Yazar: Tolga Durudogan
Shimano'nun 1989'da ilk rapidfire vites değiştiricisini piyasaya sürmesinin ardından yıllar geçti. Geçen zamanda, sistem oldukça geliştirildi, ama çalışmasının ana ilkeleri aynı kaldı. Peki mekanizmasını hiç merak ettiniz mi? İsterseniz önce şu fotoğraflara bir göz atın. Birazdan yapacağımız açıklamalarda bu fotoğrafları temel alacağız.
Temel ilkelerle başlayalım:
Rapidfire sisteminin temeli, mekanikte "kilit-dişli" olarak bilinen ve dişlinin sadece önceden belirlenmiş bir yönde dönmesine izin veren bir mekanizmadır. Bilinen dişlinin, biraz daha değişik bir şekil verilmesi ve -çoğunlukla yaylı- bir kilitleme piminden oluşur.
Yukarıdaki canlandırmadan da kolayca görülebileceği gibi, dişli döndürüldüğü zaman, dişlerin eğimli yüzeyi, pimin yayını (burada gösterilmemiştir) esneterek pimi dışarı sürükler, pimin ucu dişin sonuna geldiği zaman ise yay baskısı ile tekrar dişlerin arasına girerek dişlinin geri dönmesini önler.
Bisikletlerde kullanılan rapidfire mekanizmalarında da, kabloyu germek için, bu ilke aynen uygulanmıştır. Fakat germe kolunun hareket açısının oldukça genis tasarlanmasından ötürü, kabloyu gererken 2 veya 3 kademe diş geçirmek mümkündür. Ancak birazdan göreceğimiz nedenlerle, bırakma işleminin tek tek adımlarla yapılması zorunludur.
Sistemi geri döndürmek (bırakma hareketi) için tamamen farklı tasarım uygulanmıştır:
En baştaki resimlerde kolayca görebileceğiniz gibi, germe kolu tamamen sabit bir mekanizma değildir, dişlinin germe yönünde dönmesini sağlayan germe pimi, bir spiral yayla germe koluna tutturulmuştur. Böylece bu pim, bırakma hareketi esnasında dişliden ayrılabilir hale getirilmiştir. Böyle olmak zorundadır, aksihalde germe pimi de yaylı kilitleme gibi çalışır ve dişliye bırakma yönünde hareket vermek mümkün olmaz.
Bırakma koluna kuvvet uygulandığı zaman, bırakma işlemi 3 adımda tamamlanır:
1- Germe kolu üzerindeki germe pimine etki edilerek pim, dişliden ayrılır.
2- Serbest kilitleme, dişli üzerine bastırılarak, yaylı kilitlemeye ek bir kilitleme önlemi alınır. Böylece dişlinin, bırakma yönünde, tek adımdan daha fazla hareket etmesi önlenmiş olur.
3- Yaylı kilitlemeye baskı uygulanarak, bunun dişliden ayrılması sağlanır.
Bu anda, dişli, bırakma yönünde çok küçük bir hareketle, bırakma kolu tarafından tutulan serbest pime dayanır ve kilitlenir. Bırakma kolu serbest bırakıldığı zaman ise dişlinin baskısıyla serbest pim geri gider, dişli bırakma yönünde harekete devam eder ve yaylı kilitleme bir sonraki diş aralığına girerek sistemi kilitler.
Bu, aynı zamanda rapidfire mekanizmasının neden tek tek adımlarla serbest bırakıldığını da açıklar. Bırakma yönünde hızlı vites geçişlerinin (ikinci dişliden altıncıya geçis gibi) yapılabilmesi için, serbest kilitlemenin devre dışı bırakılması gerekir. Gerçek rapidfire mekanizmalarında, dişli, geriye doğru (bırakma yönünde) 2 ayrı kuvvet tarafından zorlanır:
1- Dişli ile taban plakası arasındaki spiral yay
2- Aktarıcı mekanizması yayı
Bu halde, serbest kilitleme devre dışı bırakılırsa, mekanizma geriye doğru o kadar hızlı hareket eder ki, sürücünün tamamen kontrolü dışında, en son dişliye kadar vites geçişi yapılır. Diğer taraftan, ivmelenmiş dişliyi durdurmak için, herhangi bir pimin ani bir şekilde dişlerin arasına sürülmesi, dişlerin ve pimin anlık aşırı zorlamalara maruz kalarak, kısa sürede hasarlanmasına sebep olabilir.
Bir rapidfire mekanizmasının çalışması aşağıda canlandırılmıştır:
Bu yayın 12415 kez okundu.