Enron’dan Volkswagen’e İş, Etik ve Sürdürülebilirlik – HRpicks
7 Şubat 2016 4 Nisan 2016 editor Etik0 Comments
1913’te kurduğu şirketi ile aynı adı taşıyan Arthur Andersen, 1929’daki Büyük Buhran döneminde, Northwestern Üniversitesi’nde yaptığı etik ile ilgili bir konuşmada, raporlardaki dürüstlüğü koruyabilmek adına, muhasebecinin karar ve eylemlerinde tam bağımsız kalabilmesinde ısrarcı olması gerektiğini belirtmişti. Arthur Andersen’in etik anlayışının temelinde yatan ana prensip belki de annesinin ona çocukluğunda “doğru düşün, doğru konuş” şeklindeki telkiniydi. 100 yıl kadar ayakta kalmayı başarabilmiş ve çökmeden önce dünyanın en itibarlı firmaları arasında yer alan Arthur Andersen’i Enron skandalına sürükleyen sebep neydi?
Volkswagen 15 Ekim 2015 tarihinde yaptığı basın açıklamasında, ABD Çevre Koruma Ajansı’na (EPA), 2016 model dizel araçlarının da egzoz testlerinde manipülasyona yol açabilecek ek bir yazılıma sahip olduğunu bildirdi. “Yedek Emisyon Kontrol Mekanizması” adlı bu yazılımın 2009-2015 yılları arasında üretilen dizel araçlarda da kullanıldığı tespit edilmiş ve firmanın bu yüzden milyarlarca dolarlık tazminatla karşı karşıya kalacağı bildirilmişti. Yıllarca araçlarının sağlamlığı, performansı, güveni ve çevreci nitelikleriyle otomotiv pazarında yer etmiş Volkswagen’in Amerika CEO’su Michael Horn, New York’taki açılışta “Firmamız EPA, California Air Resources Board ve size karşı dürüst değildi” demişti. Bu etik bir yaklaşım mı?
Cevabı, petrol şirketinin eski çalışanlarından iklim uzmanı Lenny Bernstein’ın Ohio Üniversitesi’nin etik konusundaki sorularını yanıtladığı e-postasında görebiliriz: “İşletmeler bugün veya gelecekteki çevresel etkiyle kârları ölçüsünde ilgilenirler. İmajlarını iyileştirmek için fedakâr tutumlar sergileyebilirler. Ama bu aksiyonların temelinde yatan varsayım ileride kârın artacağı sonucudur.”
Haksız rekabet. Michael Porter’a göre rekabet avantajı işletmenin sahip olduğu veya yarattığı bir özellik ya da özellikler bütünüyle rakiplerine karşı bir üstünlük sağlamasıyla elde edilir. Porter bu rekabet avantajını yakalayabilmek için farklılaştırma veya maliyet avantajından birinin kullanılmasını öngörmektedir. Ancak bir yandan pazara yeni giren rakipler, bir yandan da ikame ürün ve hizmetler, bir yandan tedarikçiler, bir yandan da müşterilerin pazarlık gücü arasında kalan işletmelerin rakipleriyle çarpışırken yukarıda bahsi geçen stratejilerin sınırlarını aşan çözümler ürettiklerini düşünüyorum. Bu da bizi, iktisadi rekabetin iyi niyet kurallarına aykırı olan aldatıcı davranış veya başkaca suretle her türlü kötüye kullanımı olan haksız rekabet tanımına götürüyor. Bir otomotiv şirketinin 22 ülkede iş alabilmek için rüşvet vermesi, bir spor markasının Uzakdoğu’da çocuk işçi çalıştırması gibi örnekler belki de haksız rekabetin varabileceği en olumsuz uç noktalar. Yoksa sürdürülebilir kalkınmanın sağlanabilmesi için insan hakları, işçi hakları, yolsuzlukla mücadele ve çevre konularında 10 adet ilkenin tanımlandığı “Küresel İlkeler Sözleşmesi’nin” işletmeler tarafından kavranmak, desteklenmek ve uygulanmak üzere oluşturulmasına gerek duyulur muydu? Bu maddeler arasında çocuk işçi çalıştırılmaması, rüşvet ve haraç dâhil her türlü yolsuzlukla mücadele edilmesi, insan hakları ihlallerine fırsat verilmemesi, çevre sorunlarını önleyici ve çevreyi koruyucu yaklaşımların desteklenmesi gibi çarpıcı ilkeler var. Acaba Volkswagen yönetimi bunlardan biri olan “iş dünyası çevre dostu teknolojilerin gelişmesi ve yaygınlaşmasını desteklenmelidir” ilkesini rekabet koşulları içinde daha yüksek maliyetli bir çözüm olarak mı gördü? Petrol şirketi kendine ve sektörüne bir gerçeği gizleyerek sağladığı rekabet avantajını acaba doğruyu paylaşarak bir marka itibarı hikâyesine dönüştürebilir miydi? Bir sosyal hareket olan “Adil Ticaret” kavramı, sürdürülebilirliği desteklemek ve bu doğrultuda üreticileri haksız rekabetten korumak amacını gütmüyor mu?
Etik egoizm. Etik kelimesinin Türkçe Sözlükteki anlamına baktığımızda “çeşitli meslek kolları arasında tarafların uyması veya kaçınması gereken davranışlar bütünü” veya “ahlaki, ahlakla ilgili” tanımlarını görürüz. Etik egoizm ise herhangi özel bir durumda kişiye en yüksek faydayı (ya da düşük zararı) sağlayan ahlaki davranış olarak tanımlanır. Bu yaklaşım her şartta kendi çıkarını maksimize etmeye (ya da kendi zararını minimize etmeye) dayalıdır.
İşletme hesaplarında paranın tek ölçüm aracı olması. 1494 yılında matematiksel kuramların yanı sıra muhasebenin temel esaslarını da kitabında açıklayan matematikçi Luca Pacioli, okuyucularını geceleyin aktif ve pasif toplamları aynı rakama eşitlemeden uyumamaları konusunda uyarıyordu. Bugüne geldiğimizde ise sadece aktif ve pasif karakterli hesapları tutturuyor olmamız gece rahat uyumamız için yeterli olmuyor. Çünkü işletmelerin para ile ölçülen değerlerin dışında çok önemli sosyal ve çevresel etkileri var. Şimdiye kadar ekonomik dışsallıklar olarak nitelendirilen sosyal ve çevresel etkiler sürdürülebilirlik raporları vasıtasıyla ölçeklendirilebilir hale getirilmiştir. Bu raporların finansal tablolar ile entegre edilerek birlikte kullanılır hale gelmesi, paranın ölçüm aracı olarak tekelliğini sona erdirecek gibi görünüyor. Aslında birçok büyük şirket entegre raporlamayı kullanmaya başladı. Ancak entegre raporun hedefine ulaşabilmesi için sadece işletmelerin bu raporu kullanması değil aynı zamanda rapor okuyucuların ve özellikle tüketicilerin bilinçlenmesi gerekiyor. Her şeyden evvel kararlarımızı “paradan” başka etkileyebilecek ölçeklendirilebilir faktörler olduğunu kabullenmemiz ve yüzyıllardır süregelen bazı alışkanlıklarımızdan vazgeçmemiz kaçınılmaz…
Öncelikle “gelecek kuşakların ihtiyaçlarından ödün vermemek” sözü, insan ömrü ya da belli bir zaman kısıtı ile sınırlandırılan yönetim anlayışıyla karşılanabilecek bir olgu değil. Tabi bundan başa geçenin ömrünün sonuna kadar yönetmesi anlamı çıkmamalı. Burada sözü geçen kurumun en baştan sürdürülebilirlik tanımı ile uyumlu bir değer yaratması ve bu değeri uzun vadede koruyabiliyor olması. Bir başka deyişle işletmenin kuruluş amacının içinde sosyal ve çevresel sorumlulukların da yer alması ve kısa vadeli bir takım kararların ana kuruluş prensibine, ya da varoluş sebebine aykırı olmasının engellenmesi. Tabi konu etik olduğunda her şey burada bahsettiğim gibi net olmayabilir. Fosil yakıtların küresel ısınmaya yol açtığı gerçeği epeyce yeni bir bilgi. Petrol şirketi örneğinde olduğu gibi geçmişte varoluş sebebi son derece etik görünen bir değer ileride farklı olarak algılanabilir. Ancak varoluş sebebine aykırı bir etik algısının oluşması durumunda gerekli dönüşümü yapmak yerine gerçeği saklamak kuşkusuz gelecek kuşakların çıkarını olumsuz yönde etkileyecektir.
Bu kuramları şu basit soruları sormak için anlattım. Acaba Arthur Andersen, aksiyonlarında kendi çıkarı yerine toplumsal faydayı ve mesleki özeni öne koysaydı ve bunu şirket bütününe yayabilseydi Enron vakası olur muydu? Petrol şirketi yaptığı işte doğayı da paydaş olarak kabul edip etkileşim alanına dâhil etseydi, acaba gerçeği saklamak için harcadığı para ve zamanı 35 yıl önceden üretim teknolojisini değiştirmeye yatırır mıydı? Aynı şekilde rakiplerini de birer paydaş olarak görebildiklerinde işletmeler rekabet sarmalından kurtulabilirler mi? Aslında, rakipler paydaş olarak kabul edildiğinde “rival” (rakip) kelimesinin etimolojik kökü olan “dere” ve kelimenin 16. yy daki “aynı dereden olan, aynı dereyi kullanan” esas tanımına daha yakın olunmaz mı?
Burada herhangi bir kararın alınırken yarattığı etki alanının en ince ayrıntısına kadar hesap edilmesi çok kritik. Aslında bu etki alanı hesaplanırken bunun sonunun olmadığı da düşünülebilir. Ancak süreçleri baştan sona ele almaya çalışmanın bile bizi şimdiki durumumuzdan çok daha iyi bir yere götüreceği kesin. Genelden bahsederken, burada, şirketin tüm paydaşları, çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, toplum, doğa hepsini kastediyorum. Sözünü ettiğim süreç ise sipariş ile başlamıyor, kâr etmek ile de bitmiyor. Sürecin bundan çok daha geniş bir alanı var. Talebin nasıl oluşturulduğundan, üretimin nasıl yapıldığından, paranın nasıl kazanıldığına, topluma ve doğaya çıkan faturanın ne kadar olduğuna kadar… Örneğin bana göre Volkswagen örneğinde süreç şirketin tazminat ödemesi ile sonlanmıyor. Acaba diğer araba üreticilerinde de benzer bir yazılım var mı? Konu karbon emisyonları ise ödenecek tazminatın yine çevre yararına kullanılması, yaratılacak faydayı maksimize edebilir mi veya verilen zararı kısmen de olsa telafi eder mi? Hatta diğer firmalarda da böyle bir yazılım bulunuyorsa, firmaların tazminat ödemesi aslında çözülmemiş olan emisyon azaltımı sorununu ortadan kaldırır mı? Tazminat bir Ar-Ge fonuna dönüştürülüp diğer üreticileri de bir araya getiren bir açık inovasyon projesine dönüştürülebilir mi? Bu konunun hem uzun vadeli, hem de tüm paydaşlara etkisi açısından ele alınması gerektiğini düşünüyorum.
Diğer bir örnek olarak geriye kalan denetim firmalarının tekelleşmesinin etik açıdan yarattığı problemler yüzünden Arthur Andersen’in piyasadan silinmiş olmasının artı, eksi ne gibi etkileri bulunduğu tartışılabilir.
Harvard Business Review’da yayınlanmıştır.
Tagged: Enron etik HBR İzel Levi Coşkun VW
İK Büyümeyi Tetikleyen Güçlü bir Stratejik Ortak