Zeytin Bölgelerimiz - H. Zafer Can
Home Zeytin Zeytin Bölgelerimiz
Zeytinin anavatanı olan ülkemizde Kuzeyde Artvin'den Güneyde Hatay'a kadar olan bütün sahil boyunca ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde Mardin'e kadar zeytin yetiştirilebilmektedir. Ülkemizde zeytinin bu bölgelere uymuş birçok çeşidi mevcuttur. Türkiye'de zeytin yetişen yerleri iklim, çeşit ve yetiştirme tekniği bakımından 5 bölgeye ayırmak mümkündür anca önemli 3 bölge ön plana çıkmaktadır.
Bursa, Balıkesir, Kocaeli, İstanbul ve Tekirdağ illerini içine alır. Türkiye'deki ağaç miktarının % 13.0 ı bu bölgededir. 10 yıllık ortalamaya göre zeytin üretimi de yine Türkiye üretiminin % 13’ü dür.
Marmara bölgesi kuzey rüzgâr ve soğuklarına açıktır. Bazı yıllar zeytinler soğuktan zarar görür. 1987 de açıkla. 1991 yılında yağan erken kar meyvede de zarar yapmıştır, açıkla. Bölgede zeytinlikler sahilde veya sahile yakın yerlerdedir. Fazla içerilere girmez, Bursa'da 25 km içeride ve 300 m yukarıdadır. İzmit ve Gemlik körfezleri rüzgâra oldukça kapalı olduklarından buralarda zeytinlikler yoğundur. Bu bölgede bulunan ağaçların büyük bir kısmı meyilli arazidedir. Ağaçlarda verim düşüktür. Salamuracılıkta iri dane istendiği için bölgede budama ağır yapılmaktadır. Sık dikimde ağır budamaya neden olmaktadır. Mevcut ağaçların % 80 i budanmaktadır. Bölgede yakın zamana kadar üretme kanırtmaç usulü ile yapılıyordu. Şimdi çelikten köklendirilmiş fidanlarla da yapılıyor. Kanırtmaç usulü; yaşlı ağaçların kök boğazından çıkan piçler (dip sürgünleri) 2-3 sene büyütülür. Daha sonra bunlar buradan alınarak üretmede kullanılır. Değindiğim gibi son yıllarda yeşil çelikten köklendirilen fidanlar üretmede kullanılmaktadır. Bölge çeşitleri özellikle en önemli çeşidi Gemlik yeşil çelikten kolay köklenir.
Marmara bölgesi tamamen salamuralık yani yemeklik zeytin üreten, esas itibariyle siyah salamuralık zeytin üreten bir bölgedir. Mevcut çeşitlerin hepsi salamuralığa uygundur. Fiyatları yüksektir en iyi siyah salamuralık çeşidi Gemlik'tir (Trilye). Ağaçların % 80 Gemlik'tir, yağ oranı % 29.98 kiloda 268 dane. Diğer çeşitleri Erdek zeytini, Edincik su, Karamürsel su, Çelebi (samanlı) ve Şam'dır.
Aydın, İzmir, Muğla, Balıkesir, (Marmara ve Ege de iki ayrı bölgesi var) Çanakkale, Manisa ve Denizli illerini içine alır. Zeytin ağaçlarının en iyi yetişme koşullarına sahip bir bölgemizdir. Bölgede, zeytin Büyük menderes, Küçük menderes ve Gediz vadilerinde denizden 150-200 km içerilere ve 600 m yukarıya çıkmaktadır. Çanakkale ve Denizli dışında bölgenin diğer kısımlarında zeytin kış donmalarından fazla zarar görmez.
Bölgede zeytincilik eskidir. Türkiye zeytin varlığının % 70 i buradadır. Genellikle zeytinlikler meyilli arazidedir ve dikim sıktır (dekara 25 adet). Dünyanın en nefis zeytin yağları bölgede Edremit körfezine sıralanmış bulunan Ayvalık, Edremit ve Havran kazalarından elde edilmektedir, buralarda bakım çok iyidir. Ege bölgesi yağlık bir bölgedir. Üretiminin % 80-90 ı yağlık olarak kullanılır. Son yıllarda salamura yapımı artmıştır. Gemlik zeytininin pahalı olması Ege bölgesinde Salamura zeytin üretiminin artmasına neden olmuştur. Bölgede hasat sırıkla yapılır. Türkiye'nin pahalı olmasından etkilenir.
Bölgede zeytinin yabanisi (delice) boldur. Zeytinlikler, yabani üzerine aşılama ve çöğür üzerine aşılı fidan ile, son yıllarda köklenebilen çeşitler yeşil çelikten köklendirilen fidanları ile kurulmaktadır. Aşılı ve çelikten fidanların fiyatı % 50 farklıdır.
En önemli çeşitleri Memecik (yağ % 24.50), 210 dane, Ayvalık % 24.72 yağ, 274 dane, Domat % 20.57 yağ, 189 dane ve Memeli olup bölgede Çakır, Erkenci, Çilli, İzmir sofralık, Hurma ve Uslu isimlerini taşıyan çeşitler de vardır.
Antalya, Mersin ve Adana illerini içine alan bu bölge, Toros dağları ile Akdeniz arasında dar bir şerit halindedir. Adana'da şerit genişler ve zeytine elverişli alanlar meydana getirir. Toroslarda 850 m yüksekliğe kadar zeytin çıkabilmektedir. Zeytincilik tarihi en eski bölgemizdir. Eskiden akar- yakıt buradan sağlanırmış. Dünyanın akaryakıt merkeziymiş, hala oluklar var, kandil yağı. Bugün ise zeytin bu bölgedeki yerini başka ürünlere (pamuk, turunçgiller, muz ve sebze) bırakmıştır. Bölgede yabani zeytin ağacı çoktur. Zeytin ağaçları bu yabaniler üzerine aşılanmıştır. Son senelerde aşı kalemleri Marmara ve Ege bölgesinden sağlanmaktadır. Bölgede delice bol, bunlar aşılanır.
Bölge Türkiye zeytin ağacı miktarının % 3.5 ne sahiptir. Üretimin % 35 i salamura olarak değerlendirilir. Yöresel çeşitleri, Tavşan yüreği, Yağ ulağı, Sarı ulak ve Topak ulaktır. Yukarıda da değinildiği gibi Marmara'nın Gemlik, Ege'nin Domat, Ayvalık ve Memecik çeşitleri de bölgede yayılmaktadır.
Bu bölge Gaziantep, Hatay, Urfa, Maraş ve Mardin illerini içine alır. Kilis ve Nizip önemli iki zeytinci ilçedir. Kilis denizden 100 km ve Nizip ise 160 km içeride ve 600 m yükseklikte olmalarına karşın zeytin buralarda hiçbir sıkıntı çekmemektedir. Bunu garbi adı verilen ve bu iki ilçeye kadar uzanan serin deniz rüzgârı sağlamaktadır. Türkiye'nin en bakımlı zeytinlikleri buralardadır.
Zeytinlikler düz ve meyilli yerlerdedir ve bağ ile birlikte kurulurlar. Zeytinin ürüne yattığı 20-25 yıl sonra bağ sökülür. Bölgede toprak işleme iyi yapılır. Üretme yumru iledir. Yumrular ehli zeytinlerden alındığı için aşı güçlüğü yoktur. Gap projesi ile durum değişmiştir. Su alan yerlerde fidanlarla dikim yapılmaktadır.
Bölgedeki ağaç miktarı toplam ağaç sayısının % 12.6’sını teşkil eder. Üretimin % 90 dan fazlasından yağ elde edilmekle beraber çeşit özelliği nedeniyle yağ kalitesi düşüktür. Bölgenin önemli çeşitleri Halhalı (% 30 yağ, 261 dane), Kilis yağlık, Nizip yağlık, Kalembezi, Kan çelebi, Yağ çelebi ve Çelep dir.
Doğu Karadeniz’de Artvin ilinde, Trabzon ilinin Akçabat ilçesinde Samsun'da ve Sinop ilinin Abana ilçesinde az miktarda zeytin mevcuttur. Yalnız son yıllarda Samsun vs. de dikim fazladır. Zeytincilik bölgede önem kazanamamıştır. Satı, Otur ve Butko önemli üç çeşididir.