Almanya’da Çalışan Hakları • Candost Dağdeviren
Posted on 28/08/2018 28/08/2018 by Candost Dagdeviren
Daha önceki yazılarda Almanya’da iş bulma, işe başlama süreci ve günlük yaşam üzerine değinmiştim. Uzun zamandır yazmayı düşündüğüm bir diğer konu da çalışanlar için sosyal haklardı. Almanya’ya taşınmayı düşünenlerin, yaşamı merak edenlerin kafasında oluşan bazı sorular izinler, sağlık sistemi, vergiler, doğum izni gibi konularda toplanıyor. Kendi deneyimlerim, günlük yaşantıda öğrendiklerim ve özellikle de çalışanların bu hakları kullanımlarındaki karşılaştığım tutumlarına değineceğim. Almanya’nın herkese verdiği sosyal haklardan, iş yerindeki genel yaklaşımlardan, sonrasında da muhtemel ekstra haklardan bahsedeceğim.
İlk olarak en çok merak edilen ve Almanya’ya taşınırken ben de dahil kimsenin pek anlayamadığı vergi sistemine değinmek istiyorum. Almanyada altı farklı vergi sınıfı var. Medeni durumunuz, çocuklu olup olmamanız, yaptığınız işlerin sayısı vergi sınıfınızı belirliyor. Genel olarak sınıflar şöyle:
1. Sınıf: Bekâr, çocuksuz bir çalışan
2. Sınıf: Çocuğu olan bekâr, dul veya ayrı yaşayan çiftler (çocuklara tek başına bakmakla yükümlü)
3. Sınıf: Evli ve eşler birlikte yaşayan
4. Sınıf: Evli ve eşler birlikte yaşayanlar
5. Sınıf: Evli ve eşler birlikte yaşayanlar
6. Sınıf: Çalışanın birden fazla işi varsa çalışan her iş için ekstradan bir sınıfa daha kaydolur. Genellikle düşük maaş aldığı işler bu sınıfta yer alır.
Fark ettiğiniz üzere, evli ve birlikte yaşayan çiftler için üç farklı kategori mevcut. Aile bireylerinden her birinin vergi kategorisi bu medeni duruma göre belirleniyor. Bu üç kategorinin kullanımı ise şöyle: 3. sınıfın vergi oranı düşük, bu yüzden; yüksek maaş alan eş 3. sınıfı seçip, düşük maaş alan (veya hiç maaş almayan) eş de 5. sınıfı seçebiliyor. Önerilen de genel olarak bu. Ancak her iki eş de çalışıyor ve maaşları da aynı seviyedelerse her ikisi de 4. sınıfı seçebilir. Bu seçim tamamen eşlere bırakılmış durumda. Net maaşlarınızı hesapladığınızda, hangisi size daha uygun geliyorsa onu seçebilirsiniz. Ancak bir eş 3. sınıfı seçerse, diğeri 5. sınıfı seçmek zorunda, veya tam tersi. 3. veya 5. sınıf ile 4. sınıf birlikte kullanılamıyor.
Almanya’da iş sözleşmelerinde Türkiye’deki gibi net maaşlar yerine (çok daha iyi bir yaklaşım olduğunu düşündüğüm) brüt maaşlar kullanıldığı için, merak ederseniz brüt ve net hesaplamanızı buradan yapabilirsiniz.
Az önce bahsettiğim gibi; Türkiye’deki yaygın olan net maaş anlaşmaları Almanya’da yapılmıyor. Burada brüt maaş üzerinden anlaşılıyor. Vergi sisteminde çalışanların vergi sınıfları özel durumlarına göre belirlendiği için, her çalışanın ödediği vergi de farklı oluyor. Brüt maaş sistemi sayesinde işverenler de bu karmaşıklıkla uğraşmak zorunda kalmıyorlar.
Maaş konusu herkesin aklını kurcalayan bir konu. “Acaba maaşım orada benim için yeterli olur mu?” sorusu, ülkeye adımı atmadan kafayı sürekli meşgul ediyor. Bunu önceden öngörmenin birkaç yolu var. Tabi ki ilk olarak Almanya’da yaşayan tanıdıklarınıza sorabilirsiniz. Diğer yolu ise, yaşam maliyetleri kıyaslaması.
Kiranın, aylık giderin en fazla %40’ını alması olağan görülüyor. Tabi ki ne kadar düşük olursa o kadar iyi. Ancak şunu belirmeliyim ki, kiralar son yıllarda epey artmış durumda. Bunun dışındaki kalemler için de Numbeo’yu kullanabilir, bulunduğunuz şehirle taşınmayı düşündüğünüz şehirdeki tüketici ürünlerinin fiyatlarını kıyaslayabilirsiniz. Daha önce Almanya’yada günlük yaşam ile ilgili yazdığım yazıda bu konuyla ilgili ekstra bilgi de bulabilirsiniz.
Diğer bir konu da herkesin merak ettiği ve öğrenmek istediği izinler konusu. Almanya’da Türkiye’de olduğu gibi izinlerin bir alt sınırı var. Eğer haftada beş gün çalışılıyorsa yıllık izin minimum 20 gün, haftada altı gün çalışılan durumlarda ise yıllık minimum 24 gün olarak belirlenmiş durumda. Şirketler bu alt sınırdan daha az izin veriyorsa, orada bir sorun var demektir. Almanya’da Türkiye’yle karşılaştırıldığında izinlerin başka bir avantajı daha var. İzinleri, yasal olarak işe başladığınız andan itibaren kullanabilirsiniz. Yani Türkiye’deki gibi bir yıl bekleyip, izin haketme gibi bir durum yok. Burada işverenler tam olarak izin alınma tarihlerine karışmasalar da, iş durumuna elbette uygun olması gerekiyor. Ancak istediğiniz zaman izne çıkmanızı sağlayacak yasal bir zemin bulunmamakta. Sadece, izinlerinizi bir sonraki takvim yılının 31 Mart’ına kadar kullanmak zorundasınız. İşvereniniz de buna izin vermek zorunda. 31 Mart’tan sonra kullanmadığınız izinler, malesef yanıyor. Bu izinlerin işten ayrılma durumundaki hesaplanmasına sonra değineceğim.
Almanya’da deneme süresi gerçekten ciddiye alınır ve genelde altı aydır. İlk altı ay içinde, işvereniniz size herhangi bir sebep sunmadan sizi işten çıkarabilir. Aynı şekilde siz de işten çıkabilirsiniz. Bu süreçteki ihbar süreniz, kontratınızda yazar. İlk altı aydan sonra genelde ihbar süresi üç aya çıkar ve uzun süreli (15–20 yıl) çalışmalarda artar.
Almanya’da işçi hakları sıkı korunduğu için, işveren kafasına göre sizi işten çıkaramaz. Eğer işverenin beşten fazla çalışanı varsa, ancak işyerini veya ilgili bulunduğunuz departmanı kapatması veya şirket genelinde küçülmeye gitmesi durumunda işten çıkarma yapılabilir. Hatta şirketin küçülmeye gittiği durumlarda, işveren çalışma bürosundan böyle bir işten çıkarma yapacağına dair onay almak zorunda. Örnek olarak bir şirket %30 küçülmeye gitse ve işten çıkarma yapsa bile çalışanla anlaşmaya varamadığında çalışan dava açarsa, işini geri alabilir.
Ayrılırken izinlerinizle ilgili de eğer deneme süresini geçmişseniz, içinde bulunulan yıla bakılır. Yılın ilk 6 ayı geçmişse, bütün izinlerinizi haketmiş sayılırsınız. İlk altı ayının içerisindeyseniz de ay bazında hesaplama yapılır ve kalan izinleriniz ona göre hesaplanır.
İşten çıkarılma durumuyla karşılaşırsanız, önünüze sunulan anlaşmayı direkt imzalamamanız tavsiye ediliyor. Ayrıca size e-posta, fax veya telefon yoluyla işten çıkarıldığınızın bildirilmesi kabul edilmiyor. İşveren, kanunen size yazılı bir belgeyi elden vermek zorunda.
Son olarak eğer çalışan kişi hamileyse, hamileliği boyunca ve doğumdan dört ay sonrasına kadar işveren kesinlikle işten çıkaramıyor.
İşsizlik Maaşı ve Emeklilik
Almanya’daki sosyal sistemde işsizlik sigortası zorunludur. Bu sigorta, gelirin %3’ü kadardır ve yarısını işveren yarısını da çalışan öder. İşsiz kalınması durumunda ise işsizlik maaşı alabilmeniz için birkaç şart mevcut. İlki, son iki yılda işsizlik sigortanızın 12 ay boyunca ödenmiş olması gerekiyor. Hiç işiniz yoksa veya haftalık 15 saatten daha az çalışıyorsanız bu maaşı alabiliyorsunuz. Ayrıca çalışabilecek durumda olmanız ve aktif bir şekilde işsizliğinizi sonlandırmayı istediğinizi yani iş aradığınızı göstermeniz gerekiyor. Yaşınıza ve ne kadar süre boyunca sigortayı yatırdığınıza bağlı olarak maksimum 24 ay boyunca işsizlik maaşı alabiliyorsunuz. İşsiz kalmadan önceki 12 aylık süreçte aldığınız net maaşın çocuğunuz varsa %67’sini, çocuğunuz yoksa %60’ını brüt işsizlik maaşı olarak alıyorsunuz. Bu işsizlik maaşının dşıında ayrıca temel iş arayan destek maaşı olarak da ayrı bir maaş var. Onun detaylarına buradan bakabilirsiniz.
Bunun dışında bir emeklilik konusu var. Şimdilik kısaca bildiklerimden bahsedeyim; emeklilik primlerinin yarısı işveren, yarısı çalışan tarafından ödeniyor. Ben de sadece emeklilik ile ilgili sigorta primlerimin yatıp yatmadığını kontrol ediyorum. Ayrıca bununla bağlantılı olarak da Türkiye, yurtdışında yaşayanlar için dövizli askerlik yapmak istediğinizde bu primlerinin (1095 gün boyunca) yatıp yatmadığına bakıyor. Emeklilik ile ilgili yeni bir şeyler öğrendiğimde burayı güncellemeye devam edeceğim.
Hastalık Durumu ve Sağlık
Hasta olduğunuz durumlarda işyerinde gereken yerlere bildirdiğiniz sürece, üç gün boyunca rapor bile almadan hastalık izni kullanabiliyorsunuz. Ancak üç günden sonra doktordan rapor götürmeniz gerekiyor. Yani atıyorum başınız ağrıyor veya biraz üşüttüyseniz, “Ben hastayım, bugün evde dinleneceğim. Yarın iyi olursam gelebilirim.” şeklinde iş yerine üç gün bildirim ile. evde yatabilirsiniz. Ancak bunu aşırı ve gereksiz kullanmamak tabi ki güven duygusunu zedeliyor.
Ayrıca uzun süreli hastalık durumlarında ilk altı hafta maaşınızın %100’ünü almaya devam edersiniz.
Sağlık sigortasının ve sigortaya kayıt sürecinin nasıl işlediğine daha önceden değinmiştim.
Sağlık durumlarının içerisine genel olarak dahil edemediğimiz bir durum olan hamilelik ve doğum ve hatta sonrasındaki süreç Almanya’da birçok haklarla korunma altına alınmış ve iyileştirilmiş. Doğum yapacak anne, doğumdan altı hafta öncesinde işten ayrılabilir. Hatta bu hak varsayılan olarak gelir. Yani eğer doğumdan altı hafta öncesinde çalışmak istiyorsanız bunu ekstradan bildirmeniz gerekir. Hiçbir şey söylemediğiniz takdirde, çalışmayacaksınız varsayılır.
Doğumdan sekiz hafta sonrasına kadar da annenin çalışması yasaktır. Toplam doğum izni 24 aya kadar çıkabiliyor. Anne de baba da çocuk üç yaşına gelene kadar ebeveyn izni alabilir. Hatta bu izin çocuk sekiz yaşına gelene kadar ertelenebiliyor. Doğumdan sonra anne yarı-zamanlı (part-time) çalışma hakkına sahip. Ancak doğum iznindeyken haftalık maksimum 30 saat çalışabiliyor.
Doğum izni boyunca anne veya baba normalde aldığı maaşın %67’sini almaya devam eder. Ancak bunun 300€ alt limiti ve 1800€ üst limiti bulunmaktadır ve bu maaş on dört ay boyunca alınabilir.
Şimdi gelelim ekstralara. Bu başlık altında listeleyeceğim şeyleri, olur da Almanya’da bir şirketle görüşmeye başlarsanız sorabilirsiniz. Bunlar yasal olarak zorunlu olmayan ancak şirketlerin çalışanları için ekstradan sağlayabildiği haklar. Şirketten şirkete daha fazla veya daha az sağlanan haklar olabilir. Aşağıdaki listede benim eklemediğim ancak sahip olduğunuz bir hakkınız varsa, yorumlarda yazarsanız listeye eklerim.
Günlük yol yardımı (otobüs, metro bileti vs. -full akbil eşleniği)
İş yerinde yemek yardımı
İşe ilk başlarken taşınma yardımı
İşe ilk başlarken kalacak yer yardımı
Uzun süreli bisiklet kiralama yardımı (leasing)
Almanya ile ilgili aşağıda eklediğim diğer blog yazılarımı okuyup daha fazla bilgi edinebilirsiniz.
Okuduğunuz için teşekkürler. Eğer yazıyı beğendiyseniz sosyal platformlarda paylaşarak diğer insanlara ulaştırmada yardımcı olabilirsiniz. Twitter üzerinden beni takip edebilirsiniz. Yorumlarınızı, düşüncelerinizi ve eleştirilerinizi Twitter’da ve/veya burada yorumlarda bekliyorum.