REKABET HUKUKUNUN İHLALİNDEN DOĞAN TAZMİNAT SORUMLULUĞUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ
Download "REKABET HUKUKUNUN İHLALİNDEN DOĞAN TAZMİNAT SORUMLULUĞUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ"
1 Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı REKABET HUKUKUNUN İHLALİNDEN DOĞAN TAZMİNAT SORUMLULUĞUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ Metin DEMİRCİ Yüksek Lisans Tezi Ankara, 2019
3 REKABET HUKUKUNUN İHLALİNDEN DOĞAN TAZMİNAT SORUMLULUĞUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ Metin DEMİRCİ Yüksek Lisans Tezi Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı Ankara, 2019
7 iv ÖZET DEMİRCİ, Metin. Rekabet Hukukunun İhlalinden Doğan Tazminat Sorumluluğunun Hukuki Niteliği, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Rekabet ihlalinden zarar görenlere tanınan tazminat hakkı, Türk rekabet hukukunun temel dayanağı olan 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun da düzenlenen özel hukuk yaptırımlarından birisidir. Rekabet hukukunun ihlalinden kaynaklanan tazminat sorumluluğunun genel olarak, haksız fiil sorumluluğu olduğu kabul edilmektedir. Bununla birlikte, bazı rekabet ihlallerinde, taraflar arasında daha önceden kurulmuş bir sözleşme ilişkisi bulunmaktadır. Bazı hallerde ise, taraflar sözleşme kurma amacıyla bir araya gelmişlerse de rekabet ihlalini gerçekleştiren tarafın hukuka aykırı davranışları nedeniyle sözleşme kurulamamıştır. Rekabet ihlali ile taraflar arasındaki sözleşme arasında bir bağ kurulması halinde, haksız fiil sorumluluğunun yanı sıra, ihlali gerçekleştiren tarafın sözleşme sorumluluğu gündeme gelebilecektir. Bunun yanında, taraflar sözleşme kurma amacıyla bir araya gelmelerine rağmen, rekabet ihlalini gerçekleştiren tarafın hukuka aykırı davranışları nedeniyle sözleşme kurulamamışsa, ihlali gerçekleştiren tarafın sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluğu (culpa in contrahendo sorumluluğu) söz konusu olabilecektir. Kabul edilecek sorumluluk türüne göre sorumluluğun kapsamı, koşulları ve tazminat talebinin ileri sürülmesi bakımından birtakım farklılıklar oluşacağından, sorumluluk sebeplerinin dikkatle incelenmesi ve sorumluluk sebeplerinin çokluğu halinde ise, sebeplerin yarışmasını düzenleyen 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu nun 60. maddesine başvurmak gerekmektedir. Bu noktada, hangi rekabet ihlallerinde hangi sorumluluk türlerinin vücut bulacağı sorusu karşımıza çıkmaktadır. Sorumluluk türlerinin genel esaslarının belirlenmesi ve rekabet hukukuna uyarlanması hususu ise, soruya doğru cevap verme açısından büyük bir önem teşkil etmektedir. Anahtar Sözcükler: Rekabet ihlali, tazminat sorumluluğu, sorumluluk türleri, sözleşme sorumluluğu, haksız fiil sorumluluğu, sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluk (culpa in contrahendo sorumluluğu), sebeplerin yarışması ilkesi.
8 v ABSTRACT DEMİRCİ, Metin. The Legality of Liability for Damages Arising from The Competition Law Infringements, Master Thesis, Ankara, Right to compensation for those who suffer from competition breaches constitutes one of the private enforcement of competition law in the Act No on the Protection of Competition which is the main basis of Turkish competition law. The liability of compensation arising from the competition law infringements in action for damages is generally considered as tort liability. However, some competition infringements have a contractual relationship established between the parties. Moreover, in some cases, although the parties have come together to form a contract, no contract has been established due to the unlawful conduct of the party that has committed the infringement. In case of a relation between competition violation and the contract between the parties, in addition to the tort liability, the contractual liability of the party performing the breach may be on the agenda. Besides, if the parties have come together to form a contract but have not been established due to the unlawful conduct of the infringing party, the contracting party may be responsible for the contract negotiations (culpa in contrahendo). Because of the type of responsibility to be accepted, there will be some differences in terms of the scope, conditions and demand for compensation, the legal character of liability must be examined carefully and if there are many types for liability, it is necessary to apply to the Article 60 of the Turkish Code of Obligations which regulates the contestation of the responsabilities. At this point, it is confronted that the question of which types of responsibility can be found in the violations of competition. Determining the general principles of responsibility types and adapting them to competition law is of great importance in terms of providing correct answers to the question. Key Words: Competition law infringements, actions for damages, the type of liability, contractuel liability, tort liability, culpa in contrahendo, contest of responsabilities.
9 vi İÇİNDEKİLER KABUL VE ONAY... i YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI... ii ETİK BEYAN...iii ÖZET... iv ABSTRACT...v İÇİNDEKİLER... vi KISALTMALAR... xi GİRİŞ BÖLÜM: GENEL OLARAK REKABETİN İHLALİ Rekabet Hukukunun Tarihsel Gelişimi Eski Devirlerde Rekabet Kavramı Modern Dünyada Rekabet Hukukunun Doğuşu ve Gelişimi Rekabet Hukukunun Amacı ve Koruduğu Menfaatler Rekabet Hukukunun Kapsamı ve 4054 Sayılı Kanun da Yasaklanan Faaliyetler Kanun un 4. Maddesinde Yasaklanan Faaliyetler: Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar Kanun un 6. Maddesinde Yasaklanan Faaliyetler: Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması Kanun un 7. Maddesinde Yasaklanan Faaliyetler: Hâkim Durum Yaratmaya ya da Hâkim Durumu Güçlendirmeye Yönelik Birleşme veya Devralmalar Örnek İhlal Grupları Kanun un 4. Maddesinde Yasaklanan Örnek İhlal Grupları Kanun un 6. Maddesinde Yasaklanan Örnek İhlal Grupları Kanun un 7. Maddesinde Yasaklanan Örnek İhlal Grupları Kanun da Öngörülen Yasaklayıcı Hükümlere Aykırılığın Hukuki Sonuçları Kamu Hukuku Alanındaki Sonuçları İdari Kararlar İdari Para Cezası Özel Hukuk Alanındaki Sonuçları Geçersizlik Yaptırımı Tazminat Yükümlülüğü...30
10 vii 2. BÖLÜM: REKABET İHLALLERİNDE TAZMİNAT SORUMLULUĞUNUN KAPSAMININ BELİRLENMESİ Rekabet İhlallerinden Doğan Tazminat Yükümlülüğünün Amacı Genel Olarak Zararın Tazmini ve Haksız Gelir Transferinin İadesi İdari Yaptırımların Yetersizliği Karşısında Kamusal Müdahaleye Olan Tamamlayıcı Etkisi Cezalandırma Caydırıcılık Zararın Belirlenmesi ve Tazminatın Tayini Rekabet Hukukunun İhlali Dolayısıyla Oluşabilecek Zarar Türleri Fiili Zarar - Mahrum Kalınan Kar Yansıma Zarar Manevi Zarar Müspet Zarar- Menfi Zarar Zararın Hesaplanmasında Kullanılan Yöntemler Rekabet İhlalinden Zarar Görenler Telafi Edici Tazminat (Compensatory Damages) / Cezalandırıcı Tazminat (Punitive Damages) Ayrımı Sayılı Kanun da Düzenlenen Üç Katı Oranında Tazminat Genel Olarak Üç Kat Tazminatın Koşulları Tazminatın Miktarı ve İndirim Yapılıp Yapılamayacağı Konusu Müteselsil Sorumluluk İspat Yükü (Kanun un 4. Maddesinde Düzenlenen Uyumlu Eylem Karinesi ve İspat Yükünün Yer Değiştirmesi) BÖLÜM: REKABET İHLALLERİNDE TAZMİNAT SORUMLULUĞUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ Tazminat Sorumluluğunun Kaynağının Belirlenmesinin Önemi Haksız Fiil Sorumluluğu Haksız Fiil Sorumluluğunun Genel Esasları Haksız Fiil Sorumluluğunun Şartları Fiil Hukuka Aykırılık Zarar Haksız Fiilden Kaynaklanan Maddi Zarar...63
11 viii Haksız Fiilden Kaynaklanan Manevi Zarar Kusur İlliyet Bağı Haksız Fiil Sorumluluğunun Genel Esaslarının Rekabet Hukukuna Uygulanması Fiil Hukuka Aykırılık Zarar Kusur İlliyet Bağı Rekabet İhlalinde Haksız Fiil Sorumluluğunun Söz Konusu Olacağı Durumlar Sözleşmeden Doğan Sorumluluk Sözleşmeden Doğan Sorumluluğun Genel Esasları Borç İlişkisinden Doğan Yükümlerin İncelenmesi Borç ve Borç İlişkisi Kavramları Borç İlişkisinden Doğan Yükümler Borç İlişkisinden Doğan Yükümlerin Rekabet Hukuku Açısından İncelenmesi Sözleşmeden Doğan Sorumluluğun Şartları Borca Aykırı Davranış (Sözleşmenin İhlâli) Zarar Sözleşmenin İhlalinden Doğan Maddi Zarar Müspet Zarar Menfi Zarar Sözleşmenin İhlalinden Doğan Manevi Zarar Kusur İlliyet Bağı Sözleşme Sorumluluğunun Genel Esaslarının Rekabet Hukukuna Uygulanması Borca Aykırı Davranış (Sözleşmenin İhlâli) Zarar Kusur İlliyet Bağı Rekabet İhlalinde Sözleşme Sorumluluğunun Söz Konusu Olacağı Durumlar Sözleşme Sorumluluğu İçeren Rekabet Hukuku İhlalleri Sözleşme Sorumluluğu ile İlgili Yargı Kararları Culpa in Contrahendo Sorumluluğu...102
12 ix Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Genel Esasları Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Hukuki Niteliği Haksız Fiil Görüşü Sözleşme Sorumluluğu Görüşü Kendine Özgü Sorumluluk Görüşü Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Şartları Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Genel Esaslarının Rekabet Hukukuna Uygulanması Rekabet İhlalinde Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Söz Konusu Olacağı Durumlar Culpa in Contrahendo Sorumluluğu İçeren Rekabet Hukuku İhlalleri Culpa in Contrahendo Sorumluluğu ile İlgili Yargı Kararları BÖLÜM: SORUMLULUK SEBEPLERİNİN ÇOKLUĞU HALİNDE SEBEPLERİN YARIŞMASI Sözleşmeden Doğan Sorumluluk ile Haksız Fiil Sorumluluğunun Karşılaştırılması İki Sorumluluk Sebebinin de Vücut Bulabileceği Rekabet İhlalleri Sebeplerin Yarışması Uygulanacak Zamanaşımı Süresi Haksız Fiil Sorumluluğunda Zamanaşımı Genel Olarak Haksız Fiillerde Zamanaşımı Süresinin Başlama Anı Kabahatler Kanunu ndaki Zamanaşımı Süresinin Uygulanıp Uygulanmayacağı Meselesi Tazminat İsteminin Zamanaşımına Uğramış Olması Halinde Borçlunun Borcu İfadan Kaçınabilmesi Sözleşme Sorumluluğunda Zamanaşımı Genel Olarak Sözleşme Sorumluluğunda Zamanaşımı Süresinin Başlangıç Anı Sözleşme Sorumluluğuna Dayanan Rekabet İhlallerinde Zamanaşımının Durması veya Kesilmesi Görevli Mahkeme Genel Olarak Haksız Fiil Sorumluluğunda Görevli Mahkeme Sözleşme Sorumluluğunda Görevli Mahkeme Kusurun İspatı m. 57 de Öngörülen Müteselsil Sorumluluk m. 58 de Öngörülen Zararın Üç Katına Hükmedilebilmesi...139
13 x Değerlendirme Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Sözleşme Sorumluluğu ile Yarışması İki Sorumluluk Sebebinin de Vücut Bulabileceği Rekabet İhlalleri Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Sözleşme Sorumluluğu Karşısında Tali Niteliği Culpa in Contrahendo Sorumluluğunun Haksız Fiil Sorumluluğu ile Yarışması İki Sorumluluk Sebebinin de Vücut Bulabileceği Rekabet İhlalleri Sebeplerin Yarışması (Culpa in Contrahendo Sorumluluğunda Sözleşme Sorumluluğu Hükümlerinin Kıyasen Uygulanması) SONUÇ KAYNAKÇA EK 1. ORİJİNALLİK RAPORU EK 2. ETİK KURUL İZNİ MUAFİYET FORMU...166
14 xi KISALTMALAR Bkz. : Bakınız C. : Cilt dp. : Dipnot E. : Esas E.T. : Erişim Tarihi H.D. : Hukuk Dairesi HGK : Hukuk Genel Kurulu HMK : 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu K. : Karar m. : Madde No. : Numara RG : Resmi Gazete s. : Sayı T. : Tarih TBK : 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu TKHK : 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun TMK : 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu TTK : 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu vd. : ve devamı Vol. : Volume 4054 sayılı Kanun : 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
15 1 GİRİŞ Rekabet kavramı, aynı amacı güden kimseler arasındaki çekişme, yarışma, yarış olarak tanımlanmaktadır sayılı Kanun; rekabeti sınırlayıcı anlaşma, uyumlu eylem ve kararları, hâkim durumun kötüye kullanılmasını ve hakim durum yaratacak veya hakim durumu güçlendirecek birleşme ve devralmaları yasaklamıştır sayılı Kanun bu hallerde, Rekabet Kuruluna, ihlalin sona erdirilmesi için gerekli tedbirleri alma ve idari para cezası verme yetkisi tanımıştır. Kamusal yaptırımlar yoluyla rekabet ortamı yeniden sağlanabilecekse de, etkin rekabetin tesisi için zarar gören teşebbüs ve tüketicilerin gördüğü zararın tazmin edilmesi ve zarar görenlerin aleyhine oluşan refah kaybının telafi edilmesi gerekir. İşte, rekabet hukukunda tazminat müessesesi, zarar görenlerden rekabeti ihlal eden teşebbüslere transfer edilen haksız servetin tekrar bu kesimlere aktarılmasını ve böylece, rekabet karşıtı davranışların etkilerinin piyasadan tam olarak silinebilmesini sağlar. Ayrıca, tazminat tehdidi altında kalan teşebbüsler için caydırıcılık sağlanmış olacağından teşebbüslerin rekabet hukukuna uyum motivasyonları da artar sayılı Kanun un beşinci kısmı (m.56-59), Rekabetin Sınırlanmasının Özel Hukuk Alanındaki Sonuçları nı düzenlemektedir. 56. madde, rekabete aykırı anlaşma ve kararların geçersiz olacağını hüküm altına almıştır. 57, 58 ve 59. maddelerde ise bu tezin konusunu oluşturan rekabet hukukunda tazminat müessesesi düzenlenmiştir. Söz konusu maddelerde; Türk hukukunda pek rastlanılmayan ve tazminatın zararın miktarını aşamayacağı ilkesine bir istisna teşkil eden üç katı tazminat sorumluluğu düzenlenmiş, zarar görenlerin dilerlerse zarar yerine Kanun'u ihlal edenlerin elde ettiği veya elde etmesi muhtemel kârı talep etmelerine imkân tanınmış, ispat yükünün bazı durumlarda zarar görenler lehine olarak yer değiştirebilmesi sağlanmış ve zarara sebebiyet veren birden fazla teşebbüsün bulunması durumunda bunların oluşan zarardan müteselsilen sorumlu olacağı hüküm altına alınmıştır. Rekabet hukuku kuralları, 1890 yılında Sherman Kanunu nun çıkmasıyla ABD de uygulanmış, Türkiye de ise AB mevzuatı esas alınarak yılında 4054 sayılı Kanun un yürürlüğe girmesiyle vücut bulmuştur Sayılı Kanun, rekabet hukuku kurallarının etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak amacıyla, birbirini destekleyen ikili 1 (E.T.: )
16 2 bir yaptırım sitemi benimseyerek hem kamu hukuku hem de özel hukuk yaptırımlarını bir arada düzenlemiştir. Ancak, uygulamada kamu hukuku yaptırımları baskın hale gelmiş, zararın üç katı tazminata hükmedilebilmesi imkânı olmasına rağmen, yakın zamana kadar, rekabet ihlalinden doğan tazminat sorumluluğuna neredeyse hiç başvurulmamıştır. Rekabet ihlalinde tazminat sorumluluğuna nadiren başvurulmasının yanı sıra, 4054 sayılı Kanun un 58. maddesinde düzenlenen üç kat tazminat müessesesinin hukuki niteliği de, bugüne kadar pek incelenmemiştir. Doktrinde, rekabet hukukunun ihlalinden kaynaklanan tazminat davalarında sadece haksız fiil sorumluluğuna dayanılabileceği kabul edilmiş, fakat bu kabulün sebepleri irdelenmemiştir. Halbuki, bazı rekabet ihlallerinde, taraflar arasında ihlal ile ilgili olarak daha önceden kurulmuş bir sözleşme ilişkisi bulunmaktadır. Bazı hallerde ise, taraflar sözleşme kurma amacıyla bir araya gelmişlerse de rekabet ihlalini gerçekleştiren tarafın hukuka aykırı davranışları nedeniyle sözleşme kurulamamıştır. Bir hukuki işlem olan sözleşmeye aykırılık sadece ilişkiye karakteristik özelliğini veren edim yükümünün ihlaliyle değil, yan yükümler ve koruma yükümlerinin ihlaliyle de gerçekleştirilebilir. Genel olarak rekabet ihlalleri göz önünde bulundurulduğunda, sözleşme sorumluluğuna yol açabilecek hallerde, -edim yükümü ve koruma yükümlerinin ihlali söz konusu olabilecekse de- daha çok yan yükümlerin ihlal edildiği görülmektedir. Örneğin, en sık karşılaşılan rekabet ihlali olan kartel uygulamalarında kartel üyesi teşebbüslerin, dürüstlük kuralına aykırı hareket ederek serbest piyasada belirlenmesi gereken fiyat, üretim miktarı, satış yapılacak pazar, dağıtım kanalları gibi unsurları kendi aralarında -müşterileri olan tüketiciler ve teşebbüsler aleyhine olarak- belirlemesi durumunda, kartel üyesi ile müşterisi arasında bir yan yüküm olan aydınlatma yükümlülüğünün ihlal edildiği ve güven ilişkisinin zedelendiği açıktır. Kanımızca, doktrinde bugüne kadar rekabet ihlallerinde sözleşme sorumluluğu hükümlerinin uygulanabilmesinin mümkün olmadığının savunulmasının nedeni, hukuki bir işlem olan sözleşmenin taraflar üzerinde doğurduğu hak ve borçların yeterince anlaşılamamış olmasıdır. Tarafların sözleşme kurma amacıyla bir araya geldiği hallerde, sözleşme görüşmeleri esnasında birbirlerine doğru bilgi verme, bilinmesi gereken konularda açıklama yapma, karşı tarafı muhtemel birtakım zararlardan uzak tutma gibi birtakım yükümlülükler doğar.
17 3 Taraflar bu yükümlülüklere kusurlu bir şekilde aykırı davranırlar ve aralarındaki güven ilişkisini ihmal ederlerse bundan doğan zararlardan sorumlu olurlar. Rekabet ihlali, sözleşme görüşmeleri esnasında sözleşmenin karşı tarafından birtakım bilgileri gizleme ve yanlış bilgi verme şeklinde gerçekleşebilir. Bu durumda sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluk (culpa in contrahendo sorumluluğu) söz konusu olacaktır. Rekabeti ihlal eden teşebbüslerin hangi sorumluluk esasına göre sorumlu olacakları konusu, özellikle tüketici işlemleri açısından önem arz etmektedir sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun un birçok maddesinde, tüketiciler ile sözleşme ilişkisi içerisine giren tarafa aydınlatma ve bilinçlendirme yükümlülüğü yüklenmiştir. Bu nedenle, tüketiciler ile yapılan sözleşmeler ve sözleşme görüşmeleri yoluyla rekabetin ihlali söz konusu olduğunda, tüketiciler sözleşme ve culpa in contrahendo sorumluluklarına dayanarak zararlarının tazminini talep edebileceklerdir. Tazminat sorumluluğunun hukuki niteliğinin belirlenmesine salt teorik bir tatmin gözüyle bakılmamalıdır. Bunun ötesinde, kabul edilecek sorumluluk türüne göre; sorumluluğun kapsamı, koşulları ve tazminat talebinin ileri sürülmesi bakımından birtakım farklılıklar doğacaktır. Taraflar arasındaki hukuki ilişkinin ve rekabet ihlalinin niteliğine göre birden fazla sorumluluk sebebinin vücut bulması halinde, sorumluluk sebeplerinin çokluğu halinde sebeplerin yarışmasını düzenleyen TBK nın 60. maddesine başvurmak gerekir. TBK m. 60 a göre Bir kişinin sorumluluğu, birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemiş olmadıkça veya kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir. Söz konusu hüküm gereğince sebeplerin yarışması söz konusu olacak ve zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verilecektir. Tüm bu nedenlerden dolayı, rekabet ihlallerinden doğan tazminat sorumluluğunun hukuki niteliği nin belirlenmesi ve birden fazla sorumluluk sebebinin vücut bulduğu hallerde zarar gören lehine olarak sebeplerin mukayese edilmesi son derece önemlidir. Çalışmamızın ilk kısmında, konuya giriş olması açısından genel olarak rekabet kavramı ve rekabet ihlalleri üzerine bilgi verilecektir. Rekabet hukukunun tarihsel gelişimi, amacı ve koruduğu menfaatler, rekabet hukukunda yasaklanan durumlar ve rekabet kurallarının ihlal edilmesi halinde bunun kamu hukuku ve özel hukuk alanındaki sonuçları incelenecektir.
18 4 İkinci kısımda, rekabet ihlallerinde tazminat sorumluluğunun hukuki boyutu ve kapsamı değerlendirilecektir. Özellikle zararı aşan oranda -üç kat- tazminat yükümlülüğü getirilmesinin amacı, üç kat tazminatın unsurları, zararın belirlenmesi ve tazminatın tayini konuları ele alınacaktır. Üçüncü kısımda, rekabet ihlallerinden doğan tazminat davasının hangi hukuki sorumluluk sebeplerine dayanabileceği tartışılacaktır. Bu kapsamda; haksız fiil, sözleşme ve culpa in contrahendo sorumlulukları genel hükümler ve rekabet hukuku kuralları açısından ayrı ayrı incelenecek ve -yargı kararları ışığında- hangi hallerde söz konusu sorumluluk sebeplerine başvurulacağı değerlendirilecektir. Dördüncü ve son bölümde ise hangi rekabet ihlallerinde birden fazla sorumluluk sebebinin ortaya çıkacağı incelenecek ve sorumluluk sebeplerinin çokluğu halinde söz konusu sebeplerin mukayesesi gerçekleştirilecektir.
19 5 1. BÖLÜM: GENEL OLARAK REKABETİN İHLALİ 1.1. Rekabet Hukukunun Tarihsel Gelişimi Eski Devirlerde Rekabet Kavramı Rekabet ve tekelleşme kavramlarının, ilk bakışta, kapitalizme ve modern zamanlara ait olduğu düşünülebilecekse de, bu kavramların ortaya çıkışı insanlık tarihindeki ilk ticari faaliyetlerle eş zamanlıdır. Tarihin ilk tacirleri olan Fenikelilerin mısır, tabii boya ve kıymetli metaller piyasasında rekabeti kısıtladıkları bilinmektedir 2. Tekelleşmeyle ilgili ilk yasaların 4000 yıl önce Babil de ortaya çıktığı belirtilmektedir 3. Babil de Hammurabi Kanunlarında piyasa fiyatından ve piyasanın işleyiş kurallarından bahsedilmekte ve tekelci davranışlar yasaklanmaktadır. Yine Eski Mısır, Hindistan ve Antik Yunan da rekabeti kısıtlayıcı faaliyetlerin görülmesi üzerine piyasa yapısına ilişkin düzenlemelere rastlanılmaktadır 4. Tekel sözcüğü ilk defa M.Ö. 347 yılında Aristo nun Politika adlı eserinde, bütün yağ preslerini ve demiri satın alarak piyasayı kapatan ve daha sonra talep bollaştığında yüksek karlarla satan kişilerle ilgili bir tartışmada kullanılmıştır 5. Tarihte bilinen ilk rekabet davası ise Antik Yunan da M.Ö. 387 de bir grup hububat satıcısına karşı açılmış Hububat Karteli davasıydı. O dönemlerde hububat ticareti ithalinden iç piyasada satımı ve fiyatına kadar ayrıntılı bir şekilde yasayla düzenlenmişti ve bu yasaları ihlal etmenin cezası ölümdü. Fakat M.Ö. 387 de Ege Denizindeki savaş tehdidi ve artan gerginlik üzerine hububatçılar aralarında anlaşarak düşük fiyattan aldıkları ürünü iç piyasaya satmak yerine stoklamayı ve daha sonra yüksek fiyattan satmayı tercih ettiler. Bu durumun ortaya çıkması üzerine hububat satıcıları önce Senato karşısına çıkarıldı, dava daha sonra halk mahkemesine devredildi 6. Roma İmparatorluğu nda Sezar döneminde çıkarılan Lex Julia de Annona ile o günün koşullarında en önemli mal olan mısır piyasasındaki rekabeti kısıtlayıcı faaliyetler önlenmek istenmiştir. Sonraki dönemlerde de, tüketicinin zarar görmemesi, tacirlerin 2 Akıncı, Ilıcak, 8.; Machlup, Akıncı, 32.; Fontaine, Ilıcak, 8.; Machlup Ilıcak, ; Kotsiris, 2-5.
20 6 aralarında anlaşmalarının önlenmesi ve malların fiyatının piyasa fiyatını aşmaması konularında kanunlar çıkarıldığı görülmektedir Modern Dünyada Rekabet Hukukunun Doğuşu ve Gelişimi Modern anlamda rekabet hukukunun ve rekabet politikasının ortaya çıktığı ülke Amerika Birleşik Devletleri dir. ABD Kongresinde 1890 da ilk modern rekabet yasası olan Sherman Antitrust Act (Sherman Kanunu) kabul edilmiştir 8. Bu tarihten önce de rekabete aykırı eylemler dava konusu olmakla beraber, ortaya çıkan uyuşmazlıklar içtihat hukuku (common law) çerçevesinde çözümlenmiştir. Bununla birlikte, Sanayi Devriminin gerçekleşmesiyle yaşanan gelişmeler, bu alanda yasal düzenlemenin gerekliliğini ortaya koymuştur 9. Şüphesiz ki ABD yi bu sürece götüren ekonomik ve toplumsal değişikliklerin incelenmesi gerekir. 19. yüzyılda Sanayi Devriminin gerçekleşmesiyle buharın, petrolün ve kömürün enerji kaynağı olarak üretimde kullanılmaya başlanması; el emeğinin ve basit aletlerin yerini makineleşmenin almaya başlaması; teknolojinin ve keşiflerin eskiye göre büyük bir şekilde ilerlemesi; demiryollarının uzunluğunun hızla artması ve İç Savaşın sona ermesiyle iktisadi hayatta mevcut paradigma yıkıldı. Üretim ve ticarette meydana gelen muazzam artış çok büyük ölçekli üretim ile kapsamlı ve daha ucuz bir ulaşım ağı sisteminin kurulmasına yol açtı. Böylece yerel piyasalar arasındaki kopukluk ortadan kalkarak ülke geneline yayılacak ortak ve büyük bir pazar oluştu. Üretim, dağıtım ve pazarlamada ölçek ekonomilerinin ortaya çıkması sonucu şirketler yerel pazarlardan ulusal ve uluslararası pazarlara doğru yayıldılar. Bu şekilde büyüyemeyen küçük firmalar ise büyük şirketlerin hedefi haline geldi. Küçük firmalar büyük şirketler tarafından satın alındı veya iflas ederek piyasadan çekildi. Şirketler satın almalar, rakipler arası işbirliği ve çeşitli anlaşmalar ile daha da büyüdü. Bunun sonucunda şirketler fiyat, üretim miktarı, pazar payı gibi üretim unsurlarını kendi aralarında havuz anlaşmaları ve tröstler kurarak 7 Akıncı, Sherman Kanunundan bir yıl önce 1889 yılında Kanada da rekabet yasası yürürlüğe girmiş olsa da İnan bu konuda Sherman Yasasının taslak metninin 1988 yılında hazırlanarak Kongreye sunulmasına rağmen kanunlaşmasının iki yıl aldığını, yasama süreci daha çabuk işleyen Kanada da benzer bir metnin 1989 da yürürlüğe girdiğini, dolayısıyla Sherman Yasasına çok benzeyen bu kanunun rekabet hukuku düzenlemesinde Kanada nın öncülük ettiğini göstermeyeceğini belirtmektedir. Bkz. İnan, Seminer, Aşçıoğlu Öz, 41.
21 7 ortak bir şekilde belirlemeye başladı 10. Demiryolu, petrol, viski, şeker, pamuk ve sanayinin birçok kolunda tröstler ortaya çıktı. Bu durum, güçlülerin hayatta kalıp zayıfların kaybedeceği Sosyal Darwinizm in ekonomik hayata uyarlanmış modeli olarak görülüyordu 11. Tröstlerin etki alanı zamanla ekonomik hayatın da dışına çıkmaya başlamıştı. Tröstlerin siyaset dâhil- her şeyi satın almaya başlamasıyla birlikte ABD de rüşvet ve yolsuzluk iddiaları artmış ve tröstler ile siyaset arasındaki ilişki tartışılmaya ve başlamıştı. Görüldüğü üzere, iktisadi hayatta meydana gelen değişiklikler sadece ekonomiyi etkilemekle kalmamış, toplumsal hayatı da son derece sarsmıştı. Ekonomik açıdan önemli güce sahip olan bir kesimin serbest rekabete dayanan ekonomik düzeni, fiyat ve pazar paylaşma anlaşmaları yoluyla tahrip etmeye yönelmesi, toplumun geniş bir kesiminin tepkisine neden olmuştu. Artan eleştiriler siyasette de karşılık buldu ve Kongre nin Cumhuriyetçi üyesi John Sherman tarafından 1888 yılında Kongre ye bu konu hakkında bir yasa önerisi verildi. Sherman, Kongre de önerinin tartışıldığı bir oturumda aşağıdaki sözleri söyledi: Eğer birleşmelerin yoğunlaşmış gücü bir tek adamda toplanırsa, bir kral kadar ayrıcalıklı olur ve bu durum bizim devlet biçimimize aykırıdır. Eğer yanlış bir şey varsa o da bu durumdur. Bir politik güç olarak krala tahammül edemiyorsak üretimin, ulaştırmanın ve yaşam için gerekli herhangi bir şeyin satışı için de bir krala tahammül etmemeliyiz. Bir imparatora boyun eğmiyorsak rekabeti engelleyecek ve herhangi bir malın fiyatını belirleyecek bir ticari diktatöre de boyun eğmemeliyiz 12. Sherman ın bu sözleri, o günden bu yana ekonomik yaşamın Magna Carta sı olarak nitelendirilmektedir Ilıcak, Aktaş, Ilıcak, Aşçıoğlu Öz, 41; Aktaş, 19.
22 8 Tam iki yıl süren görüşmeler ve tartışmalar sonucunda öneri birçok defa değiştirilerek son halini aldı ve Senatör Sherman ın adının verildiği yasa 1890 yılında yürürlüğe girdi. Sherman Antitröst Yasası nın 14 esasa ilişkin ilk iki bölümü aşağıdaki gibiydi: Birinci Bölüm: Eyaletler arasındaki ya da yabancı devletlerle girişilen ticaretin sınırlanması için yapılan, tröst ya da başka bir biçimdeki bütün sözleşme, yoğunlaşma veya gizli anlaşmalar yasaktır. Yasak olduğu belirtilen sözleşmeleri yapanlar, yoğunlaşmalara ya da gizli anlaşmalara taraf olanlar suçludur ve hüküm giymeleri halinde, beş bin doları geçmemek üzere para cezasıyla veya bir yılı geçmemek üzere hapis cezasıyla cezalandırılacaktır. İkinci Bölüm: Eyaletler arasındaki ya da yabancı devletlerle girişilen ticareti tekelleştiren ya da tekelleştirmeye teşebbüs eden kişi ya da kişiler suçludur ve hüküm giymeleri halinde, beş bin doları geçmemek üzere para cezasıyla veya bir yılı geçmemek üzere hapis cezasıyla cezalandırılacaktır 15. Sherman Antitröst Yasası nın ardından 1914 tarihli Clayton Kanunu ve yine aynı tarihli Federal Ticaret Komisyonu Kanunu çıkarılmış ve daha sonraki yasa değişiklikleri ile yargı kurumlarının da içtihatlarıyla Amerikan Rekabet Hukuku modeli oluşturulmuştur. Amerikan ekonomisindeki dönüşümün sonucu ortaya çıkan modern rekabet kuralları gerek ABD nin ekonomik ve siyasi gücü nedeniyle, gerekse geride bıraktığımız yüzyılda piyasaların ölçeklerinin küreselleşerek, bütün ülkelerde kendi kurallarını dayatır hale gelmeleri nedeniyle modern rekabet yasalarının tamamı Sherman Yasasından esinlenmiştir 16. Günümüzde, serbest piyasa ekonomisine sahip ülkelerin neredeyse tamamı rekabet hukuku mevzuatına sahiptir Rekabet Hukukunun Amacı ve Koruduğu Menfaatler Rekabet kavramı, serbest piyasa ekonomisinin en önemli unsurlarından biridir. Dolayısıyla, öncelikle, rekabet hukukunun bir araç olduğunun kabul edilmesi gerekir. 14 Amerika da Rekabet Hukukunun tarihi gelişimi tröstlerle mücadele şeklinde geçtiği için Rekabet Hukuku antitröst hukuku olarak adlandırılmıştır. 15 Ilıcak, Ilıcak, 7.
23 9 Rekabet hukukunun amacının ne olduğu ve ne olması gerektiği konusu doktrinde çokça tartışılmıştır. Söz konusu tartışmalarda rekabet hukukunun amacı olarak gösterilen kavramlar arasında; iktisadi etkinliğin sağlanmasıyla toplam refahın artırılması, tüketici refahının arttırılması, rekabetin korunması, tüketicinin korunması, küçük ve orta ölçekli teşebbüslerin korunması, piyasalara giriş serbestisi, kaynakların etkin dağıtılması, adil bir gelir dağılımının sağlanması, enflasyonla mücadele, ekonomik ve siyasi gücün tek elde toplanmasının önlenmesi vb. kavramlar yer almaktadır 17. İlk bakışta, yukarıda zikredilen kavramların birçoğunun birbirine yakın kavramlar olduğu ve bu yüzden hepsinin veya birden fazlasının hedeflenmesinin mantıklı olduğu düşünülebilecekse de, bazı durumlarda söz konusu kavramlar arasında birincil hedefikincil hedef ayrımı yapmak gerekebilir. Hatta bazı durumlarda hedefler arasında bir çatışma meydana gelebilir. Dolayısıyla birden fazla amaç belirlemek amaçlar arasında ast-üst ilişkisini ve çatışmayı da beraberinde getirdiği için sakıncalıdır. Bu noktada, rekabet hukukunun amacının iktisadi etkinliği korumak suretiyle toplumsal refahın sağlanması olduğu ve rekabet hukukunda birden fazla amaç benimsenemeyeceği savunulmaktadır. Bu düşünceye göre, kendisi bir araç olan rekabet hukuku disiplininde başka bir amaç benimsendiği takdirde, asıl amaçtan taviz verilmesi kaçınılmazdır. Bu yüzden, rekabet hukukunun amacı ile işlevi arasındaki ayrımın tespit edilmesi gerekir. Toplumsal refahın sağlanmasını amaç iken rekabet hukuku uygulaması ile arzulanan sonuçlara ulaşılmaya çalışıldığında ortaya çıkan pozitif dışsallık, rekabet hukukunun işlevidir. Dolayısıyla; tüketicinin korunması küçük ve orta ölçekli teşebbüslerin korunması, piyasalara giriş serbestisi, kaynakların etkin dağıtılması, adil bir gelir dağılımının sağlanması, enflasyonla mücadele, ekonomik ve siyasi gücün tek elde toplanmasının önlenmesi gibi kavramlar rekabet hukukunun amacı değil fakat işlevi olarak tanımlanmaktadır. Söz konusu kavramların rekabet politikası takip edilirken ortaya çıkması mümkün olabileceği gibi hiç etkilenmemeleri ve hatta zarar görmeleri dahi söz 17 Söz konusu amaçlar ekonomik amaçlar (üretimde ve kaynak dağılımında verimlilik, teknolojik ilerleme), sosyal faydalar (tüketicinin korunması, küçük ve orta ölçekli işletmelerin korunması) ve siyasal faydalar olarak da sınıflandırılmaktadır, bkz. Akıncı, 6 vd.; Aslan, Rekabet Hukuku, 3 vd.; Sanlı, Geçersizlik, 8 vd.
24 10 konusu olabilir. Bu durum, rekabet hukukunun amacının iktisadi etkinliği korumak suretiyle toplumsal refahın sağlanması olduğunu değiştirmez 18. Rekabet hukukunun amacı olarak farklı bir kavram kabul edilse dahi, serbest rekabetin ekonomik sonuçlarından en çok faydalanan kesimin tüketiciler olduğu görülmektedir. Fiyatların düşmesi, ürün çeşitliliği, teknolojik gelişme, mal ve hizmetlerin dağıtım ve pazarlamasında meydana gelen ilerlemeler gibi rekabetin dolaylı etkilerinin tümü, tüketicilerin menfaatine gerçekleşmektedir 19. Bununla birlikte, tüketicinin korunmasına ilişkin yasal düzenlemelerle rekabetin korunmasına ilişkin kuralların işlevlerinin farklı olduğu da unutulmamalıdır. Türk rekabet hukukuna baktığımızda, 4054 sayılı Kanun un Amaç başlıklı 1. maddesinde Kanunun amacının mal ve hizmet piyasalarındaki rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı anlaşma, karar ve uygulamaları ve piyasaya hâkim olan teşebbüslerin bu hâkimiyetlerini kötüye kullanmalarını önlemek, bunun için gerekli düzenleme ve denetlemeleri yaparak rekabetin korunmasını sağlamak olarak tanımlandığını görmekteyiz. Madde incelendiğinde; rekabetin korunmasının yanında, rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı anlaşma, karar ve uygulamalar ile hâkim durumdaki bir teşebbüsün bu durumunu kötüye kullanmasını önlemek ve bunun için gerekli düzenleme ve denetlemeleri yapmanın amaçlandığı görülmektedir. Maalesef bu durum, Kanun da amaç ve araç kavramlarının karıştırılmasından ve gelişigüzel kullanılmasından kaynaklanmaktadır 20. Aynı maddenin gerekçesinde ise; rekabet kavramının piyasa ekonomisinde yalnızca kaynakların etkin kullanımını sağlamakla kalmayacağı aynı zamanda rakip malların fiyatlarının düşmesini ve bu pazarda daha büyük paya sahip olmak isteyen teşebbüslerin ürünlerinin kalitelerini artırmalarına ve yeni teknolojileri üretimde kullanmalarına yol açacağı, serbest rekabetçi yapının getirdiği dinamizmin ülke ekonomisinin sürekli ve dengeli kalkınmasını sağlayacağı, fiyatların düşüşü ve kalitenin artışının ise toplumun 18 Gürkaynak, 11 vd. 19 Sanlı, Geçersizlik, Halbuki, Kanun un 20. maddesinde Mal ve hizmet piyasalarının serbest ve sağlıklı bir rekabet ortamı içinde teşekkülünün ve gelişmesinin temini Rekabet Kurumunun genel vazifesi olarak öngörülmüştür. Amacın belirlenmesi açısından 20. maddenin amaç maddesine göre daha uygun ve tutarlı bir ifade içerdiği açıktır.
25 11 tamamını yani tüketicileri korumak gibi sosyal bir fayda sağlayacağı belirtilmiştir. Görüldüğü üzere, gerekçede de birçok farklı kavram aralarında bir önceliklendirme ve amaç-araç-işlev-sonuç ayrımı yapılmadan aynı anda amaç torbasına koyulmuş bulunmaktadır Rekabet Hukukunun Kapsamı ve 4054 Sayılı Kanun da Yasaklanan Faaliyetler Anayasa nın 167. maddesi Devlet, para, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici tedbirleri alır; piyasalarda fiili veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi önler. hükmü ile -açıkça rekabet kavramı Anayasa da geçmese bile- rekabetin korunmasını anayasal güvence altına almış ve devleti rekabeti korumakla görevlendirmiştir. Bu doğrultuda, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanun, 7 Aralık 1994 tarihinde TBMM'nde kabul edilmiş ve 13 Aralık 1994 tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir Sayılı Kanun un Kapsam başlıklı 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde mal ve hizmet piyasalarında faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen her türlü teşebbüsün aralarında yaptığı rekabeti engelleyici, bozucu ve kısıtlayıcı anlaşma, uygulama ve kararlar ile piyasaya hâkim olan teşebbüslerin bu hâkimiyetlerini kötüye kullanmaları ve rekabeti önemli ölçüde azaltacak birleşme ve devralma niteliğindeki her türlü hukuki işlem ve davranışlar, rekabetin korunmasına yönelik tedbir, tespit, düzenleme ve denetlemeye ilişkin işlemler in Kanun kapsamına gireceği belirtilmiştir. 21 Esasen, Anayasa nın 167. maddesinin amir hükmüne rağmen 4054 Sayılı Kanun un 1982 Anayasasından tam 12 yıl sonra yasalaşabilmesi rekabet hukuku alanında yapılan yasal düzenlemenin temel sebebinin anayasal yükümlülük veya ülkede uygulanan serbest piyasa ekonomisi olmadığını göstermektedir. Gerçekten de, Türkiye ile o dönemki adıyla- Avrupa Topluluğu (AT) arasında imzalanan Ankara Antlaşması ve Katma Protokol hükümleri uyarınca; ekonomi politikalarının uyumlaştırılması amacıyla, Roma Antlaşması nın rekabeti bozucu anlaşma, karar ve uygulamalara ilişkin 85. maddesi, hâkim durumun kötüye kullanılmasına ilişkin 86. maddesi, kamu işletmeleri ile kendisine devlet tarafından özel ya da münhasır yetkiler tanınan işletmelere de rekabet kurallarının uygulanmasına ilişkin 90. maddesi ve devlet yardımlarına ilişkin 92. maddesi ile düzenlenen ilkelerin Türk ulusal hukukuna aktarılması öngörülmektedir. Ayrıca, Türkiye ile AT arasında Gümrük Birliğinin tamamlanmasına ilişkin 6 Mart 1995 tarih ve 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararında da, kararda öngörülen süreler içinde, Türkiye'nin gümrük birliği ile hedeflenen ekonomik bütünleşmeyi sağlayabilmesi için rekabet mevzuatını AT hukuku ile uyumlu hale getirmesi öngörülmektedir.
26 12 Rekabet hukukunun temel dayanağı olan 4054 sayılı Kanun, üç esas alanı düzenlemektedir Kanun un 4. Maddesinde Yasaklanan Faaliyetler: Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar 4054 sayılı Kanun un ilk düzenlediği alan rekabeti sınırlayıcı anlaşma, uyumlu eylem ve kararlardır. 4. maddede belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri yasaklanmıştır. Görüldüğü üzere, 4. maddede yasaklanan ilk davranış, teşebbüsler arası anlaşmadır. Burada, irade uyuşmalarını ifade etmek üzere sözleşme kavramına değil, daha geniş bir anlam ifade eden anlaşma ifadesine yer verilmesine dikkat edilmelidir. Sözleşme, belirli bir hukuki sonucu doğurmaya yönelik, karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarından oluşan hukuki işlemdir 22. Genel olarak anlaşma terimiyle ise, iki veya daha fazla kişinin, belirli konu veya konular üzerindeki her türlü uyuşma ve mutabakatı kastedilir. Mutabakatın yazılı, sözlü veya sadece fiil yoluyla gerçekleştirilmesinin, hukuki bir sonuca yönelip yönelmemesinin bir önemi bulunmamaktadır 23. Nitekim madde gerekçesinde, maddenin amacı bakımından anlaşmanın, Medeni Hukukun geçerlilik koşullarına uymasa bile tarafların kendilerini bağlı hissettikleri her türlü uzlaşma ya da uyuşma anlamında kullanıldığı, anlaşmanın yazılı veya sözlü olmasının öneminin olmadığı ifade edilerek, daha dar bir kavram olan sözleşme yerine, anlaşma kavramının bilinçli olarak tercih edildiği belirtilmiştir. 4. maddede ikinci olarak yasaklanan davranış, teşebbüsler arasında gerçekleştirilen uyumlu eylemlerdir. Uyumlu eylem, iki veya daha fazla teşebbüsün, ekonomik ve rasyonel gerçeklerle açıklanamayan ve bir anlaşmaya dayanmayan fakat bilinçli olarak birbirine paralel hale getirilmiş rekabeti sınırlayıcı pazar davranışları olarak tanımlanabilir 24. Kanun koyucu, Kanun un 4. maddesinin arkadan dolanılmasını önlemek 22 Eren, Sanlı, Geçersizlik, Aslan, Rekabet Hukuku, 53.
27 13 için yalnızca arası teşebbüsler arası anlaşmalar ve teşebbüs birliklerinin karar ve eylemlerini yasaklamakla kalmamış, rekabeti sınırlama amacı taşıyan teşebbüslerin aynı sonuca daha farklı yollardan ulaşmalarını engellemek amacıyla, uyumlu eylemleri de yasaklamıştır. Böylece, rekabeti sınırlamakla birlikte, anlaşma niteliği taşımayan teşebbüsler arasındaki ilişkilere engel olunmak istenmiştir. 4. maddede son olarak yasaklanan davranış, teşebbüs birliklerinin karar ve eylemleridir. Kanunun Tanımlar başlıklı 3. maddesinde teşebbüs birliği, teşebbüslerin belirli amaçlara ulaşmak için oluşturduğu tüzelkişiliği haiz ya da tüzelkişiliği olmayan her türlü birlikleri olarak tanımlanmıştır. Teşebbüslerin müşterek menfaatlerini korumak ve sektöre özgü sorunlarla mücadele edebilmek için meslek birlikleri ya da birimler oluşturması gayet normal ve çok sık karşılaşılan bir durumdur. Kaldı ki, meslek birliklerinin kurulması özel hukuk ilkelerine göre üyelerin iradeleriyle gerçekleşebileceği gibi, ilgili mevzuat tarafından bazı mesleklerin yapılabilmesi için birliğin kurulması ve birliğe üye olma şartı da getirilmiş olabilir. Bununla birlikte, aynı sektörde faaliyet gösteren ve serbest piyasa ortamında birbirinin rakibi olan teşebbüslerin ortak bir platformda buluşmaları teşebbüslerin birlikte hareket etmelerine ve böylece pazardaki rekabetin zarar görmesine neden olabilir. Bu nedenle kanun koyucu; rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemlerini yasaklamış bulunmaktadır. 4. maddede yasaklanan haller belirtildikten sonra, maddenin devamında yasaklanan haller örneklenmiştir. Söz konusu örnekler şüphesiz; tahdidi değil, tadadi bir nitelik taşımaktadır. Sayılan haller aşağıdaki gibidir: a) Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi, b) Mal veya hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılması ya da kontrolü, c) Mal veya hizmetin arz ya da talep miktarının kontrolü veya bunların piyasa dışında belirlenmesi, d) Rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması, kısıtlanması veya piyasada faaliyet gösteren teşebbüslerin boykot ya da diğer davranışlarla piyasa dışına çıkartılması yahut piyasaya yeni gireceklerin engellenmesi,
28 14 e) Münhasır bayilik hariç olmak üzere, eşit hak, yükümlülük ve edimler için eşit durumdaki kişilere farklı şartların uygulanması, f) Anlaşmanın niteliği veya ticari teamüllere aykırı olarak, bir mal veya hizmet ile birlikte diğer mal veya hizmetin satın alınmasının zorunlu kılınması veya aracı teşebbüs durumundaki alıcıların talep ettiği bir malın ya da hizmetin diğer bir mal veya hizmetin de alıcı tarafından teşhiri şartına bağlanması ya da arz edilen bir mal veya hizmetin tekrar arzına ilişkin şartların ileri sürülmesi Kanun un 6. Maddesinde Yasaklanan Faaliyetler: Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması 4054 sayılı Kanun un ikinci olarak düzenlediği alan hâkim durumun kötüye kullanılmasıdır. 6. maddede bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması yasaklanmıştır. Kanunun 3. maddesinde hâkim durum, belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü olarak tanımlanmıştır. Daha fazla kâr elde etmek ve pazar payını arttırmak, ekonomik hayatta faaliyet gösteren teşebbüslerin tabii bir hedefidir. Rekabet kuralları, serbest piyasa ilkesinin gereği olarak, bir teşebbüsün hâkim konuma gelmesini veya hâkim konumunu devam ettirmesini yasaklamaz. Bununla birlikte, hâkim konumdaki teşebbüsün, piyasadaki rekabet ortamını, diğer teşebbüslere kıyasla daha kolay bir şekilde etkilemesi mümkündür. Zira teşebbüsün sahip olduğu ekonomik güç ve bunun sağlayacağı rekabet avantajı, onun, piyasada büyük ölçüde keyfi davranabilmesine ve rekabetin işleyişine rahatça etkide bulunabilmesine imkân verir. İşte, rekabet kurallarıyla hâkim durumdaki teşebbüslerin faaliyetleri kontrol altına alınmakta ve bu teşebbüslerin serbest rekabetin gereklerine uygun davranmaları sağlanmaktadır. Sonuç olarak, rekabet kuralları teşebbüslerin piyasada hâkim duruma ulaşmasını yasaklamamakta, fakat hâkim durumda bulunan
29 15 teşebbüslere rekabetin sınırlanmamasına yönelik olarak özel bir sorumluluk yüklemek suretiyle hâkim durumun kötüye kullanılmasını yasaklamaktadır 25. Yine, 4. maddede olduğu gibi burada da maddenin devamında yasaklanan kötüye kullanma halleri tahdidi değil, tadadi olarak örneklenmiştir. Sayılan haller aşağıdaki gibidir: a) Ticari faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesine doğrudan veya dolaylı olarak engel olunması ya da rakiplerin piyasadaki faaliyetlerinin zorlaştırılmasını amaçlayan eylemler, b) Eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı olarak ayırımcılık yapılması, c) Bir mal veya hizmetle birlikte, diğer mal veya hizmetin satın alınmasını veya aracı teşebbüsler durumundaki alıcıların talep ettiği bir malın veya hizmetin, diğer bir mal veya hizmetin de alıcı tarafından teşhiri şartına bağlanması ya da satın alınan bir malın belirli bir fiyatın altında satılmaması gibi tekrar satış halinde alım satım şartlarına ilişkin sınırlamalar getirilmesi, d) Belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yaratmış olduğu finansal, teknolojik ve ticari avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler, e) Tüketicinin zararına olarak üretimin, pazarlamanın ya da teknik gelişmenin kısıtlanması Kanun un 7. Maddesinde Yasaklanan Faaliyetler: Hâkim Durum Yaratmaya ya da Hâkim Durumu Güçlendirmeye Yönelik Birleşme veya Devralmalar 4054 sayılı Kanun un üçüncü olarak düzenlediği alan ise birleşme ve devralmalardır. 7. maddede bir ya da birden fazla teşebbüsün hâkim durum yaratmaya veya hâkim durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında herhangi bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak şekilde birleşmeleri veya herhangi bir teşebbüsün ya da kişinin diğer bir teşebbüsün mal varlığını yahut ortaklık paylarının tümünü veya bir kısmını ya 25 Sanlı, Geçersizlik, 244.
30 16 da kendisine yönetimde hak sahibi olma yetkisi veren araçları, miras yoluyla iktisap durumu hariç olmak üzere, devralması yasaklanmıştır. Teşebbüsleri birleşme ve devralmaya sevk eden pek çok ekonomik ve sosyal neden bulunmaktadır. Teşebbüslerin; kârlarını artırmak, daha verimli olmak veya piyasadaki konumlarını sağlamlaştırmak gibi çeşitli amaçlarla, başka bir teşebbüs veya teşebbüslerle kalıcı olarak bir araya gelmeleri, ekonomik açıdan olağan bir durumdur. Yirminci yüzyılın sonlarında ortaya çıkan küreselleşme olgusuyla rekabet baskısının küresel ölçekte hissedilmesi de, teşebbüsleri dış piyasaların rekabet koşullarına dayanabilmek için bir araya gelmeye zorlamakta ve bunun sonucu olarak pek çok sektörde, şirket evlilikleri ve benzeri kurumsal birliktelikler yoğun olarak yaşanmaktadır 26. Bununla birlikte, birleşme veya devralma işlemi taraflar açısından avantajlı olsa bile, bazı durumlarda piyasadaki rekabeti olumsuz etkileyebilir ve hatta ortadan kaldırabilir. Bu nedenle, piyasalarda çok sesliliğin korunması, iktisadi yoğunlaşmanın engellenmesi ve ekonomik gücün belirli merkezler etrafında toplanmasının önüne geçilmesi gereklidir. Dikkat edilirse, 6. maddede hâkim durum başlı başına bir yasaklama nedeni olmazken bu maddede teşebbüslerin birleşme veya devralma suretiyle rekabeti önemli ölçüde azaltacak şekilde hâkim durum haline gelmesi yasaklanmaktadır. Maddenin gerekçesinde, teşebbüslerin, birleşme veya devralma suretiyle, kendi iç dinamiği dışında büyüyerek hâkim duruma gelmelerinin rekabet düzenini bozacağı ileri sürülmüş ve teşebbüslerin bu şekilde hâkim duruma gelmelerinin denetim altına alınması gerektiğine dikkat çekilmiştir. Hükmün ikinci fıkrasında ise, Hangi tür birleşme ve devralmaların hukuki geçerlilik kazanabilmesi için Kurul a bildirilerek izin alınması gerektiğini, Kurul un çıkaracağı Tebliğlerle ilan edileceği ifade edilmiş ve birleşmelerin denetiminde, Rekabet Kurulunun münhasıran yetkili olduğunu öngörülmüştür. Rekabet Kurulu ise, bu hükme dayanarak tarihinde, Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkındaki Tebliğ yayımlamış ve hukuki geçerlilik kazanabilmesi için Rekabet Kuruluna bildirilerek izin alınması gereken birleşme ve devralmaları tespit etmiştir. 26 Sanlı, Geçersizlik, 314.
31 Örnek İhlal Grupları Bu başlık altında, konunun daha iyi anlaşılması açısından yukarıda anlatılan ihlal türlerinin örneklendirmesi yapılacaktır. Tezin ilerleyen kısımlarında da, rekabetin ihlalinden doğan tazminat sorumluluğunun hukuki niteliği incelenirken söz konusu örnek ihlal türlerine atıfta bulunulacaktır Kanun un 4. Maddesinde Yasaklanan Örnek İhlal Grupları 4054 sayılı Kanun un 4. maddesinde en sık karşılaşılan ihlal türü kartellerdir. Kanunun kartel yasağı ile ilgili olan 4. maddesinde, açıkça kartel ifadesi geçmemektedir. Bununla birlikte, Kanun un 4. maddesinde yasaklanan ihlal türlerinin büyük bir kısmını kartel uygulamalarının oluşturduğu görülecektir. Kartellerin Ortaya Çıkarılması Amacıyla Aktif İşbirliği Yapılmasına Dair Yönetmelik 28 in 3. maddesinde kartel kavramı, fiyat tespiti, müşterilerin, sağlayıcıların, bölgelerin ya da ticaret kanallarının paylaşılması, arz miktarının kısıtlanması veya kotalar konması, ihalelerde danışıklı hareket konularında, rakipler arasında gerçekleşen, rekabeti sınırlayıcı anlaşma ve/veya uyumlu eylemler olarak tanımlanmaktadır. Kartel tanımında genel olarak bir uzlaşmanın var olduğu görülmektedir 29. Kartel oluşumunun -söz konusu kartel üyelerinin müşteri olsun ya da olmasıntüketicilere, aynı piyasada faaliyet gösteren diğer teşebbüslere, hatta kartel üyelerine dahi verdiği birçok zarar bulunmaktadır. Kartel nedeniyle müşterilerden kartel üyelerine haksız bir gelir transferi meydana gelmektedir. Oluşan fiyat artışı neticesinde ilgili ürünü satın alamayan kişiler, sunulan mal veya hizmetten mahrum kalmaktadır. Kartel üyeleri, maliyetleri azaltma ve ar-ge çalışmaları yapma konusunda kendilerini daha az baskı altında hissetmektedir. Dolayısıyla kartellerin yaygın olduğu bir piyasada etkinliğin 27 Önemle belirtmek gerekir ki; çeşitli hukuki sebeplerle verilecek örneklerdeki ihlalden etkilenen tarafların tamamının tazminat talep etme hakkı bulunmayabilir. Söz konusu zarar; haksız fiil, taraflar arasındaki sözleşmenin ihlali veya sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluğun ihlali neticesinde ortaya çıkmış ise, zararın tazmin edilebilmesi için, sayılan hukuki müesseselerin şartlarının somut olayda gerçekleşmesi gerekir (E.T.: ) 29 OECD nin 1993 yılında çıkarmış olduğu Endüstriyel Organizasyon İktisadı ve Rekabet Hukuku Sözlüğü nde, AB Komisyonu nun 2002 yılında çıkarmış olduğu AB Rekabet Politikasında Kullanılan Terimler Sözlüğü nde ve Rekabet Kurumunun 2010 yılında çıkarmış olduğu Rekabet Terimleri Sözlüğü nde yapılan kartel tanımları da benzer şekildedir.
Rekabet Kurumu Rekabet Kanunu. Doç. Dr. A. Barış BARAZ
Rekabet Kurumu Rekabet Kanunu Doç. Dr. A. Barış BARAZ Rekabet Kurumu Anayasanın 167 nci maddesi devlete açıkça piyasalarda oluşacak fiili yahut anlaşma sonucu doğacak tekelleşmeyi ve kartelleşmeyi önleme
REKABET HUKUKUNDA TEMEL KAVRAMLAR. Mert Karamustafaoğlu (LL.M.) Erdem&Erdem Ortak Avukatlık Bürosu Rekabet ve Uyum Uzmanı
REKABET HUKUKUNDA TEMEL KAVRAMLAR Mert Karamustafaoğlu (LL.M.) Erdem&Erdem Ortak Avukatlık Bürosu Rekabet ve Uyum Uzmanı mertkaramustafaoglu@erdem-erdem.av.tr 24 Mart 2018 1 Geçmiş ve Gelecek 2 4054 Sayılı
Rekabet Hukuku Sertifika Programı (8. Dönem) 3 Kasım 15 Aralık 2018
Rekabet Hukuku Sertifika Programı (8. Dönem) 3 Kasım 15 Aralık 2018 Amaç Rekabet hukuku, piyasa ekonomisinin sağlıklı bir şekilde işlemesi için vazgeçilmez hukuk dallarından biridir. Bu hukuk dalı, günümüzde