Demokrasi Nefreti - Jacques Rancière | insanokur
“Rancière’in yazıları, solun yönünü şaşırdığı günümüzde, direnmeye nasıl devam edebileceğimizi gösteren ender anlamlı kavramlaştırmalardan biri.”
Bu ideolojik dönüşümü anlamak için onu zenginliğin küresel yönetimi içinde ele almak yeterli değil. Eski zamanlardan beri, kendilerini halkı yönetmeye doğal olarak yetkili görenler “halkın yönetimi” fikri karşısında dehşete kapılmıştır. Jacques Rancière, demokrasi, siyaset, cumhuriyet ve temsil arasındaki karmaşık ilişkiyi incelerken, günümüzde yükselen demokrasi nefretinin kaynaklarını gösteriyor.
Demokrasi fikrinin, başkalarını yönetmeyi kendilerinin doğal hakkı olarak görenlerin huzurunu bozan, düzenlerini karıştıran gücünü hatırlatıyor. “Benim oyumla çobanın oyu bir olur mu?” sorusunu sorduran demokrasi korku ve nefretinin kaynaklarını gösteriyor.
Genç bir kadının saldırıya uğrama hikâyesiyle Fransa’yı endişeye sevk etmesi;1
birkaç gencin okulda başörtülerini çıkarmayı reddetmesi; toplumsal güvenliğin süregiden sıkıntıları; Montesquieu, Voltaire ve Baudelaire’in lise mezuniyet
sınavlarında yer alan metinlerde Racine ile Corneille’i tahttan indirmesi; ücretlilerin emeklilik sistemlerinin değişmemesi için yürüyüş yapmaları; sınavla girilen seçkin bir okula
alternatif bir giriş yolu açılması;2
televizyonda gerçeklik şovlarının artışı, eşcinsel evlilikler ve yapay dölleme. Böylesine
tepeden tırnağa farklı olayları aynı çatı altında toplayan hiçbir ortak nokta yok. Birbiri ardı sıra yayımlanan kitap ve makalelerde, düzenlenen radyo ve televizyon programlarında,
yüzlerce filozof veya toplumbilimci, siyasetbilimci veya psi
1 2004 yılında genç bir Fransız kadın, Paris treninde bir grup Kuzey Afrikalı
gencin saldırısına uğradığını iddia etti. Hikâye, Fransa’da akşam haberlerinin
gündemine oturdu ve milli bir “ünlü dava” haline geldi; ta ki kadının televizyona çıkmak için hikâyeyi uydurduğu ortaya çıkana dek – ç.n.
2 2001 yılının başında Paris Siyaset Bilimi Yüksek Okulu’nun (Ecole des Sciences Politiques) yöneticisi Richard Descoings, çok tartışılan bir girişimle, sosyal olarak dezavantajlı konumdan gelen öğrenciler için sınavdan başka bir yolla okula giriş imkânı yaratmıştı – ç.n.
kanalist, gazeteci veya yazar bu soruna çoktan yanıt verdi bile. Hepsine göre, tüm bu belirtiler aynı hastalığa aittir. Tüm
bu neticelerin tek bir nedeni vardır. Onun adı da demokrasi, yani modern kitle toplumundaki bireylerin sınır tanımayan arzularının egemenliğidir.
Bu suç ihbarının tekilliğini oluşturanın ne olduğunu görmek gerekiyor. Demokrasi nefreti şüphesiz ki yeni bir şey
değil. Aslına bakılırsa basit bir nedenden ötürü demokrasinin kendisi kadar eski: Sözcüğün kendisi bir nefretin ifadesidir. Demokrasi sözcüğü, antik Yunan’da ilk olarak, çokluğun korkutucu yönetimini, her türlü meşru düzenin mahvedilmesi olarak gören kişiler tarafından hakaret olarak icat
edilmişti. İktidarın kendilerine doğuştan bahşedildiğine ya
da yetenekleri nedeniyle kendilerine verildiğine inananlar
için demokrasi tiksinçlikle eşanlamlı olarak kaldı. Vahiy yoluyla gelen kutsal yasayı insan topluluklarını örgütleyebilecek tek meşru temel olarak ele alanlar için de hâlâ öyledir.
Bu nefretin şiddeti, şüphesiz ki, günceldir. Yine de basit bir
nedenden ötürü elinizdeki kitabın meselesi bu değildir: Bu
nefreti yayanlarla hiçbir ortak noktam yok ve bu nedenle
onlarla tartışacak bir şeyim de yok.
Tarih, demokrasiye yönelik bu nefretin yanı sıra, demokrasi eleştirisinin biçimlerinin doğuşuna da tanıklık etti. Eleştiri bir şeyin varlığını kabul eder, ama onun sınırlarını çizmek için yapar bunu. Demokrasi eleştirisi iki muhteşem tarihsel biçim yaşadı. Demokrasiyi kaçınılması mümkün olmayan bir olgu olarak kabul edip onunla bir uzlaşı çabasına giren aristokrat yasa yapıcıların ve âlimlerin sanatı bunlardan biridir. Amerika Birleşik Devletleri’nin anayasasının
kaleme alınması güçlerin düzenlenmesi ve kurumların dengelenmesini sağlarken, demokrasiden olabilecek en iyi sonucu elde etme ve aynı zamanda eşanlamlı görülen iki iyi
şeyin, en iyilerin yönetimi ve mülk sahipliği düzeninin korunması çabasının klasik bir örneğidir. Bu eleştiri eyleminin başarısı doğal olarak bunun tersinin başarısını besledi.
Genç Marx, cumhuriyetçi anayasanın temelinde mülkiyetin saltanatının yattığını göstermekte hiçbir zorluk çekmedi.
Cumhuriyetçi yasa koyucular bunu apaçık ortaya koymuşlardı. Ne var ki, Marx bugün hâlâ tükenmemiş olan bir düşünce standardı kurdu: Biçimsel demokrasinin kurumları ve
kanunları, burjuva sınıfının iktidarının bunların altında uygulandığı görünümler ve bu iktidarın kullandığı araçlardır.
Böylelikle, söz konusu görünümlere karşı verilen mücadele, özgürlük ve eşitliğin artık devlet ile hukukun kurumları içinde temsil edilmediği, somut hayatın ve duyulur deneyimin biçimleri içinde somutlaştığı “gerçek” demokrasinin
yolu haline geldi.
Bu kitabın konusu olan demokrasiye yönelik yeni nefret,
tam olarak bu modellerden birinin altına sokulamaz; ancak her ikisinden de devşirdiği öğeleri birleştirir. Demokrasi nefretinin bütün sözcüleri kendilerinin yalnızca demokratik devletler olmadığını, aynı zamanda kısaca demokrasi
olduklarını ilan eden ülkelerde yaşarlar. Bu devletlerin hiçbiri daha gerçek bir demokrasi çağrısında bulunmaz. Hepsi,
aksine, fazlasıyla demokrasiye sahip olunduğunu söyler bize. Halkın iktidarını somutlaştırdıklarını iddia eden kurumlara ilişkin hiçbir şikâyetleri olmadığı gibi, bu iktidarı kısıtlayacak hiçbir önlem de önermezler. Montesquieu, Madison ve Tocqueville’in çağdaşlarını heyecanlandıran kurumsal mekanizmalar, onları zerre kadar ilgilendirmez. Şikâyetleri halkla ve âdetleriyle ilgilidir; halkın iktidarının kurumlarıyla değil. Bunlar için demokrasi, yönetimin yozlaşmış bir
biçimi değil, toplum ve devleti etkisi altına alan bir uygarlık bunalımıdır. Bundan ötürü alınan bazı tavırlar ilk bakışta şaşırtıcı olabilir. Farklılıklara, azınlık haklarına ve (Fransız) cumhuriyetçi evrenselciliğinin altını oyan pozitif ayrımcılığa saygı gösterirken, başımıza gelen bütün kötülüklerin
kaynağı olarak demokratik Amerika’yı durmaksızın eleştirenler, aynı Amerika dünyanın çeşitli bölgelerine silahların
gücüyle kendi demokrasisini götürmeye kalkınca ilk alkışlayanlardır.
Demokrasiye yönelik bu ikili söylem, elbette yeni değil.
Demokrasinin, diğer yönetim biçimleri hariç tutulursa, en
kötü yönetim olduğunu duymaya alışmışızdır. Ne var ki demokrasi karşıtı yeni düşünce, bu genel formül için çok daha
rahatsız edici bir versiyon öneriyor. Bu düşünceye göre, demokratik yönetim, herkes için eşitlik ve bütün farklılıklara
saygı gösterilmesini isteyen demokratik yönetim tarafından
yozlaştırılmasına izin verildiğinde kötüdür. Buna karşılık,
demokratik toplum tarafından güçten düşürülmüş bireyleri,
değerleri medeniyetler çatışması olan medeniyetin değerlerini savunmak için savaşın hayatiyetine çağırdığı zaman iyidir. Dolayısıyla demokrasiye yönelik yeni nefretin savı kısaca şöyle ortaya konabilir: Yalnızca bir iyi demokrasi* vardır;
bu da, demokratik uygarlığın felaketini önleyen demokrasidir. İlerleyen sayfalarda bu savın ortaya çıkışını ve yarattığı
sonuçları çözümlemeye çalışacağız. Amaç sadece güncel bir
ideoloji biçimini betimlemek değildir. Böyle bir çözümleme,
aynı zamanda, dünyamızın hali ve bu dünyada politikadan
ne anlaşıldığına ilişkin bizi bilgilendirir. Böylelikle demokrasi sözcüğünün taşıdığı skandalı olumlu bir şekilde anlamamıza ve demokrasi düşüncesinin keskin etkisini yeniden
bulmamıza yardım edebilir.
(*) Aristoteles Politika’nın IV. ve VI. kitaplarında “iyi demokrasi” ve “kötü demokrasi”yi karşılaştırır. Ayrım kitap boyunca kullanılacağı için bu göndermeyi akılda tutmak yararlı olacaktır – ç.n.
Jacques Ranciére’den “Demokrasi Nefreti” – Ali Bulunmaz
(cumhuriyet.com.tr/ 18 Ağustos 2014)
4. baskı – Mayıs 2020
1940, Cezayir doğumlu. Halen European Graduate School’da ve Paris VIII Üniversitesi’nde felsefe dersleri veriyor. Althusser’in öğrencisi olduğu dönemde Kapital’i Okumak adlı derlemeye katıldı. 1968 olayları sırasında Althusser’le fikir ayrılığına düştü ve 1974’te La leçon d’Althusser başlıklı kitabında bu çevreden kopuşunun gerekçelerini anlattı. Kendi kuşağından yazarların metinlerinde kuram ile gerçeklik arasında artan bir uçurum teşhis ederek, 1975-1985 arasında yayımlanan Les Révoltes Logiques dergisini kurdu.
Demokrasi Nefreti Jacques Rancière
Önceki İçerikBizans – Bir Ortaçağ İmparatorluğunun Şaşırtıcı Yaşamı – Judith Herrin
Sonraki İçerikHepimiz Yamyamız – Claude Lévi-Strauss “mitik düşünce ile bilimsel düşünce arasındaki ayrılmaz bağlar”