Hakkı ŞEKER - SMMM - MUHASEBE UYGULAMASINDA CARİ HESAP SÖZLEŞMESİNİN ÖNEM
29 Temmuz 2019, 09:00
Son yıllarda yapılan vergi incelemelerinde, en çok eleştiri konusu yapılan ve ceza kesilen hususlardan birisi de, Şirketlerin hem mal/ hizmet satın aldığı hem de mal/hizmet sattığı gerçek veya tüzel kişilerin carisini tek hesapta izlemeleridir. Örneğin (B) Şirketinden mal/hizmet satın alıyorsak ya da (B) Şirketine mal/hizmet satıyorsak cari hesaplar ya tek başına 120-Alıclar Hesabında ya da 320-Satıcılar Hesabında takip edilmektedir. Ceza kesilmesinin nedeni ise, tek düzen hesap planı ve muhasebe sistemine uyulmaması iddiasıdır. Denetim elemanlarına göre, bu tür alış ve satışların kişi bazlı olarak tek bir hesapta değil, ayrı ayrı hesaplarda izlenmesi gerekmektedir.
Tek Düzen Hesap Planı ve muhasebe sisteminde ise, “Cari Hesap” adı altında bir hesap bulunmamaktadır. Muhasebede “cari hesap” kavramından; Alıcılar, Satıcılar, Ortaklardan Alacaklar Hesapları gibi ilişkilere ait hesaplar anlaşılacaktır. Bir kişi veya kurumun hem alıcı, hem de satıcı olması durumunda, her ne kadar satışlardan doğan alacaklar ile alışlardan doğan borçlar ayrı hesaplarda izlense bile genellikle bu hesaplar ödeme veya tahsilat ile kapanmayacaktır. Çünkü pratikte böyle bir durumda tarafların tahsilat ve ödeme yapmaları söz konusu olmayacak, taraflar aralarında mutabakat sağladıktan sonra hesap kalanları aynı ise birbirleriyle karşılaştırılarak kapatılacak veya bakiye varsa borçlu tarafından ödenecek veya bakiye tek bir hesaba aktarılacak ve bilançoya yansıtılacaktır.
Ancak, müşteri carilerini tek bir hesapta izleyen/izlemekte ısrar eden mükelleflerin bu tür eleştirilerden ve dolayısıyla cezalardan kurtulmaları için önlerinde tek bir yol kalıyor: O da,
Cari Hesap Sözleşmesi.
Cari hesap sözleşmesi; iki kişinin para, mal veya hizmetten doğan, birbirlerinden olan alacaklarından vazgeçerek, bunları her biri ayrı bir kalem oluşturacak biçimde borç ve alacak şekline sokarak aradaki farkı isteyebileceklerine dair yaptıkları sözleşmedir. TTK.ya göre cari hesap ise sözleşmeyle oluşturulmuş özel bir takas müessesesidir. Cari hesapta taraflar hem alacaklı hem de borçlu durumundadırlar. Alacaklarını karşılıklı olarak istemekten vazgeçip sonuçta çıkan bakiyeyi isteyebilirler. Bunun için, yazılı bir sözleşmenin varlığı şarttır. Muhasebe yönünden cari hesap ise, borçlu veya alacaklı olan kişilerin izlendiği şahıs hesaplarıdır. Bu hesaplarda bakiyeler birlikte veya ayrı ayrı izlenerek sonuçta bakiye tespit edilir.
Cari hesap, TTK’nın 89 ve izleyen maddelerinde düzenlenmiş olup, aynen aşağıdadır:
MADDE 89 - (1) İki kişinin herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını teker teker ve ayrı ayrı istemekten karşılıklı olarak vazgeçip bunları kalem kalem alacak ve borç şekline çevirerek hesabın kesilmesinden sonra çıkacak artan tutarı isteyebileceklerine ilişkin sözleşme cari hesap sözleşmesidir.
MADDE 90 - (1) Türk Borçlar Kanununun 134 üncü maddesiyle 143 üncü maddesinin ikinci fıkrası hükümleri saklı kalmak üzere cari hesap sözleşmesinin hükümleri şunlardır:
d) Her hesap devresi sonunda alacak ve borcu oluşturan tutarlar birbirinden çıkarıldıktan sonra tanınan veya hükmen belirlene n bakiye, yeni hesap devresine ait bir kalem olmak üzere hesaba geçirilir; sözleşme sona ermiş veya artan tutar haczedilmiş ise onun ödenmesi gerekir.
MADDE 91 - (1) 90 ıncı maddede öngörüldüğü şekilde cari hesaba yazılan ancak bedeli alınamayan ticari senet sahibine geri verilerek, cari hesaptan kaydı silinir.
MADDE 92 - (1) Taraflar arasında cari hesap sözleşmesinin bulunması, komisyon sözleşmesinden kaynaklanan ücretin ve her türlü giderin istenmesine engel oluşturmaz.
MADDE 93 - (1) Takas edilemeyen alacaklarla, belirli b ir amaca harcanmak veya ayrıca emre hazır tutulmak üzere teslim olunan para ve mallardan doğan alacaklar cari hesaba geçirilemez.
MADDE 94 - (1) Sözleşme veya ticari teamül uyarınca, belirli hesap devreleri sonunda devre hesabı kapatılır ve alacak ile borç kalemleri arasındaki fark belirlenir.
MADDE 95 - (1) 8 inci maddedeki şartla rın varlığı hâlinde, alacak ile borç kalemlerinin birbirinden çıkarılması sonucunda bulunan bakiyeye, belirlenip hesaba kaydedildiği tarihten itibaren faiz işler; bileşik faize yol açabilecek uygulama yapılamaz; bu hükme aykırı sözleşme öngörülemez.
MADDE 96 - (1) Taraflar, üç aydan aşağı olmamak şartıyla, diledikleri andan başlamak üzere faizlerin ana paraya eklenmesini kararlaştırabilecekleri gibi hesap devreleri ile faiz ve komisyon miktarlarını da sözleşme ile belirleyebilirler.
MADDE 97 - (1) Cari hesaba geçirilen alacak ve borç kalemleri ayrılmaz bir bütün oluşturur. Cari hesabın kesilmesinden önce taraflar dan hiçbiri, alacaklı veya borçlu sayılamaz. Tarafların hukuki durumunu ancak sözleşmenin sonundaki hesabın kesilmesi belirler.
MADDE 98 - (1) Cari hesap sözleşmesi;
MADDE 99 - (1) Sözleşme süreli olup da taraflardan biri bu süre içinde ölür ve ya kısıtlanırsa her iki taraf ve kanuni temsilcileriyle halefleri on gün önceden haber vermek şartıyla cari hesap sözleşmesini feshedebilir. Ancak, artan tutarın ödenmesi, hesabın 94 üncü maddeye göre kapatılması gereken tarihte istenebilir.
D) Bakiyenin h aczi
MADDE 100 - (1) Taraflardan birinin alacaklısının ona ait artan tutarı haczettirdiği gün hesap kapatılarak artan tutar saptanır.
MADDE 101 - (1) Cari hesabın tasfiyesine, kabul edilen veya mahkeme kararıyla saptanan artan tutara ya da faiz alacaklarına, hesap hata ve yanılmalarına, cari hesabın dışında tutulması gereken veya haksız olarak cari hesaba geçirilmiş olan kalemlere veya tekrarlanan kayıtlara ilişkin bulunan davalar, cari hesap sözleşmesinin sona ermesinden itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrarlar.”
Yapılacak denetimlerde cari hesap yönünden eleştiri yapılmaması ve tek düzen hesap planına uymamaktan ceza yenmemesi için firmaların kendi aralarında cari hesap sözleşmesi yapması tarafımdan önerilmektedir.
Bir tarafta …………… adresinde mukim ………………LTD. ŞTİ. (bundan böyle …… olarak anılacaktır), diğer tarafta …….. adresinde muhkim……….. LTD. ŞTİ. (bundan böyle…..olarak anılacaktır) aşağıdaki şekilde anlaşmaya varmışlardır:
1. Taraflar ticari ilişkilerinde karşılıklı olarak birbirlerine mal ve hizmet satmakta ve mal ve hizmet almaktadırlar. Taraflar aralarındaki ticari ilişkinin tek cari hesap kaydında tutulması, tek carinin hem alım hem satım işlemlerinde kullanılmasında mutabıktırlar.
2. Taraflar yıl içinde, cari hesapta fatura bazlı mahsuplaşma yapılacağını, mahsup yöntemi ile cari hesabın düzenleneceğini, mahsup işlemi için yazılı imzalı beyan yahut virman yahut başkaca bir kabul onay beyanının ayrıca gerekli olmadığını kabul ve beyan ederler.
İş bu protokol …….. tarihinde 2 madde, 1 sayfa ve 2 nüsha olarak tanzim edilmiş ve birer nüshaları taraflara teslim edilmiştir. İş bu protokolden kaynaklı ihtilaflarda …… Mahkeme ve İcra Daireleri yetkilidir.
LTD. ŞTİ. ……………..………LTD. ŞTİ.