Türk İslam Devletlerinin Mimari Eser Örnekleri Özellikleri Nelerdir?
Türk İslam Devletlerinde Sanat
Görsellerden faydalanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız.
İlk Türk devletlerinde görülmeyen, Türk-İslam devletlerinde görülen sanat dallarını belirtiniz.
İlk dönemlere göre kullanılan motiflerde ne gibi değişiklikler görülmektedir?
Aşağıda Türk-Islam mimarisinde kullanılan bazı ögeleri gösteren görseller ve tanımlar yer almaktadır. Tanımlara göre görsellerin altındaki boşlukları doldurunuz.
İlk Müslüman Türk devletlerinde sanat alanında büyük gelişme kaydedilmiştir. Karahanlılar Dönemi’nde, Türk-İslam sanatının temelleri atılmış ve bu dönemin mimari eserleri sonraki döneme örnek olmuştur. Gazneliler Dönemi’nde Hint ve İslam sanatları kaynaşmış, bu dönemde gelişen Türk sanatı Selçuklularda ve Hindistan’da gelişecek olan Müslüman Türk sanatını etkilemiştir. İran ve çevresine egemen olan Büyük Selçuklular; Abbasi, Sasani ve Karahanlı sanat ve mimari geleneklerini geliştirerek yeni sentezlere ulaşmış ve Türkiye Selçuklu sanatına kaynak teşkil etmişlerdir. Anadolu’da kurulan devletler ise yeni yapı teknikleri ortaya koymaktan çok birikimlerini kullanarak yaşadıkları bölgenin yapı malzemeleri ve mimari özelliklerinden yararlanarak yeni eserler yapmışlardır. İlk Türk Beylikleri tarafından yapılan eserlerde tuğla tekniği yerine kesme taşlar kullanılmıştır. Yüzeyler renkli taşlar, kemerler ve halat motifi figürler ile daha da zenginleştirilmiştir. Süslemelerde bitki ve hayvan motifleri kullanılmıştır. Bu süreçte birçok yeni eser inşa edilirken mimaride revak, eyvan, portal vb. yeni ögeler görülmüştür. Saltuklulardan kalan Kale Mescidi ve Tepsi Minare (Erzurum) ile Mengüceklilerden kalan Divriği Ulu Camii (Sivas) İlk Beylikler Dönemi’ne ait önemli eserlerdendir.
a. Türk İslam Devletleri Dinî Mimari Özellik ve Örnekleri
Türk-İslam devletlerinde yerleşik yaşam tarzının önem kazanması imar faaliyetlerini ön plana çıkarmış; cami, medrese, kervansaray, köprü vb. eserler inşa edilmiştir. Camiler bu eserler arasında ilk sırada yer almıştır. Karahanlı camilerinde kubbe, önemli bir mimari unsur olarak öne çıkmış, Türk üçgeni kullanılmaya devam edilmiştir. Bu dönemdeki cami mimarisi Gazneliler Devri’nde de gelişimini sürdürmüştür.
XII. yüzyılda Fransa’da başlayıp tüm Avrupa’ya yayılan Gotik sanatı Rö-nesans Dönemi’ne kadar etkisini sürdürmüştür. Gotik mimarisi özellikle dinî alanda etkili olmuş ve bu dönemde sivri çatı ve kuleleriyle göğe doğru yükselen dev boyutlu katedraller yapılmıştır.
• Dinî mimariye örnek verilen yukarıdaki görselleri dik¬kate aldığınızda iç mekânda görülen farklılıklar nelerdir?
• Büyük Selçuklu ile Türkiye Selçuklu camileri arasında ne gibi benzerlikler vardır?
Büyük Selçuklular, Karahanlı ve Gaznelilere göre daha büyük çapta camiler yaparak “eyvanlı tip” cami şemasını geliştirmişlerdir. Ortaya çıkan bu klasik cami planı, daha sonraki dönemlerde de cami mimarisine temel olmuştur. Büyük Selçukluların İran’da yaptıkları ve “Mescidi Cuma” olarak adlandırılan bu camiler kubbenin önem kazandığı ve planın kubbeye göre tasarlandığı ilk camilerdir. Türkiye Selçuklu camileri de Büyük Selçuklularda olduğu gibi çok sütunludur. Ayrıca bu dönemde Gazneliler zamanında ilk defa inşa edilen ahşap direkli camiler ve küçük mescitler de görülmektedir.
Yukarıda Türk-Islam devletlerine ait minare örnekleri verilmiştir. Görsellere göre ilk dönemlerden Osmanlı Devleti’ne kadar minare mimarisindeki değişimleri belirtiniz.
İslamiyet’in etkisiyle gelişen minare geleneği Türk-İslam sanatında önemli bir yere sahiptir. Barış zamanında Müslümanları namaza çağırmanın yanında savaş zamanında gözcü kulesi olarak da kullanılan minareler; fırınlanmış tuğlaların farklı dizilişi, çeşitli bitki motifleri, geometrik desenler, çini süsleme ve kûfi yazılarla zenginleştirilmiştir. Genellikle bir kaide üzerinde silindir gövdeli yukarı doğru daralan bir görünüme sahiptirler. Yukarıdaki örneklerde görüldü¬ğü gibi bu özellikleriyle Türk-İslam devletlerindeki minareler ağır ve hantal görünümlü Arap minarelerinin aksine biçimi ve süslemeleriyle sanatsal açıdan büyük bir önem taşımaktadır.
Türkler İslamiyet’ten önce olduğu gibi anıt mezarlara özel bir önem vermişlerdir. İlk Türk devletlerindeki anıt mezar mimarisi Karahanlılar Dönemi’nde türbe mimarisi olarak devam etmiştir. Karahanlı türbeleri kare planlı, tuğla malzemeli ve süslemeli anıtsal yapılardır. Bu alanda Gaznelilerde bir gelişme olmamışsa da Selçuklular Dönemi’nde büyük gelişme kaydedilmiş¬tir. Selçuklularda anıt mezarlar “kümbet ve türbe” olmak üzere iki değişik şekilde inşa edilmiş, bu gelenek Beylikler Dönemi’nde de devam etmiştir. Selçuklu türbeleri kare, çokgen veya yuvarlak planlarda yapılmıştır. Konik veya piramit bir külahla örtülen mezarlara kümbet, kubbeyle örtülü olanına da türbe denir. Bazı kümbetler hayvan figürlü taş süslemeleri ve alt kattaki mumyalık bölümleriyle dikkat çekmektedir.
Anadolu’da taşın bol olması nedeniyle anıt mezarlarda tuğlanın yerini daha sonra taş almıştır. Başlangıçta tek olarak yapılan bu binalar daha sonra cami ve medreselere bitişik olarak inşa edilmiştir.
Yukarıdaki bilgiler ile yandaki görsellerden faydalanarak kümbet mimarisinde eski Türk geleneklerinden hangi izler görülmektedir?
Dinî mimarinin bir diğer unsuru da medreselerdir. Türk-İslam devletlerinde ilk medrese Karahanlılar Dönemi’nde yapılmıştır. Gazneli medreselerinden ise hiçbir örnek kalmamıştır. Büyük Selçuklular, yaşadıkları bölgedeki İran kültüründen faydalan¬makla birlikte mimaride yeni bir tarz ortaya koyarak farklı bir medrese tipi oluşturdular. Bu medrese tipi yatılı öğrenci odaları ve dersanelerin birleşmesinden meydana gelmiştir. Ayrıca evlerde mevcut olan eyvan unsuru da medrese mimarisine girmiştir. Bugün arkeolojik bir kalıntı durumunda bulunan Nizamiye Medresesi bu yeni tarzda inşa edilmiştir.
b. Türk İslam Devletleri Sivil Mimari Özellik ve Örnekleri
Türk-İslam devletleri dinî mimaride olduğu gibi sivil mimaride de özgün eserler inşa etmişlerdir. Bu alandaki eserlerden olan kervansaraylar ilk kez Karahanlılar tarafından yapılmış olup bunlara “ribat” adı verilmiştir. Güvenlik ve konaklama amacıyla yapılan ribatlar savunma duvarlarıyla çevrili; mescit, ahır ve oda gibi bölümlerden oluşmaktaydı. Gaznelilerde görülen kervansaray mimarisi Selçuklular Dönemi’nde geliştirilmiş anıtsal yapılar şeklinde kendisini göstermiştir.
Konya-Aksaray yolu üzerindeki Sultan Hanı ve ortasında köşk mescidi
Sivil mimarinin önemli bir unsuru olan saraylar Karahanlılara göre Gaznelilerde daha fazla gelişme göstermiştir. Gazne saray planları daha sonraki dönemlerde saray mimarisinin temelini oluşturmuştur. Saraylar; açık ve kapalı geniş alanlar, büyük bir avlu etrafına sıralanan mekânlar hâlinde tasarlanmıştır. Çok katlı uygulamalardan kaçınıldığı için farklı işlevi olan bölümler arazi üzerine yayılmış, bağlayıcı koridorlarla bütünlük sağlanmıştır. Türkiye Selçukluları Dönemi’nde ise plan ve işlev yönünden Orta Asya ve İran geleneğinden esinlenilerek kaba taş ve tuğladan yapılan saraylar, kervansaraylar kadar gösterişli ve büyük değildir. Dış görünüşleri oldukça sade olan bu yapıların içleri çini, alçı ve taş süsleme açısından çok zengindir.
Türkler Anadolu’ya gelirken Orta Asya ve İran’daki geleneksel mimarilerden faydalanarak konut mimarisinde yeni sentezlere ulaştılar. Yaşadıkları bölgelerin coğrafi şartları, dinî hayatları, aile yapıları ve günlük hayat tarzları Türklerin yaptıkları konutların şekillenmesinde etkili oldu. Bu gelişmelere rağmen çadır geleneğinden esinlenmeye devam ettiler. İlk Türk evleri çadırın bir kopyası olarak inşa edildi. Çadırdaki düzen daha sabit sembollerle ev planına aktarıldı. Evler tek odalı olup sofasız inşa edildi. Çadır aynen odaya; çadırın önü de avluya dönüştürüldü. Avlu evin merkezi ve ortak kullanım alanı olarak tasarlandı. Evlerde sedirler kuruldu, yüklük gibi kapalı alanlarla beraber, mutfak (ocak) yapıldı.
c. Beylikler Dönemi’nde Mimari Alandaki Yenilikler
Verilen örnekleri dikkate alarak tablodaki boşlukları doldurunuz.