12. Asırda İstanbul'da Gümrük ve Ticaret - II -
NOT: Dârülfünûn Edebiyat Fakültesi Mecmuasında Ahmed Refik tarafından 1924 yılında“12. Asırda İstanbul'da Gümrük ve Ticaret” başlıklı bir makale yayınlanmıştır. Geçen hafta birinci kısmını yayınladığımız yazının ikinci kısmını bu haftaki sayımızda sizlere sunuyoruz. Bu metin Dr. Bünyamin Demir tarafından günümüz Türkçesine uyarlanmıştır. Metinde parantez içerisinde kırmızı renkli olarak verilen açıklamalar metnin orijinalinde olmayıp tarafımızdan sonradan eklenmiştir.
Rüsüm-i mastar-iye kumaş ve bez ve atlas ve diba ve kemha ve seyib. Her ne nevi kumaş olur ise olsun ve suktan ve altunlu bezden ve ibrişimli bezden ve keten bezinden ve ibrişimden yüz akçede bir akçe resmi mastar-iye alınır. Resmi mastar-iye kantara kantar ile vezn olunup feruhat olunan mekül ve gayri mekül her ne olur ise olsun yirmi vakiyye (dörtyüzdirhemlik tartı) den ziyadesi vakıf canibinden vaz’ olunan kantar ile vezn olunup her bir kantarından bir buçuk akçe resmi kantar alınır ve alınan resmin nısfı bayi’den ve nısfı müşteriden alınır. Resmi mastar-iye celdi camus ve bakara. Eğer efrence ve frence (Avrupalı ve hassaten Fransız) İngiltere ve Felemenk ve Ceneviz götürürler ise her bir celdi bakaradan ikişer akçe resmi ve her camus gününden altışar akçe resmi alınır. Resmi mastar-iyeyi yapağı (bir yün çeşidi). Galata ve tevabiinde sefinelere tahmil olunup Akdeniz canibine giden yapağıdan çuval başına kırk beş akçe resmi alınır. Her ne şekil çuval olur ise olsun. Resmi mastar-iye -i meşini. Galata ve tevabii iskelelerinde sefinelere tahmil edip ahir diyara götürdükleri şem’-i asel (bal mumu) in her bir vakıyyesinden yalnız bir buçuk resmi mastar-iye alınır. Resmi mastar-iye i çimşir. Etraftan Galata ya gelen ve ba’de galata ve tevabii iskelelerinde sefinelere tahmil edip ahir diyara götürdükleri çimşir ağacağının her bir kantarından bir buçuk akçe resmi mastariye alınır. Resmi mastariye-i cam. Galata tevabiinde furuhat olunan billur cam sandığının ağla ve evsat ve edna her nevi olur ise olsun her bir sandığından altmış akçe resmi alınır. Resmi mastariye-i beyaz teneke. Galata ve tevabiinde furuhat olunan beyaz tenekenin her bir varilinden kırk akçe resmi mastariye alınır. Her bir varili altıyüz teneke olur. Resmi mastariye-i ayna. Galata ve tevabiinde furuhat olunan ayna sandıklarındaki her bir sanığı yüz ve seksen ve doksan ayna olur her bir sandığından kırk akçe resmi alınır. Resmi mastariye-i isfidac. Galata ve tevabiinde furuhat olunan isfidaç sandıklarından ki yirmi dört ve yirmi beş vakiye gelir. Her bir sandığından on beş akçe resmi alınır. Resmi mastariyei kağıt. Yazı kağıdının her bir külçesi yirmi deste gelir. Bir külçesinden ikişer akçe ve büyük İstanbul kağıdının her külçesinden yedişer akçe ve orta İstanbul kağıdının her külçesinden dörder akçe ve çerçeve kağıdının her denginden ikişer akçe resmi mastariye alınır. Resmi mastariye-i kenevir bezi. Karadeniz’den gelen kenevir bezi ki kanavitese tabir olunur. Ala ve evsat ve edna’nın her bir topundan ikişer akçe resmi mastariye alınır. Resmi mastariye arbaç payzenlerin giydikleri abaye erbaç tabir edilir. Etraftan gelip galata da bey’ olundukta a’la ve evsat ve ednasının her bir topundan beşer akçe resmi mastar-iye alınır. Resmi mastar-iye i sicim. Etraftan gelip galata ve tevabiinde furuhat olunan sicimin ala ve evsat ve ednasının her bir çuvalından otuz akçe resmi mastar-iye alınır. Resmi yetirmiye balık. Variller ile taşradan gelen tuzlu balıktan gerek Müslim ve gerek kafir her kim iştira eder ise su varili tabir olunur bir varil tuzlu balıktan müşteriden yirmi beş akçe mastar-iyeci ve yirmi beş akçe dahi İstanbul balık emini tarafından alınır ve omuz varili tabir olunur bir varil tuzlu balıktan kırk akçe resmi mastar-iyeci ve kırk akçe balık emini alır ve okka varilinde yüz yirmi akçe alınır. Bunun nısfını dahi mastar-iyeci ve nısfı ahirini balık emini alır. Resmi mastar-iye sefine. İstanbul ve galata ve Üsküdar ve Eyüp ve sair Akdinizde ve Karadeniz de vaki iskelelerde sefineler furuhat olundukta her niceye furuhat olunur ise bin akçeden kırk akçe resmi mastar-iye alınır. Bayi’ ve müşteri gerek Müslim gerek kefere olsun her ne kadar resmi mastar-iye alınır ise nısfı bayiğden ve nısfı ahiri müşteriden alınır ve tekfur dağı kasabasının mastar-iye si galata mastar-iye sine tabidir. Galata da nemneval üzere mastar-iye alınır ise onda dahi ölçü üzere mastar-iye alınır ve bu mevadı merkume vechi meşruh üzere mastur ve muteber bulunmakla yedlerinde olan tahriri cedit defteri mucibinde amel olunmak emrim olmuştur. Buyurdum ki … vusul buldukta bu babda sadır olan fermanı celilülkadr mucibinde amel edip dahi sanki vezir meşarun ileyh ve Mevlana mumaileyhimasız ancak taife-i merkumenin götürdükleri ve alıp götürdükleri emtiadan mastar-iye alınagelen eşyanın resmi mastar-iye lerin ellerinde olan tahriri cedit defteri mucibinde eda eylediklerinden sonra tahriri atik defteri mucibince alırız mastar-iyecilere mezburları rencide ve remide ettirmeyesiz. İngiltere kralı babı saadetimiz ile sadık ve ihlasta sabit kadim ve Rasih dem olmakla Asitane-i saadetimde mukim olan elçisinin şekru şikayeti müsemmer ve müessirdir. Taifei mezburiye her vecihle himayet ve siyanet eyleyesiz. Şöyle bilesiz ve badelnazar bu hükmü hümayunumu yedlerine ibka edip alameti şerife itimat kılasız. Fi evasıtı n 1104”