Günbatar Hytaıdan koronawirusyň döreışini derňemegi talap edıär. Pekin goranıar
"Hytaı wirusyň gelip çykyşy barada näçe açyk bolsa, bütin dünıä üçin şonça-da gowy bolar" diıip, Germaniıanyň kansleri Angela Merkel aıdıar.
Hytaı COVID-19-yň peıda bolmagyna dahyllymy we ıurt içinde epidemiıanyň gerimini ıaşyrdymy? Bu iki mesele indi birnäçe aı bäri dünıä metbugatynyň we syıasatçylaryň ünsüni özüne çekıär.
Pandemiıanyň möwjemegi bilen ABŞ, Angliıa we Awstraliıa garaşsyz derňew geçirilmegine çagyrıar; Germaniıanyň “Bild” neşiri Pekiniň 149 milliard ıewro tölemegini soraıar (neşiriň hasaplamalaryna görä, Germaniıa koronawirusdan şeıle mukdarda zyıan çekdi) diıip, Aİ/AR-nyň "Häzirki zaman" telekanaly habar berıär.
COVID-19-yň emeli gelip çykyşy barada iň gaty gürrüňler ABŞ-da edilıär. Prezident Donald Trump wirusy “hytaıyňky” diıip atlandyrıar, respublikanlaryň käbiri bolsa onuň Wuhan şäherindäki Wirusologiıa institutyndan syzyp çykandygyny aıdyp, Pekini aç-açan aıyplaıar.
Hytaı tarapynyň barlaghanalaryň ygtybarlydygy, işgärleriň hiç biriniň syrkawlamadygy baradaky inkär ediş delilleri olaryň ynamyny sarsdyryp bilmeıär.
"Myş-myşlar nireden uç alıar? Wirusologiıa instituty we laboratoriıa Wuhanda ıerleşıär we käbirleri gorkunç çaklamalary öňe sürmekden saklanyp bilmeıär. İöne hemmeleri bilgeşleıin azaşdyrıan adamlar bar" diıip, Wuhan Wirusologiıa institutynyň ylmy barlagçysy İunan Žiming aıdıar.
"Hatda Hytaı wirusy döretmedik hem bolsa, problemanyň ıaşyrylmagyna we onuň ıaıramagyna anyk goşant goşdy" diıen aıyplama bolsa, dünıä habar serişdelerinde epidemiıa ıaırap başlaly bäri aıdylıar.
"Hytaı häkimiıetleri koronawirus babatynda has öň bildiler" (Sky News, Awstraliıa).
"Eger-de saglyk işgärleri howsalalary habarlary berende hereket edip başlan bolsadylar, ıokanç keselden abanıan çynlakaı howp has öň aıan bolardy" (CNN, ABŞ).
"Hytaı wirusyň ıaıramagy baradaky maglumatlary ıaşyrıar" (A24, Argentina).
"Dymyşlygyň gerimi hakynda barha kän gürrüň edilıär" (Fox News, ABŞ).
Hytaıda ıaman niıet inkär edilıär, maglumatlaryň gijikdirilmegi hassahanalaryň näsaglardan dolmagy we dowul turuzmazlyk, howsala ıaıratmazlyk islegi bilen düşündirilıär.
"Biz bu wirusa ıaňy düşünip başladyk. Doly seljermedik maglumatlarymyzy aıan etmek ıerliksiz bolardy. Gözleg dowam edıän wagtynda, tamalanmadyk barlaglaryň netijeleri hakynda nähili gürrüň edip bolar?" diıip, Hubeı welaıat hassahanasynyň dem alyş keselleri bölüminiň müdiri Çžan Stzisıan düşündirıär.
"Epidemiıanyň başlangyç döwründe hassahanalaryň käbiri öňüni alyş we gözegçilik ulgamyna öz wagtynda maglumat berip bilmedi. Keselhanalar adamdan hyryn-dykyndy, işgärler hassalary bejermek bilen meşguldy. Hasabatlar gijikdirilip berildi, ıitirildi, ıalňyşlyklara ıol berildi, ıöne maglumatlar barada hiç bir jähtden bile-göre dymylmady" diıip, Hytaıyň Daşary işler ministrliginiň wekili Çžao Litszıan aıtdy.
Hytaı metbugaty we emeldarlary Hytaıa garşy bildirilıän her bir aıyplama gaty gaharlanıar. Olara Rus metbugaty hem olaryň "ıerlikli gahar-kinelerinde" goldaw berıär.
"Häzir ıewropalylaryň we amerikalylaryň epidemiıa taıyn bolmandyklary sebäpli günäkär birini tapmak isleıändigi düşnükli boldy" (NTV, Orsıet).
"Hiç bir subutnama ıok. İöne gykylyk-galmagal köp" (Russiıa 1, Orsıet).