Eıranyň harby nokatlary: elıeterlilik anyk däl
Eıranlylar Eıran ylalaşygynyň baglanyşylmagyny gutlaıarlar
Eıran bilen gelnen ıadro ylalaşygy bir esasy meseläni doly aradan aıyrmagy başarmadyga meňzeıär. Ylalaşygyň amala aşmagyny agyr synag astyna salmak töwekgelligine garamazdan, bu meselä indi iş ıüzünde çözgüt tapylmaly.
Jedelli problema halkara inspektorlaryna Eıranda ıadro işleriniň alnyp barylıan ıerlerini baryp ıerinde barlamaga nädereje ıol beriljekdigi.
Bu ıerleriň käbiri harby bazalar. Birleşen Milletler Guramasynyň Atom energiıasy boıunça halkara gullugynyň inspektorlaryna ıadro işjeňligi bar diılip güman edilıän ıerleri, öňünden habar etmezden, baryp görmäge hukuk berilmeli diıen talaba Tähran bütin gepleşikleriň dowamynda garşy çykyp geldi.
İokary ıolbaşçy Aıatolla Ali Hameneıi 20-nji maıda harby bazalaryň barlanmagyny ret edeninden soň hödürlenen iň gowy teklip - Tähranyň "dolandyrylıan elıeterlik" diııäni boldy.
Eıranyň daşary işler ministriniň orunbasary Abbas Arakçy metbugata munuň inspektorlaryň gözüni baglamak ıa-da Eıranyň harby syrlaryny mälim etmegi mümkin zatlaryň üstüni basyrmak ıaly manylary aňladıandygyny aıtdy.
İöne bu çäklendirmeler şol bada Waşington tarapyndan ret edildi. 8-nji iıunda Amerikanyň döwlet sekretarynyň orunbasary Antony Blinken elıeterlilik bolmasa, Birleşen Ştatlaryň ylalaşygy kabul etmejekdigini bildirdi.
Iki tarap arasyndaky tapawudyň uludygy sebäpli Wena gepleşikçileri kompromis tapmaly boldular.
Habar gulluklarynyň bildirmegine görä, Eıran bilen dünıäniň alty sany güıçli döwleti - Birleşen Ştatlar, Orsıet, Hytaı, Britaniıa, Fransiıa we Germaniıa - ylalaşypdyrlar. Bu ylalaşyk boıunça BMG-niň inspektorlary harby ıerleri baryp görmegi sorap, haıyş edip bilıärler. İöne Tähran Atom energiıasy boıunça halkara gullugynyň bu soragyna garşy çykyp bilıär. Ylalaşyk tapylmasa, bu mesele Eıran bilen beıleki alty döwletiň wekillerinden düzülen araçy toparyň garamagyna berilıär.
Bu çemeleşişiň çynlakaı jedellerde taraplaryň hiç birini kanagatlandyrmazlyk howpy ıok däl. İöne onuň hem Waşingtonda hem-de Tähranda Wena ylalaşygyna garşy adamlaryň tankyt oduny ölçermegi-de mümkin.
Günbatarda ylalaşygy tankytlaıanlar harby ıerleri barlamak haıyşynyň araçy topara berilmegi Eırana şübheli ıadro işleri baradaky subutnamalary barlagdan öň aıyrmaga ıol açar diıip delil getirip bilerler.
Tahranda hem alty döwlet bilen gepleşik geçirilmegine garşy çykyp gelen konserwatiwleriň inspektorlaryň haısy ıerleri barlamalydygy barada karar kabul etmek ygtyıarynyň araçy topara tabşyrylmagy ıurduň milli howpsuzlygyny howpa salar diıip delil getirmegi mümkin. Sebäbi bu toparyň içinde Birleşen Ştatlar-da bar, Eıran bolsa oňa düşmançylykly güıç diıip garaıar.
Iki tarapyň-da resmileri ylalaşygy taryplamak bilen bu aladalary aradan aıyrmaga synanyşdylar.
Eıranyň Daşary işler ministri Mohammad Jawad Zarif ony "taryhy" ylalaşyk diıip, gutlady. Amerikan prezidenti Barak Obama hem ylalaşygy täze ugra hereket etmek üçin bir pursat diıip atlandyryp, "biz bu pursady elden bermeli däl" diıdi.
İöne käbir meseleler barada çekeleşikli gepleşikleriň mümkindigini göz öňüne getireniňde ylalaşygyň güıji we onuň aıak üstünde durmaga ysgyny baradaky hakyky synaglar entek öňde ıatana meňzeıär.