DIŞ KUVVETLER, RÜZGARLAR, YER ALTI SULARI, KARSTİK ŞEKİLLER, BU
YER ALTI SULARI VE KAYNAKLAR Yağışlarla yeryüzüne düşen suların bir kısmı yüzeyden akarken, bir kısmı da yer altına sızarak orada akış oluştururlar. Bunlara yer altı suyu, yer altı sularının kendiliğinden yeryüzüne çıktığı yerlere de kaynak adı verilir.
tabakalarda basınçlı yer altı suları birikir. Bu suların bulunduğu
alanlar sondajla açılırsa, bu sular basınçlı bir şekilde fışkırır.
Böyle kaynaklara artezyen kaynak adı verilir.
Karstik Kaynaklar: Kireçtaşlarının
çatlaklarından sızan suların, yer altı mecralarında toplanması ve
bunların vadi tabanı ile yamaçlarında bol debili akması sonucunda
Termal Kaynaklar ve Kaplıcalar: Yerin
derinliklerine sızan sular, yerin iç ısısının etkisiyle ısınarak
yeryüzüne çıkarlar. Bu şekilde oluşan sıcak su kaynaklarına termal kaynak ve kaplıca adı verilir. Eğer bu kaynakların suyu çok sıcak ise ve basınçlı olarak yeryüzüne çıkıyorlarsa, bunlara gayzer, suları az sıcak ise, bunlara da ılıca denir.
zamanla genişleyip birleşerek dolinleri oluştururlar. Derinlikleri
birkaç metredir. Çapları ise birkaç yüz metreyi bulabilir. Göller Yöresi’nde, Geyik ve Bolkar Dağları ile Aladağlar üzerinde, İç Anadolu’nun güneyindeki Obruk Plâtosu’nda sayısız örnekleri vardır.
altındaki mağara ve galeri tavanlarının çökmesiyle oluşmuş derin karst
kuyularıdır. Obrukların bazılarının tabanlarında sular birikmiştir ve
obruk gölleri meydana gelmiştir. Ülkemizin özellikle Konya Bölümü’nde obruklar yaygın olarak görülür. Bu bölümde Kızılören, Timraş, Kuruobruk ve Çalıdeniz obrukları
en çok bilinenlerdir. Ayrıca Akdeniz Bölgesi’nde Akseki’nin doğusunda
çok derin obruklar bulunur. Silifke’nin doğusundaki Cennet - Cehennem obrukları turistik açıdan önemlidir.
Tüneller ve Doğal Köprüler: Karstik alanlarda yeryüzündeki sular yer altına sızarlar ve tabakaların bu sularla çözünmesi sonucu tüneller oluşur. Özellikle,
Akdeniz Bölgesi’nde bu tüneller sıkça görülür. Buralardaki bazı
akarsular, akışlarının bir kısmını yer altındaki bu tünellerle
altında oluşan bu tüneller yer yer çökerek doğal köprüler oluştururlar.
Örneğin, Silifke’nin kuzeydoğusunda Göksu nehri üzerindeki Yerköprü bu
şekilde oluşmuştur. Uzunluğu 500 m kadardır.
alanlardan kaynaklanan suların içerisinde eriyik halde bulunan kireç,
buharlaşma ve sudaki karbondioksitin ayrışması sonucu çökelir ve travertenler meydana gelir.
ve yüksek dağlar üzerinde yağışlar genellikle kar halinde olur.
Sıcaklık çok düşük olduğu için yağan karlar erimeden üst üste birikir.
Biriken bu karlara toktağan (kalıcı) kar denir. Yaz ve kış karla örtülü olan böyle yerlerin alt kısımlarına ise, toktağan (kalıcı) kar sınırı adı verilir.
örtüsü başlangıçta yumuşak ve gevşektir. Ancak, daha sonra soğuğun
etkisi ve yağan karların sıkıştırması ile sertleşir. Buna buzkar denir. Buzkarlar, daha sonra üstüste yağan karların basıncı ile iyice katılaşır ve buzul haline gelir.
buzul dönemi, dördüncü jeolojik zamanda, Dünya’daki iklim değişmelerine
bağlı olarak başlamıştır. Bu devirde özellikle ülkemizin yüksek yerleri
buzullaşma olaylarından etkilenmiştir. Bundan dolayı, 2200 m. den daha
yüksek olan dağlarımız buzullarla kaplanmıştır.
Sirk Çanağı (Buz Yalağı): Dağ
yamaçlarındaki bazı buzulların, bulundukları alanı aşındırmasıyla
oluşan çanaklardır. Buzullar bazen eriyince bu çanaklar sularla dolarak
sirk göllerini meydana getirirler.
Toroslar’da, Bey Dağları, Sultan Dağları, Bolkar Dağları ve Aladağlar Göller Yöresi’nde, Davras ve Dedegöl Dağları Doğu Anadolu Bölgesi’nde, Mescit, Yalnızçam, Bingöl, Buzul, Süphan, Sat ve Ağrı Dağları İç Anadolu Bölgesi’nde, Erciyes Dağı Marmara Bölgesi’nde, Uludağ Karadeniz Bölgesi’nde, Kaçkar ve Giresun Dağları Buzulların Biriktirme Şekilleri
taşıyıp biriktirdiği materyallerin, buzulun alt kısmındaki erimeler
sonucu meydana gelen dereler tarafından işlenmesiyle oluşan
buzul birikim şekillerinden sadece morenler bulunur. Ancak, bunlar da
pek yaygın değildir. Çünkü, morenlerin büyük bir kısmı akarsular
tarafından taşınmıştır. H. RÜZGÂRLARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER Rüzgârlar,
kopardıkları parçacıkları havalandırarak taşımak, bu parçacıkları
çarptırarak aşındırmak ve gücü bitince de biriktirmek yoluyla
yeryüzünde şekillendirme yaparlar.
güçleri ölçüsünde yeryüzünden kopardıkları parçacıkları veya mevcut
materyalleri sürükleyerek, havalandırarak taşırlar ve önüne çıkan
engellere çarptırırlar. Bunun sonucunda, kayaların yüzeyinde çizikler
ve oyuklar oluşur. Aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakalar üst üste
oluşmuş ise bu oyuklar büyür ve bazı şekiller meydana gelir. Bu
şekillerin en sık görülenleri şeytan masaları (mantar kayalar) ve şahit kayalardır.
Rüzgâr yönünde uzanan kumul tepelerine boyuna kumul, rüzgâra dik yönde olanlara da enine kumul denir. Hilal biçimindeki enine kumullara da barkan adı verilmektedir.
Kumul alanlarına yakın yerlerde oluşan ince toz birikintilerine ise lös toprakları adı verilmektedir.
erozyonu, tarım alanlarındaki verimli toprakları süpürmektedir. Bu
nedenle, rüzgâr erozyonundan topraklarımızı korumamız gerekmektedir. Rüzgâr erozyonundan korunmak için;
Kurak mevsimlerde toprakların sürülmemesi, Toprağa otsu bitkiler ekilmesi, Ağaçlandırma yapılması, Tarlaların nadasa bırakılmaması, Meralarda aşırı otlatmanın engellenmesi, Hasattan sonra anızların yakılmaması, vs gereklidir. Konu ile ilgili ayrıntılı notlar ve sorular için tıklayınız.
http://www.dosya.cc/d__kuvvetler.pdf.html 161 0 0