Koreıa Respublikasy - Wikipediıa
(Günorta Koreıa sahypasyndan gönükdirildi)
Günorta Koreıa baıdagy Günorta Koreıa gerbi
Dil Koreı dili
Gimn Koreıa gimni
Meıdany 100,210 km²
– ilat/km² 51,076,532
Pul Günorta Koreıa Won (KRW)
Telefon kody +82
Koreıa Respublikasy (kor. 대한민국 [tɛːhanminɡuk̚] tehan minguk) — Günorta Aziıada döwlet, ol Koreı ıarymadasynda ıerleşıär. İurduň resmi däl ady — Günorta Koreıa.
Goňşy döwletler: Hytaı, İaponiıa, Russiıa we Demirgazyk Koreıa.
XX asyryň II ıarymyndaEdit
XX asyryň ikinji ıarymynda Koreıa respublikasynyň dőreışi, onuň syıasy-ykdysady ősüşi, daşary syıasaty barada düşünje bermek bilen talyplarda watançylyk duıgularyny terbiıelemek.
Koreıa respublikasy Koreıa adasynyň Günorta bőleginde bolup, ol Çedjudo adasyny hem őz içine alıar. Ol 1948 – nji ıylyň 15 – nji awgustynda respublika diıip jar edıär. Paıtagty – Seul. Çägi-100-210 kw2, ol – 9 welaıatdan. 5 şäherden ybarat. Ilaty 51 mln 70 adam. Dili – koreıa dili. Dini – buddizm we hristian. Puly – wona. (pul birligi). Esasy şäherleri – Seul, Pusan, Tegu. Tebigy baılygy çäkli.
Koreıanyň ilaty Merkezi Aziıadan, Altaıdan gelen gelmişeklerden düzülipdir. VII asyrda olar bileşip, Koreıany dőredipdirler. 1892-nji ıylda Çeson nesilşalygy Koreıany ıapyk diıip yglan etdi. Koreıa 1904-1905-nji ıyllaryň rus-ıapon urşunda İaponiıanyň ıeňmegi bilen bu ıerde őz agalygyny dikeltdi, 1910-njy ıylda Koreıany őzüniň doly baknasyna őwürdi. Koreıa daşary ıurtlylar üçin açyk boldy.
Koreıanyň çäginde 300-e golaı wulkaniki adasy bar.
Ikinji jahan urşundan (1939 – 1945) soň, İaponiıanyň derbi –dagyn edilmegi bilen Koreıada İapon baknadarlygy puç boldy. (Koreıa 1905 – nji ıyldan İaponiıanyň baknasydy, 1910-njy ıylda bolsa ol Koreıany anneksirledi-çägini eıeledi). 1945-nji ıylyň Alp-Arslan aıynyň 15-i Koreıanyň azat edilen güni hasaplanyp, koreı halkynyň milli baıramçylygy diıip bellenilıär. Potsdam maslahatynyň karary boıunça (17. VII – 2. VIII. 1945.) 38 – nji parallel boıunça çäklendirilen çäk geçirildi. (ini 4 km, uzunlygy 250 km.) Günorta Koreıada amerikanlar őz gőzegçiligi astynda bolan raıat edar edişini düzdüler. 1948 – nji ıylyň Magtymguly aıynda BMG – nyň “Koreıa meselesi” boıunça barlag toparynyň gőzekçiligi astynda Milli ıygnaga saılaw boldy. Alp-Arslan aıynyň 15-de Koreıa respublikasy jar edildi. Onuň prezidentligine 1919-njy ıyldan bäri ABŞ – da ıaşan Koreıa emigranty Li Syn Man saılandy. Demirgazygyň we Günortanyň partiıalarynyň maslahaty boıunça bütün yurt boıunça ıokary halk ıygnagyna saılaw geçirildi. (Günortada gizlin) Onuň netijesi esasynda 1948-nji ıylyň Ruhnama aıynyň 9-da Koreıa halk Demokratik Respublikasy jar edildi. Onuň ıolbaşçylygyna Kim Ir Sen saılandy. Koreıa resmi ikä bőlündi. Iki dőwletiň arsyndaky gatnaşyklar dartgynly boldy. KHDR –ň ıolbaşçylary “Watanyň birleşdirilmegi we doly garaşsyzlygyň” zerurlygy hakda habar berse, Li Syn Man “Demirgazyga ıőrüş” hakda çykyş etdi. 38 –nji parallelde birnäçe gezek harby çaknaşyklar boldy. 1950-nji ıılyň Oguz aıynyň 25-de harby hereketler başlandy. KHDR –ň goşuny 3 günden soň Seuly eıelediler we günorta çuňlaşdylar. BMG –ň Howpsuzlyk Geňeşi KHDR –ny agressor diıip belledi. Ruhnama aıynyň 15-de ABŞ goşunynyň 50 müň desanty Inçhona düşürildi. Indi olar KHDR kőp çägini eıeläp, KHR –ň serhedine baryp ıetdiler. ABŞ –a garşy SSSR we KHR –ň goşuny çykyş etdi, olaryň harby uçarlary harby herekete gatnaşdy, olar KHDR-e ıarag we harby enjamlar berdiler. Netijede ıylyň ahyryna BMG –ň goşuny 38 –nji parallele serpikdirildi. 1953-nji ıylyň Gorkut aıynyň 27-de ıaraşyga gol çekildi.
Şäherler weıran boldy, 9 mln adam őldi. Uruş Günorta Koreıanyň ykdysadyıetine kőp zeper ıetirdi. Ol ABŞ –a bakna boldy. Li Syn Man 1960 –njy ıyla çenli prezident boldy. 60 –ıyla çenli yurt agrar ıurtdy. İer őzgerdişi geçirildi. Dőwlet iri ıer eıelerinden ıeri satyn alyp, daıhanlara satdy. Senagat gowşakdy. İaşaıyş derejesi pes.
1960-njy ıylda Li Syn Man hőkümetden gitmeli boldy. Hőkümete İun Bo Son geldi –metbugat, demoketrasiıa azatlygy berildi. Emma 1961-nji ıylyň Magtymguly aıynda dőwlet agdarylyşygy netijesinde harby düzgün dikeldildi, ABŞ-a ıapja syıasat ıőredildi. President Pak Çjon Hi boldy. 1961-1979 ıyl ol demokratiıany gysdy. Emma ykdysadyıetde ősüş gazandy. Harby düzgüniň daıanjy daıhanlar boldy. Goranmak maksady bilen ABŞ bu ıerde goşun saklady.
“Dolandyrylıan bazar gatnaşyklaryny saklaıan ykdysadyıetiň” ősüş ıoluna düşmeklik industrial ősen ıurtlardaky őnümi import etmekden çalyşıan gaıtadan işläp bejerıän pudaklaryň we beıleki őnümçiligiň dőremegini dőwlet giňeldıärdi. Şu maksat bilen daşary yurt puly – esasan ABŞ we İaponiıa puly getirilıär. 70-nji ıyllardan eksport ősdi. Zawod – fabrikleriň birnäçesi dőwlete, käbiri monopoliıalara degişlidi. Harydyň hili gowy, nyrhy pes. Ykdysadyıetiň ősmegi ilatyň durmuşyny gowulandyrdy. Başlangyç orta bilim mugt edildi, talyplaryň kőpüsi ABŞ –da we İaponiıada okaıar.
Oba – hojalygynda esasy pudak-ősümçilik ősdürmek. G/o Koreıanyň 22 % çägi bejerilıär. Onuň 18 % suwarymly ekin ıeri 2,8 mln mw. m. Däneli ősümlikler –bugdaı, arpa, şaly. Tehniki medeni ekinler – gowaça, temmäki, kenep. Bakçaçylyk alnyp barylıar. Maldarçylykda iri şahly mallar, doňuz, guşçylyk alnyp barylıar. Şeıle hem ıüpekçilik we deňiz hojalygy bilen meşgullanıarlar. Demir ıolunyň uzunlygy 6 müň km, awtomabil ıoly 54 müň km. Uly gämi duralgalary-Pusan, Ulsin, Inçhon, Masan. Howa transporty- ősen harby uçar duralgalarynyň gür seti bar.
ABŞ –ň harby bazalary bar. Eksport –esasan hem senagat őnümlerini edıär: dokma, gämi, polat, çoıun, telewizorlar, magnitafon, hasaplaıış tehnikasy, aıakgap, faner, himiki őnümler. Ykdysadyıeti esasy ABŞ we İapon puluna bagly. Senagatda iri kärhanalar şonuň hasabyna işleıär. 1983-nji ıylda kőmür 19 mln tonna őndürildi, wolfram – 4,7 müň tonna őndürilip, dünıade birinji orny eıeledi, ol wolfram Sandon, Kanwon welaıatlarynda çykıar. Şeıle hem demir, marganes, mis, kümüş, altyn, duz, grafit we ş. m. çykıar. Elektrik energiıa – 50 mlr kwt. Importy – nebiti gaıtadan işlemek – maşyn, electron, dokma őnümleri, awtomobil, gämi, takyk enjamlar, elektro tehnika enjamlary –ősen. Ykdysadyıetde 15 mln adam işjeň gatnaşdy. Oba – hojalygynda balykçylyk we tokaıçylygy- 29 %, senagaty-25 %, sőwdada we hyzmatda 21 % adam, transport aragatnaşygy – 4%, gurluşykda – 5% adam gatnaşdy. Işsizlik – 1,5 mln adamdy.
Koreıa respublikasy industrial ıurda őwrüldi. Yurduň beıle çalt ősmeginiň aıratynlyklary: 1. Taıwandan pul almagy, ABŞ-dan 1,5 mlrd pul almagy, İaponiıadan 1965-81-nji ıyllarda 12 mlrd amerikan dollaryny almagy; 2. Arzan işçi güıji ulanmagy.
Diktator düzgüni ıyllarynda Koreıa respublikasynda syıasy ıagdaı durnuksyzdy. Talyplar demokratıanyň bozulıandygy, ABŞ–ň harby güıçleriniň saklaıandygyna, ownuk we orta emläkliler bolsa biznesiň dőwlet tarapyndan goldanylmaıandygyna nägililik bildirıärdi.
1979-njy ıylda prezident Soıg Gıu Ha boldy. Emma ol halka őzüni ıigrendirdi. 1980-ň Magtymguly aıynda Kwangjouda gozgalaň boldy. 200 adam őldi, şeıle gozgalaň kőp şäherlerde boldy. 1980-nji ıylda Dőwlet agdarylyşygy boldy. Prezidentlige –general Çon Du Hwan geldi. Ol halk tarapyndan őzüni saılatmak isledi. 1981-nji ıylyň Baıdak aıynyň 11-da prezident saılawy boldy. Çon Du Hwan ABŞ–ň goldamagy bilen ıeňdi. Syıasaty 2 bőlünıär.
1. 80-nji ıyllar syıasy ıagdaı kadaly boldy.
2. 87-nji ıyla çenli syıasy ıagdaı çylşyrymly boldy.
Halk gőni prezident saılawyny geçirmegi we konstitusiıa (1980 ı) üıgeşme girizmegi talap etdi. 1987-ıylda ählihalk referendumy-ses bermesi geçirildi. Halkyň 93,7 % gőni prezident saılawyna we Konstitusiıa üıtgeşmeler girizmäge ses berdi.
1987 –ıylda prezidentlige Ro De U saılandy. 1987 – ıylyň Alp-Arslan aıynda milli ıygnak täze konstitusiıany kabul etdi. Onda president hukugy çäklendirildi, harby işgärlere syıasata goşulmak gadagan edildi. 1988-nji ıylda referendum çagyrdy. Ro De U prezident saılandy. Hususyıetçi demokratik gurluş berkarar boldy. Harby diktutura ıykyldy, hőkümete dalaş edıän toparlar őňki prezident Çon Du Hwany jogapkärçilik suduna bermeli diıdiler. 1989-nji ıylyň Bitaraplyk aıynyň 31-de şeıle sud boldy, şeılelikde ol jezalandyrylyp őldürildi. Netijede dőwlete dalaş edıän topar bilen dolandyryjy topar ıakynlaşdy. Harby diktatura dőwründen hususyıetçi demokratik häsiıete geçildi.
Daşary syıasatda esasy ABŞ, İaponiıa, Taıwand, Gankong, Singapur bilen ıakynlaşdy. 1988-da 24-nji olimpiıa oıunlarynyň geçirilmegi onuň daşary syıasatyny has işjeňleşdirdi. Harbylaryň 30 ıyllyk dolanyşygyndan soň 1993-nji ıylyň Baıdak aıynda prezident bolup raıat syıasatçysy Kim İen Sam saılandy. Ol Demolratik liberal partiıanyň (dolandyryjy) wekilidi. Ol giňmasştably őzgerdişler girizmäge başlady. Iki Koreı dőwletiniň arasyndaky gatnaşyklar-1953-nji ıylyň ıaraşygyndan soň 2 Koreıanyň arasy dartgynly boldy. Demarkasion-ıurdy ikä bőlıän çägiň günorta tarapyndan 38 –parallel boıunça demir biton diwary dikeldildi. 1980-nji ıylyň ahyrynda dartgynlyk gowşady. 1991-nji ıylda Bitaraplyk aıynda ıaraşyk, birek–birege çozmazlyk we hyzmatdaşlyk barada ylalaşyk baglaşyldy. Olar Koreıa ıarym adasynyň ıadroıaragsyz sebite őwrülmegi hakda dilleşdiler.
Koreıanyň birleşdirilmeginiň őz nogsanlyklary bar. Oňa päsgel berıän ulyly-kiçili şertleri bar.
1. ikisi hem syıasy pikir, durmuş-ykdysady häsiıet boıunça tapawudy bar. Goşulmak bu ıakynda mümkin däl.
2. Birek –birege gődek ynanmazlyk, őzara gorky. Phenıan has ıőnekeı gatnaşykdan hem gaça durıar. Ol Demirgazyk Koreıanyň ilatyna Günortadaky doganlarynyň nähili gowy ıaşaıandygyny gőrkezmek islemeıär.
Seul –bolsa hernä demirgazyk Koreıa őzüniň kesel ykdysadyıeti we gedaılaşan ilaty bilen Günortanyň “gerdednine” düşer diıip gorkıar. Günbatardaky Germaniıanyň birleşigine syn eden Günorta Koreıa şol külpetiň őz başyna düşse çydamajakdygyny boıun alıar. Iki Koreıa hem birleşmegi başarman, hat –da birleşmäge gyssanmaıarlar. Emma bütün dünıä ynanmazlyk buzunyň eräp, Koreıanyň birlşmeginiň tarapdarydyr.
Saparmyrat Türkmenbaşy Ruhnama A, 2001ı.
Saparmyrat Türkmenbaşy “Garaşsyztlyk, Demokratiıa, Abadançylyk. A. 1994 ı. I – II kitap.”
Beıik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Bitaraplyk taglymaty. A. 2001ı.
Wasilıew L. S. Istoriıa Wostoka M. 1998 ı I – 2. tom.
Last edited on 14 sentıabr 2019, at 21:02
Bu sahypanyň iň soňky üıtgedilen gezegi: 21:02, 14 sentıabr 2019.