Murray Bookchin ise doğa ile birlikte sürdürülebilir bir kapitalizmin mümkün olabileceğini söylemektedir. Bookchin, ‘Toplumu Yeniden Kurmak’ta, teknolojinin doğal döngülerin yerini alacak sentetik çözümler üretebileceğini söylemektedir. “Doğa ‘öcünü’ alacaktır. Bu ‘öç’, bizler ve memeli akrabalarımız gibi karmaşık canlı türlerinin yaşayamayacakları bir gezegen olabilir. Ancak teknolojik yeniliklerin giderek artan hızı, nükleer bilimin ve biyoloji mühendisliğinin maddenin ve yaşamın gizlerini ortaya çıkarmakta kullanılması düşünülürse, doğal süreçlerin yerini büyük sanayi kuruluşlarının alması, böylece de çöken doğal döngülerin yerine sentetik bir çözümün ikame edilmesi olanaklıdır.” Bookchin’in ‘doğal sınırlar’ın aşılabileceği konusunda teorik olarak Malthus’un karşısında, Marx’ın yanında durduğu söylenebilir. Bookchin, kapitalizmin kendini eğer sürdürmeye devam ederse nüfus dahil birçok sorunu çözüme kavuşturacağını söyleyerek Malthuscu dengeye pratik olarak katılır. “Er ya da geç insanoğlunun akılsız çoğalması kontrol altına alınmak durumundadır, ancak nüfus kontrolü ya ‘toplumsal kontroller’le (otoriter ya da ırkçı yöntemler ve nihayetinde sistematik soykırım yoluyla) ya da özgürlükçü, ekolojik yönsemli bir toplum (yaşama saygı temelinde doğayla yeni bir denge kuracak bir toplum) tarafından gündeme getirilecek” Bookchin’de nüfus sorunu pratik-politik bir düzeye denk düşerken, çözüm de orada aranır. Marx’da nüfus tarihsel üretim tarzları tarafından belirlenen sınırlara çekiliyor. Böylece konjonktürde ortaya çıkan bir pratik bir çözüm tarihsel süreçte teorik karşılığını buluyor. Başka bir deyişle toplumsal formasyon düzeyinde ortaya çıkan nüfus fazlasının pratik olarak imha edilmesi, maddi üretim tarzının özgül yapısından kaynaklıdır.
Engels’in, Malthus’un denemesini eleştirirken söyledikleri Malthus’un pratik olarak hangi yolu uygun gördüğünü özetler niteliktedir: “Kısacası, tutarlı olmak istiyorsak, yeryüzünün, tek bir kişinin var olduğu sırada bile aşırı nüfuslu olduğunu kabul etmek zorundayız. Bu düşünce çizgisinin vardığı sonuç, bu baskıyı oluşturanlar yalnızca yoksullar olduğuna göre, yoksulların açlıktan ölmelerini kolaylaştırmak, bu durumun çaresiz olduğuna ve bir bütün olarak ezilen sınıflar için çoğalmanın mutlak bir asgaride tutulmasından başka kurtuluş yolu olmadığına inandırmak dışında, onlar için yapacak başka bir şey yok” Malthus’un denemesinde sürdürülebilir bir ekonomi için zorunlu gördüğü şey, politik olarak ezen sınıfın çıkarlarıyla örtüşmüştür.
Ekolojik yaklaşımlar, Malthus gibi olmuş bitmiş ve tamamlanmış ama tersten verimli ve doğurgan bir doğa anlayışına sahiptirler. Malthus, doğayı verimsiz ve kısır kabul ederken, ekolojistler doğayı verimli ve doğurgan kabul etmektedirler. Ekolojistler doğanın kendinde döngülerinin olduğunu varsayar. Kuşkusuz bu döngüler uygun teknik ve teknolojik donanımla hesaplanabilir. Doğanın çeşitli kullanım değerleri, ister kapitalist üretim tarzında olsun isterse gelecekteki bir üretim tarzında olsun üretim ve yeniden-üretimleri sağlanabilir. Ama asıl sorun ekolojistlerin kimi küresel ölçekte tarif edilen doğa değişimlerinin tek nedenini ekonomide aramasıdır. Örneğin küresel ısınmanın tek suçlusu ekolojik dengeyi gözetmeyen üretim midir? Foster’a göre küresel ekolojik krizin nedenleri doğada değil toplumda bulunmaktadır. Küresel ısınmanın ve ozondaki delinmenin tek nedeninin atmosferi kirleten kimyasallardan kaynaklı olmadığını, bunun güneş sisteminden kaynaklı olduğu yönünde bilimsel iddialar vardır. Bu iddialar oldukça güçlüdür. Eğer yerkürenin ve doğanın çeşitli oluşum evrelerinden geçtiği ve döngülere sahip olduğu bilimsel ve teknik iddialar gereği kabul görüyorsa, küresel ısınma bu oluşum evreleri ya da döngülerinden biri ya da birkaçı olamaz mı? Çölleşme yerkürenin ve “doğal döngü”nün zorunlu bir uğrağı olamaz mı?
Çeşitli bilim ve disiplinlerce “doğal döngü”lere dönük iddialar, kuşkusuz ezenler tarafından, “doğayı tahrip” eden üretimlerini meşru gösterici birer ideolojik-politikaya dönüştürülebilir. Ezen ve gelişmiş devletler üçüncü dünya ve eski sosyalist devletlerin büyüme talepleri karşısında sınırlayıcı bir tür eko-politika gözetirken, söz konusu kendi büyümeleri olunca ya kendi üretimlerinin doğaya zarar vermediğini ya da doğadaki küresel değişikliklerin “doğal döngü”lerden kaynaklı olduğunu ileri sürebilirler. Kapitalizm karşıtı bir eko-politikanın, egemenlerin yoksul ülkelerin büyüme oranlarını sınırlamaya dönük perspektifleri göz önüne alınırsa, ezen-ezilen ilişkisini gözetmeden bu sınırlamanın politik olarak her alanda ileri sürülmesi beklenemez. Bu ilgili konjonktürde hangi güçle mücadele edildiğine bağlıdır. “Malthus’a göre, yoksulların durumunun düzeltilmesini isteyenler, ya da, gelecekte yaşam koşullarının daha iyi olacağı bir toplumun olanaklığını savunanlar, kötülüğün ve sefaletin kaçınılmaz gerekliliğini yadsımaktadırlar.” Küreselleşme karşıtı hareket içinde yer alanların görüşlerinin, yeni-Malthusculuğun kimi argümanlarını paylaşması, bu hareketlerin Malthus’un politik kaderini de paylaşması gerektiği anlamına gelmemelidir.
Marx, kapitalizmin kendini yeniden-üretmesi için sürekli olarak üretici güçlerin üretkenliğini artırması gerektiğini söylemektedir. Marx’ta bir abartı söz konusu edilecekse bu kapitalizmin üretici güçlerin üretkenliğini artıcı içsel bir dinamiğinin olduğunu ileri sürmesinde aranmalıdır. Bu hiç kuşkusuz üretici güçlerdeki üretkenlik artışının her evresinde, kapitalizm tarafından ‘doğal sınırlar’ın her defasında içselleştirilmesi olarak değerlendirilebilir. Benton ekolojik eleştiri bağlamında Marx’ın teorilerinde üç noktanın düzeltilmesi gerektiğini söylemektedir. “İlk olarak, verili dışsal koşullar emeğin araçlarından ayrı olarak, bağımsız bir ‘başlangıç koşulları’ kategorisinde ele alınmalıdır. İkincisi, verili dışsal koşulların üretimin sürdürebilirliği ile olan ilgisi, ekodüzenleyici uygulamalarda olduğu gibi teoriye dahil edilmelidir. [...] Üçüncü olarak, emek sürecinin doğa üzerindeki bazı istenmeyen ya da hesapta olmayan sonuçları, sürecin verili dışsal koşullarının ve/veya hammaddelerinin yeniden üretilmesini ya da devam ettirilebilmesini imkansız kılabilir.”
Benton’un ilk düzeltme olarak ileri sürdüğü ve emeğin dışsal koşulları olarak Marksist teoriye dahil etmeye çalıştığı şey, Marx’ın kategorik olarak ifadelendirdiği üretimin ontolojik koşullarıdır. Foster bu konuda şöyle der: “Marx ile Engels, doğayı, maddi dünyayı insani varoluşun önkoşulu ve geçim araçlarının üretimini de bütün belirlenimleriyle insan hayatının, buradan da insan toplumunun önkoşulu olarak alan materyalist ve gerçekçi bir ontolojiden yola koyulmuşlardı." Teorilerinde üretimin önkoşullarını varsaymadığını söylemek, Marx’ı bilmemektir. Marx’ın mülkiyet üzerine söylediği şey, üretimin dışsal koşulları içinde geçerlidir. Marx, “mülk edinmenin üretimin bir koşulu olduğunu söylemek, bilinen bir şeyin beyanından öteye bir değer taşımamaktadır” derken bu tür tezlerin felsefe içi tezler olduğunu dolaylı olarak söylemektedir. Üretimin dışsal koşullarının olduğunu söylemek doğa ile emek arasındaki ontolojik materyalist tezleri tekrar etmekten öte bir şey değildir. 1844 Felsefi El Yazmaları temelde bu ontolojik koşullar üzerine kurulmuştur. Ancak üretimin bu ontolojik önkoşulları, yani dışsal koşulları emek gücünün ve üretim araçlarının nesnesi haline geldiği noktada, felsefe yerini bilime bırakmak zorundadır.
Marx’a getirilen temel eleştirilerden biri kullanım değerini önemsemediğine, yani başka bir deyişle onun sermaye birikimi ile doğal sınırlar arasında içsel bir bağlantı olduğunu görmediği noktasındadır. Deleage, Marx’ı doğal kaynakların içsel değerini önemsemediği için eleştirmektedir. “Marx’ın çalışmalarının mihenk taşı, Ricardo’nun düşüncesinde yer alan, değer kaynağı ve onun tek kaynağı olan emekti: ‘Metalar, dolayısıyla, içinde eşit miktarda emek bulunanlar ya da aynı süre içinde üretilebilenler aynı değere sahiptir.’ Bu tanımlama doğal kaynaklara hiçbir gerçek değer mal etmez.” Deleage, üretici güçlerin nesnesi olmayan dışarıda bir şeylere değer yüklemektedir, yani değerin daima olarak dışarıdan belirlendiğini iddia etmektedir. Üretici güçlerin nesnesi olmayan bir şeyin üretim tarzı yapısı içinde gizli bir değeri yoktur, dışarıda olan değersizdir. Deleage, üretim süreci tanımlamasında Marx’ta doğanın daima gizli oldu olduğunu söylerken haklıdır. Gizlilikten öte Marx, doğal koşulları, üzerinde emek-gücü harcanmadığı sürece dışarıda değerlendirir. Ancak bu kullanım-değeri ile değişim değeri arasında içsel bir ilişkinin emek-zaman teorisiyle kurulamayacağı anlamına gelmez.
Doğada düşük yoğunlukta bulunan kullanım değerleri daha az emek-zamana mal olduğu için bu kullanım değerlerinin değişim değeri olarak niceliksel karşılığının daha az olduğu söylemek sermaye birikimi ile sınırlı hammadde kaynakları arasında bir ilişkiyi söylemek değilse nedir? Başka bir deyişle bu dışarıda kabul edilen şeylerin zaten içeride olduğunu söylemektir. Eğer hava, rüzgar, su vb. önkoşulular başka bir deyişle emek-zaman harcamayı gerektirmeyen bu kullanım değerleri, emek gücünün ve emek araçlarının nesnesi haline gelirse, başka bir deyişle ‘dışsal koşullar içselleştirilirse’ değişim değerinin konusu olacaklardır. Üretimin dışsal koşulları olarak tanımlanan iklimsel değişimler, daha az emek-zaman harcanarak elde edilen bir kullanım değerinin elde edilmesini artırdığı ölçüde, bu artış değişim değerine niceliksel olarak yansıyacaktır.
Benton gibi düşünen ekolojistler, üretim sürecinin doğa üzerinde bazı istenmeyen ve hesapta olmayan sonuçlarının dışsal koşulların ve hammaddelerin yeniden üretilmesini imkanlı kılmayabileceğini söylerken aynı zamanda, sürekli kendini yeniden üreten bir kapitalist sistemin sonsuza kadar varolamayacağını da söylemektedir. Ekolojinin, Marx’ın yeniden-üretim şemasına getirebileceği en temel ve esaslı eleştiri budur. “Marx’ın kapitalist üretimdeki merkezi vurgusunun, emeğin sömürülmesi yoluyla değişim değerinin maksimize edilmesi ve emek sürecinin sosyal ilişkileri üzerinde olması oldukça baştan çıkarıcıdır. Bu açıdan bakıldığında XIX. Yüzyıl sanayileşmesinin kendiliğinden ortaya çıkan ideolojisi, kendi kendini büyüten ve (doğal) sınırları olmayan kapitalizm tarafından belirlenmiştir.” Ancak Benton dahil birçok ekolojist, ya kapitalizmin doğayla uyumlu üretici güçleri geliştirip, üretim sürecinde kullanıp kullanmayacağına dair şüphe beslemektedir, ya da bunu güçlü bir sesle dile getirememektedirler. Bu konuda ekolojik hareketin güçlü sesi Bookchin dahi “teknolojinin doğal süreçleri destekleyebileceği olasılığını gözardı etmenin körlük” olduğunu dile getirmektedir.
Benton’un ekolojik eleştirileri ve Marx’ın teorisine eklenmesi gerektiğine dair ileri sürdüğü her bir tezin karşılığı, Marx ve Engels’in eserlerinin ekoloji merkezli bir bakışla taranmasıyla kolayca bulunabilir. Foster’ın “Marx’ın Ekolojisi” adlı eseri, kurucu Marksistlerin eserlerini ekolojik tabanlı tarayarak, bu tür eleştirilere yeter cevabı verecek güçtedir. (Eğer ekolojinin beklediği cevap böyle bir cevapsa.) Benton’un Malthusçu tezleri öne çıkarması, doğanın kullanım değeri olarak gerçek töze sahip olduğu ve tözün sınırlı olduğu şeklindedir. Benton üretimin dışsal ontolojik koşullarının birer kullanım değeri olarak hava, su, enerji ve bir bütün olarak iklim koşullarının tarihsel maddi üretim tarzı tarafından içselleştirilemeyeceğini ve yeniden-üretilemeyeceğini düşünmektedir. Benton, kullanım değerinin tarihsel olduğu tezini reddetmektedir. “Örneğin, güneşten gelen enerjiye mutlak olarak müdahale edilemez.” Benton üretime değişmeyen mutlak doğal sınırlar dayatmaktadır. Kendisi her ne kadar kimi doğal sınırların ikame edilebileceğini gözardı etmemiş olsa da, yeni teknolojilerin bu tür müdahalelerinin istenmeyen sonuçlar verdiğini söylemektedir. Bunu söylemek totolojidir. Bu mantığı zorunlu olarak izlersek her türlü üretim faaliyetinin istenmeyen sonuçları olacağına ulaşırız. Benton tarafından bu istenmeyen sonuçların ortadan kaldırılması için önerilen ‘ekodüzenleme’nin kendisi dahi bir üretimdir ve bu üretimin istenmeyen sonuçlarının olmayacağını söylemek, yürütülen mantık gereği mümkün değildir.
Bookchin, doğayı insani olmayan doğa ve insani olan doğa diye ikiye ayırmaktadır. Bookchin’e göre insani olan doğa yani “ikinci doğa” doğal evrimin bir sonucudur. “ikinci doğa”nın “ilk doğa” üzerinde değiştirme kapasitesini Bookchin doğal evrime kadar geri götürür ama çifte ontolojiyi varsaymaktan da geri durmaz. Bookchin’in çifte ontolojiyi varsayması, onun doğal evrim anlayışının bilim içi değil felsefe içi olduğunu gösterir: “Şimdilik belirtilmesi gereken nokta şu ki ikinci doğanın birinci doğadan ayırt edilebilir olmasının nedeni, insanların insan olmayan varlıklardan daha az ‘hayvani’ olmaları değil; tersine, bu değişiklikleri aramanın elinden gelse her canlının yapacağı gibi tam da hayvanlıklarının parçası olmasıdır. İnsanlar ilk doğayı, doğal olarak bahşedilmiş kavramsal olarak düşünme, biyolojik olanın ötesinde aletler ve makineler yaratma ve bunu insan olmayan varlıkların davranış ve yeteneklerinden çok farklı olan yüksek bir kollektif örgütlenme ve amaçlılıkla yapma kapasiteleri sayesinde değiştirirler. Bu eşi görülmemiş insani hayatta kalma kapasiteleri doğal evrimin bir ürünü olmakla kalmaz, daha da yeni bir potansiyellik alanı –toplumsal çizgilerde evrilme ve ilk doğanın evrimini ve yaşam biçimlerini derinden etkileyen ikinci bir doğa üretme potansiyelini– açarlar.” Bookchin’in diyalektik doğalcılığı organik evrimle toplumsal evrimi birbirinden ayırarak çifte ontolojiye düşer. Bookchin, insanlığın, benzersiz bir etkinlikle, “ilk doğa”ya etkin, bilinçli ve amaçlı olarak müdahale etmesinin doğal evrimin bir sonucu olduğunu söylerken kesin ifadeler kullanıyor. Ancak, Bookchin, doğal evrimin sonucu olan insanın bilinçli müdahalesinin ekolojik bir felaketle mi, yoksa ekolojik özgür bir toplumla mı sonuçlanacağı meselesinde kesin konuşamıyor “Bilinçlilik, istenç, değişebilir kurumlar ve ekonomik güçlerin ve tekniğin işleyişi organik dünyayı zenginleştirmek ya da onu yıkım noktasına taşımak için kullanılabilir. Bugün olduğu gibi, korkunç nitelemeler, özellikle de hiyerarşi, sınıflar, devlet, özel mülkiyet ve ekonomik rakiplerini birbirlerinin pahasına büyümeye ya da telef olmaya zorlayan rekabetçi bir Pazar ekonomisi ‘ikinci doğa’ya damgasını vurmaktadır. Ancak organik evrimde artan öznelliğe, bilinçliliğe, öz-dönüşüme doğru gizilgücün ve öz-doğrultunun varolduğunu ve çıkarım ile, dilsiz bir doğanın ‘sesi’ olmanın ve organik evrimi geliştirmek üzere akıllıca davranmanın yaşam-biçimlerinin en bilinçlisinin –insanlığın– sorumluluğu olduğunu varsayarsak, bu etik yargının anlamlı olacağını belirtebilirim.” Bookchin, insan bilinci aracılığıyla tüm doğayı felsefileştirir. Doğada yasallıktan çok, olasılıklardan söz edilebilir. Özgür ve ekolojik bir toplum etik bir seçimdir. Ancak organik evrimin böyle bir etik seçimi, potansiyel olarak neden barındırdığına dair tutarlı bir açıklama yoktur. Bookchin bu olasılığın fosil kayıtlarıyla desteklenebilen kaba bir olgu olduğunu söyler.
Bookchin, toplumsal formasyonu doğaya indirgerken ya da onun belirleniminde tanımlarken tutarlıdır. İnsani bilinç dahil her şey doğanın bir ürünüdür. Kapitalist maddi üretim tarzının ve bunun üzerinde yükselen toplumsal formasyonun doğanın kullanım değeriyle girdiği etkileşimin sonucunun ekolojik bir felaketle sonuçlanması ya da özgür bir toplumla sonuçlanması, doğa tarafından belirlenimli bir etkileşim olarak tanımlanırsa “etik seçim” kategorik olarak dışarıda kalır. Başka bir deyişle, doğa tarafından belirlenim anlayışında, özgürlük alanı gibi potansiyeller dışarıda bırakılmak zorundadır. En çok şu söylenir: bu “etik seçim”in kendisi dahi ancak bir zorunluluk olarak tarihte yerini alabilecektir.
Benton, ekodüzenleyici olarak tanımladığı üretimin inorganik ve organik gelişim süreci ritmi tarafından belirlendiğini söyler: “Emeğe dayalı faaliyetlerin zamansal ve mekansal dağılımı, büyük ölçüde, emek sürecinin vuku bulduğu koşullar ve organik gelişim sürecinin ritmi tarafından şekillendirilir.“ Benton, ekodüzenleyici üretimden kaynaklı dönüşümlerin temelde organik olduğunu söylemektedir. Başka bir deyişle ekodüzenleyici üretimler doğanın kullanım değerlerine müdahale ederek, organik gelişimin ritmini değiştiremez. Böylece bir yetkinlik alanı olarak doğada denge korunmuş olacaktır. Dolayısıyla türler de korunmuş olur. Ekolojistlere göre doğa sonsuz yetkinlik alanlarını içinde barındırabilir. Başka bir deyişle, dinozorlar bir göktaşı ile tükenmemiş olsaydı hala varlıklarını koruyacaklardı. Ekodüzenleyici üretim tezleri, doğal ya da organik dengenin korunması için, yerli türlere boş yerlerin açılması, yani her bir türün yaşabileceği ve belli bir yetkinliğe ulaşabileceği kullanım değeri alanlarının boş bırakılmasını önermektedir. Türlerin tükenmesinin artık mümkün olmayacağı bir doğal denge anlayışı metafizik sınırları zorlamaktadır. Darwin dengenin hiçbir zaman olmayacağını söyler: “Bir ülkedeki canlılar birbirleriyle çok iyi dengelenmiş güçlerle savaştıkları için, bir türün yapısındaki ve alışkanlıklarındaki son derece hafif değişiklikler ona öbürlerine karşı üstünlük sağlar.”
‘Doğal sınırlar’, yani doğanın her bir tür için gerekli kullanım değeri özelliği tarihseldir. Bu, türlerin tarihsel oluşuyla eş anlamdadır. Doğada yetkinlikler alanından söz edilemez. Ekolojistlerin, eko-toplum projeleri doğayı salt yetkinlik alanı olarak kavramlaştırmaktadır. Bu kavramlaştırma bilimsel değil felsefidir. Ekoloji, doğa ve toplum gibi, ontolojileri birbirinden farklı gördüğü iki ayrı bütünün dengesini kurmaya çalışır. “En uzak” ihtimalle böyle bir denge, uzaydan bir göktaşı düşmesiyle, evrenin başka yasalarıyla sona erecektir.
Hardt ve Negri, içerisi ve dışarısı arasındaki çelişkinin yirminci yüzyıl başlarında gündeme getirildiğini söyleyerek, ekolojik bilincin ne olduğunu söyler: “Yirminci yüzyıl başlarında, kapitalist birikimin emperyalist maceraları çevredeki kapitalist-olmayan doğayı yakında tüketecek ve sermaye açlıktan ölecek gibi görünüyordu. Kapitalist ilişkinin dışında kalan –ister insan, hayvan, bitki isterse maden olsun– her şey sermaye ve onun yayılması açısından doğa olarak görülüyordu. Böylelikle kapitalist emperyalizmin eleştirisi bir ekolojik –doğanın gerçek sınırlarını ve tahribinin feci sonuçlarını kabul ettiği oranda tam anlamıyla– bilincin ifadesi oluyordu.” Hardt ve Negri, kapitalist olmayan çevrenin sınırlılığının bir gerçek olduğunu ve er ya da geç doğal kullanım değerlerinin tükeneceğini söylerken, buna başka bir sürecin eşlik edeceğini/ettiğini sözlerine eklemektedirler: “Modern teknolojik dönüşüm süreçleri yoluyla, doğa tümden sermaye haline gelmiş ya da en azından sermayenin konusu olmuştur.”
Hardt ve Negri, dışarının içselleştirildiğini söylüyor, ve haklı olarak kıyamet gününün hala yaşanmadığını dile getiriyor. Bahro, Kuzey-Güney, Doğu-Batı ve doğa-insan çelişkisinin hala aşılmadığından/aşılamayacağından bahsediyor ve “kıyamet gününün peygamberleri”nden olmaya devam ediyor.
Marx’a göre, doğal kullanım değerleri, emeğin ve üretim araçlarının konusu, nesnesi, yani hammaddesi olmadığı sürece her zaman dışarıda olmak durumundadır. Dışarıda olanın içerisiyle dışsal bir bağlantısından teorik olarak söz edilemez. Dışarıda olanın, içerisine dışsal bir talebinden söz edilemez. Ya da tersi, içeride olanın dışarıda olana dışsal bir talebinden söz edilemez. Eğer bunlardan söz edebiliyorsak, teorik olarak dışarısı diye bir şey zaten yoktur. Bunalım kendisi zaten içerisinin iç dinamiklerinden kaynaklanmaktadır. İçerisinin iç dinamiklerinin bunalımı atlatması için her zaman dışarıdakine ihtiyaç duyması yani Kuzey’in Güney’e, Doğu’nun Batı’ya ihtiyaç duyması ya da insanın doğaya ihtiyaç duyması teorik nitelikte değildir. Bunun teorik nitelikte olduğunu söyleyenler bunalımın asıl kaynağının dışarıda olduğunu dolaylı olarak iddia etmektedir. Örneğin Kuzey-Güney ya da Doğu-Batı çelişkisini nüfus sorunun yarattığı ekolojik tehditler çerçevesinde değerlendirirsek, tehdidin dışarıdan kaynaklandığını düşünmek zorunda kalırız.
Emek-gücünün ve üretim araçlarının ya da sermayenin nesnesi edilen bir kullanım değeri senkronize bir ilişki ve değişimin içine girmek durumundadır. Dışarıda kalmak durumunda kalan dışarıdan bir müdahale ile imha edilmek durumunda kalabilir. Bu durum kolonyalist ilişkilerde açık görülmektedir. Kuzey Amerika yerlilerinin bir kullanım değeri niteliğinin olmaması onların dışarıda kalmasına ve dışarıdan imha edilmesine neden olurken, Güney Amerika yerlileri açısından durum farklı olmuştur. Yalnızca tarihin değil doğanın da Kuzey Amerika yerlilerine ihtiyacı yoktur. Aynı durum Sahra-altı Afrika’nın yerli halkları için de söz konusu edilebilir. Dışarısı içerisi ayrımının teorik değil pratik bir ayrım olduğunu, bu tür sorunların pratik olarak aşıldığını/aşılabildiğini ve şimdilik tartışmayı bu kavramlarla yürütüyor olduğumuzu göz önünde bulundurmak gerekir.
Sermayenin dışarı ittiğini, itmeye çalıştığını imha etmesinin önünde kendi yaratmış olduğu koşullar, ekonomik, politik ve ideolojik çelişkiler durmaktadır. Sermayenin üretim alanında daraltılmış koşullara çekilmesi onu, geniş koşullarda oluşmuş olan toplumsal formasyonun yeniden-üretim dinamikleriyle karşı karşıya getirici etki yaratabilir. Örneğin, sermayenin refah devleti ve Keynesçi politikalarından, başka bir deyişle “yoksulluk yasaları”ndan vazgeçme çabası iç-barbarların karşıt yönde hareketlenmesine neden olmaktadır. Kapitalizmin, yaratmış olduğu bu tarihsel sınırları aşıp aşamayacağı politikanın konusudur.
Aktaran Ronald L. Meek, “Malthus, Geçmişte ve Bugün Bir Tanıtma Denemesi”, Nüfus Sorunu ve Malthus içinde, Çev.: Oya Yaylalı, Ankara 1976, Sol Yay., s. 26
 R. Munck, Marx@2000>, Çev.:Yalçın Yusufoğlu, İstanbul 2003, Kitap Yay., s. 42
 Özetleyerek aktaran: Ronald L. Meek, “Malthus, Geçmişte ve Bugün Bir Tanıtma Denemesi”, Nüfus Sorunu ve Malthus içinde, Çev.: Oya Yaylalı, Ankara 1976, Sol Yay., s. 11
 Jean-Paul Deleage, “Ekonomi-Politiğin Eko-Marksist Eleştirisi”, Çev.: Gökçer Özgür, Marksizm ve Ekoloji içinde, Ankara 2000, Öteki Yay., s. 68
 Murray Bookchin, Toplumu Yeniden Kurmak, Çev.: Kaya Şahin, İstanbul 1999, Metis Yay., s. 131
 Murray Bookchin, Ekolojik Bir Topluma Doğru, Çev: Abdullah Yılmaz, İstanbul 1996, Ayrıntı Yay., s. 43
 K.Marx-F. Engels, Nüfus Sorunu ve Malthus içinde, Çev.: Oya Yaylalı, Ankara 1976, Sol Yay., s. 11
 R. Munck, a.g.e., s. 59
 Foster, “Marx ve Çevre”, a.g.e., s. 150
 Munck, a.g.e., s. 41
Okunma 37510 kez