41 Bebeklikten itibaren çocuk aşağıdaki doğal yollarla Yaşam Enerjisi alır: NİNNİ: Bebeğin mutlu şekilde uyumasına yarar. Bebeğe, bu sese güveneceği duygusunu verir. Bu döneme bakarak, çocuk önce psikolojik varlıktır denilebilir. Güven duygusu içinde olmak zihinsel gelişmenin temel koşuludur. NAZLATMA: Bebeği mutlu etmek için, ritmik ve ezgili söyleyişlerle bebek nazlatılır. Bebeğe yapılan her türlü sevgi tezahürü bir nazlatmadır. Azerice, Bebeği azizlemek, layla etmek. MASAL: Bebeklikten ilk çocukluğa geçiş dönemine denk düşen fonetik sanatlara dahil edilen sözel anlatılardır. Masalda her rolün bir sesi vardır. Bütün sesler, mimiklerine kadar, düşsel durum tablosu içerisinde çocuğun dil dağarına katılır. Söz-ses uyumunun temeli masalla atılır, bu nedenle müziksel değeri yüksektir. Aynı zamanda dinleme eğitimidir; çocuğun dikkat süresini uzatır, bir konuyu sonuna kadar DİKKATLE DİNLEMEYİ kazandırır. Cadılı, büyücülü, üvey analı batı masalları, akılcı masallar değildir. Asya masallarında aklını, cesaretini ve sevgisini kullanarak, zor işlerin üstesinden gelme becerisini gösteren birer kahraman vardır, masal karamanı olmak da budur. Keloğlan gibi yoksul ama akıllı olumlu örnek, masalı öğretici ve eğitici yapan en önemli özelliktir. SAYIŞMA: yaş. Ritmik ve uyumlu sözlerle yapılır. Kilim üzerinde dairede oturarak parmaklarını sayarak yapılan oyunlar buna dahildir. Grup oyununa kabul ediliştir. Çocuk, oyun kurucusu ablanın sözlerine katılmaya başlar. O piti piti, karamela sepeti gibi. TEKERLEME: İlkokul çağına denk gelir. Yağ satarım gibi, oyun içerisinde ritmik kafiyeli ezgiler söylenir. AVLU OYUNLARI: Sekme, top zıplatma, ip atlama vb. Bedenini kuvvetle ritmik hareket ettirir, kasları ritmik kuvvetlendirir. HALK OYUNLARI ve TÜRKÜLER: Besleyici değeri en yüksek olan işitsel ve devinişsel ritmik uyum, diğer bir deyimle yaşam enerjisi kaynağıdır. Nazlatma Örneği: Fış fış kayıkçı Bebek ellerinden tutulur; kürek çeken kayıkçı rolüne girilir. Bebeği yumuşak şekilde öne arkaya ağır ağır çekip iterken ezgisi söylenir. Bitirirken, bebek karnından gıdıklanır. Fış fış kayıkçı Kayıkçının küreği Hop hop eder yüreği Akşama fincan böreği Çek kayıkçı küreği Düşürürsün göbeği, gıgı gıgı gıgı Düşünelim: ÇOCUK NEDEN PSİKOLOJİK, BİYOLOJİK VE SOSYAL VARLIKTIR? Nazlatma sesi neden yumuşaktır? Algılanabilir ses nedir? Nazlatmanın temposu neden yavaştır? Algılanabilir hız nedir? Tempo sonuna kadar neden bozmadan götürülür? Algılanabilir olan neden doğaya uyumlu olandır? Çapaklı ses nedir? Algılanamayan ses neden korku verir? Müzik neden mutluluk verir? Sonucları neden mutluluk olarak görülür? Müzik neden ruhun gıdasıdır? Beynin besini; uyum, ahenk, estetik, matematik, denge... Neden ritmik motifli Türk kilimi üzerinde çalışmayı tercih etmeliyiz? Görme mesafesiyle ses arasında asimetri varsa, Ses-görüntü uyumsuzluğu neden algılanamaz? Akışı titrek olan ışık ve sesler neden güven vermez? Güven = denge midir? Yabancıların Türkçe konuşmasını neden bozuk buluruz? Televizyonlarda uyumsuzluklarla dolu çocuk programları nedendir? Konuşma sesiyle dudak hareketi arasında asimetri varsa neden algılanamaz? Aritmik sallanan oyuncaklar, ledler, ses sınırı altında sesli oyuncaklar neden sakıncalıdır? Sonuçları: Çocuklarda algıda azlık sorunu, erginlerde erken Alzeimer! En doğal ilaç; Ailede Müzik ve doğaya dönüş!
42 Eğitsel Notlar: Nazlatma sırasında çocuğa dokunarak, ona bakarak sesli sevgi mesajları verilir. Çocuk sevildiğini anlar. Çocuğa hayatı sevdirmek, onu mutlu etmek, yetişkinlerin ilk görevidir. Mutluluğa erişmek hakkı, çocukların en doğal hakkıdır den itibaren ülkemizde uygulanmakta olan ders programlarıyla çocuklarımızın bu hakkı yok edilmiş, bu nedenle algıda azlık hastalığının artmasına ortam yaratılmıştır. Nazlatmanın müziksel/sosyal analizi: a- İçindeki ritmi nasıl görürüz? İnsan beyni bir çeşit transformatördür; insan duyduğu sesi anında devinime dönüştürür, biz de ritmin algılandığını böylece görürüz. Aritmik sesler devinime dönüştürülemez, zihinde algı çarkını kırar, bu nedenle aritmik sesler beynin besini değildir. Günümüzde çocuklarımız aritmik bombardıman altındadır. Örneğin, TRT Çocuk ta Gece Bahçesi programını bu açıdan analiz ediniz. b-nazlatmada, ritmik okuyuş var mıydı? (Dil gelişimi) c-ritmi belirleyen fiziksel güç yetişkinin bilinçli kuvveti miydi? (Evet, çünkü ) d-sesinizi neden hafif kullandınız? (Sevgi sesi hafiftir. Bu mesafeden hafif sesle konuşulur. Çocuk kuvvetli sesten ürker.) e-tempoyu neden ağır kullandınız? (Çocuk için ağır tempo algılanabilirdir. Kayıkçı bu tempoda kürek çeker.) f-tempoyu sonuna kadar götürdünüz mü? (Tutarlılık, kararlılık esastır) g-sonunda rahatlama, karara ulaşma duygusu yaşadınız mı? Yarım kalmışlık duygusu boğazında yemek kalmış gibidir, mutlaka bitiş durumu hissettirilmelidir. Örneğin, TRT bu kuralın tersini yapıyor, masalları yarım bırakıyor, suyun veya toprağın altında sona erdiriyor! Ders kitaplarındaki okuma parçalarında, öykülerde artık bu yapılıyor, çocuk finalde gerilim halinde bırakılıyor, sonunda kahramanı yaşamayan öyküler masal değildir. Yaşam enerjisini kesen böyle okuma parçaları bütün eğitim kurallarına aykırıdır. Ritmik motifli Türk kilimleri üzerinde oturmak: Deseninde Matematik kümeleri vardır, ritmik görmeyi sağlar, matematiksel düşünmeyi çocuğun hafızasına kodlar. Bu desenler çocuğun zihinsel gelişimini kuvvetle destekler. Çocukluğumuzda kilimdeki şekillerle düşsel oyunlar oynardık. Çocuk önce elle temas ederek sayar, daha sonra gözle kümeleyerek sayar; simetrik motifli bu kilimler bunu yapmaya çocuğu dürter. Bu nedenle Türk kilimleri üzerinde oynamak zihni besler. Türk kilimlerinde kırmızı, sarı, yeşil, lacivert gibi sıcak renkler bulunur, bu renkler zihinsel enerjiyi yükselten renklerdir. Soluk ve soğuk renkleri olan veya belli bir deseni olmayan veya negatif enerji yükleyen siyah veya korku verici vahşi resimleri olan halıların üzerinde oynamak, çocuğun zihinsel gelişimi için gerekli olan enerjiden çocuğu mahrum bırakmaktır. Zihinsel enerji açlığı çeken çocuk, algıda azlık sorunu yaşar. Nazlatma sesi neden hafiftir? Sevgi nin ses tonudur, o nedenle yumuşaktır, hafiftir, okşayıcıdır. Çocuk için algılanabilir ses budur. Güven veren sestir, dikkatle dinlemeyi sağlayandır. Çocuğun kulağı bu sese akortlu olarak dünyaya gelir. Çocukta, kuvvetli seslere karşı güvensizlik, yani tehlike algısı vardır. Tehlike anında beynimizin ilk işi, savunma pozisyonuna geçmektir, yani kendini dışarıya kapatmaktır. Fiziksel olarak da çocuk kulağını kapatır, psikolojik olarak da kendini kapatır. Demek ki; bebekle hafif sesle konuşulur. Bebekle bağırarak konuşulursa, o bunu anlayamaz, kendini kapatır. Demek ki; gürültülü ortamdan çocuğu uzak tutmak gerekir. Uyarı: Televizyonların şiddet dizilerine bakan çocuk anlayamadığı bu seslerle algıda kaos yaşar. Nazlatmanın dili neden anadildir? Annenin sesini, ses dalgalarını taklit ederken, dil, çene ve geniz kasları belli bir kas boyu oluşturur ve ses boşlukları oluşur. Çocuğun ses rengi bu boşluklarda şekillenir. Şive farkı böyle oluşur. Dil ve çene
43 kas boyları bu dalga boyunda şekil aldığı için, ileri yaşlarda yine aynı dilde konuştuğu zaman insan rahatlama hisseder. Alıştığı kas boyuna geçer, rahatlar. EK BİLGİ: Yöresel olan bir dil, evrensel olan bilgiye ulaşmaya yetmez. O nedenle eğitim dili daha üst bir dildir. Bilimsel literatür kolay oluşmadı; ortak bilimsel akıl, daha derinlikli buluşmalarda meydana geldi. Zihinsel faaliyet grup içerisinde yükselir, çocuklar bireysel değil grupla daha çabuk gelişirler, birlikte şarkı söyleme çocuğu yüceltir, koro pedagojisi buna dayanır. Tempoyu sonuna kadar götürmek: Tempoyu bozmadan, sözlerini sonuna kadar götürmek, dikkat geliştiricidir. Sabırla karara varmak, mutluluğu sabırla sürdürmek, bitiş anındaki keyfi tekrar yaşamak için bozmadan götürmek, önemli sosyal ve zihinsel faaliyettir. Ritimde tutarlılık, hareketin ritmik devamlılığı, satırların eşit sürelerle sonlandırılışı, yani müzik cümlelerinin eşit uzunlukta oluşu, eşit sürelerle nefes almayı sağlar. Nazlatmanın temposu neden yavaştır? Algılanabilir tempo bu tempodur. Teknoloji ürünü hızlı ve gürültülü müzikler, çocukta algılama bozukluğu yaratabilir. MÖ.550 de Pisagor un başında olduğu Seferihisar Teos Antik Bilimevinde, Pisagor un karısı, kızları ve oğulları ailece matematik, müzik bilimi ve gök bilimi (Saman Yolu / Şaman Öğretisi) yaparlardı. Burası ve Ayasofya Bilimevi, Hıristiyan saldırısıyla 548 yılında yakıldı, buralardan kaçabilen bilim adamları, kaçırabildikleri kitapları ve göktaşlarını Bağdat a götürdü. Göktaşlarından sekiz tanesi Kâbe nin içerisinde Hz.Muhammet tarafından korumaya alınmış olup, adı Hacer-Ül Esvet, yani Ulu Işıktan Ur olmanın İspatı dır. Pisagor aynı zamanda müzikte beşliler dairesi ni bulurken, kızlarından müzikolog MAYE, bebek müziklerini analiz etmiş, bebeğin algılama hızının yavaş olduğunu saptamıştır. Bebeği büyütenlerin ve çocuk eğitimcilerinin buna dikkat etmelerini öğütlemiştir. Hızlı koşamaz, hızlı yiyemez, kan dolaşımı yavaştır (çabuk üşür), hızlı hareketleri taklit edemez, olanları hemen algılayamaz, hızlı konuşulanı anlayamaz, tüm bu nedenlerle bebek ağır tempoda nazlatılır ve bebek müziğinde tempo ağır olmalıdır, gibi önemli uyarılarda bulunmuştur. Özetle: Bebeğin bakımı sırasında onun doğasına uygun müziklerle sevilmesi, algıda azlık hastalığına karşı en etkili koruyucu önlem olacaktır. Son Ek: Müzikolog Maye ile adaş olmak, onunla aynı alanda çalışmış olmak, onun hakkında herhangi bir bilgi elimizde henüz yokken onunla aynı şeyleri söylüyor olmak, bana büyük gurur verdi. Antik isimlerin, kişiye yaptığı işe uygun sıfat olarak verildiğini anımsarsak, Maye nin Umay Ana olma, yani bebeği koruyan melek olma özelliği muhtemelen onun ismi olarak tarihe geçmiştir. Bebek nazlatmalarının pentatonik olan ezgilerini temel alarak müzik pedagojisi eğitimi veren Macaristan Sultan Kutay Enstitüsünde 2004 yazında Müzikoloji eğitimi almış olmayı kendim ve ülkem için büyük şans sayıyorum. Oyunlu Şarkılar kitabımın ilk baskısı KÖK Yayıncılık tarafından 1997 de yapılmış olup, yeniden basımının artık yapılmayacağı bilgisi üzerine, kitabımı ekleriyle birlikte elektronik ortamda yayınlamaya karar verdim. Yararlı olması umut ve dileğiyle... Mahiye Morgül Müzik ve Drama Eğitimcisi, Müzikolog, Eğitimci Yazar. Ankara, Ocak 2011
44 NAZLATMALAR Derleyen: Mahiye Morgül Bebeği nazlatmak veya bebeğe ninni söylemek yetişkinlerin severek, içinden gelerek yaptığı bir iştir. Nazlatmanın bebek tarafından anlaşılır olması gerekmez, yumuşak sevecen bir ses bebeğe kendisinin ne çok sevildiğini hissettirir. Sevildiğini bilmek bebeği rahatlatır, güzelleştirir ve bebek böylece insanlaşma serüveninin daha başında kendisinin bu insanlar arasında özel bir yerinin olduğunu fark eder. Azerbaycanlılar bebeklerini nazlatmaya çok önem verirler, bebeği azizlemek deyimi onlarındır. Azizlemek; bebeğe ruh vermek, can vermek, hayat vermek demektir. Şunu söylemektedirler; layla ile büyümeyen çocuğun besini eksiktir, bebeğine layla söylemeden olmaz, bebek mutlaka layla ile büyütülür ki bebek ata kültürünü sağlam alsın. Anadolu da bir söz vardır; Evlât azizdir, terbiye ondan azizdir (Urfa, M.Necip Özmen den). Çocuğu terbiye etmek onun kulağına hoş sözler ve nağmeler akıtmayla başlar. Derleme çalışmalarımız sırasında Aydınlı yaşlılarda Bebeği seversen Allah da seni sever ifadesiyle karşılaştık. Eflâtun, bebek eğitimiyle ilgili olarak DEVLET adlı eserinde şunu söyler: Küçükleri yetiştirirken idmandan önce masalları kullanırız. Bunun için ben, müzik idmandan önce gelir diyorum. Ama bilirsin ki her işte önemli olan başlangıçtır. Hele iş genç ve körpe kimseleri yetiştirmek olunca; çünkü insanlar bu çağda yatkın olurlar Anaları dadıları ikna edip, çocukların bedenlerinden önce güzel masallarla ruhlarını yoğurmalarını isteyeceğiz. (Eflâtun, Devlet, Çev.Sabahattin Eyüboğlu, M.Ali Cimcoz, İstanbul 1958) Azerbaycan ın resmi dili olan Kaşgari Türkçe sinde ninniye layla denilmekte ve bu sözcük nazlatmayı da kapsamaktadır. Benzer şekilde İngilizce lullaby (ok.lalbay) sözcüğü de her ikisini kapsamaktadır. Kerkük Türkçe sinde ise ninniye leyle denilmektedir. Derlemiş olduğum Leyle Balam adlı Kerkük (aynı zamanda Azerbaycan) ninnisini öncelikle sunmak isterim. Aşağıda notasını gördüğümüz iki cümleli bu ninnide dikkat edilirse iki müzik cümlesinin birbiriyle çoksesli uyum içerisinde olduğu görülür. 10/8 olan ölçüsünün ( ) ritmik düzümünde simetri dikkat çekicidir. Leyle Balam Leyle Azerbaycan daki sözleri şöyledir: Layla balam yatasan Kızıl güle batasan
45 Kızıl gül senin olsun Şirin yuhu tapasan Layla balam layla Anadolu da en yaygın bilinen ninni aşağıdaki Dandini Dandini ninnisidir. Koro için düşünüldüğünde, demli teknikle çoksesli yapılmaya hazırdır; son iki ölçüdeki hu hu hu.. söz öbeği dem tutulurken ana tema onun üzerine getirilir. Dandini Dandini Hu hu hu, husu var Yavrumun uykusu var Uyusun da büyüsün ninni Tıpış tıpış yürüsün ninni Nen nen nen nen Ee ee ee ee Hu hu hu hu Ulukışla nın Darboğaz köyünde Elif Dönmez den alınan aşağıdaki ninnide, bebeğe yapılan asil soyluluk yakışması, bebeği yüceltme duygusunun bir ifadesidir: Ninnisi var, ninnisi var Yavrumun uykusu var Haydandır huydandır Benim yavrum asil soydandır Ezere bezere, Pamuk koydum mezere Yavrumu kim nazar ettiyse İki gözü bezere Dandini dandini sözcükleriyle başlayan, fakat devamında söz değiştirilen ninniler vardır. Aşağıdaki Melahat Özcan dan (Buldan/Denizli) alınmış sözler buna örnektir. Dandini dandini danalı bebek/ Elleri kolları kınalı bebek Dandini dandini danası var / Boklu paçalı anası var Nen nen nen Son satırlarda görülen şakalı sözler, annesine nazar değmesin diye eklenmektedir. Aynı yörede benzer şekilde, bebeğe nazar değmesin düşüncesiyle çirkinleştirme nazlatmalarına rastlamaktayız. Hem nazlatma hem ninni olanları da vardır: Dandini dandini das böcesi Benim oğlum dos böcesi Oğlum gitmiş oyuna Kum doldurmuş koynuna Annesi söyle babamı (Denizli ağzı babama ) Doğru gitsin yoluna Nazlatma Derleme Serüvenim:
46 Bebek oynatma ezgileriyle ilk defa 2005 yılında Macaristan Sultan Kutay Enstitüsünde katıldığım üç haftalık yaz semineri sırasında ilgilenmeye başladım. Okulda, Dünya Kültürleri ders öğretmeni Carlos Miro (Şili asıllı) benden bir bebek oynatma ezgisi istediğinde soruyu anlayamamış, bir ninni bir de tekerleme söylemiştim. Bartok un ve Kutay ın saptamalarına göre sizde de olması gerekir diyordu. Kafama takıldı, ertesi gün kendi kendime dedim ki, Nerden bilecek benim İstanbul Türkçe siyle söylemediğimi, kendi çocukluğumun Rize bebek oynatmasını söyleyeyim, belki odur dedim ve öyle de yaptım. İşte bu dedi Carlos Miro, Yaz notasını, İngilizce açıklamasını yaz altına, kendi adını da yaz ver bana dedi. Böylece ilk derlediğim nazlatmanın kaynağı kendim oldum. Sultan Kutay Enstitüsü arşivine girmiş olan bu ilk Türk nazlatması da aşağıda notasını göreceğiniz Rize nazlatması olmuştur. Bebek oynatma ezgilerine nazlatma adını koydum ve bunu Türk Dil Kurumuna önerdim, kabul edildi. Nazlatmalarla uzun bir yol arkadaşlığım başladı. Onların içindeki sözcükler, devinimler, bedenin değişik hareketleri, yöresel diller, çıkartılan seslerin diğer kültürlerdeki benzerlikleri gibi bir çok konuyla birden uğraşırken buldum kendimi. Yüzlerce yıl geriden bugüne gelmiş olan ses öbekleriyle tanışmak beni tarihte yolculuğa başlattı ve etimoloji ile ilgilenirken buldum kendimi. İlk notaya almış olduğum Kişûm kişûm kişmânâ nazlatmasındaki sözlerin, tıpkı Tacik Türkçesi gibi olduğunu daha sonra öğrendim, bu beni Şaman/Tacik (Tat cık) kültürüyle ilgilenmeye götürdü. Diğer yandan kişlân Macarca da kız çocuğu demekti, o kadar da Rize şivesine yakın duruyordu. Şunu saptadım ki; nazlatmalar, binlerce yıllık dip kültürleri aynı tazelikte ve doğallıkta bugüne taşıyan aktarma kayışlarıdır. Binlerce yıldan beri yaşayan kültürün ipuçlarını bize verir. Örneğin, çok eski, unutulmaya yüz tutmuş bir hece, bir söz öbeği bebek sıcaklığında yeniymiş gibi canlanıveriyor. Bu sırada, örneğin, Doğu Karadeniz ile Erzurum arasında nazlatmalarla kurulan bir akrabalık buldum; Rize de 7/16 olan nazlatma Erzurum da 6/8 oluyor, sözler yerel ağızla az değişebiliyor. Zamanla bu akrabalığın Türk boylarıyla da bağını kurdum, bunlara günlük köşe yazılarım içerisinde yer verdim. Nazlatmaların pentatonik özellikte olduklarını ve bunlardan nasıl çoksesli müzik eğitimi yapılabildiğinin işlik notlarım içerisinde okuyacaksınız. Nazlatma Derleme Yöntemi: Nazlatma derlerken yöntem drama teknikleridir. Karşımızdaki insanın çok gerilerde kalmış bir anne-bebek ilişkisini ona anımsatmak kolay değildir. Eğer onu bir bebek kabul ederek, ellerini bileklerinden tutarak, cıppan cıppan veya tapşini tapşini diyerek, iki elini birbirine çarpıp, sonra da bu elleri bir kendi yüzüne bir onun yüzüne sürterek enik yüzünü yalamış dediğinizde, bu iletişim, ona çocukluğunu anımsatacak, rahat ve güvenli bir ortam oluşacaktır. O zaman karşımızdaki bizde şöyle oynanırdı.. diyerek kendi anımsadığını ortaya koyacaktır. Bu kez rol değişmiştir; kendimiz bebek olarak ellerimizi kaynak kişiye teslim edeceğiz. Benzer şekilde, nazlatma devinimlerini (tay tay tutarak, hoplatarak, gıdıklayarak, yüzüne dokunarak vb.) oynanan türlerden örneklendirerek karşımızdakinin anılarını tazelemek gerekir. Güçlü hafızası olan kimi yaşlılar torunlarını nasıl sevdiklerini anlatmaktan mutlu olmaktadır, bu da derleme yapanın işini kolaylaştırmaktadır. Notaya Alınırken Yöntem: Yöntemimiz Kutay metodudur, SOL-Mİ-RE en belirgin seslerimizdir, FA sesi hiç yoktur. Oyun içinde, bebeği oynatırken sıcak sevecen ses tonuyla söyleyerek çıkardığımız en ince heceler belirlenir. Bu ince heceler SOL perdesine yazılır. Sesin iniş çıkışları ondan sonra yerleştirilir. Bazı nazlatmaların ezgili haline de rastlanmaktadır. Böyle olduğunda işimiz daha kolaydır. Kişum kişum kişmana (Rize) ve Kızım kızım kızmana (Erzurum) nazlatmaları tipik örnektir. Bu iki nazlatmanın her iki hali de yörede söylenmektedir. Daha ilginci, nazlatıcı kişi, önce sevecen ses tonuyla söylemeye başlıyor, bir iki tekrardan sonra ezgileyerek söylemeye geçiyor; bu durum yöntemimizin doğruluğunun kanıtıdır. Aşağıda derlemiş olduğum 120 den fazla nazlatmanın 30 tanesi tarafımdan notaya alınmıştır. Nazlatma Çeşitleri:
47 yıllarında derlemiş olduğum yüz otuz kadar nazlatmayı oyun türlerine göre onbeş başlık altında topladım. 1.Hoplatarak Nazlatma 2.Kucağında Nazlatma 3.Tay Tay Nazlatmaları 4.El Çevirerek Nazlatma 5.Perde Arkasında Nazlatma 6.Yatakta Nazlatma 7.Çirkinleştirerek Nazlatma 8.Oturarak Nazlatma 9.Gıdıklayarak Nazlatma 10.Topuklarla Nazlatma 11.Ayaklarında Nazlatma 12.El Çırparak Nazlatma 13.Yüzünü Okşarken Nazlatma 14.Avuç İçinde Nazlatma 15.Çimdik Çimdik Nazlatma HOPLATARAK NAZLATMA 1. Kişum Kişum Kişmânâ Yöresi: Rize (Kaynak: Mahiye Morgül) Oyun: Bebek henüz tutunarak ayakları üzerinde durabilmektedir. Nazlatıcı bebeği ellerinden tutar, horon ritminde dizlerinden yaylandırarak hafifçe hoplatır. Bebek annesinin dizleri üzerinde otururken de oynanır; bu duruşta anne kendi dizlerini hoplatırken bebeği de hoplatmış olur. Eğitimciye not: Yukarıdaki nazlatmayı bağlama ile çalarak solfej yapınız; ezginin piyanodaki kadar kalın söylenmediğini fark edeceksiniz. Kendiliğinden kalın LA notasını DO olarak seslendirdiniz, çünkü bağlamanın La teli piyanonun DO sesine akortlanır. (Sultan Kutay ın Hareketli Do kuramıyla tanışmaya başladınız.) Ek: Bu nazlatmaya Türk dili açısından baktığımızda, Asya Türk lehçelerinden Tacik Türkçesi ile benzerlik göstermektedir. Ayrıca Macarca ile yakınlığından da söz edilebilir; Macarca da kız çocuğuna Kişlân denilmektedir. 2. Kızımı Kızımı Kızmana Yöresi: Erzurum (Kaynak: Leyla Fencioğlu)
48 Oyun: Nazlatıcı, bebeği havada hoplatır. Dımbıli kızıma derken, sağ avucuyla bebeği kalçası altından kavrar ve bu tutuşta bebeği hoplatır. Sarıkamış: (Kaynak:Neriman Pala) Kızım kızım kız ana Kızımı verdim hızana Hızan para kazana Kızım yiye bezene Hızan: Cimri 3. Kızımı Verdim Tuzmana Yöresi: Eskişehir (Kaynak: Birgül Yeşil) Oyun: Nazlatıcı, bebeği koltuk altlarından tutup kaldırır ve ritmik şekilde sağa sola çevirerek hoplatır. Terennüm sözleri olmadan da söylenir. Bu durumda; 4. satırda bebek hızla silkelenir, göğsüne bastırılır. Oturarak da oynanır; bebek avuç içini nazlatıcının baş parmağına dolar ve bu tutuşta bebeğin kolları içeri-dışarı açılır kapanır. 4. Topal Ferik Yöresi: Erzurum (Kaynak: Hülya Mıhçı) Oyun: Bebek koltuk altlarından kavranır, yukarı kaldırarak sağa sola döndürülür. De gidin kızlar derken bebek çalkalar gibi sallanır. (Ferik: Piliçten az büyük tavuk) 5. Uç Da gel Yöresi: Gaziantep (Kaynak: Elif Şan) Zeynep Zeynep uç da gel
49 Toprak yola düş de gel Zeynep küçük yol bilmez Kervana karış da gel 6. Ninnini Nini Ninişli Yöresi: Gaziantep (Kaynak: Fatma Payam) Ninnini ninni ninişi Terzide kalmış dikişi Annesi bir hatun gişi Babası oda başı Ninnini ninni ninadam Gelin edem donadam Al yeşil mumlar yakam Kızımı da gerdeğe dıkam 7.Ollum Ollum Yöresi: Araklı/Trabzon (Emine Aynur) Ollum ollum oyninda Guzel kizun goyninda KUCAĞINDA NAZLATMA 1. Kızım Kızım Kız Gişi Yöresi: Çorum-Teslimköy (Kaynak: Esma Önen) Oyun: Bebeğin elleri tutulur, iki elini birbirine vurdurarak ritmik dokunuşlar yapılır. Ağırlaştırarak bitirilir. 2. Evleri Uçtan Uca Yöresi: Bismil-Diyarbakır (Kaynak: Abbas Önen) Oyun: Bebeğin ellerinden sıkıca tutulur ve ayakları yerden kesilmiş olarak nazlatıcı onu kendi etrafında döndürür.
50 3. Halimem Has Yöresi Haymana-Ankara Oyun: Koltuk altlarından tutup ağır tempoda sağa sola kaykılarak söylenir. 4. Bey Babası Var Bunun Yöresi: Eskişehir Oyun: Bebek otururken elleri tutulur. Kolları sağa solla sallanır. Yumaz başını derken elleri başına değdirilir. Okka gibi bitleri derken bebeğin elleri başına götürülür ve başına ovuşturma hareketleri yaptırılır. 5. Şampini Şampini Şampişka Yöresi: Ayvalık (Kaynak: Adile Hakkı ) Oyun: Dizlerinde oturmakta olan bebeği annesi iki elinden tutar. Anne kendi dizlerini hoplatırken nazlatmayı söyler. 6. Gel Babası Gel Gel Yöresi: Ankara (Kaynak: Lale Sencer) Gel babası gel gel Kazma dişli kazan başlı Kel babası gel gel gel gel Oyun: Anne bir eliyle gel gel (avucunu yumup açma hareketi) yapar. Bebek annesinin eline bakarken bu hareketi taklit edecektir. 7. Hoppala Yavrum Yaz Geldi Yöresi: Çorum, Merkez Teslimköy (Kaynak: Nevruz Çam) Hoppala yavrum yaz geldi Çarşıya kiraz geldi Bir öptüm bir ısırdım Dişlerime NAZ geldi Hoppala hoppala hoppala Seni vermem topala
51 Not: Dişlerime naz geldi satırında geçen NAZ sözcüğü, bebek oynatma ezgilerimize Nazlatma adını koymakla ne kadar doğru bir karar verdiğimize işaret eder. Dişlerime naz geldi ifadesi, bebeği öperken, ısırırken, dişlerim de sevindi, ben de şımardım anlamındadır. 8. Ellenmemiş Elli Altın Yöresi: Kocavilayet, Mersin (Kaynak: Mürüvvet Sağır) Toros yaylalarında Karaman ile Mersin dağları arasında göçer yaşamış Yörüklerden. Ellenmemiş elli altın Kırkılmamış kırk şişek Yedilmemiş yedi maya gelmezse Kocaanan seni vermez kimseye Şişek: Genç dişi koyun. Kocaana: Babaanne 9. Oğlum Oğlum Odağı Yöresi: Adana (Kaynak: Filiz Güllüler) Oğlum oğlum odağı Oğlum güller budağı Oğluma kız vermemişler Oğlumun sarkmış dudağı 10. Çakır Gözlüm Yöresi: Denizli (Kaynak: Hatice Acar) Çakırım benim Amanın demiş analar Balım demiş babalar Halvam demiş halalar Çiçeğim demiş neneler Güzelim demiş dedeler Gülüm demiş Hatice teyzesi Oyun: Bebeği seven kişi kendi adını son satıra eklemektedir; burada Hatice teyzesidir. 11. Memet Memet Meledi Yöresi: Kırşehir (Kaynak: Sevgi Utma) Memet Memet meledi / Dağda toprak eledi Çaput çalan koymadı / Hep kıçına yamadı TAY TAY NAZLATMALAR 1: Vur Da Vur (7/16) Yöresi: Trabzon Vakfıkebir Kaynak: Nilgün Karagüzel Oyun: Bebek ellerinden tutup hoplatılır. Erkek torununa ninesi tarafından söylenir.
52 2: Dikili Kızım (6/8) Yöresi: Tebriz (Muhammet Ahmetzade) Oyun: Bebek tay tay dururken ellerinde tutulur. Bu sırada söylenir. 3: Ben Varmam İnekliye Yöresi: Göcek /Muğla Ben varmam inekliye / yoğurdu sinekliye Allah nasip eylesin/ Omuzu tüfekliye Hop diri Ben varmam oralıya / Orada duralıya Allah nasip eylesin / Davullu zurnalıya Hop diri dit diridi Ünledim Ayşe diye / Odayı döşe diye Ünledim Fatma diye / Kaşların çatma diye Ünledim Gülsüm diye / Yanıma gelsin diye Hop diri dit diridi. Oyun: Bebek ayaktayken ellerinden tutulur, ritmik zıplatılır. Bu sırada bebek dizleri üzerinde yaylanır. Nazlatıcı bebeği hafifçe sağa-sola döndürür. 4: Tin tin Kabacık Yöresi: Tekirdağ (Pelin Güngör) Oyun: Bebek tay tay dururken söylenir. Kabacık: Küçük kabak. 5: Yaşar ım Handır Handır (6/8) Yöresi: Tebriz (Muhammet Ahmetzade)
53 Yaşar ım handı(r) handı(r) Bahçada guş govandı(r) Misiri kilinc belinde Kızlara pehlevandı(r) Oyun: Başa dönüp tekrarlanır. Son satırda bebek sıkıca kucaklayıp sallanır. Erkek çocuğa söylenir. Bebeğin adı değişebilmektedir. Guş kovan: Tarla korkuluğu Yöresi: Bitlis (Kaynak: Cumhuriyet Döner) Yaşar ım hıldır hıldır Bahçede guş govandır Mısırı gılıç belinde Gızlara pehlevandır 6: Haynini Gızım Haynini Yöresi: Çorum (Kaynak: Aşık Sorsavuş (Ali Rıza Öztürk) Haynini gızım haynini Kediler yemiş boynunu Hopala gızım hopala Vermem seni topala Topal seni götürür Öper sıkar getirir Oyun: Bebeğin elleri tutulur, kolları her yöne ritmik hareket ettirilir. Son satırda bebeğin her yerine öpücükler kondurulur. Erkek bebek için değişik sözleri vardır: (Kaynak: Ali Rıza Öztürk) Ali derler adına / Ali gider oduna Ormancı yolu keser / Kim gelir imdadına Haynini oğlum haynini /Kediler yemiş boynunu
54 7: Veyla Veyla Yöresi: Bitlis (Kaynak:Cumhuriyet Döner) Veyla veyla veylayi Migren ana dolmayi Pala lokmek leydayi Para bave memayi (Sözleri şakadır: Erkek bebeğin bir yeriyle dolma yapmış, tarladaki işçilere vermiş, babasına kalmamış ) Not: Annesi bebeğini hem Kürtçe hem Azerice (Kaşgari Türkçesi) nazlatmaktadır. Tebriz den 6/8 ritimle derlemiş olduğumuz Yaşarım handır handır nazlatması aynı ailede Yaşarım hıldır hıldır şeklinde karşımıza çıkmaktadır. 8: Dandini dandini Danacısı Var Yöresi: Beypazarı /Ankara (Kaynak: Tülin Çakıroğlu) Dandini dandini danacısı var Yalamacı bulamacı yengesi var Çıkrık gotlü halası da var Ciğerimi yakıyor babannesi var Aman da annesinin kuzusuna Oyun: Tay tay dururken hafifçe sallanarak söylenir. Biterken bebek kucağa alınır, sıkılır. 9. Tay Tay Tay Yöresi: Kars (Kaynak: Tekin Rıfat Seyhan) Tay tay tay, dayısı gelene kadar Tay tay tay, dayım gelsin Çömçede payım gelsin Tumanı ağaç başında Dayısıgilin tuşutunde Tay tay tay Oyun: Bebek adım attırılırken söylenir. Çömçe: Kepçe Tumanı: Donu Tuşut: Çit 10. Haynini Gızım Haynini Yöresi: Sungurlu Çorum (Kaynak: Şeker Sadedemir) Haynini gızım haynini Sıçan yemiş boynunu Sıçan değil kurdumuş Ayakları dördümüş Bebek değdi yaşına İster şekba başına Alıverin bi şekba Koyuverin başına Kekliğim daş başına Gınalı fes başına Gınamayın gomşular Bebek değmiş yaşına Hadi hadi gücücük gücücük.. (Bebek göğsüne bastırılır) 11. Ninnin Ninnim Yöresi: Bitlis (Kaynak: Cumhuriyet Döner) Ninnim ninnim ninnayi Min keli bave dayi (babasının başı kel) Bav kecele de gıri (Annesi çiçek bozuğu) Ninnim ninnim ninnayi
55 Oyun: Tay tay dururken bebeğin kolları sağa sola sallanır. 12. Lillili Gızım Lillili Yöresi: Şereflikoçhisar /Ankara Lil lili kızım lilli li Hay lili kızım hay lili Oynar bizim kel güdük Ne davul ister ne düdük Oynar oynar hep oynar Cıplak (şaplak) çalar oynar Lil lili gızım Notası: Haynini gızım nazlatmasının ezgisiyle söylenmektedir. Oyun: Bebek annesinin dizlerinde otururken annesi ellerinden tutar. Dizleri üzerinde hoplatırken sağa sola hareket ettirir. Cıplak çalar sözüyle birlikte bebeğin avuçları birbirine vurulur. Tokat yöresinde: (Kaynak: Sadık Yöndem) Lillili gızım lilli li Çerçiler gelmiş boncuğu çok Aradım gızıma ilayığı yok Her rengi var turuncusu yok Lillili gızım lilli li 13. Hopala Gızım Yöresi: Tokat (Kaynak: Nigâr Yöndem) Hopala gızım hopala Gızımı da vereyim topala Topal odun getirsin Gızım yaksın otursun Hopala gızım hopala
56 TOPUKLARLA NAZLATMA 1. Hoca Camiye Yöresi: Çorum (Kaynak: Meliha İnce) Hoca camiye gider Tıpış tıpış tıpış Hoca camiden döner Pıtır pıtır pıtır Eğitsel not: pıtır pıtır bitiş motifinde, 2.ölçüdeki tıpış tıpış.. motifi iki katı hızlandırılmakla gamelan diye bilinen bir teknik karşımıza çıkmaktadır. Oyun: Anne bebeği ayaklarından tutar, iki ayağı orta tempoda ileri geri götürür getirirken 1. satırı söyler. 2.satırda topuklar birbirine çabukça vurulur. 3.satırda yine ileri geri orta tempoda hareket ettirilen ayaklar, son satırda daha hızlı tempoda topuklar vurulur Not: Bu nazlatma Müzik Öğretmenler Derneğinin (MÜZED) Ankara merkezinde yapılan Mahiye Morgül İşliğinde notaya alınmıştır (Şubat 2007) 2.Bir Çekicim Var Yöresi : Ankara (Kaynak: Lale Sencer) Bir çekicim var Vururum taşa Vermem beşe Tiki tiki tak tak, tiki tiki tak Oyun: Bebek otururken oynanır. Annesi bebeğin ayak topuklarını tutar, birbirine ritmik olarak vurmaya başlar. Tiki tiki tak derken topuklar daha çabuk vurulur. 3. Benim Bir Keserim Var Yöresi: Tekirdağ (Kaynak: Meral Çetin) Benim bir keserim var Vurmam taşa, vermem beşe Atarım havadan aşşa Oyun: Bebek yatarken oynanır. Annesi ayak topuklarından tutarak bacaklarını az kaldırır. Topuklarını birbirine vurarak söyler. Son satırda biraz daha yükseğe kaldırıp yere bırakır, bu komikliktir, buna bebek güler. 4.Bir Keserim Var Yöresi: Bursa (Kaynak: Vasfiye Kocatepe) Bir keserim var (ritim: 4 yarım nota, bir tane ikilik nota) Kaça beşe (ritim: dört tane bir vuruşluk nota) Vermem beşe vurmam taşa (ritim:sekiz yarımlık nota) Çan çiki çan çiki çan çııık (7/8 ritim: yarım+iki çeyrek, yarım +iki çeyrek, yarım+ dörtlük) Oyun: Ayak topukları birbirine vurularak oynanır. Son hecede hecelerin ritmine göre vurulur.
57 EL ÇEVİREREK NAZLATMA 1. Domçika Domçika (9/8 Roman havası) Yöresi: Antakya/ Kırıkhan (Kaynak: Nazan Güler) Domçika domçika Kadarina kadarina Anneciğim, babacığım Omatta matta (öpücük) attaaa.. Oyun: Bebekle karşılıklı durulur. Anne, ellerini bebeğe doğru tutarak yumruk yapar, Domçika domçika der. Avuçlar açılır, Kadarina kadarina der. Bu iki satır yinelenir. Avuç içi yapışık olarak sağ yanağa bastırılır; anneciğim denir, sol yanağa bastırılır; babacığım denir. Göğsün iki yanında parmak uçlarıyla sürtme hareketi; O matta matta. Parmak ucu dudaklara bastırılırken öpücük sesi çıkartılır, el sallayarak güle güle anlamında Atta denir. 2. Ma Ma Makara Yöresi: Kıbrıs (Kaynak: Gülseren Kanizi) Ma ma makara Eskileri yamala Eskisi, püsküsü Hapşu Oyun: 1.satırda eller göğüs hizasında tekerlek gibi çevrilir. 2.satırda dizlere 4 kez vurulur. 3.satırda ellerle 4 kez itme hareketi yapılır. Hapşu derken olabildiğince komik bir hapşırma taklidi yapılır ve hareket dondurulur. Yan gözle bebeğe bakılır, onun gülmesi için beklenir. Karşılıklı gülüşerek bırakılır. Bu oyunu daha büyük çocuklar kendi aralarında grup halinde oynamaktadır. Dondurulan hapşırma anını (heykel olma halini) ilk bozan oyundan çıkar. 3. Tel Sara Yöresi: Yozgat/Çayıralan (Kaynak: Hediye Ünsal) Tel sarar kızım tel sarar Tel bulamasa ne sarar Annesinin saçını sarar (Komşunun kızına el sallar) Oyna kızım sen oyna Bir o yana bir bu yana Gül koklar kızım gül koklar Gül bulamasa ne koklar Annesinin saçını koklar Oyna kızım.. (bağlantı) Kızım babayı bekler Gelmez ebeyi bekler Ebe obayı gezer Oyna kızım.. (bağlantı) Oyun: Bebek sırtüstü yatıyor veya kucaktadır. Anne kendi elini bilekten çevirerek tel sarma hareketi yaparken söyler. Bebek bir süre sonra annesinin elini taklit etmeye başlar. Bu taklit oyunu, göz beyin kas koordinasyonunda ilk alıştırma olarak kabul edilebilir.