ALZHEİMER HASTA YAKINLARI İÇİN
BAKIM İÇİN YARDIM
Alzheimer hastalığı (AH) olan birine bakmak kesinlikle kolay değildir, ancak bunu kolaylaştırmak için yapılabilecek bazı şeyler vardır. Bu kılavuz AH’li insanlara bakan kişilerin karşılaştığı pratik sorunlara yönelik yararlı bilgiler ve önerilerden oluşmaktadır. Bellek kaybı ve davranışsal sorunlar gibi çeşitli AH semptomlarıyla başa çıkmak için kolay bir başvuru kaynağı olması hedeflenmiştir. Ek olarak kılavuz yıkama, giydirme ve yemek pişirme gibi gündelik yaşam meselelerini de ele almatkadır. AH’li birine bakımveren kişi olarak sizin kendi kişisel gereksinimlerinizi gözetmenizin önemini vurgulayan bir bölüm de vardır.
Bu kitapçıkta boyunca, AH’ye yakalanmış kişiye olabilecek en iyi bakımı vermek, karşılıklı saygı ve uzun süreli bağımsızlık arasında bir dengenin bulunmasını sağlamak amacıyla bakım veren kişiye yardımcı olunmaya çalışılmıştır. Bakımveren kişilerin, gerek duyduklarında sağlık uzmanlarının yanı sıra yerel örgütlerden yardım istemeleri de güçlü biçimde önerilmektedir.
BELLEK KAYBI İLE BAŞA ÇIKMAK
AH’de ilk ortaya çıkan belirti genellikle bellek kaybıdır ve hastalık ilerledikçe bu sorun giderek kötüleşir. Aşağıda sıralanan bellek yardımcıları AH’de bellek kaybıyla ilintili pratik meselelerin bazılarının aşılmasına yardımcı olur ve hastalığın gidişi sırasında gerektikçe kullanılabilir.
Listeler, notlar, takvimler, çalar saatler vs. gibi anımsatıcılar kullanın –hastalığın erken evrelerinde gereken tek yardım bu olabilir.
Genelde düzenli bir gündelik rutine bağlı kalmak bellek sorunlarının etkisinin azaltılmasına yardımcı olabilir.
Bir sözcüğü veya bir ismi anımsayamamın doğurduğu engellenmişlik duygusunu azaltmak için evdeki eşyanın ve fotoğraflardaki insanların üzerine isimlerini yazın.
AH’li insanlara kılavuzluk edebilmek için oda kapılarının üzerine isimlerinin yanı
sıra resimler koyun.
Evden çıkıp gitme riski ortaya çıktığında, hastanın adı, telefon numarası, adresi
ve temas kurulacak kişinin ayrıntılarını üzerindeki giysilere dikin veya başka bir yerine iliştirin.
Hastanın yenilerde çekilmiş bir resmini el altında bulundurun, kaybolursa onu aramanıza yardımcı olacak kişilere fotoğrafını göstermeniz gerekebilir.
Ona sürekli günü, ayı ve yılı ve o sıradaki hava durumunu anımsatın.
Bellek kaybı olan birine bakmanın stresini azaltmak için bakımveren başka insanlarla yaratıcı görüş alışverişinde bulunun.
DAHA İYİ BİR İLETİŞİM KURMAK
Doğru sözcükleri ya da uygun yanıtları anımsayamayan AH’li kişi ile iletişim kurmak da giderek zorlaşır. Bu yüzden bakımveren kişi olağandışı davranışlarla başa çıkmak için yeni yollar öğrenmeli ve iletişim yöntemlerini bunlara uyarlamalıdır. Aşağıdaki öneriler AH’li kişilerle nasıl daha etkin iletişim kurulacağına dair bazı anımsatıcılardır. Basit tarzda iletişim kurun, bir anda bir sürü bilgi vermeyin.
Hastanın söylediklerini dikkatle dinleyerek iletişime yardımcı olun. Göz teması kurun ve olumlu beden dili kullanın. Daima açık ve sakin biçimde yanıt verin ve TV ya da radyo gibi araya giren gürültülerin en aza indirildiğine emin olun.Güven verici olun ve uygunsa mizaha başvurun. Bu sıklıkla gerginliğin azaltılmasına yardımcı olabilir.
Hasta gündelik olayları anımsayamıyorsa, geçmişteki anılar üzerine konuşmayı deneyin –sıklıkla, hastanın bunları anımsaması daha kolaydır ve beraberlerinde mutlu düşünceler getirebilirler.
Seçim yapılması gerekiyorsa soruyu hastanın ‘evet’ veya ‘hayır’ şeklinde yanıtlayabileceği biçimde sorun. Hastanın olabildiğince çok seçim yapmasına izin vermeyi sürdürmek önemlidir.
Hastadan bir şey yapmasını istemek işe yaramıyorsa, ona yapacağı şeyi göstermeyi deneyin.
Hastaya çocuk gibi değil, yetişkin gibi davranın. Onlara saygı göstermeyi sürdürün ve buyurgan veya kendilik değerlerini küçümser davranmaktan kaçının.
Hastaya karşı yüreklendirici, şefkatli ve açıkça sevecen davranın. Daima duyguları hissedebilirler ve bu iletişimin garantili bir yoludur.
Hiç yanıt gelmese bile iletişimi sürdürün.
AH tanısı konmuş olması demek kişinin evinde hemen bir sürü değişiklik yapılması gerektiği anlamına gelmez. Aslında, genelde benimsenecek en iyi tutum tanıdık eşyaları korumaktır. Gereken değişikliklerin çoğu, hastanın dengesinin daha bozuk olabileceği ve etrafındaki eşya konusunda aklının karışmaya başladığı gerçeğini temel alır. Aşağıdaki öneriler bu ufak ama önemli değişiklikleri gerçekleştirmek için basit yöntemlerdir.
Evi içinde dolaşılması güvenli ve kolay bir yer haline getirin ve eşya kalabalığından ve döküntüden kaçının. Her evde olduğu gibi, açıktaki elektrik kabloları ve keskin ya da dengesiz eşyalar tehlikeli olabilir.
Evde gereksiz büyük değişiklikler yapmaktan kaçının –bu AH’li hastanın aklını karıştırabilir veya sıkıntıya sokabilir.
Odaları iyi aydınlatın, insanlar bastıkları yeri veya yaptıkları işi açıkça görebilsinler. Geceleri koridorun veya banyonun ışığını açık bırakmak da hastanın yolunu güvenli biçimde bulmasına yardımcı olabilir.
Kaygan yüzeylere, sabit olmayan halı ya da kilimlere veya eşit olmayan basamaklara karşı hastayı koruyun, bunlar dengesi yeterice sağlam olmayan kişiler için potansiyel tehlike oluştururlar. Merdivenler sorun oluşturuyorsa, her basamağa kaymayı önleyici plastikler ve basamakları belli eden yansıtıcı ya da fosforlu bantlar yapıştırmanın yararı olabilir.
Genelde hareketliliği artırmak için evin içinde ve banyoda, yararlı olabilecekleri yerlere tutunacak çubuklar monte edilebilir. Temizlik maddeleri, zehirli kimyasal maddeler, keskin aletler, gereçler ve ilaçları ulaşılamayacak yerlerde saklayın. AH’li kişi bunları kasıtlı olarak yanlış kullanmayabilir, ama akılları karışık olduğunda bunları güvenli biçimde kullanmaları için gözetim altında olmaları gerekebilir.
Evin her katına yangın alarmı yerleştirin, böylece herhangi bir yangın tehlikesi hemen fark edilir.
Kişisel eşyaları evin belli bir yerinde tutun.
Kırılabilir eşyaları ortadan kaldırın.
Pasaport, sigorta kartı gibi önemli belgeleri ve değerli eşyayı güvenli bir yere kilitleyin.
Anahtar gibi gerekli şeylerin yedeklerini güvenli bir yerde saklayın.
Düzenli olarak gündelik kullanılan ve tehlikeli olmayan eşyalar ortada, ulaşılması kolay yerlerde tutulabilir.
Hasta sigara içiyorsa, kazara yangın çıkmasını önlemek için aktif olarak sigara içtikleri zaman yanlarında durun.
Evden çıkıp gitme arzularını kısıtlamalarına karşı bir önlem olarak AH’li hasta için düzenli gündelik egzersiz programı hazırlayın.
AH’li kişi için giyinme işlemi gerçekleştirilmesi zor bir hal alabilir. Hasta yalnızca fiziksel yeteneğini kaybetmekle kalmaz, uygun giyinme ve giysilerin hangi sırayla giyileceği kavramını da yitirebilir. Her ikiniz için de giyinme işlemini kolaylaştıracak bazı fikirler sunuyoruz.
Boyun açıklığı geniş, önden kapanan ya da kapanması gerekmeyen giysiler seçin.
Düğme yerine fermuarlı giysiler seçin.
Kapanmalarını basitleştirmek için var olan giysiylere cırt dikmek mümkün olabilir.
Karmaşık bağcıklı ayakkabılar yerine cırtlı ayakkabıları giymek daha kolaydır.
Dengesiz kişiler için lastik tabanlı kaymaz ayakkabılar daha emin bir seçenektir.
Çekmecelerin üzerine, içlerindeki giysilerin isimlerinin yazılı veya resimlerinin çizili olduğu etiketler yapıştırın.
Giysileri giyilme sırasına göre yerleştirin veya hastaya giysileri teker teker verin.
AH’li bazı hastalarda idrar kaçırma sorunu olabilir. Özel çarşaflar, külotlar ve pedler gibi idrar kaçırmanın yarattığı bazı rahatsızlıkları azaltmak üzere özel olarak tasarlanmış yardımcılar vardır. Ek olarak doktorunuzla da bu semptomu konuşmalısınız. Banyoda
Banyoyu yıkanmak ve beden temizliği için kullanmak AH’li hasta için giderek zorlaşabilir. Fiziksel sorunlara ek olarak artık yıkanma gereksinimi duymaz olabilirler. Sonuçta banyo yapmaları için yumuşak biçimde yüreklendirilmeleri gerekebilir ve bu tür durumlarda hastanın tercihlerini anlamak genellikle yararlıdır. Sözgelimi hasta küvette yıkanmak yerine duş yapmayı yeğliyor olabilir (ya da tersi). Aşağıda banyo yapmak ve beden temizliğiyle ilgili bazı pratik ipuçları bulunmaktadır.
Hasta günün belli bir zamanında yıkanmayı tercih edebilir, ya da yıkanmayı dışarı çıkmak veya birilerinin ziyarete gelmesi için hazırlanmakla ilintilendiriyor olabilir. Fiziksel zorlukları olan hasta için banyoda kullanılabilecek bazı yardımcılar vardır. Sözgelimi tutunma çubukları, yükseltilmiş klozet kapakları, kaymaz banyo-duş yaygıları ve banyoda veya duşta kullanılmak üzere yapılmış tabureler gibi.
Hastanın içeride kilitli kalmasını önlemek için banyo kilidinin dışarıdan açılabilir olduğuna emin olun, hatta kilidi toptan sökün.
Olanaklıysa su ısıtıcının termostatını asla cildi yakacak ısılara yükselmeyecek şekilde ayarlayın. AH’li kişi sıcaklığı değerlendirmekte zorlanabilir. Yemek Pişirmek ve Yemek
AH’li kişide yemekle ilişkili sıradışı davranışlar gelişebilir. İştahlarını kaybedebilir veya zaten yemiş olduklarını unutabilirler. Ek olarak, bıçak ve çatalı kullanmaları fiziksel olarak zor hale gelebilir ve AH’nin ileri evrelerinde genellikle bu gereçleri nasıl kullanacaklarını bilemez duruma gelirler. Ayrıca mutfakta tehlikeli bazı aletler de vardır, ama bu mutfağın ille yasak bölge olmasını gerektirmez. Aslında yemek pişirmek bakımverenle AH’li hastanın birlikte keyif alabilecekleri bir etkinlik olabilir. Aşağıdaki fikirler mutfağın nasıl daha güvenli bir ortam haline getirilebileceğini göstermektedir.
Otomatik kapanma düğmesi olan bir elektrikli su ısıtıcı kullanın. Bu, ısıtıcının çalışmakta olduğunu unutmakla ilişkili tehlikeleri ortadan kaldırır.
Gazla çalışan aletlere (örn. ocak) bir yalıtım valfi takılabilir, bu da başında kimse yokken açık kalmasını önler.
Mutfakta ev tipi ufak bir yangın söndürme cihazı bulundurun.
Bıçak gibi keskin nesneleri kilitli tutun.
Yiyeceklerin çok sıcak olmamasına dikkat edin. AH’li hastalar yedikleri veya pişirdikleri şeylerin ısılarını değerlendiremeyebilir, bu yüzden yanma riskleri daha fazladır.
Yemek zorlaştığında, masanın üstüne kaymaz amerikan servisler veya plastik bir masa örtüsü serin ve tabak yerine çanak kullanın.
Çatal bıçak kullanmak sorun haline geldiyse alternatif olarak elle yenebilecek yemekler hazırlayın.
AH’li hasta iştahını kaybettiyse günde iki veya üç rutin büyük öğün yerine sık sık küçük öğünler veya arada atıştırılacak yiyecekler ona daha çekici gelebilir. Etkinlikler
AH’li kişilerin habersiz evden çıkıp gitmeleri sık görülen ve genellikle tehlikeli bir meseledir. Çıkıp gitmeyi en aza indirmenin iyi bir yolu, AH’li hastanın gün boyu yeterince meşgul ve aktif olmasını sağlamaktır. Aşağıda bu amaca ulaşmanıza yardımcı olacak bazı etkinlikler sıralanmıştır.
AH’li hastanın hangi etkinliklerden keyif aldığını bulun –bunlar hobileri veya yeni etkinlikler olabilir. Sözgelimi bahçeyle uğraşmak, yürüyüş, veya müzik dinlemek.
Hem bakımveren hem de AH’li hastanın keyif aldığı bir etkinlik bulun.
AH’li hastanın düzenli egzersiz yapmasını sağlayın. Bu sağlıklı olmanın yanı sıra AH’li kişinin nedensiz yere evden çıkıp gitme eğilimini de azaltabilir. Egzersizler bir amaçla birleştirilebilir, örn. alışverişe yürüyerek gitmek.
Uygunsa, kitap ve dergi okumasını yüreklendirin, sonra onun okudukları hakkında tartışın.
Hastayı yüreklendirin ve sonuç ne olursa olsun yaptığı her işi övün.
DAVRANIŞSAL SORUNLARIN ELE ALINMASI
AH ilerledikçe davranış ve iletişimin normal kuralları artık geçersiz olur. AH’li hastada kişilik değişiklikleri olur ve mantıksal uslamlama yetilerini kaybederler. Davranış değişiklikleri bakımverenler için başa çıkılması en zor belirtiler olabilir, ayrıca duygusal olarak da çok yıpratıcıdır. Aşağıdaki öneriler, en sık görülen davranış sorunlarından bazılarıyla etkin biçimde başa çıkmak üzere AH’li kişiyle birlikte çalışmayı öngörür.
Belli davranışları neyin tetiklediğini anlamaya çalışın, sonra da bunlardan kaçınmaya veya en aza indirmeye çalışın. Sözgelimi açlık, susuzluk, engellenmişlik, can sıkıntısı, mahremiyet arzusu veya yalnızlık korkusu gibi basit olaylar bile bu tepkiye yol açabilir.
Ne kadar saldırganca veya utanç verici olursa olursa hiçbir davranışı asla cezalandırmayın veya öfkeli tepkiler vermeyin. Bu tür bir misilleme daha fazla korku, karmaşa hissi veya sıkıntıya yol açabilir. Unutmayın ki anormal davranışlara yol açan hastalıktır, kişinin kendisi değil.
Uygunsuz davranışlara ya birkaç dakika ortalığın yatışmasına izin vererek,
ya da hastaya güvence vererek veya dikkatini başka yere çekerek yanıt verin.
Öfke, saldırganlık veya hezeyan gibi durumlarda hastaya mantıklı olanı göstermeye çalışmayın -AH kişinin mantıklı düşünmesini engeller. Genellikle en çok işe yarayan rahatlatmak ve dikkatini başka yere çekmektir.
Halüsinasyonlar AH’nin sık görülen bir belirtisidir ve nedeninin araştırılması işe yarayabilir. Sözgelimi, ‘evde yabancılar görmek’ aynaların etkisi olabilir (bu etkiyi gidermek için aynalar örtülebilir veya kaldırılabilir), ayrıca bazı ilaçlar halüsinasyon belirtilerini kötüleştirebilir.
AH’li hasta kendisine ait eşyaları saklayabilir veya çöpe atabilir, sonra da bunu unutup başkalarını bunları çalmakla suçlayabilir. En sevdikleri saklama yerlerini saptamak, veya çöpü kontrol etmek bu davranışla başa çıkmaya yardımcı olabilir.
Gerekirse televizyonu ya da bazı programları izlemelerini kısıtlayın. AH’li bazı hastalar televizyondaki kurgusal olaylarla gerçekleri karıştırabilir, bu da korku ve akıl karışıklığına yol açabilir.
Uygunsuz cinsel davranışlar veya soyunma gibi durumlarda utanmamaya veya aşırı tepki vermemeye çalışın. Yumuşakça onu bundan caydırmak ve dikkatini başka yere çekmek bu durumu idare etmenin en iyi yollarıdır. AH’li hasta şaşkın ve unutkan olabilir, ama bu söyledikleri her şeyin hayal ürünü olmasını gerektirmez, hiç kimsenin onların unutkanlıklarını suistimal etmesine izin vermeyin. KENDİNİZE BAKMAK
Başka bir insana bakmak önemli ve tüketici bir görevdir, bu yüzden bakımverenin kendi gereksinimlerini de anımsaması yaşamsal önem taşır. AH’nin getirdiği gündelik sorunlarla uğraşırken, bakımverenin birçok fiziksel ve duygusal sorunla boğuşması gerekebilir. Her bakımveren kendi sınırlarını bilmeyi öğrenmeli ve yaşam kalitesinin gereksiz yere bozulmasına izin vermemelidir. Aşağıda buna yönelik bazı öneriler verilmiştir.
Aileniz, dostlarınız ve dış dünyayla bağınızı koruyun.
Düzenli aralıklarla bakım işlerini üstlenmeleri için başka bakımverenler, hastanın aile bireyleri veya dostlarıyla ayarlamalar yaparak kendinize zaman ayırın.
Sınırlarınızı bilin ve aile, dostlar veya AH organizasyonlarından yardım istemekten veya yardım kabul etmekten korkmayın. Varsa bir destek grubuna katılın.
Hastayı kaldırmak gibi bazı fiziksel işleri tek başınıza yapmaya kalkmayın –bu ciddi fiziksel hasara yol açabilir.
Kendi sağlınız için düzenli olarak doktor kontrolünden geçin-özellikle kendinizi yorgun, çökkün veya bitkin hissediyorsanız. Bakım yükü kaldıramayacağınız kadar ağırlaştığında, hastanın bakımevine yatırılması doğal adım haline gelmiştir. Bu kararı vermek zorunda olduğunuz için suçluluk hissetmeyin. Hasta bakımevine yatırıldığında bu değişikliğe uyum sağlamak için kendinize zaman tanıyın. Bakımevine düzenli ziyaretler yapmak isteyeceksiniz, ama yaşamınızı bu ziyaretlere göre düzenlemek yerine bunları yaşamınıza uydurmaya çalışın. Duygusal Gereksinimler
Suçluluk duymadan, kendi kişisel gereksinimlerinizle ilgilenmek için zaman ayırın.
Duygularınızın sık değişeceğini ve iyi günleriniz ve kötü günleriniz olacağını baştan kabul edin. Duygularınızı kendinize saklamayın. Duygularınız ve gereksinimleriniz hakkında konuşacak birini mutlaka bulun –aileniz, dostlar veya bir destek grubu.
Duygularınızı dışavurarak kendi gerginliğinizi biraz azaltmak yararlı olabilir, zaman zaman AH’li hastanın duymayacağı bir yerde ağlayın veya bağırın.
AH’li hastanın davranışları veya sizin bunlara tepkileriniz yüzünden asla kendinizi suçlamayın. Bu hiç kimsenin hatası değil. Herhangi bir öfkeyi veya suçlamayı üzerinize alınmamaya çalışın –bu davranış kasıtlı değildir.
AH’li hastanın herkesin içindeki davranışları veya durumu sizi utandırıyorsa, düzenli olarak görüştüğünüz insanlara durumu açıklayın.
Bakımvermek konusunda başardıklarınız için övünç duyun. Son olarak, bazen AH’li hastanın normal davrandığı ve kavrayışının normal gözüktüğü kısa, dönemler olacaktır. Bu açıklık dönemlerine yol açan da hastalıktır ve ne yazık ki hastanın birdenbire iyileştiği anlamına gelmezler, bu yüzden bu tür anlardan fazla umuda kapılmamaya çalışın.
PARASAL ve YASAL MESELELERİN İDARESİ AH tanısı karşısında hemen akla gelmese de, ilk ele alınması gereken konulardan biri de parasal ve yasal meselelerdir. Hastalık ilerledikçe AH’li kişi önünde sonunda kendi işlerini yasal olarak yürütemeyecek duruma gelecektir, ve bu da birçok sorun yaratabilir. Bununla birlikte, gelecekteki kararların önceden güvenli biçimde ayarlanması için çeşitli yollar vardır. Bu hemen yapılırsa, AH’li kişi kendi arzularını dile getirebilir ve gelecekteki yaşamlarının ve bakımlarının kendi seçtikleri biçimde gerçekleştiğine emin olabilir. Sonuçta, aile ve bakımverenin üzerinden muazzam bir yük kalkmış olur.
ALZHEİMER HASTA YAKINLARI İÇİN CA-CHALLENGE
VULKAN Tarih: 15.04.2008 15:56
cihan abi biliyorum ki bu konu sana acı olaylarıda hatırlatmıştır. üzme canını kader işte
SU-PERISI Tarih: 09.04.2008 17:03
Alzheimerlı hastanın bakımı çok zor fedakarlık ve sabır ister.alzheimerlı hastaya bakan kişilerin sağlık uzmanlarından ve yerel örgütlerden yardım almaları gerekir.
CA-CHALLENGE Tarih: 09.04.2008 15:41
Okunmadan geçen her bilgi ileriki yıllarda O konuyla karşılaştığımızda; o konular hakkındaki cehalettimizi yüzeye çıkarır. (cihanasran)