Arapça Fiil - 6
Mudaaf Fiilin Mâzî ve Muzâri Çekimi
Sahîh fiiller grubunun ikinci ögesi olan Mudaaf fiiller, yapısında şedde bulunan sulâsî fiillerdir.
Bu fiillerin ikinci ve üçüncü harfleri, yani ‘aynu’l fiili ve lâmu’l-fiili aynı harftir:
عَدَّ / مَرَّ / شَدَّ / فَرَّ / مَدَّ fiilleri gibi.
mudaaf fiilin mâzî yapısı, örneğin 1. kalıptan olan مَدَّ fiilinin yapısı incelendiğinde, bunun aslının فَعَلَ formunda مَدَدَ olduğu görülür.
Aynı olan iki harf (bu örnekte iki dâl harfi) yan yana gelince, tek harfe indirgenip, yazılmayan harf ve harekesi yerine şedde kullanılmıştır.
Yapılan bu işleme Arapçada idgâm denir.
Mudaaf Fiilin Mâzî Çekimi
Mudaaf fiilin mâzî (di’li geçmiş zaman) çekimi, sâlim fiilin mâzî çekiminden pek farklı değildir.
Özellikle 3. çoğul şahıs dişil formundan itibaren idgâm çözülmek suretiyle (yani şeddeyi kaldırıp aynı harfi yan yana kullanarak) yapılan fiilin çekimi, tıpkı sâlim fiilin mâzî çekimi gibidir.
هُمْ مَدّوا هُما مَدّا هُوَ مَدَّ Gâib
Onlar uzattılar O ikisi uzattı O uzattı Gâib
هُنَّ مَدَدْنَ هُما مَدَّتا هِيَ مَدَّتْ Gâibe
Onlar uzattılar O ikisi uzattı O uzattı Gâibe
أَنْتُمْ مَدَدْتُمْ أَنْتُما مَدَدْتُما أَنْتَ مَدَدْتَ Muhâtab
Sizler uzattınız Siz ikiniz uzattınız Sen uzattın Muhâtab
أَنْتُنَّ مَدَدْتُنَّ أَنْتُما مَدَدْتُما أَنْتِ مَدَدْتِ Muhâtaba
Sizler uzattınız Siz ikiniz uzattınız Sen uzattın Muhâtaba
نَحْنُ مَدَدْنا أَنا مَدَدْتُ Mutekellim
Biz uzattık Ben uzattım Mutekellim
Şimdi mudaaf fiilin mâzî formuyla kurulu aşağıdaki cümlelerin i‘râbını yapalım:
مدَّ رَسولُ اللهِ يدَ العَوْنِ للفُقَراءِ Resûlullah fakirlere yardım eli uzattı.
مدَّ : Mâzî fiil (mudaaf ), üçüncü tekil şahıs, eril.
رسولُ : Fâ‘il, merfû, ref alâmeti sondaki damme, aynı zamanda muzâf.
اللهِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
يدَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha, ayrıca muzâf.
العَوْنِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
لِ : Harf-i cer
الفُقراءِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
صَبَبْتُ الماءَ في حَوْضِ الاِسْتِحْمامِ Suyu küvete döktüm.
صَبَبْتُ : Mâzî fiil (mudaaf ), birinci tekil şahıs, faili bitişik zamir tâu’l-muteharrike ( تُ )
الماءَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
حَوْضِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda muzâf.
الاِسْتِحْمامِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Mudaaf Fiilin Muzâri Çekimi
Mudaaf fiilin muzâri formu, sâlim fiilin muzâri formundan farklıdır.
İkinci ve üçüncü harflerin (‘aynu’l-fi‘l’in ve lâmu’l-fi‘l’in) aynı olması dolayısıyla tek harfe indirgenip şeddelenmesi (idgâm) sonucu, muzâride en önemli hareke olan ‘aynu’l-fi‘l’in harekesi fâu’l- fi‘l’e aktarılır.
Dolayısıyla mudaaf fiillerin muzârilerinde ‘aynu’l-fi‘l’lerin harekeleri birinci harfin, yani fâu’l- fi‘l’in üstünde görünür.
مَدَّ .1 fiili birinci kalıptandır. Dolayısıyla aslı ( مَدَدَ - يَمْدُدُ ) biçimindedir.
İdgâm uygulandığında mâzî formu مَدَّ olurken, muzâri formu يَمُدُّ biçimini alır.
فَرَّ . 2 fiili ikinci kalıptandır. Dolayısıyla aslı ( فَرَرَ - يَفْرِرُ ) biçimindedir.
İdgâm uygulandığında mâzî formu فَرَّ olurken, muzâri formu يَفِرُّ biçimini alır.
مَلَّ . 3 fiili dördüncü kalıptandır. Dolayısıyla aslı ( مَلِلَ - يَمْلَلُ ) biçimindedir.
İdgâm uygulandığında mâzî formu مَلَّ olurken, muzâri formu يَمَلُّ biçimini alır.
Mudaaf fiilin muzârisindeki bu yapısal fark kavrandıktan sonra, herhangi bir mudaaf fiilin muzâri çekiminin, sâlim bir fiilin muzâri çekiminden pek bir farkı olmadığını fark edeceksiniz.
Birinci kalıptan olan مَدَّ fiilinin muzâri çekimi
هُمْ يَمُدّونَ هُما يَمُدّانِ هُوَ يمُدُّ Gâib
Onlar uzatıyorlar, uzatırlar O ikisi uzatıyor, uzatır O uzatıyor, uzatır Gâib
هُنَّ يَمُدْنَ / يَمْدُدْنَ هُما تَمُدّانِ هِيَ تَمُدُّ Gâibe
Onlar uzatıyorlar, uzatırlar O ikisi uzatıyor, uzatır O uzatıyor, uzatır Gâibe
أَنْتُمْ تَمُدّونَ أَنْتُما تَمُدّانِ أَنْتَ تَمُدُّ Muhâtab
Sizler uzatıyorsunuz, uzatırsınız Siz ikiniz uzatıyorsunuz, uzatırsınız Sen uzatıyorsun, uzatırsın Muhâtab
أَنْتُنَّ تَمُدْنَ / تَمْدُدْنَ أَنْتُما تَمُدّانِ أَنْتِ تَمُدّينَ Muhâtaba
Sizler uzatıyorsunuz, uzatırsınız Siz ikiniz uzatıyorsunuz, uzatırsınız Sen uzatıyorsun, uzatırsın Muhâtaba
نَحْنُ نَمُدُّ أَنا أَمُدُّ Mutekellim
Biz uzatıyoruz, uzatırız Ben uzatıyorum, uzatırım Mutekellim
Şimdi mudaaf fiilin muzâri formu ile kurulu aşağıdaki cümlenin i‘râbını yapalım:
البَنَاتُ يَشْمُمْنَ رائِحَةَ الأَزْهارِ الْجَميلَةِ في الْحَدِيقَةِ Kızlar, bahçedeki güzel çiçeklerin kokusunu kokluyorlar.
البَنَاتُ : Mubteda, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
يَشْمُمْنَ : Bu fiil ile başlayan cümle, fiil cümlesi olarak mubtedanın haberidir, mahallen merfûdur (çünkü cümlelerin i‘râbı mahallendir)
يَشْمُمْنَ : Muzâri fiil, üçüncü çoğul şahıs, dişil, fâili bitişik zamir nûnu’n-nisve ( ن ) , (Bu fiili يَشُمْنَ biçiminde da kullanmak mümkündü!).
رائِحَةَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha, ayrıca muzâf.
الأَزْهارِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda mevsûf.
الأَزْهارِ : الْجَميلَةِ ’nin sıfatı, dolayısıyla onun gibi, belirli, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra; mevsûfu olan الأَزْهارِ gayr-ı âkil çoğul formunda olduğu için tekil dişil kabul edildiğinden sıfatı olan الْجَميلَةِ de tekil, dişil.
الْحَدِيقَةِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Mudaaf Fiillerde Emir ve Nehiy Çekimi
Mudaaf Fiilin Emr-i Hâzır Çekimi
Bir mudaaf fiil olan مَدَّ (uzattı) fiilinden emr-i hâzır kipi elde etmek istediğimizde, yine sulâsî fiillerde emr-i hâzır kipinin bulunuşuna ilişkin yolu izlememiz gerekmektedir.
1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْتَ تَمُدُّ
2. Baştaki muzâraat harfi atılır: مُدُّ
3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf (burada –mim- harfi) harekeli olduğu için okunabiliyor, bu yüzden başa elif getirilmesine gerek bulunmuyor.
4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: مُدَّ (Burada şeddenin üstündeki damme harekesinin fethaya dönüştüğünü ve bunun bir cezm alâmeti olduğunu hatırlayınız!)
Emr-i hâzır bulma kuralını, ikinci şahsa ait diğer formlar üzerinde de uygulayacak olursak, şöyle bir sonuç elde ederiz.
مُدّا ← أنْتُما تَمُدّانِ
مُدّوا ← أنْتُمْ تَمُدّونَ
مُدّي ← أنْتِ تَمُدّينَ
اُمْدُدْنَ/مُدْنَ ← أنْتُنّ تَمْدُدْنَ/تَمُدْنَ
Bazen mudaaf fiilin “ikinci tekil şahıs eril” formu ile “ikinci çoğul şahıs dişil” formlarında emr-i hâzırlar; fiilin asıl hâli, yani şedde kullanılmadığı, idgâmsız hâli olan مَدَدَ – يَمْدُدُ yapısı dikkate alınarak kullanılır.
Bu durumda emr-i hâzır formu, ilgili şahıslar için -tıpkı sâlim bir fiilde olduğu gibi- şöyledir:
اُمْدُدْ ← اُمْدُدُ ← امْدُدُ ← مْدُدُ ← أنْتَ تَمْدُدُ
اُمْدُدْنَ ← اُمْدُدْنَ ← امْدُدْنَ ← مْدُدْنَ ← أنْتُنّ تَمْدُدْنَ
Buna göre, bir mudaaf fiil olan مَدَّ fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
أَنْتُمْ مُدّوا أَنْتُما مُدّا أَنْتَ مُدَّ (اُمْدُدْ) Muhâtab
Sizler uzatınız Siz ikiniz uzatın Sen uzat Muhâtab
أَنْتُّ مُدْنَ (اُمْدُدْنَ) أَنْتُما مُدّا أَنْتِ مُدِّي Muhâtaba
Sizler uzatınız Siz ikiniz uzatın Sen uzat Muhâtaba
Mudaaf Fiilin Nehy-i Hâzır Çekimi
Hatırlayacağınız üzere nehy-i hâzır, ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına nehiy lâ’sı ( لا الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek yapılıyordu.
Nehiy lâ’sı, başına geldiği muzâri fiili cezm ediyor, anlamı olumsuz emre çeviriyordu.
Dolayısıyla مدَّ fiilinin nehy-i hâzır çekimini ilgili şahıslar için aşağıdaki gibi yaparız.
Burada da fiilin “ikinci tekil şahıs eril” ile “ikinci çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:
أَنْتُمْ لا تَمُدّوا أَنْتُما لا تَمُدّا أَنْتَ لا تَمُدَّ (لا تَمْدُدْ) Muhâtab
Sizler uzatmayınız Siz ikiniz uzatmayın Sen uzatma Muhâtab
أَنْتُنّ لا تَمُدْنَ (لا تَمْدُدْنَ) أَنْتُما لا تَمُدّا أَنْتِ لا تَمُدِّي Muhâtaba
Sizler uzatmayınız Siz ikiniz uzatmayın Sen uzatma Muhâtaba
Mudaaf Fiilin Emr-i Gâib Çekimi
Emr-i gâib formunun üçüncü şahıslara dönük emir kipi olduğunu daha önce görmüştük.
Dolayısıyla ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına kesra ile harekeli bir emir lâm’ı ( لام الأمر ) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz.
Bu “emir lâmı”, başında kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını da dilek-istek kipine çevirir.
Şimdi مَدَّ fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim.
Burada da fiilin “üçüncü tekil şahıs eril” ile “üçüncü çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:
هُمْ لِيَمُدّوا هُما لِيَمُدّا هُوَ لِيَمُدَّ (لِيَمْدُدْ) Muhâtab
Onlar uzatsınlar O ikisi uzatsın O uzatsın Muhâtab
هُنَّ لِيَمُدْنَ (لِيَمْدُدْنَ) هُما لِتَمُدّا هِيَ لِتَمُدَّ Muhâtaba
Onlar uzatsınlar O ikisi uzatsın O uzatsın Muhâtaba
Mudaaf Fiilin Nehy-i Gâib Çekimi
Nehy-i gâib formunun üçüncü şahıslara yönelik olumsuz emir kipi olduğunu daha önce görmüştük.
Dolayısıyla ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına “nehiy lâ’sı” ( لا الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz.
Bu “nehiy lâ’sı”, başında kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını olumsuz emir kipine çevirir.
Şimdi مَدَّ fiilinin nehy-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim.
هم لا يَمُدّوا هما لا يَمُدّا هو لا يَمُدَّ (لا يَمْدُدْ) Gâib
Onlar uzatmasınlar O ikisi uzatmasın O uzatmasın Gâib
هُنّ لا يَمُدْنَ (لا يَمْدُدْنَ) هما لا تَمُدّا هِي لا تَمُدَّ Gâibe
Onlar uzatmasınlar O ikisi uzatmasın O uzatmasın Gâibe
Şimdi aşağıdaki cümlelerde emir ve nehiy kiplerinin nasıl kullanıldığına bakalım ve cümlelerin i‘râbını yapalım:
عُدّوا الأشْجارَ في الحَديقَة Bahçedeki ağaçları sayınız.
عُدّوا : Emr-i hâzır, ikinci çoğul şahıs eril, meczûm, cezm alâmeti nûn harfinin düşürülmesi, fâ‘ili bitişik zamir olan vâvu’l-cemâ‘a ( و ).
الأشْجارَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
الحَديقَة : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
! لا تَشُكَّ في صَديقِكَ Arkadaşından şüphelenme!
لا : Lâ en-nâhiye (muzâri fiilin başına gelir, onu cezm eder ve anlamını olumsuz emir kipine çevirir).
تَشُكَّ : Muzâri fiil, ikinci şahıs, tekil, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki fetha, çünkü mudaaf fiil.
صَديقِ : صَديقِك Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, ayrıca muzâf; ك muzâfun ileyh, mahallen mecrûr, çünkü zamir (zamirler mebnîdir, değişmez).
لِيَمُرَّ مِنْ هذا الطّريقِ Bu yoldan geçsin.
لِ : Lâmu’l-emr
يَمُرَّ : Muzâri fiil, üçüncü şahıs, tekil, eril, başındaki lâmu’l emr’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki fetha, çünkü mudaaf fiil, fâ‘il gizli zamir (هُو ).
الطّريقِ : Muşârun ileyh, mecrûr (çünkü işaret sıfatına uymak zorunda), cer alâmeti sondaki kesra.
لا يَمَلّوا مِن الجَهْدِ! Çabalamaktan bıkmasınlar!
يَمَلّوا : Muzâri fiil, üçüncü şahıs, çoğul, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki nûn’un düşmesi (hazfu’n-nûn), fâ‘ili bitişik özne zamiri vâvu’l-cemâ‘a ( و ).
مِن : Harf-i cer
الجَهْدِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.