Homeros destanlarını Türkçeye çeviren Sema Sandalcı anlattı... Truva Savaşı'nın sebebi kız meselesi miydi DEMOKRAT GAZETESİ ÇANAKKALE
Truva Savaşı'nın sebebi kız meselesi miydi Homeros destanlarını Türkçeye çeviren Sema Sandalcı anlattı 02.06.2019 349 Shares 114 Homeros ve destanlarıyla ilgili Trakya Üniversitesi Balkan Dilleri ve Edebiyatları Bölümü Öğretim üyesi ve Klasik Filolog Doç. Dr. Sema Sandalcı ile konuştuk. Sema Sandalcı, Türkçesi olmasına rağmen Homeros destanlarını bire bir eski Yunancasından çevirdi ve Homeros üzerine birçok çalışmalarda bulundu. Sandalcı, Truva Savaşı'nın tarihsel arka planını da yorumladı. İşte Sema Sandalcı ile gerçekleştirilen o söyleşi:
Antik Ege kültürünün en önemli ve ilk yazılı kaynağı olan İlyada, ardından Odysseia destanları Homeros’a atfedilir. Destanların dilinin ağırlıklı olarak İyonya lehçesinde olmasından dolayı eserlerin Batı Anadolu’da kurgulandığı, ayrıca Homeros’un yaşamını sürdürdüğü yerin de antik çağdan beri İzmir (Symirna) olduğu kabul edilir. Homeros, sözlü aktarımla adeta tarihçi görevini gören ozanlar geleneğinden gelmekteydi. Aynı nedenlerde bu iki destan Yunan kültüründe de önemlidir. Dahası, ilk kez MÖ 6’ıncı yüzyılda Atina’da yazıya geçirilmiştir. Yunan edebiyatında, tarihinde, mitolojisinde ve şiirinde bu destanların geniş yansıması bulunmaktadır. Ayrıca her iki yerin heykel, kabartma ve seramik eserlerinde destanda geçen olaylar çok fazla işlenmiştir. Dolayısıyla destanların kurgulanmasında böyle bir geleneğin olduğunu gösteren Batı Anadolu; yazıya aktarılmasında ve edebiyatta sürekli işlenmesi açısından da Yunan kültüründe önemi vardır. Günümüzde ise Avrupa ve Amerikan kültürü, savaş konulu eserlerinde bu destanlardaki karakterleri kendisine model almaktadır.
-Eski çağda destanın ve mitosların işlevi neydi? Başlangıçta tanrılara ilahi olarak söylenen ezgisel övgülerin (ilahi), gelişen sosyal yaşantıyla bağlantılı olarak artan savaşlarda, kazanılan zafer ve kahramanları adına da kurgulanmaya başlanmasıyla, destanların oluşturulduğu anlaşılmaktadır. Bu ilahi ve destanların unutulmasınlar diye sonraki kuşaklara aktarım niteliği taşıdığı görülmektedir. Nitekim aynı dönemlerde yeni yeni başlayan kentlerin nasıl kurulduğunu anlatan destanlar da bu amaçla açıklanabilir. Aynı şekilde mitoslar da tanrıların işlevleri ve sosyal yaşamlarına dair yeni edinilen kazanımların hikâyeleştirilerek kuşaktan kuşağa aktarılması işlevine sahipti. İşte bu yüzden çoğu gerçek verilerin izlerini yansıttıkları için eskiçağ sosyal yaşamın nasıl şekillendiği ve bugüne gelen izleri üzerine mitoslar eşsiz kaynaklardır.
-Bu durumda destanı kurgulayan ozanların konumu nasıldı? Homeros’un “ezgileri birbirine ekleyen” gezgin bir “rapsodos” (rapto: tutturmak; odos: ezgi) olduğu anlaşılmaktadır. Troia Savaşı yaklaşık MÖ 1200’lü yıllara tarihlenir. Oysa Homeros’un MÖ 9. yüzyıl sonu MÖ 8. yüzyıl başlarında yaşadığı kabul edilir. Dolayısıyla destanlardaki bu kusursuz anlatımın bir ozanın dilinden değil, bu süre içerisinde rapsodos geleneğini sürdüren ozanlardan ozanlara aktarımı söz konusudur. Antikçağda bu geleneğin son önemli temsilcisi Homeros’tur. Çünkü artık yazı gelişmekteydi. Antikçağda doğuda ve batıda ozanlar, doğaçlama kurgu yeteneklerine sahipti ve bu yeteneklerini tanrılardan ve özellikle esin perilerinden almaktaydı. Bu yüzden sözleri tanrısal sayılırdı. Krallar ve soylular bu ozanları evlerinde saygıyla ağırlayarak yazının olmadığı dönemlerde onların kurguladıkları ve ezgisel dille anlatılan olaylarla hem dini ve ata işlerini akılda tutmuş oluyorlar hem de kendince hatalardan ders çıkarıyorlar, yanı sıra hayal güçlerine de katkı sağlamış oluyorlardı. Ayrıca başka halklar üzerine bilgi ediniyorlardı. Bu konuda özellikle eski İran kültüründe, Anadolu’da, Yunan ve Roma dünyasında ozan geleneğinin önemli yeri vardır. Örneğin Anadolu’da ilk destan olan Gılgameş, Kızılırmak’ın doğusu için önemliyken, İlyada da Kızılırmak’ın batısı önemliydi. Bu da Anadolu kültürlerinin belgeleme açısından önemli bir yanını göstermektedir. -Destanların Roma edebiyatında hangi açıdan önemi bulunmaktaydı? İlyada’da Troia kentini savunan Aeneias’tan, efsanelere göre savaşın acı sonucu sırasında, annesi tanrıça Afrodite tarafından ikinci Troia’yı kurmak üzere ata diyarını bulmak için kentten ayrılması istenir. Aeneias da zorlu bir yolculuğa çıkar. Girit sanılan bu ata diyarının İtalya olduğu anlaşılır, ya da bu şekilde İtalya ile bağ kurdurulur. Aeneias’tan yaklaşık beş yüzyıl sonra Roma’yı kuran Romulus, onun soyundan geldiği için, Aeneias tüm İtalya’da Roma kentinin manevi atası sayılmış ve Roma edebiyatında çok geniş yeri olmuştur.
Günümüzde yeryüzünde antikçağdan beri gerek saygınlığı gerekse adının en çok geçtiği kentin hangisi olduğu üzerine bir yarış yapılsa, Troia kenti kazanır. “Işıldayan” anlamına gelen İlias, Troia’nın bir diğer adıdır. Denize ve nehre yakın yerde kurulan Troia, strateji konumunun yanı sıra döneminin mimarlık ve mühendisliğiyle sağlam ve aşılması imkânsız yüksek kale duvarları ile çevreli, eşsiz güzellikte bir kentti. Destanda, yolları ve evleri güzel, düzenli bir kent olarak nitelendirilir. Üretiminden dolayı ticarette de önemli bir merkezdi. Günümüzde Yunanistan ve Balkanlarda yapılan arkeolojik kazılarda bulunan Troia malları tarihlendirme açısından başlıca ölçüttür. Ayrıca, on yıl süren savaş boyunca yurdunu çok iyi savunan Troialı savaşçılardan veya halktan kentine ihanet eden hiç kimse çıkmamıştır. Bu da kente verilen değeri göstermektedir. Zaten kent ancak tahta at hilesiyle yıkılabilmişti.
Saygın, hatta kutsal olarak nitelendirilen Troia kenti, antikçağın hemen tüm Yunan ve Romalı yazarların eserlerine konu olmuştur. Akhilleus’un, Hektor’un, Patroklos’un mezarını barındıran, ünü yaygın olan Troia kentini tarih içinde Pers Kralı Kserses, Büyük İskender, Bizans İmparatoru İulianus, Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmet ve Atatürk ziyaret etmiştir. Günümüzde ise Çanakkale Hisarlık olarak geçen belde eski bir ören yeri olarak tüm ziyaretçilere açıktır. Ancak genel olarak halkımızın bu kentin tarihsel önemi ve kültürü hakkında bütünsel bilgiye sahip olmadığı kanısındayım. Bu da geçmişe bakışımızda hatalarımızın yanı sıra eğitimimizde ciddi bir boşluğun olduğunu göstermektedir. Troia savaşının nedeni bir kız kaçırma mıdır? Yoksa bu bahane ile kentin hâkimiyetini ve ticaretini ele geçirmek midir? Eldeki verilere göre, eskiçağda bir savaş olduğunda kazanan taraf, ele geçirdiği kenti yıkar, yakar, yağmalar, erkeklerin çoğunu öldürüp kadın ve çocuklarını esir alıp, kendi evlerinde köle olarak kullanırlardı. Ayrıca kutsal ve değerli eşyalarını da kendi ülkelerindeki tanrı tapınaklarına armağan olarak sunarlardı.