Damızlık Kısrakların Üreme Sezonuna Hazırlanması - At DünyasıAt Dünyası
04 Eylül 2015 by Kaplanmedya in Köşe Yazarları Hayri Ekici - No Comments
At yetiştiriciliğinde damızlık kısrakların gebe kalmamaları, yetiştiriciler açısından önemli maddi kayıp demektir. Kısrağın boş kalmasının pek çok sebebi olabilir. Bunlara örnek olarak geç doğum, başarısız tohumlama, düşük yapma (abort), yetersiz beslenme veya kondisyon yetersizliklerine bağlı fertilite düşüklükleri sayılabilir. Bundan dolayı başarıyı arttırmak ve maddi kayıpları azaltmak için üreme sezonu öncesinde dikkatli bir planlama ve kısrağın sezona hazırlanması önemlidir.
Elbette hiç aşım yaptırılmamış (maiden) kısrağın hazırlığı ile bir önceki sezonda gebe bırakılamamış (open) veya infertilite problemi olan (barren) kısrakların sezona hazırlıklarında bazı farklılıklar olacaktır. Kısraklar, bu saydığımız gruplardan hangisine girerse girsin, aşım yaptırılacak dönemde optimal sağlık ve vücut kondisyonuna sahip değil ise bu durum düşük fertilite oranına sebep olacaktır. Diğer bir fertilite düşüklüğüne sebep olacak konuda kısrağın yaşıdır. 12 yaşından sonra fertilite de azalma başlar. 16 yaşından sonra ise bu ciddi seviyelerdedir; bunu da hatırda tutmak gereklidir. Temel olarak kısrağın üreme sezonuna hazırlanmasından kasıt, kısrağın genel sağlığı ve üreme kanalı reprodüktif açısından optimal düzeye getirilmesi veya varsa problemlerin üreme sezonuna kadar giderilmesi çabalarıdır. Bunun için kontrol edilmesi gerekli kritik noktalar; kısrağın düzenli siklus gösterip göstermediği, herhangi bir genital kanal enfeksiyonunun olup olmadığı, genel sağlık durumu ve iyi bir vücut kondisyonuna sahip olup olmadığıdır. Bu koşulların sağlanabilmesi için öncelikle kısrakların tüm aşı ve paraziter ilaçlamaları düzenli olarak yapılmalıdır. Vücut kondisyonları değerlendirilerek zayıf ve aşırı şişman olanların yemleri ona göre düzenlenmeli ve sezona iyi kondisyonda girmeleri sağlanmalıdır. Elbette hepsinden önemlisi kısrakların üreme organlarının muayenesi yapılarak burada bir problem olup olmadığının tespiti varsa bunların tedavisi ve ortadan kaldırılması gereklidir. Özellikle damızlık çiftliklerinde olmak üzere bir önceki sezonu boş geçirmiş kısraklara, sezon başında uterus (rahim) kültürü yapılmasında fayda vardır. Böylece tespit edilememiş enfeksiyonların tespiti yapılmış ve boşuna zaman kaybedilmemiş olur. İlk defa aşım yapılacak vulva defektli veya hava emme (pneumo-vagiana) problemli kısraklarda da bu kontroller yapılmalı ve tam bir veteriner hekim kontrolünden geçirilmelidir. Özellikle üreme problemi olan kısraklarda bu problemler bir önceki sezonun sonunda yapılmış olsa bile tekrarlanmalı ve detaylı bir şekilde gözden geçirilmelidir. Gebe kısrakların üreme sezonuna hazırlıklarında dikkat edilmesi gereken ekstra birkaç konu daha vardır. Öncelikle gerekli tedbirleri alabilmek ve hazırlıklara başlayabilmek için olası doğum tarihini hesaplamak gerekir. Kısrakların ortalama gebelik süresi 335-340 gün dersek son tohumlama tarihinden 25-30 gün öncesine gittiğimizde kabaca olası doğum tarihini bilmiş oluruz. Elbette bireysel farklılıklar ve yavrunun erkek ya da kız oluşu da bu tarihte sapmalara sebep olacaktır. Bu dönemde kısrağın vücut kondisyonu çok önemlidir. Çünkü doğum ve laktasyonla birlikte kısrak kilo kaybedecektir. Bu kiloları geri alması bu dönemdeki negatif enerji dengesinden dolayı pek mümkün olmaz. Bunun için öncesinde tedbir almak gerekir. Yine bu dönemde vulva dikili ise (Caslick’s) bunun açılması gereklidir. Aksi takdirde bu durumda gerçekleşecek doğum, çok ciddi problemlere hatta anne ve yavrunun ölümüne kadar gidebilecek durumlara sebep olacaktır. Diğer bir önemli konuda doğumdan 4-6 hafta önce kısrakların aşılamalarının yapılmış olması, doğumla birlikte tayın alacağı kolostrumun immun maddeler açısından daha zengin olmasını sağlar ve tayın 4-5 aylık döneme kadar korunmasına yardımcı olur. Ayrıca gebe kısrakların gebeliklerinin 5-7-9. aylarında Rhino (EHV) aşısının yapılması abort riskinin azaltılması açısından önemlidir. Diğer bir önemli konu da kısrağın siklus düzeni ve ovulasyon problemi yaşayıp yaşamadığının tespitidir. Varsa bu problemlerin ortadan kaldırılması ve sikluslarının düzene sokulması önemlidir. Çünkü uygun koşullarda bile kısrakların gebe kalma oranı %60’lar civarındadır; yani çok fertil değillerdir. Bunun için koşulların optimal seviyede olması reprodüktif verimlilik için gereklidir.
Yetiştirici için en önemli şeylerden biri üreme sezonunun başında kısrağın düzenli siklus göstermeye başlamasıdır. Doğal ortamda kısrakların %80-90’ı kış aylarında siklus göstermezler. İlkbaharda gün ışığının artışı ile geçiş dönemi (trasition) denilen ve düzensiz siklus ve ovulasyonların görüldüğü döneme girerler ki bu dönemde kısrakların gebe kalması oldukça zordur. Ancak ilkbaharın sonlarında ve yaz başlarında düzenli siklus gösterirler ve sağlıklı ovulasyonlar oluşur. Fakat ne yazık ki atlarda doğal üreme sezonu Mart sonu, Nisan başı gibi başlamakla beraber; özellikle yarış atlarında yetiştiriciler Şubat ayından itibaren kısraklarının gebe kalmalarını arzu ederler. Bu durum, ancak kısraklarının hormonal düzenlerinin manipüle edilmesi ile mümkün olabilir. Bunun en kolay ve ekonomik yolu suni aydınlatmadır. Çünkü, kısrakların hormonal aktiviteleri ve dolayısı ile siklik aktiviteleri uzun gün ışığına bağlı olarak çalışır. Bunun için gün ışığının yetersiz olduğu bu dönem ve öncesinde suni aydınlatma ile kısraklarda uzun gün algısı oluşturulur, hormonal aktivite uyarılır ve belli bir süre sonra kısraklar aynen yaz aylarındaki gibi düzenli siklus göstermeye başlarlar. Kısrağın düzenli siklus gösterdiğinden ve sağlıklı ovulasyonların gerçekleşmesini garanti altına almak için istenilen aşım tarihinden en az 8-10 hafta önce suni aydınlatmaya başlanmalıdır. Örneğin, Şubat ayında aşıma başlanacak ise 15 Kasım’dan itibaren suni aydınlatmaya başlamak gerekir. Bunun için günlük 16 saatlik düzenli aydınlatma oldukça etkilidir. Yani saat 07:00 – 23:00 arası aydınlatma yeterli olacaktır. Fakat bu düzendeki birkaç saatlik aksamalar bile istenilen sonucun alınamamasına sebep olur. Elbette gün ortasında arzu edilen şekilde ahır gün ışığı ile aydınlanıyor ise suni aydınlatma o saatlerde kapatılabilir. Suni aydınlatma için basit ama en etkili yöntem; floresan lamba ile aydınlatmadır. Temel kural, kısrağın boksu içerisinde karanlık bir alanda kalmayacak şekilde lambaların yerleştirilmesi ve boksun herhangi bir köşesinde rahatlıkla gazete okuyabilecek şekilde aydınlığın sağlanmış olmasıdır. Suni aydınlatma boş kısraklarda olduğu gibi sezonda erken doğuracak kısraklara da uygulanmalıdır. Aksi takdirde bu kısraklarda tay kızgınlığını takiben sikluslar aksayabilir bir süre duraksayabilir. Onun için bu kısraklarda boş kısraklara uygulanan suni aydınlatmaya tabi tutulmalıdır.
Yıl boyu aydınlatma uygulanan ve korunaklı ahırlarda barındırılan yarış veya konkur atlarında suni aydınlatmadan istenilen sonucu alabilmek için bu uygulamadan önce kısrakların kış koşullarını algılaya bilemesi için o mevsime uygun karanlık ve soğuk ortama bir ay süre ile tabi tutulmalı ondan sonra suni aydınlatmaya geçilmelidir. Böylece suni aydınlatmadan arzu edilen cevap daha iyi alınacaktır. Yaklaşık 70 gün suni aydınlatma uygulanan kısrakların %50’sinde yumurtlama (ovulasyon) şekillenir. 85 günden sonra ise bu oran %95’e ulaşır. Eğer, suni aydınlatma uygulamasında geç kalınmış ise aydınlatma ile birlikte sulpiride veya domperidone gibi farmakolojik maddelerin kullanılması ile süre iki hafta kısaltılabilir. Örneğin, 1 Ocak’ta suni aydınlatma başlanılan kısrağa beraberinde sulpiride de verilirse 40 gün sonra ovulasyon görülürken verilmeyenlerde bu süre iki hafta daha uzundur.
“ Siz elinizden geleni yapın, doğa zaten sizin için çalışacaktır.”