Lösemi nedir, belirtileri, nedenleri ve tedavisi
Lösemi, 4 farklı tip kan kanseri için kullanılan genel kavramdır. Bu 4 değişik lösemi tipinde ortak olan kemik iliğindeki bir hücreden başlamalarıdır. Hücre değişime uğrar ve bir çeşit lösemi hücresi haline gelir. Birçok lösemi vakasının sebebini bilmemektedirler. İlik hücresi "lösemik" bir değişime girdiğinde, birçok hücreye bölünürek normal hücrelerden daha fazla büyür, daha çok yaşar ve zaman içerisinde normal hücrelerden daha kalabalık hale gelir ve hastalık oluşturur. Löseminin bazı belirti ve bulguları yaygın görülen bir çok hastalığın belirtileri ile karıştırılabilinir. Tanı koymak için spesifik kan testleri ve kemik iliği testleri gereklidir. Yorgunluk ve halsizlik, fiziksel aktivite sırasında nefes darlığı, cilt solukluğu, hafif ateş veya gece terlemeleri, kesiklerin yavaş iyileşmesi ve aşırı kanama, sebebi açıklanamayan siyah ve mavi lekeler (çürükler), cilt altında iğne başı büyüklüğünde kırmızı noktalar, kemik ve eklemlerde (örneğin dizler, kalçalar veya omuzlar) ağrı gibi belirtileri löseminin sık görülen genel belirtileridir. Tedavi ve sonuçlar löseminin tipine ve alt tipine bağlıdır. Çoklu tedavi yöntemleri ile iyileşme oranları %75 çivarına ulaşsa da löseminin türlerine göre tedavi oranları %10 ve %90 arasında değiştiği için başarı oranları gölgelenmekte. Lösemi hastalarının tedavisi konusunda tecrübe kazanmış doktorların bulunduğu sağlık merkezlerinde tıbbi yardım almak önemlidir. Lösemi tedavisinin amacı "tam remisyonu" sağlamaktır. Bunun anlamı tedavi sonrasında hiçbir hastalık belirtisinin kalmaması ve hastanın sağlıklı hale gelmesidir. Günümüzde giderek daha fazla lösemi hastası tedavi sonrasında en az 5 yıl tam remisyona girmektedirler.
KML belirti ve bulguları yavaş gelişme eğilimindedir. KMLli kişiler günlük faaliyetlerini yaparken yorgun hissedebilirler ve solunum sıkıntısı çekebilirler; ayrıca dalak büyümesi (belin üst sol tarafında "çekme" hissine yol açar), gece terlemeleri ve kilo kaybı da olabilir. Her lösemi tipinin kişileri tıbbi kontrole sevk eden daha farklı belirti ve bulguları olabilir. Sürekli, düşük derecede ateş, açıklanamayan kilo kaybı, yorgunluk veya solunum sıkıntısı gibi bulguları olan kişilere verilecek en iyi tavsiye sağlık hizmeti sunan bir birime gitmeleridir.
LÖSEMİ NASIL GELİŞİR, NEDENLERİ NELERDİR?
Doktorlar birçok lösemi vakasının sebebini bilmemektedirler. İlik hücresinin "lösemik" bir değişime girdiğinde, birçok hücreye bölüneceğini bilirler. Bu lösemi hücreleri normal hücrelerden daha fazla büyür, daha çok yaşar ve zaman içerisinde normal hücrelerden daha kalabalık hale gelirler.
Kemik iliğindeki normal kök hücreleri 3 ana hücre tipini meydana getirir. Kırmızı küreler kalp, akciğer ve beyin gibi tüm vücut dokularına oksijen taşır; plateletler kanamayı engeller ve yaralanmaların ardından olan kanamaların durmasına yardım eden "tıkaçlar"ı meydana getirir ve beyaz küreler vücuttaki enfeksiyonlarla mücadele eder.
Akut miyelojenöz lösemi (AML) ve akut lenfositik lösemide (ALL) orijinal akut lösemi hücresi bir trilyon daha fazla lösemi hücresi oluşturma yoluna gider. Bu hücreler normal hücreler gibi çalışmadıklarından "nonfonksiyonel" olarak tanımlanırlar. Ayrıca kemik iliğinde normal hücrelere yer bırakmazlar; bu da kemik iliğinde yeni oluşan normal hücrelerin sayısında azalmaya yol açar. Bu durum kırmızı küre hücre sayısında azalmayla sonuçlanır (anemi).
Kırmızı küre sayısının çok az olması "anemi" olarak adlandırılır. Bireyin soluk görünmesine, yorgunluk ve nefes darlığı hissetmesine neden olur. Kronik lenfositik lösemide (KLL) de, hastalığı başlatan lösemi hücresi fonksiyon göstermeyen çok sayıda lenfosit oluşturur. Bu hücreler kemik iliği ve lenf nodlarındaki normal hücrelerin yerini alır. Lenfositlerin normal çalışmasına müdahale ederler ve bu nedenle hastanın immün cevabı zayıflar. Kemik iliğinde bulunan çok sayıda lösemi hücresi normal kan hücrelerini sıkıştırır ve kırmızı küre sayısının düşmesine neden olur (anemi). Ayrıca kemik iliğinde oluşan çok sayıda lösemi hücresi beyaz küre (nötrofil) ve platelet sayılarının düşmesine de neden olur.
AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİNDE HER SENE TANI KONAN TAHMİNİ HASTA SAYISI:
Her ana lösemi tipinin ayrıca değişik "alt tipleri" vardır. Diğer bir deyişle, aynı ana lösemi tipine sahip hastalarda hastalığın değişik formları olabilir. Hastanın yaşı, genel sağlık durumu ve alt tipi en iyi tedavi planı kararının verilmesinde rol oynayabilir. AML, ALL, KML veya KLL alt tiplerinin tespitinde kan ve kemik iliği testleri kullanılmaktadır.
Tedavi ve sonuçlar löseminin tipine ve alt tipine bağlıdır. Lösemi hastalarının tedavisi konusunda tecrübe kazanmış doktorların bulunduğu sağlık merkezlerinde tıbbi yardım almak önemlidir. Lösemi tedavisinin amacı "tam remisyonu" sağlamaktır. Bunun anlamı tedavi sonrasında hiçbir hastalık belirtisinin kalmaması ve hastanın sağlıklı hale gelmesidir. Günümüzde giderek daha fazla lösemi hastası tedavi sonrasında en az 5 yıl tam remisyona girmektedirler.
Akut lösemi hastalarında tedaviye hemen başlanmalıdır. Tedaviye genellikle hastanede kemoterapiyle başlarlar. Tedavinin birinci bölümü "indüksiyon tedavisi" olarak adlandırılır. Hasta remisyonda olsa dahi genellikle hastanede daha uzun süre kalarak tedavi alması gerekir. Bu tedavi "konsalidasyon" veya "post indüksiyon" tedavisi olarak adlandırılır. Tedavinin bu parçası kök hücre transplantasyonu ( bazen "kemik iliği transplantasyonu" olarak adlandırılır) ile birlikte veya transplantasyon olmadan yapılan kemoterapiyi kapsayabilir.
KML hastaları tanı konar konmaz tedaviye başlamalıdırlar. Tedaviye genellikle imatinib mesilat etken maddeli ilaçlar ile başlarlar. Bu ilaçlar alınır. imatinib mesilat etken maddeli ilaçlar KML'yi iyileştirmez. Fakat birçok hastada kullanıldığı sürece KMLyi kontrol altında tutar. Dasatinib etken maddeli ilaçlar gibi diğer ilaçlar bazı hastalarda imatinib mesilat etken maddeli ilaçlar yerine kullanılır.
KİMLERDE LÖSEMİ RİSKİ DAHA YÜKSEKTİR?
"Risk faktörü" kavramı, bir kişide lösemi gelişmesi ihtimalini arttırabilecek şeyleri tanımlamak için kullanılmaktadır. Birçok lösemi tipinde, risk faktörleri ve muhtemel sebepleri bilinmemektedir. AMLnin spesifik risk faktörleri bulunmuştur. Ancak birçok AML hastasında bu risk faktörleri yoktur. Bu risk faktörlerine sahip birçok birey lösemi olmamakta ve lösemili birçok bireyde bu risk faktörleri bulunmamaktadır.
AML İÇİN BAZI RİSK FAKTÖRLERİ:
"Lösemilisin" sözü bireye sanki hayatının bir anda tamamiyle değiştiği hissini verebilir. Teşhisten sonra birçok lösemi hastasının hayatta kaldığını, kaliteli ve güzel yıllar yaşadığını bilmek yararlı olabilir. Lösemili birçok kişi ilk başta kabul edilmesi çok zor görünen bu durum ile başa çıkabilir. Bu genellikle zaman alır. Hastalık ve tedavisini bilmek başa çıkmayı kolaylaştırabilir. Hastalar öncelikle lösemi tipini ve tedavisini öğrenmeye yoğunlaşmak isteyebilir. Daha sonra hastalığın remisyon ve iyileşmeye yönelebilirler.
LÖSEMİ İLE İLGİLİ BİLİNMESİ GEREKEN TIBBİ TERİMLER
Allojenik kök hücre transplantasyonu: Hastanın kemik iliğini ve kök hücrelerini yeniden oluşturmak amacıyla donörün kök hücrelerini kullanan tedavi. Lenfomayı tedavi etmek ve hastanın immün sistemini "kapatmak" için ilk olarak "koşullandırma tedavisi" (yüksek-doz kemoterapi veya yüksek doz kemoterapi ile tüm vücut radyasyon) verilir, böylece donörün kök hücreleri reddedilmez. "Nonmiyeloablatif" transplant (veya "mini" transplant) olarak adlandırılan transplant tipi üzerinde halen çalışılmaktadır. Bu tedavide daha düşük dozlarda koşullandırma tedavisi kullanılır ve bu tedavi özellikle yaşlı hastalarda daha güvenilir olabilir.
FISH testi: "Floresan in situ hibridizasyon" (FISH) kromozom anomalilerini kontrol etmek için kullanılan bir testtir.
Patolog: Dokuları mikroskop altında inceleyerek hastalıkları tanımlayan doktor. Radyasyon tedavisi: X-ray veya diğer yüksek enerjili ışınlarla tedavi.
Santral yol: Kemoterapi ilaçları ve kan hücreleri vermek ve kan örneği almak için göğsün üst kısmında geniş bir ven içine yerleştirilen özel boru sistemi. "Kalıcı kateter" olarak da adlandırılır.
Sitokinler: Hücreler tarafından yapılan aynı zamanda laboratuarda da üretilebilin doğal maddeler. Tedavi sırasında normal kan hücrelerini yeniden oluşturmak amacıyla "büyüme faktörü sitokinleri" kullanılır. Gelecekte lösemiyi tedavi etmek için "immün hücre sitokinleri" kullanılabilecektir.