Kompozit (Bileşik) Yaylar
Tabakalı ahşap yay yapım teknikleri yayın karın kısmında meydana gelen sıkışmaya kısmen çare olduysa da, ağaçtan daha dayanıklı malzemelerle karın kısmını sağlamlaştırma yoluna gidilmiştir. Yayın karın kısmında meydana gelen sıkışma boynuz, fanon gibi elastik ve sıkışmaya dayanıklı doğal malzemelerin kullanımı ile çözülmüştür. Yay yapımında doğal malzeme kullanılarak ulaşılan en üst teknik seviye yayın sırtında sinir, karnında boynuzun yer aldığı ve bu materyalleri birbirine bağlamak için kollagen esaslı doğal tutkalların kullanıldığı kompozit yaydır. İngilizce literatürde bu tip yaylar bazen horn bow (boynuz yay) diye geçmekte, sadece boynuz kullanılarak yapılan yaylar kastedildiği izlenimi uyandırarak karışıklığa yol açmaktadır.
Kompozit yay dünyanın pek çok yerinde kullanılmış olduğu halde, uzmanlar kökeninin Asya olduğu konusunda hemfikirdirler. Asya kompozit yayı, yay kollarının uç kısımlarda birer büküm daha yaptığı (recurve) tasarımı ile nisbeten kısa ve çok güçlü bir yaydır. Çin'den Türkmenistan'a, İran'dan Anadolu'ya kadar geniş bir coğrafyada kullanılmış; Moğolların Avrupa içlerine kadar yayılmasından, Türklerin Anadolu'ya girmesine kadar bir çok askeri başarıda önemli rol oynamıştır. Tasarımı zaman içinde ufak tefek değişiklikler göstererek, Osmanlıda en mükemmel halini almıştır.
Osmanlı Yay Yapım Tekniği
Kompozit yaylar içinde en kısa olanları Osmanlı yaylarıdır. Bu sebeple çok güçlü ve pratiktirler.
Boynuz, tahta, tutkal ve sinirin (hayvan tendonu) bileşiminden oluşan bu yayların ileri derecede teknik beceri gerektiren yapımı ortalama üç yılı alırdı. Kullanılan malzemelerin oranı değiştirilerek yayın gücü, hızı, menzili ve esnekliği ayarlanırdı. Farklı amaçlarla (hedef, menzil veya savaş yayları) yapılan yayların esneklik ve hızı farklı olurdu.
Osmanlı yayı ve başka bir Osmanlı yayından ayrıntı (Askeri Müze-Harbiye/İstanbul)
Yayın ahşap kısmında akçaağaç, kızılcık, porsuk ağacı tercih edilirdi. Tutkal olarak sinir veya deriden elde edilen çega tutkalı veya Mersin Balığının (Acipencer Gueldenstaedtii veya Huso huso) dokularından elde edilen balık tutkalı kullanılırdı. Balık tutkalının yapımında, Mersin balığının damak mukozası ve hava kesesi kullanılırdı. Yayın sinir kaplaması için tercih edilen tendon, öküz bacağından alınan aşil tendonu idi. Kullanılacak boynuz da, öküz ya da mandadan elde edilmekteydi.
Yay yapımında kullanılan el aletleri (Yukarıdan aşağıya: Keser, taş'in, tencek) (Askeri Müze-Harbiye/İstanbul)
Yayın en büyük düşmanı nemdir. Nemden koruma gereğinin yanı sıra, atıştan önce performansını yükseltmek için yay özel kutular içinde veya güneşte ısıtılır ve sinir ile tutkalın bünyesindeki su buharının uçması sağlanırdı. Buna “timar vermek” denirdi.
(Bu metindeki katkılarından dolayı Sn. Süleyman Cem Dönmez'e teşekkür ederiz.)
yekr Tarih: 21.04.2009 16:18
kral_fb Tarih: 23.10.2008 12:42
necaticinar Tarih: 16.10.2008 12:17
çok teşekkürler güzel hazırlamışsınız
okony Tarih: 05.06.2008 09:39
mutluggika Tarih: 04.06.2008 22:46