Harun Eytemis yazdı: Bir Fotoğrafın Ardından
Ayvazoğlu, kitabını kurgularken üç ana bölüm oluşturmuş. “1924 “, “Karenin Dışındakiler” ve “Göç Vakti”.
Kategori: İnceleme, Kitaplar, Yazarlar Tahmini okuma süresi: 2 dk, 44 sn
Bir fotoğrafa bakakalırız kimi zaman. Mazi gözümüzde canlanır. O günlere tekrar döner, o günlerin hissettirdiklerini hatırlamaya çalışırız; duygulanırız. Baktığımız fotoğraf bir başkasına aitse fotoğraftakilerin duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışırız “küçük kare”ye bakarken.
İşte Beşir Ayvazoğlu da tam olarak bunu yapmış. Almış eline 1924’te çekilen bir fotoğrafı, uzun uzun bakmış fotoğrafta yer alan Cenap Şahabettin’in, Abdulhak Hamit Tarhan’ın, Süleyman Nazif’in, Mehmet Akif Ersoy’un, Sami Paşazade Sezai’nin ve Midhat Cemal Kuntay’ın suretlerine. Tabaklara bakmış, arkada ayakta duran halayıklara, evin dekoruna… Anlamaya çalışmış. Biliyormuş davet sahibinin Midhat Cemal olduğunu ve davetin sebebinin Akif’in “Safahat”inin altıncı kitabı olan “Asım”ı kitap olarak bastırması olduğunu. Madem fotoğrafın çekilmesine sebep olan davetin merkezinde Akif varmış, bu kitabın merkezinde de Akif olmalıymış.
Bu bölümleri de kendi içinde alt başlıklara ayırmış yazar. Her başlıkta kitaba konu olan aydınların yer yer gündelik hayatlarına, yer yer yaşadıkları döneme, yer yer suçlanmalarına, yer yer de fazla bilinmeyen yönlerine değinmiş.
“1924” başlıklı ana bölümün alt başlıklarına kısaca bakacak olursak:
“Davet Sahibi” bölümünde Midhat Cemal, ana hatlarıyla tanıtılmış, “Altın Lale” isimli alt başlıkta Hilafet ve Şapka Kanunu’na yönelik ayrıntılar verilirken, “Kara Gün Dostu” adlı başlıkta Süleyman Nazif’le ilgili ayrıntılar anlatılmış, “Karabasan” başlığında Süleyman Nazif ve Cenap Şahabettin ekseninde gelişen olaylarla İstanbul Üniversitesi öğrenci boykotunun ayrıntıları verilmiş. “Zor Dava” adlı bölümde Nazif ve Şahabettin’in İhanet-i Vataniye suçlanmasından aklanmasına değinilmiş. “Genç Şair” bölümü Faruk Nafiz’e ayrılmış. – Fotoğraf karesinde yer almayan bu genç şairin fotoğrafta neden yer almadığını eserin ilerleyen sayfalarında öğreniyoruz: Faruk Nafiz verilen ilk davette Mehmet Akif’in özel isteğiyle yer almaktadır ancak o toplantıda fotoğraf çekilmemiştir. Kitaba konu olan fotoğraf aynı misafirlerle gerçekleştirilen ve Faruk Nafiz’in olmadığı ikinci toplantıda çekilmiştir. –
Davet her ne kadar Mehmet Akif şerefine verilse de fotoğrafın tam merkezinde yer alan kişi Tarhan’dır. Onun hayatına daha yakından baktığımız bölümün adı ise “Şair-i Azam”. Her ne kadar Tarhan’ın yaşam tarzı Akif’e uymasa da “Akif, şiirinin hatırına Tarhan’ın bazı kusurlarını hoş görüyle karşılamıştır. “Sergüzeşt Muharriri” bölümünde Sami Paşazade Sezai’ye dair bilgileri öğrenirken Akif’in, Sami Paşazade Sezai’nin hiçbir eserini okumadığını da öğreniyoruz. İlk ana bölümün son başlığı olan “Sofra”da ise Tarhan ve Nazif’in alkol alışkanlıklarına, sevdikleri ve sevmedikleri yemeklere değinilmiş.
“Karenin Dışındakiler” başlıklı ana bölümde artık fotoğrafın çekildiği yıllara ait sosyal ve siyasal hayat hakkında bilgiler verilmeye başlanmıştır. Bu bölümün temelinde “Türklük” olgusu yer almaktadır. Bu bölümün en dikkat çekici belgelerinden biri belki de Cenap Şahabettin’in oğlu İsmet Rasin’in kaleme aldığı “Akif Türk müdür? Türk Olmak Ne Demektir?” başlıklı yazısıdır. Bu yazıda Akif’in Türk olmadığını iddia eden Rasin yazısını “Akif’i sevenler diyorlar ki, o hâlâ söylediğimiz İstiklal Marşı’nın şairidir, böyle bir adamın Türk olmamasına imkân var mı? Evet, imkân vardır. Afyon’daki Zafer abidemizi yaratan bir Türk değil, Krippel adlı bir Alman’dır.” şeklinde bitirir.
Yine bu bölümde Süleyman Nazif ve Ziya Gökalp’in Kürt olmadıklarını ispata kalkışmaları, İsmail Hakkı Baltacıoğlu’nun 1924 tarihinde Tevhid-i Efkâr gazetesinde yazdığı üzere Hz. İbrahim ve hatta Hz. Muhammed’in Türk olduğunu savunan görüşleri, Ahmet Mithat Efendi’nin Türklüğe dair enteresan görüşleri anlatılmaktadır.
Eserin belki de en dikkat çekici başlıklarından birisi (en azından benim için) “Medine Yolcuları”dır. Akif ile Falih Rıfkı’nın Medine’ye ve Kubbe-i Hadra’ya bakışları karşılaştırmalı edebiyatın çok güzel bir örneği olmuş. Falih Rıfkı “Muhammed’in Mezarı” yazısında Medine’ye ne kadar kötümser, olumsuz bir gözle baktıysa Akif “Necid Çöllerinden Medine’ye” isimli manzumesinde o kadar iyimser bir gözle anlatmıştır bu şehri.
Bunlar dışında bu bölümde Hamdullah Suphi Tanrıöver, Yusuf Akçura, Abbas Halim Paşa, Rıza Tevfik, Neyzen Tevfik (Akif’e ney dersleri vermiş), Ali Rifat Bey (Akif’in Bülbül şiirini bestelemiş), Şerif Muhiddin Bey (Türk musikisinin yetiştirdiği dünya çapındaki ûdî), Nazım Hikmet’in annesi Celile Hanım (Akif’in kızına resim dersi vermiş), Fuad Şemsi (Mısır Apartmanı yöneticisi) gibi isimlere de değinilmiştir.
Eserin son ana bölümü olan “Göç Vakti” ise tam bir matem havasındadır. O baştaki fotoğraf karesindeki aydınlar bu hayattan teker teker silinip giderken o fotoğraftaki siluetleri olduğu gibi orada kalacak, zamana direnecektir. Bu aydınlar – maalesef – yalnızlık, yoksulluk içinde hayata gözlerini yummuşlardır. Kitapta son söz yerine “Midhat Cemal” adlı bir bölüm yer alır. Davete ev sahipliği yapan Midhat Cemal, evine topladığı sanat adamlarını teker teker toprağa vermiştir. Mehmed Akif’e ayrı bir sadakati olan yazar eserin içinde de sık sık değinilen “Üç İstanbul” eserindeki Şair Rıfat karakteriyle o çok sevdiği dostunu anlatmıştır.
Yazar Beşir Ayvazoğlu’nun titiz çalışması, ayrıntılı kaynak taraması dolu dolu bir eser çıkarmış ortaya. Kitap tek bir fotoğraftan yola çıksa da kitabın içinde Mehmet Akif’in, Midhat Cemal’in, Abbas Halim Paşa’nın, Tarhan’ın farklı fotoğrafları da yer almıştır. Eseri okuyanların eser bittikten sonra fazlaca donanım kazanacağını da söylemekte fayda var.
M. Özgür Mutlu yazdı: Kalem Elimden Düşerdi