HAYVANLAR NEDEN YARATILDI? - Hayvanların İsimleri ve Özellikleri
Tarih: 28 Ocak 2019 İLİM
Hayvan nedir? Hayvanlar neyden yaratıldı? Hayvanlar niçin yaratıldı? Hayvanlar niçin önemlidir? Hayvanlar ile ilgili ayetler nelerdir? Hayvanların isimleri, genel özellikleri ve sınıflandırılması...
1- HAYVANLARIN İÇGÜDÜLERİ VE İLGİNÇ ÖZELLİKLERİ
Doğan ve benzeri bazı kuşların teleskobik gözleri vardır. Çok yüksekten uçarken yerde, otlar, bitkiler arasındaki avını görür ve hızla uçarak onu yakalarlar. At, gece ne kadar karanlık olursa olsun yolunu görür. Sadece at değil pek çok hayvan gece görür. Hayvanların avlarını yakalayabilmeleri veya düşmanlarından kaçıp kurtulabilmeleri için gece karanlıkta görmeleri gerekir. Yüce Allah da onları bu kabiliyette yaratmıştır. Baykuş, gece ne kadar karanlık olursa olsun soğuk ve yeni yeşermiş otun üstünde yürüyen sıcak ve yumuşak fareyi görmekte güçlük çekmez.
Avrupa’daki yılan balıklarına gelince, bu balıkların hepsi binlerce mil okyanusu aşarak Bermuda adaları güneyindeki büyük derinliklere gelip orada yavrularlar ve ölürler. Bu balıkların yavruları ise, bu büyük derinliklerden hemen anne ve babalarının vatanı olan Avrupa kıyılarına doğru yola çıkarlar ve uzun bir yolculuktan sonra ana vatanlarına kavuşurlar. Tam olarak anne-babalarının yaşadıkları nehirlere, ırmaklara, göllere ulaşırlar. Peki buraları onlara kim öğretti? Burada bir müddet yaşayıp iyice gelişince tekrar geldikleri yere dönerler. Acaba onlara bunu kim ilhâm etti? Bu duygu ve yetenekleri, “içgüdü” gibi basit kelimelerle açıklamak büyük haksızlıktır. Bunları öğreten Yüce Yaratıcı’dır.
Eşek arısı (sfeks), ot çekirgesini avladıktan sonra toprakta küçük bir çukur açar, iğnesiyle çekirgeyi öyle bir yerinden sokar ki böcek ölmez, fakat kendisini kaybeder, bitkisel hayata girer. Böylece çekirge, çukurda konserve edilmiş bir et gibi korunur. Sonra dişi eşek arısı o şekilde yumurtlar ki, yavrular yumurtadan çıktığı zaman gıdalarını temin eden bu böceği öldürmeden ufak ufak koparıp ısırarak yiyecek vaziyettedirler. Ana arı, ölü et yemenin yavrular için zararlı olacağını bildiği için onlara taze et yedirmek için böyle bir yol seçer. İlim, bu gizli tabiat sırrını açıklamaktan âcizdir.
Örümcekler, yemek için her gün taze ete muhtaç olduklarından, insanların henüz başaramadıkları bir metodla en çok ihtiyaç duydukları böceklerden avladıklarını, saklarlar. Örümcek, avladığı avının üzerine vücudundan çıkardığı bir madde salgılayarak onu öldürmeden uyuşturmaktadır. Böylece gıdalar devamlı olarak taze ve lezzetli, hatta yeninceye kadar canlı kalmaktadır.
Yarasalar, kış günlerini karanlık mağara köşelerinde, maden ocaklarının bodrumlarında geçirirler. Avlanmayı da gece yaparlar. Acaba bu hayvanlar karanlıkta göremedikleri hâlde mağaraların dar karanlıklarında nasıl uçar? Bir yere çarpmadan yollarını nasıl bulurlar? Yarasalar, deyim yerinde ise, kulaklarıyla görürler. Yani yollarını bulmaları, işitme duyguları ile sıkı sıkıya ilgilidir. Şayet kulakları tıkansa uçarken, önlerine gelen engellere çarparlar. Duvarı bile fark edemezler. Peki bu hayvanlarda nasıl bir cihaz var ki duvar gibi ses çıkarmayan cansız maddeleri duyarlar? Nasıl bir organa sahipler ki gece karanlıkta hızlı, fakat o derecede hesaplı uçuşlarıyla sağa sola hızla kaçan gece kelebeği, küçücük meyve sineği gibi hayvanları yakalarlar. Yarasaların bizi hayrete düşüren cihazlara sahip oldukları anlaşılmıştır.
Yarasalar saniyede 30000’den 100000 hertz’e kadar varan çığlıklar atarlar. Bu güçteki sesleri insanlar duymazlar. Bunlara ultrason ses dalgaları denir. Yarasalar, yaydıkları bu ses dalgalarının yansımasından çevrelerini tanırlar. Meselâ, bu sesler küçük bir sineğe çarpar, yansıyarak yarasaya gelir ve yarasa bununla sineğin yerini anlar ve onu yakalayıp yer. Yarasalar gönderdikleri ses dalgalarının yansımasından faydalanarak bir iki metrelik mesafeden milimetrenin beşte biri inceliğindeki telleri fark edebilirler. Bir milimetre uzunluğundaki meyve sineklerini yarım metre mesafeden tesbit ederek yıldırım hızıyla uçuş yönünü değiştirerek bu küçücük sinekleri ağızlarıyla yakalarlar. Yarasaya bu tekniği verenin Yüce Yaratıcı olduğunda şüphe yoktur.
Yarasanın küçücük gözleri vardır ama bu gözler görmediği için işe yaramaz. Fakat bu gözlerin vazifesini yarasanın vücudunda bulunan, radara benzeyen ve tehlikeler karşısında kendisini uyaran ışınlar görür. Yarasanın vücudundan çıkan bu ışınlar titreşimlerle yarasanın önüne çıkan engelin, duvarın, cismin şeklini, vasfını ona bildirir. Yarasa böylece hiç bir yere çarpmadan uçar, gezer ve tekrar yuvasına döner.
Kelebek, ilkbaharda doğar ve tek başına yaşar, yumurtlar ve bir müddet sonra ölür. Böylece anne kelebek yavrularını göremez ve nasıl yaşadığını bilemez. Yavrular tek başlarına yaşamaya başlarlar ve ancak bir yılda kendi başına gıdasını alabilecek güç ve kabiliyete gelebilirler. İşte bunun için anne, bir ağaç parçasına çukur kazar ve topladığı şekerli maddelerden ve yapraklardan ona kafes (ev) gibi dış etkenlerden korunması için bir yuva ve barınak yapar. Ancak bu yuvayı (kozayı) yaptıktan sonra yumurtlar ve ölür. Tırtıl çıktıktan sonra yuvasının (kozanın) dışında annesinin bırakıp gittiği yiyecekleri kendisine saklamak için başka bir tabakanın örüldüğünü görür ve onunla beslenir. Canlanmaya başlar başlamaz tırtıla annesinin sakladığı gıdayı arama ve bulma kabiliyeti veren kimdir? Şüphesiz Allah Teâlâ’dır.
2- HAYVANLARDA TOPLUMSAL HAYAT
“Yerde yürüyen hayvanlar ve kanatlarıyla uçan kuşlar da ancak sizin gibi birer topluluktur.” (En’âm, 6/38) buyurarak hayvanların ve kuşların insanlar gibi topluluk teşkil ettiklerini haber veriyor. Bu topluluk, bazı yönleriyle insanlara benzer. Buna göre onların da işlerini yoluna koyan bir tür akılları vardır.
Eski bilginler, hayvanların ve kuşların akıl ve zekâsını kabul etmeyerek onlarda görülen tedbir ve düşünceyi içgüdünün sonucu sayıyorlardı. Fakat son asırlarda hayvanlarda da belli bir oranda akıl ve düşüncenin olduğu kabul edildi. Kur’ân, hayvanların ve kuşların insanlar gibi birer topluluk olduğunu açıklayarak onlarda da bir tür akıl olduğunu bildirir. Hayvanları birbirine bağlayan sosyal ve sağlam bir bağ vardır. Karınca ve arılar gibi bir kısım hayvanlar sanki bir devlet gibi belli nizamlara bağlı yaşarlar. Birbirlerine maksatlarını anlatmak için kullandıkları kendilerine mahsus dilleri de vardır.
Hayvanlara özgü toplumsal hayat görüntülerinin örnekleri çoktur. Meselâ, bir geyik sürüsü, bir karga sürüsü, bir karınca yuvası bunun en güzel örneklerindendir. Toplumlar, ailelerden, onlar da çiftlerden veya poligam hayvanlarda olduğu gibi bir erkek yönetiminde bir çok dişiden meydana gelir. Bu toplumsal yaşayış çoğunlukla “sürü”, bazan da “koloni” kelimesiyle ifâde edilir. En gelişmiş toplumsal hayat şekilleri böcekler ve omurgalı hayvanlar arasında görülür. Bu toplum yaşamı bir çeşit dile dayanır, bireyler birbiriyle iletişimi bununla sağlar. Bazan bir kolonide değişik türden canlılar yer alır. Buna kuşlarda sık rastlanır. Bu gibi topluluklarda her tür, ötekilerin çığlıklarının anlamını öğrenir.
3- HAYVANLARDA HİYERARŞİ
Hayvanların davranışlarını inceleyen uzmanlar (etolojistler), kuşların ve memelilerin toplumsal yapısında çok sert bir hiyerarşi (üst ast düzeni) olduğunu keşfetmişlerdir. Meselâ, ineklerde böyledir. İneklerden biri, sürü başıdır. Sürü başı, diğer ineklerle ve hatta boğalarla dövüşerek onları yenmiş ve böylece sürü başı olmuştur. Maymun sürülerinde de kesin bir hiyerarşi vardır. Ama bazan maymunlarda sürü başı cılız bir maymun olabilir. Onun sürü başı olması, annesinin yüksek sınıftan biri olması sebebiyledir. Fakat hayvanlar âleminde çoğunlukla sürü başılık boynuz veya diş gücüyle kazanılır.
Karga topluluklarına gelince; korularda çığlık kopararak uçuşan küçük karga sürüleri, yaşam boyu süren çiftlerden (ailelerden) oluşur. Bu çiftler, sıkı bir hiyerarşi güdülen koloniler oluşturur. Hâkim durumdaki kargalar, ancak kendilerinden bir aşağı konumdaki kargaları gagalayabilir, ötekileri bilmezlikten gelirler. Yüksek sınıftan bir erkekle evlenen dişi hemen onun sırasına yükselir ve kendini saydırmayı da bilir. Alakargalarda aşağı sınıftan bir erkek hâkim durumundaki dişilerle evlenemez. Ama bazan cesur bir erkek darbe yaparak başkan çifti yener ve oymağın yeni despotu durumuna geçebilir.
Termit, karınca ve arı gibi toplumsal böceklerde koloni yaşamı çok biçimlilikle katmerleşir. Yani “kast”larına göre, bu böceklerin hepsi aynı görünüşte değildir. Meselâ termitlerde bir kral, bir kraliçe, “eşeyli” bireyler ve nötr yahut “eşeysiz” bireyler bulunur. Bu sonuncular, “işçiler” ve “askerler” diye ikiye ayrılır.
Bir karınca yuvası minyatür bir insan toplumuna benzetilebilir. Gerçekten de bir karınca toplumunda hasatçı, derleyici, bitki yetiştirici, bitki biti yetiştirici vb. karıncalar vardır. Karıncalar yuvalarını toplu yaşamaya elverişli şekilde yaparlar. Karınca yuvalarında genellikle bir taşın altına gizlenmiş girişten sonra çok sayıda dehlizle karşılaşılır; bunların kimi yumurtlama yeridir, kiminde erzak depo edilir, bazıları dinlenme yeridir, bazılarında da bitki ve hayvan yetiştirilir.
Değişik türden hayvanlar birbiriyle anlaşabilir, birlikte yaşayabilirler. Ortak hayat tipleri üç kategoriye ayrılır: bazan bir tür öteki türden yararlanır, ama ikinci türün bu ortaklıktan çıkarı yoktur (Komensalizm). Bazan türler birbirlerine karşılıklı yarar sağlarlar (simbiyoz). Bazan da bir tür ötekinin sırtından geçinir (asalaklık). Meselâ, pilot balıklar köpekbalıklarına eşlik ederler. Ama bunu onlara yol göstermek için değil, onlar gibi gemilerden atılan artıklardan yararlanmak için yaparlar. Gene denizlerde değişik bir ortak yaşam biçimi, antikyalarla (deniz lâleleri) sarıbeyaz küçük bir balığı (soytarı balığı) bir araya getirir. Balık hep bir antikyanın yanında durur. Onun zehirli dokunaçlarına sürtünür. Çünkü onun dışkılarıyla beslenir. Onu temizler ve onu, -deniz kaplumbağaları kadar iri bile olsa- düşmanlarına karşı savunur. Gene antikyalar, adeta boks eldiveni gibi, bazı yengeçlere de hizmet eder. Yengeç, bunlardan birini kıskacının içine alır, böylece düşmanlarını korkutur.
Termitler, odunla beslenen böceklerdir. Sindirim borularında bir takım kamçılı hayvanları barındırırlar. Kamçılılar böyle bir barınaktan yararlanırlar, aynı zamanda termitin yediği odundaki selülozu sindirirler; bu sindirim olmasa, termit odunu özümleyemez.
İnsan ve diğer omurgalılar, bit, pire, kene gibi bir takım dış asalaklarla, tenya, askaris gibi iç asalakların kurbanı olabilir. Bazı asalaklar, konağının dokularını kemirir, bazısı ise konağının besinlerinin bir kısmını yemekle yetinir. Asalağın konağı, az veya çok zarar görür.
5- HAYVANLARIN BİTKİLERİ TOZLAŞTIRMASI
Tropik bölgelerde, kolibriler, papağanlar ve yarasalar gibi bazı kuşlar bu işi görür. Kuşların yardımıyla döllenen çiçekler, bazan bunlarla aynı rengi taşır. Orkide gibi bazı çiçekler, böcek görünümündedir. Bu yüzden bir yaban arısının orkideyi başka bir yaban arısı sandığı olur. Tozlaşmada hayvanların rolü mühim olmakla beraber asıl etken, gene de rüzgârlardır.
6- HAYVANLARDA ANLAŞMA
Hayvan türlerinden her birinin kendilerine mahsus bir dili vardır. Bununla anlaşır, çevrenin durumunu öğrenirler. Meselâ tavuk, kendine mahsus bir ses çıkarır. Bu ses, yem bulduğunun bildirilmesidir. Bu sesi duyan yavruları koşarak annelerine gelirler. Bazı hayvanlar bir tehlike olduğu zaman acı acı bağırmalarıyla bunu hemcinslerine bildirirler, onlar da bu tehlikeden korunmanın yolunu ararlar. Her türün anlaşmasını temin gayesiyle Allah Teâlâ canlılara konuşma ve anlaşma kabiliyeti ilham etmeseydi, canlıların toplu hâlde yaşamaları mümkün olur muydu?
Sıcak gecelerde bulundukları yerlerde tuhaf sesler çıkaran kurbağa ve benzeri hayvanların bu sesleri, uzaklaşan dişilerini çağırmaktan başka bir şey değildir. Fil sürüleri bir an bile tuhaf gürültüler çıkarmadan duramazlar. Bize gürültü tarzında gelen bu sesler onların konuşup anlaşmaları olabilir. Filler, sürüler halinde yürürler. Ancak sürü dağılıp her bir fil bir tarafa gidince fillerin çıkardığı gürültü de duyulmaz olur. Belki filler, içlerinden suç işleyen birisini sürüden uzaklaştırmak ve yalnızlığa terk etmek için böyle bir yola başvuruyor olabilirler.
Kargaların sesleri, duruma göre açıkça değişmektedir. Aslında kargalar bu sesleri, kendi hemcinslerini herhangi bir tehlikeden sakındırmak için çıkarmaktadırlar. Neşeli anlarında da kahkahaya yakın sesler çıkarırlar. Konuşma özelliği sadece hayvanlara mahsus değildir. Bazı böcek türlerinin de kendilerine göre konuşma ve anlaşma metodları vardır. Meselâ, örümcek, yaptığı ağını dişisiyle konuşmak için kullanmaktadır. Erkek örümcek, ağın ağzında durur ve dişisini cezbeder. Dişi de onu karşılar, ağın örülmesinde direktif alıp verir.
Bazı hayvanlar, insanların da sözlerini anlarlar ve karşılık verirler. Meselâ, köpekler bu hususta çok mahâretlidirler. Tavuklar, belli bir sesle çağrılırlar ve koşarak gelirler. Sığırlar, ıslıkla su içmeye çağrılır. Çocuklar balıkları avlamak için özel bir ses çıkararak onların toplanmalarını temin ederler.
Rüzgârın bir kelebeği üst kattaki pencereden içeri attığını düşünelim. Dişi kelebek hemen gizli bir işaretle erkeğine haber verir. Erkek kelebek ne kadar uzakta bulunursa bulunsun, bu işareti alır ve karşılığını verir. Bu kelebeği şaşırtmak istesek şaşırtamayız. Acaba bu çelimsiz ve cılız yaratığın telsiz vericisi ve erkeğinin telsiz alıcısı mı vardır? Yoksa dişisi, havayı titreştiriyor da, öteki bu titreşimleri mi alıyor?
Memelilerin pek çoğu, -köpeğin bir duvara bir kaç damla siymesi gibi- özel bezlerinden salgıladıkları kokulu maddelerle hayat sahalarını belirler. Meselâ, dağ keçisi, kokulu bir madde bırakmak için başını ağaçlara sürter. Bu çeşit maddelere “feromon” denir. Bunlar, dışarıya salınan hormonlardır. Feromonların davranışa yönelik işlevleri çok çeşitlidir. Toplumsal süreçlerin bütün çeşitlerinde rol oynar. Böceklerde, husûsiyetle çekirge, arı ve karınca gibi hayvanlarda bunun çok daha mühim bir rolü vardır. Arılarda ana arı, işçi arıların yaladığı bir madde salgılar. Bu, aynı kovanda barınan arıların birbirini tanımaları için tam bir kimyasal işarettir.
7- HAYVANLARLA İNSANLARIN ANLAŞMASI
İnsanların bazı hayvan türleriyle çok iyi anlaştığını hepimiz biliriz. Meselâ, kedi, köpek gibi ev hayvanları kendi adlarından başka sahibinin söylediği pek çok kelimeyi anlayabilir. Hayvan psikolojisi uzmanları husûsiyetle maymunlarla diyolog kurmayı ve bu diyoloğu ileri götürmeyi denediler. Bu deneylerinde mühim mesafeler katettiler. Bir şempanze ile sağır ve dilsizlere özgü işaret diliyle bazı hususlarda anlaşılabileceğini gördüler.
8- CANLILARIN KENDİLERİNİ KORUMALARI
İnsan nasıl kendisini korumasını biliyorsa, pek çok canlı da kendisini korur. Bunun örnekleri çoktur. Dr. Archibald Roteldog, bir vahşi hayvanı evcilleştirir, bu hayvan ağır bir şekilde yaralanır. Doktor yarayı yıkayıp gerektiği şekilde sargısını yapar. Fakat hayvan, sanki doktorun yaptığı sargıyı beğenmemiş gibi onu çözer ve yarayı güzelce diliyle yalayıp güneşe ve temiz havaya bırakır. Yara da kısa zamanda iyileşir. Bu, Allah’ın hayvana bahşettiği bir duygu ve davranıştır. Meselâ, ayılar hastalandıkları zaman bazı bitkilerin köklerini eşeleyip yiyerek tedavi olurlar. Yılan, hazım için ıtır liflerinin köklerini yutar. Hayvanlar ve kuşlar sıtmaya yakalandıkları zaman güneşli ve açık havalı yerlerde yerleşirler. Zararlı bir şey yediklerini farkettikleri zaman, bunu tamamen kusturacak veya ishal yapacak bitkiler yerler.
Yaban tavuğunun bacağı kesildiği zaman hemen onu çamurla sıvayıp, üstünü, bulduğu elyafla sarar. Kuşlar, sık sık gagalarını ağaçlara sürterek temizlerler, sık sık yıkanırlar. Toplu hâlde yaşayan hayvan ve kuş grupları, arkadan kendilerini koruyacak, önden yolu keşfedecek elemanlar tayin ederler. Meselâ, ormanda filler -cezalandırmak üzere topluluktan ayırdıkları hariç- yalnız başlarına dolaşmazlar.
Kastor kuşu, ağaç dallarını ve yapraklarını keserek büyük gürültü çıkardığından dört yanında gözcü bulundurur. İki ceylan otlarken nöbetleşe otlarlar. Birisi otlar, öteki nöbet tutar, sonra beriki otlar, öteki nöbet tutar.
Gençliğimizde bazan avcılık yapardık. Çok yağan yağmurlardan arazilerimizin alt tarafında büyük bir su birikintisi meydana gelirdi. Buraya zaman zaman iri ördek grupları gelirdi. Bir defasında buraya avlanmaya gittim. Çalıların arkasına iyice saklandım. Bir grup iri ördek geldi, su birikintisinin etrafında bir kaç tur atıp bir tehlike olup olmadığını kontrol ettiler. İyice saklanıp hiç kımıldamadığım için beni fark edemediler. Su birikintisine topluca inip kondular, bir süre hiç birisi kımıldamadan bir süre bekledi. -Belki komutanlarının emriyle- bir daha havalandılar, iki tur daha attılar. Sonra bir tehlike olmadığı kanâatine varınca tekrar konup yayılmaya başladılar. Bu onlara Allah’ın bir ilhâmı değil de nedir?
Bir defasında bir kedinin yerde yiyecek toplayan kumruları avlamak için onlara doğru yaklaşışını izledim ve hayretler içinde kaldım. Kedi tam siper biçiminde yavaş yavaş ilerliyor. Gözünü asla avlarından ayırmıyordu. Kumrular bir yiyor, “acaba bir tehlike var mı?” diye bir etraflarına bakınıyorlardı. Kumrular yemeyi bırakıp etraflarına bakınca kedi tam siper biçiminde adeta yere yatıyordu. Böylece onlara epeyce yaklaştı, onları uçmadan yakalayabileceği bir mesafeye gelince üzerlerine atladı ama kumrular uçarak canlarını kurtardılar. Bu, hayvanlara Allah’ın ilhâmından başka bir şey değildir. Bütün hayvanlar bir taraftan yiyeceklerini yerler, öbür taraftan düşman geliyor mu diye etraflarını gözetlerler. Bu, onların akılsız olmadığını gösterir.
9- HAYVANLARIN YER VE YOL BULMA YETENEKLERİ
Bazı hayvanların, insanın anlamakta güçlük çektiği bazı davranışları vardır. Meselâ, Ekvator Afrika’sından dönen kırlangıç Türkiye’nin herhangi bir bölgesindeki bir önceki yıl yaptığı yuvayı ertesi yıl gelip nasıl bulabiliyor? Yapılan araştırmalar göstermiştir ki, göçmen kuşların başlıca nirengisi güneştir. Ama sadece güneş değildir. Çünkü bazan gece de yol alırlar. O hâlde aynı zamanda aydır ve yıldızlardır. Güneşin, ayın ve yıldızların görünür hareketleri, kuşların yön bulmasında bazı düzeltmeler yapmasını gerektirir. Kuşlar, hava kapalı olduğu zaman karadaki dağlar, akarsular, kıyılar vb. nirengileri kullanırlar. Türlerden bir çoğu, yardımcı araç olarak yer manyetik alanından yararlanır. Yer bellemek işe yarar, ama kuşların yer bulması, yön belirlemesi çoğunlukla doğuştan gelir.
10- OLAĞANÜSTÜ HAYVANLAR
Hayvanlardan bazılarının basit çapta da olsa bazı âletleri kullanmaları, onların gerçek bir zekâ sahibi olduğunun kanıtıdır. Bu hayvanlar, yalnız içgüdü ile çözülemeyecek yeni bir problemi çözme yeteneği göstermektedir. Bazı hayvanların yaptıklarına baktığımız zaman onların gerçekten akıl ve şuurdan tamamen yoksun olduğunu söylememiz güçleşir.
Keklikler, yavrularını yakalamak isteyen avcıları şaşırtmak ve yavrularının saklanmalarını sağlamak amacıyla kanadı kırık numarası yaparlar. Avcı onu yakalamak için yaklaşınca uçarak kaçarlar. Yavruları da hemen bitkilerin aralarına saklanırlar. Bazılarının saklanma şekli de çok ilginçtir: saklanmak için uygun bir yer bulamazsa bu defa büyükçe bir ağaç yaprağını ayaklarıyla tutarak ters yatmak suretiyle yaprağın altına saklanırlar. Bazı hayvanlar buna benzer çok ilginç davranışlar sergilerler. Bunları sadece bir “içgüdü” kavramıyla açıklamak mümkün değildir. Demek ki Yüce Yaratıcı, hayvanlara da yiyecek bulma, düşmandan korunma ve böylece hayatlarını devam ettirmenin yöntemlerini öğretmiştir.
11- HAYVANLARDAN YARARLANMA
12- DEVENİN YARATILIŞI
8) İki dizi halinde gür kirpikleri vardır. Bu kirpikler, gözlerini, uçan kum zerreciklerine karşı korur.
15) Devenin etinin ve sütünün besin değeri çok yüksektir. Eti mayasıla, sütü mide rahatsızlığına iyi gelir. Sahip olduğu husûsiyetler itibariyle çöl iklimine çok dayanıklı olan deve, nakil vasıtalarının gelişmediği devirlerde nakliyatta, çok mühim bir rol üstlenmiştir. Hayvanların bazısından binit olarak yararlanırız. Develer, filler, atlar, katırlar, eşekler vb. hayvanlar eşyalarımızın taşınmasında bize büyük faydalar sağlamaktadır. Husûsiyetle develerin uzun ve zorlu yollara dayanıklılığı, ciğerlerinde su depolaması ve aç kaldığı zaman gıda ihtiyacını uzun süre karşılayacak hörgücündeki yağ stoku ona ayrı bir husûsiyet vermektetir. Develer daha çok çöl yolculuklarında insanların çok işine yaramaktadır. Yüce Allah, bunlar üzerinde düşünerek ibret almamızı istemektedir.
 A. C. Morrisson, a.g.e., s. 40-41.
 A. C. Morrisson, a.g.e., s. 46-47.
 A. C. Morrisson, a.g.e., s. 53.
 Abdürrezzâk Nevfel, a.g.e., s. 172.
 İsmail Hekimoğlu, H. Hüseyin Korkmaz, İlimler ve Yorumlar, s. 44; Emin Arık, Ateizm’den İnanca, s. 142-143.
 Said Havva, İslâm’da Allah İnancı, Terc. Ramazan Nazlı, s. 101.
 Said Havva, a.g.e., s. 79-80.
 Afif Abdülfettâh Tabbâra, a.g.e., s. 75.
 Bir erkeğin bir çok dişiyle birleştiği, çiftleştiği hayvanlara “poligam” denir. (Meydan Larousse, XVI,171).
 Memo Larousse, I,72.
 Sıcak ülkelerde toplu hâlde yaşayan böcektir. Bunlar, divik de denen beyaz karıncalardır. (Meydan Larousse, V,396).
 Memo Larousse, I,72.
 Memo Larousse, I,73.
 Memo Larousse, I,73.
 Memo Larousse, I,73.
 Abdürrezzâk Nevfel, a.g.e., s. 175.
 Nevfel, a.g.e, s. 177.
 Nevfel, a.g.e, s. 177-178.
 Nevfel, a.g.e, s. 179.
 Emin Arık, Ateizm’den İnanca, s. 141-142.
 Memo Larousse, I,70.
 Abdürrezzâk Nevfel, a.g.e., s. 183-186.
 Memo Larousse, I,70-71.
 Memo Larousse, I,116.
 Celal Yıldırım, a.g.e., XIII,6753-6754.
 Celal Yıldırım, a.g.e., VIII,4093-4094.