Kiriklar teknoloji sayesinde çok daha kolay iyilesiyor
Tip teknolojisinde yasanan gelismeler, ortopedi ve travmatoloji alanina çok hizli yansiyor. Özellikle son yillarda gelisen kiriklarin tedavisindeki yeni cerrahi yaklasimlar, hastalarin kirik nedeniyle bozulan is ve sosyal yasam performansinin en kisa zamanda ve tam olarak düzeltilmesini sagliyor.
Kirik tedavilerinde geçmis yillarda hayati idame ettirecek düzeyde iyilesme tatmin edici olarak görülüyor ve cerrrahi tedaviden de mümkün oldugu kadar uzak duruluyordu. Gelisen tibbi - cerrahi teknikler ve anesteziyolojide yasanan ilerlemeler, günümüzde bu yaklasimdan tamamen uzaklasilmasini sagladi. Anadolu Saglik Merkezi Ortopedi ve Travmatoloji Uzmani Prof. Dr. Ahmet Kiral, kirik tedavisindeki yeni yaklasimlari, tedavinin uygulama alanlarini, avantaj ve dezavantajlarini anlatti.
Fonksiyonel immobilizasyon mantigi
Özellikle son yillarda yaygin olarak kullanilan bu yöntem, klasik sert ve uzun alçilama mantigi yerine; daha kisa, yari sert, erken yük vermeye ve adele fonksiyonuna izin veren yeni bir alçilama teknigi olarak tanimlaniyor. Hastaya sagladigi en büyük avantaj ise büyük kisminin veya tamaminin yari sert - esneme olanagina sahip olmasi nedeniyle, adelelerin alçi içinde kasilip gevsemeyebilmesi. Bu sayede alçi içinde kan dolasiminin çok daha iyi olmasi saglanarak, kirik iyilesmesi de hizlaniyor.
Prof. Dr. Ahmet Kiral, yöntemin her kirikta kullanilamayacagini belirterek, “Bu uygulama özellikle kaval kemigi kiriklarinda diz altina kadar yapiliyor ve hasta ayaginin üzerine daha erken basabiliyor. Kol kemiklerindeki kiriklarda da basarili sonuçlar veriyor. Ancak kirigin çok parçali olmamasi, uç uca gelebilmesi ve kaymamasi gerekiyor” diye konusuyor. Bu yöntemde kullanilan alçinin kasinti ve allerji yapmamasinin hastaya büyük kolaylik sagladigina isaret eden Prof. Dr. Kiral, “Ayrica hasta kolayca banyo yapabildigi gibi, deniz veya havuza da girebiliyor. Hastanin erken ayaga kalkarak ayagina erken yük vermesi, günlük hayatina daha kolay geçmesini saglayabiliyor. Ayrica kirik yerine basinç gelmesi de kaynamayi kolaylastiriyor. Bu yöntemin dezavantajlari arasinda, yöntemin daha pahali olmasi geliyor. Ayrica özel uygulama teknigi nedeniyle deneyimli kisilerce veya deneyimli kisilerin refakatinde yapilmasi gerekiyor.”
Kemiklere elektromanyetik alan uygulanarak kirigin daha kolay kaynamasinin saglandigi bu yöntem, çok uzun zamandir kullaniliyor. Ancak yöntem sadece belirli kiriklarda uygulanabiliyor. Prof. Dr. Kiral’in verdigi bilgiye göre, taze kiriklar yöntemin uygulanmasi için uygun degil. Yöntem genellikle kaynama sorunu olan, kaynama süresi gecikmis kiriklarda yardimci yöntem olarak kullaniliyor. Her gün 20 - 40 dakikalik uygulamayla seçilmis kiriklarda iyilesme zamani %50’lere kadar kisaltilabiliyor.
Elektronik bir cihaz olan stimülatörlerin pahali olmasi nedeniyle, profesyonel sporcularda veya iyilesme süresi çok uzun olan kiriklarda daha çok uygulama olanagi buluyor.
Artroskopik yardimla yapilan küçük müdahaleli operasyonlar
Eklem içi kiriklarinin tedavisinde her yas grubunda yaygin olarak kullanilan bu yöntemin uygulanmasiyla ilgili Prof. Dr. Ahmet Kiral sunlari anlatiyor: “Özellikle diz ve ayak bilegi eklem içi kiriklarinda cerrahinin temel amaci eklem yüzeyinde basamaklama olmaksizin kirigi tamamen sabit bir biçimde tespit etmektir. Klasik cerrahi yöntemlerde eklem açilarak direkt görüs altinda kirik tespit edilmekte ve bu da ciddi eklem sertliklerinin olusmasina neden olabilmektedir. Bu yöntem sayesinde eklem içi kiriklarin bir kisminda artroskopi yardimiyla, eklem açilmadan kirik monitörden izlenebiliyor ve disaridan içeriye dogru uygulanan özel çivilerle tespit edilebiliyor. Böylece, ameliyat sonrasi olusabilecek eklem sertligi riskinin önüne geçilebildigi gibi fizyoterapi ve tam fonksiyona ulasma zamani da kisaliyor. Hatta bazi kiriklar hiç kesi yapilmadan eksternal fiksatörlerle tespit edilebiliyor ve yapilan ameliyatlar çok daha agrisiz oldugu gibi yara ve enfeksiyon riski de düsüyor.
Ayrica eklem fonksiyonlarinin durumu da son derece iyi oluyor. Ancak en önemli nokta, yöntemin uygun teknik altyapi kosullarinda ve deneyimli ellerde yapilmasidir.”
Daha çok trafik kazasi gibi büyük travmalar sonrasinda kemigin derinin disina çikip havayla temas ettigi durumlarda bu yönteme basvuruluyor. Prof. Dr. Ahmet Kiral’in verdigi bilgiye göre, açik kirik denilen dis yüzeyle iliskili kiriklarda, eklem içi çok parçali kiriklarda, ameliyat sonrasi veya ameliyat olmaksizin iltihap gelismis kiriklarda, kaynamayan ya da yalnis kaynamis bazi kiriklarda bu teknik iyilesme olanagi sagliyor. Prof. Dr. Kiral sözlerine söyle devam ediyor: “Bu kiriklar havayla temas ettigi için enfeksiyon orani çok yüksektir. Dolayisiyla kirigi tekrar yerine oturtmak için farkli bir yöntem kullaniliyor. Açik kiriklarda enfeksiyon riskinden dolayi standart tedavi yöntemleri uygulamak zorlasiyor. Bu durumda, kirigin üst ve altinda, havayla temas etmemis kisimlarindan vida veya tellerle tutturuluyor. Cilt disina yerlestirilmis eksternal fiksatörler denilen bir cihaz yardimiyla kiriktan uzaktaki bölgelerden kirik tespit ediliyor. Dolayisiyla kirik bu sekilde kaynatiliyor. Bu sistem uygulandiktan sonra hasta rahatlikla yürüyebiliyor.”
Protez cerrahisi kalça kiriklarinda 30 yili askin süredir kullanilan bir yöntem. Ancak eski protezler kalça kiriklarinin sinirli tiplerine uygulanabiliyorken, günümüzde gelismis protez dizaynlari kalça kiriklarinin çok büyük kismina uygulanabiliyor. Ayrica anestezi tekniklerinin gelismesi de yas ve dahili sorunlara ragmen her yasta hastanin ameliyat olabilmesine imkan sagliyor.
Prof. Dr. Ahmet Kiral, yaslilarin hayat kalitelerinin artmasina yardimci olan yeni protez uygulamalariyla ilgili su bilgileri aktariyor: “Yaslilarda kemiklerde kaynamama sorunlari söz konusu oldugu için protezler özellikle kalça, omuz bölgesi kiriklarinda olarak kullaniliyor. Uygulanan protez nedeniyle kiriklarin kaynamasi ya da kaynamamasi gibi bir sorun olmadan, protez uygulamasinin ardindan hasta yürümeye baslayabiliyor. Böylece, yatmaya bagli dahili hastaliklar ve emboli olusumu riski en aza indiriliyor. Ancak uygulamanin basarili olabilmesi için kirik sonrasindaki birkaç gün içinde cerrahi islemin yapilmasi gerekiyor. Protez ameliyatlari nispeten pahalidir ve çok iyi sterilizasyona sahip ameliyathane ortami gerektirir. Hastalarin proteze uyumsuzlugu ise söz konusu degildir.”
Özellikle büyük trafik kazalari sonrasinda olusan legen kemigi kiriklari, büyük eklemlerdeki parçali kiriklarda artik çok basarili sonuçlara ulasilabiliyor. Eskiden bunlarin tedavisinde büyük zorluklar yasandigini söyleyen Prof. Dr. Ahmet Kiral, ortopedinin halen karsilastigi en sorunlu kirik tiplerinin legen kemiginin bütünlügünü bozan büyük kiriklar ve büyük eklem içi parçali kiriklari olduguna isaret ediyor. Prof. Dr. Kiral, günümüzde bu kiriklarin tedavi yaklasimini söyle ifade ediyor: “Geçmiste ölüm riski büyük, tespit olanagi kisitli olan legen kemigi (pelvis) radikal ameliyatlardan kaçiniliyordu. Eklem içi çok parçali kiriklarda ise kirik tespiti zayif olarak yapiliyor ve bu tespit disaridan alçi uygulamasi ile destekleniyordu. Sonuç olarak da hastalar fonksiyon kazanmada zorlaniyordu. Günümüzde yogun bakim, anestezi olanaklarinin gelisimi sayesinde, hayati riskler önemli oranda azaldi. Cerrahi tekniklerinin gelismesi, tespit materyalleri ve yeni kirik tedavi yaklasimi sayesinde büyük eklem ve pelvis kiriklari radikal ve büyük ameliyatlarla tam olarak tespit edilebiliyor. Alçi uygulamasina gerek kalmadan, erken hareket olanagi saglanabiliyor. Özellikle pelvis ameliyatlari multidisipliner bir tedavi yaklasimi gerektirdiginden zaman zaman ameliyatta ortopedi ekibine ek olarak üroloji, damar cerrahisi, genel cerrahi ve girisimsel radyoloji ekiplerinin birlikte hareket etmesi gerekebiliyor. Ayrica bu ameliyatlarin deneyimli ekipler tarafindan yapilmasi ve cerrahi yogun bakim kosullarinin çok iyi olusturulmasi sonuçtaki basariyi etkileyen önemli kriterdir.”
Kapali intramedüller çivileme teknikleri
Son yillarda en fazla uygulama alani bulan bu yöntemin her hastada kullanilabilmesi en önemli avantajlarindan biri. Erken yüklenmeye izin veren bu yöntemle hasta cerrahi müdahale sonrasinda herhangi bir sargi islemine gerek kalmadan hareket edebiliyor. Bacak ve kollardaki uzun kemiklerin eklem disi kiriklarinin büyük bölümünde uygulanan yöntemle ilgili Prof. Dr. Kiral sunlari anlatti: “Kirik hattinin açilmasinin bazi sakincalari bulunuyor. Bunlarin basinda da kemik enfeksiyonlari geliyor. Kirik bölgesinin cerrahi yolla açilmasindaki bir baska dezavantaji, taze kemik uçlarindan kirik bölgesine olan kanamanin bosaltilmasidir. Bu kanama içinde zengin kemik yapim hücresi (osteoblast) ve üreme ortami bulunuyor. Cerrahiyle bosaltilmasi kirik iyilesmesini zorlastiriyor. Kemik kiriklarinin açilmasinin bir baska dezavantaji ise kirik kemik uçlari veya darbenin zedeledigi cildin üzerinde yapilan kesilerin kapanmasinda sorun yasanabilmesi. Bu nedenle kirik hatti açilmadan, kiriktan uzak bölgelerden 2 - 3 cm.’lik kesilerden girilerek tedavi yapilmasi, iyilesme sürecini önemli oranda kisaltiyor. Uyluk kemigi kiriklarinda kalçadan, kaval kemigi kiriklarinda dizin hemen altindan, üst kol kemigi kiriklarinda omuzdan, önkol kemikleri kiriklarinda dirsek ve el bileginden yapilan birkaç santimetrelik kesilerden kemik içine yerlestirilen çiviler kirigi çok etkin bir biçimde tespit edilebiliyor. Böylece kirik hattinin açilmasindan kaynaklanabilecek komplikasyonlarin önüne geçilmis olunuyor. Ayrica, alçi uygulamasina gerek duyulmuyor.”Kullanilan çivilerin vücutla uyumlu materyaller oldugu için ömür boyu vücutta kalmasinin bir sakincasi bulunmadigina isaret eden Prof. Dr. Kiral, “Çiviler konulduktan sonra kemigin kaynamasi bekleniyor ve hasta tarafindan çikarilmasi istenirse kaynama gerçeklestirdikten sonra bir buçuk yil kemigin güçlenmesinin beklenmesi gerekiyor” diyor. Prof. Dr. Kiral, su anda Anadolu Saglik Merkezi’nde standart tedavi yöntemi olarak uygulanan “kapali intramedüller çivileme teknikleri”nin teknik altyapi gerektirmesi ve zorlugu nedeniyle uzman kisilerce yapilmasi gerektigine dikkat çekiyor.
Her türlü kirik için erken agresif rehabilitasyon
Her tür kirikta erken rehabilitasyonun çok önemli oldugunu söyleyen Prof. Dr. Ahmet Kiral, “Eskiden erken rehabilitasyona baslamak mümkün olmuyordu. Ancak bugün kullanilan materyaller ve uygulanan cerrahi islem sayesinde erken rehabilitasyona baslamak mümkün olabiliyor” diye konustu. Günümüzde etkin kirik tespiti tekniklerinin sagladigi olanaklarla ameliyatin hemen ardindan fizyoterapiye baslanabildigini söyleyen Prof. Dr. Kiral sözlerine söyle devam ediyor: “Fizyoterapiye erken baslanabilmesiyle kirik iyilesme sürecinde tam fonksiyon için gereken eklem hareket açikligi ve adele gücü büyük oranda saglanabiliyor. Özellikle eklemi ilgilendiren kirik veya bag ameliyatlarinda sonucun basarisini uygun, stabil cerrahi ve erken hareket belirleyebiliyor. Günümüzde bu tür ameliyatlardan 24 - 48 saat sonra devamli pasif hareket cihazlari ile harekete baslaniyor. Bu sirada olusacak agrilar epidural kateter yöntemiyle kontrol edilebiliyor ve agri azalir azalmaz etkin ve sürekli fizyoterapiye devam ediliyor. Eklemi ilgilendirmeyen kiriklarda da adele gücünü devam ettirici, çevre eklem hareketlerini koruyucu fizyoterapiye hemen baslanabiliyor. Uzun süreli alçi uygulamasi gerektiren hastalarda alçi içinde kalan adelelerin güçlerini elektrik ile uyarilarak korumak, alçi sonrasi normal aktiviteye dönüs süresini ciddi biçimde kisaltiyor.”