Müzik Dersi Notları: Türk Halk Müziği
Halk müziği; kaynağı halka dayanan, toplumun ortak duygu ve düşüncelerini, yalın, samimi, coşkulu ve içli ezgilerle anlatan sözlü ya da sözsüz eserlerdir. Sözlü müzik, bütün türleriyle halk türkülerini, sözsüz müzik ise halk oyunlarının ezgilerini kapsar. Çıkış noktası halk olduğundan, yöresel açıdan oldukça zenginlik ve çeşitlilik gösterir. Türk halk müziği genel olarak anonim yapıya sahiptir.
Türk halk müziği geleneği sözlü eserler üzerine kurulmuştur. Dolayısıyla mevcut repertuarın neredeyse % 95’i sözlü eserlerden oluşur. Çalgısal eserler ise çoğunlukla oyun havaları biçiminde karşımıza çıkar. Bu bakımdan bu ayrıştırmanın yanı sıra sözlü eserlerin form yapıları ve türlerini birlikte anmak gerekir. Zira türler, formları belirleyen temel öğelerdir.
Türk halk müziği geleneği içinde yer alan her türlü sözlü ezgi için kullanılan Türkü, formal bir ayrım yapılmaksızın kullanılan özel bir terimdir. Ancak Türkü terimi yalnızca sözlü halk müziği örnekleri için geçerli bir terimdir. Bazı Oyun havaları ve çalgısal ezgiler için yöresel terimler kullanılır. Halk şarkısı anlamında kullanılan bu terimin kaynağının Türk sözcüğü olduğu genel olarak kabul görmüştür. Türk halkının yarattığı anonim nitelikli sözlü ve ezgili ürünlere bu isim verilmektedir.
Türk Halk Müziğinde aranan özellikleri Nida Tüfekçi şöyle sıralamıştır:
*Sahibinin bilinmemesi anonim olması
*Halk tarafından benimsenip, onun ifadesine bürünmüş olması
*Halkın ortak malı olması
*Kulaktan kulağa verilmek suretiyle hayatiyetini sürdürmesi
*Gelenek haline gelmesi
*Zaman içinde derin geçmişi olması
*Mekân içinde yaygın olması
*Yöresel dil ve müzik özelliklerini bünyesinde taşıması
*Kişisel yapım olmaması
Tüm bunların ışığı altında Türk halk müziğinde yer alan iki büyük formu şu şekilde ele almak mümkündür:
Uzun Havalar, serbest tartımlı ezgilerdir. Düzenli bir ritim özelliği göstermeyen ancak, bazı geleneksel söyleyiş kalıplarına göre icra edilen bir formdur. Uzun hava terimi halk arasında yaygın değildir. Bu terim yerine bu formu belirleyen bazı tür adları, halk arasında daha fazla yaygındır. Hoyrat, Maya, Bozlak, Elezber, Müstezat,Tecnis, Barak Havaları, Gurbet Havaları bu türlerden bazılarıdır.
Kırık Havalar, ritmik karakterleri ve ölçüleri belirgin olan ezgilerdir. Düzenli bir ritim özelliği göstermekle birlikte, geleneksel söyleyiş kalıplarına bağlı olarak icra edilen bir formdur. Kırık havaların birçoğu aynı zamanda oyun havasıdır. Kırık hava terimi de uzun hava gibi yaygın kullanılmamaktadır. Bu terim yerine formu belirleyen bazı tür adları kullanılır. Karşılama, Halay, Bar, Horon, Bengi, Zeybek, Semah, Teke Zotlatması bu türlerin bazılarıdır.
*Hoyratlar, cinaslı manilerle söylenen uzun hava türüdür.
*Sivas’tan başlayarak bütün Doğu Anadolu’da, Güney Doğu Anadolu’da ve bugün Irak sınırları içinde olan Kerkük’te hoyratlar söylenir.
*Hoyratlar bazı isimlerle anılırlar: Gelin Hoyratı, Nöbetçi Hoyratı, Muhalif Hoyratı, Kesik Hoyrat, Muçula Hoyratı vb.
*Türk Halk Müziğinin en yaygın uzun hava türlerinden birisidir. Hemen hemen her yörede bulunur.
*Bir giriş sazından sonra (bu giriş sazı ritmik bir melodi de olabilir) uzun hava serbest tarzda okunur. Aralarda yine aynı saz partisi çalınır.
*Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde daha fazla görülür.
*Mayalar, tüm doğal ve sosyal olayları konu edinir.
*Bozlak; feryat etmek, çığlık atmak anlamındadır. Bozlaklar insan feryadını, çığlığını andıran müzikal haykırışlardır.
*Orta Anadolu’da yaygın olmakla birlikte Maraş, Antep, illerinde de söylenir.
*Bozlaklar genel olarak minör karakterli ezgi yapısına sahiptir. La eksenine göre 2.derece si bemol veya si bemol 3 komalık sesler içerir.
*En yaygın bozlak türleri şunlardır: Avşar bozlağı, Türkmen bozlağı, Kırşehir bozlağı, Şekerdağı bozlağı, Kırat bozlağı, Katırcıoğlu bozlağı, Aydost bozlağı.
*Türkiye’nin Güneybatı kesiminde yer alan ve adına teke yöresi denilen bölgede çalınan ve söylenen uzun hava türüne Gurbet Havası denir.
*Daha çok gurbet ve hasret temalarını işlemektedir.
*Gurbet havalarının en tanınmışları şunlardır: Avşar Beyleri, Güllük Dağı, Ne Dönersin Kahpe Felek, Çıktım Gurbet Ele Geri Gelinmez.
* Divan için seçilen şiirler, Divan şiirinin aruz ölçülü fa’ ilatün fa’ ilatün fa’ ilatün
fa’ ilün kalıbıyla beyit şeklinde yazılmış 15 heceli şiirlerden oluşmaktadır.
* 15 heceli divan şiirlerinin yanında halk şairlerinin hece ölçüsünün 11’ li kalıbıyla yazdıkları bir kısım şiirleri de müzikal form dâhilinde koşma divan vb. adlarla icra anılmakta ise de edebi tür açısından genel kabule göre bunlar divan sayılmamaktadır. Bu türden olanlar için Klasik Uzun Hava adlandırmasının daha uygun olacağı önerilmektedir.
* Genellikle müzikal form ( usul, ezgi zenginliği, şiiriyet, kullanılan ses aralığı vb. ) açısından önem arz eder. Çoğu kez ritmik bir giriş sazından sonra uzun havanın vokal partisi gelir. Sonra yine ritmik aranağme çalınır. Saz partilerinin serbest tartımlı olduğu divanlar da vardır.
* Şehir muhiti musikisi oluşu; çalanın, okuyanın, dinleyenin edebi, müzikal ve felsefi birikime sahip olması; ayrıca Türkiye’ deki zengin örneklerinin belirli eski kültür merkezlerinde bulunması önemli özelliklerindendir. Divanlar Anadolu’nun pek çok yerinde icra edilirse de orta ve doğu Anadolu’da daha çok bulunur.
* Hem klasik Türk müziği sazlarıyla hem de halk müziği sazlarıyla icrası görülmektedir.
* Form olarak; genellikle uzun hava tarzındadır. Bunun yanında tamamen ritmik türkü tarzında ( sözlü kırık hava ) olup da sırf edebi tür özelliğinden dolayı divan olarak adlandırılan eserler de bulunmaktadır.
* Güfte olarak seçilen divanlarda herhangi bir tema sınırlaması yoktur. Ancak genel anlamda hayatın türlü yönlerini içermek kaydı ile felsefi, tasavvufi, eğitici nasihat edici şiirler kullanılmaktadır.
KAYNAK: TC. Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü İstanbul Devlet Türk Halk Müziği Korosu Müdürlüğü Geleneksel Müziğimizde Divanlar & Klasik Uzun Havalar Albümü
*Toplum vicdanında derin izler bırakan doğal olaylarla bazı üzücü kişisel olayları konu edinen uzun hava türlerinden biridir.
*Ağıtlar ezgi karakteri itibarı ile de yöresel bir niteliğe sahiptirler. Örneğin bir sel felaketini veya bir zelzeleyi konu edinebildiği gibi genç yaşta ölen bir gelini veya savaşta ölen bir askeri konu edinir.
*Daha çok bir ölünün ardından söylenir. Anadolu’nun hemen her yöresinde ölülerin başında ağıt yakıcılar adıyla bilinen kadınlar, o ölünün niteliklerini dile getiren ağıtlar söylerler. Ağıtçı kadınlar bu işi profesyonel bir uğraş olarak yerine getirirler.
*Ağıtlar uzun hava formunda olabildiği gibi kırık hava formunda da olabilir.
*Anadolu sahasının hemen her bölgesinde kullanılan deyiş genel olarak sözlü ezgileri tanımlamada kullanılan bir terimdir.
*Daha özel kullanım alanı ise Alevi-Bektaşi toplulukları arasında söylenen ve şiir itibariyle mutlaka bir aşığa ait olan ezgi kalıpları için kullanılır.
*Mistik konuları ele alan deyişler olduğu gibi, çeşitli toplumsal konuları içeren deyişler de vardır.
*Daha çok Bektaşi topluluklarının mistik ve sosyal içerikli konuları içeren müzikli ilahilerine bu ad verilmektedir.
*Anadolu’nun her bölgesinde İslam tasavvufunun öğretilerini yaşayan tarikatların ritüellerinde söylenen sözlü ezgilerdir.
*Ezgi karakteri bakımından herhangi bir sınırlandırma olmaksızın icra edilir. Ancak ezgiler daha çok mistik temaları içermektedirler.
*Kına, düğün gibi ritüellerde okunan, mistik temaları içermeyen ilahiler de vardır.
* Halay kelimesinin Alay kelimesinden türediği yaygın bir kanıdır. Etimolojik açıdan Alay, Latince bir sözcük olarak M.Ö. 2.yy’ da kaydedilmiştir. Türkçede geleneksel Türk akıncı düzeninin aksine, düzgün saflar halinde dizili süvari birliği anlamında Alay kelimesi kullanılmaktadır. Halk dilinde kalabalık, güruh manası vardır. Bu anlamda Halay kelimesinin bir düzen ve disiplin içinde uyumlu figürler eşliğinde oynanan bir oyun türüne yakıştırılabileceğini düşünebiliriz.
* Halay ya da Alay oyunları, kendine özgü bir kuruluşa sahiptir. Şiir, hareket, soyluluk, tavır, müzik ve dans formu ve niteliği yönlerinden birbirine zıt fakat tonal yönden birbirine bağlı birkaç oyun, batıdaki süit formunda ve birlik içinde değişikliği ifade eden bir şekil gösterir.
* Halay; en az iki kişiden başlayarak yerin müsaadesi ve sayısı nispetinde kadrosu genişleyebilen; ağırdan başlayarak gittikçe hızlanan; yönetici komutu ile oynanan toplu oyunların genel adıdır.
*Halayların Ağırlama, Yeldirme, Yanlama, Sıktırma, Yaslanma, Kollama, Ayrılma, Zahlama, Hoplatma gibi hareket ve tempo ifade eden kısımları vardır.
*Sözlü ve sözsüz türlerine rastlanan halaylar açık hava ve meydanlarda davul-zurna eşliğinde çalınır ve oynanır. Mendille kumada edilir.
*Başlıca halay bölgeleri Kırşehir, Sivas, tüm Güneydoğu Anadolu, Yozgat ve civarıdır.
KAYNAK: TC. Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü İstanbul Devlet Türk Halk Müziği Korosu Müdürlüğü Bar Havaları Ağırlamalı Halaylar Zeybekler Albümü
* Erzurum başta olmak üzere Bayburt, Ağrı, Kars, Artvin, Gümüşhane, Erzincan ve Batı Ermenistan coğrafyasında görülür.
* Sıra halinde oynanan bir dans türüdür. Anlam olarak ‘’Bar’’ birlik ve beraberliği ifade eder. Genellikle erkekler tarafından oynanan on altı farklı çeşidi bulunmaktadır. Kadın ve erkek barları birbirinden ayrı karakter taşır.
* Sözlü barlar olduğu gibi sözsüz barlar da vardır.
* Temposu Halayların melodik gidişine göre daha yavaştır. Ritm açısından 5, 6, 9 ve 12 birimlik ölçülere sahiptir. Ağır tempoda başlayan oyun ve müzikte tempo giderek hızlanır.
* Zurna ve davul kullanılır.
* Düz dizi ya da yarım ay biçiminde, oyuncuların birbirine tutunarak oynadıkları Bar havalarında, dizinin başında oynayan oyuncuya BARBAŞI, sonunda oynayan oyuncuya da PÖÇÇÜK denir. Sonda ve başta bulunan oyuncuların ellerinde birer mendil bulunur. Bu bölgede, cesaret ve yiğit anlamında DADAŞ kelimesi kullanılmaktadır. Bu kelime aynı zamanda hemşehrilik ve dost anlamlarını da içermektedir.
* Alevi ve Bektaşi topluluklarının dini inançları doğrultusunda çaldıkları, söyledikleri oyunlu ezgilerdir. Yörelere göre değişen isimler alır. Semah, zemah, zamah, zamak vb.
* Semahların yurt sathında yayılışları konusu bugüne kadar tam anlamıyla ele alınmamıştır. Ancak Alevi ve Bektaşi'nin bulunduğu her yerde elbette semah da olacaktır.
* Semahlar kadın ve erkek bir arada dönüldüğü gibi yalnız kadınlar ya da erkekler arasında da dönülebilir. Kişi sayısı en az iki olmak kaydıyla daha fazla da olabilir.
* Semahlara değişik ebatlarda bağlamalar eşlik eder. Bundan başka Ege ve Akdeniz bölgesinde kabak kemane'nin, Doğu ve Orta Anadolu'da da kemanın semahlara eşlik ettiği görülmektedir. Kemanın çalınma biçimi omuzda değil dizdedir.
* Bu güne değin ele geçen semahlar içerisinde çok çeşitli usulleri rastlandıysa da bunlardan 9 zamanlı usullerin daha yoğun olarak bulunduğu görülür.
* Semahlar "Cem" adı verilen toplantıların son kısımlarında çalınır ve dönülür. Bu arada en az bir bölümlü olabildiği gibi birden fazla bölümlü de olabilir. Her bölüm bağımsız deyiş ve nefeslerden oluştuğu için bunların ayrıca söylenmesi de söz konusudur.
* Semahları şu şekilde sıralayabiliriz;
İl, ilçe, kasaba isimleriyle anılan semahlar: Erzincan Semahı, Keskin semahı, Şiran semahı.
Kuş ve hayvan isimleriyle anılan semahlar: Turnalar Semahı, Kırat Semahı.
* Ege bölgesinin tamamı ile Akdeniz bölgesinin bir kesiminde çalınan ve söylenen oyunlu ezgi türüdür.
* Kadın ve erkek oyunları farklıdır. Erkek zeybeklerinde kahramanca bir eda vardır.
* Zeybeklerin icrasında davul-zurna başta olmak üzere bağlama ailesi, kabak kemane, darbuka ve kaşık gibi enstrümanlar kullanılır.
* Zeybekler ağır, orta ve hızlı olmak üzere yapısal çeşitlilik gösterirler.
* Yurdumuzun Ankara, Çankırı, Kastamonu gibi illerinde de zeybeklere rastlanır.
*Yiğitlik, cesaret, savaşçı ve bireysel ruh hali; korumacı sosyal statünün temsili olan figürler ve müziğin, bize zeybeğin doğuşu ve Oğuz Boyları kültürünün bağlantısını sunmaktadır. Oğuzlar sembol olarak genellikle yırtıcı kuşları seçmişlerdir. Bu kuşların şahin ya da kartal olduğunu biliyoruz. Zeybekler de kutsal sayılan bu kuşların hareketlerinden esinlenerek meydana gelmişlerdir.
*Teke bölgesinde ( Denizli, Muğla, Burdur, Isparta, Antalya ) çalınan ve söylenen oyunlu ezgilerdir.
*Hareketli ve hızlı bir oyun karakterleri vardır.
*Teke zortlatmaları, 9 zamanlı örneklerdendir.
* Özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi'nde yoğunlaşan oyunlu ezgilerdir.
*Yapı itibariyle hızlı karakterli oyunlardır.
*Horonlara eşlik eden saz çoğunlukla kemençedir. Zaman zaman davul, zurna, kaval ve tulumla da horonlar çalınır, söylenir ve oynanır.
*7 ve 9 zamanlı usullerin yanında karma usullerin de horonların bünyesinde yer aldığı görülür.
*Trakya Bölgesi'nde çalınan ve söylenen oyunlu ezgilerdir.
*Kırklareli, Tekirdağ, Edirne, Silivri ve Çanakkale de bu alana girerler.
*Hora oyunları çok hızlı ritmli ve kıvraktır. Ayak adımları ön plandadır.
*Türkiye dışında kalmış Kosova, Makedonya, Bulgaristan ve Balkanlar'daki Türk oyunları da bu kategoriye sokulmaktadır.
*Bu tip oyunlarda kadın ve erkekler el ele ya da kol kola tutuşularak disiplinli bir biçimde ve dizi halinde oynanmaktadır.
*Karşılamalardan farklı olarak 2 ve 4 zamanlı usuller bu türde daha fazladır.
ÖRNEK: Kasap Havası, Damat Oyunu
*Daha çok Trakya ve Marmara ile Karadeniz’in Giresun, Ordu illeri civarında rastlanan karşılıklı oynanan oyunlardır.
*Çoğu zaman 9 zamanlı bir usul yapısı ile karşımıza çıkar.
*Anadolu'nun bazı yörelerinde "karşı-beri", “var-gel” gibi isimler alır.
12 Trakya Karşılaması-ADTHMK
Gönderen Zuhal Yalçın zaman: 1/19/2014