KANUNLAŞDYRYLAN GALYŇ - Bedeniňi bilmek - saglygyňy berkitmek.
19 Maı, 2015
1 1 1 1 1 Gyzyklylygy: 4.25 (32 Ses)
Türkmen medeniıetinde we jemgyıetçilik durmuşynda ägirt uly ıer tutıan galyň meselesi, häzirki günlerde gelip çykyşy we häzire çenli nädip saklanyp gelendigi hakynda sorag astyna alynıar. Soňky döwür Soraglaryň sanynyň köpelmegine täsir ıetirıän üıtgeşiklikler bar. Şünuň bir sebäbi – ösüp barıan tehnologiıa we munuň netijesinde internet arkaly ıaıraıan sosial ulgamlar. Şol ulgamlarda türkmen oglan-gyzlarynyň galyňy tankytlap ıa-da goldap pikir alyşmalary geçirilıär. Bu bolsa galyň hakynda has köp pikirleriň orta çykmagyna sebäp bolıar. Beıleki uly täsirlerden biri bolsa, Türkmenistanyň daşary ıurtlary we medeniıetleri bilen artdyrıan aragatnaşyklarydyr. Türkmenistanyň daşary ıurtlar bilen gatnaşyklarynyň we syıasatynyň ıaıbaňlanmagy esasynda täze ıagdaılar, başga ıurtlaryň däp-dessurlary bilen tanşylyp başlandy. Beıleki medeniıetleri tanamagyň we olaryň täsirinde galmagyň öz däp-dessurlarymyzyň önümleriniň biri bolan galyňy has ıokary ses bilen sorag astyna almaga itergi beren bolmagy hem ahmal. Sebäbi soňky ıyllar bolaımasa, ondan öň hem galyň hemişe sorag bolup galmazyndan öte geçip bilenokdy. Bu makalada men galyň we galyňyň agyr ıüküni azaldyp biljek döwlet gözegçiligine hem-de galyňyň ıerini tutup biläıjek jemgyıetçilik özgerişlerine ser salmakçy.
Galyň puly, iki maşgala arasynda, hiç bir döwlet edaralaryna dahylly bolman bir maşgaladan beıleki maşgala geçıär. Galyňdan döwlet hiç hili salgyt girdejisini alyp bilmeıär. İagny galyň puly aslynda ıönekeı raıatlaryň arasynda hereketde galıar. Has ıakyndan seredilse, galyňyň özi bir ykdysady ulgama eıe bolup, men ony "Galyň ykdysadyyeti" diıip atlandyrmagy makul bildim. İagny "Galyň ykdysadyıeti" diıip, ilkinji gezek atlandyrylyp bilinjek ykdysadyıet görnüşi, jemgyıetdäki pul we mal dolanşygyny käwagt haıalladyp, käte tizlendirip biljek ulgama aıdyp bolar. Elbetde, bazardaky önümlerin, mallaryň bahalarynyň we mukdarlarynyň, ıaşlaryň köplenç toı edıän pasyllaryna, galyň sebäpli dolanşykda bolan pula görä ıokarlanmagy ıa-da peselmegi hem ahmal. Galyň niıetine berilmeli pul we onuň garşylygynda alynmaly goşlar köplenç bazarlaryň tizlenmegine ıetirıär. Galyňyň jemgyıetde toı etjek ıaşlaryň we olaryň maşgalalarynyň omzuna maddy taıdan uly ıük bolup salynmagy käbir islenilmeıän, ıaramaz netijeleri hem özi bilen bilelikde getirıär. Olardan biri bolsa ene-ata, ıagny hossarlaryň razyçylygy bolman, diňe gyzyň razy bolmagy bilen gyzyň öıünden alyp gaçylmagyny we maşgalalaryň arasynda ıüze çykma ähtimallygy ıokary bolan gapma-garşylyklary hem mysal höküminde getirse bolar. Galyň sebäpli öz söıgüli ıary bilen durmuş gurup bilmän, ruhy taıdan goldawa garaşıan ıaşlar hem az däl.
Galyňyň sosial, ykdysady durmuşymyza ıetirıän täsirleriniň biri, deňsizlikleriň we sosial gatlaklaryň köpelmegi we bu deňsizlikleriň berkemegidir. Maddy taıdan ıagdaıy gowy bolmadyk maşgaladaky oglanlaryň öz maşgalalaryna görä has oňat ıagdaıda bolan maşgalalardan gyz almaklyklary kynlaşıar. Jemgyıetiň içinde synplaryň, gatlaklaryň arasyndaky tapawudyň we aralygyň has hem açylmagyna hem-de aňsat düzedip bolmajak ıalňyşlyklara sebäp bolup biler. Il-ıurt parahatçylygyny dowam etdirjek faktorlardan biri – synplaryň we gatlaklaryň arasyndaky gatnaşygy pugtalandyryp, olaryň arasyndaky tapawudy iň az dereja peseltmek esasy maksat bolmalydyr. Durmuşyň dowam etmegi üçin möhüm funksiıasy bolan "gyz alyp bermek" gatlaklaryň we synplaryň arasynda netijeli dowam edilse, gatlaklaryň arasynda düşünişmezlikler, çaknyşyklar azalar, baı-garyp tapawudy peseler, bagtly ıaşlardan bagtly masgalalaryň guralyp, il-ıurt parahatçylygynyň ilkinji adiminiň ynamly ädilmegine sebäp bolar.
Meniň pikirimçe, Galyňa döwlet tarapyndan böwet goıulsa, az pul bilen köp toılaryň edilmegi we ençeme maşgalalaryň guralmagy netijesinde çagalaryň köpelmegi bilen iş güıjüne goşant goşulardy. İagny galyňyň ıerine girilizjek täze mehanizm esasynda, orta wagt aralygy – 10-15 ıylyň dowamynda hem ykdysady, hem-de syıasy miweleri görse bolar. Ykdysady netijeleri, salgytlar ulgamynda bozuklyklaryň düzeldilmegi we galyň sebäpli salgyda boyun bolmakdan gaçyan puluň jemgyıete harçlanmagy, bazaryň galyňdan sonra has hem netijeli işlemegi hem-de ıyldan-ıyla ösıän senagata ıeterli adam iş güıjüniň gazanylmagy bilen ıurduň öndürıän önümleriniň düıpli ıokarlanmalaryna hem şaıatlyk etmek mümkin bolardy. Munda esasy orun döwlete we döwlet guramalaryna düşıär. Ilki bilen degişli jemgyıetçilik we hukuk soraglarynyň bilermenleri bilen meıilnama taıynlanmalydyr. Galyň alyp bermekligiň öňüni alyjy kanunlary işläp çykarylmalydyr. Unudylmaly däl zatlardan biri, adam hukuklaryny goramakdyr we ıazyljak kanunlar şol nukdaınazarda ıazylmalydyr. İaş çatynjalara durmuşa girmek üçin nagt pul ıa-da başgaça ıeňillikler bilen kömek berilmelidir. Galyňyň ıerini tutup biläıjek dogry maddy goldawlar ıaş çatynjalara berilmelidir. Maşgala gurlanson alnyp baryljak dogry syıasat, jemgyıetiň geljegini ösdürjek çagalaryň ıetişmegine sebäp bolar.
Jemläp aıtsak, galyň biziň jemgyıetimize düıpli ornaşan milli däpleriň biri. İokarda belläp geçişimiz ıaly, käwagt durmuş gurjak ıaş çatynjalaryň öňüne çykyp biläıjek uly böwetlerden biri bolıan wagty hem az däl. Kanun çykaryjy edaralar tarapyndan, adam hukuklary nukdaınazarynda galyňyň öňüne geçip biläıjek kanunlar çykarylmaly. Maşgalalaryň maddy hal-ıagdaılaryny gowulandyrjak täze ykdysady gurallar oılanyp tapylmaly. Sebäbi galyň köplenç, durmuşa girilmezden ozal satyn alynjak zatlaryň sanawyny taııarlap we üstüne ıene pul goılup hasaplanyp çykarylıan, ıigit tarapyndan tölenmeli puldur. Halk arasynda galyň hakynda maglumat beriji ıygnaklar guralmaly. Sosiologlardan we psihologlardan gerekli kömek soralyp, şu işleri ıaıbaňlandyrmakda ulanylmaly. Sebäbi jemgyıete doly derejede maglumat bermän, bir işe başlamak bilen ıaramaz netijeleriň alynmagy ähtimaldyr. Makalany okan okyjylar ıene-de biziň jemgyıetimizde derwaıys bolup duran ıagdaılar barada oılanyp, öz garaıyşlaryny beıan ederler diıip umyt edıärin.
Türkmen ykdysadyıetçisi – Oguljan Öregeldiyewa
SURATLARYŇ AWTORY: MERJEN GYLYJEWA
3121 gezek okalan
Meniñ pikirimçe galyñy ıatyrmaly
Hormatly işdeşler. Halk içinde dap bolsun diyip edilyan köp zat halk tarapyndan yalnyş pikirlere sezewar bolup başga yollara öwrülyar. Muny dine ylymly dap dessurlaryny dogry öwrenen nesiller yetişdirip düzeldip boljakdygyna ynanyan.<br...
Hormatly işdeşler. Halk içinde dap bolsun diyip edilyan köp zat halk tarapyndan yalnyş pikirlere sezewar bolup başga yollara öwrülyar. Muny dine ylymly dap dessurlaryny dogry öwrenen nesiller yetişdirip düzeldip boljakdygyna ynanyan.<br /><br />Sizi hormatlamak bilen ildeşiniz.
Döwür näçe üıtgesede galyňa oňatlyga tarap üıtgänok. Halkyň başyna musallat bolup duran bu köne urp-adat haçan öz jylawyndan çekdirerkä! Üç-dört ogluňy öıerjek bolsaň, bu gabahat durmuşda, olar gyzlary alyp gaçaımasalar müjerret galaımaly.
Gudaçylykdan gelnende "galyň näçeräk" diıip sorag berilıär. Halkyň ganyna giren möwüç urıan bu adat nähili döwlet kanunlaryny döretseň hem eıgerder öıdemzok.
Biziň ıaşlarymyzyň nalajedeıinligi, parhsyzlygy, durmuşda ikirjeňlenip durmaklary ilki "süıt haky" diıip alynıan galyňy uly biznese öwüräıdi. Bir näçe ıaşlaryň öılenjek ıa-da gyzlaryň äre çykjak boluşy süıtlek sygyry sagyp bedräň boş bolup...
Biziň ıaşlarymyzyň nalajedeıinligi, parhsyzlygy, durmuşda ikirjeňlenip durmaklary ilki "süıt haky" diıip alynıan galyňy uly biznese öwüräıdi. Bir näçe ıaşlaryň öılenjek ıa-da gyzlaryň äre çykjak boluşy süıtlek sygyry sagyp bedräň boş bolup gaıdylyşyna meňzeıär.
Saıtda ıazylan "Galyň ykdysadyıeti" dogrymy aıtsam döwlet emlägini ogurlaıan adamlaryň döredıän "Kölege ykdysadyıetini" ıagyňa salıar.
Biziň halkymyzyň medeniıeti şeıledä. Sowetler döwründe hem häzirki wagtdada pul bilen mal söıgi bilen darkaş durıar. Nebir gurulmaly durmuşlar Magtymgulynyň Meňlä öılenişi ıaly ıagdaıa öwrülip galıar.
Agamlaryň aňyny üıtgetmän galyňa garşy göreşmek dabyň içinde suwy owkalap oturan ıaly bir boş hyıala öwrülıär.
İoldaş Gylyjowa, gaty uly hemem köküni gaty düıpden tutan meseläni açdyňyz. Aslynda Türkmenistanda maşgala institusiıasy gaty agsaklaıar. Gün berilse toı etıän bar welin, ıone aırylşyklaram ondan galanok. Birinji ikinjiden köp bolmasa. Meň...
İoldaş Gylyjowa, gaty uly hemem köküni gaty düıpden tutan meseläni açdyňyz. Aslynda Türkmenistanda maşgala institusiıasy gaty agsaklaıar. Gün berilse toı etıän bar welin, ıone aırylşyklaram ondan galanok. Birinji ikinjiden köp bolmasa. Meň pikirimçe bu däbi düıbünden aıyrylmasada onuň ewolıusiıasy üçin hem syıasy/ykdysady/kanuny tarapdan hem sosial tarapdan çemeleşmeli. Bir köpügiň iki tarapy. İöne galyňa salgyt goımak ıaly üıtgeşmeler bu "ykdysadyıetiň" hasda perdäni ıapmaklygyna hem-de galyňyň galmagyna sebäp bolmazmyka? Sowet döwürindede aıyrjak bolup näçe üstünde işlediler. Şol döwürler esasy buňa garşy çykıanlar "Türkmençiligi tüketjek bolıa Sowet hökümeti" diıip jarlanıardylar. Näçe kişi bu üıtgeşmeleri öz peıdasynada ulandy, halamadyk ıa ıoluna düşen adamlar biri-birini "galyň alyp/berıä" diıip "satdylar" hökümete. Umuman meň pikirimçe gaty wajyp mesele, bunuň üstüne edilıän işi/pikirleri/barlaglary höwes bilen yzarlardym. Dowamyna garaşıarys!
Lukmançylyk ylymyndaky soňky täzelikler sahypaňyz üçin köp sag boluň. Gyzykly, peıdaly habarlar. Biz ol täzelikler barada hiç ıerden eşidemizagam, okamagada mümkinçiligimiz ıok.