» Bugünden Bakınca Ernesto Che Guevara Gün Zileli Bugünden Bakınca Ernesto Che Guevara – Gün Zileli
I. 1960’lar 1950’lerde Başlamıştı
Aslında, Latin Amerika’da 1960’ların 1950’li yıllarda başladığı anlaşılıyor. Özellikle Bolivya ve Guatemala’da, işçi ve köylülerin ayağa kalkmasıyla devrimci bir durum doğmuş, bu kitle desteğine dayanan anti-emperyalist ve reformcu hükümetler işbaşına geçmiştir. Genç gezgin Guevara bu her iki ülkedeki devrimci havayla astımlı ciğerlerini bol bol doldurmuştur. Bir de Meksika vardır. Meksika, bilindiği gibi, benzeri ve belki daha güçlü bir devrimci durumu 20. Yüzyılın başlarında yaşamıştır. Devrimci durum yaklaşık kırk yıl önce sona ermesine rağmen, devrimin kazanımları varlığını sürdürmekte, Meksika, 1950’lerin başlarında kültürel rönesansını yaşamaya devam etmekte, Bolivya ve Guatemala gibi o da, kıtanın devrimci göçmenlerine ev sahipliği yapmaktadır (s.111, 127, 162)
1953 yılında yirmi beş yaşında olan ve Guatemala’daki reformcu Arbenz hükümetinin Amerikan müdahalesiyle yıkıldığı günlerde bile Guatemala’dan ayrılmamakta ısrar eden Arjantinli Ernesto Guevara, bu 1950’li yıllarda ne gibi ideolojik etkiler altındaydı ve nasıl bir oluşum geçirmekteydi? Hemen belirtmeliyim ki, bu etkiler, aşağı yukarı bizim kuşağın 1960’lı yıllarda yaşadığı etkilerden çok farklı değildir. Ernesto Guevara, örneğin benden on sekiz yaş büyük olduğu halde (Guevara 1928, ben 1946 doğumluyum), nasıl oluyor da, benzeri ideolojik etkiler altında kalmış oluyoruz. Bence bunun iki nedeni var: Birincisi, Guevara, siyasetle esas olarak 1950’lerin başlarında, yani yirmili yaşlarında ilgilenmeye başlamıştır. Çünkü Latin Amerika’da devrimci dalga bu yıllarda yükselişe geçmiştir. Bizim kuşak ise, 1960’ların başlarından itibaren, yani henüz on beş, on altı yaşındayken devrimci etkinin altına girmiştir. İkincisi, 1960’ların siyasi ve ideolojik atmosferi esas olarak 1950’lerdeki değişimlerle belirlenmiştir. İkinci dünya savaşı sonrasında soğuk savaş döneminin başlaması; Faşizmi yenen baş komutan ve Ekim Devrimiyle kurulan Sovyetler Birliği’nin değişmez başı olarak Stalin’in sosyalist blok dışındaki prestijinin büyümeye devam etmesi; Sovyetler Birliği’nde Stalin’in ölümü ve iktidara gelen Kruşçev’in destalinizasyon hareketini başlatması; alttan gelen bir dalganın sosyalist bloktaki rejimleri tehdit etmeye başlaması, 1950’li yılların başındaki Poznan ve Berlin ayaklanmaları, 1956 Macaristan devriminin Sovyet tanklarıyla ezilmesi; Çin devriminin zafere ulaşması (1949), Mao zedung’un ideolojik ve siyasi sahneye çıkışı; sosyalist blok içinde Yugoslavya, Çin ve Arnavutluk’un ayrı baş çekmeye girişmeleri; Vietnam savaşının dünya çapında ün kazanması; sömürgelerin bağımsızlıklarını kazanmaları; anti-sömürgeci kurtuluş hareketlerinin yaygınlaşması; Cezayir bağımsızlık savaşı; Nasır’ın Mısır’da anti-emperyalist bir lider olarak parlaması; bloksuzluk hareketinin gelişmesi, savaş sonrası yeni kültürel ve felsefî gelişmeler, örneğin varoluşçu felsefenin yaygınlık kazanması hep 1950’li yıllara rastlar ve 1960’ları tetikleyen de bu gelişmelerdir.
Böylesi bir ortamda Ernesto Guevara gibi sürekli arayış içinde olan radikal bir gencin, „yaşlı ve kederli yoldaş Stalin’in… resminin önünde… kapitalist ahtapotların yok edildiğini görene kadar huzur bulmayacağı”na yemin etmesinde (s.130) ya da Beatriz halasına yazdığı mektuba „Stalin II” (s.169) diye imza atmasında şaşılacak bir şey yoktur. O dönemde de, 1960’lı yıllarda radikalleşen gençler, Stalin hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyor, onun katliamları hakkındaki yaygın kanı ve anlatımları „burjuva propagandası” diye reddediyor, hatta bu söylenenler yüzünden ona daha çok sahip çıkmanın, gururla taşıdıkları bir çeşit radikalizm ve devrimcilik belirtisi olduğunu düşünüyorlardı.
Guevara ile bizim kuşağın etkisinde kaldığı bir diğer düşünce akımı varoluşçuluktur. Daha sonra Guevara’nın ilk eşi olacak Hilda’nın anlatımına göre, Guevara, o sıralarda Marksizmle daha fazla haşır neşir olan Hilda’dan farklı olarak Sartre’ın varoluşçu felsefesini ve Freud, Adler ve Jung’un teorilerini merak etmekteydi. Türkiye’deki biz sol düşüncedeki gençlerin, 1960’ların ilk yıllarında Marx’tan çok Sartre, Camus ve varoluşçuluk üzerine kitaplar okuduğumuzu çok iyi anımsıyorum. Bu ilgi, Hilda’nın da Guevara’ya ilişkin anlattığı gibi, Marksizmin yayılması oranında giderek zayıflamıştır.
Bizim kuşak nasıl ilk öğretimini ulusal kurucu lider Mustafa Kemal’le yapmışsa, Guevara da bir başka bağlamda Arjantin’in „Kemal”i sayılabilecek Perón’un yoğun etkisi altındadır 1950’li yıllarda. Peron’u ABD’ye karşı ulusal birliğin simgesi olarak görür ve destekler. Babasına yazdığı mektupta şöyle der: „Arjantin Amerika’nın vahasıdır ve dehşet verici bir savaşa girmekten kaçınması için [dünya savaşını kastediyor, G.Z.] Perón’a mümkün olan her türlü desteği vermek zorundayız. Hoşuna gitse de gitmese de tek yol budur.” (s.165)
Ernesto Guevara, sadece felsefî ve düşünsel planda Marksizme ve sola kaymakla kalmadı. Özellikle Guatemala’ya yapılan Amerikan müdahalesi sırasında ve sonrasında, devrimci bir iktidarın emperyalist müdahaleye karşı direnebilmesi için alması gereken önlemler konusunda siyasi sonuçlar da çıkardı. Çıkardığı sonuçlar, bir çeşit Blanquist devrimci diktatörlüğün (kendisi böyle bir deyim kullanmamaktadır) zorunlu olduğu noktasında toplanıyordu. Latin Amerika’nın verili koşullarında seçimlere katılan hiçbir partinin devrimci kalamayacağını, zorunlu olarak sağa kayacağını ve ABD ile anlaşmak zorunda kalacağını düşünüyordu. „Bir devrimin başarılı olabilmesi için‚Yankee emperyalizmi’yle kafa kafaya gelmesi kaçınılmazdı… Komünist partileri de eleştiriyor, bu partilerin bir iktidar kotası elde etmek için sağcı taktik ittifaklar kurarak ’emekçi kitleler’den uzaklaştıklarını hissediyordu.” (s.135) Guevara, o sıcak Guatemala günlerinde, basın özgürlüğünün de devrimci bir iktidar için tehlikeli olacağı sonucuna varmıştı (s.137). Guevara’nın, ABD’nin müdahalesinden ve ordunun müdahalecilerle işbirliği yapmasından sonra vardığı önemli sonuçlardan biri de ordunun feshedilmesi zorunluğuydu (s.153). Ordunun feshedilmesi, halkın silahlandırılması ile el ele gitmeliydi (s.153-154). Ve devrimci diktatörlüğün en önemli ilkesi olarak şu noktanın üstüne basıyordu: „Daha erken bir tarihte birkaç infaz mangası kurulmalıydı. Bu durumda her şey farklı olacaktı.” (s.165) „İnfaz mangası” fikri, Ernesto Gueavara’nın daha sonraki „devrimci şiddet” anlayışının ve uygulamalarının temellerinden biri olacaktı.
Türkiye sol hareketinin erkek egemenliğinden, erkek militanlar arasında maço tavırların yaygın olduğundan şikayet eder dururuz. Doğrusunu söyleyeyim, kitapta Che Guevara’nın erkek egemen ve maço tavırlarına ilişkin sayısız örneği okuduktan sonra, Türkiye sol hareketinin bu konuda yunmuş yıkanmış olduğunu düşünmekten kendimi alamadım. 1960’lı yıllarda dahi, tam olarak içselleştirilmese bile, Türkiye sol hareketinde bu konuda bir dikkat, belki biraz da köylü ahlâkından gelen bir mahçubiyet ve çekingenlik olduğunu düşündüm.
Che Guevara’nın o günkü Sovyetler Birliği’ne bakmadığını, gözlemlemediğini iddia edemeyiz. Şair ve yazar Heberto Padilla’nın anlattığına göre, Che, Padilla’nın SSCB’ye ilişkin eleştirisini yarıda keserek şöyle demişti: “Bütün bunları dinlemek istemiyorum. O domuz ağılı hakkında her şeyi biliyorum zaten. Bizzat gördüm.” (s.598) Keza, “Alberto Granado’ya göre Che’nin keyifsizliği tam bir saflıkla benimsediği kusurlu Sovyet modeline inancını kaybetmesinden kaynaklanıyordu. Bu modeli Küba’ya yarım yamalak aşılamaya çalıştığı için öfkeliydi. Sonuç verimsizlik, bürokrasi ve içi boş bir zafer söyleminden ibaretti.” (s.559) Nitekim Che Guevara, “Stalin döneminden beri standart bir Sosyalist kutsal kitap olan Sovyet Ekonomi Politiğinin El Kitabı‘na ilişkin eleştirel görüşlerini temel alan” (s.659) bir kitap yazma çalışması içindeydi. Ne var ki, Che Guevara’nın Sovyet iktisadına eleştirisinin, Stalin’in merkeziyetçi bürokratik uygulamalarından çok, Lenin’in NEP dönemi uygulamalarını hedef aldığı anlaşılmaktadır (s.589, 466-467, 743). Savaş Komünizmi döneminin hemen ardından yürürlüğe konan NEP dönemi uygulamalarının küçük ticarete ve girişimci köylülüğe taviz verme anlamında, sınırlı ölçüde kapitalizme açılımı temsil ettiği doğrudur. Ne var ki, bu dönemin, Lenin’in iradesiyle değil, savaş komünizminden acı çeken işçi ve köylü kitlelerinin iradesiyle (ki 1921 yılındaki Kronstadt ayaklanması bu iradenin ürünüdür) başlatıldığını, Lenin’in olsa olsa NEP’i devreye sokarak, bu iradeye boyun eğdiğini ya da ödün verdiğini; daha önemlisi, NEP’in, Kruşçev dönemine kadar emekçi kitlelerin bir nebze olsun rahat nefes alabildikleri birkaç yıllık kısa bir aralık olduğunu anlamak gerekirdi.
Ernesto Che Guevara’nın devrimin gerçekleştirilmesine ilişkin görüşleri, ana çizgiden hiçbir şekilde sapmamakla birlikte, belli bir evrim geçirmiştir. Önceleri, Fidel’in ve genel olarak Latin Amerika devrimcilerinin de (kısmen Sovyet yanlısı komünistlerin bile) katıldıkları ve Küba devrimiyle doğruluğu kanıtlandığı düşünülen bir “silahlı mücadele yoluyla devrim” anlayışını paylaşmaktan öteye gitmez Che’nin bu konudaki fikirleri. Ancak, Sovyet-Çin ayrılığının belirginleşmesi; Sovyetlerin ortaya attığı “barış içinde bir arada yaşama” tezinin (s.595), somut pratikte emperyalist sistemle uzlaşma ve silahlı mücadele çizgisinin terki anlamına gelmesi (s.605); Çin’in bu görüşe şiddetle karşı çıkması; Fidel Castro’nun, belli zigzaklar çizse de adım adım Sovyetlerin tezine kayması (s.614-615) Che Gueavara’nın, silahlı mücadeleye ilişkin görüşlerini daha netleştirmesini ve köşeli hale getirmesini gerektirmiştir. 1960’lı yıllarda, Latin Amerika’da, Küba devrimi gibi belirgin bir devrimci durumun yaşanmadığı koşullarda Che Guevara, Sovyet tezleriyle mücadele içinde, silahlı mücadele çizgisine, “şiddet unsuru”na ve “yeni insan”a ilişkin bazı ekler yapma gerekliliğini duymuştur. Yeni geliştirilen bu tezlere göre, silahlı mücadele, bir kitlesel ayaklanmanın ürünü olmayacak, tersine şiddet yoluyla kitlesel ayaklanmanın koşulları yaratılacaktı. Yani, silahlı mücadele, o zamana kadarki yaygın kavrayışın tersine, nihaî ve öldürücü darbeyi indiren bir mücadele yöntemi olmayacak, tersine bu öldürücü darbenin koşullarını şiddet yoluyla yaratacaktı. Şiddet yoluyla, daha başından, emperyalizm ya da oligarşiyle halk arasında var olan sunî denge bozulup devrim ilerletilecek (s.575), hatta emperyalizm işgale kışkırtılarak, Vietnam’da olduğu gibi bir ulusal savaşın avantajlarından da yararlanılacaktı (s.685). İşte Che Guevara tarafından teorize edilen “öncü savaş” teorisi kısaca buydu. Che Guevara, bu teoriye bir de “yeni insan”ın yaratılmasını eklemiştir (s.466). “Yeni insan” ancak çetin silahlı mücadeleler içinde yaratılabilirdi (s.595) ve “öncü savaş” bu “yeni insan”ı yaratmanın en önemli aracıydı (s.624). Savaş kitleselleştikçe, militarize olan kitleler de “yeni insan” mertebesine yükselecek ve böylece o zamana kadar sosyalist ülkelerde başarılamayan bir şey başarılmış, kitleler savaş yoluyla devrimcileşmiş olacaklardı.
Bkz. Paul Avrich, Kronstadt 1921 (çev: Gün Zileli, Versüs Yayınları, Şubat 2006)
Bu yazı (11.999) kez görüntülenmiştir.
Değerlendirmeler, Duyurular, Kitap Tanıtım, sonsuzluğa uğurladıklarımız
1 KaraKarga 15 Mart 11 / 2pm
2 KaraKarga 15 Mart 11 / 2pm
3 Pupi 29 Temmuz 13 / 8pm
Che Guevera’nın ailesinin, kapitalist finans kuruluşu merril lynch’i kuran aile olduğu, Che’nin de asıl soyadının Lynch olduğu söyleniyor. Bu konuda bilginiz varsa paylaşır mısınız?
Temmuz 29th, 2013 at 22:08
böyle bir bilgim yok. Bu yazıda geçen kitaba yeniden bir bakmak gerekir. Siz bir bakın isterseniz.
4 mustiest 29 Kasım 16 / 1pm
lycnh tamamen benzerlik. che ile alakası yok.