Paralimpik hareketteki tüm işleyişe ilişkin prosedürlerin ve süreçlerin yer aldığı IPC* el kitabının (handbook) paralimpik oyunlar başlığı; oyunların temsil ettiği değerler, tesisler, IPC-IOC* ilişkilerinden tutun da oyunlar programında yer alacak sporlar ve madalya yarışlarına ilişkin kriterlere kadar birçok detaylı bilgiyi içermektedir. Ülkemizde ne yazık ki çok da bilinmeyen bir kuralla başlamak istiyorum. Olimpiyat oyunlarının ev sahipliğine başvuran aday şehirlerin, paralimpik oyunlarına da ev sahipliği yapması ve oyunların profesyonellik içerisinde gerçekleşmesini sağlayacak altyapıyı, erişilebilirlik kriterlerini üstlenmesi ve taahhüt etmesi gerekiyor. Kısaca, aday ülke-şehir, olimpiyat oyunlarını düzenleyeyim ama iki hafta sonra yapılacak paralimpik oyunlarını da başka bir şehir organize etsin diyemiyor. Aslında aday şehir, oyunlarda yarışacak olimpik ve paralimpik sporcuların üst düzey performans sergileyebilmesi için gerekli her türlü koşulu zamanında kurallara göre yerine getirmeye talip oluyor. Tıpkı zamanında 2020 oyunları için Türkiye’nin İstanbul ile adaylığında olduğu gibi…
Sıklıkla merak edilen ve bilgi eksikliğimizin olduğu bir başka konu ise paralimpik spor branşlarının nasıl belirlendiği ve paralimpik oyunlardaki madalya yarışmalarının tespiti… Vizyonunu “Paralimpik sporcularının sportif mükemmelliğe ulaşmalarını sağlamak, dünyaya ilham vermek ve heyecanlandırmak” olarak tanımlayan IPC’nin, takdir edileceği üzere bunu gerçekleştirebilmesi için oldukça detaylı ve performansa yönelik seçim kriterleri çerçevesinde belirleme yapması gerekiyor. Paralimpik oyunlarda yer alacak spor branşlarının ana hatları oyunların temsil ettiği beş değer çerçevesinde şekilleniyor: “Mükemmellik, Sporda Dürüstlük, Çeşitlilik, Evrensellik ve Sürdürülebilirlik”.
Öncelikle bir spor branşının paralimpik olabilmesi için branşı yöneten Uluslararası Spor Federasyonunun (IF) IPC tarafından tanınan bir federasyon olması gerekiyor. Tanınan spor federasyonu olmaya ilişkin kurallar ise; Dünya Dopingle Mücadele Talimatı ve IPC Sınıflandırma Talimatını kabul edip etkin şekilde uyguluyor olmayı, adil oyun (fairplay) ilkelerini teşvik ederek desteklemeyi, sürdürülebilir ve şeffaf yönetim ilkeleri ile ilgili spor branşının dünyadaki gelişimine yatırım yapmayı, yaygınlaştırmayı, finansal istikrarını sağlamayı ve yetkili ulusal spor federasyonlarının üyeliğini sağlayan bir yapıya sahip olmayı içeriyor.
IPC tarafından tanınan bir federasyon olmak ilk koşul olmakla birlikte bir spor branşının paralimpik programda yer alabilmesi için; bireysel sporlarda en az üç kıtada 32 ülke tarafından, takım sporlarında ise en az üç kıtada 24 ülke tarafından etkin ve yaygın faaliyetleri gerekli kılıyor. Etkin ve yaygın faaliyet tanımı da, onaylı ulusal şampiyonaların (Ör: Türkiye Şampiyonası) son 4 yıl içinde düzenli yapılıyor olmasını, uluslararası yarışmalarda ilgili kıta ülkelerinin katılım sağlamasını, son sekiz yıl içerisinde en az iki kere dünya şampiyonası düzenlenmesini ifade ediyor. Bu koşullar yaz programı için geçerli iken, kış oyunları programı içinse ülke sayılarında biraz düşüşle bireysel ve takım sporları için sırasıyla üç kıta 12 ülke ve 8 ülke kuralı karşımıza çıkıyor. Ek olarak programa dâhil olmak isteyen spor branşlarının aklında bulundurması gereken iki önemli koşulun cinsiyet eşitliği ve oyunların gerçekleşmesi için gereken maliyetlerin asgari düzeye indirilmesi olduğunun da altını çizmek isterim.
Örneğin, 2024 Paris Paralimpik Oyunları programında yer alacak spor branşlarının belirlenmesi süreci Ekim 2017’de IPC’nin programda yer almak isteyen yeni branşları teşvik etmesi ile başlıyor. 2018 Ocak ayında IPC’nin başvuran spor branşlarını teyit etmesinin ardından, paralimpik oyunlar programında yer almak isteyen tüm branşların Şubat ayında yukarıda belirtilen kriterler çerçevesinde performanslarını ortaya koymak için kapsamlı bir anket doldurması gerekiyor. Ankette spor branşlarının, yönetişim, sınıflandırma programı, dopingle mücadele programı, teknik kurallar, branşın dünyadaki yaygınlığı, faaliyetleri ve sporcuların sportif gelişimlerine ilişkin yol haritası gibi bir dizi soru yer alıyor.
2024 Paris Paralimpik Oyunları için hâlihazırda devam eden bu süreç Temmuz 2018’de sonlanacak ve 2018 Eylül ayında IPC Yönetim kuruluna sunulacak. Kapsamlı bir değerlendirmenin ardından Ocak 2019’da yapılacak IPC Yönetim kurulu toplantısında da hangi branşların Paris 2024 Paralimpik Oyunlarında yer alacağı açıklanacak. Bu süreçler her yaz ve kış paralimpik oyunları için tekraren yapılıyor çünkü IOC tarafından belirlenen azami Paralimpik spor branşı sayısı (23) paralimpik oyunlar programında kalmak isteyen veya yeni başvuran branşlar arasında rekabetin artmasına yol açıyor. Özellikle mükemmellik, evrensellik ve sürdürülebilirlik değerleri bağlamında spor federasyonlarının kendilerini geliştirmelerini gerekli kılıyor.
Paralimpik branş olmak ya da olmamak ülkemizde de birçok spor branşını ve sporcuları mevzuatımızda yer alan çeşitli hükümler ile doğrudan veya dolaylı olarak etkiliyor. Bu sebeple süreçleri ve kuralları doğru bilmenin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Son Avrupa Şampiyonası’nda elde ettikleri birincilikle göğsümüzü kabartan Ampute Futbol Milli Takımımız özellikle devletimizin başarılı sporculara sağladığı bazı imkânlardan paralimpik branş olup olmama noktasında etkilenen en güncel örneklerden. Ampute futbol branşının paralimpik olmaması aslında yazının başında değindiğim ilk koşulla doğrudan ilgili; yani Dünya Ampute Futbol Federasyonu’nun IPC tarafından tanınan bir spor federasyonu olmama durumu ile. Burada gerek ülkemizde gerekse dünyadaki ampute futbolculara birlik olmak ve tabandan gelen güçlü bir talep ile Dünya Ampute Futbol Federasyonu’nun IPC tarafından belirlenen kurallara göre etkin ve şeffaf bir yönetim ile dopingle mücadele, sınıflandırma gibi alanlarda atılım ve gelişim yapmasını sağlamaları ve bu taleplerinin takipçisi olmaları önemli bir nokta olarak karşımıza çıkıyor.
Bilgi kadar, o bilgiyi doğru şekilde ve zamanda aktarabilmek de çok önemlidir. Yukarıda detaylı olarak yer alan süreçler, kurallar ne yazık ki ulusal düzeyde pek de bilinmiyor. İlgili spor federasyonlarımıza ve Milli Paralimpik Komitemize düşen görev faaliyet alanlarındaki kuralları, değişiklikleri sporcular, medya ve dolayısıyla spora ilgi duyan kesimlerle doğru zamanda anlaşılabilir bir şekilde paylaşmaktır.
*IPC: Uluslararası Paralimpik Komitesi
*IOC: Uluslararası Olimpiyat Komitesi