İTTİHAD-I MUHAMMEDİ CEMİYETİ - Bibliyografya 8 İSTİVÂNÂme 8
3 Nisan 1909'da İstanbul'da kurulup kısa süre sonra kapatılan siyasî fırka. Azmi Ozcan
Cem'iyyet-i Muhammediyye olarak da adlandırılan fırka, Otuzbir Mart Vak'ası'ndan (13 Nisan 1909) ongun kadar Önce İs­tanbul'da kuruldu. Kurucusu Derviş Vah­deti, yayın organı Volkan gazetesidir. Ancak Volkan gazetesinin 70. sayısında, "İttihâd-ı Muhammedi Cemiyeti'nin târîh-i teessüsü, üç yüz yirmi yedi senesi Muharremü'l-harâmının on beşinci Cu­martesi gününden 507 itibar olunmuş­tur" denilmektedir. Fırkanın, sayısı yirmiyi aşan kurucu ve merkez idare meclisi üye­leri arasında Feyzullah Efendizâde Mehmed Sâdık Efendi. Beyazıt dersiamların­dan Mehmed Emin Hayreti, Fâtih der­siamlarından Divrikî Kadızâde Abdullah Ziyâeddin Efendi ve Bedîüzzaman Said Nursi gibi isimler de bulunuyordu.508
4 Şubat 1324 (17 Şubat 1909) tarihli 48. sayısından itibaren başlığının altında, "İttihâd-ı Muhammedi Cemiyeti'nin mürevvic-i efkârıdır" yazısıyla çıkmaya baş­layan Volkan'daki yazılardan anlaşıldığı­na göre cemiyet, başlangıçta daha çok dinî duygulara hitap eden ve Osmanlı'yı yüceltme gayretlerinin yanında dünya müslümanları arasında birlik ve yardım­laşma sağlamayı hedef alan milletlerarası bir oluşumun İstanbul şubesi olarak dü­şünülmüş, daha sonra müstakil bir siya­sî fırka haline dönüşmüştür. Nitekim İs­tanbul'da kurulacak bir mason locasına karşı, bu isim altında bir teşekkülü geliş­tirmek isteyen bazı kişilerin Vahdetî'ye yaklaşarak kendisini ve Volkan'ı kazan­maya çalıştıkları, ancak Vahdetî'nin bu kişilere güven duymadığı için onlardan ayrıldığı, bununla birlikte İttihâd-ı Muhammedî ismini çok beğenerek bu isim­le bir siyasî fırka kurmaya karar verdiği bizzat kendisi tarafından açıklanmakta­dır.509 Gaze­tenin 36. sayısında geçen 510 "Cem'iyyet-i Muhammediyye-i uzmanın merkez-i aslîsi Medîne-i Münevvere ve Dersaâdetve Mısır'da olduğu gibi aktâr-ı İslâmiyye'de de şube­leri derdest-i küşâd bulunduğu istih­bar kılınmıştır" şeklindeki haber geliş­melerin başlangıcındaki durumla ilgili bir ilândır.
Fırkanın siyasî programına esas olan 3 Mart 1325 (16 Mart 1909) tarihli beyan­namede cemiyetin kapılarının herkese açık olduğu, şer'-i şerif dairesinde hare­ket edileceği, fakat kendilerine katılma­makla kimsenin dinine bir zarar gelmeye­ceği, fırkasız meşrutiyetten hiçbir zaman matlûp olan semerenin elde edilemeye­ceği, ancak ahkâm-ı şer'iyye ve kanuniy-yeye muhalif olan cemiyet ve fırkalara ka­tiyen müsamaha edilmeyeceği gibi hu­suslara yer verilmiştir. Volkan'm aynı nüshasında yer alan cemiyet nizâmnâ­mesinin 1. maddesinde cemiyetin reisi­nin Hz. Muhammed Mustafa olduğu, 3. maddesinde cemiyetin amacının "memâ-lik-i hilâfette ve şâir bilâdda mütemek-kin anâsır-ı muhtelife-i İslâmiyye'nin teh-zîb-i ahlâkına ve içtimaî terakkiyatına bâ-is-i yegâne olan Kur'ân-ı Kerîm'in, şerîat-i mutahharanın ilâ yevmi'l-kıyâm te'mîn-i devamına sa'y ü gayret eylemek" bulun­duğu, 4. maddede cemiyetin faaliyet ala­nının bütün İslâm topraklarını içine aldığı ifade ediliyordu.511
Gerek Volkan öaUi yazılar gerekse par­ti programı ve tanıtımı öncelikle ilmiye mensuplarına hitap etmekle birlikte ce­miyet daha çok halk ve askerler arasında taraftar buluyordu. Ancak bu hareket di­ğer İslamcı çevrelerin muhalefetiyle kar­şılaşmış, Sırât-i Müstakim, Beyânül-hak gibi gazeteler fırkayı sert bir dille eleştirmiş ve onu bir "i'tizâl" (sapma, ayı­rımcılık) olarak değerlendirmişti.512 Buna karşılık başta Derviş Vah­deti ve Said Nursi olmak üzere Volkan yazarları ısrarla bu hareketin bir i'tizâl değil bir hizmet vesilesi sayıldığını, fırka-laşmanın tefrika olmadığını söyleyerek kendilerini savunmuşlardır.
Derviş Vahdetî ve diğer Volkan yazar­ları, II. Meşrutiyetin ardından dönemin şartlarına uygun olarak başlangıçta İtti­hat ve Terakkî Fırkası'nı destekle m İşler­se de daha sonra İttihatçıların hürriyet­leri kısıtlayıcı uygulamalarını ve diğer po­litikalarını eleştirmeye başlamışlar, İtti­hatçılar da onları istibdat ve irtica taraf­tarlığı ile suçlamışlardır. Nitekim Tanin gazetesinde çıkan böyle bir suçlamaya Volkan, şeriat talebinin esasen meşru­tiyet talebi demek olduğunu belirterek cevap veriyordu.513
İttihâd-ı Muhammedi Cemiyeti'nin ilân edilişinden kısa bir süre sonra Otuzbir Mart Vak'ası patlak verince bu hadiseye karışan askerlerin elinde İttihâd-ı Mu­hammedi'nin açılış gününde dağıtılan bayraklardan bulunması, dikkatleri cemi­yete ve Derviş Vahdetî'ye yöneltti. Vol­kanın 104. sayısında (1 Nisan 1325/14 Nisan 1909) yer alan ve II. Abdülhamid'i İttihatçılar'ın bulunmadığı tarafsız bir ka­bine kurmaya davet eden Vahdetî imzalı açık mektup halkı ve askerleri tahrik edi­ci bulundu. Derviş Vahdetî 25 Mayıs'ta tutuklandı ve Otuzbir Mart'a sebebiyet verenlerden sayılarak cemiyet mensubu on iki arkadaşıyla birlikte 19 Temmuz 1909'da idam edildi.514
İttihâd-ı Muhammedi hareketinin Otuzbir Mart Vak'asi'ndaki rolü hakkın­da çok farklı değerlendirmeler yapılmış­tır. İttihat ve Terakkî kaynakları. Derviş Vahdetî ve İttihâd-ı Muhammedî'yi doğ­rudan sorumlu tutarken diğer bazı kay­naklar İngiltere ile ilişkisinden söz etmek­tedir. Meselâ Yusuf Hikmet Bayur, müs-lümanlar hakkında "Muhammedî" tabi­rini hıristiyanların kullandığı gerekçesiy­le bu hareketin Batılı bir sömürgeci dev­letle bağlantılı olabileceğini kaydetmek­tedir.515 II. Abdülhamid'in Mâbeyn başkâtiplerinden Ali Cevad Bey de Vahdetî'nin Volkan'ı çı­karmak için Abdülhamid'den para iste­diğini, fakat "atlatıldığını" ifade ederek bundan kaynaklanabilecek bir kızgınlığı ima etmektedir.516 İttihâd-ı Muhammedi'nin kuruluşunu İngiliz Dışişleri Bakanlığı'na bildiren 6 Nisan 1909 tarihli İstanbul bü­yükelçiliği yazısında ise oluşumun mahi­yetinin o anda tam olarak anlaşilamadığı, gazetelerin bu konuda sessiz kaldığı belirtilmektedir.517
Votkan Gazetesi: 1908-1909'(haz. M. Ertug-rul Düzdag), İstanbul 1992; PRO.FO, 421/250; 195/2363, "Aıınual Report forTurkey 1909"; Tarık Zafer Tunaya. Türkiye'de Siyasî Partiler: 1859-1952, İstanbul 1952, s. 270-275; Ali Ce-vat. İkinci Meşrutiyet'in İlanı oe Otuzbir Mart Hadisesi(haz. Faik Reşit Unatj, Ankara 1960, s. 45-46; Celâl Bayar, Ben de Yazdım, İstanbul 1965-66,1, 180-185; II, 344-356, 380-392; Sina Aksin. 31 Mart Olayı, İstanbul 1972, s. 39-45, 121-122, 219-224; Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, İstanbul 1983, 1/2, s. 135-136; İsmail Kara, islamcıların Siyasî Görüşleri, İs­tanbul 1994,s.66, 185-186, 218-222; Mustafa İslamûğlu, İtÜhâd-ı Muhammedi Harekeli, is­tanbul 1998; Fsroz Ahmad. "itti ha d-i Muham­medi Djem'iyyeti", EF- (ing.|. IV, 283-284; Ze-keriya Kurşun - Kemal Kahraman, "Derviş Vah­detî", DİA, IX, 199-200.