Ahbârüd-deuteti's-Selcûktyye (Lugai); Bün-dârî, Zübdetü'n-NusraiBuislan), Cemiyet-i Ak-oâm Türkiye oe Irak Hudud Mese/esı (haz Dı­şişleri Bakanlığı). Ankara 1341 |1925);Abbasel-Azzâvî.
IV. Kültür Ve Medeniyet
Irak'ın fethinden sonra Hz. Ömer böl­genin İslâmlaşması için bazı tedbirler al­dı. Basra ve Küfe şehirlerinin kurulmasın­dan sonra bu şehirlere yerleştirilen sahâ-bîler, bir taraftan bölgenin İslâmlaşma sü­recini hızlandırırken diğer taraftan ilim ve kültür hayatının gelişmesine katkıda bulundular. Sahabe ve tabiîn döneminde Irak'ta başlatılan Kur'an ve Sünnet"e da­yalı dinî bilginin re'y ve ictihadia zengin­leştirilmesi gayretleri, II. (VIII.)yüzyılın ortalarında bilhassa Ebû Hanîfe ve öğren­cilerinin çabaları sonucunda sistemleşe-rek bir ekol haline geldi.566 Kur'ân-ı Kerîm ve hadisin inceliklerini kavramak amacıyla başlayan dil ve ede­biyat çalışmaları zamanla müstakil bir dal halini aidi; kısa bir süre sonra da Basriy-yûn ve Kûfıyyûn ekolleri ortaya çıktı. Ab-bâsîler'in iktidara gelişi ve Bağdat'ın ku­ruluşu ile Irak İslâm dünyasının en önemli ilim ve kültür muhiti oldu. Halife ve dev­let adamları tarafından da desteklenen iimî faaliyetler neticesinde Bağdat âlim­lerin akın ettiği, kitapçı ve kâğıtçı dükkânlarının sayısının arttığı, İlim ve münaza­ra meclislerinin sıkça görüldüğü bir yer oldu. Beytülhikme merkezli tercüme fa­aliyetlerinin yanı sıra çeşitli ilim dalların­da birçok eser telif edildi.
Dinî ve tasavvuf! hayat alanında da Bas­ra zühd ekolünün temsilcisi Râbia el-Adeviyye başta olmak üzere Marûfi Kerhî, Cüneyd-i Bağdadî, Ebü'l-Hüseyin en-Nû-rî, Ebû Saîd el-Harrâz ve Şiblî gibi önemli şahsiyetler Irak bölgesinde yaşamışlardır. Bunların telif ettiği eserlerle kendilerine nisbet edilen tarikatlar, tekke ve zaviye gibi müesseseler Irak'ın ilmî ve dinî haya­tının canlılığına önemli katkılarda bulun­muştur.567
İrak İslâm sanatının hemen her dalında olduğu gibi edebiyatında da Sumerler'le başlayıp Keldânîler'le doruğa çıkan ve daha sonra Med-Pers dönemin­de İran, İskender-Selevkos döneminde Grek kültürlerinden katkılar alan eski Me­zopotamya edebiyatının etkisi hissedilir. Câhiliye döneminde özellikle Gassânîler ve Lahmîler bu edebiyatı daha da geliştir­mişler ve neticede Mezopotamya'nın ku­zeyinde Erbil, Musul, Sincar ve Cizre, gü­neyinde Hîre gibi kültür ve edebiyat mer­kezleri oluşturmuşlardır. Hîre Kralı Amr şair ve ediplerin başvurduğu bir otoritey­di. Çünkü kendisi de güçlü bir edipti ve ülkesindeki şairler gerek atışmalarında gerekse taşlamalarında onu hakem ya­parlardı.
İslâmî dönemde Kur'an'ın etkisi dil ve edebiyat alanında da kendini göstermiş, şairler şiirlerinde, hatipler hitabelerinde, edipler eserlerinde ondaki edebî sanat­larla üslûp özelliklerinden etkilenmişler­dir. İslâm'ın ilk yıllarında ve dört halife devrinde şiir yine önemini korumakla bir­likte Câhiliye devrindeki gücünü, şairler de eski nüfuzlarını yitirmişlerdir. Hz. Ömer. Müslümanlığı korumak amacıyla Câhiliye devrini hatırlatan bütün şiir çeşitlerini yasaklamış, hatta şair Hutay'e'yi, buna uymadığı için hapse attırmıştır. Hi­lâfet merkezini Medine'den Kûfe'ye taşı­yan ve burayı ikinci ilim merkezi haline getiren Hz. Ali de Câhiliye tarzı şiirin dil­lerde dolaşmasını tasvip etmediğinden Ferezdak'm babası Gâlib'e, oğlunu şiir ye­rine Kur'an öğrenmeye yönlendirmesini tavsiye etmiştir.
Başta Muâviye olmak üzere Emevî hali­feleri Hulefâ-yi Râşidîn'İn tam aksine şiir söylemeyi teşvik ve şairleri himaye ede­rek halkı yeniden edebiyata yönlendirmiş­lerdir. Belâgatıyla ünlü Irak Valisi Haccâc, hutbelerinde Kur'an âyetlerinden çok Câhiliye şiirlerinden örnekler veriyordu. Emevîler döneminde yeniden körüklenen Câhiliye devri kabilecilik taassubu "nekâiz" (atışmalar) adı verilen yeni bir hiciv tü­rünün doğmasına yol açmıştır. Çoğunluk­la halife ve valilerin nezaretinde ve bü­yük bir dinleyici kitlesinin huzurunda bir festival havası içinde irticalen söylenen karşılıklı yergilerle gerçekleşen bu atış­maların en güçlü şairleri Cerîr İle Ferezdak'tır. Aralarındaki atışmalar yarım as­ra yakın sürmüş olan bu İki şairin birbirle­rine karşı söyledikleri yergi şiirleri o gün­kü Irak edebiyatına damgasını vurmuş­tu. Genellikle edebî bir etkinlik ve şenlik havasında geçmesine rağmen zaman za­man şiddetlenerek Basra'daki içtimaî ha­yatı sarsacak derecede tehlikeli bir du­rum almış, sonuçta Basra Valisi Abdullah b. Haris el-Hâşimî tarafından bu şairlerin şehirden uzaklaştırılmasına sebep olmuş­tur. Şairler arasında süren bu edebî re­kabete ve İrakta canlandırılmak istenen Câhiliye şiirine rağmen İslâm ruhu fikir ve edebiyat dünyasına hâkimdi.
Iraklı ünlü şairler Cerîr b. Atıyye, Ferez-dak ve Zürrumme. bedevilerin övüncü olan şiir dilindeki nâdir kelimelerle yeni bir tarzda derin duygulu kasideler yaz­mışlardı. "Garîb" adı verilen bu tür şiirin belki de en iyi temsilcisi, Suriye'den İrak'a göç eden ve Kûfe'ye yerleşen Haricî şair­lerden Tırımmâh idi. Tınmmâh'ın şiirle­rinin çoğu siyasîdir; ancak İslâm'ın ruhu­nu okşamaları, incelik, özlem ve cesaret dolu olmalarıyla dikkat çeker. Yine bu alanda büyük üne kavuşan Iraklı Şiî şair Kümeyt el-Esedî önce Ehl-i beyti savu­nup iktidardaki Emevîler'i yermiş, daha sonra bu davasından vaz geçerek ömrü­nün son deminde Şiîliğe sırt çevirip Eme­vîler'i methetmişti.
Bu dönemde hafız sahâbîlerin zaman­la azalması, hafızası zayıflayanların bazı kelimeleri yanlış hatırlamaları, işitme yo­luyla öğretime her zaman imkân buluna­maması ve fetihler sonucunda sayısı ar­tan başka ırklara mensup müslümanla-rın, hatta yerli Araplar'ın çeşitli dil ha­taları yapmaları gibi sebeplerle meyda­na gelen yanlış okumaları ortadan kal­dırmak için Kur'an yazısına hareke siste­mi getirildi. Muhtemelen Irak Valisi Ziyâd b. Ebîh tarafından görevlendirilen âlim, edip ve şair Ebü"l-Esved ed-Düelî'-nin "naktü'l-mushar denilen çalışmasıy­la hem Kur'ân-ı Kerîm hatasız okunur ha­le geldi hem de nahiv İlminin temelleri atıldı. Basra'da dilcilerin ikinci neslinin yetişmesiyle nahvin ilmî bir sistem olarak teşekkül ettiği görülür. Abdullah b. Ebû İshak el-Hadramî ile îsâ b. Ömer es-Sekafî, meslektaşları Ebû Amr b. Alâ"ın da katkısıyla belli başlı gramer kurallarını tesbit etmiş, nahiv ilmini geniş bir uygu­lama çerçevesi içinde ortaya koymuşlar­dı. Böylece Irak'ta, henüz başka bölgeler­de dil araştırmalarının yok denecek ka­dar az olduğu bu dönemde özel fıkıh eko­lünün kurulması gibi dil fıkhı da gelişmeye başlamıştı. Ünlü dilci Halîi b. Ahmed, Arap dilinin genişletilmesini kıyasa daya­narak sistematik bir şekilde yürütmüş, gramer çalışmaları yapmış ve daha Önce Ebü'l-Esved ed-Düelî'nin başlattığı yazı­nın ıslahı çalışmalarını İlerleterek hareke sistemini ve diğer okutma İşaretlerini bu­günkü şekillerine kavuşturmuştur.
Irakta Emevîler devrinin sonlarına doğ­ru "ehlü'l-Arabiyye" denilen Arapça uz­manlarının yanı sıra muhaddisler, kurrâ, şairler ve hikayeciler de çoğalmıştı. An­siklopedik öğretimin oluşum çağı sayılan bu devrede özellikle nahiv, Kur'an ilimle­ri ve şiir alanlarında yüksek bir mertebe­ye ulaşan Ebû Amr b. Alâ gibi âlimlerin sayesinde çeşitli edebiyat çalışmaları ka­dar ilmî araştırmalar da ileri bir seviyeye varmıştı. Bu dönemde din âlimleriyle edip ve şairler arasında düşmanlıkların yaşan­dığı da görülür. Meselâ Basra'da kurulan "Ehlü"l-adl ve't-tevhîd" adlı Mu'tezile eko­lünün şeyhi ünlü kelâmcı Vâsıl b. Atâ'yı hicveden Beşşâr b. Bürd gibi büyük bir şair, genel ahlâka aykırı ve gençliği kötü yola saptıran müstehcen şiirler yazmak­la suçlanarak bir süre şehirden sürülmüş­tü.
Abbasî döneminin başlarında yeni baş­şehir olarak Bağdat'ın kurulması ve Eme-vî saltanatına son verilirken büyük yar­dımları görülen İranlılar'la Türklerin bu­raya İskân edilmeleri, kısa süre sonra da halkın Arap, Fars, Türk. Rum, Süryânî ve Berberîter'den oluşan kozmopolit bir top­lum haline gelmesi, Irak için olumlu ve olumsuz tarafları bulunan büyük bir ye­nilik teşkil etmişti. İnanç özgürlüğünün, fikir ve ilme verilen önemin artması, Do­ğu ve Batı kültürlerinin kaynaşması sonu­cu çeşitli fikir ekollerinin ortaya çıkması öğretim faaliyetlerini genişletmiş ve ter­cüme hareketini meydana getirmişti. Do­layısıyla İrak kültürü yeni kelimelere, de­ğişik edebî üslûp, düşünce ve bilimlere kavuşurken gelişen felsefeyle kaynaşarak kaynakları zenginleşen kelâm ilmi siste­matik bir ilim halini almıştı. Mezheplerin ileri gelen âlimleri düşüncelerini mantık ve felsefe yoluyla geliştirmeye çalışmış, tasavvuf akımları yayılmış ve bu arada çe­şitli ehl-i bid'at tarikatları türemişti. An­cak ilmî ve fikrî ilerlemelere karşılık ah­lâk seviyesi gittikçe düşmüş ve bu gayri mütecanis toplumun daha da kötü bir duruma varmasında şairleri mal ve ma­kamla taltif edip nedim haline getiren ha­life ve emirlerin büyük rolü olmuştu. Bu­na rağmen ilk Abbasî halifeleri dine Önem vererek aşırı cereyanlara göz yummamış ve daha önce Emevîler'ce Basra'dan sürülen Beşşâr b. Bürd ile Salih b. Abdül-kuddûs. İbnü'I-Mukaffa' gibi birçok ünlü şair ve yazar küfür ve ilhad suçlamasıyla öldürülmüştür.
Çeşitli medeniyetlerin kaynaşmasından meydana gelen yeni kültür çevresi ede­biyatı da büyük ölçüde etkilemişti. O de­virde özgün bir dil ve biçim kazanan Irak edebiyatı üç ana kaynaktan besleniyordu. Bunlar, daha çok Kur'an dili ile İslâmî ve edebî ilimleri içine alan Arap kültürü baş­ta olmak üzere İskender'in Doğu'ya taşı­dığı Grek kültürüyle Mezopotamya, İran ve Hint kültürlerinin kaynaşarak oluştur­dukları Doğu Helenizmi ile tercüme faaliyetleriydi. Abbasî halifelerinin, özellikle Me'mûn'un desteğiyle olumlu meyveler veren tercüme hareketi, Irak'ın zengin kültürüne şark edebiyatından daha önce bilinmeyen akımlar, Grek ilimlerinden de yeni anlamlar ve İlmî üslûp kazandırmış­tı. Grek felsefesiyle bilimlerinin yayılma­sı sonucunda İslâm ilm-i kelâmı felsefey­le kaynaşarak düzene girmiş, Arap gra­meri Aristo mantığı ile Yunan felsefesi­nin etkisinde kalmış, böylece önü açılan İrak kültürü Arap düşüncesinde çeşitli fikir cereyanları ortaya çıkarmıştı.
Abbasî dönemi Irak edebiyatı, geçirdi­ği aşamalar ve tarihî gelişim göz önüne alınarak şu safhalara ayrılmaktadır: Ye­nilik Dönemi. Özellikle Bağdat halkının yaşantısını yansıtan bu edebiyat daha çok halkın yeni dünya görüşünü, düşünce ve duygularını, saray hayatını, eğlence ve av tutkularını işliyordu. Şiirde "hafif vez-niyle ve bediî sanatlarla süslenmiş edalı, zarif ve açık bir anlatım tarzı benimsen­miş; siyaset, kahramanlık, platonik aşk konuları terkedilerek felsefeye, sûfizme, öğreticiliğe, avcılığa, şarap ve cismanî aş­ka ilgi gösterilmişti. Farklı konularda ge­liştirilen nesir Örneklerinin mihenk taşı ise risalelerdi. Bu edebiyatın başını çeken­ler hiciv ve gazel şiirleriyle tanınan Beş­şâr b. Bürd, eğlence ve şarap meclisleri­ni, bohem hayatını işleyen şiirlerde Ebû Nüvâs, zühd ve hikemiyat şiirlerinde Ebü'l-Atâhiye. tercümede Kelîle ve Dim-ne'yi Farsça'dan Arapça'ya çeviren İbnü'l-Mukaffa' ve risalelerde Ahmed b. Yûsuf, Sehl b. Hârûn ve Amr b. Mes'ade idi. Bu dönemde nahiv konulan üzerinde ise Bas­ra ve Küfe dilcileri ihtilâfa düşmüşler, sonuçta adlarını oturdukları şehirlerden alan iki ekol oluşturmuşlardı.568
Karşıt Edebiyat Dönemi. İM. (IX.) yüzyi-lın başlarında ortaya çıkan ve birinci safhayı reddetmeyen, ancak ona kafa tutan bu ikinci safhanın önemli özelliği, ediple­rin edebî ilimlerde eski Arap kültürüne dönük olmakla birlikte Irak'a has Arap kaynaklı bir üslûp ortaya koymaya çalış­mış olmalarıdır. Bu safha şiirlerinde Câhiliye şiirinin saydamlığı hissedilmekte ve eski Arap edebiyatı terimleriyle bede-vî şiiri örneklerine rastlanmaktadır. Bu dönem şairlerinin başında, hayatının ço­ğunu Bağdat ve Musul saraylarında ge­çiren ve lirik şiirleriyle bu şehirlerdeki aristokrat mutlu azınlığın hayatını anla­tan Ebû Temmâm gelir; onu yine bir sa­ray şairi olan Buhtürî ve pastoral şiirle­riyle ünlü İbnü'r-Rûmî takip eder. Bu ça­ğın en ünlü simalarından biri de Halife Mu'tez-Billâh'ın İbnü'I-Mu'tez lakabıyla tanınan oğlu Abdullah b. Mu'tez'dir. Bo­hem hayatı yaşayan ve zamanını av ve eğ­lenceyle geçiren şair bu yaşantısına uy­gun şiirler yazmış, öldürülmesinden ön­ceki son gününde de halifelik yapmıştı. Diğer bir ünlü şair de Abbasî halifelerinin dahi hicvinden kurtulamadığı Di'bil el-Hu-zâî'dir.
Irak edebiyat ve düşünce tarihinin en verimli dönemi sayılan bu safhada ger­çekleştirilen tercüme hareketi, ileride bü­tün dünyayı etkileyecek olan Ortaçağ İs­lâm ilim ve fikir hayatının temelini teşkil eder. Huneyn b. İshak, Buhtîşû", Nevbaht ve Mâserceveyh oğullarıyla Sabit b. Kur-re ve oğlu Sinan b. Sabit gibi ünlü müter­cimler Grekçe, Latince, Süryânîce, Peh-levîce ve Hintçe'den yaptıkları tercüme­lerle tıp, fizik, kimya, botanik, matematik, astronomi, felsefe, mantık, müzik, edebiyat ve siyaset alanlarındaki ünlü eserleri Arap diline kazandırmışlardır. Bu­nun sonucunda tanınan yeni bilimler ve dolayısıyla açılan yeni ufuklar müslüman münevverleri çok yönlü düşünceye yö­neltti. İslâm medeniyeti çerçevesinde ilk ansiklopedik eserleri yazan Iraklı bilgin Câhiz oldu (ö. 255/869). Onun açık ifadeli kolay anlatım tarzı ve Aristo düşüncesini Câhiliye şiirine, felsefeyi edebiyata kata­rak geliştirdiği yeni üslûp ve bu üslûpla kaleme aldığı eserler kendisinden sonra­kileri derinden etkilemiştir. İbn Kuteybe Uyûnü'l-ahbâr, Müberred el-Kâmil fi'l-luğa ve'1-edeb, İbn Abdürabbih ei-cikdü'l'terid, Ebü'l-Ferec el-İsfahânî el-Eğâ-nî ve Seâlibî Yetîmetü'd-dehr adlı eser­lerinde onu taklit etmişlerdir. Bu çağda İslâm dünyasının din, dil, edebiyat ve ede­bî eleştiri alanlarındaki ünlü simaları da Irak'ta toplanmıştı. Bunların başında el-Aşmcfiyyât adlı antolojinin yazarı Asmaî, Arap şiirine "habeb" (mütedârek) bahrini eklediği söylenen Ahfeş el-Evsat, Arap edebiyatı tarihinde ilk kitap sayılan Taba-kâtü'ş-şu'arâ'nm yazarı İbn Sellâm el-Cumahî. Küâbü'I-Muvâzene beyne't-Tö'iyyeyn adlı eseriyle Arap şiirini in­celeyip eleştiren Hasan b. Bişr el-Âmidî, Arap edebiyatında edebî tenkidin temel kaynakları sayılan Nakdü 'ş-şFr ve Nak-dü'n-neşr adlı kitapların yazarı Kudâme b. Ca'fer, nesir ve nazım sanatlarını ince­leyen Kitâbü'ş-Şmâ'ateyn kitabının ya­zarı Ebû Hilâl el-Askerî gelmektedir.
Bunalım Dönemi. IV. (X.) yüzyılın baş­larından Abbasîler devrinin sonuna kadar devam etmiş olan, yeterince değişim ve ilerleme sağlayamayan istikrarsız saf­hadır. IX. yüzyılın sonlarına doğru doruk noktasına ulaşan Irak edebiyatı, X. yüz­yılın başlarında ortaya çıkan sosyal deği­şikliklerden etkilenerek yavaş yavaş hüvi­yetini kaybetmeye başlamış, özellikle Arap şiiri bâdiye ve sahranın huzur ve saydam­lığından Bağdat, Sâmerrâ, Küfe. Basra, Musul ve Erbil gibi kargaşa içindeki gü­rültülü hayatına; edebiyat, felsefe ve si­yaset meclislerinden işret meclislerine taşındığından eski asaletini kaybetmiş ve gitgide sanat değeri pek yüksek olma­yan bir çeşit şehevî şiir haline gelmişti. Ancak tercüme yoluyla edebiyata kazan­dırılan nesir türü eserlerde seçilmiş keli­melerle ve ince bir anlatım tarzıyla kar­şılaşılmaktadır. Ayrıca bu çalışmalarda önsözlere geniş yer verilmiş ve ayrıntıla­ra özen gösterilmiştir. Bu devirde adını duyuran şairlerin en önemlileri Öğretici-felsefî ve hamasî şiirleriyle şöhret yapan Mütenebbî. kahramanlık, aşk ve hasret şiirleri terennüm eden Hamdânîler'den Ebû Firâs el-Hamdânî, tasavvuf, hikmet ve belagat dolu şiirlerinde bedâvet ruhuy­la medeniyet ruhunu bir araya getiren ün­lü dil bilgini ve fakih Şerif er-Radî ve ga-zelleriyle tanınan Mihyâr ed-Deylemî'dir.
Irak edebiyatında ortak fikirlere sahip beş Basralı filozof ve ilim adamının kur­duğu İhvân-ı Safa ekolünün çok önemli bir yeri vardır. X. yüzyılın ikinci yarısında Basra'da kurulan ve gizli siyasî amaçlar güden bu ekol dünya çapında bir fikir ce­reyanı başlatmış ve özellikle Irak, genel­likle de Arap edebiyatını bugüne kadar etkilemiştir. İhvân-ı Safâ'nın çeşitli İslâ-mî ilimlerle müsbet ilimler, dil, felsefe, mantık vb. alanlarda kaleme aldığı elli iki risale değerli bir ansiklopedi mahiyetin­dedir.
Türkler XI. yüzyıldan itibaren batıya doğru ilerlerken İslâm âleminin her tarafından Bağdat'a yönelen edebiyatçı ve ilim adamları burayı Ortaçağ'ın en ünlü ilim ve kültür merkezi haline getirmişler­di. Fârâbî ve İbn Sînâ gibi bilginler Bağ­dat'ta kaldıkları gibi Gazzâlî Nizamiye Medresesi'nde hocalık yapmış, ünlü Türk dilcisi Kâşgarlı Mahmud da Araplar'a Türkçe öğretmek amacıyla yazdığı Dîvâ-nü lugâti't-Türk'ü muhtemelen 47O'te (1077) Bağdat'ta Halife Muktedî-Biem-rillâh'ın oğlu Ebü'l-Kâsım Abdullah'a tak­dim etmiştir.
Bu dönemde Irak edebiyatı şiir gibi ne­sir dalında da sadece edebiyat yapmak amacıyla anlamdan çok şekil güzelliğine değer vermiş ve her türlü yeniliğe kucak açmış, medeniyet ve refah içinde yaşayan Irak toplumundaki nesir örnekleri yavaş yavaş beyan ve bedf sanatları ile seçili üs­lûba yönelmişti. Bu tür eserlerin başlıca örneği Bİnbir Gece masallarıdır. Câhiz'in edebî sanatları özenle kullandığı et-Terbî ve't-tedvîr adlı kitabı makâme türü­nün doğmasına yol açmış, Bedîüzzaman el-Hemedânî'nin özel bir biçim verdiği bu tür, Basralı Harîrî tarafından geliştirile­rek son şekline kavuşturulmuştur. Aslın­da hile, sahtekârlık ve dilencilik konuları­nı işleyen makâmât türü eserler, o çağda­ki Irak toplumunun günün ağır şartlan altında ezilen bir bölümünün yaşantısı­na ışık tutmaktadır. Harîri'nin el-Makâ-mat'ı, Hemedânî'ninki kadar eğitici oldu­ğu gibi üslûp güzelliği ve nahiv bilmece­lerinin çokluğu bakımlarından ondan da­ha üstündür. Ziyâeddin İbnü'l-Esîr'in ei-Meselü's-sâ'ir'i. ihtiva ettiği geniş ede­bî bilgilerin felsefî ve eğitici bir yaklaşım­la ele alınması bakımından bu devirde yazılan eserlerin en önemlisidir.
Moğol istilâsı sırasında Bağdat tahrip edilerek yağmalanırken kütüphaneler de yıkılmış ve çoğu yakılan kitapların geriye kalanları Dicle nehrine atılmıştı. Bu dö­nemde Irak'taki bilgin, edip ve filozoflar Dımaşk, Halep, Kahire. İskenderiye. Mağ-rib ve Endülüs'e kaçarak oralarda bilim ve edebiyat hayatına canlılık kazandırdı­lar. Moğol istilâsının ardından tamir edi­len medreseler tekrar faaliyete geçmişse de Irak edebiyatı bir daha eski seviyesine ulaşamamış, durgun, verimsiz ve taklitçi bir düzeyde kalmış olmakla birlikte za­man zaman bazı önemli simaların da ye­tiştiği görülür. Bunların en ünlüleri Ve-/eydta'i-acydnadlı eserinde birçok âlim, edip, hükümdar, emîr ve diğer meşhur simaların tercüme-i hâlini yazan İbn Hal-likân ile Mardin Artuklu Hükümdarı II. Necmeddin Gazi'ye yirmi dokuz adet Arapça kaside yazan Safiyyüddin el-Hiltî'-dir. el-Artukıyyât adı verilen bu kaside­ler sırasıyla elifbadaki yirmi dokuz harfle başlamakta ve her biri yirmi dokuz be­yitten oluşmaktadır; dillerinin sadeliği, üslûplarının sağlamlığı ve seçilmiş keli­meleriyle dikkat çekerler.
Moğol istilâsından sonraki kötü idare­ler yüzünden ortaya çıkan şiddet, yolsuz­luk ve yoksulluğun bozduğu Irak'ın sos­yal yapısındaki değişiklikler ve yaşanan huzursuzluk halk kitlelerini ikiye böldü; bir yanda dine ve imana aşırı bağlılık, öte yanda edepsizliği ve ibâhiyyeyi benimse­yen bir hayat tarzı görülüyordu. Bu du­rum edebiyata da yansıdı ve ortaya biri din konularını işleyen tasavvuf ağırlıklı, diğeri mevâliyâ. kûma, zecel, müveşşah. dûbeyt gibi halk şiiri vezinleri ve halk di­liyle yazılmış, düşük manalı, tutarsız söz­ler içeren şehevî şiirler olmak üzere iki şiir türü çıkardı. Tasavvuf ağırlıklı dinî şiirler­de Anadolu'da gelişen Bektaşîlik ile İran'­da gelişen Hurufîliğin ve kısmen de Mü-şa'şa'lar'ın etkisi görülür.
Irak sahasında yetişen en büyük sima hiç şüphesiz Türkçe, Farsça, Arapça üç ayrı divanın, ayrıca onun üzerinde man­zum ve mensur eserin sahibi olan Fuzû-lî'dir. Gerçekçi, akılcı ve âşık tavırlarıyla bir devrin fikir hayatına damgasını vuran Fuzûlî, geriye bıraktığı eserleriyle de bu­güne kadar bütün Ortadoğu edebiyatı üzerinde etkisini sürdürmüştür. Onun Arap ve daha çok İrak edebiyatı üzerin­deki etkilerini özellikle Musullu şair Ab-dülbâki el-Fârûki İle Arapça, Türkçe, Fars­ça ve Kürtçe şiir yazan Kerküklü hiciv şairi Rızâ Talebânî ve ünlü Türkmen şa­iri Hicrî Dede'de görmek mümkündür. Emîrü'ş-şuarâ Ahmed Şevki de Fuzûlî'-nin Leylâ vü Mecnûn'undan esinlene­rek aynı halk hikâyesini bir piyesinde iş­lemiştir. Fuzûlî'den sonra yaşayan diğer Iraklı şairler de genellikle onun gibi üç dil­de şiirler yazmışlardır. Irak edebiyatı ta­rihi bakımından XVI. yüzyılda kaleme alı­nan kıymetli kitaplardan biri ünlü şair Ah-dî-i Bağdâdî'nin Gülşen-i Şuard'sıdır. Bağdatlı Vâlihî, Zihni Çelebi. Âteşî, Ekrem Bey ve Kaytamaz Bey Karakoyunlu gibi birçok şairin ele alındığı bu kitap, Fuzûlî1 -nin Hadîkotü's-suadâ'sıntian sonra Irak'­ta yazılan ikinci Türkçe mensur eserdir.
XVIII. yüzyıl Irak edebiyatçılarının ön­cüsü Mebâliğu'i-hikem. adlı eserin sa­hibi olan ve sultanları, vezirleri hicvetme­ye başlayınca Bursa'ya sürgüne gönderi­len ünlü Türkmen şairi Abdürrezzâk Nev-res'tir. Erbilli Garîbî'nin 1181 (1767-68) yılında Bağdat'a telgraf hattı çekilmesi­ni anlatan kasidesiyle Abdullah Sâfî'nin 1292'de (1875) Kerkük'teki taş köprü­nün inşasını konu alan kasidesi, memle­ketteki önemli bazı olayları nazım yoluy­la dile getiren başlıca eserlerdi. Millî şiir­de de adını duyuran Abdullah Safi. ayrıca Irak Türkleri'nin dilini ıslah gayesiyle bir Türkmen sözlüğü de hazırlamıştır. Bu sı­ralarda Irak şiirinde yeni temaların işlen­meye başladığı görülür. Siyasî ve sosyal şiir alanında Şeyh Rızâ isim yapmıştı. Ta­biat tasvirleriyle ve bilhassa ilkbahar ka­sidesiyle ünlenen Tabiboğlu aynı zaman­da feminist bir şair olarak tanınıyordu. Yine Abdurrahman Hâlis, Faiz, Muham-med Mihrî, Musullu Abdülbâki el-Fârûki, Abdülgaffâr el-Ahres ve Muhyiddin Kabil gibi o çağın şairleri de Irak edebiyatında iyi bir mevki elde etmişlerdi.
XIX. yüzyılın ikinci yarısında İslâm bir­liği hareketi şiddetlendiği için şairler de eserlerini bu hareketin ifade aracı olan Osmanlı Türkçesi ile yazıyorlar ve arala­rından kötü sosyal şartları eleştirenler çık­makla birlikte daha çok münacaatlarla sistemin kötülüklerini dile getiriyorlardı. 1869 yılı başlarında Bağdat valisi tayin edilen Midhat Paşa, beraberinde getirdiği küçük bir matbaa ile Türkçe-Arapça ola­rak vilâyetin resmî gazetesi ez-Zevrd'yı yayımlamıştı. Daha sonra da yine Türk­çe-Arapça olarak Osmanlı birliği düşün­cesini destekleyen Tefekkür adındaki ilk özel gazete çıkarıldı. Osmanlı meşrutiyet inkılâbından sonra Lübnan asıllı dilci Anis-tâs Mâri el-Kermilî, Bağdat'ta Arapça ola­rak özel Luğatü'l-'Amb adlı aylık dergi­sini yayımlamaya başladı (1908). Sağlam dili ve güzel üslubuyla nesir sahasında ye­ni bir çığır açan bu dergide Irak edebiya­tının ünlü simalarından Mahmûd Şükrî el-Âlûsî, Eddî Şîr, I. Dünya Savaşı'nda İn-gilizler'e karşı cihad eden Neceflİ şair Muhammed Saîd el-Habbûbî, Dâvud Çelebi, Cemîl Sıdki ez-Zehâvî ve Ma'rûf er-Rusâ-fi gibi yazar ve şairler düşüncelerini yay­maya çalıştılar. Yine bu sıralarda Kerkük'­te Türkmen şairi Seyyid Mahmud Cevâd tarafından Kevkeb-i Maârif adlı ilk özel Türkçe dergi çıkarılıyor ve bu dergiye Hic­rî Dede. Hıdır Lutfî, Molla Sâbir ve Mu-hammed Sâdık gibi Türkmen düşünür ve edebiyatçıları yazı yazıyorlardı.
Çağdaş Irak edebiyatı 1921'de Irak Krallığı'nın kurulmasıyla başlar. Bu ede­biyat bir taraftan Mısır'daki modern ede­biyat hamlesinin, diğer taraftan Osmanlı Edebiyât-ı Cedide akımının etkisi altında kalmıştır. Özellikle Mısır şiirinin etkisini taşıyan Ahmed Safî en-Necefî, Muham-med Rızâ eş-Şebîbî ve Muhammed Beh­çet el-Eserî biçim ve içerik bakımından ye­ni şiirler yazmışlardır. Bunlara, Irak Dev­leti kurulmadan önce İngiliz sömürge ida­resine karşı başlatılan halk ayaklanması­na (1920) katılmış Muhammed Mehdî el-Basîr, Abdülhüseyin el-İzrî, Ali eş-Şarkî ve Muhammed el-Hâşimî gibi devrimci-siyasî şairler de eklenebilir. Bu dönem şa­irleri arasında, Irak Devleti'nin kurucusu Kral I, Faysal'ın tahta oturmasını kutla­yan Zehâvî ve Muhammed Mehdî el-Ce-vâhirî'nin yanı sıra durumdan memnun olmayan ve manda politikasını eleştiren Ma'rûf er-Rusâfî de yer alır. Bunlardan Rusâfî ile Zehâvî "sultânü'ş-şuarâ unva­nını elde etmek İçin rekabete girmişler ve her fırsatta birbirleriyle kıyasıya müca­dele etmişlerdir. Irak edebiyatının iki dün­ya savaşı arasındaki devrede klasizmin biçim kurallarını kıran romantizmden. toplumun millî ve içtimaî konularını ele alan objektivizme yöneldiği sırada en po­püler konu olan tesettür tartışmalarına bu iki ünlü şair de katılmış ve aralarında şiddetli bir tartışma cereyan etmişti. Ömer Seyfeddin ve Hüseyin Rahmi Gür­pınar gibi Osmanlı hikâye ve roman ya­zarlarının etkisi altında kalan yazar Mah-mûd Ahmed es-Seyyid de ilk piyes yazarı olarak ortaya çıkmıştır. Hikâye ve piyesle­rinde çağdaş fikir akımlarını yansıtan bu yazar daha çok toplum hayatının güldü­rürken düşündüren sahnelerini işlemiştir. II. Dünya Savaşandan sonra esen hür­riyet ve demokrasi rüzgârları Irak edebi­yatını da yeni ufuklara taşıdı. Bazı gün­lük ve haftalık gazetelerle mizah dergile­ri edebiyata geniş sayfalar ayırdı. Önder­liğini genç şairlerden Abdülvehhâb el-Be-yâtî, Nâzik el-Melâike ve Bedir Şâkir es-Seyyâb'ın üstlendiği serbest şiir ekolü, ve­zin ve kafiyeye sadık kalma noktasından hareket ederek klasik şiir çerçevesini kı­rıp kendine özgü bir dil ve yeni bir biçim­le ortaya çıktı: kısa sürede de yeni bir çı­ğır halinde Iraktan bütün Arap dünyası­na yayıldı. 1958 devriminden sonra başlayan cumhuriyet döneminde ilerici-dev­rimci şiir hareketinin ilk sıralarında Beyâ-tî. Kâzım Cevâd, Kâzım es-Semâvî ve Go-ran yer aldı; Edmon Sabrı, Abdülmelik Nûrî ve Zünnûn Eyyûb da bu akımın ne­sirdeki temsilcileriydi. Nâzik el-Melâike, komünistlerden ayrıldıktan sonra Bedir Şâkir es-Seyyâb, Hafız Cemil, Hâlid eş-Şev-vâf ve Şefîk el-Kemâlî ise bu dönemdeki milliyetçi edebiyat akımının önde gelen simalarını oluşturdular. Halkçılık ve halk edebiyatı araştırmaları alanında Bağdat'­ta 962'den sonra Arapça, İngilizce, Al­manca, İtalyanca, Türkçe ve Farsça ya­yımlanan aylık et-Türâşü 'ş-şcfbî dergi­siyle hem hızlanmış hem de burada ebûziyye. meymer, lavukve horyat gibi bir­çok halk şiiri türünde güzel örnekler yayımlamışlardır. Ayrıca İrak'ta çıkan Arap­ça, Kürtçe ve Türkmence gazete ve der­giler de sayfalarını şiir ve edebiyat türle­rine açtılar. 1968 yöneticileri Kürtler'e si­yasî ve kültürel. Türkmenler'le Süryânî-ler'e de 1970'te yalnız kültürel hak tanıdı­lar. Böylece bu azınlıklar Bağdat ve Süley-mâniye'de çıkarmaya başladıkları çeşit­li Arapça-Kürtçe, Arapça-Türkmence ve Süryânîce yayın organlarıyla özellikle Arapça el-Aklâm, eş-Şekafetü'I-cAra-biyye ve Âfûk Arabiyye, Kürtçefîûşen-birî, Türkmence Kardaşhk ve Süryânîce Beynen- Nehreyn dergileriyle edebiyat­larını geliştirmeye ve geniş çapta yayma­ya fırsat buldular. Bugün de yeni fikir ce­reyanlarında kaynaşan çeşitli düşüncele­rin temsilcisi Arap ve azınlık edebiyatçı­ları, farklı konularda geliştirdikleri çeşitli yeniliklerle Irak halkının problemlerine çö­züm getirmeye çalışmaktadırlar. İlgi alan­ları ve sayıları gittikçe artan Iraklı edebi­yatçılar arasında başlıca hikâye ve roman yazarları Ca'fer el-Halîlî, Abdülmecîd Lut-fî. Gâib Tu'me Ferman, Abdullah Niyâzî. Abdurrahman er-Rubey'î. Cum'a el-Lâ-mi' ve Mûsâ Kİredî; tiyatro yazarları Âdil Kâzım, Yûsuf el-Ânî, Muhiddin Zengene ve Muhammed Münîr Âl-i Yâsîn; şairler İse Muhammed Mehdî el-Cevâhirî, Ha-mîd Saîd, Sa'dî Yûsuf, Bülend el-Haydarî, M. Cemîl Şeleş, Abdülvehhâb e!-Beyâtî. Fevzî Kerîm, Sâmî Mehdî, Muhammed Hüseyin Âl-i Yâsîn, Abdüllatîf İteymiş. Ab-dürrezzâk Abdülvâhid; dilcilikte Musta­fa Cevâd, İbrahim es-Sâmerrâî, Mehdî el-Mahzûmîve Muhammed Behçet el-Ese-ri; edebiyat eleştirisinde eş-Şekâfetü'l-cedîde dergisinin kurucusu ve başyazarı Salâh Hâlis. Muhsin Câsim el-Mûsevî. Kâmil el-Basîr, Fâzıl Tamir ve İnâd Gazvân; tercüme alanında Gâib Tu'me Ferman, Celîl Kemâleddin, Selîm Tâhâ et-Tikrîtî, Yûsuf Ya'küb el-Haddâd ve M. Cemil Roj-beyânî zikredilebilir.