Kapitalizmin Etiği Henry Hazlitt
Download "Kapitalizmin Etiği Henry Hazlitt"
1 Kapitalizmin Etiği Henry Hazlitt 1. Sosyalist bir iftira kelimesi Yaygın olarak, ahlâkî ve iktisadî bakış açıları arasında veya ahlâk ve iktisat arasında çok az bir ilişki olduğu varsayılır. Aslında, aralarında sıkı bir ilişki vardır. Her ikisi de insan davranışı, 1 tavrı, 2 kararı ve tercihi ile ilişkilidir. Ekonomi bilimi, insan davranışının ve tercihinin nedenleri, sonuçları ve etkilerinin tanımı, açıklanması veya analizidir. Fakat biz insan davranış ve kararlarının haklılığına, bir davranış veya kararın ne olması gerektiği sorusuna veya şu ya da bu davranışın veya davranış kurallarının sonuçlarının birey veya toplum için uzun dönemde daha iyi olup olmayacağı sorusuna geldiğimizde ahlâkın kapsam alanına girmiş oluruz. Bir ekonomik politikanın bir diğerine nazaran istenilirliğini tartışmaya başladığımızda da durum böyledir. Ahlâkî hükümlere kurumların, prensiplerin veya davranış kurallarının ekonomik sonuçlarının analizinden bağımsız olarak (veya bunlardan soyutlanmış halde) ulaşılamaz. Etikle uğraşan çoğu filozofun ekonomi bilimini görmezden gelmesi ve hatta ekonomik prensipleri anlayan filozofların onları etik problemlere uygulamadaki başarısızlıkları (ekonomik prensiplerin etik gibi yüce ve ruhanî bir disiplin üzerine uygulanamayacak kadar çok materyalist ve günlük bir konu olması veya konuyla ilgisi olmadığı varsayımına dayanarak) ahlâkî analizin gelişmesinin önünü tıkamaktadır ve onun başarısızlığının kısmen sebebidir. 1 Ludwig von Mises in iktisadın ilkeleriyle ilgili kitabı Human Action ile karşılaştırınız. 2 Hospers, John, Human Conduct (Etiğin ilkeleri ile ilgili kitap).2 Aslında, ekonomik yönü olmayan bir ahlâk problemi neredeyse bulunmamaktadır. Günlük ahlâkî kararlarımız çoğunlukla ekonomik kararlardır ve günlük ekonomik kararlarımızın da neredeyse tamamının ahlâkî yönleri bulunmaktadır. Dahası, bugünün çoğu ahlâkî tartışmaları tam da ekonomik örgütlenme sorunları etrafında cereyan etmektedir. Geleneksel burjuvazi ahlâkî standartlarına ve değerlerine karşı en önemli meydan okuma Marksistlerden, sosyalistlerden ve komünistlerden gelmektedir. Saldırı altında olan kapitalist sistemdir; ve kapitalist sisteme asıl olarak materyalist, bencil, adaletsiz, ahlâksız, acımasızca rekabetçi, hissiyatsız, vahşi ve yok edici gibi ahlâkî gerekçelerle saldırılmaktadır. Eğer kapitalist sistem gerçekten korumaya değerse, ahlâkî gerekçelere dayalı sosyalist saldırıların yanlış ve mesnetsiz olduğunu gösteremedikçe, onu, daha üretken olması, gibi sadece teknik gerekçelere dayanarak savunmak yanlış ve dayanaksız olacaktır. Böyle bir tartışmanın daha başında kendimizi ciddî bir semantik dezavantajla karşı karşıya bulmaktayız. Sistemin adı bile onun düşmanlarınca verilmiştir. O, bir iftira kelimesi niyetiyle kullanılmak istenmiştir. Kapitalizm ismi nispeten yenidir. Karl Marx ve Engels henüz onu düşünmemiş olduklarından, bu isim 1848 de yazılan Komünist Manifesto da yer almaz. Onların ya da onların arkasından giden bir kişinin bu kelimeyi ortaya atma mutluluğuna ermesi ancak 6 yıl sonra olmuştur. Bu isim amaçlarına tam olarak uyuyordu. Kapitalizm, tamamen kapitalistler tarafından, kapitalistler için işletilen bir ekonomik sistemi ifade ediyordu. İsim, bu kendine ekli çağrışımı hâlâ muhafaza etmektedir. Bu nedenle kelime kendiliğinden kötü anlamlıdır. Popüler tartışmada kapitalizmin savunulmasını zorlaştıran bu isimdir. Bu kavramsal ayak oyununun neredeyse mükemmel derecede başarılı oluşu, pek çok insanın komünizm için ölmeye istekli iken, kapitalizm için ölecek çok az kişinin bulunmasının önemli bir açıklamasıdır. Bu sistemin en az yarım düzine adı bulunmaktadır ve bunların herhangi biri sistem için daha uygun ve onu daha iyi tanımlayıcıdır: Üretim Araçlarının Özel Mülkiyeti Sistemi, Piyasa Ekonomisi, Rekabetçi Sistem, Kâr-Zarar Sistemi, Serbest Girişim, Ekonomik Özgürlük Sistemi. Ancak, bu saatten sonra, kapitalizm kelimesini atmaya çalışmak yalnızca anlamsız olmaz, aynı zamanda oldukça gereksizdir de. Çünkü, iftira niyeti taşıyan bu kelime en azından kasıtsız olarak tüm ekonomik gelişme, ilerleme ve büyümenin kapital birikimine (üretim araçlarının miktar ve kalitesindeki sürekli artışa), makinelere, tesislere ve ekipmanlara bağımlı olduğuna dikkat çeker. Buna göre3 kapitalist sistem bu büyümeyi teşvik etmek için diğer herhangi bir alternatiften daha fazlasını yapmaktadır. 2. Özel Mülkiyet ve Serbest Piyasalar Bu sistemin temel kurumlarına bakalım. Tartışma kolaylığı için bu kurumları aşağıdaki gruplara ayırabiliriz. 1) özel mülkiyet, 2) serbest piyasalar, 3) rekabet, 4) iş bölümü ve emeğin kombinasyonu, 5) sosyal işbirliği. Daha sonra da görüleceği üzere bunlar ayrı kurumlar değildir. Bunlar birbirine karşılıklı olarak bağımlıdırlar: Her biri diğerini ima eder ve mümkün kılar. Özel mülkiyetle başlayalım. Bazı sosyalist yazarların inanmamızı istediklerinin aksine bu, ne yeni ne de rastgele bir kurumdur. Kökleri insanlık tarihi kadar eskiye dayanır. Her çocuk, oyuncakları söz konusu olduğunda bir mülkiyet hissi gösterir. Bilim adamları hayvanlar aleminde bile hâkim olan bir tür mülkiyet hakları veya arazi (toprak) hakları sistemi veya hissinin ne derece yaygın olduğunu yeni anlamaya başlıyorlar. Ancak, burada bizi ilgilendiren soru; bu kurumun ne derece eski olduğu değil, ne derece kullanışlı olduğudur. Bir insanın mülkiyet hakkının güvence altında olması, onun emeğinin karşılığını barış içinde muhafaza etmesi ve tadını çıkarması anlamına gelmektedir. Bu güvenlik, onun çalışmasını teşvik eden tek unsur değilse de, ana unsurdur. Eğer biri bir çiftçinin yetiştirip ürettiğine el koyarsa, çiftçiyi bir daha ekme veya yetiştirmeye teşvik eden bir şey kalmayacaktır. Eğer siz inşa ettikten sonra, birisi evinize el koysa onu hiç inşa etmezdiniz. Tüm üretim ve tüm medeniyet, mülkiyet haklarının tanınmasına ve onlara saygı duyulmasına dayanır. Tıpkı yaşam güvencesi gibi mülkiyet güvencesi de olmadıkça serbest girişim mümkün değildir. Serbest girişim ancak kanun, düzen ve ahlâkî bir alt yapı içinde mümkündür. Bu durum, serbest girişimin ahlâkı ön şart olarak koştuğu anlamına gelir; fakat daha sonra göreceğimiz gibi, serbest girişim aynı zamanda ahlâkı korur ve teşvik eder. Kapitalist ekonominin ikinci bir kurumu serbest piyasalardır. Serbest piyasa, kişinin mülkiyetini uygun gördüğü şartlarda başkasına devretmesi, onu diğer bir mülkiyetle veya parayla değiştirmesi veya onu daha fazla üretim için kullanması özgürlüğü anlamına gelmektedir. Tabiî ki bu özgürlük, özel mülkiyetin doğal bir4 sonucudur. Özel mülkiyet, tüketim amaçlı veya daha fazla üretim için kullanım hakkını ve serbest elden çıkarma veya değiştirme hakkını vurgular. Özel mülkiyet ve serbest piyasaların ayrılamaz olduğunu vurgulamak önemlidir. Örneğin bazı sosyalistler, sosyalist sistemde, yani üretim araçlarının devletin elinde olduğu bir sistemde, serbest piyasayı taklit ederek onun fonksiyonlarını ve başarısını elde edebileceklerini düşünmektedirler. Böyle bir görüş, sadece kafa karışıklığından kaynaklanmaktadır. Eğer ben gerçekte benim olmayan bir şeyi satan bir hükümet görevlisi olsam, siz de size ait olmayan parayla onu almaya çalışan bir diğer hükümet görevlisi olsanız, bu durumda ikimiz de fiyatın ne olduğunu umursamayız. Sosyalist veya komünist bir ülkede olduğu gibi madenler, fabrikalar, mağazalar ve ortak çiftliklerin yöneticileri, diğer bürokratlardan gıda maddeleri veya hammadde satın alan ve mamûl maddelerini yine başka hükümet görevlilerine satan maaşlı hükümet görevlileri olduğunda, bu malların alındığı ve satıldığı sözde fiyatlar sadece muhasebe kurguları olacaktır. Bu bürokratlar sadece serbest piyasa adında doğal olmayan bir oyun oynamaktadırlar. Onlar, özel mülkiyeti bir tarafa bırakarak, sadece serbest piyasa özelliğini taklit ederek sosyalist sistemi, bir serbest girişim sistemi olarak işletemezler. Aslında serbest fiyat sisteminin bu şekilde taklidi pratikte Sovyet Rusya ve diğer tüm sosyalist veya komünist sistemlerde bulunmaktadır. Fakat bu taklit-piyasa ekonomisinin işlemesi bile (yani onun bir sosyalist ekonominin çalışmasını sağlaması) onun bürokratik yöneticilerinin serbest dünya pazarlarında hangi malların satıldığını yakından izlemeleri ve kendi mallarını buna uygun olarak fiyatlandırmaları sayesinde olmaktadır. Bunu yapmakta zorlandıklarında, yapamadıklarında veya yapmayı ihmâl ettiklerinde planları daha da ciddî şekilde yanlış gitmeye başlar. Stalin bir zamanlar Sovyet ekonomisinin yöneticilerini, sunî olarak oluşturdukları fiyatların serbest dünya piyasalarındakilere uygun olmadığı gerekçesiyle azarlamıştı. Özel mülkiyet konusunda sadece insan gıdası, diş fırçası, piyano, ev veya araba gibi tüketim mallarındaki kişisel mülkiyeti kastetmediğimi vurgulamam gerekiyor. Çağdaş piyasa ekonomisinde üretim araçlarının özel mülkiyeti daha az önemli değildir. Bu sahiplik bir bakımdan ayrıcalıktır. Üretim araçlarının özel sahipleri, mülklerini sadece kendilerini tatmin etmek için kullanamazlar. Onlar, mülkiyetlerini en iyi müşteri memnuniyetini sağlayacak şekilde kullanmak zorundadırlar. Eğer bunu iyi yaparlarsa,5 kârla ve sahibi oldukları şeylerin daha da artmasıyla ödüllendirilirler, eğer beceriksizce davranırlarsa veya başarılı olamazlarsa kayıplarla cezalandırılırlar. Yatırımları asla sonsuza kadar güvencede değildir. Bir serbest piyasa ekonomisinde satın almalarıyla veya satın almamalarıyla üretim mülkiyetine kimin ve ne kadar sahip olacağını müşteriler günlük olarak her gün yeniden belirlerler. Üretim sermayesinin sahipleri onu, diğer insanları tatmin edecek şekilde kullanmaya itilirler. 3 Özel olarak işletilen bir demir yolu, en az hükümetin sahip olduğu bir demir yolu kadar halk amaçlarına hizmet etmektedir. Aslında sadece işi iyi başarması nedeniyle alacağı ödüllerden dolayı değil, aynı zamanda ve hatta daha da önemlisi rekabetçi maliyetler ve fiyatlar bakımından yolcuların ihtiyacını karşılayamazsa, karşılaşacağı ağır cezalardan dolayı böyle bir amacı başarması çok daha muhtemeldir. 3. Rekabet Buraya kadar olan tartışma kapitalist sistemdeki üçüncü vazgeçilmez kurum olan rekabeti zaten vurgulamıştır. Bir özel teşebbüs sisteminde rekabet edenler piyasa fiyatına uymalıdır. Piyasada ayakta kalacaksa, birim üretim maliyetini pazar fiyatının altında tutmalıdır. Maliyetini piyasa fiyatının ne kadar altında tutarsa kâr marjı o oranda artacaktır. Kâr marjı ne kadar yüksekse, işini o kadar geliştirecek ve üretimini o kadar artıracaktır. Kısa bir dönemden daha uzun bir süre zarar ederse ayakta kalamaz. Bu nedenle rekabetin etkisi, üretimi sürekli olarak daha az başarılı yöneticilerden almakta ve daha başarılı yöneticilere vermektedir. Bir başka ifadeyle, serbest rekabet sürekli olarak daha etkin üretim yöntemlerini teşvik etmektedir. Bu durum, üretim maliyetlerini sürekli olarak düşürür. Düşük maliyetli üreticiler üretimlerini artırdıkça, fiyatlarda da düşüşe sebep olurlar ve böylece yüksek maliyetli üreticiler ürünlerini daha düşük bir fiyatla satmaya ve en sonunda ya maliyetlerini düşürmeye ya da faaliyetlerini başka alanlara kaydırmaya zorlanırlar. Fakat kapitalist veya serbest piyasa rekabeti, sadece homojen bir ürünün üretim maliyetini düşürme yönünde rekabet değildir. Aynı zamanda belli bir ürünü daha da geliştirme yönündeki rekabettir ve son yüzyılda bu tamamen yeni ürünler ve üretim araçları (tren yolu, dinamo, elektrik ışığı, motorlu araç, uçak, telgraf, telefon, fonograf, 3 Ludwig von Mises in Human Action ve Socialism gibi kitaplarıyla karşılaştırınız.6 fotoğraf makinesi, kamera, radyo, TV, buzdolabı, klima ve sayısız çeşitlilikte plastik, sentetik ve diğer yeni maddeler) oıtaya koyma ve geliştirme rekabeti olmuştur. Sonuçta, hayatın konforu ve kitlelerin maddî refahı müthiş ölçüde artmaktadır. Kısacası kapitalist rekabet, gelişme ve yenilik için harika bir kamçı, araştırmanın, maliyet azaltmanın yeni ve daha iyi ürünler geliştirmenin ve her tür daha yüksek etkinliğin asıl teşvik edici unsurudur. Bu sistem, insanoğluna sayısız nimet bahşetmiştir. Ne var ki, son yüzyılda kapitalist rekabet, sosyalistlerin ve anti-kapitalistlerin sürekli saldırısı altında kalmıştır. Kapitalizm vahşi, bencil, boğaz boğaza ve gaddar olarak ilan edilmiştir. Bazı yazarlar (Bertrand Russel bunların tipiklerindendir) sürekli oiarak iş rekabetinden bir savaşmış gibi bahsetmekte ve iş rekabetinin pratikte savaş rekabetiyle aynı şey olduğunu ifade etmektedirler. Bundan daha yanlış ve daha saçma bir şey olamaz (tabiî müşterilere daha ucuz fiyata daha iyi ve yeni mal ve hizmet verme rekabetini karşılıklı olarak birbirini boğazlama rekabeti ile eş tutmayı makul görmedikçe). İş rekabetini eleştirenler, sadece onun ortaya koyduğu cezalara gözyaşı dökmezler, aynı zamanda onun en başarılı ve etkin olana sağladığı aşırı kârlara da büyük ölçüde kızmaktadırlar. Eleştirenler, rekabetin tüketici ve ulusal refah için sağladığı katkıyı anlamak istemedikleri için ağlarlar ve kızarlar. Rekabetin adil olarak işlemediği münferit örnekler tabiî ki vardır. Sistem, bazen iyi insanları ve eğitimli kişileri cezalandırır, kaba ya da adi kişileri ödüllendirir. Kurallar ve kanunlar sistemimiz ne kadar iyi olursa olsun, münferit adaletsizlik olayları asla tamamen ortadan kaldırılamaz. Fakat kurumların faydalı veya zararlı oluşu, adaleti ve adaletsizliği, onların çoğu durumdaki etkilerine göre (sonuçlarıyla birlikte bir bütün olarak) değerlendirilmelidir. Bu konuya daha sonra yeniden döneceğiz. Ayırt etmeksizin rekabete karşı olanların küçük gördüğü şey, her şeyin içinde rekabet bulunan şeye ve onun kullandığı araçların tabiatına bağlı olduğudur. Rekabet kendi başına ne ahlâklı ne de ahlâksızdır. Onun mutlak faydalı ya da mutlak zararlı olması gerekmez. Dolandırıcılıkta veya birbirini boğazlamaktaki rekabet başka şeydir, insan sevgisi veya mükemmellikteki rekabet başka şeydir (Örneğin Leonardo da Vinci ve Michalangelo arasındaki, Verdi ve Wagner arasındaki, Newton ve Leibnitz arasındaki rekabet gibi). Rekabet mutlaka düşmanlık ilişkileri anlamına gelmez, fakat rakip olma,7 karşılıklı gıpta etme ve karşılıklı teşvik anlamına gelir. Faydalı rekabet dolaylı oiarak bir işbirliği şeklidir. Öyleyse ekonomik rekabeti eleştirenlerin küçümsediği şey (yüksek ahlâk standartlarında ve iyi kanunlar sisteminde gerçekleştirildiğinde) rekabetin bir ekonomik işbirliği şekli olması veya daha ziyade onun bir ekonomik işbirliği sisteminin gerekli ve vazgeçilmez bir parçası olmasıdır. Eğer rekabete dar çerçevede bakarsak, bu ifade paradoksal görünebilir, fakat bir adım geri çekilip daha geniş olarak baktığımızda, söz konusu ifade daha aşikâr hale gelir. General Motors ve Ford birbirleriyle doğrudan işbirliği yapmamaktadır, fakat her ikisi de müşterileriyle yani potansiyel araba alıcılarıyla işbirliği yapmaktadır. İkisi de müşteriyi, rakibinden daha iyi bir otomobil verebileceğine veya aynı kalitede bir otomobili daha düşük fiyata verebileceğine ikna etmeye çalışmaktadır. Bu şekilde her biri diğerini itmektedir ya da daha doğrusu diğerini, üretim maliyetlerini düşürmeye ve otomobilini iyileştirmeye teşvik etmektedir. Bir diğer ifadeyle her biri diğerini müşteriler ile daha iyi bir şekilde işbirliği yapmaya itmektedir. Böylece bunlar dolaylı olarak (sözün gelişi bir üçgen formatmda) işbirliği yapmaktadır. Her biri diğerini daha başarılı yapmaktadır. Tabiî bu durum, her tür rekabette doğrudur, savaşın vahşi rekabetinde bile. Edmund Bıırke ün de ifade ettiği gibi karşımıza çıkan rakipler, sinirlerimizi güçlendirir ve becerimizi keskinleştirir. Rakibimiz yardımcımızdır. Fakat serbest piyasa rekabetindeki bu karşılıklı yardım, tüm toplum için de faydalıdır. Bu hükmün paradoksal olduğunu hâlâ düşünenler, sadece oyunların ve sporun sunî rekabetine bakması gerekir. Briç rekabete dayalı bir kâğıt oyunudur, fakat birbiriyle oynamaya razı olan dört kişiyi gerektirir. Dördüncü kişi olarak oturmayı reddeden kişi, rekabetçi olmayan değil, işbirliği yapmayan olarak değerlendirilir. Bir futbol maçının olması için sadece aynı takımdaki 11 oyuncunun işbirliği içinde olması değil, fakat her bir takımın diğeri ile (oynayıp oynamama, yer, tarih, saat, hakem ve belli bir oyun kuralları konusunda) hemfikir olmasını da gerektirir. Olimpiyat oyunları, katılan ülkelerin işbirliği olmaksızın mümkün olmazdı. Son yıllarda ekonomi literatüründe oyun teorisi ile ekonomik hayat arasında çok şüpheli benzetmeler yapılmaktadır, fakat her iki alanda da daha geniş bir işbirliği ortamında rekabetin var olduğunu ve istenen sonuçları meydana getirdiğini tanı-yan benzetmeler doğrudur ve aydınlatıcıdır.8 4. İş bölümü Şimdi kapitalist sistemin bir parçası olarak belirttiğimiz dördüncü kuruma ge-liyorum, iş bölümü ve emeğin kombinasyonu. Bunun gerekliliği ve faydası politik iktisadın kurucusu olan ve bunu muhteşem çalışması Milletlerin Zenginliği eserinin ilk bölümünün konusu yapan Adam Smith tarafından yeterince vurgulanmıştır. Gerçekten de bu muhteşem eserin ilk cümlesinde Adam Smith in şunu belirttiğini görüyoruz: Emeğin üretim gücündeki en büyük ilerleme ve emeğin yönlendirildiği veya uygulandığı alandaki beceri, marifet ve muhakemesi başarısının büyük kısım iş bölümünün etkileri sayesindedir. 4 Smith, işin bölünmesinin ve daha da bölünmesinin işçilerin, bir işten diğerine geçerken kaybettikleri zamandan tasarruf edildiğini ve özel makinelerin icadı ve uygulanması ile becerilerinin geliştiğini vurgulamaktadır. Yazar şöyle bitiriyor: İyi yönetilen bir toplumda en alt tabakadaki insanlara ulaşan zenginliğe yol açan şey, iş bölümünün sonucu olarak, tüm farklı sanatların sağladığı üretimlerdeki büyük artıştır. 5 Ekonomi biliminin neredeyse 200 yıllık çalışması sadece bu tespiti sağlamlaştırmıştır. İş bölümü, emeğin ne kadar bölünürse o kadar verimli olacağının anlaşılmasıyla yayılmaktadır. 6 Toplumu ve medeniyeti oluşturan ve bir hayvan olan insanı insan haline getiren temel gerçekler, işbölümüyle yapılan işin tek başına yapılan işten daha verimli olduğu gerçeği ve insanoğlunun aklının bu durumu kavrama yeteneğinde olması gerçeğidir. 7 4 Milletlerin Zenginliği (1776), Kitap I, Bölüm 1, Bu ifade Mandeville nin Fable of the Bees(1729) adlı kitabında kullanılmış ve bu görüş yine aynı kitaptaki bir pasajda ifade edilmiştir (Bölüm 2, Dialog VI, s. 335.). Okuyucu Adam Smith ve Philip Wicksteed in bu bölümdeki ve altıncı bölümdeki (Sosyal İşbirliği) alıntıların birbiriyle örtüştüğünün ve benzediğinin farkına varacaktır. Ancak bu tekrarlar vurguyu güçlendirmek ve okuyucuyu o bölüme tekrar dönme zahmetinden kurtarmak için yapılmıştır. 5 a.g.e. (Cannon ed.), s Ludwig von Mises, Socialism: An Economic and Sociological Analysis (İngilizce tercümesi; Macmillan, 1932), s Ludwig von Mises, Human Action, s. 144.9 5. Sosyal işbirliği İş bölümünü, sosyal işbirliğinden önceye koymuşsam da bunların birbirinden ayrı düşünülemeyeceği açıktır. Biri diğerini gerekli kılar. Tek başına yaşandığında hiç kimse uzmanlaşamaz ve ihtiyaçlarının hepsini kendi başma karşılamak zorunda kalır. İş bölümü ve emeğin kombinasyonu zaten sosyal işbirliğini gerektirmektedir. Bunlar, kişinin, kendi emeğinin ürününün bir kısmını diğerlerinin emeğinin ürünüyle mübadele etmesini gerektirir. Ve iş bölümü bu kez sosyal işbirliğini artırır ve yoğunlaştırır. Adam Smith in de ifade ettiği gibi En farklı yetenekler bile bir başkasına faydalı olmaktadır; her insan diğer insanların yeteneklerinin ürünlerinin herhangi bir kısmını satın alabileceği ortak bir stok niteliğinde oluşan genel bir mübadele veya alışveriş havuzuna katkıda bulunur. 8 Günümüz iktisatçıları iş bölümü ve sosyal işbirliğini daha ön plana çıkarırlar: Toplum uyumlu davranış, işbirliğidir. İşbirliğini bireylerin izole edilmiş yaşamlarının (en azından muhtemelen) yerine koyar. Toplum iş bölümüdür. Toplum bireylerin ortaklaşa çaba için bir araya gelmesinden başka bir şey değildir. 9 Adam Smith de bunu açık bir şekilde ortaya koymuştur: Medenî toplumda insanın tüm hayatı, ancak birkaç kişinin arkadaşlığını kazanmaya yetecek kadar kısadır ve her zaman iş birliğine ve büyük yığınların yardımına ihtiyaç duymaktadır. İnsan her zaman kardeşlerinden yardım alma şansına sahiptir ve bu sadece onların yardımseverliklerinden dolayı beklenmemektedir. Kardeşlerinin kendilerini sevmelerini kendi lehine döndürebilirse ve kardeşlerinden istediği şeyin onların kendi avantajlarına olduğunu gösterebilirse başarılı olma şansı daha yüksektir. Bir diğerine herhangi bir tür pazarlık teklif eden kimse şunu teklif ediyordur: Bana istediğimi ver ve sen şu istediğini al. Bu tip her teklifin anlamı budur; ve ihtiyaç duyduğumuz iyi mevkilerin çoğunu bir diğerimizden alma şeklimiz budur. Akşam yemeği beklentimiz kasabın, fırıncının veya biracının iyilik duygularından değil, onların kendi çıkarlarını gözetmelerinden dolayı gerçekleşmektedir. Biz onların insafına kalmış değiliz, fakat 8 Milletlerin Zenginliği (Cannon ed.), s Ludwig von Mises, Human Action, s. 148.10 kendimize hitap ederiz, onlara kendi ihtiyaçlarımızdan değil, kendi avantajlarından bahsederiz. 10 Bu pasajda ve diğerlerinde Adam Smith in işaret ettiği şey, piyasa ekonomisinin bu kadar başarılı olmasının sebebi, onun insanların kendini ve kendi çıkarını sevmesinin avantajını kullanması ve bunları üretim ve mübadele için kullanmasıdır. Daha da ünlü bir pasajda Smith bu ifadeyi daha da ileri götürüyor; Her toplumun yıllık geliri daima, tam olarak sanayiinin tüm yıllık üretiminin mübadele edilebilir değerine eşittir, ya da daha ziyade, bu mübadele edilebilir değerle aynı şeydir. Bu nedenle her birey hem sermayesini yerli endüstriyi desteklemek için kullanmak ve hem de böylece o endüstriyi üretimi en yüksek değere ulaşacak şekilde yönlendirmek için elinden geleni yapmaya çalışacağından, her bir birey toplumun yıllık gelirini elinden geldiği kadar yükseltmeye çalışacaktır. Gerçekte, birey genellikle ne kamu çıkarını yüceltme niyetindedir ve ne de onu ne kadar yücelttiğinin farkındadır. Yerli endüstriyi desteklemeyi yabancı endüstriye tercih etme yoluyla sadece kendi güvenliğinin peşindedir; ve bu endüstriyi onun üretimi en yüksek değere ulaşacak şekilde yönlendirmesi yoluyla sadece kendi kazancının peşindedir ve bu konuda (diğer pek çok durumda olduğu gibi) gizli bir el tarafından hiç bir şekilde niyetlenmediği bir sonuç için teşvik edilmektedir. Böyle olması toplum için her zaman kötü de değildir. Kendi çıkarlarının peşinde koşmasıyla toplumun çıkarını, gerçekten bunu yapmaya niyetli olduğu durumda yücelteceğinden çok daha iyi bir şekilde yüceltir. 11 Bu pasaj, Smith in kendi yararına çok meşhur olmuştur. Görünmez el benzetmesinden başka bir şeyi görmeyen pek çok yazar onu ya yanlış yorumlamışlar veya kastettiği şeyi saptırmışlardır. Bu yazarlar bu benzetmeyi (Smith onu sadece bir kez kullanmışsa da) Ulusların Zenginliği nin tüm doktrininin esası kabul etmişlerdir. Bu yazarlar bu benzetmenin anlamını bir deist olan (Tanrı yı kabul eden fakat vahyi reddeden) Adam Smith in Tanrının (gizemli bir şekilde) kendini düşünerek yapılan tüm davranışların sosyal açıdan faydalı sonuçlar vermeyi sağlayacak şekilde müdahalesi şeklinde yorumlamışlardır. Bu açıkça bir yanlış yorumlamadır. Piyasanın ona katılan her 10 Milletlerin Zenginliği (Cannon ed.) l, s a.g.e., l, s. 421.11 bireyin refahına katkıda bulunduğu olgusu, analizin dayandığı bir varsayım değil, bilimsel analize dayalı bir sonuçtur. 12 Diğer yazarlar görünmez el pasajını bencilliğin bir savunması, başkaları ise serbest piyasa ekonomisinin sadece bencilliğe dayalı olarak inşa edilmediğini fakat tek başına bencilliği ödüllendirdiği şeklinde bir itiraf olarak yorumlamışlardır. Ve Smith bu son yorum için en azından kısmen suçluydu. O, insanların toplumun genel çıkarını teşvik etmesinin ancak kazançlarını yasal ve ahlâkî yollarla kazandığı müddetçe söz konusu olduğunu açık bir şekilde ortaya koymamıştır. Kendi çıkarlarını hile, dolandırıcılık, soygun, tehdit veya cinayetle artırmaya çalışan kişiler, ulusal gelire katkıda bulunmazlar. Üreticiler tüketicilerin ihtiyaçlarını en ucuz fiyatla karşılamak için rekabet yapma yoluyla ulusal refahı artırırlar. Özgür bir ekonomi ancak uygun bir yasal ve ahlâkî altyapı içinde işleyebilir. Ve bir piyasa ekonomisindeki insanların motivasyonlarının her zaman ve sadece bencillik olduğunu kabul etmek büyük bir hatadır. Adam Smith in ifadesi mükemmel idiyse de kolayca yanlış yorumlanabilirdi. İyi ki birkaç çağdaş iktisatçı süreci ve motivasyonu daha ayrıntılı şekilde açıkladılar: İktisadî hayat diğer insanlarla birlikte içinde bulunduğumuz ve kendimizi veya kaynaklarımızı onların amaçlarına (kendimizinkilerin geliştirilmesinin dolaylı bir yolu olarak) yardım olarak verdiğimiz ilişkiler kompleksini içerir. 13 Bizim amaçlarımız mutlaka bize aittir; fakat bu amaçların mutlaka ve sadece bencil amaçlar olması gerekmez. Ekonomik ilişki veya iş bağlantısı prens ve tebaası, aziz ve günahkâr, havari ve önder, en empatik ve en bencil insanların hayatını devam ettirmesi gibi gereklidir... Karmaşık ilişkiler sistemimiz bizi, amaçlarımızı başarmak için gerekli olan işbirliğinin liderliğine oturtturur. 14 Bir ekonomik ilişkinin kendine has niteliği Wicksteed e göre onun egoizm i değil fakat nontuism idir. *15 Wicksteed bunu şöyle açıklıyor: 12 Bkz. Murray N. Rothbaıd, Man, Economy and State (Princeton: Van Nostrand; 1962), 1440, son not. Ayrıca bkz. a.g.e., 1, s Philip H, Wicksteed, The Common Sense of Political Economy, (London: Macmillan; 1910) s. 58. Bu ve daha sonraki alıntıların yapıldığı Business and the Economic Nexus konulu bütün bölüm, çok dikkatli bir çalışmayı hak eden dahice bir bölümdür. 14 a.g.e., s * non-tuism : tüm düşüncelerin başka bir kişi için olması, yani başkasını düşünme (çev.)12 Siz ve ben bir iş yapıyorsak (bu işin benim açımdan tamamen ekonomik olduğunu varsayalım) ben tamamen veya kısmen kendi amacım için, belki tamamen başkaları için (ama kesinlikle sizin için değil) sizin amacınızı gerçekleştirmekteyim. Bunu ekonomik bir işlem yapan şey, sizi (zincirde bir halka olmanız hariç) düşünmemem veya (başka birisinin amaçlarını -ki benimki olmak zorunda değil tatmin etme aracı olması dışında) sizin arzularınızı düşünmememdir. Ekonomik ilişki benim aklımdan kendim dışındaki herkesi çıkarmaz, fakat sizden başka herkesi potansiyel olarak hesaba katar. 16 Non-tuism i (başkalarını düşünmeyi) ekonomik ilişkinin esası yapmada bir miktar keyfilik söz konusudur. 17 Bu tavırdaki gerçeklik unsuru sadece sıkı ölçüde ekonomik bir ilişkinin tanım gereği kişisel olmayan bir ilişki olmasıdır. Fakat Wicksteed in en büyük katkılarından birisi ekonomik faaliyetin aşırı ölçüde egoist veya bencil olduğu kalıcı fikrini çürütmüş olmasıdır. 18 Mises in de ifade ettiği gibi: Sosyal işbirliği çerçevesinde, toplum üyeleri arasında sempati ve arkadaşlık duygulan ile birbirine ait olma hissi ortaya çıkar. Bu duygular insanın en zevkli ve en değerli deneyimlerinin kaynağıdır... Ancak bu duygular (bazılarının söylediği gibi) sosyal ilişkileri ortaya çıkaran etmenler değillerdir. Bunlar sosyal işbirliğinin meyveleridir ve ancak sosyal işbirliği ortamında iyi gelişirler. Bu duygular sosyal ilişkilerin oluşmasından önce ortaya çıkmamışlardı ve sosyal ilişkilerin kaynağı da değillerdir. İnsan toplumunun karakteristik özelliği amaçlı işbirliğidir. İnsan toplumu kâinatın var oluşunu belirleyen evrensel bir kanunun (yani iş bölümünün yüksek verimliliğinin) amaçlı kullanımının sonucudur. 15 a.g.e., s A.g.e., s Karşılaştırınız Israel M. Kinzer, The Economic Point of View (Princeton: Van Nostrand; 1960), s Bkz. Profesör Lionel Robbins in Wicksteed in Common Sense of Political Economy adlı eserinin 1933 baskısına yazdığı önsöz: Wicksteed yazmadan önce, iktisadın tümüyle, her biri egosentrik ve hedonist dürtülerle hareket eden iktisadî insanlar dünyası varsayımına dayandığı inancı aklı başında insanlar için bile hâlâ geçerliydi... Wicksteed bu yanlış kavramlaştırmayı kökünden yıkmıştır (s. xxi). * Hoşnutluğun iyi olduğunu, sıkıntının kötü olduğunu ve kaçınılması gerektiğini söyleyen öğreti (ç.n.) a. Dünya yıkılsa da adaleti tesis edelim, b Adaleti tesis edelim ki dünya yıkılmasın.13 Bir bireyin kendi başına yaptığı davranışı birlikte davranışla (işbirliğiyle) değiştirmek için attığı her adım, onun durumunda çabuk ve farkedilir bir iyileşme sağlamaktadır. Barışçı işbirliği ve işbölümünden sonuçlanan avantajlar evrenseldir. Sadece sonraki nesilleri değil her nesli derhâl faydalandırırlar. Bireyin toplum uğruna feragat etmesi gereken şeyler çok daha büyük avantajlarla telafi edilir. Onun feragati sadece görünüştedir ve geçicidir; daha sonra çok daha büyük bir kazanım elde etmek için daha küçük bir kazançtan vazgeçer. İşbölümü yapılan sahayı genişletme yoluyla sosyal işbirliği yaygınlaştığında veya barışın yasal olarak korunması ve muhafaza edilmesi güçlendirildiğinde teşvik edici unsur kendi şartlarını iyileştirme peşinde olanların arzusudur. Birey, kendi (haklı) çıkarları peşinde koşarken sosyal işbirliği ve barışçı ilişkilerin geliştirilmesi yönünde çalışır. Hume den Ricardo ya İngiliz politik iktisadı tarafından oluşturulan iş bölümü teorisinin tarihsel rolü, sosyal işbirliğinin orijini ve işlemesine dair tüm metafizik doktrinlerin tamamen yıkılmasına dayanmaktaydı. O, epikürizm felsefesiyle başlatılan insanoğlunun ruhsal, ahlâkî özgürleşmesini tamamladı. O, otonom rasyonel ahlâkı eski günlerin heteronom ve içgüdüsel etiğin yerine koymuştur. Yasa ve yasallık, ahlâk yasaları ve sosyal kurumlar artık Tanrı nın anlaşılmaz emirleri gibi saptırılmaz. Bunlar insan orijinlidir ve bunlara uygulanacak tek referans insan refahına dair olanlardır. Faydacı iktisatçı şunu söylemez: Fiat justitia pereat mundus. O şunu söyler. Fiat justitia ne pereat mundus. O, herhangi bir kişiden, refahından toplumun refahı için vazgeçmesini istemez. O kişiden hakkı olan çıkarlarının ne olduğunu bilmesini ister. 19 Mises aynı bakış açısmı önceki kitabı Sosyalizm de açıklamıştır. Burada da diğerlerini sadece araç olarak görmenin yanlış olduğu Kantçı teze zıt olarak, Wicksteed de görmüş olduğumuz aynı temayı vurgulamaktadır. Liberal sosyal teori insanın kendini diğer tüm insanların amaçlarını gerçekleştirmenin bir yolu olarak gördüğünü, diğer insanları da kendi amaçlarının gerçekleştirilmesinin yolları olarak gördüğünü ispatlar; ve nihayet yine bu karşılıklı davranış ile (bu davranışta her bir kişi aynı anda bir araç ve ulaşılacak bir sonuçtur) en yüksek sosyal yaşam amacına (herkes için daha iyi bir varoluşun başarılmasına) ulaşılır. Toplum, ancak herkesin (kendi hayatını yaşarken) diğerlerinin yaşamasına yardım 19 Ludwig von Mises, Human Action, s14 etmesiyle, her birey aynı anda araç ve amaç ise; eğer her bir bireyin iyi durumda olması aynı anda diğerlerinin iyi durumda olması için gerekli şart ise ben ve siz, araç ve amaç arasındaki zıtlığın otomatikman ortadan kalktığı ortadadır. 20 Sosyal işbirliğinin temel prensibini tanıdığımızda bencillik ve başkalarını düşünme nin gerçek uyumunu buluruz. Herkesin, asıl olarak kendisi için yaşadığını ve yaşamak istediğini varsaysak bile, bunun sosyal hayatı bozmadığını fakat teşvik ettiğini görebiliriz. Çünkü bireyin hayatının daha iyi olması ancak toplumda ve toplum yoluyla mümkündür. Bu bakımdan egoizmi toplumun temel kuralı olarak kabul etmek mümkündür. Fakat temel hata egoist olma ve başkalarını düşünme eğilimleri arasında mutlak bir uyuşmazlık olduğunu varsaymak ve hatta bunlar arasında keskin bir ayrım olduğunda ısrar etmektir. Mises in de ifade ettiği gibi: Bu egoist ve diğerlerini düşünme davranışını karşılaştırma girişimi bireylerin sosyal olarak birbirlerine bağımlı olmasının yanlış algılanmasından kaynaklanmaktadır. Tavırlarımın davranışlarımın bana veya dostlarıma hizmet edip etmeyeceğini seçme gücü bana bırakılmamaktadır ve bu durum belki de iyi olarak kabul edilebilir. Eğer bu güç bizde olsa, insan toplumu mümkün olmazdı. İş bolümü ve iş birliğine dayalı toplumda, tüm fertlerin çıkarları birbiriyle uyumludur ve sosyal hayatın bu gerçeğinden sonuçta benim ve diğerlerinin çıkarlarına göre davranmasının birbiriyle çelişmeyeceği anlaşılır. Çünkü bireylerin çıkarları sonuçta birleşir. Buna göre egoist eğilimlerden başkalarını düşünme eğilimlerinin gelişme ihtimali konusundaki ünlü bilimsel anlaşmazlığın kesin bir şekilde ortadan kalktığını kabul edebiliriz. Ahlâkî görev ve bencil çıkarlar arasında hiçbir zıtlık yoktur. Toplumu toplum olarak muhafaza etmek için bireyin topluma verdiği şeyi, kendisine uzak amaçlar uğruna değil, kendi çıkarları için vermektedir. 21 Bu sosyal işbirliği serbest piyasa sisteminin her yerinde söz konusudur. Üretici ve tüketici arasında, alan ve satan arasında bu iş birliği vardır. Bu işlemden bunların her ikisi de faydalanır ve bu nedenle onu yaparlar. Tüketici ihtiyacı olan ekmeği fırından alır, 20 Ludwig von Mises, Socialism: An Economic and Sociological Analysis (İngilizce tercümesi; Macmillan, 1932), s, a.g.e., s15 fırıncı hem onun ekmek yapması ve hem de daha fazlasını yapması için gerekli olan parasal faydayı alır. Aksi yöndeki yoğun sendika ve sosyalist propagandaya rağmen, işçi ve işveren arasındaki ilişki, temelde bir işbirliği ilişkisidir. Her biri diğerine muhtaçtır. İşveren ne kadar başarılı ise o kadar fazla işçi çalıştırabilir ve onlara daha fazla şey verebilir. İşçi ne kadar başarılı ise o kadar fazla kazanır ve işveren de o ölçüde başarılı olur. İşçilerin sağlıklı ve güçlü olması, iyi beslenmesi ve barınması kendilerine adil davranıldığını hissetmeleri, başarılarına göre ödüllendirilmeleri ve bu nedenle başarılı olmak için çabalamaları işverenin lehinedir. Çalıştığı firmanın kâr etmesi, tercihen de hem büyümeyi teşvik edecek, hem de onu gerçekleştirecek kadar kârlı olması işçinin çıkarına olacaktır. Mikroekonomi düzeyinde her firma bir işbirliği girişimidir. Bir dergi veya bir gazete (tüm hayatı boyunca gazete ve dergilerle ilişkisi olan birisi olarak bunu bilerek söylüyorum) her bir muhabirin, editörün, reklam alıcının, yazıcının, dağıtım kamyonu şoförünün ve dağıtıcısının kendine verilen rolü oynamak için, tıpkı sonuçtaki ezgiyi meydana getirmek için özel aletler çalan her bir sanatçının işbirliği yaptığı bir orkestradaki muhteşem işbirliği gibi, işbirliği yaptığı harika bir işbirliği organizasyonudur. General Motors, ABD Çelik Şirketi, veya General Electrics ya da diğer binlerce şirketten biri gibi büyük bir endüstriyel şirket, bir sürekli işbirliği harikasıdır ve makroekonomik düzeyde tüm özgür dünya her bir ulusun diğerinin ihtiyacını (kendi başına karşılayabileceğinden) daha ucuz ve daha iyi bir şekilde karşılayabildiği (karşılıklı ticaret yoluyla) uluslararası işbirliği sisteminde birbirine bağlıdır. Bu işbirliği hem küçük çapta ve hem de büyük çapta söz konusudur çünkü hepimiz biliriz ki, diğerlerinin amaçlarına ulaşmasını sağlamamız (dolaylı da olsa) kendi amaçlarımızı başarma yollarımızın en etkin olanıdır. Buna göre, asıl itici gücü egoizm olarak adlandırabilirsek de bunu kesinlikle sırf egoist veya bencil bir sistem olarak adlandıramayız. Amaçlar ister egoist ister başkasını düşünen olsun bu bizim amaçlarımıza ulaşmaya çalıştığımız sistemdir. Sistemin baskın olarak başkalarını düşünen şeklinde adlandırılması kesin olarak mümkün değildir, çünkü her birimiz asıl olarak diğerlerinin amaçları için değil kendi amacımız için diğerleriyle işbirliği yapıyoruz. Sistem en doğru şekilde karşılıklı olarak adlandırılabilir. Her ne olarak adlandırılırsa adlandırılsın, asıl unsuru işbirliğidir.16 6. Kapitalizm adaletsiz midir? Şimdi bir diğer konuya geçelim. Serbest piyasa sistemi yani kapitalist sistem adil midir, adaletsiz midir? Kapitalist sistem üzerine sosyalist saldırılar neredeyse tamamen onun sözde adaletsizliği ve işçiyi sömürüsü üzerinedir. Etik üzerine bir kitap bu çekişmeyi enine boyuna incelemenin yeri değildir. Böyle bir inceleme ekonomi biliminin işidir. Bu nedenle bu sosyalist argümanı doğrudan inceleme yerine, sadece çığır açan çalışması Zenginliğin Bölüşümü (The Distribution of Wealth, 1888) adlı eserindeki John Bates Clark ın hükmünü kabul edersem ve okuyucuyu onun bıı hükmünü desteklemek için bu kitaba ve ekonomi alanındaki diğer çalışmalara 22 gönderirsem okuyucunun beni affedeceğini umarım. Clark ın çalışmasının genel tezi serbest rekabetin emeğe emeğin ürettiğini, sermaye sahibine sermayenin yarattığını ve girişimciye koordinasyon işlevinin ürettiğini verdiği dir... (O) bu üreticilerin her birine kendisinin özel olarak meydana getirdiği zenginlik miktarını verme eğilimindedir. 23 Aslında Clark serbest rekabetçi sistemin eğiliminin, herkese ürettiğini vermesi olduğunu savunmaktadır. Clark, eğer doğruysa, bu durum sadece işçilerin ürettiklerinin düzenli olarak çalındığı sömürü teorisini çürütmekle kalmaz. Aynı zamanda, kapitalist sistemin temelde adil bir sistem olduğu ve çabalarımızın onu yok edip yerine tamamen farklı bir sistem getirmek değil, onun hakim olan bölüşüm kuralına olan istisnaları azaltacak şekilde, onu mükemmel hale getirmek olması gerektiğini de belirtir. 24 Bu hükümlerde bazı şartlar söz konusudur. Clark ın kendisinin de belirttiği gibi serbest piyasadaki bu bölüşüm prensibi 25 bir eğilimi temsil eder. Bu herkesin her 22 Örneğin, Eugen von Böhm - Bawerk, Karl Marx and the Close of His System (1896); Ludwig von Mises, Socialism (1936) ve Human Action (1949). Pratikte tüm modern ekonomik literatür, ücretlerin marjinal verimlilik teorisinin kabulü bakımından gerçekte Marx ın sömürü teorisinin reddidir ve J.B. Clark ın sonucunun sağlam bir kabulüdür. 23 The Distribution of Wealth, s a.g.e.. s İktisat eski ders kitapları (meselâ 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarındakiler) üretim ve dağıtım a ayrı bölümler hatta ayrı kısımlar ayırıyorlardı. Fakat bu yanıltıcıydı. Zenginlik önce üretilip sonra dağıtılmaz. Bu bir sosyalist yanlış yorumlamadır. Eğer bir çiftçi kendi kendine ürün yetiştiriyorsa, ürünün hepsini alır çünkü onu kendi üretmiştir. Bu ürün ona dağıtılmaz, bu ondan17 durumda ürettiğinin veya üretmeye yardımcı olduğu şeyin değerini tam olarak alabileceği anlamına gelmez. Ve onun aldığı payın değeri, piyasa değeridir, yani bu katkının diğerlerince ölçülen değeri. Bu sistem, mükemmel adalet in gerektirdiğinden ne kadar eksik olursa olsun, şu ana kadar daha üstün hiçbir sistem bulunmamıştır. Bir sonraki bölümde göreceğimiz üzere, bu üstün sistem sosyalizm hiç değildir. Bu harika serbest piyasa sistemi hakkındaki nihaî ahlâkî değerlendirmemize gelmeden önce bir diğer büyük erdeme de dikkat çekmemiz gerekmektedir. Bu, onun bireyleri sadece üretime yaptıkları özel katkıya uygun olarak ödüllendirmesi değildir. Piyasa (fiyatlar, ücretler, kiralar, faiz oranları ve diğer maliyetler, nisbî kâr marjları veya kayıpların anlık oynamasıyla) sadece maksimum üretimi değil, aynı zamanda optimum üretimi de sürekli olarak başarma eğilimindedir. Yani bu sürekli değişen fiyat ve maliyet ilişkileriyle sağlanan teşvik ve caydırıcılık yoluyla binlerce farklı mal ve hizmet fiyatı birbirine uyumlu hale gelir ve bunların bir diğeriyle ilişkisine bağlı olarak bu binlerce malın üretim miktarında dinamik bir denge sürdürülür. Bu dengenin, herhangi bir bireyin arzusunu yansıtması gerekmez. Herhangi bir ekonomi planlayıcısının ütopya idealiyle örtüşmesi gerekmez. Fakat var olan tüm üretici ve tüketici grubunun birleşik arzularını yansıtma eğilimindedir. Satın alması veya almaması ile her bir müşteri bir malın daha fazla, diğerinin de daha az üretimini oyladığından; üretici tüketicinin kararlarına uymaya zorlanmaktadır. 26 Bu sistemin ne yaptığını gördükten sonra onun adaletine biraz daha yakından bakalım. O yaygın biçimde adaletsiz olarak kabul edilir, çünkü hatırlanamayacak kadar eski zamanlardan kalma mantıksız sosyal adalet ideali mutlak gelir eşitliği anlamına gelmektedir. Sosyalistler bolluk ortasında fakirlik lanetlemesinden asla bıkmamıştır. Zenginin servetinin, fakirin yoksulluğunun sebebi olduğu fikrinden kendilerini soyutlayamamışlardır. Ne var ki bu fikir tamamen yanlıştır. Zenginin serveti fakiri daha fakir değil, daha az fakir yapar. Zenginler, fakirlerin hizmetleri karşılığında onlara verecek bir şeyleri olan kimselerdir. Ve sadece zenginler üretimi artırmak ve fakirin alınamaz. Eğer bu çiftçi ürününü piyasada satarsa, işçinin yaptığı iş için aldığı para gibi, o da ürünün karşılığını alır. 26 Bu süreci daha tamamlayıcı tanımı için bkz. Henry Hazlitt, How the Price System Works, Economics In One Lesson (Harper, 1947; MacFadden, 1962), Böl XVI.18 emeğinin marjinal değerini artırmak için fakire sermaye ve üretim araçları sağlayabilir. Zengin zenginleştikçe fakir daha fakir değil, daha zengin olur. Aslında bu ekonomik ilerlemenin tarihidir. Kişinin gelir elde etmek veya kazanmak için yaptığı veya yapamadığına bakmaksızın, çalışıp çalışmadığına veya üretip üretmediğine bakılmaksızın, gelir eşitliği idealini sağlamak için yapılacak herhangi bir ciddî girişim, evrensel fakirliğe yol açacaktır. Bu durum becerisi olmayan veya yetersiz olana kendini geliştirmesi için var olan teşvikleri ve tembellerin çalışması için her türlü teşviki ortadan kaldırmakla kalmayacak, doğal yeteneği olan, çalışmak ve kendini geliştirmek isteyen için de teşvikleri ortadan kaldıracaktır. Adalet üzerine olan bölümde vardığımız hükümlere bir kez daha dönelim. Adalet sadece kendi başına bir hedef değildir. Sonuçlarından izole edilebilecek bir ideal değildir. Ara bir amaç olarak kabul edilse de asıl olarak bir araçtır. Adalet, özet olarak, sosyal işbirliğine ciddî şekilde destek olan sosyal düzenleme ve kuralları içerir. Bu, ekonomi alanında üretimi en üst düzeye çıkarmaya da ciddi olarak destek olma anlamına gelmektedir. Ve bu kez düzenleme ve kuralların adaleti, onların şu veya bu münferit durum üzerindeki etkilerine göre belirlenmez fakat (ilk olarak Hume tarafından açıklanan prensibe uygun olarak) onların uzun dönemdeki genel etkilerine göre belirlenir. Pratikte eşit gelir dağılımı için tüm argümanlar, böyle bir eşit bölüşümün, ortalama geliri azaltacak etki yapmayacağını; toplam gelir ve zenginliğin (herkesin yaptığı üretime veya üretime yaptığı katkıya göre ödeme alacağı) bir serbest piyasa sistemindeki kadar yüksek kalmaya devam edeceğini varsaymaktadır. Bu varsayım eşi görülmemiş bir aptallıktır. Böylesine bir zorlanmış eşit bölüşüm (ki bu ancak zorlamayla başarılır) üretimde şiddetli ve felaket niteliğinde bir düşüşe yol açacak ve onu uygulayan ulusu fakirleştirecektir. Komünist Rusya kısa sürede bu eşitçi fikri terk etmek zorunda kalmıştır; ve komünist ülkeler ona bağlı kalmaya çalıştığı müddetçe insanları bunu pahalıya ödemişlerdir. Bu tartışma ileriki bir bölümde ele alınacaktır. Bir serbest piyasa sisteminin müthiş üretkenliği ile sosyalist bir sistemin adaletini bir araya getiren veya en azından tamamen serbest bir ekonomik sistemde elde edilenden daha fazla gelir ve refah eşitliği meydana getirebilecek olan bir tür üçüncü sistem (bir orta-yol sistemi) bulunduğu varsayılabilir (ve bugün her yerde19 popüler olarak varsayılmaktadır da). Burada bunun, sadece bir hayal olduğuna dair olan hükmümü ifade edebilirim. Eğer böyle bir orta yol sistemi bir kaç münferit adaletsizliği düzeltebilse, bunu sadece çok daha fazla adaletsizlik yaratarak ve toplam üretimi bir serbest piyasa sisteminin başaracağıyla karşılaştırıldığında mutlak surette azaltarak yapacaktır. Bu hükme temel olarak okuyucunun ekonomi tezlerine başvurmasını salık veriyorum Piyasa Etiğe Kayıtsız mı? Ancak şimdi, moda olmasına Politik İktisadın Sağduyusu (Common Sense of Political Economy, 1910) adlı eserinde Philip H. Wicksteed in yardımcı olduğu ve son yıllarda iktisatçıların sıkça taraftar olduğu bir fikre geliyoruz. Bu, ekonomik sistemin etiğe karşı kayıtsız kalan bir araç olduğu dur. Wicksteed, önemli bir kısmını burada alıntı yaptığım oldukça zarif ve etkileyici bir pasajda bu fikri şöyle savunuyor: Şimdi biz, pek çok zihinde kendini ekonomik ilişkiyle ve hatta onun ilmini yapmakla özdeşleştirmiş olan alçak menfaatperestlik ayıbının konunun doğasına ilişkin bir yanlış algılamadan kaynaklandığını görmüş olduk. Fakat diğer yandan, ekonomik güçlerin (kendi başlarına oynamalarına müsaade ettiğimizde) en iyi olası yaşam şartlarını kendiliğinden garanti edeceğini bekleyen kolaycı iyimserlik de aynı ölçüde yanlıştır ve hatta daha da tehlikelidir. Aslında ekonomik kuvvetleri tamamen iyiliksever olarak göstermek kolaydır. Bu güçlerin, daha önce birbirini hiç görmemiş veya duymamış, diğerlerin varlığını veya arzularını hayalinde bile fark etmeyen insanların her defasında birbirini desteklediği ve bir diğerinin amaçlarına ulaşmasını kolaylaştırdığı büyük bir sistemi otomatik olarak organize ettiğini görmedik mi? Bunlar dünyayı devasa bir karşılıklı fayda toplumu halinde kucaklamıyorlar mı? Hiç kimse görmese bile Londra nın günbegün doyurulmasının kendi bile (laissez-faire laissez- passer sosyal organizasyon teorisinin onuruna sürekli olarak söylenmiş olan en coşkulu zafer şarkısını haklı kılmazsa da) bahane bulunamayacak kadar çok etkileyicidir. Bizim, bir kişinin, hiçbirini kendisi için yapmayacağı binlerce şeyden biri uğruna kendini harap etmesini anormal kabul etmemiz, ekonomik bağlantıların başarısını göstermektedir. Dünyayı, günden güne taşıyan milyonlarca karşılıklı denge içinde 27 Bkz. özellikle Ludwig von Mises, Planning for Freedom (South Holland, lll.: Macfadden, 1962), Böl: XVI.20 gördüğümüzde ve Kimin umurunda? diye sorduğumuzda ve cevap alamadığımızda önceki nesil iktisatçılardâki dinî huşu yu ve istekliliği iyi anlayabiliriz. Bu huşu ve isteklilikle önceki nesil iktisatçılar, her birinin faziletiyle ihtiyaç içindeki her bir bireyin (kendine hizmet ederken komşusuna yardım ederek ve kendisi hakkındaki baskılara basitçe boyun eğme suretiyle ve önünde açılan yolu izleyerek) kendisine boyundan büyük amaçlar temayülü yarattığı ekonomik harmoniler hakkında kafa yormuştur. Fakat bu resme daha yakından bakmamız gerekir. Kendi amaçlarımı aklımla seçme işleminin ta kendisi bana diğerlerinin amaçlarına ulaşmasını mı sağlattırır? Evet. Oldukça. Fakat benim kısa ve uzun dönem amaçlarım nedir? Ve ben, kendi amaçlarımı başarmanın bir yolu olarak, diğer kişilerin hangi amaçlarına hizmet ediyorum? Ben ve onlar bu amaçlara ulaşabilmeye uygun yollar konusunda hangi görüşlere sahibiz? Bunlar bir toplumun sağlığının ve gücünün bağlı olduğu sorulardır ve anlatılan ekonomik güçler bunları hesaba katmazlar. Toplumun ekonomik organizasyonunun bağlı olduğu iş bölümü ve mübadele amaçlarımıza ulaşma yollarımızı genişletir fakat amaçlarımızın kendisine doğrudan bir etkide bulunmaz ve bunlar araçların kullanımında vicdan sahibi olmanın sebebi olma eğiliminde değildir. Ahlâkî açıdan istenir sonuçların etiğe kayıtsız araçlardan beklenmesi gerektiğini varsaymak abestir ve ekonomik bir ilişkiyi putlaştırmak kadar, onu şeytanlaştırmak da aptallıktır. Dünya benim kendim ve diğerleri için isteyeceğim ve ancak mübadele yoluyla elde edebileceğim pek çok şeye sahiptir. Öyleyse ben dünyanın isteyeceği neye sahibim veya ne yapabilirim? Ya da dünyaya istettirecek veya istediğine ikna ettirecek veya ona benim diğerlerinden daha iyisini verebileceğime inandıracak ne yapabilirim? İdeal bir standartla ölçüldüğünde, istediğim şeyi benim almam ya da onların vermesi ve benim onlara verdiğim şeyle benim onlarda uyandırdığım arzu ve onları memnun etme araçlarım benim için veya diğerleri için iyi veya kötü olabilir. Herkesin bir diğerine yardım ettiği ve onu kendisine faydalı hale getirdiği ekonomik harmoni nin baştan çıkarıcı resmini çizdiğimizde, onun içine sokulması kesin bir şekilde yanlış olan ahlâkî veya duygusal ilişkileri sokmaya yardım etme fikrine anlamsız bir şekilde izin veririz. Yardım ın tarafsız bir şekilde yıkıcı veya mahvedici ya da yapıcı ve faydalı sonuçlara ulaşabileceğini ve dahası onun her türlü aracı kullanabileceğini unuturuz. Bir kişinin veya bir toplumun kısa vadeli amacının bir diğerinin amacına ne kadar sık engel olduğunu veya onu alıkoyduğunu veya insanları kandırdığını veya onların huzurunu kaçırdığını ve huzurları kaçtığında onlara yardım21 ettiğini fark etmek için sadece büyük savaş endüstrilerine, köpük şirketlerin (dolandırıcı karavan şirketler) yüzmesine, bir firma veya işletmenin henüz kuruluş aşamasında olan diğerlerini nasıl boğduğuna, Çin ve Hindistan daki afyon kültürüne ve cin veya alkol imalatı yapılan evlere bakmamız gerekir. 28 Wicksteed den bu kadar uzun alıntı yaptım, çünkü onun ifadesi serbest piyasa sisteminin ahlâkî açıdan kayıtsız olduğu veya ahlâkî açıdan nötr olduğu tezinin bu zamana kadar rastladığım en güçlü ifadesiydi. Yine de bu tez bana hâlâ ciddi şekilde sorgulanabilir gelmektedir. Bıı tezi serbest piyasa ekonomisinin pozitif bir ahlâk değerine sahip olduğu rakip tezinden bir veya iki ifadeyle karşılaştıralım. Okuyucu Ludwig von Mises den alıntılanan ve yazarın sempati ve arkadaşlık ve birlikte olma hislerinin sosyal işbirliğinin meyveleri olduğunu, sosyal işbirliğinin kaynağı olmadığını ileri sürdüğü pasajını hatırlayacaktır. Benzer bir iddia Murray N. Rothbard tarafından da ileri sürülmüştür. Toplumun orijinlerinin açıklanmasında, bireyler arasında herhangi bir mistik paylaşım veya ait olma duygusu hayal etmeye gerek yoktur. Bireyler akıllarını kullanarak iş bölümünün yüksek üretkenliğinden kaynaklanan mübadele avantajlarını tanırlar ve bu avantajlı yolu izlerler. Aslında, arkadaşlık ve paylaşım duygularının bir sebep olmaktan ziyade (sözleşmeye dayalı) bir sosyal işbirliği rejiminin etkileri olması daha olasıdır. Örneğin, iş bölümünün üretken olmadığını veya insanların onun üretkenliğini bilmediğini varsayalım. Bu durumda, mübadele şansı az olacaktır veya hiç olmayacaktır ve her birey kendi gereçlerini saçma bir şekilde bağımsız olarak elde etmeye çalışacaktır. Sonucun kıt malların sahipliğini kazanmak için vahşice bir boğuşma olacağı kesindir, çünkü böyle bir dünyada her bir kişinin faydalı gereçleri kazanması diğer kişilerin kaybetmesi olacaktır. Böylesine saçma bir dünyada şiddet ve uzun savaşların büyük ölçüde baskın olması kaçınılmaz olacaktır. Her bir kişi bir şeyleri arkadaşlarından ve onlara zarar vererek aldığından şiddet yaygın olacaktır ve karşılıklı düşmanlık duyguları egemen olacaktır. Kemik için boğuşan hayvanlar gibi, savaşın egemen olduğu bu dünya, kişiler arasında sadece nefrete ve düşmanlığa yol açacaktır. Öte yandan, karşılıklı faydalı mübadele yoluyla gönüllü sosyal işbirliğine dayalı olan ve bir kişinin kazancının diğer kişinin de kazancı olduğu bir dünyada gelişme ve sosyal sempatiye ve insan 28 Business and Economic Nexus, The Common Sense of Political Economy, Böl. V, s Daha göster
İŞLETMELERİN AMAÇLARI Genel nitelikli kuruluş ve faaliyet amaçları Özel nitelikli amaçlar Yrd.Doç.Dr. Gaye Açıkdilli Yrd.Doç.Dr. Erdem Kırkbeşoğlu İşletmenin Genel Amaçları Arası Denge Kar ın İşlevleri Detaylı Genel olarak ticaret ve işbölümü ne kadar fazla serbest olursa ve rekabet mevcut ise halk o ölçüde fazla fayda sağlar. Adam Smith
C.Can Aktan (Ed.), Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak- İş Konfederasyonu Yayını, 2002. NİÇİN BAZI MİLLETLER ZENGİN, BAZILARI YOKSUL? Genel olarak ticaret ve işbölümü ne kadar fazla serbest Detaylı KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK?
KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK? Dünyada mal ve hizmet hareketlerinin uluslararası dolaşımına ve üretimin uluslararasılaşmasına imkan veren düzenlemeler (Dünya Ticaret Örgütü, Uluslararası Detaylı KAZAN KAZAN FELSEFESİ CRM
KAZAN KAZAN FELSEFESİ CRM SÜHEYLA ŞENOĞLU Müşteri İlişkileri Yöneticisi 1 21. yüzyılı yaşamaya başladığımız, şaşırtıcı ve hızlı değişimlerin yaşandığı dünyada geleneksel pazarlama anlayışını değiştirmek Detaylı Murat Çokgezen. Prof. Dr. Marmara Üniversitesi
GSO-TOBB-TEPAV Girişimcilik Merkezinin Açılışı Kredi Garanti Fonu Gaziantep Şubesi nin Açılışı Proje Değerlendirme ve Eğitim Merkezi nin Açılışı Dünya Bankası Gaziantep Bilgi Merkezi Açılışı 23 Temmuz Detaylı AVCILIK. İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen ve bir faaliyettir.
AVCILIK İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen ve bir faaliyettir. Avcılık İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen Avcılık eskiden; İnsanın kendisini korumak, Karnını doyurmak, Hayvan ehlileştirmek, Detaylı SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK POLİTİKASI. Sürdürülebilirlik vizyonumuz
SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK POLİTİKASI Sürdürülebilirlik vizyonumuz 150 yıllık bir süreçte inşa ettiğimiz rakipsiz deneyim ve bilgi birikimimizi; ekonomiye, çevreye, topluma katkı sağlamak üzere kullanmak, paydaşlarımız Detaylı SANAT FELSEFESİ. Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni
SANAT FELSEFESİ Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni Estetik güzel üzerine düşünme, onun ne olduğunu araştırma sanatıdır. A.G. Baumgarten SANATA FELSEFE İLE BAKMAK ESTETİK Estetik; güzelin ne olduğunu sorgulayan Detaylı Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü. ENM 307 Mühendislik Ekonomisi. Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR
Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü ENM 307 Mühendislik Ekonomisi Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR Oda No:850 Telefon: 231 74 00/2850 E-mail: zulal@mmf.gazi.edu.tr Gazi Üniversitesi Endüstri Detaylı MOTİVASYON. Nilüfer ALÇALAR. 24. Ulusal Böbrek Hastalıkları Diyaliz ve Transplantasyon Hemşireliği Kongresi Ekim 2014, Antalya
MOTİVASYON Nilüfer ALÇALAR 24. Ulusal Böbrek Hastalıkları Diyaliz ve Transplantasyon Hemşireliği Kongresi Ekim 2014, Antalya Motivayon nedir? Motivasyon kaynaklarımız Motivasyon engelleri İşimizde motivasyon Detaylı Ekonomi I FĐRMA TEORĐSĐ. Piyasa Çeşitleri. Tam Rekabet Piyasası. Piyasa yapılarının çeşitli türleri; Bir uçta tam rekabet piyasası (fiyat alıcı),
Ekonomi I Tam Rekabet Piyasası FĐRMA TEORĐSĐ Bu bölümü bitirdiğinizde şunları öğrenmiş olacaksınız: Hasılat, maliyet ve kar kavramları ne demektir? Tam rekabet ne anlama gelir? Tam rekabet piyasasında Detaylı 1.Aşama (Cüzdanını doldurmaya başla) Para kazanmanın birçok yolu var. Bu yolların hepsi birer altın kaynağıdır ve işçiler bu kaynaktan
Nasıl daha çok para kazanabiliriz? Nasıl para sorunlarımızı çözeriz. Bunun herkes için yöntemi farklıdır. Gelin George S.Clason Babil in en zengin adamı adlı kitabında para kazanmak için önerdiği yedi Detaylı Başarıya Bağlılık Taahhüdü
Başarıya Bağlılık Taahhüdü İyi İş uygulamaları Lider olan BENİMLE başlar. QuestNet TM Bağımsız Temsilcisi olarak QNet ile olan görüşmelerimde dürüst ve adil olacak; tüm profesyonel etkinliklerimi, kendi Detaylı T.B.M.M. CUMHURİYET HALK PARTİSİ Grup Başkanlığı Tarih :.../..«. 8
T.B.M.M. CUMHURİYET HALK PARTİSİ Grup Başkanlığı Tarih :.../..«. 8 Z ;... Sayı TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu ile Bankacılık Kanunu'nda Değ Yapılması Detaylı MAĞAZA İMAJI, MAĞAZA MEMNUNİYETİ VE MAĞAZA SADAKATİ ARASINDAKİ İLİŞKİNİN TÜKETİCİLER AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ ÖZET
D.E.Ü.İ.İ.B.F. Dergisi Cilt:22 Sayı:1, Yıl:2007, ss:105-121 MAĞAZA İMAJI, MAĞAZA MEMNUNİYETİ VE MAĞAZA SADAKATİ ARASINDAKİ İLİŞKİNİN TÜKETİCİLER AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Murat Selim SELVİ * Hatice ÖZKOÇ Detaylı Kapitalistler Halka İstemediği Bir Şeyi Satabilir mi?
Kapitalistler Halka İstemediği Bir Şeyi Satabilir mi? Aslam Effendi Tota 1, kapitalistlerin reklamların gücüyle, gerçekten ihtiyaçları olmasa bile her çeşit malı insanlara satabileceklerine inanır mısın? Detaylı 1.2.9 Hesap verebilirlik Performans ölçümü, raporlama, izleme & değerlendirme
1.2.9 Hesap verebilirlik Performans ölçümü, raporlama, izleme & değerlendirme 3. Hafta: Kurumların raporları & izlemesi Mr Petri Huovinen, Finlandiya Hazine 13. Gün 14 Ekim 2011 Hesap verebilirlik ve piyasa Detaylı 12. Araştırmacılar Zirvesi nin açılış konuşmasını yapmak için beni davet etmenizden, bana bu fırsatı vermenizden dolayı sizlere teşekkür ederim.
1 GÜLER SABANCI KONUŞMA METNİ 12. ARAŞTIRMACILAR ZİRVESİ 12. Araştırmacılar Zirvesi nin açılış konuşmasını yapmak için beni davet etmenizden, bana bu fırsatı vermenizden dolayı sizlere teşekkür ederim. Detaylı Bizi Zorlayan Çocuklarımızla İletişim. Prof. Dr. Ayşegül Ataman Lefke Avrupa Üni. TÜZYEKSAV Mütevelli Heyet İkinci Başkanı
Bizi Zorlayan Çocuklarımızla İletişim Prof. Dr. Ayşegül Ataman Lefke Avrupa Üni. TÜZYEKSAV Mütevelli Heyet İkinci Başkanı Ana babaları zorlayan özellikler Soruları ile sizi çıldırtıyor mu? Sizin unutmak Detaylı E-KİTAP SATIŞLARINIZLA, SÜREKLİ BİR GELİRE NE DERSİNİZ? Www.EkitapKazanclari.coM. By Alia RİOR. Alia RİOR www.ekitapkazanclari.com
E-KİTAP SATIŞLARINIZLA, SÜREKLİ BİR GELİRE NE DERSİNİZ? E-KİTAP KAZANÇLARI Www.EkitapKazanclari.coM By Alia RİOR Alia RİOR www.ekitapkazanclari.com Sorumluluk Sınırları ve Garanti Feragatnamesi ÖNEMLİ: Detaylı Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz?
7. MALİYETLER 193 Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz? 7.1. Kısa Dönem Firma Maliyetleri 7.1.1. Toplam Sabit Maliyetler 7.1.2. Değişken Maliyetler 7.1.3. Toplam Maliyetler (TC) 7.1.4. Marjinal Maliyet (MC) 7.1.5. Detaylı YÖNETİM SİSTEMLERİ. Alev ACAR Çevre Mühendisi Yönetim Sistemleri Uzmanı
YÖNETİM SİSTEMLERİ Alev ACAR Çevre Mühendisi Yönetim Sistemleri Uzmanı Genel Bilgilendirme Çevre Yönetim Sistemi (ISO 14001) İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi (OHSAS 18001) Sosyal Sorumluluk Standardı Detaylı KOÇLUK NEDİR? İNCİ TOKATLIOĞLU Profesyonel Koç-Uzman Eğitimci
KOÇLUK NEDİR? İNCİ TOKATLIOĞLU Profesyonel Koç-Uzman Eğitimci Neden Koçluk? İnsanların günlük koşuşturma içinde hayatlarının bazı yönlerinde dengenin kaçtığını fark edemez. (iş, aile, dostlar ve kendimiz Detaylı Çocuğunuzun uyumu, öğrenimi ve gelişimi
Çocukları çocuk bakım evi yolunda olan ebeveynlere Århus Kommune Børn og Unge Çocuğunuzun uyumu, öğrenimi ve gelişimi Tyrkisk, Türkçe 2-3 yaşındaki çocuk hakkında durum ve gelişim görüşmesi Çocuk bakım Detaylı Saf Stratejilerde Evrimsel Kararlılık Bilgi Notu Ben Polak, Econ 159a/MGT 522a Ekim 9, 2007
Saf Stratejilerde Evrimsel Kararlılık Ben Polak, Econ 159a/MGT 522a Ekim 9, 2007 Diyelim ki oyunlarda stratejiler ve davranışlar akıl yürüten insanlar tarafından seçilmiyor, ama oyuncuların genleri tarafından Detaylı KARİYER YÖNETİMİ. Kariyer teorisi iki nokta üzerinde odaklanmaktadır. Öğr. Grv.. M. Volkan TÜRKER
KARİYER YÖNETİMİ Öğr. Grv.. M. Volkan TÜRKER 7 KARİYER YÖNETİMİ Kariyer, bireyin mesleği ile ilgili pozisyonları, çalışma hayatı boyunca peş peşe kullanması ve organizasyonun üst kademelerine doğru ilerlemesidir. Detaylı EIS526-H02-1 GİRİŞİMCİLİK (EIS526) Yazar: Doç.Dr. Serkan BAYRAKTAR
GİRİŞİMCİLİK (EIS526) Yazar: Doç.Dr. Serkan BAYRAKTAR SAKARYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan Öğretim" tekniğine Detaylı E-Ticaretin özelliklerini ve araçlarını tanımlayabileceksiniz. E-Ticaretin yararlarını karşılaştırabileceksiniz.
Mehmet Can HANAYLI Sanal ortamda hukuksal kurallara uyarak e-ticaret yapabileceksiniz. E-Ticaretin özelliklerini ve araçlarını tanımlayabileceksiniz. E-Ticaretin yararlarını karşılaştırabileceksiniz. E-Ticarette Detaylı EKONOMİK SÜREÇ İÇİNDE DEVLETİN FONKSİYONLARI KAMU HİZMETLERİ DIŞSALLIKLAR KAMU HARCAMALARININ ARTIŞINA YÖNELİK GÖRÜŞLER
İktisadi Planlamayı Gerektiren Unsurlar İKTİSADİ PLANLAMA GEREĞİ 2 PLANLAMAYI GEREKTİREN UNSURLAR Sosyalist model-kurumsal tercihler Piyasa başarısızlığı Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunları 2 Detaylı İnsanların tek başına yeteneği, gücü, zamanı ve çabası kendi istek ve ihtiyaçlarını karşılama konusunda yetersiz kalmaktadır.
DR.HASAN ERİŞ İnsanların tek başına yeteneği, gücü, zamanı ve çabası kendi istek ve ihtiyaçlarını karşılama konusunda yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle yönetimin temel görevlerinden birisi, örgütü oluşturan Detaylı 4/20/2015. Müşteri Değeri Tabanlı Fiyatlandırma. Maliyet tabanlı fiyatlandırma üretim, dağıtım ve satış maliyetlerinin üstüne prim eklenmesidir.
Kullanılan Kaynaklar: -Mucuk, İ. (2012). Pazarlama İlkeleri. Türkmen Kitabevi -Altunışık, R., Özdemir, Ş. & Torlak, Ö. (2014). Pazarlama İlkeleri ve Yönetimi. Beta Basım:İstanbul. -Kotler, Philip & Armstrong, Detaylı PROJE YAPIM VE YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ 09071067 ŞEYMA GÜLDOĞAN
FİNANSAL YÖNETİME İLİŞKİN GENEL İLKELER Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ 1 İçerik Finansal Yönetim, Amaç ve İşlevleri Piyasalar, Yatırımlar ve Finansal Yönetim Arasındaki İlişkiler İşletmelerde Vekalet Sorunu (Asil Detaylı Orijinal OSSBERGER Türbin
Orijinal OSSBERGER Türbin Kendinizi boşa akan giden sudan elektrik üretmeye mi adadınız? Çevre dostu, yenilenebilir, doğal bir kaynaktan enerji elde ederek kullanmak mı istiyorsunuz? Bizim işimiz yüzyıldır Detaylı KPMG TÜRKİYE TRANSFER FİYATLANDIRMASI SERVİSLERİ DENETİM/VERGİ/DANIŞMANLIK
KPMG TÜRKİYE TRANSFER FİYATLANDIRMASI SERVİSLERİ DENETİM/VERGİ/DANIŞMANLIK Transfer Fiyatlandırması Servisleri Bütün dünyada, vergi gelirlerini korumak için Transfer Fiyatlandırması kuralları her geçen Detaylı KOBİ LERİN EKONOMİK VE SOSYAL SİSTEME KATKILARI, GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ. Öğr. Gör. Aynur Arslan BURŞUK
KOBİ LERİN EKONOMİK VE SOSYAL SİSTEME KATKILARI, GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ Öğr. Gör. Aynur Arslan BURŞUK KOBİ LERİN EKONOMİK VE SOSYAL SİSTEME KATKILARI Ekonomik sistem; faktör piyasaları, işletmeler, mal Detaylı H1. GİRİŞ VE TEMEL KAVRAMLAR 1.1. Girişimcilik
H1. GİRİŞ VE TEMEL KAVRAMLAR 1.1. Girişimcilik 1. Girişimcilik nedir? a) Yaşanan çevrenin yarattığı fırsatları sezmek b) Sezgilerden düşler üretmek c) Düşleri projelere dönüştürmek d) Projeleri yaşama Detaylı BÖLÜM 3. Bilişim Sistemleri, Örgütler ve Strateji. Doç. Dr. Serkan ADA
BÖLÜM 3 Bilişim Sistemleri, Örgütler ve Strateji Doç. Dr. Serkan ADA Bilişim Sistemleri nin Örgütlere Etkisi Örgüt çevre tarafından sağlanan sermaye ve işgücü (ve bilişim teknolojileri) gibi temel üretim Detaylı GÖRSEL SANATLAR DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI NIN GENEL AMAÇLARI
GÖRSEL SANATLAR DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI NIN GENEL AMAÇLARI Öğretim Programı, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu nun 2. maddesinde ifade edilen Türk Millî Eğitiminin Genel Amaçları ile Türk Millî Eğitiminin Detaylı 2. Gün: Stratejik Planlamanın Temel Kavramları
2. Gün: Stratejik Planlamanın Temel Kavramları Virpi Einola-Pekkinen 11.1.2011 1 Strateji Nedir? bir kağıt bir belge bir çalışma planı bir yol bir süreç bir ortak yorumlama ufku? 2 Stratejik Düşünme Nedir? Detaylı MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ
MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ 1 M.İ.Y. ORTAYA ÇIKIŞ NEDENLERİ Kitlesel pazarlamanın gittikçe pahalı bir müşteri kazanma yolu olması Pazar payının değil müşteri payının önemli hale gelmesi Müşteri memnuniyeti Detaylı Medya Okuryazarlığı Programı NİLÜFER PEMBECİOĞLU
Medya Okuryazarlığı Programı NİLÜFER PEMBECİOĞLU İletişim Nedir? Değişen İletişim Kavramı Yalnızlaşma ve Yabancılaşma Yüzeysel Etkileşim İlgi Eksik Etkileşim Otomatik Etkileşim İletişim Herşeydir! Değişen Detaylı Ek 6. ÇALIŞANLARI DEĞERLENDİRMEK İÇİN KULLANILACAK KRİTERLER. 16. Temsil Yeteneği
Ek 6. ÇALIŞANLARI DEĞERLENDİRMEK İÇİN KULLANILACAK KRİTERLER 16. Temsil Yeteneği Kurumu temsil yeteneğinden yoksun, tutarsız ve güven oluşturmayan bir izlenim vermektedir. 1 Giyim, konuşma ve tavırlarında Detaylı Fiyat nedir? Müşterilerin Değer Algısı FİYATLANDIRMA 5/21/2013. Copyright 2005 Brainy Betty, Inc. 1
Fiyat nedir? Dar anlamda, mal ya da servis için ödenen para miktarı. FİYATLANDIRMA Geniş anlamda, tüketicilerin mal ya da hizmeti kullanmak ya da sahip olmak için takas ettikleri değerlerin toplamı Copyright Detaylı Çocuğunuzun uyumu, öğrenimi ve gelişimi
Çocukları günlük bakımcıya veya kreşe gidecek olan vede başlamış olan ebeveynlere Århus Kommune Børn og Unge Çocuğunuzun uyumu, öğrenimi ve gelişimi Tyrkisk, Türkçe 9-14 aylık çocuklar hakkında durum ve Detaylı İş Yeri Hakları Politikası
Bu bildiri UNESCO Genel Konferansı nın 35. oturumunda onaylanmıştır. IFLA/UNESCO Çok Kültürlü Kütüphane Bildirisi Çok Kültürlü Kütüphane Hizmetleri: Kültürler Arasında İletişime Açılan Kapı İçinde yaşadığımız Detaylı İÇİNDEKİLER SAYFA NO ÖNSÖZ IX GİRİŞ.. XI
İÇİNDEKİLER SAYFA NO ÖNSÖZ IX GİRİŞ.. XI BİRİNCİ BÖLÜM FRANCHISING SİSTEMİNİN TANIMI, KAPSAMI VE ÇEŞİTLERİ 1. FRANCHISING KAVRAMI VE TANIMI... 1 1.1. Franchising Kavramı.. 1 1.2. Franchising Sistemi 2 Detaylı AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI
AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI 1. BÖLÜM Amaç, Kapsam ve Tanımlar 2. BÖLÜM Genel İlkeler 3. BÖLÜM Üyeler Arası Dayanışma Detaylı Komisyon İKTİSAT ÇEK KOPAR YAPRAK TESTİ ISBN 978-605-364-577-1. Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
Komisyon İKTİSAT ÇEK KOPAR YAPRAK TESTİ ISBN 978-605-364-577-1 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2014 Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Detaylı Müşteri Memnuniyetinde Etkinlik. 24 Mayıs 2011 İstanbul Bahçeşehir Üniversitesi (Şişli)
ISO 9001:2000 KYS nedir, ne yapılacaktır? 1 Giriş Kurumumuz ISO 9001 Standardı na uyum sağlanması, Ülkeler arası sınırların ortadan kalkmakta olduğu günümüz dünyasında eğitimde rekabet gücümüzün artmasını Detaylı Bölüm 10 Pazarlama Fonksiyonu. I) Pazarlama Stratejilerine Giriş
Bölüm 10 Pazarlama Fonksiyonu I) Pazarlama Stratejilerine Giriş Pazarlama Nedir? Pazarlama: Müşteriler için değer yaratmayı, bunu tanıtma ve sunmayı; örgütün ve paydaşlarının yararına olacak şekilde müşteri Detaylı Koçluk, danışanın problemlerini çözüme ulaştırmak ve yolunu aydınlatmaktır.
BEN BĐR YAŞAM KOÇUYUM 7.SEANS Koçluk ve danışmanlık Bazen öyle zamanlar olur ki danışanlarınızın koçluk hizmetinin sınırları içinde olmayan problemlerine yardım etme durumunda kalırsınız. Böyle zamanlarda Detaylı tepav Biyoteknolojide son yıllarda artan birleşme ve satın alma işlemleri ne anlama geliyor? Haziran2014 N201419 POLİTİKANOTU
POLİTİKANOTU Haziran2014 N201419 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Selin ARSLANHAN MEMİŞ 1 Yaşam Bilimleri ve Sağlık Politikaları Analisti Biyoteknolojide son yıllarda artan birleşme ve Detaylı İÇİNDEKİLER. Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER
İÇİNDEKİLER Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1.Bölüm: TEMEL İŞLETMECİLİK KAVRAM VE TANIMLARI... 2 Giriş... 3 1.1. Temel Kavramlar ve Tanımlar... 3 1.2. İnsan İhtiyaçları... 8 1.3. Detaylı Gürc r an n B ange g r
Gürcan Banger Hareket Noktası Kendi işini kurmaya karar vermede başlıca etkenler şunlardır: 1. İşini kaybetmek, 2. İşsizlik döneminin uzun sürmesine tepki, 3. Bir iş fırsatının belirlenmesi, 4. Daha çok Detaylı İKT 207: Mikro iktisat. Faktör Piyasaları
İKT 207: Mikro iktisat Faktör Piyasaları Tartışılacak Konular Tam Rekabetçi Faktör Piyasaları Tam Rekabetçi Faktör Piyasalarında Denge Monopson Gücünün Olduğu Faktör Piyasaları Monopol Gücünün Olduğu Faktör Detaylı ŞİRKET TANITIM DOSYASI
ŞİRKET TANITIM DOSYASI Serçeönü Mah.Ahmet Paşa Cad. Uğur Plaza Kat:1 No:5 Kocasinan / KAYSERİ Tel & Fax: 0352 220 0 155 e-mail: bilgi@uzgrup.com HİZMETLERİMİZ GAYRİMENKUL ALIŞ, SATIŞ ve KİRALAMADA PROFESYONEL Detaylı İKTİSAT SORU BANKASI ECONOMICUS TAMAMI ÇÖZÜMLÜ DİLEK ERDOĞAN KURUMLU TEK KİTAP
ECONOMICUS İKTİSAT SORU BANKASI TAMAMI ÇÖZÜMLÜ Mikro İktisat Makro İktisat Para-Banka Kredi Uluslararası İktisat Büyüme ve Kalkınma Türkiye Ekonomisi İktisadi Doktrinler Tarihi KPSS ve kurum sınavları Detaylı İçİ İç ndek ndek ler Birinci Kısım GİRİŞ 1. Dijital Devrim...3 2. Yeni Ekonomi...19 3. Küreselleşme ve Değişim...35
İçindekiler Birinci Kısım GİRİŞ 1. Dijital Devrim...3 Küreselleşme... 4 Fütüristlerin Görüşleri... 7 Bilgi Toplumu... 8 Kağıtsız Fabrikalar... 9 Tek Kişilik Şirketler...10 Küresel Üretici...11 Küresel Detaylı SAHİPLİK-VEKİLLİK İLİŞKİSİ YÖNÜNDEN KAMUSAL VE ÖZEL ALANININ ANALİZİ * (İsraflar, Savurganlıklar ve Yolsuzluklar Neden Kamusal Alanda Daha Fazla?
Coşkun Can Aktan (Ed.) Yolsuzlukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak-İş Yayınları, 2001. SAHİPLİK-VEKİLLİK İLİŞKİSİ YÖNÜNDEN KAMUSAL VE ÖZEL ALANININ ANALİZİ * (İsraflar, Savurganlıklar ve Yolsuzluklar Detaylı www.maviperde.com Elektronik ticaret e-ticaret
www.maviperde.com 1995 li yıllardan sonra Dünyada ve Türkiye'de elektronik ticaretin ön plana çıkmasıyla ve gelecek yıllarda mekanik perde sistemi pazarının çoğunu elektronik ticaretle olacağı varsayımı Detaylı Teknoloji Geliştirme Alanında Üniversite Sanayi Ortak Çalışmalarında Deneyimler Dr.- Ing. Yalçın Tanes Ak-Kim Ar-Ge Direktörü
Teknoloji Geliştirme Alanında Üniversite Sanayi Ortak Çalışmalarında Deneyimler Dr.- Ing. Yalçın Tanes Ak-Kim Ar-Ge Direktörü Üniversite Sanayi İşbirliğinde Yaklaşımlar 29 Mart 2013 Elazığ Önsöz Çeşitli Detaylı Sizleri şahsım ve TOBB adına saygıyla selamlıyorum. Biliyorsunuz başkasına gönderilen selam kişinin üzerine emanettir.
Sayın Sizleri şahsım ve TOBB adına saygıyla selamlıyorum. Biliyorsunuz başkasına gönderilen selam kişinin üzerine emanettir. Başkanımız Rifat Hisarcıklıoğlu TUSAF yönetimi başta olmak üzere, kongremizin Detaylı Özgüven Nedir? Özgüven Eksikliği Nedir?
Özgüven Nedir? Özgüven; kendimiz ve yeteneklerimiz hakkında pozitif ve gerçekçi bir anlayışa sahip olduğumuz anlamına gelmektedir. Diğer taraftan, özgüven eksikliği ise; kendinden şüphe duymak, pasiflik, Detaylı 3. Hafta Ar-Ge Yönetimi Yeni Ürün İnnovasyon
3. Hafta Ar-Ge Yönetimi Yeni Ürün İnnovasyon Ar-Ge Nedir? Araştırma, var olan bilgiye kullanılabilir ve kanıtlanabilir nitelikte yeni bilgiler eklemek amacını güden sistemli bir incelemedir. Araştırma Detaylı FRAMESCAFF Uyumlu Cephe Sistemi Broşürü FRAMESCAFF. Uyumlu Cephe İskele Sistemi. v2014/12tr
FRAMESCAFF Uyumlu Cephe Sistemi Broşürü FRAMESCAFF Uyumlu Cephe İskele Sistemi v2014/12tr Çok sayıda faydalı ekipman ve ek bileşenlerle FRAMESCAFF cephe yapı iskele sistemi, her şart altında değerini kanıtlar. Detaylı İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ
İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ TARİHÇEMİZ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi; temeli 1944 te kurulan Yüksek Ekonomi ve Ticaret Okulu na dayanan bir fakültedir. Bu okulun ismi 1959 tarihinde İktisadi Detaylı EMNİYET EKONOMİSİ, DİSİPLİNİ VE POLİTİKASI
EMNİYET EKONOMİSİ, DİSİPLİNİ VE POLİTİKASI Merhaba; Bu ayki yazıma başlamadan önce hepimize sağlıklı ve emniyetli günler diliyorum. Geçen yazımda elimden geldiği kadar iş güvenliği-insan sağlığının (EMNİYET-SAFETY) Detaylı Mağazanızın içinde olduğu AVM ve AVM deki konumu ne kadar doğru?
Mağazanızın içinde olduğu AVM ve AVM deki konumu ne kadar doğru? Paranın icadından AVM lere Ticaret, insanlık tarihi kadar eskidir, yalnızca araçlar değişmiştir. Kullanılan araçlarla beraber, ticaretin Detaylı Twi$er: @acarbaltas @BaltasBilgievi
Twi$er: @acarbaltas @BaltasBilgievi REKABETE HAZIRLIK KENDİ YILDIZINI YAKALAMAK Prof. Dr. Acar Baltaş Psikolog 28 Şubat 2014 MOTİVASYON Davranışa enerji ve yön veren, harekete geçiren güç Davranışı tetikleme Detaylı ÜRETİM VE MALİYETLER
ÜRETİM VE MALİYETLER FİRMALARIN TEMEL AMACI Mal ve hizmet üretimi firmalar tarafından gerçekleştirilir. Ekonomi teorisine göre, firmaların mal ve hizmet üretimindeki temel amacı kar maksimizasyonu (en Detaylı T.C. EYYÜBİYE BELEDİYESİ STRATEJİ GELİŞTİRME MÜDÜRLÜĞÜ KURULUŞ, GÖREV VE ÇALIŞMA ESASLARI YÖNETMELİĞİ
T.C. EYYÜBİYE BELEDİYESİ STRATEJİ GELİŞTİRME MÜDÜRLÜĞÜ KURULUŞ, GÖREV VE ÇALIŞMA ESASLARI YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar ve Temel İlkeler Amaç MADDE 1- Bu Yönetmeliğin amacı; Detaylı İŞ ETİĞİ KURALLARIMIZ
İŞ ETİĞİ KURALLARIMIZ İŞ ETİĞİ KURALLARIMIZ 1- ÇALIŞMA KÜLTÜRÜ Oylum Sınai Yatırımlar A.Ş. ( Oylum ), işlerini dürüstlük ve doğruluk çerçevesinde yürütür. Mal ve hizmet aldığı firmaları iş ortağı olarak Detaylı MÜHENDİSLİK KARİYERİ Mühendislik Kariyeri Mezun olduktan sonra çalışmak için seçtiğiniz şirket ne olursa olsun genelde işe basit projelerle başlayacaksınız. Mühendis olmak için üniversitede 4 yıl harcamanıza Detaylı İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri
İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı Mikroekonomik Analiz I IKT751 1 3 + 0 8 Piyasa, Bütçe, Tercihler, Fayda, Tercih, Detaylı Linux nasıl savunulmaz?
Linux nasıl savunulmaz? Enver ALTIN http://enveraltin.com/ ealtin@construia.com Yazılım mühendisi (adayı) Bizim yaptığımız yanlışlar? LKD standındaki broşür Özgür yazılım felsefesi, üretmeyi ve paylaşmayı Detaylı SAY 203 MİKRO İKTİSAT
SAY 203 MİKRO İKTİSAT YRD. DOÇ. DR. EMRE ATILGAN 1 Ders Planı Kıtlık, Tercih ve Piyasa Sistemi Arz Talep Analizi Tüketici Dengesi Üretici Dengesi Maliyet Teorisi Piyasalar Tam Rekabet Piyasası Tekel Piyasası Detaylı Çin in Avrupa da Pazar Kaybı Devam Ediyor Yazar: Mithat Aracı/Da Kong
Çin in Avrupa da Pazar Kaybı Devam Ediyor Yazar: Mithat Aracı/Da Kong 2013 yılının bu ilk Çorapland dergisiyle başlayarak, sizlere, bu güne kadar yalnızca pamuklu soket segmenti vasıtasıyla analiz ettiğim Detaylı MAKROEKONOMİK ANALİZİN ALTYAPISI: TEMEL MAKROEKONOMİK İLİŞKİLER
MAKROEKONOMİK ANALİZİN ALTYAPISI: TEMEL MAKROEKONOMİK İLİŞKİLER Bu ünite tamamlandığında; o Ekonomik karar birimlerini ve faaliyetlerini ortaya koyabileceğiz o Ekonomik faaliyetlerin bileşenlerini sıralayabileceğiz Detaylı Sigortacılık Etik İlkeleri
Sigortacılık Etik İlkeleri ETİK İLKELERİN AMACI Türkiye Sigorta ve Reasürans Şirketleri Birliği Sigortacılık Etik İlkelerinin amacı; sigorta ve reasürans şirketlerinin, müşterileri, çalışanları, aracıları, Detaylı OPTİMAL VERGİLEME ÖĞR. GÖR. AYNUR ARSLAN BURŞUK DERS 2
OPTİMAL VERGİLEME ÖĞR. GÖR. AYNUR ARSLAN BURŞUK DERS 2 Optimal vergileme denildiğinde en iyi ve en uygun vergileme sistemi anlaşılmaktadır. Tarih boyunca böyle bir sistem aranmış ancak halen böyle bir Detaylı EĞİTİM TEKNOLOJİSİ VE İLETİŞİM
1 EĞİTİM TEKNOLOJİSİ VE İLETİŞİM 2 ÖĞRETİM TEKNOLOJİSİ ve İLETİŞİM Öğretim teknolojisi, öğrenmenin amaçlı ve kontrollü olduğu durumlarda öğrenmeyle ilgili sorunların analizi ve çözümünde insanları, yöntemleri, Detaylı OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz
OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz ÖZET Herhangi bir teori veya bir modelin amacı bir soruna çözüm bulmaktır. Bir oyunun çözümü oyuncuların nasıl karar vereceklerinin öngörülmesine bağlıdır. Oyuncular Detaylı OYUNLAR TEORİSİNİN MADEN ARAMALARINA UYGULANMASI
OYUNLAR TEORİSİNİN MADEN ARAMALARINA UYGULANMASI Hüsnü KALE Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara GİRİŞ İki rakip satranç masası başına oturduğu zaman, her ikisi de kendi kullandıkları taktiklere karşı, Detaylı Pay Opsiyon Sözleşmeleri. Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası
Pay Opsiyon Sözleşmeleri Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Bu dokümanda kullanılan içeriğin bir kısmı, Türkiye deki düzenlemeler çerçevesinde menkul kıymetler veya türev araçlarla ilgili faaliyet göstermek Detaylı PAZARLAMA DAĞITIM KANALI
PAZARLAMA DAĞITIM KANALI Yrd. Doç. Dr. Hasan ALKAN Dağıtım kavramı üretilen mal ve hizmetler genellikle üretildikleri yerde zamanda uygun fiyatta ve yeterli miktarda talep edilmemektedir. Mal ve hizmetlerin Detaylı Günümüzün karmaşık iş dünyasında yönününüzü kaybetmeyin!
Rekabet Avantajının Kaynağı: Satış Satıcılar Hizmetlerini Nasıl Farklılaştırırlar? Wilson Learning in beş farklı kuruluşla yaptığı araştırmanın amacı, satıcıların farklılık ve rekabet avantajı yaratmadaki Detaylı Yeni Dış Ticaret Teorileri
Yeni Dış Ticaret Teorileri Dr.Dilek Seymen Dr. Dilek Seymen Nitelikli İşgücü Teorisi (Skilled Labor-Keesing&Kenen) Sanayi ülkeleri arasındaki ticaretin büyük bir bölümü nitelikli işgücü farklılıkları ile Detaylı Bağdat Caddesi Aksan Apt. No:326 D:14 Caddebostan Kadıköy/İSTANBUL
Bağdat Caddesi Aksan Apt. No:326 D:14 Caddebostan Kadıköy/İSTANBUL Şirket Ünvanı : Mert Group İnşaat, Elektronik Ve Enerji San. Tic. Ltd. Şti. Adres : Bağdat Caddesi Aksan Apt. No:326 D:14 Caddebostan Detaylı VE GAYRİMENKUL DANIŞMANINIZ
GAYRİMENKULÜNÜZÜN PAZARLANMASI VE GAYRİMENKUL DANIŞMANINIZ HAKKINDA HERŞEY Aysın Reisoğlu Gayrimenkul Danışmanı Gayrimenkulünüzün Pazarlanması ve Gayrimenkul Danışmanınız Hakkında Bilmek İstediğiniz Her Detaylı 2017 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim