Dünya klasikleri : 13 - səhifə 141
1 ... 137 138 139 140 141 142 143 144 ... 150
bunlara üzülmek zorunluluğunu duymalıdır. Bununla birlikte, henüz emekleme çağında olan ürkek basınımız, bugüne dek topluma bu bakımdan bazı hizmetlerde bulunmuştur diyebilirim. Çünkü o olmasaydı, yalnız bugünkü çarlık hükümetinin bize bağışladığı yeni mahkeme salonumuza gelen olayları değil, herkese açık olan sayfalarında durmadan açıkladığı, zincirlerini koparmış iradelerin, ahlâk düşkünlüğünün yol açtığı dehşet verici olayları tam olarak öğrenmek şöyle dursun, bunlardan bir parçacık bile haberimiz olmazdı. Hemen her gün okuduğumuz nelerdir? Evet, hemen hergün öyle şeyler okuyoruz ki, şimdi söz konusu olan dâva, bunların yanında hiç kalır, hatta neredeyse olağan görülür. En önemli şey su ki: Rusya'da milletçe ilgilendiğimiz bu cinayet dâvaları, genel olarak hepimizin ortaklaşa paylaşacağı bir felâket, aynı zamanda artık güçlükle karşı koyabildiğimiz, içimize işlemiş genel bir kötülüğe işarettir.
Bakın işte, ilerisi parlak yüksek sosyeteye mensup, daha mesleğe yeni atılmış bir subay, hiç bir vicdan üzüntüsü duymadan, bir bakıma velinimeti olan küçük bir memurla hizmetçisini, tek memurdan ona borçlu olduğunu gösteren belgeyi alabilmek için alçakça, sessizce bıçaklıyor, üstelik o arada «yüksek sosyetedeki eğlencelerim ve ondan sonraki kariyerime lâzım olur» diyerek, memurun geri kalan paracıklarını da alıp götürüyor. İkisinin boğazını kestikten sonra da, giderin her iki ölünün başları altına birer yastık koyuyor!
Öbür yanda cesareti için birçok nişanlar almış kahraman genç, ana yol üstünde velinimetinin ve komutanının an-annesini haydutçasına öldürüyor, hem de suç ortaklarını bu işe teşvik ederken onlara, «kadının kendisini öz oğlu gibi sevdiğini ve bu yüzden öğütlerine göre davranacağını, hiçbir tedbir almayacağını» söylüyor, suç ortaklarını buna inandırıyor. Diyelim ki, şu anda yargılayacağımız adam bir canavardır, ama şu anda içinde yaşadığımız çağda, yalnız onun, ülkedeki tek canavar olduğunu söyleme cesaretini artık kendimde bulamı-yorum. Bir başkası, belki kimseyi boğazlamaz, ama tıpkı bunu yapan gibi düşünür, tıpkı onun duygularını taşır, böylece için- den geçirdiği şeylerle, tıpkı bu adam gibi şerefsiz bir kişi olur. Belki de öyle bir adam kendi vicdanı ile başbaşa kalınca, kendi kendine «canım, namus da neymiş? Kan dökmenin gü-^ olduğu düşüncesi bir ön yargı değil midir?» diye sorar.
Belki bu sözlerim yüzünden beni kınarlar, benim hastalıklı sinirleri bozuk bir adam olduğumu, korkunç iftiralar savurduğumu, sayıkladığımı, işi abarttığımı söylerler. Varsın söyle-sinler, ziyanı yok. Hem öyle birşey yaparlarsa, vallahi buna önce ben sevinirim! Evet, bana inanmayın! Bana hasta deyin, ama gene de sözlerimi unutmayın: çünkü sözlerim onda bir oranında, yirmide bir oranında bile doğruysa, bu bile müthiş korkunç bir şeydir!
Bakın baylar, bakın: bizde gençler tabanca ile nasıl intihar ediyorlar! Hem de bunu Hamlet'e yakışır biçimde «öbür dünyada bizi ne bekliyor, acaba?» diye kendi kendilerine sormadan, hatta bu sorularla yakından uzaktan ilgisi olan en küçük bir şeyi akıllarına getirmeden yapıyorlar. Sanki ruhumuzla ve bizi öbür dünyada bekliyen şeylerle ilgili olan sorunlar, çoktandır benliklerinden silinmiş, yok olmuş, üstü tamamen külle örtülmüş. Sonra bizdeki ahlâksızlığa, bizde kendilerini zevke kaptırmış insanlara bakınız. Şimdi meşgul olduğumuz dâvanın zavallı kurbanı Fiyodor Pavloviç bile onların yenında neredeyse hiç günahı olmayan bir yavru gibidir. Oysa hepimiz onu tanıyorduk. «O bizim aramızda yaşıyan, bizlerden biriydi.» Evet, belki günün birinde, bizde de, Avrupa'dakilerden üstün zekâlı insanlar Rusya'da işlenen cinayetlerin psikololik yönü üzerine eğileceklerdir, çünkü bu üzerinde durmaya değer bir konudur.. Ama bu, daha başka bir zamanda, artık huzura ka-vuşulduğu vakit, şimdi yaşadığımız anların trajik karışıklığı daha arka plâna geçince, böylece onu örneğin bugünkü insanların yaptığından daha akıllıca, daha tarafsız bir şekilde inceleme imkânı olunca yapılacaktır. Şimdi ise ya dehşet duyuyor, ya da dehşet duyuyormuş gibi rol yapıyoruz; oysa tersine ya içimizde herşeyi alaya alan, uyuşukluğu ve tembellıe1 gıdıklayan alışılmamış, şiddetli izlenimlere bayılan insanla1 gibi, olup bitenlerden bir gösteri zevki alıyor ya da sonunda küçük çocuklar gibi karşımıza dikilen korkunç hayali kovma için elimizi kolumuzu sallıyor, o hayal gelip geçinceye kadar başımızı yastığın altına sokuyor, sonra da onu oyunlarda, eğ lencede unutup gidiyoruz.
İyi ama, günün birinde hayatımıza ayık insanlara yakışır şekilde, düşünerek yemden başlamak gerekmez mi? Bir toplum olarak kendimize bir göz atmak gerekli değil mi? Toplumumu zun içinde bulunduğu durumu kavramamız, ya da hiç değ
Kavramaya başlamamız gerekmez mi? Bundan önceki çağda yaşamış yüce yazar, en büyük eserinin sonunda, tüm Rusya'yı bilinmeyen bir amaca doğru rüzgâr gibi dört nala giden bir troyka şeklinde canlandırarak, «Ah, troyka, rüzgâr gibi giden yoyka, kim icat etti seni!» diyor ve gururlu bir coşkunluk içinde o yıldırım gibi giden troykanın karsısında, tüm milletlerin saygıyla yana çekildiklerini söylüyor. Evet, baylar, varsın yol versinler. Varsın çekilsinler. Ama bunu saygıyla yapıyorlarmış ya da öyle yapmıyorlarmış, bunun önemi yok, yalnız benim mütevazı görüşüme göre, dev sanatçı ya sorumsuz bir çocuk gibi güzel sözler söylemek tutkusuna kapılarak ya da o zamanki sansürden korkarak sözlerini bu şekilde sonuçlandırmıştır. Çünkü böyle bir troykaya kendisinin yaratmış olduğu kahramanları Sabakeyeviç'leri, Nozdrev'leri ve Çîçikovları koşacak olsak, arabacı olarak kimi oturtursak oturtalım, böyle atlarla hiç bir yere gidemeyiz! Oysa onlar eski atlardı. Bugünkü atlarla boy bile ölçüşemezler. Bizimkiler daha da müthiştirler.
İppolit Kirilloviç'in sözleri bu noktada alkışlarla kesildi. Rusya'dan bir troyka olarak söz edilmesi hoşa gitmişti. Doğru söylemek gerekirse yalnız iki üç kişi el çırpmıştı. Bu bakımdan, başkan artık dinleyicilere dönerek, «Salonu boşaltırım» tehdidini savurmayı gerekli bile bulmadı, yalnız el çırpanlara sert bir tavırla baktı. Ama İppolit Kirilloviç cesaret bulmuştu. O güne dek hiç kimse onu alkışlamamıştı: Adamı bunca yıldır dinlemek istemiyorlardı, ama işte sonunda birden sesini tüm Rusya'ya duyurmak fırsatını bulmuştu.
— Gerçekten, böyle birden bütün Rusya'mızda kötü bir ün kazanan Karamazov ailesi, nedir, kimdir? Belki sözlerim aşırı derecede abartmalı, ama bana öyle geliyor ki, bu ailenin tablosunda, bizim bugünkü aydın toplumumuzda bulunan bazı ortak unsurlar belirip kayboluyor. Evet, gerçi tüm unsurlardan söz edilemez. Hem görünenler de sadece mikroskopik bir görüntü içinde, tıpkı «küçük bir su damlasında güneşin yansı-ması gibi» belirip kayboluyorlar. Ama, gene de bir şey yansıttır, burada toplumdan yansıyan bir şey vardır.
Hayatını bu kadar üzücü bir şekilde sona erdiren şu za- sapıtmış ve ahlâksız ihtiyara, şu «aile babasına» ba- Kendisi, soylu bir aileden gelmiştir. Hayatına da onun rmn yanında karnını doyuran fakir bir adam olarak başla-
mıştı. Sonradan bir rastlantı sonucu olarak ve beklenmedik bir şekilde yaptığı evlilikle, eline çehiz olarak oldukça önemli bir sermaye geçirdi. Başlangıçta adi düzenbazın dalkavuğun biriydi. Zekâ bakımından yetenekleri vardı, hatta bunlar oldukça önemli yeteneklerdi, ama herşeyden önce bir faizciydi. Görüyoruz ki yıllar geçtikçe, daha doğrusu sermayesi arttıkça, cesareti de artıyor. Boyun eğikliği, dalkavukluğu yok oluyor. Geride yalnız herşeyi öfkeyle küçümseyen, hersevle alay eden, zevkine düşkün' biri kalıyor.. Tam anlamıyla ahlâkı bozulmuş bir adam. Oysa olağanüstü bir yasama hırsı var. Sonunda tüm istekleri bir noktada toplanmıştır. Artık hayatta cinsel zevklerini tatmin edecek şeylerden başka gözü hiçbir şeyi görmemektedir: Çocuklarını da öyle yetiştirmektedir. Bir baba olarak herhangi bir moral sorumluluğu yoktur. Bu sorumluluklarla alay etmekte, küçük çocuklarını evinin arka bahçesinde büyütmekte, hatta onları gelip kendisinden aldıkları vakit, sevinç duymaktadır. Sonra da onları tüm olarak aklından çıkarmaktadır. İhtiyarın tüm ahlâk prensipleri bir tek sözde özetlenebilir: Apres moi le delugelC)
«Uygar bir insan anlayışına aykırı olan ne varsa ondadır! Hatta toplumdan tam anlamıyla düşmanca uzaklaşmıştır: «Varsın bütün dünya ateşler içinde yansın, yeter ki ben iyi olayım!» der. Durumu da iyidir, her bakımdan memnundur. Daha bu şekilde yirmi otuz yıl yaşamak için büyük bir istek duymaktadır. Kendi öz oğlunu bile dolandırıyor! Annesinden oğluna kalmış olan ve ona vermek istemediği paralarla, kendi oğlunun elinden metresini alıyor. Hayır, sanığın savunmasını Petersbureg'dan gelmiş olan üstün yetenekli meslek arkadasıma Vermek istemiyorum. Doğruyu olduğu gibi söyliyeceğim. Öldürülen adamın oğlunun yüreğinde ne büyük bir nefret uyandırdığını anlıyorum.
Ama bu kadar yeter! O zavallı ihtiyardan artık söz etmeyelim! Çünkü sonunda intikamı alınmıştır. Yalnız sunu unutmayalım ki, bu baba çağdaş babalardan biriydi. Ha toplumumuzda, onun gibi daha birçok babaların bulunduğunu söylersem, topluma hakaret etmiş olmam, değil mi? Ne yazık ki. bugünkü babalardan bir çoğu, bu baba gibi açıkça herseyi hiçe sayan alaycı bir tavırla duygularını açığa vurmaz
(*) Benden sonra tufan.
Çünkü daha iyi terbiye görmüşlerdir, daha iyi yetişmişlerdir, daha kültürlü insanlardır. Ama işin özüne bakılırsa, felsefeleri tıpkı onun felsefesi gibidir. Belki de karamsarım. Varsın öyle olsun. Artık beni bağışlayacağınız konusunda önceden anlaşmıştık ya! Şimdi gene önceden anlaşalım: Bana inanmayın! Evet inanmayın! Ben söyliyeceğim, ama siz inanmıyacak-sıniz. Öyle de olsa izin verin, söyliyeceklerimi söyliyeyim, böylece hiç değilse sözlerimden bazılarını unutmazsınız.
Gelelim bu ihtiyarın, bu aile babasının çocuklarına: Biri sanık mevkiindedir. Bundan sonraki sözlerim hep onunla ilgili olacaktır. Öbürlerinden ise yalnız kısaca söz edeceğim. Bunlardan biri, ortancası parlak bir tahsil görmüş, oldukça parlak bir zekâya sahip, bununla birlikte artık hiç bir şeye inanmayan, artık pek çok şeyi tıpkı babası gibi red ve inkâr etmiş, çağdaş gençlerden biridir. Hepimiz sözlerini dinlemişizdir. Sosyetemizde dostça kabul edilmiştir. Zaten düşüncelerini saklamıyordu. Hatta tersine, onları açıklıyordu. Bu da bize, şimdi onun hakkında herhangi bir kişi olarak değil de, sadece Karamazov ailesinin bir ferdi olarak oldukça açık bir şekilde konuşmak cesaretini vermektedir. Dün burada kentin öbür ucunda, görülen dava ile büyük bir ilgisi olan ve Fiyodor Pavloviç'in uşağı, hatta belki de meşru olmayan oğlu, Smerdyakov adında hasta, geri zekâlı bir adam intihar etmiştir. Bu adam, daha önceki soruşturmada, sinir krizleri içinde, gözyaşı dökerek bana tvan Fiyodoroviç'in ahlâk konusunda hiç bir sınır tanı-mamasıyla kendisini dehşet içinde bırakmış olduğunu anlat-k «Kendilerine bakılırsa, dünyada her şey hoş görülmeli ve bundan böyle hiç bir şey yasak edilmemeliymiş. İşte bana tap böyle şeyler öğretiyorlardı!» dedi.
Bana öyle geliyor ki, o geri zekâlı adam, kendisine öğretilen bu prensibe aklını takmış, sonunda iyice kaçırmıştır. Bununla birlikte, tabiî zihninin bozulmasında sara hastalığımın ve evlerinde meydana gelen tüm o korkunç felâketin de etkisi vardır. Yalnız o geri zekâlı adamın sözleri arasında, kendisinden çok, ama çok daha zeki bir adama yakışır, ilgi çekici bir söz vardı. Bu sözü onun için belirtiyorum. Bana: Fiyodor Pavloviç'in oğullan arasında karakter bakımından kendisine benziyen biri varsa, o da İvan Fiyodoroviç'tir!» demişti. Başlamış olduğum karakter tahliline devam etmeyine nezaketsizce bir davranış saydığım için burada kesiyorum. Evet,368
bir baykuş gibi genç bir varlığa yalnız felâketini bildirmek ya da ilerisi ile ilgili başka sonuçlar çıkarmak istemiyorum.
Bugün, bu salonda gördük ki, daha genç olan o yürekte, hâlâ güçlü bir «gerçeğe bağlılık» vardır ve aile bağları, henüz gerçekten bozulmuş olan düşüncelerinden çok soydan gelen ahlâk değerlerini küçümseme alışkanlığının ve inançsızlığın yükü altında tam olarak ezilmiş değildir. Gelelim öbür oğluna: Bu oğlu, ağabeyinin herşeye karanlık bir açıdan bakan bozulmuş dünya görüşünün tam tersine, bir şeylere dört elle sarılmağa, başka deyişle bizim düşünürleri bol aydın çevrelerimizin teoriye meraklı topluluklarında moda olan gösterişli bir sözle, «halkın özüne» dört elle sarılmağa çalışan, dinine bağlı, uysal ve henüz delikanlı denecek yaşta bir gençtir. Örneğin, bakın: manastıra da tüm varlığı ile bağlanmıştır. O kadar ki, neredeyse rahip olmak üzere saçlarını kestire-cekti. Bana öyle geliyor ki, bu delikanlıda bizim zavallı toplumumuzda birçok insanların duyduğu o ürkek ümitsizlik, daha bu yaşta uyanmıştır; bu tip insanlar, toplumun değerlerini alaya alma eğiliminden ve ahlâksızlığından korkup, yanlışlıkla tüm kötülüklerin Avrupa'dan gelen kültürden doğduğunu sanarak, tıpkı hayaletlerden korkan ve anlarının kupkuru göğsünde, hiç değilse biraz olsun uyumak için şiddetli bir arzu duyan çocuklar gibi, kendi deyimleriyle «Anavatanın bağrına», yurdun ana kucağına atılmaktadırlar. Hatta kendilerine korku veren o müthiş olayları görmemek için, ömürlerinin sonuna dek bile uyumaya hazırdırlar. O iyi kalpli, yetenekli delikanlıya en iyi dileklerde bulunuyorum. Dilerim ki, onun körpe, temiz yürekliliği ve halkın dayandığı temellere inme eğilimi, sonradan çok kez olduğu gibi, moral bakımından kötümser bir mistisizme ya da kaskatı bir milliyetçiliğe dönüşmesin. Çünkü bu iki özellik, belki de ağabeyine acı çektiren ye çaba sarfetmeden elde edilmiş bir Avrupa kültürünün yanlış anlaşılmasından doğan vakitsiz bir bozulmadan daha tehlikelidir.
«Milliyetçilik» ve «mistisizm» sözlerinden sonra, gene iki üç kişinin el çırptığı duyuldu. Ondan sonra da, artık İppo Kirilloviç kendini iyice kaptırdı. Gerçi tüm bunlar görülen dava ile pek az ilgili şeylerdi. Ayrıca oldukça kolay anlaşılmayan belirsiz şeylerdi. Ama veremli ve yüreği öfke dolu adam. ömründe bir kez olsun içini boşaltmak için dayanılmaz bir
istek duyuyordu. Sonradan bizim kentte anlatıldığına göre İppo-lit Kirilloviç'in, İvan. Fiyodoroviç'in karakterini tahlil ederken, nezaketsizce davranmasının nedenini, herkesin içinde yaptıkları tartışmalar sırasında genç adamın onu bir iki kez bozması, îppolit Kirilloviç'in de bunu hatırlayarak, şimdi intikamını almak istemesiydi. Ama böyle bir sonuç çıkarmak doğru mu, bilmiyorum. Her neyse şimdiye kadar söyledikleri sadece bir önsözdü. Sonraki konuşmasında gittikçe daha açık olarak ve daha yakından konuya değindi.
— İşte, çağdaş aile babasının üçüncü oğlu da burada, sanık mevkiinde karşınızda oturuyor! diye devam etti. İyi davranışları, yaşantısı ve yaptığı işler hep önümüze serilmiş: Saati çalınca her şey açılmış, her şey meydana çıkmış. Kendisi kardeşlerinin «Avrupalılaşması» ve «halkın millî ilkelerine sa-rılmasıj-mn tam tersine, Rusya'nın öz varlığını yansıtıyor gibidir. Ama tüm Rusya'yı, tüm Rusya'yı değil! Allah korusun, tüm Rusya'yı yansıtsaydı ne yapardık! Öyleyken burada ana vatanın derinliklerinden gelen bir şey var, bunu hissediyoruz, korkusunu duyuyoruz, evet, burada da kendisini yansıtan halktır, ana vatandır. Evet, hepimiz içten gelen duygularımızın esiriyiz. Hepimiz hayret edilecek bir iyilik ve kötülük karışımıyız. Kültüre de, Schiller'e de âşığız. Ama aynı zamanda meyhanelerde azıyor, birlikte içki içtiğimiz sarhoşların sakallarını yoluyoruz. Evet, iyi kalpli, çok iyi kalpli oluruz; ama ancak kendimizi iyi ve çok rahat hissettiğimiz zaman! En yük-sekt ideallere bile kendimizi fırtına gibi kaptırırız. Tam anlamıyla bir fırtına gibi! Ama bir şartla, o idealler bize gökyüzünden kendiliklerinden yağsınlar ve en önemlisi bize bedavaya, evet bedavaya mal olsunlar! Yeter ki, onlar için bir şey ödemiyelim!
Ödemekten hiç hoşlanmıyoruz. Oysa birşeyler almaktan Çok hoşlanırız. Hem de her konuda öyledir. Evet, versinler, bize dünyanın akla gelebilecek tüm nimetlerini versinler! Tam anlamıyla elde edilebilecek tüm nimetleri! Daha azına razı olmayız. Ayrıca keyfimize hiç bir şekilde karışmayınız. O zaman ne kadar iyi, ne kadar mükemmel insanlar olduğumuzu ispat ederiz. Aç gözlü değiliz. Hayır değiliz ama, bize para veriniz. Daha çok, daha çok, mümkün olduğu kadar çok para veriniz. O zaman nasıl cömertçe, adî bir madenden başka bir
şey olmayan parayı küçümseyerek, ondan nefret ederek, çılgınca eğlenir ve bir gece içinde nasıl har vurup, harman savurduğumuzu gösteririz! Ama bize para vermezlerse, o zaman; onu nasıl bulabileceğimizi gösteririz. Yeter ki onu almak için, içimizde büyük bir istek olsun! Her neyse tüm bunları sonradan sırayla gözden geçireceğiz.
Her şeyden önce demin, ne yazık ki, yabancı asıllı saygı değer ve sayın bir yurttaşımızın dediği gibi, «arka avluya yalınayak, başı kabak» atılmış zavallı bir çocuk var! Tekrar ediyorum, sanığı savunmayı kimseye bırakacak değilim! Suçlayan da, savunan da ben olacağım. Evet, biz de insanız. Biz de insan yüreği taşıyoruz. Biz de baba ocağında çocuklukta edinilmiş ilk izlenimlerin karakter üzerinde nasıl bir etki yapacağını tartabiliriz. Ama işte o çocuk, artık bir delikanlı, genç bir adam, bir subay olmuştur. Bu sırada kendisini, aşırı davranışları ve birini düelloya davet ettiği için, uçsuz bucaksız Rusya'mızın uzak sınır kentlerinden birine sürüyorlar. Orada görevliyken kendini eğlenceye kaptırıyor, eh artık tabiî «büyük gemiye büyük deniz ister». Bizim paraya ihtiyacımız var. Her şeyden önce paraya! Böylece uzun tartışmalardan sonra, babası ile son olarak altı bin ruble üzerinde anlaşmaya varıyorlar, paralar da kendisine gönderiliyor. Bu arada şunu belirteyim ki, kendisi bu paraya karşılık bir belge de vermiştir. Bu altı bin rubleyi aldıktan sonra, mirasın geri kalan kısmından artık hemen hemen vazgeçtiğini, bu konuda babasına karşı mahkemelere başvurmayacağını açıklayan bir mektubu vardır. îşte bu sırada karakter bakımından çok yüksek ve iyi yetişmiş bir genç kızla karşılaşıyor. Evet, ayrıntılara tekrar girecek değilim. Bunları biraz önce işittiniz. Bu işin içinde bir onur meselesi, bir kendini feda etme vardır! Söyliyeceğim bu kadar I Ciddî olmayan, ahlâksız bir genç olduğu halde, gerçekten soylu bir davranışta bulunuyor. Yüksek bir ideal karşısında yerlere kadar eğiliyor. Böyle olunca da gözlerimizin önünde son derece sempatik bir hayal olarak canlanıyor. Ama ondan hemen sonra, gene bu mahkeme salonunda hiç beklenmedik bir şekilde, madalyonun ters tarafı da gözler önüne serildi. Neden öyle olmuştur? Gene tahminler yürütmek cesaretini gösteremiyeceğim ve tahliller yapmaktan kendimi alıkoyacağım. Ama böyle bir durumun meydana gel-
mesi için herhalde nedenler vardır. Aynı genç kadın bize, uzun bir süredir gizli tuttuğu bir öfkeden ileri gelen gözyaşları içinde, yapmış olduğu bu, belki de ihtiyatsız ve taşkın, ama gene de vicdanlı, aynı zamanda cömertçe davranış yüzünden, bu adamın kendisini önce hor gördüğünü açıkladı. O alaycı gülümseyiş, herkesten önce nişanlısının dudaklarında belirmişti; oysa genç kadın, asıl onun ve yalnız onun böyle gülümsemesine dayanamazdı. Kendisine ihanet edeceğini bilerek (ki nişanlısı, genç kadının kendisinden gelecek her davranışı, hatta ihanetini bile hoş karşılayacağını düşünerek ona ihanet etmiştir) evet, bunu bilerek, ona mahsus o üç bin rubleyi teklif etmiştir. Bellidir ki, bu paraları genç adama, kendisine ihanet etsin diye vermektedir. Hiçbir şey söylemeden soğuk ve karşısındakini sınayan bakışı ile sanki, «eh, bakalım kabul edecek misin? Etmiyecek misin? Bu paraları kabul edecek kadar dünyada hiçbir şeye değer vermeyen biri olduğunu gösterecek misin?» diye soruyordu.
Nişanlısı ise ona bakıyor, düşüncelerini olduğu gibi anlıyor, (zaten kendisi de burada önünüzde herşeyi anladığını açıklamıştır) öyleyken bu üç bin rubleyi kendine mal edip yeni sevgilisiyle iki gün içinde eğlenerek har vurup harman savuruyor! Artık neye inanacağız? Yaşamak için elinde olan son imkânları da feda eden ve tertemiz bir varlık karşısında yerlere kadar eğilen adamın cömertliğine mi, yoksa bu kadar tiksindirici olan madalyonun ters tarafına mı? Genel olarak, hayatta öyle oluyor ki, iki zıt kutup arasında ortayı bulmak gerekiyor; söz ettiğimiz olayda da tam anlamıyla öyle yapmak zorundayız. Sanık herhalde ilk anlattığımız olayda gerçekten içtenlikle soylu bir davranışta bulunmuştur, ama ikinci olayda aynı derecede içten gelen bir alçaklık göstermiştir. Neden öyledir? Çünkü biz Karamazov'lar yaratılıştan hiçbir sınır tanımayan insanlarız. (Bütün bu sözlerim zaten bunu göstermek içindi.) Öyle varlıklarız ki, içimizde birbirinin karşıtı olan çeşit çeşit şeyler birleşmektedir. Ruhumuzda aynı anda iki sonsuzluk vardır: Biri sayısız yüksek ideallerle doludur, öbürü ayaklarımızın altında en alçakça, en adice şeylerle dolu olan bir uçurumdur...
Biraz önce tüm Karamazov ailesini derinden ve yakından incelemiş olan genç araştırıcı bay Rakitin'in ileri sürdüğü Parlak düşünceyi hatırlayınız. Kendisi: Bu zincirlerini kopar-372
mış, hiç bir şey karşısında boyun eğmeyen varlıklar için, «alç aldıklarını hissetmek kadar, yüksek, soylu bir davranışta bulunduklarını hissetmek de vazgeçilmez bir ihtiyaçtır» demişti. Gerçekten de bu doğrudur. Birbirine karşıt olan bu duyguları durmadan sürekli olarak hissetmek, onlar için ihtiyaçtır. Aynı anda iki uçurum içindedirler. Evet iki uçurum içinde bulunuyoruz. Öyle olmazsa biz Karamazov'lar mutsuz, doyumsuz varlıklar oluruz. Yaşantımız dolu olmaz. Bizim varlığımız geniştir, tıpkı ana vatanımız Rusya gibi. Biz herşeyi içimize sindirir, her şeye ayak uydurarak yaşarız. Sırası gelmişken söyleyeyim, sayın jüri üyeleri, şimdi bu üç bin rubleye değindiğimiz için olayları biraz atlayarak bazı şeyler anlatacağım, hoş görünüz.
Düşünün, bu adam o zaman paraları aldıktan, hem de onları böyle, bu kadar utanılacak, bu kadar rezilce bir şekilde, bu kadar alçalarak kabul ettikten sonra, aynı gün güya bunların yarısını ayırıyor, bir bezin içine dikiyor ve bunları tam bir ay boynunda taşıyor! Canının çektiği bunca şeylere, olağanüstü ihtiyaçlarına rağmen onlara el sürmüyor! Sarhoş bir halde, meyhane meyhane dolaşırken de, sevgilisini rakibinden, babasından uzaklaştırabilmek amacıyla. muhtaç olduğu paralan bilmem kimden bulabilmek için, kentten bilmem nereye gitmek zorunda kaldığı zaman bile, o bez parçasındaki paralara el sürmek cesaretini göstermiyor!
Oysa hiç değilse sevgilisini, bu kadar kıskandığı ihtiyarın baştan çıkaran teklifleri karşısında bırakmaması, yanından bir an olsun ayrılmaması, genç kadının sonunda; «Seninim» diyeceği anda, onunla birlikte o uğursuz hayattan mümkün olduğu kadar uzak bir yere fırlayıp gidebilmek için o anı beklerken, söz konusu bez parçasını açması gerekirdi! Hayır, bunu yapacak yerde, tılsımına el bile sürmüyor! Hem de nasıl bir nedenle? İlk akla gelen neden, daha önceden de dediğimiz gibi, kendisine: «Ben seninim, al beni nereye istersen götür!» denildiği anda, yanında yol parası olarak bir şey bulundurmak isteğiydi. Ama bu ilk akla gelen neden, sanığın kendi ağzından açıkladığı ikinci neden yanında sönük kalıyor. Kendisi şunları söylemişti: Bu parayı üzerimde taşıdığım sürece, alçağın biriydim ama, hırsız değildim. Çünkü her an hakaret ettiğim nişanlıma gidip, onu aldatarak kendisinden almış olduğum paranın yarısını önüne koyabil^
«Bak, paralarının yarısını eğlenerek sarfettim ve böylece zayıf, ahlâksız (hatta istersen alçak da diyebilirsin bir insan olduğumu gösterdim. (Bunları anlatırken sanığın kendi sözlerini tekrar ediyorum.) Ama alçağın biri de olsam, hırsız değilim, çünkü hırsız olsaydım paranın elimde kalan yarısını sana getirmez, öbür yarısına yaptığım gibi ona da el koyardım» diyebilirdim.
Şaşılacak bir açıklayış! Bu kadar rezilce bir durumda üç bin rubleyi kabul etmekten kendini alamayan aynı çılgın, ama zayıf iradeli adam, birden içinde öyle güçlü bir irade hissediyor ki, boynunda bin beş yüz ruble taşıyor da onlara el dokundurmak cesaretini gösteremiyor! Bu anlattığımız, incelemeye çalıştığımız karakterle bağdaşabilir bir şey midir? Hayır, izin verirseniz gerçek Dimitriy Karamasov'un, (diyelim ki paralarını gerçekten bir bez parçasına dikmeye karar vermişti) böyle bir durumda, nasıl davranması gerektiğini söyliyeyim. Daha canı herhangi bir şeyi çektiği ilk anda, örneğin aynı paranın yarısını birlikte eğlenerek sarfettiği yeni sevgilisinin gönlünü herhangi bir şeyle hoş etmek için, önce yüz ruble kadar bir şey almak üzere o bez parçasın: açar, içinden o yüz rubleyi ayırırdı. Neden paranın yarısını olduğu gibi götürmeliydi? Bin dört yüz ruble de yeterdi. Nasıl olsa aynı şeyi söyliyebilirdi: «Alçağın biriyim ama, hırsız değilim. Çünkü sana bin dört yüz ruble getirdim! Hırsız olsaydım, hepsini alır, hiç bir şey getirmezdim!» diyebilirdi. Böylece aradan bir süre geçtikten sonra, bez parçasını gene açmıştır, içinden ikinci yüzlüğü, ondan sonra üçüncüsünü, dördüncüsünü ve böylece ayın sonuna dek devam ederek sondan bir evvelki yüzlüğü de almıştır... Kendi kendine de hep aynı şeyi söylemiş: «Alçağın biriyim ama, hiç değilse hırsız değilim. Yirmi dokuz yüzlüğü har vurup, harman sa-vurdum, ama hiç olmazsa bir tanesini geri getirdim, hırsız olsaydım onu da geri getirmezdim» demiştir.