Tarih Öncesi Devirler Tarihi Çağlar
Taş Devri Maden Devri İlkçağ Ortaçağ Yeniçağ Yakınçağ
c-Demir Dönemi : Devrin sonlarına doğru yazı bulun- muştur.
ÇEVRE UYGARLIKLARIN ANADOLU’YA ETKİSİ
►M.Ö. 2000 yılında Kızılırmak çevresine yerleştiler.
►İlk Çağ’da Anadolu’da kurulan devletler krallıkla yönetilmekteydi. Kralların geniş yetkileri vardı.Hititlerde kral başrahip olarak ayinleri yönetir, başyargıç olarak adaleti uygular, başkomutan olarak orduyu komuta ederdi.
►Hititlerde Tavananna denilen kraliçe’de yönetimde söz sahibi idi. Kral olmadığı zaman ayinleri yönetirdi. Başkentleri Hattuşaş’dır.
►Hititlerde asillerden oluşan Pankuş Meclisi vardı. Önemli konular bu mecliste görüşülürdü. Kral meclise karşı sorumluydu.
►Hititliler, Suriye için Mısırlılarla 16 yıl savaş yaptılar. Bu savaşlar sonunda tarihte ilk yazılı antlaşma olan Kadeş Antlaşması imzalandı (M.Ö. 1280). Hititliler bu antlaşma ile Kuzey Suriye’ye egemen oldular.
►Hititliler Anadolu medeniyetinin temelini oluşturur.
►Anadolu’da demir çağını başlatmışlardır.
►M.Ö. 1800 yıllarında Hititler, Asurlu tüccarlardan öğrendikleri Çivi Yazısını kullanarak, Anadolu da Tarih Çağlarını başlatmışlardır. Anadolu’da ki ilk yazılı belgeler Asurlu tüccarlar tarafından Kayseri Kültepe’ye getirilen tabletlerdir. Hititliler Hiyeroglif (resim) yazısını da kullanmışlardır.
► Hititlerin geçim kaynağı tarım ve hayvancılık idi.
►Halk soysal sınıflara ayrılmıştı. Kral, ailesi ve soylular en geniş yetkilere sahipti. Kölelerin hakları ise yok denecek kadar azdı. Yalnız Hititlerde kölelere bedelini ödeyerek özgürlüklerini elde etmelerine izin verilmiştir.
►Hitit kralları öldükten sonra Tanrıya hesap vereceklerine inandıkları için yaptıkları işleri Anal adı verilen yıllıklara yazdırmışlardır. Böylece ilk tarih yazıcılığı başlamıştır.
►Çok tanrılı din vardır. Bu dönemde Anadolu’ya “Bin Tanrı İli” denidi.
►Frigler, Hitit Devleti’ne son verdiler.
►Bugün ki Küçük Menderes ile Gediz nehri arasındaki bölgeye İlk Çağ’da Lidya denmekteydi. M.Ö. 7. yy’da Frigler yıkılınca bağımsız hale geldiler.
►Lidyalıların başkentleri Sard şehriydi.
►Lidyalılar, başkentleri Sard’dan başlayarak Mezopotamya’da Ninova şehrine kadar uzanan Kral Yolunu yaptılar. Bu yolun güvenliğini sağlayarak tüccarların güvenliğini korudular. Ticaret, Lidyalıların kısa sürede zenginleşmesini sağlamıştır.
►Lidyalılar Fenike Alfabesini kullanmışlardır.
►Lidyalılar tarihte ilk kez altın para kullanmaya başladılar (M.Ö. 700). Bu durum ticarette takas usulünün kalkmasına ticaretin kolaylaşmasına yol açtı.
►Paralı askerleri vardır. Orduya önem vermemeleri çabuk yıkılmalarında etkendir. Lidya Devleti, Pers saldırıları sonunda yıkıldı (M.Ö.546).
►Hitit Devleti’ni yıkıp Orta ve Batı Anadolu’ya egemen oldular.
►Ankara yakındaki Gordion başkentleridir.
►Frigler tarıma büyük önem verirlerdi. Toprak tanrısı Kibele en büyük tanrı olarak kabul edilirdi. Öküz öldürmenin ve saban kırmanın cezası çok ağırdı.
►Dokumacılık başta Frigler olmak üzere tüm Anadolu uygarlıklarında gelişmişti.
►Frigler, Fenike alfabesini kullanmışlardır
►Frig Krallarına Midas ünvanı verilirdi.
►Frig Devleti, Kimmerlerin saldırıları sonunda yıkıldı.
►M.Ö. 9. yy’da Van ve çevresinde kurulmuşlardır.
►Başkentleri Tuşpa (Van) dır.
►Tarım ve Hayvancılık gelişmiştir. Sulama kanalları yapmışlardır. İlk barajları yaptılar.
►Uratular öldükten sonra yaşamın devam ettiğine inanırlardı. Bu nedenle mezarlarını ev şeklinde yaparlar, ölünün yanına yiyecek, içecek ve çeşitli eşyalar koyarlardı.
►Urartular resim ve çivi yazısını kullanmışlardır.
►Urartular Medler tarafından yıkılmışlardır.
►İlk çağda Foça ve Milet arasında kalan bölgeye İyonya denmekteydi. İyonyalılar M.Ö 11. yüzyılda Ege üzerinden buralara gelip yerleşmiş denizci bir toplumdu.
►İyonya’da her şehir bir devlet durumundaydı. Bu nedenle aralarında siyasi birlik yoktu. (Efes, Milet, Foça, İzmir ) İyonyalılarda hür olanların yönetime katılma hakkı vardı.
►Denizcilik ve deniz ticaretine önem veren İyonyalılar bu sayede oldukça zenginleştiler.
►Akdeniz, Karadeniz ve Ege kıyılarında koloniler kurdular.
► İyonyalılar Fenike Alfabesini kullanmışlardır
►İyonyalılar Yunan tanrılarına da taparlardı. Tanrılar yarı insan şeklinde düşünülüyordu.
►Bilim, sanat ve edebiyata büyük önem vermişlerdir.
■ Anadolu’daki uygarlıklar, Mezopotamya, Mısır, Yunanistan’daki uygarlıklardan etkilenmişlerdir.
■ İlk Çağda Fırat ve Dicle nehirlerinin arasındaki kalan bölgeye Mezopotamya denmekteydi.
■ Mezopotamya da uygarlığın temeli Sümerlere dayanmaktadır İlk yazı, ilk yazılı hukuk kuralları, ilk takvim, ilk matematik bilgileri Sümerlere aittir. Daha sonra bölgeye hakim olan Akadlar, Asurlular ve Babilliler Sümer uygarlığını daha da geliştirmişlerdir. Göç, istila, ticaret yoluyla çevre ülkelerde yaymışlardır. Bu durumdan en çok Anadolu uygarlıkları etkilenmişlerdir.
■ Yazı Asurlu tüccarlar tarafından Anadolu’ya getirilmiştir. Anadolu da ki bilimsel çalışmaların, hukuk kurallarının ve edebiyat ürünlerinin kaynağını büyük ölçüde Mezopotamya oluşturur.
■ Anadolu’da kullanılan hiyeroglif yazısıyla tıp ve ezacılık alanında ki gelişmelerin kaynağı ise Mısır uygarlığıdır.
■ Yunanlılar daha çok batı Anadolu’da kurulmuş olan İyonyalılar, Frigler ve Lidyalılar üzerinde etkili olmuştur. Bu uygarlıkların kullandıkları yazılar din ve inançları üzerinde yunan uygarlığının etkisi oldukça fazladır.
■ Anadolu da iki yüzyıl kadar hakim olan Perslerin Anadolu uygarlıkları üzerinde fazla bir etkisi olmamıştır. Çünkü Persler kültürel alanda Anadolu uygarlıklarından daha geridir.
■ MÖ 4. yüzyılda İskender Persleri yenerek Anadolu, Mısır, Mezopotamya, İran ve Hindistan’ı ele geçirmiştir. İskender’in bu faaliyetleri ilk çağın en önemli uygarlık merkezlerinin birleşmesine doğu batı uygarlıklarının birbirlerini etkilemelerine yol açmış, bu durum uygarlık alanındaki ilerlemeleri hızlandırmıştır.
■ Batı Anadolu da kurulmuş olan Bergama Krallığı, dünyada ilk sağlık evini kurmuşlar, parşömen kağıdını icat etmişler ve çok sayıda mimari eser yapmışlardır.
■ M.Ö. 753 yılında İtalya’da kurulmuş olan Roma imparatorluğu Anadolu’ya egemen oldular. Romalılar Anadolu’ya yollar, köprüler, su kemerleri, hamamlar, tapınaklar, tiyatrolar yaptırmışlardır. Bu eserlerden bir kısmı günümüze kadar gelmiştir. Bunlardan en önemlileri, Ankara’daki Ogüst Mabedi ve Roma Hamamı, İstanbul’daki Çemberlitaş ve Bozdoğan Sukemeri, Antalya’daki Aspendos Tiyatrosudur. Bizanslılar döneminde Anadolu’daki kültürel faaliyetler devam etmiştir.
ORTA ASYA TÜRK TARİHİ 3
ASYA HUN DEVLETİ (M.Ö. 220 M.S. 216)
GÖKTÜRK DEVLETİ (552-659)
İlk Türk Göçleri
▪Türklerin ilk yurdu Orta Asya dır.
▪Orta Asya doğuda Kingan dağları, batıda Hazar denizi, kuzeyde Altay dağları ve Baykal gölü, güneyde Hindikuş dağları arasında yer alır.
▪Türklerin bir kısmı anayurtlarını terk ederek göç etmişlerdir.
►İklimin elverişsiz olması
►Nüfusun hızla artması ve Türk boyları arasındaki mücadeleler
►Hayvanlardaki salgın hastalıklar
►Yeni topraklar elde etme arzusu
►Otlakların yetersiz hale gelmesi
►Komşu devletlerin baskısı
►Türkler, gittikleri yerlere hayvan evcilleştirmeyi, madenciliği öğretti.
►Orta Asya, Türk Kültürü dünya- nın çeşitli yerlerine yayılmıştır.
►Orta Asya da nüfus azalmıştır.
►Türkler gittikleri yerlerdeki nüfu- su artırmışlardır.
►Yeni Türk devletleri kurulmuştur
►Kalabalık nüfuslarla ve farklı dinler ile karşılaşan bazı Türk boyları benliklerini kaybetmişlerdir.
▪ Tarihte bilinen ilk Türk devletidir.
▪ Bilinen ilk hükümdarı Teoman dır.
▪ Çin, Hun akınlarından korunmak için Çin Seddini yapmıştır(M.Ö. 214)
▪ Teoman dan sonra yerine Mete geçti.
▪ Mete zamanı devletin en parlak zamanıdır.
▪ Mete orduda onlu sistemi kurmuştur.
▪ Tarihte ilk kez Türkleri bir bayrak altında toplamıştır.
▪ M.S. 48 de Kuzey ve Güney Hunları olmak üzere ikiye ayrılmışlardır.
▪ Güney Hunları Çinlilerin denetimine girdiler.
▪ Kuzey Hunlarının bir kısmı batıya çekilerek kavimler göçüne neden oldular.
Kuzey Hunları batıya göç ederken, önlerine çıkan Barbar kavimleri (Süevler, Ostrogotlar, vizizgotlar,Frenkler, Saksonlar) batıya doğru sürmüşlerdir. Bu olaya kavimler göçü denir.
▪ Roma İmparatorluğu doğu ve batı diye ikiye ayrıldı (395)
▪ Batı Roma İmparatorluğu yıkıldı. (476)
▪ Avrupa da feodalite rejimi ortaya çıktı.
▪ İlk Çağ bitti. Orta çağ başladı.
▪ Avrupa da, Avrupa Hun Devleti kurulmuştur.
▪ Skolastik düşünce yayılmıştır. (Skolastik düşünce belli bir fikre belli bir inanışa körü körüne bağlı olmaktır.)
▪ Avrupa 100 yıl karışıklık içinde kalmıştır.
▪ Avrupa’nın bugün ki milletleri meydana geldi
▪ Barbar kavimler arasında Hristiyanlık yayıldı
▪ Avrupa da kurulan ilk Türk devletidir. Devleti Balamir , Orta Macaristan da kurmuştur.
▪ En güçlü hükümdarı Attila dır.
▪ Attila, Doğu Roma’yı vergiye bağladı.
▪ Attila, Batı Roma üzerine iki sefer yaptı.
▪ Attila dan sonra yerine geçenler bütünlüğü koruyamadılar ve devlet yıkıldı.
▪ Avrupa da kalan Hunlar buradaki kavimlerle kaynaşarak Türklüklerini kaybettiler.
▪ Bumin Kağan, Avarlara karşı isyan ederek merkezi Ötüğen olan devleti kurmuştur.
▪ Kutluk, Çin hakimiyetinden kurtularak Ötüğen de devleti kurmuştur. Kutluk’a derleyip toparlayan manasında “İlteriş” ünvanı verilmiştir.
▪ İlterişten sonra yerine Kapkan Kağan geçti.
▪ Tonyukuk, Kültiğin, Bilğe Kağan adlarına Orhun Yazıtları dikilmiştir.
▪ II. Göktürk Devletine son veren, Kutluk Kül Bilğe Kağan tarafından kurulmuştur.
▪ İlk yerleşim yerleri Karabalasagun dur.
▪ Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Bu nedenle tarım, sanat ve ticarette ilerlemişlerdir. Su kanalları yapmışlar. Kasaba ve kentler kurmuşlardır.
▪ Siyasi tarihlerinin en önemli olayı Talas savaşıdır(751). Bu savaşta Türkler Çinlilere karşı Arapları desteklemişlerdir.
▪ Uygurlar matbaayı ve kağıdı kullanan ilk Türk devletidir.
▪ Mani dini Uygurların içinde yayıldı. Bu dinin, hayvansal gıda yemeyi ve savaşmayı yasaklayıcı özellikleri, Uygurların milli benliklerini yitirmelerine yol açtı.
▪ Kırgızlar tarafından yıkılmışlardır.
▪Uygurları yıkarak merkezi Ötüğen olan devleti kurdular.
▪Manas destanı ünlüdür.
▪ Orta Asya da kurdukları devlet Göktürkler tarafından yıkılınca, batıya göç edip Orta Avrupa’da devlet kurdular.
▪Türk tarihinde ilk kez İstanbul’u kuşatmışlardır.
▪ Benliklerini yitirip Hıristiyanlaştılar.
▪ Franklar tarafından yıkılmışlardır.
▪ Isık gölü civarın da yaşadılar. Türk tari- hinde ilk kez parayı kullandılar.
▪ Yerleşik hayat sürdüler.
▪ İslamiyet’in Orta Asya da yayılmasını önlediler.
▪ Karadeniz, Hazar denizi arasında ya- şadılar ve Museviliği benimsediler.
▪ İslamiyet’in Kafkaslarda yayılmasını önlediler.
▪ Rus Prensliği tarafından ortadan kaldırıldı.
▪ Orta Asya dan göç eden Bulgarlar Kafkasya da bir devlet kurdular.
▪ Hıristiyanlaşarak yada Slavlaşarak Türklüklerini kaybettiler.
▪ Balkaş-İrtiş dolaylarında yaşadılar.
▪ Bizans ile anlaşıp Peçenekleri yendiler
▪ Moğollar tarafın dan yıkılan Kumanlar daha sonra Türklüklerini kaybettiler .
▪ Batıya gelerek Balkanlara yerleştiler.
▪ Bir kısmı Bizans hizmetine girmişlerdir. Bizans ordusundaki Uzlar, Malazgirt sa- vaşında Selçuklu saflarına geçmişlerdir.
▪ Volga ve Tuna arasına yerleştiler.
▪ Ruslarla 150 yıl mücadele ettiler.
▪ Bizans ile ittifak yapan Kumanlar tara- fından yıkıldılar.
▪ Kıpçak - Oğuz Türklerinin mücadelelerini konu alan Dede Korkut Hikayeleri de Türklerin önemli bir edebiyat ürünüdür.
▪ Göktanrı inancı çok yaygındı.Din adamlarına Kam ve Şaman, dini törenlerine Yuğ denirdi. Türkler ölüyle beraber eşyalarını da gömerler, mezarlarının başına da Balbal adı verilen taşları dikerlerdi. Mezarlarına Kurgan denilirdi. Maniheizm, Budizm, Musevilik, Hıris- tiyanlık ve Müslümanlık dinleri Türkler arasında yayıldı