Home›RÖPORTAJ›Maskeleri kullanıp atmalı mı, yıkayıp tekrar kullanmalı mı?…
Bu yılın başına dönelim… Gündemimiz şu ankinden farklı konularla ilgiliydi. İklim değişikliği ve okyanustaki çöp adalarını konuşuyor, ülkemizde giderek artan orandaki ‘plastik atık’ ithalatına dikkat çekmeye çalışıyorduk. Ve o günlerde dünyayı böyle hayal etmemiştik. Popüler ve bir o kadar usandığımız tabirle; ‘yeni normal’ düzende…
Koronavirüs (COVID-19) sürecinin ülkemizde kendini göstermesiyle birlikte evlerimize kapandığımız üç ay sonrasında; ellerimiz yıkanmaktan aşınmış, yüzümüzün büyük bir bölümü maske ile kapanmış halde bulduk kendimizi… Eskiden sadece sağlık görevlileri ve operasyon sonrası fiziksel hassasiyeti devam eden kişilerin taktığı maskeler, getirilen yasal zorunlulukla birlikte şu an yaşamımızın bir parçası oldu. Gerçekten koruyucu mu, değil mi, sadece hasta kişilerin kullanması mı daha doğru çelişkileri arasında hükumetin zorunlu kılmasıyla birlikte maskeler yaşamımıza, daha doğrusu yüzlerimize sabitlendi…
İçişleri Bakanlığı’nın valiliklere gönderdiği genelge uyarınca, belirli illerde maske kullanmayan kişilere 900 TL para cezası kesiliyor.
Maskeler, birçok şekilde tartışma konusu oldu, olmaya da devam ediyor. Maske temin süreci herkesin başının çaresine bakması ile başladı, daha sonra hükumet tarafından ele alındı ve bir şifre ile herkesin sadece ikamet ettiği ilde halka dağıtılmaya çalışıldı. Şu an hepimizin bildiği gibi; halkın kendi maskesini temin edip kullanması yasal olarak zorunlu ve hatta kullanmayanlara cezai işlem uygulanıyor… Konuyla ilgili olarak, birkaç gün önce, Bolu’da bir mahkeme, her bireyin günde üç maske ihtiyacı bulunduğuna ve bunun getirdiği mali külfeti sosyal devletin karşılaması gerektiğine hükmederek maskesiz sokakta dolaşan kişiye uygulanan para cezasını iptal etti. Mahkeme, Anayasa’nın 2’nci Maddesi’nde ifade bulduğu şekliyle; Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin sosyal hukuk devleti olduğunu, sosyal devlet olma ilkesi gereği ekonomik olarak bir yükümlülük getirdiğini ve bu yükümlülüğün devletçe karşılanması gerektiğini vurguladı.
Sağlığımızı korumak amacıyla taktığımız maskelerin sanki virüsün kaynağıymış gibi düşünülmesini ve ‘eve girmeden atın’ söylemlerini tuhaf buluyorum. Eğer sağlıklıysanız, hiç kimseyle iletişim kurmadığınız bir ortamda bulunup eve döndüğünüzde, maskenizi tekrar kullanmanızda nasıl bir sakınca olabilir?…
Sağlımızı korurken ekolojik dengeyi bozuyoruz
Şu an kullanılmış maske atıkları, denizlere de ulaştı. Geçtiğimiz yıl denizlerdeki pet şişe yığınlarını konuşuyorduk. Bu yıl ise, maske ve tek kullanımlık eldiven atıkları kirliliğe dâhil oldu. Virüsün çıkış sebebi tam olarak belirlenemese de, dünyadaki ekolojik dengenin bozulmasından kaynaklı olduğu ifade ediliyor. Hal böyleyken, maske ve eldivenle kendi sağlığını korumaya çalışıp çevre kirliliğine neden olmak sizce de ciddi bir paradoks değil mi?
Koronavirüs ile birlikte yeni bir sorunumuz daha oluştu. Maskeler koruyucu mu kirletici mi?..
Geçtiğimiz gün, Sağlık Bakanlığı’nın Twitter hesabından, maske kullanımı konusunda uyarılar yapıldı. Bu uyarıda dikkat çeken noktaysa; bakanlığın tek kullanımlık yani ‘kullan-at’ maskeler yerine ‘yıkanabilir’ maskeler üzerinden açıklama yapmasıydı.
Maskelerin nasıl olması gerektiği bu süreçte çok konuşuldu. Uzmanlar, konuyla ilgili açıklamalar yaptı ve fakat hala net bilgilere sahip değiliz. Atık sorunuyla mücadele ederken üstüne tuz biber olan tek kullanımlık maskeler yerine neden yıkanabilir maskeler kullanmıyoruz?…
Maske konusunu, Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü’nden Dr. İlkan Özkan (Fotoğrafta) ile konuştuk. Kendisine, maskelerin ‘tekrar kullanımları’nı ve artan maske kullanımının yarattığı çevresel etkiyi sorduk.
Şu an piyasada farklı çeşitlerde maskeler bulunuyor. Maskelerde kullanılan malzeme/ler ne/lerdir?
Maskeler, solunum yoluyla vücuda girebilecek katı/sıvı partiküller ve zararlı gazlardan korunma amacıyla yaygın olarak kullanılan koruyucu donanımlardır, COVID-19’ un yayılım hızını azaltmak ve korunmak amacıyla günlük yaşantımızın zorunlu bir parçası haline gelmiştir. Günümüzde kullanılan filtrelerin birçoğu farklı üretim yöntemleri kullanılarak üretilen dokusuz yüzeylerdir. Salgın sürecinde yaygın olarak kullandığımız 2-3 katlı cerrahi maskeler de genellikle polipropilen, polyester esaslı dokusuz (non-woven) yüzeylerden üretiliyor.
Kullanım yerine göre üretilen çeşitli maske türleri bulunuyor. Farklı özelliklerdeki bu maskelerin sahip olmaları gereken özellikler çeşitli standartlarla belirlenmiştir. Yaygın örnekleri şöyle özetleyebiliriz.
Tıbbi yüz maskelerinin sahip olması gereken nitelikler; “TS EN 14683:2019+AC Tıbbi yüz maskeleri – Gereklilikler ve deney yöntemleri” standardı ile belirlenmiştir. Bu standart, maskeleri, bakteri filtrasyon verimliliği (BFV), solunabilirlik seviyesi, sıvı sıçratma direnci, mikrobiyal temizlik düzeyi ve biyouyumluluk özelliklerine göre Tip I, Tip II ve Tip IIR sınıflarına ayırır. Örneğin; BFV gereksinimleri Tip I, Tip II maskeler için ≥%95 ve Tip IIR maske için ≥%98 olarak belirlenmiştir. Tip IIR maskeler ayrıca, sıçrama direnci testlerine de tabi tutulurlar.
Partiküllere karşı koruma sağlayan maskeler için gereken nitelikler ise; “TS EN 149 Solunumla İlgili Koruyucu Cihazlar – Parçacıklara Karşı Koruma Amaçlı Filtreli Yarım Maskeler – Özellikler, Deneyler ve İşaretleme” standardı ile belirlenmiştir. Bu standartta filtreli yarım maskeler, filtreleme verimleri ve diğer ölçüm parametrelerine göre FFP1 (%80 filtreleme düzeyi), FFP2 (%94 filtreleme düzeyi) ve FFP3 (%99 filtreleme düzeyi) olarak üç sınıfa ayrılır.
Maskeler üzerinde bulunan standart (TS EN 149 gibi), FFP1 gibi maskenin türü, üreticinin adı/logosu, CE işareti, üretim yılı vb. yazılar bize maske hakkında gerekli bilgileri sağlar. Ayrıca, maske üzerinde bulunan R (Reusable) harfi maskenin tekrar kullanılabilir olduğunu NR (Non-reusable) harfleri ise tekrar kullanılamaz olduğunu ifade eder.
Yine salgın ile birlikte yaygın olarak ismini duyduğumuz N95 maskeler Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (NIOSH) N95 gereksinimlerini karşılayan maskelerdir. Bu maskelerin 0,3 mikron çapındaki partiküller için filtrasyon etkinliği % 95’in üzerindedir. Korona virsünün çapı ise 0.065-0.125 mikron aralığında değişiyor. Fakat virüsler genellikle tek başına değil de damlacıklarla birlikte yayıldığı için etkinlik söz konusu…
Bunula birlikte salgın döneminde artan talebin etkisiyle siyah maske olarak tabir edilen pamuk, polyester vb. örme kumaşlardan üretilen maskeler de satışa sunuldu. Standartlara uygunluğu testler ile belgelenmeyen maskelerin standart maskeler kadar etkili olup olmadığı ise bir muamma…
Fotoğraflarda, üç katlı standart bir maske ile siyah maske olarak tabir edilen bir maskenin yüzey mikroskop görüntüleri verilmiştir.
a) 3 katlı maske b) Siyah maske (Beyaz zemin ışığı ile)
Siyah maske için beyaz zemin ışığı ile görüntü alınmıştır. B resminde görünen beyaz noktalar tek katlı üretilen bu maskeden doğrudan dışarı açılan kapılar olarak değerlendirilebilir. 3 katlı maske incelendiğinde ise, bir katmanda bulunan boşluğun diğer katman tarafından kısıtlandığı açıkça görülebilir.
Tekrar kullanılabilen maskeler dayanıklı malzemelerden üretiliyor
Maskeler ‘tek kullanımlık’ olarak üretiliyor. Bu ürünlerin ‘tek kullanımlık’ olarak kullanılmasının nedeni nedir?
Piyasada hem tek kullanımlık hem de tekrar tekrar kullanılabilen maskeler mevcut. Tek kullanımlık maskeler genellikle operasyon bazlı kullanım amacıyla üretilir. Kolay erişim, yenisiyle hızlı bir şekilde değiştirme ve steril olarak da paketlenebilmesi gibi avantajlara sahiptir. Tekrar kullanılabilen maskeler ise, kullanım sonrasında sterilizasyon işlemine tabi tutulup yeniden kullanılabilir, bu nedenle sterilizasyon işlemlerine dayanabilecek malzemelerden üretilir.
Maskelerin dokusunun önemli olduğu söyleniyor. Hava geçirgenliği yüksek olan maskeler, tam da bu nedenle yetersiz solunuma neden olmuyor mu?
Bir tekstil yüzeyinin dokusu o yüzeyin hava geçirgenliği, filtrasyon verimliliği, sıvı geçirgenliği, sürtünme katsayısı vb. özellikleri üzerinde belirleyici faktörlerden biridir. Doku ne kadar gözenekli ve gözenekler ne kadar büyük ise yüzeyin hava akımına karşı gösterdiği direnç o kadar düşük olacaktır. Hava geçirgenliği yüksek olan (hava direnci düşük) maskelerle nefes almak daha kolaydır. Buna karşın maske yapısındaki gözeneklerin büyük olması filtrelemeyi olumsuz etkileyecek ve daha fazla miktarda partikülün solunum yoluyla vücuda alınmasına neden olacaktır.
Maskelerin dezenfeksiyonu için neler yapılabilir? Tek kullanımlık maskelerin yıkanıp tekrar kullanılması ürünün geçirgenliğinde nasıl etki yaratır?
Maskelerin dezenfeksiyonu için ısıl işlemler, UV lambalar, alkol çözeltisi ile muamele benzeri uygulamalar yapılabilir. Tek kullanımlık maskeler bir kez kullanım amacıyla üretilip dezenfeksiyon işlemleri sonrası yapıları deforme olabilir, koruma etkinliği, konfor ve performans özellikleri olumsuz etkilenebilir. Örneğin; yıkama termomekanik bir işlem olduğu için maske yapısını oluşturan liflerin pozisyonunda bir değişim olması muhtemeldir. İşlem sonucunda geçirgenlik, liflerin hareketiyle yüzeyin belli bölgelerinde artıp belli bölgelerinde azalabilir. Bu durum, yapıda, yer yer daha büyük gözenekler oluşturabileceğinden filtrasyon özelliği de olumsuz etkilenebilir.
Maskeler, kesim-biçme-dikme, paketlenme sürecinde kadar birçok kişinin temasına maruz kalıyor. Bu aşamalarda zaten birçok zararlı bakteri ve virüsün bulaşmış olabileceği düşüncesinden yola çıkarak; maskelerin tamamen steril olmasından söz edilebilir mi?
Günümüzde maskeler tam otomatik makinelerle el değmeden üretilip paketlenebiliyor. Dolayısıyla maskeler steril halde bizlere ulaşabiliyor.
Tek kullanımlık maske satın almak yerine tekstil ürünlerinden kendi maskemizi yapmamız konusunda neler söylersiniz? Bunun için hangi tür kumaşları tavsiye edersiniz?
Evde kendi maskelerimizi üretmemiz mümkün, bununla ilgili TTB’nin “Bez maske yapımı ve kullanımı için pratik bilgiler” isimli bir makalesi de mevcut. Maske yapımında dokusuz yüzeylerden üretilen tekrar kullanılabilen market çantaları normal kumaşlara göre daha fazla filtrasyon sağlayacaktır. Eğer kumaş kullanılacaksa sıkı yapılı örme kumaşlar tercih edilebilir. Tişörtler örme yapılı ve genellikle de pamuklu olduklarından maske yapımında kullanılabilir. Bununla birlikte tek kat yerine çok katlı bir yapı maskenin etkinliğini arttıracaktır.
Artan maske kullanımının çevre üzerindeki etkileri neler olabilir?
Salgın sürecinde maske kullanımı kaçınılmaz bir zorunluluk olmakla birlikte maskelerin uygun şekilde toplanması ve bertarafı çevre kirliliği açısından çok önemli. Sonuç olarak maske türlerinin tamamına yakını petrol kökenli plastik türevlerinden üretilmekte. Doğal malzemeler yapıları gereği dokusuz yüzey üretiminde çok az kullanılabilmekte. Tek ve çok kullanımlık maskeler eğer uygun şekilde toplanıp bertaraf edilmezse plastik kirliliğini zamanla küçük parçalara ayrılarak da mikroplastik kirliliğini önemli ölçüde arttıracaktır.
Tek kullanımlık maskelerin çevreye atılması, sağlık riski oluştururken atık sorunumuzun da artmasına neden oluyor.
 TS EN 149 + A1 Solunumla İlgili Koruyucu Cihazlar – Parçacıklara Karşı Koruma Amaçlı Filtreli Yarım Maskeler – Özellikler, Deneyler ve İşaretleme
 TS EN 14683:2019+AC Tıbbi Yüz Maskeleri – Gereklilikler ve Deney Yöntemleri
 Fadare, O. O., & Okoffo, E. D. (2020). Covid-19 face masks: A potential source of microplastic fibers in the environment. The Science of the total environment, 737, 140279.
 Shereen, M. A., Khan, S., Kazmi, A., Bashir, N., & Siddique, R. (2020). COVID-19 infection: Origin, transmission, and characteristics of human coronaviruses. Journal of Advanced Research.
 Bez maske yapımı ve kullanımı için pratik bilgiler, Türk Tabipler Birliği, Erişim Tarihi: 06.07.2020, https://www.ttb.org.tr/kollar/COVID19/haber_goster.php?Guid=0e248ed2-78da-11ea-a12d-7aee3f6e69c5
 Cem KIRMAN, Yüz Maskeleri, TMMOB Tekstil Mühendisleri Odası, Erişim Tarihi: 06.07.2020,https://www.tmo.org.tr/images/editorimages/y%c3%9cz%20maskeler%c4%b0%20genel%20b%c4%b0lg%c4%b0lend%c4%b0rme.pdf
Etiketlermaske atıklarımaskelerin tekrar kullanımlarıtek kullanımlık maskeleryıkanabilir maskeler
Türk mühendislerin otonom teknolojileri başarısı