Kâdî Abdulcebbâr’ın Rü’yetullah’ın Reddine İlişkin Dayanakları
Kâdî Abdulcebbâr rü’yetullahı ontolojik ve epistemik açılardan reddetmiştir. Ona göre rü’yetin kabulü Allah’ın bir mekân ve yönde yer almasını gerektirir. Bu ise aşkın varlığın sonlu ve sınırlı olan hâdislere benzemesidir. Mu’tezilî tevhid ilkesine göre Allah’ın zâtı itibariyle mahlukata benzemesi muhaldir. Dolayısıyla rü’yetin reddi Allah’ı teşbih ve tecsimden korumak için zorunludur. Bu doğrultuda o, rü’yete ilişkin ayetleri aklın belirlediği ilkelerden hareket ederek tevil etmiş ve bir anlamda vahyin görüşünü değil, aklın öngörüsünü doktrinleştirmiştir. Bunu, onun, tevhid ve adalet konularındaki ayetleri aklın önceden belirlediği ilkelerle anlaşılması gerekir, şeklindeki beyanından anlamak mümkündür. Neticede o, tevhid prensibine dayalı olarak argümanlarını geliştirmiş ve rüyetullah konusunda Mu’tezilî menfî görüşü ortaya koymuştur. Bunun yanında ona göre rü’yetullah bahsinde delil olarak öne sürülen rivayetler hem sübutu hem de delaleti açısından epistemik değer taşımaz.
Bu çalışma, aklın adeta bir postulat olarak ileri sürdüğü ilkelerle nassı okumanın nasıl bir sonuca ulaştırdığını ortaya koymaya çalışacaktır. Lafzın zahirinin açıkça bir söz söylediği yerde tevilin konuşması, kabulü ya da en azından ispatı mümkün olmayan sonuçlara ulaştırır. Bu yüzden özellikle ahiret hayatı gibi sem’iyyât alanına dahil bir konuda aklın değil vahyin diliyle konuşmak daha isabetlidir.
Anahtar Kelimeler: Mu’tezile, Kâdî Abdulcebbâr, rü’yetullah, nazar, idrak