Download "ENDÜSTRİYEL OTOMATİK KONTROL SİSTEMLERİNDE KULLANILAN ALGILAYICILAR, DÖNÜŞTÜRÜCÜLER VE UYGULAMALARI"
1 ENDÜSTRİYEL OTOMATİK KONTROL SİSTEMLERİNDE KULLANILAN ALGILAYICILAR, DÖNÜŞTÜRÜCÜLER VE UYGULAMALARI 1 GİRİŞ ALGILAYICILARIN SINIFLANDIRILMASI GİRİŞ BÜYÜKLÜKLERİNE GÖRE ÇIKIŞ BÜYÜKLÜKLERİNE GÖRE BESLEME İHTİYACINA GÖRE Pasif Algılayıcılar Aktif Algılayıcılar DİNAMİK ÖLÇÜMLER İÇİN ALGILAYICILAR İVME ÖLÇERLER Piezoelektrik İvme ölçerler Kapasitif İvme ölçerler BASINÇ ALGILAYICILARI Dinamik Basınç Algılayıcıları Statik Basınç Algılayıcıları DİNAMİK KUVVET ALGILAYICILARI Piezoelektrik Özellik Algılayıcının yapısı Sinyal Koşullama YER DEĞİŞİMİ VE HAREKET ALGILAYICILARI TAKOMETRELER VE HIZ ALGILAYICILARI Elektromanyetik Takometre Jeneratörler Dişli Rotorlu Elektromanyetik Takometreler Elektro-optik Takometre İVMEÖLÇERLER KUVVET ALGILAYICILARI TORK ALGILAYICILARI Fotoelektrik Tork Dönüştürücü Strain Gage Tork Dönüştürücü AKIŞ ALGILAYICILARI Mekanik Akış Ölçümü NEM ALGILAYICILARI SEVİYE ALGILAYICILARI BASINÇ ALGILAYICILARI Kapasitif Basınç Dönüştürücü Basınç statik bir diyafram üzerine etkir Endüktif Basınç Algılayıcıları Üzerine basınç düşen metalik diyaframın bir bobinin öz endüktansını değiştirme etkisi kullanılır Relüktif Basınç Algılayıcıları SICAKLIK ALGILAYICILARI Termoelektrik Sıcaklık Algılayıcıları Rezistif Sıcaklık Algılayıcıları DİĞER ALGILAYICI TÜRLERİ VE ALGILAMA YAPILARI TEMASLI ALGILAYICILAR...192 5.1.1 Thermocouples RTD Termistörler TEMASSIZ ALGILAYICILAR ALGILAYICI SEÇİMİ ÖLÇÜM KOŞULLARI VERİ TOPLAMA SİSTEMİ KOŞULLARI BULUNABİLİRLİK KOŞULLARI MALİYET FAKTÖRLERİ PIEZOTRONICS ALGILAYICILAR İVMEÖLÇERLER Hassas Kuvarz ICP İvme ölçerler (Precision Quartz Shear ICP Accelerometers) Cryogenic Kuvarz ICP İvmeölçerler (Cryogenic Quartz Shear ICP Accelerometers) Çevresel Gerilme Önlemeli (ESS) İvme ölçerler (Environmental Stress Screened Accelerometers) Havacılık Testleri İçin İvmeölçerler (Flight Tested Accelerometers) Yüksek Frekans Minyatür İvmeölçerler (High Frequency Miniature Accelerometers) Yüksek sıcaklığa dayanıklı ICP ivme ölçerler (High Temperature ICP Accelerometers) Yüksek sıcaklık yük modu ivmeölçerler (High Temperature Charge ModeAccelerometers) Düşük Maliyetli İvmeölçerler (Low Cost Series Accelerometers) Zor endüstriyel uygulamalar için ivmeölçerler (Industrial Ruggedized Accelerometers) Düşük profilli ICP ivme ölçerler (Low Profile Series ICP Accelerometers) Halka İvmeölçerler (Ring-Shaped Accelerometers) Sismik ICP İvmeölçerler (Seismic ICP Accelerometers) Şok İvme ölçerler (Shock Accelerometers) Üç Eksenli İvmeölçerler (Triaxial Accelerometers) Sıkıştırılmış Kuvarz ICP İvmeölçerler (Quartz Compression Mode ICP Accelerometers) KUVVET ALGILAYICILARI Darbe kuvarz kuvvet algılayıcısı (Impact Quartz Force Sensors) Halka Kuvvet Algılayıcıları (Ring Quartz Force Sensors) Genel Amaçlı Kuvarz Kuvvet Algılayıcıları (General Purpose Quartz Force Sensors) Nüfuz Etme Testleri İçin Kuvarz Kuvvet Algılayıcıları (Penetration Testing Quartz Force Sensors) Minyatür Yüksek Hassasiyetli Kuvarz Kuvvet Algılayıcıları (Miniature High Sensitivity Quartz Force Sensors) Bağlantı Kuvarz Kuvvet Algılayıcıları (Link Quartz Force Sensors) Endüstriyel Presler İçin Kuvarz Kuvvet Algılayıcıları (Press Monitoring Quartz Force Sensors) BASINÇ ALGILAYICILARI Genel Amaçlı Kuvarz Basınç Algılayıcıları (General Purpose Quartz Pressure Sensors) Yüksek Hassasiyetli Basınç Algılayıcıları (High Sensitivity Pressure Sensors) Yüksek Frekans Şok/Dalga/Patlama Basınç Algılayıcıları (High Frequency Shock Wave/Blast/Explosion Pressure Sense) Balistik Basınç Algılayıcıları (Ballistic Pressure Sensors) İçten Yanmalı Motorlar İçin Basınç Algılayıcıları (Engine combustion Pressure Sensors)...323 7.3.6 Yüksek Sıcaklık ve Çok Düşük Sıcaklık Basınç Algılayıcıları (High Temperature and Cryogenic Pressure Sensors) Minyatür Basınç Algılayıcıları (Miniature Pressure Sensors) Roket Motoru Basınç Algılayıcıları (Rocket Motor Pressure Sensors) AKUSTİK TEST SİSTEMLERİ BASINÇ ALGILAYICILARI ENDÜSTRİYEL/OEM BASINÇ ALGILAYICILARI...35 ISITMA, HAVALANDIRMA VE SOĞUTMA ALGILAYICILARI TEST VE ÖLÇÜM ULTRA-HIGH PURITY BAROMETRİK BASINÇ ÖLÇERLER TIBBİ, FARMAKOLOJİK, HİJYENİK BASINÇ ÖLÇERLER SAYISAL GÖSTERGELER, ÖLÇÜM ALETLERİ VE MANOMETRELER AKSESUARLAR SAYMA ÖLÇEKLERİ LABORATUAR TARTILARI GAZ DOLDURMA MASS MONİTOR UYGULAMALAR VE ÖRNEKLER KOKU ALGILAYICILARI DOKUNMA VE BASINÇ ALGILAYICILARI Basınç Algılayıcıları Dokunma Algılayıcıları Dokunma Ekranları SES TEMELLİ MESAFE ALGILAYICILARI Ultrason Temelli Mesafe Ölçümleri Ultrason Görüntüleri TEMEL YÖN BULMA SİSTEMLERİ Dünya Yer Bulma Sistemleri (GPS) ATALET ALGISI İntegral alınması GÖRÜNTÜ ALGILAYICILAR VE IŞIK ALGILAYICILARI Polarize Işık Algılayıcıları Yansımaya Dayalı Optik Algılayıcılar Kızıl Ötesi Algılayıcılar Görüntü Algılayıcılar SONUÇ REFERANSLAR...534 1 GİRİŞ Algılayıcılar ("duyarga" da denmektedir) fiziksel ortam ile endüstriyel amaçlı elektrik/elektronik cihazları birbirine bağlayan bir köprü görevi görürler. Bu cihazlar endüstriyel proses sürecinde kontrol, koruma ve görüntüleme gibi çok geniş bir kullanım alanına sahiptirler. Günümüzde üretilmiş yüzlerce tip algılayıcıdan söz edilebilir. Mikroelektronik teknolojisindeki inanılmaz hızlı gelişmeler bu konuda her gün yeni bir buluş ya da yeni bir uygulama tipi geliştirilmesine olanak sağlamaktadır Teknik terminolojide Sensor ve Transducer terimleri birbirlerinin yerine sık sık kullanılan terimlerdir. Transducer, genel olarak enerji dönüştürücü olarak tanımlanır. Sensor ise çeşitli enerji biçimlerini elektriksel enerjiye dönüştüren cihazlardır. Ancak 1969 yılında ISA (Instrument Society of America) bu iki terimi eş anlamlı olarak kabul etmiş ve "ölçülen fiziksel özellik, miktar ve koşulların kullanılabilir elektriksel miktara dönüştüren bir araç" olarak tanımlamıştır. Endüstride en sık kullanılan algılayıcılar için ölçülen büyüklükler ve çıkış büyüklüklerine ait bilgiler Tablo 1'de verilmiştir. ÖLÇÜLEN BÜYÜKLÜKLER ÇIKIŞ BÜYÜKLÜĞÜ 1 İvme 21 Açı 1 AC Çıkış 2 Hava Hızı 22 Kızılötesi 2 DC Çıkış 3 Attitude 23 Yoğunluk 3 Kapsül 4 Akım 24 Doğruluk 4 Diyafram 5 Öteleme 25 Kütle 5 Frekans Çıkışı 6 Akış Hızı 26 Parlaklık 6 Sayısal Çıkış 7 Kuvvet 27 Fark 7 Yarı İletken 8 Isı Akısı 28 Yüzey 8 Servo 9 Nem 29 Toplam 9 Anahtar 10 Ani Sarsıntı 30 Miktar 10 Ultrasonik 11 Işık 31 Kapasitif 11 Titreşen Element 12 Sıvı Seviyesi 32 Elektromagnetik 13 Nükleer Radyasyon 33 Endüktif 14 Basınç 34 Fotokondaktif 15 Hız 35 Fotovoltik 16 Ses Basıncı 36 Piezoelektrik 17 Gerilme 37 Potansiyometrik 18 Sıcaklık 38 Rezistif 19 Tork 39 Gerilme Kuvveti 20 Mutlak Değer 40 Termoelektrik Tablo 15 2 ALGILAYICILARIN SINIFLANDIRILMASI Algılayıcıları birbirinden farklı birçok sınıfa ayırmak mümkündür. Ölçülen büyüklüğe göre, çıkış büyüklüğüne göre, besleme ihtiyacına göre vb Aşağıda bu sınıflardan bazılarına değinilecektir. İnsan duyuları, yüzyıllardan beri algılayıcıların tasarlanması için bir temel niteliğe sahip olmuştur. İnsanoğlu günümüze kadar keşfettiği veya tasarladığı sensor ve transducerlar için temel olarak kendi duyu organları ile algıladığı çevresel faktörlere göre tasarımlar yapmıştır. Her algılamada bir süreç vardır. Bu süreçler insanlar için, Görme: Gözler aracılığıyla gerçekleştirilir. Optik süreçler bu duyuda rol oynar. Duyma: Kulaklar aracılığıyla olur. Akustik süreçler sonunda gerçekleşir. Dokunma: Deri ile merkezi değil dağınık olarak algı ile gerçekleşir. Temel mekanik ve ısı algılamaları mekanizmayı oluşturur. Koku: Burun aracılığı ile gerçekleşir. Gaz fazındaki bazı kimyasal süreçler ile olur. Tat: Dil aracılığı ile olur. Sıvı fazdaki bazı kimyasal süreçler ile oluşur. Altıncı His: Kendini hissetme olarak adlandırabileceğimiz bu duyu eklemler aracılığı ile elde edilir. Birden fazla duyumuz sadece kendi görevlerinin yanısıra vücudumuz için de gerekli bazı unsurlarda belirleyici rol oynamaktadır. Ayrıca elektronikte meydana gelen bazı olguları da insanlar algılayabilmektedir. Örneğin; elektriksel alan, manyetik alan, elektromanyetik ışıma Algılama aşağıdaki döngü ile açıklanabilen bir geri beslemeli sistemdir. Birkaç algılayıcı türü aşağıda örnekleriyle açıklanmaktadır.6 2.1 Giriş Büyüklüklerine Göre Algılayıcılarla ölçülen büyüklükler 6 gruba ayrılabilir. Bunlar; 1. Mekanik : Uzunluk, alan, miktar, kütlesel akış, kuvvet, tork (moment), Basınç, hız, ivme, pozisyon, ses dalga boyu ve yoğunluğu 2. Termal:Sıcaklık, ısı akısı 3. Elektriksel : Voltaj, akım, yük, direnç, endüktans, kapasitans, dielektrik katsayısı, polarizasyon, elektrik alanı ve frekans 4. Manyetik : Alan yoğunluğu, akı yoğunluğu, manyetik moment, geçirgenlik 5. Işıma : Yoğunluk, dalga boyu, polarizasyon, faz, yansıtma, gönderme 6. Kimyasal : Yoğunlaşma, içerik, oksidasyon/redaksiyon, reaksiyon hızı, ph miktarı 2.2 Çıkış Büyüklüklerine Göre Öte yandan analog çıkışlara alternatif olan dijital çıkışlar ise bilgisayarlarla doğrudan iletişim kurabilirler. Bu iletişimler kurulurken belli bazı protokoller kullanılır. Bunlardan seri iletişim protokollerine, aşağıda kısaca değinilmiştir. RS232C: Bu protokol başlangıçta telefon veri iletişimi için tasarlanmıştır. Daha sonra birçok bilgisayar sistemi bunu sıkça kullanmaya başlamış ve sonuçta RS232 standart bir iletişim protokolü haline gelmiştir. RS232C'nin çalışması tek sonlamalıdır(single ended). Lojik 1 = -15,-3 arasında ve lojik 0 = +3,+15 arasındadır. Algılayıcılar verileri bitler halinde ve seri iletişim protokolüne uygun olarak bilgisayara gönderir. RS232C bir single ended ara yüz olduğundan alıcı ve gönderici arasındaki uzaklık dış çevreden gelen olumsuz faktörlerin (EMI,RFI enterferanslar) azaltılması açısından kısa tutulmalıdır. RS422A : Bu protokol Differantial ended bir ara yüze sahiptir. Alıcı verici arasındaki uzaklık yeterince en uzak seviyededir. Hatlarda bu mesafe sebebiyle olabilecek zayıflama 200mV seviyesine kadar azalsa da sistem iletişime devam eder. Diferansiyel ara birim sayesinde sinyaldeki zayıflama ihmal edilebilir düzeye çekilir ve oldukça yüksek bir veri hızıyla haberleşme sağlanabilir. Algılayıcı ve bilgisayar arasındaki iletişimde Twisted Pair (Bükülmüş kablo) kullanıldığından dış etkilerden etkileşim azdır. RS485 : Standart 422A protokolü genişletilerek oluşturulmuş bir protokoldür. Bu protokol ile birlikte çalışabilen 32 adet alıcı vericinin tek bir kabloyla veri iletişimi sağlanabilir. RS485 protokolü kablodaki iletişim problemlerini ortadan kaldırmaktadır. Çıkış Arabirim Tipi Max Kablo Uzunluğu Max Veri hızı İletişim Tipi RS232C Single Ended Voltage 15 mt 20Kbps Point to point RS422A Differantial Voltage 1,2 Km 10Mbps Point to point7 RS485A Differantial Voltage 1,2 Km 10Mbps MultiDrop (32 Node) 2.3 Besleme İhtiyacına Göre Algılayıcılar besleme ihtiyacına göre iki sınıfa ayrılabilir. Bunlar ; Pasif Algılayıcılar Hiçbir şekilde dışardan harici enerji almadan (besleme gerilimine ihtiyaç duymadan) fiziksel ya da kimyasal değerleri bir başka büyüklüğe çevirirler. Bu algılayıcı tipine örnek olarak Termocouple (T/C) ya da anahtar gösterilebilir. T/C aşağıda etraflıca anlatılacaktır. Anahtar ise bilindiği gibi mekanik bir hareketi elektriksel bir kontağa dönüştürmektedir Aktif Algılayıcılar Çalışmaları için harici bir enerji beslenmesine ihtiyaç duyarlar. Bu algılayıcılar tipik olarak zayıf sinyalleri ölçmek için kullanılırlar. Aktif algılayıcılarda dikkat edilmesi gereken nokta giriş ve çıkışlardır. Bu tip algılayıcılar dijital ya da analog formatta elektriksel çıkış sinyali üretirler. Analog çıkışlılarda, çıkış büyüklüğü gerilim ya da akımdır. Gerilim çıkışı genellikle 0-5V aralığında oldukça yaygın kullanılmaktadır. Ancak 4-20mA akım çıkışı da artık endüstride standart haline gelmiştir. Bazı durumlarda 0-20mA akım çevrimi kullanılmaktadır Ancak endüstride çoğu zaman hatlarda meydana gelen bozulma kopma gibi durumlarda sistemin bu durumu kolay algılaması ve veri iletişiminin sağlıklı yapılabilmesi için 4-20mA daha yaygın kullanılır. Çok eski algılayıcılar ma akım çıkışlarına sahiptirler. Endüstride en yaygın kullanılan 4-20 ma çevrim tipinin kullanımı bazı özel durumlar gerektirmektedir. Bu noktalar; "Algılayıcıların yerleştirildiği uzak noktalarda elektrik besleme geriliminin olmaması gereklidir. " Algılayıcılar gerilim sinyalinin sınırlı olabileceği durumlarda tehlikeli uygulamalarda kullanılmalıdır. " Algılayıcıya giden kablolar iki ile sınırlanmalıdır. " Akım çevrim sinyali göreceli olarak gürültü geriliminin ani sıçramalarına karşı korumalıdır. Ancak bunu uzun mesafe veri aktarımında yapamaz. " Algılayıcılar, ölçüm sisteminden elektriksel olarak izole edilmelidir. Dünyada en yaygın kullanım alanı bulan sıcaklık ve titreşim ölçümleri hakkında kısa bilgiler vererek algılayıcı konusuna devam edelim.8 3 DİNAMİK ÖLÇÜMLER İÇİN ALGILAYICILAR 3.1 İvme Ölçerler İvme ölçerler, genel amaçlı mutlak hareket ölçümlerinde, şok ve titreşim ölçümlerinde kullanılırlar.bir yapının ya da bir makinenin ömrü,çalışma sırasında maruz kaldığı ivmenin şiddeti ile orantılıdır. Bir yapının çeşitli noktalarındaki titreşimin genliği ve fazı, bir model analiz yapılabilmesine izin verir. Yapılacak olan bu analiz sonucunda dinamik olarak çalışacak parçaların çalışma modları belirlenerek tüm sistemin dinamik karakteri ortaya konabilmektedir. Sismik ivmeölçerler ile yer, bina, köprü üzerinde deprem, inşaat, madencilik çalışmaları, büyük nakliye vasıtaların yol açtığı titreşimler ölçülebilir. Yüksek frekanslı ivmeölçerler ile çarpma testleri, çok yüksek devirli motorların testleri yapılabilir. İvmeölçerler ölçme tekniğine göre de farklı sınıflara ayrılırlar. En fazla kullanılan ve bilinen ivme ölçer tipleri şunlardır. Mikro mekanik yapıda olanlar Silikon basınçla değişen dirençli yapıdakiler Sarsıntı ölçerler Yerçekimi ölçerler Sismometreler Piezoelektrik ivme ölçerler Kapasitif ivme ölçerler Piezoelektrik İvme ölçerler Piezoelektrik ivmeölçerler çok düşük frekanslı sismik uygulamalardan, çok yüksek frekansta doğrusal çalışma aralığı gerektiren çarpma testlerine kadar birçok ölçme uygulamasında kullanılan, küçük boyutlu, yüksek sıcaklık aralığında çalışabilen, endüstriyel standartlarda kılıf içinde yapılandırılmış dönüştürücülerdir. Kuvarz ya da seramik kristaller bir kuvvet altında kaldığında picocoulomb9 seviyesinde elektrik yükü üretirler. Bu elektrik yükünün kristal üzerindeki değişimi yer çekimi ivmesinin değişimi ile doğru orantılıdır. İvmeölçerlerdeki sismik kütlenin ivme altında maruz kaldığı atalet kuvveti piezoelektrik kristale etkir ve ivme ile doğru orantılı bir elektrik sinyali çıkışı verir. Bir yongaya (Mikro Elektronik devre/chip) sahip Piezoelektrik ivmeölçerlerin içinde sinyali taşınabilir voltaj sinyaline çeviren bir sinyal koşullayıcı devre vardır (Integrated Electronics Piezoelectric - IEPE). Bu tip Algılayıcılar gürültüden minimum etkilenirler. Üzerinde çevirici elektronik devre olmayan (Charge Mode) Algılayıcılar harici bir çevirici (Charge Amplifier) ile kullanılırlar. Charge Mode Algılayıcılar yüksek sıcaklıktaki uygulamalarda kullanılmak için idealdirler Kapasitif İvme ölçerler Kapasitif ivmeölçerler düşük seviyeli ve düşük frekanslı titreşimleri, statik ivmeleri ölçmede kullanılırlar. Karşılıklı yerleştirilmiş kapasitör şeklinde çalışan iki plaka arasındaki kapasitansın değişmesi prensibi ile ölçüm yaparlar. Bu plakalar arasındaki mesafe ve dolayısı ile kapasitans ivme altında değişir ve ivme ile doğrusal bir sinyal doğururlar. Bu tip Algılayıcılar özel bir sinyal koşullama gerektirmezler. 12VDC ya da 24 VDC ile beslenmek sureti ile çalışırlar. Özellikle robotik, otomotiv sürüş kalite testleri, bina dinamiği ölçümü gibi yerlerde kullanılırlar. 3.2 Basınç Algılayıcıları Dinamik Basınç Algılayıcıları Dinamik basınç algılayıcıları, piezoelektrik etkiyi kullanırlar. 400kHz gibi çok yüksek bir frekans aralığında doğrusal çıkış verebilir ve büyük statik basınç değerlerinin üzerindeki yüksek frekanslı fakat küçük genlikli dalgalanmaları ölçebilirler. Endüstride pompa basıcının, hidrolik ve pnömatik basınç hatlarının izlenmesi ve kontrolü; akış kaynaklı titreşimlerin incelenmesi, kavitasyon, su darbesi, pulsasyon, akustik ölçümler, havacılık testleri, valf dinamiği, patlayıcı ve silah testleri, içten yanmalı motor testleri bu algılayıcılar kullanılarak yapılabilmektedir Statik Basınç Algılayıcıları Hassas rezistif diyaframı kullanan bu Algılayıcılar endüstride statik basıncın sürekli olarak izlenmesi gereken uygulamalar için geliştirilmiştir. Tank seviyelerinin izlenmesinde, endüstriyel proseslerin geri besleme kontrol sistemlerinde ve ısıtma soğutma klimatizasyon sistemlerinde kullanılmaktadır.10 3.3 Dinamik Kuvvet Algılayıcıları Piezoelektrik etkiyi kullanan kuvars kuvvet algılayıcıları, sıkışma, çekme gerilmeleri, darbe, tepki ve etki kuvvetlerini ölçen sağlam, uzun ömürlü, dinamik algılayıcı elemanlardır. Uygulama alanları arasında; tüm soğuk ve sıcak plastik şekil verme işlemleri, pres kuvveti ölçümü, talaşlı imalatlar, kaynak işlemleri ve test işlemleri gelmektedir. Üzerine uygulanan kuvveti birbirine dik üç eksende ayrı ayrı veren üç bileşenli kuvvet algılayıcıları özellikle takım tezgahlarının kesici uçlarının uyguladığı kuvvetin ölçülmesinde, kuvvet dinamometresi uygulamaları, biyomekanik uygulamalarında kullanılmaktadır Piezoelektrik Özellik "Piezo" kelimesi Yunanca sıkmak anlamına gelmektedir. Piezoelektrik elemanlar bir dış kuvvet altında kaldıkları zaman, karşılıklı yüzeyleri üzerinde bir elektrik yükü oluşur. Şekil 1'de gösterilen büyük daireler silikon atomlarını, küçük olanlar ise oksijen atomlarını belirtmektedir. Doğal ya da işlenmiş kuvartz kristali en hassas ve kararlı piezoelektrik malzemelerden biridir. Doğal malzemelerin yanı sıra yüksek teknolojilerle üretilen polikristalin ve piezoseramik gibi malzemeler de yüksek elektrik alana maruz bırakıldıklarında piezoelektrik özellik kazanmaları sağlanabilmektedir. Bu kristaller çok yüksek değerde yük çıkışı üretirler. Bu özellikleri sayesinde de özellikle düşük genlikli sinyallerin ölçülmesinde kullanılırlar. Tablo 1'de piezoelektrik malzemelerin karşılaştırması verilmiştir. Şekil 111 Tablo 2 Şekil 2'de gözüktüğü gibi piezoelektrik Algılayıcılarda farklı boyut ve şekillerde piezoelektrik malzemeler kullanılabilir. 1. Basma kuvvetini temel alan tasarım yüksek bir rijitlik göstermektedir. Bu özelliği sayesinde yüksek frekanslı basınç ve kuvvet ölçümlerinde kullanılmaktadır. Olumsuz bir özelliği sıcaklık değişimlerine gösterdiği hassasiyettir. 2. Basit bir tasarım olan eğilmeli (flexural) tasarım, düşük frekans aralığı ve düşük darbe dayanımı nedeni ile dar bir kullanım sahasına sahiptir. 3. Kayma gerilmesi (shear) tasarımı geniş frekans aralığı, düşük eksen kaçıklığı hassasiyeti, ısıl değişimlerden az etkilenmesi gibi olumlu özellikleri sayesinde ivmeölçerlerde yaygın olarak kullanılmaktadır. Şekil E9 [N/m2] gibi birçok metale yakın bir sertlik derecesine sahip olan piezoelektrik malzemeler, çok küçük bir yer değişimi altında bile büyük bir çıkış verirler. Bir diğer deyişle piezoelektrik malzemeler fiziksel olarak kalıcı bir değişime uğramazlar. Bu sebeple piezoelektrik algılayıcılar çok sağlam bir kılıfta korunur ve geniş bir genlik aralığında mükemmel bir doğrusallık gösterirler. Doğru seçilmiş bir sinyal koşullama sistemi ile birlikte kullanıldığında, bu tip algılayıcılar 120 db gibi çok geniş bir genlik aralığına sahip olmaktadırlar. Uygulama açısından bu özellik, aynı piezoelektrik ivme ölçer ile 0,0001 g'dan 100 g'a kadar geniş bir aralıkta ölçüm yapılabilir anlamına gelmektedir: Piezoelektrik malzemelerden bahsederken üzerinde önemle durulması gereken diğer bir nokta da bunların sadece dinamik ya da diğer bir değişle değişen durumları ölçebildiğidir. Piezoelektrik algılayıcılar, yerçekimi ivmesi, barometrik basınç, ağırlık kuvveti gibi statik, yani zamanla değişmeyen büyüklükleri ölçemezler. Bu sabit olaylar ilk anda bir çıkış doğururlar fakat bu sinyal, piezoelektrik malzemenin ve algılayıcının bağlı olduğu elektronik devrenin zaman sabitine bağlı olarak, zamanla yok olacaktır. Bu zaman sabiti, cihazın üzerindeki kapasitans ve direncin oluşturduğu, birinci dereceden yüksek frekans geçiren filtreden kaynaklanmaktadır. Bu filtre cihazın ölçebileceği en düşük frekansı belirlemektedir.12 3.3.2 Algılayıcının yapısı Kuvvet, basınç ve ivme algılayıcılarının yapıları Şekil 3'te görülmektedir. Bu şekil üzerinde gösterilen gri renkli kısımlar test edilen cismi, mavi renkli kısımlar algılayıcı muhafazasını, kırmızı kısımlar piezoelektrik malzemeyi, siyah kısımlar şekil değişimi gösteren kristalin üzerinde oluşan yükün toplandığı elektrotları ve sarı renkli kısım da elektrik yükü şeklindeki sinyalin voltaj sinyaline çevrildiği mikro-devreyi belirtmektedir. İvmeölçerde ayrıca yeşil renkle gösterilen sismik kütle vardır. Görüldüğü gibi, bu üç tip algılayıcının iç yapıları birbirinden çok farklı değildir. Hareket ölçen ivme ölçerlerdeki kristallerin üzerine oturan sismik kütle, algılayıcının üzerine takıldığı cismin hareketini izlemek zorundadır. Kristallerin üzerine etkiyen kuvvet Newton'un İkinci Hareket Kanunu uyarınca, ( F=m * a ) kolayca hesaplanır. Kuvvet ve basınç algılayıcıları neredeyse aynı özellikleri taşırlar. Aralarındaki temel fark basınç algılayıcılarının basıncı toplamak için bir diyafram kullanmasıdır. Şekil Sinyal Koşullama Algılayıcı eleman elektriksel bir çıkış ürettikten sonra, bu sinyalin osiloskop, analizör, kayıt edici, gibi bir cihaz tarafından okunabilmesi için koşullanması gerekmektedir. Bu sinyal koşullama temel olarak aşağıdaki işlevlere sahiptir. " Sinyalin taşınabilir ve ölçülebilir düşük empedanslı voltaj sinyaline çevrilmesi " Sinyal güçlendirilmesi ve zayıflatılması13 " Filtreleme Bu sinyal koşullama iki farklı şekilde yapılabilir. (Şekil 4) " IEPE algılayıcılarda algılayıcının içindeki Mikroelektronik devre yardımıyla " Yük modu algılayıcılarda algılayıcının dışında takılan bir çevirici yardımıyla IEPE olarak tanımlanan algılayıcılar ICP tescil markasıyla PCB Piezotronics firması tarafından1967 yılında geliştirilmiştir. Algılayıcının içindeki minyatür devreler yük ya da voltaj amplifikatörleridir VDC arasında değişen bir besleme voltajı ve 2mA sabit akım kaynağı ile beslenirler. Bu sistemin temel özellikleri aşağıda sıralanmıştır. " Algılayıcıya monte edilmiş Mikroelektronik devreler, birçok sinyal okuma cihazı ile uyumlu, düşük empedanslı voltaj sinyali üretmektedir. " Kanal başına maliyeti düşüren, kullanımı kolay sabit akım sinyal koşullayıcısı gerektirirler. " Sinyal uzun kablolama ile zorlu ortamlardan, sinyal kalitesinde bir düşme yaşanmadan aktarılabilir. " Çalışma sıcaklığı tipik olarak 120 C, (en fazla 155 C) ile sınırlandırılmıştır. " Kolay bulunabilen koaksiyel kablolar ile çalışabilir. Ekonomiktir. " Hassasiyet ve frekans aralığı gibi özellikleri besleme geriliminden bağımsız olarak her algılayıcı için sabittir. Yük tipi algılayıcılar, mekanik ve algılayıcı eleman olarak ICP algılayıcılardan farklı değildir. Tek farklılıkları sinyal koşullama devresinin algılayıcının dışında olmasıdır. Yük tipi algılayıcılar genellikle yüksek sıcaklığın var olduğu uygulamalarda kullanılırlar. Bu algılayıcıların özellikleri aşağıda sıralanmıştır. " Algılayıcının çıkışı mutlaka koşullanması gereken yüksek empedanslı bir çıkıştır. " Harici bir sinyal koşullama gerekmektedir. " Algılayıcının çıkışındaki sinyal, kabloların hareket etmesinden, elektromanyetik sinyallerden, radyo frekans dalga girişimlerinden kaynaklanan gürültülere açıktır. " 540 C gibi yüksek sıcaklıklarda çalışabilirler. " Düşük gürültülü özel kablolara ihtiyaç duyulur. " Algılayıcının hassasiyet, frekans aralığı gibi özellikleri değişkendir. Bu özellikler kablo uzunluğu ya da sinyal koşullayıcının ayarları ile değişebilir. 4 YER DEĞİŞİMİ VE HAREKET ALGILAYICILARI Mekanikteki en temel ölçü uzunluk ölçüsüdür. Konum, hareket, yer değişimi terimleri birbirine çok yakın durmaktadır. Konum algılayıcı (Position Sensor) ya da hareket dönüştürücü (Motion Transducer) terimlerine sık sık rastlanmaktadır. Yer değişimi dönüştürücüleri (Displacement Transducer), teknik olarak en doğru ifade sayılabilir. Temel olarak lineer ve açısal yer değişimi algılayıcı olarak ikiye ayrılırlar. Yer değişim Algılayıcıları ölçme teknikleri açısından aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir.14 1. Kapasitif 2. Endüktif 3. Relüktans 4. Potansiyometrik 5. Strain-Gage 6. Elektro-Optik 7. Açısal ve Doğrusal Enkoderler 8. Ultrasonik 9. Konum Şalterleri 4.1 Takometreler ve Hız Algılayıcıları Elektromanyetik Doğrusal Hız Algılayıcıları genellikle periyodik olarak değişen hızları ölçmekte kullanılır. Bu cihaz bir sargı içinde hareket edebilen sabit bir mıknatıstan oluşur. Bu şaft hareket ettikçe bir elektromanyetik kuvvet (emf) endüklenir. Hareket ne kadar hızlı olursa o kadar yüksek bir emf oluşur Elektromanyetik Takometre Jeneratörler Takometre olarak üç farklı jeneratör kullanılabilir. DC takometre jeneratörler, AC endüksiyon takometreler AC sabit mıknatıslı takometreler Dişli Rotorlu Elektromanyetik Takometreler Üzerinde dişliye benzeyen, ferromanyetik malzemeden çıkıntılar olan bir rotora sahiptir. Hall etkisi, eddy-current ya da endüktif tip bit yaklaşım algılayıcısı ile beraber kullanılırlar. Hissedici sistem olarak en çok elektromanyetik etki kullanılır. Bu sistemde bir bobin kullanılır. Dişli rotor bobinin önünden geçtikçe manyetik akının şiddeti değişmektedir. Bu akı değişikliği bobinde bir elektromotor kuvvet endüklemektedir. Bu emk bir puls (darbe) şeklinde oluşmaktadır. Bu pulsların sayılması sonucunda açısal hız bilinebilmektedir Elektro-optik Takometre Elektro optik bir algılayıcıdan bir ışık huzmesi gönderilir. Dönen cismin üzerindeki bir noktadan periyodik olarak geri dönen ışık toplanır. Bu ışığın periyodu dönen cismin periyodu ile aynıdır.15 4.2 İvmeölçerler İvmeölçerler, ivme, titreşim ve mekanik şok değerlerini ölçmede kullanılırlar. Tüm ivmeölçerlerde bir sismik kütle, yay ve damper sistemi vardır. Sismik kütlenin üzerine etkiyen atalet kuvvetinin yarattığı ivme ölçülür. Kapasitif İvmeölçer de kapasitif iletim prensibi kullanılır. Sismik kütle olarak bir diyafram kullanılır. Bir ivme etkidiği zaman sabit elektrod ile sismik elektrod arasındaki mesafe değişir. Mesafenin değişmesiyle kapasitans değişir ve ivme ile orantılı bir çıkış elde edilir Piezoelektrik İvmeölçer Piezoelektrik etkinin kullanıldığı bu tip algılayıcılarda, sismik kütle bir piezo kristal malzeme üzerine bir kuvvet uygular ve bunun neticesinde bir elektrik yük oluşturulur. Piezoelektrik ivmeölçerler hakkında daha detaylı bilgiyi "Dinamik Ölçümler" bölümünde bulabilirsiniz. 4.3 Kuvvet Algılayıcıları Kuvvet Algılayıcıları genellikle uygulanan kuvveti elastik bir elemanın deformasyonuna çevirirler. En yaygın olarak kullanılan kuvvet Algılayıcıları Strain Gage Kuvvet Algılayıcılarıdır. Yük hücresi ( load cell ) olarak da adlandırılırlar. Bu dönüştürücüler hem basma hem de çekme yönünde çalışabilirler. Ölçme aralıkları 10 N ile 5MN arasında değişebilir. Gelişmiş tasarımlarda mekanik olarak aşırı yük sınırlamaları bulunmaktadır. Piezoelektrik Kuvvet Algılayıcıları özellikle dinamik olarak değişen kuvvetlerin ölçülmesinde kullanılmaktadır. Bu dönüştürücüler hakkında ayrıntılı bilgi Dinamik Ölçümler bölümünde bulunabilir. 4.4 Tork Algılayıcıları Tork ölçen elemanlar genellikle güç üreten şaft ile gücü tüketen şaft arasına seri olarak bağlanırlar. Tork bu silindirik yapıdaki dönüştürücünün üzerine etkidiğinde bir buruluma etkisi yaratacaktır ve tork ile doğru orantılı bir açı oluşacaktır. İkinci tip tork Algılayıcıları ise tepki torkunu ölçer. Bu sistemde tork üreten rotorun dönmesi engellenir ve oluşan tork bir kuvvet dönüştürücünün yardımıyla ölçülür Fotoelektrik Tork Dönüştürücü Burulma sonucu oluşan açısal değişim miktarı, optik kaynaklar ve optik Algılayıcıları vasıtası ile okunur. Yapı olarak optik enkoderlere benzerler Strain Gage Tork Dönüştürücü Uygulanan torkun yarattığı birim şekil değişiminin strain gageler ile okunması ve16 tork bilgisinin elde edilmesi prensibine dayanır. En sık kullanılan tork algılayıcılarıdır. 4.5 Akış Algılayıcıları Diferansiyel Basınç Akış Ölçümü Debi yaygın olarak bir akışkanın bir boru içerisindeki kısıtlanmış bölmeden geçirilmeye zorlanması ile ölçülür. Bu zorlanma ile hız değişir ve debi ile orantılı basınç oluşur.borunun yarı kesiti büyüdükçe akışkanın hızı azalır ve basınç artar. Yarı kesit küçüldükçe hızı artar basınç azalır. İki basınç farkı diferansiyel basınç algılayıcı ile ölçülür Mekanik Akış Ölçümü Mekanik elemanlar sıvı akışına yer değiştirerek yada belli bir hız oranında dönerek cevap verecek şekilde dizayn edilmişlerdir. Viskozitesi 500 Cp'a kadar olan temiz akışkanların, asitlerin, bazların, solventlerin ölçümünde kullanılır Isıl Akış Ölçümü Hareket eden sıvı içerisinde 2 nokta arasında taşınan ısı miktarı akan kütle ile doğru orantılıdır Magnetik Akış Ölçümü Elektromotor güce sahip olan manyetik alan içerisinden geçen iletken sıvı, hızıyla artan bir elektromotor kuvvet indükler. Manyetik akış ölçerler, ölçüm sırasında debi düşümü yaratmazlar, akışkanın viskozite, basınç, sıcaklık değişimden etkilenmezler. Yatay ve dikey şekilde montaja uygundurlar ve ölçüm sırasında akışı engellemediğinden kimya, ilaç, gıda, kağıt hamuru, su ve benzeri uygulamalar için uygundurlar Salınımlı Akış Ölçer Salınımlı akış ölçümünde akışın içine yerleştirilen bir engel üzerinde oluşan vorteks kaynaklı titreşimler algılanır ve Titreşimin frekansı akışkanın hızı ile doğru orantılıdır Ultrasonik Akış Ölçümü Ultrasonik akış dönüştürücüler Doppler efektinden faydalanır. Akışkanın içine gönderilen frekansı bilinen bir ultrasonik ses, akışkanın içindeki partiküller, hava kaparcıklarından yansıyarak geri döner. Dönen sinyalin frekansındaki değişiklik akışkanın hızı ile orantılıdır. Bir diğer yöntemde, bir ultrasonik dalga sıvı17 içerisinden gönderilir. Alıcı algılayıcı bu dalgayı alır almaz ikinci bir dalga gönderir. İki dalganın arasındaki varış süresi farkından akışkanın hızı çıkarılabilir. 4.5 Nem Algılayıcıları Nem algılama için 4 tip metod kullanılır. Higrometreler direkt olarak %RH ile kalibre edilen bir çıkış verir. Psikometreler iki sıcaklık değeri ölçüp bir grafik aracılığı ile bu değerlerini nem veya %RH ile ilişkilendirmek zorundadırlar. Yoğunlaşma noktası algılayıcı eğer gösterilmesi istenen özellik yoğunlaşma noktası değil ise nem oranının bir tablo aracılığıyla sıcaklık ölçümünden çıkarılmasını sağlar. Son olarak uzaktan algılama sistemleri nemi kütle ya da hacim olarak ölçebilir. 4.6 Seviye Algılayıcıları Sıvı seviyeyi çoğunluk uzunluk boyutuyla, sıvı yüzeyinin her hangi bir referans noktasına göre yüksekliği olarak verilir. Sıvı seviye ölçümleri ile ilgili hesaplar rahatlıkla bir mikroçip tarafından yapılabilir. Böylece eğer tankın geometrisi ve ölçüleri biliniyorsa sıvının hacmi, eğer ağırlığı da biliniyorsa özkütlesi bulunabilir. İletkenlik ile Seviye Ölçümü: Elektriği ileten bir sıvının seviye ölçümü kontakt halindeki iki elektrodun arasındaki rezistans değişimi izlenilerek ölçülebilir. Bu yol ile sürekli seviye ölçümlerinde de ayrık seviye ölçüleri gibi ölçülebilir. Hatta eğer tankın duvarları metal ise İki elektrot olarak kullanılabilir. Kapasitif Seviye Ölçümü : Bir sıvının dielektrik sabiti hava, gaz veya diğer sıvılardan farklıdır. Eğer bir veya daha çok çift elektrot bir sıvıya batırılırsa, dielektrik sıvı seviyesindeki artma veya azalmalara bağlı olarak çeşitlilik gösterir ve bu elektrot çiftleri arasında kapasitans farkı oluşturur. Bu prensip ile hem sürekli seviye hem nokta seviye algılanması yapılır. Eğer birden fazla çift elektrot kullanıldıysa algılayıcı element alternatif tüplü iki ya da dört koaksiyel tüp ile beraber çalıştırılabilir Çoğunlukla bir kolu seviye algılamayı yapan bir element ile oluşturulan dört kollu ac köprü network kullanılır. 4.8 Basınç Algılayıcıları Basınç elastik bir mekanik eleman üzerinden ölçülür.18 4.8.1 Kapasitif Basınç Dönüştürücü Basınç statik bir diyafram üzerine etkir Endüktif Basınç Algılayıcıları Üzerine basınç düşen metalik diyaframın bir bobinin öz endüktansını değiştirme etkisi kullanılır Relüktif Basınç Algılayıcıları iki temel tip relüktif element içerir. LDVT ve çift bobinli endüktans köprüsü. İlki algılama elementleri olarak körükleri, kapsülleri ve Bourdon tüplerini kullanırken diğeri diyaframları ya da Bourdon tüplerini kullanır. 4.9 Sıcaklık Algılayıcıları Sıcaklık hissedici elemanlar genellikle sıcaklığı ölçülecek olan yüzeye temas etmek suretiyle çalışırlar. Temassız sıcaklık dönüştürücüler de mevcuttur Termoelektrik Sıcaklık Algılayıcıları Seebeck Etkisi olarak adlandırılan "Farklı iki iletken bir devre oluşturuyorsa ve devrenin iki noktası arasında bir sıcaklık farkı var ise bu devreden bir akım geçer." Prensibini kullanır. Bu algılayıcılar termik çift ( thermocouples ) olarak da adlandırılır Rezistif Sıcaklık Algılayıcıları İletkenlerin iletkenliği sıcaklık ile değişir. RTD olarak da bilinen bu dönüştürücüler bu prensibi kullanmaktadır. Yarıiletkenlerin kullanıldığı tiplerine genellikle termistör denir. Pirometreler temassız olarak sıcaklık ölçen cihazlardır. Cisimlerin sıcaklıklarını yaydıkları ısıdan ölçer. Ölçme aralıkları 3000 C dereceye kadar çıkabilmektedir.19 5 DİĞER ALGILAYICI TÜRLERİ VE ALGILAMA YAPILARI 5.1 Temaslı Algılayıcılar Temel prensibi iki farklı yapıdaki cismin genellikle birbirine teması ya da temas edecek ve tolare edilebilecek kadar yakın mesafeden karşıt (değişik) özellikleri kullanılarak algılama yapmasıdır Thermocouples Bir thermocouple iki farklı metalin birleştirilmesiyle oluşturulur. Doğru alaşım seçimi ile ölçülebilir ve kestirilebilir bir sıcaklık-gerilim ilişkisi elde edilir. Thermocouple'larla ilgili en sık yanlış anlaşılan konulardan biri de gerilimin tam olarak nerede oluştuğudur. Çoğu kimse bu gerilimin iki metalin birleşim noktasında var olduğunu düşünür; ancak gerçekte çıkış gerilimi bimetal üzerinde uzunlamasına (sıcaklık değişimi yönünde) oluşur. Thermocouple ların ürettiği gerilim seçilen metallerin cihaz bağlantı noktasında var olan termoelektrik enerjilerinin farkıdır. Bu kestirilebilir gerilim gerçek işlem (Proses) sıcaklığıyla ilişkilendirilebilir. Bu algılayıcıların geniş bir çalışma aralığı vardır ve yüksek sıcaklık uygulamaları için idealdirler. Soy metal alaşımlarından yapılmış olan thermocouple'lar 1700 C a kadar olan sıcaklıkları izleme ve kontrol için kullanılabilirler. T/C lar özellikle minyatür algılayıcı tasarımları için de idealdir. Basit yapıları olumsuz ortam koşullarına (aşırı şok, vibrasyon gibi) dayanıklı olmalarını sağlar. Thermocouple'lar sıcaklık değişimlerine ani değişiklik göstermek üzere küçük boyutlarda düzenlenebilirler. T/C'lar pek çok şekil ve boyutta olabilirler. Yalıtımlı en çok kullanılan tiptir Bu tip bir T/C de tel haline getirilmiş metal alaşımlar yalıtım malzemesiyle kaplanır; bu malzeme thermocouple alaşımları arasında hem fiziksel hem de elektriksel yalıtım sağlar. Yalıtım malzemeleri 1260 C'a kadar olan sıcaklıklarda işlevlerini sürdürebilirler. Termocouple'lar kısa dönemli ölçümler için ekonomiktir.20 5.1.2 RTD Bunlar hassas sıcaklık algılayıcılardır. Hassaslık, uzun süreli elektriksel direnç kararlılığı, eleman doğrusallığı ve tekrarlanabilirliği gibi özellikler isteyen uygulamalarda kullanılırlar. Çok geniş bir sıcaklık aralığında ölçüm alabilirler (Bazı platin algılayıcılar -164 C ; +650 C arasında çalışabilir) RTD' lerde bulunan algılama elemanı genellikle bir platin tel sargısı veya seramiğe uygulanmış ince bir metalik tabakadır. Bu gün C kararlılığa sahip hassas termometre üretilebilmektedir. Endüstriyel modeller yılda (<0.1 C) civarında kayma gösterebilirler. Platin ve bakır elemanlara sahip RTD'ler T/Clara ve pek çok termistöre göre daha doğrusal bir davranış gösterirler. T/C'dan farklı olarak bir RTD cihaz bağlantıları için bakır kullanır ve dolayısıyla "cold junction compensation" gerektirmez. Bu da sistem maliyetinin düşmesini sağlar. RTD nin dezavantajları ise, daha yavaş tepki, şok ve vibrasyona duyarlılık, sıcaklık değişimlerinde küçük direnç değişimi (düşük duyarlılık), ve düşük taban direncidir. Bu sorunu üstesinden gelebilmek için 3 veya 4-kablolu devreler kullanılır. Bu yöntem sıcaklığa bağlı direnç değişimlerini ölçmede bir çeşit köprü devresi etkisi yaratır. Tel uzunluğuna bağlı hatalar da en aza indirilir; çünkü direnç değişimi RTD algılama noktasında oluşur. Ölçümün hassaslığı öncelikle kontrol veya ölçüm cihazındaki sinyal koşullama devresine bağlıdır. Nokta ölçümler genel olarak rağbet görse de hatalara sebep olmaktadır. RTD'ler geniş bir alana yayılarak pek çok noktadan ölçüm alabilirler ve bunların ortalamasını vererek daha az hatalı sonuçlar eldesini sağlarlar. T/C'larla bunun uygulanması pek mümkün değildir. RTD üzerindeki gerilim düşüşü T/C çıktısından çok daha kuvvetli bir işaret üretir Termistörler Bu algılayıcılar küçük sıcaklık değişikliklerine karşı duyarlıdırlar. Düşük sıcaklık uygulamaları için (sınırlı sıcaklık aralıklarında) uygundurlar. Fiziksel boyutları küçüktür. Nokta tipi algılayıcılar için boyutları bir iğne ucu kadar olabilir. Termistörler kullanıldıkça daha kararlı hale gelirler. Termistörün derecesine ve fiyatına bağlı olarak performansı düşük doğruluktan kaliteli RTD'lerle boy ölçüşebilecek yüksek doğruluğa kadar değişebilir. Termistörler bir işlem değişkeninin yarım veya bir dereceye kadar olan sıcaklık aralığındaki kontrolüne olanak tanırlar. Pek çok termistör RTD'lerden daha ucudur; ancak koruyucu kılıflarla bu fiyat aralığı daralır. Termistörlerin ana direnci binlerce ohm olabilir. Bu da aynı ölçüm akımı ile RTD'lerden daha büyük bir gerilim değişikliği sağlar; ve kablo direnci problemlerini ortadan kaldırır. Termistörlerle çalışırken akıma dikkat edilmelidir çünkü termistörler sıcaklığa RTD'lerden daha duyarlıdırlar. Yeni termistörlerden bazıları bunu engellemek için farklı bazı düzeneklere sahiptirler ancak fiyatları da ona göre yüksektir. Termistörlerin dezavantajlarına gelince bunlar algılayıcının kırılgan yapısı, sınırlı sıcaklık aralığı, yüksek sıcaklıklarda dekalibrasyondur. Termistörler birbirleriyle değiştirilebilirler ve ek bir devre eklenmediği sürece devre açmalarına karşı bir Daha göster
ALGILAYICILAR (SENSORS-TRANSDUCERS) 1. TANIM Algılayıcılar ("duyarga" da denmektedir) fiziksel ortam ile endüstriyel amaçlı elektrik/elektronik cihazları birbirine bağlayan bir köprü görevi görürler. Bu Detaylı T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ ELEKTRONİK ENSTRÜMANTASYON VE KONTROL ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı Detaylı www.muhendisiz.net İÇİNDEKİLER
İÇİNDEKİLER Konu Sayfa No TİTREŞİM ÖLÇÜMÜ 1 1.Genel Kavramlar..1 2.Sismik Enstrumanlar..4 3. Sismik Enstrumanlar İçin Pratik Düşünceler..5 3.1. Stran Gage li Sismograf..5 3.2. LVDT li Sismograf.6 3.3. Detaylı CNC TAKIM TEZGAHLARI ve CNC PROGRAMLAMA BALIKESİR 2012 ÖNSÖZ Balıkesir Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümünde verilmekte olan CNC tezgahlar dersi içeriğine uygun olarak hazırlanan bu ders notlarında Detaylı IML 322 İMALATTA OTOMASYON Bahar 2012-2013 Hafta 3 Algılayıcılar, eyleyiciler ve diğer kontrol sistem elemanları Doç.Dr.
IML 322 İMALATTA OTOMASYON Bahar 2012-2013 Hafta 3 Algılayıcılar, eyleyiciler ve diğer kontrol sistem elemanları Doç.Dr. Erdinç Altuğ 1 Bu hafta algılayıcıları ve eyleyicileri inceleyeceğiz. Bir işlemi Detaylı 2.2 Sensörler. Açıklama: Bu bölüm Mekatronik Sistemler. (Isermann, R., 2002. Springer, Londra) kitabının kısaltılmış bir versiyonudur.
Isermann, Rolf. 2006. Section 2.2 Sensors, pp. 32-52, of Chapter 2 Hardware, in CIGR Handbook of Agricultural Engineering Volume VI Information Technology. Edited by CIGR-The International Commission of Detaylı CNC TEZGÂHLARINDA İŞLEME ESNASINDAKİ TİTREŞİMLERİ ANALİZ EDEREK CNC OPERATÖRÜNE REHBERLİK EDEN BİR SİSTEM GELİŞTİRİLMESİ
T.C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ CNC TEZGÂHLARINDA İŞLEME ESNASINDAKİ TİTREŞİMLERİ ANALİZ EDEREK CNC OPERATÖRÜNE REHBERLİK EDEN BİR SİSTEM GELİŞTİRİLMESİ FİGAN DALMIŞ DOKTORA TEZİ BİLGİSAYAR Detaylı ÖLÇME TEKNİĞİ. Yard. Doç. Dr. Şenol ÇETİNKAYA. Dersin amacı: Ölçme Tekniği ile ilgili temel konuları tanıtmak
İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü ÖLÇME TEKNİĞİ Yard. Doç. Dr. Şenol ÇETİNKAYA Dersin amacı: Ölçme Tekniği ile ilgili temel konuları tanıtmak Neler öğreneceksiniz: Detaylı YANGIN İHBAR SİSTEMİ
T.C. KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ Mühendislik Fakültesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü YANGIN İHBAR SİSTEMİ SERHAT ALAY 228545 EREN DEMİRKAN 228532 SERVET TEKE 210342 DANIŞMAN PROF. DR. CEMİL Detaylı PROGRAMLANABİLİR KONTROL SİSTEMLERİ
BÖLÜM 2 2. PLC ELEMANLARI Programlanabilir denetleyiciler olarak adlandırılan sistemler, günümüzde yaygın olarak, otomatik kontrol düzenlerinde kullanılmakta olan mikroişlemci tabanlı endüstriyel otomasyon Detaylı MAKİNA VE TECHİZAT ÜNİTE 1,2,3,4,5
MAKİNA VE TECHİZAT ÜNİTE 1 Makina: Herhangi bir enerji türünü başka bir enerjiye dönüştürmek, belli bir güçten yararlanarak bir işi yapmak veya etki oluşturmak için çeşitli mekanik parçalardan oluşan düzenekler Detaylı T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ SENSÖRLER VE TRANSDÜSERLER ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından Detaylı BÜLENT ECEVİT ÜNİVERSİTESİ ALAPLI MESLEK YÜKSEK OKULU
BÜLENT ECEVİT ÜNİVERSİTESİ ALAPLI MESLEK YÜKSEK OKULU AEP 105 ÖLÇME TEKNİĞİ DERS NOTU Öğr. Gör. Figen ALTINTAŞ 1 ÖLÇME VE ÖLÇÜ ALETLERİ ÖLÇME VE ÖLÇMENİN ÖNEMİ Ölçme, bir büyüklüğün aynı cins başka bir Detaylı HĐBRĐT VE TÜMÜ ELEKTRĐKLĐ ARAÇLARDA KONTROL VE ENERJĐ YÖNETĐMĐ SĐSTEMLERĐ
HĐBRĐT VE TÜMÜ ELEKTRĐKLĐ ARAÇLARDA KONTROL VE ENERJĐ YÖNETĐMĐ SĐSTEMLERĐ Melih YILDIZ Tuğba Nur TOPÇU Ağustos 2012 Ankara 1 İçindekiler 1. GİRİŞ...4 2. HİBRİT ARAÇLARIN AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI...4 3. Detaylı ÖĞRENME FAALİYETİ 1 1. KAMERALAR
ÖĞRENME FAALİYETİ 1 AMAÇ ÖĞRENME FAALİYETİ 1 Her türlü binada kapalı devre kamera kontrol sistemi tesisatında kullanılan kameraların çalışmasını çeşitlerini, aparatlarını ve bağlantılarını öğreneceksiniz. Detaylı İÇİNDEKİLER Sayfa ŞEKİL LİSTESİ... iv TABLO LİSTESİ...vii SEMBOL LİSTESİ... viii KISALTMA LİSTESİ... x ÖZET... 1 GİRİŞ...
İÇİNDEKİLER Sayfa ŞEKİL LİSTESİ... iv TABLO LİSTESİ...vii SEMBOL LİSTESİ... viii KISALTMA LİSTESİ... x ÖZET... 1 GİRİŞ... 2 BÖLÜM 1 1 GÜNEŞ... 4 1.1 Güneş Enerjisi... 4 1.2 Türkiye de Güneş Enerjisi Potansiyeli... Detaylı MOTORLU ARAÇLAR TEKNOLOJİSİ
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MOTORLU ARAÇLAR TEKNOLOJİSİ ARAÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ 525MT0283 Ankara, 2012 Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında yer Detaylı KESİNTİSİZ GÜÇ KAYNAĞI KILAVUZU
KESİNTİSİZ GÜÇ KAYNAĞI KILAVUZU Derleyen : Mustafa BIYIK ESİS Enerji ve Elektronik San.Tic.A.Ş. mustafa.biyik@esis.com.tr İçindekiler KGK NEDİR?... 7 NEDEN KGK?... 8 ŞEBEKEDEKİ BOZUCU ETKİLER VE KRİTİK Detaylı ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Kadir YİĞİT EKİM MAKİNALARINDA ELEKTRONİK TABANLI TOHUMLAR ARASI UZAKLIK ÖLÇME SİSTEMİ TARIM MAKİNALARI ANABİLİM DALI ADANA, 2006 ÇUKUROVA Detaylı ENDÜSTRİYEL SENSÖR EĞİTİM SETİ
ENDÜSTRİYEL SENSÖR EĞİTİM SETİ KULLANIM KİTAPÇIĞI İÇİNDEKİLER Eğitim Seti Donanımı 1 Devreye Alma Ve Kullanım..2 Karşılıklı Tip Fotoelektrik Sensör 3 Kapasitif Sensör 6 Endüktif Sensör.9 Manyetik Alan Detaylı CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ * FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TİTREŞİM ANALİZİ İLE MAKİNALARDA ARIZA TEŞHİSİ YÜKSEK LİSANS TEZİ
CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ * FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TİTREŞİM ANALİZİ İLE MAKİNALARDA ARIZA TEŞHİSİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Makina Mühendisi M. MEHMET FATİH KARAHAN Anabilim Dalı : Makina Mühendisliği Programı Detaylı DÖRT ROTORLU İNSANSIZ HAVA ARACININ YÜKSEKLİK VE KONUM KONTROLÜ
YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ ELEKTRİK ELEKTRONİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ AKILLI GÜNEŞ TAKİPLEYİCİ SİSTEM (SMART SOLAR TRACKER) BİTİRME TEZİ Hazırlayan 05012094 Uğur YILMAZ 05013004 Borahan Detaylı Biraz bilmek tehlikelidir. Ya derinliklerden iç ya da bilgeliğin tadını tatmaya kalkma! Çünkü sığ sular beyni zehirler, derin sular insanı temizler.
Biraz bilmek tehlikelidir. Ya derinliklerden iç ya da bilgeliğin tadını tatmaya kalkma! Çünkü sığ sular beyni zehirler, derin sular insanı temizler. Pompey the Triumvir Öneri ve görüşleriniz için AKes@petkim.com.tr Detaylı www.endustri-dunyasi.com
ISSN 1307-3397 NİSN 2013 YI 7 SYI 48 www.endustri-dunyasi.com ndüstride yer almanın yeni yolu, Şamandıralı Seviye Vanası ÖZ BÖM cretsiz WIN MT WOKING 2013 Fuar Davetiyeniz Dergidedir. 52 74 N HBİ Seviye Detaylı POMPA SEÇİMİ VE SANTRİFÜJ POMPA TİPLERİ
POMPA SEÇİMİ VE SANTRİFÜJ POMPA TİPLERİ Oğuz Aydoğan AR GE Mühendisi MAS DAF Makina Sanayi A.Ş. 1. GİRİŞ Pompa başka bir kaynaktan aldığı mekanik enerjiyi dönüştürerek sıkıştırılamayan akışkanlara hidrolik Detaylı Algılayıcılar (Duyucular) - sensors
Algılayıcılar (Duyucular) - sensors İNFORMASYON İŞLEME EYLEYİCİ ALGIL AYICI SÜREÇ 1 Yansıtıcılı algılayıcı ile vinçlerde aşırı yaklaşım ve çarpışmanın engellenmesi 2 Cisimden yansımalı fotosel ile kağıt Detaylı SKF kestirimci bakım ekipman, teknoloji ve eğitimleri. Durum izlemeye dayalı etkin bakım teknolojileri
SKF kestirimci bakım ekipman, teknoloji ve eğitimleri Durum izlemeye dayalı etkin bakım teknolojileri İçindekiler Taşınabilir vibrasyon ölçüm cihazları Taşınabilir veri toplayıcılar ve analizörler Arıza Detaylı ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ