Çeşmeler Ylham köşgi Maı 19, 2014
18-nji maı – Muzeıleriň Halkara güni. Bu çäre İUNESKO, ıagny Magaryf, ylym we medeniıet meseleleri boıunça Halkara guramasy tarapyndan 1977-nji ıylda esaslandyryldy. Şeıle çäräni geçirmek Muzeıleriň Halkara geňeşi tarapyndan öňe sürlüpdi.
Dünıäde her düli muzeı bar. Olaryň aglaba köpüsi takyk bir ugra gönügip, şol ugurdan serişdeler toplaıar, olary gorap saklaıar we öz ugry boıunça ündew işlerini alyp barıar. İöne aıratyn muzeı bolıar, sen ogul-gyzyň elinden tutup, olary ilki şol ıere eltip, ony görkezmek isleıäň. Megerem, ol Politehniki muzeıidir.
Ylmy çeşmeleriň ıazmagyna görä, Politehniki muzeı köp halatda politehniki serginiň esasynda gurulıar. Ol ıurtda tehnikanyň emele gelşini, ösüşini, şol tehnikanyň peıdalanyşyny hem onuň gazananlaryny görkezıär. Şol wagtyň özünde ol tehniki gazananlaryň merkezi bolup-da hyzmat edıär.
Bize mälim bolan beıle medeni ojaklardan birini, Moskwanyň Politehniki muzeıini, aıratyn-da onuň tomaşa zalyny ıatlap bileris. Onuň medeniıetiň taryhy bilen berk baglanyşygy boldy. Ol ıerde çeper edebiıatyň hem sungatyň iň täze ugurlary köpçülige aıan edilipdi. Ol merkez diňe tehniki açyşlaryň sergisi bolman, medeniıetiň hem tribunasydy.
Bir gezek dörediji adamlaryň arasynda Politehniki muzeı hakda gürrüň gidende, biri menden:
– Sizde Politehniki muzeı barmy? – diıdi.
Elbetde, “ıok” diımeli boldum, ıöne muňa gynandym. Şol tehnikanyň özi ıok wagtynda, muzeıi nireden bolsun?! Bizde ony döretmek barada alada hem edilmändir. On tomdan ybarat Türkmen ensiklopediıasynda Politehniki muzeı barada makala ıok. İöne muzeıler barada ensiklopediıanyň 6-njy tomunyň 78-nji sahypasynda şeıle ıazylıar.
“MUZEİLER – kompleksleıiş, saklaıyş işlerini amala aşyrıan, taryhy ıadygärlikleri öwrenıän hem-de olar barasynda halk arasynda düşündiriş işlerini geçirıän, maddy we ruhy medeniıeti – tebigaty, adamzat jemgyıetiniň ösüşini düıpli öwrenmek işleri bilen meşgullanıan ylmy, aň-bilim ıaıradyjy edara. Muzeılerde çeper eserler, tebigy baılyklaryň nusgalary, taryhy dokumentler saklanylıar we olar halk köpçüligine görkezilıär. Muzeıler dürli görnüşde (ülkäni öwreniş, taryh, memorial we ş.m.) bolıar…”
Görşümiz ıaly, bu ıerde Politehniki muzeıiň ady hem gelmeıär.
İok hem bar zat
Biziň topragymyzda ösen tehnika döredilmändir. Türkmenler haısydyr bir tehnika “Şuny biz döretdik” diıip, eıe çykyp bilmese gerek. Muňa garamazdan, olaryň hünärmenlik tehnikasy bolupdyr. Şol sada tehnika şu günlere gelip ıetipdir. Beıleki tarapdan, adamzadyň gazananlaryny türkmenler peıdalanyp bilipdir. Olar tüpeň ıasap, däri öndürip, ok hem top atmagy başarypdyrlar. Dokma gurap, haly dokapdyrlar. Tarada ıüpekden hem nah ıüplükden mata dokapdyrlar. Keteni şol gadymyıetden bäri öz hilini peseltmän gelıär. Türkmenler dürli ösümliklerden ıag alypdyrlar, olar reňkdir boıaglary ıasap bilipdirler.
Bizde ösen tehnikanyň hem geň taryhy bar. Eısem Soltan Sanjaryň ıa-da Tekeşiň mawzoleıi nähili guruldyka? Derıadan gurlan bentleri, suw howdanlaryny, suw harazlary nädip döretdilerkä? İeri gelende aıtsam, men Boldumsaz etrabynda açyk asmanyň aşagynda gurlan, suw desgalaryna degişli çaklaňja muzeıi görüpdim.
Soňky döwre nazar aılasak, Türkmenistanda demir ıoluň gurluşygy 19-njy asyryň aıagynda, baryp 1880-nji ıylda başlanypdy. Bu gurluşygyň mysalynda beıik fransuz ıazyjysy J. Wern roman ıazdy. Emma bizde onuň aıratyn bir muzeıi-de ıok. 1914-nji ıyla çenli Türkmenistanyň çäginde 270 çemesi senagat kärhanasy gurlupdyr.
Iň görnükli tehniki ıadygärlik, megerem, Türkmengala etrabyndaky Murgap derıasynyň ugrunda gurlan Gidro elektrik stansiıasy bolsa gerek. Ol 1009-1912-nji ıyllar aralygynda gurlupdy, häzirki günde-de bökdençsiz işläp, halk hojalygyna hyzmat edip dur. Eısem bu täsin gurluşygyň özi baryp ıatan Politehniki muzeı dälmidir?
Türkmen topragyndan dünıädäki iň iri suw desgasy – Garagum kanaly akyp geçıär.
Şu günki günde tebigy gaz bilen işleıän Mary GRES-i Merkezi Aziıadaky iň iri elektrostansiıa hasaplanıar.
Häli-şindi ıatlanıanlary şular. Şol barlykdan çen tutulsa-da, Türkmenistanda Politehniki muzeıi döretmäge şert ıeterlikdir.
Çagalaryň hem ıaşlaryň ylmy gözıetimi şeıle medeni ojakdan başlansa, ol öz ıurdy, onuň geljegi barada nähili düıpli pikir edip bilerdi. İaş ynsanda Watan, onuň geljegi hem kuwwaty baradaky düşünje şeıle muzeıden başlanardy.
Sözlüklerde muzeı düşünjesiniň grekçe Muzanyň köşgi, Muzanyň mekany diıen sözden gelip çykandygy bellenıär. Muza bolsa, bilşimiz ıaly, gadymy dünıäniň düşünjesine laıyklykda sungata we ylma hemaıat edıän hudaıy hem ylhamy aňladıar. Şol ajaıyp sözden taryhy we estetiki ähmiıetli ıadygärlikleri ıygnap we gorap saklaıan, olary jemgyıete sergi edip görkezıän edara – muzeı emele gelipdir.
Makalada öňe sürülıän pikirler awtoryň özüne degişli.