Eş‘ariyye mezhebinin kurucusu
Eşref Altaş. "Ebü'l-Hasan Eş'arî". İslam Düşünce Atlası. https://www.islamdusunceatlasi.org
İrfan Abdülhamid. “Ebü’l-Hasan Eş‘arî”. DİA. c. 11. İstanbul TDV, 1995: s. 444-447.
Emrullah Yüksel. Mâtürîdiler ve Eş’arîler Arasındaki Görüş Ayrılıkları. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2012.
Mehmet Keskin. İmam Eş’ari ve Eş’arilik. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
Richard M. Frank. “The As‘arite Ontology: I Primary Entities”. Arabic Sciences and Philosophy 9 (1999): 163-231.
Richard M. Frank. Classical Islamic Theology: The Ash`arites: Texts and Studies on the Development and History of Kalam, ; ed. Dimitri Gutas, Hampshire: Ashgate Variorum, 2008.
Richard M. Frank. Early Islamic Theology: the Mu`tazilites and al-Ash`ari: Texts and Studies on the Development and History of Kalam. ed. Dimitri Gutas. Surrey: Ashgate Variorum, 2011.
W. Montgomery Watt. “al-Ash‘arî, Abu’l-Hasan”. EI² (İng.), I, 694-695.
Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Eş‘arî el-Basrî
d. 260/873-74, Basra
ö. 324/935-36, Bağdat
Yahyâ b. Zekeriyyâ es-Sâcî
Ebû Ali el-Cübbâî
Abdurrahman b. Halef
Ebû Halîfe el-Cumahî
Sehl b. Nûh
Muhammed b. Ya‘kūb
Ebû İshak el-Mervezî
İbn Mücâhid et-Tâî
Bündâr b. Hüseyin eş-Şîrâzî
Abdullah b. Ali et-Taberî
Muhammed b. Ali el-Kaffâl
İbn Hafîf eş-Şîrâzî
Ebü’l-Hasan Ali b. Mehdî et-Taberî
Ehl-i Sünnet, Eş‘arîliğin kurucusu
İbn Küllâb el-Basrî
Hâris b. Esed el-Muhâsibî
Sahâbî Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin soyundan geldiği için Eş‘arî nisbesiyle tanınmıştır. 260 (873-74) yılında Basra’da doğduğu kabul edilir. Eş‘arî, küçük yaşta kaybettiği babasının vasiyeti üzerine Yahyâ b. Zekeriyyâ es-Sâcî’nin öğrencisi oldu. Annesinin Ebû Ali el-Cübbâî ile evlenmesinden sonra da onun himayesinde yetişti ve kendisinden Mu‘tezile kelâmı tahsil etti. Bir taraftan da Sünnî âlimlerden hadis ve fıkıh dersleri aldı. Zaman zaman Bağdat’a giderek Ebû İshak el-Mervezî’nin cuma derslerine katıldı. Gençliğinde Mu‘tezilî görüşleri benimseyen ve bunları savunan eserler yazan Eş‘arî daha sonra Mu‘tezile’den ayrılıp Ehl-i sünnet’in görüşlerini ve Selef itikadını benimsediğini açıkladı. Onun Mu‘tezile’den ayrılışına dair farklı gerekçeler belirtilmektedir ancak bu ayrılışın teorik gerekçesi Allah’ı zorunluluk altına sokan Mu‘tezile’nin görüşünün üç kardeş probleminde çözümsüz kalmasıdır.
Eş‘arî yaklaşık 300’lü yıllarda Bağdat’a giderek hayatının geri kalan kısmını orada geçirdi. Hanbeli âlimlerle Hanbeliliği savunan kitaplar yazmak gibi çeşitli münasebetlerle bağ kurmak istediyse de beklediği ilgiyi göremedi. Bağdat’ta Sünnî inanç doğrultusunda eğitim faaliyetlerini yürüterek Ebü’l-Hasan el-Bâhilî, İbn Mücâhid et-Tâî, Muhammed b. Ali el-Kaffâl gibi pek çok öğrenci yetiştirdi. Mu‘tezilî kaynaklara göre Eş‘arî, Mu‘tezilî âlim Ebü’l-Kâsım b. Sehlûye ile yaptığı münazarada yenilmiş ve bunun verdiği üzüntüyle hastalanıp Bağdat’ta 324 (935-36) yılında vefat etmiştir.
Eş‘arî uzun bir süre Mu‘tezile mezhebine bağlı kaldıktan sonra Mu‘tezile’den ayrıldı ancak Ehl-i Sünnet inançlarını aklen savunmak için Mu‘tezile elinde gelişen kelam yöntemini benimsedi. Allah’ın sübûtî sıfatlarının onun zatının aynı olmadığını ancak zattan bağımsız da düşünülemeyeceğini söyledi. Ancak teşbihî sıfatları belirli bir anlamda yorumladı. Allah’ın yaratmasının vesileci bir yorumunu desteklemek için daha önce Mu‘tezile elinde gelişen atomculuğu savundu. Eş‘arî, İbn Küllab ve Muhasibi gibi isimlerin de etkisiyle Ehl-i sünnet’in inançlarını Mu‘tezile’nin yöntemleriyle savunan ilk kimsedir ve Maturidi ile birlikte Ehl-i sünnet mezhebinin inanç konusundaki en büyük iki imamından biridir.
Eş‘arî el-Has ‘ale’l-bahs adlı eserinde ehl-i sünnet inançlarının aklen savunulması için çeşitli yöntemlerin ve bu çerçevede cevher, araz, hareket gibi kavramların kullanılması gerektiğini belirtir. Onun görüşlerini içeren bir derlemesi İbn Fûrek tarafından yapılmıştır. Eş‘arî Allah’ın kudreti, ihtiyarı ve yaratmasının vesileci bir yorumunu desteklemek için âlemdeki bütün cisimlerin bölünemeyecek kadar küçük parçalardan birleştiğini belirtir. Parçaların cisimler teşkil etme gücü olmadığından bunların birleşmesi, ilâhî irade ve kudretiyledir.
Eş‘arî varlık ve yokluk arasında bir vasıta kabul etmez. Bu nedenle sübut, vücut, zât gibi mevcuda işaret eden her ifade aynı anlamdadır. Bu görüşüyle Eş‘arî bir yandan kendi döneminde Mu‘tezile’nin vücut ve sübut arasında ayrım yapan anlayışını kabul etmediği gibi, onun görüşleri İbn Sînâ felsefesi sonrasında ortaya çıkan varlık mahiyet ayrımını destekleyen bir yoruma da izin vermez. Bu nedenle Eş‘arî’nin yorumundan varlık mahiyet ayrımı ortaya çıkmadığından her varlığın zatı varlığının aynıdır. Bu nedenle onun fikirlerinin yorumunda ne zorunlu varlıkta ne de mümkün varlıklarda varlık mahiyet ayrımı yapmadığı belirtilmiştir.
Allah’ın varlığı zaruri bilgiler türünden olmadığından varlığının bilgisine nazar yoluyla ulaşılabilir. Örneğin nazar yoluyla insan mahlûkat arasında hiçbir varlığın varlığının kendiliğinden olmadığını bildiğinde onu irade ve kudretiyle bir yaratan fikrine ulaşır. Bu yaratıcının ilim, irade kudret, hayat kelam sem‘ ve basar sıfatları vardır, sıfatları ezelidir. Bir başka ifadeyle Allah zatıyla değil, ilmiyle âlimdir. Kur’an’da geçen vech, yed gibi teşbihî sıfatlar, Allah’ın zatına uygun olarak manalara sahiptirler. Allah’ın rızık verme, yaratma sıfatları ezeli değildir. Çünkü bu yaratılan âlemin ezeli olmasını gerektirir.
İnsanın özgürlüğü ve sorumluluğu konusunda Eş‘arî’nin yorumuna göre fiilinin yaratılmasında kulun bir dahli yoktur. Kul fiilini Allah’ın irade ettiği ve yarattığı hâdis kudretle yapar, böyle bir kudretle de olsa fiili yaptığı için sorumlu olur.
Risale ilâ ehli’s-Segr. (Telif; 297/909-10) Nşr. Muhammed Seyyid el-Celyend. Usûlü Ehli’s-sünne ve’l-cemâ‘a. Kahire, 1987.
Makâlâtü’l-İslâmiyyîn. (Telif) Wiesbaden 1382/1963; Kahire 1389/1970.
el-İbâne ‘an usûli’d-diyâne. (Telif) Haydarâbâd, 1322; Kahire 1987.
el-Lüma‘ fi’r-red ‘alâ ehli’z-zeyg ve’l-bida‘ (Telif) Beyrut 1408/1988.
el-Has ‘ale’l-bahs. (Telif) Risale fî İstihsâni’l-havz fî ilmi’l-kelâm. Richard McCarthy. The Theology of al-Ash‘arî. Beyrut, 1953.