NİKSAR VAKIFLARINA GENEL BİR BAKIŞ
Niksar Vakıflarına Toplu Bir Bakış, XVIII:Vakıf Haftası, Niksar, 2001,
Anadolu Türk-İslâm kültür ve medeniyeti; vakıflar yolu ile vücut bulmuş, vakıflar sayesinde gelişmiş, imâr ve ihya edilmiş, sosyokültürel ihtiyaçları vakıflar aracılığı ile giderilmiştir. Dolayısıyla Türk kültür ve medeniyetinin çekirdeği vakıflar olmuş, şehirlerin mimarisi, eğitimi, ticareti, alt yapısı vakıflar etrafında gelişmiştir.
Türk milleti Orta Asya veya Uluğ Türkistan dediğimiz coğrafi bölgeden ikinci defa ( Oturum Başkanı müsaade ederse ve vakit kalırsa bunun sebebinide açıklamak yerinde olur. Bu günlerde basında Karadeniz`de Fransız deniz araştırmaları var, Tufandan, Yecüc Mecuclardan bahsediliyor. Gerçekleri bizim de görmemiz gerekli ) 1071`de Anadolu`ya gidiğinde, denizlerden uzak durmuş, iç kesimler ile sarp vadileri tercih etmiştir.
Şahsi kanaatime göre, millet olarak biz; sudan, yani denizden ürken bir milletiz. İhracaat kapısı olan birkaç şehirden başka, deniz kenarındaki kasabalar gelişmemiş, nufusu az olup, iç kesimdeki kasabalar daha çok gelişmiş, imar edilmiş, eski eser bakımından yoğunluk kıyı kesimlere nazaran daha fazladır. Üç tarafı denizlerle çevrili Anadolu`da balık tüketimi asgari seviyede, deniz nakliyatında ise ileride olduğumuz söylenemez. Sanayileşmenin biraz arttığı son yıllarda gemi inşaatımız biraz ilerledi, ihracaata yeni başladık. Bin yıllık Anadolu tarihizde Aydınoğlu Çaka Bey, Kılıç Ali Reis, Seydi Ali Reis, Turgut Reis, Barbaros Hayreddin Paşa gibi kaptanı deryaların sayısının az olmasını bu sebeblere bağlıyabiliriz diye düşünüyorum.
Orta Karadeniz`in güneyinde yer alan ve Karadeniz ile Canik Dağlarıyla ayrılan; Amasya, Tokat, Ordu Samsun illeri ile çevrelenen tarihi Niksar; Danişmendliler tarafından feth edilerek ülkemize katılmış, tarih boyunca ilim, irfan, kültür merkezi olmuş, Selçuklu şehri Tokat ve şehzadeler şehri Amasya arasında ezilmemiştir.
Niksar`ın Danişmendli vakıfları, meslektaşım Kâmil Şahin, Melik Gazi eski mesai arkadaşım Sayın Dr.Nazif Öztürk, Tahrir Defterleri Gazi Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Dekanı, Selçuklu tarihi konusunda otorite, dostumuz Sayın Prof.Dr. Refet Yinanç tarafından incelenecek.
Niksar vakıfları ile bazı Osmanlı vakıfları üzerinde durmayı ve bölgede o tarihlerde bir Rufâi akımı bulunduğu üzerinde durmanın yararlı olduğu görüşündeyim.
Paşa Ali Bey vakfı 5 Şaban 772 H. ( 22.02.1371 ) tarihinde kurulmuş olup, zürri bir vakıftır. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi`nde 734 numaralı Kütük Defterinin 163. sahifesi 157. sırasında kayıtlıdır.
Akkerid, Kakvid, Akpınar, Gözeksa, Buga, Derçek, Molyalı, Eşeklü, Kadı Mehmed, Hidrid, Şedir, Köprügördü köylerinin tamamı ile Eflül Nahiyesi Armos adlı köyün tamamı, Döneksar ve Serkis köylerinin yarı hissesi, Kekas Köyünün dörtte üç hissesi, Aykal Köyünün beşte biri, Tokat`a bağlı Kâfur Nahiyesi Alemdar Köyünün tamamı, aynı şehrin doşında Muzafferiddin denen ziraate elverişli arazinin tamamı Paşa Ali Bey vakfına aittir. Ancak vakfiyede hayır şartları yer almamaktadır.
890 Şevval Gurresi ( 20.10.1485) Abdullah oğlu Sinaneddin Yusuf Bey`in Niksar`a bağlı Başçiftlik de Allah rızası için yeni inşa ettirdiği zaviyeyi fukara, miskin, ulemâ, şeyh ve zaviyeye inen bütün misafirler için vakfetmiştir. 582 numaralı defterin 168. sayfa, 113 sırasına kayıtlıdır. 1967 numaralı defterde de yeni türkçesi bulunmaktadır.
Söz konusu zaviyenin ilelebed devamı için de ; İnce Sofi, Sarı Danişmendlü, Hatip, Hasan Halife, Babuç Köylerinin mezrasını, Başçiftlik adı ile bilinen Çiftliğin tamamı, Taşlık, Karabalçık, İbrahim Kırığı ve Dulugünayı adıyla bilinen yerleri, Hallaç İbrahim arazisi altındaki suyu vakfetmiş ve mütevelliliğe zaviye şeyhini getirmiştir.
Kendi vefatından sonra evlatlarının en büyüğü, vakıf mütevelliliğine getirilecektir. Kendi nesli sona erdiğinde, Hızır Paşa oğullarının mütevelliliğe getirilmesi, gerekirse Hızır Paşa oğullarının Naip tutmasını, gelir fazlasını imaret hizmetlerinden arta kalan kısmı mütevellinin şahsına bırakmıştır.
581 numaralı defterin 358. sayfasında 357. sırasında kayıtlı, Safer ortaları 928 H. (14.01.1522 ) tarihinde Şeyh Seyfüddin oğullarından Şahruh Abdal ve Mirza Abdal Vakıfları :
Bayramlu-İskefsir-Kokani ve Niksar-Kavani köyündeki arazileri vakfederek, ulema ve fakirlere günde 20 dirhem verilmesini ve senede bir gün fakirlere yemek verilmesini ve oğullarını senede bir Kur`an hatmetmesini vakıf şartlarındandır.
974 Şevval ayının ortalarında ( 24.04.1567 ) Tokatlı Bali Çelebi oğlu Pir Hoca Çelebi bir vakıf kurarak vakıf arazilerden gelen mahsülün onda birinin yarısı Medine fukarasına dağıtılacak, kalanı evladları arasında erkeklere iki hisse, kadınlara bir hisse olmak üzere dağıtılacaktır. Büyük oğlu Mustafa`yı da mütevelli tayin etmiştir.
Bu vakfı yaşatmak için Niksar Nahiyesinde bulunan Katlı adındaki Köyün tamamı ile Tokat Nahiyelerinden Kâfuri Nahiyesi Tarım Köyünün tamamı evladına vakfedilmiştir. Bu vakfa biz, zürri vakıf diyebiliriz.
Halil oğlu Hacı Veli Çavuş Vakfı :
5 Cemaziye`l Ã»lâ 1036 H./ 21.02.1627 M. senesinde Niksar kadısı Mirza oğlu Osman tarafından tasdik edilen Halil oğlu Hacı Veli Çavuş`un vakfiyesi Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi`nde 736/3 Numaralı defterin 89. sayfa, 38. sırasında kayıtlıdır.
İskefsir ( Reşadiye) Kazası Çini Yusuf adlı köyde ve Niksar Kazası Yalus köyünde Malikhanesin içindeki değirmeni, arklarıyla beraber Hüccet-i Şerife ile mutasarrıf olduğu mülk hissesini vakfederek oğlu Halil Ağa`yı ilk mütevelli tayin eder.
Elde edilen kira gelirlerinden, kendi ruhu için günde bir cüz okunması için Halil oğlu Molla Muhammed Halifeye verilmesi, Muhammed Halifenin vefatından sonra oğullarının şartı yerine getirmesi istenir.
Balih Çavuş oğlu Halil Efendi`nin Muharrem 1082 H. ( 10.05.1671 ) tarihli vakfiyesi 581/2 numaralı Defterin 341 sahife 341 sırasında kayıtlıdır.
Vakfiyenin tetkikinden Bali oğlu seyyid Muhammed Safi................, es-seyyid Muhammed Raşid Niksar`da görevli olduğu ve vakfiyeyi tasdik ettikleri anlaşılmaktadır.
Halil Efendi; Ganise mevkiindeki arazilerinin dörtte üçünü, Yağan ve İriç mevkiindeki Malikânelerinin dörtte birini Görçü`deki 1/2 hissesini, İskefsir (Reşadiye) Kazasına tabi Tilmize Yükü adlı mezranın tamamını, Hamamı, Künbet Değirmenini vakfetmiştir. Söz konusu vakfiyede; Yeni inşa ettirdiği cami ve görevlilerinin alacağı ücretler, Yasinhan, Devirhan, Hatip, imam, müezzin, ferraş, sıbyan mektebi Kur`an hocası, gibi görevlilere senelik kile ile mahsül verilmesi vakıfın şartları arasındadır. Meselâ; mütevelliye 7- 80 kile, güzel sesli müezzin ile ferraşa yıllık 20`şer kile, Kur`an okuyanlara yıllık 10`ar kile, cuma günleri vaaz veren hocaya yıllık 60 kile, Sıbyasn Mektebindeki Kur`an hocasına yıllık 20 kile, ramazanda aydınlatma için 3 vukiyye ayrılmış olup, fazlası olursa, beşte biri mütevelliye, gerisi hak sahiplerine tevzi edilmesi yine vakıfın şartları arasında yer almaktadır.
Meşayihi Kiramdan es-Şeyh Ali Efendi, Vaiz Osman Efendi, Abdülkerim Efendi oğlu es-Seyyid Mehmed Efendi, Halil Efendi oğlu Mehmed Çelebi, Sebati oğlu Hacı Ahmed, Hüseyin oğlu Mahmud Bey, Hasan oğlu Hafız Ahmed.
1258 yılında Amasya- Taşova- Alparslan`da Seyyid Nureddin Alparslan er-Rufâi`nin bulunduğu ve oğullarının sözünün Kadı Burhaneddin tarafından da dinlendiği, 17 asırda Vakfiyesinin kopyasının Vakıflar Müfettiş memeru Hayrettin oğlu Kadı İbrahim ile Niksar Kadısı Merağalı Kadı Sermak oğlu Mehmed tarafından tasdik edildiği, Mevlânâ ile çağdaş, Sultan Orhan Gazi zamanına kadar ulaşan Küçek seyyid Ahmed i Kebir er-Rufâi` nin Samsun Lâdik ve Amasya`da oturduğu ve Rufâi tarikatını yaydığı, Amasya-Hakale, Amasya, Tokat ve Kayseri`de zaviyeler tesis ettiği bilinmektedir. Amasya Tarihi yazarı Hüseyin Hüsameddin, Melik Gazi Mezarlığı girişinde, Doğanşah Türbesi karşısında, XIII. yüzyıl başlarına tarihlenen batı eyvanındaki türbenin Seyyis Nureddin Alparslan er-Rufâi`ye ait olduğunu söylemektedir. Biz de bunu 1994`deki bir yayınımızda kullanmıştık. Dolayısı ile Niksar`da da bir rufâi zaviyesi olaması büyük ihtimal olacağı akla gelmektedir. İleriki yıllarda bir araştırmacının eline, bu konuda bir belge geçebileceğini burada söyleyebiliriz.
Yayınlandığı Yer: XVIII. Vakıf Haftası Niksar, ,2001