“Buhûrumeryem”, 9 Şubat 1995 Perşembe | MECAZZ
Bir hafta önce Kayseri’ye gittim döndüm bir yığın dergi ve kitapla.
Bu aşırı soğuklarla birlikte Toroslarda, bozkırda, İç Anadolu’da, belki
Yozgat’ta kışlayan ‘kızıl ardıç’ kuşu muyum ya da kervan çulluğu mu? Bir
bilsem. Bildiğim şey Kırağı şiir dergisinin 15 OCAK – 28 ŞUBAT 1995
sayısının bugün geldiği… Varolasın Tayyib Atmaca! Evet dergi elimde ve
sayfaları şair Burhan Sakallı’nın “Mor Cepkenli Şiir”iyle açılıyor: “siyah
bir çavdar ekmeğini bin bölüşüp / acılara hatıl: eylediğimiz günlerde / çelik
çomağı bırakıp / eli kalem tutar olmuşum / anam şair olma oğul demiş /
anama inat / tetik düşürmüşüm şiire / şair olmuşum.”
Hakkı Yanık, Ali Büyükçapar da şiirleriyle dergide.
Mehmet Narlı, “Şiir Üzerine – VI”, seri yazısında yine imgeyi değerlendirmeye
çalışmış. Tayyib Atmaca, Mustafa Pınarbaşı ile söyleşmiş. Cevat
Akkanat, Şiirin İpek Sesi – IV yazı dökümünde, Adam Sanat 1994 Yıllığı’nı
eleştirmiş. Yerinde bir eleştiri.
Dergiden, en son: “Ah! Canım annem, kara inmiş gözlerini tütsülüyor
buhurumeryemle / Hıçkırıklarla süslüyor gurbetin bir ucunda yazlarını, kış-
larını” ya da “Kayalardan mucizevi sıçrayışlarla inerken bir geyik sürüsü /
İlhami Çiçek diye işliyor ölümsüzlük kitabesini karelere / Hüsün terzisi” dizeleriyle
devam eden İlhami Çiçek’e ithaf ettiğim “Satranç Dersleri” şiirimi
okuyorum kendi kendime.
Annemi göz doktoruna götürdük. “Bulanık görüyorum doktor bey!”
dedi. O da “Buğulanmış bir camın arkasından bakıyor gibi teyze?” dedi.
Annemim cevabı “Evet!” olunca, teşhis kondu: Katarak!
Bu anı şiirime taşıdım. Üstteki dizelere.
Geçen hafta aldığım kitaplardan birinin adı: Buhurumeryem! Şair Lale
Müldür’ün beşinci şiir kitabı. Bende aynı isimli ikinci kitap oldu bu. İlki
Kamuran Şipal’in hikâye kitabı Buhûrumeryem’iydi!
Buhurumeryem, şiirde benim de kullandığım bir kelime. İlk kez Behçet
Necatigil’in şiirinde görmüştüm, onun bir şiirinde. Sonra Kamuran Şipal’in
Buhurumeryem’ini aldım. Şimdi de şu an elimde olan Lale Müldür kitabı.
İşte buhurumeryem yoğunluğu beni bu günlüğümü yazmaya sevk eden.
Buhurumeryem hakkında biraz bilgim vardı. Büyük Türk Klasikleri’nin
Özel Terimler ve Adlar Sözlüğü, Cemal Kurnaz Hocamın Ahmet Talât
Onay’dan hazırladığı Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ile İskender
Pala’nın Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü’nden anlamını ve divan şiirinde
mazmun olarak nasıl kullanıldığını okumuştum.
Şimdi bu bilgileri defterime yazıyorum. Sonra bu bilgiler ışığında Beh-
çet Necatigil’i, Kamuran Şipal’i ve Lale Müldür’ü okumak istiyorum.
Buhurumeryem, bir çiçek adı… Sıklamen de deniyor, tavşankulağı da.
Anladığım kadarıyla yetişmesi kolay olmadığı gibi çabuk soluveren bir
çiçek. Yapraklarından biri hafifçe sararmaya görsün gözümüzün önünde adı
gibi buhur olup erir, yokolur. Yetiştirilmesi de kolay olmayan bir çiçekmiş.
Kırmızı, pembe, mor, beyaz çiçekleri, kalp şeklindeki yaprakları pek nazlı-
dır. Eski çağlardan beri yumrusu yenen bu çiçeğin yapraklarından da buhur
(tütsü) elde edilirmiş.
Şimdilerdeyse şiire girmiş, şiir geleneğimizde imge olmuş, şiir kitabı-
na, hikâye kitabına ad olmuş güzelim Buhurumeryem unutulmuş, daha çok
Behçet Necatigil hoca olsa ne düşünürdü buhurumeryemin bu unutulmuşluğuna?
“Buhurumeryem”, divan şiirinde bir çiçek isminden ziyade ‘masumiyet,
koku ve bir güzellik’ anlamıyla bir mazmun, bir motif olarak kullanılmıştır.
“Buhurumeryem”, divan şiirinde, örneğin Baki’de kullanılmış bir motiftir;
‘bir koku, bir güzellik’ anlamında kullanılmıştır. Meryem’den bir koku,
Meryem’in eli, Meryem buhuru!
Bu konuda anlatılanlara bakılırsa Hazreti Meryem, Hazreti İsa’nın do-
ğumu sırasında ağrının şiddetinden bu çiçeğin ağacını tutmuş, bundan dolayı
çiçek de pençe şeklinde zuhur etmiştir.
Ondandır masumiyetin, temizliğin ve saflığın çiçeği oluşu…
Bâkî bu çiçeği şöyle imgeleştirir:
“Erişti hakten bûy-ı buhur-i Meryem eflâke
Muattar eyledi göklerde dâmân-ı Mesihâ’yı”
(Buhur-ı Meryem’in kokusu yerden göklere erişti. İsâ’nın eteğini kokulara
Başka bir dizesinde de şöyle der Bâkî:
“Dem-i İsâ dirilir bûy-i buhûr-ı Meryem” (Buhur-ı Meryem’in kokusu
İsâ’nın nefesi gibi toplanır, hayat bulur.)
Bu inanışa göre ebeler, kadınların doğum sancıları çektiği esnada, bu
çiçeği suya atarlar ve böylece doğumun kolaylaşacağına inanırlarmış.
Yine bir başka bilgiye göre günlük ve tütsü olarak kullanılan buhurumeryem,
eski tıpta safradan başı ağrıyan, gözleri kararan ya da gözlerine
perde inen (katarak) ya da midesi bulanan hastalar için kökü bal ve sirkeyle
karıştırılarak ilaç diye verilirmiş.
Annemim gözlerine inen perde (katarak) için de buhurumeryem gerek!
Halk arasında “devetabanı” olarak da bilinen Buhurumeryem, ayrıca
M. Zeki Pakalın’ın Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü adlı kitabında
aktardığına göre bir Bursa kumaşı türünün de adıdır: “Kumaşın, bu
bitkinin şeklinden mülhem bir süs motifi taşıması dolayısıyla bu ismi aldığı
Aynı motifle bağ kuran Behçet Necatigil ise, “Hep korku çiçekleri /
Oldu saksımızı süsleyen.” diye devam ettiği “Korku Çiçekleri” adlı şiirinin
ilk iki dizesinde “Ne peygamber, ne de çan çiçekleri / Ne de buhurumeryem”
diyerek “Peygamber”, “çan çiçekleri” ve “buhurumeryem”i bir arada kullanmıştır.
Bunun sebebi, büyük bir ihtimalle “İsa” imgesi vermek amacını
taşımaktadır: “Ne peygamber/İsa, ne de çan çiçekleri”
Kelimelerin de canlılığı, yaşayışı, ölüşü ve yozlaşması böyle bir şey
demek ki? Bu zarif kelime yerini artık sıklamene bırakmıştır. Asya’dan
Avrupa’ya açılmamız gibi bir şey bu. Batılılaşma/köksüzleşme serüvenimiz
bir çiçekle anlatılabilir miydi, belki buhurumeryem, neden olmasın?
Ne peygamber-, ne de can çiçekleri
Ne de buhûrumeryem;
Oldu saksılarımızı süsleyen.
Yarınlara güvendi umduğumuz.
Çocuklar, evler ve ekmek…
Buhûrumeryem, Kâmuran Şipal’in 1971’de çıkarttığı bir öykü kitabının
ismidir, demiştik bir de. Özellikle “yed-i Beyza” öyküsünde tema olarak
işlemiştir bu çiçeği.
← Şiir ve Rüya: Gerçeküstü İki Âlem, 18 Ekim 2012