İbn Battûta Seyahatnâmesi - Ömer Koçyiğit
Ana Sayfa Kültür-Sanat Kitabiyât İbn Battûta Seyahatnâmesi
Yazar: EditörTarih: Kasım 14, 2014 Kategori: Kitabiyât
Çeviren: Sait Aykut, 1186 sayfa.
Kitap Tanıtım: Ömer Koçyiğit
İbn Battûta’nın Dünyası’na Seyahat
Seyahat edenlerin, gördüklerini üçüncü bir gözle tahlil edip aktarması sonucu ortaya çıkan seyahatnameler önemli birer tarihî belge niteliğindedir. Her ne kadar bu tür eserlerin içinde geçen bazı vakaların abartılı oluşuna ya da yazıldığı dönem hakkındaki tezat bilgiler yüzünden tarihî nesnellikten uzak olduğuna dair görüşler bulunsa da; tarih araştırmacısının mukayeseli bir yaklaşımla verileri değerlendirmesi, görünebilir olanı okunabilir hale getirmesi ve farklı alanlardaki malzemeleri bir tarihî meselenin aydınlatılması için birleştirebilmesi sonucunda, seyahatnameler yazıldığı dönem hakkında büyük bir bilgi hazinesi sunar bizlere. Zira günümüz tarih araştırmalarına, geçmişe ait yazılı veya yazısız eserlerin tümü kaynaklık edebilmektedir ve seyahatnameler de bu kaynakların içinde önemli bir yerde durmaktadır.
Seyahatnameleri hem yazıldığı zamanın dünyasını farklı bir pencereden görmek hem de yazarın dünya algısını kavramak için okuduğumuzda, bu eserler tarihi bütüncül bir şekilde anlamak için iyi birer yardımcı olurlar. Sadece arşiv belgelerine dayanan siyasî bir tarih anlayışı, bu disiplinin savaşlar, zaferler ve anlaşmalardan ibaret görülmesine sebep olabilir. Fakat tarihin iyi bir yorumu için sosyo-kültür, bilim, iktisat, sanat ve düşünce gibi alanlarıyla farklı açılardan da incelenmesi; sadece yöneticilerin değil toplumların da, toplumdaki fertlerin de ele alınması gerekir.
Batıda modern dönemde seyahatnameler üzerine yapılan çalışmaların artmasıyla, birçok akademisyen bu alanda eserler vermiştir. Özellikle Marco Polo’nun gezileri üzerine yapılan bu çalışmalar yoğun olsa da, Müslüman seyyahlarla ilgili araştırmalar da bulunmaktadır. İbn Cübeyr, İbn Fadlan, İbn Battuta ve bunlar gibi çok sayıda Müslüman seyyah bu araştırmaların konusu olmuştur. Kendi dünyalarını yüzyıllarca ötesine taşıyan seyyahların içinde, dönemiyle ilgili en çok bilgi vereni ise hiç şüphesiz Evliya Çelebi’dir.
Bu günün imkânlarının bulunmayışı sebebiyle yolculuk şartlarının çok meşakkatli olduğu eski dönemlerde, seyahat algısı günümüzden çok farklı olmuş, gezginlerin seyahat nedenleri de çeşitlilik göstermiştir. Marco Polo misali ticaret için uzun yolculuk yapanlar olduğu gibi, İbn Fadlan gibi siyasî bir görev üzerine seyahat edenler veyahut onlarca hadis âlimi gibi rıhleleriyle meşhur olanlar da vardır. Öte yandan yazımıza konu olan İbn Battuta gibi merak ve zevkle yapılan uzun soluklu seyahat edenlere rastlamak da mümkündür.
14. yüzyılda yaşayan İbn Battuta’nın seyahatlerini anlamak için öncelikle dönemin coğrafya algısına değinmek gerekir. Bugün elimizde bulunan modern haritalar ve hatta uzaydan çekilen görüntüler eşliğinde dünya tefekkürümüz eskiye nazaran daha kuşatıcı ve bütüncül hale gelmiştir. Günümüzde surla çevrili şehirler yerine sınırları harita üzerinde belirtilen bölgeler bulunmaktadır. Bundan dolayı bizim sahip olduğumuz coğrafya bilgisinin geçmişteki insanlarda da olduğunu düşünerek tarihi incelemek büyük bir hata olur. Mesela bin yıl önce insanların diğer bölgeleri algılamalarında yön faktörü büyük bir önem arz etmekteydi ve bunda kuş bakışı bir tasavvur yerine arz merkezli bir uzak-yakın düşüncesi hâkimdi. Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ı Lügati’t-Türk’teki dünya haritası bunun bir örneğidir. Yapılacak fetihler için öncü birliklerin gidip yolları ve hedeflenen bölgeyi görmeleri elzemdi zira başka güvenilir bir yol ve gösterici unsur yoktu. İlim merkezlerinde bulunan coğrafyacıların haritaları önemli birer yardımcıydı ancak onlar da belli bir döneme kadar günümüzdekilerle kıyaslanamayacak kadar farklıydı. Bundan hareketle, yukarıda ifade ettiğimiz gibi haritalar, çizildiği dönemin dünya algısını kavrayabilmemiz için bize yol gösterecektir ve İbn Battuta’nın dünyasını anlamak için de El-İdrisî’nin çizdiği dünya haritasına bakmak gerekir.
Bilindiği üzere Orta Çağ’da Müslüman coğrafyacıların çalışmaları tüm dünyayı etkilemiştir. 12. yüzyılda bir dünya haritası çizen El-İdrisî, dönemin dünya tasavvurunu üç kıta olarak yansıtmıştır. 1100 yılında Endülüs’te doğan Muhammed El-İdrisî, bu çalışmasını Sicilya (Norman) Kralı II. Roger’in isteği üzerine yapmış, ölene kadar kaldığı bu bölgede çalışmalarıyla Avrupa’yı da etkilemiş1 ve çizdiği harita uzun yıllar coğrafyacılara ilham kaynağı olmuştur.2 El-İdrisî’nin haritasını bilen ve o bilgilerle yolculuk yapan âlimlerden biri de İbn Battuta’dır.
İbn Battuta’nın Hayatı ve Eseri
Seyahatname’den öğrendiğimiz kadarıyla 1304 yılında Tanca’da dünyaya gelen İbn Battuta 21 yaşında hacc yolculuğuna çıkana kadar doğduğu topraklarda fıkıh eğitimi aldı. Genç yaşta çıktığı hacc yolculuğuyla kendisini uzun soluklu bir serüvenin içinde buldu ve 29 yıl süren bu seyahatte unutulmaz maceralar yaşadı.
Fas’tan yola çıkan İbn Battuta Hacc kervanıyla Tunus, Mısır ve Suriye üzerinden Hicaz’a vardı. Ancak yolculuğun verdiği heyecanı daha da devam ettirmek istedi ve Basra üzerinden İran topraklarına gidip ikinci Haccı için geri döndü. Bu sırada Kudüs’ü de ziyaret etti ve ardından Anadolu’nun birçok şehrini dolaştı. Yolculukta yaşadığı olaylar, gördüğü çeşitli gelenekler, tanıştığı yöneticiler (Orhan Bey gibi), beğendiği sosyal müesseseler, bahsettiği coğrafî durum ve kişi analizleri; yaşadığı çağ ve gördüğü beldelerle ilgili dikkat çekici bilgiler vermektedir. Anadolu’dan kuzey illerine giden İbn Battuta Horasan’dan geçerek Hindistan’a kadar uzun bir seyahat yaptı ve orada iki yıl kadı olarak görevlendirildi. Hindistan hükümdarı Muhammed Tuğluk Bey’in elçisi olarak Çin’e gitti ve Maldiv adalarında bir süre kaldı. Sonra eve dönme isteğiyle Şam’a geldi ve ardından üçüncü Haccını tamamladı.
Morokko’ya vardığında İbn Battuta’nın babası 15 yıl önce, annesi ise birkaç ay önce vefat etmişti. Bu durumlarda İbn Battuta’nın neler hissettiğini bilemiyoruz. Ancak burada da duramayıp Afrika ve Endülüs’ü dolaştığı bilgisi vardır. 73.000 mil uzunluğundaki yolculuğunu tamamlayıp 1355’te Fas’ta ikamet ettikten sonra, yaşadıkları herkesin dilinde dolaşıyor, halk onun anlattığı serüvenlerden etkileniyordu. Bu maceralara değer veren Morokko Sultanı Ebu İnan Faris’in isteğiyle İbn Battuta yolculuğunu İbn Cüzey’e kaydettirdi. Tuhfetu’n-Nuzzâr fi Garâibi’l-Emsâr ve Acaibi’l-Esfâr (Şehirlerin İlginçlikleri ve Yolculuğun Tuhaflıkları Hakkında Araştırmacılara Hediye) adındaki eser kısaca “Rıhle” olarak meşhur oldu. Bu tarihten sonra 1369 yılında vefat edene kadar yapmış olduğu kadılık görevinden başka İbn Battuta hakkında bir bilgi bulunmamaktadır.3
İbn Battuta’nın yolculuğu sırasında yaşadıklarını veya tanıştığı kişileri kaydettiğine dair bir bilgi yoktur. Eğer kaydetmiş olsa bile yolda başına gelen soygunlar ve canını zor kurtardığı gemi kazalarından sonra bu bilgiler kaybolmuştur. Bu yüzden yirmi dokuz yıllık seyahatinden hatırladığı kadarını kaydettiren İbn Battuta, hafızasıyla okurlarını hayran bırakmaktadır. Eseri, dönemin başka kaynaklarıyla kıyaslayan araştırmacılar bu bilgilerin çok büyük bir bölümünün doğru olduğunu söylemiştir.4 Onun eserindeki bazı tutarsızlıkların da yanlış hatırlamadan kaynaklandığı ancak bunların çok fazla yerde bulunmadığı belirtilmiştir. Bazı kronolojik hataların5 yer aldığı seyahatnamede Çin ve İstanbul’la ilgili yolculuğunun bazı kısımları şüphelidir.6 Nitekim İbn Battuta’nın doğruluğuna inandığı, gittiği yerdeki kişilerden duyduğu veya halk arasında meşhur olan abartılı bilgiler de eserde geçmektedir.
İbn Battuta, seyahatnamesinde bahsettiği bazı kişilerin isimlerini hatırlayamadığını üzülerek belirtir. Bazı belirttiği isimlerinse yanlış olduğu, o dönemle ilgili diğer kaynaklarla yapılan mukayeseler sonucunda tespit edilmiştir. Buna örnek olarak İbn Battuta’nın İznik’te tanıştığı Orhan Bey’in zevcesi Nilüfer Hatun’u verebiliriz, zira eserde onun adı Bilûn Hatun olarak geçer.7 Yine de seyahatnamedeki tüm eksik ve yanlışlıklar onun verdiği bilgi deryasını reddetmeyi gerektirmez.8 Aksine İbn Battuta Seyahatnamesi tüm yalınlığıyla 14. yüzyıl dünyasının manzaralarını bir seyyahın penceresinden göstermektedir. Bu hataların kasıtlı yapılmadığını düşünerek İbn Battuta’nın sunuşunu ve bakış açısını değerlendirmek gerekir. Burada seyahatnamedeki meselelere ayrıntılı olarak değinemeyeceğimiz için birkaç örnekle yetinmeye çalışacağız.
Sıradışı Bir Hayat
Yaşadığı çağa göre oldukça farklı bir hayatı olan İbn Battuta’nın maceraları, günümüzde de herkesin yaşayamayacağı bir zenginliktedir. Seyahatnameyi okuduğumuzda bir insanın kısa hayatında bunca olaya şahitlik etmesi bizleri hayrete düşürür. Defalarca zorlu gemi yolculuklarına çıkması, birçok kere ölüm tehlikesi geçirmesi, meşhur hükümdarlarla görüşmesi, gittiği şehirlerde tanınmış âlimlerden dersler alması, ilginç gelenek ve ritüellere tanık olması, vardığı şehirlerde birçok defa evlenmesi, çocuklarını kaybetmesi, anne babasından habersiz bir hayat sürmesi, gördüğü hayatlar ve veba gibi felaketlerle gelen toplu ölümler derken İbn Battuta’nın yolculuğu nefes kesici bir hal alır. Altmış beş yıllık hayata sığan bunca mesele İbn Battuta’yı sıradışı yapar. Zaten İbn Battuta da herkese nasip olmayan böyle bir hayat verdiği için Allah’a hamd ederek cennet nimetlerini niyaz eder.9
İbn Battuta’nın gezdiği topraklar çoğunlukla Müslümanlara ait olan bölgelerdi. Gayrimüslimlerin yaşadığı şehirlerde İbn Battuta’nın Müslümanlarınkine nazaran daha çok zorlandığı görülmektedir. Müslüman beldelerde en fazla mezhepten dolayı yaşanan sıkıntı baş göstermiştir. Buna örnek olarak Sinop’ta yaşamış olduğu bir olayı nakledebiliriz.
Mâliki mezhebinden olan İbn Battuta, namaz kılarken ellerini iki yana saldığı için Sinop’taki Hanefi Müslümanlar tarafından şüpheyle karşılanmıştı. Zira Rafıziler de namazda ellerini yana salıyordu ve İbn Battuta dilden kaynaklanan anlaşmazlıktan dolayı kendinin Rafızi olmadığını ispatlayamıyordu. Durumu çözmek için Sultan’ın Naibi tarafından bir tavşan gönderildi ve pişirilerek yemekte sunuldu. Rafızilerin tavşan eti yemediğini bilen İbn Battuta meseleyi anlamıştı ve kendisi de diğerleriyle beraber etten yedi, böylece sıkıntı ortadan kalkmış oldu.10
İbn Battuta’nın gayrimüslimleri garipsemesi ile ilgili bir örneği Kırım’da yaşadığını görüyoruz. Zorlu bir gemi yolculuğu sonunda Kırım’a varan İbn Battuta geceyi geçirmek için bulduğu bir kilisede başında sarık, belinde kılıç ve elinde mızrak bulunan bir Arap tasviri görmüştü. Bu resmin kime ait olduğunu sorunca da “peygamber Ali’nindir” cevabını aldı. İbn Battuta eserinde bir Hıristiyan mabedinde Hz. Ali’nin tasvirinin bulunmasına duyduğu hayreti dile getirir ancak meselenin ayrıntılarını vermez. Bu olay O’nun yaşadığı ilk şaşkınlık değildir. Devam eden günlerde Kefe şehrinde hayatında ilk kez çan sesi duyan İbn Battuta bir felaketin geleceği korkusuna kapılmıştı. Hemen yanındaki arkadaşlarına minareye çıkıp Kuran ve ezan okumalarını emretmiş, onlar da bu emri yerine getirmişti. Az sonra şehrin kadısı gelerek korkulacak bir şeyin olmadığını, bunun Hıristiyanların dinî bir ritüeli olduğunu anlatarak oradan ayrıldı.11 Fas’tan yola çıkıp Hacca giden, oradan da İran ve Anadolu’ya yöneldikten sonra Kırım’a geçen bir fıkıh âliminin Hıristiyanlar hakkında çok az bilgiye sahip olması aslında bu coğrafyadaki Hıristiyan nüfusun azlığını ve İbn Battuta gibi birinin onlar hakkında çok fazla bilgi sahibi olmaya ihtiyaç duymadığını da göstermektedir.
Son bir örneği de İbn Battuta’nın bir Yahudiye yaklaşımından verelim. Anadolu’yu gezerken İbn Battuta’nın uğradığı beldelerden biri Birgi’dir. Bir gün Birgi Sultanı Aydınoğlu Muhammed ile beraber otururken yaşlı bir adam gelerek Sultan’ın önündeki sedire oturdu böylece Kuran okuyan hafızlar geride kalmış oldu. Bu yaşlı adamın sarayda herkesin kendisine muhtaç olduğu için saygı duyduğu bir Yahudi doktor olduğunu öğrenen İbn Battuta, “ey mel‘un oğlu mel‘un! Sen yahudisin, nasıl Kuran okuyanlardan daha üstte oturuyorsun?” diye bağırdı ve dedikleri tercüme edilince Yahudi çıktı gitti. Orada bulunan bir müderris İbn Battuta’ya, bunu ondan başka kimsenin yapamayacağını söyleyerek teşekkür etti.12
Seyahatname’de İbn Teymiye
Seyahatnamede Hanbeli fakihlerinden İbn Teymiye’nin şeriata aykırı sözlerinden dolayı fakihler tarafından Baş Kadı’ya şikâyet edildiği, Kadı’nın iddialar hakkındaki sorularına İbn Teymiye’nin sadece “La ilahe illallah” dediği, bunun üzerine hapse atılarak yıllarca orada kaldığı ve hapiste kırk cilt kadar “Bahr-i Muhît” adında bir Kuran tefsiri yazdığı anlatılmaktadır. İbn Battuta Şam’da bulunduğu sırada İbn Teymiye’nin Cuma günü verdiği hutbeyi dinlemek için mescide gider. İbn Teymiye’nin “benim şimdi minberden indiğim gibi muhakkak Cenab-ı Allah da dünyaya iner” sözü üzerine İbn-i Zehra adında bir Mâliki âlimi bu sözleri reddeder, halk ise bu âlimin üzerine yürüyüp elleri ve ayakkabılarıyla döverler. İbn Battuta bunun dışında İbn Teymiye’nin “üç talâkla boşayan kimse bir talâkla boşamış gibidir” ya da “Ravza-i Mutahhara’yı ziyaret eden kimse namazları kısaltmaz” gibi sözlerine itirazların arttığını, hakkında yapılan şikâyetler sonucu tekrar hapsedildiğini ve bir süre sonra orada vefat ettiğini söyler.13
İbn Teymiye hakkındaki sözleri, İbn Battuta’nın en çok eleştirilen yönlerinden birisidir. “Bu sözleri sarf eden birinin yazdığı seyahatname ne kadar ciddiye alınabilir” şeklindeki yorumları birçok yerde görebiliyoruz. Ya da İbn Battuta’nın Şam’da bulunduğunu söylediği tarihte İbn Teymiye’nin hâlâ hapiste olduğunu, dolayısıyla İbn Battuta’nın yalan söylediğini ifade edenleri de duyabiliyoruz. Aslında bu tür duygusal yaklaşımlar bizleri doğru bir tarih okumasından uzaklaştırır. Yirmi dokuz yıllık gezisinden hatırladığı kadarını aktaran İbn Battuta’nın verdiği tarihlerde hataların olabileceğini ifade etmiştik. Bunun yanında, Şam’a vardığında İbn Teymiye’yi anlatan kimseler (muhtemelen siyasî kişiler) onu bu şekilde bilgilendirmiş olabilir. Zira İbn Battuta’nın ifadelerinden İbn Teymiye ile bizzat tanışıp görüşmediği, O’nun hakkındaki bilgilerin çoğunu birilerinden duyduğu anlaşılmaktadır. Bugün İstanbul’a bir seyyah gelip tanınmış bir hoca hakkında bilgi alsa, ona bu bilgiyi aktaran kimselerin düşünceleri nasıl o seyyahta etkili olacaksa, aslında İbn Battuta’da gördüğümüz etki de bunun aynısıdır. Ne İbn Battuta’nın sözleri İbn Teymiye hakkında en doğru bilgidir, ne de İbn Teymiye hakkındaki sözleri İbn Battuta’nın değerini düşürür. Burada biz İbn Teymiye’nin yaşadığı dönemde sözlerini aynıyla benimseyen bir cemaatinin olduğunu da, bunun tam tersi aklında noksanlık bulunan bir âlim olarak düşünenlerin olduğunu da görmeliyiz. Bunun dışındaki değerlendirmeler için İbn Teymiye’nin kendi kitaplarına ve onu anlatan eserlere bakmak gerekir.
İbn Haldun’un Mukaddime’sinde İbn Battuta
Mukaddime’de İbn Haldun, yaşadığı zamanda memleketine gelen İbn Battuta’dan bahseder ve tarihî meselelere yaklaşımla ilgili güzel bir örnek verir. Bu konuda araştırma yapan birisi için zihniyle ummanları aşan İbn Haldun’un eserinde, cismiyle ummanları aşan İbn Battuta’ya rastlamak oldukça heyecan vericidir. Mukaddime’de İbn Battuta’nın anlattığı ilginç olayların halk tarafından kabul görmediği, tekzib edildiği bildirilir. Çoğu Hint bölgesiyle ilgili olan bu hikâyelerden biri şöyledir: “Hint hükümdarı sefere çıkacağı zaman kadın, çocuk bütün şehir halkını saydırır, bunların altı aylık erzakını ayırırdı. Dönüşte hükümdar şenlik düzenlenen bir günde şehre girer, bütün halk geniş sahrada hükümdarın etrafını tavaf ederdi. Hayvanların sırtında kurulmuş olan mancınıklardan, üzerine konulan dinar ve dirhem keseleri halkın üzerine fırlatılırdı ve bu hal hükümdar saraya girene kadar devam ederdi.”
İbn Haldun, bu konuda İbn Battuta’nın hikâyelerini inkâr ediyormuş gibi bir tavır takınarak vezir Faris bin Verdar’la görüştüğünü bildirir. Vezir Faris, İbn Haldun’a, devletlerin ahvaline dair bu hikâyeleri, benzerini görmediği için inkâr etmemesi gerektiğini söyler, aksi takdirde düşeceği durumu bir kıssa ile anlatır: “Hapishanede büyüyen bir vezirin oğlu, büyüyüp idrak edecek çağa gelince babasına yediği etin ne eti olduğunu sorar. Babası da ona koyun eti olduğunu söyleyerek koyunu tarif etmeye başlar. Koyunun vasıflarını dinleyen çocuk, babasına galiba fare gibi bir şeyden bahsettiğini söyler. Deve ve sığırı da anlatmaya çalışan baba, çocuğunu bunların fareden farklı olduğuna bir türlü inandıramaz. Zira çocuğun zindanda gördüğü tek hayvan faredir ve diğer hayvanların farenin soyundan gelen türler olduğunu düşünmektedir.” 14 İbn Haldun bu olayı naklettikten sonra, tarihî bir mesele hakkında insanlarda hâsıl olan durumun da buna benzer olduğunu bildirir.
Bugün tarih alanında ezber bozucu mahiyetteki yeni bilgi ve yorumlar karşısında aynı duruma düşmemek için o bilginin olabilirliği üzerinden mukayese ve tefekkür ile bir karara varmalıyız. Bu karar mutlak gerçek olmayacaktır, tarihçilerin kullandığı yollarla ulaştığı kendi gerçekleri olacaktır. Zira tarih alanında tarafsızlık mümkün değildir, herkes meseleye baktığı yönün tarafındadır. Bir tarafın fetih dediğine ötekinin işgal, birinin cengâver dediğine ötekinin barbar demesi tabiidir. İnsanların sahip oldukları din, içinde bulundukları kültür, aldıkları eğitim ve edindikleri tecrübe; onların dünyayı, insanları ve tarihi yorumlamasında elbette etkili olmaktadır. Bu yüzden eserden önce müessiri okumak daha doğru bir yaklaşımdır ve bunu elde etmek için İbn Battuta’nın Seyahatnamesi bizlere yardımcı olacaktır.
1 Kristof Kolomb’un, keşifleri sırasında el-İdrisî’nin haritasından yararlandığı bilinmektedir. Müslüman coğrafyacılar dünyanın yuvarlak olduğuna inanırken (bunun delili olarak adı geçen haritanın küre şeklinde yapılmış versiyonunu gösterebiliriz) Avrupa’da dünyanın düz olduğu ve ortasında Vatikan Kilisesi’nin bulunduğu söyleniyordu. Dünyanın küre şeklinde olduğuna inanmak kilisenin merkezîliğini reddetmek olduğu için bu söylem yasaklanmıştı ancak 15. Yüzyılda bu inanış artınca Kristof Kolomb Hindistan’a gitmek için Ümit Burnu tarafına değil, –dünyanın yuvarlaklığından yararlanarak- batı istikametine yöneldi. Bunun sonucunda ulaştığı Amerika kıtasını Hindistan olarak kaydetmesinin sebebi budur. Kristof Kolomb orada yaşayanlara Hindu (Indian) demiştir, bugün de İngilizce’de Kızılderili için “Indian” kelimesi kullanılır.
2 Bugünkülere göre ters bir şekilde hazırlanan haritada –Kaşgarlı Mahmud’un haritasında olduğu gibi- Çin toprakları Yecüc ve Mecüc bölgesi olarak kayıtlıdır. 17. Yüzyıl Avrupalı coğrafyacılarından Rossi ve Sanson’un haritalarında da bu bölge aynı isimle (Gog and Magog) kaydedilmiştir. Bu da coğrafyacıların dünya algılarını çizerken öncekilerden bağımsız olmadıklarına ve birbirlerinden etkilendiklerine örnektir.
3 Said Hamdun & Noel King, Ibn Battuta: In Black Africa, London: Rex Collings, 1975, s. 5.
4 İbn Battuta, Büyük Dünya Seyahatnamesi, Yeni Şafak Kültür Armağanı, s. 20.
5 Örneğin İbn Battuta 1332’nin Eylül’ünde Hac görevi için Mekke’de bulunduğunu, ertesi yıl Eylül ayında Bursa’da Aşure Gecesi’ne katıldığını belirtmektedir. Kitabın ilerleyen sayfalarında aynı tarihlerde Hindistan’a gittiğini de söylemiştir. Bu kronolojik hatada araştırmacılar İbn Battuta’nın Hindistan’la ilgili verdiği tarihin yanlış olduğunu saptamıştır:
David Waines, The Odyssey of Ibn Battuta: Uncommen Tales of a Medieval Adventurer, New York 2010, s. 11.
6 Routledge&Kegan Paul, Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325-1354, Great Britain 1983, s. 13
7 Talal Harb, Rıhlet-ül Ibn Batuta, Tuhfet-un Nuzzâr fi Garâib-il Emsâr, Beyrut-Lübnan 2007, s.323.
Bu isim İngilizce çevirilerde de “Bilun” olarak geçmektedir fakat Yeni Şafak Gazetesi’nin yayınladığı seyahatnamede “Bilan” olarak kaydedilmiştir: İbn Battuta, Büyük Dünya Seyahatnamesi, Yeni Şafak Kültür Armağanı, s.226.
8 İbn Battuta’nın bazı abidevî eserleri ve şehirleri tanıtırken eserinden faydalandığı Endülüslü seyyah İbn Cübeyr’in eserini burada anmak gerekir. İbn Battuta’dan bir asır önce yaşamış olan bu seyyahın üç yıl süren yolculuğu seyahatnamesinde anlatılmıştır. Endülüs’ten hacca gidip gelen İbn Cübeyr gibi yola çıkan İbn Battuta, ondan çok daha büyük bir seyyah olmuştur.
9 David Waines, The Odyssey of Ibn Battuta: Uncommen Tales of a Medieval Adventurer, New York 2010, s. XI.
10 İbn Battuta, İbn Battuta Seyahatnamesi, I, Çev: Sait Aykut, İstanbul 2004, YKY, s. 443.
11 A.g.e, s. 463-64.
12 A.g.e, s. 423.
13 A.g.e, s. 142-43.
14 İbn Haldun, Mukaddime, I, Haz: Süleyman Uludağ, Dergah Yay., İstanbul 2009, s. 410.