Download "TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ. Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı"
1 TÜRKİYE CUMHURİYETİ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ Enerji, Su ve Çevre İşleri Genel Müdür Yardımcılığı Ocak 2008
2 TÜRKİYE NİN ENERJİ STRATEJİSİ Türkiye, başta Orta Doğu ve Hazar Havzası olmak üzere, dünyanın ispatlanmış gaz rezervlerinin % 71,8 inin ve ispatlanmış petrol rezervlerinin %72,7 sinin bulunduğu bir bölgede yer almaktadır. Bu nedenle, Türkiye, kaynak ülkeler ile tüketici pazarları arasında doğal bir köprü işlevi görmekte ve kaynak ve güzergâh çeşitlendirilmesi yoluyla enerji güvenliğinin sağlanmasında önemli bir ülke olarak ön plana çıkmaktadır. Bu hususlar günümüzde Avrupa da daha da önem kazanmıştır. Avrupa nın enerji arzı güvenliğine katkı sağlayacak olan tamamlanmış ve halen gerçekleştirilmekte olan önemli boru hattı projeleri, Avrasya enerji ekseninde önemli bir transit ülke ve bölgedeki enerji merkezi olarak Türkiye nin oynamakta olduğu rolün önemini arttırmaktadır. Bu hedeften hareketle, Türkiye, geniş Hazar Havzası hidrokarbon kaynaklarının doğrudan Batı pazarlarına ulaştırılmasını öngören ve 21. Yüzyılın İpek Yolu olarak sunulan Doğu-Batı Enerji Koridorunun gerçekleştirilmesine ön ayak olmuştur. Kafkasya ve Orta Asya yı Avrupa ya bağlayan boru hattı projeleri, bölgenin Batı ile entegrasyonu açısından yararlı olacaktır. Güvenli ve ticari açıdan kârlı boru hatları, bölgeye istikrar ve refahın getirilmesine katkı sağlayacaktır. Doğu-Batı Enerji Koridorunun en önemli bileşenini oluşturan Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı, Azeri-Çırak-Güneşli (AÇG) sahasından başlayarak, Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden, çevresel açıdan hassas Karadeniz ve Türk Boğazlarını by-pass ederek, Türkiye nin Akdeniz kıyısındaki Ceyhan daki terminale ulaşmaktadır. Günde 1 milyon varil (yaklaşık olarak dünya petrol arzının % 1,5 i) petrol ihraç kapasitesine sahip boru hattı, 1760 km ile en uzun ikinci boru hattı olmak özelliğini taşımaktadır. BTC boru hattından ilk petrol 4 Haziran 2006 tarihinde, Ceyhan da tankere yüklenmiştir. 16 Haziran 2006 tarihinde, Kazakistan BTC petrol boru hattı projesine resmi olarak katılmıştır. Bu amaçla, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev arasında anılan tarihte, Almati de Ev Sahibi Ülke Anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya göre, Kazak ham petrolü, Hazar Denizi nden tankerlerle Bakü ye getirilerek, BTC boru hattıyla Ceyhan a pompalanacaktır. BTC boru hattının resmi açılış töreni, Türkiye de 13 Temmuz 2006 tarihinde gerçekleştirilmiş olup, 21 Aralık 2007 tarihi itibariyle BTC üzerinden 328. tankere petrol yüklemesi yapılmıştır.
3 BTC ve BTE Projeleri Dünyadaki günlük petrol tüketiminin yaklaşık % 3,7 sinin Türk Boğazları yoluyla taşınması nedeniyle enerji güvenliği açısından, Türk Boğazlarının ayrı bir önemi vardır. İstanbul Boğazı ndan geçen petrol ve petrol ürünlerinin miktarı 1996 yılında 60 milyon ton olurken, 2006 yılında olağanüstü bir artışla milyon tona ulaşmıştır. Bu rakamın, 2009 yılında Hazar Denizi nden Karadeniz e ulaştırılması beklenen petrol ve büyük miktarlardaki Rus petrolüyle yaklaşık milyon tonu bulacağı tahmin edilmektedir. Yoğun tanker trafiği ve aynı zamanda Türk Boğazları nın fiziksel oluşum özellikleri dikkate alındığında, tehlikeli yük taşıyan bir tankerin neden olacağı deniz kazası kaçınılmaz görünmektedir. Sözkonusu bir kaza, insani ve çevresel tehlikelere ek olarak, petrolün dünya pazarlarına akışında kesintiye neden olacaktır. Çözüm, Boğazları by-pass edecek alternatif petrol ihraç seçeneklerinde yatmaktadır. Enerji şirketleri durumun ciddiyetinin farkında olup, Türk Boğazları ndan geçebilecek petrol için bir sınır değerinin olduğunun bilincindedirler. By-pass boru hatlarına ilişkin olarak bir dizi Gönüllü İlkeler, 2000 yılı Aralık ayında, ABD ve İngiltere Hükümetleri ile Chevron, Texaco, Conoco, Shell ve BP gibi petrol şirketleri ve de birçok sivil toplum kuruluşu tarafından kabul edilmiştir.
4 Çeşitli by-pass projeleri arasında Türk Hükümeti Trans-Anadolu (Samsun-Ceyhan) Bypass Petrol Boru Hattı nı desteklemeye karar vermiştir. Bu projenin alternatiflerine göre avantajları şu şekilde özetlenebilir: 1. Samsun un Karadeniz in doğusundaki petrol çıkış noktalarına olan yakınlığını, Karadeniz de denizyolu ile petrol taşımacılığını en aza indirgeyecektir. 2. Ceyhan da hâlihazırda mevcut enerji altyapısı, yeni ve maliyetli altyapı yatırımları yapılması zorunluluğunu ortadan kaldıracaktır. 3. Çevresel olarak en yönetilebilir by-pass seçeneğini oluşturmaktadır. Trans-Anadolu Boru Hattı nın temel atma töreni 24 Nisan 2007 tarihinde Ceyhan da gerçekleştirilmiştir. Doğu-Batı Enerji Koridoru nun ikinci bileşeni olan Bakü-Tiflis-Erzurum (BTE) Doğal Gaz Boru Hattı, 3 Temmuz 2007 itibariyle faaliyete geçmiştir. Hazar Denizi nin Azerbaycan a ait kesiminde yer alan Şahdeniz sahasında üretilecek doğal gazı Gürcistan üzerinden Gürcistan-Türkiye sınırına ulaştıracak olan boru hattından yılda 6,6 milyar m 3 doğal gaz ihraç edilmesi öngörülmektedir. BTE Doğal Gaz Boru Hattı aynı zamanda, Türkmenistan ve Kazakistan da yer alan dünyanın dördüncü büyük doğal gaz rezervlerine erişecek olan Hazar Geçişli Doğal Gaz Boru Hattı Projesi nin ilk ayağı olarak değerlendirilmektedir. Güzergâh ve kaynak çeşitlendirmesine ilave katkılarda bulunacak olması nedeniyle Hazar Geçişli Doğal Gaz Boru Hattı Projesi özel bir ivedilik kazanmıştır. Arz güvenliği perspektifinden, Kazakistan ve Türkmenistan ın doğal gaz ve petrollerini Batı pazarlarına ihraçlarında tek bir ülke veya güzergâha bağımlı kalmamaları da önem taşımaktadır. Güneydoğu Avrupa Gaz Ringi Projesi çerçevesinde Türk, Yunan ve İtalyan doğal gaz boru hatları şebekelerinin enterkoneksiyonu (Türkiye-Yunanistan-İtalya Enterkonektörü) gibi projelerle Hazar petrol ve doğal gaz kaynaklarının çoklu boru hatları ile Avrupa ya taşınması, Avrupa nın enerji çeşitlendirme çabalarının da temel bileşenlerinden birini teşkil edecektir. Projeye ilişkin Türkiye-Yunanistan-İtalya Doğal Gaz Ulaştırma Koridorunun Geliştirilmesine İlişkin Hükümetlerarası Anlaşma üç ülkenin Enerji Bakanları tarafından Roma da 26 Temmuz 2007 tarihinde imzalanmıştır. Türkiye nin enerji şebekesinin AB ile bütünleşmesi Şubat 2003 te imzalanan Türkiye- Yunanistan Enterkonnektörü Hükümetlerarası Anlaşması ve Aralık 2003 tarihinde BOTAŞ ile DEPA arasında imzalanan Alım-Satım Anlaşması ile sağlanmıştır. Sayın Başbakanımız ile Yunanistan Başbakanı Karamanlis, 3 Temmuz 2005 tarihinde Türkiye-Yunanistan sınırında İpsala da biraraya gelerek ortak doğal gaz boru hattı inşaatı projesinin temel atma törenini gerçekleştirmişlerdir. Türkiye-Yunanistan Doğal Gaz Boru Hattı, 18 Kasım 2007 tarihinde İpsala da iki ülke Başbakanlarının katılımıyla düzenlenen açılış töreniyle hizmete girmiştir. Plato döneminde Türkiye üzerinden Yunanistan a 3 milyar m 3, İtalya ya ise 8 milyar m 3 e doğal gazın ulaştırılması beklenmektedir.
5 Doğal gazın Türkiye-Bulgaristan-Romanya ve Macaristan üzerinden Avusturya ya taşınmasını öngören Nabucco Doğal Gaz Boru Hattı Projesi ne ilişkin çalışmalar ise devam etmektedir. Son olarak, Jozias van Aartsen Avrupa Birliği Komisyonu tarafından Nabucco Projesi Koordinatörü olarak atanmıştır. Öte yandan, Mısır doğal gazını Ürdün ve Suriye üzerinden Türkiye ye ulaştıracak olan Arap Doğal Gaz Boru Hattı nın 2009 yılında yapımının tamamlanması ve işler hale getirilmesi planlanmaktadır. Doğal Gaz Boru Hatları Austria TURKEY: NOT ONLY A TRANSIT CORRIDOR BUT ALSO AN ENERGY HUB Nabucco Bosnia Herzegovina Russian Gas-West Blue Stream Trans-Caspian Kazakh Gas ITG Nabucco Shah Deniz Trans-Caspian Turkmen Gas ITGI İzmir Ceyhan LNG Liquifaction and Export Terminal Arab Gas PL Iraqi Gas (ITGEP) Iranian Gas Egyptian Gas Arab Gas PL 13 Türkiye aynı zamanda Irak doğal gaz rezervlerinin geliştirilmesine ilgi duymaktadır. Irak doğal gazının Kerkük-Ceyhan Petrol Boru Hattı nın geçiş hakkından yararlanarak ona paralel biçimde inşa edilecek bir boru hattıyla Türk ulusal şebekesine bağlanması kolaylıkla mümkündür. Bu kapsamda, Türkiye ile Irak arasında 7 Ağustos 2007 tarihinde Ankara da, Irak doğal gazının Türkiye ye ve Türkiye üzerinden Avrupa ya ulaştırılmasını öngören bir Mutabakat Muhtırası imzalanmıştır. Rus doğal gazının İsrail e ulaştırılması amacıyla Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı nın Ceyhan a ve Ceyhan dan Aşkelon a uzatılması da değerlendirilmektedir. İran ile Türkiye arasında yıllık kapasitesi 10 milyar m 3 olan bir doğal gaz boru hattı bulunmaktadır. Türkiye nin 2001 yılından bu yana fiilen doğal gaz ithal ettiği İran dan 2006 yılında aldığı doğal gaz miktarı yaklaşık 5,7 milyar m 3 olmuştur. İran ile enerji alanındaki işbirliğimiz, İran Petrol Bakanı Vezir Hamane'nin ülkemizi 14 Temmuz 2007 tarihli ziyareti sırasında iki ülke enerji işbirliğinin geliştirilmesini öngören Anlayış
6 Muhtırası nın imzalanması ile yeni bir boyut kazanmıştır. Bir ön mutabakat niteliği taşıyan muhtıradaki hususlara ilişkin görüşmeler teknik düzeyde devam etmektedir. Türkiye nin anılan projeler aracılığıyla Norveç, Rusya ve Cezayir den sonra Avrupa nın doğal gaz tedarikinde dördüncü ana arter olma hedefi, Türkiye-AB ilişkilerinde yeni bir işbirliği alanı açacak ve Avrupa nın Asya ile bağlantılarını daha da güçlendirecektir. Yukarıda bahsedilen projelerin ve diğerlerinin tamamlanmasıyla, 2012 yılı itibariyle, dünya petrol arzının % 6 ila 7 sinin Türkiye üzerinden geçeceği ve Ceyhan ın önemli bir enerji dağıtım merkezi ve Doğu Akdeniz in en büyük petrol satış terminali olacağı tahmin edilmektedir. Ceyhan Terminal i Kerkük, Bakü ve Samsun dan gelen ham petrolün ulaştığı son nokta olarak inşa edilmiştir. Ceyhan Terminali nin avantajlarından biri de, son teknolojiyle oluşturulmuş ve VLCClerle birlikte ULCClerin de yüklenmesine imkan tanıyan halihazırdaki altyapısıdır. Bu gelişmeler, dünyanın ekonomik merkezleri ve enerji kaynakları arasında Türkiye nin önemli bir geçiş yolu olma iddiası doğrultusunda artan stratejik önemini doğrulamaktadır. Başlıca Boru Hattı Sistemleri ve Projeleri
7 Ceyhan Terminali
8 Türkiye nin Enerji Profili Hızla büyüyen ekonomisiyle Türkiye, dünyada en süratli büyüyen enerji pazarlarından biri haline gelmiştir. Türkiye, son yıllarda enerji sektörünün her alanında hızla artan bir taleple karşı karşıyadır. Son dönemde yapılan tahminler, önümüzdeki yıllarda enerji talebinin yılda % 6-8 artış olacağını göstermektedir yılında 92 milyon ton (toe) olan enerji tüketiminin, 2010 yılında 126 milyon tona, 2020 yılında ise 222 milyon tona çıkması beklenmektedir. Türkiye nin artan enerji talebi karşısında kendi enerji kaynaklarının sınırlı olması, başta petrol ve doğal gaz olmak üzere, enerji kaynaklarının ithaline bağımlılığı da beraberinde getirmiştir. Şu anda, toplam enerji talebinin yaklaşık % 30 unu kendi kaynaklarından karşılayan Türkiye, talebin geri kalanını da farklı ithal yollarıyla tedarik etmektedir. Türkiye, hem enerji kaynağının türü, hem de menşei bakımından daha fazla çeşitlendirmeye büyük önem atfetmektedir. Bu bağlamda, arama ve üretim faaliyetleri de yoğunlaştırılmaktadır. Türkiye nin enerji politikası, Türkiye nin AB ye aday ülke olarak ilan edildiği 1999 yılındaki Helsinki Zirvesi nden bu yana büyük ilerleme kaydetmiştir. Türkiye, ulusal ekonomisinde rekabet gücünü teşvik etmek için enerji sektörünün rasyonel ve etkin işleyişine de büyük önem atfetmektedir. Türkiye, AB nin iç enerji piyasalarına entegrasyonu hedefi doğrultusunda, 2001 yılında kabul edilen Elektrik Piyasası Kanunu ve Doğal Gaz Piyasası Kanunu ile AB direktiflerini uygulayarak, elektrik ve doğal gaz piyasalarını yeniden yapılandırma ve serbestleştirme konusunda kaydadeğer ilerleme göstermiştir. Petrol Piyasası Kanunu ve Sıvılaştırılmış Petrol Gazları Piyasası Kanunu ile rekabet odaklı mekanizmalar hayata geçirilmiştir. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) elektrik, doğal gaz, petrol ve sıvılaştırılmış petrol gazları piyasalarının düzenlenmesi ve denetlenmesi görevlerinden sorumlu olarak kurulmuştur. Yenilenebilir enerji kaynaklarına ilişkin olarak, serbestleştirilmiş enerji piyasalarında yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimini teşvik etmek üzere Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun 2005 yılında kabul edilmiştir. Enerjinin verimli kullanımı, israfın önlenmesi, enerji maliyetlerinin ekonomi üzerindeki yükünün azaltılması, enerji kullanımında verimliliğin arttırılması ve çevrenin korunması amacıyla Enerji Verimliliği Kanunu 2 Mayıs 2007 de kabul edilmiştir. Türkiye, artan enerji talebini sürdürülebilir bir şekilde karşılayabilmek amacıyla yerel taşkömürü ve linyit rezervlerinin, hidro ve rüzgâr ile güneş enerjisi gibi diğer yenilenebilir kaynaklarını tam olarak değerlendirmeyi hedeflemektedir. Nükleer enerjinin Türk enerji karışımına entegrasyonu da artan elektrik talebi karşılanırken ithal yakıtlara bağımlılığın arttırılmasından kaçınılmasının bir yolu olacaktır sayılı Nükleer Güç Santrallerinin Kurulması ve İşletilmesi ile Enerji Satışına İlişkin Kanun 21 Kasım 2007 tarihinde kabul edilmiş olup, 5000 MW kurulu güce tekabül edecek nükleer güç santrallerinin 2012 den sonra devreye alınması beklenmektedir.
BOTAŞ BORU HATLARI İLE PETROL TAŞIMA A.Ş. 2008 YILI SEKTÖR RAPORU BİLKENT ANKARA İ ç i n d e k i l e r Sayfa No I. B0TAŞ IN SEKTÖR İÇİNDEKİ YERİ 3 1. Irak-Türkiye Ham Petrol Boru Hattı 5 2. Ceyhan-Kırıkkale