İYİ ÜNİversite olmak prof. Dr. Necati AĞiraliOĞLU
Yüklə 438.99 Kb.
ölçüsü 438.99 Kb.
Uluslararası kurumlar tarafından hazırlanıp 2012 yılında yayınlanan raporlara göre dünyadaki en iyi 400 üniversite arasına Türkiye’den hiçbir üniversite girememiştir ((usnews.com/woldsbest; www.arwu.org; Ağıralioğlu, 2012a). Bunun sebepleri düşünülürken, iyi üniversite olmak ne demektir sorusu akla gelmektedir.
USNEWS and World Report, üniversiteleri lisansüstü programlara göre sıralamaktadır. Burada 1. İşletme, 2. Hukuk, 3. Tıp, 4. Mühendislik, 5. Beşeri Bilimler, 6. Sağlık, 7. Halkla İlişkiler, 8. Güzel Sanatlar şeklinde bir gruplandırma yapılmaktadır. (USNews, 2012).
Öte yandan Academic Ranking of World Universities’ e (www.arwu.org) göre dünya üniversiteleri akademik olarak sıralanırken;
1. Mezunlardan Nobel ödülü veya Fields madalyası kazanan (%10),
2. Öğretim üyelerinden Nobel ödülü veya Fields madalyası kazanan (%20),
3. Yüksek atıf alan araştırmacı (%20),
4. Nature (Tabiat) ve Science (Bilim) dergilerinde makale (%20),
5. SCI ve SSCI’e giren dergilerde makale (%20),
6. Her akademisyenin akademik çalışması (%10)
şeklinde hepsi akademik yayına dayalı olan 6 kriter esas alınmaktadır (www.arwu.org/).
2012 yılına göre mezunlarından ödül alan üniversiteler arasında 1. Harvard, 2. Cambridge, 3. MIT, 4. UC Berkeley ve 5. Columbia ilk beş sırayı almıştır. Öğretim üyelerinden ödül alanlarda ise sıralama şöyledir: 1. Harvard, 2. Cambridge, 3. Princeton, 4. Chicago ve 5. MIT (rankingwatch.blogspot.com).
2012 yılı en iyi üniversiteler sıralamasında ilk 10’a girenler: 1. Harvard, 2. Stanford, 3. MIT, 4. UC Berkeley, 5. Cambridge, 6. Caltech, 7. Princeton, 8. Columbia, 9. Chicago ve 10. Oxford’dur. İlk 10’a giren bu üniversiteler, bir yıl önce ilk 10’a girenlerle aynıdır.
Üniversiteler konularına göre de sıralanmaktadır. 2012 yılında MIT şu konularda dünya birincisi olmuştur: Dilbilim, bilgisayar bilimleri, kimya mühendisliği, inşaat mühendisliği, elektrik mühendisliği, makine mühendisliği, ekonomi ve ekonometri, fizik ve astronomi, matematik, kimya ve malzeme bilimleri.
Harvard ise modern diller, tıp, psikoloji, eczacılık, yer ve deniz bilimleri, siyaset ve uluslararası çalışmalar, hukuk, sosyoloji ve eğitim konularında birinci olmuştur.
Oxford ise filoloji, jeoloji ve tarih konularında birincidir. Stanford çevre bilimleri, istatistik ve yöneylem araştırması ile iletişim ve medya çalışmalarında en öndedir. Cambridge de İngiliz dili ve edebiyatı konusunda birinci olarak belirlenmiştir (rankingwatch.blogspot.com).
Uluslararası sıralamalarda ARWU (Academic Rankind of World Universities), 5 geniş konu sahası esas alarak listelerini hazırlamaktadır. Bunlar, 1. Tabii Bilimler ve Matematik, 2. Mühendislik, Teknoloji ve Bilgisayar Bilimleri, 3. Hayat ve Tarım Bilimleri, 4. Klinik Tıp ve Eczacılık, 5. Sosyal Bilimlerdir.
NRC (National Research Council) (nationalacademies.org/nrc/ )ise 41 alandaki lisansüstü programlarını 1. Verilen doktora sayısına, 2. Özel sahalarda verilen doktora sayısına, 3. Her programa düşen ortalama doktora sayısına göre yapmaktadır. Bu sıralamada, 1. Güzel Sanatlar ve Beşeri Bilimler, 2. Biyolojik Bilimler, 3. Mühendislik, 4. Fizik Bilimleri ve Matematik, 5. Sosyal Bilimler ve Davranış Bilimleri şeklinde değerlendirmeler yapılmaktadır.
Times Higher Education World University Rankings (www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/) ise ilk defa 2010 yılında dünya üniversiteleri için bir sıralama yapmış ve Tablo 1’ deki 15 kriteri 5 gruba ayırarak ağırlıklı değerlendirmelerde bulunmuştur. Tablodan görüldüğü gibi sıralamada ağırlığın %60’ı bilimsel yayın ve atıf sayılarına ayrılmıştır.
Tablo 1 Times Higher Ecucation’a göre sıralamada kullanılan 15 kriter ve bunların yüzdeleri
Bir Öğretim üyesinin ortalama yayın sayısı
Bir lisans öğrencisine düşen doktora sayısı
Bir öğretim üyesine düşen doktora sayısı
Bir yayına düşen atıf sayısı
Toplam öğrenci sayısına düşen yabancı uyruklu öğrenci sayısı
Toplam öğretim üyesi sayısı içinde yabancı uyruklu öğretim üyesi sayısı
Toplam yayın sayısı içinde yabancılarla ortak yapılan yayın sayısı
Bir araştırmacıya düşen sanayiden sağlanan gelir
Bunlar gibi çoğu değerlendirmelerde üniversitelerin genellikle akademik çalışmaları değerlendirilmektedir. Üniversitenin öğretim gibi diğer faaliyetleri ve üniversitelerin mevcut altyapıları değerlendirilmemektedir. Hâlbuki üniversitelerin sadece akademik çıktıları değil, öğrenci yetiştirmek gibi diğer faaliyetleri ve bütün faaliyetlerin verimini sağlayan altyapı tesisleri de önemlidir. Türkiye’deki üniversitelerin verimi hakkında daha önce tarafımızdan bazı çalışmalar yapılmıştır (Ağıralioğlu, 1997; 1999; 2001; 2011).
Bu çalışmada ise Türkiye üniversiteleri için bütün altyapıların ve bütün faaliyetlerin değerlendirilebileceği ölçülebilir kriterler ortaya konmaya çalışılacaktır. Bu incelemede, Türkiye’de üniversite hakkında genel bilgiler sunulduktan sonra, dünyadaki en iyi üniversiteler ışığı altında iyi bir üniversite olmak için gerekli görülen kriterler üzerinde durulacaktır. Son olarak bir üniversitenin durumunu sınıflandırmak için bu kriterlere bağlı olarak anket soruları hazırlanacak ve sonuçların değerlendirmesi yapılacaktır. Dünya literatüründe bu konu ile ilgili yapılmış bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu bakımdan buradaki inceleme konusunda yapılan ilk çalışma özelliğindedir.
Bu çalışma ile Türkiye’de üniversite standartlarının oluşmasına, kalitenin yükseltilmesine ve birbirleri ile yarışır hale gelmesine destek verilmek istenmiştir. Bu çalışma yardımı ile insanlar ve üniversiteliler, üniversiteleri değerlendirebilecektir. Bunun yanında, üniversitelerle ilgili bilgiler ve anket soruları sunularak, insanların özellikle üniversite adaylarının, velilerin ve iş dünyasının üniversiteler hakkında gerçek bilgiler edinmelerine katkı sağlamak hedeflenmiştir.
Bu inceleme bir üniversitenin altyapı ve hizmetlerindeki eksikliklerinin tespiti, giderilmesi ve takibi için de kullanılabilir. Çalışma yapılırken dünyanın en iyi üniversitelerinin verileri toplanmıştır. Çalışmada elbette belli bir ülkenin veya üniversitenin propagandası hedeflenmemiş; iyi üniversite fikrinin toplumda yaygınlaştırılmasına katkı sağlanmak istenmiştir.
2. ÜNİVERSİTE HAKKINDA GENEL BİLGİLER
2.1 Üniversite Hizmetleri
Bir üniversitenin ana görevi eğitim ve araştırma yapmaktır. Konunun ayrıntılarına girmeden önce, bir üniversiteden vermesi beklenen hizmetler kısaca gözden geçirilecektir.
Öğrencileri Eğitmek: Üniversiteye gelen öğrenciye mesleği için gerekli temel bilgiler yanında toplumu, kâinatı, kültürleri ve insanları anlamada bazı temel ilkeler verilmeye çalışılır. Bilgi ve görgüsünün artması için bazı altyapılar oluşturulur. Bu eğitimde bilgiler edinme yanında bilgiye ulaşma vasıtaları öğretilir ve bazı becerilerin kazanılması sağlanır. Kısaca bu eğitimle üniversiteler (devletler) iyi meslek adamı (uzman) ve iyi bir insan (vatandaş) yetiştirmeyi hedeflerler.
Araştırmalar Yapmak ve Bilgi Üretmek: Üniversite kadroları kendi alanlarında bilimsel ve uygulamalı araştırmalar yaparlar. Bu araştırmalardan elde edilen sonuçlar, raporlar halinde hazırlanır, ulusal ve uluslararası kongrelere sunulur, hakemli dergilerde yayınlanır. Üniversitelerde öğretim elemanları öğrencilerle birlikte bilgi üretirler. Bir bakıma üniversite bilgi üreten bir merkezdir.
Dil Öğretmek: Üniversite eğitimi dil ve kavramlara dayandığı için üniversitelerin mensuplarına resmi dil kadar en az bir yabancı dili öğretmeleri için gerekli alt yapıları hazır bulundurmaları istenir.
Bilgiyi Yaymak: Üniversiteler kendi ürettikleri veya başka kişi ve kurumlarca üretilen bilgileri topluma yayarlar. Mevcut ve yeni bilgileri konferanslar, raporlar, kitaplar ve medya vasıtaları ile topluma yayarak bilgi toplumu oluşmasına katkı sağlarlar.
Fikir ve İnsan Gücü Kaynağı olmak: Devlet ve özel kuruluşlar için üniversite fikir ve insan gücü kaynağı olur. Fertler veya kurumlar, üniversitelerden kendi konularında fikir sorabilir, rapor isteyebilirler. Çeşitli kuruluşlar üniversitelerdeki insan gücünden uzman veya yönetici olarak faydalanabilirler.
Toplum ve Devletle İşbirliği Yapmak: Üniversiteler kişi, kurum ve kuruluşların ihtiyaçlarını sağlamak üzere toplum ve devletle işbirliği yaparlar. Böylece bölgelerinin, ülkelerinin veya devletlerinin, hatta evrenin problemlerinin çözümüne katkı sağlarlar. Bunun için, kendi bölgeleri başta olmak üzere, projeler üretebilir, çeşitli kurum ve kuruluşlara danışmanlık yapabilir ve mahkemelere uzmanlıkları konusunda bilirkişilik hizmetleri verebilirler.
Ülkeler üniversitelerini şekillendirirken bazı üniversitelerde belli hizmetlere daha fazla ağırlık vererek kaynakların israf edilmesini önlemeye çalışmaktadırlar.
2.2 Ülkelerin Üniversite Sayıları
Dünya ülkelerinde pek çok sayıda üniversite kurulmuş veya yeni kurulmaktadır. 2012 yılına göre en çok üniversite ve yüksek okulu bulunan 10 ülke ve üniversite sayıları Tablo 2’de gösterilmiştir (Top 10 Countries with Most Universities 2012). En çok üniversite ve yüksek okul Hindistan’da bulunmakta, ondan sonra ABD gelmektedir.
Tablo 2 Ülkelerin üniversite sayıları
Bazı üniversiteler reformlar yaparak kendilerini yenilemekte, bazıları ise değişime direnmektedir (Leggon, 1997; Levine, 1997). Ülkeler yeni üniversiteler kurmuş ve hızla kurmaya devam etmektedirler. Son 6 yılda Meksika’da 105 üniversite kurulmuştur. Hindistan’da hükümet 2020 yılına kadar 100 yeni üniversite kurulması gerektiğini beyan etmiştir. Çin’de 2000 yılında 1000 olan üniversite sayısının 10 yıl içinde iki katına çıkacağı bildirilmiştir. Brezilya’da 1997-2009 arasında 1512 yeni üniversite kurulmuştur (Marmolejo, 2012a).
2030 yılında dünyanın en kalabalık ülkesi olması beklenen Hindistan’da şu anda öğrenim çağında (6-23 yaş arası) 370 milyon kişi bulunuyor. Hindistan’da gelecek 40 yılda nüfusun artmayacağı, fakat Çin’de aynı dönemde üniversite çağındaki nüfusun %23 azalacağı tahmin ediliyor. Hindistan hükümeti 2020 yılına kadar 1000 yeni üniversite ve 50.000 kolej (yüksek okul) kurulmasına ihtiyaç olduğunu belirtmiştir. Bu ise yılda 125 üniversite ve 6250 kolej kurmak demektir (Marmolejo, 2012b).
Türkiye’de 2012 itibarıyla 180 dolayında üniversite bulunmaktadır. Bunların çoğu yeni kurulmuştur. Bu üniversitelerin %30’dan fazlası vakıf üniversitesi, diğerleri devlet üniversitesidir. Bu üniversite ve yüksek okulların 2 tanesi ileri teknoloji enstitüsü, 10 tanesi teknik üniversite, 4 tanesi askeri okul, bir tanesi güzel sanatlar üniversitesi ve bir tanesi polis akademisidir.
2.3 Üniversite Türleri
Yüksek öğretim kurumları, yani üniversite ve yüksek okullar (kolejler) tek tür değildir. Dünyada pek çok tür yüksek okul ve üniversite vardır. Bu kurumlar çeşitli şekillerde sınıflandırılabilirler. (1) Kurumu kuran kuruluşa göre sınıflandırma: (a) Devlet üniversitesi, (b) Vakıf üniversitesi veya (c) Özel üniversite. (2) Eğitim süre ve seviyelerine göre sınıflandırma (a) 2 yıllık veya (b) 4 yıllık kuruluşlar. İki yıllık okulların kayıt ücreti az olduğu için bazı öğrenciler 2 yıllık okula girmekte ve sonra 2+2 = 4 şeklindeki yapıya uygun olarak 4 yıllık kısmına geçebilmektedirler.
Ayrıca yüksek lisans veya doktora üniversiteleri söz konusudur. Bunlardan başka araştırma üniversiteleri de denen kurumlar vardır. Bunlar 60 tanesi ABD’de, 2 tanesi Kanada’da olmak üzere sıralamada önde olan toplam 62 üniversite bir araya gelmişler ve Amerikan Üniversiteler Birliğini oluşturmuşlardır. Bu birliğin hedefi ABD’de doktora programlarını standartlaştırmak ve bilimsel araştırmalar yapmaktır.
Bunlardan başka çeşitli ülkelerde farklı amaçlı ve yapılı yüksek öğretim kurumları meydana getirilmiştir. Bunlar arasında aşağıdaki türler sayılabilir.
Topluluk (community) yüksek okulları,
Müzik ve sanat yüksek okulları,
Edebiyat ve felsefe yüksek okulları,
Uluslararası üniversiteler (dünya üniversitesi),
Başka ülkelerde şube açan üniversiteler,
Çok kampuslu üniversiteler,
Uzaktan eğitim kurumları,
Açık öğretim üniversiteleri
Teknoloji üniversiteleri (MIT ve Caltech gibi),
Tıp ve sağlık bilimleri,
Askeri yüksek okullar ve harp akademileri,
Askeri tıp akademileri,
Kadın yüksek okulları,
Yüksek teknik okullar,
Tarım yüksek okulları,
Öğretmen yüksek okulları ve
Dinlere bağlı yüksek okullar.
Görüldüğü gibi dünyada tek tür üniversite yoktur. Dünyadaki üniversiteler: 1. Araştırma üniversiteleri, 2. Doktora Üniversiteleri, 3. Yüksek lisans üniversiteleri ve kolejler (yüksek öğretim okulları) 4. Lisans kolejleri, 5. Mühendislik ve teknoloji okulları, 6. Tıp okulları ve sağlık merkezleri şeklinde sınıflandırılmaktadır. Ayrıca 2 yıllık ve 4 yıllık yüksek okullar vardır.
Öte yandan bazı üniversiteler yeni kurulurken, bazılarının kuruluşu en az 100 yıl öncesine dayanır. Bir kısmı doğrudan üniversite olurken, bazısı bir yüksek okuldan veya bir akademiden üniversiteye döndürülmüştür. Bir üniversitenin gerçekten üniversite olabilmesi için kuruluşundan itibaren uzun zaman geçmesi gerekebilir. Bir üniversitenin iyileştirilmesi de uzun zaman alır.
Türkiye’de de siviller için meslek yüksek okulları, konservatuarlar, üniversiteler, teknik üniversiteler, teknoloji enstitüleri gibi çeşitli üniversite ve yüksek okul türleri vardır.
Bütün dünyada olduğu gibi, Türkiye’de de bütün yüksek okulları ve üniversiteleri aynı duruma getirmek hem gerekli değildir hem de imkânlar ve kaynaklar bakımından mümkün değildir. Ayrıca farklı amaçlı okulların farklı yapılarda olmaları verim ve kalite açısından da uygun olmaktadır. O zaman, nasıl bir üniversite isteniyor sorusu akla gelebilir. Devlet, önce sanayi ve iktisat politikaları ile birlikte dış politikasını ortaya koyduktan sonra bunlara uygun bilim ve teknoloji siyasetini belirlemelidir. Burada iyi bir üniversite için olmazsa olmaz şartlar üzerinde durulacaktır. Önce Türkiye Cumhuriyetinin ilk yıllarındaki üniversiteye bir göz atılacaktır.
2.4 İlk Yıllar
1869 yılında yayınlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile İstanbul’da bir Darülfünun-u Osmanî (Osmanlı Bilimlerevi) adıyla Avrupa tarzında bir üniversite kurulması planlanmış, ancak 1900 yılında II. Abdülhamit zamanında Darülfünun-u Şahane adıyla bu kuruluş açılabilmiştir. Darülfünunda Mülkiye, Hukuk ve Tıbbiye mektepleri yanında Ulum-ı Aliyye-i Diniyye, Edebiyat, Ulum-u Riyaziye ve Tabiiye (Tabiat Bilimleri) kolları bulunuyordu. 1912’de çıkarılan bir düzenleme ile kuruma bir miktar malî ve idari özerklik verildi; adı “İstanbul Darülfünunu” olarak değişti. Bağdat ve Konya Hukuk mektepleri, İstanbul’daki Dişçilik ve Eczacılık okulları Darülfünun bünyesine katıldı. İstanbul Darülfünunu 1933 yılında İstanbul Üniversitesine dönüştürüldü.
Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde ilk kurulan İstanbul Üniversitesi ve diğer akademik kuruluşların ilk yılları hakkında bazı bilgi ve veriler verilecektir.
Atatürk’ün üniversite reformu Alman üniversite modeline göre yapılmıştır. 1 Ağustos 1933’te İstanbul Üniversitesinde İsviçreli Prof. Albert Malche’nin hazırladığı rapor doğrultusunda Darülfünun kaldırılarak Batı’daki örnekleri gibi modern bir yüksek öğretim kurumu oluşturulmaya başlanmıştır (Namal ve Karakök, 2011). Darülfünunun 88 müderris, 36 müderris muavini ve 44 muallim ve 72 asistan olmak üzere toplam 240 öğretim elemanı kadrosundan 157’si (71 müderris ve muallim, 13 müderris muavini ve 72 asistan) tasfiye edilmiştir. Yeniden yapılandırılan üniversitede 4 fakülte kurulmuş ve fakültelere yurt dışından özellikle Alman ve Avusturyalı öğretim elemanları getirilmiştir.
1933 yılında yeni kurulan İstanbul Üniversitesinin öğretim elemanı sayıları Tablo 3’te verilmiştir. Toplam öğretim üyesi sayısı 180’dir. Ayrıca 142 asistan ve bilimsel yardımcının 43 tanesi yabancıdır.
Tablo 3 İstanbul Üniversitesinde 1933 yılındaki öğretim elemanı sayıları
O zaman Türkiye’de ilk ve tek üniversite olan İstanbul Üniversitesinin 1933’teki öğrenci sayıları Tablo 4’te gösterilmiştir. Planlanan sayı 2500 olduğu halde bütün sınıflardaki toplam öğrenci ilk yıl 3437’yi bulmuştur.
Tablo 4 İstanbul Üniversitesinde 1933’te kız ve erkek öğrenci sayıları
3. Hukuk Fakültesi
4. Tıp Fakültesi
İstanbul Üniversitesinde 1933-1945 yılları arasında öğretim üyesi ve öğretim yardımcısı olarak çalışan Alman ve Avusturyalı mültecilerin sayıları Tablo 5’te verilmiştir. (Widmann, 2000).
Tablo 5 Alman ve Avusturyalı mülteciler ve diğer yabancılar
4. Hukuk ve İktisat fakülteleri
İstanbul Üniversitesinde 1933-1942 yılları arasında, 9 yılda, hazırlanan üniversite yayınları Tablo 6’da verilmiştir (Namal, 2012). İlk dokuz yılda 352 kitap basılmış veya baskıya hazır hale getirilmiştir.
Tablo 6 İstanbul Üniversitesinde 1933-1942 yılları arasında hazırlanan üniversite yayın sayıları
Üniversitece bastırılan kitap
Baskıda olan kitap
Öğretim Üyelerinin Bastırdığı kitap
Çeviri Kitap (28’i basılmış)
Ayrıca İstanbul’daki yüksek okullarda 1933-1945 yıllarında çalışan Alman ve Avusturyalı öğretim üyeleri Tablo 7’de gösterilmiştir (Widmann, 2000). Bununla birlikte Yüksek Mühendis Mektebi Müfredat Programları, 1937-1938 Tedris senesinde ders veren 22 Türk ve 7 yabancı öğretim üyesi bulunmaktadır (Yüksek Mühendis Mektebi, 1937). Ayrıca İTÜ 1952 yılı mezunlar albümünde toplam 52 öğretim üyesi arasında 8 yabancı profesör adı geçmektedir. Bunların uyrukları anlaşılamamıştır.
Tablo 7 İstanbul’daki yüksekokullarda çalışan mülteci sayıları
Güzel Sanatlar Akademisi ( Mimar Sinan Üniversitesi)
Ankara’daki Akademik kuruluşlarda 1933 -1945 yılları arasında çalışan Alman ve Avusturyalı mülteci sayıları Tablo 8’de verilmiştir. Ankara’da çalışan diğer yabancıların sayıları hakkında bilgi bulunamamıştır.
Tablo 8 Ankara’daki akademik kuruluşlarda 1933-1945 yılları arasında çalışan Alman ve Avusturyalı mülteci sayıları
1. Ankara Devlet Konservatuarı
2. Ankara Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi
3. Numune Hastanesi (Tıp mensubu)
4. Hıfzıssıhha Enstitüsü (Tıp mensubu)
5. Yüksek Ziraat Enstitüsü
6. Siyasal Bilgiler Okulu
Türkiye Cumhuriyeti döneminde Türkiye’de görev yapan sadece Avusturyalı bilim adamı ve öğretmenlerin sayısı bile 50’den fazladır (Demir, 2011).
Yurt dışından Türkiye’ye getirilen elemanların çoğu kurumların kurulmasında ve yönetiminde görev almışlardır (Widmann, 2000).
Son olarak Türkiye’de ilk üniversite yıllarının kısa bir hikâyesi bir yabancının gözü ile aşağıda verilmiştir. Fermi (Fermi, 1968), Meşhur Göçmenler: Bilim İnsanlarının Avrupa’dan Göçü: 1930-1941, adlı kitabının İlk Cennet (Sığınılan) Ülke: Türkiye alt başlığında şunları yazıyor.
“1933 ilkbaharında, daha sonra Türkiye’nin batılılaşma modernizasyonu programını gerçekleştirecek olan Mustafa Kemal Paşa (Atatürk), İstanbul Darülfünunu yeniden yapılandırılacağını ilan etti. Türkiye ile Almanya arasındaki uzun süreli bağlantılardan dolayı, Türkiye hükümeti, meşhur bazı Alman bilim insanlarını alabileceğini ümit eden Türkiye hükümetinin bu isteğini Hitler’in bazı politikaları sayesinde gerçekleştirdi. Notgemeinschaft (Yurt Dışındaki Alman Bilim Adamlarına Yardım Cemiyeti) bu fırsatı değerlendirdi. İstanbul Üniversitesinin yeniden yapılandırılması üzerinde uzman danışman olan Philipp Schwartz, İsveçreli Profesör Malche’nin (raporu ve) yardımı ile ilk önce Cenova’da, daha sonra Ankara’da Türk hükümeti üyeleri ile müzakereler yaptı ve Alman Profesörleri ile sözleşmeler yapmak üzere tam yetki aldı. Türk parlamentosu (Meclis) eski Darülfünunu lağvetti ve onun yerine 4 fakülteli yeni bir üniversite kurdu. 1 Kasım 1933’te üniversite açıldığı zaman yaklaşık 50 Alman, üniversitenin fakültelerindeydi. Bunların çoğu 5 yıl sözleşme imzaladı ve Türk dilini öğrenecekleri ve belli bir süre içinde derste kullanacakları şartını kabul etti. Schwartz da bu elli kişiden birisiydi. Kendisi Amerika Birleşik Devletlerine gidene kadar Patoloji Enstitüsünün Başkanı olarak yirmi yıl İstanbul’da kaldı”.
“1935’te, Türkiye’de hukuk sistemini dini sistemden laik sisteme dönüştürmek üzere Ankara’da daha önce kurulmuş olan mevcut hukuk okulunu çekirdek alan tam bir üniversite kuruldu. Ankara Üniversitesi başka bir Alman hoca grubunu aldı; Türkiye’deki diğer kurumlara da bazı Almanlar yerleştirildi. Böylece yüzden fazla kadın ve erkek Türkiye’de akademik kadrolara alınmış oldu. Bunların en meşhuru Türk Musiki eğitimini yeniden yapılandırmada hükümete yardım eden ve 1939’da ABD’ye göç eden bestekâr Paul Hidemith idi. Bir başkası çok meşhur opera direktörü Carl Ebert’ti. O 1933 yılında Ankara’ya çağrıldı, Türk devlet Opera ve Drama Okulunu ve Türk Devlet Tiyatrosunu kurdu ve yönetti. Daha sonra altı yıl California’da kaldı ve 1954 yılında Almanya’ya dönmeden önce ABD vatandaşı oldu”.
“1933’te İstanbul Üniversitesinin ilk sözleşmeleri Notgemeinschaft ile Türk Hükümeti arasında imzalanmıştı. Daha sonra sözleşmelerin Nazi hükümeti tarafından onaylanması şart koşulmuştu. Hâlbuki Nazi hükümetinin bütün adayların sözleşmelerini feshetme yetkisi vardı. Naziler, Türk projesine dışarıda kültür propagandası operasyonu olarak bakmaya başlamışlar, sık sık ya bir sözleşmeyi iptal ediyor veya iki adaydan hangisinin tercih edileceğini belirliyorlardı. Gerçekten, Naziler Türkiye’deki Almanları yakın takibe almışlardı. Harp bitince Alman konsolosluğu hala Alman pasaportu olan bütün erkeklere askerlik hizmeti için davetiye gönderdi. Bütün Yahudilerin pasaportları iptal edildi. Fakat Yahudilerin yaklaşık yarısı veya çeyreği pasaportlarını ellerinde bulundurdu. Alman celpleri iptal edilmedi. Bir gün Asur Medeniyet Tarihçisi Hans Güterbock (1949’dan sonra Chicago Üniversitesine geçmişti) arabası ile evinin önüne gelince, kapıları açık Alman konsolosluğunun bir arabasının sokakta park etmiş olduğunu gördü. Askerlik celbini orada aldı. Fakat konsoloslukta, üniversite hocalarının askerlik hizmetinden muaf olduklarını, çünkü onların önemli bir kültür propagandası işi yaptıklarını söyledi. Güterbock 1935’te Ankara Üniversitesine katıldı ve daha sonra İstanbul Üniversitesinde ilk görevlendirilen bir Alman profesörün kız kardeşi Frances Hellman ile evlendi”.
“Türkiye’deki Alman akademik topluluğu birbiri ile bağlarını çok iyi korumuştu. Güterbock’un dediğine göre sadece Ankara’da 50 kadar Alman aile vardı. Fakat onun hanımına göre, elbette Alman yüksek sosyal hayatı İstanbul’daydı. Çeşitli dallarda öğretim yapan Alman profesörlerin ortak bir çalışması bir dergi yayınlamak oldu. Bu bilim adamları Almanya’da veya Avusturya’daki dergilerde yayın yapamıyorlardı. Harp döneminde Amerikan dergilerine ise kesinlikle ulaşılamıyordu. Alman hocaların tek yayın yapma imkânı Türk dergileriydi. Bunu yapmak için yazarlar çalışmalarının bir nüshasını Türkçe yazmak zorundaydılar. Bazı yayınevleri Türkçe dışındaki dillerde sadece çalışmanın özetini kabul ediyorlardı. Bu önemli bir fark meydana getirmedi. Türkiye dışından hiç kimse Türkçe dergileri okumuyordu. Bunun için Alman akademisyenler Şarkiyatçılıktan Sanskritçeye kadar her hangi bir bilimsel çalışmayı yayınlamak için kendi yayın sistemlerini kurdular. 18 sayı kadar devam eden bu dergi, Almanca dili konusunda tecrübeli olan Türkiye’deki özel bir yayınevi tarafından basıldı. Fakat satışını Alman ilim adamları kendileri yapmak zorunda kaldı”.
“Türkçe ders anlatmak, hatta çok ciddi lisan çalışanlar için bile zordu. İlk yıllarda Alman profesörlerin sınıflarda bir açıklayıcı bulundurmalarına izin verildi. Friedrich Dessauer Ankara’da 1934’ten 1937’ye kadar bulunmuş ve Bremen Radyosundaki bir mülakatta, Almanya’da eğitim görmüş bir okutmanın dersini cümle cümle tercüme ettiğini söylemişti. “Bu dersi uzatıyordu, fakat biz Alman profesörleri kısa ve öz ve ayrıca açık anlatmaya zorluyordu.”, demişti. Hans Güterbock derslerini öğrencilere gayri resmi anlatacak kadar Türkçeyi ancak beş yılda, resmi olarak anlatacak kadar, ancak ülkeyi terk etmeden önce, yani sekiz yılda öğrendi. Fakat hanımı şuna dikkat çekti “Onun mesleği dilbilimdi. Diğerleri bu dili çok geç öğrendiler veya hiç öğrenemediler”.
“Öğrenciler Türkiye’nin her tarafından gelmişti. Onların çoğu köylü veya asker çocuklarıydı. Bu iki grup o dönemde ülke nüfusunun büyük bir kısmını meydana getiriyordu. Bu öğrencilerin bir kısmı daha önce hiç elektrik ışığı görmemişti. Fakat bunlar Dessauer’den biyofizik, Güterbock’tan Hitit tarihi ve Philipp Schwarz’tan modern tıp teknikleri öğrenmeye gelmişlerdi. Ve bunu çok iyi başardılar”.
“Çoğu Alman Türkiye’ye alışamadı ve sözleşmeleri bitene kadar veya Amerikan vizesi için gerekli olan Türkiye pasaportunu koruyabilmek üzere Türkiye’yi terk etmedi. Bunun için aralarında sık sık görüşmeler yapmışlar. Akademik kariyerlerinin başlangıcında olan genç Türkler kendilerinin hakları olan kadroları işgal ettiklerini düşündükleri Alman Profesörlerini gücendirmişti. 1948’de içlerinde Güterbock’un da bulunduğu Ankara’daki beş Şarkiyatçının, üç aylık süre içinde işlerini terk etmeleri istendi. Güterbock, Türkiye’deki Alman bilim insanlarının hemen hemen yarısının ABD’ye göç ettiğini tahmin etmişti. (Schulzes 1937’de, Güterbock 1949’da ABD’ye gitmişti). Diğer bir kısmı farklı Avrupa ülkelerine veya savaş bittikten sonra Almanya’ya döndü. Fakat bazıları ayrılmadı ve işlerini yılmadan yapmaktan memnun kaldı; İşte Philipp Schwartz’ın sözleri şöyledir: “Modern medeniyetin ve insanlık duygusunun temeli olan ruha sadık kalmak için ve tarihin bu karanlık günlerinde de olsa, bu ruhu binlerce yetenekli genç insana vermek için (kaldık)”.”
Schwartz (1894-1977) İstanbul Üniversitesindeki 18 yıllık tecrübelerine dayanarak “İstanbul Üniversitesinin bugünkü durumu ve istikbali, 1950-1951” adlı 55 sayfalık bir rapor hazırlamıştır (Schwartz, 1951). Bu raporda özet olarak 1933 üniversite reformundan istenen başarının elde edilmemesini iki ana sebebe bağlamaktadır: 1. Gençliğin kendine güveninin olmaması, 2. Gençlerin ülke yöneticilerine güvenmemesi. Başka tali sebepler arasında 1933 yılında Türkiye’ye getirilen meşhur bilim adamlarından çoğunun 5 yıl gibi kısa zaman içinde ülkeden kaçırılması olarak gösterilmiştir. Schwartz üniversitenin geleceği için 4 temel tedbir teklif etmiştir: 1. Olgunluk sınavını vermiş her lise mezunu isterse üniversiteye girsin, 2. Bütün üniversite mensupları tam gün çalışsın, 3. 1933 yılında başlatılan üniversite reformu yeniden başlatılsın, 4. Üniversite muhtariyetini korusun fakat devlet tarafından denetlensin. Kendi ifadesi ile şöyle demektedir: ”Ancak kat’i ehemmiyeti haiz olan bir noktayı tebarüz ettirmek isteriz ki, o da Amerika, İngiltere, Almanya, İsviçre gibi eski üniversitelere malik olan memleketlerde üniversitelerin durumları ve tekâmülleri her zaman üniversitenin dışındaki makamlar vasıtası ile kontrol edildiğidir”(Schwartz, 1951).
Namal (2012) ilk yıllar için şunları yazmaktadır: “Bu yıllarda, faşist Alman diktatör Hitler’in zulmünden kaçan pek çok değerli bilim adamı, en özgür ülke saydıkları Türkiye’ye sığınmaya başlamışlardı. Bu büyük bilginlerin ülkemize kazandırılması için, Türk üniversitesine alımları ve alışabilecekleri ortam hazırlanmıştır. Bu bilim adamlarıyla yapılan anlaşmalarla tespit edilen plan şöyleydi: Bu bilim adamları kısa zamanda Türkçe öğrenecek ve derslerini Türkçe vereceklerdi. Beş, on yıl içerisinde Türk doçentler yetişmiş olacak ve kürsüleri devralacaktı. Fakat Alman bilim adamları arzu edilen süre içerisinde Türkiye’de tutulamadığından, bu uygulama kısmen başarılı olabilmiştir. Öte yandan, bu hocaların yerini alacak birçok değerli doçentin tam zamanlı olarak üniversiteye bağlanmaları sağlanamamıştı. Buna rağmen üniversitenin verimi, Darülfünun devrinin kat kat üstündeydi. Bu dönemde Batı bilim dünyasının tanıdığı ve orijinal araştırmaları klasik kitaplara geçmiş bilim adamlarımız yetişmiştir” (Namal, 2012). Akademik olarak pek çok yerli genç yetiştirilmiş ve ilk 10 yılda 50 doktora yaptırılmıştır (Namal, 2012).
İlk yıllar kısaca değerlendirilince, İstanbul’da 4 ana fakülte açıldığı ve çok iyi bir öğretim kadrosu ile öğretime başlandığı görülür. Bu dört fakülteden birinin Edebiyat Fakültesi, diğerinin Fen Fakültesi olması dikkat çekicidir. Bundan dile ve temel bilimlere ne kadar değer verildiği anlaşılır. Ayrıca Türk dili ve diğer filoloji bölümlerinin açılması da çok sağlam bir üniversite kurulduğunu göstermektedir. Yabancı öğretim üyelerinden kısa zamanda Türkçe öğrenmeleri, derslerini Türkçe vermeleri ve Türkçe kitap yazmaları istenmiştir. Bunlar yerine getirilmesi çok zor olan hususlar olmasına rağmen, çoğu yabancı Türkçe öğrenmiştir. Ve ilk 9 yılda 352 kitap yayına hazırlanmıştır. Bu eserlerin çoğunu mülteci öğretim üyeleri yerli meslektaşları ile birlikte hazırlamışlardır. Bu ise Türkçe yayına ne kadar değer verildiğini göstermektedir. Ayrıca bu husus, ancak ana dilde konular kolay öğrenilirin ve öğretilirin bir bakıma eski bir belgesi gibidir.
Üniversite ile ilgili bu genel bilgilerden sonra üniversite kalitesini belirleme kriterleri değerlendirilecektir.
Eğitim ve öğretimin temel vasıtası dildir. Eğitim tarihi boyunca öğretim sistemleri dillerle beraber yürümüş ve bunlar karşılıklı etkileşim içinde olmuşlardır. Diller (lisanlar) ile üniversitelerin niteliği arasında da sıkı bir bağ vardır.
Bir ülkede dil konusu en genelde 4 ana başlığa ayrılabilir: 1. Konuşulan ana dil, 2. Konuşulan ikinci dil, 3. Devletin resmi dili, 4. Yabancı diller.
Önce dünyada en çok konuşulan dillere bir göz atalım. İngiltere’de hazırlanan bir listeye göre 2012 yılında dünyada en çok konuşulan diller ve konuşan nüfus sayıları Tablo 9’da verilmiştir (www.jonsay.co.uk/.../Most_Spoken_Languages_in_the_World.html).
Tablo 9 En çok konuşulan diller ve konuşan nüfus sayıları
Ana dil olarak konuşanlar
İkinci dil olarak konuşanlar
Pencap dili (Punjabi)
Telugu dili (Telugu), (Hindistan)
80 milyondan fazla insan tarafından konuşulan Batı dilleri: 1. İspanyolca, 2. İngilizce, 3. Portekizce, 4. Fransızca ve 5. Almanca iken, en çok konuşulan Doğu dilleri ise sırasıyla 1. Çince, 2. Arapça, 3. Hintçe, 4. Bengalce, 5. Rusça, 6. Japonca ve 7. Pencap dileridir. Doğu’nun nüfusu ve ekonomideki gelişme hızı dikkate alınırsa, Doğu dillerinin giderek önem kazanacağı anlaşılır. Tabloya göre 2 ülkede 80 milyon kişi Türkçe konuşmaktadır.
İlk Türkçe sözlük Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072 yılında Divan-ı Lügat-ı Türk adı ile yayınlanmasına rağmen (Atalay, 2006), Türkiye’de Osmanlılar döneminde okullarda uzun zaman Türkçe dersi okutulmamıştır. 1861 yılında Maarif Nezareti öğretim dilini Türkçe olarak benimsemiş ve 1869 yılı Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin Mekatib-i Sıbyaniye (Çocuk Mektepleri) bölümünde Türkçe programı için talimat konmuştur. 1874’te Öğretmen Okullarına ve daha sonra diğer okullara Türkçe dersi konmuştur. Kısacası 1869 yılına kadar Türkiye’de okullarda Türkçe öğretilmiyordu (Altan, 2008). Aynı nizamnamede İstanbul’da bir Darülfünun kurulması tasarlanıyordu. Türkçe dersi konduktan sonra bile Türkiye’de 1940’lara kadar okullarda Türkçe grameri öğretilmemiştir. Osmanlı Devleti’nin çöküş sebeplerinden birisi olarak devletin bir dil birliği sağlayamaması gösterilmektedir (Lewis, 2011).
Öte yandan 1492’de İspanyolcanın grameri hazırlanmış ve İspanya ve Güney Amerika’da dil birliği sağlanmasına adım atılmıştır.
Fransızcanın ilk sözlüğü 1694 yılında yayınlanmasına rağmen Fransızca kısa sürede geliştirilerek bir dünya dili haline getirilmiştir (Selçuk, 2009).
Önce tarihten bir örnek olarak Osmanlılar döneminde İTÜ’deki konuşulan dil ve yabancı dil konusuna kısaca bakalım. 1773 yılında Mühendishane-i Bahri-i Hümayun olarak kurulan mühendishane, 1795’te Mühendishane-i Berri-i Hümayun, 1883’te Hendese-i Mülkiye, 1909 yılında Mühendis Mektebi Âlisi, 1928’de Yüksek Mühendis Mektebi olmuş ve 1944’te İstanbul Teknik Üniversitesi adı ile üniversiteye dönüştürülmüştür (Çeçen, 1990).
Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da okutulan dil dersleri şöyledir:
1. Sene: Hüsn-ü hat (güzel yazı) , İmla(dikte), Arapça, Fransızca.
2. Sene: Arapça, Fransızca.
3. Sene: -.
Hendese-i Mülkiye Mektebi’nin kuruluş Düstur’unda kayıtlı dil dersleri aşağıda gösterilmiştir (Çeçen, 1990).
1.Sene: Kitabet-i Osmaniyye, Fransızca
2.Sene: Kitabet-i Osmaniyye, Fransızca
3.Sene: Kitabet-i Osmaniyye, Fransızca
Hendese-i Mülkiye’de 1908 yılında okutulan dil dersleri şöyledir (Karaca, 2012):
1. Sene: Kavaid-i Kitabet (Yazışma Kanunları), Fransızca.
2. Sene: Kitabet-i Osmaniyye, Fransızca
3. Sene: Kitabet-i Osmaniyye, Fransızca
4. Sene: Kitabet-i Osmaniyye, Fransızca
5. Sene: Fransızca
6. Sene: Fransızca
7. Sene: Fransızca.
Ayrıca sınıfa giriş sınav programında, Lisan-ı Osmanî %10, Kitabet %10 ve Fransızca %10 puanla dile ağırlık veriliyordu.
Dil üniversitenin hem öğretimde hem yayında ana vasıtalarından biridir. Klasik anlamda üniversite dil demektir. Her şeyden önce üniversitede kavram ve terimlerin doğru öğretilmesi lazımdır.
Dünyanın en iyi üniversitelerinde dilleri inceleyen ve öğreten lisansüstü dil programları da en iyilerdendir. Gelişmiş ülkelerde başta resmi dil olmak üzere bütün dillerde çok kaliteli dil ve dil bilimi programları sürdürülmektedir. Her ülkede üniversiteler kendi lisanlarını geliştirmek üzere lisansüstü programlar kurmuşlar ve geliştirmişlerdir.
ABD’nin Resmi dili İngilizcedir. 2009 yılında ülkelerinde değerlendirmeye alınan 150 adet İngilizce lisansüstü dil programı arasında (İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümleri için) en iyi üniversite sıralaması şöyledir (US News and World Report, 2013 Edition):
Bir kısmı özel olan bu üniversitelerin hemen hemen her bölümünün lisansüstü programı da dünyada ilk sıralardadır.
Batı üniversitelerinde resmi dili öğretmeye, özellikle yazmaya, üniversite programlarında ağırlık verilmektedir. Örnek olarak, University of California, Berkeley’de 4 yıllık inşaat mühendisliği bölümünün 2012 yılı ders planı haftada saat olarak Tablo 10’da gösterilmiştir
(www.ce.berkeley.edu/system/files/assets/.../FourYearDegree_F10_wwn_0.pdf). Bu tablodan görüldüğü gibi bu üniversitede inşaat mühendisliğinden mezun olabilmek için gerekli olan toplam en az 120 kredinin ilk sene 8’i, yani %6,7’si, resmi dile ve daha sonraki yıllar 16 kredisi, yani %13,3’ü, tarih gibi beşeri ve sosyal bilimler derslerine ayrılmıştır. Dil ile beşeri ve sosyal bilimler toplamı 24 kredi olmakta, başka bir ifade ile toplam kredilerin %20’sini oluşturmaktadır. Bu durum resmi dil ile beşeri ve sosyal bilimlere ne kadar önem verildiğini göstermektedir. Dikkat edilirse ders planında herhangi bir yabancı dil dersi olmadığı görülür. Ayrıca ödevler çok ağırlıklı olduğu için 120 kredi ile mezuniyet dikkat çekicidir.
Tablo 10 University of California, Berkeley’de 4 yıllık İnşaat Mühendisliği Bölümünün ders planı
Mühendislik Tasarım ve Analizi
İnşaat ve Çevre Mühendisliğine Giriş
Okuma ve Kompozisyon Dersi -1 (İngilizce)
Okuma ve Kompozisyon Dersi -2 (İngilizce)
Temel Bilimler (Seçmeli -2)
Mühendislik Veri Analizi
Sürdürülebilirlik Dersi (Seçmeli -3)
Matematik – 4
Beşeri ve Sosyal Bilimler Dersi -1
Temel Akışkanlar Mekaniği
Temel (core) Ders (Seçmeli-4)
Mühendislik Bilimi (Seçmeli-5)
Beşeri ve Sosyal Bilimler Dersi -2 ve -3
İnşaat ve Çevre Mühendisliğinde Sanat ve Bilim Teknikleri
Mühendislik Dersi (Seçmeli-6)
Tasarım Dersi (Seçmeli -7)
Beşeri ve Sosyal Bilimler Dersi-4
Serbest Ders (Seçmeli)
ABD’de sadece, resmi dil olan İngilizce programlar yoktur. Fransız Dili ve Edebiyatı, Alman Dili ve Edebiyatı, İspanyol Dili ve Edebiyatı, Portekiz Dili ve Edebiyatı ve Dil Bilimi programları gibi yabancı dil programları da vardır. Bunların da her birinde 100’e yakın üniversitede her bir program en iyisinden başlayarak sıralanmaktadır.
Fransız Dili ve Edebiyatında (Goldberger et al., 1995) ilk sıralarda 1. Yale, 2. Princeton ve diğerleri, 3. Duke, 4. Columbia, 5. University of Pennsylvania yer almaktadır.
Alman Dili ve Edebiyatında ise; 1. University of California, Berkeley, 2. Princeton, 3. Cornell, 4. Harvard, 5. Yale üniversiteleri ilk sıralardadır.
İspanyol Dili ve Edebiyatında; 1. Columbia, 2. Duke, 3. Brown, 4. Princeton, 5. University of Virginia üniversiteleri ilk sıraları almışlardır.
Dil Biliminde (Languistics) ise 1. MIT, 2. Stanford, 3. University of California, Los Angeles, 4. University of Massachusetts at Amborst, 5. University of Pennsylvania yer alıyor.
Yukarıdaki değerlendirmelerden görüleceği gibi belli üniversiteler sadece dil programlarında değil hemen hemen diğer bütün programlarda da en ön sıralardadırlar. Kısacası dünyanın en iyi üniversiteleri dil programlarında da en önde yarışıyor.
1981 yılında çıkarılan 2547 sayılı YÖK Kanununda üniversitelerin fen fakültesi ve edebiyat fakültesi kurmaları şart koşulmuştur. Hatta Üniversitelerde 2 yıl okutulmak üzere Türkçe dersi konmuştur. Böylece üniversitelerde bir dil şuuru oluşturulmak istenmiştir. Bununla birlikte bazı üniversitelerde Türk Dili ve edebiyatı bölümleri hala açılmamıştır. Kısaca Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü olmadan ülkemizde iyi bir üniversite olunamayacağı açıktır. Türkçeyi iyi bilmeyen bir kimsenin yabancı dil öğrenmesi, kitap yazması vs. nasıl olur? Kendi dilini çok iyi öğrenen bir kimse yabancı dilleri daha kolay öğrenir. Bilim dil ile öğrenilir, dil ile öğretilir ve yayılır. İnsan en iyi kendi dilinde öğrenir ve öğretir. Türkçenin bilim dili olmasında ve gelişmesinde üniversitelerimizin katkısı olmalıdır. Üniversite Türkçe telif ve tercüme eserlerin yazılıp basılmasını ve yayılmasını teşvik etmeli, desteklemelidir. Bilginin topluma yayılması ve üniversitenin topluma katkısı ancak bu yolla olur. Ayrıca bir üniversite mezununun resmi dide yazışma yapabilme ve bir rapor yazma becerilerinin geliştirilmesi lazımdır.
İyi bir üniversite için sadece resmi dil değil, yabancı diller de öğretilmelidir. Bugün yani, 21 inci yüzyılda her üniversite mezunu en az bir yabancı dil öğrenmesi şarttır. Türkiye’de yabancı dil deyince sadece İngilizce akla gelmektedir. Bunun yanında (a) Fransız, (b) Alman, (c) Çin, (d) Arap, (e) Fars, (f) Rus ve (g) İspanyol dili bölümleri de kurulması gerekir. Üniversitede yabancı dil öğretmek için yabancı dil okulları, yabancı dil öğrenme yaz kampları, çeviri okulları, yabancı ülkeler üzerine uzman yetiştirme fakülteleri açılabilir (Sinanoğlu, 2002).
Tarih, dil gibi beşeri bilimlerin ana disiplinlerinden biridir. Tablo 8’den görüldüğü gibi Almanya’dan Türkiye’ye iltica eden bilim insanlarının etkisi ile 1933’lerde Ankara’da bir üniversite kurma hazırlıkları Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesinin kurulması ile başlatılmıştır. Türkiye Cumhuriyetinin ilk yıllarında Ankara’da ilk kurulan fakültenin Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi olması tarihin dil kadar önemli olduğunu gösteren bir husustur. Türkiye’de sosyal bilimler alanında seçkin bir yeri bulunan bu fakültenin kuruluş yasası 22 Haziran 1935’te 2035 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 1936 yılında 195 öğrenci ile öğretime başlayan Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, 13 Haziran 1946’ya kadar Milli Eğitim Bakanlığına bağlı olarak faaliyet göstermiş, bu tarihten itibaren 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu ile Ankara Üniversitesinin bünyesinde yer almıştır.
Bir üniversitede, tarih bölümü iki bakımdan önemlidir. Birincisi, üniversitenin her bölümünde, öğrencilerin tarih şuurunu arttırmak üzere ilk yıllarında bir veya iki yıl süre ile tarih okutulmaktadır. Bu derslerin bir okutman yerine, en az doktora yapmış bilgili bir öğretim üyesi tarafından öğrenciye aktarılması öğrenci üzerinde bilgi, derse ilgi ve üniversite algısı açısından son derecede önemlidir. Fakat bu öğretim üyelerinin ders yükü altında ezilmeden bilimsel çalışmaları sürdürebilmeleri için her birine düşen ders yükü haftada 10 saati geçmemelidir. İkincisi, üniversitede sadece inkılâp tarihi değil, medeniyet tarihi, bilim tarihi gibi tarih dersleri de okutulması gerekir. Bu bakımlardan tarih bölümü bir üniversitenin temel bölümlerinden biri sayılmalıdır. Öğrenciler hem batı, hem doğu kültür ve tarihi hakkında bilgi sahibi olabilmelidir.
Özetle, iyi bir üniversitede tarih bölümü bulunmalıdır.
Temel bilimler ana konuları itibarıyla,
(7) Yer Bilimleri’dir.
Temel bilimler denince akla fen bilimleri ve matematik gelir. Matematik dersi almadan hemen hemen üniversitenin hiçbir bölümünden diploma alınmaz. Üniversiteden aşağıdaki alanlardan mezun olmak için iyi matematik ve istatistik bilmek gerekir (www.unbc.ca/math/MathImportance.htm):
1. Fen Bilimleri (Kimya, fizik, mühendislik gibi)
2. Hayat ve sağlık bilimleri (Biyoloji, psikoloji, eczacılık, hemşirelik gibi)
3. Sosyal bilimler (Ekonomi, iletişim, dilbilim, eğitim bilimleri, coğrafya, antropoloji gibi)
4. Teknoloji bilimleri (bilgisayar bilimleri gibi)
5. İşletme ve ticaret
Fizik ve kimya ile tabiat olaylarının fizik ve kimyası, biyoloji ile canlıların hayatı daha iyi anlaşılır. Dünyadaki pek çok üniversitede üniversite fiziği, genel kimya, yüksek matematik gibi temel bilimler pek çok bölümde okutulmaktadır.
Üniversitelerin en önemli bölümlerin biri temel bilimler olmalıdır. Temel bilimler bölümleri kuvvetli olan üniversitelerin bilimin temelleri de kuvvetli olur.
Büyük ülkeler uzun yıllardan beri en yetenekli öğrencilerini temel bilim bölümlerine (Fizik, Kimya, Matematik, Biyoloji) yönlendiriyorlar ve bu konulardaki araştırmalara büyük ödüller veriyorlar.
Üniversitelerde temel bilimler hem ders hizmeti veriyor, hem de temel araştırmaların ana unsuru oluyor. Birçok uygulamalı araştırmanın ve sanayi teknolojisinin temeli temel bilimlere dayanır.
Türkiye’de üniversitede temel bilimler derslerini herhangi bir öğretim üyesi verebilir şeklinde yanlış bir kanaat vardır. Seçkin bir üniversitede bu asla mümkün değildir. Bir istatistik dersini veya bir matematik dersini ancak o konuda doktora yapmış bir kimse hakkıyla anlatabilir.
Kısaca iyi bir üniversite için temel bilimler bölümlerinin kuvvetli olması gerekir.
ÖZGÜN EKOL KURMA
İstanbul Üniversitesinde Fen Fakültesi ve Matematik Enstitüsü’nün kuruluş yılları için Namal (2012) şunları yazmaktadır:
“Fen Fakültesi’nde görev alan yabancı bilim adamlarının önde gelenlerinden biri de Richard Edler von Mises’tir. Berlin Üniversitesi’nden gelerek 1930’lu yıllarda olasılıklar hesabı alanında ve hatta uygulamalı matematiğin hemen hemen bütün dallarında dünya çapında bir otorite olan Mises, Kerim Erim ile Matematik Enstitüsü’nü yönetmiştir. Nissen’e göre o, mülteci profesörler çevresinde “en tecrübeli olanı ve en çok hürmet edilenidir.” Matematikçi ve pozitif felsefenin temsilcisi olarak Türkiye’de de büyük çapta isim yapmıştır. Mises, Harvard Üniversitesi’nin kendisine yaptığı daveti kabul ederek, 1939’da Amerika Birleşik Devletleri’ne gitmiştir.
Mises’in Türkiye’deki yılları hakkında Cahit Arf, Erdal İnönü’ye şöyle bir itirafta bulunmuştur: “Biz, o zaman İstanbul’a gelen değerli profesörlerden daha çok yararlanabilirdik. Ama yapamadık. Örneğin von Mises’la beraber çalışmak yerine, ben de Ratip (Berker) de, onunla aynı düzeyde olduğumuzu gösterme çabası içine girdik, iyi bir işbirliği yapamadık. Oysa örneğin Polonyalılar, Fransızlarla işbirliği yaparak Polonya’da fonksiyonel analiz konusunda özgün bir ekol kurdular. Biz de belirli bir alanda öncü olarak ortaya çıkabilirdik, bu fırsatı kaçırdık” (Namal, 2012).
Türkiye’de belli kollar tespit edilip o kollarda dünyada var olacak ekoller oluşturmaya karar verilmesi gerekir. Elbette bu karar verildikten sonra gerekli mali kaynak, altyapı ve donanımlar sağlanacaktır. Dünyanın hiçbir ülkesinde bütün üniversitelerin bütün kollarını en yüksek seviyeye getirme hedefi yoktur ve olamaz. Çünkü bu ekonomik ve pratik bakımdan mümkün değildir. Biz de her konuda dünyada bir numara ekol oluşturamayız. Üniversitelerde Özgün ekoller hedeflenirken, ülkenin imkânları ve ihtiyaçları ile üniversitenin bulunduğu bölgenin problemleri esas alınmalıdır. Deneysel fizik, organik kimya, uygulamalı matematik, nükleer enerji gibi bir konunun en iyi uzmanları bir araya getirilmeli ve bazı üniversitelerde bir ekol oluşturulmalıdır.
Üniversite bütün kâinat bilimlerini kapsayan kurum (üniversal) demektir. ABD’de bugünkü eyalet (state) üniversiteleri başlangıçta “Tarım ve Makine koleji (Agricultural and Mechanical college) olarak kurulmuştur. Ama şimdi bunların çoğu eyaletlerinin her bölümü olan en iyi üniversiteleri oldu. Texas A and M üniversite adı buna bir örnektir. MIT teknoloji enstitüsü olarak kurulmuştur. İngiltere’de politeknik olarak kurulan pek çok kurum bugün üniversite haline getirilmiştir. Türkiye’de bazı üniversiteler önce Mühendislik Mimarlık Akademisi olarak kurulmuştur. Üniversitelerimiz bütün kâinat bilimlerini kapsayacak şekilde genişletilmelidir.
Bilindiği gibi bölüm amaç, kapsam ve nitelik yönünden bir bütün teşkil eden, fakültelerin ve yüksekokulların eğitim - öğretim, bilimsel araştırma ve uygulama birimidir. Bölümlerin kuvvetli olması ile üniversite kuvvet bulur. Üniversiteler arasında sıralama yapıldığı gibi bölümler arasında da sıralamalar yapılmaktadır. Bölüm sayılarına ve türlerine göre üniversiteler şekillenir ve çeşitlenir. Bölümler ve bilimler, 1. Fen, 2. Sosyal bilimler, 3. Güzel sanatlar olmak üzere 3 ana gruba ayrılır. Öğrencilerin meslekleri dışında, ilgi duydukları herhangi bir alanda bilgi edinmeleri, bazı yeteneklerini geliştirebilmeleri, genel bilgi ve görgülerini arttırabilmeleri için üniversitelerin fen, sosyal bilimler ve güzel sanatlar dallarında çeşitli bölümler bulundurmaları çok faydalıdır. Üniversite kavramı bütün bilimleri kapsadığına göre bir üniversitenin zenginliği her bir gruptan en az bir bölümün bulunması ile ortaya konabilir. Başlangıçta özel amaçlarla üniversiteler kurulmuş olduğu halde bunlar giderek bölüm çeşitlerini arttırarak zenginleşmişlerdir.