Kaplumbağalar hakkında bilinmeyenler, duyuları, ilginç yönleri
-Kaplumbağalar hakkında bilmedikleriniz, ilginç bilgiler-
BUNLARI BİLİYOR MUYDUNUZ (3) >>>>>>
20) Koku alma duyusu: Kaplumbağalar ne kadar iyi koku alır?
İnsanlardan çok daha iyi. Koku alma hisleriyle farklı kokuları çok uzaklardan bile ayırt edebilirler. Bu his bilhassa su kaplumbağalarında daha da mükemmel gelişmiştir; zira onlar farklı kokuları su içindeyken filtre edebilir/ayrıştırabilirler. Böylelikle bulanık, çamurlu sularda, bataklıklarda zor gördüklerini veya göremediklerini burunları ile algılarlar, yemin yerini belirleyebilirler, diğer kaplumbağaların cinslerini ve cinsiyetlerini burunları ile anlarlar. Bir örnek; benim Prenses yumurtlayacağı zaman toprağı koklayarak önce toprağın buna uygun olup olmadığını (toprak cinsini, toprağın nemini vs.), kazacağı yerde toprağın içinde (15 cm civarı derinlikteki) önceden kalma yumurtaların olup olmadığını algılar. İçinde yumurta bulunan yeri kazmaz, başka yere geçer.
Su kaplumbağaları, alt çene ve boyunlarının çiğneme-pompalama hareketleri üzerinden kokuları algılar. Onların koku reseptörleri boğazlarındadır. Çevrenin kokusunu da yön tayininde kullanır. Bu hususta deniz kaplumbağaları meşhurdur. Yumurtadan çıktığı sahili bulmak ve kendi yumurtasını da aynı sahile bırakmak için okyanuslarda, denizlerde binlerce kilometre mesafe kat ederler (filopatri; doğdukları yere, anavatana dönme eğilimi). Görünüşe göre dünyanın manyetik alanına göre yönlerini tayin ederler; fakat kendi güzergâhına (doğum yerine) ulaşmak için okyanusların tipik koku izleri onlara yol göstermekte.
21) Kaplumbağaların bıyıkları var mıdır?
Bazı kaplumbağa cinslerinde çene altında birkaç adet küçücük, yumuşak, diken benzeri çıkıntılar (bıyıklar) vardır, bunlar dokunmaya duyarlı sinir hücreleri ile kaplanmıştır, anten vazifesi görürler, kötü şartlarda göremediklerini bunlarla algılarlar (kedilerin bıyıkları gibi). Fakat bazı balıkların bıyıklarında olan koku ve tat alma fonksiyonları bunlarınkinde yoktur.
22) İşitme duyusu: Kaplumbağaların kulakları var mıdır, işitme hisleri nasıldır?
Evet, kulakları vardır, tam da kafasının iki tarafında tahmin ettiğiniz yerlerde, kafa derisinin altında, tam donanımlı iç ve orta kulak vardır, dış kulak yoktur. Kulak kepçeleri olmadığından her yönden gelebilecek hafif sesleri işitebilirler. Onlar 100 Hz’den 1000 Hz’ye varan ses dalgalarını, düşük frekansları, etraftaki titreşimleri (örneğin; ayak sesleri) algılayabilirlerse de yüksek, kalın ve boğuk sesler onları ürkütür, korkutur. İşittikleri dalga boyu biz insanlara nazaran sınırlı ise de 200-500 Hz arasındaki ses dalgalarını çok daha iyi algılarlar. Uzak mesafelerden zemindeki çok hafif titreşimleri bile algılar, kendilerine olan uzaklığını tahmin edebilirler. Buna ilaveten algıladıkları bu titreşimlerin tehlike mi yoksa alışılagelmiş bir hareket mi olduklarını belirleyebilirler.
Ben akvaryumdaki, arkası bana dönük kaplumbağama çok sessiz yaklaştığımda, beni fark edip aniden dönerek bana doğru yüzen kaplumbağamın beni işiterek mi yoksa kokumu alarak mı algıladığını halen anlıyor değilim. Su içinde akvaryumun tabanında bir köşede iken onu çağırdığımda bulunduğu yerden çıkarak yine bana doğru geliyor (suyun dışından gelen sesleri algılaması).
23) Kaplumbağalarda tat alma ve dokunma
duyuları nasıldır ve başkaca hangi hisler
Tat alma duyusu: Kaplumbağalarda tat alma
duyusu da güçlüdür; hoşlandıkları, tadını aldıkları
yiyecekleri, yetişkin kaplumbağalar ayrıca daha
ziyade alışık oldukları, küçüklüğünde aldıkları
yiyecekleri tercih ederler.
Dokunma duyusu: Bilhassa dişi kaplumbağaların
ayaklarında/bacaklarında daha da gelişmiştir.
Koklayıp uygun görmesinin ardından yumurtlayacağı
yeri kazmaya başladıktan bir müddet sonra,
ayakları ile çukurda başka bir uygunsuzluk hissettiğinde
kazmayı bırakır veya yumurtlama anında çukura
bıraktığı yumurtasını arka ayakları ile uygun yere
ve konuma getirir (bknz; yumurtlama videoları).
Tuhaf bir his (birbirlerine ayakuçlarını titretmesi, kur yapmaları): Acaba bu titreşimi kendi parmaklarınızın üzerinde hissettiniz mi bilemem, çok tuhaf ve garip olduğu kadar güzel bir his. Benim kaplumbağalardan bazıları, en sevdikleri yiyecekleri parmaklarımın arasında verdiğimde, kimi kez yemini elimden kapmadan önce aynı hareketi arada bir yemi tuttuğum parmaklarıma da yapmaktalar. O an tüm vücudumu tarif edemeyeceğim tuhaf bir his kaplıyor. Şöyle bir benzetme yaparsam; saniyede defalarca parmak ucuma temas eden tırnakları (ellerini parmağımın üzerinde titretmeleri), bende sanki parmak ucunda hafif gıdıklanma veya parmak ucumu çok hafif bir elektrik akımına kaptırmışım gibi benzeri bir his uyandırıyor. Bunun kaplumbağaların birbirleri üzerine yapabileceği etkiyi de artık siz düşünün.
Gelişmiş diğer hisleri: Ağrı hissi, ısı hissi, denge hissi.
24) Dişi kaplumbağalar kimi zaman karada ne uğruna kavga ederler?
Seçtikleri en iyi yumurtlama yeri için.
25) Sırt kabuğunun ortasında kafa kısmından kuyruk kısmına kadar boylamasına uzanan hat, kabarık çıkıntı (karina) neye yarar?
Yüzmelerini dengeler (bizim omurgaların vücudumuzu dengelediği gibi). Isı regülasyonu vazifesini gördüğü de söylenmekte. Teknelerde karina, teknenin su altında kalan dış kısmıdır, bunlarda ise üst (sırt) kısmı. Ayrıca düştüklerinde ters döndükleri zaman tekrar düzelmelerine yardımcı olur.
26) Su kaplumbağaları ile denizaltıların benzer yönü nedir?
Denizaltıları diğer gemilerden ayıran özelliği, denizaltıların suya batması değil, battıktan sonra yine su yüzeyine çıkabilmesidir (diğer gemiler de batabilir, ancak tekrar su yüzeyine çıkamaz ). Denizaltıların suya dalıp tekrar su yüzeyine çıkması “Dalma Sarnıçları”nın su dile doldurulup boşaltılmasıyla olur (statik dalış). Aynısını su kaplumbağaları da yapar; anal keselerini su ile doldurup tekrar boşaltabilir. Ayrıca akciğerlerini hava ile doldurup (su üzerinde kalabilmesi için) veya boşaltır (suya dalabilmesi için), ilki tabi ki su altında yapılamaz. Akciğer ve böbrek enfeksiyonları bu mekanizmaları etkiler.
27) Kaplumbağamı elimle suyun içine daldırabilir miyim veya suya atabilir miyim?
Hayır. Balıklarda olduğu gibi onlarda da yüzme keseleri vardır (akciğerler aynı anda yüzme kesesi vazifesini görür, bknz; bir önceki No. 26) ve burayı ağız yolu ile aldıkları hava ile doldururlar. Dalmadan önce doldurduğu havayı dalış esnasında gerekli gördüğü kadar boşaltır. Su üzerinde çaba sarf etmeksizin, çırpınmadan yüzebilmesi için burayı önceden hava ile doldurması gerek. Elinizle suya daldırdığınız veya suya attığınız zaman burayı hava ile doldurmaya zamanı olmaz. Onun için kaplumbağayı akvaryuma koyacağınız zaman suya değil, kuru alana bırakmanız, oradan kendiliğinden suya girmesi veya dalması en doğrusu. Kuru alanı yoksa (mutlaka olmalı) kafası suyun dışında kalacak şekilde sığ yere bırakılmalı. Kaplumbağa suyun üzerinde iken kesinlikle el veya parmak ile üzerine bastırılarak suyun içine batırılmamalı!
Sayfa 3 >>>
Emys Orbicularis cinsi su kaplumbağasının iç organlarından görüntü.
A) Dişi kaplumbağa
B) Erkek kaplumbağa (karaciğer, kalp ve bağırsakların büyük kısmı kaldırılmış halde).
Su kaplumbağasının iç organları:
28) Su kaplumbağaları suyun içinde nasıl nefes alır?
Su kaplumbağalarında birçok nefes alma tekniği vardır:
a) Ağız boşluğu-yutak bölgesindeki papillalar üzerinden, yutak mukozası üzerinden gaz alışverişi yaparlar. Yumuşak kabuklu kaplumbağalar ayrı bir nefes alma tekniği geliştirmiştir. Onların yutak kısımları kuvvetli şekilde kan dolaşımı olan “Villus” benzeri yüzeylerle kaplanmıştır (Villus= Organ dokunun kıl, konik veya parmak formundaki tüy gibi çıkıntıları, bizlerde ince bağırsaklarda olduğu gibi). Boynunu uzatıp çekerken veya dil kemiği hareketi ile (ki diğer su kaplumbağaları bunu koklama esnasında yapar), yutağa yoğun olarak gelen suyun oksijenini alır (gaz alışverişi yapar). Buna “Faringeal Solungaç Solunumu” denilmekte (diğer bir adıyla; “ağız boşluğu solunumu”).
b) Başta yumuşak kabuklu kaplumbağalar olmak üzere (örneğin; Fırat Kaplumbağası), bazı su kaplumbağaları, deniz yılanları, çoğu amfibiler (suda ve karada yaşayan canlılar) su içinde iken derileri üzerinden gaz alışverişi yaparlar (sudaki oksijeni alır, karbondioksit verir).
c) Su ile doldurdukları anal keseden az da olsa oksijen alırlar.
Kışı suyun içinde geçiren (kış uykusuna yatan) su kaplumbağaları bu esnada az miktarda ihtiyaçları olan oksijeni b) ve c) ye göre sağlarlar.
ç) Su kaplumbağalarının akciğerleri ayrıca yüzme kesesi vazifesini görür. Suya dalma ve çıkma esnasında istikametini, yönünü akciğerler dahilinde hava alışverişi ile sağlar. Akciğer enfeksiyonunda bu mekanizma çalışmaz, yan yüzer, suya dalamaz veya taş gibi suya batar.
d) Kimi su kaplumbağaları başkaca teknikler geliştirmiş (adaptasyon yeteneği) veya ilave nefes mekanizması oluşturmuştur. Bazıları çok derinlere dalmak için uzmanlaşmıştır. Bu “Dalgıç Kaplumbağaları”nın akciğerlerinde kemiksi odacıklar/hazneler vardır ve bunlar yüksek su basıncına dayanıklıdır. Bu odacıkların duvarları karapaks kemiklerinden oluşmuştur (kaplumbağanın kabuğu gibi kemiksi kalkan). Böylesi dalgıç kaplumbağa cinsleri: Batagur, Callagur, Hardella, Kachuga ve Orlitia (hepsi de Asya bataklık kaplumbağaları).
e) Yılan boyunlu kaplumbağalar uzun boyunlarını şnorkel olarak kullanır.
f) Bazı kaplumbağalar hortum burunludur, onlarda burun hortum şeklinde öne doğru uzamıştır ve burun delikleri bunun ucundadır (örneğin; Fırat Kaplumbağası), bununla kafasını sudan çıkartmadan hava alır.
g) Deniz kaplumbağalarının ayrıca burun deliği kilit mekanizmaları vardır. Daldıklarında bağdoku şişer ve burun delikleri kapanır; yüksek kan akım hızında, burun mukozasının altındaki bağdoku, burun delikleri kapanana kadar kabarır/şişer.
29) Su kaplumbağaları su altında ne kadar kalabilir?
Su altında kalma rekoru, +3 C⁰ su ısısında 6 ay boyunca yüzeye çıkmaksızın su içinde kalabilen “Misk Kaplumbağaları”nda (Sternotherus odoratus). Böylelikle üstü buz kaplamış göletlerin içinde kışı geçirebilmekte. Bunlar +10 C⁰ de aktif olarak, yani kaplumbağada aktivite varken (hareket halinde) 100 gün su içinde kalabilir. Misk Kaplumbağaların anavatanı Kuzey Amerika’dır (soğuk diyarlar). Bunların derileri diğerlerine nazaran daha kalın, nasırlaşmış gibi ve altında daha az kan damarı var, bu durumda deri üzerinden gaz alışverişi yapmaları zor, öyle ise neden? Bu kaplumbağa türünde yapılan “Beslenme Davranışlarının Analizi” çalışmasında papillanın gizemi keşfedildi: “Bu çalışma esnasında ağız boşluğu ve yutak bölümündeki lobüler (çıkıntılı) yapıların misk kaplumbağalarında daha da aşikâr olduğuna rastladık” deniliyor.
Araştırmanın devamı: Kendi müze koleksiyonlarından alınan, oldukça ince kesilmiş bir dokudan ışık mikroskobu altında dijital görüntü alınmakta. Bu esnada taramalı elektron mikroskobu da kullanılmakta. Böylelikle yüksek ölçüde bir görüntü elde edilmekte. Araştırmacı Egon Heiss (Viyana Üniversitesi), bunun üzerine şunları der: “Bu görüntüler, papillaları olduğu gibi ortaya seriyor, bunlar nispeten büyük, dallanıyor ve çok sayıda; ayrıca kaplumbağa ağız-yutak bölümüne sürekli taze su aldığından, papillalar kusursuz bir şekilde yıkanmakta. Böylelikle ortaya çıkan: Bu hayvanlar solungaç benzeri başka bir şey geliştirmiş”.
Evde baktığımız kırmızı yanaklı süs kaplumbağaları, arada bir kafasını sudan çıkartıp nefes almak için daha ziyade akvaryumun sığ kısımlarında gecelemeyi/uyumayı severler. Bu nedenle akvaryumda onlar için suyun sırtını örtebileceği şekilde, arada bir kafasını sudan çıkartarak nefes alabileceği, üzerinde uyuyabileceği genişlikte sığ yerler hazırlanmalı (bu sitedeki resim ve videolara bakınız). Birden fazla kaplumbağanız varsa diğerlerinin de faydalanabileceği şekilde böylesi yerler hazırlanmalı, aksi takdirde yer kavgası yaparlar.
UYARI: Kaplumbağanın kabuğuna sertleştirici jellerin sürülmesini kesinlikle tavsiye etmem! Kimi sırtına jel sürüp ardından güneşe bırakıyor. Bu aynen kendi sırtınıza naylon geçirip plajda güneşlenmenize benzer. Böylelikle kabuğunun hava almasını (hava alışverişi) önlemiş olursunuz. Ayrıca kabuk sertleştirici jellerin kokusu diğer kaplumbağaları ona karşı saldırganlaştırmakta (bknz. No: 20). Diğer kaplumbağa tarafından kabuğunun yenildiği şeklinde de haberler de almaktayım. Hepsinin ortak noktası, kabuğu yenilen kaplumbağanın sırtına önceden böylesi jellerin sürülmesi!!!
30) Su kaplumbağası karada ne kadar kalabilir, yaşayabilir?
Derileri balıklarınki gibi olmadığından (mukoza), prensipte suyun dışında uzun süre, suda kalabildikleri kadar karada da kalabilirler. Ancak yemlerini yutabilmeleri için suya ihtiyaçları vardır (bknz; önceki sayfa No: 13), su olmazsa aç kalır ve buna ne kadar dayanabileceği de meçhul. Su bulamadığında genelde açlıktan ölür, uzun süre karada kaldığından değil. Ayrıca temiz, taze su içmesi de gerek. Uzun süre karada kalmasıyla ne derisi, ne kabuğu ne de organları zarar görür. Örneğin; bulunduğu yerde doğal habitatları tükenen Chelodina türü su kaplumbağaları, karada uzun yollar kat edip yeni yerlere göç etmekle tanınırlar.
31) Anal kese başka ne işe yarar ve suyu oraya nasıl dolduruyor?
-Türkçe ve Latince karşılıklarını bulamadığımdan “Anal Kese” olarak adlandırıyorum, “Anal Torba” da denilebilir-
(Almancası: “Analblase” —> Anal-blase. Anal= anal. Blase= kabarcık, kese, sidik torbası/idrar kesesi.)
Anal kese su kaplumbağalarında bulunur, kara kaplumbağalarında yoktur (Kinixys türleri hariç, bknz; son sayfa). Yukarılarda bahsi geçtiği gibi, anal keseler;
a) yüzme keseleri ile birlikte suya dalış ve çıkışta kullanır,
b) kaplumbağanın sudan az da olsa oksijen temin etmesini sağlar, su altında uyuduğunda hareket etmediği için daha az oksijene ihtiyacı vardır (anal kese üzerinden gaz alışverişi yaptığı henüz bilimsel olarak kanıtlanmamış olmasına rağmen, bu ihtimalin büyük olduğu kabul edilmekte),
c) dişi kaplumbağalarda başka bir görevi daha vardır. Onlar yumurtlamak için nemli, hafif ıslak toprağı seçer, arka ayakları ile toprağı kazdığında, toprağı kuru veya sert hissetmesi durumunda (çukurdan çıkartmak için kepçeleyemeyeceği/avuçlayamayacağı gibi, kuru toprak kazdığı yere tekrar akar) bu toprağı anal keseden boşalttığı su ile nemlendirir ve yumuşatır (görenler “idrarını yapıyor” sanır, halbuki bu anal keseden boşalttığı sudur). Ayrıca bıraktığı yumurtaların neme ihtiyacı vardır ve bu nedenle yumurtlamak için nemli, hafif ıslak toprağı seçer.
Anal keseye suyu kloak yoluyla alır ve boşaltır. (“Kloak” veya “Dışkılık”: Kuyruk kısmındaki, sindirim, boşaltım ve üreme yollarının açıldığı ortak boşluk; idrarını, dışkısını, penisini, yumurtasını oradan çıkartır, çiftleşme oradan gerçekleşir. Bknz; alttaki resim).