TOPH gazgeçirijisiniň hupbatly ıoly
Türkmen gazynyň Pakistana, Hindistana we Owganystana akdyrylmagy boıunça ençeme kynçylyklar heniz hem saklanyp galıar.
Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan (TOPH) gazgeçirijisiniň proıekti boıunça ylalaşyga gol çekilmegi bilen bu ugurdaky tagallalar iş ıüzünde amala aşyp başlajaga meňzeıär. Emma täze ylalaşyk uzaga çeken proıekt babatdaky umytlary gaıtadan janlandyran hem bolsa, türkmen gazynyň Pakistana, Hindistana we Owganystana akdyrylmagy boıunça ençeme kynçylyklar heniz hem saklanyp galıar.
TOPH proıekti boıunça ilkinji gürrüňler 20 ıyl çemesi wagt mundan ozal başlandy. Proıektiň henize çenli hem gurlup başlanmazlygynyň esasy sebäpleriniň biri hem bu regiondaky howpsuzlyk ıagdaılary bilen baglydyr.
Uzynlygy 1,800 kilometr töweregi bolar diılip garaşylıan bu gazgeçirijiniň 735 kilometri Owganystanyň günorta we günbatar sebitlerinden geçmeli. Bu ıerler hem “Talybanyň” giň gerimde hereket edıän sebitleri hökmünde tanalıar.
Şu hepde NATO-nyň liderleri Owganystandan halkara goşunlarynyň çykarylmagyny eııäm “çözülen” mesele diıip häsiıetlendirdiler. Bu hem öz gezeginde owgan güıçleriniň howpsuzlygy näderejede üpjün edip biljekdigi barada belli bir soraglary döredıär.
Gurulmagy göz öňünde tutulıan gazgeçiriji Pakistanyň günorta-günbataryndaky Bulujystan welaıatynyň üstünden hem geçmeli. Bu regionda soňky dokuz ıylyň dowamynda separatistler bilen çaknyşyklarda müňlerçe adam heläk boldy. Pakistanyň resmileri gazgeçirijiniň has howpsuz marşrut boıunça geçiriljekdigini öňe sürseler-de, hüjüm howpy aradan aırylanok. Buluç separatistleri Pakistanyň gazgeçirijilerini ıygy-ıygydan partladıarlar.
Pakistanyň Maliıe ministrliginiň öňki maslahatçysy Sakib Şeraniniň pikirine görä, regiondaky we global derejedäki bäsleşik TOPH proıetkiniň amala aşmagyna päsgelçilik döredip biler.
Tähran “Transowgan” proıektine bäsdeş hasaplanıan Eıran-Pakistan-Hindistan gazgeçirijisiniň proıektini öňe sürıär. Emma bu meselede 1990-njy ıyllardan bäri TOPH proıektini goldap gelıän Birleşen Ştatlar Delä we Yslamabada basyş görkezip, olary Tähranyň hödürleıän proıekti boıunça gepleşiklerden çykmaga çagyrıar. Mart aıynda Döwlet sekrerary Hillary Klinton Yslamabadyň bu proıekt babatda ABŞ-nyň “zeper ıetirji” jogaplary bilen ıüzbe-ıüz bolmagynyň ahmaldygyny duıdurypdy.
Emma, muňa garamazdan, Şeraniniň pikiriçe, Yslamabat Eıranyň hödürleıän proıektine ıykgyn edip biler. Şerani bu meselede şeıle diııär: “Pakistanyň köp resmileri TOPH proıektiniň amala aşjagyna juda ynamsyz garaıarlar. Meniň pikirimçe, Eırandan Pakistana gazgeçirijiniň çekilmegi has hakykata golaı bolup görünıär. Üstesine-de, muny has gysga möhlet içinde amala aşyryp bolar”.
Hindistan bilen Pakistan häzir söwda gatnaşyklaryny gowulandyrmak ugrunda tagalla etseler-de, mundan öň bu iki ıurduň arasynda ençeme gezek ıaragly çaknyşyklar bolupdy. Häzir hem bu iki ıurduň arasynda serhet dawalary saklanyp galıar. Garaşylmadyk ıagdaıda bularyň arasynda bir konflikt ıüze çykaısa, “Transowgan” proıekti ıene-de yza çekilmeli bolar.
Puly nireden almaly?
Aziıanyň Ösüş banky TOPH proıektini “Parahatçylyk gazgeçirijisi” diıip atlandyryp, munuň tehniki işleri üçin ençeme million dollary goıberdi. Emma proıekt üçin juda we juda köp möçberde pul serişdeleri gerek.
Pakistanyň Maliıe ministrliginiň öňki maslahatçysy Sakib Şerani proıekte gatnaşıan hiç bir tarapyň-da entek maliıe meselesi boıunça anyk hiç zat aıtmandygyny belläp geçıär. 2008-nji ıylda proıektiň gurluşygy 7.6 milliard dollar diılip kesgitlenen bolsa, häzir munuň bahasy 12 milliarda çenli ıokarlandy.
Waşingtonyň resmileri ABŞ-nyň ençeme kompaniıasynyň bu proıekte gatnaşmaga meıilli bolmagynyň mümkindigini aıdypdylar. Emma Şerani muňa şübheli garaıar. Onuň sözlerine görä, durnuksyz Owganystanyň üstünden geçjek gazgeçirijä pul ıatyrjagy tapmak kyn bolar.
Bulardan başga-da, Owganystan bilen Türkmenistan geljekki gaz hyzmatdaşlygy babatda özara düşünişmek memorandumyna gol goıan hem bolsa, bu iş heniz hem ıola düşmedi. Bu iki ıurt gaz söwdasy babatda ylalaşyk baglaşandan soň, bar bolan päsgelçilikleriň ıene biri aradan aırylar.