Arşiv (September 2007) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Dosya > Elitler arası antlaşmadan toplum sözleşmesine
22 TEM­MUZ se­çim­le­ri son­ra­sın­da Tür­ki­ye’nin gün­de­mi­ni meş­gul eden te­mel ko­nu­lar­dan bi­ri de, si­vil ve de­mok­ra­tik ye­ni bir ana­ya­sa­nın ya­pı­mı me­se­le­si ol­du. Si­vil ve de­mok­ra­tik bir ana­ya­sa­nın ya­pı­mı tar­tış­ma­la­rı­nın ge­niş sa­yı­la­bi­le­cek bir çev­re­de he­ye­can uyan­dır­ma­sı ve des­tek bul­ma­sı­nın önem­li se­bep­le­rin­den bi­ri, par­la­men­to san­dal­ye­le­ri­nin bü­yük ço­ğun­lu­ğu­nu el­de eden AKP’nin se­çim be­yan­na­me­sin­de bu yön­de açık bir ta­ah­hü­dün yer al­ma­sı, bu­na ek ola­rak, MHP’nin de se­çim be­yan­na­me­sin­de öz­gür­lük alan­la­rı­nın ge­niş­le­til­di­ği, öz­gür­lük­ler önün­de­ki en­gel­le­rin kal­dı­rıl­dı­ğı bir ana­ya­sa de­ği­şik­li­ğin­den söz et­me­siy­di. Öte yan­dan, par­la­men­to­da tem­sil gü­cü el­de ede­me­miş ol­mak­la bir­lik­te DP de se­çim be­yan­na­me­sin­de ye­ni bir ana­ya­sa­nın ya­pı­mı sü­re­ci­ni teş­vik ede­ce­ği ta­ah­hü­dün­de bu­lun­mak­tay­dı. Bü­tün bu se­bep­ler­le si­vil ve de­mok­ra­tik bir ana­ya­sa­nın ya­pı­mı tar­tış­ma­la­rı hiç de­ğil­se bu aşa­ma­da ka­mu­oyun­dan olum­lu tep­ki­ler ala­rak, si­ya­set yel­pa­ze­si­nin fark­lı nok­ta­la­rın­da yer alan pek çok ke­sim ta­ra­fın­dan he­ye­can uyan­dı­rı­cı bir ge­liş­me ola­rak de­ğer­len­di­ril­di.
Tür­ki­ye’nin Si­vil ve De­mok­ra­tik Bir Ana­ya­sa­ya İh­ti­ya­cı Var mı?
Bu so­ru­ya ce­vap ve­re­bil­mek için si­vil ve de­mok­ra­tik ana­ya­sa kav­ra­mı­nın ta­nı­mı­nın ya­pıl­ma­sı ge­re­kir. Bu kav­ram­lar, bir ana­ya­sa­nın ya­pım sü­re­cin­de iz­le­nen yön­tem­le ol­du­ğu ka­dar, ana­ya­sa­nın içer­di­ği hü­küm­le­rin ni­te­li­ğiy­le de iliş­ki­li­dir. Bir ana­ya­sa­nın ya­pım sü­re­ci yö­nün­den si­vil ve de­mok­ra­tik ola­rak ta­nım­la­na­bil­me­si için, o ana­ya­sa­nın ser­best ve ya­rış­ma­cı se­çim­ler­le be­lir­le­nen, hal­kın ger­çek tem­sil­ci­le­ri­nin yer al­dı­ğı bir or­gan ta­ra­fın­dan ha­zır­lan­ma­sı ge­re­kir. Ana­ya­sa­nın içe­ri­ği yö­nün­den si­vil ve de­mok­ra­tik ola­rak ta­nım­la­na­bil­me­si ise dev­let ik­ti­da­rı­nı sı­nır­la­yan et­kin ku­ral­la­ra ve me­ka­niz­ma­la­ra yer ver­me­si, bi­re­yin hak ve öz­gür­lük­le­ri­ni ge­niş bir bi­çim­de ta­nım­la­mak su­re­tiy­le bu hak­la­rı dev­le­tin üs­tün oto­ri­te­si kar­şı­sın­da ko­ru­ya­cak ana­ya­sa­nın üs­tün­lü­ğü, hu­kuk dev­le­ti, ya­sa­ma ve yü­rüt­me iş­lem­le­ri­nin hu­ku­ka uy­gun­luk de­ne­ti­mi ve bu de­ne­ti­mi ya­pa­cak olan yar­gı­nın ba­ğım­sız­lı­ğı ve ta­raf­sız­lı­ğı gi­bi te­mel gü­ven­ce­le­ri içer­me­si­ni ge­rek­tir­mek­te­dir. Böy­le­ce dev­let ik­ti­da­rı­nın key­fi ve sı­nır­sız kul­la­nı­mı ön­le­ne­rek, bi­rey­le­rin ge­le­ce­ğe gü­ven­le ba­ka­bi­le­cek­le­ri bir hu­kuk dü­ze­ni­nin ku­rul­ma­sı sağ­la­na­cak­tır. Ni­te­kim ana­ya­sa­cı­lı­ğın 18. yüz­yıl­dan bu ya­na te­mel ama­cı, dev­le­tin üs­tün oto­ri­te­si kar­şı­sın­da, za­yıf du­rum­da olan bi­re­yi ko­ru­mak dü­şün­ce­siy­le, bir yan­dan dev­let oto­ri­te­si­ne et­ki­li sı­nır­lar ge­tir­mek di­ğer yan­dan da bi­re­ye gi­de­rek ge­niş­le­yen, çe­şit­le­nen ve güç­le­nen öz­gür­lük alan­la­rı ya­rat­mak ol­muş­tur. Bu açık­la­ma­lar çer­çe­ve­sin­de Cum­hu­ri­yet ana­ya­sa­la­rı de­ğer­len­di­ril­di­ğin­de, bun­la­rın hiç­bi­ri, ya­pı­mın­da iz­le­nen yön­tem ne­de­niy­le si­vil ve de­mok­ra­tik ola­rak ta­nım­lan­ma­ya el­ve­riş­li de­ğil­dir.
Ha­tır­la­na­ca­ğı gi­bi 1924 Ana­ya­sa­sı, tek par­ti hâ­ki­mi­ye­ti­nin mev­cut ol­du­ğu ve için­de mu­ha­lif grup­la­rın da yer al­ma­dı­ğı, İkin­ci TBMM ta­ra­fın­dan ha­zır­lan­mış­tır. Üs­te­lik İkin­ci TBMM’nin olu­şu­mu­nu sağ­la­yan se­çim­ler, ser­best ve ya­rış­ma­cı bir or­tam­da ce­re­yan et­me­di­ği gi­bi, ka­dın­la­ra seç­me ve se­çil­me hak­kı­nın ta­nın­ma­ma­sı ne­de­niy­le ge­nel oy il­ke­si­ne de da­yan­ma­mak­tay­dı. 27 Ma­yıs mü­da­ha­le­si­nin ar­dın­dan ka­bul edi­len 1961 Ana­ya­sa­sı ise bir ka­na­dın­da bu mü­da­ha­le­yi ger­çek­leş­ti­ren as­ke­rî li­der­le­rin -Mil­li Bir­lik Ko­mi­te­si (MBK) üye­le­ri- di­ğer ka­na­dın­da ise ser­best ve ya­rış­ma­cı se­çim­ler­le be­lir­len­me­yen si­vil­le­rin yer al­dık­la­rı bir Ku­ru­cu Mec­lis ta­ra­fın­dan ha­zır­lan­mış­tı. Bu Ku­ru­cu Mec­lis’in Tem­sil­ci­ler Mec­li­si ola­rak ad­lan­dı­rı­lan si­vil ka­na­dın­da CHP ve Cum­hu­ri­yet­çi Köy­lü Mil­let Par­ti­si (CKMP)’nin tem­sil­ci­le­ri ile ba­sın, üni­ver­si­te­ler ve çe­şit­li si­vil top­lum ku­ru­luş­la­rın­ca be­lir­le­nen üye­ler bu­lun­mak­tay­dı. MBK yö­ne­ti­min­ce ka­pa­tı­lan ve mü­da­ha­le ön­ce­sin­de­ki seç­men des­te­ği %50’ye yak­la­şan DP tem­sil­ci­le­ri ise Ku­ru­cu Mec­lis’te yer al­ma­mış­lar­dı. Bü­tün bu se­bep­ler­le içer­di­ği hü­küm­ler ne­de­niy­le Cum­hu­ri­yet’in en li­be­ral ve de­mok­ra­tik ana­ya­sa­sı ola­rak ta­nım­la­nan 1961 Ana­ya­sa­sı, ya­pım sü­re­ci dik­ka­te alın­dı­ğın­da tıp­kı se­le­fi gi­bi si­vil ve de­mok­ra­tik ol­mak­tan uzak­tı. Ni­ha­yet 12 Ey­lül mü­da­ha­le­si­nin ar­dın­dan ka­bul edi­len 1982 Ana­ya­sa­sı da hal­kın ger­çek tem­sil­ci­le­ri­nin yer al­ma­dı­ğı bir or­gan ta­ra­fın­dan ha­zır­lan­mış­tır. Bu Ana­ya­sa’yı ha­zır­la­yan Ku­ru­cu Mec­lis’in bir ka­na­dın­da, mü­da­ha­le­yi ger­çek­leş­ti­ren Mil­li Gü­ven­lik Kon­se­yi (MGK) üye­le­ri, Da­nış­ma Mec­li­si ola­rak ad­lan­dı­rı­lan di­ğer ka­na­dın­da ise MGK’nın doğ­ru­dan doğ­ru­ya ve­ya do­lay­lı ola­rak seç­ti­ği üye­ler bu­lun­mak­ta­dır. Bu ne­den­le, 1982 Ana­ya­sa­sı da ya­pım sü­re­ci yö­nün­den si­vil ve de­mok­ra­tik ola­rak ta­nım­lan­ma­ya el­ve­riş­li de­ğil­dir.
İçe­rik­le­ri yö­nün­den de­ğer­len­dir­di­ği­miz­de ise bu ana­ya­sa­la­rın her bi­ri­nin özün­de de­mok­ra­tik ol­mak­la bir­lik­te, çe­şit­li ku­sur­la­rı­nın ol­du­ğu da söy­le­ne­bi­lir. Bun­lar­dan 1924 Ana­ya­sa­sı ço­ğul­cu de­ğil ço­ğun­luk­çu de­mok­ra­si an­la­yı­şı­na sa­hip ol­ma­sı ne­de­niy­le, ik­ti­dar yet­ki­le­ri­ni sı­nır­la­yan et­kin me­ka­niz­ma­la­ra yer ver­me­miş; bi­rey­sel öz­gür­lük­le­ri ay­rın­tı­lı bir bi­çim­de ta­nım­la­ma­ya­rak, bu öz­gür­lük­le­ri dev­let oto­ri­te­si kar­şı­sın­da gü­ven­ce­siz bı­rak­mış; her şey­den önem­li­si, ço­ğul­cu bir de­mok­ra­si­nin ge­re­ği olan ik­ti­dar-mu­ha­le­fet iliş­ki­le­ri­ni den­ge­le­ye­cek ku­ral­la­rı ih­mal ede­rek, azın­lık­la­rın ço­ğun­lu­ğa dö­nüş­me­si­ni im­kan­sız­laş­tı­ran bir si­ya­sal or­ta­mın ze­mi­ni­ni ya­rat­mış­tır. Ni­te­kim 27 Ma­yıs mü­da­ha­le­si di­ğer se­bep­ler ya­nın­da, Ana­ya­sa’nın bu ço­ğun­luk­çu do­ğa­sı­nın ese­ri ol­muş­tur. 1961 Ana­ya­sa­sı ise ço­ğul­cu de­mok­ra­si­yi in­şa eden pek çok ye­ni­li­ğe yer ver­miş­tir. Hu­kuk dev­le­ti­nin tüm me­ka­niz­ma­la­rıy­la in­şa­sı, bu çer­çe­ve­de ana­ya­sa yar­gı­sı­nın oluş­tu­rul­ma­sı, yar­gı ba­ğım­sız­lı­ğı­nın tüm icap­la­rıy­la ger­çek­leş­ti­ril­me­si, ge­niş ve ay­rın­tı­lı bir öz­gür­lük­ler lis­te­si­nin ta­nın­ma­sı ve ga­ran­ti al­tı­na alın­ma­sı, güç­lü ve di­na­mik bir si­vil top­lu­mun teş­vi­ki, bu ye­ni­lik­ler­den bir kıs­mı­dır. Ne var ki, Ana­ya­sa’nın yü­rür­lü­ğe gir­me­si­ni ta­ki­ben Tür­ki­ye’nin ge­çir­di­ği hız­lı sos­yo-eko­no­mik de­ği­şik­lik­le­rin yol aç­tı­ğı si­ya­sal ve sos­yal ha­re­ket­li­lik, So­ğuk Sa­vaş yıl­la­rı­nın sağ ve sol eği­lim­li si­ya­sal grup­lar üze­rin­de­ki ku­tup­laş­tı­rı­cı et­ki­si, si­ya­sal eli­tin ik­ti­sa­di ve si­ya­si kriz­le­ri çöz­me ko­nu­sun­da­ki gö­nül­süz­lü­ğü ya­hut bu so­run­la­rın çö­zü­mü­nün ge­rek­tir­di­ği uz­laş­ma ye­te­ne­ğin­den yok­sun ol­ma­sı ve hep­sin­den önem­li­si, te­rör ve şid­det olay­la­rı­nın ön­le­ne­mez yük­se­li­şi, bu Ana­ya­sa’nın da so­nu­nu ha­zır­la­mış­tır. Bü­tün bu so­run­la­rı 1961 Ana­ya­sa­sı’nın li­be­ral zih­ni­ye­ti­nin so­nu­cu ola­rak de­ğer­len­di­ren 12 Ey­lül li­der­le­ri, so­run­la­rın çö­zü­mü için li­be­ral de­ğil ya­sak­çı, de­mok­ra­tik de­ğil oto­ri­ter bir ana­ya­sa­nın ya­pı­mı­na odak­lan­mış­lar­dır. Böy­le­ce 1982 Ana­ya­sa­sı, özel­lik­le 1970’le­rin ikin­ci ya­rı­sı­na hâ­kim olan si­ya­sal kriz­le­rin, elit­ler ara­sı uz­laş­maz­lı­ğın ve şid­det olay­la­rı­nın aşın­dır­dı­ğı dev­let oto­ri­te­si­ni güç­len­dir­mek ama­cıy­la bi­re­yi dev­let kar­şı­sın­da de­ğil, dev­le­ti bi­rey kar­şı­sın­da ko­ru­ma­ya yö­ne­lik bir zih­ni­yet­le ka­le­me alın­mış­tır. Bu ne­den­le dev­let yet­ki­le­ri­ni sı­nır­la­yan de­ğil, bu yet­ki­le­ri güç­len­di­ren; bi­re­yin öz­gür­lük­le­ri­ni ge­niş ola­rak ta­nım­la­mak ve bun­la­rı gü­ven­ce al­tı­na al­mak ye­ri­ne, bu öz­gür­lük­le­ri çe­şit­li kav­ram­lar­la sı­nır­la­yan bir bel­ge ol­muş­tur. Bu yüz­den 1982 Ana­ya­sa­sı sa­de­ce Türk ka­mu­oyun­da de­ğil, ulus­la­ra­ra­sı dü­zey­de de cid­di eleş­ti­ri­le­re ko­nu ol­muş­tur. Bir yan­dan bu eleş­ti­ri­le­rin, di­ğer yan­dan de­mok­ra­tik de­ğer­le­rin kü­re­sel yük­se­li­şi­nin et­ki­siy­le ve Tür­ki­ye’nin AB’ye üye­lik sü­re­ci­nin ya­rat­tı­ğı yü­küm­lü­lük­ler ne­ti­ce­sin­de, Ana­ya­sa 1987’den 2006’ya ka­dar 13 de­ği­şik­lik ge­çir­miş; bü­tün bu de­ği­şik­lik­ler, Ana­ya­sa’nın oto­ri­ter ve ya­sak­çı özü­nün tas­fi­ye­sin­de önem­li bir ro­le sa­hip ol­muş­tur. Bu de­ği­şik­lik­le­re rağ­men Ana­ya­sa’nın de­mok­ra­si­nin ev­ren­sel de­ğer­le­ri ve hu­kuk dev­le­ti an­la­yı­şıy­la bağ­daş­ma­yan çe­şit­li dü­zen­le­me­le­ri­nin ol­du­ğu bi­lin­mek­te­dir. Bun­dan baş­ka, Ana­ya­sa’nın ya­sa­ma, yü­rüt­me ve yar­gı­yı dü­zen­le­yen hü­küm­le­ri­nin de par­la­men­ter bir de­mok­ra­si­nin icap­la­rı dik­ka­te alı­na­rak ye­ni­den göz­den ge­çi­ril­me­si ge­rek­mek­te­dir. Ni­ha­yet Ana­ya­sa’nın bi­rey­sel öz­gür­lük­le­ri dü­zen­le­yen hü­küm­le­ri de Tür­ki­ye’nin ta­raf ol­du­ğu ulus­la­ra­ra­sı ant­laş­ma­lar­dan do­ğan yü­küm­lü­lük­le­ri ile in­san hak­la­rı ala­nı­nın ulus­la­ra­ra­sı dü­zey­de de­ği­şen ve güç­le­nen içe­ri­ği dik­ka­te alı­na­rak, da­ha li­be­ral ve de­mok­ra­tik bir an­la­yış­la ye­ni­den ka­le­me alın­ma­lı­dır. Bu amaç­la­rın, mün­fe­rit de­ği­şik­lik­ler­le ger­çek­leş­me­si pek muh­te­mel gö­rün­me­mek­te­dir. Bu ne­den­le, 1982 Ana­ya­sa­sı’nın ilk üç mad­de­sin­de yer alan te­mel de­ğer­ler ko­run­mak su­re­tiy­le di­ğer hü­küm­le­ri­nin ye­ni baş­tan ka­le­me alın­ma­sı­nı he­def­le­yen si­vil ve de­mok­ra­tik bir ana­ya­sa­nın ya­pı­mı sü­re­ci, top­lu­mun ge­niş ke­sim­le­rin­de he­ye­can uyan­dı­ra­cak bir gi­ri­şim gi­bi gö­rün­mek­te­dir. Bu gi­ri­şi­min, top­lu­mun tüm ke­sim­le­ri­nin bek­len­ti­le­ri­ni ser­best­çe ifa­de et­tik­le­ri mü­za­ke­re­ler ve pa­zar­lık­lar ne­ti­ce­sin­de uz­laş­ma­ya da­ya­nan bir met­nin ka­bu­lüy­le so­nuç­lan­ma­sı, Tür­ki­ye açı­sın­dan bü­yük bir ye­ni­li­ği ifa­de ede­cek­tir. Böy­le­ce, Cum­hu­ri­yet Tür­ki­ye’si ilk de­fa, ger­çek­ten top­lum söz­leş­me­si ola­rak ta­nım­la­na­bi­le­cek bir ana­ya­sa met­ni­ne ka­vu­şa­cak­tır.