Sişenbe 22 Noıabr 2011
Türkmen prezidenti Hytaıa sapar edıär
Noıabr 22, 2011
22-25-nji noıabr günlerinde Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Hytaı Halk Respublikasyna döwlet sapary geçıär.
Berdimuhamedowyň Hytaı Halk Respublikasyna edıän saparynyň gün tertibinde Türkmenistan bilen Hytaıyň arasyndaky gatnaşyklaryň syıasy, söwda-ykdysady, ylmy-tehniki ugurlaryna degişli meseleler maslahat ediler.
Türkmenistnyň resmi maglumatlaryna görä, Berdimuhamedow Pekinde Hytaı Halk Respublikasynyň başlygy Hu Dzintao bilen duşuşyk geçirer. Taraplaryň arasynda döwletara dokumentler toplumyna gol çekiler.
Pekinde gol çekiljek dokumentleriň käbirine Türkmenistanyň hökümetiniň 18-nji noıabrda geçiren maslahatynda jikme-jik garaldy. Hususan-da, Türkmenistanyň Daşary ykdysady döwlet bankyna Hytaıyň Eksport-import banky we Hytaıyň Döwlet ösüş banky bilen kredit barada ylalaşyk baglaşmak üçin ygtyıar berilmegine garaldy.
Söwda-ykdysady hyzmatdaşlyk Türkmenistan bilen Hytaıyň arasyndaky gatnaşyklarda ileri tutulıan esasy ugurdyr. Resmi maglumatlara görä, bu tema Pekindäki gepleşikleriň çäginde ıokary derejede we has giňişleıin düzümde maslahat ediler.
Şu günki gün Hytaı Türkmenistanyň iň uly söwda partnıorlarynyň biridir. Soňky ıyllaryň dowamynda bu iki ıurduň arasynda söwda dolanyşygy ösıär, onlarça hytaı kompaniıalary Türkmenistandaky inwestision proıektlere aktiw gatnaşıar. Bu ıangyç-energiıa, transport, kommunikasiıa, oba-hojalygy hem gurluşyk pudaklaryna, şeıle-de dokma senagatyna, himiıa hem azyk onumçiligine degişli.
Türkmenistan Hytaıa özüniň möhüm we strategiki taıdan ähmiıetli partnıory hökmünde garaıar. Hytaıa saparynyň öň ıany geçiren metbugat konferensiıasynda prezident Berdimuhamedow iki ıurduň arsynda bilelikde amala ayrylıan proıektleriň we ilkinji nobatda Türkmenistan-Hytaı gazgeçirijisiniň ähmiıetini aıratyn nygtady.
2009-njy ıylda işe girizilen Türkmenistan-Hytıa gazgeçirijisi ıurtlaryň energiıa boıunça hyzmatdaşlygynyň takyk netijesidir. Başda ıylda 40 milliard kubometr möçberde gaz akdyrmaga niıetlenip gurlan bu gazgeçirijiniň geçirijilik ukyby soň 60 milliard kubometre çenli artdyrylmaly edildi. Bu barada 2010-njy ıylda goşmaça ylalaşyga gol çekildi.
Uzynlygy 7 müň kilometrlik bu gazgeçiriji Özbegistanyň we Gazagystanyň üstünden geçıär.
Halkara habar agentlikleriniň Hytaıyň CNPC milli nebit korporasiıasyna salgylanyp ıaıradan maglumatlaryna görä, 2009-njy ıylda turba arkaly Türkmenistandan Hytaıa 3 ıarym milliard kubometr gaz, 2010-njy ıylyň 8 aıynyň dowamynda bolsa 2,38 milliard kubomert gaz akdyrylypdyr. 2011-nji ıylda Türkmenistandan Hytaıa 13 milliard kubometr gazyň akdyrylmagyna garaşylıanlygy şol maglumatlarda aıdylıar.
Türkmen gazynyň eksportyna degişli sanlar Turkmenistanyň resmi maglumatlarynda agzalmaıar.
Regional bilermenler Türkmenistan-Hytaı gazgeçirijisi arkaly häzirki wagtda akdyrylıan gazyň möçberiniň turbanyň geçirijilik ukybyna garanda ujypsyzdygyny aıdıarlar, emma, muňa garamazdan, Türkmenistan-Hytaı gazgeçirijisiniň oňa gatnaşıan yurtlar üçin ahmiıetli we perspektiwalydygyny belleıärler.
Astanadaky İewraziıa Uniwersitetiniň dosenti Saparbaı Jubaıewiň pikirine görä, ykdysady taıdan gitdigiçe ösıän we energiıa serişdelerine uly isleg bildirıän Hytaı bilen gatnaşyklary ösdürmeklik Merkezi Aziıa ıurtlary, şol sanda Türkmenistan üçin ykdysady gatnaşyklaryň diwersifikasiıasy üçin uly mümkinçilik berıär.
Türkmenistan bilen Hytaıyň arasyndaky gumanitar hyzmatdaşlygyň çäginde medeniıet, taryh we bilim ugrundan gatnaşyklar alnyp barylıar. Tütkmen studentleri Hytaıyň ıokary okuw jaılarynda bilim alıarlar.
Türkmenistanyň prezidenti Berdimuhamedow Hytaıa edıän häzirki saparynyň dowamynda ıörite ykdysady zonasy bolan Şençžen şäherine, şeıle-de Hytaıyň ıörite administratiw raıony bolan Gonkonga sapar eder. Türkmen delegasiıasynyň agzalary bolsa Berdimuhamedowyň Hytaı diline terjime edilen kitaplarynyň köpçülige hödürlenmegine degişli prezentasiıa dabarasyna we türkmen-hytaı biznes forumyna gatnaşarlar. Şu günleriň dowamynda Pekinde Türkmenistanyň sungat eserleriniň sergisi we sungat wekilleriniň çykyşlary hem geçiriler.
Azerbaıjanly bilermen “Transhazar” barada
Şaban gazgeçirijileriň howpsuzlygy bilen bagly meselede Türkmenistanyň öz serhetlerinden aňryk geçıän şärikli bölekleriň jogapkärçiligini öz üstüne almak islemeıändigini belleıär.
Geçen hepde Azerbaıjana sapar eden Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretarynyň İewroaziıa energiıa meseleleri boıunça ıörite wekili Riçard Morningstar azeri resmileri bilen geçiren gepleşiklerinde bu regiondan İewropa çekilmegi göz öňünde tutulıan “Transhazar” we “Günorta koridor” gaz proıekti bilen bagly meselelere aıratyn üns berdi.
Bu wakalaryň fonunda bolsa, geçen hepdäniň çarşenbe güni Türkmenistanyň Bakudaky ilçihanasynda Azerbaıjanyň ıokary derejeli resmileriniň gatnaşmagynda geçirilen ıörite dabarada türkmen ilçisi Toıly Kömekowyň iki ıurduň ıakyn we hoşniıetli gatnaşyklaryna ıokary baha berip çykyş edendigi habar berildi.
Emma düıbi Bakuda ıerleşıän “Caspian Barrel” atly energiıa-barlaglar merkeziniň direktory Ilhan Şaban Azerbaıjan bilen Türkmenistanyň arasynda medeni-gumanitar derejede käbir kontaktlaryň bardygyna garamazdan, Sowet ıyllaryndakylar bilen deňeşdirilende, gatnaşyklaryň has sowandygyny aıdıar:
—Biz gatnaşyklarda bar diıilıän ıylylygy duımaıarys. Türkmenistan ıapyk ıurt. Bu ıurda azerbaıjanlylaram baryp bilenoklar, türkmenistanlylaram Azerbaıjana gelip bilenoklar. Sebäbi Türkmenistan ıapyk ıurt, oňa wiza almak meselesinde-de hiç hili ıeňillik ıok. Sowet ıyllarynda Baku şäheri bilen häzirki Türkmenbaşy şäheriniň arasynda ıolagçy gatnadıan paromlaryň her gün birnäçe gezek gatnandygyna garamazdan, häzirki wagt iki ıurduň arasynda ıük paromlaryndan başga hiç zat gatnanok. Hatda Baku bilen Aşgabadyň arasynda uçar gatnawlary-da ıok, uçar gatnawlaram Günbataryň ‘Lufthansa’ kompaniıasy tarapyndan amala aşyrylıar.
Azerbaıjanly ekspert Türkmenistanyň birtaraplaıyn alyp barıan ıapyklyk syıasatynyň iki ıurduň gatnaşyklarynyň örän köp ugurlaryna ıaramaz täsirini ıetirıändigini aıdıar.
İöne, beıleki tarapdan, soňky wagtlar Günbatar bilen energiıa hyzmatdaşlyklaryny ıola goımaga çalyşıan Türkmenistan üçin Azerbaıjan tranzit ıurt bolup hem durıar. Şu nukdaınazardan iki ıurduň hoşniıetli gatnaşyklaryna örän köp zatlar bagly bolar diıen garaıyşlar hem bar.
Türkmenistanyň gazyny Hazar deňzi arkaly Azerbaıjanyň üsti bilen Günbatara akdyrmak perspektiwasynyň ıakyn wagtlarda amala aşyp biljekdigi ıa bilmejekdigi barada azerbaıjanly ekspert Ilhan Şaban şeıle pikirde:
—Hazaryň durumy bilen baglanyşykly mesele bu deňze şärik ähli ıurtlar tarapyndan düıpli çözülıänçä, “Transhazar” gaz proıektine maıa ıatyrmaga isleg bildirjekleri tapmak kyn bolar. Meniň pikrimçe, Hazaryň durumy bilen baglanyşykly umumy bir ylalaşyga gelinmese, hiç bir inwestor Hazar gazgeçirijisi ıaly uly proıekte maıa ıatyrmaz. Islendik ıagdaıda-da, deňziň durumy meselesinde Orsıet we Eıran tarapyndan görkezilıän basyşlar töwekgelçiligi hem-de uly goňşy ıurtlar tarapyndan real basyşlary görkezıän fakt bolmagynda galıar.
Bakuwly bilermen Ilhan Şaban gazgeçirijileriň howpsuzlygy bilen bagly meselede-de Türkmenistanyň öz serhetlerinden aňryk geçıän şärikli bölekleriň jogapkärçiligini öz üstüne almak islemeıändigini belleıär. Onuň aıtmagyna görä, şu mesele hem Türkmenistanyň öz gazyny özbaşyna daşarky bazarlara çykarmak meselesinde çynlakaı kynçylyklary döredıär.