Etniki gazaklar. Sinjiaň. Arhiw suraty
Hytaıyň demirgazyk-günbatar sebitinden bolan onlarça etniki gazak Gazagystany öz garyndaşlarynyň azatlyga goıberilmegi üçin kömek bermäge çagyrdy, olar hossarlarynyň “gaıtadan terbiıeleıiş lagerleri” diıilıänlerde tussaglykda saklanylıandygyny aıdıarlar.
27-nji noıabrda Nur-Soltanda bolan metbugat ıygnagynda ozalky hytaı tussaglarynyň birnäçesi žurnalistlere özleriniň Sinjiaňdaky gaıtadan terbileıiş lagerlerinde başdan geçiren tejribelerini gürrüň berdiler. Olar özleriniň bu lagerlerde ıyllap saklanandyklaryny aıtdylar.
İewropa gazak forumynyň başlygy Ömürhan Altyn gazak häkimiıetlerini “Sinjiaňdaky etniki gazaklary gorap bilmezlikde... we şu günki metbugat ıygnagyna gatnaşmak baradaky çakylygy görmezlige salmakda” tankyt etdi.
Gazagystandaky german, britan we ABŞ ilçihanalarynyň wekilleri bu metbugat ıygnagyna gatnaşdylar.
Gazagystandaky hytaı ilçisi Zhang Xiao 27-nji noıabrda Azatlyk radiosyna Sinjiaňdaky tussaghanalarda etiniki gazaklaryň bendilikde saklanylıandygy barada berilıän maglumatlar “galp” diıdi.
1991-nji ıylda Sowet Soıuzy dargap, Gazagystan garaşsyzlyk gazanandan soň, Sinjiaňdaky we beıleki ıerlerdäki etniki gazaklaryň köpüsi Gazagystanyň etniki gazaklary ıurtda gaıtadan ıerleşdirmek programmasyndan peıda tapdy.
Olaryň köpüsi Gazagystandan hemişelik oturym aldy ıa-da gazak raıatlygyna eıe boldy. İöne olar garyndaşlaryny görmek ıa-da bıurokratik sebäpler esasynda Sinjiaňa yzygiderli baryp-gelmegi dowam etdirıärler.
BMG-niň Adam hukuklary resmileri geçen ıylyň awgustynda 1 million çemesi musulmanyň, esasan sinjaiňlay uıgurlaryň Hytaıdaky “terrorizme garşy merkezlerde” saklanylıandygyny, ıene millionlarça adamyň bolsa gaıtadan terbileıiş lagerlerinde mejbury saklanylıandygyny aıtdy.
Uıgurlar Hytaıda iň uly etniki azlyk bolup durıar, olardan soň gazaklar gelıär. Şeıle-de bu regionda etniki gyrgyzlar, tatarlar we dunganlar hem diıip bilinıän hueıler kowçum bolup ıaşaıar.
Hytaıyň Sinjiaňdaky ikinji uly etniki jemagaty han hytaılylary bolup durıar.
Soňky aılarda Hytaıdan bolan gazagystanly ıaşaıjylar Almatyda, Nur-Soltanda Pekiniň Sinjiaňdaky syıasatlaryna garşy birnäçe ıygnanyşyk geçirdi. Bu mesele Gazagystan üçin ynjyk mesele bolmagynda galıar.
Hytaı Gazagystanyň esasy söwda hyzmatdaşy bolup durıar, döwlet kontrollygyndaky gazak mediasy Sinjiaňdaky içerki tussaghanalar barada maglumat bermekden umuman gaça durıar.
Şuňa meňzeş protestler Gyrgyzystanda, Orsıetiň Tatarystan sebitinde hem geçirildi. Tatarystanda häzir sinjiaňly iki dogan, Şahrizat we Şahdiyar Şawkat ıerli häkimiıetleriň özlerini Hytaıa deportasiıa etmek hakynda çykaran kararyna garşy göreşıär.
Doganlar Sinjiaňdaky ene-atalary gaıtadan terbileıiş lagerlerine iberilip, ogullarynyň okuw puluny töläp bilmänsoň, özleriniň Tatarystandaky uniwersitetden okuwdan çykarylandyklaryny aıdıarlar. Şeıle-de doganlar, eger Sinjiaňa gaıdyp barsalar, özlerine hem ene-atalarynyň ykbalynyň garaşıandygyny aıdıarlar.
Hytaı ol desgalaryň içerki tussaghanalardygyny ret edıär we olary “terrorçylygyň we ekstremizmiň ıetirıän zyıanyna açyk düşünmäge kömek etmek üçin gurlan bilim we tälim jaılary" diıip atlandyrıar.