İçindekiler TAKDİM 5 - PDF
Download "İçindekiler TAKDİM 5"
1 İçindekiler TAKDİM 5 1 ARAP SÖZLÜK BİLİMİ VE SÖZLÜK ÇALIŞMALARI 23 Soner Gündüzöz Giriş: Arap Sözlükçülüğünün Kavramsal Boyutu 23 Mu cem ve Kāmus Kelimelerinin Tanımı 23 I. Arap Sözlükçülüğüne İlişkin Bir Paradigma İnşası: Dil Malzemesinin Belirlenmesi ve Derleme Faaliyetleri 26 II. Arap Sözlükçülüğünde İlk İlmî Hareketler 32 A. Garîbü l-kur ân Çalışmaları 33 B. Garîbü l-hadis Çalışmaları 37 C. Monografik Sözlükler 40 Haşerat, Hayvan, Bitki vb. Sözlükleri 40 III. Sözlükçülüğü Besleyen Diğer Faaliyetler: Söz Varlığının Tasnifine İlişkin Projeler 43 A. Yapısal Sözlükler: Morfolojik, Etimolojik ve Diyalektolojik Sözlükler Yapısal ve Morfolojik Sözlükler Etimolojik Sözlükler Diyalektolojik Sözlükler 48 B. Anlam Eksenli Sözlükler Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı ve Çok Anlamlı Kelime Sözlükleri Deyim ve Atasözü Sözlükleri Terim Sözlükleri Yer Adları ve Özel İsim Sözlükleri 52
2 12 İSLÂM MEDENİYETİNDE DİL İLİMLERİ IV. Sistem Bakımından Sözlük Türleri 53 A. Taklîbe Dayalı Fonetik Sistem 53 B. Alfabetik Dizim Sistemleri Kökün İlk Harfine Göre Alfabetik Dizim Sistemi Kökün Bütün Harflerine Göre Alfabetik Dizim Sistemi Kökün Son Harfine Göre Alfabetik Dizim Sistemi (Kafiye Sistemi) Ek ve Kök Harf Ayırımının Yapılmadığı Alfabetik Dizim Sistemi 60 C. Tematik Sistem 60 D. Vezin ve Kalıp Sistemi 61 V. Modern Dönemde Yapılmış Sözlüklere Genel Bir Bakış Dünyada Başlıca Arapça Sözlükler Türkiye de Arapça-Türkçe Sözlük Yazımı 63 Genel Değerlendirme ve Sonuç 64 2 NAHİV İLMİ 79 M. Şirin Çıkar 1. Gramer Kurallarını Tespite Duyulan İhtiyaç İlk Kuralları Kim Derledi? 83 İlk Telifler ve İlk Okullaşmalar Kuralların Tespitinde Kaynaklar ve Metodoloji Sorunu Basra-Kûfe Ekolleri ve Temel Ayrışma Noktaları Bağdat ve Endülüs te Nahiv Çalışmaları SARF (TASRİF) İLMİ 111 Musa Alak I. Sarf İlmi Hakkında Genel Bilgiler 112 A. Sarf ve Tasrif Kavramları Sözlük Anlamları Terim Anlamları 113 a. Amelî Olarak 113 b. İlmî Olarak Sarf ve Tasrif Kavramlarından Sadece Birini Kullananların Tercih Gerekçeleri 115
3 İÇİNDEKİLER 13 B. Konusu Kelimenin Türleri Bakımından Sarf İlminin Konusu 116 a. Mütemekkin İsim 116 b. Mutasarrıf Fiil 116 c. Sarf İlminin Alanına Girmeyen Kelime Türleri Kelimede Yapılan Değişiklikler Bakımından Sarf İlminin Konusu 117 a. Mâna ile İlgili Değişiklikler 117 b. Lafızla İlgili Değişiklikler Kelimenin Halleri Bakımından Sarf İlminin Konusu 119 C. Amacı ve Faydası 120 D. Önemi ve Zorluğu 120 E. Dinî Hükmü 122 II. Sarf İlminin Temel Kavramları 122 A. Mîzân-ı Sarfî (Vezin-Mevzûn) 122 B. Fiillerle İlgili Kavramlar Sîga (Zaman) Bakımından Fiiller 123 a. Fiil-i Mâzi 123 b. Fiil-i Muzâri 123 c. Emir Fiili Fiillerde Sayı, Cinsiyet ve Şahıs (Emsile-i Muttaride) 124 a. Sayı 125 b. Cinsiyet 125 c. Şahıs 125 d. Emsile-i Muttaride Aslî (Kök) Harflerinin Sayısı Bakımından Fiiller (Bablar) 128 a. Sülâsî 128 b. Rubâî Fâillerinin Zikredilip Zikredilmemesi Bakımından Fiiller 132 a. Mâlûm 132 b. Meçhul Mef ûlün bih Alıp Almama Bakımından Fiiller 133 a. Müteaddî 133 b. Lâzım 133
4 14 İSLÂM MEDENİYETİNDE DİL İLİMLERİ 6. Kök Harfleri Arasında İllet Harfi Bulunup Bulunmaması Bakımından Fiiller (Aksâm-ı Seb a) 133 a. Sahih 134 b. Mu tell Çekimli Olup Olmama Bakımından Fiiller 136 a. Mutasarrıf 136 b. Câmid Tekit Bakımından Fiiller 137 a. Müekked 137 b. Gayr-i Müekked 139 C. İsimlerle İlgili Kavramlar Kök veya Ziyâdeli Olma Bakımından İsimler 139 a. Mücerret 139 b. Mezid Cinsiyet Bakımından İsimler 141 a. Müzekker 141 b. Müennes 141 c. Hem Müzekker Hem de Müennes Sayılabilen İsimler Sayı Bakımından İsimler 142 a. Müfret 142 b. Tesniye / Müsennâ 142 c. Cemi Çekimli Olup Olmama Bakımından İsimler 143 a. Mutasarrıf 143 b. Gayr-i Mutasarrıf Türemiş Olup Olmama Bakımından Mutasarrıf İsimler 144 a. Câmid 144 b. Müştak Son Harfleri Bakımından İsimler 151 a. Sahih 151 b. Mu tell 151 D. Müşterek Kavramlar İbdal İ lâl İdgam 152 a. Vâcip İdgam 152 b. Câiz İdgam 152 c. Mümteni İdgam 152
5 İÇİNDEKİLER Hemze 152 a. Türleri 152 b. Hemzeye İllet Harfi Muamelesinin Yapılması İltikā-i Sâkineyn 154 a. İltikā-i Sâkineyn alâ haddihî 154 b. İltikā-i Sâkineyn alâ gayri haddihî 154 III. Sarf İlminin Tarihçesi 155 A. Kuruluş Dönemi (40-154/ ) 155 B. Gelişme Dönemi ( / ) 157 C. Olgunluk Dönemi ( / ) 159 D. Tercih Dönemi (293/906-Günümüz) 161 IV. Nahiv Mekteplerinin Usulleri ve Hilâfiyat 162 A. Mekteplerin Usulleri Semâ Kıyas Şâz Kıraatler Hadisle İstişhat Müvelledlerin Şiirleriyle İstişhat 165 B. Hilâfiyat 166 V. Sarf Literatürü 169 A. Genel Çalışmalar 169 B. Nahiv İlminin Bir Parçası Olarak Sarf Konularını İşleyen Çalışmalar 170 C. Müstakil Bir İlim Olarak Sarf Konularını İşleyen Çalışmalar BELÂGAT İLMİ VE TARİHİ 215 Hasan Taşdelen I. Belâgat Kelimesinin Lugat ve Terim Mânası 215 II. Belâgat ve Fesahat Ayırımı 217 III. Belâgatın Bir Bilim Olarak Ortaya Çıkışında Etkin Olan Âmiller 219 A. Şiir ve Hitabet 219 B. Kur ân-ı Kerim ve İ câzı 220 C. Müfessirler ve Usulcüler 221 D. Kâtipler 222 E. Felsefe ve Kelâm 223 F. Dilciler 225
6 16 İSLÂM MEDENİYETİNDE DİL İLİMLERİ IV. Belâgat İlminin Dönemsel Gelişimi 226 A. Câhiliye Döneminde Belâgat Anlayışı 226 B. Kur ân-ı Kerim in Nüzûlünden Sonra Belâgat İ câzü l-kur ân a Dair Eserlerde Belâgat İçeriği Dil ve Edebiyat Kitaplarında Belâgat Edebiyat Eleştirisi Kitaplarında Belâgat 249 a. İbnü l-mu tez ve el-bedî i 249 b. Kudâme b. Ca fer ve Nakdü ş-şi r i 254 c. Diğer Kitaplar 256 C. Belâgat Tarihinde Olgunlaşma ve Parlama Dönemi Abdülkāhir el-cürcânî, Delâilü l-i câz ve Esrârü l-belâga sı Zemahşerî nin el-keşşâf ı ve Belâgat Prensiplerinin Uygulanması 269 D. Belâgatta Duraklama ve Gerçek Mecradan Ayrılma Dönemleri 271 E. Telhisler ve Şerhler Dönemi 272 V. Belâgat Ekolleri 277 A. Arap ve Bülegā (Mısır, Şam ve Irak) Ekolü İbn Sinân el-hafâcî Usâme b. Münkız Ziyâeddin İbnü l-esîr Zemelkânî İbn Ebü l-isba el-mısrî 289 B. Meşârika Ekolü ve Etkileri Fahreddin er-râzî 291 C. Megāribe (Bedî ciler) Ekolü Kartâcennî ve Endelüsî 297 VI. Anadolu da Belâgat Çalışmaları 298 Sonuç ARAP ŞİİRİ 307 Mehmet Yalar I. Şiirin Mahiyeti 307 A. Şiirin Sözlük Anlamı 307 B. Başlıca Tanımları 308
7 İÇİNDEKİLER Aruzcuların Klasik Tanımı Kudâme b. Ca fer ve İbn Reşîk in Tanımı İbn Haldûn un Tanımı Çağdaş Bazı Tanımlar 310 II. Başlıca Tarihî Dönemleri 311 A. Câhiliye Dönemi Birinci Câhiliye İkinci Câhiliye 312 a. Câhiliye Şiirinin Kabile Eksenli Oluşu 313 b. Kabile Divanlarının İçerikleri 315 c. Şiir ve Şairin Câhiliye Toplumundaki Yeri 315 d. Muallakalar 318 B. İslâm ın Başlangıç Dönemi Bu Dönemin Şiiriyle İlgili Görüşler 325 a. Zayıf Olduğunu Savunanlar 325 b. Güçlü Olduğunu Savunanlar 326 c. Orta Yolu Benimseyenler Bu Dönemin Belli Başlı Bazı Şairleri ve Şiir Temaları 327 a. Kâ b b. Züheyr 327 b. Abdullah b. Ziba râ (ö. 15/636) 328 a. Nâbiga el-ca dî (ö. 65/684) 329 b. Hassân b. Sâbit 330 C. Emevîler Dönemi Bu Dönem Şiirinin Özellikleri Bu Dönemin Şiirinde Öne Çıkan Temalar 332 a. Medih 332 b. Hiciv 333 c. Övünç 333 d. Siyasî Şiir 334 e. Gazel Bu Dönemin Belli Başlı Bazı Şairleri ve Şiir Temaları 335 a. Ahtal 335 b. Ömer b. Ebû Rebîa 336 c. Ferezdak 338 d. Cerîr 338 D. Abbâsîler Dönemi 339
8 18 İSLÂM MEDENİYETİNDE DİL İLİMLERİ 1. Bu Dönemin Şiirinde Öne Çıkan Temalar 341 a. Asabiyet 341 b. Siyaset 341 c. Anlatının Çeşitlenmesi 341 d. Cinsellik 341 e. İçki 342 f. Züht Bu Dönemde Şiirin Üslûbu ve Biçimsel Yapısı 342 a. Mesnevi 343 b. Müveşşah Bu Dönemin Belli Başlı Bazı Şairleri ve Şiir Temaları 343 a. Beşşâr b. Bürd 343 b. Ebû Nüvâs 344 c. Ebü l-atâhiye 345 d. Ebû Temmâm 347 E. Endülüs Dönemi 348 a. Anlatı 350 b. Ağıt 350 c. Yakınma ve Merhamet Dileme 350 d. Yardım Talebi 350 e. Nazımlı İlmî Eserler ARUZ İLMİ 357 Abdurrahman Özdemir Giriş 357 I. Aruz İlmi, Mahiyeti ve Alanı 358 A. Tanımı 358 B. Ortaya Çıkışı 359 C. İsimlendirme Sebebi 360 D. Gayesi ve Mûsiki ile İlişkisi 361 E. Faydası 363 II. Aruz Terimleri 364 A. Hece Terimleri 364 B. Birim Kalıp Terimleri 365 C. Aruz Kusurları 366
9 İÇİNDEKİLER 19 D. Vezin Terimleri 372 E. Aruz Bahirleri 372 III. Aruzda Yenilik Arayışları 392 A. Klasik Dönem Bireysel Arayışlar Yeni Vezinler Yeni Şiir Formları 398 B. Modern Dönem 403 IV. Aruz Literatürü 406 A. Arapça Kitaplar Şerh ve Hâşiyeleri 407 B. Arapça Risâleler 419 C. Türkçe ve Farsça Eserler 420 D. Tezler VAZ İLMİ 425 Abdullah Yıldırım Giriş 425 I. Umumi Çerçeve 427 A. Lafzî Delâletin İlkesi Nedir? 428 B. Meseleyi Doğru Kurmak: Vaz Sorusunun Dil-Anlam Tartışmasındaki Önceliği 439 C. Dilin Temeli Neye Dayanır ya da Kurucusu (Vâzı ) Kimdir? 441 D. Tartışmanın Doğuşu ve er-risâletü l-vaz iyye: Adudüddin el-îcî Tam Olarak Ne Yaptı? 449 E. Vaz Bilgisinin Müstakil Bir İlim Olarak Tedvinine Giden Yol 460 II. Tanım: Bir Nispet Olarak Vaz ve Kavramsal İçeriği 470 III. Meseleler 478 A. Vaz ın Kategorileri (Aksâmü l-vaz ) Vâzı (Dilin Kurucusu) Açısından Vaz : Lugavî-Örfî-Istılahî-Şer î Mevzû (Lafız) Açısından Vaz : Şahsî - Nev î Mecazların Vaz îliği Sorunu Mevzû leh-âletü l-vaz (Mâna) Açısından Vaz : Özel-Genel 501
10 a. Özel Vaz -Özel Mevzû leh 503 b. Genel Vaz -Genel Mevzû leh 504 c. Genel Vaz -Özel Mevzû leh 505 d. Özel Vaz -Genel Mevzû leh Özellik-Genellik Bakımından Nev î Vaz ın Kısımları Kasta Dayalı Olup Olmaması Açısından Vaz : Kastî-Zımnî 519 B. Lafızların Vaz Açısından Taksimi 527 Dizin 553
el-belâga inde s-sekkâkî Ahmed Matlûb Bağdat: Mektebetü n-nehda, 1964, 406 sayfa.
9. Tecrübî İlimler (Tıp, Mekanik, Aşçılık, Çiftçilik, Saatçilik) 10. Sanat (Nakkaşlık, Mûsiki, Hüsn-i Hat) 11. Fars Dili ve Edebiyatı (Hikâyeler, Belâgat İlimleri, Arûz, Şuarâ Tezkireleri, Umumi Tezkireler,
et-tefkîrü l-lisânî inde ulemâi l-akliyyâti l-müslimîn: el-adud el-îcî ve s-sa d et-teftâzânî ve ş-şerîf el-cürcânî nemâzic
İslâm Araştırmaları Dergisi, 38 (2017): 257-262 et-tefkîrü l-lisânî inde ulemâi l-akliyyâti l-müslimîn: el-adud el-îcî ve s-sa d et-teftâzânî ve ş-şerîf el-cürcânî nemâzic İmâd Ahmed ez-zebn Amman: Dârü