Kültürel Miras ve Önemi
Birinci Ulusal Mimarlık Akımı veya Neoklasik Türk Üslubu veya Millî Mimari Rönesans’ı ağırlıklı olarak 1908 ile 1930 yılları arasında yaygın olan bir mimari üsluptur. Her ne kadar Osmanlı İmparatorluğu döneminde başlamış bir üslup olsa da esas etkisini Türkiye Cumhuriyeti döneminde göstermiştir.
Mimar Kemaleddin ve Vedat Tek›in öncülüğünü yaptığı ve ilk aşamada Neoklasik Türk Üslubu ya da Millî Mimari Rönesans’ı denilen ama sonraları Birinci Ulusal Mimarlık Akımı adı verilen bu mimari üslup bir Türk millî tarzını yaratmayı hedeflemiştir. Bunu yaparken her ne kadar milliyetçi olma hedefi güdülmüşse de, klasik Osmanlı yapılarında yer alan mimari öğeleri ve süslemeleri sıklıkla kullanılmıştır. Bu akımın etkisi sadece kamu binaları ile sınırlı kalmıştır. Bu akıma Osmanlı Canlandırmacılığı veya Yeni Osmanlıcılık ismi de takılmıştır.
Bu dönemde mimarlar, klasik Türk mimarlığı yapıtlarını dirilterek bir Millî Mimari Rönesans’ı ile Türk millî üslubu yaratmaya çalışmışlardır. Bu arayış, İslam ülkelerinin birer birer Osmanlı›dan kopmaları nedeniyle Panislamizm’e karşı Pantürkizm eğiliminin yani ulus olma yolunda bilinçlenmenin bir sonucu olarak da nitelendirilebilir. Sözde milliyetçi olan bu akım, daha çok eski dinsel yapılardan alınan geniş saçaklar, kubbe, sivri kemer, sütun, çıkma, mukarnaslı başlık, çini kaplamalar gibi yapı öğelerini sivil mimarlığa uygulamaya çalışmıştır. Akım daha çok, kamu yapılarında görülmüş, konutları pek etkilememiştir5.
Cepheleri ele alacak olursak özellikle giriş kısımları üzerinde durmakta fayda var. Bu kısımlar mermer sütunlarla, çini pano uygulamaları ve madeni bezemelerle vurgulanmak istenmiştir. Ancak bu uygulamalar kimi zaman tüm cepheyi kapsamıştır. Mermer sütunlar, kimi zaman baklavalı sütun başlıklarıyla ele alınmış kimi zamanda mukarnaslı başlıkla ele alınmıştır6. Bu dönemde Çini uygulamaları yeniden ele alınmıştır. Özellikle çini panolar Kütahya’daki atölyelerde yaptırılmış ve cephelere uygulanmıştır. Bu çini panolar, 16. yüzyıl Klasik Osmanlı döneminde en parlak zamanını yaşayan bitkisel motifli İznik çinilerinin yeniden ele alınarak üretildiği panolardır. Bunun dışında kufi yazılarda oluşan şerit şeklinde cephede uygulanan çini pano uygulamaları da söz konusudur. Cephelerde vurgulamamız gereken bir diğer özellik de girişlerin ve köşelerin kimi zaman kubbelerle hareketlendirilmiş olması, düşey çizgilerin güçlendirilmiş olmasıdır. Bu kubbeler çoğu zaman yapıya anıtsallık izlenimi verme amacıyla kullanılmıştır.
Fotoğraf 5. Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası (1925-1929)
(Mimarı Giulio Mongeri) Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın
İlk Örneklerindendir. (Kaynak: https://goo.gl/S8XvNU)
Bu dönem yapılarında görülen bir özellik ise cephelerde kullanılan çıkmalardır. Geleneksel mimarlık örneklerinde karşımıza çıkan çıkmalar, bu dönem de özellikle İstanbul, Ankara ve İzmir şehirlerinde yapılmış olan iş hanlarında ele alınmıştır. Bu iş hanlarının alt katında yer alan dükkânların üstü-esas kitle dışa taşırılmıştır. Bu uygulama kitlesel yapıya hareketlilik kazandırmıştır. Cephelere, plan ve yerleşim düzeninden fazla önem verilmiştir. Cepheler anıtsal tasarlanmış olmakla birlikte ayrıntılı bir biçimde vurgulanmıştır.
Cephede değinmemiz gereken bir başka husus ise ana cephenin diğer cephelerle olan ilişkisidir. Çoğunlukla cepheler eşit bir şekilde değerlendirilirken kimi zaman cepheler arasında fazlaca ayrımlar söz konusudur. Aslında ulusal mimarlık akımı özellikle cephe tasarımında vurgulanmaya çalışıldığını söyleyebiliriz. Bu dönemin mimarlarına ait çizimleri ve yapıları incelediğimiz de özellikle cephelerin zengin bir biçimde ele alınma arzusu kendini gösterir.
Bu akımın etkisiyle oluşturulan eserler İstanbul, İzmir kadar Ankara›da da güzel örnekleri vardır. Bunların başlıcaları: İttihat Terakki Ankara binası-Hafi Bey 1915-1920, CHF Mahfeli- Vedat Tek-1924, Ankara Palas-1924-1928, İş Bankası binası Gulio Mongeri 1926-1929, Osmanlı Bankası Ankara şubesi binası 1926, Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü Gulio Mongeri-1926-1929, Gümrükler Başmüdürlüğü Mongeri-1928, Hariciye Vekâleti-1927, Etnografya Müzesi Binası Arif Hikmet Koyunoğlu 1927, Türk Ocağı Binası Arif Hikmet Koyunoğlu 1927-1930, Evkaf Apartmanı Mimar Kemalettin 1927-1930, Büyük Otel 1924, Çocuk Esirgeme Kurumu binası-Çocuk Sarayı 1927.
Ancak 1930›lara gelindiği zaman bu akım, hem Batı›ya karşı daha modern görünme iddiası hem de artık yeni rejimin geçmişle olan bağını koparması gerektiği düşüncesi bu akımı sonlandırmıştır.
Birinci Ulusal Mimarlık, yeni teknolojiye ayak uydurmaktan ve çağın gereksinmelerine yanıt vermekten uzak, seçmeci, biçimsel, duygusal, akademik bir akım olarak kalmıştır7.
Fotoğraf 6. Tarihi Türk Ocağı Binası (Devlet Resim ve Heykel Müzesi) (1927-1930) (Mimarı, Arif Hikmet Koyunoğlu)
II.2. II. Ulusal Mimarlık Akımı
İkinci Ulusal Mimari Akımı veya Yeni Yöreselcilik 1939 ile 1950 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti’nde etkisini göstermiş ve dönemin yükselen totaliter ve milliyetçi düşünce ve üsluplarından etkilenmiş bir mimarlık üslubudur. Bu dönemde tıpkı Akım’ında olduğu gibi Osmanlı mimarisi ve özellikle Selçuklu yapılarının mimari özellikleri temel alınmıştır. Bu iki mimari anlayışa ek olarak Türk konut mimarlığının özellikleri de bu akımın uygulayıcıları tarafından kullanılmıştır.
Ağırlıklı olarak klasik Osmanlı formlarını kullanan Birinci Ulusal Mimarlık Akımı zamanında gericilik olarak nitelendirilmişse de İkinci Ulusal Mimarlık Akımı bu şekilde bir eleştiriye pek maruz kalmamıştır. Bunun en önemli nedenlerinden birisi modern mimarinin öğelerinin ikinci üslupta daha yaygın kullanılmasıydı. Kolay monte edilebilen hafif taşıcı sistem ve mekânlara cömertçe güneş ışığı sağlayan geleneksel ahşap ev mimari öğeleri, İkinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın beklentilerini fazlasıyla karşılamıştır.
Ankara’da yüzlerce yılda oluşmuş bir şehir dokusu ve şehir mimari kimliği bulunmaktadır. Osmanlı-Türk döneminde oluşan “Tarihi Şehir Dokusu” yangın ve yıkımlarla büyük ölçüde yok olmuştur. Korunabilmiş olan sokaklar ve mimari kimlik, Eski Ankara denilen ve geleneksel şehir dokusunun yer aldığı Kaleiçi ve çevresindeki tarihi şehir merkezinde yoğunlaşmıştır. Hacıbayram çevresinde, Hamamönü ve Hacıdoğan vb. mahallelerde de bu dokunun izlerine rastlanmaktadır. Bu alanların hemen tümü “Kentsel Sit Alanı” olarak koruma altındadır.
Ankara’nın en önemli şehirsel ve mimari kimliği Cumhuriyet Dönemi’nde inşa edilmiştir. Erken Cumhuriyet Dönemi mimari akımları olan “I. ve II. Ulusal Mimarlık Akımı” sonucunda yapılan bu anıtsal yapılar günümüzde Atatürk Bulvarı’nın her iki yanında ve Yenişehir’de bulunmaktadır.
Ankara’da “Şehir Kimliği” giderek tamamen değişmiş, gecekondulaşma, plansız şehirleşme, betonlaşma olgusu, taşıt trafiği karmaşası, otopark sorunları ile “Çağdaş” olmayan bir “Şehir Kimliği” oluşmuştur. Ancak, hâlen kimliğini koruyan tarihi kesimler ile yeni gelişmekte olan yeni şehir parçaları bulunmaktadır. Yer yer arabesk denilebilecek uygulamalar ile henüz “Kimliğini Arayan” bir şehir görünümündedir.
Ankara’da yeni bir şehir planlanmasında ve her türlü mimari eserin tasarımında öncelikle bu iki baskın (Osmanlı ve Cumhuriyet) kültürel kimliğin sürekliliğine önem verilmelidir. Mimari tasarımlarda ve şehirsel tasarımlarda bu iki kültürel kimlik ögeleri yer almalı, modern mimarlığın gerektirdiği her türlü çağdaş malzeme ve tasarım gelenek ile yoğrulmalıdır. Ayrıca, iklimsel veriler, sosyal ve kültürel veriler de önemli tasarım girdileridir.
Selçuklu eseri bulunmayan bir Cumhuriyet başşehrinde sahte ve yapay birtakım ögelerle, cephelere çini, kemer, kümbet vd. ögeler eklemlenerek yapılan tasarımlar doğru değildir. Sivri kemerler, geniş saçaklar, cumba benzeri çıkmalar, Osmanlı ve Selçuklu bezemeleri, vb. farklı yapılarda farklı bileşimi ile bir araya gelmekte, fakat bu bir araya gelişlerin hepsi “Osmanlı-Selçuklu” mimarisi olarak isimlendirilmektedir8. Bu uygulamalar genel anlamıyla, yüzeysellik, ucuzluk, gösterişçilik, kendini olduğundan daha değerli ya da önemli gösterme hâli olan “Kitsch” niteliğinde olacaktır9. Kitsch, grafikten endüstri tasarımına ve mimarlığa kadar uzanan geniş bir alanda estetik düzey düşüklüğünü nitelemek için kullanılır.
Son zamanlarda yapılan bazı yapıların kimliği ve mimari karakterleri yoktur. Selçuklu, Osmanlı taklidi yapılar kentlere dayatılmaktadır. Bu anlayış hem Selçuklu hem de Osmanlı’nın özgün niteliği olan mimariye saygısızlıktır. Ankara’da son yıllarda yapılan “Kent Kapıları” eklektik mimarisi ile ne yazık ki boşa harcanan emek ve ülke kaynağıdır.
Aynı zamanda kentlerin, kimlik değerlerini ortadan kaldıran birtakım yapılaşmalardır. Bu yapıların çevreyle, günümüzün mimarlık anlayışı ile kentin geleceğe taşınmasıyla uzaktan yakından ilgisi yoktur. Tüketim toplumu ile tevazu toplumu olan Selçuklu’nun yan yana getirilmesi son derece yanlıştır. Bu tür tasarımlar tamamen dogmatik, ideolojik anlayışla kentlere dayatılmaktadır. Ortaya çıkan yapıtlar eklektik bir üslup taşımaktadır. Tarihi birebir kopyalama çabası yaratıcılığı engellediği gibi, gelecek nesillerin görüşlerini ve estetik algılarını da sınırlandırıyor.
Binlerce yıllık tarihsel ve kültürel geçmişin izlerinin titizlikle korunması, Cumhuriyet Dönemi eserlerinin saptanması, belgelenmesi ve korunması ile Ankara Şehir Kimliği çağdaş ve ileri bir kimlik olarak uluslararası ortamda tanınabilir. Ankara bir Cumhuriyet başşehri olarak çağdaş ve modern mimari ve planlamalarla yeniden ele alınmalıdır.
Aksi takdirde, kültürel değerlerini ve doğal çevresini yok eden geri kalmış bir şehir olarak giderek çöküntüye uğrayacaktır. Son yıllarda artan doğal ve tarihsel çevrelerin yıkımına yönelik uygulamaların, anlamsız kopya mimari ile inşa edilmiş “arabesk” yapılaşmaların bir an önce durdurulması gereklidir.
* Prof. Dr., Ankara Üniversitesi, Sosyal Çevre ABD ve Gazi Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, Mehmettuncer56@gmail.com
1 Özdeş, G., 1953,Türk Çarşıları, Doçentlik Çalışması, İ.T.Ü. Mim. Fak., Pulhan Mat., İst.
2 Tunçer, M., TMMOB, Mimarlar Odası, Ankara Şubesi, Ankara’da Kentsel Kimlik Oluşumu, Değişimi, Bu Bağlamda Kentsel Koruma Ve Dönüşüm Projeleri, 2008, Ankara.
3 Tunçer, M., 2014, Ankara’da Vakıf Mülkiyetindeki Bedesten ve Hanların Gelişimi ve Şehir Ekonomisinin Dönüşüm Süreci (15-20.YY), Vakıf Haftası, TOBB Üniversitesi-Ankara, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve TOBB Üniversitesi işbirliği ile gerçekleştirilen “Vakıf ve İktisat Sempozyumu”.
4 Tunçer, M., 2009, Kent ve Kent Kimliği: AnkaraAnkara’da Belediye Hizmetleri Sempozyumu, Tüketici Hakları Derneği ve Çankaya Belediyesi Ankara.
6 Acer, Ö., I. Ulusal Mimarlık Akımı, https://www.academia.edu/4070668/%C3%96zlem_ACER_I.Ulusal_Mimarl%C4%B1k_Ak%C4%B1m%C4%B1 (Erişim Tarihi 13.06.2015)
7 Aslanoğlu, İnci,Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı 1923 – 1938, İstanbul2010,Bilge Yay..
8 “...“Osmanlı-Selçuklu” mimarisine ilk referans, 2005 yılında yeni okul binalarının bu “üslupla” inşa edileceğini ilan etmesiydi. Okulların hemen ardından, 2006 yılında bu kez de Adalet Bakanlığı tarafından yeni yapılacak adliye binalarının “Osmanlı-Selçuklu mimarisi ile” inşa edileceği ilan edildi. “ Batuman, B., Okul Cephelerinden “Cumhurbaşkanlığı Sarayı”na: Mimari Temsil Olarak Osmanlı-Selçuklu ve Ulusun Millet Olarak (Yeniden) İnşası, Arredamento Mimarlık Dergisi, Sayı: 285, 2014/12, s. 65-73.
http://www.moblogankara.org/mimarlardan/2014/12/16/okul-cephelerinden-cumhurbakanl-sarayna-mimari-temsil-olarak-osmanl-seluklu-ve-ulusun-millet-olarak-yeniden-nas (Erişim Tarihi: 15.06.2015)
9 Kitsch; en öz anlamıyla imgelerde, objelerde, mimaride, filmlerde, müzikte, giyimde, fikirlerde ortaya çıkabilecek işlev ve form uyumsuzluğu/çelişkisidir. İçerik söz konusu olduğunda biçim absürt ve yapay duruyorsa iste o şey çok yüksek ihtimal ile kitsch olur. Popüler kültürün zevksizliğinden; yegâne bir şeyi çoğaltarak, yayarak basitleştirmesinden “kitsch” yakıştırması yapılabilecek birçok şey ortaya çıkar. Almanca-Türkçe sözlük bu kelimeyi “ilkel yollardan duyguları harekete geçirmek isteyen sözde sanat eseri; sanat değeri olmayan değersiz eser, bayağı şey, zevksizlik” şeklinde tanımlamaktadır.
Acer, Ö., “I. Ulusal Mimarlık Akımı”, https://www.academia.edu/4070668/%C3%96zlem_ACER_I.Ulusal_Mimarl%C4%B1k_Ak%C4%B1m%C4%B1 (Erişim Tarihi 13.06.2015)
Aslanoğlu, İ., 2010, “Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı 1923 – 1938”, Bilge Yay. İstanbul.
Batuman, B., “Okul Cephelerinden Cumhurbaşkanlığı Sarayı”na: Mimari Temsil Olarak Osmanlı-Selçuklu ve Ulusun Millet Olarak (Yeniden) İnşası”, Arredamento Mimarlık Dergisi, Sayı: 285, 2014/12, s. 65-73.
Özdeş, G., 1953,“Türk Çarşıları”, Doçentlik Çalışması, İ.T.Ü. Mim. Fak., Pulhan Mat., İst.
Tunçer, M., 2008, TMMOB, Mimarlar Odası, Ankara Şubesi, ”Ankara’da Kentsel Kimlik Oluşumu, Değişimi, Bu Bağlamda Kentsel Koruma Ve Dönüşüm Projeleri”, Ankara.
Tunçer, M., 2014, “Ankara’da Vakıf Mülkiyetindeki Bedesten ve Hanların Gelişimi ve Şehir Ekonomisinin Dönüşüm Süreci (15-20.YY)”, Vakıf Haftası, TOBB Üniversitesi-Ankara, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve TOBB Üniversitesi işbirliği ile gerçekleştirilen “Vakıf ve İktisat Sempozyumu”.
Tunçer, M., 2009, “Kent Ve Kent Kimliği: Ankara”Ankara’da Belediye Hizmetleri Sempozyumu, Tüketici Hakları Derneği Ve Çankaya Belediyesi Ankara.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Birinci_Ulusal_Mimarl%C4%B1k_Ak%C4%B1m%C4%B1#/media/File:Ziraat_Bankas%C4%B1_5.JPG) (Erişim Tarihi 13.06.2015)
http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_6_1_kimlik-arayisi-iulusal-mimarlik-akimi.html (Erişim Tarihi 13.06.2015)
http://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hayat/27195772.asp, (Erişim Tarihi 15.06.2015)