Corona Virüsü Paniği ve Stok Yapmak » Psikolog Barış Gürkaş
Herkesin malumu ki, gündemimizde endişeyle odaklandığımız Corona Virüsü konusu var. Daha önce Koronavirüs (Corona) ile ilgili bir yazı daha paylaşmıştık ancak çoğunlukla kimsenin konuşmadığı, bizim de yazdıklarımız arasında bahsetmediğimiz bir şey var. Panikleme psikolojisi ve stok tutumunun sebepleri. İnsanların panik yapmaları ile birlikte ortaya çıkan bu tutumlar için araştırmalara baktığımızda birkaç sebep görebiliyoruz. Bu sebeplerin psikolojik özellikli olanlarından bahsetmek istiyoruz sizlere.
Corona Karşısında Neden Panikliyoruz?
Corona Yüzünden Neden Stok Yapıyoruz?
Peki Neden Özellikle Tuvalet Kağıdı Stoklama Eğilimimiz Var?
Corona virüsü için kaygı duymamızın elbette birçok sebebi var. Sağlığımıza bir şey olmasından, sevdiğimiz birinin sağlığına bir şey olmasından, hatta tanımadığımız birilerine bu virüsü bulaştırmaktan endişeleniyoruz. Peki neden panikliyoruz? Paniklememizin altında yatan psikolojik sebepler neler? Araştırmalar bu konuda ne diyor?
• Bazı araştırmalar yaptığımız düşünce hatalarının bizi daha çok panik haline soktuğunu gösteriyor. Stresli durumlarda düşünce hataları yapmaya meyilli oluyoruz. Düşünce hataları Bilişsel Davranışçı Terapi’de oldukça çalıştığımız bir konu. İnsanlar günlük hayatlarında olduğu kadar gündemle ilgili konularda da olumsuz bir durumla karşılaştıklarında felaketleştirme, genelleme ve bunlar gibi birçok düşünce hatasını yapmaya eğilimli oluyorlar. Bir uçak kazası meydana geldiğinde uçağa binmekten kaçınıyorlar, bir köpekbalığı saldırısı haberi olduğunda bütün köpek balıklarının saldırgan olduğunu düşünüyorlar. Örneğin, bu duruma baktığımızda birçok insanı etkilemiş olan İspanyol Gribi’nin etkilerini bugün olan virüsle de genelleyip panikliyor olma ihtimalleri mevcut. Başka bir örnek olarak, bir can kaybı meydana geldiği zaman bu durumu kendileriyle özdeşleştirip öleceğini düşünme eğilimli olabiliyor insanlar. Bu da haliyle paniklemelerine sebep oluyor.
Bu panik tutumunun bilişsel açıklamalarından biri de şöyle. İçerlerde bir yerlerde bir gün öleceğimiz bilgisine hepimiz sahibiz. Bu gerçeğe zihin cevap arıyor ve bu durumu kontrol etmeye çalışıyor. Kontrol edemediği bir durumla karşılaştığında ise panikliyor. Panik zinciri oluştuktan sonra da kişiler kendilerini güvene alabilecekleri en küçük ihtimale tutunuyorlar.
Bir diğer panikletici sebep ise belirsizlik. Gündemdeki belirsizlik insanları korkuya sürüklüyor. Amerikan başkanının başta Corona virüsü ciddiye almaması, daha sonrasında tam tersi tutumla üstüne düşerek duruma hakim olmaya çalışmaları Amerikan vatandaşlarının paniklemesine ve önlerini görememesine sebep oldu. Bu durum Amerika´da böyle. Türkiyedeki haliyle, korona Türkiye’ye girdi mi girmedi mi, test yapılıyor mu yapılmıyor mu, sokağa çıkma yasağı gelecek mi gelmeyecek mi derken insanlar bu belirsizlikle panik yapıp garanti altına girmeye çalışıyorlar. Bilişsel olarak baktığımızda bilinmez durumlar, kestirilemeyen olaylara karşı beynimiz endişe geliştirmeye ve kendini korumaya almaya meyilli. Bu sebeple önünü göremediğimiz durumlarda panikliyoruz.
Stok yapma tutumunun da paniğe bağlı olarak şekillenen birçok sebebi var. Peki bu sebepler neler, neden stok yapma dürtüsü duyuyoruz? Bununla iyi mi yapıyoruz kötü mü, stok yapmak gerekli mi? Araştırmalar bu konuda ne diyor, gelin beraber bakalım.
• Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, gündemdeki belirsizlik insanları korkuya sürüklüyor. Dünya’nın her yerinde konu ile ilgili belirsizlik var. Çözümün henüz bulunamaması, vaka artışları, bilgi eksikliği derken insanların maruz kaldığı bu belirsizlik, ne olacağını kestirememek bizi panik durumuna sokuyor. Bu da insanlarda durumu kontrol altına alma dürtüsü yaratıyor olmak ve sonuç olarak gıda, temizlik, hatta savunma araçları edinmelerine sebep oluyor..
• Corona virüsü salgını olduğu kadar bulaşıcı bir “korku salgını” da yaşıyoruz. Yabancı kaynaklar buna bu ismi veriyor. Açmak gerekirse, insanlar stres altındayken mantık yürütebilme becerileri kısıtlanıyor. Bilişsel düzeyde mantık yürütebilme becerisi kısıtlandığında insanlar bu sefer gördüklerini kopyalayıp onları rehber olarak almaya başlıyor. Bireyler kontrol altına alma isteği ile birlikte bu belirsizlik içinde ne yapmaları gerektiğini kestiremezlerken sosyal medyada vb mecralarda sürekli boş rafların fotoğraflarını görüyorlar, bunun mantıklı olup olmadığına bakmaksızın yapmaları gerekenin bu olduğuna dair sinyal alıyorlar.
• Bu durumun evrimsel bir açıklaması da var. Bir şey hakkında bilgimizin olmadığını düşündüğümüzde kopyalama davranışı sergiliyoruz. Geçmişte atalarımızda bu davranışı görebiliyorduk, onların içgüdülerini taşıyoruz. Ormanda bir yılan gördüğünüzde yanınızdakiler o yılandan uzaklaşınca otomatik olarak siz de aynı hareketi kopyalıyor ve bu sayede hayatta kalıyordunuz. Şimdi bu içgüdü bu gündemde bazen aslında rasyonel olmayan davranışlarda bulunmamızı sağlayabiliyor.
İnsanlar gündem karşısında panikleyerek marketlere koştu ve evlerine stok alışveriş yapmaya çalıştı. Ancak rakamlara baktığımızda bu stoklarda kuru gıdalar belki daha çok tuvalet kağıdı stoklandığını gördük. Hatta bu durum sosyal medyalara, yabancı devletlerdeki başkanların konuşmalarına espri bile oldu. Bu ilginç durumun, tuvalet kağıdı stoklama isteğinin sebebi ne olabilir?
Profesör Taylor tarafından ortaya konulan teoriye baktığımızda, evrimsel olarak taşıdığımız bir iğrenme içgüdümüz olduğunu görüyoruz. Bu tiksinme durumu bizi tehdit edici unsurlardan koruyup hayatta kalmamızı sağladı geçmişte. Günümüzde ise Korona virüsü, enfeksiyon bizim tiksinme hissimizi ortaya çıkarıyor ve bu durumu rahatlatacak araçları olması gerekenden daha fazla edinmemizi sağlıyor. Haliyle bunlar da dezenfektan, kolonya, tuvalet kağıdı ve bunlar gibi “tiksinç şeyleri” giderecek gereçler oluyor.
Aynı zamanda geçmiş pandemik olaylara baktığımızda bütün bu panik ve stok tutumlarının yine aynı şekilde ortaya çıktığını görebiliyoruz. Yani aslında benzer durumlarda benzer paternleri tekrarlıyoruz. Bununla ilgili 2019 yılında Steven Taylor’un yayınladığı “The Psychology of Pandemics” isimli bir kitabı var. Pandemik durumlarda sürecin nasıl seyir edeceğine, insan psikolojisine, sağlık anksiyetesine, insanların gösterecekleri tutumlara dair konular hakkında yazmış. Yazdığı birçok bilgi# ile şu anki durumun paralel gittiğini görebiliyoruz. Bu da bize bilimin bu süreçte ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Bilgilenmek isteyenler bu kitaba da bakabilirler.
Koronavirüs kaygısı ile başa çıkma yolları için hazırladığımız yazımızı buradan okuyabilirsiniz.