Ağacın yaprağı hiç bir zaman köke dönüşmüyor ama tarih için bu daha farklı bir gelişme gösteriyor. Bu gün yaşadıklarımız bu günü güzelleştirdiği gibi yavaş yavaş yarınımızı da oluşturuyor. Yavaş yavaş tarihe, yavaş yavaş kök'e dönüşüyor. Adıge halkbiliminin büyük ismi Agnokue Laşe öleli 70 yıl oluyor ancak hala bu gün yaşıyormuş gibi yapıtları ile aramızda olmasına, hala şarkıları söylenmesine karşın diğer yandan yavaş yavaş tarih oluyor köke dönüşüyor.
"Bu günün gemisinden Puşkin ve Tolstoy gibilerini atmak gerekir" diyen bir kısım proleter kültür savunucularını hatırlıyorsunuz değil mi ? " Ölen babamızı her ne kadar sevmiyorsak da, onun çürümeğe yüz tutan cesedini daha ne kadar sırtımızda sürükleyip taşıyacağız diye düşünmemizi sağlaması iyi oldu" diyen sürrealist ressam Salvador Dali'yi hatırlıyorsunuz değil mi?
Bu gün de aynı bu mantıkla düşünenler var doğal olarak. Baksan’dan yetişmiş yazarların bütün kitaplarını toplayıp saklayan bir yaşlı adamcağız vardı. Kitaplarını sağlığında çok iyi koruyan bu adam çocuklarına da bu kitapları çok iyi korumalarını vasiyet etmişti. Ölümü üzerine, hiç olmazsa birer kopyasını alalım, birer fotografını çekelim diyerek çocuklarının yanına gittik. Adamın kızı karşımıza geçti ve hiç göz kırpmadan, hiç sıkılmadan "babamızdan geriye kalanları az bir para karşılığı bir Çeçen'e sattım" diyerek yanıtladı bizi. Bu olay Baksan’da oldu.
Bir başka zaman bir köyde ağaç işlemeciliği ve oymacılığı üzerine çok güzel şeyler yapan bir adamın olduğunu, ancak bu adamın yakın zamanlarda öldüğünü duyunca yine çocuklarına gittik. "Babanızdan kalan şeyleri bize gösterir misiniz?" dediğimizde "biz yeni eve taşınırken gereksiz kalabalık ettiği için onların hepsini yaktık" yanıtını aldık. “Böyle bir şeyi nasıl yaparsınız? Onlar el işçiliği, hiç bir şey olmasa babanızdan bir anı onlar?” diyerek biraz diklenince kadın "şimdi her şey fabrikasyon el işçiliği de neymiş gidin istediğiniz her şey pazarda var" diyerek bizimle alay etmişti.
Bizler sanatı, tarihi, kültürü düşünmeye anlama başladığımız dönemlerde Paşe Beçmırze’den geriye uzandığımızda Neğume Şora’nın dışında başkaca kimsenin olduğunu bilmezdik. Bize okutulan seçme bir kaç destan dışında. Bizden daha eskilere uzandığınızda, bu işlerle ilgilenenlere, araştıranlara sorduğunuzda Paşe Beçmırze'nin de Neğume Şora'nın da adının anılması yasak dönemlere dek uzanıyorlar. Biz o zamanlar bilmediğimiz için kendimizi çok zayıf ve yetersiz görürdük. Gücüne güvenemediğin zaman büyük düşünemiyorsun ve büyüyemiyorsun da. Rus edebiyatı ve edebiyatçıları bizim edebiyatımıza da yeni bir soluk kattılar dünya edebiyatına dönük bir pencere açtılar bu gün Kuşokue’nin şiiri Puşkin’den etkilenmiştir. Bir ucu gider oraya dayanır. Bu onu küçültmez aksine yeni bir soluk yeni bir bakış açısı katar yalnız.
Örneğin Aytmatov’da aynı şekilde değerlendirilebilir. Anck onun Aytmatov olabilmesi için temelde içerisinden geldiği halkına ve kültürüne dayanması gerekirdi. Nitekim öyle de olmuştur. Emin olun Puşkini yükselten yücelten Rus edebiyatı ve kültürü kadar bir temele sahip olsa idi Ağnokue'de bu gün aynı şekilde dünya çapında bir isimdi.
Halkımızın gelişmesine paralel olarak sanatımız da edebiyatımız da bilgimiz de gelişiyor. Bu gün dönüp edebiyat tarihimize baktığımızda Neğume Şora’nın Beçmırze’nin de gerilerinde Sıjaje Kılışıkue, Mıjey Said, Agnokue Laşe, Abaze Kambot, Mesey Yusuf, Taukue Lhepşıkue, Kazanıko Jabağı, bir zaman reddedilen isimlere dönersek Baksan gurubu: Tsağue Nuri, Dım Adem, Kup İsmeyl, Fenziy Mejid, Kılışbiy İsmail, Şerelokue Nautok, sosyalist kültürün yetiştirdikleri: Kaşej Talib, Tambiy Pague, Kudaş Vladimir, Kıaşe Adelceriy, Hatokşokue Gazi, Bırsey Umar, İnat Krımgeriy, Adilgeriy, Hangeriy, Kuedzokue Lokman, Şerdan Batırbeç, Siihu Sefarbiy, Kaz Geriy, gibi daha bir çok isim.
Geleceğimizi tarihimiz üzerine kuracaksak o tarihi mümkün olduğunca iyi şekilde okumamız anlamamız gerekmektedir. Dedelerimiz birisini aşağılamak, küçük göstermek istediklerinde geçmişini, atasını bilmeyen anlamında "Kızıhekıar zımı’ej" derlerdi. Geçmişini bilmeyen nesillerdir geleceğin köleleri. Sana tarihini kötülediklerinde bu sözümü anımsa kardeşim. Tarihi boş ver dedikleri zaman şu sözü anımsat onlara: "İnsan olmak için insanlığın tüm bilgileri ile donanmış olmak gerekir"