RETAIL BUSINESS IN ISTANBUL: THE CONSUMPTION GOODS AND SERVICES MARKET ( )
Download "RETAIL BUSINESS IN ISTANBUL: THE CONSUMPTION GOODS AND SERVICES MARKET (1840 1909)"
1 İSTANBUL'DA PERAKENDE TİCARETİ: TÜKETİM MAL VE HİZMETLERİ PİYASASI ( ) Arzu VARLI * Rahmi Deniz ÖZBAY ** Özet: 19. Yüzyılda İstanbul, Osmanlı Devleti nde İzmir den sonra önemli bir ticaret kentidir. Bu yüzyılda ticaret anlaşmaları ve savaşlar yoluyla daha çok dışa açılan kent, bir ticaret merkezi halini almıştır. Ticaretin geliştiği ve yoğun olarak yaşandığı İstanbul da yeni meslekler ortaya çıkmış, buna paralel olarak yeni iş merkezleri de oluşmuştur. Kentte tüketim malı ticareti yapan tüccarların ve yeni açılan mağazaların sayısının artması yeni bir yaşam tarzının yaygınlaşmasına neden olmuş, perakendecilik önemli bir sektör halini almıştır. İstanbul halkının tüketim malı ve hizmetleri karşısında, tüketim anlayışında hızlı bir değişim yaşanmıştır. Bu değişimin izlerinin yalnızca 19. yüzyılda aranmaması gerekir. Daha önceki yüzyıllarda da genelde Osmanlı yöneticilerinin, özelde ise İstanbul halkının yabancı malları tüketme konusunda dikkate alınması gereken bir deneyimi bulunmaktadır. İstanbul pazarında kente gelen tüccarların ve mağaza sahiplerinin mallarını satabilmek, hizmetlerinin duyurularını yapabilmek için reklamlara başvurduğu görülmektedir. Bu noktada reklamlar, İstanbul da gerçekleşen perakende ticareti, pazarın dinamizmini ve tüketici tutumlarını anlamak için önemli bir bilgi kaynağı olarak değerlendirilmiştir. İstanbul perakende ticaretine konu olan mal ve hizmetlere ilişkin reklamlar aracılığı ile kentin tüketim kültüründe yaşanan değişim izlenebilmiştir. Bu değişim süresince talebin de piyasada etkin bir role sahip olduğu açıkça görülmektedir. RETAIL BUSINESS IN ISTANBUL: THE CONSUMPTION GOODS AND SERVICES MARKET ( ) Abstract: Istanbul was the most important commercial city after Smyrna in the nineteenth century. It became more open to foreign trade through trade agreements and wars in this period. With trade expansion, new jobs and economic opportunities emerged, and novel commercial centers were constructed in the city. The increasing number of the newly opened stores and the merchant that traded consumer goods contributed to the spread of a new life style, and the multiplying of retail business. The consumption patterns of Istanbul city-dwellers facing a great supply of commodity and service underwent a rapid change. It was not the first time that change brought about. Even before the nineteenth century, it should be taken into account the fact that both the Ottoman ruling class and people living in Istanbul had experience in consuming foreign goods. Shop owners and merchants acting in Istanbul markets employed advertising to be able to sell their commodities and announce their services. At this point, we regard advertisements as an important information source to understand consumers attitudes and market dynamism. We traced the change in consumption culture of Istanbul through advertisements involving retailed goods and services in Istanbul. We also identified that demand for commodity and service played obviously an efficient role in market relations. 1. Giriş 18. Yüzyıldan itibaren Osmanlı ticaret hayatının da yoğunlaşmasıyla beraber tüketim kültürünün oluşmasında rol oynayan perakende mal ve hizmet ticareti İstanbul da etkin olmaya başlamıştır. Avrupalı gezginler, tüccarlar, gayrimüslimler ve yönetici Osmanlıların alıcısı olduğu tüketim malları piyasası mal çeşitlenmesi ile beraber müşteri artışı da sağlayarak 19. yüzyıl boyunca gelişmeye devam etmiştir. 19. Yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın ilk çeyreği arasında tüketim mal ve hizmetleri piyasasında; Avrupa menşeli ürünlere ilişkin pazarlama stratejileri ve reklamları aracılığıyla genelde tüketim kültürü, özelde ise perakende ticaret geleneğindeki değişimleri incelemek kolaylaşmaktadır. * Öğretim Görevlisi Dr., Marmara Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü, ** Doç. Dr., Marmara Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü, 24112 Reklamlar yoluyla satış yapmayı hedefleyen perakendeciler ve sattıkları ürünler pazarın canlılığının bir göstergesidir. Reklamlar aynı zamanda pazarda bir rekabetin yaşandığının da göstergesidir. Bu rekabet reklamlar ve reklam dili ile kolayca tahmin edilebilir. İstanbul un, bir tüketim mal ve hizmet pazarı için hem yeni ve yüksek bir potansiyele sahip olduğuna, hem de bazı pazar tercihleri yapılmış olduğuna dair çıkarımlar da yapılabilir. Çalışma, İstanbul un tüketim kültürünün oluşma sürecini perakende ticaretine konu olan mal ve hizmetler piyasası yoluyla keşfetmeyi ve ileriki çalışmalar için sorular üretmeyi hedeflemiştir. 19. Yüzyılda yaşanan ekonomik gelişmelerin aslında büyük bir kısmı daha çok sanayi devrimi ile ilgilidir denebilir. Sanayi devrimiyle birlikte Avrupa devletleri yeni pazarlar arayışına girmiştir. Yeni bir ekonomik yapı (kitlesel üretim) İngiltere de yeni modaya uygun eşyaların büyük miktarlarda üretilmesini sağlamış; hem Fransa hem de İngiltere, bu maddi imajı diğer Avrupalı ve denizaşırı ülkelere ihraç etmeye başlamıştır (Göçek, 1999:15-16). Hem pazar hem de hammadde ve gıda tedarikçisi olarak tarımsal mallarda uzmanlaşan ülkelerin dünya ekonomisine katılmalarıyla ticaret hacminde, o güne kadar görülmemiş bir genişleme ve ticaretin bileşiminde de önemli bir değişiklik ortaya çıkmıştır (Pamuk, 2005:3). Bilindiği üzere, dünya ticareti 17. yüzyıla kadar Akdeniz coğrafyasında daha yoğun olarak var olmuştur. Daha sonra teknolojik gelişmeler ve coğrafi keşifler doğrultusunda ticaretin yolları ve tarafları değişmiş, ticaret Akdeniz in dışına kaymıştır (Braudel, 1989). Osmanlı devleti de Avrupa daki sanayi devrimi ile ilgili değişimlerin etkisinde kalmış ve bu durum Osmanlı ekonomisi üzerinde belirleyici olmuştur. 19. Yüzyılda Osmanlı, Batı nın askeri, siyasal ve iktisadi gücüyle karşı karşıya gelmiş; iktisadi düzeninde Batı kaynaklı değişimler, toplum ve ekonomisi yeni bir iktisadi düzene açmaya başlamıştır (Pamuk, 2007:191). Bu dönemde Osmanlı, Avrupa devletleri ile ticaret ilişkilerini geliştirmeye devam etmiştir. Bu ticaretin daha önceki yüzyıllara dayanıyor olmasının yanında kurumsal anlamda şekil aldığı dönem 19. yüzyılda imzalanan ve ticareti şekillendiren ticaret anlaşmaları dönemidir. Özellikle İngiltere ile imzalanan İngiliz Ticaret Anlaşması 1 Avrupa kapitalizminin siyasi-iktisadi düzenini kurumsallaştırma yolunda atmış olduğu önemli bir adımdır (Keyder, 1995:44). Osmanlı Devleti ile ticaret hep bir arada olmuş kavramlardır ve ticaret Osmanlı da kuruluşundan itibaren ekonomik politikalarının yanında, siyasal politikalarının da önemli bir ayağı olmuştur. Sadece yapılan ticaret anlaşmalarıyla değil yabancı tüccarlara sağlanan kapitülasyonlardan, diplomatik ilişkilere kadar sürekli ticaret ilişkisi Osmanlı da süregelmiştir. Ticaret sermayesi 19. yüzyıldan itibaren devletin özellikle tercihiyle doğrudan ekonomiye davet edilmiştir (Özbay, 2011:25). Doğrudan ekonomiye katılan yabancı sermaye ekonomik, sosyal ve siyasal çevre üzerinde etkili olmuştur. Aslında Quataert in belirttiği gibi Osmanlı nın genel tüketim modeli 17. yüzyılda oluşmaya başlamış ve 18. yüzyıla kadar genişleyerek devam etmiştir 2 (Quataert, 2000:10). Ancak bu dönemde Hint ve İran mallarına ilgi varken, bu ilgi sonraki dönemde Avrupa mallarına doğru kaymıştır. Zaten Batı mallarına yabancı bir durumun olmadığı toplumda, 19. yüzyılın yarısından itibaren Batıyla gelişen ekonomik, politik ve kültürel ilişkilerin sonucunda kullanımları artmıştır (Exertzoglou, 2001:79). 1 Bu dönemde yalnız İngiltere ile değil diğer Avrupa ülkeleri ile de çeşitli ticaret anlaşmaları imzalanmıştır yılları arasında Fransa, bir dizi Alman Prensliği, İskandinav ülkeleri, İspanya, Felemenk, Prusya, İtalya ile anlaşmalar imzalanmıştır. Bu konuda daha fazla bilgi için bkz; Kazgan, Gülten (2006) Tanzimat tan Cumhuriyet e Türkiye Ekonomisi, 3. Baskı, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. 2 Osmanlı da 18. yüzyıl tüketimi konusunda bkz; Salzman Ariel (2000) The Age of Tulips:Confluence and Conflict in Early Modern Consumer Culture ( ), içinde, Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, , Ed. Donald Quataert, Newyork:Newyork State University, s3 Nitekim yapılan bir Tereke çalışmasında 3 ordu ve seçkinlerin Batılı malları tüketme eğilimleri arasında önemli farklılık olmadığı görülmüştür. 18. yüzyıl boyunca Batı mallarını kullanma oranlarının (ordu, idareci ve avam için) arttığı, diğer yüzyıllarda da artış gösterdiği ve gruplar arasında bu mallara sahip olma oranındaki farklılığın ise azaldığı tespit edilmiştir (Göçek, 1999: ). 19. Yüzyılın bir değişim yüzyılı olması, Osmanlı da tüm değişimlerin bu yüzyılda ortaya çıktığı anlamına gelmemelidir. Osmanlı, Batı medeniyeti ile savaş, ticaret, tutsaklar, dönmeler, mülteciler aracılığıyla çeşitli bağlantılar kurmuş; Pera, Selanik ve Beyrut gibi Avrupalı tüccar topluluklarını içeren liman şehirleri, yakın kültür ilişkilerini ve etkileşimlerini mümkün kılmıştır (İnalcık, 2006:339) Batı menşeli ürünler, yükselen Batı nın 18. yüzyıl Osmanlı toplumuna nüfuz etmesinin ilk adımı olmuştur (Göçek, 1999:89). Osmanlı Devleti ile Avrupa arasındaki uluslararası ticaret, aralarında çıkan çatışmalara karşın, her iki tarafın karşılıklı ekonomik bağımlılığı hükmünü yürütüyor ve savaş halinde olsalar bile yakın ticari ilişki içinde olmak zorunda kalıyorlardı (İnalcık, İTO:111). Örneğin, 18. yüzyılın özellikle altmış yıllık ilk dilimi ticaretin en parlak olduğu dönemdi ve bu dönem içinde birçok gayrimüslim Osmanlı, Avrupalı tüccarların simsarı ve aracısı konumundan çıkıp kendi hesabına çalışmaya başlamıştı (Faroqhi, 2005:247). Avrupa ile yapılan ticarette 17. yüzyılda İngiltere, 18. yüzyılda Fransa ve tekrar 19. yüzyılda İngiltere ön planda olmuştur. Askeri ve askeri olmayan değişiklikler 18. yüzyıldan itibaren Osmanlı hayatına damgasını vurmuş önemli gelişmelerdir. Tanzimat ın ilanından önce toplumsal ve kültürel değişiklikler gerçekleşmeye başlamıştı; bu durum Batı nın ya da başka bir gücün etkisiyle de olsa Osmanlıyı değişme fikrine yaklaştırmıştır da Yeniçeri Ocağı nın ortadan kaldırılmasıyla birlikte, 1839 a kadar geçen zaman içinde II. Mahmud, reform programını gerçekleştirmeye çalışmıştır (Lewis, 2008:144). Haberleşme, toplumsal ve kültürel değişimler, kılık/kıyafet düzenlemeleri II. Mahmud döneminin önde gelen değişimleridir. Tüketim kültürünün oluşması anlamında önemli bir adım kılık/kıyafet düzenlemeleri olmuştur. Bu reform askeri amaçla başlamış olsa da, daha sonra sivil bürokrasiyi içine alarak geniş bir kitleye yayılmıştır. Böylece hem devlet hem de toplum yeniden şekillendirilmeye çalışılmıştır (Quataert, 1997:403). Osmanlı Devleti nde Tanzimat ile başlayan reform ve köklü değişme hareketinin iktisadi yönünün ilk yansımaları, tüketimin rasyonelleşmesi şeklinde olmuştur. Tüketim olanakları bir anda artış göstermeye başlayınca, tüketimi düzenlemek de bir reform olarak kabul edilmiştir (Kazgan, 2005:29). Devlet, Batı menşeli ürün ve formların kullanımını kendi denetimine tabi kılmak amacıyla sınırlayıcı kanunlar çıkarsa da, sonunda bu Batılılaşma sürecinin görünür sınırlarını çizen faktör Osmanlı Devleti değil, Osmanlı nın maddi kültürü algılayış şekli olmuştur (Göçek, 1999:90). Osmanlı da daha önceki yüzyıllarda başlayan tüketim alışkanlıkları Avrupa mallarıyla yaygınlaşarak devam etmiştir. 19. Yüzyılda Batılı tüketim kalıplarıyla iletişimdeki gelişmeler, yabancı gazeteler, iş ve tatil gezileri ve yabancı tüccarlar yoluyla tanışan toplum, Batılı yaşam tarzı ve ürünleriyle iç içe olmaya başlamıştır (Exertzoglou, 2003:77). 3 Yapılan çalışmada yılları arasına ait 124 adet tereke defteri incelenmiştir. Ve bu defterlerin 54 ün de Batılı malların kayıtlarına ulaşılmıştır. Konuyla ilgili daha fazla bilgi için bkz; Göçek, Fatma Müge (1999) Burjuvazinin Yükselişi İmparatorluğun Çöküşü Osmanlı Batılılaşması ve Toplumsal Değişme, Ankara: Ayraç Yayınevi. 24134 2. Yeni Ticaret Merkezleri ve Meslekler Ticaret hayatında ortaya çıkan bu gelişmeler, Osmanlı İmparatorluğu nun kent yaşamında da bazı dönüşümlere neden olmuştur. 19. Yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın ilk çeyreğinde İstanbul piyasasında ve genelde Osmanlı pazarında yabancı markalar ve uluslararası ticaret gelişmeye ve çeşitlenmeye başlamıştır. Buna bağlı olarak pazarlama stratejileri geliştirilmiş ve reklamcılık bir sektör olarak ortaya çıkmıştır. İstanbul ticaret piyasasına yeni aktörler katıldıkça ve yeni ürünler eklendikçe talep de bu değişime ayak uydurmuştur. Bu dönüşümler İstanbul un kent dokusunda, nüfus yapısında, şehirdeki meslek dallarının evriminde, merkez teşkilatlarının değişiminde rahatlıkla izlenebilmektedir (Aktar, 2006:157). Ticaret kültürünün değişmeye başladığı bu dönemde gelişen mesleklere paralel olarak yeni iş yapma mekânları da oluşmaya başlamış; 19. yüzyılda perakende ticaretinde yaşanan hareketliliğin bir göstergesi olarak büyük mağazalar ortaya çıkmıştır (Köse, 2011:392). Dönemin Şart Ticaret Yıllıklarında İstanbul da meslekler ve iktisadi faaliyetlerle ilgili arasındaki dağılım onar yıllık aralıklarla şöyledir (Aktar, 2006:185): Şark Ticaret Yıllıkları nda İktisadi Faaliyetler, Meslekler: Meslekler ve İktisadi Faaliyetler Üreticiler ve Aracılar (Tarımsal Mallar) Bankerler ve Finans Kurumları İhracatçılar (Hammadde ve Madencilik) İthalatçılar ve Simsarlar (Tüketim Malları) İthalatçılar ve Simsarlar (Yatırım Malları) Yeni Hayat Tarzı ile İlgili Hizmetler Yeni Girişimler Yeni Profesyoneller ve Uzmanlar Yeni Kamu Hizmetleri Yeni İşler ve Zanaatlar Geleneksel Esnaf Geleneksel Zanaatkârlar TOPLAM Kaynak: Aktar (2006), Şark Ticaret Yıllıkları nda Sarı Sayfalar : İstanbul da meslekler ve İktisadi Faaliyetler Hakkında Bazı Gözlemler, , İçinde, Türk Milliyetçiliği, Gayrimüslimler ve Ekonomik Dönüşüm, İstanbul: İletişim Yayıncılık, s.185. Bu veriler, zaman içinde mesleklerdeki özellikle tüketim malları ithalatı yapan ithalatçılardaki ve simsarlardaki artışı göstermesi bakımından önemlidir. Tanzimat döneminden sonra İstanbul da yaşayan yönetici sınıfların ve daha sonra orta tabakanın tüketim kalıplarındaki değişim bu tablodan rahatlıkla tahmin edilebilir (Aktar, 2006:186). Tüketim malı ithalatındaki artışlar onar yıllık zaman dilimi içinde en fazla artışı göstererek, tüketim malı ithalatı yapan işletme sayısı 1868 te 587 den, 1909 da 1833 e çıkmıştır. Tüketim malı pazarının İstanbul daki bu artışının, yeni bir hayat tarzı ile ilgili hizmetleri kapsayan mesleklerin artışı ile beraber izlenmesi anlamlı olabilir. Bu tip ürünlerin pazara sunumu yeni hayat tarzı ile ilgili meslekleri çeşitlendirmiş olabilir. Örneğin, eğlence mekânları veya piyano öğrenme merakı, piyano öğretmenlerinin artışına yol açmış olabilir. Kapalıçarşı, Eminönü ve Tahtakale gibi geleneksel ticaret merkezlerinde yüzyıllardır ve geleneksel yöntemler ile çalışan Osmanlı esnaf ve zanaatkârları bulunmaktadır. Bunlar, ticaretin Batı mallarına doğru kaymasına ve farklı ticaret merkezlerinin oluşması karşısında; dışa açılmanın yıkıcı etkisi altında tasfiye olmak veya dükkânlarını kapatmak bir yana, 24145 sayılarını arttırarak çalışmaya devam etmişlerdir (Aktar, 2006: ). Bu durum ithal mallarının rekabeti karşısında geleneksel zanaatkârların emek yoğun dallarda ve süreçlerde uzmanlaşmaya başladıklarını gösteriyor olabilir (Pamuk, 2003:225). Ancak buradaki sayı artışında; bazı yabancı mağazaların hem Galata da, hem Pera da. hem de Osmanlı nın geleneksel esnaf bölgeleri olan Eminönü, Tahtakale, Kapalıçarşı ve Beyazıt bölgelerinde (sayıları bilinmemekle beraber) şubelerinin açılmış olma ihtimali de göz önünde tutulmalıdır. İstanbul a yerleşen yabancılar; toplumun yeni mekânlara kavuşmasını sağlamış, şehir kültüründe yabancı dokunuşlarla, değişimlerin başlamasında itici olmuştur. Yeni şehir kültürüyle beraber yeni tüketim alışkanlıkları da gelişmiştir. Örneğin, 19. yüzyıl Alman göçmenlerin kendi tüketim ve yaşam biçimlerini İstanbul da oluşturma çabalarının bir örneği olarak birahaneler düşünülebilir. Alman göçmenlerinin, Osmanlı ülkesinde bira tüketiminin artmasındaki etkilerine bağlı olarak, 1920 li yıllarda birahanelerin sayısını artmasına neden olmuştur denebilir. İstanbul da yaşanan kimlik değişimi çarşılar üzerinden şöyle gelişmiştir (Işın, 1985:546): Tüketimin geleneksel normlara uygunluğu, 19. yy a kadar sürmüştür. Bu dönem içinde dinsel yaşantıyı temsil eden cami sembolü ile iktisadi yaşantıyı temsil eden çarşı sembolü aynı paralelde çalışmışlar ve sonuçta gündelik hayatın bütünlüğünü koruyabilmişlerdir. Bu bütünlük 19.yy da bozulmaya başlamış ve söz konusu her iki sembol arasındaki uyum çatışmaya dönüşmüştür. Bu çatışma gündelik hayatın gereksinimlerindeki farklılaşmayı kanıtlaması bakımından önem taşır. Çatışmanın önemi, yalnızca üst tabakadan doğan kültürel süreci yansıtması olarak değil, aynı zamanda mahalle ölçeğine kadar giren çarşı iktisadının alt tabakaların tüketim normlarındaki değişiklikleri de somutlaştırması bakımından dikkatle üzerinde durulması gereken bir konudur. İstanbul da dış ticaretin patlaması ve yabancı sermayenin girişi sonucunda finans kurumları, bankalar oluşmaya başlamış ve Eminönü, Beyazıt ve Unkapanı nın karşısında ikinci ve yeni bir iş alanı doğmuştur (Aktar, 2006:174). Geleneksel olarak Osmanlı da karşılaştığımız çarşı tipleri, çok merkezli ticari yapıları içinde bulunduran (Kapalıçarşı) ve belirli meslek kollarından oluşan çarşı tipi (Mısır Çarşısı) 19. yüzyıla kadar yapılarını korumuş daha sonra ithalatın artması ve piyasanın Avrupa malları yönünde gelişmesiyle beraber temel işlevinin dışına itilmiştir (Işın, 1985: ). Bu durum geleneksel ticari hayatın pazar dışına itildiği anlamını taşımamalıdır. Kentlerdeki zanaatların ithal mallarının rekabeti karşısında tam bir yenilgi hali yaşamadıkları görülmektedir. Şehrin eski merkezinde bulunan geleneksel esnaf ve zanaatkâr da tamamen ortadan kalkmamış; eski merkezlerde var olan iktisadi faaliyetlerde yeni değişikliklere uyum göstererek ayakta kalmışlardır (Aktar, 2006:175). Örneğin, dokumacılık dalında ithal malların rekabeti karşısında, kentlerdeki zanaatların toplam tüketim içindeki payı sürekli gerileme içinde olsa da, kentlerdeki imalathaneler ithal malı iplik kullanarak, yerel beğenilere yönelik kumaşlar dokuyarak ve daha da önemlisi, daha düşük ücretleri ve karları kabullenerek varlıklarını sürdürmüşlerdir (Pamuk, 2008:18). Piyasa koşullarının oluştuğu İstanbul da artan Avrupa malları miktarının yerli üretim üzerinde negatif etkileri de olmuştur. Örneğin bazı yerli terziler Avrupa kıyafetleri ile rekabet etmeleri zor olsa da üretimlerini yeni moda ürünlere kaydırmışlar ve İstanbul daki Avrupalı tekstilcileri takip etmişlerdir (Exertzoglou, 2003:80; Jirousek, 2000:230). Bunun yanı sıra iç ticareti kontrol etme konusunda yerli tüccar, Avrupalı tüccardan daha etkin olmuş ve yabancı malların Osmanlı ekonomisi içinde dağıtımı gibi faaliyetler de aktif rol almışlardır (Quataert, 2005: ). Ticaret merkezlerinin çeşitlenmesi ve sayısının artması aslında merkezlere özgü farklılaşmadan da kaynaklanmaktadır. Eski geleneksel iş merkezlerinin bulunduğu Eminönü, Beyazıt yine zanaatkârlar ve perakendeciler; Galata ve çevresinde bankalar ve finans 24156 kuruluşları ve Pera bölgesinde ise perakende ticareti yapan ve yabancı mallar satan işletmeler mevcuttur lerde Osmanlıların, gezmeye gelen Avrupalıların ve sayıları her geçen gün artan üst tabaka Müslümanların (genelde erkekler) uğrak yeri olan Pera da dükkânlar, tiyatrolar ve kafeler dizilmeye başlamıştır (Faroqhi, 2005: ). Avrupa dan ithal edilen lüks tüketim mallarını satan dükkânlar, eğlence yerleri (bar, lokanta ve tiyatro) gibi yeni kamu alanları Beyoğlu civarında gelişmeye başlamıştır. Semt giderek kozmopolit bir hal alarak ilk kez ortaya çıkan apartmanlara yerleşen yabancı-gayrimüslim tüccarlar ve uzmanlar da kentin modern orta tabakalarını oluşturmuşlardır (Aktar, 2006:175). Açılan tüm bu mağazalar Avrupa da açılan mağazaların birer şubeleri durumdadırlar (Orçan,2004:102). Kadınların Hıristiyan dükkânlarından alışveriş yapması yasaklanmış olmasına karşın, dükkânlar eskiden yeniye İstanbul un alışveriş mekânlarında (Kapalıçarşı ve Galata gibi) kadınların tüketimine özgü çok çeşitli malları alışverişe sunuyorlardı. Ticaret hayatının çok merkezli bir hale gelmesi, şehirdeki günlük hayatın parçalara ayrılması ve ayrı ayrı devam etmesi anlamına gelmemektedir. 19. Yüzyılın en önemli olgusu, kent içi ulaşımın kurulmasıyla beraber (Şirket-i Hayriye İdaresi gibi 4 ) ulaşımın mümkün ve kolay hale gelmesiyle İstanbul da gündelik hayat bütünsel bir hal almıştır (Işın, 1985:549). 3. Tüketim Kültürünün Yaygınlaşması Tanzimat ile birlikte artan toplumsal değişim; gazete dergi gibi süreli yayınların yaygınlaşması, Avrupa ya gidip gelenler ve Levantenler in yaşam tarzları gündelik hayat üzerinde etkili olmaya başlamıştır (Özer, 2005:30). Levantenlerin sosyal yapısı bu grubun 19. yüzyılda hızla büyümesi ile değişime uğramıştır. Levantenler, 19. ve yirminci yüzyıllarda Avrupa kültürünü ve yaşam tarzını temsil etmeleriyle, sosyal prestiji yüksek bir Frenk olmuşlardır (Schmitt, 2011: ). Levantenler in dışında İstanbul da tüketim anlayışını etkileyen diğer bir grup da Mısırlı Mehmet Ali Paşa nın ailesi ve özellikle hanedanın kadın üyelerinin tüketim anlayışlarıdır. Cevdet Paşa bu durumu, Mısır lı ailelerin tüketim üzerindeki etkilerini şöyle dile getirmiştir (Aktar, 2006:163): İstanbul içinde ahzü ita (alışveriş) çoğaltı. Esnaf güruhu zengin oldu. Bir aralık (Mısır Valisi) Mehmed Ali Paşa hanedanından pek çok paşalar ve beyler ve hanımlar Mısır dan savuşup İstanbul a döküldüler ve külliyetli akçeler getirip bol bol harc ederek. hele Mısırlı hanımlar alafranga melbusat ve sair tecemmülata (elbiseler ve diğer güzellik malzemelerine) rağbet edip Mısırlıların ekseri gali bahalar ile [yüksek fiyatlar ödeyerek] hane ve sahil-hane [yalı] ve akarat-ı saire [diğer gelir getiren gayrimenkuller satın] aldılar. Avrupa menşeli mallar Osmanlı toplumda yer etmeye başladığında bunun etkileri tüketim anlayışının değişime uğramasıyla görülmektedir. Halkın üretim ve tüketim alanında Batı normlarına sağladığı uyumun kökenleri, Osmanlı yöneticisinin batı malları tüketimine başlamasında aranabilir. Batılı olma yolunda atılan ilk adımlar Osmanlı yöneticileri düzeyinde görülmüştür. II. Mahmut dönemi bu anlamda önem taşımaktadır. Bu dönemde giyim şeklindeki değişimler devlet destekli olarak yürütülmüş ve tepeden aşağıya doğru bir tüketim kültürü telkin edilmiştir. Saraya, orduya, bürokrasiye, zenginlere ve daha aşağıdaki halk kitlelerine doğru Batı menşeli ürünlerin tüketim alışkanlıkları yaygınlaşmıştır. Batılı 4 Şirketi Hayriye İdaresi hakkında daha fazla bilgi için Koraltürk, Murat (2007) Şirket-i Hayriye , İstanbul, İstanbul Deniz Otobüsleri; İstanbul da kara ulaşımı için Bozkurt, İbrahim Murat (2004) İstanbul Kentiçi Kara Toplu Ulaşım Hizmetlerinin Başlaması ve gelişimi ( ), Danışman: Prof. Dr. Ahmet Tabakoğlu, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi. 24167 tüketim tarzı, sivil tebaaya da yaygınlaştırılarak Batılılaşmanın devlet eliyle sosyalleşmesi sağlanmış, devlet daireleri, askeriyede çalışanlar ve diğer kamu görevlilerinin dışında, sokakta yürüyen, mahallede dolaşan halktan da Batılı kültür tarzına bir anlamda uyması istenmiştir (Orçan, 2004:61). Dolayısıyla tüketim kültürü sadece Avrupa malları dolayısıyla değil yukarıdan aşağıya doğru yapılan düzenlemeler aracılığıyla da oluşmuştur denilebilir. Batılı tüketim kültürünün Osmanlı da karşılık bulması 19. yüzyıldan önceki dönemlerde başlamıştır denilebilir. 17. Yüzyılda başlayan tüketim kültüründeki batılı eğilimler, tek tek bir tüketim kaleminin bir anda tebaaya yayılıp popülerleşmesini değil; gündelik yaşamda gerekli olan mutfak ve mobilya eşyasından ev, saray ve köşk tiplerine; yeni eğlence tarzından spor yarışmalarına kadar kendi içinde bir bütünlük oluşturmuştur. Alış-veriş ilişkileri kendi talepleriyle birlikte, yeni bir kültürün doğup, gelişmesine neden olmuştur (Orçan, 2004:49). 19. Yüzyılda tüketim kalıplarının değişmesine ve tüketim kültürünün oluşmasına dair varsayımları destekleyici nitelikte olarak, geçmişteki alışkanlıkların rolü olduğu düşünülebilir. Osmanlı toplumunun bir yüzyıl hatta belki iki yüzyıl öncesinden tanıştığı Batı malları konusunda, 19. yüzyıldaki tüketme rahatlığının, önceki yüzyılların deneyimlerine dayandığı kabul edilebilir. Hatta 18. yüzyılda III. Selim döneminde, lüks ve yabancı eşya tüketimi artarak devam etmiştir ki, padişah ve yönetimi bu duruma karşı önlem alıcı fermanlar çıkarmak zorunda kalmışlar ve yerli sermayenin yurt dışına kaçması ve aşırı tüketimin sosyal huzuru bozabileceği gibi endişelerini dile getirmişlerdir (Orçan, 2004:63). Osmanlı toplumunun Avrupa mallarının tüketimiyle ilgili deneyimlerinin varlığı, 19. yüzyılda perakende pazarında değişimin oluşmasını bir anlamda kolaylaştırmıştır denilebilir. Bu malların yapılan anlaşmalar yoluyla daha fazla kolaylıklar elde edilerek Osmanlı coğrafyasında satılmaya başlanmasının yanı sıra, Osmanlı toplumunun önceki yüzyıllara ait talepleri de mal bolluğunun yaşanmasında etkili olmuştur. 19. Yüzyılı bir önceki yüzyıldan farklı kılan bir durum belirmiştir; artık tüketicilerin, Avrupa dan gelen malların pazarı ile ilgili olarak, seçme, tercihlerini belirleme ve bu yüzden de ikna edilmeleri yönünde çalışmalar yapılması gereken bir role sahip olduklarıdır. Pazara belki kolaylıklar elde ederek giren Avrupa malları ve temsilcileri pazarda mallarının satışı için pazarlama tekniklerini kullanmak durumda kalmışlardır. Bu durum da, Batılı mallara zaten yabancı olmayan talebin yanı sıra, ticaret anlaşmalarıyla pazarda bulunan satıcı sayısının artmış olmasının da rolü vardır. Reklamlar yoluyla anlaşıldığı üzere rekabet, piyasaya hâkim olmuş bir olgudur. İstanbul artık batı ve doğunun ticaret merkezi olarak görülmeye başlanmıştı. Tüccarlar, Osmanlı topraklarını sadece satış yapmak için değil diğer pazarlara ulaşma ve tanıma imkânı olarak da görmekteydiler (Hacısalihoğlu, 2011: ). İstanbul un ticaret merkezlerindeki dönüşümlerin izleri, 19. yüzyılın ortasından itibaren İstanbul un kendi çevresi ve yabancı pazarlarla kurmuş olduğu ilişkide ortaya çıkmıştır. Artık İstanbul dünya ile yelkenli gemiler ve kervanlar ile ilişki kuran bir konumdan çıkmış, bir önceki yüzyılın ortasından itibaren yelkenli gemiler yerlerini buharlı gemilere terk etmiştir (Aktar, 2006:173). 19. Yüzyılda Avrupa malları pazarda sadece Batı kalitesindeki mallar vurgusuyla değil aynı zamanda yerel talebin kültür, zevk ve tercihlerine uygun olarak yer almaktadırlar. Örneğin, 1830 yılından sonra ilk kez Doğu İsviçre den gelen tekstil tüccarları İstanbul da Türk Kırmızısı denilen renkteki desenli kumaşları satmaya başlamışlar ve Türk Kırmızısı tüm yaşanan ekonomik dalgalanmalara karşın, aranan ve devamlı sürümü yapılan bir mal olmuştur (Sigerist, 2011:157). 24178 4. Perakende Satış Pazarlaması Reklamlar, genel olarak ekonomik veya sosyal değişimi izleme araçlarına ek olarak Osmanlı da yaşanan ekonomik, sosyal ve kültürel değişimleri; tüketim malları, perakende ticareti üzerinden okuyabilme şansı da vermektedir. Satılan malların türleri, satıcıların pazarla ilgisi ve bilgilendirme şekilleri, ürünlerin özellikleri, pazarlama biçim ve stratejileri incelenebilir. Osmanlı basını, reklamlar aracılığı ile öncelikle büyük şehirlerden başlayarak değişen ve değişmekte olan tüketim kalıplarının habercisi olarak kabul edilebilir (Özbay, 2011:28). Ürün ve hizmetlerin, teknolojinin, ideallerin, yüzyılın gidişatının, modanın, renklerin, desenlerin mesajların, imaj ve sembollerin neler olduğunu reklamlardan görülebilir (Orçan, 2004:90). Ayrıca tüm tüketim malları veya lüks mallar, çeşitli alt gruplar veya tabakaların gösteriş tüketimlerinin eşiklerinin keşfedilmesi için yol gösterici de olabilir (Artan, 2000:111). Pazarlama anlamında yapılan iletişim çalışmalarının önemli bir mecrası ilanlardır. Osmanlı da ilk reklam ilanı içeren gazete Fransızlar tarafından İzmir de çıkarılmıştır (Koloğlu, 1999:23). Resmi anlamda çıkarılan ilk gazete ise 1831 yılında yayın hayatına başlayan Takvim-i Vekayi dir. İlk resmi olmayan gazete ise Ceride-i Havadis tir ve bir İngiliz tarafından 1840 yılında yayınlanmıştır (Lewis, 2008:133). Takvim-i Vekayi gazetesinde resmi atama ilanları, dava özetleri, devletin meseleleri ön planda tutulmuş, hatta gazete ticari amaçlardan çok, fes imalatı ve satışı ile ilgili çıkan ilandan da anlaşılabileceği gibi, köklü toplumsal değişmeyi savunmak ve yapılan yeni icraatları beğendirmeyi hedeflemiştir (Koloğlu, 1999:26). Ceride-i Havadis ise resmi-siyasi haberler bölümünün dışında, gazete sahibinin kendi kontrolünde olan ilanat bölümü ile gazete yarı resmi bir görünümdeydi (Koloğlu, 1999:33). Gazetenin, ikinci sayısında ilanlar verilmeye başlanmış ve üçüncü sayıda ise gazete aşağıdaki mallar ve hizmetler için aracılık yapacağını ilan etmişti (Koloğlu, 1999:33-34): Satılık mallar için aracılık: Depo olabilecek ev, Ev ve arsa, Araba almak, 90 bin kuruşluk inci gerdanlık, El yazması kitap, Buhara şalları, Altın saat ve saat kösteği, 60 adet saat, Elenmiş toprak, At, Dürbün, Avrupa bilardo masası ve piyano, İki adet Boğaziçi resmi, Üsküdar da konak ve bahçe, İki odalı ev, Çalar saat, Tarla. Hizmetler için aracılık: Az aylığa razı çocuk lalası, Fransızcadan tercüme yapacak kişi, Her istenilen şeyin aynısını çizecek ressam, İngilizce-Fransızca ve ressamlık öğretecek İngiliz, Rumca-İngilizce-Fransızca- İtalyanca-Türkçe bilen kişi, Farisi ve Arapça öğretecek kişi, Yaldız işlerini öğretmek isteyen kişi, Kılıç dersi veren kişi, Piyano dersi veren kişi, Arapça öğrenmek isteyen kişi, Farsça dersi almak isteyen kişi. Yabancıların verdiği ilanlar Ceride-i Havadis içindeki ilanların yaklaşık yüzde 8 ini oluşturmakta; bu reklamların üçte ikisi yeni eşyalarla, üçte biri ise araba satımı ile ilgili idi (Koloğlu, 1999:46). İlancılık dışında pazarlama iletişim kanalından biri de tabelacılık tır. İlanlar gazeteler dışında cam ve saç malzemeler kullanılarak hazırlanan tabelalar üzerinde de verilmekteydi (Özbay, 2011:27). Reklamlarda ve tabelalarda kimi zaman uzun uzun ürünün özellikleri, kullanım kolaylıkları, fiyatı ve kalitesi anlatılırken; kimi zaman da daha az yazıyla ürünün resmi kullanılarak tanıtım yapılmaktaydı. Gazetelere bakıldığında ürünlerin tanıtım yazılarını görmek şaşırtıcı değildi, ilanlar çoğu zaman satılan ürünlerin resimleriyle birlikte hazırlanmışlardı (Quataert, 2000; 4). Reklamların oluşmasında ticaret yapmak için Osmanlı topraklarına gelen tüccarların pazar araştırmaları veya önceden bilgilendirilmelerinin de rolü olabilir. Toplum yapısı, alıcı 24189 özellikleri, yasal konum hakkında bilgilendirilen tüccarlar İstanbul da yerli ortakları ve konsoloslukları aracılığıyla bilgi sahibi olmaktadırlar. Osmanlı Piyasasında Ticaret: Yabancı Tüccarların Dikkat Etmesi Gereken Hususlar ( ) adlı çalışma da, konsolosların kendilerine iletilen şikâyetler, talepler, öneriler ya da sorular üzerine piyasa hakkında rapor ve bilgiler hazırladıkları ve tavsiyeler denebilecek şu hususların raporlarda ön plana çıktığı görülmektedir (Baskıcı, 2009:39-55): 1. Satılacak malların ucuz olmasının daha çok alıcı ile buluşturacağı belirtilmiştir. Ucuzluğu sağlamanın bir yolu olarak aracısız satış önerilmiştir. Yine ucuzluk vurgusunun devamında piyasada ucuz mal satmanın bir yolu olarak taksitli satış tavsiye edilmektedir. (Singer dikiş makinelerinin ve tarımsal makinelerin böyle satıldığı belirtilmiştir.) 2. Uygun bir temsilci ile çalışılarak piyasa koşullarını (iş yapma yöntemleri, talepler, beğeniler) öğrenme ve uygun davranma konusunda destek alınabileceği, 3. Seyyar ticaret acentelerinden faydalanılabileceği, 4. Malın fiyatını her şey dâhil bir şekilde söylenmesi gerektiği, 5. İşlemlerde Fransızca kullanılması çünkü ticari hayatta Fransızca baskın dil olduğu gibi konular tavsiye edilmiştir. Mal ve hizmetlerde görülen değişiklik ödeme biçimlerinde de değişiklikler yaratmıştır. İlanlarda 1890 lardan itibaren taksitli satışların başladığı ve bunun 1900 lerin başında bu tür satışın daha da sofistike bir hal aldığı görülmektedir. Gümüş, altın, mücevher ve bastonlarda haftada toplam fiyatın yüzde beşi ödenecek şekilde taksitlendirmeler yani kredili satışlar yapılmıştır. Peşin ödemelerde ise bir promosyon örneği ve ödeme biçimi olarak oransal indirim yapılmaktadır (Frierson, 2000:251). 5. Ürünler ve Hizmetlerle İlgili Reklamlar Reklamlar üzerinden tüketim kalıplarını tasvir etmek için bir değerlendirme yapıldığında, tüketim malları ve hizmet sektörü ayrımı ilk göze çarpan özelliktir. Buradan hareketle mal ve hizmetler aşağıdaki gibi değerlendirilebilir 5 : Ev Tekstili ve Mobilyalar: Sadece Galata ile sınırlı kalmayan bir sektör olarak ev tekstili ve mobilya satış mağazalarıdır. Çok fazla ürün çeşitliliğine sahip olan mağazalarda ev tekstiline ait (perde, kumaş, yatak örtüleri) ev süs eşyaları (abajur, biblolar) ve mutfak eşyaları (çatalbıçak takımları ve porselen yemek takımları) satılmaktadır. Daha da ötesi ziyafet verenler için Batı tipi kiralık sofra takımı hizmeti veren işletmeler de mevcuttur (Koloğlu, 1999:53). Bunun dışında Avrupa dan ithal mobilyalar bulunmakta ve (salon, yemek ve yatak odası takımları) satışı yapılmaktadır. Mobilyaların varlığı odaların ayrılması ve evde her yaşam birimine özgü mekânların oluşmasının işareti olabilir. Bu ürünlerin satışı ile ilgili olan reklamlarda dikkati çeken özellikler arasında, hem bilgilendirme amaçlı reklam yapılıyor olması, hem de kalite ve Avrupa dan ithal olduklarının vurgulanmasıdır. Bu eşyalarla ilgili reklamlarda fiyatlarının uygunluğundan bahsedilmektedir. Bu eşyalardan farklı olarak Galata da duvar kâğıdı ve cam kâğıdı satışı yapıldığı görülmektedir; satış yapan firmanın, ürünlerini dünya çapında sürdürdüğü ticareti ile İstanbul a getirdiği vurgulanmaktadır. Reklam veren firmalar açısından bakıldığında ise bu ürün grubuna ait dükkânların Vezneciler, Sirkeci, Bahçekapı ve Galata da 5 Bu bölümde değerlendirilen reklam ve ilanlar için; İlan-ı Ticaret: Resimli İlanlar Perspektifinde Osmanlı dan Cumhuriyet e İstanbul Ticaret Hayatı, Haz. Arif Kolay, Dündar Hızal, Burkay Durak ve Murat Arslan, İstanbul: İstanbul Ticaret Odası, İstanbul a Yönelik Araştırmalar, Yayın No: , 2011, s10 bulundukları görülmektedir. Yine bu mağazalardan birinde su ısıtma makinesinin satıldığı görülmektedir. Ayrıca kimi dükkânların sadece sergiledikleri ürünleri satmadıkları, müşterilerinden gelecek siparişlere de açık oldukları belirtilmiştir. Gıda, Yiyecek ve İçecek: Osmanlı ithalatı içinde gıda maddelerinin de önemli bir yeri vardı. Şeker, çay ve kahve gibi İmparatorluk içinde üretimi yapılmayan malların ithalatı yapılmaktaydı (Pamuk, 2008:21). Türklerin ulusal içeceği olan çay, Osmanlı da sadece egzotik bir bitki olarak kabul edilmekteydi ve yetiştirilmemekteydi (Faroqhi, 2005:289). 19. Yüzyılda bakkallar, gıda ve tüketim ürünlerinin satıldığı dükkânlar olarak İstanbul da sadece ürün satmayan, aynı zamanda bazı fabrikaların da temsilcisi olarak, çikolatalı tereyağı, nişasta, et suyu, yağ, çay, soda, şarap, konserve gibi yiyecek ve içecek ürünlerinin yanında sabun da satmaktaydılar (Özbay, 2011:34). İstanbul da uzun yıllar terzilik, dericilik, abacılık, çorapçılık gibi ticaret alanlarıyla ilgilenen Bulgarların (Hacısalihoğlu, 2011:187) asıl nam saldıkları sütçülük mesleğine paralel olarak Sofya vurgusunun yapıldığı tereyağ ilanları da dikkat çekicidir. Zeytinyağı Osmanlı da kullanılan temel ürünlerindendir. Bir Fransız işletme yeni icat ettiği damıtma yöntemi ile yemek ve yakmak için ayrı ayrı hazırladığı yağları Galata da piyasaya sürmüş, isteyenlerin zeytinyağlarını da aynı şekilde damıtabileceğini ilanında belirmiştir (Koloğlu, 1999:54). Bakkal ürünlerinin dışında dikkat çekici bir ekmek fabrikası ilanı kaynaklarda mevcuttur. İlana göre kendilerince üretilen ekmeğin taklitlerinin piyasada dolaşmaya başladığı ve müşterilerin bu konuda dikkat etmesi gerektiği ve üreticinin kendi ekmeklerinin müşterileri tarafından tanınır olması için ekmeklere kendi markalarını andırır bir işaret konacağı duyurusu yapılmıştır. Görüldüğü gibi İstanbul da yasal düzenlemelerin yapıldığı bir ürün olan ekmek ve ekmekçilik şirketleşme eğilimlerinden nasibini almış ve neredeyse marka tescil ettirecek düzeyde piyasasını korumaya çalışmakta ve fabrikalaşmaktadır (Özbay, 2011:34). Osmanlı da elitlerin yeme alışkanlıklarını halkın yemek alışkanlıklarından farklılaştırması 18. yüzyıldan itibaren başlamıştı. Bu nedenle 19. yüzyılın yarısından itibaren değişimin alla franca olmaya başlaması şaşırtıcı değildir (Artan, 2000:165). Yemek kitaplarının 1860 lardan itibaren yayınlanmasına karşın, kadın dergilerinin yayına başlamasıyla beraber, 1900 lerde yemek yapmak ve yemek tarifleri yazılı kültürün konusu olmaya başlamıştır (Faroqhi, 2005:289). Kadın, Erkek ve Çocuk Tekstili: Bu ürün grubu ile mağazalar ve İstanbul un ticaretinin yürütüldüğü iki ayrı yakada karşılaşılmaktadır. Mağazalarda, hangi ticaret merkezinde olursa olsun, satılan ürünlerde Avrupa vurgusu dikkat çekmektedir. Kadınlar için kumaş, iç çamaşırı, kışlık don, eteklik, korse (Paris vurgusu); erkekler için yine iç çamaşırı, beyaz frenk gömleği, Fransız yün satışı yapılmaktadır. Bazı mağazaların birkaç şubesi bulunmaktadır. Mağazalardan birinde sadece kadın ürünleri satılırken (Fransız malı olduğu belirtiliyor) diğer mağazada kadın ve erkek ürünleri birlikte satılmaktadır. Yine giyim mağazası olsalar da kimi mağazalar da patiskalar, yatak çarşaflığı ve pike gibi ev tekstili ürünleri de satıştadır. Kumaşların daha çok ağırlıklı olduğu giyim mağazaları arasında bir mağaza dikkat çekmektedir. Bu mağazada satılan hazır elbiselerin görselleri de ilanda kullanılmıştır. Ayrıca mağazada sadece yetişkin kadınlar için değil küçük kız çocukları için de giyim satışı yapılmaktadır. Yine kadınlara yönelik bu giyim mağazası ilanında, özellikle mağazada kadın memurların çalıştığı ve hatta mağaza terzisinin de kadın olduğu vurgulanmıştır. Toplumun hasiyetlerine karşı alınan tutum bu ilan da açıkça görülmektedir. Esas tutulan belki de satışın yanında müşterinin memnuniyetidir. Ayrıca mağazaların içinde terzi olması sadece ürün satmakla yetinmeyen bir satıcı tipinden çok, ürünüyle birlikte hizmet de satan bir satıcı profilini göstermesi bakımından anlamlıdır. II. Mahmut döneminde başlayan değişimlerin kılık kıyafete yansımasının bir örneği olan fes mağazasına da ilanlarda rastlanmıştır. Fes satışının sadece İstanbul için kısıtlı olmadığı taşradan da siparişler geldiği takdirde ürün gönderimi yapılacağı taahhüdü ilan da belirtilmiştir. Kılık kıyafet tüketiminde değişimin 242011 simgesi olan fesin sadece İstanbul ile sınırlı kalmadığı bu ilandan belki de çıkarılabilecek önemli bir sonuç olabilir. Kişisel Bakım ve Güzellik: Kişisel bakım açısından günümüzde sağlık vurgusuyla birlikte anılan ürünlerden biri olan diş macunları ve diş bakımı döneme damgasını vurmuştur. Güzel gülüşler, beyaz dişler ile bakımlı olmanın vurgulandığı bu reklam ve ürün geleneksel hayatta önemli değişimlere yol açma ihtimali yüksek olan bir ürün olabilir. Geleneksel Osmanlı toplumunda diş temizliğine dair bilgilere ulaşmanın güçlüğü nedeniyle, sadece Müslümanlıkla ilgili ve diş temizliğine önem verildiğini kanıtlayan aktarımlardan yola çıkarak şu söylenebilir; diş temizliğinin önemi toplum tarafından bilinen yani yeni olmayan bir bilgidir. Ancak diş temizliğinde kullanılan malzemelerde değişimin yaşandığını gösteren reklamlar bu noktada önem taşımaktadır. Yine güzellik vurgusu ve diş temizliği gibi çeşitli psikolojik vaatler içeren ilanlar hazırlanarak ürün satışı hedeflenmiştir. Yerli bir işletmecinin ısrarla fiyat ve kalite vurgusu yaparak yerli bir malın Avrupa daki benzerlerinden daha iyi olduğunu belirttiği ürünü, uzun ama içinde yabancıların ilanlarında olduğu gibi görsellik taşımayan bir ilanla duyurduğu görülmektedir. Ayrıca yerel geleneklerden esinlenerek kullanılan pudranın fark edilmezlik vurgusu önemle belirtilmiştir. Kokular diğer güzellik ürünleriyle beraber piyasada yer almıştır. Fransız bir markanın yerel bir söylem yakaladığı ilanında her katresinde bir gülistan yabancı bir markanın yerel davranışlar geliştirdiğinin bir işareti olarak değerlendirilebilir. Reklamlardan sadece güzelliğin ya da bakımlı olmanın kadınlara özgü bir durum olarak görülmediği anlaşılmaktadır. Zaten geçmişi çok eskilere dayanan erkek berberi geleneğinin ilanlarla kendini müşterilerine duyurduğu da görülmektedir; Sirkeci de yer alan bir berber olması belki ilan vermesinde önemli bir etken olmuştur. İstanbul a gelen ve gidenlerin veda ve kavuşma noktasında veya uzun yolculukları sonunda, erkeklerin bakım ihtiyaçlarını karşılayacak olan berberin verdiği bu ilanın; şehri tanımayan bir müşteri potansiyeline yönelik olarak yayınlanmış olması ve temizlik vurgusunu da barındırması manidardır. Mahalle berberinin zaten bilinen müşterilerinin olması beklenirken, ulaşımın hareket noktası olan İstanbul da ki yeni ziyaretçilerin berber bilgisinin kısıtlı olması ve temizlik zaafları bu ilanla giderilmeye çalışılmıştır. Aksesuarlar: İsviçreliler Osmanlı pazarında saat satımı konusunda, İngiliz ürünlerini satın almaya alışmış bir alıcı grubuyla karşılaşmışlardır yılına kadar hâkim olan İngiliz saat ticareti devlet desteğiyle güçlenmiş ve piyasada güven kazanmıştır. Öyle ki saat müşterilerinin isteği üzerine İsviçreli bir saat üreticisi kendi ürettiği saatlere Londra markasını kazıyor ya da Cenevreli George Archard ın yaptığı gibi kendi ürettikleri saatler için tanınmış İngiliz markası olan George Prior adını kullanılıyordu (Sigerist, 2011:164). Piyasada sadece İngiliz ve İsviçre saatleri değil ünlü Rus markası Serkisof saatleri de mevcuttur. Makine ve Araba Satışları: Makina satışlarının başını dikiş makineleri çekmektedir. Dikiş makineleri reklamları İstanbul da gazetelerde 1860 yılından itibaren görülmeye başlanmıştır (Orçan, 2004:118). Dikiş makinesiyle ilgili reklamlarda zaman aralığı içinde iki ayrı markanın rekabet içinde olduğu görülmektedir. Singer dikiş makinesi satan işletme özellikle taklitler konusunda müşterilerini uyarmakta ve makinelerin kullanımı ile ücretsiz eğitim verdiğini ilanı ile duyurmaktadır. İşletmelere tavsiyeler niteliğinde raporlar yazan konsolosluklar singer makinelerinin satışlarının Konya ve Edirne de taksitle yapıldığını belirtmektedir (Baskıcı, 2005:45). Diğer bir dikiş makinesi satan mağaza ise dikiş makinesinin yanında ütü, yemek pişirme ve et kıyma da kullanılan Amerikan malı küçük ev aletleri sattığını duyurmaktadır. Reklamlarda görülen araba satışları tahtırevanları gölgede bırakmış; tahtırevanla ilgili sadece iki reklama rastlanmıştır (Koloğlu, 1999:46). Amerika ve Avrupa dan gelen satıştaki arabalar, yedek parça veya tamirleri konusunda, yeni iş kolları ortaya çıkmasına neden olmuş, yedek parça dükkânları da açılmış olabilir. Bu durum yeni iş 242112 kollarının da araba satışıyla beraber gündeme geldiğinin habercisi olarak görülebilir (Özbay, 2011:32). Araba satışlarının yanında kamyon, traktör ve bisiklet satışları da bulunmaktadır. Eğlence ve Boş Zamanları Değerlendirme: Eğlencenin hem ev içinde hem de dışarıda olduğuna dair izler reklamlarda görülmektedir. Evlerde müzik dinlemenin yaygınlaştığı bunun dışarıdan edinilen ya da eski döneme ait bir alışkanlıktan kaynaklanıyor olmasının ötesinde evde kendi zevkine dair müzik dinleme serbestliğinin gramofon satışlarıyla sağlandığı tahmin edilmektedir. Evde müzik dinleme alışkanlığının sadece İstanbul a özgü bir durum olmadığı ya da sadece İstanbul da yaşayanların hedeflenmediği taşradan her türlü siparişin alınabileceği bilgisinin ilanda bulunmasından anlaşılabilir. Bunda belki de satıcı firmanın İstanbul dışında başka hiçbir yerde şubesinin olmaması da etken olmuştur denilebilir. Yine eski kahvehane kültürü 6, yeni haliyle müzikli eğlenceler de eklenerek, dışarıda eğlenme mekânına dönüşmüştür. İlandaki eğlence yerinin Cuma, Pazar ve Pazartesi açık ve İstanbul da yaşayan tüm halkın tatil günlerine göre düzenlenmiş olması, müşterilerini tanıyan bir işletmecinin geliştirdiği bir çözümdü. İstanbul daki gayrimüslimler ve Müslümanlar tatil günlerinde buraya eğlenmeye gitme imkânını, açık olduğu günlerden dolayı bulabilmekteydi yılı Şark Ticaret Yıllığı nda Cafés başlığı altında Paris teki örneklerine benzeyen ve içki-kahve içilip yemek yenilen yerlere ait 40 adet adres verilmiş; 1893 yıllında yine aynı başlık altındaki adres sayısı 42 ye yükselmiş ve bunların yanı sıra Cafés-Concerts kategorisi açılmış, yemek yerken müzik dinlenebilecek yerlere ait altı adres daha verilmiştir (Aktar, 2006:183). Eğlence malzemesi olarak fıkra kitapları ve kitap ilanları dikkat çekicidir. Hizmet Sektörü: Bu alan hem başlı başına ürünlerin satışı sırasında, hem de ürünlerle birlikte ürünün tüketimine yönelik olarak gelişmiştir. Bir ürünün satışı sırasında mağazalarda çalışan bayan memurlar örneğinde olduğu gibi sunulan hizmetlerin yanında veya mağazada bulundurulan terzilik hizmeti ile singer makinesi ve kullanımının ücretsiz öğretilmesi gibi ürünlerin tüketimine yönelik olarak gerçekleşmekteydi. Mağazaların sayısındaki artış veya talebin kozmopolit yapısı buralarda çalışan insan ihtiyacını da arttırmıştır. Mağazada müşterilerinin dil sorununu çözebilmek için yabancı dil bilen mağaza çalışanları olduğu gibi büyük mağazalarda müşterilerine ürün seçme ve ürünleri sunma ile ilgili yardımcılar da bulunmaktaydı (Köse, 2011:396). Bunların dışında başlı başına bir hizmet sektörünün geliştiği görülmektedir. Bunların içinde öne çıkan mütercimlik hizmetidir ve gazete ilanıyla bu hizmetten faydalanmak isteyenlere duyurulmaktadır. Tüketim, Avrupa nın mallarına olan yönelimin yanında, hizmetlere olan talep yönünde de artış göstermiştir. Bunlar arasında özellikle yabancı dil dersleri, piyano dans kursları gibi hizmetler bulunmaktaydı. (Exertzoglou, 2003:81). Şans Oyunları: 1847 de Avusturyalı Friedrich Kahl firması kendi ülkesinde düzenlediği piyangonun biletlerinin Osmanlı da satılmasını sağlamış ve böylece ilk piyango oyunu da oynanmıştır (Koloğlu, 1999:48). 6. Değerlendirme 19. Yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın ilk çeyreği arasındaki tüketim ve mal hizmetler piyasasının reklamlar üzerinden incelendiği bu çalışmada tüketim kültürü ve perakende ticaret geleneğindeki değişimlere ilişkin veriler elde edilmiştir. Osmanlı tüketim modelinin oluşmasında Osmanlı nın maddi hayatı algılama biçiminin yanında bu algının şekillenmesinde ticaret ilişkilerinin de etkili olduğu güçlü bir varsayım olarak 6 Osmanlı da Kahvehane kültürü ile ilgili daha detaylı bilgi için bkz.; Karababa, Eminegül ve Güliz Ger, (2011) Modern Ottoman Coffeehouse Culture and the Formation of the Consumer Subject, The Journal of Consumer Reseasrch, Vol. 37, No.5, ss13 değerlendirilebilir. Avrupa menşeli ürünlerin İstanbul pazarında daha çok yer almaya başlamasıyla tüketim anlayışında değişimlerin yaşanması kaçınılmaz olmuştur. Osmanlı nın önce askeri daha sonra askeri olmayan toplumsal yenileşme hareketinin sonuçlarından biri de tüketim kültüründe yaşanan bu değişimlerdir. Halkın üretim ve tüketim alanında Batı normlarına sağladığı uyumun kökenleri Batı menşeli malların Osmanlı yönetici sınıfın tarafından kullanılmaya başlanmasında aranabilir. Batılı tüketim kültürünün Osmanlı da karşılık bulması 19. yüzyıldan önceki dönemlerde başlamıştır, değişimin başlangıcı 19. yüzyılda değil daha gerilerdedir. Dolayısıyla 19. yüzyılda tüketim kültürünün oluşumunda, geçmişte elde edilen alışkanlıkların rolü vardır. Batıdaki kitlesel üretimle yeni pazarlara gönderilen Batı menşeli mallar Osmanlı toplumuna 18. yüzyılda nüfuz etmeye başlamıştır. Aslında Batı malları tüketimine yönelik talep 17. yüzyılda oluşmaya başlamış ve 18. yüzyıla kadar da genişleyerek devam etmiştir. Öyle ki 18. yüzyılda yöneticiler lüks ve yabancı eşya tüketiminin artmasına yönelik uyarılar ve önlemler almıştır. Özellikle II. Mahmut döneminde giyim şeklinde yaşanan değişimler devlet destekli yürütülmüştür. Saray, ordu, bürokrasi, zenginler ve daha aşağıdaki halk kitlelerine doğru Batı menşeli ürünlerin tüketim alışkanlıkları yaygınlaşmış; Batılı tüketim tarzı yaygınlaştırılarak ilk kez devlet eliyle Batılılaşmanın sosyalleşmesi sağlanmıştır. 19. Yüzyılı daha önceki yüzyıllardan farklı kılan durum, imzalanan ticaret anlaşmalarıyla daha hızlı gelişen bir pazar ekonomisi ve teknolojik gelişmeye paralel olarak ulaşımın hem dünya ile hem de özelde yerel coğrafyada kolaylaşmış olmasıdır. 19. Yüzyılla beraber Tanzimat ile başlayan reformlar ve köklü değişme hareketinin iktisadi yönünün ilk yansımaları, tüketimin rasyonelleşmesi şeklinde ortaya çıkar. Tüketim kültüründeki Batılı eğilimler tek tek bir tüketim kaleminin bir anda tebaaya yayılıp popülerleşmesi ile değil, gündelik yaşamda gerekli olan eşyalar yoluyla gerçekleşmiştir. Daha önceki yüzyıllarda başlayan tüketim alışkanlıkları Avrupa menşeli mallar ile 19. yüzyılda hızla yaygınlaşmaya devam etmiştir. Toplum, yeni iletişim araçları (gazeteler, dergiler), iş, tatil gezileri ve yabancı tüccarlar aracılığıyla, Avrupa menşeli ürünlere ve yaşam tarzına daha fazla yakınlaşmıştır. Değişimler sadece mal ve hizmetler piyasasında değil bu mal ve hizmetlere yönelik mesleklerin gelişmesinde ve yeni mesleklerin de ortaya çıkmasında da etkili olmuştur. Özellikle tüketim malları ithalatı yapan ithalatçı ve simsar sayısında artışlar görülmüş, yeni hayat tarzı ile ilgili meslekler de ortaya çıkmıştır. Kapalıçarşı, Eminönü ve Tahtakale gibi ticaret merkezlerindeki ticaret Batı mallarına doğru kayması ve rekabetin artması nedeniyle geleneksel esnaf, emek yoğun alanlarda uzmanlaşarak ve ithal ara malları kullanarak, üretimlerini yeni moda ürünlere kaydırmışlardır. Esnaf ve meslek gruplarında yaşanan değişimler ve yeni mesleklerin yanı sıra İstanbul da yeni ticaret merkezleri oluşmaya başlamıştır. Tüketim mal ve hizmetlerine ilişkin yukarıda yer alan değerlendirmelere, İstanbul daki mesleklerin gelişimi ile ilgili veriler eklendiğinde İstanbul ticaret hayatı içinde perakende pazarının ve genelde tüketim malı ithalatının paralel bir artış gösterdiği söylenebilir. Perakende ticareti üzerinde sadece yabancı menşeli mal ve hizmetler etkili olmamış, kentteki yerli ticarette de değişiklikler ortaya çıkmıştır. Rekabet baskısı altında kalan yerli tüccar ve zanaatkâr yıllar içinde sayılarını artırarak mücadelelerine devam etmişlerdir. Daha önce Eminönü, Beyazıt da devam eden perakende ticaret, Galata ve Pera nın da ticaret merkezi olmasıyla büyümeye başlamıştır. Geniş ölçüde mal ve hizmet çeşitliliğine sahip olan İstanbul daki perakende ticareti aslında yeni ve eski ticaret merkezlerinin her alanında kendine yer bulmuştur. Bazen yeni mağazaların bir şubesi Pera da bir diğeri Beyazıt ta, bazen bir yerli perakendeci tüccarın mağazası Eminönü nde bir diğer mağazası ise Galata da 242314 açılmıştır. Bu süreç kent dokusunda değişimler yaratmış; İstanbul da yaşayan Avrupalı sayısı da artmıştır. Ticaret yoluyla Avrupa ile uzun süredir ilişkide olan Osmanlı, Avrupa mallarına olan aşinalığını 19. yüzyılda yeni ticaret merkezleriyle daha da pekiştirmiştir. İstanbul bu anlamda yukarıda da belirtildiği gibi yeni ticaret merkezlerinin ortaya çıktığı bir pazar olmuştur. İstanbul perakende ticaret pazarı yerel ve yabancı malların önemli bir satış noktası olmaya başlamış ve İstanbul önemli bir ticaret başkenti konumunu tekrar kazanmaya başlamış görünmektedir. Geçmiş tüketim deneyimleri 19. yüzyılda perakende pazarının oluşmasında kolaylık sağlamış ve yeni mağazaların İstanbul a yatırım yapmasında da itici güç olmuştur. Pazarın sağladığı kolaylıklara rağmen, mağaza sahipleri mal ve hizmetleri için bazı pazarlama tekniklerini kullanmak durumunda kalmışlardır. Talebin düzeyi ve pazara giriş kolaylıkları nedeniyle İstanbul da bulunan satıcı sayısı da artmış ve rekabet olgusu ortaya çıkmıştır. İstanbul da tüccar sayısının artmasının bir diğer nedeni ise, İstanbul un artık batı ve doğunun ticaret merkezi olmasıdır. Tüccarlar sadece İstanbul pazarına değil diğer pazarlara da ulaşma imkânını elde etmekteydiler. İstanbul sadece bir satış noktası olarak değil ayrıca önemli bir liman kenti olarak diğer pazarlara ulaşmada da önemli bir konuma sahiptir. 19. Yüzyılı önceki yüzyıllardan ayıran bir diğer özelliği ise; artık tüketicilerin Avrupa mallarına yönelik seçim ve tercihlerini belirleme durumunda olmalarıdır. Marka bilinci, fiyat hassasiyeti, geleneksel hassasiyetler, İstanbullu tüketicilerin önemsediği kültürel normlar satıcıların dikkatini çekmiştir. Satış biçiminin de bu hassasiyetler üzerinden inşa edildiği reklamlardan anlaşılmaktadır. Reklamlar bu yararlarının yanı sıra mal ve hizmet piyasasını da anlamaya yardımcı olmaktadır. İlanlardan satılan ürünlerin hangilerinin piyasa için yeni olduğu, hangilerinin zaten daha önceden var olduğu veya yeni özellikler katılarak piyasaya sürüldüğü görülebilmektedir. İstanbul da bazı reklamlar hatırlatıcı, bazıları bilgilendirici, bazıları da kampanyaları içerirken, bazısı da ikna edici reklam özelliklerini taşımaktadır. Reklamlardan yola çıkarak yapılan İstanbul perakende ticaretine ilişkin analizde mal ve hizmetler ayırımı dikkate alınmıştır. Hizmetler alanında otelcilik, dans dersleri, mağaza çalışanları gibi yeni alanların ortaya çıktığı görülmektedir. Mal grubu da oldukça zengindir; mobilyadan toplu iğneye, korseden gömleğe, kumaşa, çoraba, singer dikiş makinesinden su ısıtıcısına, arabadan bisiklete hızlı tüketim mallarından dayanıklı tüketim mallarına kadar geniş bir yelpaze bulunmaktadır. KAYNAKÇA Aktar, Ayhan (2006) Şark Ticaret Yıllıkları nda Sarı Sayfalar : İstanbul da Meslekler ve İktisadi Faaliyetler Hakkında Bazı Gözlemler, , İçinde, Türk Milliyetçiliği, Gayrimüslimler ve Ekonomik Dönüşüm, İstanbul: İletişim Yayınevi. Artan, Tülay (2000) Aspects of the Ottoman Elite s Food Consumption: Looking for Staples, Luxuries, and Delicacies in an Changing Century, İçinde, Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, , Ed. Donald Quataert, New York: State University of New York Press. Baskıcı, Murat (2009) Osmanlı Piyasasında Yabancı Tüccarların Dikkat Etmesi Gereken Hususlar ( ), Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt:64, Sayı:1. Braudel, Fernand (1989) Akdeniz ve Akdeniz Dünyası, 2. Cilt, İstanbul: Eren Yayıncılık. Exertzoglou, Haris (2003) The Cultural Uses of Consumption:Negotiating Class, Gender, and Nation in the Ottoman Urban Centers During the 19th Century, International Journal of Middle East Studies, Vol.35, No15 Faroqhi, Suraiya (2005) Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam: Ortaçağdan Yirminci Yüzyıla, 5. Basım, İstanbul: Tarih Vakfı. Frierson, Elizabeth B. (2000) Cheap and Easy: The Creation of Consumer Culture in Late Ottoman Society, İçinde, Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, , Ed. Donald Quataert, New York: State University of New York Press. Göçek, Fatma Müge (1999) Burjuvazinin Yükselişi İmparatorluğu Çöküşü Osmanlı Batılılaşması ve Toplumsal Değişme, Ankara: Ayraç Yayınevi. Hacısalihoğlu, Neriman Ersoy (2011) 19. Yüzyıl İstanbul unda Bulgar Tüccarlar ve Bulgar Cemaati, İçinde, İstanbul İmparatorluk Başkentinden Megakente, Ed.Yavuz Köse, Çev. Ayşe Dağlı, İstanbul: Kitap Yayınevi. Işın, Ekrem (1985) 19. yy da Modernleşme ve Gündelik Hayat, İçinde, Tanzimat tan Cumhuriyet e Türkiye Ansiklopedisi, 2. Cilt, İstanbul: İletişim Yayınları. Ilan-ı Ticaret: Resimli İlanlar Perspektifinde Osmanlı dan Cumhuriyet e İstanbul Ticaret Hayatı (2011), Haz. Arif Kolay, Dündar Hızal, Burkay Durak ve Murat Arslan, İstanbul: İstanbul Ticaret Odası İstanbul a Yönelik Araştırmalar, Yayın No: , 2011 İnalcık, Halil ((2006) Doğu Batı Makeleler I, 3. Baskı, Ankara: Doğu Batı Yayınları. İnalcık, Halil (2007) İmparatorluk Ekonomisi ve İstanbul, İçinde, Lonca dan Odaya, Odası nın 125. Yılı Anısına, İstanbul. İstanbul Ticaret Jirousek, Charlotte (2000) The Transition to Mass Fashion System Dress in the Later Ottoman Empire, İçinde, Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, , Ed. Donald Quataert, New York: State University of New York Press. Kazgan, Gülten (2006) Tanzimat tan Cumhuriyet e Türkiye Ekonomisi, İstanbul: İstanbul Bigi Üniversitesi Yayınları, 3. Baskı. Kazgan, Haydar (2005) Galata Bankerleri, I. Cilt, Ankara: Orion Yayınevi. Keyder, Çağlar (1995) Türkiye de Devlet ve Sınıflar, 4. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları. Koraltürk, Murat (2007) Şirket-i Hayriye , İstanbul: İDO. Koloğlu, Orhan (1999), Reklamcılığımızın İlk Yüzyılı , İstanbul: Reklamcılar Derneği. Köse, Yavuz (2011) Pera dan İstanbul a Modern Çağın Çarşıları ve Çalışanları, İstanbul: İmparatorluk Başkentinden Megakente, Ed. Yavuz Köse, Çev. Ayşe Dağlı, İstanbul: Kitap Yayınevi. Lewis, Bernard (2008) Modern Türkiye nin Doğuşu, 3. Edisyon, Çev.Boğaç Babür Turna, İstanbul:Arkadaş Yayınevi. Orçan, Mustafa (2004) Osmanlı dan Günümüze Modern Türk Tüketim Kültürü, Ankara: Kadim Yayınevi. Özbay, Rahmi Deniz (2011) Osmanlı dan Cumhuriyet e Ticaret Tarihimizde Reklam ve İlanlar, İçinde, İlan-ı Ticaret: Resimli İlanlar Perspetifinde Osmanlı dan Cumhuriyet e İstanbul Ticaret Hayatı, İstanbul: İstanbul Ticaret Odası İstanbul a Yönelik Araştırmalar, Yayın No: Özer, İlbey (2005) Avrupa Yolunda Batılaşma ya da Batılılaşma İstanbul da Sosyal Yapı Değişmeleri, İstanbul: Truva Yayınları. Pamuk, Şevket (2005) Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme , Üçüncü Basım, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Pamuk, Şevket (2007) Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi , İstanbul: İletişim Yayınları. Pamuk, Şevket (2008) Osmanlı dan Cumhuriyete Küreselleşme, İktisat Politikaları ve Büyüme, Seçmeler II, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Quataert, Donald (1997) Quataert, Clothing Laws, State and Soviety in The Ottoman Empire, , International Journal of Middle East Studies, Vol. 29, No:3. Quataert, Donald (2000) Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, , New York: State University of New York Press. Quataert, Donald (2005) The Ottoman Empire , Second Edition, UK: Cambridge University Press. 242516 Schmitt, Oliver Jens (2011) Uzun 19. Yüzyılda İstanbul ve İzmir de Levantenler Uluslarüstü Bir Mezhep Grubunun Oluşumu ve Kimliklerin Oyunu, İçinde, İstanbul İmparatorluk Başkentinden Megakente, Ed.Yavuz Köse, Çev. Ayşe Dağlı, İstanbul: Kitap Yayınevi. Sigerist, Stefan (2011) 19. Yüzyılda Konstantinopolis te İsviçreliler, İçinde, İstanbul İmparatorluk Başkentinden Megakente, Ed.Yavuz Köse, Çev. Ayşe Dağlı, İstanbul: Kitap Yayınevi. 2426 Daha göster
İktisat Tarihi I 8/9 Aralık 2016 Kredi, Finans ve Servetler İslam dinindeki faiz yasağının kredi ilişkilerinin gelişmesini önlediği sık sık öne sürülür. Osmanlı kredi ve finans kurumları 17. yüzyılın sonlarına Detaylı İçindekiler 1.DÜNYA HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ Dünya Ticareti Türkiye Hazır Giyim Sektörü Türkiye nin Dış Ticaret
İçindekiler 1.DÜNYA HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ... 2 1.1.Dünya Ticareti... 3 2.Türkiye Hazır Giyim Sektörü... 5 2.1.Türkiye nin Dış Ticaret... 6 3.SWOT ANALİZİ... 11 1 HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ 1.DÜNYA HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ Detaylı HOLLANDA ÜLKE RAPORU 12.10.2015
AVRUPA VE OSMANLI (18.YÜZYIL) GERİLEME DÖNEMİ 1. Osmanlı İmparatorluğu nun Gerileme Devrindeki olaylar ve bu olayların sonuçları göz önüne alındığında, aşağıdaki ilişkilerden hangisi bu devir için geçerli Detaylı Pazarlamanın Önemi. Toplumsal açıdan önemi. İşletmeler açısından önemi. Para Uzmanlık Pazar - 1. BBY 465, 6 Ekim 2015
Pazarlamanın Önemi Toplumsal açıdan önemi Para Uzmanlık Pazar İşletmeler açısından önemi - 1 Pazarlamanın Topluma Sağladığı Katkılar Toplumun gereksinim ve isteklerini karşılama hizmeti görür Ekonomik Detaylı Helena Center Helena Wood Art. Elegance of The Wood
Helena Center Helena Wood Art Elegance of The Wood HELENA WOOD ART. 1993 yılında sedef ve ahşap el sanatları sektörüne hizmet etmek üzere kurulmuştur. Türk el sanatlarının güzel sedef işlemelerinin en Detaylı Aslında, benim perakende sektöründeki kariyerim bir anlamda 12 yaşında sahibi olduğumuz süpemarkette yaz tatillerinde çalışmamla başladı.
Değerli Basın Mensupları, Kıymetli Konuklar, İstanbul, 14 Temmuz 2008 Öncelikle Real Hipermarketleri Türkiye Genel Müdürü olarak gerçekleştirdiğimiz ilk basın toplantımıza katılımınız için çok teşekkür Detaylı TÜRKİYE EKONOMİSİ MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER (NİSAN 2015)
TÜRKİYE EKONOMİSİ MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER (NİSAN 2015) Hane Halkı İşgücü İstatistikleri 2014 te Türkiye de toplam işsizlik %10,1, tarım dışı işsizlik ise %12 olarak gerçekleşti. Genç nüfusta ise işsizlik Detaylı Türkiye de Yabancı Bankalar *
Bankacılar Dergisi, Sayı 52, 2005 Türkiye de Yabancı Bankalar * I. Giriş: Uluslararası bankacılık faaliyetleri, geçen yüzyılın ikinci yarısından itibaren uluslararası ticaret akımlarının ve doğrudan yabancı Detaylı ZEYTİNYAĞI SEKTÖR RAPORU-2013
Tekstil-Hazır Giyim Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Kasım 2014 Sektöre Bakış Tekstil ve hazır giyim sektörleri, GSYH içinde sırasıyla %4 ve %3 paya sahiptir. Her iki sektör Detaylı PAZARLAMA KARMASINDA TUTUNDURMA VE YENİ TUTUNDURMA STRATEJİLERİ PAZARLAMA İLKELERİ
PAZARLAMA KARMASINDA TUTUNDURMA VE YENİ TUTUNDURMA STRATEJİLERİ PAZARLAMA İLKELERİ TUTUNDURMA Tutundurma, pazarlama stratejilerinin belirlenmesinde önemli rol oynayan kontrol edilebilir pazarlama değişkenlerinden Detaylı 31 Mart - 3 Nisan. 2.Uluslararası Moda, Tekstil & Aksesuarları Fuarı Kazablanka / Fas
31 Mart - 3 Nisan 2016 2.Uluslararası Moda, Tekstil & Aksesuarları Fuarı Kazablanka / Fas FUAR HAKKINDA Fuar adı: 2.Uluslararası fas moda, tekst l ve aksesuarları fuarı Fuar yer : OFEC, Kazablanka / FAS Detaylı TORBALI TİCARET ODASI MOBİLYA SEKTÖR ANALİZİ
TORBALI TİCARET ODASI MOBİLYA SEKTÖR ANALİZİ a. Sektörün Dünya Ekonomisi ve AB Ülkelerindeki Durumu Dünya mobilya üretimi 2010 yılında yaklaşık 376 milyar dolar olurken, 200 milyar dolar olan bölümü üretim Detaylı SEKTÖRÜN TANIMI TÜRKİYE TEMİZLİK MADDELERİ SEKTÖRÜ
SEKTÖRÜN TANIMI Tablo-1: Temizlik Maddeleri Sektöründe Yer Alan Ürünler GTİP Ürün Adı 3401 Sabunlar, Yüzey Aktif Organik Maddeler 3402 Yıkama, Temizleme Müstahzarları-Sabunlar Hariç 3403 Yağlama Müstahzarları, Detaylı MediaCat Felis 2013 Ödülleri ne Başvurular Başlıyor!
BASIN BÜLTENİ MediaCat Felis 2013 Ödülleri ne Başvurular Başlıyor! MediaCat dergisi tarafından bu yıl sekizincisi düzenlenen Felis Ödülleri ne başvurular 8 Temmuz Pazartesi günü başlıyor. Başvuruda bulunmak Detaylı Çalışma alanları. 19 kasım 2012
Çalışma alanları 19 kasım 2012 Çalışma alanları Hizmet alanları Sanayi alanları Tarım tarımsal üretim tarım+ticaret kenti Sanayi imalat sanayi atölyeden hafif sanayi fabrikaya ağır sanayi seri üretim (fordizm) Detaylı 2015 Haziran ENFLASYON RAKAMLARI 3 Temmuz 2015
2015 Haziran ENFLASYON RAKAMLARI 3 Temmuz 2015 Haziran 2015 Tüketici Fiyat Endeksi ne(tüfe) ilişkin veriler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 3 Temmuz 2015 tarihinde yayımlandı. TÜİK tarafından Detaylı GELENEKSEL GIDA VE DİĞER TEMEL KAVRAMLAR
GELENEKSEL GIDA VE DİĞER TEMEL KAVRAMLAR 2016 Geleneksel gıdalar, her kültürde olduğu gibi Türkiye de de coğrafya, iklim, tarımsal üretim imkanları ve hepsinin üzerinde de «geleneksel yaşam tarzının» etkisi Detaylı HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U)
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) KISA ÖZET Detaylı Franchise Tanıtım Dosyası
Franchise Tanıtım Dosyası Sektör lideri Beyaz Butik Türkiye de hazır gelinlik sektörünün kurucusu Beyaz Butik, 1997 den beri, 17 yılı aşkın süredir ilk ithal hazır gelinlik mağazalar zinciri olarak pazardaki Detaylı www.canancetin.com 1
www.canancetin.com 1 www.canancetin.com 2 canancetineylul@gmail.com esincanmutlu@gmail.com www.canancetin.com 3 www.canancetin.com 4 Yeni kurulan ARMADA Pazarlama Şirketi, dünyada ve Türkiye de hızla gelişen Detaylı İZMİR VE FAYTON; BİR KİMLİK İMGESİ
İZMİR VE FAYTON; BİR KİMLİK İMGESİ ATAY, Çınar, KIRAÇ, Suna İnan. 19.yy İzmir Fotoğrafları Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Ens. Yayını. s.93 (1997) HAZIRLAYAN: SENEM ÖZGÖNÜL Kasım 2007 İZMİR VE FAYTON; Detaylı CEZAYİR ÜLKE RAPORU 11.11.2015
CEZAYİR ÜLKE RAPORU 11.11.2015 YÖNETİCİ ÖZETİ Uludağ İhracatçı Birlikleri nin kayıtlarına göre, Bursa dan Cezayir e ihracat yapan 234 firma bulunmaktadır. 30.06.2015 tarihi itibariyle Ekonomi Bakanlığı Detaylı TÜRKİYE'NİN KONFEKSİYON YAN SANAYİ
TÜRKİYE NİN KONFEKSİYON YAN SANAYİ DIŞ TİCARETİ ÜZERİNE GÜNCEL BİLGİLER 2011 2012 YILLIK Hazırgiyim ve konfeksiyon sektörü 2012 yılında yaptığı 15,8 milyar dolar değerinde ihracat ile, kapasitesi ve sağladığı Detaylı HALKLA İLİŞKİLER: TEORİK ÇERÇEVE...
İÇİNDEKİLER 1. Bölüm: HALKLA İLİŞKİLER: TEORİK ÇERÇEVE... 1 1.1. HALKLA İLİŞKİLERİN TANIMI... 1 1.1.1. Halkla İlişkilerin Farklı Tanımları... 2 1.1.2. Farklı Tanımlarda Halkla İlişkilerin Ortak Özellikleri Detaylı HOTEL, RESTORAN, HASTANE VE ikram ENDÜSTRiSi iş KONTRATLARI FUARI 11-14 KASIM 2015. contracthotelexpo.com
HOTEL, RESTORAN, HASTANE VE ikram ENDÜSTRiSi iş KONTRATLARI FUARI 11-14 KASIM 2015 contracthotelexpo.com NEDEN COHO? Nitelikli ürünler, güçlü tedarikçiler, yeni işbirlikleri için uluslararası tek platform. Detaylı bonprix sonunda Türkiye de!
bonprix sonunda Türkiye de! Thomas Carroux İstanbul, 18 Ekim 2011 BONPRIX YE Titel der Präsentation HOS GELDİNİZ bonprix» Hesaplı moda satan uluslararası çok kanallı perakende satış mağazasıdır.» 22 ülkede Detaylı TÜRK DERİ VE DERİ MAMÜLLERİ SEKTÖRÜ
TÜRK DERİ VE DERİ MAMÜLLERİ SEKTÖRÜ Türklerin dericiliğe başlamaları kaynaklara göre, 12. yüzyıla kadar gitmektedir. Köklü bir tarihsel geçmişe sahip olan deri ve deri sanayinin 1970 lerden itibaren ülkemizde Detaylı TUTUNDURMA PAZARLAMA İLETİŞİM MODELİ 09.05.2013
BASIN BÜLTENİ MediaCat Felis 2013 Ödülleri ne Başvurular Başlıyor! MediaCat dergisi tarafından bu yıl 8. düzenlenen Felis Ödülleri medya planlama stratejilerini ödüllendirmesinin yanı sıra bu yıl genişleyen Detaylı BULUNDUĞUMUZ MEKÂN ve ZAMAN
1.SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ (28 EKİM -13 ARALIK 2013) Sayın Velimiz, Okulumuzda yürütülen PYP çalışmaları kapsamında 28 Ekim 2013-13 Aralık 2013 tarihleri arasında işlediğimiz ikinci temamıza ait bilgiler, Detaylı TÜRKİYE EKONOMİSİ MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER. (Ağustos 2015)
TÜRKİYE EKONOMİSİ MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER (Ağustos 2015) TEPAV Perakende Güven Endeksi-TEPE (02.09.2015) TEPE, Ağustos ayında bir önceki aya göre artarken, geçen yılın aynı dönemine göre azaldı. Önümüzdeki Detaylı E-Ticaretin özelliklerini ve araçlarını tanımlayabileceksiniz. E-Ticaretin yararlarını karşılaştırabileceksiniz.
Mehmet Can HANAYLI Sanal ortamda hukuksal kurallara uyarak e-ticaret yapabileceksiniz. E-Ticaretin özelliklerini ve araçlarını tanımlayabileceksiniz. E-Ticaretin yararlarını karşılaştırabileceksiniz. E-Ticarette Detaylı Mevsimlik Çalışma Arttı, İşsizlik Azaldı: Nisan, Mayıs, Haziran Dönemi
Mevsimlik Çalışma Arttı, İşsizlik Azaldı: Nisan, Mayıs, Haziran Dönemi HAZIRLAYAN.0. Prof. Dr. Mustafa DELİCAN İnsan Kaynakları Araştırma Merkezi Doç. Dr. Levent ŞAHİN - İnsan Kaynakları Araştırma Merkezi Detaylı MARKA HAKKI NEDİR VE MARKA BAŞVURUSU YAPILIRKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN UNSURLAR
MARKA HAKKI NEDİR VE MARKA BAŞVURUSU YAPILIRKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN UNSURLAR "Sınai Mülkiyet" kavramı genel tanımı ile, sanayide ve tarımdaki buluşların, yeniliklerin, yeni tasarımların ve özgün çalışmaların Detaylı DÜNYA MOBİLYA İHRACATI
İçindekiler MOBİLYA SEKTÖRÜ... 2 DÜNYA MOBİLYA İHRACATI... 3 TÜRKİYE DE MOBİLYA SEKTÖRÜ... 3 Türkiye de Mobilya Üretimi ve Tüketimi... 3 Türkiye de Mobilya İhracatı... 5 Türkiye de Mobilya İthalatı... Detaylı Bu yüzden de Akdeniz coğrafyasına günümüz dünya medeniyetinin doğduğu yer de denebilir.
Sevgili Meslektaşlarım, Kıymetli Katılımcılar, Bayanlar ve Baylar, Akdeniz bölgesi coğrafyası tarih boyunca insanlığın sosyal, ekonomik ve kültürel gelişimine en çok katkı sağlayan coğrafyalardan biri Detaylı www.kuzka.gov.tr 1.1. Mali Yapı ve Finans 1.1.1. Banka Şube Sayısı TR82 Bölgesi Kastamonu Çankırı Sinop
1.1. Mali Yapı ve Finans Ekonomik olarak tanımlanmış sınırlarda sermayenin yaygınlığı ve verimliliği genellikle mali ve finansal göstergelerle ölçülür. Bölgedeki bankaların durumu şube sayılarıyla, sermayenin Detaylı İçindekiler DÜNYA TİCARETİ... 3 İHRACAT... 4 İTHALAT... 5 TÜRKİYE DE ÜRETİM... 6 TÜRKİYE NİN DIŞ TİCARETİ... 6 İHRACAT... 7 İTHALAT...
İçindekiler DÜNYA TİCARETİ... 3 İHRACAT... 4 İTHALAT... 5 TÜRKİYE DE ÜRETİM... 6 TÜRKİYE NİN DIŞ TİCARETİ... 6 İHRACAT... 7 İTHALAT... 9 EV TEKSTİLİ SEKTÖR RAPORU Ekonomik Araştırmalar ve Dış Ticaret Müdürlüğü Detaylı MOBİLYANIN YENİ ADRESİ ŞEHRİN ÇEKİM MERKEZİNDE...
4 5 MOBİLYANIN YENİ ADRESİ ŞEHRİN ÇEKİM MERKEZİNDE... KONSEPT 4 İHRACAT DESTEĞİ 10 TASARIM 12 MİMARİ KONSEPT 14 KONUM 18 HAKKIMIZDA 19 İLETİŞİM 20 6 7 KONSEPT MOBİLYA SEKTÖRÜNÜN YENİ ÇEKİM MERKEZİ! Türkiye Detaylı Berlin Ekonomi Müşavirliği Verilerle Türkiye-Almanya Ekonomik İlişkiler Notu VERİLERLE TÜRKİYE-ALMANYA EKONOMİK İLİŞKİLERİ BİLGİ NOTU
VERİLERLE TÜRKİYE-ALMANYA EKONOMİK İLİŞKİLERİ BİLGİ NOTU Berlin Ekonomi Müşavirliği Temmuz 2011 1 İÇİNDEKİLER Yönetici Özeti...3 1. Almanya dan Türkiye ye Doğrudan Yatırım Hareketleri...4 2. Türkiye den Detaylı 2013/ 2014 (%) 3301 Uçucu Yağlar 3.727.592 4.017.602 4.524.926 12,63 3,97
KOZMETİK SEKTÖRÜ HS No: 3301,3302, 3303, 3304, 3305, 3306, 3307 DÜNYA TİCARETİ Dünya kozmetik ürünler ihracatında ilk sırada güzellik/makyaj ve cilt bakımı için müstahzarları oluşturmaktadır. Bu ürün grubunun Detaylı OSMANLI İMPARATORLUĞU GERİLEME DÖNEMİ ISLAHATLARI XVIII. YÜZYIL
OSMANLI İMPARATORLUĞU GERİLEME DÖNEMİ ISLAHATLARI XVIII. YÜZYIL OSMANLI DA 18. YÜZYIL GERİLEME DÖNEMİ DİR. Yaklaşık 100 yıl sürmüştür. 18. Yüzyıldaki Islahatların Genel Özellikleri -İlk kez Avrupa daki Detaylı İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu
İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu Prof. Dr. Bülent Yılmaz Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü E-posta : byilmaz@hacettepe.edu.tr Detaylı Baykuş Ödülleri 2013 -Ödül Alan Projeler
Baykuş Ödülleri 2013 -Ödül Alan Projeler Proje Adı: TÜKETİCİ İÇGÖRÜSÜ VE MARKA KONUMLANDIRMA ARAŞTIRMASI Araştırma Şirketi: ERA RESEARCH & CONSULTANCY Araştırma Veren: İNCİ DERİ MAMULLERİ SAN. VE TİC. Detaylı TARSUS TİCARET BORSASI
TARSUS TİCARET BORSASI Ülkemizde yetiştirilen tarımsal ürünlerden, tarımsal üretimin bir kısmı doğrudan tüketilirken, bir kısmı sanayide hammadde olarak işlenerek değişik gıdalara dönüştürülmektedir. Tarımsal Detaylı HABER BÜLTENİ Sayı 43
KONYA DA PERAKENDECİLER İŞLERDEN MEMNUN DEĞİL HABER BÜLTENİ 02.09.2015 Sayı 43 Konya Perakende Güven Endeksi (KOPE) değeri geçen aya göre azaldı. Geçtiğimiz 3 aydaki işlerin durumunda geçen yıla ve geçen Detaylı 4 Eylül tarihinde yaptığımız Sezona Merhaba buluşması siz sayın müşterilerimizin yoğun katılımıyla başarıyla gerçekleşmiştir.
4 Eylül tarihinde yaptığımız Sezona Merhaba buluşması siz sayın müşterilerimizin yoğun katılımıyla başarıyla gerçekleşmiştir. Katılan tüm müşterilerimize gösterdikleri yoğun ilgiden dolayı teşekkür ederiz. Detaylı DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM
Invest in DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM Türkiye de Doğrudan Yabancı Yatırımın Gelişimi Makroekonomik anlamda küresel ekonomiye uyumu sağlayan yapısal reformlar, bir yandan Türkiye yi doğrudan yabancı yatırım Detaylı Otomotiv Sanayii Dış Ticaret Raporu
Otomotiv Sanayii Dış Ticaret Raporu 2. Çeyrek 2016 OSD OICA Üyesidir OSD is a Member of OICA 1 Türkiye İhracat Verileri: 1 2016 ilk altı ayında Türkiye toplam ihracatı yüzde 4 oranında azalırken, Otomotiv Detaylı SEKTÖRÜN TANIMI TÜRKİYE KOZMETİK ÜRÜNLERİ SEKTÖRÜ
SEKTÖRÜN TANIMI Gümrük Tarife İstatistik Pozisyon Kodları (G.T.İ.P) esas alınarak oluşturulan Kozmetik ve Kişisel Bakım Ürünleri Gümrük Tarife İstatistik Pozisyon Kodları (G.T.İ.P) ve ürün tanımları aşağıda Detaylı HABER BÜLTENİ Sayı 42
KONYA PERAKENDE SEKTÖRÜ DURAĞAN SEYRETTİ: HABER BÜLTENİ 04.08.2015 Sayı 42 Konya Perakende Güven Endeksi (KOPE) değeri geçen aya göre önemli bir değişim göstermedi. Önümüzdeki 3 aydaki satış fiyatı ve Detaylı 8 15 OCAK 2014 ALMANYA - FRANKFURT / HANNOVER
HEIMTEXTIL EV TEKSTİLİ VE DEKORASYON & DOMOTEX HALI VE ZEMİN KAPLAMALARI FUARI ZİYARET RAPORU 8 15 OCAK 2014 ALMANYA - FRANKFURT / HANNOVER Aykut TERZİOĞLU Dış Ekonomik İlişkiler ve Uluslararası Organizasyonlar Detaylı EKONOMİK GELİŞMELER Ocak 2014
EKONOMİK GELİŞMELER Ocak 2014 Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) AR-GE MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU EKONOMİK RAPOR OCAK 2014 İÇİNDEKİLER 1 GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA (GSYH) Detaylı Dış Ticaret Verileri Bülteni
(Milyar $) 216 Haziran - 216 TÜİK dış ticaret verilerine göre ihracat 216 yılı Haziran ayında, 215 yılının aynı ayına göre %8,1 artarak 12 milyar 916 milyon dolar, ithalat %7 artarak 19 milyar 475 milyon Detaylı 2015 Haziran ENFLASYON RAKAMLARI 3 Temmuz 2015
2015 Haziran ENFLASYON RAKAMLARI 3 Temmuz 2015 Haziran 2015 Tüketici Fiyat Endeksi ne(tüfe) ilişkin veriler İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 3 Temmuz 2015 tarihinde yayımlandı. TÜİK tarafından aylık Detaylı EKONOMİK GÖSTERGELER
EKONOMİK GÖSTERGELER 1. özel SEKTÖRÜN YURTDIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİLER 2. HANE HALKI İŞGÜCÜ İSTATİSTİKLERİ 3. KISA VADELİ DIŞ BORÇLARIN GELİŞİMİ 4. SANAYİ ÜRETİM ENDEKSİ Dr. Adem KORKMAZ 1. ÖZEL SEKTÖRÜN Detaylı 1.Kameranın Toplumsal Tarihi. 2.Film ve Video Kameraları. 3.Video Sinyalinin Yapılandırılması. 4.Objektif. 5.Kamera Kulanım Özellikleri. 6.
1.Kameranın Toplumsal Tarihi 2.Film ve Video Kameraları 3.Video Sinyalinin Yapılandırılması 4.Objektif 5.Kamera Kulanım Özellikleri 6.Aydınlatma 1 7.Ses 8.Kurgu 0888 228 22 22 WWW.22KASİMYAYİNLARİ.COM Detaylı GEÇMİŞTEN GELECEĞE İSTANBUL BALIK HALLERİ
GEÇMİŞTEN GELECEĞE İSTANBUL BALIK HALLERİ T.C. İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI GIDA TARIM VE HAYVANCILIK DAİRE BAŞKANLIĞI SU ÜRÜNLERİ MÜDÜRLÜĞÜ Bizans tan Osmanlı ya Balık Halleri İstanbullumuz, Detaylı Geçen Haftanın Ödevi???
Bilginin Neden Olduğu Değişimler Ekonomik Alanda Yaşanan Değişimin Etkileri Siyasi Alanda Yaşanan Değişimin Etkileri Sosyal Alanda Yaşanan Değişimin Etkileri Kültürel Alanda Yaşanan Değişimin Etkileri Detaylı İÇİNDEKİLER. Önsöz... v KÜRESEL GENİŞLEMEDE HİNDİSTAN PAZARI... 1
İÇİNDEKİLER Önsöz... v 1. ULUSLARARASI PERAKENDECİLİK KAVRAMI, PERAKENDECİLİKTE ULUSLARARASILAŞMA VE KÜRESEL TEDARİK... 1 KÜRESEL GENİŞLEMEDE HİNDİSTAN PAZARI... 1 1.1. ULUSLARARASI PERAKENDECİLİK TANIMI, Detaylı MAĞAZA İMAJI, MAĞAZA MEMNUNİYETİ VE MAĞAZA SADAKATİ ARASINDAKİ İLİŞKİNİN TÜKETİCİLER AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ ÖZET
D.E.Ü.İ.İ.B.F. Dergisi Cilt:22 Sayı:1, Yıl:2007, ss:105-121 MAĞAZA İMAJI, MAĞAZA MEMNUNİYETİ VE MAĞAZA SADAKATİ ARASINDAKİ İLİŞKİNİN TÜKETİCİLER AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Murat Selim SELVİ * Hatice ÖZKOÇ Detaylı Aralık 2014. Tekstil ve Hammaddeleri Sektörü 2014 Ocak-Kasım Dönemi İhracat Bilgi Notu. Tekstil, Deri ve Halı Şubesi İTKİB Genel Sekreterliği
Aralık 2014 Tekstil ve Hammaddeleri Sektörü 2014 Ocak-Kasım Dönemi İhracat Bilgi Notu Tekstil, Deri ve Halı Şubesi İTKİB Genel Sekreterliği 12/2014 TEKSTİL VE HAMMADDELERİ SEKTÖRÜ 2014 YILI KASIM AYI İHRACAT Detaylı ŞİRKET İSTATİSTİKLERİ BÜLTENİ
ŞİRKET İSTATİSTİKLERİ BÜLTENİ S A Y I : 1 0 M A Y I S 2 0 1 4 KURULAN ŞİRKET İSTATİSTİKLERİ İÇİNDEKİLER Kurulan Şirket İstatistikleri 1 En Çok Şirket Kuruluşu Gerçekleşen Sektörler 2 En Çok Şirket Kuruluşu Detaylı AYDIN TİCARET BORSASI
AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN COMMODITY EXCHANGE ARALIK 2014 AYDIN DIŞ TİCARET BÜLTENİ Ata Mahallesi Denizli Bulv. No:18 09010 AYDIN Tel: +90 256 211 50 00 Faks:+90 256 211 63 15 www.aydinticaretborsasi.org.tr Detaylı Serüvenimiz 1919 yılında Bayan Maruşya ile kurukahvecilikle başladı. 1929 yılında Burhanettin Koçer ve 1949 yılında Nurettin Tunçay ile gelişimini
Serüvenimiz 1919 yılında Bayan Maruşya ile kurukahvecilikle başladı. 1929 yılında Burhanettin Koçer ve 1949 yılında Nurettin Tunçay ile gelişimini sürdürdü. 1987 de şirketleşti. 1996 da hem Türk kahvesini Detaylı Ekonomi Bülteni. 14 Kasım 2016, Sayı: 44. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı
Ekonomi Bülteni, Sayı: 44 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Deniz Bayram 1 DenizBank Detaylı DERS ÖĞRETİM PLANI. İktisat Tarihi. Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü. Seçmeli Doktora
Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü DERS ÖĞRETİM PLANI Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 8 Haftalık Ders Saati 3 Haftalık Uygulama Saati - Haftalık Laboratuar Saati - Dersin Verildiği Yıl Dersin Verildiği Detaylı BU FUAR 5174 SAYILI KANUN GEREĞİNCE TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ (TOBB) İZNİ İLE DÜZENLENMEKTEDİR.
. EVLİLİK HAZIRLIKLARI, EV GEREÇLERİ VE MOBİLYA FUARI 10-14 NİSAN 201 TRABZON DÜNYA TİCARET MERKEZİ BU FUAR 5174 SAYILI KANUN GEREĞİNCE TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ (TOBB) İZNİ İLE DÜZENLENMEKTEDİR. Detaylı BULUNDUĞUMUZ MEKÂN VE ZAMAN
1.SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ (20 Ekim 2014 05 Aralık 2014 ) Sayın Velimiz, Okulumuzda yürütülen PYP çalışmaları kapsamında, disiplinler üstü temalarımız ile ilgili uygulama bilgileri size tüm yıl boyunca Detaylı TEKSTİL MAKİNALARI. Hazırlayan Hasan KÖSE 2006. T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi
Ayakkabı Sektör Profili Elif UĞUR Ayakkabı, çok eski çağlarda insanların zorlu coğrafya ve iklim koşullarında ayaklarını muhafaza etmek ve zarar görmelerini engellemek amacıyla kullanılırken günümüzde Detaylı ÖZET ...DEĞERLENDİRMELER...
.13.13.13.13 ÖZET Nisan ayında tüketici fiyatları yüzde 1,3 oranında artmış, yıllık tüketici enflasyonu yüzde 7,1 e yükselmiştir. Gıda ve yemek hizmetleri yıllık enflasyonu yüksek seyrini bu dönemde de Detaylı İBRAHİM ŞİNASİ 1826-1871
İBRAHİM ŞİNASİ 1826-1871 Hayatı ve Edebi Kişiliği İbrahim Şinasi 5 Ağustos 1826 da İstanbulda doğdu. 13 Eylül 1871 de aynı kentte öldü. Topçu yüzbaşısı olan babası Mehmed Ağa 1829 da Osmanlı Rus savaşı Detaylı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 5 Mart 2007
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 5 Mart 27 ÖZET Şubat ayında yıllık enflasyon, tütün ürünleri fiyatlarındaki artışın ve geçtiğimiz yılın aynı ayındaki düşük bazın etkisiyle yükselmiştir: (i) 2 yılı Şubat Detaylı GİRİŞİMCİNİN GÜNDEMİ
PAZARLAMA İLETİŞİMİ İLETİŞİM NEDİR? İletişim: Bir düşüncenin, bilginin, haberin veya mesajın kişiler, gruplar ve örgütler arasında karşılıklı değiş tokuş sürecidir. -SÖZLÜ -SÖZSÜZ *İletişimden Söz Edebilmek Detaylı EKONOMİK GELİŞMELER Ekim
EKONOMİK GELİŞMELER Ekim - 2010 AR-GE MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU EKONOMİK RAPOR - EKİM 2010 İÇİNDEKİLER... 1 GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA (GSYH)... 2 İSTİHDAM - İŞSİZLİK VE İŞGÜCÜ Detaylı OTOMOBİLİ HENRY FORD MU İCAT ETTİ?
OTOMOBİLİ HENRY FORD MU İCAT ETTİ? Otomobili Ford un icat ettiğini sanan çoktur ama bu yanlıştır. Ford, üretim bandını mükemmel hale getirip üretimi hızlandırarak otomobili ucuzlattı... İlk buharlı otomobil Detaylı KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK?
KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK? Dünyada mal ve hizmet hareketlerinin uluslararası dolaşımına ve üretimin uluslararasılaşmasına imkan veren düzenlemeler (Dünya Ticaret Örgütü, Uluslararası Detaylı EKONOMİK GELİŞMELER Şubat 2014
EKONOMİK GELİŞMELER Şubat - 2010 AR-GE MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU EKONOMİK RAPOR - ŞUBAT 2010 İÇİNDEKİLER... 1 GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA (GSYH)...2 İSTİHDAM - İŞSİZLİK VE İŞGÜCÜ Detaylı MÜCEVHER SEKTÖR ENDEKSİ KASIM
MÜCEVHER ENDEKSİ KASIM MÜCEVHER ENDEKSİ KASIM Yasak kalktı, kartlı satışlar arttı YILBAŞI, KUYUMCULUK ÜNE HAREKET GETiRECEK! İstanbul Kuyumcular Odası ve Boğaziçi Araştırma ve Yönetim Danışmanlık iş birlikteliğiyle Detaylı BASIN DUYURUSU ENFLASYONDAKİ GELİŞMELER VE 2001 YILI NA BAKIŞ
5 Şubat 2001 BASIN DUYURUSU Sayı: 5 ENFLASYONDAKİ GELİŞMELER VE 2001 YILI NA BAKIŞ Gazi ERÇEL Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 5 Şubat 2001 Ankara Çeyrek yüzyıldır uygulanan politika yanlışlıklarının Detaylı KANATLI ET SEKTÖRÜ RAPORU
KANATLI ET SEKTÖRÜ RAPORU TÜRKİYE DE ÜRETİM VE TÜKETİM Sağlıklı beslenme konusunda her geçen gün daha da duyarlı davranmaya başlayan tüketiciler kırmızı ete alternatif olarak, daha az yağlı ve daha ucuz Detaylı 2010 OCAK HAZİRAN DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ
2010 OCAK HAZİRAN DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ 2010 yılına iyi başlayan ülkemiz halı ihracatı, yılın ilk yarısının sonunda bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla % 19,7 oranında artarak Detaylı REIDIN KONUT FİYAT ENDEKSLERİ: 2014 NİSAN AYI SONUÇLARI 16 MAYIS 2014
REIDIN KONUT FİYAT ENDEKSLERİ: 2014 NİSAN AYI SONUÇLARI 16 MAYIS 2014 REIDIN EMLAK ENDEKS: 2.EL KONUTLAR FİYAT ENDEKSLERİ 2014 NİSAN AYI SONUÇLARI Sayı: 65 YÖNETİCİ ÖZETİ Nisan ayında 2007 Haziran=100 Detaylı TEKSTİL VE HAMMADDELERİ SEKTÖRÜ 2015 YILI ŞUBAT AYI İHRACAT PERFORMANSI. Genel ve Sanayi İhracatında Tekstil ve Hammaddeleri Sektörünün Payı
Mart 2015 Tekstil ve Hammaddeleri Sektörü 2015 Yılı Şubat Ayı İhracat Bilgi Notu Tekstil, Deri ve Halı Şubesi İTKİB Genel Sekreterliği 03/2015 TEKSTİL VE HAMMADDELERİ SEKTÖRÜ 2015 YILI ŞUBAT AYI İHRACAT Detaylı Dünya üzümden sadece şarap yaparken, biz ise üzümden sadece şarap değil, başka neler yapacağımızı göstermeye devam edeceğiz.
Dünya üzümden sadece şarap yaparken, biz ise üzümden sadece şarap değil, başka neler yapacağımızı göstermeye devam edeceğiz. Festivalin Amacı Gaziantep, yeryüzünde, derin tarihi, çok sesli, çok renkli Detaylı DİYARAKIR DIŞ TİCARETİ 2014
DİYARAKIR DIŞ TİCARETİ 2014 Nisan 2015 Hikmet DENİZ İçindekiler 1. İhracat... 2 1.1. İhracat Yapılan Ülkeler... 3 1.2. 'ın En Büyük İhracat Partneri: Irak... 5 1.3. İhracat Ürünleri... 6 2. İthalat... Detaylı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 5 Ocak 2007
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Ocak 27 ÖZET 2 yılı Aralık ayında tüketici fiyatları yüzde,2 oranında artarak yılı yüzde, oranında artış ile tamamlamıştır. Giyim ve ayakkabı grubu fiyatlarında mevsimsel Detaylı 2004 yılında 929 milyon Dolar olan değerli maden ve mücevherat ihracatımız, %62 artışla 2008 yılı sonunda 1.5 milyar Dolara ulaşmıştır.
AFRİKA ÜLKELERİNDE MÜCEVHER SEKTÖRÜ İstikrarlı ve sürekli gelişimiyle büyümeye devam eden Türk Mücevherat Sektörü, son yıllarda gösterdiği ivmeyle altın ve mücevher sektörünün dünya genelinde önde gelen Detaylı Türk Bankacılık ve Banka Dışı Finans Sektörlerinde Yeni Yönelimler ve Yaklaşımlar İslami Bankacılık
İÇİNDEKİLER FİNANS, BANKACILIK VE KALKINMA 2023 ANA TEMA SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA: FİNANS VE BANKACILIK ALT TEMALAR Türkiye Ekonomisinde Kalkınma ve Finans Sektörü İlişkisi AB Uyum Sürecinde Finans ve Bankacılık Detaylı PERAKENDE GÜVEN ENDEKSİ MAYIS 2015 PERAKENDEDE İŞLER DURGUN ANCAK İYİMSER BEKLENTİLER SÜRÜYOR
PERAKENDE GÜVEN ENDEKSİ MAYIS 2015 PERAKENDEDE İŞLER DURGUN ANCAK İYİMSER BEKLENTİLER SÜRÜYOR TEPE, mayıs ayında yükseldi. Geçen yılın aynı dönemine göre işlerin durumu, Önümüzdeki 3 aydaki tedarikçilerden Detaylı PERAKENDE YÖNETİMİ KURS PROGRAMI
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı PERAKENDE YÖNETİMİ KURS PROGRAMI ANKARA 2012 1/6 KURUMUN ADI : KURUMUN ADRESİ : KURUCUNUN ADI : PROGRAMIN ADI : Perakende Yönetimi Kursu Detaylı TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI
TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI Türkiye beslenme durumu yönünden hem gelişmekte olan, hem de gelişmiş ülkelerin sorunlarını birlikte içeren bir görünüme sahiptir. Ülkemizde halkın beslenme Detaylı GİYİM/HAZIR GİYİM/MODA TASARIMI ÖĞRETMENİ
TANIM Çalıştığı eğitim kurum ya da kuruluşunda; öğrencilere ya da yetişkinlere giyim, hazır giyim ve moda tasarımı ile ilgili eğitim veren kişidir. A- GÖREVLER Giyim/hazır giyim/moda tasarımı ile ilgili Detaylı GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. ALTIN EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2013 YILI 6 AYLIK FAALİYET RAPORU 1-Ekonominin Genel durumu Dünya ekonomisi 2013 ü genel olarak bir toparlanma dönemi olarak geride bıraktı. Detaylı 2017 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim