Hodan Çayı Faydaları ve Yapılışı - Bitkisel Çay
Ülkemizde ‘kaldırık otu’ ve ‘ıspıt otu’ isimleriyle de bilinen hodan bitkisi, hem yemeklerde ve salatalarda taze olarak kullanılmakta, hem de şifalı etkilerinden yararlanmak için bitkisel çay ve yağ olarak da tüketilmektedir.
Ülkemizde ‘kaldırık otu’ ve ‘ıspıt otu’ isimleriyle de bilinen hodan bitkisi, hem yemeklerde ve salatalarda taze olarak kullanılmakta, hem de şifalı etkilerinden yararlanmak için bitkisel çay ve yağ olarak da tüketilmektedir. Eski çağlarda bu otu kullanmanın cesareti arttırdığına inanıldığı için ‘cesaret otu’ olarak anıldığına ve savaşa giden askerlere verildiğine dair bazı kayıtlar vardır. Günümüzde ülkemizde de sıklıkla tüketilen hodan otu, tüm dünyada şifalı bir bitki olarak tanınmaktadır.
Latince ismi Borago officinalis olan hodan otu, hodangiller (Boraginaceae) familyasına ait, tek yıllık bir bitkidir. Anavatanı Suriye başta olmak üzere tüm Akdeniz kıyılarında yetişir, Güney Amerika ve Kuzey Afrika’da da yetiştirilebilmektedir.
Çoğunlukla mavi olan çiçekleri bazı türlerde beyaz renkte de açabilir. Hoş görünümlü çiçekleri nedeniyle süs bitkisi olarak da yetiştirilmektedir. Tohumlarından yağ elde etmek için büyük ölçeklerde tarımı yapılır, mutfaklarda ve şifalı bitki olarak kullanmak için de ekimi ve dikimi yapılmaktadır. Bitkinin kurutulmuş yapraklarından ve çiçeklerinden lezzetli bitki çayı hazırlanabildiği gibi, bitki özel yöntemlerle kapsül veya tablet haline getirilerek de tüketilebilmektedir.
Borago officinalis olarak bilinen hodan bitkisinin, aynı isimde farklı türleri bulunmaktadır. Boraga officinalis ‘Variegata’, dalları üzerindeki beyaz tüyleri ile dikkat çeker. ‘Alba’ türü ise yaygın olarak mavi renkte çiçek açan yaygın hodan yerine, beyaz renkte açan çiçekleri ile bilinir. Borago pygmaea türü ise çok daha kısa boylu, sürünücü türde bir bitkidir.
Tüm hodan türlerinin etken maddeleri ve etkileri aşağı yukarı aynıdır.
Hodan çayı tarifleri
Öksürüğü kesen hodan çayı: Bir tatlı kaşığı hodan, iki dilim taze zencefil, bir-iki yaprak adaçayı, bir kabuk tarçın, bir parça civanperçemi, bir tatlı kaşığı kurutulmuş ekinezya ile karıştırılır, üzerine iki su bardağı kadar kaynamış su ilave edilerek ağzı kapalı halde 10 dakika boyunca demlenmeye bırakılır. Süzüldükten sonra bir çay kaşığı bal veya birkaç damla limon suyu ile tatlandırılabilir. Bu çay, öksürük şikayetlerini gidermeye yardımcı olduğu gibi, soğuk algınlığı ve nezle gibi rahatsızlıklara karşı korunmaya da yardımcı olur.
Uykusuzluk için hodan çayı: Bir tatlı kaşığı hodan otu, iki parça adaçayı, bir tatlı kaşığı limon melisa veya oğul otu, bir tatlı kaşığı papatya karıştırılır, iki su bardağı kaynamış suda 10 dakika demlenir. Süzüldükten sonra bal ile tatlandırılabilir. Yatmadan önce, sıcakken içilmelidir. Vücuda ve zihne rahatlık vererek daha rahat bir uyku için yardımcı olacaktır.
İdrar söktürücü hodan çayı: Bir tatlı kaşığı hodan otu, bir tutam mısır püskülü ve bir yemek kaşığı kadar kiraz sapı karıştırılır, 15 dakika boyunca 2 su bardağı kaynamış suyun içerisinde demlenir. Süzüldükten sonra bir şişeye alınan bu karışımdan günde 2-3 defa bir çay bardağı olacak şekilde içilebilir.
Hodan bitkisinin yan etkileri
Taze olarak yemeklerde veya salatalarda kullanıldığında hodan otu herhangi bir yan etki göstermez. Ancak bitki çayı olarak düzenli şekilde kullanıldığında bazı istenmeyen yan etkilere neden olabilir.
Epilepsi veya şizofreni hastası olan, Phenothiazine türevi ilaçlar kullanan kişilerin hodan bitkisini tüketmemesi gerekir.
Çocukların hodan çayı tüketmemesi tavsiye edilir.
Hodan bitkisinde bulunan Pyrrolizidine alkaloidler (PA) olarak bilinen etken madde, karaciğeri doğrudan etkileyebilmektedir. Bu nedenle ciddi bir karaciğer rahatsızlığı bulunan kişilerin hodan otu tüketmemesi tavsiye edilir.
Hamilelikte ve emzirme dönemindeki etkileri tam olarak bilinmedeği için bu dönemlerde de hodan otu kullanılmamalıdır.
Hodan çayı nasıl demlenir?
Hodan çayının da diğer birçok bitki çayı gibi, infüzyon yöntemiyle hazırlanması önerilmektedir. Bunun için;
bir tatlı kaşığı kadar kurutulmuş hodan bitkisi, bir su bardağı (veya bir büyük kupa) kaynamış suyun içerisine bırakılır ve kapağı kapalı olacak şekilde 8 dakika boyunca demlenmeye bırakılır. Süzüldükten sonra tüketilebilir.
Etkisini arttırmak veya bitki çayını daha lezzetli hale getirmek için, farklı hodan çayı tarifleri deneyebilirsiniz.
Gargara olarak kullanmak içinse, iki yemek kaşığı kurutulmuş hodan otunu iki su bardağı bardağı kaynamış suyun içerisinde, ağzı kapalı olacak şekilde 20 dakika boyunca demlemek yeterlidir. Kapalı bir şişeye alınan bu çay ile günde üç defa ağız çalkalanabilir. Her gün taze olarak hazırlayıp 15-20 gün boyunca kullanmaya devam etmekte fayda vardır.
Hodan bitkisinin faydaları nelerdir?
İçeriğinde yüksek miktarda kalsiyum, mineral tuz ve potasyum içerdiği için tuzsuz diyetlerde kullanılabilecek bir bitkidir.
İdrar söktürücü özelliği vardır. Özellikle böbrek kumu ve böbrek taşı şikayetlerinde sık idrara çıkmaya yardımcı olarak şikayetlerin azaltılmasında yardımcı olur.
Balgam söktürücüdür. Yoğun öksürük şikayetlerini gidermede yardımcıdır.
Boğaz ağrısı şikayetinde etkilidir.
Bademcik iltihabının azaltılmasına yardımcı olur.
Terleme yardımcıdır, bu özelliği ile yüksek ateş şikayetlerinin azaltılmasında etkili olur.
Depresyon, huzursuzluk, kaygı gibi şikayetleri azaltmaya yardımcı olur, antidepresan etki gösterir.
Uykusuzluk sorunlarını azaltmaya yardımcıdır. Yatmadan önce içilen bir fincan hodan çayı, rahat bir uykuya yardım eder.
Hormonal sistemin dengelenmesine yardımcı olur.
Kan basıncını düşürmeye yardımcı olarak yüksek tansiyon şikayetlerini azaltır.
Kolesterol seviyelerinin düşürülmesine yardımcı olur.
Adet öncesi sendromu (PMS) belirtilerini azaltır.
Adet döneminde yaşanan kramp ve benzeri rahatsızlıkların giderilmesinde yardımcı olur. Psikolojik olarak da rahatlama sağlayarak bu dönemlerin daha kolay atlatılmasında yardımcıdır.
Ağız gargarası olarak kullanıldığında dişlerde ve dişetlerinde biriken bakterileri gidermeye yardımcı olur.
Bronşit, nezle ve soğuk algınlığı gibi durumlarda boğazı ve solunum sistemini rahatlatıcı özellikleri ile öksürük şikayetlerinin azaltılmasına yardımcı olur.
Vücuttaki enflamasyona bağlı şişkinlikleri giderir.
Tohumlarından elde edilen hodan yağı, ciltteki sorunlar için oldukça faydalıdır. Özellikle akne, egzema, dermatit gibi sorunlarda kullanılabilmektedir.
Yaygın görülen bir Akdeniz bitkisi olan defne, çok eski çağlardan beri baharat ve şifalı bitki olarak kullanıldığı gibi, sabun ve kozmetik yapımında da kullanılmaktadır. Ülkemizin tarım ihracatında da önemli bir yere sahip olan defne ağacı, genellikle 2-6 metre boyunda kalın gövdeli bir ağaçtır ve boyu 10 metreyi bulabilir. Kokulu, uzun yapılı ve kalın yaprakları ile 1 santimetre çapında, içinde tohumunu da barındıran meyveleri kullanılmaktadır.
Lavanta ismi Latince yıkamak, temizlemek anlamına gelen ‘lavare’ kökünden gelmektedir. Rahatlatıcı ve keyif verici kendine özgü kokusuyla yüzyıllardır çeşitli amaçlar için kullanılan lavanta bitkisi, en popüler tıbbi ve aromatik bitkilerden biri olarak göze çarpıyor. Çiçeklerinden elde edilen uçucu yağlar parfüm ve kozmetik sanayiinde, hijyen ürünlerinde kullanıldığı gibi, kurutulmuş çiçekleri de bitki çayı yapımında, koku verici süs eşyalarında kullanılmaktadır.