- Kutadgu Bilig, III
Önce Kün-Toğdı Hükümdâr'dan bahsettim; ey iyi insan, bunu izah edeyim. Sonra Ay-Toldı'dan söz açtım; mübarek saadet güneşi onunla parlar. Bu Kün-Toğdı dediğim doğrudan-doğruya kanundur; Ay-Toldı ise, saadettir. Bundan sonra Öğdülmiş'i anlattım; o aklın adıdır ve insanı yükseltir. Ondan sonrakisi Odgurmış'tır; onu ben akıbet olarak aldım. Ben sözü bu dört şey üzerine söyledim; okursan, anlaşılır; iyice dikkat et.
Ey sevinç içinde ömür süren iyi genç, sözümü yabana atma, gönülden dinle. Gayret et, doğruluk yolundan şaşma; gençliği heder etme, ondan faydalanmasını bil. Gençliği aziz tut, çabuk geçer; ne kadar sıkı muhafaza edersen et, birgün kaçar. Sende henüz gençlik kuvveti varken, bunu boşuna geçirme; dâima tâat ve ibâdet ile meşgul ol. Sonra gençliğin hasretini çeker ve pişman olursun, amma son pişmanlık fayda vermez; sözüm bu kadar. Kimin yaşı kırkı geçerse, gençlik insana: "Allah'a ısmarladık!" der.
Birgün yalnızca otururken, kederli-kederli şöyle der: bu beylik işi ve emir vermek meselesi büyük iştir. Bakarsan, çok zahmetlidir ve bin bir türlü işi vardır; bütün bu işleri gören akıllı insan azizdir. Memleketin her işini kendim yapamam, yanımda bu işleri yapabilecek biri bulunmalıdır. Bana şimdi seçkin, akıllı, bilgili ve maharetli bir adam lâzımdır. O bana candan bağlı, emniyetli, doğru ve dürüst yaradılışlı, içi-dışı bir ve işten anlar bir kimse olmalıdır. Memleketin iç ve dış işlerini takip hususunda bana yardımda bulunmalıdır.
Hükümdâr yardımcı aradı, fakat bulamadı ve her işi kendisi bizzat ele almak mecburiyetinde kaldı. O böylece her gün bir çok zahmete katlandı. Huzur arayan insan dâima zahmetle karşılaşır. Aziz ve mübarek bir insanın tecrübe ile söylediği şu söz, dikkat edilirse, çok yerindedir.
Buna benzer bir şâir sözü vardır; bu şâir sözü buna esas teşkil eder. Uyanıklık ve ihtiyatı çok kimseler övmüştür; ihmâl yüzünden yüz binlerce insan ölmüştür. Gâfil olma, her işte ihtiyatlı ol; her iki dünyayı bir tedbir ile dile. Bak, kendisinden emin insan gaflete düşer; düşman saldırırsa, önce gafiller ölür. Dinle, her türlü tedbiri almış ve böylece düşmanını yenmiş olan dünya hâkimi ne der.
Ey Hükümdâr, memleket arzu edersen, ihtiyatlı ol; bu ihtiyat, aynı zamanda, şeriatin de emrettiği şeydir. Gafil adam gözünü kapar ve gafletle uyur; ey sert huylu insan, gafil olma, ihtiyatlı ol. Hükümdârın ihtiyatlı olması memlekete fayda getirir; bu fayda ile memlekette huzur temin edilir. Böylece Hükümdâr memleketini düzenledi ve tanzim etti; halkı zenginleşti; o devirde kurt ile kuzu aynı yerden su içti. Sevenler sevinçle onu övdüler; düşmanları bunu duyarak, boyun eğdiler. Kimi gelip, ona sığındı ve ondan himaye diledi; kimi gelip, onun eşiğini öptü. Şimdi dinle, gönlü uyanık insan ne der; bak, onun sözü, çiçek gibi, binlerce renge bürünmüştür.
Ey yüzü sevinçle parlayan bahtiyar, insan dürüst hareket ederse, bu beylik ululuk çok iyi bir şeydir. Beylik çok iyi bir şeydir, fakat daha iyi olan kanundur ve onu doğru tatbik etmek lâzımdır. Bey ne kadar doğru olur ve iyi hareket ederse, halk için o kadar mesut bir devir ve hayat başlar. İyi ad insan için ne kadar mübarek bir saadettir; onun bu iyi adı ve saadeti ebedî kaldı. Halkın işini insaniyet ile tanzim ederse, o iyi insan ne kadar mesut bir bey olur. Hükümdârın bu iyiliği bütün memlekete sirayet etti; onun nâm ve şöhreti dünyaya yayıldı.
Ay-Toldı adında zeki bir adam vardı; ki Hükümdârın bu şöhretini işitti ve ona gitmek üzere hazırlıklarını yaptı. Sakin tabiatlı, akıllı, bilgili, zeki ve iyi gönüllü genç bir delikanlıydı. Yüzü, bakınca, göz kamaştıracak kadar güzeldi; sözü sert değildi, fakat doğru söylerdi. Her türlü fazileti tam olarak öğrenmişti; hiç bir zaman fazileti elden bırakmazdı. Birgün kendisine bakarak, şöyle dedi:
«Ben de bugün, sayısız faziletlerim ile, memlekette ileri gelenlerdenim. Burada niçin boşuna vakit geçiriyorum; Hükümdârın yanına gideyim ve onun hizmetine gireyim. Hükümdâra bu faziletlerimin faydası dokunsun; o bana ihsanda bulunsun, benim de üzüntülerim sona ersin. O akıllı, bilgili, yumuşak huylu bir bey imiş ve faziletli insanları ararmış. Aklın kıymetini yine akıllı bilir; âlimin sattığı bilgiyi de bilgili alır. Şâirin söylemiş olduğu şu söz de bu mealdedir ve aynı fikri ifâde eder: Bilginin kıymetini bilgili bilir, akıla hürmet bilgiden gelir. Bilginin kıymetini deli nereden bilecek; bilgiyi, nerede bulursa, bilgili alır.»
«Hükümdârın hizmetine girmek üzere buradan kalkıp, gidiyorum. Gurbet elde insana mal lâzım olur; elim daralırsa, bu benim yüzümü sarartır. Bu gurbet hâli insana çok ağır gelir, gurbette çok meziyetli insanlar dahi ne yapacaklarını şaşırırlar. Kendime bir muhit edinebilmem için, bana, şüphesiz, çok altın ve gümüş lâzım olacak.»
Hâcib sordu: "Nasılsın, gönlün hoş mu; burada nereye indin, yerin nasıl? Akraban, dostun veya tanıdığın var mı; yiyeceğin, içeceğin ve bakanın var mı?" Yine tekrar sordu: "Dileğin nedir; ne iş yaparsın, bir şeye ihtiyâcın var mı?"
«Ey devletli hâcip, ben bu Hükümdâr Kün-Toğdı'nın adını duydum. Uzaktan onun şöhretini, bilgisini, aklını ve mülayim sözler ile gönül aldığını işittim. Ona hizmet etmeği arzuladım, kapısında hizmet için buraya geldim. Dileğim, Hükümdâra hizmet etmektir; hâcib münâsip görürse, sözlerimin Hükümdâra arz edilmesini rica ederim.»
«Şimdi acele etme, bu işi bana bırak. Ben önce senin sözünü, dileğinin ne olduğunu, kim olduğunu Hükümdâr'a arz edeyim. Seni tanısın, bir de yüzünü görsün ve sana lâyık olduğun kıymeti versin. Senin için gerekli olan şeyleri ben takip edeceğim ve bütün işlerini severek yapacağım. Pek çok iyi sözler söyledi ve: işini yapacağım.»
«İnsanların iyisi böyle olur; halkın yükünü hafifleten kimse insanların iyisidir. Dinle, halkı idare eden ve her işi iyice araştırdıktan sonra yapan insan ne der. Halkın içinde yükselip, ikbâle eren insan halka hep iyi kanunlar tatbik etmelidir. Kim halka hâkim olursa, onun tabiati yumuşak, tavır ve hareketi asîlâne olmalıdır. Halk içinde kim nüfuz sahibi olursa, onun dili ve sözü tatlı olmalı, kendisi tevâzû göstermelidir. Bu devlet, dönektir, hem yapar, hem bozar; o kararsızdır da; bıkarsa, çabuk kaçar. Bu ikbâle inanma; elinden gelirse iyilik et; bil ki, ikbâl bugün sende ise, yarın başkasındadır. Ey ikbâl bulan, bu ikbâle güvenme; gelen ikbâl, birgün olur, gider.»
«Ey devlet sahibi, sen İkbâlinin devamını istersen, onun devamı müddetince sen de iyilik etmekte devam et. Sana beylik ve büyüklük erişirse, bu devlet içinde saç ve sakalının ağarması için, kendini küçük tut ve mütevâzi ol.»
«Sen imdi gönlünü hoş tut, artık devlet kuşağını kuşandın. Sen bir az sabret, her işin müsait bir zamanı vardır; vakti gelince, kapalı kapılar açılır. Yine bilgili ne güzel söylemiş; bilen insanın sözü, dikkat edersen, değerli bir metâa benzer. Hangi işte acele edilirse, o iş uzar ve gecikir; acele yapılan işler pişmanlık ile neticelenir. Acele etmemek ve işin zamanını beklemek lâzımdır; ey hakîm, her iş zamanı gelince olur.»
«O hâlde ben sabır edeyim ve bekleyeyim. Hâcib, beni gördü ve sözlerimi dinledi; ne yapmak lâzım geldiğini ve ne zaman yapılacağını kendisi tâyin etsin. Hâcib, beni ne zaman isterse, ben onun tâyin edeceği gün ve saatte geleyim.»
«Ben böyle bilgili, akıllı ve halk arasında bu kadar seçkin bir insan görmedim. Bu gibi insanlar çok nâdir olur; nâdirliğinden dolayıdır ki, nâdire kız adı verilmiştir. Hangi şey nâdir ise, o şey azizdir; insan aziz olan bir şeye mâlik olmak için çok zahmet çeker de onu yine elde edemez. Hükümdâr için bu gibi insanlar lâzımdır; Hükümdâra lâzım olan, memleket için de elzemdir. Bak, meziyetli insanın her kese faydası dokunur; bu meziyet ile insan bütün arzularına nail olur.»
«Getir, hani; nerededir, onu bir göreyim. Bu devlet işini görecek ve takip edecek tam böyle bir insanı ben de şimdi arıyordum. Bütün istediklerimi elde ettim; tek bir arzum kalmıştı; böyle bir insana çok ihtiyacım vardır. Haydi arslanım, yürü, git; sen onu bana çağır, huzuruma getir.»
Hükümdâr: "Onu bana çağır, gelsin; beni görsün, ben de onu göreyim." dedi. Hâcib, çıktı ve; "Ey Ay-Toldı, buyur Hükümdârın huzuruna gir; artık talihin yaver oldu." dedi.	Bu sayfa hakkında yorum ekle:
19 Ağustos 2007 itibariyle, toplam: 40871839 ziyaretçi (110002788 klik) tarafından görüntülenmiştir. Online ziyaretçi rekorumuz, 4626 kişi. (5 Eylül 2010)	Etkinlik