Türkmen edebiıaty | İatlamalar | İatlamalara gatanç
Главная » 2018 » Iıun » 11 » İatlamalara gatanç
Arada şahyr Annaberdi Agabaıewiň Gurbannazar Ezizow baradaky “Ezizowyň emri bilen” atly ıatlamalar kitaby çapdan çykdy. Annaberdi şol kitabynyň bir nusgasyny maňa berdi-de, “Oka-da öz pikiriňi aıt” diıdi.
Okadym. Gowy gördüm. İöne meniň bu makalam o kitap barada däl. Annaberdi ıaly Gurbannazar bilen maňa görä has içgin, has uzak gatnaşan köp-köp ıigitler barka, şu çaka çenli men özümi o hakda makala ıazmaga haksyz hasap etdim. İöne, elbetde gep gatnaşygyň möhletinde däl, birek-biregiň ıüreginden ıer alyp bilmeklikde. Galyberse-de ine, indi Annaberdi ıol açdy. On ıedi ıyllyk ıola ilkinji bolup ıatlamalar kerwenini ıollady. Meniň bu ıola kerwen ugradarlyk ıüküm ıok. Şonuň üçinem maňa şol kerweniň ıüküne öz ujypsyzja ıükümi goşaımak galıar.
Annaberdi öz kitabynyň soňunda köpçülikden hut şony hem haıyş edipdir.
Gurbannazar Ezizow bilen men 1970-nji ıylyň tomsunda tanyş boldum. İöne men ony şahyr hökmünde gaıybanasyndan has irräkden bäri tanaıardym. Entek Aşgabadyň çeperçilik uçilişesinde okap ıörkäm, onuň “İaş kommunist”, “Edebiıat we Sungat” gazetlerinde çykıan goşgularyny ürç edip okaıardym, gyrkyp alyp ıygnap goııardym.
Soň Lwowda, institutda okap ıörkäm hut Gurbannazaryň goşgularyna garaşıandygym üçin, “Edebiıat we Sungat” gazetine ıazylıardym. Her gezek gazetiň bararyna sabyrsyzlyk bilen garaşıardym. Gurbannazaryň goşgularyna illıustrasiıalar edip redaksiıa iberıärdim. Heniz görmedik hem bolsam men onda gaıybanasyndan özüme nähilidir bir golaılyk duııardym.
Şo döwrüň gazetleri şonuň ady bilen şöhratlanan hem bolsa, o neresse ömründe oňly kitap görmedi. Aňyrsyndan gün görnüp duran, çelpek ıaly ıuka hem kiçijik “Ynam” atly kitaby çykanda çaga ıaly begenşi, yhlas bilen “ıuwuşy” şu günki ıaly ıadymda. Biziň ilkinji tanyşlygymyzam şol “ıuwha-ıuwulga” gabat gelipdi.
Şol tanyşlykdan başlanan dostluk tä, onuň ömrüniň iň soňky günlerine çenli dowam etdi. Biz onuň bilen köp-köp toılarda, meılislerde bolduk. Köp-köp oturylşyklary sowduk.
Häzirki oturylşyklara düıbünden meňzemeıän şol oturyşyklar barada aıtman geçmek mümkin däl. Ol oturylşyklar ıöne bir şagal mesligi däldi. Ol oturylşyklarda göwün-göwünden suw içıärdi, her kim ıadawlykdan, agyr argynlykdan saplanıardy. Seıdi şahyryň: “İagşylaryň meılisinde jeň bolmaz, aırylşanda bir-birinden hoş gider” diışi ıaly, Gurbannazarly geçen oturylyşyk her näçe uzaga çeksede hiç kimi ıadatmaıardy. Her kim biri-birinden kynlyk bilen aırylyşıardy.
Çünki ol otuylşyklarda goşgy okalıardy. Köplenjem Gurbannazaryň özi okaıardy. Onda-da hyruç bilen, tüıs ıürekden okaıardy. Şahyrçylygy hünär edinendigi, kär tutunmandygy oňa diňe gonarar üçin ıa şan-şöhrat üçin baş goşmandygy bildirıärdi. Töweregindäkiler ony edil bagşy diňlän ıaly diňleıärdiler. Dogrusyny aıtsam biz şo mahallar şahyr bilen oturyp goşgy okaşman, goşgy diňlemän turulıandyr hem öıdemizokdyk.
Indi welin... Elbetde bu zatlar barada Annaberdem kitabynda uly ünji we yza bilen ıatlamaklygy unutmandyr. Unutmak mümkinem däl. Munuň şeıledigini häzir hemmelerem aıdıarlar.
Eısem bu nämedenkä, nämäniň alamatyka? Goşgynyň ıerini boş gybatlaryň, aıdym sazyň ıerini ıalan-ıaşryklardan, myjabatlardan doly haıasyz gürrüňleriň eıelemegi näme sebäplikä?
İa aragyň köpelendigindenmikä? İa arzanlandygyndanmyka? Ony diıseň arak bolam-a däl. Arzanam däl. Şol döwürdäkisine seredeniňde ıigrimi esse dagy gymmat. İa bu hadysa aragyň bol hem arzan wagtlary edip giden oınumyka? Onda meniň diııän wagtlarymam-a şonuň dükanlarda daň atdy gün batdy satylıan, bahasynyňam üç Manada-da oňly ıetmeıän wagtlarydy.
Bu zatlaryň barysy Gurbannazaryň ıokdugyndan bolaımasyn? Ine, şu biçeme däl.
Men gatnaşan döwürlerim onuň esasy tirkeşıänleri – Annaly Berdi /Anton/, ıatan ıeri ıagty bolsun Goşjan Seıitmät, Nikolaı Zolotarıow /Kolıa/ dagydy.
Olar biziň ussahanamyza dört tirkeş bolup gelerdiler. Hersi bir häsiıetli bu dört kişi daşyndan seretseň kiçiräk “ıygyna” Gurbannazar bolsa şol ıygynyň serkerdesine çalym ederdi. Bu “ıygyn” biz käte şäherden daşaryk bir ıerde, ıatymlyk surat çekmäge gidıän wagtlarymyz “sap tutup” yzymyzdanam baraııardy.
İöne meniň özümiňem ıazuw-pozuw bilen gyzyklanıandygymy olaryň hiç biri bilmeıärdi. Olar maňa edebiıat muşdagy hem-de gowy dost hökmünde garaıardylar. Meniň şol gizlin syrymy Goşjan Seıitmät 1981-nji ıylda, ıazyjylar soıuzynda ilkinji hekaıalar ıygyndym ara alnyp maslahatlaşylanda bilip galdy. Şol maslahata gatnaşan ıazyjylaryň içinde onuň özem bardy. Şonda ol daş çykyp: “Bäh şunça tirkeşibem şu çaka çenli bildirmän gelşiňi seň...” diıip, başyny ıaıkady. Beılekilerem şondan soň bilip galdypdylar. İöne, Gurbannazar welin meniň bu syrymy bir sebäp bilen has irräk aňypdy. Şonda o-da: “Näme aıtman ıörsüň, hökman getir, barysyny toplada getir” diıipdi.
O wagtlar ol İazyjylar siıuzynda edebi konsultant bolup işleıärdi we ıaňky ıaly zatlara gös-göni dahyllydy.
Emma men barybir goşgularymy eltmedim. Henizem eltemok. Onuň sebäbem kän. Birinjiden-ä men özümi şahyr hasap edemokdym, asyl-ha edebiıata baş goşarynam öıdemokdym. Ikinjidenem ıaňy bir okuwymy gutaryp gelen, indi aıaga galmak üçin öısüz-öwzarsyz, birtopar çaga bilen o jaıdan- bu jaıa entäp ıören adama ıazanja goşgularyny göçürip bir ıere jemläımegem aňsat iş däl ekeni. Gün – güne, aı-aıa meňzäp geçiberıän ekeni.
Galyberse-de men o neressäniň öz ömrüniň iň soňky çaglaryny paıawlap ıörendigini nireden bileıin. O wagtlar öňümizde ıene-de birnäçe müňıyllyklar ıatan ıalydy. Goşgy okaşmaga-da, bellik edişmäne-de, birek-birege kömek edişmäge-de wagt bardy.
Şol WAGT dogrudanam bar ekeni. Ol WAGT häzirem bar. İöne şol WAGTYŇ içinde Gurbannazar ıok.
Ol otuz bäş ıaşynda aramyzdan gitdi. Ol neressäniň: seniň goşgularyň gowy diıen wagtlary men ıigrimi sekiz ıaşymdadym. So-oň, otuz bäş ıaşymda hekaıa ıazyp başladym. Şonça ıyllap edebiıata bolan höwesimi öçürmän saklap, ıüregimde ıöredip-ıöredip, ahyr bir günem imany hemra bolgaı, Ahmet Bekmyradowyň üflemegi bilen kyssa görnüşinde tutaşdyryp goıberen hem megerem onuň şol, iki agyz sözi bolsa gerek.
Olar ıaly adama türkmenler: “Pylanyň mähri-girıany bar”, diııärler. Mähri-girıany bar adama duçar bolanlaryň ıüreklerindäki ot aňsat-aňsat öçmeıärmişin.
Bir gezek Anton, Kolıa, Tokar, Goşjan neresse, Gurbannazar neressäniň özi, kitaphanaçy Esen dagymyz Gökdepä, Gurbannazaryň daıysy Aga ıaşulynyňka myhmançylyga gitdik. Gurbannazaryň käte degşip aıdyşy ıaly Aga Petrowiç ogly gullukdan gelen ekenide, ıoldaşlaryňam alda, gel, diıip sargyt eden ekeni.
Ine, onsoň Gökdepeden Ilmyrat Pudakowam aldyk-da, dagyň iň owadan ıerine baryp çeşmäniň gyrasynda düşledik.
Gün-Günbatara geçip, şöhlesini göwsi gözel guba dagyň gerişlerine gytaklaıyn sanjan wagty daş-töwerek edil döwli oınuň dekorasiıasy ıaly şeıle bir owadan görnüşe girdi welin, görmeseň dil bilen aıdyp beıan eder ıaly däl.
Hut, şol pursat hem Gurbannazar şol daglara bakyp, özüniň “Daglar” diıen goşgusyny okady. Oňa ony oka diıen bolmady, özünden özi joşup hyruç edip, ıerinden turup okady. Yzyndanam uludan demini aldy-da, öte eşitmedik bolsam:
– O-on ıedi ıaşymda ıazan g-goşgym şü... – diıdi.
Elbetde men çintgäp durmadym. İöne geň galdym. Bu adam gaty ir ıetişipdir-ow, diıip oılandym. Çünki, ol goşgynyň ruhy agramy on ıedi ıaşly ıetginjegiň göterjek ıüki däl.
Men oňa häzirem haıran galyp ıörün. Asyl-ha onuň bary-ıogy otuz bäş ıaşynda gidendigine-de birhili ynanMan ıörün. Çünki ol şol döwürlerem biziň gözümize durugşan adam ıaly bolup görünıärdi. Bu – onuň zehin hem akyl tarapdan ir durugşanlygyndan bolsada ahmal.
Hakykatda welin onuň bizden bary-ıogy bäş ıaş tapawudy bardy.
Howwa, olar biziň ussahanamyza hemişe dört tirkeş bolup gelerdiler. Biz olaryň gelıändigini äpişgeden görıärdik. İüzleri şat, keıpleri kök. Ussahananyň açykdygyny, biziň bardygymyzy görüp hasam begenıärler. Aıaklary ıeňil gopıar. Olar gapydan girıärem welin ussahananyň içi ala-ıaza öwrülıär. Biziň uzyn günki ıadawlygymyz edil el bilen aırylan ıaly bolıar.
Şol “ıygyn” o neresse ıogalandan soňam biziň ussahanamyza köp geldi. İöne indi olaryň bolup gelişlerinde dabara, şowhun, göçgün ıokdy. Äpişgeden görünenden serkerdesini aldyran agyr goşunyň böleklere dargan, indem nirä barmalydygyny, nirede jemlenmelidigini bilmän, ygyp ıören esgerleri ıada salıardy. İüregiňi jigledıärdi. Pytraňňy “ıygynyň” öňüni tartyp gelıän Annaly aıagyny süırap-süırap alıardy. Ozaldanam sähel zada ynjap duran ıüzi indi hasam ynjylydy. Çytykdy. Gamaşykdy. Eli bilen häli-şindi böwrüni tutıardy.
Goşjanyňam agzy kepäp, yzly-yzyna dodagyny ıalaıar. Der basıar. Kimdir birine garaşıan ıaly öwran-öwran gapa, açyk duran äpişgä seredıärdi. Kolıanyňam öňki uzyn göwresinden nam-nyşan ıok. Iki büklem. Umuman olar bu ıere öz erklerine däl-de, mejbury iberilene meňzeıär.
Biziňem öňküligimiz ıok. Dert – azaram biri-birimize syr bildirmejek bolıas. Degişjek, gülüşjek bolıas. Bolanok. O-da mejbury ıaly. İasama. Çünki bar zat bize Gurbannazary ıatladyp dur. Ony şo pur sat ıatlamagam agyr, ıatlamazlygam. Gel-aı, şu gürrüňi goıalyň-la, birazajyk diıibem, ıene-de şol gürrüňe dolananymyzy bilmän galıas.
“İygyn” kem-kemden dagamak bilen boldy. Ilki-ilkiler öňki endik boıunça bolsa-da bilemok ıaňky aıdyşym ıaly üçüjigi bile gelerdiler.
Soň käte üçbir, käte iki bir gelip ugradylar. Ondan soň käte ikibir käte ıekebara gelinşik başlandy. Şeıdibem dagady.
Elbetde, gatnaşyk kesilenok. Gatnaşyk häzirem bar. Goşjan neressede tä, ıurduny täzeleıänçä biziň bilen aragatnaşygyny kesmedi. İöne... ıöne öňki jemlik ıok. Serkerde ıok. Goşun henizem serkerdesiz. Her döwürde köpçüligiň başyny jemläp bilıän adamlar bolıar. Gurbannazar ana, şo hili adamlardandy. Häzirki wagtda onuň ıeriniň oıulyp durandygynyň oturylşyklaryň “şowsuz” geçıändiginiň bir sebäbi ana – şol.
Onuň öıem uly “ıygnyň” ıygnanıan ıeridi. O ıere barsaň tas bir gije diıen ıaly ıokarky dördüsinden başga Amangeldi Annanam – o-da pahyr boldy, Derıa Baıramgulynam, Annaberdi Agabaıam, Ahmet Gurbannepesem, ahyryıedi abat bolsun, Artyk Yklymam, hudožnikleriňem, kompozitorlaryňam birnäçesini görmek bolıardy. Onsňam men diňe öz bilıänlerimi, öz görenlerimi sanap otyryn. Şäheriň daşyndan, raıonlardan gelip-gidıänleriňem hetdi-hasabynyň ıokdugyny bilıän.
Ol öı şowhunly bazara meňzeıärdi. Ol öı häli-häzire çenli bize ıetdirmän gelıän, derwaıysdygyny birnäçe gezek syzdyrdygymyz bolan DÖREDIJILIK IŞGÄRLERINIŇ ÖİÜNE meňzeıärdi.
Belki ıazyjylaryň arasynda agzalalygyň artmagam, şol öıüň “ıapylmagy” bilen baglydyr.
Üzüm dalbarynyň astynda oglanlar bilen ala-ıaz bolup oturansyň. Birdenem howlynyň kiçi gapysy açylar-da, gögümtil ullakan gözlerini güldürip Eziz aga girer. Onuň gelmegi oglanlary gysyldyrmaz. Gaıtam meılise şowhun berer. Ol Anton bilenmi ıa başga biri bilenmi, küşt oınap başlar. Arasynda oturanlar bilen degişer, gülüşer. Oglanlaryň aragy gutaryp töwereklerine garanjaklaşyberseler dözmez, sekiniň aşagyna elini sokarda öz çakyryndan çykaryp berer.
Käte, kakasy ıok wagty, Gurbannazaryň özüniňem sekiniň aşagyna elini sokaımasy bardy.
Eziz aga ogluna käte “kürräm” diıip ıüzlenerdi. “Kürresi” ıogalandansoň ol göz-görtele süllerdi. Soňa-baka: “Her gije düışümde kürrämi görıän. İanyna çagyrıa. Kaka gel, bu ıeri gowy ekeni, diııä” diımäni çykardy.
Alty aı diılende-de “kürresiniň” yzyndan gitdi.
Annaberdi öz kitabynda Ezizowlaryň maşgalasy barada hem köp zat aıdypdyr. Men oňa hiç zat goşup biljek däl. İöne, şol neressäniň “ogul-aı, ogul-aı” diıe-diıe, ahyram ogluny görmän gidişi, şeıle köp garaşdyran şol ogluň kakasy ıogalandan kyrk bäş gün soň dogulşy henizem ıüregimizi ezıä. İöne, her hal, gijem bolsa Hudaıyň oňa şol ogly berendigi welin ıüregimize teselli berıä.
Gurbannazar ıeke bir ıalňyz ogluny däl, özüniň ilkinji hem iň soňky, ıalňyz pıessasyny – “Nesiller poemasyny” hem görmän gitdi.
İalňyşmaıan bolsam şol pıesanyň premıerasy bolanda şol neressäniň kyrkam ıa sowulmandy, ıa-da edil berlip ıörlen günleridi.
Biz ıanymyzda oturan ıaşulynyňam, sahnadaky ıaşulynyňam Eziz agadygyny bilıärdik. Baş gahryManyň awtoryň özüdiginem aňıardyk. Pıesanyň adynyň Manysyna-da göz ıetirıärdik.
Öňki-öňkülik bolanda ol premıera şowhunly, şadyıan geçerdi. Yzyndan “ıuwha-ıuwluk” bolardy. Tost yzyna tost aıdylardy.
Emma Eziz aganyň öıündäki ıas tomaşa zalynda-da, arakesme wagtlary westibulda-da, dowam edıärdi. Biz Gurbannazaryň dost-ıarlary, dogan-garyndaşlary, tanyş-bilişleri sessiz-üınsiz iki ıana gezmeleşip ıörşümize biri-birimize näme diıjegimizi, gürrüňi nämeden başlajagymyzy bilmän horlanıardyk. Nazarlarymyz kaklyşanda içimizden sözleşıärdik, gözlerimiz bilen gepleşıärdik. Sessiz-üınsiz düşünişıärdik.
Teatryň radiosy bolsa tomaşyçylara Gurbannazaryň haısydyr bir oturylşykda okan goşgusyny eşitdirıärdi. Goşgy tutuksy, güňleç çykıardy. Düşünmek kyndy.
Şondan soň köp wagt geçmänkä, gazetler onuň oglunyň bolandygyny halka buşlap, “Nesiller poemasy” dowam edıär, diıip ıazdylar.
Men ıaňy gürrüňimiň bir ıerinde “ıygyn dagady” diıdim. Seredip otursaň şo gürrüň ugrunda baram ıaly, ıogam ıaly. Belli-belli adamlar barada aıtsaň-a dogry. Umuman aıtsaň welin juda beıle-de däl. Çünki, ol henizem öz “goşunlaryny” ıylda bir gezek, käte ondanam kän öz gübürdäp duran ojagynyň başyna ıygnap bilıär. Biz indi Aga ıaşuly bilenem, Ilmyrat Pudakow bilenem şol ıerde gabatlaşıas.
Ol ıygnanyşyk esasan 1-nji matr güni bolıar. Şol gün onuň ähli dost-ıarlary ony ıatlamak üçin, has dogrusy doglan gününi bellemek üçin onuň öıüne ıygnanyşıar.
...Bu gezegem şeıle bolar. İöne bu gezek olar onçakly ıekesiremezler. Çünki, mundan on ıedi ıyl öň yzly-yzyna iki inerini aldyran hojalygyň gapysynda bu gün ıene-de direnip duran iner bar.
Ol indi gelene-gidene atasyny küısetmez. Ol indi birkemsiz ıigit çykdy. On ıedi ıaşady. Är men, diıene bu ıaş az däl. Çünki şahyr Gurbannazar Ezizow on ıedi ıaşynda “Daglar” kimin ägirt goşgyny ıazypdy.
“İaş kommunist” gazeti.
Категория: İatlamalar | Просмотров: 199 | Добавил: Has | Теги: Juma Hudaıguly | Рейтинг: 2.5/2
Nuhty Nazar: Atgulak
Nuhty Nazar: Göroglynyñ ölümi
Nuhty Nazar: "EMKA"-nyñ dargadylmagy
Nuhty Nazar: It rysgaly
Nuhty Nazar: "Çaññalak gerekmi, Zöhre jan!.."
Nuhty Nazar / kökenli hekaıatlar
Hutdy däli / kökenli hekaıatlar
Aky şagal / kökenli hekaıatlar
Ussa atam / kökenli hekaıatlar
Mommat daıym / dowamy