Könelişen tehnika oba hojalyk pudagyna zarba urıar
Gyrgyzstanly traktor ussasy Bakytbek Kupeşow
Gyrgyzystanyň oba ıerlerinde oba-hojalyk pudagy halkyň esasy girdeji çeşmesi bolsa-da, soňky döwürde obalarda gazanç etmek kynlaşdy.
İöne Gyrgyzystanyň demirgazyk-günbataryndaky Yssy-köl regionynda ıaşaıan daıhan Baktybek Kupeşow gazanç etmegiň başga bir ugruny tapdy. Ol öňki sowet döwrüne degişli köne maşynlaryň galyndylaryndan özi traktor ıasaıar.
“Siziň şu traktorda görşüňiz ıaly, men onuň korobkasyny “Žiguliden”, hereketlendiriji motoryny “Morawiden”, kapotyny “Zaporožetsden” we maşynyň oklaryny “Moskwiç” ulaglaryndan aldym. Onuň tigirleri bolsa oba-hojalyk maşynlaryndan alnan. Şeılelikde gaty könelişen maşynlary alyp, olary söküp, şaılaryny hem gaıtadan ulanıarys“ diıip, Kupeşow gürrüň berıär.
Soňky birnäçe ıylyň dowamynda Kupeşow goňşy obalar üçin 14 sany traktor ıasap, olaryň hersini 1500-2000 amerikan dollaryndan satdy. Bu Hytaıyň täze traktorynyň ortaça dörtden bir bahasyna barabardyr. Kupeşowyň özi hem döredijiliginiň (ıasan traktorynyň) daşky keşbiniň owadan däldigi bilen ylalaşıar, ıöne oba-hojalyk desgalary, esasan hem bu zatlar elıeterli bolmadyk ıurtda, gözellik ikinji orna geçıär.
BMG-niň iımit we oba-hojalyk guramasynyň bellemegine görä, ykdysady derejesi Bişkek bilen deňräk bolan beıleki ıurtlar bilen deňeşdireniňde Gyrgyzystanyň her gektara düşıän traktor sany az. Olaryň köpüsi hem sowet döwründen galan köne traktorlar.
Merkezi üpjünçilikden özbaşdaklyga geçiş döwri
Mundan ozal Gyrgyzystan SSR-inde we beıleki Merkezi Aziıa ıurtlarynda kolhoz hojalygy ıokary derejede mehanizmleşdirilendi. Häzirki wagtda hökümetiň bu pudaga maıa goıumynyň kemelmegi bilen, köne oba-hojalyk mehanizmleri bilen işlemäge mejbur bolıan daıhanlar hasylyny ıygnamak üçin iş haıwanlarynyň we adam güıjünden peıdalanmaga başladylar.
Sowet döwründe Özbegistanyň pagta meıdanlarynyň ıarpysyndan gowragynyň hasyly oba-hojalyk maşynlarynyň kömegi bilen ıygnalıardy. Düıbi Londonda ıerleşıän, çaga zähmetine garşy göreş alyp barıan “Pagta kompaniıasynyň” berıän maglumatyna görä, häzirki wagtda Özbegistanda hasylyň barysy diıen ıaly daıhan maşgalalarynyň el zähmeti bilen ıygnalıar.
Mundan başga, Gazagystanyň demirgazyk ıerlerinde hem ıagdaı şeıle. Sowet döwründe ekin meıdanlarynyň aglabasy bugdaı ıetişdirmek üçin ulanylıardy. İöne Dünıä bankynyň berıän maglumatyna görä, topragyň önümçiliginiň pese gaçmagy, himiki dökünleriň ıetmezçiligi we könelişen mehanizmler sebäpli, ekin meıdanlarynyň territoriıasy sowet döwri bilen deňeşdireniňde 50% kemelipdir.
Analitikleriň bellemegine görä, Sowet Soıuzynyň dargamagy bilen Merkezi Aziıa hökümetleri oba-hojalygyny mehanizmleşdirmegi bes etdiler. Şeıle-de, 1990-njy ıyllarda Sowet Soıuzynyň dargamagy Merkezi Aziıa ıurtlarynyň beıleki döwletler bilen söwda gatnaşygyna hem uly zyıan ıetirdi.
“Halkara krizis toparyndan” Deirdre Tynan bu barada şeıle diııär: “Oba-hojalygyny mehanizmleşdirmek Sowet Soıuzynyň merkezden planlaşdyrma düzgüniniň esasy konsepsiıasy bolup durıardy. Sowet Soıuzynyň içinde, käbir ıurtlar senagat taıdan ösen bolsa, beıleki ıurtlara oba-hojalyk merkezleri diılip baha berilıärdi. Şol ikisiniň arasynda hem simwoliki gatnaşyk saklanıardy.
Sowet Soıuzynyň dargamagy netijesinde önümçilik bilen oba-hojalyk merkezleriniň arasynda söwda gatnaşyklary bolmadyk kiçijik ıurtlaryň dörändigine şaıat bolıarsyňyz” diıip, Tynan aıdıar.
Maıanyň goıulmagy zerur
Bişkekde ıerleşıän Tynanyň sözlerine görä, bu söwda gatnaşyklarynyň dargamagy bilen bir hatarda oba ıollarynyň durkunyň hem-de transport infrastrakturasynyň erbetleşmegine göz ıumuldy.
Merkezi Aziıa hökümetleri oba-hojalygyna maıa goımagyň deregine, senagat pudaklaryny goldamaga has üns berdiler. Sebäbi hökümetler senagat pudaklarynyň has girdejili eksport mümkinçiliklerini berıändigine ynanıarlar.
Tynanyň aıtmagyna görä, häzirki wagtda Bişkegiň supermarketlerinde ıerli önümlere garanyňda, Hytaıyň miwe we gök-önümlerini tapmak has aňsat. Sebäbi dükançylar üçin oba-hojalyk önümlerini çet ıerlerdäki daıhan hojalyklaryndan ıygnap almagyň deregine, daşary ıurtlardan import edilıän lomaı önümleri almak has girdejili düşıär.
Gyrgyzystanyň çetki obalary özüniň guradylan miweleri, hozlary we baly bilen meşhur bolsa-da, olar muny nagt pula öwürenoklar. Hatda olary guradylan miweleri eksport edip, gowy girdeji alyp boljak goňşy yurtlara ıa-da dünıä bazaryna hem çykaranoklar.
Şol bir wagtyň özünde-de ösüş boıunça ekspertler oba-hojalyk we transport mehanizmlerini almaga daıhanlara kreditleriň has elıeterli edilmegi üçin Merkezi Aziıa hökümetlerini köp wagtdan bäri höweslendirip gelıärler.
İöne häzire çenli şol hökümetler oba-hojalygyny diňe aıak üstünde galmagy üçin zerur bolan çäklije kömekler bilen, ıagny ekerançylyk döwründe gerek bolan tohum bilen üpjün edip gelıärler.
Şol bir wagtyň özünde-de ösüş boıunça ekspertler Merkezi Aziıa hökümetlerini oba-hojalyk pudaklaryny daşary ıurt maıadarlary üçin açmaga-da çagyrıarlar. İöne, muňa garamazdan, köp hökümetler ekin meıdanlaryny milli baılyk hökmünde hasaplap, emläk kanuny esasynda daşary ıurt kompaniıalarynyň ekin meıdanyny satyn almagyny kynlaşdyrıarlar.
Şeılelikde, köp ıerlerde daıhanlar kyn ıagdaıyň üstesinden gelmek üçin özbaşlaryna göreşmeli bolıarlar.
Daıhanlaryň internet dükanlary
Nurmämmedow: Daıhan girdejisini ıitirmeli däl