4 Zilkade 913’te (6 Mart 1508) Kâbil’de doğdu; babası Bâbür, annesi köklü bir aileden olan Mâhım Begüm’dür. İyi bir eğitim görmüş, dinî ilimler yanında cebir, geometri ve özel ilgisinin bulunduğu astronomi okumuş, ayrıca savaş sanatı ve devlet idaresi konusunda dersler almıştır. 923’te (1517) Kâbil’e vali tayin edildi; ardından Bedahşan’ın idaresi de ona bırakıldı. Afganistan’ın ilhakından sonra Pencap’a giren babasının Hindistan’daki fetihlerine katıldı ve ordusuyla Hisar Fîrûze üzerine yürüdü (26 Şubat 1526). Burada kazandığı zaferden sonra mükâfat olarak kendisine bu eyaletin geliri verildi. Receb 932’de (Nisan 1526) Bâbürlü Devleti’nin kuruluşunda dönüm noktası olan Pânîpet Meydan Savaşı’nda büyük başarı gösterdi ve Lûdî ordusunun dağıtılmasında önemli rol oynadı. Sultan İbrâhîm-i Lûdî’nin ölümüyle sonuçlanan bu savaşta hezimete uğrayan ve Delhi’nin gerisine çekilen Afgan kuvvetlerini takip ederek müstahkem Agra şehrini ele geçirdi. Cemâziyelevvel 933 (Şubat 1527) tarihinde de babasının Çitor Racası Rânâ Sangâ ile yaptığı savaşta yer aldı. Bâbür Hindistan işlerini yoluna koyduktan sonra onu Afganistan’a gönderdi. Böylece Bedahşan’a dönen Hümâyun Türkistan meselesiyle uğraştı ve Özbekler’e karşı devletin kuzey sınırlarını koruyarak iki yıl kadar onlarla mücadele etti. 935’in sonlarına doğru (Ağustos 1529) Afganistan’da kalıcı barışı sağlamasından sonra Hindistan’a çağırıldı. Bu sırada Bâbür rahatsızlandı ve hastalığının giderek ağırlaşması üzerine bütün emîrleri huzuruna toplayarak Hümâyun’u veliaht tayin ettiğini bildirdi; vefatından üç gün sonra da Hümâyun adına hutbe okunup sikke kesildi (9 Cemâziyelevvel 937 / 29 Aralık 1530).
Gucerât Sultanı Bahadır Şah İstanbul’a bir elçi göndererek Hümâyun’a karşı Osmanlılar’dan yardım istedi; fakat arzusu gerçekleşmedi. Hümâyun, başlangıçta Osmanlılar’la dostane ilişkiler kurmaya istekli değildi. Ancak daha sonra Tebriz’de iken karşılaştığı iki Türk ileri geleniyle sohbet etmiş ve onlarla Kanûnî Sultan Süleyman’a iyi dileklerini göndermişti. Osmanlılar ise Hint alt kıtasında olup bitenleri yakından takip ediyorlardı; Hümâyun’un Kâbil’den Kanûnî’ye 10 Ramazan 955 (13 Ekim 1548) tarihli bir mektup gönderdiği (TSMA, nr. E 9661’de kayıtlı bulunan bu mektubun Türkçe tercümesi için bk. Gülbeden Begüm, s. 91-92, 101-104) ve mektubunda eğer Meşhed’in doğusundaki topraklar Bâbürlüler’e bırakılırsa Osmanlılar’ın İran’a sefer düzenlemesine gerek kalmayacağı, kendisinin Tahmasb üzerine yürüyüp onu bütün soy sop ve adamlarıyla birlikte yakalayarak “padişah baba”ya teslim edeceğini yazmıştır. Ancak Osmanlı, Safevî ve Bâbürlü tarihlerine dair kaynaklardan hiçbirinde böyle bir mektuba yer verilmemiş olması onun mevsukiyetini şüpheye düşürmektedir. Hint Okyanusu’nda fırtınaya yakalanan Osmanlı denizcisi Seydi Ali Reis Gucerât ve Sind yoluyla Delhi’ye gelmiş ve burada büyük bir merasimle karşılanarak hükümdarın huzuruna çıkarılmıştı. Bu misafirlik sırasında Seydi Ali Reis ile siyasî ve edebî konularda sohbet eden Hümâyun ona iltifatlarda bulunmuş ve bir müddet daha yanında kalmasını istemiştir (Mir’ât-ı Memâlik, s. 43 vd.). Hatta ona ve arkadaşlarına dirlik önererek kendi hizmetine girmelerini teklif etmişse de onlar bunu kabul etmemişlerdir. Burada kaldığı müddetçe Hümâyun ve çevresindekilere Osmanlı sultanının sahip bulunduğu güç ve kudreti anlatmaya çalışan Seydi Ali Reis, Hindistan’ın yedi iklim hâkimi Osmanlı padişahına ait toprakların onda biri kadar bile olmadığını söylediğini, bunun üzerine Hümâyun’un da, “Yeryüzünde padişahlık namı devletlü hudâvendigârın hakkıdır” dediğini ve Kanûnî’ye dualar ettiğini yazmaktadır (a.g.e., s. 51-52). 17 Rebîülevvel 963’te (30 Ocak 1556) Delhi’den ayrılan Seydi Ali Reis İstanbul’a dönüşünde Bâbürlü hükümdarının mektubunu Kanûnî’ye takdim etmiştir. Bazı tarihçiler mektubun Hümâyun, bazıları da Ekber Şah tarafından yazdırıldığı kanaatindedirler (bu konudaki farklı görüşler için bk. Naimur Rehman Farooqi, s. 16). Bu mektupta Kanûnî “en yüksek sıfatlara sahip halife” olarak nitelendirilmektedir. Seydi Ali Reis, kendisine verilen at ve hil‘atle Delhi’den ayrılmak üzere iken (Mir’ât-ı Memâlik, s. 55) Hümâyun 7 Rebîülevvel 963’te (20 Ocak 1556) kendi yaptırdığı Dînpenâh adlı iç kaledeki kütüphanesinin merdiveninden düştü ve başını yere çarptı; 15 Rebîülevvel 963’te de (28 Ocak 1556) vefat etti. Hümâyun’un 11, 13 veya 14 Rebîülevvel tarihlerinde öldüğü de kaydedilmektedir. Seydi Ali Reis, sultanın ölümü üzerine devlet adamlarının ne yapacaklarını tartıştıklarını görünce onlara veliaht Ekber Şah tahta geçinceye kadar Osmanlılar gibi ölüm olayını gizlemelerini tavsiye ettiğini ve onların da bu tavsiyeye uyduklarını yazmaktadır (a.g.e., s. 55-56). Nitekim Hümâyun’un vefatı iki hafta kadar gizli tutulmuştur. Hümâyun’un, eşi Hacı Begüm (Mâh Çûçek Begüm) tarafından inşa ettirilen Delhi’deki türbesi mimari bir şaheserdir.
HUMAYUN TÜRBESİ Cumartesi, Mart 2, 2019 Murat KAYA