Rize’de İran’dan ithal edilen çay’ın düşündürdükleri
İthal çayların analizi yapılıyormu?
16 Haziran 2020 Salı 12:10
Gazetemizin yazarlarından Kimya Mühendisi Hasan Küçük çay gerçeğini yazdı.
Küçük “Bölgemizin en önemli geçim kaynağı olan çay, Çay-Kur ve özel sektör çay fabrikaları ile üretilip piyasaya satışı yapılmaktadır.
Çay-Kur 233 sayılı KHK hükümlerine tabi tüzel kişiliği olan, faaliyetlerinde özerk, sorumluluğu sermayesi ile sınırlı bir İktisadi Devlet Teşekkülüdür.
Varlık fonuna aktarıldı
05 Şubat 2017 tarih ve 29970 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 2017/ 9756 sayılı karar ile Varlık Fonuna aktarılmıştır.
Anımsanacağı üzere 07-06-2020 tarihinde 76-DE-713 plaka nolu tır, Rize/ İkizdere mevkiinde kaza yapması sonucu, İran’dan çay ithal edildiği anlaşılmıştı. İthalatı, Adana’da kurulan şirket yapmış, xx ÇAY adındaki yan kuruluşu ile de yurtiçi ve yurtdışı ticaret yaptığı anlaşılmıştır.
Daha önce tonlarca kaçak çay yakalanmıştı
Benzer şekilde, Van, Hakkâri, Adana, Mersin, Şırnak ve Rize’de ortak ve eş zamanlı denetimde kaçak İran çay’ı yakalanmıştı. Kaçakçıların yetkililere BMW marka araba rüşvet verdiği ileri sürülmüştü. Operasyonda 20 milyon TL değerinde, 1 milyon 473 bin kg çay ile 40 ton kuruyemiş ele geçirilmişti. Sorumluları olarak 32 kişi yakalanmış, aralarında Rize Ticaret Borsasından bir kişinin de gözaltına alındığı, sonradan serbest bırakıldığı Hürriyet gazetesinde 21-06-2011 tarihinde yayınlanmıştı. Kaçak çay konusu yıllardır, Türkiye’nin gündeminde olmuştur.
Merdiven altı kaçak çaylar piyasada
2000 yılından önce, sınır ticareti bağlamında ithalat yapılmaktaydı. Sınır kapısında verilen bir dilekçe ile çay ithalatı izni alınıyordu. Ayrıca Kıbrıs üzerinden ithalat yapılabiliyordu.
Çay üretimi ve satışı için özel sektöre izin 1986 yılında verildi. Unilever’in markası Lipton olmak üzere yerli üreticiler, dökme paket çaydan poşete geçmeye çalıştılar.Birçok firma çay fabrikası kurmak için girişimde bulundu. Başlangıçta alt yapı hazırlanmamış olduğundan merdiven altı diye tabir edilen markalarla kalitesiz çay piyasaya sürüldü.
İthalatta Rize 1. sırada
Çay İhtisas Gümrüğünün verilerine göre; Rize’de geçen sene 17.260 ton çay ithal edilerek, 47 milyon dolar yurt dışına çıktı. Çay ithalatında birinci Rize’nin olması düşündürücüdür.
Çay-Kur’un; 2018 yılı sonu itibarıyla,
10.572 ton paketlenmiş, 80.522 ton dökme çay, 91.094 ton siyah çay stoku göz önüne alındığında, ithal çayın ülkemiz ekonomisine verdiği zarar daha iyi anlaşılmaktadır.
Ayrıca ithal çay konusunda fikir edinebilmek için, Tarım ve Orman Bakanlığı Laboratuarlarında yapılan analiz sonuçlarına, bakanlığın web sayfasında bakıldığında;
Of-Sefa Balım, Simge Rize çay, Halley çay, Vega, Altınbaş, Evsel Filiz, Sergen Gold, Altın Cezve, Gök çay, Ergin Çay, Elmas Gold markalı çaylarda boya bulunduğu ilan edilmiştir. Cezai işlemler hakkında detaylı bilgi, maddi ceza veya diğer hukuki işlemler Bakanlığın web sayfasından takip edilebilinir.
Analiz edilen markalar belli değil
Uygulamada belirsizliklerin başında, hangi markaların analiz edildiği, belirtilmediğinden, analiz edilip sonucu uygun olan belirlenen markalar bilinmemektedir.
Uygulamadaki en önemli eksiklik, kalite ve içeriğinden şüphelenilen gıda maddesinin analizi istendiğinde, tüketiciden analiz ücreti istenmesidir. Analiz ücretlerinin, satın alınan gıda maddesinden çok daha pahalıya yapılıyor olması da tüketiciin şikâyetinden vazgeçmeye neden olmaktadır.
2016 da yasak geldi
Çayın Gümrük bölgesine giriş ile serbest dolaşımı giriş işlemleri Rize Gümrük Müdürlüğünce yürütülmesi 5 Ekim 2013 tarihi 28786 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
Siyasal iktidar gerçeği görmek istemiyor
25 Ocak 2016 tarihli Bakanlar Kurulu kararı ile sınır illerine çay, şeker, fındık ve antepfıstığı sınır ticareti ile ithalatı yasaklandı.
Konuya yakından bakıldığında çok önemli bulgular görülmektedir.
1-Ülkemizde üretilen çayların tümü pazarlanamazken, hangi gerekçelerle çay ithalatına izin verilmektedir?
2- Çay-Kur her yıl tonlarca satamadığı çayı stok etmek zorunda iken ithalat izni verilmesi, gerek ülke ekonomisine, gerek ülkemizin çay üreticisinin zarar etmesine sebep olmaktadır. Bu gerçeği siyasi iktidar nasıl görmemezlikten gelir?
3-İthal çay yapanlar Çay şirketinin piyasaya sürdüğü çaylar nerede paketlenmektedir? Ticaret Bakanlığından izin alınmış mıdır?
4-İran çayının ithalatı ve piyasaya satış izni için analiz sonuçları ISO 3720 standardına göre değerlendirilmekte midir?
5-Ülkemizde,bir çok şirket çeşitli markalı çaylar piyasaya sürüyor, Tarım ve Orman Bakanlığı laboratuarlarında analiz edilmiş midir? Sonuçları nedir? Ne gibi işlemler yapılmıştır?
Çayların menşei belli değil
6-Çayı ihtali yapan şirketinin değişik markalarla piyasaya sürdüğü çaylar üretim izni almış mıdır?
7-Şirketlerin ı çaylarının paketlemesinde, ISO 3720 de belirtilen koşullara uygunluk denetlenmiş midir? Örneğin, içendekiler kısmında hangi bölgenin ürünü olduğu yazılmalıdır. Rize/Karadeniz çay bahçesinden veya İran çayı gibi menşei yazılmak zorunludur.
8-Bakanlığın gıda laboratuarında yapılan çay analizinde boya maddesi bulunan markaların içinde İran çayı bulunmakta mıdır?
9-İran çayında, boya analizi yapılmakta mıdır? Ankara Belediyesi Gıda Laboratuarında müdürlük yaptığım dönemde, tüm İran çaylarında istisnasız gıda boyası buluyorduk.
10- İran çaylarını, diğer çay paketleme firmalarına kim / firma dağıtım yapmaktadır?
11-Doğu ve Güneydoğu bölgesinde damak tadına uygun çay üretimi, kaçak çay ithalatını büyük ölçüde önleyecektir.
12-Ticaret ile uğraşanların çok iyi bildikleri gibi, sevkiyat işlemlerde göndericinin ve alıcının adı ve adresinin yazılı olduğu matbu bir evrak ‘’ İRSALİYE’’ bulundurmak zorunludur.
Yolallar saçılan çayın alıcısı hala belli değil
İran’dan ithal edildiği belirlenen çayın, Rize’deki alıcısının hala belli olmaması düşündürücü ve o kadar da üzücüdür. Çünkü konu ile ilgili olarak, Belediye, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı gibi çok sayıda kurumun yetki ve sorumluluğu söz konusudur.
15-19 Şubat 2020 tarihlinde Tarım ve Orman Bakanlığı, “uyum zorunluluğu” başlığı ile yönetmeliğe ek madde ilave ederek, bugüne kadar sahte balların satışına 31 Aralık 2020 yılına kadar izin vermesini anımsayınca olayın boyutu daha iyi anlaşılmaktadır.
Son söz olarak, gerek insan sağlığı için gerekse, üreticimiz ve Çay-Kur’un, dolaysıyla ülke ekonomisinin zarar etmemesi için çay ithalatı yasaklanmalıdır.