Abdürreşid İbrahim’in gözlemlerini Mehmet Âkif’ten dinlemek
Abdürreşid İbrahim Efendi’yi yakından tanıyan, onu çok seven ve ondan çok etkilenen Mehmet Âkif, Safahât’ın ikinci kitabında büyük seyyahın gözünden öncelikle hilafetin emanetçisi olarak ümmetin sorumluluğunu taşıyan Osmanlı payitahtının içinde bulunduğu durumu gözler önüne serer.
Sibirya'da 23 Nisan 1857'de doğan Abdürreşid İbrahim, Rusya'da dağıttığı broşürler sayesinde 70 bin kadar Müslümanın Anadolu'ya göç etmesini sağlar. İmparatorluk tarafından kara listeye alınınca Osmanlı'ya sığınır. Rus-Japon Savaşı'nın (8 Şubat 1904-5 Eylül 1905) Japonların kesin galibiyetiyle neticelenmesi üzerine Japonları Ruslara karşı Osmanlı'nın yanına çekmeyi gerekli görür. Japon İmparatoru Meiji ile Sultan II. Abdülhamit'e mektuplar yazamaya başlar. İki ülke arasındaki yakınlaşmanın ilk kıvılcımını ateşleyen hareket adamı, 1903-1908 arasında Tokyo'da Japonca öğrenir. İmparatorluk ailesiyle dostluk kurup üst düzey bazı devlet adamlarının ihtida etmesine vesile olur. Cumhuriyet döneminde Konya'nın Böğrüdelik Köyü'ne yerleşen Abdürreşid İbrahim 1933'te 76 yaşındayken yeniden Japonya'nın yolunu tutar. Yapımı için büyük çaba sarf ettiği Tokyo Camii 1937'de ibadete açılır. Caminin ilk imam-hatipliğini de üstlenir. 1939'da İslamiyet'in Japonya'da resmî din olarak tanınmasına ve teşkilat kurma hakkı kazanmasına öncülük eder. 17 Ağustos 1944 günü 87 yaşında Tokyo'da vefat eder ve Müslüman mezarlığına defnedilir.
İSLAM ÂLEMİNİN VAZİYETİNİ DİRAYETLE ORTAYA KOYMAK
Abdürreşid İbrahim Efendi'yi yakından tanıyan, onu çok seven ve ondan çok etkilenen Mehmet Âkif, Safahât'ın ikinci kitabında büyük seyyahın gözünden öncelikle hilafetin emanetçisi olarak ümmetin sorumluluğunu taşıyan Osmanlı payitahtının içinde bulunduğu durumu gözler önüne serer. Ardından Osmanlı coğrafyası dışında kalan Müslüman topluluklara ait gözlemlerini dizeye döker. Böylece İslâm âleminin bir asır önceki ilmî, siyasi ve ekonomik tablosunu çarpıcı ifadelerle yansıtır.
Abdürreşid İbrahim'in yolculuğu İstanbul'da başlar, İdil-Ural bölgesi üzerinden Türkistan'a, oradan Uygur bölgesine (Doğu Türkistan) uzanır ve Hindistan üzerinden dönerek İstanbul'da son bulur. Zira İstanbul, Osmanlı Devleti'nin -tüm Arap coğrafyasını ve Balkanları da kapsayacak şekilde- dolayısıyla hilafetin sembolüdür. Bu güzergâh, İslâm coğrafyasını Osmanlı merkezinde ele alan bir zihniyetle çizilmiş olmalıdır.
Aynı duygu ve düşünceleri paylaştığı yakın dostu Abdurreşid İbrahim'in, Mehmed Âkif'in Safahat'taki birçok şiirine, özellikle 'Süleymaniye Kürsüsünde' adlı şiirine büyük etkisi olduğu müsellemdir. Bu uzun şiir, "Kimdi kürsîdeki? Bir bilmediğim pîr ammâ" mısraıyla başlayan takdimden itibaren neredeyse bütünüyle büyük seyyah ve gözlemcinin dilinden aktarılır.
Abdürreşid İbrahim'in "Yirminci Asrın Başlarında Âlem-i İslâm ve Japonya'da İslâmiyet'in Yayılması" kitabını incelemek ve satın almak için tıklayınız...
ABDÜRREŞİD İBRAHİM'İ ÂKİF'İN GÖZÜNDEN TANIMAK
Kimdi kürsîdeki? Bir bilmediğim pîr ammâ,
Hiç de bîgâne değil kalbe o câzib sîmâ.
O mehîb alnı, pek mûnis olan didârı,
Bağlı her târ-ı füsunkârına bin rûh-i zebûn! (Safahat, s.406).
ORTA ASYA VE TÜRKİSTAN'I ESKİ VELÛD HÂLİNE DÖNDÜREBİLMEK
İbn-i Sina ve İmam Buhari gibi binlerce âlime yurt olmuş topraklarda toplumu esir alan cehalet ve hurafeler Abdürreşid İbrahim'i ve onun gözlemlerini nazma döken Mehmet Âkif'i derinden yaralar:
İbn-i Sînâ ́ları yüzlerce doğurmuş iklîm,
O rasadhâne-i dünyâ, o Semerkand bile;
Daha salgın, daha dehşetli… Umûmen ahlâk… (s.426)
"BÖYLE GÖRDÜK DEDEMİZDEN!" SAPLANTISINDAN KURTULABİLMEK
Çin'de Mançurya'da din bir görenek, başka değil.
Müslüman unsuru gâyet geri, gâyet câhil.
Acabâ meyl-i teâlî ne demek onlarca?
"Böyle gördük dedemizden!" sesi milyonlarca
Kafadan aynı tehevvürle, bakarsın, çıkıyor!
Arş-ı âmâli bu ses tâ temelinden yıkıyor.
Görenek hem yalınız Çin'de mi salgın; nerde!
Hep musâb âlem-i İslâm o devâsız derde.
Getirin Mağrib-i Aksâ'daki bir müslümanı;
Bir de Çin sûrunun altında uzanmış yatanı;
Dinleyin her birinin rûhunu: Mutlak gelecek,
"Böyle gördük dedemizden!" sesi titrek, titrek!
"Böyle gördük dedemizden!" sözü dînen merdûd;
Acabâ sâha-i tatbîki neden nâ-mahdûd
Çâre yok gösteremezdik bu kadar sersemlik.
"Böyle gördük dedemizden!" diye izmihlâli
Yoksa, bir maksad aranmaz mı bu âyetlerde
Bu havâlîdekiler pek yaya kalmış dince;
Öyle Kur'an okuyorlar ki: Sanırsın Çince!
Bütün âdetleri âyîn-i mecûsiye karîb;
Bir şehâdet getirirler, o da oldukça garîb. (s.430-432).
MÜZİK NAZARİYATINDA BİR GELENEK: EDVAR
JAPONLAR'IN HİDAYETİNE VESİLE OLABİLMEK
Abdürreşid İbrahim'e göre Rus toplumunda rüşvet yaygın olmasına rağmen Japonlarda rüşvet hiç yoktur. Ruslarda ahlak çok bozulmuş, Japonlar çok ahlaklı ve çalışkan bir millettir. Büyük seyyahın bu gözlemlerinden Âkif, Japonların İslam'a çok yatkın bir yaşayışları olduğunu, ismen değil ama davranış itibarıyla Müslüman gibi olduklarını ifade eder:
Onu tasvîre zaferyâb olamam, hayrettir!
Şu kadar söyleyeyim: Dîn-i mübînin orada,
Siz gidin, safvet-i İslâm ́ı Japonlarda görün!
Müslümanlıktaki erkânı sıyânette ferîd;
Doğruluk, ahde vefâ, va'de sadâkat, şefkat;
Âcizin hakkını i'lâya samîmî gayret;
En ufak şeyle kanâat, çoğa kudret varken,
"Öleceksin!" denilen noktada merdâne sebat;
Yeri gelsin, gülerek oynayarak terk-i hayat;
Nef'-i şahsîyi umûmunkine kurbân etmek,
Daha bunlar gibi çok nâdire gördüm orada…
Âdemin en temiz ahfâdına mâlik bir ada. (s.434).
Doğruluk, ahde vefa, vaade sadakat, şefkat, zayıfın hakkını gözetme, az ile kanaat, cömertlik, namusa düşkünlük, kutsal için canını feda edebilecek düzeyde adanmışlık, şahsi ihtiraslardan kurtulmuş olma, Batı'nın yalnızca fenni ile ilgilenip moda vb. zararlı özelliklerine mesafeli durabilme gibi vasıflarıyla Âkif'in ideal toplumunda bulunması gereken tüm özellikler Japon toplumunda mevcuttur. Noksan kalan tek şey kelime-i şahadettir. Bunun için de Osmanlının himmetine ihtiyaç vardır. Abdürreşid İbrahim'den dinlediklerini şiir diliyle aktaran Âkif'e göre Japonlar, Müslümanların yeterince ayırt edemediği bir hususta da muvaffak olmuşlar, Avrupa'nın fenni ile ahlâkını birbirinden ayırarak, yalnız fennini almışlardır:
Medeniyyet girebilmiş yalınız fenniyle…
Dikilip sâhile binlerce bâsiret, im'ân;
Garb'ın eşyâsı, eğer kıymeti hâizse yürür;
Herkesin sandığı meydanda, bilinmez hırsız. (s.436).
Müslümanların birlik ve beraberliğini tesis etmek için en yüksek seviyede çarpan iki kalbin sahipleri olarak Abdürreşid İbrahim ile Mehmet Âkif, İslam'a ziyadesiyle yatkın olan Japonların azıcık bir gayretle ihtida edeceklerini belirtir. Hıristiyan misyonerlerin gece gündüz dünyanın dört bir yanında büyük gayretler ortaya koymasına rağmen Müslüman âlimlerin İslam'a davet hususunda çok geri kaldıklarını esefle ifade etmektedir:
Sâde Osmanlıların gayreti lâzım arada,
Ulemâ, vahy-i İlâhî'yi mi bilmem, bekler? (s.436).
FİTNE GİRDABINDAN KURTULABİLMEK İÇİN ALLAH'IN YARDIMINI İSTEMEK
Mehmet Âkif, Abdürreşid İbrahim'in yıllar süren uzun seyahatleri ve derin gözlemleri neticesinde sunmuş olduğu mevcut durum değerlendirmesini şu duayla noktalar:
Yâ İlâhî bize tevfîkini gönder… - Âmîn!
Doğru yol hangisidir, millete göster… - Âmîn!
Rûh-i İslâm'ı şedâid sıkıyor, öldürecek.
Zulmü te'dîb ise maksûd-i mehîbin, gerçek,
Bî-günâhız çoğumuz… Yakma İlâhî! - Âmîn!
Boğuyor âlem-i İslâm'ı bir azgın fitne,
Kıt'alar kaynayarak gitti o girdâb içine!
Mahvolan âileler bir sürü ma'sûmundur,
Kalan âvârelerin hâli de ma'lûmundur.
Nasıl olmaz ki tezelzül veriyor arşa enîn!
Dinsin artık bu hazin velvele ya Rab! - Âmîn!
Bu da çiğnendi mi, çiğnendi demek 'Şer'-i Mübîn';
Hâksâr eyleme ya Râb, onu olsun… - Âmîn!
15 Ramazan 1330 / 15 Ağustos 1328 (28 Ağustos 1912).
(Safahat, Süleymaniye Kürsüsünde, s.490-492).
Mehmet Akif Ersoy'un, Safahat kitabını satın almak için tıklayınız...
Diriliş Postası, Abdürreşid İbrahim'in gözlemlerini Mehmet Âkif'ten dinlemek, Doç. Dr. Fethi Güngör
Etiketler Abdürreşid İbrahim Doğu Türkistan Mehmet Akif Ersoy Süleymaniye kürsüsünde İstanbul Çin Japonya Âkif Safahât Mehmet Âkif Abdürreşid İbrahim Efendi Abdürreşid İbrahim’in yolculuğu