Ukrayna’da bir şeyler oluyor… – Politzin
Ukrayna’nın AB ile imzalamaya yaklaştığı ticaret anlaşmasından son anda vazgeçmesi ve bunun üzerine AB ile ilişkilerin askıya alındığını açıklaması ülkede kıyametin kopmasına neden oldu. Rusya ve Avrupa arasında denge politikası gütmeye çalışan Ukrayna Devlet Başkanı Viktor Yanukoviç’le hükümetin Batı’yla bağını bu kadar net koparması ülkenin batısında yaşayan Avrupa yanlısı kesimi meydanlara döktü. Buna benzer bir Batı yanlısı hareket yine 2004’te yaşanmış ve adına Turuncu Devrim denmişti. Ancak bu seferki eylemler 2004’ü hatırlattığı kadar ondan ayrılıyor da.
Protestoların hemen öncesi…
Ukrayna Devlet Başkanı Yanukoviç 2010’da seçildikten sonra medya üzerindeki baskısını artırdı ve 2004’teki “devrim” sonrası iktidara gelen Batı yanlısı koalisyona göre Rusya’yla daha yoğun ilişkiler içinde girdi. Diğer taraftan da Avrupa Birliği ile olan ilişkileri de aksatmadı. Yanukoviç AB ile ilişkileri ilerletebilmek için daha önce hiç olmadığı kadar birçok siyasi ve ekonomik reforma da imza attı. Ticaret anlaşması için taraflar çok sıkı pazarlıklar yaptı. Rusya ise anlaşmanın imzalanmasını istemiyordu. Ukrayna’yı her zaman bölgedeki en önemli müttefiki gören Rusya, aynı zamanda Ukrayna’nın da en büyük ticaret ortağı ve doğal gaz tedarikçisiydi ve bu ticaret anlaşmasını imzalamak demek Rusya ile kurulan gümrük birliğinin kalkması anlamına geliyordu. Diğer bir yandan imza aşamasına gelinen ortaklık anlaşması da Yanukoviç döneminde gündeme gelmiş ve imza atmaya kadar ilerlemişti.
Tüm mesele AB’nin ticaret anlaşmasına koyduğu bir ön koşulla başladı: tutuklu eski başbakan Yuliya Timoşenko’nun serbest bırakılması. Batı eski başbakanın siyasi nedenlerle hapishaneye gönderildiğini iddia ediyordu. Bu da iplerin kopmasına neden oldu. Ukrayna Devlet Başkanı, AB’nin baskısını kabul etmedi ve Ukrayna-AB ilişkilerinin askıya alındığını açıkladı. Ancak bütün bu “anti” görünüşüne rağmen Yanukoviç AB ile hep bir entegrasyon çabası içinde olduğunu söyledi.
Aslında bu biraz da I. Dünya Savaşı’nın Avusturya veliahtı Franz Ferdinand’ın öldürülmesinden sonra başlaması gibiydi. Çünkü AB’nin baskıları ve birkaç kez görüşmeleri askıya almasının yanında Rusya’nın sundukları Ukrayna Devlet Başkanı’na daha cazip geldi. AB’nin Ukrayna’ya böyle bir destek vermeyeceği biliniyordu.
Olaylar üzerine Turuncu Devrim sonrası evlerine çekilen Batı yanlısı seçmenler yeniden kendilerini göstermeye başladı. Turuncu Devrim’in yıl dönümünden bir gün önce, yani 21 Kasım’da, Ukraynalı bir gazeteci insanları Bağımsızlık Meydanı’na Yanukoviç’e tepki göstermeye çağırdı. (İlk çağrı bu mu bilmiyorum, ancak “ilk”lerden bir tanesi). Birinci günde iki bin kadar insan Kiev’in ortasındaki Bağımsızlık Meydanı’nda toplanırken, gün geçtikçe Batı yanlısı protestocuların sayısı yüz binleri buldu. Protestocuların arasında Udar (Yumruk) Hareketi lideri, 2010’daki seçimlerde 40 koltuk kazanmış eski ağır siklet dünya boks şampiyonu Vitali Klitçko da vardı. Hatta Türkiye’deki Eurovision’u kazanan Ruslana meydanda protestocular için konser bile verdi. Protestocuların istedikleri iki şey vardı: Ukrayna Devlet Başkanı’nın istifası ve erken seçimler. Ancak Yanukoviç talepleri kabul etmedi. İlerleyen zamanlarda bir de Turuncu Devrim sonrası Devlet Başkanı’nın yetkilerini sınırlayan yasaların geri gelmesi talep edildi.
Kasım ayının sonuna doğru başlayan eylemlerde, ABD’de ve Türkiye’de de ortaya çıkan occupy (işgal) hareketi kendini gösterdi. Bağımsızlık Meydanı ve bazı resmi kurumların binaları artık işgal altındaydı. Çadırlar kuruldu. Eksi 20’leri aşan soğuklara rağmen kimse meydanı terketmedi. Polisin müdahaleleri üzerine protestocular artık kasklarla meydandaydı. Aralık’ın ilk hafta sonunda muhalif liderler 1 milyondan fazla kişinin artık meydanlarda olduğunu duyurdu.
Kim bu muhalif liderler?
Turuncu Devrim’de de olduğu gibi burada da belli muhalif liderler öne çıktı. Özellikle Vitali Klitçko, Arseniy Yatsenyuk ve Oleg Tyahnybok muhalif liderler arasında Yanukoviç’le görüşen üç isim.
Udar Hareketi’yle öne çıkan Klitçko, bundan birkaç yıl önce Kiev’de beleiye başkanlığı seçimlerini kaybetti. Ama eski dünya boks şampiyonunun gelecek seçimlerde devlet başkanlığı için Yanukoviç’in en büyük rakibi olması bekleniyor.
Arseniy Yatsenyuk ise Yuliya Timoşenko’nun Vatan Partisi’nden. Timoşenko’yla aynı çizgide ilerliyor. Udar Hareket’i gibi Vatan Partisi’nin de çizgisi ne sağ, ne de sol. İkisi de merkeze hitap ediyor. Vatan Partisi hepsi arasında yüzü Batı’ya en çok dönük olan oluşum. Ancak Timoşenko’nun başbakanken yaptığı bazı şeyler bu yaklaşımı kuşkulu kılıyor.
Oleg Tyahnybok ise kısaca “Özgürlük Parti”si diyebileceğimiz bir sağ çizgideki hareketin eski lideri. Partinin çizgisi ise milliyetçi ve komünizm karşıtı. Partinin eski bayrağı gamalı hacı andırırken, şimdi daha farklı bir amblem kullanıyorlar ve isimleri “neo-nazi” suçlamaları ile birçok kez bir araya geldi.
Devletin bu eylemler karşısındaki ilk tepkisi meydanları yatıştırmaya çalışmak oldu. Başbakan Mikola Azarov, AB ile ilişkilerin devam ettiğini söyledi ve bir günde bu ilişkilerin durmayacağının altını çizdi. Ancak açıklama protestocular için yeterli değildi ve hükümet binasının önüne barikatlar kuruldu. Eylemler arttıkça Azarov bu sefer eylemcileri darbe yapmakla suçladı ve eylemlerde darbe çabasının izlerinin gözüktüğünü söyledi. Daha sonra eylemlerin devam etmesi halinde ülkenin “ekonomik ve toplumsal bir çöküşe” sürükleneceğini belirtti. Aralık ayının daha başında “darbe” diyen Azarov, 2014 Ocak’ın sonuna gelindiğinde “Artık ikna oldum, bu açık bir darbe girişimi” dedi. 21 ve 22 Ocak’ta polisin müdahalesi sonucu üç kişinin ölmesinin ardından 28 Ocak’ta Azarov istifasını sundu. Azarov, tarafların diyaloglarına barışçıl şekilde devam edebilmeleri için istifa ettiğini açıkladı. Başbakanın istifası hükümetin de düşmesi anlamına geliyordu, ama Yanukoviç yeni bir hükümet kurulana kadar eski hükümetin geçici olarak görevine devam etmesini istedi. Ukrayna devlet başkanı aynı zamanda muhalefete başbakanlık önerdi. Muhalefet ise bunu bir “böl-parçala-yönet” taktiği olarak gördü ve talebini yeniledi: 1. Yanukoviç istifa edecek. 2. Erken seçime gidilecek.
Rusya da müdahil oldu…
Bu sırada 17 Aralık’ta Rusya Ukrayna’ya 15 milyar dolarlık bir yardım paketi ve ucuz doğal gaz vermeyi önerdi (Bu ilginç bir konu çünkü Rusya daha önceki yıllarda Ukrayna’ya sattığı doğal gaza yüzde yüz zam yapmış ve Ukrayna bu parayı ödemediğinde de gazı ‘pat’ diye kesmişti. Hatta 2009 yılında herkesin “Batı yanlısı” olarak gördüğü Turuncu Devrim’in siyasi figürlerinden eski başbakan Yuliya Timoşenko, Rusya ile bir gaz anlaşması yapmıştı. Ukrayna’yı Rusya karşısında zor durumda bıraktığı iddia edilen bu anlaşma sonrası Timoşenko 2011’de yargılandı). Başbakanın istifasından sonra ise yardım paketinin geleceğininin yeni kurulacak hükümete bağlı olduğunu söyledi. Muhalif liderler Avrupa’nın desteğini almak için ülke ülke gezerken, 17 Şubat’taki Merkel ziyareti sonrası Rusya’nın Ukrayna’ya ait 2 milyar dolarlık Eurobond alacağını açıklandı. Rusya’dan gelen yardım başladı tam başlıyor denirken son çatışmalar üzerine Rusya bu paketi şimdilik teknik nedenlerden dolayı askıya aldığını açıkladı.
18 Şubat’ta artık en şiddetli noktasına ulaşan çatışmalar hükümeti de bir anlaşma yapmaya zorladı. 80’ten fazla insanın öldüğü çatışmaların ardından AB acil toplandı ve Ukrayna’daki şiddete sorumlu olanlara yaptırım uygulama kararı aldı. Almanya, Fransa ve Polonya Dışişleri Bakanları Kiev’e giderek Devlet Başkanı Yanukoviç’le görüştü.
Eylemlerin başlamasından tam 12 hafta sonra Ukrayna Devlet Başkanı ve muhalefet arabulucaların nezdinde bir anlaşma imzaladı. Buna göre 2004’teki anayasaya geri dönülerek devlet başkanının yetkileri sınırlanacak ve erken seçim yapılacak. Ayrıca tutuklu eski başbakan Timoşenko serbest bırakıldı. Ertesi gün de meclis Ukrayna Devlet Başkanı Yanukoviç’i görevinden azletti. Rusya ise anlaşmanın birtakım soru işaretlerine yol açtığını söyleyerek, protokole temkinli yaklaştı.
AB ile ilişkileri yüzünden Putin ile çokça karşı karşıya gelen, ancak AB’den de beklediği desteği görmediği için anlaşmaya yanaşmayan Viktor Yanukoviç ise önce Kiev’den kaçtı. Sonra meclis onu görevlerinden azletti ve şimdi de polis tarafından “topluma katliam”a yol açmak suçuyla aranıyor. AB ise Yanukoviç’e zamanında yapmadığı maddi yardımı şimdi Timoşenko’ya yapabileceğini söylüyor.
Aslında başka bir yazı konusu olsa da kısaca şunu söyleyebilirim: Son yıllarda belki de ilk defa aşırı sağ kendine bu kadar fazla bir hareket alanı buldu. Bu faşist filizlenme genellikle ne AB ne de ABD tarafından önemsendi. Medyada da çıkan birkaç yazı dışında üzerinde çok durulmadı. Ancak şu an Yahudiler ülkedeki güvenliklerinden endişe eder ve İsrail’den yardım ister hale geldi.
Bu hareketin Turuncu Devrim’den en büyük farkı, daha sivil bir insiyatifle başlamış olması. Turuncu Devrim sonuçta siyasi olayların sonucunda partilerin destekleriyle başladı. Ama, burada da siyasi hareketler kendilerini gösterseler de halkın insiyatifi her zaman en önde oldu. Ancak bu insiyatifin arasında kendilerine hareket alanı bulan Neo-Naziler de vardı.
Diğer yandan halkın siyasi muhalif liderlere de kuşkuyla baktığını gördük. Muhalif liderlerin topluma yaptıkları konuşmaların yuhalanması sıkça yaşanan bir şeydi. Bunun nedeni 2005’te başa gelen Batı yanlısı koalisyonun başarısızlığı ve iç çekişmeleri ülkenin ekonomik dengesini bozması sonucu kendilerine duyulan güveni zayıflatması olabilir. Çünkü aynı politikacılar 2008 krizini de yönetmeyi başaramamıştı.
Turuncu Devrim mi?
Yazıda birkaç kez Turuncu Devrim dendi. Peki nedir bu Turuncu devrim?
Kısaca bir on sene öncesine gidersek, hatta biraz daha öncesine… 2004’teki başkanlık seçimlerinden önce aralarında Viktor Yuşçenko ve Yuliya Timoşenko’nun olduğu Batı yanlısı bir koalisyon dönemin Devlet Başkanı ve Rusya yanlısı Leonid Kuçma’nın desteklediği Yanukoviç’e karşı başkanlık seçimlerine katıldı. Seçimlerin ikinci turunun sonunda, resmi sonuçlara göre Yanukoviç’in yüzde 3’lük bir farkla kazandığı açıklandı. Ancak diğer yandan medyada yer alan seçim çıkışı anketlerine göre ise Yuşçenko yüzde 11 daha fazla oy almıştı. Bunun üzerine seçimlerde hile yapıldığı gerekçesi ile yüzbinlerce (milyonlarca diyen de var) insan sokağa döküldü ve Yuşçenko’nun oylarını temsil eden renkten ismini alan Turuncu Devrim başladı.
Uzun lafın kısası Ukrayna Anayasa Mahkemesi seçimi geçersiz kıldı. Yeniden sandığa gidildi ve bu sefer resmi sonuçlar Yuşçenko’nun başkan olduğunu söyledi. Anayasa Mahkemesi sonuçları onadı. Ancak Batı yanlısı muhalif koalisyonun iç çatışması ve 2008 ekonomik krizin iyi idare edilememesi, bu iktidarın sonu oldu ve 2010’daki seçimlerde bu sefer Viktor Yanukoviç Başkanlık koltuğuna oturmaya hak kazandı. 2011’de ise 2009 yılında Rusya’yla yapılan ve Gas Lady ismini almasına yol açan anlaşması sırasında görevini kötüye kullanmakla suçlanan Timoşenko, hakkında başlatılan soruşturma sonrasında suçlu bulundu. Ne Rusya Timoşenko’nun hapse atılmasını istedi, ne de AB.
Kategoriler Avrupa, SiyasetEtiketler AB, Kiev, Maidan, Rusya, Timoşenko, Ukrayna, YanukoviçYorum bırakın
Sonraki Sıradaki Yazı: “All the Presidents’ Women”