ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -2 | MAHMUT ÖKÇESİZ
14 Aralık 2018 Cuma 23:06:14
BEŞİKTAŞ BARBAROS HAYREDDİN TÜRBESİ
Adalardan mı, Tunus tan mı, Cezayir den mi?
Hür ufuklarda donanmış iki yüz pare gemi;
Yeni doğmuş ayı gördükleri yerden geliyor...
İstanbul Rumeli yakasındaki Osmanlı tarihi mezarlıkları yazı dizimizin ikinci durağı “ Barbaros Hayreddin Paşa türbesi ve haziresi '' dir. Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi, İstanbul Beşiktaş ta Sinan Paşa Camii karşısında ve İstanbul Deniz Müzesi nin hemen yanındadır. Hızır Hayreddin Paşa namı diğer “Barbaros“ korsan kökenli Türk denizcisi, Cezayir hükümdarı, Cezayir Beylerbeyi ve Osmanlı donanma kuvvetleri komutanı-Kaptan-ı Derya-ve Preveze Deniz Savaşı nın muzaffer Türk Amiralidir. 1478 tarihinde Midilli adasında doğan, adanın fethinde büyük yararlıklar gösteren ve adada kendisine tımar verilen Yenice Vardar’lı Yakup Bey adındaki bir sipahinin dört oğlundan biridir. Hızır, dört erkek kardeşin üçüncüsü idi ve ağabeyi Oruç Reis ile birlikte Akdeniz de korsanlık yaparak kısa zamanda filo sahibi olmuşlardı. İtalyan gemicileri Akdeniz’de kendilerine kök söktüren Baba Oruç a kızıla çalan sakalından dolayı “ Barbarossa “ derlerdi; Midillili dört kardeş, İkinci Beyazıt ın oğlu şehzade Korkut tan büyük yardım ve himaye görmüşlerdi. 1492 de Endülüs Gırnata devletini yıkan İspanya, yayılmacı emelleri ve misyonerlik çalışmalarını artırarak buraları sömürgeleştirmek ve Hıristiyanlaştırmak için Kuzey Afrika ya saldırmıştı. Bu taarruzlar karşısında Oruç Reis ve kardeşleri, Cezayirlilerin yardım talepleri üzerine Cezayir deki Müslümanlara yardım ederek onları kurtardılar.. (1)
Osmanlı denizcilik tarihinde yeni bir dönem başlatan ve Akdeniz i düşmana dar eden Barbaros kardeşler uzun yıllar, Sultan İkinci Bayezid in şehzadesi Korkut un hizmetinde ve himayesinde çalıştılar. Yavuz Selim 1512 de Osmanlı tahtına geçince Hızır Reis, Korkut’un adamı olarak Afrika sahillerine çekildi ve Cezayir’i ele geçirerek bu memleketin hükümdarı oldu. Yavuz Selim Mısırı alınca Türk Padişah’a tâbi olduğunu belirtti. Osmanlı tahtına Kanunî Süleyman geçince 1534 yılında bizzat İstanbul a gelerek Osmanlı ya katıldı ve Cezayir -Tunus ülkeleri Osmanlı ya bağlandı. Padişah tarafından fevkalâde hürmetle kabul edildi, kendisine “ dinin hayırlısı anlamına gelen Hayreddin “ ismi verildi ve Cezayir Eyaleti Valisi ve Osmanlı donanma kuvvetleri komutanı yani Kaptan-ı Derya oldu.
Bundan sonra Osmanlı-Türk donanmasının başında, ölümüne kadar Akdeniz i bir Türk gölü haline getirdi.1534-1538 yılları arasında çeşitli seferler düzenledi ve büyüklü-küçüklü 28 parça adayı Osmanlıların hakimiyeti altına aldı. 28 Eylül 1538 de Preveze deniz muharebesi ile, Venedikli Andre Dorya komutasındaki İspanyollara ve İtalyanlara karşı tarihin en büyük deniz zaferini kazandı. Bu zafer bugün Türk Denizcilik Bayramı olarak kutlanmaktadır. 1541 yılında, Fransa Kralı nın ricası üzerine Kanuni , Barbaros u Batı Akdeniz de Fransa yı korumakla görevlendirdi. 1542 yılının Eylül ünde ise Toulon limanı Fransa kralının emri ile Barbaros un idaresine bırakıldı. 1543 yılının Mayıs ında büyük bir filo ile İstanbul dan hareket eden Barbaros, Temmuzda Marsilya ya vardı ve büyük bir tezahürat ile karşılandı. 1544 Baharında Fransa nın durumu düzelmiş, Şarlken karadan Kanuni nin ve denizden Türk donanmasının saldırıları sonucu iyice bunalmıştı.1546 yılında rahatsızlanan Barbaros aynı yıl öldü ve İstanbul da önceden Mimar Sinan a yaptırdığı türbesine gömüldü. “Mâte reîsü l-bahr-Deryânın reisi vefat etti “ diye tarih düşürüldü.
Barbaros Hayreddin Paşa 21 Eylül 1534 yılında bizzat kendisi tarafından yazdırılmış Barbaros Vakfiyesi nde Beşiktaş taki medrese yanına yaptırdığı türbeye defnedilmesini isteyerek “Beni leb-i deryaya gömün. Ben leventlerimin sesini ve denizin hırçın dalgalarını duymak istiyorum“ demiş ve kabrinin üzerinde kandil yakılmasını, Perşembe günleri pilav ve zerde dağıtılmasını ve fakirlere yardım edilmesini vasiyet etmiştir. Beşiktaş ta boğazı gören türbe 1541 yılında Mimar Sinan tarafından Osmanlı klasik mimarisine uygun bir şekilde inşa edilmiştir. Kapı girişinde “Allahümme iftah lehu ebvabel Cenne- Allah ım O na Cennetin Kapılarını Aç “ yazan sülüs bir levha vardır.
Türbe giriş kapısı üzerindeki kitabede ise “Hâzâ Türbe-i Fatih-i Cezayir ve Tunus, Merhum Gazi Kapudan Hayreddin Paşa Rahmetullahi Aleyh, Sene 948 “ yazmaktadır. 1546 yılında ölen Kapudan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa’nın 1541-2 (H.948) yılında yaptırdığı Beşiktaş Meydanındaki türbesi, düzgün küfeki taşından yapılmış, sağır kurşun kubbeli, revaklı bir yapıdır. Sekizgen gövdenin yedi yüzünde iki katlı birer pencere, sekizinci yüzünde yalnız kapı yer alır; kapıyı siperleyen tek ayna tonozlu revak iki tam iki yarım sütuna biner. Revak tonozunun ve ana kubbe yuvarlağının içlerinde kalem işi nakışlar bulunan türbenin iç duvarları bezemesizdir. (2)
Türbenin yedi cephesinde iki sıra halinde toplam 14 pencere bulunur. Pencere üstü ve kubbesi kalem işleriyle bezelidir. Türbe içerisinde Kılıç Ali Paşa nın yanında yetişen ve 1606–1608 yıllarında Kaptan-ı Deryalık yapan Cafer Paşa, ikinci olarak Hızır Hayreddin Paşa, üçüncü sırada onun oğlu Cezayir Beylerbeyi Hasan Paşa ve en arkada da eşi Bala Hatun un sandukaları, yer alır. (3)
İstanbul Deniz Müzesi Komutanlığı gözetiminde Barbaros Türbesi haftanın bir günü, Cuma 13.00-17.00 saatleri arası, halka açıktır.
Bildiğimiz Deniz Müzesinin yardımı ile birkaç yıl önce bu hazire düzenlenmiş ve müze envanterinde bulunan bazı yeniçeri şahideleri de bu raya nakledilmiştir. Böylece Hızır Hayrettin Paşa türbe haziresinde toplam 63 sayıya ulaşılmıştır. Şahidelerden sekiz tanesi Dardağanlı , dört tanesi börklü, bir tanesi Serdengeçti serpuşlu yeniçeri taşlarıdır. Bir adet Kallavi (kaptan paşaların giydiği ), dört Mücevveze (vezirlerin kullandığı ),bir adet Zerrin serpuşlu ( Has odalılar ve Enderun görevlilerinin kullandığı ) ve vb. çok nadir bulunan mermerden yapılmış mezar taşları yer almaktadır. Bazı sandukalı kabirlerin üzerinde ise nefis süslemelerle kılıç ve hançer motifleri yer alır. İstanbul daki hançerli lahitlerin kitabeli olanlarının hemen tamamının hanedan üyesi veya yüksek tabaka mensubu olmaları, bu motifin bir asalet sembolü olarak da kullanılmış olabileceğini aklımıza getirmektedir. Hançer motifi mevtanın normal bir şekilde ölmediğini, öldürüldüğünü yani şehit edildiğini sembolize etmektedir. İslam inancında masum olarak öldürülenlerin şehit olduklarına dair inanç, şehitlik sembolü olan kılıç veya hançer motifinin bu tür ölümler için de kullanılmış olabileceğini akla getirtmektedir. (4)
Tarikat taçlarına pek rastlanılmayan bu hazirede birkaç tane “ Melami “ öğretisine ait mezar taşının bulunması da ilginçtir. Okuyucularımıza görmelerini ve biraz incelemelerini tavsiye edeceğimiz seçtiğimiz taşlardan bazıları ise şunlardır; 1183/1768 tarihli Yamak Mehmet Beşe
1197/1782 tarihli 56.bölüğün sırmakeşi Ahmet Beşe şahidelerinde Yeniçeri remizleri vardır.
Bu remizler 7 nolu taşın etek –alt kısmında daire içinde üç noktalı ve 8 nolu taşın üst kısmında gemi motifleri olarak hakk edilmişlerdir. Kitabelerinde ise “ beşe “ ünvanı yazmaktadır ki bu unvan yeniçelere verilen bir imtiyaz nişanesidir. Bu iki taşın serpuşları “ Dardağan '' dır ve yeniçeriler günlük hayatlarında bu başlığı kullanırlardı.
Bu haziredeki nadide taşlardan birisi de 1171 / 1756 tarihli yeniçeri Mehmet ‘in nefis börklü şahidesidir. Mutlaka görülmesi, resminin çekilmesi ve incelenmesi gereken mezar taşıdır.
Hazirenin denize doğru köşesinde yer alan 1173 / 1758 tarihli Muhammed Ağa nın Serdengeçti serpuşlu şahidesi türünün en güzide örneklerinden biridir. Şahidelerin sonuncusu ise 1228 / 1813 tarihli Hazine-i Hümayun ağası Ahmed Raif Bey in Zerrin serpuşlu mezar taşıdır.
Hazireden ayrılmadan önce türbe girişinin hafif sağında yer alan “ Barbaros sancağına '' göz atmanızı tavsiye ederim. Hızır Hayrettin Paşa’nın Kaptan-ı Derya olduğu dönemde (1534-1546) kullandığı bu sancaktır.
Sancağın zemini kendinden desenli ve yeşil renk ipeklidir. Yazı ve şekiller beyaz ipek kumaşla aplike edilmiştir. Sancağın en üstünde Kuran- Kerim in Fetih Suresinin ilk beş ayeti yazılıdır. Bunun altında ise Hz. Ali Efendimizin kılıcı “ Zülfikar “ , Kılıcın dört köşesinde ilk dört halife ; Hz. Ebubekir, Hz. Osman, Hz. Ömer ve Hz. Ali nin isimleri yer alır. Kılıcın iki ayağının arasında iç içe iki üçgenden oluşan Hz. Süleyman ın mührü vardır ve Hz. Süleyman rüzgara hükmeden bir peygamberdir ve Barbaros un gemisi için rüzgardan yardım ihtiyacı vardı. Bu sancaktaki son figür ise “ el “ işareti ile temsil edilen ehl-i beyt tir. (5)
Hayreddin Paşa nın sancağındaki beyaz el “pençe-i al-i aba '' dır yani Hazreti Muhammed (S.A.V.), kızı Hz .Fatma, damadı Hazreti Ali ve torunları Hz. Hasan, Hz. Hüseyin dahil 5 kişiye “ pence-i al-i aba “ denir. Beyaz el bu beş kişiyi belirtir. Ayni mühür yeniçerilerin alay sancağında da mevcuttur.
1. Mehmet Tütüncü, iki şehit Oruç ve İshak Reis, Yedi kıta dergisi, İstanbul Ağustos 214
2. Prof. Dr. Abdullah Kuran, Mimar başı Koca Sinan, yaşadığı çağ ve Mimar Sinan ın Türbeleri
3. Hızır Reis nam-ı diğer Barbaros Hayreddin Paşa, Deniz Magazin Dergisi Temmuz-Ağustos 2002 s-100-105
4. Yunus Berkli, Atatürk Üniversitesi Güzel sanatlar Fakültesi, Mezar Taşlarında görülen kılıç-hançer-ok-yay ve bayrak motiflerinin sembolik anlamları, Erzurum
Mesaj Gönder 2174
Yazarın diğer Köşe Yazıları için tıklayın : ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -22 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -21 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -20 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -19 İSTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -18 İSTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -17 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -16 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -15 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -14 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -13 KUŞADASI TARİH SEMPOZYUMU ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -12 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -11 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -10 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -9 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -8 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -7 İSTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -6 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -5: ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -4 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -3 ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -1 BİR TÜRK TURİST REHBERİNİN PENCERESİNDEN TARİHİ MEZARLIKLAR VE HAZİRELERİ ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ-2 TARİHİ MEZARLIKLAR ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ KURULMALIDIR HERİTAGE İSTANBUL FUARI İZLENİMLERİ 2-3 HERİTAGE İSTANBUL FUARI İZLENİMLERİ-1 OSMANLI MEZAR TAŞLARI VE OSMANLICA-12- OSMANLI MEZAR TAŞLARI-11- OSMANLI MEZAR TAŞLARI-10- OSMANLI MEZAR TAŞLARI -9- OSMANLI MEZAR TAŞLARI-8- OSMANLI MEZAR TAŞLARI-7- OSMANLI MEZAR TAŞLARI-6 OSMANLI MEZAR TAŞLARI-5- OSMANLI MEZAR TAŞLARI-4 OSMANLI MEZAR TAŞLARI: MESLEK TİPOLOJİLERİ OSMANLI MEZAR TAŞLARI VE OSMANLICA OSMANLI MEZAR TAŞLARI-2 OSMANLI MEZAR TAŞLARI TÜRKİYE ENVANTERİ PROJESİ	OSMANLI MEZAR TAŞLARI TÜRKİYE ENVANTERİ YAPILMALIDIR.. SAKIZ ADASI CAMİ REHBERLİĞİ UYGULAMASI YANLIŞ BİR ADIMDIR.. MERHABA....