Modernist Dönem Sonunda Mimaride “Rüküş” Uygulamalar
Son İki Yüzyılda Mimarlık ve Yapılaşmış Çevre Üzerine
Mimarlık ve Şehircilik açısından 20. yüzyılın başı, neredeyse bütün pozitif ilimlere dayanan teknolojilerde olduğu gibi, 19. yüzyılın karmaşa ortamından sıyrılarak büyük değişimlere yol açan gelişmelerin yaşandığı bir dönemdir.
Avrupa’da yapı sanatı Endüstri Devrimi’nin ardından kendisine yeni bir yol aramaktadır.18. yüzyıldan itibaren bezemelere, ihtişama ve giderek abartıya dönüşen Barok ve devamındaki Rokoko yüzey süslemelerinin yanı sıra, yeni gelişmelerin getirdiği yeni ihtiyaçlara cevap verecek yapı arayışları, bu inanılmaz karmaşanın açık bir göstergesi olmuştur. Osmanlı topraklarında ve İtalya’da tekrar gündeme gelen Antik Dönemlere ait eserler, arkeolojik kazılar sonucu Avrupa başkentlerine taşınmış müzelerin doğuşuna yolu açmıştır. Kalyonlar kadar buharlı gemilerin de kullanımı Uzak Doğu’ya ulaşımı kolaylaştırarak sömürgelerin artmasına, buna karşılık Japonya, Çin, Hindistan gibi ülkelerin egzotik sanatlarının tanınmasına yolu açmıştır. Mimarlık alanında demirin ve camın üretiminin ve dayanıklılığının artması yapı biçimlerinin değişmesine, kat yüksekliklerinin fazlalaşmasına neden olmuştur (Benevolo,1981). Betonun demirle birlikte kullanımının sağlanması ise 20.yüzyılda bütün dünyayı saracak çok farklı yapılaşmış çevrenin, giderek kentleşmenin doğuşunun müjdecisi olmuştur.
Elektrikten, otomotive, sesli iletişim telefondan hareketli görsellerin kitleleri sürüklediği sinemaya kadar her alandaki gelişimin yarattığı kaos, kısa sürede yapı sanatında da yansımasını bulur. Taşların yerine oturması kolay olmaz. Bu nedenle yapı ustaları ve özellikle Fransa’da EcoledesBeauxArts gibi mimar yetiştiren sanat okullarının mezunları geçmişte denenmiş neredeyse tüm usullerdeki yapıların biçimsel tekrarını yeni işlevler için uygulamakta hiçbir beis görmezler. Öyle ya, Antik Sanat Yunanistan’da ve İtalya’da gelişmişse, bu ülkelerden ve giderek Anadolu ve Orta Doğu’dan toparlanan arkeolojik eserlerin Antik bir Yunan tapınağını andıran bir müze içinde sergilenmesi en doğal süreç değil midir?Avrupalı insanın en dindar olduğu yüzyıllar Gotik sanatın zirve yaptığı dönemler olduğuna göre, tüm yeni kiliseler Gotik tarzda inşa edilmelidir. Benzeri gerekçelerle yapı sanatının neredeyse tüm evreleri yeni yapılarda tekrar edilmeye başlanır. Üstelik, bir sanat üslubu belli bir zaman süresi içinde yavaş yavaş gelişip, her yapı ile biraz daha fazla özellik geliştirirken, tarihi tekrar etmeye başlayan bu yapılar, ait oldukları üslupların tüm özelliklerini aynı anda üstlerinde toplar, tümünü aynı anda yansıtırlar. Bu durum o kadar abartılır ki, aynı yapı üzerinde tarihte uygulanmış farklı üslupların parçalarını birarada görmek bile olağan karşılanır (Kostof,1985). Uzak Doğu etkilerinin yeni yapı malzemeleriyle birleştirilerek uygulandığı, doğaya, doğadan gelen formlara öykünen Yeni Sanat “Art Nouveau” da bu kentsel tablonun son aşamasını oluşturacaktır.
Giderek, geçmişin tüm sanat ve mimari akımlarını bütün ağırlıklarıyla taşıyan yapılardan oluşmuş bir çevrenin baş döndüren karmaşıklıkta bir kent dokusu oluşturması kaçınılmazdır. Sokakta yürüyen bir kişinin önce bir “Neo-gotik” kilise ve Belediye Binası önünden geçip, Yunan Tapınağı’na benzeyen bir müzenin karşısındaki Roma İmparatorluğu yapılarını yansıtan mahkemeden sonra fevkalade ağır bezemeli Barok üsluptaki konutuna ulaşırken, yanından geçen ilk otomobilin kaldırdığı sokak tozuna bulanması hiçten bile değildir. Bu ortama belli bir düzen verilebilmesi için I. Dünya Savaşı yıllarını beklemek gerekecektir.
Yıkıcı Dünya Savaşlarının Yapıcı Etkisi
Birinci Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde ve ardından Avrupa’da Hollanda, Almanya, İtalya ve daha doğuda Rusya’da yapı ve kentleşme alanında farklı sesler ve görüşler ortaya atılır. 21. yüzyıl başındayetişenkent plancılarının savaş sırasında hayatını kaybeden Gelecekçilik/ “Futurism” akımının kurucusu AntonioSant’Elia’ya bir kez göz atmaları, yepyeni bir 20. yüzyılın kuruluşunu anlamaları için yeterlidir (Şekil 1).
Şekil 1 A.Sant’Elia’nınFütürist Kenti, 1912/14
Şekil 2 K. Melnikov, Moskova Tramvay
Mimarlık alanında ise karmaşaya son verilmesi için, Hollanda’da bir edebiyat dergisi etrafında toplanan sanatçıların sadece bir cümlesi bir manifesto değerindedir; “En az çizgi, en az renk ve yeni malzeme kullanılarak yapı yapmak mümkündür.” (Warncke,1994). Bugünün mimar adaylarının eğitime başladıkları ilk öğreti noktası, böylece, “De Stijl” akımı olarak yapılaşmış çevreye yön vermeye başlayacaktır. Kısa bir süre sonra De Stijl akımının iki boyutlu kaldığı eleştirilerine Rusya’dan bir cevap gelecektir. En az çizgi, en az renk ve yeni endüstri malzemeleri ile bezemesizyapı estetiğinin üç boyutlu olarak yaratılabileceği görüşü,“Konstrüktivizm” akımı ile gerçekleştirilir (Şekil 2. )Bir başka öğreti ise I. Dünya Savaşı’nın ekonomik yıkıntılarından bir an önce sıyrılmaya çalışan Almanya’dan “BauhausUygulamalı Tasarım Okulu”ndan gelir. Okul, günümüzün mimarisine yön veren bezemeden arındırılmış, kütle plastiğini öne çıkaran, giderek yapı parçalarının seri üretimle elde edilmesini sağlayan ve çelik, çimento, cam ile sade hatta basit, kolay üretilebilir bir tasarımın kurucusu olur. Bu tarihten başlayarak mimarlık eğitimi geçirmiş olduğu tüm evrimleşmeye rağmen, bugün hâlâ bu öğretiden yola çıkmaktadır.
20. Yüzyılda Modernizm ve Sonrası
20. yüzyılın ilk yarısı Modernist Mimari’ye yön veren dört büyük ustanın eserleriyle şekillenir. Almanya’da WalterGropius, önce Almanya’da II. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD’de Miesvan der Rohe, yine ABD’de Frank Lloyd Wright ve Fransa’da Le Corbusier (Şekil 3, 4).
Şekil 3 W. Gropius, Bauhaus Binası, 1925/26M. Drouste, Bauhaus
Şekil 4 F.L.Wright, Kaufmann Evi, 1935/39Gössel, P. Leuthausser,Frank Lloyd Wright
Üretimi kolay, göreceli olarak daha az maliyetli Modernist yapılar bütün dünyayı sarar ve “Uluslararası” bir üslûp hâline dönüşür. Ancak, hiçbir olgunun kusursuz olmadığı gibi Modernist uygulamalarda eleştirilerden nasibini alacaktır. Başlıca kritikler arasında cam, betonarme veya çelikten oluşan yapıların yüksek ısıtma ve klimatizasyon maliyeti getirmesi, yüksek katlı bloklarda mahallelik ortamının kaybedilmesi, birbirine çok benzeyen yapılarla oluşturulan kentlerin kendilerine özgü kimliklerini kaybetmeleri vardır. Dünyanın her yerindeki yeni kentlerin birbirlerinden farklılıklarının azalması, toplumsal aidiyet duygusunun yok olmasına sebep olur (Hellman,1988).
İnşaatçıların ve bu yapıları kullananların bir de yapı detayları ile ilgili sorunları vardır. Geçmişte, yapı cephelerinde pencere ve kapı etraflarına yapılan söve ve silme şeklindeki süslemeler sadece bezeme işlevi gördükleri için değil, kar ve yağmur sularının aşama aşama yapı yüzeyinden sıyrılarak akmasına yardım ettikleri için de uygulanmışlardır. Tüm bu detayların yapı yüzlerinden silinmesi yapı için çok önemli olan su sızdırmazlık zorunluluğunun da çökmesi anlamına gelmiştir. Sanatçılar da mutlu değildir sonuçtan, çünkü Modernizm heykel, resim, seramik gibi sanatlarla bağını kopartmış, yapı sadece kütle plastiği ile ilgilenirken, diğer sanat eserleri bu yapılara eğreti birer ek olmuşlardır. Hepsinden önce mimarlığın geçmişle olan ilişkisini kopartması tüm tasarımcıların önünde ciddi bir sorun hâline gelmiştir.
1930-40 arasında gelişen “Art Deco”(Duncan, 1995) ile 1960’larda mimarlar arasında taraftar bulan “Formalist” yaklaşımlar da Modernist üslûbun etkinliğini beklenen ölçüde kıramaz. 1984’te Venedik’te yapılan Sanat ve Mimarlık Bienali’nde; aralarında AldoRossi, PhillipeStarck, gibi usta tasarımcıların olduğu bir öncü grupyeni bir tasarım akımının doğmasına neden olur; “Post-Modernizm”. Bu yeni akım, köklerini tarihte arayan, geçmiş ve yerel özelliklerle bağ kurmaya çalışan bir anlayıştır. Tarihin ve belli bir bölgeye ait yerel özelliklerin öne çıkartılmasını isteyen tasarımcılar, bu özelliklerin yeni bir dille yorumunun yapılmasını da beklemektedirler.Mimariyi ve giderek kenti, tarihi akımlarla yerel verilerle ve özellikle de sanatla yeniden buluşturmayı vaat etmektedirler.
Tarihe Yönelişte Bir Başka Önemli Etken: Kültür Varlıkları
Tarihe yeniden bakışın bir diğer önemli etmeni de 1960’lı yılların ortalarından başlayan ve giderek gelişen kültür varlıklarının korunması ve yaşatılabilmesi çabalarıdır (Ahunbay,1996). İkinci Dünya Savaşı sırasında ağır tahribat gören Avrupa kent merkezlerinin onarılarak veya yeniden yapılarak gündeme gelmesi, yerel özelliklere ve tarihe olan ilginin artmasına neden olmuştur. Varşova gibi bir başkentin çekirdeği, kentlilerinin savaş sonrası yaşadığı ruhsal çöküntünün önüne geçilebilmesi için elde kalan belge, bilgi ve yapı kalıntılarına bağlı olarak yeniden inşa edilir (Kotanska, Topolska, 2003) (Şekil 5,6). Tüm dünyada giderek artan bir kültür varlığı koruma bilinci, geçmişe ilginin yoğunlaşmasına neden olmuştur. GerçiModernist usta Le Corbusier’nin Türkiye ve Yunanistan seyahati sırasında görüp tespit ettiği tarihsel ve yerel mimari özellikler, F. Lloyd Wright’ın Amerika’daki yöresel özelliklere ve aile ilişkilerinin mimariye yansımasına verdiği önem dikkate değerdir, ama ne yazık ki bu anlayış, bu iki ustanın çalışmaları ile sınırlı kalmıştır (Corbusier,2012).
Şekil 5Varşova 1945, Savaş Sonrası.Kotanska A.,Topolska A.,WarsawPastandPresent
Şekil 6 Varşova 2006,Rekonstrüksiyon Sonrası (Yazarın Kişisel Arşivi)
Post-Modernizm ve “Kitsch” Tasarım İlişkisi
Post –Modernizm ABD’den başlayarak bütün dünyada ilgi ile karşılanmış ve uygulanmıştır. Ne var ki, “geçmişi yeniden yorumlama” ideali yanlış anlaşılmış uygulamalar giderek kitsch” /rüküş ve hatta gülünç bir şekle bürünmüştür. Bazen antik bir sütunun çarpıcı/aykırı bir renge boyanmış olarak bir yapının köşesinde kullanılmasına veya bir çatı biçiminin ironik bir şekilde kırılmış /kesilmiş bir tasarımla bir büyük yapının üzerinde kullanılmasına dönüşmüştür (Şekil 7).
Şekil 7 P. Johnson,T& T Binası, 1978/82,New York Jodido P. ContemporaryAmerican Architecture
Her döneme ait yapı üsluplarının kullanımı, belirgin bir üsluptaki yapıların parçalarının eklenmesi hatta Art Deco gibi oldukça yeni sayılabilecek bir tasarım üslubunun bile tekrar edilmesi 19. yüzyılda yaşanmış olan “Tarihi Tekrar eden Mimari Biçimler” tavrının ne denli masum kaldığını göstermiştir. Yapılaşmış çevrenin kente uzantılarında daha da ilgi çekici uygulamalar gerçekleştirilmiş, 16. yüzyılda Michaelangelo’nun Roma’da Capitoline tepesinde yaptığı meydan tasarımı 1983’te Japonya’da tekrarlanmıştır.
ABD Los Angeles’ta İtalya’dan Amerika’ya göç etmiş olan İtalyan kökenli Amerikalılar için tasarlanan bir kültür merkezi ve iç bahçesi, aynı anda İtalya’yı, Roma İmparatorluğu’nu, İtalyan tarihini neon ışıklar, parlak metal ve plastik yüzeyler kullanılarak, adeta, bir tiyatro dekoruymuşçasına Post- Modernizm çerçevesinde tasarlanmıştır. (Şekil 8,9). Tarihi yorumlamayı ve sanatla bağ kurmayı hedef alan bir mimari akım, ironik bir tarih tekrarı ile son bulmuştur.
Şekil 8, 9 Piazzad’Italia, New Orleans Louisiana, C. Moore, 1974/78Gössel, P.,Leuthauser, G., Architecture in the 20th Century
Giderek artan bu moda akım, çarpıcı ancak çocuksu ürünlerle tüm dünyada bir tür “kistch/ rüküşleşme” olarak mimarlık tarihindeki yerini almıştır.
Türkiyede 19.yüzyıldan başlayarak Avrupa’da yaşanan gelişmelerin dışında kalmamıştır. Başta İstanbul olmak üzere “Tarihi Akımları Tekrar Eden Uygulamalar” bir miktar İslam, Selçuklu ve Osmanlı mimari özelliklerle harmanlanarak sürdürülmüştür. 20. yüzyıl başında yeni kurulan Cumhuriyet’in ilk yıllarında da bu tutum devam ettirilir. Bu kez başkent Ankara’da Mimar Kemalettin Bey, Arif Hikmet Koyunoğlu, Vedat Tek gibi mimarlar, mimarlık tarihimizde I. Ulusal Mimarlık şeklinde tanımlanan bu üslubun takipçisi olurlar (Tekeli, İlkin, 1997). Ankara Palas, hâlen Devlet Resim Heykel Müzesi olan bu türden yapılar, akımın iyi örnekleri olarak öne çıkar.
İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sırasında ülkelerini terk etmek durumunda kalan Alman mimarlar, Başkent Ankara’nın imarında önemli bir rol oynar. Atatürk’ün de desteği ile güncel modern mimarinin seçkin örnekleri, yeni kenti kuzey-güney yönünde bir temel aks üzerinde biçimlendirirler (Aslanoğlu,2001). Ankara - Ulus semtinde Merkez Bankası, Milli Emlak Genel Müdürlüğü binaları, bu aks dışında kalmakla birlikte, Devlet Konservatuvarı binası mutlaka hatırlanması gereken yapılar arasındadır. Bunların yanısıra eski Sayıştay, İller Bankası ve Sümerbank Genel Müdürlüğü yapıları da Art Deco esintilertaşıyan yapılar arasında belirginleşirler. Denilebilir ki, Türkiye Cumhuriyeti’nin Ankara’sı Modern Cumhuriyet’e yakışır bir biçimde Modernist Mimari’nin en iyi örnekleriyle örülmüştür.
Geleneksel, Yöresel ile Modern Mimariyi En İyi Bağdaştıran Ustalar
Bu gelişmelerin yanısıra değinilmesi gereken üç önemli mimarın eserlerinden de söz edilmelidir. Daha henüz dünyada bile geleneksel mimarinin korunması ve yeni tasarımlar için ilham alınacak veri kaynağı olduğu konuları gündeme gelmeden, bir büyük usta Sedad Hakkı Eldem, Türkiye’de geleneksel Türk mimarisinin çok önemli özelliklerine yapılarında yer vermekte ve bilhassa konut yapılarında geleneksel konutun asla taklide kaçmadan olgun bir yorumunu yapmaktadır(Baydar, Gerçek,1982) (Şekil 11,12). Diğer ünlü mimarımız Emin Onat da sadece geleneksel değil, yöresel özellikleri de yorumlayan öncü tasarımcılar arasındadır.
Şekil 11 Uşaklıgil Köşkü, İstanbul, 1956/57Baydar, L., Gerçek, C., Sedad Hakkı Eldem
Şekil 12 Kıraç Yalısı, İstanbul, 1965/66
II. Ulusal Mimarlık diye adlandırılan bu dönemin son örneği de Alman mimar Paul Bonatz’ın Ankara Saraçoğlu Mahallesi tasarımıdır(Sey,1998) (Şekil 13,14).Saraçoğlu Mahallesi, gerek yapıların geleneksel Türk evlerine yaptığı göndermeler ve gerekse birarada oluşturdukları bütünlük ve arazi kullanımı ile geleneksel konut tasarımlarımızın ve konut dokularımızın en iyi yorumları arasındadır. Bu nedenle bir bütün olarak ve konut işlevleri bozulmadan korunmaları gelecekteki tasarımcılarımıza yol gösterecek niteliktedir.
Şekil 13 Saraçoğlu Mahallesi,Ankara (Yazarın kişisel arşivi)
Şekil 14 Saraçoğlu Mahallesi,Ankara (Yazarın kişisel arşivi)
Tasarımcı Ne Yapmalı?
Tüm tasarım dallarında yeni ihtiyaçlara cevap verecek ürünler ortaya koymak, o alanda önceki gelişmeleri iyi bilmek ve özümsemekten geçer, çünkü tasarım, doğası gereği bir kültürel evrim sürecidir. Bu nedenle, özellikle mimarlık ve kent planlama alanlarında geçmişi, geleneksel ve yöresel olanı iyi özümsemek gerekmektedir. Belki de Wright ve Le Corbusier’nin başyapıtlarındaki başarı buradan kaynaklanmaktadır. Geleneksel mimari, ona eklemlenen yöresel özelliklerle birlikte inşa edildiği dönemin, dünya görüşünü, teknolojisini, yerel fiziki özelliklerini bünyesinde barındırır. Uzun bir evrim süreci içerisinde her aşamada biraz daha mükemmelleşerek, bitmeyen bir sürece işaret eder. Bu nedenle, yeni tasarımlar geleneksel mimarlığın iyi anlaşılması ve doğru yorumlanmasına ihtiyaç duyar. 20. yüzyıl mimarlık deneyiminden elde ettiğimiz sonuçlara bakıldığında;
Elbette öncü tasarımlar gerçekleştirilmelidir. Geçmişte yaşamak mümkün değildir.
İnsanlığın varlığı için gelişmeler, yenilikler zorunludur. Ancak, geçmişten ilham almak, yeni şartlara uygun olarak şekillendirmek, yorum yapabilmek ve onu aynen tekrar etmemeye çalışmak, tasarım alanında vazgeçilmez bir kural olmalıdır. Geçmişi aynen tekrar, tasarımda düşünceyi basitleştirmeye, giderek rüküş/ kitsch bir mimariye ve estetik yoksunu, yaşanması güç şehirlerin doğmasına neden olur.
Geleneksel ve yöresel olan o yerde yaşayanların kimlik oluşturmak, o yere ait bir bağ, aidiyet kurmak, yaşadığı yeri benimsemek, korumak ve sahip çıkmak gibi sosyal ve düşünsel gelişmelerinde önemli bir rol oynar. Yabancılaşmış bir fiziksel çevre yabancılaşmış bir toplum demektir. Kendini tekrar eden bir toplumda çağdaş dünyanın dışında kalmaya mahkûmdur.
Gelenekten ve yerellikten yola çıkarken geçmişin taklidine düşmemeye, güncel teknoloji ve estetik anlayışı gözardı etmemeye, gelecek ile geçmiş arasında köprü olacak özgün tasarımlar geliştirmeye özel bir önem göstermek gerekiyor… Ne geçmişe, ne benliğine yabancılaşmaya öykünmeyen ve rüküşleşmeyenbir mimarlık ve kentleşmenin gerçekleştirilebilmesi, bütün Türk tasarımcıların hedefi olmalıdır.
Ahunbay, Z.,Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon, Yem Yay., İstanbul, 1996, s.8-20
Aslanoğlu, İ.,Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı 1923-1938, ODTÜ, Mim Fsak. Yay., Ankara, 2001, s.47-91
Baydar, L., Gerçek, C., Sedad Hakkı Eldem,Yaprak Kitabevi, Ankara, 1982, s.33
Benevolo, L.,Modern Mimarlığın Tarihi, Çevre Yay., İstanbul, 1981,s.33-67
Droste, M.,Bauhaus, BenediktTaschen, Berlin, 1993, s.121
Duncan.A.,Art Deco, Thamesand Hudson, Singapore, 1995, s.175-205
Gössel, P.,Leuthauser, G., Architecture in the 20th Century, BenediktTaschen, Köln, 1991, s.137-152, 270
Gössel, P.,Leuthauser, G., Frank Lloyd Wright, BenediktTaschen, Köln, 1994, s.118
Hellman, L.,Architecture ForBeginners, Writersand Readers Pub., New York, 1988, s.109-125
Jodidio, P.,ContemporaryAmerican Architecture, BenediktTaschen, Köln, 1993
Kostof, S.,A History of Architecture SettingsandRituels, Oxford Un. Press, New York, 1985, s.542-591
Kotanska, A, Topolska, A.,WarsawPastandPresent, Parma Press, Warsaw, 2003, s.59,84
Le Corbusier, (çev. A. Tümertekin), Şark Seyahati Istanbul 1911, İş Bankası Kültür Yay., Ist.,2012, s.53-75
Sey Yıldız, “ Cumhuriyet Döneminde Konut”, 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık, Tarih Vakfı Yay.,Ist., 1998, s.273-300
Tekeli İ., İlkin, S., Mimar Kemalattin’in Yazdıkları, Ş. Vanlı Mimarlık Vakfı Yay., Ankara, 1997, s.254-258
Warncke, Carsten-P.,De Stijl 1917-1931, BenediktTaschen, Köln, 1994, s.6-13. 90-120