10 Osmanlı Gezginin Gözünden Konya Şehri - Beyaz Tarih
1. Mehmed İbn Ömerü’l Aşık
Osmanlı’daki seyyahların Konya’ya dair izlenimini aktaran kişilerden olan Mehmed İbn Ömerü’l Aşık, seyahatlerini yazdığı eserini 1597 yılında tamamladı. Bu eserin içerisinde Konya’da kendine genişçe yer buldu. Bu eserde birincil elden gözlemler olduğu kadar ikincil kaynaklardan da yararlanıldı. Ömerü’l Aşık Konya’ya dair izlenimlerini bir bölümde şu şekilde paylaşıyor:
“Cenup tarafında bir dağ vardır. Garbinde de gölle nihayet bulan bir nehir akar. Konya’nın bu dağ cihetinde üç fersaha yakın ve nehir tarafında sulanmakta olan bahçeleri pek çoktur... Konya’nın meyveleri bol ve Kamerüddin adını taşıyan zerdalisi pek güzel ve şirindir.”
2. Kutbüddin Mekki
Konya’yı anlatan gezginler arasında yer alan ve 16. yüzyılın başlarında doğduğu bilinen Kutbüddin Mekki’nin Konya ve çevresinde ilk ulaştığı yer Ereğli oldu. Mekki’nin Konya’ya dair hatıra notlarının bir bölümünde şu ifadeler geçiyor:
“... Ayın 21. günü Bozok’tan göçerek, ikindi üzeri Ilgın’a vardık. Ilgın büyük bir Camii olan ve Deleği zade adıyla tanınmış Hacı Hızır’ın yaptırdığı bir hanı bulunan bir köydür. Bu köyün 25 Osmanî alan bir kadısı vardır.... Köye yakın erkekler için ayrı, kadınlar için ayrı, birbirine yakın iki hamamı vardır. 665/1266 tarihinde Sultan Gıyasüddin Keyhüsrev İbn Kılıç Arslan tarafından yaptırılan bu hamamlara girdik. Cidden çok muhteşem ve muazzam binalardır.”
Konya hakkında izlenimlerini kaleme alan bir diğer kişi ise Kadri mahlaslı Abdülkadir Çelebi’dir. 17. yüzyılda hac yolculuğu sırasında gördüklerini kitaba dönüştüren Kadri’nin 8 bölümden oluşan eserinde Konya şehri, dört varak halinde yer alır. Konya’ya dair yeni malumatlar içeren şehre dair bir ifade şu şekilde yer alır:
“...Konya büyük şehirdir. Ve bir büyük kal‘ası vardır. Burçları cümle musavverdir. Şehrin bir mikdarı kal‘ada ve bir mikdarı kal‘a haricindedir. Bezâstânı kal‘adadır. Cami‘leri gayet çokdur. İkisi salâtîndır biri Sultân Süleymân’dır ki hariç kal‘adadır...biri dahi Sultân Alâeddin dir ki kal‘a içinde bir yüksek mahalde vaki‘olmuş kiliseden dönme bir büyük cami‘dir.”
4. Kâtip Çelebi
İslam medeniyetinin, Osmanlı bilim ve kültür dünyasının önemli isimlerinden, bibliyografi yazarı ve coğrafyacı Katip Çelebi, ünlü eseri Cihannüma’da Konya’ya dair detaylı bilgiler aktarmıştır. Osmanlı Devleti’nin ilk sistematik coğrafya kitabı olan Cühannüma’da Ereğli üzerinde yoğunlaşan ifadeleri şöyledir:
“Ereğli ism-i kadimi Herakle-i Karaman, bir kasaba-i azîmedir ki yirmi iki mahallesi vardır ve her birinde mahsus mesâcit ve dört cami‘ vardır ki birisi Karamanoğlu İbrahim Beg binâsıdır ve birisi Şihabeddin Maktûl’e mensubdur ve anda türbesi vardır ve iki hamâmı vardır. Kadimden şehri almasın deyu etrafına toprâk döküb gûya bir divar içinde olmuştur... Farza kasaba bazı tilâl(tepeler) ile muhât olmuş gibidir. Sonradan muhdes sûru vardır ki bir tarafı bârû(kale)nun vasatında çekilmiştir.”
5. Evliya Çelebi
Türk tarihinin en önemli seyyahları arasında bulundan, birçok seyyahın aksine hac yolu üzerindeki şehirler ekseninden çıkarak farklı memleketleri görüp inceleme fırsatı bulan Evliya Çelebi, Konya şehrinin tarihi yapısına ışık tutacak önemli ifadelerde bulunur. Bu yönüyle Konya’yı en iyi inceleyen kişilerdendir. Çelebi’nin eserde geçen mimari yapılarla ilgili bazı gözlemleri şöyledir:
“En eski câmi, iç kalede Sultan birinci Alâaddin Câmii’dir. Diller ile anlatılmayacak, kalemler ile yazılamayacak kadar güzel bir camidir. Fakat iç kalede olduğundan cemaati az olmak tadır. Bu iç kale yüksek bir yerdedir. Mükemmel cebhâneleri ve topları vardır. Bu kalenin doğu ve kuzey tarafları küçük bir göldür. Konya’dan geçen bütün pınarlar bu göle akarlar.”
Listemizin sıradaki ismi ise “Hikemi şiir” tarzının divan edebiyatındaki en iyi temsilcisi Nabi’dir. Hac güzergâhını kapsayan “Tuhfetü’l-Harameyn” adlı eserinde sarayın da desteğiyle Konya ve çevresini ikna edici güzel cümlelerle tarif etmiştir. Eserinde Mevlana Türbesi’ne geniş yer veren Nabi’nin konuya günümüz Türkçesi ile anlaşılmasa da bazı cümleleri şu şekildedir:
“...Hakkâ bir kubbe-i refî‘a-i gerdûn-nümûndur ki ‘ıkd-ı Süreyyâ âvîze-i gerden-i küngüre-i berrâk ve nevk-i küngüri mîl-i sürme-i dide-i sükkan-ı seb‘tıbâkdur.”
7. Uluslu İbrahim Hamdi Efendi
Uluslu İbrahim Hamdi Efendi esasında bir coğrafyacıdır. Bu vesileyle pek çok yer görmüş ve tanımıştır. Konya’da bu şekliyle Uluslu İbrahim’in üzerinde gezip, coğrafi yapısını incelediği şehirler arasındadır. İncelemelerinin yer aldığı bir de eseri bulunmaktadır. Diğer coğrafya kitaplarında olduğu gibi coğrafi yapı ile birlikte, Konya ve ziyaret yerleri hakkında bilgi vermektedir. Konya’nın dördüncü iklim bölgesinde yer aldığı belirtilen eserde, yine Konya’nın coğrafi sınırları ve şekilleri hakkında bilgi verilmektedir.
8. Hüseyin Tevfik
Yerleşimi, tarihi ve önemi dilden dile aktarılan Konya’yı gözlemlerinin ardından kaleme alan bir diğer isim de Hüseyin Tevfik’tir. Hüseyin Tevfik tarafından hazırlanan ve 1855 yılında matbu olarak neşredilen “Menâsik-i Hacc-ı Şerif’ adı eser, Konya ve civarındaki menzillerin bilinen isimlerini listeleyen bir içeriğe sahiptir. Yine bu eserden Hüseyin Tevfik’in gözüyle 19. yüzyılın Konya’sını görebilirsiniz.
9. Mustafa El Bosnavi
Hac vazifesini yerine getirmek üzere çıktığı yolda gezdiği ve gördüğü yerleri kaleme alan bir diğer isim ise Mustafa El Bosnavi’dir. Eğirboz kadısı olarak bilinen Bosnavi, hac vazifesini tamamlamasının ardından İstanbul’a dönüş yolunda kaleme aldığı mısralarda Konya’nın şehir ve köylerinden övgüyle bahseder. Bu mısralarda şehre dair çeşitli bilgiler verirken Konya’nın Şems-i Tebrizi’nin memleketi olduğundan da bahseder. Ayrıca Yavuz Sultan Selim’in yaptırdığı imaret, medrese, cami ve çeşmeler hakkında da bilgi verir.
10. Mehmet Ziya
Artık tarih 20. yüzyıla kavuşmuştu ve yıllardır hatıratlara konu olan Konya hakkında yazılan eserlere bir yenisi daha eklenmişti. Mehmet Ziya tarafından 1912 yılında yazılan “Bursa’dan Konya’ya Seyahat” ve Konya Seyahati Hatıralarından” ismiyle iki kitap yayınlandı. Bu kitaplardan özellikle “Konya Seyahati Hatıralarından” adlı çalışmada Konya sivil mimarisi, iktisadı ve sosyal yapısı hakkında önemli bilgiler yer alır. Bununla birlikte Alaeddin Tepesi’ndeki Selçuklu Türbesi’nde yatan sultanlardan da bahsetmektedir.
Ahmet Çaycı, Osmanlı Seyyahlarının İzlenimiyle Konya ve Çevresi, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010
Ahmet Çaycı, Seyahatnamelerde Konya, Kültür Bakanlığı Yayını, 2016
Medeniyetler Şehri Konya, Konya İl Kültür Müdürlüğü, 2015