Tarih: 17.10.1992 | Yer: İstanbul | İzlenme:8268
el-Hamdü li'l-lâhi Rabbi'l-âlemîn. Hamden kesîran tayyiben mübâreken fîh. Alâ külli hâlin ve fî külli hîn. Hamden kemâ yenbeğî li-celâli vechihî ve li-azîmi sultânih. Ve's-salâtü ve's-selâmü alâ seyyidi'l-evvelîne ve'l-âhirîn, senedinâ ve mededinâ ve üsvetine'l-haseneti Muhammedini'l-Mustafâ ve âlihî ve sahbihî ve men tebiahû bi-ihsânin ilâ yevmi'l-cezâ. Emmâ ba'd.
Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem Efendimiz'in sevgisi, şefaati, iltifatı, teveccühü üzerinize olsun. Verese-i nebî, ulemâ-i muhakkıkîn, sâdât-ı turuk-u aliyyemizin himmet ve teveccühlerine Allahu Teâlâ hazretleri cümlemizi nâil eylesin!
Evliyâullahın hayatlarını anlatan Ebû Abdirrahman es-Sülemî'nin Tabakâtu's-sûfiyye isimli eserini okumaya devam edeceğiz. 51. sayfadayız, 10. paragraftan devam edeceğiz.
Bu kitabın okunmasına, bu mübârek meşâyihin sözlerinin ve hayatlarının öğrenilmesine, anlatılmasına geçmeden önce başta Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem Efendimiz'in rûh-ı pâki olmak üzere, cümle enbiyâ ve mürselînin Ebû Bekir es-Sıddîk ve Aliyyü'l-Murtazâ'dan Hocamız Mehmed Zâhid-i Bursevî'ye kadar turuk-u aliyyemizden güzarân eylemiş olan büyüklerimizin, sahabe-i kirâmın, tâbiînin, etbâu tâbiînin, müçtehidlerin, şehitlerin, gâzilerin, mücâhitlerin, ulemânın, fuzelânın, kümmelînin, sâlihînin ruhlarına hediye olsun diye, eseri yazan Ebû Abdirrahman es-Sülemî hazretlerinin ve eserdeki haberlerin râvîlerinin ruhlarına hediye olsun diye, uzaktan yakından buraya teşrif etmiş olan siz kardeşlerimizin âhirete göçmüş olan bütün sevdiklerinin ve yakınlarının ruhları şâd olsun, makamları âlâ olsun, kabirleri nur dolsun, cennet bahçesi olsun diye ve bu binanın bânîsi Mustafa Selami Efendi hazretlerinin ve hulefâsının ruhlarına hediye olsun diye, beldemizin medâr-ı iftihârı Yûşâ aleyhisselâm'ın, sahâbe-i kirâmın, hâsseten bu beldeye ismini vermiş olan Ebû Eyyûb el-Ensârî Hâlid b. Zeyd hazretlerinin ve sair meşâyih-i kirâmın ruhlarına hediye olsun diye, biz de Rabbimiz'in rızasına uygun yaşayalım, ömrümüzü doğru yolda geçirelim, Rabbimiz'in huzuruna sevdiği, razı olduğu kullar olarak yüzü ak, alnı açık varalım, cennetiyle cemâliyle müşerref olalım diye bir Fâtihâ on bir İhlâs-ı Şerîf okuyup ruhlarına hediye edelim, öyle başlayalım, buyurun.
Allâhümme mâ azzebtenî bi-şey'in ve lâ tuazzibnî bi-zülli'l-hicâb. "Yâ Rabbi! Beni illâ bir şeyle azaplandıracaksan,"
Cezalı olabilirim, suçlu olabilirim, günahkârım, yüzüm kara, elim boş, hangi kul Allahu Teâlâ hazretlerinin makamına lâyık kulluk yapabilir? Muhakkak ki; sübhâneke mâ abednâke hakka ibâdetik. "Yâ Rabbi! Sana hakkıyla ibadet edemedik!" diye aczini itiraf etmek durumunda. Eğer beni illâ bir şeyle azaplandıracaksan, ne yaparsan yap ama; Felâ tüazzibnî bi-zülli'l-hicâb "Beni senden perdelenme zilletine düşürerek cezalandırma."
"Hak etmişsem bir cezaya çarpılacaksam, bir azaba uğramam gerekiyorsa, hepsine razıyım. Yalnız beni senden perdelenme zilletine düşürüp öyle azaplandırma." Allah'tan gâfil, Allah'ı göremez, Allah'ı bilemez duruma düşürme. Buna "zillet" diyor.
Yaksalar, öldürseler, parça parça etseler, dilim dilim kesseler yine Allah'a celle celâlüh bağlılıktan, O'nu sevmekten, O'na kulluktan ayrı kalmaya tahammülleri yok, rızaları yok. Her şey olabilir; dervişâne bir sabır ile tahammül eder, her şeye "eyvallah" diyebilir.
Ya hil'ât u yahut kefen.
Şemmetün min mârifetillâh hayrun mine'd-dünyâ ve mâ fîhâ. "Mârifetullahtan bir zerrecik, bir koklamcık, azıcık koklanacak şey bile dünyadan ve dünyanın içindeki her şeyden daha kıymetlidir."
Aslında da öyle, bunların nazarında da öyle. Tabii bu dua bizim için ibrettir. Biz kendi halimizi düşünelim ve ağlayalım. İzzeti kimisi malda, kimisi mevkide, makamda arıyor ama bu mübarekler izzetin, itibarın, şerefin, mevkiin, makamın Allah'ı bilmekte, mârifetullahta olduğunu biliyorlar. Öteki şeyler olmasa; derviş olsalar, yoksul olsalar, kırk yamalı aba giyseler, kırk gün aç kalsalar aldırmıyorlar ama mârifetullahtan mahrum kalmaya rızaları yok. Ondan tir tir titriyorlar, o tecellîler kapanır; gözlerine, mâneviyâtlarına perde iner de göremez olurlarsa diye; "Yâ Rabbi! Aman bizi böyle bir azap ile azaplandırma, böyle bir zillete bizi düşürme!" diye dua ediyorlar. Biz de ağlayalım o zaman. Biz ne biçim müslümanlarız ki bu zillete razı olmuşuz. Bu zilletten kurtulmak için bir gayret bile göstermiyoruz. Müşâhede etmemek ve buna razı olmak; hal ve âdet, devamlı durum olmuş. Müşâhede zevkine, mârifetullah, muhabbetullah mertebesine bir şevk, bir çalışma, bir gayret yok. Yine bir başka rivayet:
Yekûl; süile's-Seriyyü ani'l-akl. "Serî es-Sakatî hazretlerine, akıl nedir diye soruldu."
Tabi makbul bir şey, Allah'ın sevdiği bir şey. Allah'ın kullarına büyük bir ikramı… "Nedir bu akıl?" diye sormuşlar.
Fe-kâle mâ kâmet bihi'l-huccetü alâ me'mûrin ve menhiyyin. "Akıl o şeydir ki; emredilen, yasaklanan şeye delil onunla tamam olur."
Divânerâ kalem nîst. "Deliye sorumluluk yok." demişler. Ona emredilmiş, yasak edilmiş, haram helal gibi bir mükellefiyet yok; hepsi akıllı için. Emredilenin yasaklananın, ahkâmın kendisiyle kâim olduğu varlık; akıl. "Allah'ın insanı onunla sorumlu tuttuğu, o sebeple sorumlu tuttuğu şeydir." diye tarif etmiş. Demek ki aklın asıl vazifesi; Allah neyi emretmiş onu bulmak, neyi yasaklamış onu bilmek, emrini tutmak, yasaktan kaçınmak. İnsan, aklı olduğu halde emirleri tutmaz, yasaklardan kaçmazsa o zaman âhirette belasını bulur, cezasını çeker. Eğer aklı varsa Allah neyi emretmiş onu arasın, Allah neyi yasaklamış, neden men etmiş onu yapmamaya dikkat ve ihtimam göstersin.
Semi'tü Ahmede'bne Aliyyi'bni Ca'ferin, yekûlü; semi'tü Ca'fereni'l- Huldiyye yekûlü; semi'tü'l-Cüneyde yekûlü; semi'tü's-Seriyye yekûl; erbau hısâlin terfau'l-abd; el-ilmü ve'l-edebü ve'l-emânetü ve'l-iffetü.
Yine Cüneyd-i Bağdâdî'den gelen bir rivayet zinciri var; hocası Serî es-Sakatî hazretlerinin şöyle buyurduğunu rivayet etmiş: erbau hısâlin terfau'l-abd "Dört vasıf, dört sıfat vardır; bunlara sahip olan insanı yükseltir."
Yerfei'l-lâhu'l-lezîne âmenû minküm ve'l-lezîne ûtu'l-ilme derecât. "Allah, iman etmiş ve kendisine ilim verilmiş kimselerin derecelerini yükseltir."
Allah ne göndermiş? Şeriatin ahkâmı nedir? Allah tarafından, neleri yapmamız isteniyor? Neleri yapmamamız gerekiyor? Bunları bilmek lazım, işin aslı kaynağı bu. "Ben Müslümanım." diyen, kelime-i şehâdet getiren, imana gelen veya gafletten uyanıp "Tamam şu andan sonra iyi müslüman olacağım." diyen bir insanın yapacağı şey; Allah'ın emirlerini, yasaklarını, dinin ahkâmını öğrenmektir, ilimdir.
İlim insanı yükseltir. O halde hepimiz ilim öğrenmeye çalışmalıyız. Mesleğimiz ne olursa olsun -kuyumcu, halıcı, doktor, mühendis, memur, âmir, işçi, tüccar- asıl işimiz ilim öğrenmek; Allah'ın bize gönderdiği emirleri, yasakları, Peygamber Efendimiz'in bildirdiklerini bilmek, bildiğimizi ihlâsla uygulamak niyeti ile bu yola girmek, öğrendiklerimizi de uygulamak. Şimdi yaptığımız da o, bir şeyler okuyoruz, bir şeyler dinliyoruz, öğreniyoruz. Bunların kaynağı büyük din alimlerinden, tecrübeli evliyâullahtan meşâyih-i kirâmdan geldiği için her cümlesinden istifâde ediyoruz. İlim insanı yükseltir, alim olursa bir insan yükselir.
Edep de insanı yükseltir. Edep, bir şeyin kusursuz yapılma kaidesidir, usulüdür. Her şeyin tam, kusursuz yapılması için şartlar vardır. Bir ilacın prospektüsü, bir cihazın kullanma talimatı olduğu gibi; yapılan bir işin de sonuç vermesi, tam, makbûl ve güzel olması için şartları vardır, buna "o işin âdâbı" denir. Her şeyin âdâbı vardır. Âdâbın çeşitli ilimlerde çeşitli mânaları da vardır. Mesela fıkıh kitaplarında âdâb; sünnetten sonra gelen incelikler demektir. Farzlar, vâcibler, sünnet, ondan sonra âdâb. Orada biraz daha değişiyor ama esas itibariyle bir şeyin tam yapılması için gerekli şartları, yapılması gereken işin dört başı mâmur olması için gereken işleri ifade ediyor. Mesela kulluk âdâbı; Allah'a kulluğu nasıl yapacağız? Ticaret âdâbı, evlilik âdâbı, hocalık âdâbı, talebelik âdâbı, şeyhlik âdâbı, dervişlik âdâbı. İnsan bunları öğrenecek ki o işi tam, kusursuz yapmış olsun. Edep de insanı yüseltir. Edepli olan insan yükselir, edepsiz olan insan derhal düşer ve mahrum kalır.
"Edepsiz kimse, derhal Rabbin lütfundan mahrum kalır."
Bir insan edepsiz oldu mu lutf-ı ilâhî hemen kesilir. İnsanın mahrumiyetleri edepsizlikten dolayı olur. Onun için edebe riayet etmeye çok dikkat etmek lazım. İnsan yaptığı her işin edebinin ne olduğunu araştırması lazım. Ticaretin âdâbı nedir? Bir hadîs-i şerîfte çok güzel sıralamış, Râmuzu'l-ehâdîs'te var, bir kartona bastırdık. "Yalan söylemeyecek, satarken övmeyecek, satın alırken kötülemeyecek, kendisinin borcu olduğu zaman çabuk verecek, alacağı olduğu zaman tehir edecek…" Ticaretin âdâbını öğrenmesi lazım. Edep de insanı yükseltir. Üçüncüsü;
el-Emânetü. Emanettir. Emanet; emîn, güvenilir oluş demek. Güvenilir olmak. Emîn olmak da insanı yüceltir. Kale gibi sağlam adamdır, tam anlamıyla güvenebilirsin, ağzından sır çıkmaz, verdiğin emanete hıyanet etmez, seni arkadan hançerlemez, ayağının altına karpuz kabuğu koymaz, aldığı işi güzel yapar. Emanet; emînlik, güvenilirlik. Tabii emanet Kur'ân-ı Kerîm'de de geçen bir kelime, çok çok derin mânaları da vardır. Meselâ buyuruluyor ki;
"Biz emaneti göklere, yere, dağlara sunduk. Hepsi yüklenmekten kaçındılar, korktular da, bu emaneti insanoğlu yüklendi."
Peygamber Efendimiz'in vasfı Muhammedü'l-Emîn. Peygamber olmadan önce bile onu herkes böyle tanımış, "Muhammedü'l-Emîn" diye biliyor. Güvenilen, itimat edilen Muhammed. Ümmetin emînleri, yani ümmetin kendisine emânet edildiği kimseler vardır.
el-Ulemâu veresetü'l-enbiyâi ve ümenâü'l-ümmeti. "Âlimler peygamberlerin varisleridir, ümmetin kendilerine emanet edildiği kimselerdir."
Semi'tü Ebe'l-Fadli Ahmede'bne Muhammedi'bni Hamdûne'ş-Şermekâniyye yekûlu; semi'tü Aliyye'bne Abdi'l-Hamîdi'l-Gadâiriyye yekûlü; semi'tü's-Seriyye yekûl.
Kalîlün fî sünnetin. "Sünnet-i seniyyeye uygun, sünnet yolunda, sünnete muvâfık az bir ibadet ve amel," hayrün min kesîrin mea-bid'atin, "Bid'atle beraber olan çok fazla miktardaki ibadetten daha hayırlıdır."
Keyfe yekıllü amelün mea't-takvâ? "Takvâlı olunca bir amel nasıl az sayılabilir?" Takvâlı oldu mu çok sayılır. Keyfe yekıllü amelün, "O amel nasıl az olur?" Mea't takvâ. Takvâlı iken, takvâ ile yapılmışken az sayılır mı? Takvâlı amelin azı mı olur? Onun azı bile ne kadar kıymetlidir. Zümrütün küçüğü büyüğü olur mu? Hepsi zümrüt işte, kıymetli. Azı olur mu?
Ve bi-hâze'l-isnâdi, kâle Seriyyü.
Yine yukarıdaki rivayet zinciriyle el-Gadâirî'den Serî es-Sakatî hazretlerinin şöyle buyurduğu da rivayet edilmiş:
el-Umûru selâsetün. Emrün bâne leke rüşdühû fe't-tebi'hü ve emrün bâne leke gayyühû fe'ctenibhü ve ve emrün eşkele aleyke fe-kıf indehû ve kilhü ila'l-lâhi azze ve celle ve'l-yeküni'l-lâhü delîleke vec'al fakrake ileyhi testağni bihî ammen sivâhu. "İşler üç çeşittir." Hayatımızda çeşitli işlerle karşılaşırız. Bunlar üç sınıfta, üç madde halinde toplanabilir:
Emrün bâne leke rüşdühû. "Birincisi, doğru olduğu sana âşikâr olan iş."
Fe't-tebi'hu. "Böyle bir işle karşılaşırsan onu yapmaya devam et, ona tâbi ol, çekinme, çünkü doğru yoldur." Dosdoğru o işi yap.
Ve emrün bâne leke gayyühû. "Bir de sana sapıklığı, yanlışlığı, eğriliği net olan, âşikâr olan iş de olabilir."
Fe'ctenibhu. "Ondan da kaçın."
Kesin olarak iyi ve doğru olduğunu bildiğin şeyi yap, kesin olarak yanlış olduğunu bildiğin, âşikâr olmuş olan şeyi bırak. Veyahut "İyiliği sana âşikâre olmuş, anlaşılmış olan şeyi yap, kötülüğü sana anlaşılmış olan şeyi yapma." demek.
İnceleme sonunda da anlayabilirsin. Bazen doğrudan doğruya kendi ilminle bilmezsin de itimat ettiğin kimselere sorarsın. Onlar, "Bu yanlıştır." derler, o zaman onu yapma, öyle tebeyyün etmiş, açığa çıkmış olabilir. Veyahut sorarsın, araştırırsın iyi olduğu anlaşılır, o zaman yaparsın. Ya kesin bilginle anlaşılmış olur ya da müftülere, alimlere, muhtelif kimselere sorarsın öyle anlaşılır. İyi olduğu anlaşıldı mı; tamam yap. Kötü olduğu anlaşıldı mı; onu yapma. Bunların dışında;
Ve emrün eşkele aleyke. "Bir de bazı işler hakkında kararsız kalırsın o senin için müşkül olur; anlaşılması, mahiyeti hakkında hüküm vermesi güç olabilir. Şüpheli olur."
Fe-kıf indehû. "Bu işi yapma, orada dur!" Ve kilhü ila'l-lâhi azze ve celle. "Bu işi Allah'a havale et, O'na bırak." Ve'l-yeküni'l-lâhu delîleke "Allah sana yolunu göstersin."
"Yâ Rabbi! Ben bu işi bilemedim; hayır mı şer mi, sen bana yolumu göster." Allah sana yolunu gösterinceye kadar bekle, o işte ona göre hareket edersin. Bazen işler kesin olarak anlaşılmaz. Anlaşılmadığı zaman Allah'a dayan, O'na tevekkül et, Allah'tan sana bir işaret gelinceye kadar o işi işleme. Allah sana yol gösterdiği zaman o işi öyle yaparsın. Allah'a havale et, O'na tevekkül eyle.
Vec'al fakrake ileyhi. "İhtiyacını Allah'a arz et, fakirliğin, muhtaçlığın O'na olsun."
"Yâ Rabbi! Ben sana muhtacım, rızkına, yol göstermene, hidayetine muhtacım. Ben senin kulunum, fakirim, âcizim, nâçizim, yoksulum." diye ihtiyacını Allah'a çevir, Allah'tan iste.
Testağni bihî ammen sivâhu. "Böyle yaparsan Allah'tan gayrıdan müstağnî olursun."
Muhtaçlığını Allah'a arz edip de, Allah'tan istersen, Allah seni başkasından bir şey istemekten müstağnî kılar, yardımını eriştirir. Allah'a böyle dayanana Allah kâfî gelir, başkasından müstağni kılar. Bu, onun tecrübesine dayanan bir şey; "Tevekkül ettin mi Allah yardım eder." demek.
el-Harâmu beyyinün ve'l-helâlü beyyinün. "Haram da helal de bellidir." Ve beynehümâ ümûrun müştebihâtün lâ ya'rifuhâ kesîrun mine'n-nâs. "İkisinin arasında mütereddit kalınacak bir takım şüpheli işler vardır. İnsanların çoğu bunu bilmez."
"Her hükümdarın girilmesi, tecavüz edilmesi yasaklanmış bir özel mıntıkası vardır. Kim oraya yaklaşırsa içine düşer, belasını bulur." Onun için o hadîs-i şerîfte Peygamber Efendimiz şüphelilere yaklaşmamayı tavsiye ediyor. Bu mâna da odur. Serî es-Sakatî hazretleri bu hadîs-i şerifi, kendi tecrübesiyle kendi kelimeleriyle yorumlayarak, nasihat olarak söylemiş oluyor.
İkincisi de âyet-i kerimedir.
Ve men yetevekkel ale'l-lâhi fe-hüve hasbühû. "Kim Allah'a hakkıyla tevvekkül ederse, Allah ona kâfî gelir."
Ve bihi kâle's-Seriyyü. "Yine aynı rivayet zinciriyle Serî es-Sakatî hazretleri şöyle buyurmuş:"
el-Edebü tercümânu'l-akli. "Edep aklın tercümanıdır."
Allahu âlem bundan kastedilen mâna; "Bir insan akıllıysa edepli olur. O adamın edepli hali onun akıllı olduğunun işaretidir." demektir. Akıl kapalı bir kutu olduğundan insanın akıllı mı, deli mi, dîvâne mi olduğu pek belli olmaz. Ama edebi varsa akıllı demektir. Akıl bilinmeyen bir şey. Edebi varsa, "Bu adamda akıl vardır." diye gösteriyor. Tercümanı, emaresi oluyor. O halde biz de edepleri kollamaya, edeplere riayet etmeye çalışmalıyız.
Mâ eksere men yesıfu's-sıfate. "Laf söyleyen, çeşitli tasvirlerde bulunan, vasıfları sayıp döken, ağzı kalabalık insan ne kadar çok." Ve ekalle men yüvâfiku fi'lühû sıfatehû. "Ama işi, bu sözüne uygun insan da ne kadar az."
"Laf söyleyen insan ne kadar çok ama lafı işine uygun düşen insan ne kadar az."
"Laf söyleyen; vasıflar, sıfatlar anlatıp duran insan ne kadar çok ama sözü işine uyan, söylediğini tutan insan ne kadar az." deniliyor. Çok konuşmak zaten zararlı. Bir insan hakikaten yaptığı bir şeyi söylese bile gösteriş olur, riya olur, sevabı azalır. Bir defa söylese sevabı azalır, bir kaç defa söylese riya olduğundan bu sefer iş günaha dönüşür. Onun için iyiliği de söylemek doğru değil. Aslında büyüklerimiz iyiliği de saklamışlar. Kendisinin sahip olmadığı bir şeyi varmış gibi göstermek, sahtekârlıktır. Bilmediği konulardan dem vurmak da cahilliğin bir başka şeklidir. Madem bilmiyorsun sus, bilen konuşsun. Biliyormuş gibi yapıp da halkı, bulunduğun topluluktaki insanları aldatma. O halde sözümüze dikkat edelim, bir. İkincisi başkasına nasihat olarak söylediğimiz şeyleri önce kendimiz uygulayalım da özü sözüne, sözü özüne fiiline uygun insanlar durumuna gelelim.
Akve'l-kuvveti galebetüke nefseke. "Kuvvetin en üstün derecesi, en büyük kuvvet senin nefsini yenmendir."
Ve men aceze an edebi nefsihî. "Kim nefsini hizaya sokmaktan âcizse; nefsine hâkim olamıyor, onu zapt edemiyorsa, kendisini terbiye edememişse" Kâne an edebi gayrihî a'cezü "Başkasını terbiyeden çok daha âciz olur."
Bu ifadeyi köşeli parantez içinde vermiş, herhalde bir yerden bulup "Burada olması gerekir." diye eklemiş oluyor.
Ve men etâa men fevkahû etâahû men dûnehû. "Kim kendisinden mânevî makam, mertebe, rütbe bakımından yukarıda olana itaat ederse" etâahû men dûnehû "Kendisinden aşağı olan da kendisine itaat eder."
Sübhâne rabbiye'l-aliyyi'l-a'le'l-vehhâb diyoruz. Aliyyi'l-a'lâ, "En yüksekten daha yüksek olan Allahu Teâlâ hazretleridir."
Men etâallâhe etaâhû küllü şey'in. "Kim Allah'a itaat ederse her şey ona itaat eder."
Ve bihî kâle's-Seriyyu. Yine Gadâirî'den aynı rivayet senediyle, men hâfa'l-lâhe hâfehû küllü şey'in "Kim Allah'tan korkarsa her şey ondan korkar." buyurmuş.
"Burada ne bekliyorsunuz? Yolcu gibisiniz ama bekleşiyorsunuz, yola çıkamıyorsunuz, neden böyle duruyorsunuz?" Diyorlar ki;
"Yâ Abdullah! Yolumuzun üzerine, karşıya baksana!"
"Hadi buyurun yol serbest, geçin yolunuza gidin." diyor.
"Kim Allah'tan gayrı bir şeyden korkarsa, Allah o kimseye o korktuğu şeyi inadına musallat eder."
Burada da Serî es-Sakatî hazretleri öyle buyurmuş; "Kim Allah'tan korkarsa her şey ondan korkar." Sadece insanlar değil, her şey. İnsanlar, hayvanlar, "şey" kelimesinin içine giren bütün varlıklar hepsi ondan korkarlar.
Ve bihî kâle's-Seriyyü: Lisânüke tercümânü kalbike ve vechüke mir'âtü kalbike yetebeyyenü ale'l-vechi mâ tudmiru'l-kulûb.
"Senin lisanın kalbinin tercümânı olacak."
Ve vechüke. "Ve senin yüzün," Mir'âtü kalbike. "Kalbinin aynasıdır."
Görüntüler aynada görünüyor ya onun gibi, yüzüne bakan kalbinin içindeki duyguları görür. İnsanın yüzü kalbinin aynasıdır, dili de kalbinin tercümânıdır, yetebeyyene ale'l-vechi mâ tudmiru'l-kulûb "Gönüllerin, kalplerin gizlediği şeyler yüzlerde âşikâr olur, görülür." Tabi bunu görecek göz lazım.
Bir şeyh efendi varmış, küçücük de bir oğlu veya torunu var, dedesinin yanında otururmuş. Kapıdan birisi girdiği zaman; "Ah, tilki girdi içeriye." dermiş. Bir başkası girdiği zaman; "Ah, -afedersiniz-, köpek girdi." dermiş. Bir başkası girdiği zaman; "Ah, hınzır girdi içeriye." dermiş. Şeyh Efendi; "Çocuğun eline biraz ekmek verin, herkesin gözü önünde biraz yesin." demiş. Vermişler ekmeği, çocuk tabi bilmiyor, yemiş. Artık gelenleri öyle görmemeye başlamış. Neden?
Onu o sîretiyle mânevî haliyle görüyor. Ama âşikâre ekmek yiyince mâneviyâtta azalma olduğundan keşfi kapanmış öyle görmemeye başlamış. Şeyh efendi bakmış torununun keşfi açık, işler karışacak; "Hemen biraz ekmek yedirin de gözü perdelensin, görmesin." demiş. Çünkü evliyâullah sırrı saklarlar; belli etmezler, terbiye etmeye çalışırlar. İnsanların herkesin yanında rezil rüsvâ olmasını istemezler. Bazen cahilliğe vururlar. Bildiği, gördüğü, duyduğu halde bazen duymazlığa, görmezliğe bilmezliğe verirler.
"Evladım öyle uzakta durma, yakına gel, kulağım iyi duymuyor." demiş.
Hanım bu sefer biraz ümitlenmiş; "Kulağı iyi duymuyorsa benim bu kabahatimi de duymadı mı acaba?" diye düşünmüş, biraz rahatlamış. Hemen gelmiş, "Ne söyleyeceksen bağır evladım." demiş. Biraz bağırmış, "Daha bağır, daha bağır!" demiş. O zaman kadın iyice rahat etmiş; "Tamam bunun kulakları gerçekten ağır işitiyor, küp gibi bangır bangır bağırdığın zaman bile 'Daha bağır.' diyor, duymuyor." O zaman rahatlamış. Şeyh Efendi o kadıncağız vefat edinceye kadar o belki duyar diye sağır numarası yapmış. Onun için lakabı Hâtem-i Esam kalmış, "Sağır Hâtem" demek.
Edep aklın tercümanıdır.
En büyük kuvvet nefsi yenmektir
Ahiret faydası için istemek