Borsa denildiği zaman akla öncelikli olarak hisse senetleri, dövizler, tahvil ve bono gibi enstrümanlar gelse de ticarete konu olan malların alım satımından doğan borsalarda, tüm bu araçlardan önce buğday, arpa, mısır gibi tarım ürünlerinin alım satımı yapılmaktaydı. Bu ürünlere mal anlamına gelen emtia denilmektedir ve ilk başlarda fiziki alım – satımın yapıldığı ve alıcı – satıcının bir araya gelerek yaptıkları işlemler söz konusuydu. İlerleyen süreçte ise arz ve talebin artış göstermesi, ürün çeşitliliğinin artması, vadeli işlemlerin yapılması ile bu işlemler daha fazla organize olmuş piyasalarda yapılmaya başlandı. Bu organize olmuş piyasalara ise emtia borsası denilmiştir.
Emtialara yatırım yapmak borsalar dışında günümüzde karlı olarak birçok finansal piyasada yapılabilmektedir. Forex piyasasında fiziki olmayan şekillerde, alıcı ve satıcıların bir araya gelmesine gerek kalmadan ve online olarak internet ortamından kolaylıkla ve güvenli bir şekilde yapılabilmektedir. özellikle likiditeye güvenin azaldığı zamanlarda yatırımcılar az riskleri ve uzun vadede doğru tahminler yürütülebildiğinden emtiaları tercih etmektedir.
Spot piyasalarda anlık olarak alım – satım işlemlerinin yapılabildiği emtialara dayalı kontratlar, türev ürün piyasalarının da gelişmesi ile farklı bir boyut kazanmıştır. Spot piyasalarda genellikle fiziki teslimata dayalı olarak işlem gören kontratlar, türev piyasalarda kontratlarla vadeli işlemler yapılabilmektedir. Vadeli işlemler ise genel olarak yatırım ve fiyat değişimlerinden korunmak amaçlıdır.
Emtia borsaları incelendiğinde bazı borsaların belirli bir ürün üzerine yoğunlaşmış oldukları görülür. Altın borsaları, pamuk borsasıı buna en güzel örnektir. Ayrıca bazı ürünler de finansal veya türev borsalarda bu ürünler için ayrılmış özel piyasalarda alınıp satılmaktadır.
Piyasalarda işlem gören emtia ürünlerine bakıldığında ise;
Petrol ve ürünleri,
Hammaddeler ve kimyasallar,
Dünyanın farklı coğrafyalarında önde gelen emtia borsaları ile emtia ürünlerinin işlem gördüğü finansal ve türev borsalara bu yazımız ile yer vermek istedik. Dünya emtia borsalarını Avrupa, Amerika, Asya ve Türkiye bazında ayrı ayrı değerlendirmeyi amaçladık.
Ülkemizde emtia alım – satım işlemleri ticaret borsaları ile birlikte organize olmuş borsalarda yürütülmektedir. Türkiye’de ticaret borsaları “Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB)” tarafından bir çatıda toplanmaktadır. “Odalar ve Borsalar Kanunu” çerçevesinde kurulmuş olan kamu tüzel kişiliğine sahip kurumlardır. Borsanın faaliyet alanı içerisinde bulunan il sınırı ile sınırlandırılmıştır.
Türkiye’de ticaret borsalarında işlem gören ürünler ise;
Hububat, bakliyat, yağlı tohumlar, hayvan yemi (küspe), bitkisel ve hayvansal gıda maddeleri, kuru meyveler, orman ürünleri, tekstil hammaddeleri, canlı hayvan.
Ticaret borsalarında yalnızca spot işlemler gerçekleştirilmektedir ve TOBB’a kayıtlı 133 ticaret borsası bulunmaktadır. Organize olmuş emtia borsası olarak da İstanbul Altın Borsası Türkiye’de sayılabilecek ilk örnektedir. 1995 yılında faaliyetlerine başlamış olan İstanbul Altın Borsası’nın 5 Nisan 2013 tarihinde tüzel kişiliğine son verilmiştir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası (VOB) ile birlikte tek çatı altında Borsa İstanbul olarak birleştirilmişlerdir.
Ülkemizde emtiaların işlem gördüğü diğer bir organize olmuş piyasada Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası’dır. 2005 yılında faaliyetlerine başlayan borsada, hisse senedi endeksleri, faiz oranı ile dövize dayalı vadeli işlem sözleşmelerinin, bazı emtia ürünlerine dayalı vadeli işlem sözleşmeleri de bulunmaktadır. ülkemizde bulunan vadeli emtia sözleşmeleri pamuk, buğday ve altına dayalıdır.
Avrupa borsaları işlem gören emtialarının çeşitliliği ile diğerleri arasında ön plana çıkmaktadır. Özellikle tarımsal ürünler, enerji ve metaller üzerine daha fazla yoğunlaşan borsalardır. Bu borsaların işlem hacimleri de önemli ölçülere sahiptir. Londra Metal Borsası, Avrupa borsaları arasında önemli yere ve işlem hacimlerine sahip emtia borsasıdır.
Londra Metal Borsası 1877 yılında faaliyetlerine başlamıştır ve 2000 yılı Ocak ayından bu yana da LMB Holdings’in bir iştiraki olarak işlem yaptırmaktadır. Özeli bir şirket olan borsanın ortakları arasında borsa üyesi aracı kurumlar, mutabakat kurumları ve ticari üyeler yer almaktadır. Ticari üyeler metal ve plastik sektöründe faaliyet gösteren sanayi ve finans şirketlerini ifade etmektedir.
Londra Metal Borsası’nda vadeli işlem ve opsiyon sözleşmesi kontratlarının fiyatları Amerikan doları cinsinden belirlenmektedir. İngiliz sterlini, Japon yeni ve Euro üzerinden de fiyatların açıklanması söz konusudur. İşlem gören kontratlar lot cinsinden tanımlanırken; alüminyum, bakır, kurşun ve çinko için 1 lot = 25 ton eşitliği vardır. Nikel kontratlarında 6 ton, kalayda 5 ton, alüminyum alaşımlarında 20 ton lotlar üzerinden işlem görmektedir.
Borsada temel olarak 3 ürün grubu işlem görmektedir;
Demir dışı Metaller: Genel olarak metaller ile bu metallere dayalı endeksler bulunmaktadır. İşlem gören metaller; alüminyum, bakır, alüminyum alaşımı, kurşun, nikel, çinko ve kalaydır. Diğer bir ürün lot büyüklüğü 5 ton olan, çinko, bakır ve alüminyum gibi metallere dayalı LMEmini vadeli işlem sözleşmeleridir. Aynı zamanda borsada işlem gören 6 metali kapsayan LMEX endeksine sayalı kontratlardır.
Plastik Malzemeler: Doğrusal düşük yoğunluklu polietilen (L) ve polipropilene (P) dayalı vadeli işlem sözleşmeleri bulunmaktadır.
Kütük Çelik: Kimyasal ve fiziksel özelliklerine bağlı olarak teslim noktaları Akdeniz (İstanbul ve Dubai) ve Uzakdoğu (Johor – Malezya ve Güney Kore) olmak üzere iki grupta vadeli işlem sözleşmeleri bulunmaktadır.
Amerika Emtia Borsaları
Amerika kıtası emtia ürünlerinin işlem hacimleri ile dünya genelinde önemli bir paya sahip borsaları içermektedir. en önemli olarak ise CME Grubu ve Intercontinental Exchange (ICE) gösterilebilir.
1848 yılında kurulan CBOT, ilk türev araçlar borsası olma özelliği taşımaktadır ve bir diğer ABD’li vadeli işlem sözleşmesi ve opsiyon borsası olan Chicago Mercantile Exchange (CME) tarafından satın alınmıştır. Borsalar 2007 yılında CME Grubu olarak birleştirilmiştir. CME grubu 2008 yılında enerji ve değerli metal alanında opsiyon ve vadeli işlem sözleşmelerinin işlem gördüğü New York Ticaret Borsası’nı da (New York Mercantile Exchange – NYMEX) satın almıştır.
Tahmin edileceği gibi CME grubun geniş bir emtia yelpazesi bulunmaktadır. grupta piyasalar bazında işlem gören ürünlerine bakıldığında en yoğun ürün grubu CME piyasasında yer alır. COMEX piyasası ise metallere dayalı ürünlerin işlem gördüğü piyasadır.
Hisse senedi endekslerine dayalı ürünler grubunda; S&P, NASDAQ, Dow Jones, Nikkei, MSCI, FTSE.
Faiz oranına dayalı ürünler grubunda; ABD Hazine Tahvilleri ve çeşitli Hazine tahvilleri, endekslere dayalı borçlanma araçları, şirket bonoları, ipotekli konut finansmanı sistemine dayalı ürünleri araçları.
Dövize paritesine dayalı ürünlerde; 20 farklı para birimine dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri.
Ekonomik durum ürünler; ekonomik göstergelere bağlı olarak korunma ve yatırım imkanı sunan araçlar.
Gayrimenkul endekslerine dayalı ürünler; ABD’nin 20 metropolündeki emlak fiyatlarını yansıtan bir göstergedir.
2000 yılı Mayıs ayında bazı enerji şirketleri ve global bankaların ortaklığı ile tezgah üstü enerji piyasası konusunda çalışmak amacıyla Intercontinental Exchange (ICE) kurulmuştur. 2001 yılında da borsa faaliyetlerini genişleterek Uluslararası Petrol Borsası’nı (International Petroleum Exchange – IPE) satın alınmıştır. Daha sonra borsanın Avrupa birimi olan ICE Futures Europe oluşturulmuştur. 2003 yılında ise ICE ile Avrupa İklim Borsası (European Climate Exchange – ECX) işbirliğine girilmiştir. Intercontinental Exchange Avrupa, ABD ve Kanada başta olmak üzere dünyanın birçok yerinde faaliyet göstermektedir.
Piyasada işlem gören ürünler ise;
Londra merkezli ICE Futures Exchange piyasasında, ağırlıklı olarak enerji ürünleri işlem görmektedir.
Petrol ve türevleri ürün grubunda ham petrolün yanında çeşitli petrol türlerine dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri bulunmaktadır. kontratların büyüklüğü genellikle yaklaşık olarak 190 m3’dür. Doğalgaz grubu ise, İngiltere özelinde ürünler bulunmaktadır. bunlardan birisi doğalgaz alım – satımının yapıldığı sanal bir platform olan İngiltere Ulusal Dengeleme Noktası’ndaki (National Balancing Point) işlemlerin sonuçlarına bağlı olarak fiziki teslimatın yapıldığı İngiltere doğalgaz vadeli işlem sözleşmeleridir.
Aynı zamanda İngiltere elektrik enerjisi vadeli işlem sözleşmeleri bulunmaktadır. Kömür grubu ise, referans olarak Güney Afrika’nin Richards Bay ile Hollanda’nin Rotterdam bölgelerindeki teslimatın referans alındığı, 1 ton büyüklüğe sahip kömür sözleşmeleridir.
Asya Emtia Borsaları
Coğrafi anlamda büyük bir kıta olan Asya kıtasında, doğal kaynaklar ve verimli araziler sebebiyle önemli bir emtia çeşitliliği vardır. Bu emtialar finansal anlamda borsaları gelişmiş ülkelerde işlem görmektedir. ekonomik büyümesi ile dikkat çeken Rusya, Hindistan ve Çin emtia borsalarının yanında, dünyanın en gelişmiş ülkelerinden olan Japonya emtia borsaları bulunmaktadır.
Rusya İşlem Sistemi Menkul Kıymetler Borsası (RTS)
Rusya’da yer alan yerel borsaların tek bir sistem üzerinde işlem yapması için 1995 yılında tezgah üstü piyasa olarak kurulmuş bir borsa olan RTS, 1997 yılında kar amacı gütmeyen organize olmuş bir borsa yapısına geçmiştir. Borsada döviz, hisse senedi ve tahvil, vadeli işlem ve opsiyon (FORTS) olmak üzere 3 piyasa yer almaktadır. FORTS’da çeşitli emtialara dayalı ürünler işlem görmektedir. FORTS’da işlem yapabilmek için kurumların, türev işlemleri lisansına sahip olması gerekmektedir.
FORTS’da işlem gören türev ürünler;
Hisse senedi ve endeksler,
Altın, gümüş, şeker, benzin ve petrol.
İşlem gören emtiaya dayalı ürünlerden benzine dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde, fiziksel teslimat söz konusudur. Aynı zamanda şekere dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde de fiziksel teslimat vardır. Altın ve gümüş vadeli işlem ürünlerinin kontrat büyüklükleri 1 ve 100 onstur. Petrol vadeli işlem sözleşmelerinin büyüklüğü ise 1.6 m3’dür ve fiyatlar varil başına Amerikan dolarıdır.
Kasım 2003 yılında Hindistan’ın finans şehri olan Mumbai’de faaliyet göstermeye başlamıştır. Hindistan’da borsa faaliyetleri ile ilgilenen Financial Technologies şirketi tarafından kurulmuştur ve zaman içerisinde stratejik ortaklılara imza atılmıştır. Hindistan Çoklu Emtia Borsası’nda 50 çeşidin üzerinde emtia işlem görmektedir.
İşlem gören ürünler;
Değerli madenler; altın, gümüş ve platine dayalı vadeli işlem kontratları.
Altına dayalı vadeli işlem kontratlarının büyüklüğü 8 gr, 100 gr ve 1 kg.dır.
Gümüşe dayalı vadeli işlem sözleşmelerinin büyüklüğü 5 kg ve 30 kg.dır.
Platine dayalı vadeli işlem sözleşmeleri ise gümüş sözleşmeleri ile aynı büyüklüğe sahiptir.
Şanghay Vadeli İşlemler Borsası’nın öndüzenleyici bir yapısı vardır. Bu borsada iki tip üyelik söz konusudur. Birincisi, sadece aracılık yapan aracı kurumlar; ikincisi kendi hesaplarına işlem yapan ticari kurumlardır. Yabancı kurumlar ise yerel borsalara üye olamamaktadır ve borsanın 200’ün üzerinde üyesi mevcuttur.
Borsada 4 farklı ürün grubu vadeli işlem sözleşmeleri işlem görmektedir:
Metal ürünler; fiziki teslimat söz konusudur. 5 ton büyüklüğe sahip kontratlar, alüminyum, çinko ve elektrik devrelerinde kullanılan bakır katotlara dayalıdır. 10 ton kontrat büyüklüğüne sahip olan çelik çubuk ve tele dayalı kontratlardır.
Ormancılık; doğal kauçuğa dayalı 5 ton büyüklüğe sahip ve fiziki teslimatlı vadeli işlem sözleşmeleridir.
Petrol; 10 ton büyüklükte ve fiziki teslimata dayalı fuel oil ürünleri.
Değerli metaller; altına dayalı 1 kg. büyüklüğünde ve fiziki teslimat esaslı vadeli işlem kontratlarıdır.