Finans piyasalarının tarihine bakıldığında yüzyıllardır benzer gelişmelerin tekrarlandığı görülebilir. En şaşırtıcı benzerlik ise piyasa aşırılıkları ve ardından gelen büyük çöküşlerdir.
Borsaların aktif olmaya başladığı 1700'lü yıllardan günümüze kadar sayısız piyasa balonunun oluştuğu, hem de bu balonların oldukça benzer özellikler gösterdikleri bilinmektedir.
Bazı yatırımcılar piyasanın akıl almaz koşullarına kendilerini kaptırmışken bazılarının ise aklında her zaman aynı soru vardır,"Piyasada balon var mı?"; fakat kimse aşırılıklar yaşanırken bu soruyu yüksek sesle dile getirmeye cesaret edemez. Piyasa aşırılıkları devam ederken aksini söyleyenler de zaten pek sevilmez, sonunda da büyü herkesi etkisi altına alır ve her şeyin yolunda olduğu düşüncesi hakim olur.
Piyasa balonlarının tarihsel döngüsüne bakıldığında 30 yılda bir oluştukları görülebilir. Şahsi düşüncem ise iletişim teknolojisindeki gelişmeler ile bu sürenin günümüzde oldukça kısaldığı yönündedir. Nokta com balonundan hemen 8 yıl sonra bir mortgage krizi yaşanması da bu görüşü destekler niteliktedir.
Bu yazıda ekonomist Hyman Minsky'nin tarih boyunca oluşan piyasa balonlarının ortak özelliklerinden yola çıkarak oluşturduğu "piyasa balonlarının ön koşulları" na yer verilmiştir;
1. Finans ve Teknolojide Devrim Yaşanması
Dünya'da yaşanan önemli bir yenilik, eski bir teknolojinin yerini alan ve insanların ilgisini çeken devrim niteliğinde bir gelişme ya da bunların dışında finans sisteminde yaşanan köklü bir değişim balonların ilk ön koşulu olarak sayılmaktadır.
Bu tür gelişmeler insanları heyecanlandırmakta ve insanların tüm beklentilerini derinden değiştirmektedir. Geçmişe gidersek nokta com balonu öncesinde internet ve bilişim sektöründe yaşanan gelişmeler ya da daha da eski tarihlerde büyük buhran öncesi yaşanan icat dönemi bu ön koşula örnek gösterilebilir.
2. Kolay ve Ucuz Borçlanma İmkanları
Kolay borçlanma olanakları daha fazla paranın piyasaya girebileceği anlamına gelmektedir, yani tasarruf yapmanın modası geçmiştir, artık alınan borçlarla spekülasyon yapmak mümkündür. Kolay ve ucuz borçlanma insanların tüm yatırım alışkanlıklarını değiştirebilir, hatalı değerlemelere neden olabilir ve varlıklara aşırı talep getirerek onların fiyatlarını inanılması güç noktalara getirebilir. Bu ön koşula kısa süre önce yaşanan mortgage krizi örnek gösterilebilir. Kolay borçlanan alt gelir grubu ve yanlış fiyatlanan konutlar sistemin çökmesine neden olmuştur.
Balonların çoğu bu likidite ortamının bozulması ve kolay para döneminin bitmesi ile patlamaktadır.
3. Kuşak Değişikliği
Daha önce de belirtildiği üzere yaklaşık 30 yılda bir derin bir kriz yaşandığı görülmektedir. Bu döngü aslında bir kuşak ve görüş değişikliğini göstermektedir. Burada anlatılmak istenen bir önceki balonun yeni nesil tarafından unutulmuş olmasıdır. Genel olarak tarih okumaya ve geçmişi araştırmaya çok meraklı olmadığımız için yeni bir balonun oluşması da çok zor olmayacaktır. Nokta com krizinin üzerinden yalnızca 15 yıl geçmiş olmasına rağmen bugün bir bilişim sektörü çalışanının bu balon hakkında çok az şey bildiğini görmeniz olasıdır ve sizi şaşırtmamalıdır.
4. Deneyimsizliğin Hakimiyeti
Balonun son evrelerinde piyasada rasyonel yatırımcılardan çok eğitimsiz ve yeni yatırımcıların olduğu görülebilir. Deneyimsiz yatırımcıların yapacakları varlık değerlemeleri, risk ve getiri algıları muhtemelen hatalı olacaktır. Tek istedikleri aldıkları varlıkları yeni gelen daha deneyimsiz bir yatırımcıya daha pahalıya satmak olacaktır. Burada ilginç olan ise tarihsel deneyimlerde eğitimli ve deneyimli yatırımcıların da giderek kalabalığa uyum sağlamalarıdır.
Aşırılıklar ve ardından gelen çöküşler yaşanmaya devam edecektir. Spekülatif çılgınlıkları fark etmek çoğu zaman yeterli olmayabilir, önemli olan gerekli aksiyonu alarak doğru zamanda piyasanın dışında kalmaktır. Piyasa aşırılıklarını fark ettiğiniz dönemlerde bu yazıdaki kontrol listesinden yardım almayı ve erken davranmayı unutmayınız.
Son olarak piyasa coşkuları ve çöküşleri ile ilgilenenler için aşağıdaki kitapları tavsiye ederim;
Olağanüstü Kitlesel Yanılgılar ve Kalabalıkların Çılgınlığı / Charles Mackay & Joseph De La Vega
Yatırımın Dört Temel Taşı / William Bernstein
Şeytan Sofrası / Edvard Chancellor
Etiketler Risk Davranışsal Finans
Rekabet Destek ve direnç Yatırımcı Psikolojisi CDS Melek Yatırım Deflasyon Makroekonomi GYO Gelir Dağılımı Almanya Altın Tahvil Portföy Yönetimi Para Politikası Borsaya Giriş Dolar Endeksi Mikro Ekonomi Değerleme Yöntemleri Zew Endeksi PMI