ARMUDUN TOPRAK İSTEKLERİ VE GÜBRELENMESİ. Yrd. Doç. Dr. Mehmet ZENGİN - PDF
1 ARMUDUN TOPRAK İSTEKLERİ VE GÜBRELENMESİ Yrd. Doç. Dr. Mehmet ZENGİN
2 Armudun İklim İstekleri Armut bir ılıman iklim meyve türüdür. Elmaya göre soğuklara karşı daha az dayanıklıdır. Bu nedenle kuzey yarım kürede üst yetişme sınırı elma sınırının güneyinde kalır. Deniz seviyesinden yükseklik bakımından da elma kadar yükseklere çıkamaz. Armut çeşitleri arasında soğuklara dayanıklılık bakımından farklılıklar bulunmaktadır. Soğuklara en dayanıklı çeşit B. d Anjou dur. Buna karşılık Williams soğuğa en dayanıksız bir çeşittir.
3 Armudun İklim İstekleri Genel olarak sıcaklığın -30 o C den daha soğuk olması halinde zarar görür. Böyle yerlerde ticari armut bahçelerinin kurulması sakıncalıdır. Armudun hem gövde ve dalları, hem de tomurcukları elmanınkilere göre soğuklara karşı daha dayanıksızdır. Armut ağaçlarının geneli -11 o C de zarar görürler. Patlamak üzere olan çiçek tomurcukları -3.9 o C, açmış çiçekler ise -2.2 o C ye yarım saat kadar dayanabilirler. Buna karşılık küçük meyvelerin dayanabileceği sıcaklık ise -1.1 o C dir.
4 Armut, elmaya göre daha yüksek bir ortalama sıcaklık ister. Serin bölgelere iyi adapte olmuş çeşitler de vardır. B. Bose, D. du Comice ve Conference armutları bunlara örnektir. Hava nispi nemi bakımından genellikle elma kadar seçici değildir. Ancak nemli yerlerde yetişen bazı çeşitlerde meyve kalitesi ve düzgünlüğü daha iyi olmaktadır. Armut ağaçlarının kış dinlenme ihtiyacı elmaya göre daha azdır. Kış dinlenme süresi genelde 7.2 o C nin altında saat arasında değişmektedir. Yapılan araştırmalara göre, bu süre yerli bir çeşit olan Ankara armudunda 749 saat, Göksulu armudunda ise 1893 saat olarak belirlenmiştir. Kışın yeteri kadar soğuklanma ihtiyacı karşılanmamış armut ağaçlarında çiçeklenme periyodu uzun sürer, çiçeklenme gecikir, düzensiz olur ve verim düşer.
5 Armutlar genel olarak -30 o C ye kadar dayanırsa da don olayının uzun sürmesi ve ağaçların nemli topraklar üzerinde bulunması zararı artırır ve sürgün uçlarının donmasına neden olur. Armut çiçeklerinin ilkbahar geç donlarından etkilenme ihtimali fazladır. Bu nedenle de bahçeler soğuk havanın çöktüğü çukur yerlerde kurulmamalıdır.
6 Armudun Toprak İstekleri Armut ağaçları genellikle toprak bakımından fazla seçici değildir. Toprak ne kadar derin, geçirgen, sıcak ve besin maddelerince zengin olursa ağaçların gelişmesi ve verimi o kadar iyi olur. Toprak isteği kullanılan anaca göre değişir. Kuru, sığ ve taşlı topraklarda armutların meyveleri kumlu ve bozuk şekilli olur. Ağır ve nemli topraklarda ise sofralık armutların meyve eti kaba ve yavan olmaktadır. Böyle topraklarda kışlık armutlar iyi olgunlaşmaz ve depoda muhafaza süresi azalır. Derin, geçirgen ve tınlı topraklar armut yetiştiriciliği için uygundur. Kireçli topraklarda ayva kloroz göstermesi nedeniyle armutta anaç olarak kullanılmamalıdır.
7 Armut çok farklı toprak koşullarına uyum sağlayabilen bir meyve türüdür. Ilıman iklim meyve türleri arasında ağır ve havalanması zayıf topraklara en toleranslı olanıdır. Armut en az cm toprak profili olan ve altta geçirgen bir tabaka bulunan topraklardan hoşlanmaktadır. Armut bahçesi kurarken en kaçınılması gereken topraklar sığ, kireçli veya alt toprak tabakasına doğru yüksek oranda kireçli su bulunduran topraklardır ki bu yerlerde ayva anacı üzerine aşılı armutlar demir noksanlığından büyük oranda zarar görürler. Armut ağacı toprakta yüksek organik madde istediğinden organik maddece zayıf topraklar iyi yanmış ahır gübresi ile gübrelenmelidir.
8 Su ve rüzgar erozyonunun olduğu bölgelerde armut bahçelerinde devamlı veya geçici örtülü toprak işleme yöntemi kullanılır. Örtü bitkisi sayesinde toprağın taşınması durdurulmuş olmaktadır. % 5 veya daha fazla meyilli arazilerde ise teraslama yapmak gerekir. Erozyon tehlikesi ve yeterli yağışı olmayan yerlerde bahçe toprağı bir yıl içerisinde genelde dört farklı dönemde işlenerek yabancı otlardan temizlenir ve havalandırılır. Sonbaharda hasattan sonra Ekim ve Kasım aylarında toprak çift yönlü sürülerek cm derinliğinde işlenir. Bu işlemede toprak kesekli bırakılır. Toprağı sürmeden önce eğer yanmış ahır gübresi verilecekse bu gübre toprak yüzeyine yayılır. Sonra toprağı işlemek suretiyle gübre toprağa gömülür.
9 İklim ve toprağın tava gelme durumuna bağlı olarak Şubat sonu veya Mart ayında toprak ikinci defa yine iki kat cm derinliğinde sürülür. Pulluğun yanaşamadığı ağaçların dipleri bel veya çapa ile işlenir. İkinci toprak işlemesi sırasında eğer varsa örtü bitkileri toprağa gömülür. İlkbaharda yabancı otlar hızlı bir şekilde büyüdüğünden bahçeler kısa sürede yeniden otlanır. Bu nedenle bölgeye göre değişmekle birlikte Mayıs veya Haziran ayında bahçe ilkbahar başında olduğu gibi üçüncü defa sürülür. Diskaro veya tırmık çekilerek toprak yüzeyi düzeltilir ve sulama kanalları açılır veya boruları döşenir.
10 Sulanan bahçelerde yaz mevsiminde yeniden ot gelişir. Böyle bir durumda eğer toprak sürülürse sulama sistemi bozulur. Bunların yeniden yapılması gerekir. Bu durum ise masrafı artırır. Bu nedenle toprağı sürmek yerine ot biçmekle yetinilebilir veya yabancı ot ilacı kullanılarak otların gelişmesi önlenir. Armut ağaçlarının dağınık olarak yetiştirildiği yerlerde ağaçların dipleri taç izdüşümü kadar veya daha geniş bir yüzey olacak şekilde yılda birkaç kez işlenebilir.
11 Armudun Gübrelenmesi Her yıl vegetatif büyüme ve meyve teşekkülü yoluyla topraktan alınan besin maddelerinin tekrar toprağa geri verilmesi gerekir. Armut ağaçlarının sağlıklı büyümesi ve iyi ürün vermesi için gübreleme yapılmalıdır. Armut bahçelerinin gübrelenmesinde ahır gübresi, yeşil gübreler ve yapay gübreler kullanılır. Ahır gübresi bir yandan bünyesinde bulunan humus sayesinde toprağın fiziksel özelliklerini düzeltirken diğer yandan da toprağa azot, fosfor, potasyum, demir, çinko gibi besin elementleri kazandırır.
12 Armut bahçelerine 3-4 yılda bir dekara 3-4 ton yanmış ahır gübresi uygulanmalıdır. Gübre sonbaharda bahçe içerisinde dağıtılır ve bekletilmeden sürülerek toprağa gömülür. Eğer gübre uzun süre toprak yüzeyinde bekletilirse besin maddesi kayıpları söz konusu olur. Toprağın fiziksel yapısını iyileştirmek ve toprağa azot kazandırmak amacıyla bezelye, bakla, fiğ, çayır üçgülü ve korunga gibi bitkiler yeşil gübre olarak kullanılır. Bu bitkiler sonbahar başında bahçede sıralar arasına ekilir ve izleyen ilkbaharda toprak işlemesi yapılarak toprağa gömülür.
13 Armut bahçelerinde ahır gübresi ve yeşil gübre gibi doğal gübreleri desteklemek için yapay gübreler de kullanılır. Bu amaçla en fazla kullanılan gübreler azot, fosfor ve potasyumlu gübrelerdir. Azotlu gübrelerin bir kısmı ve potasyumlu gübreler bölgelere göre değişmekle beraber Şubat ve Mart aylarında toprağa verilir. Azotlu gübrelerin kalanı Nisan ve Mayıs aylarında verilmelidir. Fosforlu gübrelerin ise sonbaharda ahır gübresiyle birlikte verilmesi daha uygundur. Bunun için önce fosforlu gübre toprak yüzeyine serpilir. Üzerine yanmış ahır gübresi verilerek birlikte toprağa gömülür.
14 Çiftlik gübresinde bulunan bakteriler organik materyali parçalayarak karbon dioksit (CO 2 ) gazı oluştururlar. Bu gaz da topraktaki su ile birleşerek karbonik asidi (H 2 CO 3 ) meydana getirir. (CO 2 + H 2 O H 2 CO 3 ). Ahır gübresindeki organik asitler ile karbonik asit uygulanan fosforlu gübrenin topraktaki kireç tarafından çözünmez duruma dönüşmesini engeller. Verilecek gübre miktarları toprağın yapısına, ağaçların yaşına, gelişme durumuna ve alınan ürün miktarına göre değişmektedir. En güvenilir yöntem bahçeden Kasım ayında alınacak toprak ve Temmuz-Ağustos ayında alınacak yaprak örneklerinin analiz sonuçlarına göre uygun gübre çeşidi ve miktarının kullanılmasıdır.
15 Tablo 1. Armut Yapraklarında Bazı Besin Elementlerinin Normal Sınırları Besin elementleri N (%) P (%) K (%) Ca (%) Mg (%) Fe (ppm) Zn (ppm) Mn (ppm) Cu (ppm) B (ppm) Mo (ppm) Normal sınırlar
16 Van yöresinde armut bahçelerinin beslenme sorunlarını belirlemek amacıyla yapılan bir araştırmada 36 farklı bahçeden alınan yaprak analiz sonuçlarına göre, armut bahçelerinin % 72 si azot, % 14 ü fosfor, % 47 si potasyum, mangan ve çinko içeriği yönünden fakir bulunmuştur. Ayrıca toprakların kireç ve kil içeriği ile yaprakların mangan içeriği arasında önemli negatif ilişkiler bulunmuştur (Tüfenkçi ve ark. 2002). Dekarından 2 ton meyve alınan bir armut bahçesine yılda 11 kg N, 7 kg P 2 O 5 ve 12 kg K 2 O önerilmektedir. Bunların ticari gübre olarak yaklaşık miktarları 52 kg % 21 lik amonyum sülfat, 16 kg % 43 lük triple süper fosfat ve 24 kg % 50 lik potasyum sülfata karşılık gelmektedir. Bahçe toprağı çok kireçliyse triple süper fosfat yerine mono amonyum fosfat (MAP) gübresi (14.5 kg/da) önerilmektedir.
17 Armudun azotlu gübrelenmesinde önemle dikkate alınacak konunun ateş yanıklığı olduğu bildirilerek aşırı azotlu gübreleme nedeniyle artan sürgün büyümesi sonucunda bu hastalığın arttığı ifade edilmiştir (Childers 1976). Genel olarak armut için g N/ağaç hesabıyla yapılacak azotlu gübrelemenin yeterli olacağı (Özbek 1978), bahçelere her üç yılda bir azotun 1/3 ü kadar fosfor uygulanmasının fosfor ihtiyacını karşılayacağı, potasyum içeriği yetersiz olan topraklarda her iki yılda bir azotun 1/2-1/3 ü kadar potasyum verilebileceği belirtilmiştir (Başar 2001).
18 Toprağın özelliklerine ve ağaçların gelişmesinde görülen aksamalara göre diğer besin elementlerine, özellikle demir ile çinkolu gübrelere de ihtiyaç duyulabilir. Bilhassa kireçli topraklarda yetiştirilen ağaçlarda görülen demir ve çinko noksanlıkları sonbaharda veya Şubat ayında dekara 5 er kg demir sülfat ve çinko sülfat gübresi uygulamakla giderilebilir. Veya yazın demirli ve çinkolu şelat gübreleri suda eritilerek ağaç diplerine verilebilir. En doğru yol ağacı topraktan beslemektir. Ancak bunun yanında hızlı çözüm için kaliteli yaprak gübreleri ile yazın noksanlık görüldüğünde 2 hafta ara ile birkaç kez yapraktan gübreleme de yapılabilir. Damla sulama yapılan armut ve elma bahçelerinde su ile birlikte (fertigasyon) makro ve mikro besin elementli gübreler erimiş vaziyette mevsim, toprak özellikleri, gelişme durumu, verim durumu ve ağacın yaşına göre değişen oranlarda uygulanabilirler. Değişik verim dönemlerine göre armut bahçelerinde uygulanacak saf besin madde miktarları Tablo 2 de verilmiştir (Hilkenbaümer 1953).
19 Tablo 2. Armut Ağaçlarına Değişik Verim Dönemlerinde Uygulanacak Saf Besin Madde Miktarları (kg/da) Ürün verinceye kadar Orta seviyede ürün Çok yüksek seviyede ürün N P 2 O 5 K 2 O N P 2 O 5 K 2 O N P 2 O 5 K 2 O
20 Armudun Sulanması Yıllık yağışın yeterli olmadığı yerlerde ayva üzerine aşılı armut ağaçları iklim ve toprak şartlarına göre değişmekle beraber genellikle Mayıstan Eylül ayı sonuna kadar olan sürede sulanır. Sulama ağaçların isteklerine göre gün aralıklarla yapılır. Kumlu ve süzek topraklarda iki sulama arasındaki süre daha kısa tutulur. Armut çöğürüne aşılı ağaçlar daha seyrek olmak şartıyla ayvaya aşılı olanlar gibi sulanmak isterler. Ahlata aşılı olanların su ihtiyacı daha azdır. Ahlat anacı esasen sulama imkanı olmayan yerlerde kullanıldığından bu anaca aşılı ağaçlar sulanmadan da yetiştirilebilirler.
21 Sulama meyve kalitesini yükseltir. Ağaçların vejetasyon gelişmeleri üzerine olumlu etki yapar. Fazla sulanan kışlık armutların depolarda muhafaza süresi kısalır. Sulanmayan ve ahlat üzerinde yetişen ağaçların meyveleri daha küçük ve kumlu olur. Ayrıca bunlarda şekil bozuklukları da görülür. Yüksek toprak nemi ile hava nemi meyvelerin düzgün şekilli olmasını sağlarlar.
22 Armut yapraklarında azot noksanlığı Armut yapraklarında potasyum noksanlığı
23 Armutlarda kalsiyum noksanlığından ileri gelen acı benekler Armut yaprak ve meyvelerinde demir noksanlığı
24 Armutlarda bor noksanlığı nedeniyle meydana gelen mantarlaşmalar Armutlarda bor noksanlığı
25 Armut yapraklarında magnezyum noksanlığı Armut yapraklarında mangan noksanlığı