Anasayfa / DİNİMİZ İSLAM / HUZUR İÇİNDE OLAN NEFİS (NEFS-İ MUTMAİNNE)
admin Nisan 8, 2015	DİNİMİZ İSLAM, Elmalılı'dan inciler, Güncel, İMAN ESASLARI Yorum Bırak 1,072 görüldü
(Allah, şöyle der:) “Ey huzur içinde olan nefis!” “Sen O’ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön!” “(İyi) kullarımın arasına gir.” “Cennetime gir.” (Fecr 89/27-30)
“Ey nefs-i mutmainne (huzura ermiş nefis)!” Sözün gelişi bu hitabın da o gün olacağını anlatıyor. “dön” emrinin de derhal olmayıp ilerde olacağı açıktır. Onun için tefsirciler bunun, “diyecek” fiili takdir edilerek hikaye şeklinde zikredilmiş olduğunu söylemişlerdir.
Bu ifade üslubu Kur’ân’ın i’cazı yönlerinden birisidir. Bunda dinleyici derhal geleceğe hazırlayacak bir telkin vardır. Yani o gün kâfir insan hakikatı anlayıp “keşke hayatım için takdim etseydim” diyecek; öyle olmayıp hakkı önce anlamış, iman etmiş, kalp huzurunu iman ve ihlas ile Rabb’ine hayır takdim etmede bulmuş olan her mutmain nefse de yüce Rabb’i diyecek ki, ey o nefs-i mutmainne!
” Dön Rabbine, hem razı olmuş, hem de kendisinden razı olunmuş olarak.” Öyle bir halde dön ki, Rabbinden hoşnut, Rabbin de senden hoşnut. “Allah onlardan razı olmuş, onlar da Allah’tan.” (Mâide, 5/119)
“Dön de gir kullarımın içine”. bana ihlas ile kulluk eden, sadece bana kul olma özelliğiyle diğerlerinden ayrılan samimi salih kullarımın zümresine katıl. “Kim Allah’a ve peygamberine itaat ederse, bu gibi kimseler, Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle, sıddıklarla, şehitlerle, iyilerle birliktedir. Onlar ne güzel arkadaştırlar.”(Nisâ, 4/69);
” Ve gir cennetime onlarla beraber.” Tefsircilerin açıkladığı diğer bir mânâ ile: Kendime yaklaştırdığım kullar sırasına dizil ve onların nurlarıyla parla. Zira kutsal, temiz ruhlar yani nüfus-ı zekiyye, karşı karşıya konmuş aynalar gibi karşılıklı olarak birbirlerine yansıdıkça nurları artar. Diğer bir mânâ ile, bedenlere gir, onlarla birlikte sevap yurduna dahil ol.
Nefs, bir şeyin kendisi denilen zat ve hakikatıdır. Nitekim “o, binefsihi kâim” denilir. Bizatihi, yani kendi kendine duruyor demektir. İnsanın nefsi de “ben” dediği zat ve hakikati, “kendisi”dir ki, kendisine muhtelif halleri içinde vahdetle “bir” şuuru, duygusu vardır. Bu itibar ile biri şair, yani duyan ve hisseden, biri de meş’ur, yani duyulan ve hissedilen olmak üzere iki özelliği vardır. Nefsin hakikati bu iki özelliğin bir olma ve uyuşma noktasındadır. Bununla beraber uyku, gaflet, baygınlık, ölüm hallerinde olduğu gibi birbirlerinden ayrılan bu özelliklerden her biri itibariyle dahi düşünülür de bazan yalnız hissetme, bazan soyut ayırma gücü ve idrak ile irade başlangıç ve ilkesi olarak kendisiyle başkasını hissederek ayırt eden veya birleştiren ruha dahi nefs denilir ki, hisseden nefis veya şehvani nefis, idrak eden nefis veya düşünüp söyleme özelliği olan nefis denilmesi bundandır.
Bu mânâda nefse dilimizde “can” tabir edilir. Duyan insan ile duyulan insan arasına perde girebildiği, yani insanın duygusu ile duymuş olduğu şeyin her zaman uyuşmayıp ayrılabildiği de kesin ve muhakkaktır. Demek ki insanın nefsiyle uyum sağlaması, bir olma ciheti kendisinde değil, kendisinin üstünde bulunan bir hakikattedir ki o, insanın ve herşeyin Rabb’i olan yüce Allah’tır. “Bilin ki Allah kişi ile kalbi arasına girer. Siz ancak onun huzurunda toplanacaksınız.”(Enfâl, 8/24) buyurulduğu üzere yüce Allah kişi ile kalbinin arasına perde olur. Onun için insanlar hep ona haşr olunur, ona toplanır.
“De ki: Ruh, Rabb’imin emrindendir.”(İsrâ, 17/85) kriterince ruh, Rabb’in emri olduğu gibi, “Allah o canları, öldükleri sırada, ölmeyenleri de uykularında alır.”(Zümer, 39/42) buyurulduğu üzere insanın ruhu, şuuru kendinden ayrıldığı ölüm ve uyku sırasında nefisleri alan Allah’tır. Onun için insan kendinden geçtiği zaman, kendini kendinde duymaz olmakla yok olup gitmiş değil, ruhu ve bütün hakikatı ile geri gidip Allah’a dönmüştür. O vakit artık insan kendisini kendinde değil, ancak Rabb’inin huzurundaki bütün hakikatiyle duyacak, ona göre ya azap görmüş veya razı olmuş ve razı olunmuş olacaktır.
Artık ebedi ve sonsuz olan bu azap veya hoşnutluğa göre, hiç kuşkusuz, birkaç günlük dünya azap ve lezzetleri hiçtir. Kısacası insanın nefsi, hisseden ve hissedilen her iki özelliğiyle “ben” dediği zat, hakikatidir. Yalnız idrak etmesi özelliğiyle ruha da denilir. Onun için burada çokları zat mânâsına, bazıları da ruh mânâsına anlamışlardır. Şu halde nefs-i mutmainne, huzura ermiş zat veya ruh demek olur.
Razi der ki: İtmi’nan, yerleşip sabitleşmedir. Bu yerleşip sabitleşmenin nasıl olduğuna dair birkaç vecih vardır: BİRİNCİSİ: Hiçbir kuşku bulunmayacak şekil de hakka yakinen inanma zevkine ermektir. Nitekim, “Fakat kalbimin iyice yatışması için”(Bakara, 2/260) âyetinden maksat budur. İKİNCİSİ: “Bunlara bir korku yoktur, bunlar mahzun da olmazlar.”(Bakara, 2/112) mânâsınca korku ve hüzünden sarsılmayacak şekilde güven elde etmektir. Bu güven duygusu ise ölüm sırasında, öldükten sonra dirilme sırasında ve cennete girerken “Korkmayın, mahzun da olmayın, vaad olunduğunuz cennetle sevinin.”(Fussilet, 41/30) hitabı işitilmekle olur. ÜÇÜNCÜSÜ: Kur’ân ve delil, bu kalp huzurunun ancak Allah’ı zikirle elde edileceği hususunda mutabıktır.
Kur’ân, “Bilin ki, kalpler ancak Allah’ı zikir ile huzur bulur.”(Ra’d, 13/28) diyor. Bunun delili de iki vecih iledir. Birisi, akıl kuvveti sebep ve neticeler silsilesinde ilerledikçe kendiliğinden mümkün olan herhangi bir sebebe ulaşsa akıl buna başka bir sebep arar. Onunla durup kalmaz. Devamlı şekilde her şeyden daha üstün olanına geçer. Bu ilerlemede ta bütün ihtiyaçların kesildiği ve bütün zaruretlerin sona erdiği varlığı kendinden, kendiliğinden olması vacip olan varlığına ulaşıncaya kadar gider. Onun önünde ihtiyaç durduğu için akıl da durur ve onunla kalbi yatışır. Akıl kuvveti mümkün olan şeylerden herhangi bir şeye dönmüş ve bakmış ise onda durup sabitleşmesi imkansızdır. Varlığı vacip olan Allah’ın azametine bakıp hepsinin ondan olduğunu bildiği zaman da ondan, başkasına geçmesi imkansızdır. Bir de, kulun ihtiyaçları sonsuzdur. Allah’ın yardımı olmadıkça da, Allah’ın dışındaki her şeyin devamı ve kuvveti sonludur. Sonsuz olan şeyler sonlu şey ile telafi edilip giderilemez. Onun için kulun sonsuz olan ihtiyacı karşılığında Allah’ın sonsuz olan kemali gerekir ki, huzur ve sükunet olabilsin.
O halde sabit olur ki, her kim Allah’ı tanımayı Allah’tan başka bir şey için seçerse onun içi huzur bulmuş değildir. Onun nefsi, nefs-i mutmainne değildir. Ama her kim Allah’ı onun dışında bir şey için olmayarak seçerse işte o nefs-i mutmainnedir. Böyle olan her kimsenin ise yalnızlığını gidermesi Allah ile bir olmak suretiyle olur. Şevk ve arzusu Allah’a, beka ve devamı Allah’ta, konuşması Allah iledir. Onun için bu kimse dünyadan ayrılacağı sırada kuşkusuz “Rabb’ine razı olmuş ve razı olunmuş olarak dön.” hitabına muhatap olur.
Bu öyle bir sözdür ki bundan insan ancak ilâhî fikir kuvvetinde, her şeyden el ayak çekip Allah’a yönelme ve sırf onunla meşgul olma hususunda kemale ulaştığı zaman istifade eder. Demek ki nefs-i mutmainne esasen istikrarı olmayan ve kendileri ihtiyaçtan kurtulmuş bulunmayan sebep ve netice silsilele rinden geçip bizzat etkili olan en yüce ilk unsuru tanımaya yükselerek onu tanımak gayesinde karar kılan ve varlığında ve diğer hallerinde onun dışındakilere ihtiyaç hissetmeyerek ona ancak onun için tevhid ve ihlas ile itaat edip boyun eğen nefis demektir ki bu tanıtmanın özeti “Hayır, her kim Allah’ı görüyormuş gibi ona ibadet edici olduğu halde kendini Allah’a teslim ederse, işte onun mükafatı Rabb’i katındadır. Bunlara bir korku yoktur, bunlar mahzun da olmayacaklardır.”(Bakara, 2/112) mânâsı üzere Allah için İslâm ve ihsan ile korku ve hüzünden kurtulmaya kesin inancı, “Öyle insanlar var ki, Allah’ın rızasını elde etmek için canını bile verir.”(Bakara, 2/207) mânâsı üzere nefsini yalnız Allah’ın rızasını arayıp bulmaya bağlayarak hayvani tabiattan, kötülüğü emreden nefsin sıkıştırmasından, ayıplanan nefsin ayıplamasından, Allah’ın dışındakilere esir olma bağlarından kurtarıp ilâhî ahlâk ile ahlâklanarak Allah yolunda mal ve canıyla yetişebildiği hayrı yapacak gerçek hürriyeti kazanma kararıdır. Nitekim bundan sonraki sûrede “O, bir köleyi azat etmektir.”(Beled, 90/13) âyeti ile bu mânâ açıklığa kavuşturulmuştur.
Hakk’a gönül huzuru ile inanmış, hiçbir şüphe ve kuruntu çalkalamayacak şekilde kesin inanç serinliğine ermiş nefis, yahut hiçbir korku ve üzüntünün sarsmıyacağı güvene kavuşmuş nefis diye tarif de onun birer ifadesidir. İbnü Cerir’in nakline göre, İbnü Abbas: “Nefs-i mutmainne, tasdik edici nefistir”; Katade: Allah’ın vaadi ile gönlü huzurlu, sözünü tasdik edici nefistir”; Mücahid: “Allah’ın, kendisinin Rabbi olduğunu tasdik edip buna iyice inanmış ve her yaptığı işte onun emrine teslim olmuş ve boyun eğmiş nefistir.” demişlerdir. Diğer bir ifade ile; “Allah’ın, Rabb’i olduğuna inanmış, gönlünü ancak ona vermiş, kalbi onun emriyle çarpar, Allah’a dönmüş ve boyun eğmiş nefis.”
Başka bir ifade ile, “Allah’a kavuşacağına yakinen inanmış, gönlü onunla çarpar”. diye rivayet olunan tefsirler de, “Gerçekten mümin olanlar o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir. Onlara âyetleri okunduğu zaman bu onların imanlarını artırır. Bunlar yalnız Rab’lerine tevekkül ederler.”(Enfal, 8/2), “İşte sizin ilâhınız tek bir ilâhtır. O halde yalnız ona teslim olunuz. İtaatkâr ve alçak gönüllü olanları müjdele. Allah anıldığı zaman onların kalpleri titrer. Başlarına gelenlere karşı da sabırlıdırlar. Onlar namazlarını kılarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan harcarlar.”(Hacc, 8/2) ve “Tevbe ile Rabb’inize dönün.”(Zümer, 39/54) gibi âyetlerin mânâlarına da işaret ederek birbirlerini tamamlayan tariflerdir.
Tasavvufçuların da nefsin mertebeleri, makamları ve halleri üzerinde uzun sözleri vardır. Hatta bütün tasavvuf, “Nefsini tanıyan Rabb’ini de tanımış olur.” düsturuyla onun üzerinde dolaşır.
Bu cümleden olarak nefsi şu mertebeler üzere sınıflandırırlar:
Nefs-i emmare (insanı kötülüğe sürükleyen nefis),
nefs-i levvame (kötülükten sonra iç huzursuzluk, rahatsızlık veren nefis),
nefs-i mutmainne (iyilikle kötülüğü ayırdeden, temizlenerek kişiyi Allah’a yaklaştıran nefis),
nefs- i radiye (razı olmuş nefis),
nefs-i merdiye (kendisinden razı olunmuş nefis),
nefs-i mülheme (ilham olunmuş nefis),
nefs-i zekiyye (temizlenmiş nefis),
“Ve amma her ne zaman Rabb’i onu imtihan ettiği zaman.” âyetleri çok cahil ve zalim olan nefs-i emmarenin cahillik ve dünya sevgisi ile zulüm, kibir, eğlenceye, mal ve makama meyil ve hırs gibi şehvani ve cismani tabiatını açıkladığı gibi sonunda “İnsan o gün öğüt almaya çalışır, fakat öğütten ona ne fayda? Ah, ne olurdu der, keşke hayatım için takdim etseydim.” ile de kendini kınayan nefs-i levvamenin tabiatı ve fakat bu kınamanın zamanı geçmiş olduğundan dolayı faydası olmayıp hükmü ebedi azap ve bağda kalmak olduğu anlatılmakla nefs-i emmare ve nefs-i levvame hükümleri gösterilmiş, sonra da vaktiyle hakkı anlayıp o mertebelerden geçip yükselmiş olan nefs-i mutmainnenin hükmü anlatılmıştır.
Nefs-i mutmainneye bu hitap ne zaman yapılacaktır? Bu hususta üç görüş vardır: Ölüm zamanında olması, öldükten sonra dirilme zamanında olması, hesap tamamlandığında olmasıdır. Sözün akışına göre, en açığı da bu denilmiştir. Çünkü sözün gelişi bunun da “Ne olaydı hayatım için takdim etmiş olaydım.” sözünün söylendiği günde ve ona karşılık olarak söylendiğini göstermektedir. Bu şekilde “dön” sözünün mânâsı, hesap görülen yerden yüce Allah’ın yardım ve ikramı ile emir buyurduğu yere dön demektir. Yahut “Hesap neticesine önem veren ve amellerin kabul olunup olunmayacağı endişesi ile meşgul olan kalbi boşaltarak yine evvelki gibi Allah’tan başkasına dönüp bakmayarak tamamiyle Rabbine dön, onu düşünmekle meşgul ol.” demek de olabilir.
Zira nefs-i mutmainnenin özelliklerinden birisi de Rabbinin huzurunda hesap verileceğine gönül huzuru ile iman etmiş olduğundan dolayı hesaba önem vermek, amellerinin kabul ve rıza görüp görmediğini düşünmektir. Gerek hesapsız ve sualsiz geçecek olsun, gerekse kolay bir hesapla geçecek olsun amellerinin hesabının tamamlandığı duyurulurken ona böyle “haydi hesap ve sual endişesinden tamamiyle sıyrıl da Rabb’ine dön” denilmesi büyük bir gönül rahatlığı verme ve müjde olduğu kuşkusuzdur. O halde “radıyye”, seni bu ebedî nimete erdiren Rabb’inden razı ve hoşnut; “merdiyye” de, Rabb’in katında rıza ve kabul görmüş, yani temiz kalbin, güzel çalışma ve gayretin nedeniyle Rabb’in da senden razı olarak, seni en büyük kurtuluş olan rıza ve hoşnutluğuna eriştirmek üzere dön demektir.
İbnü Zeyd ve daha birçokları da bu hitabın ölüm sırasında söyleneceği görüşünü benimsemişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü Cerir, İbnü Ebi Hatim, İbnü Merduye ve “Hılye”de Ebu Nuaym İbnü Cübeyr’den şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber (s.a.v.)’in yanında “ey nefs-i mutmainne!” âyeti okunmuştu. Hz. Ebubekir (r.a.), “bu hakikaten güzel” dedi. Resulullah (s.a.v.) da: “Haberin olsun ki, melek sana onu ölümün sırasında söyliyecektir” buyurdu.
Hakim-i Tirmizî de bunun gibi “Nevadiru’l-usûl”de Sabit b. Aclan yoluyla Selim b. Amir’den, Hz. E b ubekir es-Sıddîk’ten rivayet etmiştir. Buna göre nefis ruh mânâsına olup onun dönmesi, ruhun bedenden ayrılarak Rabb’ine doğru razı olmuş ve razı olunmuş olarak gitmesidir. “Gir kullarımın içine…” Bu âyetin başındaki “fâ”, fâ-i takibiyye olarak hiç gecikmeden hemen ruhlar âleminde Allah’a yakın ruhlar zincirine katılmak veya sonra yeniden dirilmek suretiyle salihler zümresine girmek, “cennetime gir” onlarla beraber cennete girmek demek olur.
İbnü Cerir, İbnü Münzir ve İbnü Ebi Hatim Ebu Salih’ten şöyle rivayet etmişlerdir: Bu âyette, “Rabb’ine dön” emri ölüm anındadır. Nefsin Rabb’ına dönmesi dünyadan çıkmasıdır. Kıyamet günü olunca da ona, “kullarımın içine gir, cennetime gir” denilecektir. Bu mânâ açık gibi görünse de yukarıda hatırlatıldığı üzere ” o gün insan öğüt alır” âyetinin akışına göre bu hitabın da o güne ait olması gerekeceğinden öldükten sonra dirilip hesabın tamamlandığı sırada söylenmesi daha açık görülmektedir. Şu halde bu eser ve nakillerin âyetlerin akışı ile uyum sağlayarak birleştirilmesi “Kim ölmüşse kıyameti kopmuştur.” hadisinin mânâsınca ölüm gününün kıyamet gününe ilhak edilmiş olması nedeniyle o günün hükmü ölümden itibar edilmek, yahut bu emirlerin sonuncusu olan “gir cennetime” emri o güne ait olduğu için, her biri değil de toplamı itibariyle o akış içersinde söylenmiş bulunduğunu kabul etmek suretiyle mümkün olur.
Bir de denilmiştir ki: Bu hitap üç yerde söylenecektir. Zira İbnü Münzir ve İbnü Ebi Hatim Zeyd b. Eslem’in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu âyette nefs-i mutmainne; ölüm sırasında, öldükten sonra dirilirken ve toplanma günü cennet ile müjdelenmiştir. Bu rivayet zikredilen izah ve yorumların hepsine uygun düşer.
Bütün bu ayrıntılı bilgiler, söylendiği gibi âyet, daha önce zikredilenlerden elde edilen karineyle “Allah buyurur ki: Ey nesf-i mutmainne!” meâlinde, “Allah buyurur ki” sözü takdir edilerek haber verme mânâsında olduğuna göredir ki çoğunluğun tercihi de budur. Buna göre bu hitabın ve emirlerin kanun koyma türünden değil, yapma ve yaratma türünden olması gerekir. Oysa daha önce geçen haber verişlerden sonra sûrenin sonu olmak üzere bu hitabın Allah tarafından kanun koyma suretinde doğrudan doğruya istek ifade eden bir hitap olması da pek muhtemeldir.
Bu hitabın, üst tarafına bağlanmadan ayrı olarak söylenmesi de yalnız önceki kısımdan ayrı ve farklı olmasından dolayı değil, bunun mutmain nefisler tarafından bizzat ve özellikle dinlenmesi istendiğine dikkat çekmek için olur. Bundan dolayı bir kısım tefsirciler de bunun nefs-i mutmainneye dünyada da her zaman için hitap olduğu görüşüne varmışlardır. Bu bize daha açık ve daha faydalı görülmektedir. Bu surette “dön” emri, iradeye bağlı bir dönüş olarak her işte ve bütün işlerinde hoşnut olmak kaydıyla yüce Allah’a ve onun emir ve takdirine dönmeyi emirdir. Gerçi verilen ayrıntılı bilgilere göre “nefs-i mutmainne” kavramında bu dönüş mânâsı da var ise de bolluk ve sıkıntı anlarında kaza ve kadere rıza göstermek ve bu surette bu imtihan ve tecrübe âleminin müşküllerine göğüs germek nefs-i emmare ve nefs-i levvamenin tabiatına uygun olmadığı gibi bu, nefs-i mutmainnenin tabiatı için de kolay olmayıp bu mertebe nefs-i mutmainnenin olgunluk mertebesi olan “razı olmuş nefis” özelliğini taşıdığı için ve Allah katında kendisinden razı olunmuş ol m ak da buna bağlı olduğu için “razı olmuş” ve “razı olunmuş” kayıtlarıyla açık açık emredilmiştir.
İşte böyle bir nefs-i mutmeinne ile geçirilecek olan dünya ömrü, Kurban bayramından önceki on gece (zilhicce) ; ihlaslı salih kullar zümresi içinde cennete girme anı da o gecelerin bürüyüp geçtiği en büyük bir mutluluk bayramının gerçek fecridir.
Ey Rabbim! Bu satırları acizlik ve kusur içinde ömür sayfasına yazmaya çalışan bu zavallı kulu ve bunları güzel bir bakışla okuyup onun hayrını isteyenleri öyle bir nefs-i mutmainne ile razı olan ve razı olunan kullar olarak sana dönüp cennetinle cemaline eren samimi kulların zümresine kat. “Allah’ım! Senden, sana kavuşacağına inanan, senin kazana razı olan ve senin lutfettiğine kanaat eden bir nefs-i mutmainne istiyorum”.(EHY)
Çifte ve teke andolsun, Geçip giden geceye andolsun (ki, müşrikler azaba uğrayacaklardır). Şüphesiz bunlarda, akıl sahibi bir kimse için üzerine yemin edilmeye değer bir özellik vardır. (Fecr 89/3-5)
Elmalılı Hamdi YAZIR huzur iman nefis	2015-04-08
EtiketElmalılı Hamdi YAZIR huzur iman nefis
Önceki Nefisle mücadele CİHAD-I EKBER
Sonraki NEFSİNİ ARINDIRAN KURTULUŞA ERMİŞTİR.
Bir Müslüman bunu nasıl yapar Bazen ekranlarda veya hayatın içinde öyle haller görürüz ki aklımıza ...