Uly turkmen taypalarynyň biri teke taypasydyr. Bu taypa hakda 16-njy asyra çenli yazuw çeşmelerinde hiç-hili mglumat duş gelmeyär. Turkmen sowet ensiklopediyasynyň 8-nji tomunyň 2-nji babynda bu taypa bagyşlanyp yazylan makalada agzeki maglumatlara esaslanyp, 12-nji, 13-nji asyrlarda tekeleriň syrderyaň aşak akymlarynda yaşandygy, soňra olaryň bir böleginiň samarkanda, uly bir toparynyň bolsa balkan we maňgyşlak taraplara süışendigi hakda aıdylyar. Dogrudan-da samarkant welayatyndaky nurata turkmenleriniň düzüminde teke, syçmaz ıaly tireleriň bolmagy bu maglumatlaryň dogrulygyna güwä geçyär. Yöne tekeler 16-njy, 17-nji asyrlara çenli uly we güıçli taypa hokmünde turkmen taryhynyň sahnasyna çykmadyk bolarly. Sebäbi abulgazy ‘’şejereyi-türkmeninde’’ tekeler hakda diňe iki setir yazmak bilen çäklenipdir. Abulgazy şeyle yazyar ‘’salyr ilinde bir kişi bar erdi, ady toytutmaz. Teke we saryk ili onuň oglanlary turar’’ bar yazylany şu. Abulgazydan oňki alymlaryň işlerinde teke ady duş gelmeyär. Abulgazyň tekeleriň salyr ilindendigi hakdaky maglumaty biziň üçin has ähmiyetli , çünki bu maglumat tekeleriň taypa hokmünde nirede we haçan dörändigi hakda çaklamaga mümkinçilik beryär. Karpow bu taypa 11-nji, 12-nji asyrda dörändir diyyär. Turkiyanyň Anadoli welayatynda, horezmde we saragtda yaşan tekeleriň baryp 13-nji asyrda göçendigini, şeyle hem gazak, gyrgyz halklarynyň düzüminde teke atly urug-tireleriň duş gelyändigini nazara alsak, teke diyen etniki adyň gaty gadymydygyny çekinmän aytsa bolar. Çünki turkmenler seljuklar hereketi döwrunde (11-nji asyr) gyrgyzlardan aırylyşyp häzirki mekanlaryna göçüpdirler. Diymek tekeler taypa hokmunde bolmasa-da kiçiräk etnik topar görnüşde 11-nji asyrdan öň döräpdir. Belli edebiyatçy alym ahmet bekmyradow yň teke sözüni gadymy gunlaryň ‘’tüke’’(ya-da tukyu) etnoniminden çaklamagy yöne yerden däl bolsa gerek. Öz sözüni delillendirmek üçin bu alym gunlaryň harby-administratiw bölünşigindäki käbir däpleriň tekelerde saklanandygyny aydyar. (çeşme – yaş komunist, 1985,20-nji iyul) Yokarda agzalan alymlaryň pikirlerini, iň esasy-da turkmen etnonimleriniň beryän maglumatlaryny nazara alyp bu taypanyň döreyşi hakda şeylerqk çaklamak bolar Tekeler urug hokmünde iňňän gadymy döwürde turkmenleriň gyrgyz sähralarynda yaşan eyyamynda emele gelipdir. Muny olaryň teke diyen etnik ady hem tassyklayar. Alymlar bu sözi bir agyzdan totemden dörän at hasaplayar. Totemden emele gelen etnonimler bolsa tire-taypa atlarynyň iň gadymy gatlagyny emele getiryärler. Seljuklar hereketi döwrinde tekeleriň uly bolegi günbatara süyşüpdir, göçmän galanlary gyrgyz we gazaklaryň arasyna siňipdir. Maňgyşlaga gelen tekeler kopçülikleyin şu yarym adanyň demirgazygynda ural we emba deryalarynyň yakalarynda ornaşypdyrlar. Muny häzirki uralsk diyen şäheriň öňki adynyň tekeli bolandygy hem tassyklayar. Galyberse-de mongol agalygy döwrinde ural we emba etraplary we maňgyşlak , balkan sebitleri altyn orda hanlaryna tabyn bolupdyr. Tekeleriň utamyş we togtamyş diyen esasy iki boleginiň ikisine-de altyn orda hanlarynyň adynyň dakylmagy hem tekeleriň şol towereklerde yaşanlygyndan habar beryär. Tekeli diyen urug-taypa we olaryň atlary dakylan obalara azerbayjanda we gurjistanda hem duş gelinyär. Alymlar biragyzdan ony turkmen taypasy hasaplayar. Altyn orda döwletiniň basybalyjylyk syıasaty tekeleri atarman, çaparman, ezber esger edip yetişdiryär. 15-nji asyrda altyn orda hanlygy kiçi hanlyklara (astrahan, krym, gazan we sibir ) bölünenden soň yurtda uruş-dawa kopelyär. Tekeleriň uly bölegi günbatar turkmenistana göçıär. Londonda yaşayan turkmen taryhçysy professor mehmet saray ‘’turkmenler imperializm zamanynda’’ diyen ylmy işinde maňgyşlakda yaşayan tekeleriň üstüne galmyklaryň wagtal-wagtal çozanlygyny , netijede tekeleriň bu yerlerden gysylyp çykarylandygyny belleyär. Turkmenistanyň gunbatarynda yaşayan taypalar: ärsarylar, saryklar, yomutlar we salyrlar daşky salyr diyen taypa birleşigini emele getiripdirler. Tekeler hem soňra şu birleşigiň düzüminde uly taypa hokmünde özüni tanadyar. Abylgazyň tekeler asly salyr bolan toytutmazyň neberesi diyip görkezmegi şu jähtden hakykata laıyk gelyär. Diymek tekeleriň kiçiräk etnik topar bolmagyndan uly we güıçli taypa derejesine ösüp yetişmegi 16-njy, 17-nji asyrlarda bolupdyr. Taypalyk derejesine yeten yeri hem daşky salyr taypalar soyuzy bolmaly. Tekeleriň soňky taryhy belli. 16-njy asyrda uzboıyň (oguz boy) suwy kesilenden soň uzboy, was etraplarynda yaşamak kynlaşypdyr. Netijede tekeler ahala süışüp, bu yerdäki oturymly ilaty 18-nji asyrda gysyp çykaryar. We olaryň yerlerini eyeleyär. Dumly-duşdaky tekeleriň ahala jemlenmegi netijesinde bu welayatyň ilaty barha kopelyär. 19-njy asyrda olaryň bir bölegi saragt-tejen etraplaryna ornaşyar. 1855 we 1857-nji ıyllarda gowşut hanyň yolbaşçylygynda murgap oazisini hem eyeleyärler. Teke diyen at orän gadymy turkmen etnonimi bolup ol bu taypanyň teke diyen öy haywanyny totem edinen döwrunde yüze çykypdyr. Tekeleriň bu çaklamany kabul etmezligi mumkindir sebäbi olar teke diyen etnonimi tekemuhammet diyen taıpabaşynyň adyndan gelip çykan, tekeleriň özüni bolsa saryklaryň legendar taypabaşysy yalkamyş bilen dogan hasaplayarlar (utamyş, togtamyş, yalkamyş). Eyran gyzylbaşlarynyň arasynda hem tekeli diyen taypa bardyr. Hydyrilileriň düzümindäki tekeleç, gokleňlerdäki tekeli, burkazlardaky tekem, ärsarylardaky tekren diyen tireleriň adynda-da teke etnonimi duş gelyär.
Sagja bol kop kop yetirenine
behhhh.tekeler hakda az bilyadim.dinge shol uzboy ,was towerekden hazirki yerlerine gocushlerini bilyadim. (buda yalngyshmasam keymir korung cagarak yyllaryna gabat gelyar)
yenede yokarda mengzesh - mengzesh atlaryng ustunde kop durulyp gecilipdir we bulam bujar.atlara seredip milleting , taypanyng gelip cykyshy barada birnetija gelip bolanok.elbetde gelip bolmazam.akylyngyzy giing tutup bir uns bering aydylyshy mengzeshiragem bolsada manysy duybunden bolek sozlerem gaty kopaa.(mes : (dutar) 'tamdyra' ruslaryng 'tam' 'dyra' sozunden gelip cykypdyr diyip bilmerisa,bu yalngyshlyga. Yada goteryan ady onung milletining gelip cykyshyny,hemishede gorkezyar diyip bilmerisa (mes.. Pakistan) yada (sakar diymek araplarda, 'kuranda' dowzah(oyuning) bir bolegini angladany un biz lebapdaky sakarlara dowzaky diyip bilmerisaa (toba) .onsongam atlar hemishede gongshy milletler,yurtlar tarapyndan yoyulyp tutulan ahyry.
we yada bir halkyng ady koplenc gapdaldaky milletleri,yurtlary we ozi tarapynda goyulan 2-3 atlary bir wagtyng ozunde goteripdirlera taryhda ahli halklar.shung netijesinde many taydan milleting,taypanyng asyl gelip cykyshyny anglatmayan atlar hem yorgunli tutulyp taryha mohurlenipdir. Ine 'turkmening' hem gelip cykyshy onyng ady bn baglanyshykly hasaplayanymyz un hem biz hali hazire cenli taryhy aydynglashdyryp bilemizok.aslynda taryh beyle idealiceski dalde materialiceski owrenilyar ahyryy gadyrdanlar !
gyzyklanmalaryň hem pikirleriň uçin minnetdar kämil dost
sag bol Ûrgencli dost.gaty gyzykly maglumatlar!
bu mesele barada anyk bir zat aydyp bolmaz. Sho dowur tekelemmin biri okamany yazmany bilip hemme zady kagyza yazyp nesilden nesile gechiren bolsady, bu wagt kop zadyn ussi achylardy. Bu mesele entek ussunde ishlemeli mesele.
entägem azrak ıazypsyň material kän. hakan teke baradada ıazsana dost.
Elbetde, muny entek yene owrenmeli. Tekeler mena asly gaty anyrdan gaydyarmyka diyan. Sebabi bu tayda arada asyrlar geçip olaryn atlary uytgabem biler. Anyrsyna goz yetirsen Oguz han neslinin bir shahasy. Emma wagt geçyar, obalan, shaherlen atlary uytgeyshi yaly bularynam atlary asyrdan-asyra geçip uytgap biler.