“İkinci vecih ise, felsefe tutmuştur. Felsefe ise, eneye mânâ-yı ismiyle bakmış. Yani, kendi kendine delâlet eder, der; mânâsı kendindedir, kendi hesabına çalışır, hükmeder…” Devamını detaylıca izah eder misiniz? | Sorularla Risale
Çar, 11-Ara-2019 - 08:02 tarihinde gönderildi
Metinde geçen “kendi kendine delâlet eder, der; mânâsı kendindedir, kendi hesabına çalışır, hükmeder” görüşlerini bir elma ağacı üzerinde tahlil edelim.
Bu ağaç kendi kendine delalet eder, yani ona bakan insan “bu bir elma ağacıdır” der. Mânası kendindendir, yani kendi taşıdığı özelliklerini inceleyenlerin nazarına arz eder. Bu iki nokta onun ne olduğu hakkındaki soruların cevabıdır. Bu ağacın görevi nedir sorusunun cevabını felsefe “kendi hesabına çalışır.” şeklinde vermektedir. Buna göre, elma ağacının elma vermesinin gayesi kendisine bakmakta, yani elmayı kendi için vermektedir. Bu noktada felsefe iflas eder. Elma ağacı meyvesini insan için vermektedir. O meyvede sergilenen bütün faydalar insan içindir. Halbuki o ağaç ne kendisini tanımaktadır, ne de insanı.
Bir fabrika niçin ve kimin için çalıştığını bilmediği gibi, bu elma ağacı da Allah’ın Rezzâk ismine, Hakîm ismine, Kerîm ismine ayna olduğunun farkında değildir. Ona mâna-yı harfiyle bakan insan bu mânaları rahatlıkla anlar. Aksi şekilde bakanların ise bu mânaları ağacın kendisine vermeleri gerektir. Bu ise tam bir safsatadır.
Bu anlayışa göre, güneş kendi yolunu görmek için ışık saçmakta, hava kendi menfaati için kanımızı temizlemekte, dünya kendi hedefine doğru yol almaktadır.