KAPALI SPOR SALONLARININ AYDINLATMA VERĐMLĐLĐĞĐ BAKIMINDAN ĐNCELENMESĐ - PDF
Download "KAPALI SPOR SALONLARININ AYDINLATMA VERĐMLĐLĐĞĐ BAKIMINDAN ĐNCELENMESĐ"
1 KAPALI SPOR SALONLARININ AYDINLATMA VERĐMLĐLĐĞĐ BAKIMINDAN ĐNCELENMESĐ Serhat ÖZENÇ 1 Önder GÜLER 2 1 Cemdağ Aydınlatma A.Ş Sokak No:4 A.O.S.B, Çiğli, Đzmir 2 Đstanbul Teknik Üniversitesi, Enerji Enstitüsü, Ayazağa Yerleşkesi, 34469, Maslak, Đstanbul ÖZET Bu çalışmada, kapalı spor tesislerinin aydınlatılmasında, mevcut durumda ağırlıklı olarak kullanılan HID sistemler yerine yeni nesil fluoresan sistemlerden olan T5 ışık kaynaklarının ve bu kaynaklarla uyumlu aydınlatma sistemlerinin tercih edilmesi durumunda işletme ekonomisi, aydınlatma tekniği ve çevresel konularda elde edilebilecek kazanımlar üzerine modellemeler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, bakım katsayısı, bakım loşlaştırması, gün ışığı gibi senaryolar göz önünde bulundurularak olası tasarruf potansiyelleri hesaplanmıştır. 1. GĐRĐŞ Yılın büyük bir bölümünde uzun saatler boyunca kullanılan kapalı spor sahalarında fiziksel faaliyetlerin yerine getirilebilmesi için gerekli aydınlık düzeyi değerlerinin ve ilgili parametrelerinin sağlanması gerekmektedir. Gerekli aydınlatma parametrelerini sağlamak için yapılan geleneksel aydınlatma tesisatları önemli derecede elektrik enerjisi tüketimine neden olmaktadır. Kuşkusuz bu alanda yapılacak verimlilik çalışmaları bu açıdan bakıldığında önem kazanmaktadır. Özel yada kamuya ait kapalı spor tesislerini incelediğimizde bu tesislerin neredeyse tamamında aynı aydınlatma yapısının uygulandığı görülmektedir. Mevcutta kullanılan geleneksel yapının yeni nesil çözümlere kıyaslandığında çok daha yüksek işletme ve bakım maliyetlerine sebep olduğu bilinmektedir. Bunun yanısıra modern sistemler geleneksel çözümlere kıyasla daha düşük atık oranına ve aydınlatma tekniği açısından birçok avantaja sahip olabilmektedir. Geleneksel sistemlerin verimsiz yapısının yanısıra kullanılan armatür yapılarının ve uygulama projelerinin de belirli yanlışlıkları barındırdıkları gözlemlenebilmektedir. Bu durumda verimsiz bileşen ve hatalı uygulamalar sonucunda yüksek oranda kayıplar oluşmaktadır. Geleneksel tercihleri özetleyecek olursak hemen hemen tüm noktalarda eliptik yada tüp formundaki yüksek basınçlı deşarj lambaları (HID) için tasarlanmış projektör ve endüstriyel sarkıt tipi armatürlerin kullanıldığı söylenebilir. Projektör tipi armatürler daha çok yeni tesislerde ağırlıklı olarak kullanılırken daha eski tesislerde ise endüstriyel sarkıt armatürlerin kullanıldığı görülmektedir. Genel olarak dar ve tam doğrusal bir ışık dağılımına sahip projektör tipi armatürler yüksek koruma sınıfları (IP) sebebiyle ağırlıklı olarak tercih edilmektedir. Bu tip armatür yapıları içerisinde quartz tüplü metal halide ışık kaynakları kullanılmakta ve ürünlerin optik verimliliklerinin %75 - %85 arasında olduğu gözlemlenmektedir. Eliptik tüp yapılı quartz lambalarla birlikte kullanılan endüstriyel sarkıt armatürler ise genel olarak % arası bir verime sahiptir. Đşletmeler tarafından güvenlik sebepleriyle bu armatürler önüne uygulanan koruyucu kafes ve cam yapıları ise bu armatürlerin verimlerinin daha
2 düşük seviyelere inmesine sebep olabilmektedir. Bu noktada her iki sistemin içinde kullanılan ışık kaynaklarının etkinklik faktörü, lümen kararlılığı ve ömürleri modern çözümlere kıyasla çok daha düşük seviyelerdedir. Kullanım alanları giderek yaygınlaşan endüstriyel tip T5 fluoresan sistemler ise hemen hemen her yönden geleneksel HID sistemlere kıyasla daha avantajlı bir altyapı sunmaktadır. T5 ışık kaynakları; etkinlik faktörü, sistem ömrü, lümen kararlılığı, renksel geriverim, ışıksal kalite, kamaşma, çalışma frekansı, optik verimlilik, çevresel atıklar, ömür kararlılığı, anahtarlama, rejim, kontrol ve loşlaştırma gibi bir çok önemli noktada daha uygun çözümler olabilmektedir. Elektriksel açıdan değerlendirildiğinde ise HID sistemler fluoresan sistemlere kıyasla şebeke koşullarına karşı çok daha hassastır. Normal işletme şartlarında şebekede görülebilecek gerilim düşümleri ışık akısındaki azalmanın ötesinde renksel bozulmalarında yaşanmasına sebep olmaktadır. Bu noktada neredeyse tamamen manyetik balastlı sistemlerle kullanılan bu ışık kaynaklarının bu tip sorunlarla karşılaşması kaçınılmazdır. Elektronik balast çözümleri ise ekonomik sebepler ve yüksek güçlü sistemlere yönelik elektronik balast opsiyonlarının sınırlı olması sebebiyle yok denilecek kadar az oranda kullanılmaktadır. Sabit çıkışlı yada loşlaştırılabilir elektronik balastlarla kullanılan T5 ışık kaynakları ise geniş bir şebeke aralığında sabit ışık çıkışı sunmaktadır. Olası dalgalanmaların renksel geriverim ve renk sıcaklığı üzerine olumsuz etkileri yoktur. Fluoresan sistemlerde kullanılan elektronik balastlar yüksek frekanslı oldukları için lambanın çalışma frekansı 40 khz in üstünde gerçekleşmektedir. Bu da görsel performansı arttıran bir etmendir. HID sistemlerde lamba yapısının da etkisiyle yüksek frekanslı çalışma uygun değildir. Ancak elektronik balast çözümleriyle LFSW (Düşük Frekanslı Kare Dalga) formunda çalıştırılan ışık kaynağından daha stabil bir ışık çıkışı almak mümkündür. HID ışık kaynaklarının maksimum ışık çıkışları ancak deşarj tüpü içerisindeki basınç ve sıcaklık değerlerinin nominal seviyelere ulaşmasıyla mümkün olmaktadır. Bu durum dakikalar ile ölçülen bir bekleme süreci anlamına gelmektedir. Olası bir arıza yada kısa süreli kesinti durumunda ise kaynakların tekrar ateşleme sürecine girmeleri deşarj tüpünün sıcaklığının yüksek olması sebebiyle çok daha uzun bir zaman dilimini gerektirebilmektedir. Buna karşılık fluoresan ışık kaynakları ise ilk çalışma anından itibaren yüksek ışık çıkışı sağlayabilmektedir. Bu çalışmada, kapalı spor tesislerinin aydınlatılmasında, mevcut durumda ağırlıklı olarak kullanılan HID sistemler yerine yeni nesil fluoresan sistemlerden olan T5 ışık kaynaklarının tercih edilmesi durumunda işletme ekonomisi, aydınlatma tekniği ve çevresel konularda elde edilebilecek kazanımlar üzerine modellemeler gerçekleştirilmiştir. Çalışmada esas olarak değerlendirilmek istenilen konunun ışık kaynağı olması sebebiyle alternatif armatür yapıları mümkün olduğunca benzer karakteristikte tercih edilmiş ve böylelikle iç yüzey kayıplarının aynı oranda oluşması hedeflenmiştir. Đlgili önerilere ait tüm modelleme ve senaryolar Đstanbul Büyükşehir Belediyesi kuruluşu olan Spor A.Ş ye bağlı Fatih Spor Kompleksi nin basketbol salonu üzerinden gerçekleştirilmiştir.
3 2. TESĐSTEKĐ MEVCUT DURUM Mevcut tesisin aydınlatılmasında 250W Quartz metal halide lambalı projektörler 3 farklı anahtarlama grubunda olacak şekilde projelendirilmiştir. Mevcut tesisatta kullanılan armatüre ait ışık dağılım eğrisi Şekil 1 de verilmektedir. Şekil 1. Mevcut tesisatta kullanılan armatüre ait ışık dağılım eğrisi Mevcut tesisatta I. kademede 154 adet, II. kademede 69 adet ve III. kademede ise 29 armatür devrededir. Her bir kademede tribün ve sahada ölçülen değerler Tablo 1 de verilmektedir. Tesisin yeni olması ve herhangi bir eskimenin oluşmasına sebep olacak süreç ve de çevresel şartlara maruz kalmaması sebebiyle ölçülen değerler projelendirmede öngörülen eskime oranında azaltılarak eskime hariç sonuçlar gösterilmiştir. Tablo 1. Üç kademe için ölçüm değerleri E min (lx) E maks (lx) E ort (lx) E min/e ort I. Kademe Saha ,75 0,55 Tribün ,84 0,69 II. Kademe Saha ,61 0,37 Tribün ,63 0,42 III. Kademe Saha ,66 0,44 Tribün ,60 0,39 E min/e maks göre aydınlatma sınıfının seçimi Tablo 2 de ve kapalı basketbol sahalarında her aydınlatma sınıfı için sağlanması gereken aydınlatma kriterleri Tablo 3 de verilmektedir . Tablo 2. Aydınlatma sınıfının seçimi  Aydınlatma sınıfı Müsabaka seviyesi I II III Uluslararası ve ulusal x Bölgesel x x Yerel x x x Antrenman x x Okul sporları x Tablo 3. Her bir aydınlatma sınıfı için gerekli aydınlatma kriterleri  Ayd. sınıfı Yatay aydınlık düzeyi Renksel geriverim E (lx) E min /E ort endeksi I II III MEVCUT AYDINLATMA SĐSTEMĐNĐN MODELLENMESĐ VE YENĐ ÖNERĐ Mevcut uygulamadaki aydınlık seviyelerinin çok yüksek olduğu yapılan ölçümlerden de görülmektedir. Bu nedenle mevcut durumdaki armatürler kullanılarak Tablo 3 de I nolu aydınlatma sınıfında verilen değerlere uygun olacak şekilde aydınlatma sistemi tekrar modellenmiştir (Model 1). Modellemenin ikinci aşamasında ise T5 fluoresan lambalı armatürler kullanılarak aydınlatma sistemi yeniden tasarlanmıştır (Model 2). Birinci durumda (Model 1) elde edilen sonuçlar Tablo 4. de ve bilgisayar programı ile elde edilen aydınlık düzeyi dağılımı Şekil 2 de gösterilmiştir. Hesaplamalarda bakım faktörü 0,8 olarak alınmıştır. Şu anda ülkemizde mevcut spor tesislerinin aydınlatılmasında kullanılan geçerli standart, Mart 2000 tarihinde yayınlanan TS EN 12193, Aydınlatma ve Işık Spor aydınlatması adlı standarttır. Bu standarda
4 Tablo 4. Hesaplanan değerler (HID-projektör) E min E maks E ort E min/e ort E min/e maks (lx) (lx) (lx) T.A ,85 0,77 P.A ,88 0,81 Tablo 5. Hesaplanan değerler (T5 fluoresan) E min E maks E ort E min/e ort E min/e maks (lx) (lx) (lx) T.A ,84 0,77 P.A ,87 0,83 Şekil 2. Tesise ait aydınlık düzeyi dağılımı (projektör) Đkinci durumda ise 1. durumdaki tesisat ve yerleşim yapısı değiştirilmeden sadece armatür tipi değiştirilmiş ve Şekil 3 de ışık dağılım eğrisi verilen T5 fluoresan lambalı armatürler kullanılarak yeni modelleme (Model 2) yapılmıştır. Bu durumda elde edilen sonuçlar Tablo 5. de ve bilgisayar programı ile elde edilen aydınlık düzeyi dağılımı Şekil 4 de gösterilmiştir. Bu durumda da bakım faktörü 0,8 olarak alınarak sadece ışık kaynağının sebep olduğu tasarruf potansiyeli değerlendirilmiştir. Şekil 4. Tesise ait aydınlık düzeyi dağılımı (T5 fluoresan) Mevcut tesisin kullanılmakta olan yapısında tam kademede yani toplam 154 armatürün devrede olması durumunda anlık 43120W güç tüketmektedir. Bu durumda sahadaki ortalama aydınlık düzeyi 1650 lx gibi standardın öngördüğü değerin çok daha üstündedir. Yapılan yeni modelleme ile bu yüksek güç değerleri azaltılırken, saha içerisinde sağlanması gereken aydınlık düzeyi değerleri de istenen değerlere indirgenmiştir. Eşdeğer aydınlatma yapısı oluşturacak şekilde tasarlanan bu iki modele (Model 1, Model 2) ilişkin potansiyel enerji tüketimleri Tablo 6 daki gibidir. Bu ön modele ilişkin sonuçlar incelendiğinde sadece elektriksel kayıplar, optik performans faklılıkları nedeniyle T5 yüksek tavan tipi armatürlerin, HID projektörlere göre %15,5 daha az güç çektikleri görülmektedir. Şekil 3. Alternatif modellerde kullanılan T5 fluoresan lambalı armatürün ışık dağılım eğrisi
5 Tablo 6. Yeni durumdaki armatür sayıları ve güç değerleri HID sistemi (projektör) Model 1 High bay T5 sistemi Model 2 Ürün adedi Armatür gücü (W) Toplam kurulu gücü (W) Tasarruf oranı (%) - 15,5 Bu çalışmada yapılan modellemelerde esas alınan HID ve fluoresan sistemlerin karşılaştırması olduğundan, armatürlerin ışık dağılım karakteristiklerinin doğuracağı iç yüzey kayıplarındaki farklılıkları minimize etmek için mümkün olan en yakın karakteristikte iki farklı ışık dağılımı üzerinden modellemeler yapılmıştır Bakım Katsayısının Etkisi Kurulan her aydınlatma tesisatı zaman içerisinde ve çevresel etkiler doğrultusunda belirli oranda bir ışıksal azalım gösterebilmektedir. Bu noktada azalımları kompanze edebilmek için aydınlatma modeline belirli bir bakım katsayısı uygulanmaktadır. Çoğu zaman malzeme ve çevresel şartlar yeterince değerlendirilmeden belirlenen 0,8 değerindeki bakım katsayısı hatalı bir değerlendirme olarak kabul edilmelidir. Bu aşamada uluslararası standartlarda içerisinde çevresel şartlar, geometrik yapı, bakım periyodu ve malzeme özelliklerine bağlı olarak ideal bakım katsayının belirlenmesine olanak sunan tablolar ve çizelgeler bulunmaktadır. Nitekim uluslararası formlarda ana karakteristik farklılıklarına göre gruplandırılan ışık kaynakları 1980 li yıllardan farklı olarak günümüzde onlarca üretici tarafından binlerce farklı modelde üretilmektedir. Aynı yapıdaki ışık kaynaklarının ışıksal ve ömür kararlılıkları üreticiden üreticiye farklılık gösterebildiği gibi aynı üreticinin farklı güçteki ışık kaynakları arasında dahi büyük farklılıklar görülebilmektedir. Örnek yapıdaki çevresel şartların etkinliğinin az olması ve bu tip uygulamalarda ışık kaynağının karakteristik özelliğinin bakım katsayısını belirleyen ana faktör olması sebebiyle ana kriter olarak kaynağa ait ışıksal kararlılık grafikleri değerlendirilmelidir. Işık kaynaklarının ışıksal çıkışları kaynağın yapısına bağlı olarak çok ciddi oranda azalım gösterebilmektedir. Işıksal kararlılık olarak adlandırabileceğimiz bu karakteristik özellik bakım katsayının belirlenmesinde en önemli parametrelerin başında gelmektedir. Model 1 ve Model 2 de kullanılan ışık kaynaklarının ışıksal kararlılıkları Şekil 5 ve Şekil 6 daki gibidir. Şekil 5. Quartz tüplü metal halide ışık kaynağına ait ışıksal kararlılık eğrisi (Philips HPI-T Plus)  Şekil 6. Yüksek çıkışlı T5 fluoresan ışık kaynağına ait ışıksal kararlılık eğrisi (Philips TL5)  Işıksal kararlılığının yanı sıra kaynağın ömrü ve ömür kararlılığı da etkili olmaktadır. Işık kaynaklarına ait olarak tanımlanan sistem ömürlerinde çoğu zaman üreticiler tarafından beyan edilen ortalama ömür tanımı (%50 arıza oranı) tamamen pazarlama amaçlı olup gerek hesaplamalarda gerekse pratikte kabul edilemeyecek bir değerdir. Bu noktada bakım katsayısı ve işletme pratiği düşünüldüğünde kaynağa ait ömür değeri olarak %10 luk arızaya kadar geçen süre alınması uygun olacaktır. Model 1 ve Model 2 de kullanılan ışık kaynaklarının ömür kararlılıkları Şekil 7 ve Şekil 8 deki gibidir.
6 Şekil 7. Quartz tüplü metal halide ışık kaynağına ait ömür eğrisi (Philips HPI-T Plus)  Her iki kaynağın ışıksal ve ömür kararlılıkları ele alındığında metal halide sistemler için 8000 saatlik süre sonunda kaynak değişimi, T5 fluoresan sistemler için ise saatlik süre sonucunda kaynak değişimi uygun görülmektedir. Bu her iki koşul için sisteme ait ışıksal kararlılık ise Şekil 11 deki gibi olacaktır. Metal halide ve T5 fluoresan lambalara ait, çevresel koşullar hariç sadece kaynağın sebep olacağı zamana bağlı ışıksal kararlılıklarının yüzde değerleri ise Tablo 7 de gösterilmektedir. Şekil 8. Yüksek çıkışlı T5 fluoresan ışık kaynağına ait ömür eğrisi (Philips TL5)  Sonuç olarak ideal bakım katsayısı ancak çevresel faktörlerin yanı sıra kaynak yapısına bağlı ideal yenileme ve ışıksal kararlılık eğilimleri baz alınarak ideal servis süresi belirlenmeli ve bu değerlendirme üzerinden bakım katsayısı tespiti gerçekleştirilmelidir. Modellemesi gerçekleştirilen her iki sistem için ideal bakım öngörüleri her iki ışık kaynağının Şekil 9 ve Şekil 10 daki üreticisi tarafından beyan edilen sistem toplam ışık çıkışı değişim karakteristikleri üzerinden gerçekleştirilmiştir. Şekil 9. Quartz tüplü metal halide sisteme ait toplam ışık çıkışı değişimi (Philips HPI-T Plus)  Şekil 10. Yüksek çıkışlı T5 fluoresan ışık kaynağına ait toplam ışık çıkışı değişimi (Philips TL5)  Şekil 11. Model 1 ve Model 2 için ışıksal azalım eğilimleri Süre (saat) Tablo 7. Işıksal kararlılık değerleri Işıksal kararlılık Metal Halide lambalı sistem (%) T5 fluoresan lambalı sistem (%) Pratik olarak, daha yüksek bakım katsayısı sebebiyle daha fazla armatür ve daha fazla kurulu güç anlamına gelmektedir. Böyle bir durumda aynı sistem verimliliğine sahip iki sistem arasında bile % 18 lik bir kurulu güç farkı anlamına gelmektedir. Model 1 ve Model 2 deki sistemler ise yeniden uygun bakım katsayıları öngörülerek projelendirildiğinde, yıllık işletme süresi 4000 saat ve elektriğin kwh fiyatı 0.20 TL alınarak elde edilen sonuçlar Tablo 8 de gösterilmektedir. Đşletme şartları, işletme koşulları, armatürün fiziksel korunumları ve bakım katsayısını etkileyen diğer faktörler tamamen aynı olduğundan sadece kaynağın ışıksal
7 kararlılığı sonucu elde edilecek daha kararlı bir sistemin sunduğu tasarruf potansiyeli bu tablodaki gibi olacaktır. Tablo 8. Her iki sistemin güç ve maliyet değerleri MH sistemi (projektör) BF:0,73 High bay T5 sistemi BF:0,89 Ürün adedi Armatür gücü (W) Toplam kurulu gücü (W) Potansiyel tasarruf oranı (%) - 32,8 Tasarruf oranı (kwh/yıl) Tasarruf oranı (TL/yıl) Bakım Loşlaştırmasının Etkisi Projelendirme aşamasında işletme sürecinde görülebilecek ışıksal azalımları kompanze etmek üzere hesaplanan bakım katsayısı sistemin yeni olduğu süreçte istenilen aydınlatma seviyesinin çok daha üstünde bir seviyede bir ışık çıkışı elde edileceği anlamına gelmektedir. Bu noktada yeni nesil fluoresan sistemler ve giderek kullanımı yaygınlaşan loşlaştırma teknolojilerinin kullanımı, kontrollü bakım takibi ve bakım loşlaştırması yapılmasına olanak sunabilemektir. Model-2 deki fluoresan sistem için kaynak ve çevresel şartlar da göz önünde bulundurularak tespit edilecek 0,8 lik bir bakım katsayısına ait bakım loşlaştırma senaryosu ve buna ilişkin değişimler Tablo 9 daki gibi olacaktır. Tablo 9. Fluoresan sisteme ait bakım loşlaştırma senaryoları Süre (saat) Değer düşümü (%) Aydınlatma değeri (%) Bakım katsayısı 0,8 alınarak tasarımı gerçekleştirilen ve bunun sonucunda 72 adet 4x54W T5 yüksek tavan armatürüyle aydınlatılması uygun görülen sistem için potansiyel bakım loşlaştırma senaryosunda eledilecek tasarruf oranlarının Tablo 10 daki gibi olması mümkündür Tablo 10. Bakım loşlaştırması durumunda tasarruf oranları Đşletme süresi Tasarruf oranı (%) Tasarruf potansiyeli (kwh) Tasarruf potansiyeli (TL) 2000 saat - %81 17, saat - %83 15, saat - %85 13, saat - %87 11, saat - %90 9, saat - %93 6, saat - %96 3, saat - %100 0, yıl için tasarruf potansiyeli yıl için tasarruf potansiyeli yıl için tasarruf potansiyeli yıl için tasarruf potansiyeli Günışığının Etkisi Çoğu kapalı spor tesisi bir yada birden fazla cepheden günışığı enerjisine sahip olabilmektedir. Bu noktada günışığı kontrollü olarak yapılandırılacak bir tesis yapısı enerji tasarrufu açısından uygun bir yaklaşım olacaktır. Mevcut tesis yapısına benzer bir tesis için öngörülebilecek günışığı kontrol sisteminin modellemesi Tablo 11 da verilmektedir. Şekil 12 de ise günışığının hacim içerisindeki dağılımı gösterilmektedir. Tablo 11. Günışığı kontrol parametreleri 21 Mart :00 Kapalı gökyüzü Đletim Kirlenme Çerçeve Yatay azatlım derecesi katsayısı katsayısı katsayısı % 70 % 80 % 60 % 65 Şekil 12. Günışığının hacimdeki dağılımı
8 Mevcut tesiste DALI gibi tecrübe edilmiş ve standartlaşmış arayüzlerin kullanılmasıyla gün içerisinde aktif kontrol yapılarak tam anlamıyla hibrid bir aydınlatma modeli oluşturulabilir. Örnek günışığı modeline karşılık olarak armatürlerin Şekil 13 de verilen oranlarda çalıştırılması, saha içerisindeki aydınlık seviyelerinin nominal değerlerde oluşması için yeterli olacaktır. Bu durumda elde edilen aydınlık düzeyleri ise Şekil 14 deki gibi olacaktır. %100 % 100 % 75 % 0 Şekil 13. Doğal + yapay aydınlatma senaryosu için loşlaştırma oranları Şekil 14. Gün ışığı + yapay aydınlatma olduğunda hacimdeki aydınlık düzeyi dağılımı 1000 ve 1500 saatlik potansiyel kullanım senaryolarında elde edilebilecek tasarruf oranları ve bunların mali karşılığı Tablo 12 deki gibi olacaktır. Tablo 12. Gün ışığı kullanımında elde edilecek tasarruf miktarları Sadece yapay aydınlatma Yapay + Doğal Aydınlatma Anlık güç (kw) 15,56 11,04 Anlık tasarruf - 5,52 potansiyeli (kw) 1000 saatlik günışığı kullanımdaki tasarruf (TL) 1500 saatlik günışığı kullanımdaki tasarruf (TL) Yukarıda verilen değerler örnek modele ilişkin tasarruf potansiyelidir. Genel bir günışığı kontrol sistemiyle gün içerisinde değişkenlik gösterecek olan doğal aydınlatma koşullarına ve günışığından faydalanma oranına bağlı olarak bu değerlerin çok daha üstünde bir tasarruf yapılması mümkün olacaktır Fonksiyonel Loşlaştırma Kapalı spor tesisleri genellikle birçok spor dalında faaliyet gösterebilecek şekilde tasarlanır. Bununla birlikte tesisteki faaliyetin statüsü de farklı aydınlık seviyelerine ihtiyaç duyulmasını gerektirecektir. Olası TV yayını durumunda ise gerekli aydınlık seviyelerinin daha yüksek olması istenebilmektedir. Faaliyetin tipi ve durumuna göre farklı aydınlatma kademelerine ihtiyaç olacağı kesindir. Mevcut çözümlerde tesislerdeki aydınlatma ekipmanları anahtar gruplarına ayrılarak 2-3 anahtarlama kademesi oluşturulmaktadır. Bu aşamada geleneksel olarak anahtarlama grupları yaratılabilir. Fakat en uygun çözüm zaman içerisindeki azalışları da göz önünde bulundurarak otomasyon sistem destekli uygulama senaryoları oluşturmaktır. Fluoresan sistemlerde ise tam loşlaştırılabilir bir alt yapı ile tam anlamıyla bir kademelendirme yapılabilir. Böylelikle ideal olarak yapılacak seviyelendirme ile hem düzgünlük faktörü gibi kriterler korunacak hem de eş zamanlı yaşlanma sağlanabilecektir. Bu durum için öngörülecek net tasarruf oranı tamamen faaliyet yapısına bağlı olarak değişim göstereceğinden ideal bir hesaplama yapılması gereksiz görülmüştür. Sonuç olarak faaliyet statüsü ve tipine bağlı olarak yapılacak bir fonksiyonel loşlaştırma senaryosu ile yüksek oranda tasarruf yapılması mümkün olabilecektir.
9 4. ATIK ve ÇEVRE Yeni nesil aydınlatma teknolojilerinin kullanılmasıyla oluşturulan yüksek verimli sistemler sayesinde CO 2 emisyonunda ciddi oranlarda tasarruf sağlanabilmektedir. Çevresel olarak bir değerlendirme yapılırken CO 2 emisyonun ötesinde malzeme içerisinde yer alan diğer zehirli bileşenlerinde değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Bu noktada en önemli kriter malzeme içerisindeki civanın ve lamba sirkülasyonuna bağlı olarak yıllık ortalama atık oranın ne boyutta olduğudur. Tablo 13 de Quartz metal halide ve T5 fluoresan lambaların içermiş oldukları civa miktarları verilmektedir. Tablo 13. Quartz metal halide ve T5 fluoresan lambaların içermiş oldukları civa miktarları  Silindirik Tüp Formlu Quartz M.H. 250W * Eliptik Tüp Formlu Quartz M.H. 250W * T5 Fluoresan 54 W * Civa miktarı 33 mg 47 mg 1.4 mg *Modellemelerde verileri kullanlan üreticiye (Philips) ait verilerdir Her iki sistemde kaynağın yapısına uygun olarak öngörülen ve Tablo 8 de verilen bakım senaryoları için atık oranları Tablo 14 deki gibi olacaktır. Tablo 14. Civa atık oranları HID sistemi (projektör) BF:0,73 High bay T5 sistemi BF:0,89 Ürün adedi Birim üründeki civa 33 5,6 miktarı (mg) Toplam civa miktarı (mg) Yıllık civa atığı* Atık tasarruf oranı (%) - 93 * M.H için 8000 saat fluoresan için ise saatlik yenileme periyoduna karşılık değerlerdir.. 5. SONUÇ Çalışma kapsamında incelenen spor salonunda yapılan aydınlatma sisteminin tasarımının standartlara uygun olmadığı ve ölçülen aydınlatma değerlerinin, sağlanması gereken değerlerin iki katından fazla olduğu ve buna karşılık saatlik elektrik enerjisi tüketiminin 43,12 kwh olduğu görülmektedir. Çalışma kapsamında öncelikle mevcut aydınlatma, standartta belirtilen aydınlatma değerlerine, mevcut durumda kullanılan geleneksel HID lambalı projektör tip sistemler ile getirilmiştir. Yapılan yeni tasarımla gerekli olan aydınlatma seviyeleri mevcut duruma göre %54,54 daha az elektrik enerjisi tüketimiyle gerçekleştirilmiştir. Günümüzde spor salonlarının aydınlatılmasında T5 fluoresan lambalı sistemlerin kullanılması enerji tasarrufu açısından oldukça önemlidir. T5 fluoresan lambalı sistemler ile yapılan tasarım ile mevcut duruma göre %61,59 daha az elektrik enerjisi tüketimiyle gerekli aydınlatma kriterleri gerçekleştirilmiştir. Ayrıca uygun bakım katsayısı ile bu tasarruf değerleri arttırılabilir. Buna ek olarak T5 fluoresan lambalı sistemlerinde kullanımı yaygın olan loşlaştırılabilir elektronik balastlı sistemlerle bakım loşlaştırması ve gün ışığı senaryoları ile elektrik tüketimini minimize etmek mümkündür. Yapılacak olan uygun aydınlatma tasarımları ile elektrik enerjisi tüketimi azaltılırken, T5 fluoresan lambalar ile aynı zamanda çevreye bırakılacak olan atık miktarları da önemli dercecede azaltılacaktır. Özellikle elektrik enerjisinin büyük bir bölümünü ithal enerji kaynaklarından sağlayan ve ışık kaynaklarının neredeyse tamamını ithal eden bir ülke olmamız nedeniyle aydınlatma tesisatlarında yapılacak tasarımların hem çevre, hemde ülke ekonomisi üzerindeki etkisi oldukça önemlidir. KAYNAKLAR  Philips Application Guide 2002  TS EN 12193, Aydınlatma ve Işık - Spor Aydınlatması, Mart 
DEŞARJ LAMBALARINDA BALAST SEÇĐMĐNĐN ÖNEMĐ VE CIVA BUHARLI LAMBALARDAKĐ ETKĐLERĐ
DEŞARJ LAMBALARINDA BALAST SEÇĐMĐNĐN ÖNEMĐ VE CIVA BUHARLI LAMBALARDAKĐ ETKĐLERĐ Nazım ĐMAL Yılmaz UYAROĞLU Bilecik Üniversitesi, Osmaneli Sakarya Üniversitesi Elk- MYO Osmaneli/BĐLECĐK Elt. Müh. SAKARYA
HID Ampuller. MASTER MHN-SA Ampul: Çift boğumlu kompakt kuvars metal halide ampuller. MH/HPI Metal Halide. 9 Ağustos 2006 1
MASTER MHN-SA : Çift boğumlu kompakt kuvars metal halide ampuller Özellikleri: Yüksek ampul verimi ve en iyi renksel geriverimli kompakt ışık kaynağı Uzun ampul ömrü sağlayan çift kesmeli tasarım Doğal
DORA YÜKSEK TAVAN ARMATÜRÜNÜN GELENEKSEL HID ARMATÜRLERİNE GÖRE AVANTAJLARI
DORA YÜKSEK TAVAN ARMATÜRÜNÜN GELENEKSEL HID ARMATÜRLERİNE GÖRE AVANTAJLARI Günümüzdeki birçok sanayi ve benzeri bina yapısının aydınlatılmasında ağırlıklı olarak HID sistemler tercih edilmektedir. HID
LİMAN AYDINLATMASINDA PLANLAMA VE MODELLEME
LİMAN AYDINLATMASINDA PLANLAMA VE MODELLEME Dilek Yıldız MENTEŞEOĞLU Cevat ŞAHİN Serkan ÇAĞIRAN Elk.Y.Müh. Elk.Müh. Elk.Müh. EMO İzmir Şubesi PRODA ENERJİ PRODA ENERJİ dilek.menteseoglu@emo.org.tr cevatsahin@prodaenerji.com
HASTANE AYDINLATMA SİSTEMLERİNDE; VERİMLİLİK, TASARRUF, KONFOR VE PERFORMANS Serhat ÖZENÇ Arif KÜNAR serhat.ozenc@vendeka.com.tr akunar@gmail.com ÖZET 2013 yılında Türkiye de 10 yıldan eski hastane yapılarındaki
ELĐPTĐK SĐLĐNDĐR YANSITICI TASARIMI
ELĐPTĐK SĐLĐNDĐR YANSITICI TASARIMI Leyla Dokuzer ÖZTÜRK 1, Onur YĐĞĐT 2 1 Yıldız Teknik Üniversitesi, Mim. Fak., Yapı Fiziği Bilim Dalı, Beşiktaş, Đstanbul e-posta: dokuzer@yildiz.edu.tr 2 Türk Philips
HID Ampuller. SOX Düşük Basınçlı Sodyum MASTER SOX PSG Ampul: Düşük basınçlı sodyum buharlı ampul. Şeffaf bir tüpün içine.
MASTER SOX PSG : Düşük basınçlı sodyum buharlı ampul. Şeffaf bir üpün içine yerleşirilmiş "U" ndeki deşarj üpüne ve "Philips Solid-sae Geer" eknolojisine sahipir Özellikleri: Philips Solid-sae Geer (PSG)