Hökümdara wepalylyk we Stokgolm sindromy
Arap dünıäsinde, hususan-da Müsürde we Liwiıada bolıan özgerişleriň içinde bir ıagdaı, awtoritar häkime gol ıapıan, ony eli ıaragly goramaga taııar adamlaryň hem az däldigi aıratyn göze ildi. Biraz aňryk seretsek, Yragyň öňki prezidenti Saddam Hüseıniň hem şeıle tarapdarlary bolupdy. Orsıetde geçirilen pikir soralyşyklar bolsa sowet taryhy barada mälim bolan aıylganç faktlardan soň hem Staliniň tarapdarlarynyň az däldigini görkezıär. Türkmenistanda hem Nyıazow döwründäki repressiıa, diıdimzorluga garamazdan, henizem onuň tarapdarlarynyň az däldigi aıdylıar.
«Diňe erkin halk galkynyp biler»
Azathabar.com saıtyna pikirini ıazan Aıjemal Liwiıadaky wakalaryň türkmen häkimiıetlerini-de oılandyrmagyna umyt baglaıar. Onuň pikiriçe, diňe erkin jemgyıetde ıaşaıan halk galkynyp biler. Aıjemal: «Asla biziň hemmämiz şu günki edıän hereketlerimiz bilen özümiziň gelejegmizi kesgitleıäris» diıip ıazıar.
İöne Aıjemal bilen ylalaşmaıanlaryň hem bolmagy tebigy zat. Dogrusy, adamzadyň ösüşi, abadançylygy hem pikir dürlüliginiň netijesi hasaplanıar.
Ikinji tarapdan, dünıäniň bir topar ıurdunda häkimiıetler tarapyndan edilıän zulum-sütemiň, ogurlyk-talaňçylygyň, gözçykgynç propagandanyň ıa-da ıalançylygyň garşysyna tutuş jemgyıet, il-halk bolup çykylyp bilinmezliginiň, diktatory goldaıanlaryň hem az bolmazlygynyň sebäbi näme diıen sorag döreıär.
Gorka esaslanıan söıgi hakyky bolarmy?
Häzir Liwiıanyň döwlet telewideniıesiniň gepleşiklerinde 40 ıyldan gowrak häkimiıet başynda bolan we halkyň hasabyna ummasyz kän baılyk toplan Muammar Kaddafi üçin janyny bermäge taııardygyny aıdıan adamlar görkezilıär.
Orsıetde ıaşaıan türkmen pedagogy Serdar Muammar Kaddafä «söıginiň» gorkudan gaıdıandygyny, onsoň oňa hakyky söıgi ıa wepalylyk diıip bolmajagyny aıdıar. Şwesiıada bosgunlukda ıaşaıan türkmen syıasatçysy Halmyrat Söıünow hem awtoritar ıa diktator režimlere wepalylygyň düşündirişini ol ıa-da beıleki şahsyıetiň töwereginde döredilen psihologiki ıagdaıdan gözlemelidigini aıdıar.
«Nyıazow şu derejä diňe gorky faktorynyň üsti bilen ıetdi. Ol halkyň gözüniň oduny aldy - diıip, Söıünow aıdıar. - Meselem, ol ata-baba goňşokaraly ıaşan adamlaryň bir goňşusyny türmeden çykaryp, beıleki goňşusy gelip, onuň arkasynda durmaz ıaly ıa gapysyny açmaz ıaly şert döretdi».
Pedagogiki ylymlaryň kandidaty Serdaryň pikirine görä, söıgi bilen gorkynyň tapawudy ıer bilen gök ıaly, söıgüde zorluk, sütem bolmaıar, ol meıletin we ikitaraplaıyn bolıar. «Stalin diıen ıaly wagşylary söımeıäniň üçin ıa onuň garşysyna bir zat aıdıanyň üçin seni tohum-tijiň bilen sürgüne iberıän bolsalar, ol nähili söıgi bolıar?» diıip, Serdar soraıar.
Pedagog alymyň pikirine görä, Türkmenistanyň halkynyň gorkusy ıurduň basylyp alynmagyndan gaıdıar. «Türkmenistanda gorky Orsıet basyp alaly bäri halkyň ganyna geçdi. Sebäbi boıun egmese, Orsıet halky gyryp barıardy» diıip, Serdar aıdıar we soň bu terroryň Stalin döwründe hem dowam etdirilendigini ıatdan çykarmaly däldigini belleıär.
Gara gorkynyň netijesi ıa-da Stokgolm sindromy
Eger bu meselä ylmy nukdaınazardan seredilse, psihologiıa ylmyndaky Stokgolm sindromyny ıatlamazlyk mümkin däl. Bu sindromyň ady 1973-nji ıylda Stokgolmda bolan bank talaňçylygyndan galıar. Şonda ıaragly talaňçylar tarapyndan zamun alnan bank işgärleri soň özlerini alty gün terror astynda saklan talaňçylaryň tarapyny tutıarlar.
Birleşen Ştatlaryň FDB-niň maglumatlaryna görä, başga birlerinden jan garaşlylygyna düşen pidalaryň 27 prosenti çemesinde Stokgolm sindromy duşıar. Psihologlar zamun alnan adamlarda bu sindromyň döreışini zamun alyjynyň olaryň janyny alman, eısem ömrüni bagyş etmegi bilen baglanyşdyrıarlar. Sebäbi zamun alnan zamun alyjynyň doly kontrolynda bolıar we onuň aman galmagy diňe şoňa bagly bolup görünıär. Bu işde zamunlaryň janyndan gorkusy hem daşarky dünıäden doly üzňe saklanmagy uly rol oınaıar.
Alymlar Stokgolm sindromynyň zabun atanyň maşgalasynda terbiıelenıän çagalarda, adamsy urup-ıenjip saklaıan aıallarda, açlyk, horluk, kemsidilme şertlerinde ıaşaıan tussaglarda, döwlet terrory astyndaky adamlarda köp duşıandygyny aıdıarlar.
Pedagog Serdaryň ynanjyna görä, «Gorkup ıaşamak gaty erbet zat we oňa adamda döreıän bir topar keseliň başy diıseň-de bolar».
Makala Azatlyk radiosy üçin ıazyldy we efire berildi.
( 22 mart, 2011 )
22 mart, 2011 | Makalalar