Oguznama - Wikipediıa
Oguznama — Türkmen Ruhunyň birinji eııamy biziň eııamymyzdan öňki V müňıyllykdan biziň eııamymyzyň 650-nji ıylyna çenli aralygy tutıar. Bu eııamda milletiň ruhy gözbaşy Oguz handyr, halal, sada türkmen zähmeti bilen gün görıär. Oňony öküzdir. Öküz öz zähmeti bilen tebigaty özgerdıär. Öküz ene ıeriň hasyl bermegine sebäp bolıar. Öküz ıaşaışy, dünıäni, jemgyıeti herekete getirıär.
Eger Oguz hanyň ıoly gönümellik, halallyk hem adyllyk ıoly bolsa, onda ol ıoldan ıöremegiň dyzmaçlyk, gaıduwsyzlyk hem-de mertlik diıen ıörelgeleri bardyr.
İoly ıörelgeli ıeňer. Oguz han Türkmeniň öküz sypaty zähmetsöıerlik, jepakeşlik, erklilik, güıçlilik, döwletlilik alamatlaryny özünde jemleıär. Eger onuň ıoly bitewilik, agzybirlik hem-de jebislik ıoly bolsa, onda bu ıoluň jepakeşlik, erklilik, güıçlilik we zähmetsöıerlik ıaly ıörelgeleri bardyr.
Dirä – ıörelge,
Ölä – gonalga – diıipdir Oguz han Türkmen.
Bu pähim onuň eııamynda türkmenlerde işjeňligiň iň ıokary derejä ıetendigini görkezıär.
Türkmenistanyň Garaşsyzlygyny almagy Beıik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Milli Galkynyş syıasatyny yglan etmegi bilen baglanyşykly halkyň geçmişdäki taryhy we edebi ıadygärliklerini kompleksleıin we etaplaıyn öwrenmeklige alymlar düıpli üns berip başlaıarlar.
Biziň döwrümize çenli saklanyp galan gündogaryň ıazuw ıadygärlikleri gadymy halklaryň şol sanda türkmenleriň sosial-ykdysady we syıasy taryhynyözboluşlu şohlelendirıär.
Sowet taryh ylmy şeıle taryhy we edebiıat ıadygärliklerini öwrenmekde ep-esli öňegidişlikler gazandy. Taryhçy alymlar Gündogar halklaryň taryhyna degişli bir topar original işleri döretdiler. Şol bir wagtda ylmy taıdan unikal we wajyp pars, arap we türki dillerdäki orta asyr awtorlarynyň eserleri ylmy taıdan düıpli derňewden daşda galyp diňe spesialistleriň az bölejigine elıeter boldy.
Şeılelik bilen Gündogar halklaryň ösüşiniň umumy kanunalaıyklygyny hem-de spesifiki aıratynlyklaryna obıektiw häsiıetnama bermekde zerur bolan baı maglumatlar dil bilmezlik we kommunistik partiıanyň hökmürowanlyk syıasaty bilen bagly giň okyjylar köpçuligi üçin elıeter bolmady. Biziň günlerimizde Gündogar halklaryň şol sanda türkmen halkynyň gadymy ıazuw ıadygärliklerini ylmy dolanşyga girişmekligiň türkmen halkynyň ösüşiniň irki döwürlerini öwrenmekde uly ähmiıete eıedir.
IX asyrdan türkmenler diılip atlandyrylan oguzlar häzirki Türkmenistanda Azerbaıjanda, Eyranda, Türkiıede, Yrakda ıaşaıan türki halkalaryňnesilbaşylary hasaplanıar. Olaryň arasyndan Seljuklar, Horezmşalar, Osmanlar dinastiıalarynyň wekilleri orta çykdylar.
Türki taıpalarynyň şol sanda türkmenleriň irki taryhyny birneme doly şöhlelendirıän ıazuw ıadygärlikleriň içinde fundamental hem-de klassik iş hasaplandy. XIV asyr musulman taryhçysy Fazlallah Raşidaddiniň (ylmy dilde “Oguznama” “Ähliumumy taryh” ) ıa-da “ıyl ıazgylarynyň jemi” hasaplanıar. Bu işde oguzlaryň taryhy giňişleıin beıan edilip, awtor oguz taıpalaryny alynky Aziıadaky yslama uııan türki taıpalarynyň ötenleri hasaplanıar. “Oguzlaryň taryhy” ıa-da “Oguzlaryň hem-de olaryň nesilleriniň, türkleriň soltanlarynyň we (wladyka) –larynyň taryhy” diıip doly at bilen atlandyrylıar. Bu eser diňe bir ıazuw çeşmelerine esaslanman eısem halk döredijiligine degişli bolup onda rowaıatlar hakykat bilen sepleşip gidıär.
Oguzyň legendar taryhy türki halklaryň edebiıat ıadygärligi hökmünde köp alymlar tarapyndan öwrenildi. Aıratynda Oguznamanyň goşgy formasyndaky warianty giň analizlenip dörän döwründen başlap alymlaryň ünsüni özüe çekdi. Oňa ilkinji bolup nemes alymy F. Dits üns berip ony nemes diline terjime etdi. Oguznamanyň tekstiniň üstünde W.W. Radlow “K woprosu ob uıgurah”, Bartold W.W. “Tureskiı epos i Kawkaz” diıen işlerinde hem-de Riza Nura, Pellıu P. Banga W. soňra Orkun H.N. Şerbak A.M. Eraslan N. Kononow A. N. işlediler.
“Oguznamanyň” taryhy arena çykmagyna XI asyrdan başlap türkmen dinastiıalarynyň türki taıpalarynyň we olaryň özleriniň taryhyny ıazmaklyga gyzyklanmasynyň bolmagy täsir edipdir.
Beıleki halklar ıaly oguzlar-da öz urugynyň geneologiıasyna düıpli üns beripdirler. Mahmyt Kaşgarlynyň belleışi ıaly oguzlar 24 sany taıpa bölünipdir. (Oguzhan we onuň ogullary, agtyklary). Mahmyt Kaşgarlynyň XI asyrda döredilen belli sözlüginde şol 24 oguz taıpalarynyňda ady tutulıar. Reşiteddin oguzlaryň geneologiıasynda has takyk stabilleşen maglumatlary berıär.
Oguznama Stambulda Topkanyň kitaphanasynda saklanıar. Onyň başlangyjy “Bismillahi ar-rahmani-r-rahim … ” diıip başlanyp, onda Nuh Pygamber öz ogullaryna ıer şarynyň adam ıaşaıan ıerlerini bölüp berende uly ogly Ifata (İagfasa) ol “Gündogar üstleriň Türkmenistan bilen bilelikde berıär “ diıilip aıdylıar.
Golıazmanyň mazmuny şeıle :
1.	Oguzyň atasy, daıylary garyndaşlary ıakyn adamlary bilen göreşi.
2.	Oguzyň ıer ıüzüni basyp almak ugrunda ıörüşi. Onuň dürli üstlerie ilçiler bellemegi.
3.	Oguzyň Gylborak taıpalary bilen urşy.
4.	Oguzyň (##)tümlikler ıurduna we ol ıurt barada maglumatlar.
5.	Oguzyň Şirwana, Şemaha ilçi ibermegi.
6.	Oguzyň Diıarbekir Kürdistanyň üsti bilen Şama ıörüşi.
7.	Oguzyň Ruma hem-de franklara garşy öz ogullary bilen goşun iberilmegi.
8.	Oguzyň ogullarynyň Rumdaky söweşleri. Rum goşunlary bilen duşuşygy barada takyk maglumatlar.
9.	Oguzyň öz goşuny bilen Damaska we onuň töwereklerine ıörüşi.
10.	Oguzyň Müsüre ıörüşi we ony özüne tabyn edişi.
11.	Oguzyň Bagdada, Basra we oňa goňşy ülkelere ıörüşi.
12.	Oguzyň öz ogullaryny fars we Kermene tarap iberişi.
13.	Oguzyň Iraga öz ilçilerini iberşi.
14.	Oguzyň Mazendrana ıörişi ony basyp almagy, Gürgeni Dehistany, Horasany, Kukystany basyp almagy.
15.	Oguzyň watanyna dolanmagy, onuň soňky ıyllary.
16.	Oguzyň ogly Gün hanyň patyşalyk etmegi.
17.	Oguz İabgusy Günhandan soňky döwürde
18.	Gara hanyň ogly Bugra hanyň patyşalyk edişi.
Jemi 17 bapdan durıar.
Egerde A.N. Bernştamyň “Istiriçeskaıa prawda w legende ob Oguz - hane” diıen makalasyny göz öňünde tutmasaň “Oguznama” taryhçylar tarapyndan düıpli derňelmedik işleriň biridir. İöne bu eserde türk-oguzlarynyň Hytaıyň demirgazyk oblastlaryny, Türkistany Tebeti, Hindistany, Ural daglarynyň iki tarapyny, Emba, Ural, Wolga derıalarynyň aşak akymlaryny Orsıetiň Günortasyny, Demirgazyk Kawkazy, Zakawkazıeni, Eırany, Anatoliıany, Yragy, Siriıany, Müsüri basyp alşy barada baı maglumatlar bar. “Oguznamada” destanyň umumylaşdyrylan wersiıasynyň düzülen döwrüne çenli dowam eden Oguz han baradaky rowaıatlar-da ıerleşdirilipdir. “Oguznama” dürli halkyıetleriň we halklaryň dil döredijiliginiň önümidir. Onda çarwa taıpalarda patriarhal gatnaşyklarynyň kemala gelip başlan döwründen bärki köp sanly maglumatlar ıerleşdirilen. A.N. Bernştam “Oguznamada” taryhy prosesiň bäş sany döwrüni belleıär.
a)	Patriarhal gatnaşyklaryň kemala gelmegi
b)	Synpy gatnaşyklaryň kemala gelmegi
c)	Gunlar döwri. Modeniň dabaralanan döwri. (209-174 b.e.öň)
d)	Türki halklar döwri VI – VIII asyrlar
e)	Peçenek – Polowesler döwri IX – XII asyrlar
Bernştamyň döwürleriniň içinde bir döwri, ıagny seljuklar döwrünide goşmak biziň pikirimizça dogry bolıar. Oguz hem-de Däde Gorkut baradaky iň irki maglumatlar mamlıuk taryhçysy Abu Bahra ibn Abdallah ibn Aıben ad Dawadari (1332-nji ıogalan)-niň taryhy işlerinde ((“Durar at-tijak wa gurar tawarih az-zaman”) “Žemçužina wensow i wse otbornoıe w letopisıah wremeni”)) berilıär. Ol şeıle belleıär türki halklar bu kitaby nesilden nesle geçirıär. Bu kitapda olaryň (oguzlaryň) taryhynyň başlanyşy, olaryň döreışi hem-de olaryň ilkinji beıik hökümdary Oguzyň durmuşynyň beıany berilıär.
Oguznamanyň haısy döwürde ıazylandygy barada bir zat aıtmak kyn. İöne biziň pikirimizçe bu kitap XIV asyrda Ilhanstan agalyk eden döwründe ıüze çykan bolmagy mümkin. Sebäbi şu döwürde Ilhanlaryň köşgünde uıgur ıazuwy, ruhy we medeni durmuşynyň dowam etmegi oňa ilkinji nobatda täsir etmegu mümkin. Hut uıgurlaryň Oguz nagan baradaky destany türkleriň taryhynyň Oguz han baradaky powestiň döremegine şert döredipdir.
“Oguznamanyň” dil halk döredijiligini hem-de gürrüňlere daıanıandygyna şolaryň hemmesiniň rowaıatlaryň real faktlaryň birleşmegi bize bir türki halklaryň däl, eısem oguz taıpalarynyň aralaşan halkalarynyň başlangyç taryhy barada taryhy çeşme bolup hyzmat edıär .
Oguznama diňe bir kesgitli halkyň döredijiliginiň netijesi däldir. Onda taryhy hakykaty görkezıän köp halklar bilen ilki türki halklar bilen baglanyşykly çeşmeler öz şöhlelenmesini tapıar. “Oguznamada” Raşiteddin hökümdarlaryň genealogik tablisasyny berıär. Ol Nuh Pygamberden başlanyp, soň onuň ogly ıafes, Dib, Çawkuhan, soňra Gara han Oguz hanyň atasy, soňra Oguz han (1000 ıyl ıaşaıar 116 ıyl patyşalyk edıär). Soňra Gün han 70 ıyl ıaşap 70 patyşalyk edıär. Soňra Dib İawkuthan şeıdip jemi 36 oguz hanlarynyň dolandyran ıyllary görkezilip soňy Sejuk Togrul Soltan bilen tamamlanıar.
Bu sahypanyň iň soňky üıtgedilen gezegi: 17:28, 7 aprel 2018.