'Yücel kararı sevindirici ama endişe uyandırıcı' - İrfan Aktan
Bir yıldır duruşmasız-iddianamesiz bir biçimde hapiste tutulan gazeteci Deniz Yücel, Başbakan Binali Yıldırım’ın “ümit ederim kısa sürede serbest kalmış olur” açıklamasından sadece bir gün sonra tahliye edildi. Türkiye’de yargı sisteminin yürütme organının yönlendirmesi altında olduğuna dair değerlendirmeler, Yücel kararı dolayısıyla yeniden ve belki de artık uluslararası kamuoyunda daha çok tartışılacak.
Öte yandan aynı saatlerde gazeteciler Ahmet Altan, Mehmet Altan ve Nazlı Ilıcak hakkında müebbet hapis kararı verilmesi de düşünce ve ifade hürriyetinin hudutlarına ilişkin gelinen aşamayı başka bir açıdan tartışmayı gerektirecek.
Bu hafta, gerek Bianet’teki yazılarında gerekse gazetecilerin yargılandığı davalardaki savunmalarında yıllardır ifade hürriyetinin hayatiliğini, yargı erkinin getirildiği noktayı etraflıca tartışan, Türkiye’deki en donanımlı avukatlarından Fikret İlkiz’in kapısını çaldık. Dört yanı polis kordonuna alınmış olan Cumhuriyet Gazetesi’nde buluştuğumuzda, gazetenin Ankara Temsilcisi Erdem Gül de avukatı İlkiz’le MİT TIR’ları davası için Çağlayan Adliyesi’ne gitmek için hazırlanıyor, az önce gelen Deniz Yücel kararının sevinci gözlerinden okunuyordu…
‘YARGI KİMSENİN ADALET BEKLEMEDİĞİ BİR ORGAN HALİNE GELDİ’
‘SAVUNMANIN OLMADIĞI BİR YARGILAMA SİSTEMİ TERCİH EDİLİYOR’
Peki cumhurbaşkanının, siyasi iktidarın Türkiye Barolar Birliği’nin ismindeki “Türkiye” sözcüğünü kaldırmak istemesini nasıl yorumlamak lazım?
Yargılamada iddia, yani sav, bunun karşısında savunma, yani avukatlar, öbür yanda da karar mercii vardır. Adalet sisteminde bu üçgen olmazsa olmazdır. Eğer savunma makamını kaldırır veya etkisiz kılmaya çalışırsanız, avukatları sürekli duruşmalardan çıkarırsanız, ortada üçgen değil, “sav” ve “karar” sürecinden oluşan düz bir çizgi kalır. Fakat “sav” karşısında “savunma” yoksa, verilen “karar” ne yargılama, ne hukuk ne de adalettir.
Peki şu anda savunma mekanizmasının tasfiyesine yönelik herhangi bir girişim var mı?
Şu an yok ama yürütme organının başındakiler, anayasal yetkileri tümüyle elinde toplamış olanlar herhangi bir şey ifade ettiği an, herkes kendisine vazife biçer. Mesele Türkiye Barolar Birliği ismindeki “Türkiye” kelimesinin kaldırılması değil, avukatlık mesleğini etkin olmaktan uzaklaştırmak.
Peki neden işe “Türkiye” sözcüğüyle başlanıyor?
Dikkat ederseniz bu sözcüğe layık olunup olunmadığı tartışılıyor. Böyle bir algı yaratıldığında, yarın-öbür gün avukatlık kanununda herhangi bir değişiklik yapıldığında herkes “zaten hak etmişlerdi” diye düşünmeye başlar.
‘DİKTATÖRLÜKLERDE HER ŞEY KANUNA UYGUN AMA HUKUKA AYKIRIDIR’
“Sav”, “savunma”, “karar” üçgeninde, “savunmanın” etkisizleştirilmesi, savcının “bu kişi şu suçu işlemiştir” dediği ve mahkeme başkanının da buna göre ceza verip vermediği bir sistem ortaya çıkar. Çağdaş hukuk sistemleri içinde bunun örneği var mı?
“Çağdaş” dediğiniz için yanıtım hayır! Ama diktatörlüklere baktığınızda yapılan her şey kanuna uygun, lakin hukuka aykırıdır. “Kanun var, o halde bunu uygularız, kanuna uygun hareket etmeliyiz” der ve kendinizi demokrat, çağdaş bir ülke olarak göstermeye çalışabilirsiniz. Evet, kanuna uygun davranabilirsiniz ama bu, hukuka uygun davrandığınız anlamına gelmez. Yargılamanın sadece “sav” ve “karar” süreçleri içinde yapılması, demokratik toplum düzeni gereklerine aykırı bir çizgidir.
‘SAVUNMA MAKAMANIN HÜKMÜ HÂLÂ VAR’
Türkiye’de iyi ve etkili bir savunmanın sanık lehine sonuç yaratabileceğini düşünüyor musunuz?
Bu koşullarda dahi evet! Savunma her koşulda görevini yerine getirmeli, davaları mahkemelerde görmeli, yapılması gerekeni de sonuna kadar yapmalıdır. Savunmada eksiğiniz kalmadığı zaman da yargı sisteminin işleyişi konusunda hesap sormaya başlayabilirsiniz. Biz savunma olarak hesap verebilir durumda olmalıyız ki, kanuna ve hukuka aykırı uygulamaların hesabını sorabilelim.
Örneğin gazetecilerin yargılandığı bazı davalara baktığımızda, iddia makamının iddialarının elle tutulur yanı olmadığı, avukatlar son derece etkili savunmalar yaptığı halde sanık lehine karar çıkmadığını görüyoruz. Bunun insanda “savunmanın zaten bir hükmü yok” izlenimi yaratması yanlış mı?
Savunma makamının hükmü hâlâ var. Bir kere kişi tutuklanıp tahliye edilince dava bitmiyor. Kararın mutlaka avukatların veya sanıkların lehine çıkması diye bir kaide yok. Önemli olan adil yargılanmanın yerine getirilmesidir. Kararın lehte çıkması başka bir şeydir ama aslolan yargılama sürecinin gerçekten hukuka uygun olmasıdır. O zaman sonuç elde edersiniz.
Bugün müebbet hapis cezasına çarptırılan Mehmet Altan ile Şahin Alpay hakkında Anayasa Mahkemesi’nin tahliye kararı var ama yerel mahkeme bu kararı uygulamadı. AYM kararının bile uygulanmadığı bir ortamda gerçekleştirilen yargılamayı nasıl tarif etmek lazım?
Bu, Türkiye’nin hukuk açısından nasıl içler acısı bir durumda olduğunu gösteriyor. Çünkü “kişi güvenliği ve özgürlüğü hakkı ihlal edilmiştir” tespiti yapılmıştır. Hak ihlali yapıldığı tespiti yapan AYM’nin verdiği kararı uygulamak, ihlali ortadan kaldırmak mahkemelerin görevidir. Fakat bu kararı uygulamayarak hukuka ve kanunlara aykırı davrandılar.
Kanunlara aykırı davranan mahkemelere karşı ne yapılabilir?
Yeniden AYM’ye ve ulusüstü mahkemelere, yani AİHM’e, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komiserliği’ne başvurursunuz. İşi sonuna kadar götürmek avukatların işidir.
‘İNSAN HAKLARINI KORUMAYAN HUKUK, HUKUK DEĞİLDİR’
Fakat bu, yerel mahkemenin AYM’nin kararını istediği zaman uygulamayabileceği gerçeğini değiştirmiyor…
Evet ama işte bu hukuk değildir. Bu, kanunun insan haklarına aykırı yorumlanması anlamına gelir. Her mahkeme kararı, her beraat kararı veya gerekçesi doğru değildir. Ama bütün bu soruları sorduğunuzda hukukun pek çok kapının açılmasında tek bir kilit rolü oynadığını görürsünüz: Yargıya ve adalete ulaşmak. Bu yüzdendir ki kurulu yargı sisteminde AYM’nin hak ihlali tespiti varsa, bu ihlali ortadan kaldırmak mahkemelerin görevidir. Verilmiş bazı mahkeme kararlarında karşı oy yazıları vardır. Aslolan o karşı oy yazılarıdır. Karşı oyları yazan yargıçların görüşleri insan haklarını korumaya yöneliktir. Kanunu yorumlarken temel bir ölçütünüz olmalı.
Nedir o ölçüt?
İnsan hakları. Kanun böyle dediği için değil, insan hakları böyle dediği için hukuk yaratabilirsiniz. Çünkü kanunların sınırı, temel hak ve özgürlüklerin korunmasıdır.
Ama biz, yazılı kanunların da uygulanmamasıyla karşı karşıyayız…
Bakın, dünya başka bir şeyi tartışıyor. Yargıçlar, eğer kanun hukuka veya anayasaya uygun değilse ya da en azından verecekleri kararların adalete ve insan haklarına aykırı düşeceğini görürlerse, direnme hakkına dahi sahiptir. Mesele sadece savunmayla bitmiyor yani. Yargının ve yargıçların üzerine düşen en önemli görevlerden birisi de temel hak ve özgürlükleri koruyabilecek bir hukuku yaratabilmektir. Bizde ise mahkemeler, AYM’nin verdiği karara karşı temel hak ve özgürlükler aleyhine direniyor. “Kanun böyle diyor” da bu hukuka uygun mu? Hukuk temel hak ve özgürlüklerin korunmasına uygun mu? İnsan haklarını korumayan hukuk, hukuk değildir.
‘SINIRLAMALAR DEMOKRATİK TOPLUM DÜZENİNE UYGUN OLMALI’
Türkiye’de hapisteki gazetecilerin çoğu yaptıkları haberlerden yargılanıyor. Gazetecilerin bazı konularda haber yapması fiilen yasaklanmış durumda. Peki bu yasak hangi kanunlara dayanıyor?
Herhangi bir kanunda “şu haber yapılır, şu haber yapılmaz” diye bir madde olmaz. Ama herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir. Bu hak, kamu makamlarının müdahalesi olmaksızın habere, bilgeye ulaşma, ulaşılan bilgiyi yorumlama, gerektiğinde tek başına ya da topluca bir başkasına ulaştırma hakkını da içerir. Benim bu söylediğim, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesidir. Bu söylediğim, Türkiye’de 9 Haziran 2004 yılında kabul edilmiş olan Basın Kanunu’nun 3. maddesinde yazılı olan “basın özgürlüğü” kavramıdır. İki kelime: “Basın özgürdür”! Yine Basın Kanunu’nun 3. maddesinde bu özgürlük eleştiri, yorum yapma, bilgiye ulaşma, elde etme ve eser yaratma hakkını da içerir. Yine Anayasa’nın 26. maddesine baktığınız zaman Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesine paralel bir düzenleme görürsünüz. Temel kural, basının özgür olduğudur. Peki her şeyi söyleyebilir, her türlü haberi yapabilir, yayınlayabilir ve “kamu makamlarının müdahalesi olmaksızın” dediğimiz için acaba hiç ceza davası açılamaz mı? İfade özgürlüğü ve ondan kaynaklı basın özgürlüğü sınırlandırılabilir bir haktır. Fakat esas kavga o sınırın ölçütlerinden çıkıyor. AİHS 10. maddesinin ikinci paragrafı, Basın Kanunu’nun 3. maddesi ve Anayasa’nın 26. maddesi sınırlandırma ölçütlerini gösterir.
Nedir o ölçütler?
Demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olarak sınırlandırma yapılabilir, deniyor. Eğer ifade ve basın özgürlüğü konularında bir sınırlandırma yapacaksanız, bu demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmalıdır. Bundan ne anlamamız gerekir? AİHS, bu konuda dokuz temel ölçüt sayar. Kişi hak ve özgürlüklerinin korunması, ihlal edilmemesi için kanuni düzenleme yapabilirsiniz mesela. Ya da kamu düzenini sağlamak ve suç işlenmesini önlemek için bu sınırlandırmayı yapabilirsiniz. Keza gizli bilgilerin ifşasını önlemek için de sınırlandırma koyabilirsiniz. AİHS’te, Basın Kanunu’nda ve Anayasa’da sayılan ölçütlere göre sınırlandırma yapmanız gerekir ve bu sınırlandırma da ancak ve ancak kanunla yapılabilir. O halde sınırlandırmaya ilişkin bir kanun da, temel haklara ve sınırlandırma ölçütlerine uygun olmalıdır.
‘TÜRKİYE’DE DEVLET SIRLARININ KORUNMASI HAKKINDA BİR KANUN YOK’
Biraz sonra duruşmasına gideceğiniz dava tam da devlet sırlarının ifşa edilmesine dayanıyor. Karşı tarafın iddiası, MİT TIR’larıyla ilgili haberin devlet sırlarının ifşası olduğu ve demokratik ülkelerin de bu tür konularda sınırlama yaptığı yönünde. Siz bu sava karşı nasıl bir savunma yapıyorsunuz?
Bir kere gizli bilgilerin ifşasına karşı bir kanun yapılması gerekir. Türkiye’de devlet sırlarının korunması hakkında herhangi bir kanun yoktur. Sadece CMK’nın 47. maddesinde “devlet sırrı” kavramından bahsedilir. Ayrıca kanunun olması da yeterli değildir. O kanunda bu sınırlandırmayı hangi ölçütlere göre yaptığınızı göstermeniz gerekir. Gösterdiğiniz o sınırlandırma ölçütleri de demokratik toplum düzenine uygun olmalıdır.
CMK’nın 47. maddesinde bu hususlar belirtilmiyor mu?
Hayır, sadece devlet sırrının mahkemede nasıl dinleneceği, buna karşı yargıcın ne yapacağı tanımlanıyor. Dolayısıyla bu madde yeterli değildir. O halde devlet sırlarının ifşasıyla ilgili ayrı kanun yapmalısınız ki, biz sınırlarının ne olduğunu bilelim.
‘DEVLET SIRLARINI TANIMLAYAN BİR KANUN YAPILMALI’
Peki her konuda kanuni sınırlamalara giden bir iktidar neden devlet sırlarına ilişkin bir kanun çıkarmıyor?
Devlet sırları konusunda kanun yapmak çok zor. Bu konuda çok sayıda tasarı Meclis gündemine geldi ama bu konuda bir kanun yapılmadı. Böyle bir kanunu yapmak için neyden çekindiklerini bilemem, bunu kanun yapıcıya sormanız lazım. Fakat savunma tarafı olarak devletin mutlaka devlet sırrı tanımını içeren bir kanun yapması gerektiğini söylemeliyim. Çünkü siz gazeteciler haber yaparken, biz avukatlar savunma yaparken ancak buna ilişkin bir kanun varsa suçun ne olup olmadığını bilebileceğiz.