Zafer Derin’le 8500 yıl Derinliğinde bir Söyleşi - Kültür - Tarih | Apelasyon
Bir söyleşi ne kadar derin olabilir. 8500 yıllık bir derinlikte ve bir dişçinin hassaslığı ile toprağı kazarcasına yapılan bir sohbet bizimki. İzmir’in 8500 yıl öncesinin, İzmir’de biline en eski tarım toplumunun, dünyada eşi benzeri olmayan ziyaretçi ve kazı merkezlerinin hikâyesini okuyun. Kazılar sürerken Türkiye’den ve dünyanın her yanından 16.500’ü bulan ziyaretçinin akın ettiği, ziyaret edenlerin unutamadığı bu deneyimi Zafer Derin’e soruyoruz.
Çanakkaleli'yim. Kırsal bir bölgede toprakla haşır neşir olarak büyüdüm. Her zaman toprakla uğraşmayı sevdim. Ancak bir de meraklıydım. 1979 yılında Erzurum Atatürk Üniversitesi Arkeoloji Bölümüne girdim. O günden bu yana gönül verdiğim arkeoloji, bu gün yaşam biçimim haline geldi. Ben daha çok Neolitik Çaği (Cilalı Taş Devri), Kalkolitik Çağ (Taş devrinin sonunda taş alet kullanımının sürdüğü ve bakırın kullanılmaya başladığı geçiş dönemi) ve Tunç Çağları üzerine çalışıyorum.
Yeşilova Höyüğü'nün ortaya çıkışı ve öneminin kavranmasına ilişkin hikâyeyi çokça okuduk. Ancak bir de birinci ağızdan dinlemek isterim.
Höyük ilk olarak 2003 yılında tespit edilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda bu höyüğün çok eski bir yerleşim olduğuna dair bulgular elde edildikten sonra bölge arkeolojik sit alanı olarak ilan edilir. 2005 - 2006 yıllarında İzmir Arkeoloji Müzesi'yle başlanan kazılar bir yıllık aradan sonra 2008 yılından bu yana Ege Üniversitesi- Kültür Turizm Bakanlığı adına başkanlığım altında devam etmektedir. Kazı çalışmaları Kültür Bakanlığı, İzmir Büyükşehir Belediyesi, Ege Üniversitesi, Bornova Belediyesi ve sivil toplum kuruluşlarınca desteklenmektedir. Ülkemizde tamamen yerli kaynaklarla yürütülen ve 2016 yılından itibaren kazı çalışmalarının kesintisiz olarak yıl boyu sürdüğü tek kazı alanı olduğu söylenebilir. Tabii ziyaretçi ve kazı merkezlerini de söylemem gerek…
Ben de oraya gelecektim. Yeşilova Höyüğü Ziyaretçi Merkezi'nden de bahsedelim. Gördüğüm kadarı ile gerçekten çok önemli olanaklara sahipsiniz.
Tüm bu tur boyunca ekibimizdeki uzman arkeologlar ziyaretçilerimize eşlik ediyor...
Bu daha da sevindirici. Ziyaretçi Merkezi'nin yanında bir de kazı evi bulunuyor. Buranın işlevi nedir?
Üç höyüğümüz var ancak bu güne kadar Neolitik Dönem dediğimiz Cilalı Taş Çağı'na ait hiç mezarlık bulamadık. Mezarlıklar hem genetik materyal sağlar, hem de ölü gömme ritüelleri ve ölülerin gömülme şekilleri kültürün inançları, dini ve hangi kültürlerle etkileşim halinde oldukları konusunda fikir verir. Ve maalesef ki biz tüm bu bilgilerden yoksun konumdayız. Ancak bulduğumuz Tunç Çağı mezarları en azından bir dönem ile ilgili bize bir miktar fikir sağlayacak diye umut ediyoruz.
Buradaki topluluğun Neolitik Çağ'a göre gelişmiş bir medeniyet olduğunu söyleyebiliriz. Genelde bu gibi yerleşimler bitişik nizamken, buradaki yapılar dikdörtgen şeklinde ve birbirinden ayrı. Taş temelli, kerpiç duvarlı evlerde kolon ve kiriş olarak yontulmuş ağaç dallarını kullanmışlar. O dönemde ilk kez çatılı evlerle karşılaşıyoruz. Baca olmayan evlerde ocaklardan kaynaklı gazın tahliyesi için çatı ile duvar arasında bir boşluk bırakıldığı anlaşılıyor. Tabii benzer şekilde olsa da yuvarlak şekilli evler de mevcut.
Ürettikleri ürünler özgün ve giderek daha da mükemmelleşiyorlar. Kap kacak yapımında çağdaşlarıyla aynı teknikleri kullansalar da özgün modeller kullanıyorlar. Tasarım yapıyorlar. İhtiyaçlarına göre alet ekipmanda değişiklik yapıyorlar. Giderek daha ince, daha şık modeller tasarladıkları, bunları süsledikleri görülüyor ve farklı ihtiyaçlar için çok çeşitli aletler yapabiliyorlar. Kap kacak yapımında kil kullanırken, tarım aletlerini taştan yapıyorlar. Ama bölgedeki taşlar kolay şekillendirilmediğinden deniz aşırı yerlerden (bugün Yunanistan’a bağlı) Rodos Adası'ndan, Melenos civarından ve Çatal Höyük civarından oksidyen taşı (bir tür volkanik taş) getiriyorlar. Bu taşı işlemek daha kolay.