Sayın ÜNSAL ‘la yapılan Güneydoğu meselesi konulu ropörtaj 20 Şubat 2007
Sayın Ünsal, Irak'taki süreç de dikkate alındığında, Türkiye'nin Güneydoğu meselesi nasıl bir aşamaya geldi?
– Öncelikle felaketin ayak sesini duyabilen kulaklara ihtiyaç var, diye düşünüyorum. Kürt meselesi 20. yüzyılın çözmekte aciz kaldığı ve 21. yüzyıla tehir ettiği bir sorun
Bence yüzyılımız siyasi tarihinin en önemli meselesi. Bu konu, şu günlerde, şu veya bu şekilde çözülmek üzeredir. Dolayısıyla bu sadece Türkiye'nin ya da bölgenin bir problemi olarak değil, bütün dünyanın sorunu olarak görülmelidir. Yani bütün dünyanın yakında çözümünü bir şekilde göreceği çok önemli bir sorundan bahsediyoruz.
– "Çözülmek üzere" derken tam olarak neyi kastediyorsunuz?
– Bölgenin kendi sorunlarını kendi dinamikleriyle çözmede çok maharetli olduğu söylenemez. Şu an itibariyle doğaları gereği konunun tarafı olmayan bölge dışı güçlerin bölgeyi işgali ile 1992'den bu yana ortaya çıkan tabloda, orada yaşayan insanlar için özgürlük gibi algılanma riski olan bir fiili durum oluşmuştur. Hâlbuki gözden ırak tutulmaması gereken bir husus şudur ki, oraya giden bölge dışı devletler özgürlük getirmek için değil, ekonomik ve politik çıkarları için oradadırlar. Yani aslında yaptıkları, özgürlüğü getirmek yerine, köleliği derinleştirmekten ibarettir. O bakımdan hepimizin, bütün bir bölgenin, hatta tarihin, hukuk temelli değil, güç ve çıkar temelli olarak yeniden dizayn edilmeye çalışıldığı bir kesitte, dikkatimizi en üst düzeyde tutma sorumluluğu var. Ve hepimizin kaderini karartmaya niyetli bir projeden birimizin yarar çıkartmaya çalışması, açıkgözlülük olabilir ama bir ahlâksızlıktır. O projenin, günü geldiğinde, doğası gereği kendinden yarar umanı da yutacağı gerçeğini hiçbirimizin unutmaması gerekiyor.
Yeni bir Lozan perspektifine ihtiyaç var
– Türkiye için meselenin arka planı nerede başlıyor?
– Türkiye açısından 1923 Lozan Antlaşması'ndan yola çıkarak bir perspektif oluşturmamız gerekiyor. Lozan Antlaşması'nda, azınlıkların dışındakiler için geliştirilen "vatandaşlık" kavramı, Osmanlı milletler sistemi konseptine uygun olarak ortaya konmuştu. Dolayısıyla Türkçe konuşan ya da konuşmayan Müslüman unsurların hepsi bir kategori olarak ele alınmıştı. Gayrimüslim unsurlar da bir başka kategori
– Bu konseptte bir kayma mı oldu daha sonra?
– Vatandaşlık bağı yaratma açısından belki dini aidiyeti de aşan bir ulus devlet sistemi ortaya kondu ama bu yeni kurulan devletin Müslüman unsurlarına yaklaşım tarzı yine de, "Müslümanlar (kardeştir veya) tek millettir" anlayışının 20. yüzyıldaki çağdaş tefsiri gibiydi. 1923'te bu tefsiri yapan siyasi heyet, bu evrensel ve siyasi geleneğine uygun düşünüşünü veya hafızasını 1925'te kaybetti. 1925'in şartlarında bölgeye dönük hesapları olan İngilizler'in müdahalelerini görmezden gelmiyorum tabii ki
Ama sonuç olarak, Cumhuriyeti kuran kadro 1923 şartlarında kendi tarihi ve siyasi geleneklerine uygun olarak kurmayı başardığı vatandaşlık konseptini, 1925'ten itibaren unutup yüzünü bir başka yöne çevirdi. Türkiye'nin yapması gereken şey, ortaya koyacağı davranış kalıpları ve mevzuatı için 1923'teki kurucu iradeye atıf yapabilmek, Lozan'daki hafızayı geri getirebilmek olmalıdır.
– "Türkiye Barışını Arıyor" konferansının sonuç bildirgesinde ıskalandığı söylenen barıştan bu mu kastediliyor?
– Bu tarihten itibaren Alman ekolüne dayalı, yani kan temelinde bir millet tanımının daha belirleyici olmaya başladığını görüyoruz. Aynı zamanda kurucu elitin, kültürel olarak pozitivist ve modernist eğilimleri devlet aygıtının dönüştürücü ve tektipleştirici yüzünü daha da pervasız kullanmalarına müsait zemini oluşturuyordu.
– Türkiye'ye aynı dönemde Balkanlardan ve Kafkaslardan gelenler de vardı. Neden bu kimseler Kürtlerle aynı sıkıntılardan muzdarip olmadılar?
– Çünkü onlar Anadolu'ya imparatorluğun mağlup coğrafyalarından kaçarak gelmiş ve sığınmışlardı. Yaşam alanları bulmak için gelmişlerdi. Ev sahiplerinin kendileri için uygun gördüğü giysilere bürünmekte zorlanmadılar. Ama buralı olan ve bir anlamda Anadolu kapılarının Orta Asyalı dindaşlarına açılmasına katkıda bulunan yerli halklar için durum farklıydı. 21. yüzyılda bizim yapmamız gereken şey, bu insanları, yani Arapları ve Kürtleri ihata edecek şartları düzeltmek olmalıdır. Hiçbir sıkıntı çekmeyecekleri, gönüllü bir birliktelik kurabilecekleri bir vatandaşlık hukuku geliştirmeliyiz. Bu, zoraki vatandaşlıktan, gönüllü vatandaşlığa geçiş hukuku… Türkiye'nin bunu başaracak yönetsel potansiyeli var. Hem 1923'teki kurucu iradesi bakımından var, hem de uçlarda yaşayan insanları merkeze entegre edecek bir ekonomik altyapıya sahip olması bakımından Türkiye bölgede bunu yapmaya en müsait ülke. Jeopolitik konumu da bunu uygun
Irak, Suriye, İran, Azerbaycan ve Ermenistan'dan yani Kürtlerin yaşadığı diğer beş devlete göre kendi vatandaşlarıyla barışmış, demokratik, gönüllü vatandaşlık hukuku oluşturabilme potansiyeli en yüksek ülke Türkiye… Bunu yapabilirse diğer devletlere de örnek olur.
1923'teki hafızamıza dönmeliyiz
– Meseleye Irak özelinde bakarsak ne söylenebilir?
– Irak'ta etnik unsur olarak Arap, Kürt, Türkmen, Asuri ve Keldanileri sayabiliriz. İnanç farklılıkları noktasında da Sünnileri, Şiileri ve Hıristiyanları sayabiliriz. Şimdi bakın, ister etnik açıdan olsun, ister inanç noktasında, birbiriyle iç içe geçiyor bu dokular. Bizim Hatay'da, Mardin'de Siirt'te ve Urfa'da Arapça konuşan vatandaşlarımız ile Irak'ın Arapça konuşan vatandaşları arasında bir akrabalık var. Adıyaman'da Diyarbakır'da, Hakkâri'de, Ağrı'da ve Van'da Kürtçe konuşanlarımız ile Irak'ta Kürtçe konuşanlar arasında da akrabalık var. Yozgat'ta Türkçe konuşan ile Kerkük'te Türkmence konuşan arasında da akrabalık var. Etnik bakımdan tablo böyle
İnançlar noktasında ise bizim Şiilerimizle Irak'ın Şiileri arasında, yani Iğdır'daki Caferiler ile Irak'ın güneyindeki Caferiler arasında bir akrabalık var. Bizim Asurimiz ile Irak'ın Asurileri arasında bir akrabalık var. Hatta şunu söyleyeyim: Şiiler derken, sadece Irak'ın güneyindeki Şiilerle akrabalık yok. Türkmenlerin de büyük bölümü Şii'dir. Yine bizim İstanbul, İzmit ve Bursa'daki Sünniler ile Samarra'daki Sünniler akrabadır. Dolayısıyla biz tabloyu bir bölge devleti gibi değil, bir dünya devleti gibi görmek durumundayız. Irak'taki her bir unsurun bizdeki her bir unsura akrabalığı var. Irak'taki bu kompartımanlar arasında tercih yapma lüksümüz yok. Kerküklü Türkmen ne kadar akrabamız ise, Erbil ve Süleymaniyeliler, Samarralılar da o kadar akrabamız… Amerika oraya bakarken bazılarını bazılarına tercih edebilir. Ama biz ortaya koyduğumuz yaklaşımdan bakarsak meseleye, hem kendi iç barışımızı konsolide etmiş oluruz, hem dünyaya söyleyecek sözümüz olur, hem bölgenin problemlerini çözeriz, hem de Türkiye'ye bir küresel aktör duruşu veririz. Zaten tarih ve coğrafya, Türkiye'yi küresel bir aktör olmaya mecbur ediyor. 1923'te yerinde olan ama 1925'te yitirdiğimiz hafızayı tekrar edinip reflekslerimizi buna göre tanzim etmemiz gerekiyor.
– Irak'ın kuzeyindeki yapılanma Türkiye'deki Kürt vatandaşlar nezdinde ne tür çağrışımlar uyandırıyor? Kürt elitleri ya da sıradan vatandaşlar olarak da sınıflandırabiliriz bu soruyu
– Bölgede oluşacak olan bütün yapıların Türkiye'de yaşayanlar açısından ne değer ifade edeceği, Türkiye'nin kendi iç barışını nasıl konsolide edeceğine bağlıdır. Şimdiden bu yapının hiçbir şey ifade etmeyeceği veya çok şey ifade edeceği kehaneti erken diye düşünüyorum. Türkiye'nin ekonomik potansiyeli, uluslararası sistemdeki ağırlığı, beşeri coğrafyasının getirdiği stratejik üstünlükleri, bölgedeki diğer devletlere göre kendisine vatandaşlık bağı hissetme duygusu açısından rekabet üstünlüğü getirmektedir. Bunun böyle olması, rehavetinin felaket olacağını bilecek kadar yakın bir geçmişte imparatorluk dağıtmış olduğu tüm vatandaşlarının hafızalarındadır. Vatandaşına temel hakları çok görmenin, tarihin akışına karşı nafile bir çaba olduğu hatırdan çıkarılmamalıdır.
İç barışı sağlayacak, Ortadoğu'ya yön gösterecek öneriler
– Ankara'daki konferansı bu anlattıklarınızla nasıl ilişkilendiriyorsunuz?
– Sonuç bildirgesini bu tarihi perspektif içinde görürsek çok olumlu yönleri var. Türkiye'nin iç barışını sağlayacak, Ortadoğu'ya yön gösterecek bir performans geliştirmesini temin edecek öneriler var.
– "Kürt siyaseti"nin aktörlerinin kendilerini PKK üzerinden ifade ettikleri eleştirisi uzun zamandır sürüyor. Konferans bu açıdan farklı bir boyut oluşturdu mu?
– Ben bu konferansın tertipleyicileri arasında değilim. Dolayısıyla konferansı düzenleyenler kimleri çağırdı, kimler icabet etti ya da etmedi, bilmiyorum… Bu meseleye Türkiye'de kafa yormuş, Kürt olduğunu ifade eden insanların hepsinin orada olmamış olması belki bir eksikliktir. Bu eksikliği bir kenara bırakacak olursak, farklı kesimlerden zengin bir katılım oldu. Kürt olmayan kesimden de temsilcilerin olması özellikle akademisyenlerin varlığı, sonuç bildirgesinde rahatsızlık yaratacak ifadelerin yer bulmasını engelleyen en önemli etkendi.
Katılımın çeşitliliği, meselenin çözüme kavuşturulmasının Türkiye'de herkesin menfaatine olduğunu göstermesi açısından önemliydi.
Sıkıntının gerçek nedenini anlamış görünüyorlar
– MİT Müsteşarı'nın ve DYP lideri Ağar'ın açıklamalarını, müesses nizamın yeni bir hamlesi olarak değerlendirenler oldu. Buna katılıyor musunuz?
– Böyle diyebilmek için, bu iki şahsın konuyla ilgili olarak memur edildiğine dair bir bilgi gerekir. Bunu çok komplocu buluyorum. Bu yaklaşımı, iki şahsın söyleminin de zayıflatılması gayreti olarak görüyorum. Her ikisinin de güvenlik bürokrasisinden gelmiş olmaları nedeniyle meseleye yalnızca terörle mücadele perspektifinden bakmaları beklenirdi. Oysa bunu yapmadılar. Dolayısıyla yeni söylemleri, sıkıntının gerçek nedeninin anlaşıldığı yönünde bir iyi niyet hissi uyandırıyor. Bu yönüyle de sevindirici… Çünkü meselenin sadece inzibat tedbirleriyle çözülmeyeceği, siyasi, kültürel, ekonomik boyuttaki sorunların aslında asayiş sorununu beslediğini anlamaya doğru bir gidiş var. Bu yaklaşımı yaygınlaştırmak lazım
– Size göre bunu yaygınlaştırmanın yolu nedir?
– En önemli yolu, gayri Kürt unsurların ve akademisyenlerin ön plana çıkması
Böyle bir şey, Kürt olmayan diğer kesimleri de rahatlatır. Söylenenlerin arkasında art niyet aramadan bakmalarını kolaylaştırır.
MİT Müsteşarı Taner ne demişti?
1990 ve sonrasındaki sürece hazırlıksız yakalanılmıştır. Elbette bunun en önemli nedeni, sistem içindeki yapılanmaların ve analizlerin statükocu yaklaşıma koyu bir muhafazakârlıkla sahip çıkmalarıdır. Bu nedenle de geleceğe yönelik tahminler bu katı/kuralcı yaklaşım içinde başarısız olmuştur
Bulunduğumuz dönem, gelecekte birçok ulus-devlet ve milletin hızlı bir şekilde tarih maratonunu kaybetmeye başladığı süreci anlatacaktır. Bu devletler sadece gelişememekle ve dünya yönetiminde söz sahibi olanlar arasına dâhil olamamakla kalmayacak; aynı zamanda birçoğu günümüz teknolojik devriminin ve küresel ekonominin rekabetine dayanamayıp ulusal egemenliklerini de büyük ölçüde yitireceklerdir.
Ulusal ve uluslararası düzeyde gerçekten sağlam politikalar üretebilmek ve uygulayabilmek için ulusal güvenlik ve ulus-devlet yapısına yönelen tehdit ve kaynakları iyi algılayabilmek, ulusun karşı karşıya olduğu fırsatları ve tehditleri öngörmek, doğru analiz edebilmek ve uygun vasıtalar ile karşı koymak zorunluluğu/ihtiyacı her zamankinden daha fazla hissedilir hale gelmiştir
Önümüzdeki dönemde de uluslararası sistemin, kuralları belirlenmiş stabil bir yapıya kavuşacağını ummak ve bu yönde tanımlamalar geliştirmek faydasız bir uğraş olacaktır
Bu süreç içinde Türkiye, gerek stratejik gerekse jeopolitik önemi nedeniyle kendisini hiçbir zaman olayların akışına bırakma ya da bekle-gör-tavır al' taktiği ile sınırlama lüksüne sahip değildir. Uluslararası sistemi ayrıntılı ve isabetli bir tanımlamayla (kendi konumu ile ilgili) taktik, stratejik ve yüksek stratejik tutumlara sahip olmak zorundadır. Yalnız savunma pozisyonunda olmak Türkiye'ye haiz şartlar nedeniyle kabul edilemez bir davranış olacaktır. Bu nedenle de Türkiye tüm kartlarını/avantajlarını maksimum düzeyde bir verimlilikle değerlendirmek durumundadır
Konferansa kimler katıldı?
"Türkiye Barışını Arıyor" konferansına katılan isimler arasında, TBMM İnsan Hakları Komisyonu Başkanvekili ve AKP Adıyaman Milletvekili Faruk Ünsal, CHP'den Milletvekili Esat Canan, eski Milletvekili Salih Yıldırım, Ertuğrul Günay, Prof. Dr. Mümtazer Türköne, Prof. Dr. Mehmet Cengiz Güleç, Prof. Dr. Gençay Gürsoy, DTP Genel Başkanı Ahmet Türk, ÖDP Genel Başkanı Hayri Kozanoğlu, EMEP Genel Başkanı Levent Tüzel, Mazlum-Der Genel Başkanı Ayhan Bilgen, Avukat Eşber Yağmurdereli, Prof. Dr. Aydın Çubukçu, Prof. Dr. Büşra Ersan, İHD eski Genel Başkanı Akın Birdal, yazar Vedat Türkali, Sadun Aren, AKP Diyarbakır İl Başkanı Abdurrahman Kurt, DYP Diyarbakır İl Başkanı Galip Ensarioğlu, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi eski Başkanı Celal Doğan, Yeni Şafak Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Mustafa Karaalioğlu, Berat Günçıkan ve Ragıp Duran da yer aldı.
Birçok kesim tarafından önemli bir adım olarak nitelendiren konferansın sonuç bildirgesinde ise şu ifadelere yer verildi:
1- Kürt sorunu şiddet ve terörizm sorunu' olarak adlandırılmamalı. Sorunun tarafları sadece silah taşıyan güçler değil.
4- Kürtlerin siyasal alanının önündeki tüm engeller kaldırılmalı, yüksek seçim barajı, adil temsilin önünde engel olmaktan çıkarılmalı. Siyasi partilerin faaliyetlerini yasaklayıcı yasal engeller kaldırılmalı. Yerinden yönetimin yolu açılmalı, temsil ve katılımın önündeki engeller kaldırılmalı. Kürtlerin siyasal temsilcileri ve partileri, barışın tesisi sürecinde her düzeyde meşru ve gerçek muhataplar olarak kabul görmeli.
6- Çatışmalarda evlatlarını kaybeden annelerin oluşturacağı ortak bir komisyon kurulmalı. Faili meçhul cinayetler aydınlatılmalı, koruculuk kaldırılmalı, zorunlu göçün yol açtığı yıkımların etkilerini giderecek önlemler alınmalı, bölge acilen mayınlardan temizlenmeli.
7- Bölgenin kalkınmasında öncü rol oynayacak Erzurum, Van, Diyarbakır, Batman gibi iller bölgesel, ekonomik, kültürel ve toplumsal cazibe merkezleri haline getirilmeli. Bölgenin doğal kaynaklarından ve enerji işletmelerinden (su, elektrik, petrol vb.) sağlanan üretim değerlerinin bir bölümü bölge kalkınması ve yoksullukla mücadele amacıyla kullanılmak üzere tahsis edilmeli.
8- Yerel yönetimlerin kamusal alanda Kürtçeyi serbestçe kullanabilmesi için yasal düzenlemeler yapılmalı, çok dilli resmi hizmet ve siyasi faaliyet' serbestliği sağlanmalı.
9- Medya, çatışmaları meşrulaştıran dili terk etmeli, ötekini' anlamayı ve birlikteliği' vurgulayan bir dil kullanmalı.