Hârisi Muhasibi – rahmetullahi aleyh-
Anasayfa » Allah Dostları » Hârisi Muhasibi – rahmetullahi aleyh-
Muhâsibî’nin tam adı, Ebu Abdullah Hâris b. Esed el-Basrî’dir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, kaynaklar tahminen, 165/871 tarihinde Basra’da dünyaya geldiğini kaydetmişlerdir.
Hâris el-Muhâsibî rahmetullahi aleyhi, 781 – 857 mîlâdi seneleri arasında yaşamış ileri derecede hikmet ve irfan sahibi Allah dostlarından birisidir. Fazla miktarda eseri günümüze kadar gelebilmiş ilk tasavvuf büyüklerindendir. Haris el-Muhasibi rahmetullahi aleyhiden 250 sene sonra gelmiş olan İmam-ı Gazâlî rahmetullahi aleyhi, onun kitaplarından istifade etmiş ve kendisinden etkilenmiştir.
Hâris el-Muhâsibî rahmetullahi aleyhi, Basra’da doğmuş fakat hayatının büyük bölümünü Bağdat’ta geçirmiştir. Yaşadığı dönem, İslâm düşünce târihinde ilim ve hikmetin en verimli çağı sayılır ve o bölgede, o dönem Abbâsî yönetimi hâkimdir.
Muhâsibî rahmetullahi aleyhi zengin bir ailenin çocuğudur ve iyi bir eğitim görmüştür. Sonraları, sâhip olduğu din ve dünya görüşü sebebiyle, babasıyla arası açıldı. O devir, dinî inanış alanında fikir tartışmalarının çok keskin olduğu bir döneme rastlar. Babasının kaderiyeci veya râfızî olduğu sanılıyor. Bu durumu, neredeyse bir din ayrılığı gibi algılayan Muhâsibî, ondan kendisine kalan büyük bir mirası reddetmiş ve zühdle süslü bir hayatın ardından vefat etmiştir.
Muhâsibî rahmetullahi aleyhi, verâ ve takvâ konusunda çok titizdir. “Verâ” çok özel ve incelikli bir kavramdır. Kısaca, şüpheli şeylerden sakınmak demektir. Bir bakıma dinî hassasiyet ve zenginliğine kavuşmanın göstergelerinden biridir. O, verâ konusunda o kadar titizmiş ki, adeta içinde bir özel his gelişmiş. Kendi ölçülerine göre, saf helâl ve temiz olmayan bir yiyeceğe elini uzattığı zaman, parmağında bir damar harekete geçer, seğirirmiş.
Eserleri ve tesirleri
Muhâsibî, İslâmî konularda yoğun bir te’lif döneminin başladığı asırda yaşamıştır. Hayatını anlatırken kısaca değindiğimiz gibi, bazı saiklerden ötürü, biraz kenarda durması, onu çok eser vermeye sevk eden sebeplerden biri olmalıdır. Yetmiş beş seneyi aşkın ömrünü, verimli bir şekilde değerlendiren müellifimiz, hepsinin adı ve muhtevası bilinmese bile, iki yüz civarında esere imza atmıştır. Hadîs, tefsir, kelâm ve tasavvufta imam, fıkıhta ise önemli bir yere sahip olan Muhâsibî, en çok tasavvuf konusunda yazmış ve bu arada kelâm ve hadîsle ilgili birçok konuya da temas eden eserler vermiştir. “Er-Ri’aye Li-Hukûkillah” bilinen en meşhur ve en hacimli eseridir.
Tasavvuf klasikleri olarak meşhur olan eserlerin hemen tamamında, Muhâsibî’nin tesiri açık bir şekilde görülmektedir. Kuşeyrî ve Hucvirî gibi eserlerinde tasavvuf ricalini de inceleyen müellifler, bu bölümlerde Muhâsibî’ye yer ayırdıkları gibi, tasavvufla ilgili konuları incelerken de ondan sık sık söz eder ve alıntılar yaparlar.
Üzerinde Muhâsibî’nin etkisinin en bariz bir şekilde görüldüğü kişi ise Gazalî (505/1111)’dir. Meselâ, Zahid el-Kevserî, Muhâsibî’nin Gazalî üzerinde etkisinin büyük olduğunu ve er-Ri’aye’sini tamamıyla İhya içine yerleştirdiğini söyler. (bk. Abdülfettah Ebu Gudde’nin “Risaletü’l-Müsterşidîn”e yazdığı önsöz, 12.)
Münavî de şunları söyler: “Temimî anlatıyor: ‘Muhâsibî, fıkıhta, tasavvufta, hadîste, kelâmda ve daha başka hususlarda Müslümanların imamıydı. Sayıları iki yüze varan derli toplu ve faydalı eseri vardır. er-Riâye adlı esri, bu konuda sayıları çok olan yazarlar için temel teşkil etmiştir.’ İhya’da şöyle denilmektedir: “Muhâsibî, muamelat ilminde ümmetin en hayırlısı idi. Nefsin ayıplarını, emellerini, afetlerini ve ibadetlerin hakikatlerini araştırmada o, herkese öncülük etmiştir.”
İmam tarafından tetkik edilmesi
Muhâsibî bâzı düşüncelerinden dolayı tepki çekmiş olmalı ki, çağdaşı olan bir âlime, Ahmed b. Hanbel rahmetullahi aleyhiye kendisini şikâyet ederler. O da merak edip bir gün Muhâsibî’nin sohbet ettiği yere giderek, orada bir gece geçirir. Söylendiği gibi din bakımından yanlış bir tavrına rastlamaz.
Ahmed b. Hanbel şâhit olduğu şeyleri şöyle anlatır: “Oraya vardığımda akşam vakti olmuştu. Ezan okundu. Hâris kalkıp öne geçti, imam oldu, namaz kıldırdı. Ardından yemek geldi. Birlikte yediler. Arkadaşlarıyla hem konuşuyor hem yemek yiyordu. Bu sünnete uygun bir şekildir. Yemekten sonra kalkıp ellerini yıkadılar. Oturup sohbete başladılar. Önce arkadaşlarına “Suâli olan var mı?” diye sordu. İhlâs ve riyâ hakkında çeşitli sorular geldi, hepsine ayet ve hadislere göre cevaplar verdi.
Vakit ilerlemiş, gece yarısına yaklaşılmıştı. Hâris, bir hâfıza işaret edip Kur’ân okumasını istedi. Okunan Kur’ân ayetleri huşû içince, yer yer gözyaşlarıyla dinlendi. Okuma bitince o hafif sesle duâ yaptı. Daha sonra namaza kalktı. Onların bu hâlini görmekten pek memnun oldum. Çünkü ben, kendileri hakkında farklı şeyler duymuştum. Yanlış kanaate sâhipmişim, Allah beni bağışlasın.”
Muhasibi denilmesinin sebebi
Dînî terim olarak murakabe ve muhasebe kendi kendini kontrol etmek, her işinin Hâk rızasına uygun olup olmadığını denetlemek ve bütün bunların hesabını yapmak demektir. Hz. Rasulullah sallallahu aleyhi vesellem Efendimiz, “Hesâba çekilmeden önce siz kendinizi hesaba çekiniz” buyurur. Hâris’in bu konudaki aşırı titizliği dolayısıyla kendisine “Muhâsibî” lakabı verildiği söylenir.
Rivâyete göre Hâris Muhâsibî, kırk yıl sırtını bir yere dayayıp oturmamış ve diz çökmekten başka bir oturuş şeklini tercih etmemiştir.
* Asla yalan söyleme.
* Söz verdiğin zaman asla sözünden cayma.
* Kimseye lânet etme, bedduâ okuma.
* Hiç kimse hakkında o kâfirdir, münâfıktır, müşriktir deme.
* Kimseyi incitme, kimseye yük olma.
* İnsanlardan bir şey bekleme.
* İzzet, üstünlük Allah’a mahsustur, kendini hiç kimseden üstün görme.
* Niyetini sağlam tut ve iradenin (yönünü) iyi bil. Zira ücret (ceza ve mükâfat) niyete göre verilir. Efendimiz sallallahu aleyhi vesellem şöyle buyuruyor: “Ameller niyete göredir ve herkese ancak niyet ettiği vardır…”
* Her hatırda nefsini hesaba çek ve her nefes alışta Allah’ı (Allah’ın koyduğu sınırları) gözet. Hz. Ömer radıyallahu ahnu şöyle diyor: “Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin, tartıya çıkmadan önce kendinizi tartın, büyük buluşmaya hazırlanın ki o gün, hiçbir gizliniz saklınız kalmaz.”
* Yöneliş ve ilgilerine dikkat et. Başkasının kusurlarından çok, kendi eksikliklerinle uğraş. Şöyle denilmiştir: “Benzerleri kendisinde olmasına rağmen, başkasındaki kusurları gören veya aynısını yaptığı halde, bir hatadan ötürü başkasını tenkit eden ve arkadaşını kıran ya da kendisini ilgilendirmeyen şeyi söyleyen kişiye, bu yaptığı (günah olarak) yeter.”
* Tedbiri terk ederek (yani, sadece aklına dayanmayarak), aklını Allah için kullan, kudretini kullanmada O’na dayan… Hz. Ali radıyallahu anhu şöyle der:
“Ey insanoğlu! Zenginlikle sevinme, fakirlikten ötürü ümitsizliğe düşme; başa gelen bela ve imtihanlara üzülme, rahatlığa da sevinme. Zira altın ateşle tecrübe edildiği gibi salih kullar da sıkıntı ve imtihanlarla denenirler. Arzularına gem vurmadan isteklerine ulaşamazsın. Umduklarına ancak nefsin hoşlanmadığı şeylere sabretmekle ulaşabilirsin. Gayretini sana farz kılınan şeyleri yerine getirmek için kullan.”
* Her yerde doğruyu tercih et, böylece büyük bir ganimet elde etmiş olursun; fuzûlî şeylerden de uzak dur ki başın selamette kalsın. Zira doğruluk iyiliğe, iyilik de Rabbin rızasına götürdüğü gibi, yalan günaha, günah da Rabbin azabına götürür.
* Ey dost! Kur’ân ve din konusunda tartışmaktan sakın.
* Edepten hiç ayrılma. Heva-i nefse uymaktan ve öfkeden uzak dur. Uyanıklığa sebep olacak işler yap. Yumuşaklığı (rıfk) adet, teenniyi arkadaş, selameti sığınak ve boş zamanı da ganimet bil. Dünya bineğin, ahiret varılacak menzilin olsun.
Hikmet ehlinin büyüklerindendir. Pek çok hikmetli sözleri vardır. Ama burada ancak bazı hikmetli sözlerine yer verebileceğiz. Şöyle ki:
* Nimet için Allah’a şükretmeyen onun zevalini, yâni yok olup gitmesini istiyor demektir.
* Kanaat sâhibi kimse karnı aç da olsa zengindir. Cimri ve hırslı kişi ise ne kadar zengin de olsa yoksul sayılır.
* Başka bir sözü: “Senin sendeki düşmanların kötü huylarındır. Senin sendeki dostların güzel huylarındır. Düşmanlarla savaş, bu konuda dostlardan yâni iyi huylarından yardım al. Meselâ kızgınlığını hilimle, yumuşak huylulukla boğ. Hatânı sevapla telâfi et. Mütevâzı ol. En güzel tevâzu hiç kimseyi kendinden aşağı görmemendir.
Bereketli bir ömür yaşadı ve güzel nasihatler ve kıymetli eserler bırakarak vefat etti. Allah makamını âli eylesin ve bizleri ilminden bereketlendirsin. (Âmin, el-Fatiha)
Vakt-i seher leyl ü nehar fırsattır bilene…