Uluslararası Enerji Ajansı’nın Değişimi ve Geleceği
Yüklə 62.46 Kb.
ölçüsü 62.46 Kb.
Uluslararası Enerji Ajansı (UEA), 1974 yılında, ilk petrol krizine bir tepki olarak Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (Organisation for Economic Co-operation and Development- OECD) bünyesindeki enerji alanında çalışmalar yapan çok taraflı bir kurum olarak kurulmuştur . Türkiye’deki enerji bürokrasisinde “Ajans” olarak bilinen kurumun kurucu ülkelerinden biri de Türkiye’dir . Ajans, her sene yapmış olduğu yayınlarla enerji sektöründeki temel politika yönlendiricilerinden biri olmaktadır. Ajansın yönlendirmesini ise başta üye ülkeler olmak üzere, ajansta çalışan uzmanlar yapmaktadır.
Ajansın tarihi konusunda UEA web sitesinde hem videolara hem de 4 ciltlik bir yayına erişmek mümkündür . Ama bu yazının konusu daha çok ajansın yakın dönemindeki bazı çalışmalarına bakarak, orta vadedeki geleceği konusunda fikir jimnastiği yapmaktır. Enerji politikalarının geleceği konusunda en üst düzeyde danışma organı olan bir kurumun geleceği konusunda yazılabilecekler, özellikle ajansın içinden olmayan biri tarafından yazılırsa, yüzeysel bir spekülasyondan öteye geçemeyebilir.
Enerji Natosu – Politik Analiz
Ajansın kendi internet sitesi üzerinden  erişebilen videoda UEA’nın kuruluşu ile ilgili söylenen sözlerden biri de “Enerji NATO”sudur. Bu sıralar çok hatırlanmasa da, aslında ajansın bir “Enerji NATO”su olarak kurulduğu birçok kaynakta da görülebilir. Ajansın eski Amerikalı temsilcilerinden Edward Morse’a göre ise, kuruluşun amacı “petrol silahını körleştirmek-susturmak”tır .
UEA’yı anlayabilmek için bu iki kavram üzerinde durmanın faydası bulunmaktadır. “Enerji NATO”’su ve “Petrol silahını susturmak” tanım ve yöntemler olarak zamanla değişmiş ama bazı noktalarda aynı kalmıştır. NATO kavramı içerisinde bakarsak, UEA kurulduğunda ilk petrol krizi yaşanmıştı ve petrol krizleri ile mücadelenin tek başına değil toplu bir şekilde yapılması gerektiği konusunda bir fikir birliği vardı. Yani kuruluş “Enerji NATO”su olarak düşman olarak OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü - Organization of Petroleum Exporting Countries) ülkelerinin petrol fiyatlarıyla oynayarak, gelişmiş OECD ülkelerin ekonomilerini tehdit etmesi şeklinde görmüştü. Nasıl NATO’nun bir “soğuk savaşı” var ise, ajansında bir “petrol savaşı” vardı. Bu savaşta ki en önemli silahı da üye ülkelerin stoklarıydı.
Geçtiğimiz süreçte, ajansın sadece OECD ülkelerine değil, küresel ölçekte artık daha bağımlı ve akışkan olan petrol piyasalarına da rahatlatıcı etkiler yaptığı görüldü. Özellikle Katrina kasırgasının sebep olduğu küresel petrol fiyat dalgalanmalarında ilk etapta üye ülkelerin stoklarından 2.1 milyon varil/gün (mb/d) piyasaya arz yaparak, bir nevi piyasaları yatıştırıcı etki yapmıştır . Aslında bu eylem, ajansın en temel kuruluş amacıdır . Peki bu hareketin asıl amacı, petrol fiyatlarından en çok etkilenmesi muhtemel petrol tüketicisi ülkelerin yardımına koşmak değil miydi? Ya da bir başka şekilde, büyük tüketicilerin artık “NATO” üyesi olmaması durumunda ajans gene aynı şekilde yardıma koşacak mıdır? OECD ülkelerini korumak için kurulmuş bir ajans, yaptığı müdahalelerle dolaylı olarak üye olmayan ülkelere de hizmet vermiş oldu ki petrol tüketiminin Çin ve Hindistan gibi gelişmekte olan ekonomiler için önemini göz önüne alınca, bu hizmetten en çok da üye olmayan ülkelerin faydalandığı da tartışılabilir.
Diğer taraftan ajansın kuruluş sebebi olan petrol ile ilgili olarak amaçlarda bir sapma gözlenmemektedir. Nasıl ilk kurulduğundaki amaç “petrol silahı susturmak” idiyse, bugün de bir taraftan petrol arzını takip ederken diğer taraftan ekonomilerin petrole bağımlılığını azaltmaya çalışmaya devam etmektedir. Peki petrole bağımlılığı en fazla olan ülkeler BRICs  ülkeleri olursa, ajans bu ülkeler içinde gelişmiş ülkelerdeki stoklarını açarak, onlara destek olarak “petrol silahını susturabilecek” midir? Kısaca Uluslararası Enerji Ajansı ne kadar “uluslararası”’dır?
Türkiye ajansın kurucu ülkelerinden biridir. Ayrıca ajansın en temel çalışmalarını yapan Baş Ekonomist Dr. Fatih Birol da Türkiye vatandaşıdır. Fatih Birol’un başarıları ülkemizde bilinmekle birlikte, ajansın amiral gemisi sayılan “Dünya Enerji Görünümü” (World Energy Outlook-WEO) Fatih Birol’un ajansa katılması ile OECD’nin en çok satan yayını haline gelmiştir. WEO’lar dünya enerji sektörünün referans kitapları olmaktadır.
Türkiye de her sene WEO’yu büyük bir ilgi ile takip eder ve önerilen politikaları tartışır. Bu politikalar ülke politikalarına entegre edilirken, ajansın sunmuş olduğu “know-how” hizmetlerinden de devlet kurumları çift taraflı olarak faydalanır. Devlet kurumlarının yaptığı sunumlarda ajansın bulguları ile küresel gelişmeler anlatılır ve Türkiye’nin politikaları bu bağlamda karşılaştırılır. Bir anlamda kendi politikalarımız için bir nevi referans olur.
Uluslararası bir kurum olarak ajansın diğer uluslar arası kurumlarla ortak ve ayrışan noktaları pek fazla irdelenmemiştir. Bu bağlamda uluslararası kurumlarla ilgili yapılan temel eleştirilerden biri de, bu kurumlardaki yönetim kademelerinde hakim ülkelerin iç yönetimleri değiştikçe kurumların diğer ülkelere tavsiyelerinin de değişmesidir. Mesela İngiltere’de Thatcher, ABD’de (Amerika Birleşik Devletleri) Reagan’ın iktidara gelmesi dünyadaki finansal ve iktisadi kuruluşların İngiltere ve Amerika’da bu iktidarların uyguladığı modellerin hararetle dünyaya pazarladığı (özelleştirmeler gibi) bir süreci başlatmıştır. Ajans tarihine bakıldığında, ajansın iki numaralı yöneticilerinin (Deputy Executive Director) Amerikalı olduğu görülecektir. Ajans kuralları dahilinde, zaten üye ülkeler arasındaki en büyük petrol tüketicisi ve üreticisi, fikir babası, aynı zamanda da finansörlerinden birinin ABD olduğunu düşünürsek, bu durum garip kaçmayacaktır. Peki ama bu “uluslararası” kurum ne kadar ABD’nin etkisindedir? Bu soruyu, pozitif veya negatif bir sonuca ulaşmak için değil, önerilen politikalardaki mantığı daha iyi anlamak için bir düşünce egzersizi olarak sormakta fayda var.
Ajansın çalışmalarına gelen en önemli eleştirilerden biri de ABD’nin ajansın çalışmaları üzerindeki etkisidir. Aslında bu konuda 2008’e kadar içerdekiler hariç dış dünya sadece tahmin yürütürken, ajansın kurulma sebebi olan petrol fiyat şokları aynı zamanda ajansın eleştirilme sebebi olan petrol üretim tahminleri konusundaki tartışmaları alevlendirmiştir.
2005 yılından beri yükselen petrol fiyatları ile birlikte “PeakOil”ciler, yani dünya petrol üretiminin yakın bir tarihte tavan yaptığını veya yapacağını savunanlar atağa geçmiş, ajans da 2008 yılına kadar cesurca direnmişti. Ajansın dünya petrol üretiminde kullandığı USGS (US Geological Survey) verilerinin ki en temel jeolojik veri kaynaklarından biridir, abartılı olduğu, OPEC ülkelerinin gerçek rezervlerini çok yüksek gösterdikleri (kısaca OPEC kotasında daha çok üretim hakkı için) gibi giderek artan bir tonda tartışılan konular İngiliz Guardian gazetesi tarafından 2008 yılında gündeme getirildi.
George Monbiot’un 15 Aralık 2008’deki, ajansın 2007 yılına kadar hep dillendirdiği “Yeterli petrol rezervi var, yeterli yatırım gelmiyor” argümanını sorguladığı yazısında, 2005’te ajansın başında olan Claude Mandil’in, PeakOilcileri “kıyamet çığırtkanları” olarak adlandırdığına atıfta bulunuluyor.
Ama eleştirinin temel noktası, 2007 yılındaki WEO’da mevcut petrol üretim alanlarına uygulanan üretim düşüş oranının (decline rate) %3.7 iken 2008 yılındaki raporda bu rakamın %6.7’ye revize edilmesiydi. Monbiot, “İngiltere’nin UEA’nın projeksiyonlarını bir İncil gibi gördüğü”nü söylerken, yakın bir gelecekte petrol üretiminin tavan yapacak olması konusunda zamanında doğru uyarıları yapmadığı için ajansa ciddi eleştirilerde bulunuyor.
Burada iki nokta var ki, birincisi petrol üretimi denirken, tavan yapmasından kastedilen “geleneksel ham petrol” üretimidir. İkincisi ise dünyadaki toplam petrol rezervlerinin bilinme imkanının olmamasıdır. Petrol fiyatlarının yükseldiği dönemlerde sıkça duyulan “petrol bitiyor” söylemleri aslında her seferinde tarih tarafından yalanlanır, ama bu sefer söylenen argüman biraz daha farklıdır: “kolay erişilebilir petrol üretimi daha fazla artmayabilir”. Ajans her halükarda toplam petrol üretiminin (geleneksel+geleneksel olmayan+diğer)’in artacağını söylüyor. (*)
Amerikalıları Kızdırmamak Lazım
Guardian gazetesi, 9 Kasım 2009’da bir başka habere imza atarken bu sefer bir de ajansın içinden bir muhbirle eleştirilerini destekliyordu. Yazıda mevcut 83 mb/d olan üretimin 2030 yılında, 2005 yılındaki tahminlerde 120 mb/d’ye kadar, daha sonra da 116 mb/d ve sonrasında 105 mb/d’e indirildiğini belirterek, “ajansın içindeki bir çok kişinin petrol arzının 90-95 mb/d’e bile çıkmasını imkansız görmesine rağmen, eğer rakamlar daha da aşağı çekilirse paniğin finansal piyasalara yayılabileceğini” savunan ve kendisinin tanıtılmasını istemeyen bir UEA kaynağını da referans gösteriyordu .
Aynı yazıda isminin verilmesini istemeyen bir başka üst düzey ajans kaynağı, kurumdaki anahtar bir kuralın “Amerikalıları kızdırmamak lazım.” olduğunu iddia ediyor ve petrol rakamları ile ilgili olarak Amerikalıları ima ediyor. Aynı kaynak “Sanırım bir tepe (peak oil) alanına girdik. Sanırım durum gerçekten kötü.” diye ekliyor.
Her şekilde, öncelikle dünyadaki petrol rezerv miktarının bilinemeyeceğini, sadece tahmin edileceğini, bununda en iyi tahmin bile olsa en fazla gerçek rakama yaklaşabileceğini akıldan çıkarmamak gerekiyor. Dolayısıyla petrol üretiminde bir zirve noktasına gelmiş bile olsak “niye bilemediler” sorusu çok da yol gösterici bir soru olmayacaktır. Ama ilginç çelişki şudur: “Petrol silahını susturmak” için kurulan bir kuruluşun, silahtaki mermilerin azaldığını kabul etmekteki çekincesidir.
Aslında ajans muhbirlerinin söylediği sözlere katılmamak mümkün değil, petrol rezervleri konusundaki kötümser tablo fazlaca spekülasyona ve dünya ekonomisi üzerinde onarılması güç hasarlara sebep olabileceği için, gerçeği bilseler veya hissetseler de “Ajans”’ta oldukları sürece bunu kabul etmeleri oldukça zor görünüyor.
Peki tüm bu haberler, iklim değişikliği toplantılarına (2009 Kopenhag arefesinde) bir zemin hazırlamak ve kamuoyu oluşturmak için yapılan kasıtlı haberler olamaz mı? Nitekim, bu haberin kamuoylarına verdiği net ve keskin bir mesaj var: “Petrol bitiyor, bir an önce bu bağımlılıktan kurtulalım”.
Bir diğer ilginç nokta da petrol fiyat tahminleridir. Petrol fiyatlarının orta ve uzun vadede tahmin edilmesi imkansızdır. Bu sefer ajans yerine öncelikle modeller üzerinden petrol fiyatlarını değerlendiren bir diğer kurum olan Amerikan Enerji Bakanlığı’na bakmakta fayda var.
Şekil 1 - Amerikan Enerji Bakanlığı Petrol Fiyat Tahminleri 
Şekil 1’de de görüldüğü üzere model tabanlı bir başka saygın devlet kurumu olan ve bunları her sene kitlelere açıklayan ABD Enerji Bakanlığı tahminleri de bir tartışma konusudur. Bu sebeple ajans gibi kurumlar, tahmin değil projeksiyon yaparlar, yani bugün ki politikalarımızın yansımalarına bakarlar.
Diğer taraftan bir önerme olarak, saygın bir kurumun “petrol fiyatlarını” doğru tahmin ettiğini düşünelim. Bu saygın kurumu takip eden herkes bu fiyat tahminine göre tekrar pozisyon alacaktır, dolayısıyla gelecek tekrar değişmiş olacaktır. Mesela fiyatlar kısa dönemde yükselecek, orta dönemde düşecek şeklindeki bir tahmin aslında bu tahmini duyanların tahminden haberdar olduktan sonra ki hareketlerini bir anlamda tanımlamaktadır. Ama hareketlerinin sonuçlarını gören takipçiler, hareketlerini yeniden konumlandıracaklardır. Dolayısıyla “doğru tahmin” tam olarak gerçekleşmeyecektir. Ama gerçekleşmeler bu tahminin etrafındaki alana yakınlaşıp uzaklaşabilirler, fakat daha çok asimptotik bir yol takip etmeleri daha mümkündür.
Yukarıdaki grafikteki bir diğer önemli noktada, fiyatlar düşükken yükselme beklentisi, yükseldiği zaman da düşme beklentisi, tam yatay seyredecek derken de fiyatların düştüğü görülmektedir.
Ajans özeline gelirsek, ajans fiyat tahmini yapmaz, sadece projeksiyon yapar. Bu projeksiyonlarda ise petrol fiyatları için bir model kullanılmaz, sadece “uzman görüşü” kullanılır. Bilmeyenler tarafından şaşkınlıkla karşılanan bu durum, aslında çok mantıklıdır, sayılara ve hesap makinelerine değil uzmanlara itimat etmek en mantıklı yoldur. Zaten “model” tanım itibari ile gerçek durumun bir basitleştirmesi olacağından ve petrol fiyatlarının çok karmaşık dengelere (parametre olarak) bağlı olmasından ve her türlü basitleştimenin gerçekten sapma olduğundan, insan zekasına ve sezgilerine güvenmek en mantıklı yoldur.
Buradaki eleştirilerden biri ise “fiyat tahminlerinin” gene yukarıdaki sebeplerden ötürü (paniğe, kötümserliğe neden olmamak için) genelde daha düşük projekte edildiği ve fiyat dalgalanmalarının göz ardı edildiğidir. Örneğin senaryo çalışmaları yapan CERA gibi kurumlarda osile eden-dalgalanan fiyatlarla tahminler – projeksiyonlar da yer almaktadır.
Kısaca, petrol rezervleri olduğu gibi petrol fiyatları da belirsizdir, bu konuda ihtisaslaşmış kurumların en fazla yapabileceği “eğitimli bir tahmin”den öteye gidemez. Bu Türkiye’deki algılar açısından önemlidir, bir yazılım politikalara karar veremez, karar vericiler uzmanlardır, modeller sadece bu kararlara derinlik katar.
İklim Değişikliği ve 450 ppm
Ajans ile ilgili ilginç noktalardan bir diğeri ise iklim değişikliği politikalarına yol gösterici olmak adına yapılan 450 ppm senaryosudur. Daha çok bir karışımı andıran bu isim, küresel ısınmayı 2C’de sabitleyecek sera gazı oranını (450 parts per million)  işaret etmekte, atmosferi bu seviyeye getirmek için gerekli enerji yatırım ve politikalarını işaret etmektedir.
Başta değinildiği üzere, ABD’nin enerji ajansındaki etkisi oldukça bilinen bir konudur. Ayrıca ABD’nin iklim değişikliği konusundaki çekinceleri de herkes tarafından bilinmektedir. ABD Başkanı Obama’nın 2009 başındaki iklim değişikliği konusundaki fikirleri ise  2010 sonuna doğru farklılık göstermeye başladı.
Yakın bir tarihte ise, ABD yönetiminin açıkladığı 44 sayfalık enerji yol haritasında veya planında  “iklim” kelimesi sadece bir defa ve dokümanın 37. sayfasında görülmektedir. Aynı şekilde Birleşmiş Milletler’in de, özellikle Ban Ki-moon’un açıklamarında iklim değişikliğinin ikinci plana itildiğini görmek mümkün. (Bu konuda Google İngilizce’de “Ban ki moon” “climate change” yazıp, timeline’ı seçtiğinizde belirli bir düşüş profili de görebilirsiniz). Tum bunlara, yani biraz sesin alçaltılmasına rağmen, iklim değişikliğinden kimse vazgeçmiş değil, sadece başka kelimelerle aynı noktalara çıkılıyor.
Sonucunda argümanlar karbon dioksitten, temiz hava, temiz enerji, hava kalitesi gibi kavramlara gerilemiş, fakat enerji verimliliği, temiz enerji ve yenilenebilirden geri adım atılmamıştır. Bunun iki sebebi var, birincisi ekonomik kriz, ikincisi de çevreci bilim adamlarının durumu biraz abartmış olma ihtimalleridir. Özellikle ikincisi ayrı bir tartışma konusu olmakla birlikte, büyütülsün ya da çarpıtılsın, medyaya bir “Climate Gate” dalgası vurmuştur .
“Climate Gate” denilen bu dalganın çıkışı da oldukça ilginçtir. 2009 yılı Kasım ayında bir hackerın bir İngiliz üniversitesindeki e-postaları ve dokümanları sunucudan çalarak, internete atması, hem de tam Kopenhag toplantılarından önce, büyük tartışma koparmıştır. Bu olayın da bir kamuoyu oluşturma çabası olup olmadığı konuyla ilgilenenlerin takdiridir.
Dolayısıyla Amerikalıların kızdırılmaması gereken UEA’da, Amerika’daki yönetim ve Birleşmiş Milletler’deki ufak ton farklılıklarının yansımaları merak konusuydu. Yani 450 ppm senaryosu daha ne kadar devam edecektir?
Bu konuyla ilgili olarak, ajansın iki numarası olan Elçi Richard Jones’a bu eleştirileri sorma fırsatı buldum. Kendisine “Hem kendi ülkesindeki yönetimin hem de uluslararası camiada iklim değişikliğinin tonunun düşürüldüğünü ve 450ppm senaryosunun geleceğini” sorduğumda, “450 ppm senaryosu olmasa nasıl senaryo yapacaksınız?” şeklinde bir soru ile cevap verdi. Gerçekten de, iklim değişikliği konusu enerji gündeminden kalksa, bunca yapılan teknolojik ve pahalı yatırım senaryolarının hiçbir anlamı kalmayabilir. Ajans daha uzun bir süre iklim değişikliğini sorgulamayacaktır. Ama bazı nüans farklılıklarının görülmesi muhtemeldir.
Enerji Teknolojileri Perspektifleri – 2010
Şekil 2 – Mavi Harita senaryoları içerisinde CO2 emisyonlarını azaltacak anahtar teknolojiler
Ajansın bir diğer ilgi çeken yayını ETP denilen Energy Technology Perspectives 2010’dur. Bu yayının ana mesajlarından biri olan yukarıdaki grafikte çok ilginç bir durum vardır. İklim değişikliği senaryoları için CCS (Karbon yakalama ve depolama) yenilenebilirden daha önemli gibi gözükmektedir. Bu eleştiriye hem Sayın Jones’tan hem de Birol’dan tutarlı bir cevap var “Bu grafikte görülen diferansiyel-fark etkisi”. Yani toplam olarak baktığınızda, yenilenebilir aslında hala “çok önemli”.
İklim değişikliğini önlemede her bir CCS noktası aslında bir fosil yakıt üretim noktasını gösteriyor. Dolayısıyla, iklim değişikliğini önlemede yenilenebilir kadar fosil yakıt kullanan santrallerin emisyonlarının hapsedilmesi de çok önemli gözüküyor.
Oysa burada yapılmak istenenin ne olduğu biraz tartışmalıdır. Fazlaca magazin gibi gözükse de, Amerika’da çok tartışılan ve çok satan kitaplardan “Super Freakonomics”’in iklim değişikliği bölümünde, Stern Review’deki 1.2 trilyon $’lık yatırım yerine, atmosfere kükürt dioksit enjekte edilmesinin (geoengineering) 250 milyon $’a iklimi stabilize edeceğine değinilmiştir. Çevreci örgütlerin kategorik(ya kabul edersin ya da reddedenlere malzeme olursun) yaklaşımı içerisinde bu çok tepki çekmiştir.
Çevreciler bir akım olarak da tüketim toplumu ve kirlenen doğa kavramları etrafında ideolojilerini şekillendirebilirler. Fakat iklim değişikliğine ekonomik bir çözüm aranıyor ise, çok enerji harcayacak ve uzun vadede depolama garantisi olmayan bir teknoloji(CCS) yerine çok daha ekonomik çözümlere de en azından “fikir aleminde” bile izin vermemek büyük bir soru işaretidir.
Daha önceki noktalarla birleştirirsek, petrol fiyatlarının, rezervlerinin ve insan temelli iklim değişikliğinin etkilerinin bilinmesi çok zordur. İklim değişikliği beklendiği etkide olmasa bile, ajansın attığı adımlardan geri dönmesi beklenmemektedir.
Önerilen Politikaların Nihai Kullanıcıya, Hammadde Arzına Etkisi
Ajans yayınlarında dikkat edilmesi gereken en önemli noktalardan biri senaryolardaki dışsal çerçevelerdir. Teknoloji ve yeni buluşların daha temiz enerji kaynaklarının ekonomik kullanılmasına imkan sağlaması farklı bir durum iken, BLUE Map gibi teknoloji yoğun senaryoların nihai tüketiciler üzerindeki etkisinin ne olacağının daha fazla dillendirilmesi gerekmektedir.
Ajans nihai olarak bir yol çizmek yerine, farklı yolları ve sonuçlarını gösterir. Ama her durumda ajansın çizdiği tüm alternatif senaryolardaki maliyetler nihai tüketicinin sırtına binecektir. Ayrıca bu durum, ekonomilerin rekabet edebilirliğini de etkileyecektir.
Dolayısıyla, teknoloji ağırlıklı senaryoları okurken nihai fiyatları ne kadar arttırıcı bir etki yaptığını da bir tarafa not etmek gerekmektedir. Ajans bu konuya raporlarında yer vermesine rağmen fazlaca ön plana taşımıyor. Eğer finansal limitler belirlenmeyecek ise “tek limit gökyüzü”dür (Sky is the limit.).
Bir diğer önemli nokta ise, ajansın modelleme yapısının güçlenmesi ile birlikte oluşan yeni sorulardan biridir. Bu da, bu teknoloji ve temiz enerji yoğun teknolojileri ön plana çıkaran senaryoların dünya emtia piyasasına etkisi ne olacaktır.
Aşağıdaki tablolarda görüleceği üzere, hem materyal kullanımı hem de üretime geçene kadarki yaşam döngüsünde ihtiyaç olan enerji açısından yenilenebilirler daha dezavantalıdır.
Tablo 1 – Farklı elektrik üretim teknolojilerinin enerji cinsinden maliyetleri 
Tablo 2 – Farklı elektrik üretim toplam yaşam döngüsündeki ham madde gereksinimleri 
Bu konuyu anlamak için güneş enerjili arabalara bakmakta fayda var, 1 metre kareye düşen güneş enerjisi miktarının öğlen güneş tepedeyken 3 beygir gücü civarında olduğu kabul edilebilir. Dolayısıyla gerçek bir güneş enerjili araba aslında enerji bilançosu açısından hiçbir zaman petrol veya elektrik depolamalı araçlara yetişemeyecektir, yani ticari olarak pek bir şansı şimdilik gözükmemektedir.
Aynı şekilde tüm bu fosil bağımlılığını yenilenebilir, verimlilik ve enerji tüketen CCS ile geri çevirmenin, demir, bakır, çimento, finansman ve enerji kullanımı olarak daha yüklü bir faturası olacaktır. Eğer bu çerçeveler doğru çizilmezse, emisyonların sıfırlandığı bir senaryo yapmak bile kolay olacaktır.
Kısaca, daha teknolojik yenilik gerektiren senaryolardaki, tüm yaşam döngüsü maliyetlerini ve bu teknolojilerin enerji bilançolarını (yani bir güneş paneli üretmek için ne kadar enerji gerekiyor gibi) da görmekte büyük yarar var. En teknolojik senaryoda bile, bu durumu en azından farksal olarak görmek, dünyadaki demir, bakır, finansman ve nihai tüketici fiyatları üzerindeki etkilerin dünya ekonomilerinde bir sapmaya yol açıp açmayacağı konusundaki fikirleri netleştirecektir.
Değişen OECD – OECD Dışı Ülkeler Durumu
Ajans kurulduğu zaman en büyük enerji tüketicileri OECD ülkeleriydi. Fakat özellikle son yıllarda Çin, Hindistan ve diğer gelişmekte olan ülkelerin enerji talebi OECD talebini yakaladı ve geçti. “Enerji NATO”su artık en büyük tüketici değil, yani OPEC’e karşı kurulmasına rağmen bir üçüncü cephe de açılmış gözüküyor.
Ajans, “OECD Enerji Ajansı” olarak değil, bir “Uluslararası” ajans olarak kurulmuş bir kurum mudur? Yani isminin başındaki “Uluslar arası” kavramı üye ülke profillerine baktığımızda bir soru işaretidir. Bu değişen dengeler, sonunda ajansın da geleceğini değiştirecektir ki, bunun emareleri görülmeye başlandı. Yakın gelecekte UEA üyesi olmaları zor da olsa, gelişmekte olan ekonomilerden Çin-Hindistan gibi ülkeler ortak çalışmalar ile ajansla işbirliğini arttıracaklardır. Tüm bunlar ajans için yeni bir dönemi işaret etmektedir.
Şekil 3- Dünya Primer Enerji Talebi 
Çin ve Hindistan’ın büyük tüketiciler olarak petrol şoklarından en çok etkilenen ülkeler olması durumunda ajansın rolü nasıl değişecektir? Ayrıca ajans bünyesindeki bu yeni ekonomik grup ile ortak çalışmaların nihai amaçları neler olacaktır? Ajansın savunduğu değerler aynı kalabilecek midir?
Şüphesiz değişen enerji talep dengesi, ajansın da değişmesini kaçınılmaz hale getirecektir. Hem küresel rol olarak hem de OECD açısından UEA, kendi projeksiyonlarında belirttiği gibi kendisine bir “yeni dünya düzeni” senaryosu yaparak uygulamaya koymanın kaçınılmaz olduğunu mu düşünüyor veya böyle bir ihtimal var mı?
Dünya Enerji Görünümü 2011
Her sene heyecenla beklenen Dünya Enerji Görünümü’nün 2011 yılındaki yayınında, üzerinde durulması beklenen konuların şu şekilde olacağı beklenmektedir:
Doğalgaz’ın altın çağı
Rusya özel bakış
Fosil yakıt sübvansiyonları
Enerji ve su ilişkisi
Şekil 4 – İncelenen bölgelerdeki kaya gazı rezerv haritası 
Nisan ayının ilk haftasında yayınlanan ve Amerikan Enerji Bakanlığı’nın yaptırdığı çalışmaya göre incelenen 14 bölgede çok ciddi kaya gazı (shale gas) rezervleri bulunabilir. Raporda Türkiye de teknik olarak üretilebilir 424 bcm kaya gazı imkanı olduğu iddia ediliyor. Yapılan çalışmaya göre incelenen bölgeler arasında en büyük kaya gazı rezervlerine ise Çin sahip gözüküyor . Bu rezervlerin(+sıkı gaz ve kömür yatağı metanı) gaz piyasasına üretim olarak girmesi gerçekten bir altın çağının habercisi olacak mıdır sorusunun fiyat oluşumları ekseninde tartışılması oldukça ilgi çekecektir.
Bu gazın üretilmesi kadar, çevreye etkisi de tartışılmaktadır. Ayrıca yeni dönemde Rusya doğuya kayan dengeler içinde izleyeceği yol ile önemli bir yere sahiptir. Su kaynakları ile enerji arasındaki ilişki ise bu sene en çok tartışılacak konulardan biri olmaya aday. Şöyle ki bu konu gerek artan enerji ihtiyacını temiz de olsa termik santrallerden karşılarken kullanılan su miktarından (suyun sıcaklığını bir derece arttırsanız da, buharlaşma yüzdesi değişiyor vs.) kaya gazında kullanılan veya etkilenen su kaynaklarına kadar tartışmaya çok açık ve nispeten ön plana yeni yeni çıkan ilgi çekici konulardan biridir.
Ajans, küresel enerji sektöründeki en temel kurumlardan biridir ve önümüzdeki yıllarda bu belirleyiciliği fazla değişmeyecektir. Özellikle WEO gibi yayınların başarısı arttıkça, beraberinde bazı eleştirileri de getirecektir. Bu eleştiriler ajansın değerini azaltmayacağı gibi, bu eleştirilere yerinde müdaheleler OECD’nin bir kurumu-ajansı olan UAE’yi daha da “Uluslararası” hale getirecektir.
Enerji tartışmaları genelde içerik-zaman çevresinde değişir. Değişen dünya dengesinde, eskiden hakim batılı hükümetlerin yön verdiği “uluslararası” kurumların da bir parça değişmeyi istemesi normaldir. Türkiye olarak bu değişimin neresinde olacağımızı şimdiden planlamamız kaçınılmazdır.
Petrol fiyatları, rezervleri, iklim değişikliği, teknolojik gelişmeler hep birer belirsizliktir ama bu belirsizliklerin etkilerini anlamak için, çok değerli uzmanlar tarafından hazırlanıyor da olsa, yayınlanacak raporlara daha çok yapıcı-eleştirel bir gözle bakmakta fayda bulunmaktadır.
OPEC ülkelerinin ortak hareketine karşı, koordineli hareket için yola çıkan UAE veya ajans, zaman içerisinde “Enerji NATO”su olarak tıpkı NATO gibi rolünü yeniden biçimlendirmiştir. Anti-OPEC tarzı bir organizasyondan daha iklim değişikliği tabanlı bir rol ile G20’ye de hizmet eder hale gelmiştir. Ajansın kendi içindeki rol değişimi de merak konusudur. Amerika’nın önderliği sekteye uğrayacak gibi gözükmese de, değişiklik görmesi ve ajansı da değiştirmesi muhtemeldir.
Değişmeyen şeylerden biri de “petrol silahına” karşı mücadele olacaktır. Ama OECD ekonomilerinin petrol yoğunluğu azaldıkça ve OECD dışı talep arttıkça, yeni senaryolar ile daha entegre ve uluslararası bir ajans profili kaçınılmazdır.
Bir diğer taraftan da, Avrupa enerji politikalarının iklim değişikliği konusundaki aşırı hevesli beklentileri genişleyen bir oyun alanında fazlaca marjinal kaçabilir. Yakın dönemde belki de iklim değişikliği senaryosunun değişikliğe uğrayarak daha çok “temiz-düşük karbon” senaryosuna dönüşmesi de beklenebilir.
Nasıl bir değişim olursa olsun, belirsizliklerin arttığı bir enerji düzleminde sisli havada yön gösterecek ajanslara dünyanın ihtiyacı olduğu muhakkaktır, asıl soru Türkiye’nin NATO ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ndeki başarılarını bu tip ajanslarda devam ettirip ettiremeyeceği veya böyle bir yol haritasına ihtiyaç olup olmadığıdır. Eğer böyle bir yol haritasına ihtiyacımız varsa da, dünya enerji politikalarının nasıl şekillendirmek istediğimizi şimdiden tartışmaya başlamamızda yarar var.
Barış Sanlı, barissanli2@gmail.com
“Yazıda belirtilen görüşler, yazarın şahsi görüşleri olup ilgili olduğu kurum, kuruluş veya sivil toplum örgütleri ile ilişkilendirilemezler”
Decision of Council of the OECD to establish IEA, http://www.iea.org/about/docs/apendx4.pdf
IEA About – Member Countries , http://www.iea.org/about/membercountries.asp
IEA Tarihi Videosu, http://www.iea.org/about/media/IEA_2005.wmv
Energy Politics, Brenda Shaffer, University of Pennsylvania Press, 2009
Contributions of IEA Member Countries to Hurrican Katrina Oil Supply Disruption, http://www.iea.org/press/pressdetail.asp?PRESS_REL_ID=156
Agreement on an International Energy Program (the IEA Treaty), http://www.iea.org/about/docs/IEP.PDF
Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, Güney Afrika
Peak Oil, http://en.wikipedia.org/wiki/Peak_oil
“When will the oil run out?”, 15 Aralık 2008, The Guardian, http://www.guardian.co.uk/business/2008/dec/15/oil-peak-energy-iea
“Key oil figures were distorted by US pressure, says whistleblower”, 9 Kasım 2009, The Guardian
Tahminler, Modeller: Dünya’da ve Türkiye’de beklentiler ve gerçekleşmeler, Barış Sanlı Fatih Dönmez, 2009
World Energy Outlook 2008, IEA
Obama’s Backing Raises Hopes for Climate Pact, New York Times, 28 Şubat 2009, http://www.nytimes.com/2009/03/01/science/earth/01treaty.html
Blueprint for a Secure Energy Future, The White House, 30 Mart 2011, http://www.whitehouse.gov/issues/blueprint-secure-energy-future
Hacked E-Mail is new fodder for Climate Dispute, Andrew C. Revkin, New York Times, 20 Kasım 2009, http://www.nytimes.com/2009/11/21/science/earth/21climate.html
Energy Technology Perspectives 2010, IEA, http://www.iea.org/techno/etp/etp10/English.pdf
Superfreakonomics and Geoengineering : welcome cool analysis from moderate non-sceptics, http://merryenvironmentalist.wordpress.com/2010/07/15/superfreakonomics-and-geoengineering-welcome-cool-analysis-from-moderate-non-sceptics/
Energy and Sustainability – An Outlook, Alfred VoB,Institute for Energy Economics and Rationale Use of Energy, Universitat Stuttgart, International Materials Forum 2006 Beyreut, http://www.ier.uni-stuttgart.de/publikationen/VortragBayreuth/16_voss.pdf
WEO 2010 Launch in London, http://www.iea.org/weo/docs/weo2010/weo2010_london_nov9.pdf
World Shale Gas Resources: An Initial Assessment of 14 Regions Outside the United States ,US EIA, 5 Nisan 2011, http://eia.doe.gov/analysis/studies/worldshalegas/
* Short History of IEA’s World Energy Outlooks, November 2009, Matt Mushalik, www.crudeoilpeak.com