Arap, Fars edebiyatı örnek alınıp İslami unsurlarla şekillendirilen bir edebiyattır.
Kaynakları şunlardır: Kur’an, hadisler, kelam, fıkıh, peygamber hikayeleri, menkıbeler, tasavvuf, mitoloji, astronomi, musiki, tıp…
Bu edebiyat türü genellikle yüksek zümre ve seçkin insanların yaptığı edebiyatıdır.
Dil bakımından; Farsça, Arapça ve Türkçenin birlikte kullanıldığı Osmanlıcadır.
Kullanılan dil ağır ve süslüdür.
Soyut ve kurmaca bir edebiyattır. Konu çok da önemsenmeyip, konunun nasıl ifade edildiği önemsenmiştir.
Konuları genellikle şunlardır: Aşk, sevgili, şarap, tasavvuf ve din…
İmge ve söz sanatlarından sıkça yararlanılmıştır.
Nesir biçiminden yazılan eserler azdır, bunlar genellikle nazım ağırlıklıdır.
Anlatım bakımından süslü ve sanatlıdır.
Uyak bakımından ise genellikle tam ve zengin uyak kullanılmış ve göz için kafiye ilkesi benimsenmiştir.
Şiirlerin son kısmında mahlas adı verilen takma isim kullanmışlardır.
Parça güzelliğindense, bütün güzelliği önemsenmiştir.
Şiirlerde başlık kullanılmamışlardır ve şiirler rediflerinin ya da nazım biçimlerinin adıyla anılmıştır.
Konular: Aşk, şarap, sevgili, ölüm, övgü, yergi…
Aşk acısından duyulan mutluluk çokça dile getirilmiştir.
Bu şiirde genellikle “âşık, ağyar, maşuk” üçgeni işlenir.
Mazmun: Divan şiirinde kullanılan kalıplaşmış sözlerdir.
Divan şiirinde en çok kullanılan nazım biçimidir.
Beyit sayısı 5-15 arasındadır eğer beyit sayısı 15’i geçerse bu gazellere gazel-i mutavvel denir. Uzun gazalleri olan şairlerimiz Ahmedi ve Nesimi’dir.
Gazelin ilk beyti kendi arasında kafiyeli olur, buna musarra ya da mukaffa beyit denir.
Matladan sonra gelen beyte hüsn-i matla, maktadan önce gelen beyte hüsn-i makta denir.
Şairlerin şiirlerde kullandıkları takma ada mahlas denir.
Gazelin en güzel beytine şah beyit veya beytü’l gazel denir.
Yek-ahenk gazel; beyitleri arasında konu bütünlüğü olan gazellerdir.
Yek-avaz gazel; bütün beyitleri aynı güzellikte olan gazellerdir.
Musammat gazel; dize ortalarında iç kafiye bulunan gazellerdir.
Müşterek gazel; iki şairin birlikte yazdıkları gazellerdir.
Müraca’a gazel; dedim-dedi biçiminde yazılan gazellerdir.
Âşıkâne gazel; genellikle aşk konusunu işleyen gazellerdir. Burada aşkın verdiği acı ya da mutluluk anlatılır. Bu gazelin en önemli temsilcisi Fuzuli’dir.
Rindâne gazel; içki zevkini, içkiyi, hayata karşı umursamazlığı, yaşamaktan zevk almayı anlatan gazellerdir. Bu türün en başarılı şairi Baki’dir.
Şuhâne gazel; kadını ve aşkı konu alır, zarif ve çapkın bir anlatımla söylenen gazellerdir. Şuhane gazelleriyle tanınan kişi Nedim’dir ve bu tür gazellere Nedimane tarz gazel de denmektedir.
Hâkimane (hikemî) gazel; burada genellikle didaktik konuları işlenir, ahlaki öğütler veren, özdeyiş niteliğindeki sözlerin sıkça yer verildiği gazellerdir. Bu tür gazellerde Nâbî ünlüdür ve Nâbîyane gazel de denmektedir.
Sofiyâne gazel; işlenen konu din ve tasavvuf gazellerdir.
Bir amaç için yazılmış şiirlerdir bunlar özellikle din ve devlet büyüklerini övmek için yazılır.
*Gazeldeki gibi aa/ba/ca/da…şeklinde kafiyeye sahiptir.
Nesib – Teşbib: Kasidenin giriş bölümüdür. Genellikle 15-20 beyitten oluşur ve bu bölümde asıl konuyla ilgisi olmayan kış, yaz, aşk, bahar, bayram gibi konulardan söz edilir. Aşkla ilgili duydular anlatılırsa nesib; diğer konular (bahar, tabiat, bayram vb. ) işlenmişse teşbib adını alır.
Tevhit, Allah’ın yüceliği ve birliği konu alınan kasidelere denir.
Münacat, Allah’a yalvarışta bulunan kasidelerdir.
Naat, Hz. Muhammed’i ve onun dört halifesini öven kasidelere denir.
Mersiye, bu tür kasidelerde ölüm konusunu işlenir.
Hicviye, bir kimseyi yermek amacıyla yazılan kasidelere denmektedir.
Bahariye, baharın gelişini ve baharı anlatan kasidelerdir.
Şitaiye, kışın güzelliğini ve kış mevsimini anlatan kasidelere denmektedir.
Hazaniye, sonbaharı anlatan kasidelerdir.
Temmuziye, yaz mevsimini anlatan kasidelerdir.
Sûriye kasideleri düğünleri anlatan kasidelerdir.
Nevruziye, nevruzu anlatan kasidelere denmektedir.
Rahşiye, atların övüldüğü ve anlatıldığı kasidelerdir.
Dariye, devlet büyüklerinin yaptırdıkları köşkleri anlatan kasidelere denmektedir.
Cülusiye, tahta çıkışı yani padişahın tahta çıkışını anlatan kasidelerdir.
Bayramiye, bayramların anlatıldığı kasidelerdir.
En az iki beyitten binlerce beyte kadar uzayabilen bir türdür.
Her beyti kendi içinde kafiyelidir. Kafiye düzeni aa/bb/cc/dd… şeklindedir.
Konu bütünlüğüne sahiptir.
Konuları; dini-tasavvufi mesneviler, sosyal konulu mesneviler, savaş konulu mesneviler, ahlaki ve didaktik mesneviler, aşk ve macera mesnevileri olarak ayrılır.
Mesnevilerde anlatılan olaylar abartılı olarak anlatılır. Gerçek dışı ve masalsı varlıklar da kullanılır.
Başkahramanlar genellikle padişah kızları ve şehzadelerdir.
Olayların geçtiği zaman belirtilmez.
Mekanlar oldukça değişkendir ve bu mekanlar genellikle saraylar, şehirler ya da hayali yerlerdir.
Düş görme, çocuğu olmayan padişah, mektuplaşma, kılık değiştirme, resimde görüp aşık olma gibi motifler kullanılmıştır.
Aruz ile yazılan bu tür genellikle kısa kalıplarıyla yazılmıştır.
Dibâce: Mesnevinin ön sözü niteliğindedir bunlar manzum veya mensur olabilir.
Münacaat: Burada Allah’a yalvarış ve yakarışlarda bulunulur.
Naat: Hz. Muhammed övüldüğü türdür.
Medh-i Çehar-yâr-i Güzîn: Dört halife övülür ancak dört halife dışında devrin büyükleri de övülebilir.
Sebeb-i Telif: Mesnevinin yazılış nedeni söylenmektedir.
Hamse: Aynı şairin yazdığı beş mesneviye hamse denir.
Beyit sayısı 2-12 arasında değişmektedir.
İki beyitten fazla olanlara kıta-i kebire (büyük kıta) denmektedir.
Çoğunlukla mahlas kullanılmaz.
Kafiye düzeni aa/cb şeklindedir a ncak ab/ab şeklinde olanlar da vardır.
Mısralar arasında anlam bütünlüğü bulunmaktadır.
Konular: Felsefi, tasavvuf, yergi, övgü, hayat görüşü, bir olayın tarihi…
Kıta nazım biçimiyle muamma, tarih, lügaz ve hicviye yazılır.
Bir uzun-kısa dize ile kurulu beyitlerle yazılan nazım biçimine denmektedir. Bir gazelin her dizesine bir kısa dize eklenerek oluşturulur.
Ziyade kısa dizelere denir.
Uzun ve kısa dizeler arasında anlam bütünlüğü vardır ve ziyadeler okunmasa bile anlam bütünlüğü bozulmamaktadır.
Tek bir aruzun kalıbıyla yazılır.
Dörtlük şeklinde ve tek bentten oluşan bir nazım biçimidir.
Kendine özgü kalıpları vardır, her bir dizesi farklı bir kalıpla yazılabilir.
Az sözle çok anlamlar ifade edilir.
Konular genellikle şunlardır: Hayat felsefesi, dünya görüşü, tasavvuf, aşk , ölüm…
Uyak düzeni ise aaxa şeklindedir.
İlk iki dize hazırlık niteliğindedir, asıl söylenmek istenen son iki dizede verilir.
Bu türde genellikle mahlas kullanılmaz.
Türklerin divan şiirine kazandırdığı bir nazım biçimidir.
Tek bentten ve dizelik oluşur.
Konu, mısra sayısı, uyak örgüsü olarak rubaiye benzemektedir.
Rubaiden farkı olarak aruzun 11 heceye denk gelen “fâilâtün/ fâilâtün/ fâilâtün/ fâilün” kalıbıyla yazılmaktadır. Rubai ise 24 çeşit kalıpla yazılabilir.
Halk edebiyatındaki maninin divan edebiyatına yansımış biçimidir.
Manilerde olduğu gibi uyakları genellikle cinas kafiye olur.
Burada genellikle mahlas kullanılmaz.
Tuyuğ nazım şeklini ilk kullanan şairimiz Kadı Burhaneddin’dir.
Yine Türkler tarafından divan şiirine kazandırdığı bir nazım şeklidir.
Bestelenmek amacıyla yazılır.
Dil bakımından yalındır
Konular: Aşk, sevgili, güzellik, ayrılık, içki, eğlence…
Dörder dizelik bentlerden oluşmakta ve bent sayısı 3-5 arasındadır.
Uyak düzeni aaaa/bbba/ccca… biçimindedir.
Nakarat: Bazı şarkılarda ilk bendin ikinci ve dördüncü dizesi diğer bentlerin son dizesi olarak tekrarlanmasıdır.
Şarkıların miyan adı verilen bentlerin üçüncü dizesi, anlam bakımından güçlü ve dokunaklı olur.
Burada bent sayısı 3 ila 7 arasında değişmektedir ve dörder dizelik bentlerden oluşmaktadır.
Uyak düzeni aaaa/bbba/ccca… şeklindedir.
Konuları genellikle şunlardır: Din,ahlak, öğreticilik, aşk, övgü, yergi, ölüm…
Dili oldukça ağır kullanılmıştır.
Son dizeleri sadece kafiye ile bağlıysa murabba-ı müzdeviç, son mısraları aynen tekrarlanırsa murabba-ı mütekerrir adını alır.
Aynı vezinde 8 ila 20 dizelik bentlerin birleşmesi sonucu oluşur.
Çoğunlukla 5-7 bent olarak yazılır.
Bentlere terkib-hane, birleştiren beyitlere vasıta ya da bendiyye denir.
afiye düzeni, aa/xa/xa…..bb , cc/xc/xc/…dd… şeklinde devam eder.
Her bendin sonundaki vasıta beyit değişir. Şairin mahlası ise yine son terkibhanede söylenir.
Terkib-i bendden farkı;Her bendin sonunda aynen tekrarlanan vasıta beytinin olmasıdır.
Müselles: Üç mısradan oluşmaktadır.
Terbi: Başka bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta ikişer dize bir gazelin beyitlerinin önüne eklenerek oluşur.
Muhammes: Aynı ölçüde olan ve beş dizelik bentlerden oluşur.
Tahmis: Bir gazelin beyitlerinin önüne başka bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta üç dize eklenerek oluşur.
Taştir: Bir gazelin beyitlerinin arasına başka bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta üç dize eklenerek oluşur.
Müseddes: Aynı ölçüde olan ve altışar dizelik bentlerden oluşur.
Tesdis: Başka bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta dört dize bir gazelin beyitlerinin önüne eklenerek oluşur.
Müsebba: Yedi dizelik bentlerden oluşan ve aynı ölçüde olan.
Tesbi: Bir gazelin beyitlerinin önüne başka bir şair tarafından aynı konu,ölçü ve uyakta beş dize eklenerek oluşur.
Anlamı ‘’Hint tarzı ya da Hint yolu’’ demektir.
17. ve 18. yüzyıllarda Türk edebiyatında etkili olmuş bir akımdır.
Şiirde anlam derinleştirilmiş yani şiirde daha kapalı bir anlam benimsenmiştir.
Az sözle derin anlatım önemlidir.
Herkesçe bilinmeyen mazmunlar ve yeni mecazlar kullanılmıştır.
Ana konusu: İnsan ruhunun çektiği acılar dolayısıyla da tasavvuf bu tarz şiirleri oluşturur.
Söz ahengini önemsemek ve şiirde musiki oluşturmak amaçlanmıştır.
Bu akımın temsilcileri: Neşati, Naili, Şeyh Galip
Türkî-i Basit Akımı
15. yüzyılda divan şairi Necati tarafından başlatılan bir akımdır.
Mahalli konular yani daha çok günlük yaşayış şiire girmiştir.
Somut olan güzeller ve güzellikler işlenmiştir.
Dil bakımından, günlük konuşma dili, deyim ve atasözleri şiirde bolca kullanılmıştır.
Nedim, “şarkı” türünde en çok örnek veren şair olarak bu akımın en önemli temsilcisi olmuştur.
Temsilcileri ise; Necati, Baki, Nedim, Şeyhülislam Yahya ve Enderunlu Vasıf’tır.
Düşünceye ağırlık verilmiştir ve okura yol göstermek için yazılmış şiirlerdir.
Konular: İnsanı, dünyayı, olayları değerlendiren çeşitli konular işlenmiştir.
Kısa ve özlü bir anlatım vardır.
17. yüzyılda, daha öncesinde böyle şiirler yazılmakla birlikte akım olarak ortaya çıkması
En önemli temsilcisi Nabi’dir. “Nabi Ekolü” olarak da bilinen hikemi şiirlerin önemli diğer temsilcisi 18. yüzyıl divan şairlerinden Koca Ragıp Paşa’dır.
Anadolu’da din dışıkonularda divan edebiyatının kurucusudur.
Daha çok aşk, şarap, tabiat konularını işlemiştir.
Dil olarak Oğuz Türkçesini kullanmıştır.
Bu şairin eserlerinden günümüze bir kasidesi ve yedi gazeli ulaşmıştır.
Selçuklu Şehnamesi isimli Farsça mesnevisi olduğu düşünülmektedir ancak eser günümüze ulaşamamıştır.
Sevgi ve hoşgörü çağrısı ile tüm insanlara kucak açmış, düşünür, mutasavvıf ve şairdir.
Hocası Şems-i Tebrizi ile tanıştıktan sonra tasavvuf yoluna girmiştir.
Eserlerinde tasavvufi düşüncelere yer vermiştir.
Genellikle eserlerini Farsça olarak yazmıştır.
2007 yılı, UNESCO tarafından Dünya Mevlana Yılı ilan edilmiştir.
Mesnevi: Asıl adı Mesnevi-i Manevi’dir. 6 ciltten oluşur. Din, ahlak, tasavvuf konularını içeren 26 bin beyitlik didaktik bir mesnevidir.
Divan-ı Kebir: Tasavvufi aşkı konu edinen şiirlerinden oluşan eseridir. “Şemsu’l-Hakayık” olarak da bilinir.
Mektubat: Selçuklu devletinin hükümdarlarına, devrin ileri gelenlerine ve dostlarına yazdığı 145 mektubun bir araya getirilmesiyle oluşmuş mensur bir eserdir.
Mevlevilik tarikatının kurucusu olan bu kişi aynı zamanda Mevlana’nın oğludur.
Katkı olarak yaptığı şeyler; Anadolu’da aruz vezniyle Türkçe şiir yazma geleneğinin oluşmasıdır.
Maarif: Farsça mensur bir eserdir. Dini-ahlaki öğütler içerir.
Mevlana’nın babasından fıkıh dersleri aldığı için “fakih” olarak anılmıştır.
Kendisi bir mutasavvıftır.
Eski Anadolu Türkçesinin en eski şairi olarak bilinmektedir.
Yazdığı şiirler genellikler dini-tasavvufidir. Din dışı konuları işlediği şiirleri de vardır.
Bu şair gezgin bir derviş olarak Anadolu’yu dolaşmıştır.
Hem aruz hem heceyi şiirlerinde kullanmıştır.
Kendisi bir mutasavvıf şairdir.
Sade bir Türkçeyle yazmış ve Türkçeyi sanat dili haline getirmeye çalışmıştır.
Bu şair mutasavvıftır.
Dili sade bir Türkçeyle yazmış ve Türkçenin edebiyat dili olmasında önemli katkıları olmuştur.
Şiirlerinde hem arzu hem de hece ölçüsü kullanmıştır.
Kimya Risalesi: Nazım-nesir karışık bir eserdir.
Konular genellikle aşk, şarap, eğlence, tarih ve tabiattır.
Şair olmasının yanında; tıp, astronomi, geometri, resim, hattatlıkla da ilgilenmiştir.
Türkçeyi ustalıkla kullanan, şiir tekniği iyi olan bir sanatçıdır.
İskendername: On bin beyitlik bir mesnevidir. Büyük iskender’in savaşlarını ve hayatını anlatır. Eserin sonunda ilk manzum Osmanlı tarihi sayılabilecek bir Osmanlı vakayinamesi yer almaktadır.
Cemşid u Hurşid: Mesnevidir. Çin hükümdarı Cemşid ile Rum kayserinin kızı Hurşid’in aşkını anlatır.
Tervihu’l Ervah: Tıpla ilgili bir mesnevidir.
Kendisi hem bir şairdir hem bir bilgin hem de devlet adamıdır.
Şiirlerde aruz ve hece de kullanmıştır.
Şiirlerinde dil olarak Azeri Türkçesini kullanmış.
Gazel ve tuyuğlarıyla ünlenmiştir kazanmıştır.
Konular genellikle; aşk, tabiat, yiğitlik ve tasavvuftur.
Azeri sahasında yetişmiş mutasavvıf bir şairdir.
Vahdet-i vücud düşüncesini Hurufilik inancı çerçevesinde cesur ve taşkın bir şekilde anlatmıştır.
Alevi-Bektaşi şairler arasında yedi ulu ozandan biri kabul edilir.
Coşkun bir lirizm şiirlere hakimdir.
Arapça, Farsça, Türkçe olmak üzere üç divanı vardır.
Bu kişi edebiyatımızda, Tuyuğlarıyla ünlüdür.
Şiirlerinde şive kullanmıştır ve genellikle Azeri şivesini kullanmıştır.
Hayatı hakkında yeteri derecede bilgi yoktur.
Türkçeyi oldukça iyi kullanır.
Süheyl ü Nevbahar: Diğer adı Kenzül Bedayi’dir. Aşk konulu mesnevidir. Yemen padişahının oğlu Süheyl ile Çin imparatorunun kızı Nevbahar’ın aşkı anlatılmıştır.
Çağatay edebiyatındaki en ünlü şairidir.
Çağatay Türkçesi onun sayesinde büyük bir edebiyat dili haline gelmiştir.
Hamse sahibi olan ilk Türk şairidir.
Tıp ve tasavvuf eğitimi almıştır.
Tasavvufi ve din dışı şiirlerinin yanında hiciv üslubuyla yazdığı sosyal içerikli eserleri de vardır.
O dönemde kullanılan Türkçeyi başarıyla yansıtmıştır.
Kendisi şairliğin yanında imamlıkta yapmıştır.
Mevlit yazma geleneğini başlatmıştır yani Hz. Muhammed’in doğumunu anlatan türdür.
Vesiletü’n-Necat (Mevlit): Hz. Muhammed’in doğumunu ve hayatını anlatan bir mesnevidir. Altı bölümden oluşur.
Münacat: Allah’a yakarış demektir.
Veladet: Peygamberin doğumu anlatılır.
Risalet: Hz. Muhammed’in peygamber oluşu konu edilir.
Miraç: Hz. Muhammed’in göğe yükselişi söz konusudur.
Rıhlet: Hz. Muhammed’in vefatı hakkında yazılan şiirlerdir.
Şairliğin yanında hem kadılık hem de vezirlik yapmıştır.
Döneminde şu şekilde anılmıştır: “sultanu’ş-şuara”.
İdama mahkum edilmiştir (Fatih tarafından) ancak Kerem Kaside’sini yazarak idamdan kurtulmuştur.
Fatih için yazdığı Güneş Kasidesi de ünlüdür.
Din dışı gazelleri ve murabbalarıyla tanınmıştır.
Nazire yazma ve tarih düşürme ve önde gelen isimlerdendir.
Hem şair hem de hattattır.
Aşk konulu gazelleriyle ünlüdür.
Şiirlerinde dili sadedir; atasözlerine, deyimlere ve halk söyleyişlerine şiirlerinde sıkça yer vermiştir.
Türkçe divanı vardır.
Aşk şairidir ve bu aşk: Beşeri aşktan ilahi aşka dönüşen platonik aşktır.
Kendisi mutasavvıf değildir fakat anlattığı aşk Allah aşkıdır.
Istırap şairi olarak da anılır. Genel olarak mutluluğu istemez, derdi, kederi, aşk acısını, üzüntüyü arar.
En lirik şairlerinden biridir.
Mazmun bulma ve kullanmada oldukça ustadır.
Gazelleriyle ünlü bir kişiliktir.
Azeri Türkçesinin özellikleri şiirlerinde görülür görülür.
Şiirlerinin söyleniş tarzı kolay gibi görünür ancak derin anlamlar içerir.
‘’İlimsiz şiir, temelsiz duvara benzer.” demiştir.
Leyla vü Mecnun: Bu konuda yazılmış olan en güzel eserdir. Mesnevidir.Asıl olarak, Arap hikâyesi olan Leyla ve Mecnun arasındaki aşkı anlatır. Kademe kademe maddi aşktan geçerek, ilahi aşka ulaşan Mecnun’un hikâyesidir.
Rind ü Zahid: Fuzuli’nin Farsça mensur eseridir, içinde yer yer manzum parçalar da vardır. Rind ve Zahid arasındaki tartışmadan bahsetmektedir.
Döneminde kendisi “sultanu’ş şuara” olarak anılmıştır.
Aruzda olan kusurlarını en aza indirgemiştir.
Söz sanatlarını ve mazmun kullanmada oldukça başarılıdır.
Şiirlerinde konular genellikle din dışıdır ve rint bir şairdir. Kendisi zevke, eğlenceye düşkün olan şair dünyayı kısa, geçici bir hayal alemi olarak görmüştür ve eserlerinde bunu da yansıtmıştır.
Şiirlerinde zevke yer verdiği gibi İstanbul’a ve tabiata da yer verir.
Şiirlerinde kullandığı dil sade İstanbul Türkçesidir.
Baki’nin Kanuni’nin ölümü üzerine, terkibi bent biçiminde yazdığı Kanuni Mersiyesi ünlüdür.
Fezail-i Mekke ve Feza’ilü’l Cihad Arapçadan çevrilmiş mensur eserleridir.
Toplumsal ve düşünce konulu şiirler yazmıştır.
Bu şair Hicivleriyle ünlüdür.
Toplumsal şiirlerin yanında lirik ve tasavvufi şiirler de yazmıştır fakat bu şiirleri nazım tekniği bakımından zayıftır.
Divan’ında bulunan 17 bentten oluşan sosyal hiciv içerikli terkib-i bendi ünlüdür. Tanzimat şairlerinden Ziya Paşa bu esere nazire yazmıştır.
Ayakkabıcı dükkanı olarak açtığı yerde remilcilik yapmıştır. Daha sonra para karşılığı şiir yazmaya başlamış. Burası Baki’nin de geldiği ve genç şairlerin yetiştiği bir edebi okul haline gelmiştir.
Zati’nin yaklaşık üç bin gazeli bulunmakta ve kendisi Türk edebiyatında en çok gazel yazan şair olmuştur.
Şem ü Pervane: Mesnevidir.
Ahmed ü Mahmud: Mesnevidir.
Şehzade Mustafa Mersiyesi ile ünlüdür. Bu mersiye Şehzade Mustafa’nın ölümü üzerine yazılmıştır.
Mahallileşme akımı içindedir çünkü mesnevilerinde mahalli çizgilere ve deyimlere yer vermiştir
Şiirlerinde hem mahalli çizgilere ve deyimlere yer vermiş hem de mahallileşme akımının içinde olmuştur.
Şiirlerinden rindane tarzında yazılmış olanlar davardır.
Şiirlerinde tasavvufu işlemiştir ancak kendisi tasavvuf şairi değildir.
En büyük ve en bilinen yergi ve övgü şairidir.
Aşıkane gazellerinin yanı sıra hicivleri ile de ün kazanmıştır.
Sağlam bir teknik, ahenk ve abartmalarla kaside tarzında bir ekol olmuştur.
Kendisi din dışı konularda yazmıştır.
Kasidelerinde kullandığı dil ağır ve sanatlı olup; gazellerinde ise yalın bir dil kullanmıştır.
Siham-ı Kaza (Kader okları): Kaside nazım biçimiyle yazılmış olan eser, Türk edebiyatında hiciv türünün en önemli örneklerindendir.
Şiirleri didaktik niteliktedir.
Nabi Ekolu olarak bilinen; düşünceyi ön planda tutan Hikemi Şiir’in kurucusu ve en büyük temsilcisidir.
Nazım tekniği neredeyse kusursuzdur, sade, akıcı ve şiirlerinde söz sanatlarını çok kullanmadan yazmıştır.
Halk arasına bazı hikmetli sözleri atasözü gibi yerleşmiştir.
Öğüt veren ve bununla birlikte çözüm üreten bir şiir anlayışı vardır.
Manzum eserlerde sade bir dil kullanmış fakat mensur eserlerinde ise daha süslü bir dili tercih etmiştir.
Tercüme-i Hadis-i Erbain: Kırk hadis tercümesi
Hayriyye: Oğluna yazdığı öğütleri içeren didaktik bir mesnevidir. Pendname tarzındaki eser aynı zamanda sosyal hicviye örneğidir.
Hayrabad: Feridüttin Attar’ın İlahiname adlı eserinden çeviridir. Aşıkane bir mesnevidir.
Surname: IV. Mehmet’in oğullarının sünnet törenini anlatan bir mesnevidir.
Fetihname-i Kamaniçe: IV. Mehmet’in Lehistan seferini ve Kamaniçe kalesinin alınışını anlatan mensur bir eserdir.
Tuhfetü’l Harameyn: Hac yolculuğunu anlatan seyahatname tarzında mensur bir eserdir.
Münşeat: Özel ve resmi mektuplarının toplandığı mensur eseridir.
Kendisi divan katipliği yapmıştır.
İlk temsilcilerinden olduğu Sebk-i Hindi akımı vardır.
Kelime seçimine çok özen göstermiştir.
Kasidelerden ziyade daha çok gazelleriyle tanınmıştır.
Genelde aşıkane gazeller yazmıştır ancak rindane, arifane bazen de hikemi tarzda şiirlere de yer vermiştir.
Sebk-i Hindi akımının etkisinde şiirler yazmıştır.
Dil bakımından sade, doğaldır ve aynı zamanda zarif bir üslubu vardır.
Hilye-i Enbiya: Peygamberlerin mucizelerini anlatan mesnevi
Gazel türünün üstatlarından olup, gazelleri rindane ve aşıkanedir.
Hayatın zevk ve eğlencelerini, duygusal özlemlerini, şarap ve meyhaneyi şiirlerinde işlemiştir.
Konular genellikle beşeri aşktır fakat az da olsa tasavvufi şiirler de yazmıştır.
Dili bakımından sade bir İstanbul T ürkçesi kullanmıştır.
Dini, tarihi, edebi risale ve çevirileri vardır.
*Kendisi Lale Devri şairidir.
Şiirlerinde çoğunlukla İstanbul’un köşk ve bahçelerini, şenlikleri, eğlencelerini anlatmıştır.
Hayatı hep güzel yanlarıyla gördüğünden şiirlerinde de zevk ve eğlence içinde yaşayışını ve bu neşesini yansıtmıştır.
İstanbul Türkçesi kullanmıştır.
Mahallileşme akımının bilinen bir temsilcisidir.
Nedimane denilen bir tarz yaratmıştır ve bu tarzda şiiri soyut dünyadan çıkarıp somut dünyayı anlatmıştır.
Şiirlerinde konu olarak aşk, şarap ve sevgiliyi anlatmıştır.
Gazel ve şarkılarında sade bir dil kullanırken; kasidelerinde ağır bir dil kullanmıştır.
Tanındığı türler şunlardır: Şarkıları ve şuhane gazeller.
Divan edebiyatının son büyük şairi kabul edilir.
İlahi ve tasavvuf aşkı işlemiştir.
Sebk-i Hindi akımının önemli bir temsilcisidir.
Tazarruname: Tasavvufi, ahlaki konularda olan didaktik bir eserdir ve münacat türünde yazılmıştır.
Tezkiretü’l Evliya: Evliyaların yaşamını anlatan biyografik eseridir. Eserde 28 evliyanın menkıbeleri vardır.
Maarifname: Din ve ahlak konularında yazılmış olan ahlak kitabıdır.
Kabusname: İran hükümdarı Keykavus’un oğlu için yazdığı Farsça öğüt kitabının çevirisidir. Eserdeki konular: tıp, şiir, musiki, ahlak, astronomi, ticaret, hayat görüşü…
Latifi Tezkiresi: İlk alfabetik bir düzenle yazılan tezkiredir.
Heşt Behişt: Anadolu (Osmanlı) sahasında yazılmış ilk tezkire örneği özelliğini taşır ve bu neticede eser Anadolu’da tezkire yazma geleneğini başlatmıştır.
Miratü’l Memalik: Edebiyatımızın ilk gezi yazısı örneğidir. Hindistan’dan dönüş yolunu anlatır.
Babürname: Anı türünde yazılmış bir eserdir. Yaşadığı askeri, siyasi, ahlaki, dini konularda birçok olayı anlatmıştır.
Kitab-ı Bahriye: Tarih, coğrafya, denizcilik ile ilgili bir eserdir. Baş tarafı manzum daha sonra mensur olmak üzere iki bölümden oluşur.
Seyahatname: On ciltten oluşan ve50 yıl boyunca gezip incelediği Osmanlı coğrafyasını ve birçok yabancı ülkeyi anlatan eserdir.
Fezleke: Tarih kitabıdır.
Takvimü’t Tevarih: Hz. Adem’den 1648 yılına kadar geçen olayları kronolojik olarak anlattığı eser ancak eser Arapça yazılmıştır.
Keşfü’z Zünun: On bin İslam yazarının eserlerini incelendiği bir bibliyografyadır.
Cihannüma: Türkçe yazılmış bir coğrafya kitabıdır.
Tuhfetü’l Kibar: Denizcilik, deniz savaşları alanında yazdığı bir kitaptır.
Mizanü’l Hak: Konu olarak toplum, din ve ahlakını ele alan kitabıdır.
Dusturu’l Amel: İmparatorluktaki bozulmuş kurumların düzeltilmesini bilimsel yollardan anlattığı eseridir.
Naima Tarihi: Altı ciltlik bir tarih kitabıdır.
Habname: I. Ahmet’le Büyük İskender’i rüyasında karşı karşıya konuşturuyormuş gibi hikaye ettiği eseridir.
Siyer-i Veysi: Hz. Muhammed’in hayatını anlattığı eseridir.