Moritanya – TÜRKİYE GEZGİNLER KULÜBÜ GÜNCEL GEZİ YAZILARI BLOGU
Orhan Kural Haz 30,2019 6 dakikada okunur
Şairler Diyarı Moritanya
Kocaman bir çöl, aşırı sıcak ve rutubet, şaşırtıcı çöl manzaraları, göçebe kültürü, çok renkli şallar, Babu (Derra da denir) denen açık renkli entariler, havli (Ya da türban) denen başlıklar, çöldeki kum fırtınalarına karşı ağza takılan siyah peçeler, hurma ağaçları altında uyuklamalar, işte size Moritanya. Ülkemizde az bilinen bir coğrafya burası. “Balıkların eceliyle öldüğü ülke.” Yakıştırası balığın ne kadar bol olduğunu anlatan bir kinaye. Yıllık avlanma kapasitesi 1,3 milyon ton.
Moritanya halkının % 70’i Arap – Berberi ve Magriplerden oluşuyor. Siyahiler, Güney Moritanya, Senegal ve Mali’den gelmiş.
VIII ve IX yüzyılda Berberiler İslam dinini benimser.1900 – 1912 yılları arasında Sömürgeci Fransız güçleri bu bölgeyi de kontrol altına alır.1920 yılında ise Moritanya bir Fransız sömürgesi olarak Fransız Batı Afrikasına bağlanır. Başkent bugün Senegal’in kuzeyinde bulunan ve gezginlerin sık sık ziyaret ettiği St. Luis’tir.1960 senesinde Moritanya İslam Cumhuriyeti bağımsızlığını kazanır.1976 –1980 Moritanya Batı Sahradaki Rio de Oro yöresine asker yollar ve bu bölümü işgal eder ama daha sonra ekonomik zorluklar yüzünden geri çekilir.
Bu coğrafyada size ufak bardakta üç kez çay ikram edilir.
Birincisi hayatın kendisi gibi acıdır.
İkincisi aşk kadar tatlıdır.
Üçüncüsü ölüm kadar katıdır.
Başkent Nouakchott, Atlantik kıyısında geniş çöl içinde kurulmuş geniş caddeleri ile oldukça ilginç bir yerleşim merkezidir. Deniz seviyesinin altında olduğu için her an deniz istilasına uğrayabilir. Ayrıca yağmur yağınca su birikmesi sonucu oluşan çamur yaşamı çok zorlaşmaktadır.
Moriler kadın erkil bir topluluktur. Hanım isterse boşanma gerçekleşir. Aslında boşanmada hanım itibar kazanır. Boşanma sonrası bizdeki evlilik kutlamalarına benzer bir şölen gerçekleşir. Konvoylar oluşur. Bir hanım 7-8-9 defa evlenebilir. Erkekler elbette bu durumdan hiç de mutlu değil ve bu gidişatı değiştirmek amacı ile bir dernek kurmaya kalkışmışlar. Ama Dernekler Masasında çalışanlar hanım olduğu için bu iş engellenmiş. Hem de erkek tarafı evlenmek için maddi fedakârlık da yapmak zorunda.
Nouakchott’ta pek yüksek bina yoktur. Evleri genellikle geniş arazi içinde yüksek duvarlar arkasına üç katlı inşa edilmiştir. En önemli bulvarının adı, Türkiye’yi de ziyaret eden, devlet başkanı Zmuhtar Ould Deddav’ın adını taşır. Kentin en ilginç manzaralarına balıkçılarla bütünleşen sahilinde rastlanır. Uzun rengârenk kayıklarının imece usulü ile kuma çekildiği uzun beyaz plaj rengârenk kıyafetli insanların koşuşmalarına şahit oluyor. Ancak kokmuş balık kokusuna dayanmanız gerekiyor. Özellikle akşamüstü burada çok güzel fotoğraf kareleri oluşmakta.
Nouakchott’ta Türkiye dahil 30 elçilik bulunuyor. Fransız elçiliği sanki bir kasaba, kalın duvarların arkasında farklı bir dünya oluşturulmuş. Elçilik mensupları bütün ihtiyaçlarını bu kampüste karşılıyorlar. Kendilerine ait fırınları bile varmış. Başkentin batı disiplininde tek kahvesi Palmeraire Fransız elçiliğine yakın.
Kentte eşeklerin durumu tam bir facia, sıska ve ufacık eşeklere her türlü yükü taşıttırıyorlar. Her bir eşek sahibinin elinde koca siyah bir sopa. Hayvanların sırtı darbelerden artık yara olmuş.
Kısa kısa Moritanya
•	Moritanya adını sık sık Paris – Dakar Rallisi sırasında duyuyoruz. Moritanya’da en pratik ulaşım havayolu. Yerel havayollarının büyük şehirlere düzenlediği seferler aslında çok ucuz.
•	Gezginlerin çok rağbet ettiği ve çöl kültürünü bugün bile yansıtan kervan yolu üzerindeki ilginç kasabalara ulaşmak için başkentten 1000 kilometre kadar yol alıp Atar Yöresine uzanmanız gerekiyor.
•	Kara Afrika ile Magrep arasında ticaret yolları üzerinde yer alan Atar ile Tagant Bölgesi’nde kum fırtınalarına direnmeye çalışan dört kasaba İslam kültürünün yayılmasında önemli bir role sahip olmuş. Dünya Miras listesinde yer alan bu yerleşim merkezleri Chinquetti, Ouadonc, Oulata ve Tichit.
•	Adren Platosundaki Chinquetti (Şingeti) 700 yıl önce Fas’tan güneye doğru göç eden Berberiler tarafından bir vahada kurulmuş. O tarihlerden kalma tarihî bir cami de var. Cuma günleri bu camide imam Cuma hutbesinde “Allah’ım sultanlarımızı koru.” diye bir duayı yıllardır her hafta tekrarlamaktadır. Buradaki sultanın Osmanlı sultanı olduğu biliniyor.
•	Chinquetti’nin o zamanlar nüfusu 20 bin imiş. Kölelerin yanı sıra, fildişi, hurma ve altın taşıyan kervanlar ile Mekke’ye Hacca giden hacı ve din adamları da burada mola verirmiş. Bu önemli yerleşim merkezine 3 bin adet el yazması kitap bulunduğu tahmin ediliyor. Burası aslında bir Kent Kitaplık. Yolculuğa çıkanlar muhakkak buraya dönerken el yazımı bir kitap getirip karşılığında kendilerine altın ödenirmiş. Chinquetti 12 camisi ile sunî İslam dünyasının en önemli yedinci kutsal yerleşim merkezi imiş. (Mekke, Medine, Kudüs, Bağdat, Şam, Rabat, Marakeş ve Keyrevan (Tunus) diğer önemli kutsal kentler olarak sayılıyor). Bugün bu camilerden sadece biri ayakta kalmış. Mekke’den buraya develerle ulaşmak 6 ay alırmış. Bu bölgede genç kızlara şişmanlasın diye zorla deve sütü içirilirmiş. Çok yemek yeme alışkanlığı kazanmaları için gayri tabii uygulamalar yapılırmış. Yani dünyanın diğer yerlerinde kadınlar zayıflamak için para harcarken Moritanya’da kilo almak için para harcıyorlar. Çünkü bu coğrafyada şişman kızlar tercih ediliyormuş ama bu durum yavaş yavaş değişmeye başlamış, zayıflamak için sabah stadyumlarda yürüyüş bile yapıyorlar.
•	Ünlü gezgin Ibn Batuta Moritanya’nın güneyindeki Valata’ya 1352 yılında uğrar. Bu dönemde seyahat sırasında bile ilim yapılırmış.
•	Özenle süslenmiş kapılar, pervazlar ve güneşlikler yöre kadınlarının sürdürdüğü geleneksel işçiliğin örnekleri. Kahverengi toprak boyası, kömür ve inek gübresinden yaptıkları bir karışımla bu sanatı yaşatıyorlar.
•	Moritanya’nın para birimi Ugiya’nın üstünde geleneksel motifler bulunur.
•	Bu coğrafyada arazi geniş olduğu için evler ve odalar hatta banyolar çok geniş tutulmuş. Binaların içi sütunlu ve tabanlar rengârenk büyük fayanslarla kaplanmış.
•	Çöllerde açtıkları mahdaralarda (medreseler) çok kaliteli dini ve kültürel eğitim vermişler. Buralarda eğitim aslında ezbere dayanıyor. Dersler tamamen şiirsel veriliyor. Onun için ülkede fazla şair var. Ders kitapları yerine ahşap tabletler kullanılıyor. Devlet mahdara mezunlarına özel bir sınava alarak kendilerine lise diploması veriyor. Mahdaralar ülkenin milli kültür ve dilinin korunmasında önemli bir rol oynamış.
•	Moritanya 1 milyon şairi olan ülke olarak anılıyor. Bu coğrafyada 1 milyon da Kuran’ı ezbere bilen hafız olduğu söyleniyor. Hâlâ peygamberimizin hadislerini senetleriyle birlikte ezberleme geleneği bu medreselerde devam ediyor. Ders kitapları yerine ahşap tabletler kullanılıyor. Bu durum ders kitabı eksikliğinden değil, geleneği sürdürme çabasından geliyor.
•	Okyanus kıyısındaki Banc d’Arguin UNESCO tarafından korunuyor ve milyonlarca göçmen kuşa ev sahipliği yapıyor. Aynı zamanda balıkların üreme bölgesi. Bir de Senegal sınırında Jawling Millî Parkı görmeye değer.
•	Dünyanın en uzun treni (3 kilometre) Adrar’daki Zuveyrat Demir Ocağının cevherini okyanus kıyısına taşıyor. Moritanya Afrika’nın en büyük demir üreticisidir. Devlete ait SINIM şirketi yılda 12 milyon ton demir cevheri çıkartıyor. Bu kapasitenin aşamalı olarak 16 ve daha sonra 20 milyona çıkartılması planlanıyor. 2016’ya kadar siparişleri dolmuş durumda. Bu şirketin ticaret biriminin Paris’te olmasını anlamak güç. Ayrıca Zayuret ve Adjuç bölgesinde Kanadalıların işlettiği zengin altın cevherleri var. Bakır ve diğer madenler miktarı az da olsa çıkartılıyor. Ayrıca petrol üretimi var ve yeni doğalgaz kaynakları bulunmuş ama henüz işlemeye başlamamışlar.
•	Moritanya’da semerli ve eyerli bir düzine deve, dört deveci, bir rehber, bir aşçı buldunuz mu Moritanya çöllerinde safariye hazırsınızdır. Genelde bir hafta süren özgürlük hayallerinizi gerçekleştiren çöl gezintisinde her sabah 15 – 20 kilometre yol alınır. Sonra bir Arap çadırında veya bir vahanın gölgesinde, ya da yıldızların altında size salata, peksimet, kuskus, kuzu ya da oğlak yahnisi bir yer sofrasında sunulur. Sabahları kuyu suyu ile banyo yapılır. Çadır kurup, çadır toplanır, ateş için kuru odun toplanır ama asla sıkılmazsınız çünkü her an farklı bir sürprizle karşılaşabilirsiniz.
•	Moritanya’da Cuma ve Cumartesi resmen tatil ve bu coğrafyada saatler Türkiye’den 3 saat öncesini gösteriyor.
•	Moritanya dünyanın yüzölçümü olarak en geniş 29. ülkesidir. İngiltere’den 4 kat, Türkiye’den ise 1,5 kat büyüktür.
•	Moritanya’nın diğer bir ilginç yönü de 1978 – 2010 yılları arasında 32 yıllık süre içerisinde 16 ayrı darbe girişimine sahne olmasıdır.
•	Moritanya’nın politikasında ve aldığı kararlarda kabileler arası ittifak önemli bir rol oynamaktadır.
•	Moritanya’da konuşulan ana lisan Arapça ayrıca kabile lisanları da var. Fransızca da oldukça popüler ama İngilizce bilen çok az.
•	Köleliğin en uzun süre devam ettiği coğrafya burası, 2000’li yıllarda 100 bin Horatin kölesinden bahsediliyor. Serbest bırakılan bazı köle aileleri zengin evlerinin civarında çadır kurup onlardan destek almaya gayret ediyor.
•	Moritanya, Batı Sahra’yı bağımsız bir devlet olarak tanımış Ancak Fas ile Cezayir’i de küstürmek istemiyor. Bağımsız bir dış politika izliyor. Örneğin geçici Libya Hükümetini en son tanıyan ülke oldu. Hem ABD, hem Çin, hem de Suriye Baas yönetimine yaklaştı. Noukschott, Batı Sahranın başkenti El Ayun’a 1400 kilometre uzaklıkta.
•	Türkiye’de Afrika’ya yaklaşma politikası çerçevesinde Moritanya ile münasebetler sıklaştı. Son yıllarda 13 Moritanya’lı bakan farklı nedenlerle Türkiye’yi ziyaret etti. Burada, elçilik açtık Arapça bilen, bölgeyi çok iyi tanıyan TİKA’nın önceki Genel Müdürü Sayın Musa Kulaklıkaya büyükelçimiz. Elçimizin kapısı ve telefonları sürekli açık. Ayrıca THY’nin 2012 yılının Eylül ayında Nouakchott’a uçmaya başlaması iki ülkeyi yaklaştırdı.
•	Moritanya’yı 1903 yılında Fransızlar istila edince kaçan berberi halk Bingazi’de Atatürk ile tanışıp İtalyanlara karşı atamızla omuz omuza savaşmış. Daha sonra atamız 30 bin civarında Moritanyalıyı sıcak Osmaniye ve Aksaray yöresine yerleştirmiş.
•	Burada genellikle Avrupa’dan gelen ikinci el arabalar satılıyor. On yıllık bir aracın fiyatı 3000 – 5000 dolar civarı.
•	Evlerin kiraları oldukça düşük. Örneğin, şato gibi geniş bir evi ayda 600 dolara kiralayabilirsiniz.
•	Moritanya halkı ticarete çok yatkın, Afrika’nın Batı Sahilinde yoğun ticaret yapıyorlar.
•	Moritanya’da 120 Türk Vatandaşı var. Büyük bölümünü Türk okullarındaki öğretmenler. Türk okulları her coğrafyada olduğu gibi burada da çok başarılı. Ayrıca ticaret ile uğraşan arkadaşlar bulunuyor. Türkiye – Moritanya arası ticaret hacmi 91 milyon dolar. Moritanya’ya çeşitli mallar ihraç ediyor. Deri ve demir hurda satın alıyoruz.
•	Yapılan anlaşma ile sahillerindeki avlanma hakkını yılda 70 milyon Euro karşılığı AB ülkelerinin filolarına verilmiş durumda, gerçi avlanmaya bazı kısıtlamalar getirilmiş ama acaba bunları Moritanya nasıl kontrol edecek.
•	Daha önce de Senegal sınırındaki Moritanya’nın Rossa Kasabasına gitmiştim sınırda pasaportlarımızı tuttukları 1200 kilometre uzaklıktaki Nouakchott’a devam edememiştik.
•	Vişne suyunu andıran kurumuş ottan elde edilen Pisap Suyu Moritanya’ya has bir tad. Deneyin.
•	Moritanya’nın gizli zenginleri varmış. Varlıklı olduklarını hiç anlayamazsınız. Hani bir çeşit “kirli çıkın”
•	Moritanya’da 3 milyon nüfusa karşın 20 milyon besi hayvanı barındırıyor.