Dogan bey meydan görüntüsü | Forumartuklu
Doğanbey köyünde mimari koruma konusunu iki ayrı ölçekte tartışmak gerekiyor: Birim yapı ölçeğinde ve köyün bütünsel dokusu bağlamında. Birim yapı ölçeği söz konusu olduğunda korumacılık iki temel işlem tanımlar: Restorasyon ve rökonstrüksiyon. Restorasyondan söz edebilmek için koruma değeri taşıyan “mevcut” bir yapı gerekir. Restorasyon işlemi, bugüne ulaşmış bir yapının belirli esaslar dahilinde onarılmasına olanak verir. Eğer sadece dış mimarisiyle değil iç mekân düzeniyle, döşeme-tavan gibi yapı öğeleriyle hiç değiştirilmeden korunması gereken bir yapı söz konusu değilse (Doğanbey’de böyle bir yapı yoktur), yapının mimari karakterini ve koruma değerini ortadan kaldırmayacak “çağdaş” müdahalelerin yapılması da restorasyon bağlamı içinde yer alır. Doğanbey’de restorasyona konu olan yapıların sayısı çok fazla değil. Son yıllarda yapılmış restorasyonlar arasında İ.R. Evi, müze ve artık konut işlevi taşıyan mağazalar yer alıyor. Köyün tescil edilmiş ama henüz onarılmamış birkaç yapısı da gelecekte restorasyona konu olacaktır. Rökonstrüksiyon ise, sözcük anlamının da gösterdiği gibi, herhangi bir nedenle yıkılmış bir yapının özgün mimarisini aktaran belgelere dayanarak yeniden inşası demektir. Doğanbey’de tek bir rökonstrüksiyon örneği var: E.A. Evi.
Peki, restorasyon ya da rökonstrüksiyon işlemiyle ele alınmış (ve ele alınabilecek) yapıların sayısı bu denli az olduğuna göre, bugüne dek yapılmış “onarımlar” hangi kategoriye giriyor ve bu bağlamda Doğanbey’de birim öğe ölçeğinde korumadan ne anlayacağız? Bir an için bugüne dek yapılmış “onarımları” tartışmayı bir yana bırakalım ve şu sorunun yanıtını arayalım: Sadece temel izleri kalmış ya da koruma değeri taşımayan duvar kalıntılarından ibaret bir yapının (ki Doğanbey’deki evlerin büyük bir bölümü bu durumdadır), “korumacılık” esaslarına göre “tasarlanması” nasıl olmalıdır? Bu sorunun yanıtını mimarlığın içinden vermek gerekiyor. Daha açık bir deyişle, içinde yer aldığı bağlamla ilişkisini sorunsallaştıran, yapı tektoniğinden kullandığı sözlüğe dek eski-yeni gerilimini mimariye yansıtan ve bugünün sözünü söyleyen bir üretim hiç kuşkusuz çağdaş korumacılık bağlamında savunulacak bir tasarım olmalıdır. Bu da, teknik bir “koruma” uzmanlığından önce nitelikli bir mimari tasarım gerektirir. Doğanbey’de bu bağlamda değerlendirilebilecek alçakgönüllü bir örnek var: Sibel Gürses’in M.T. Evi.
Ne ki bu anlayışın da tehlikeleri olduğunu belirtmek gerek. Eğer korumayı böylesi bir “özgür yorum” düzeyinde tanımlarsak, bu kez kötü mimari tasarımların çevreyi tahrip etme tehlikesiyle karşı karşıya kalırız. Yukarıda da belirttiğim gibi, bu “yorumcu” yaklaşım nitelikli bir tasarımı da zorunlu kılar. Ama zaten mevcut “koruma kurulu” ilkeleri bu özgür yaklaşıma olanak vermiyor. M.T. Evi de, o yıllarda köy henüz bir sit alanı olarak tescil edilmemiş olduğu için gerçekleşebilmişti. Bu durumda geriye (koruma kurullarının da önerdiği) tek bir yol kalıyor: Pseudo (sahte) eski evler inşa etmek. Bugüne dek yapılanın da da genellikle bu olduğunu açıkça söylemek gerek. Şimdiden sonra da aynı yol izlenecek gibi gözüküyor. Ama tüm bu saptamalara karşın şunu söylemeliyim: Günümüzün genelgeçer korumacılık paradigmaları içinde kendisine meşru bir zemin bulabilecek daha duyarlı yaklaşımlar geliştirilebilir. Bunun için de öncelikle temel ölçütler tanımlanmalıdır. Böylece bir yandan köyün karakterini korumak olası olur, bir yandan da bu “vernaküler” yeniden üretim daha anlamlı bir çerçeveye oturur.
Bu bağlamda, korumaya ilişkin temel ölçütler iki kesimde ele alınabilir: yapı öğeleri sözlüğünün ve kütle/plan düzenlerinin tipolojileri. Bilindiği gibi, yapı öğeleri sözlüğü duvar (ve örgüsü), pencere, kapı, cumba, hayat, çatı gibi ana mimari öğelerden oluşur. Doğanbey’de mimari bir tasarıma girişmeden önce bu yapı öğeleriyle ilgili bir tipoloji çalışması yapmak zorunludur, çünkü köyde en azından temel karakter sürekliliğini sağlamak için tipolojilerin saptanıp korunması gerekir. Köyün karakterinde en belirleyici olan ise duvar örgüsüdür. Örgü konusunda hassas davranabilmek için duvar ustaları yetiştirilmeli, gelip geçici ustalarla değil köyün örgü diline ve bu dilin kendi içindeki çeşitliliğe hakim olmuş ustalarla çalışılmalıdır. Ne yazık ki köyde son 15 yılda gerçekleşmiş inşaatlara baktığımızda, yerleşik ve deneyim kazanmış bir ekiple kotarılmış belirli sayıdaki yapı bir yana koyulursa, bu konudaki başarı düzeyinin pek de yüksek olmadığı görülüyor.
Hiç kuşkusuz sadece yapı öğelerinin saptanması yeterli değildir, bunların köydeki özgün modellere uyarak ayrıntılandırılması, doğru bir sözdizimiyle (syntaxe’la) kullanılması gerekir. Geleneksel mimarlıkta her ayrıntının işlevsel bir anlamı vardır; buna somut bir örnek vermek istiyorum: Köyde iki yolun birleştiği noktalarda yer alan duvar köşelerinin, geçişi kolaylaştırmak için zemin kat seviyesinde kırılmış olduğu dikkati çeker; bu ayrıntı “çal köşe” olarak adlandırılır. Son yıllarda yapılmış bir yapıda, “çal köşe”nin zemin kat seviyesinin epey üstüne ulaştığı görülüyor, kim bilir belki de kuşlar köşeye çarpmasın diyedir...