F.Bozbeı: "Suduň netijesi Aşgabadyň işini agyrlaşdyrıar"
Düıbi Birleşen Ştatlarda ıerleşıän Arbitraž sudy Türkmenistanyň türk kompaniıasynyň 300 million amerikan dollary möçberindäki şikaıatyny ıuridiki taıdan ret etmesini ıerliksiz tapdy.
“Sehil” türk kompaniıasy Türkmenistandan çykarylandan soň, türkmen hökümetiniň öz emlägini ele geçirendigini we özüne bermeli karzyny tölemändigini aıdyp, Aşgabady Arbitraž suduna şikaıat edipdi.
“Sehil” Türkmenistanda dürli pudaklarda iş alyp baran we soňra türkmen hökümeti tarapyndan ıurtdan çykarylan 25 türk kompaniıasynyň biridir. Olaryň ählisi bilelikde Türkmenistanyň özlerine 1,5 milliard amerikan dollary çemesi bergisiniň bardygyny aıdıarlar. Bu kompaniıalaryň käbirleri Türkmenistany suda berdi we käbirleri bolsa, indi suda bermegi planlaşdyrıar.
Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir Türkmenistanda iş alyp baran “Bozbeı Inşaat” türk kompaniıasynyň direktory Faruk Bozbeıden Arbitraž sudunyň Türkmenistan barada çykaran täze karary hakda garaıyşlaryny we özüniň Türkmenistana garşy gozgan sud işiniň häzirki ıagdaıy barada gürrüň bermegini sorady.
Azatlyk Radiosy: Türkiıäniň “Sehil” gurluşyk kompaniıasynyň Türkmenistan bilen bagly ICSID, ıagny Inwestisiıa dawalaryny çözıän halkara merkeziň tribunalyndaky diňlenişigiň nobatdaky tapgyrynyň netijesi boıunça iň möhüm maddalar, siziň pikiriňizçe, nämelerden ybarat?
Faruk Bozbeı: “Sehil” gurluşyk kompaniıasynyň sud işi agzalan şol sudda dowam edıär, ol türk şirketleri tarapyndan Türkmenistana garşy gozgalan iň uly sud diňlenişigi diılip hasaplanıar. Gürüňi edilıän maıanyň möçberi 450 million dollar töweregidir.
Kararyň iň möhüm maddasy şundan ybarat. Resmi Aşgabat, goılan maıalary goramak boıunça Türkiıe bilen aradaky ylalaşyga esaslanyp, Türkmenistan bilen baglanyşykly problemalara ilki bilen Türkmenistanyň sudlarynda garalmagyny, dawanyň diňe şondan soň daşary ıurt sudlaryna berlip bilinjegini aıdyp, halkara sudlarda türk firmalary tarapyndan gozgalan sud işlerine garşy çykyp gelıärdi.
“Sehil” gurluşyk firmasynyň sud işi bilen baglanyşykly Türkmenistanyň bu şikaıaty ret edildi. Bu karar gaty möhüm, sebäbi bu mundan beıläk geçiriljek şeıle sud işleri üçin esas bolup hyzmat eder.
Bilşiňiz ıaly, häzirki döwürde diňe türk şirketleri tarapyndan Türkmenistana garşy gozgalan sud işleriniň sany 25 töweregi we Türkmenistandan talap edilıän algynyň mukdary bolsa 1,5 milliard dollara barabar. Türkmenistanyň mundan beıläk bu meselede garşy çykmaga hukugy ıok.
Azatlyk Radiosy: Bu netije gürüňi gidıän beıleki 25 firmanyň nukdaınazaryndan nämäni aňladıar? İagny, bu Türkmenistanyň häkimiıetleriniň garşysyna şikaıat bilen suda ıüz tutan beıleki kärhanalaryň işine nähili täsir ıetirer?
Faruk Bozbeı: Bu halkara sudy tarapyndan çykarylan karar bolany üçin, beıleki sudlar hem şondan ugur alarlar diıip pikir edıärin. Barybir beıleki sud işleriniň köpüsine-de şol karary çykaran sudda garalıar.
Diıjek bolıanym, beıleki sud işleriniň-de Dünıä bankyna degişli şol sudlarda dowam edıändigi sebäpli, Türkmenistanyň şol madda boıunça şikaıatyna mundan beıläk ähmiıet berilmez.
Sud diňlenişikleri dowam edıär, öňümizdäki aıda möçberi 300 million dollar töweregi bolan iş boıunça beıleki bir sud işine garalmaly, ol 9-njy martda başlanıar. Aprel aıynda möçberi 95 million amerikan dollar töweregi bolan dawaly iş boıunça ıene bir sud diňlenişigi başlanjak. Şol diňlenişikleriň ikisi hem “Sehil” gurluşyk firmasynyň diňlenişigi geçirilen sudda bolmaly.
Azatlyk Radiosy: Siziň öz firmaňyz bilen bagly gozgan sud işiňiz häzir haısy tapgyrda dur?
Faruk Bozbey: Meniň gozgan sud işim edil häzirki döwürde duruzyldy. Sebäbi Türkmenistanyň sud çykdajysyny hem meniň tölemegimi islediler. Şol wagt maliıe ıagdaıym gowy bolmanlygy sebäpli, men ol talaby kabul etmedim.
Men häzir ıeterlik serişde topladym we sud işimi gaıtadan başlamagy planlaşdyrıaryn, meniň sud işim bilen bagly diňlenişik hem edil şol sudda geçiriler. Meniň Türkmenistana garşy gozgan sud işimdäki maıanyň mukdary 62 million amerikan dollary töweregi.
Azatlyk Radiosy: Sud işiňiziň detallary hakda hem gysgajyk maglumat beräıseňiz?
Faruk Bozbeı: Meniň şirketim Türkmenbaşynyň halkara fondy bilen bilelikde iş alyp barıardy. Şol fond bize 5 müň gektar ıer beripdi we ol ıerde biz pagta ekdik, kärhana gurduk, bugdaıam ekdik, un öndürdik.
Bugdaı halka satyldy, pagta ıagyny öndürip satdyk, pagtamyzy daşary ıurtlara eksport etdik. Bu eksportdan Türkmenistanyň döwlet gaznasyna girdeji girdi. Alyp barıan bu işlerimiz salgytdan boş diıip, biz başda ylalaşypdyk.
Aradan bäş-alty ıyl geçensoň, maňa sen salgyt tölemeli diıdiler, hatda mundan ozalky ıyllar üçin hem salgyt tölemegimi talap etdiler. Biziň girdejimiziň 30%-i barybir Türkmenbaşynyň fonduna tölenıärdi we salgydyň möçberini hem 55% diıip kesgitlediler.
Ikisini jemläp alanyňda, şirketimizi öz girdejisiniň 85%-ini hökümete tölemeli etdiler. Munuň ıaly şertlerde işlemek üçin adam däli bolmaly. Şirketimizden salgyt alynmaly däl diılen dokumentler bar we girdejimizden 30% paıy hem aldylar.
Sözümi diňlemediler we tölejek däl diısem, 15 ıyl iş kesip, türmä basdylar. Tejende we Baıramlyda ıatyp çykdym, ahyr Türk hökümeti ara goşulyp, meni 18 aı türmede ıatamsoň, boşatdylar. Türkiıä dolananymdan soňra, elimden alnan şirketim, enjamlarym we beıleki ıitgilerim üçin 62 million dollarlyk sud işini gozgadym. Türkmenistan bu puly hökmän tölemeli, başga çykalgasy ıok.