KüLTÜrel mirasin korunmasi ve turizm amaçli değerlendiRİlmesi Üzerine bir araştirma: tariHİ İstanbul hamamlari özet
Yüklə 81.33 Kb.
ölçüsü 81.33 Kb.
KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASI VE TURİZM AMAÇLI DEĞERLENDİRİLMESİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA: TARİHİ İSTANBUL HAMAMLARI
Cami, çarşı ve hamam Türk İslam şehirlerinin en önemli unsurlarıdır. Türk İslam şehirlerinde şehrin en merkezi yerinde bu üç unsurun bir arada olması beklenir. Bunlardan tarihi hamamlar Türk İslam mimarisinin ve sosyal hayatının simgeleri olarak günümüze kadar işlevsel özelliklerini koruyarak gelmişlerdir. Bir kısmı Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün ukdesinde bulunan hamamların özel mülk olarak işletilenleri ya da Vakıflar Genel Müdürlüğü ile hisseli olanları da bulunmaktadır. Türklerin hâkimiyetinde kalmış bütün şehirlerde örneklerini gördüğümüz hamamlar özellikle İstanbul, Bursa, Edirne, Isparta, Konya, Erzurum, Diyarbakır ve daha birçok şehrimizde çok sayıda bulunmaktadır. Ancak günümüze ulaşmış olan hamamların büyük çoğunluğu imparatorluk başkenti olan İstanbul'dadır ve şehrin eski dokusunun izlerinin en yoğun olduğu Fatih, Üsküdar, Beyoğlu, Eyüp ilçelerinde yer almaktadır. Her ne kadar çoğu yıkılmış ve işlevini kaybetmiş olsa da hala işlevini sürdüren, iyi korunmuş ve turizm açısından da önem taşıyan hamamlar vardır. Bu tarihi yapılara sahip çıkmak Türk İslam kültür mirasına sahip çıkmak açısından önem taşır. Kültür coğrafyası açısından önemli bir simge, maddi kültürün çok önemli temsilcisi olan bu eserler hem Türklerde şehir hayatının kendine özgü bir medeniyeti temsil ettiğine şahitlik yaparlar hem de günümüz şartlarında turizm açısından önemli bir ekonomik potansiyel oluştururlar. Yani mevcut yapılara ve işlevlerine dikkat çekmenin kültürel anlamda olduğu gibi ekonomik anlamda da faydaları vardır ki bunların başında turizm için önemli bir çekicilik oluşturması gelir. Günümüzde gittikçe artan kültür turizmi, şehirlere ve şehirlerin geçmişe ait izlerine olan ilgiyi de arttırmıştır. Bu anlamda İstanbul’un tarihi hamamlarının günümüzdeki durumu, işlevsel özellikleri ve şehir içinde dağılışı irdelenmiştir. Ayrıca turizm açısından bir aktivite oluşturan ve ilgi çeken bu tarihi yapıların nasıl değerlendirildiği İstanbul için araştırılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Hamam, Coğrafya, İstanbul, Kültür, Turizm
HISTORICAL TURKISH BATHS: A STUDY ON THE PROTECTION OF CULTURAL HERITAGE AND EVALUATION FOR TOURISM PURPOSES
The mosques, bathhouses and bazaars are the most important constructions of Turk-Islam cities. These tree constructions are supposed to be located in Turk-Islam city centers. Until now as a symbol of social life and Turk-Islam architecture, historical baths have protected their functional characteristics. Whereas General Directorate for Foundations of Turkish Republic governs them, the directorate and individuals or the directorate operates the most of them fully. These baths which are found in every cities where they governed by Turkish States are notably located in the most of cities such as İstanbul, Bursa, Edirne, Isparta, Konya, etc. Protecting these constructions are crucial for handing Turk-Islam Culture Heritage down.
These heritages, an important symbol for culture geography and material culture, symbolize both unique Turkish city life and financial potential in tourism attractions. Taking attractions to these constructions and their functions has cultural meanings besides financial meanings. It also creates an important attractions in tourism activities. These constructions create an increasing potential to different tourism activities including city, culture and nostalgia tourism. This study has a focus on and attention to historical baths which are mostly devastated. Especially in this sense, Historical Turkish Baths, which create a different activity in terms of tourism and touristic attraction, will be investigated for Istanbul.
Keywords: Hamam (Turkish Bath), Geography, Istanbul, Culture, Tourism
Orta Asya’dan Anadolu’ya göç eden Türkler yerleştikleri yeni bölgelerde kendi getirdikleri birikimlerini buralarda da yaşayan halkların tecrübe ve birikimleri ile harmanlamış ve ortaya Türk İslam kimliği, bu kimliğin mekâna yansıması sonucu da Türk İslam Şehri kavramı çıkmıştır. Selçuklu devleti ve devamı olan Osmanlı devleti Türk İslam şehir yapısını, onun kendine özgü, farklı ve marka özelliklerini fethettiği her alanda âdete bir nakış gibi işlemiştir. Nitekim hem Selçuklu devletinin hem de Osmanlı İmparatorluğunun egemen olduğu geniş coğrafyada bu izleri görmek mümkündür. Günümüzde Kerkük, Musul, Halep, Kayseri, Bursa, Sivas, Diyarbakır, Konya, Manisa, Erzurum, İstanbul, Pridzen, Üsküp, Gümülcüne gibi birçok şehirde bu kimliğin yaşayan bir organizma olarak hala varlığını sürdürdüğü rahatlıkla söylenebilir.
Türk İslam şehirlerinin karakteristik belirleyicileri olarak, şehrin en merkezi yerinde yer alan bir ulu cami, bu cami etrafında konumlanan bir çarşı (bedesten), idari yapılar, medrese, aşevi, hamam gibi yapılar Türk İslam şehir kimliğinin dikkat çekici unsurlarıdır. Şehirlerin ekonomik, sosyal ve kültürel anlamda kalbi işlevini gören bu merkez etrafında ise konut alanları yer almaktadır. İslamiyet’in şehir üzerindeki etkilerinin “İslam şehri” kavramını ortaya çıkardığı görüşü, İslam’ı bir şehir dini olarak, İslam şehrini de “cami, pazar, hamam” ana unsurlarının oluşturduğu bir yerleşme olarak gösteriyordu (Tümertekin ve Özgüç, 2011: 492).Nitekim İnalcık tarafından çarşı “merkezinde bedesten olan ve etrafında çeşitli esnaf gruplarına ait dükkânlar, imalathaneler, han, hamam, imaret, cami ve hastanenin olduğu sahnenin toplu adı” olarak tarif edilmektedir (İnalcık, 1997:120).
Günümüzde Anadolu şehirlerinin tarihi dokusu üzerinde örnekleri açık seçik görülen bu şehir düzeni, modernleşme baskısı ve küresel eğilimlerin etkisiyle şehirlerin yeni gelişen alanlarında yer bulamamaktadır. Artık çok katlı apartmanların, hatta büyük şehirlerimizde gökdelenlerin gölgesinde kalan camilerimiz yerleşim alanının büyük veya küçük merkezini temsil etmekten çok uzaktır. Hele geleneksel şehir dokusu içinde merkezde yer alan bedesten, hamam, aşevi, hastane vb.. işlevsel yapılar çoktan alış veriş merkezlerinin şehir dışına yapılması eğilimine yenik düşmüşlerdir. Nitekim günümüzde çarşı olarak dayatılan AVM’ler çoğu kere şehrin merkezinde değil, batıdaki örneklerinde olduğu gibi şehrin dışında ya da merkezden uzak bir köşesindedir.
Bu manada günümüz şehirlerinin geleneksel Türk İslam şehrini ve onun üzerinde şekillenmiş olan şehir kültürünü, yaşam tarzını temsil etmeleri mümkün görünmemektedir. Modernleşme, gelişen teknolojinin sağladığı fırsatlara bağlı olarak değişen yaşam tarzları ne kadar sorgulansa da kaçınılmaz olarak bu şehirlerimizdeki değişimi tetiklemektedir. Fakat bu durum modernleşme baskısına teslim olmak ya da kimliğimizin gerekçeleri olan binlerce yılın birikimini kaybetmek anlamında algılanmamalıdır. Nitekim toplumların geçmişi ile bağlarını koparmama ve geçmişin maddi ve maddi olmayan kültür unsurlarına sahip çıkma, koruma duygusu günümüzde özellikle sosyo-ekonomik açıdan gelişmiş olan ülkelerde oldukça önem atfedilmiş bir meseledir. Bu konuda nereden başlanırsa başlansın başlamış olmak bir kazanımdır. Bu manada elimizde mevcut her bir yapı, her bir eser paha biçilemeyecek kadar önemlidir. Bu amaçla kültürel hafızamızı tazelemek, yaşamımıza etki eden davranış kalıplarımızın izlerini fark etmek için maddi kültürümüzü temsil eden mimari yapılardan tarihi hamamlarımızı bir coğrafyacı bakış açısıyla İstanbul ölçeğinde irdeleyeceğiz.
Hamam ve Türk Hamamı Kavramları
Hamam Arapça “ısıtmak, sıcak olmak” anlamındaki “hamm” kökünden gelmektedir. Arapça isim olarak” hammâm” isminden dilimize geçmiştir. Türk Dil Kurumu sözlüğünde kelime karşılığı;
1-“Yıkanılacak yer, yunak, ısıdam”
2-“Para karşılığında yıkanma işinin yapıldığı yer” olarak verilmektedir.
Geçmişi antik çağlara kadar giden şehir hamamlarının gelişiminde Roma döneminin ayrı bir etkisi vardır.1 Roma İmparatorluğunun hâkim olduğu geniş coğrafyada ve Anadolu’da bu etki görülmektedir. Nitekim Roma hamamları hem sıcak su kaynaklarının bulunduğu alanlarda hem de şehirlerin içinde özel olarak inşa edilen ısıtma sistemleri tesis edilerek yapılmışlardır. Üzerinde yaşadığımız coğrafyada su ve yıkanma geleneği çok eskilere dayanmaktadır. Roma, Bizans ve Türk – İslam kültürünün hâkim olduğu her bir dönemde yıkanma ve temizlenme kültürü kesintisiz devam etmiştir. Nitekim İslam kültürü temizliği şart koştuğu (abdest alma) için yıkanma, temizlenme yaşamın olmazsa olmazı olarak görülmüştür. Bu durum hamam kültürünün gelişmesinde ve Türk hamamının kendine özgü yapısının oluşmasında etkili olmuştur.
Avrupa’nın büyük şehirlerinde turistik gaye ile restore edilen tarihi Roma hamamlarının, batılılar tarafından Türk hamamı olarak nitelendirilmesi, hamam kavramının Türklere mal edildiğinin ispatıdır (Ergin, 1948: 1344). Böylece hamamlar, Türk kimliğini önemli bir taşıyıcısı olmuş, öyle ki hamam kavramı Türk kültürü ile özdeşleşmiştir. Bu durum, bir mimari yapının nasıl bir kültürel simgeye dönüştüğünün göstergesidir.
Türkler’in Anadolu'ya yerleşmeye başlamasıyla antik şehirlerdeki diğer yapılar gibi hamamların da İslâmiyet'in temizlik şartlarına uygun bir yıkanmayı sağlayacak şekilde tamir veya tadil edilerek kullanıldığı düşünülebilir. Ancak genellikle tabiî sıcak su ile çalışır kaplıcalar veya kapalı ılıcalar için söz konusu olabilecek böyle bir düşüncenin ısıtılmış su ile çalışan hamamlar için pek geçerli olamayacağı anlaşılmaktadır. Çünkü Anadolu'daki antik devir hamamları ile Müslüman Türkler'in inşa ettiği hamamlar arasında, hem kullanım tarzı hem de mimari gelenekler sonucu ortaya çıkmış bazı farklar mevcuttur ve bu farklar çarşı hamamı dediğimiz genel hamamlarda çok barizdir. Su ve su ısıtma tesisatı bakımından antik örneklerden faydalanan, fakat İslami hükümlere uygun olarak ve genellikle sadece temizlik için yapılmış bulunan Anadolu Türk Hamamlarında, daha önce ev, cami, medrese, tekke gibi yapılarda rastlanılan, aksiyal eyvanlı, köşe halvetli merkezî mekân şemasının tatbikatı, Türk Hamamlarının başlıca plan özelliği olarak karşımıza çıkmaktadır (Önge, 1995:404).
Anadolu'daki köşk, saray, han, kışla veya tekke hamamları gibi mahdut sayıda insanın yıkanması için düşünülmüş ve bacımları buna göre boyutlandırılmış küçük ölçüde tek hamam örnekleri, özel hamamlar adıyla ayrı bir gurup oluştururlar. Bunlar bazen müstakil veya yarı müstakil, bazen da yapı kütlesinin bütünü içinde yer alan muhtelif hacımlar halinde planlanmışlardır Bu guruptaki bazı örneklerde soğukluk veya helaların bulunmadığı, sıcaklıkların da bir veya iki hacımdan ibaret olduğu görülür. Halk Hamamı veya Çarşı Hamamı ya da Genel Hamam olarak isimlendirilen diğer bir guruba dâhil olan hamamlar ise, köy, kasaba veya şehir halkının faydalanması için tekli veya çifte olarak yapılmış, müstakil vakıf binalarıdır. Tek hamamlar, günün belli saatlerinde sadece erkekler veya kadınlara tahsisi edilmiştir. Çifte hamamlarda ise, erkeklerin ve kadınların aynı saatlerde yıkanabilme imkânı vardır. Genel hamamlar, ekseriyetle vakıf ve mimarî külliyenin veya manzumenin bir parçasını teşkil ederler. Büyük ve kalabalık şehirlerin merkezlerinde yer alan genel hamamlar, daha geniş ve müteaddit bacımları ile hizmet kolaylığı sağlayan ve bu yüzden bazen çifte olarak yapılan tesislerdir. . Hatta önce tek olarak yapıldığı hâlde sonradan ihtiyaç dolayısıyla, yanına bir kısmın daha ilâvesiyle çifte hamam hâline getirilmiş örnekler de vardır. Çifte hamamlarda, genellikle erkekler kısmı, kadınlarınkinden büyük ölçüde tutulmuş ve bunların cümle kapıları bir meydana veya ana yola açılırken, kadınlar kısmının cümle kapıları, mahremiyet düşüncesiyle tali bir yola açılmıştır(Önge, 1995:404).
Anadolu’daki XII-XIII. yüzyıl hamamlarını da dikkate alarak, Türk hamamlarında yıkanma ile ilgili:
4)Sıcaklık dediğimiz dört önemli bölüm ile zemin kat planına giren, sıcak ve soğuk su depoları ve külhan olarak iki tesisat mahallinden söz edilebilir (Önge, 1988, 408)
Bu manada konumuz olan ve geleneksel şehirlerimizin önemli unsuru olarak dikkat çeken hamamlar hem mimari özellikleri ile maddi kültürü hem de işlevsel özellikleri ile yaşam tarzımıza ve beraberinde getirdiği ritüellere örnek teşkil etmesi açısından maddi olmayan kültürü temsil etmektedir. Bu sebeple yaşayan veya işlevini kaybetmiş olan tarihi hamamların her biri hazine değerindedir. Geçmişte sayıları şehrin büyüklüğüne ve zenginliğine göre değişen hamamlar şehir içi arazi kullanımında önemli bir figür olarak her zaman yerini almıştır. Şehrin büyüklüğü hem mekânsal anlamda hem de nüfus anlamında hamamların inşasında önemli olmuştur. Zira hamam bir hizmet çeşididir ve kaliteli hizmetin verilebilmesi için nüfus ile orantılı sayıda ve hacimde olması gerekir. Yine hamamların varlığını ve sayıca artışını tetikleyen diğer faktör olarak halkın refahı ve zenginliğidir. Çünkü bu hizmet bir bedel karşılığı verilmektedir. Hizmetin sürdürülebilmesi için halkın en temel ihtiyaçlarından kalan bir gelire sahip olması gerekir. Her ne kadar devlet eliyle hayır amaçlı, ya da çok düşük ücretli hamamlar olsa da hamamlar aynı zamanda günün şartlarında iyi gelir getiren işletmeler olarak görülmüş ve çoğu kere bir camiye, bir aşevine veya bir başka hizmete vakfedilmişlerdir. Örneğin Üsküdar’da Şeyh-ül İslam Arif Hikmet Beyefendi tarafından 1854 sonrasında yaptırılan İcadiye Dağ Hamamı, aynı zatın Medine’de inşa ettirdiği kütüphanesine gelir getirmek üzere yaptırdığı bir vakıf eseridir (Ertuğrul, 2011, 329). Tarihi hamamların büyük çoğunluğunda bu amacın gözetildiği görülmektedir. Yine İnalcık’ın Türk İslam şehirlerinin gelişiminden bahsettiği çalışmasında “Vakıf şartlarına göre hizmet veren cami, medrese, imaret ve bazen de tekkeler yapılır. Bu birimin idamesi ve tamirat gibi külliyenin devamını sağlayan iktisadi birimler ikinci kısmı teşkil eder. Bunlar külliyeye gelir temin eden birimlerdir. Bunların başında kervansaray, han ve hamam gelir. Hamam İslam'ın temizlik hususunda koyduğu kurallar dolayısıyla büyük önem taşır. Osmanlı şehirlerinde büyük hamamlar çifte hamam diye anılır. Kadın ve erkekler için ayrı ayrı kurulur. Hamamın geliri çok iyidir. Külliye vakfının gelir kaynağını, dükkân, hamam, çarşı sağlar. Yani külliye vakıf esasına göre kurulmuştur. Bunun da sebebi, külliyenin devamını ebediyen garanti etmek arzusundan ileri gelir. Çünkü vakıflar, sultan dâhil hiç kimse tarafından değiştirilemez, ilga edilemez. Bu suretle gerek ekonomik gerek idari birimler vakıf sayesinde tamamıyla devamlı bir temele oturmuştur. Osmanlı şehirlerinin kuruluşunda bu sistem esas alınmıştır”(İnalcık ve Arı, 2005: 52).
Hamamlar aynı zamanda şehirde yaşayan insanların temizliğe ve hijyene verdikleri önemi göstermesi açısından da önemlidirler. Sayıları ve gösterişleri itibarı ile dönemlerinin güç ve ihtişamına şahitlik ederler. Şehir yaşamında barış ve huzurun tesis edildiği, refah ve zenginliğin arttığı dönemlerde bu tarz imaret yapılarının da arttığı görülmektedir. Nitekim malum olduğu üzere devletin güçlü olduğu dönemler imar faaliyetlerinin de yoğun olduğu dönemler olarak dikkat çeker. Örneğin XVI. yüzyılda Mimar Sinan devrinde 59 hamam yapıldığı bunlardan 45 tanesinin İstanbul ve yakın çevresinde yer aldığını görülmektedir (Ertuğrul, 2009: 249).
Hamam işletmesini döndüren iki temel malzeme: su ve yakacaktır. Tarihte hamamları ayakta tutacak miktarda suyun kaynağına ulaşmak, hamam inşa etmekten daha zor, daha meşakkatli bir iş olarak görülmüştür. Bu nedenle hamam yaptırmayı düşünen hayır sahiplerinin işletmelerini çevirecek suyu bulmadan bu işe kalkışmalarına pek müsaade edilmemiştir. Sayıları iyice artan büyük hamamlar yüzünden İstanbul’da zamanla su ve yakacak sıkıntısı baş göstermiştir. Padişah III. Mustafa, o güne kadar genelde çifte hamam tipinde yapılan halk hamamlarının yapımına kısıtlamalar getirmiştir. I. Mahmud döneminde inşa edilen Cağaloğlu Hamamı, Osmanlı'da inşa edilen son büyük hamamdır. Tasarruf tedbirlerine başvurulsa bile mevcut hamamların odun ihtiyacı o gün için zaten ürkütücü boyutlara ulaşmıştır. Hamam yapma yasağı Sultan Abdülmecid'e kadar uygulanmıştır. Sultan, ısıtma için kesinlikle odun kullanılmaması, hamamda ısıtmanın linyit ile sağlanması şartı ile inşaatlara izin vermiştir (Kuruçay, 2011).
Bizans imparatorlarının Konstantiniye’sinin birçok semtinde hamam, konak ve kilise bir nevi mahalle üçlüsü oluşturmuştur (Yegül, 2009:105 ). Bu sebeple Antik Roma şehrinde olduğu gibi Doğu Roma İmparatorluğunun başkenti (Bizans)Kostantiniye’de de su ve hamam kültürü açısından nitelik ve nicelik açısından bir zenginlikten söz edilebilir. İstanbul’un fetih edilmesinden ve şehrin harap bir şekilde ele geçirilmesinden sonra imar ve iskân faaliyetleri başlamıştır. İmar faaliyetlerine başlayan Fatih, İstanbul'un fethinden sonra, şehre Anadolu'dan 5.000 aile getirilip yerleştirilmesi emrini vermiştir (İnalcık ve Arı, 2005: 32). Doğal olarak bu iskân politikası sonucu şehre büyük bir canlılık ve hareket gelmiş, şehir nüfusu hızla artmış, ekonomik faaliyetler çeşitlenmiş ve bu durum imar faaliyetlerini de arttırmıştır.
İstanbul 470 yıl Osmanlı İmparatorluğunun başkentliğini yapmış bir şehirdir. Bu şehir Osmanlı İmparatorluğunun en parlak, en zengin, en ihtişamlı günlerine tanıklık etmiştir. Bu sebeple sosyal, kültürel ve ekonomik anlamda birikimi açısından diğer şehirlerimizle mukayese edilemeyecek bir zenginliğe sahiptir. İmparatorluğun en görkemli sarayları, camileri, medreseleri, hamamları, köprüleri, su sarnıçları vb. eserleri bu şehirdedir. Şehir çok uzun yıllar sur içinde kalmış, sadece Haliç’in iki yanında ve Anadolu yakasında Üsküdar’da gelişim göstermiştir. Bu alan bugün Fatih, Eyüp, Beyoğlu ve Üsküdar ilçelerinin tarihi şehir dokusunu ve merkezini temsil eden alanlara karşılık gelmektedir. Bu sebeple bu ilçe merkezlerinde sayısız eser yanında hamamlar da önemli sayıda bulunmaktadır. Ancak bu hamamlar yeterli koruma ve restorasyon görmediği, sadece bir ticari işletme olarak görüldüğü için ya hoyratça kullanılmakta, bakımları yapılmamakta, kar oranları düştüğünde atıl duruma gelmekte, işlevini yitirerek bir kenarda kullanılmaz halde kaderine terk edilmektedir.
Nitekim bu konuda daha 1952 yılında kaygılarını dile getiren Köseoğlu yaptığı bir çalışmasında eski İstanbul olarak isimlendirilen ve günümüzde Fatih ilçesine tekabül eden bölgede hamamların giderek tahrip olmasından yakınmaktadır. Hatta yazar bu hususta "eğer tahribat ve yıkıcılık bu tempo ile devam ederse yarım asra varmadan örneklerini bile bulacağımızdan cidden korkmaktayız" yorumunu yapar. Yazar, 1850'li yıllara kadar olan İstanbul (Fatih ilçesi) hamamlarını 91 tanesinin isim listesini vermiştir (Köseoğlu, 1952, 3-4) . Şehir ve belediyecilikle ilgili önemli çalışmalar yapan Ergin (1948: 1347) aynı durumdan yakınarak şu ifadeleri kullanmıştır: “Tarihî, sıhhi ve aynı zamanda bedii ve mimari kıymeti bulunan hamamlarımızı güne uğramakta olduğu inkıraz tehlikesinden korumak beledî olduğu kadar millî bir borçtur. Hamamlarımız milletten medet ve yardım ummaktadırlar.”
Bu gün İstanbul’da tescilli veya tescil edilmemiş ama tarihi eser vasfı taşıyan kaç tane hamam olduğu tam olarak bilinmemektedir. Mevcut envanter kayıtları maalesef son derece yanıltıcıdır. Envantere kayıtlı olduğu halde belirtilen yerde bulunamayan, çoktan yıkılmış, üzerinden yol geçmiş veya yerine yeni binalar yapılmış olan hamamların sayısı azımsanmayacak kadar çoktur.
Bu konuda en hassas ve ciddi çalışma İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür Varlıkları Daire Başkanlığı Kültürel Mirası Koruma Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Bu projede İstanbul’un ilçeleri mevcut envanter üzerinden ve bizzat arazide tek tek taranarak yeni bir envanter oluşturulmaktadır. Bu çalışmada her bir eserin durumu hakkında 95 soruluk bir künye tutulmakta ve bunlar dijital ortama aktarılmaktadır. Bundan sonra yapılacak çalışmalar açısından çok sağlıklı bir kaynak olma özelliği taşıyacak olan proje henüz tamamlanmış değildir.
Şekil-1: Günümüzde tarihi hamam olarak tescili yapılmış yapıların kullanım durumlarına göre dağılışı
Kaynak: İ.B.B Kültürel Mirası Koruma Müdürlüğü, 2017 ve Kuruçay, A., 2011
Nitekim İstanbul’un tarihi hamamları üzerine yaptığımız bu çalışmada bahsi geçen birimin tamamlanmış envanterlerinden yararlanılmıştır. Üç büyük ilçe Fatih, Üsküdar ve Eyüp’ün envanter çalışması tamamlanmıştır. Diğer ilçeler için İstanbul İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kaynaklarından ve İstanbul Belediyesi bünyesinde yapılmış ve basılmış kaynaklardan, ayrıca Kuruçay’ın (2011) eserinden yararlanılmıştır. Elde dilen verilerin analizinden Şekil-1’deki harita ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda söz konusu harita şöyle yorumlanabilir;
Üsküdar ilçesinde bulunan tarihi hamamların günümüzdeki durumu değerlendirildiğinde;
Üsküdar’da tescilli 26 tane hamamın olduğu ancak bunlardan sadece 6 tanesinin işlevsel özelliğini sürdürdüğü, 3 tanesinin kayıp eser olduğu, 7 tanesinin yerinde apartman, işyeri, tuvalet, depo, mescit gibi farklı kullanımlı yapıların bulunduğu, 5 tanesinin kullanılmadığı, 2’sinin tespitinin yapılamadığı, 2 tanesinin yenileme işleminde olduğu ve bir tanesinin de kalıntı olarak tespit edildiği görülmektedir.
Bunun dışında tarihi kaynaklarda adı geçen ancak bugün yerlerinde bulunmayan hamamlar vardır. Üsküdar Belediyesi tarafından hazırlanan Tarihi Eserleriyle Üsküdar kitabında (2017) yer alan ve M.N. Haskan’ın eserine atıf yapılan Cinci Hüseyin Efendi Hamamı, Doğancılar Hamamı, Dağ Hamamı, Selami Ali Efendi Hamamı, Sinan Paşa Hamamı, İcadiye Dağ hamamı bunlara örnek gösterilebilir. Bu hamamların yakın geçmişte varlığı bilinmekte ama bugün yerinde boş arsa veya konut bulunmakta ya da yeri tam olarak tespit edilememektedir.
Eyüp ilçesinde bulunan tarihi hamamların günümüzdeki durumu değerlendirildiğinde;
Kayıtlarda Eyüp ilçesinde tescilli 9 tane hamam görülmektedir. Ancak bunların hiç birisi bugün işlevsel özelliğini sürdürmemektedir. Bunların 4 tanesi ev ve işyerine dönüşmüş, 2 tanesi yenileme işleminde, biri kayıp, birinin ise sadece kalıntısı mevcuttur.
Fatih ilçesinde bulunan tarihi hamamların günümüzdeki durumu değerlendirildiğinde;
İstanbul’da tarihi hamamların en fazla olduğu ilçe Sur içini kaplayan Fatih ilçesidir. Fatih ilçesinin hemen her köşesinde bir tarihi hamam bulunmaktadır. İmparatorluk başkenti olarak sur içinde bir uçtan diğer uca Süleymaniye, Beyazıt, Yenikapı, Silivrikapı, Kadırga, Samatya, Karagümrük, Kocamustafapaşa, Balat, Vefa vb. birçok mahalle ile tanımlanan İstanbul’un sosyo-kültürel hayatı bu mahallelerin camileri, mektepleri, medreseleri, çeşmeleri, hamamlarından müteşekkildi. Bu sebeple tarihi İstanbul hamamlarının en gösterişsiz ve sade olanlarından en görkemli örneklerine kadar birçok esere bu ilçede rastlanmak mümkündür.
Büyük Şehir Belediyesi Kültür Varlıkları Daire Başkanlığı Kültürel Mirası Koruma Müdürlüğü’nün yürüttüğü envanter çalışmasından edinilen verilere göre Fatih İlçesinde 61 tane tarihi hamam bulunmaktadır. Bunlardan 58 hamam tescilli, 3 hamam ise tescilsizdir. Tescil tarihlerine bakıldığında 1936 yılında tescillenmiş olan (günümüzde kayıp eser olarak kayıtlara geçen Çukurçeşme Hamamı) yanında, 2013 yılında hamam kalıntısı olarak tescillenmiş ismi konulamamış olanda bulunmaktadır. Envantere kayıtlı ve tescilli olan 58 hamamdan 8 tanesinin iş yerine dönüştürüldüğü, 11 tanesinin kayıp eser olduğu, 13 tanesinin kalıntılarının bulunduğu, 4’ünün yenileme işleminde olduğu, sadece 18 hamamın işlevsel özelliğini sürdürdüğü görülmektedir. Bu hamamların 11 tanesi vakıf malı, 3 tanesi kamu malı, 44 tanesinin ise özel mülkiyete aittir. İşlevsel özelliği değişmiş olan hamamların biri kamu malı iken diğerleri özel mülkiyete aittir. Örneğin kamu malı olan II. Beyazıt Hamamı müze olarak kullanılmakta, şahıs malı olan ve Hocapaşa mahallesinde bulunan Hoca Paşa hamamı işyeri-kültür merkezi, Rüstem Paşa mahallesinde bulunan Alaca Hamam da yine iş yeri olarak kullanılmaktadır. Fatih ilçesinde işlevsel özelliğini sürdüren hamamların sadece 4 tanesi vakıf malıdır. Diğer 14 tanesi özel mülkiyete aittir. Bu hamamlardan 8 tanesinin mimarı Mimar Sinan’dır (Şekil 1).
Bunun dışında Bakırköy ilçesinde özel satış ve sergi yeri olarak kullanılan 1 hamam,
Beşiktaş ilçesinde biri hamam olarak kullanılan, diğeri kafe-bar-antikacı olarak işletilen iki hamam,
Beykoz’da biri hamam olarak işletilen diğerinin kalıntıları bulunan 2 tescilli hamam bulunmaktadır.
Beyoğlu ilçesi de hamamları bakımında zengin olan bir ilçedir. Tescili yapılmış toplam 16 hamam vardır. Bunlardan hamam olarak işlevini sürdüren 8 hamam bulunmaktadır. Ayrıca 3 hamam kalıntısı bulunmaktadır. Bir hamam işlevi dışında, askeri depo amaçlı kullanılmaktadır. Bunların dışında 1 hamam kilise olarak, 2 hamamda atölye olarak kullanılmaktadır (Kuruçay, 2011).
Kadıköy ilçesinde kayıtlarda tarihi eser olarak tescillenmiş 3 hamam bulunmaktadır. Bunlardan 2 tanesi işlevsel özelliğini sürdürmektedir. Bir tanesi ise kalıntı eser olarak görülmektedir. Bunların dışında Kartal’da, Maltepe’de, Şişli’de ve Zeytinburnu’nda birer Sarıyer’de 2 hamam işlevsel özelliğini sürdüren tarihi hamamlardır (Kuruçay, 2011) (Şekil 1).
Şekil-2: Tarihi hamam olarak tescillenen yapıların inşa edildiği dönemlere göre mekânsal dağılışı
Grafik-1: Tarihi hamam olarak tescillenen yapıların dönemsel olarak yayılışı
Bütün olarak değerlendirildiğinde İstanbul’da kayıtlarda tarihi eser olarak tescilli 122 hamam olduğu görülmektedir. Bu hamamların 32 tanesinin Osmanlı İmparatorluğunun yükselme dönemine karşılık gelen 16. yüzyılda yapıldığı tespit edilmiştir. Nitekim aynı kayıtlara göre bu sayı devletin son zamanlarına doğru gidererek azalmıştır (Grafik-1; Şekil-2). Günümüzde bunların bir kısmı ya tamamen kaybolmuş ya da kalıntıları kalmıştır. Diğer bir kısmı varlığını korumakla birlikte işlevsel özelliğini kaybetmiş ve başka amaçlarla kullanılmaktadır. Sadece 41 tanesi işlevsel özelliğini korumakta, yani hamam olarak kullanılmaktadır. Hâlihazırda 9 hamam yenileme için inşaat halindedir. İstanbul’da tescilli hamamların 19 tanesi Mimar Sinan tarafından yapılmıştır. Bu yapıların sadece 9 tanesi günümüzde hamam olarak kullanılmaktadır (Şekil-3).
Şekil-3: İstanbul’da Mimar Sinan tarafından yapılmış tescilli hamamların dağılışı
Tarihi Hamamların Turizm Açısından Değerlendirilmesi
Hamamlar hem mimari biçimleri, özgün yapım teknikleri, malzemeleri ile maddi kültür mirası hem de işlevsel özellikleri ritüelleri, gelenekleri sosyo-kültürel alanda doldurdukları alan ve getirdikleri davranış kalıpları ile maddi olmayan kültür varlıklarıdır. Nesiller boyu birikerek, zenginleşerek günümüze kadar ulaşmış olan hamam kültürü her ne kadar eski vasfından ve ritüellerinden uzaklaşmış olsa da henüz hayatımızdan tam olarak çıkıp gitmemiştir. Hala birçok şehrimizde belli aralıklarla gidilen, ihtiyaç duyulan, yıkanma, dinçleşme, rahatlamaya etkisi olduğu algısı devam eden yapılardır. Tarihi hamamlar daha çok şehrin eski dokusu içinde yer alırken, şehrin yeni kurulan bölgelerinde özgün ve orijinal halinden çok uzak, apartmanların bodrum katlarına sıkışmış, ancak lüks malzemeler ve sauna, masaj vb. yeni cezbedici unsurlarla donatılmış birçok örneği belirgin ve hissedilen bir hizmete cevap vermektedir. Ayrıca turistik otellerin ya bodrum katlarında ya da bir köşesinde oluşturulan hamamlar da bir nevi bu ihtiyacı karşılamaktadır.
Ancak özgün halinden çok uzak bu oluşumlar aslının devamına olan ihtiyaç ve gerekliliği karşılamaktan uzaktır. Bu manada aslının korunması ve yaşatılması kültür varlığımıza sahip çıkmak açısından önemlidir. İşlevsel anlamda sosyal hayattan çekilmeye yüz tutmuş, yerine daha kolay, daha pratik, temizlik açısından daha güvenilir kullanımları sağlanmış ev banyoları varken bu tarz eserleri korumak ve sürdürülebilirliğini sağlamak doğal olarak zordur. Ancak yapılamaz ve başarılamaz olmadığı da yürütülen çalışmalardan alınan sonuçlarda görülmektedir.
Bu anlamda tarihi hamamların aslına uygun olarak restore edilerek turizm amaçlı kullanılması en çok önerilen tedbirlerdendir. Bu çalışma kapsamında hamamların turizm amaçlı kullanımına dair;
1-İnternet siteleri üzerinden tur şirketleri tarafından nasıl pazarlandıkları incelemek suretiyle,
2-Bizzat hamam sahipleri ya da yöneticileri ile mülakat yapılarak bir kanaat oluşturulmaya çalışılmıştır.
Belli tur şirketlerinin sayfalarında hamam figürünün ne kadar yer edindiği ile ilgili hem yurt dışı hem de Türkiye kaynaklı web siteleri araştırılmıştır. Amerika, İngiltere, Almanya‘dan yapılan aramalarda hamam unsurunun daha ziyade otel aktiviteleri içinde sayıldığı görülmektedir. Bazı tur şirketlerinin (özellikle Almanya’da) Türkiye’ye gelmek isteyen turistlere İstanbul’u gezdirmek için günübirlik paketler sundukları bunların içinde bir pakette hamamların yer aldığı görülmektedir. Bu manada incelenen yaklaşık 30 link üzerinde “Türk Hamamı” tanıtımının ve pazarlamasının sadece bir kaç linkte bulunduğu, bununda yetersiz olduğu, genellikle turistler için hamamların kendi sayfalarından tanıtım yaptığı görülmektedir.
Bunun dışında internet kaynaklarında; Kültür Bakanlığı 2008 yılı tanıtım filmlerinde Hürrem Sultan Hamamı için ayrılmış birkaç saniyelik bir zaman dilimi olduğu görülmektedir ( Foto 1). 2015 İstanbul tanıtım rehberinde sayfa 135’de çok sınırlı bir karede Türk hamamı figürü işlenmiştir (İstanbul Visitors Guide, 2015).
Foto 1: Türkiye tanıtım filminde hamam figürü
Çalışma kapsamında tarihi İstanbul hamamlarına olan ilginin belirlenebilmesi için her hangi bir istatistiki bilginin bulunmadığı görülmüştür. Ne şahıs hamamlarında ne de kurumların kiraya vermek suretiyle işlettiği hamamlarda müşteri sayısının tutulduğu kayıtlar bulunmamaktadır. Ayrıca kurum istatistiklerinde de herhangi bir veri yoktur. Bu konuda sağlıklı bilgiye ulaşmak için hamam işletmecisi ya da sorumlusu olan kişilerle yüz yüze mülakat yöntemi tercih edilmiştir. Bu kapsamda yüz yüze mülakat yapılan hamamlar;
Çarşı Hamamı (Kadıköy), Aziziye Hamamı (Kadıköy), Çinili Hamam (Üsküdar), Rum Mehmet Paşa Hamamı (Üsküdar), Beylerbeyi Hamamı (Üsküdar), Galatasaray Hamamı (Beyoğlu), Park Hamamı (Acı Hamam-Sultanahmet Hamamı-Fatih) ve Sultanahmet’teki Şifa Hamamı (Fatih)’dır.
Bu mülakatların sonuçlarını söyle sıralayabiliriz;
Anadolu yakasında olan hamamlar yerli halka hitap etmektedir.
Avrupa yakasında özellikle Tarihi Yarımada ve Beyoğlu İstiklal Caddesi çevresinde olan hamamlar daha çok yabancı turistlere hizmet vermektedir.
Tarihi yarımadanın dış çeperlerine doğru, eski mahallelerde bulunan hamamlara mahalle sakinlerine ya da yakın çevreden kolay ulaşabilenler gelmektedir.
Tarihi yarımadanın kalbi sayılan Sultan Ahmet Meydanına yakın olan hamamlar, Haseki Hürrem Sultan Hamamı, Süleymaniye Hamamı, Çemberlitaş Hamamı, Cağaloğlu Hamamı, Şifa Hamamı, Park Hamamı gibi hamamlar turistlerin çokça geldiği hamamlardır.
Tarihi yarımada dışında Kılıç Ali Paşa Hamamı, Galatasaray Hamamı gibi hamamlar da turistler tarafından tercih edilmektedir.
Turistlerin ilgi gösterdiği bu hamamlara yaz kış müşteri gelmektedir.
Daha önce Fransız, İtalya, Alman, İspanyol gibi Avrupalı turistler daha fazla iken son 3 senedir müşteri yoğunluğunda Arap turistlerin ağırlığı görülmektedir. Genelde genç ve orta yaş grubu turistler hamama gelmektedir.
Tarihi yarımadada adı geçen hamamlarda müşteriler içinde turist oranının %80-95 arasında olduğu belirtilmiştir.
Turistlerin daha çok meraktan geldiği, tavsiye üzerine geldiği gibi kanaatler edinilmiştir.
Turistlere hitap eden hamamlar yerli müşterilere çok pahalı gelmektedir.
Türk Hamamı figürü turistler tarafından bilinmekle birlikte mevcut hamamların yeterince tanıtılmadığı düşünülmektedir.
Turistlerden müşteri beklentisi olan hamamlar tanıtımlarına önem vermekte, kendi web sayfalarını oluşturmaktadır.
Terör olayları, güvenlik zafiyeti algısı müşteri sayısının azalmasına sebep olmaktadır.
Ülkeler arasında meydana gelen gerginlikler de turist sayısının dolayısı ile hamamlara olan talebin düşmesine sebep olmaktadır.
Hem somut hem de somut olmayan kültürel mirasımızın en güzel örneklerini bünyesinde barındıran Tarihi Hamamlarımız sürdürülebilir korunma, yararlanma ve yaşatma amacına hizmet edecek şekilde değerlendirilmelidir. Bu manada gerek tanıtım, gerekse mevcut hamamların özgün yapısının korunması, işletme kaynaklı problemlerin aşılaması gibi sorunların çözülmesi gerekmektedir. Bu çerçevede tarihi İstanbul hamamları hem yenilemeleri yapılıp ekonomik bir kaynağa dönüştürülmeli hem de bu sayede korunması sağlanmalıdır. Ancak sadece turistlerin beklentilerini karşılamaya yönelik olan turizm amaçlı ticari kullanım, kültürel birikimimizi bilmek, hissetmek ve yaşatmak anlamında çok da yararlı olmayacaktır. Olayın diğer yüzünde hâlihazırda kullanılan mahalle hamamlarının da canlandırılması, günümüz şartlarına göre temizlik açısından denetlenmesi, akabinde bu kültürü özendirecek tanıtımların yapılması ile bu geleneğin sürdürülmesi sağlanabilir. Hatta sadece tarihi hamamları yeniden ayağa kaldırmanın yanında günümüz şartlarına uygun daha modern, farklı ve cezp edici mimari tasarımlarla yeni mahalle hamamları tesis etmek yapılabilir projelerdir. Bu sayede hem kültürel bir gelenek yaşatılırken hem de toplumun sosyalleşme düzenekleri canlı tutulabilir. Belki artık büyük şehirlerde gelin hamamı, damat hamamı vb. hamam etkinlikler yapılamaz ama soyut ve somut kültürel miras örneği olarak hamamlara sahip çıkılmış olur. Bu bağlamda turizm açısından dikkat çekici bir obje olarak İstanbul’a değer katan tarihi hamam figürü otellerin bodrum katından çıkıp şehrin çeşitli bölgelerine serpilmiş olan tarihi hamamlara yönelmelidir. Nitekim halen yenileme çalışmaları süren hamamlar yanında başka amaçlar için kullanılan tarihi hamamlar bu manada ciddi bir potansiyel sunmaktadır. Bu potansiyeli değerlendirmek ve kullanmak bile İstanbul’a artı değer katacaktır. Zaman zaman terör olayları, güvenlik kaygıları gibi etmenler akışı etkilese de İstanbul sadece Türkiye’nin değil dünyanın en çok turist çeken şehirlerinden birisidir. Bu sebeple İstanbul’a gelen turistlere pazarlanacak hizmetin iyi seçilmesi, düzgün sunulması, fark etmesinin sağlanması, bu yolla bu eserlerin aynı zamanda iyi gelir getiren bir kaynağa dönüşmesi, tarihi eserlerimizin korunması ve korumanın sürdürülebilirliği ve ekonomiye sağlayacağı faydalar açısından önemlidir.
ERGİN, Osman Nuri, İstanbul Hamamları, Aylık Ansiklopedi, No. 46. s.1344 -1347, İstanbul, 1948.
ERTUĞRUL, Alidost, XIX. Yüzyıl İstanbul Kentsel Dönüşümü’nde Üsküdar ve Koruma Sorunları, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2011
ERTUĞRUL, Alidost., Hamam Yapıları ve Literatürü, TALİD, Türkiye Literatür Araştırmaları Dergisi, Türk Mimarlık Tarihi Sayısı, Bahar 2009, Sayı: 13, s. 241- 266, Bilim ve Sanat Vakfı, İstanbul, 2009,.
EYİCE, Semavi, Hamam (Tarih ve Mimari), TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, C.15, s. 402-430, İstanbul, 1997.
HASKAN, M. N., Yüzyıllar Boyunca Üsküdar, İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, İstanbul, 2001.
KÖSEOĞLU, Neşet, İstanbul Hamamları, T. T. O. K. Belleteninin 128 sayısından ayrı basım. Çituri Biraderler Basımevi, İstanbul 1952.
KURUÇAY, Akif, İstanbul’un 100 Hamamı, İstanbul’un Yüzleri 46, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, İstanbul, 2011.
ÖNGE, Y., “Anadolu’da Türk Hamamları Hakkında Genel Bilgiler ve Mimar Koca Sinan’ın İnşa Ettiği Hamamlar”, Mimarbaşı Koca Sinan –Yaşadığı Çağ ve Eserleri I, İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü, 1988
TÜMERTEKİN, Erol ve ÖZGÜÇ, Nazmiye, Beşeri Coğrafya: İnsan, Kültür, Mekân. Çantay Kitabevi, İstanbul, 2011.
YEGÜL, FİKRET, K., Anadolu Su Kültürü: Türk Hamamları ve Yıkanma Geleneğinin Kökleri ve Geleceği, Anadolu / Anatolia, Sayı: 35, s. 99-118, Ankara, 2009
İSTANBUL BÜYÜK ŞEHİR BELEDİYESİ Kültür Varlıkları Daire Başkanlığı Kültürel Mirası Koruma Müdürlüğü Envanteri, 2017.
İSTANBUL VALİLİĞİ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Envanteri.
Taranan ve Yararlanılan Linkler
1 Osman Nuri Ergin, 1948 yılında İstanbul’da Roma ve Bizans döneminden kalan yirmiden fazla hamamın olduğunu yazmıştır (Yurt Ansiklopedisi, s.1344). Fakat bunların birçoğunun tahrip ve harabe halinde olduğu bilinmektedir.