1519 defa okundu.
Osmanlı’dan Türkiye’ye Camilerin Kubbeleri ve Mimari Formları: Bölüm II
Bölüm I: Yunan ve Roma Mimarisinde Kubbe
Bölüm II: Anadolu Selçuklu Dönemi’nde Anadolu’da Kubbe
12.yy’da Anadolu’da gelişen Anadolu Selçuklu Mimarisi günümüze birçok cami, mescid, külliye, darüşşifa, kervansaray, kümbet, türbe ve medrese yapıları bırakmıştır. Bu dönem yapılarının, cami mimarisinin gelişiminde büyük katkıları olmuştur.
12.yy yapılarından Sivas Ulu Cami, Konya Alaeddin Camisi, Bitlis Ulu Cami, Silvan Ulu Cami, Diyarbakır Ulu Cami gibi birçoğu mihrap önü kubbeli mihrap duvarına paralel çok ayaklı yapıdır. Yapılarda ağır çatı örtüsü nedeniyle büyük ayaklar örülmüştür. Taşıyıcı ayak ve kemerlerin düzeni ise İslami ibadete uygun olması açısından mihrap duvarına paraleldir.
Aynı dönemde mihrap önü kubbeli mihrap duvarına dik çok ayaklı yapılar da bulunmaktadır. Bu plan tipinde, Anadolu’da bulunan Hıristiyan bazilikaları ve Bizans kiliseleri etkisini görmek mümkündür. Anadolu Selçuklu mimarisi, İran ve Arap mimarisinin formlarını uygularken, yapım işlerini Anadolu’nun Bizans yapı ve taş ustaları yapıyordu. Böylece etkilenme kaçınılmaz olmuştu. En önemli örnekleri ise Kayseri Ulu Cami, Kayseri Huand Hatun Külliyesi, Divriği Ulu Cami ve Niğde Alaaddin Camisidir.
Anadolu Selçuklu dönemi yapılarında kubbe, mihrap önünde bulunur. Mihrap aksında bazen çift kubbeli, bazen de tek kubbe ve bir aydınlatma kubbesine sahip olabilir.
Erzurum Ulu Cami aydınlatma kubbesi
Kare plan üzerine yapılan kubbelerde geçiş elemanı olarak kullanılan tromp çeşidi olan Türk üçgeni kullanılmaya bu dönemde başlanmıştır.
Türk mimarisinin karakteristik kemer tipi sivri kemer bu dönem yapılarında hakimdir. Sivri kemerin, klasik kemere göre taşıyıcılığı daha fazladır.
Kubbeler ise çift cidarlıdır; içeride genelde çarkıfelek kubbe görünürken dış cidar külah biçimindedir.
Divriği Ulu Cami kubbe kesiti
Tüm yapılarda bulunan taç kapı ve mihrap nişi süslü bezemelere sahiptir. En sık kullanılan geometrik bezeme türü ise mukarnastır.
Camiler, saraylar surlar ve birçok yapı türünde devşirme bezemeye rastlamak mümkündür. Gazne’den, İran’dan, Anadolu’daki antik yapılardan getirilen bezemeler Selçuklu yapılarında sıkça görülür.
Konya Alaaddin Cami devşirme bezemeleri
Medrese yapıları ise merkezi kubbelidir. Orta alanı örten kubbe bazı yapılarda deliklidir; böylece medreseler açık ve kapalı olarak ayrılırlar. Girişin yapıldığı portal kapının arkasındaki orta alanının sağı ve solunda sivri kemerli revaklar bulunurken, portalin karşısında eyvan bulunur. Eyvanın da iki yanında kubbeli büyük odalar vardır.
12.-14.yy arası bu dönemde kubbeler, küçük ve kare planlı mihrap önünü veya medrese odalarını örtmek için kullanılmıştır. Mekanın tamamının kubbe ile örtülmesi Anadolu’daki mevcut yapı teknolojisine göre mümkün olmamıştır. Bu nedenle büyük cami ve medrese alanları büyük ayaklar, kalın kemerler ve düz örtü nedeniyle ferah bir iç mekana kavuşmakta başarısız olmuştur.
Bölüm III: Beylikler Dönemi ve Erken Osmanlı Dönemi