Boğazköy (Hattuşaş),Yazılıkaya ve Ortaköy/Şapinuva
- 13 Temmuz 2015 Pazartesi 15:47
Anadolu'da ilk organize devleti kuran Hititlerin başkenti olan Hattuşaş'ın Anadolu arkeolojisinde önemli bir yeri var. Bugün Tarihi Milli Park olarak ilan edilen Boğazköy'de görülecek başlıca yerler; Aşağı Sevir'deki Büyük Mabedi, şehir surları ve üzerindeki anıtsal kapılar,Yukarı Sevir'de sayıları 31'e ulaşan tapınak, Krallık sarayı ve Büyük Kale. Frig Çağı'na ait en önemli yapılar ise Bastion ile Güney Kale. Ayrıca, Boğazköy'deki yerel müzede ören yerinin önemli buluntuları sergileniyor.
Boğazköy kalıntıları ilk olarak 1893-94 yıllarında başlayan kazılarda keşfedildi. Ama bu keşfin ne kadar önemli olduğu daha sonra, 1906'da çivi yazısıyla yazılmış büyük bir Hitit arşivi bulununca anlaşıldı. Keşiflerden, Hattuşaş'da M.Ö III. binyıldan itibaren yerleşim olduğu saptandı. Aşağı Şehir'de M.Ö 19. ve 18. yüzyıllarda Âsur Ticaret Kolonileri Çağı yerleşmelerine rastlandı ve şehrin adıyla ilk kez bu çağa ait yazılı belgelerde karşılaşıldı.
Çorum karayolu ile Ankara’dan 244, İstanbul’dan 614 km mesafede. Yaklaşık Ankara’dan 4.5 İstanbul’dan 9 saat. Ulaşımı çok kolay değil, kilometreler az gözükebilir ama yolu meşakkatli. Hattuşaş ise Çorum'un Sungurlu’nun 22 km güneydoğusundaki Boğazkale ya da Boğazköy olarak bilinen ilçesinin 4 km doğusunda.
Hattuşaş adı nereden geliyor?
Eski şehir, kuzeyden güneye doğru 300 metre kadar yükseliyor. Kuzeyde kalan kısım "Aşağı Şehir", güneyde kalan kısım "Yukarı Şehir" olarak adlandırılıyor. Ortaya çıkan yazıtlardan Hattuşaş'ın M.Ö. 18.yüzyılda Kuşşara Kralı Anitta tarafından tahrip edildiği anlaşılıyor. Bu belgelere göre bu tahripten sonra yaklaşık M.Ö. 1700 yıllarında yeniden yerleşilen Hattuşaş, 1600'lerde Hitit devletinin başkentiydi. Kurucusu ise tıpkı Anitta gibi Kuşşara kökenli olan I. Hattuşili… Hitit devletinin başkenti olan Hattuşaş, dönemin mimarlık ve sanatının odak noktası olmuş. Hattuşaş kelimesi, gümüş anlamına gelen, imparatorun da adına ilham veren “Hattus”dan geliyor.
Çok geniş bir alanı kaplayan sahada yapılan kazılarda pek çok kültür katı ortaya çıkarıldı. Bu katlarda Hatti, sur, Hitit, Frig, Galat, Roma ve Bizans dönemlerinden kalıntılara rastlandı. Kalıntılar Aşağı Kent, Yukarı Kent, Büyük Kale (Kral Kalesi) ve Yazılıkaya adları verilen bölgelerden oluşuyor. Burada bulunan kalıntılar; Kral Sarayı, 3500 çivi yazılı tablet içeren iki katlı Arşiv Yapısı, Hitit Dönemi'nden kalma dört tapınak, anıtsal kapılar (Kral Kapısı, Sfenksli Kapı, Aslanlı Kapı, Poternli Kapı ve Batı Kapısı) ve Gök Tanrısı Teşhup'un tapınağı… Hattuşaş kentinin yerinde günümüzde yalnızca kentteki binaların alt kısımlarını oluşturan taşlar, potern denilen kaçış tüneli, Aslanlı Kapı ve renkli bir sunak taşı bulunuyor. Bu taşlar arkeologlarca bulunup yerlerine oturtulmuş ve böylece kentin kabaca bir planı ortaya çıkarıldı.
Hattuşaş'ın "Yukarı Şehir" olarak bilinen kesimi, 1 kilometrekareden daha büyük bir yüzölçümü olan eğimli bir arazi. Bu alan, M.Ö. 13. yüzyılda Geç İmparatorluk Çağı'nda şehrin gelişmesine sahne olmuştu. Yukarı Şehir'in geniş bir bölümü yalnızca tapınak ve kutsal alanlardan oluşuyor. Bu Yukarı Şehir geniş bir kavis hâlinde onu güneyden çeviren bir surla çevrili ve bu sur üzerinde beş kapı var. Şehir surunun en güney ucunda ve kentin en yüksek noktasında ise Sfenksli Kapı yer alıyor. Diğer dört kapıdan güney surunun doğu ve batı ucunda karşılıklı Kral Kapısı ve Aslanlı Kapı var.
Tapınaklarda ele geçen malzemeler temel olarak beş gruba ayrılıyor: Seramikler, aletler, silâhlar, Kült objeleri, yazılı belgeler.
Kuzey ve güney kapıları dışında önemli diğer yapılar da Batı Binası ve Saray Arşivi... Büyük bir yangınla tahrip olmuş binanın yamaçta iki bodrum katı var. Bu iki bodrum katında yaklaşık 3300 adet bulla ve 30 çivi yazılı tablet bulundu. Bullaların üçte ikisi büyük kral mühürleri taşıyor ve kronolojik listeye göre I.Şuppiluliuma‘dan Hattuşaş'ın son kralı ve onun torunu II.Şuppiluliuma’ya kadar kralları temsil ediyor. Bu kral mühürleri yanında zamanında muteber “Tavananna” denilen kraliçe mühürleri de bulundu.
Büyükkale'de bütün halinde bir saray yapısı görülmüyor. Kazılar sonucunda ortaya çıkan farklı boyutta ve türdeki yapılar; büyük iç mekânlar, avlular ve direkli galeriler yoluyla birbirlerine bağlanarak kale içindeki bütünü oluşturuyorlar. Kalede; arşiv odaları, depo odaları, büyük kabul salonu, su kültüyle ilgili bina ve kutsal mekânlar bulunuyor. Hitit sonrasında zamanlarda ise kalede Frig yapı kalıntılarına rastlanıyor.
Hattuşaş'daki en önemli mîmari eserlerden biri de Büyük Mabet… Hattuşaş'ta kuzey şehrinin merkezini oluşturan Büyük Mabet; Hatti'nin Fırtına Tanrısı ve Arinna Şehri Güneş Tanrıçası’nın evi olarak yapılmış. Tapınağın çevresinde kaldırım taşlı yollar, meydanlar ve bunların arkasında da bu yollara açılan dört yönde depo odaları yeralıyor. Büyük Mabet, Aşağı Şehir mahallelerinden bir duvarla ayrılıyor.
Taş bir teras üzerine kurulan Büyük Mâbet'in kutsal bir mekan olduğu kadar ekonomik bir merkez olarak da kullanıldığı, açığa çıkarılan büyük küplerden anlaşılıyor. Yine mabedin doğu bölümlerinde tabletlerin bulunması, burada bir arşivin de olduğunu ortaya koyuyor.
Hattuşaş, 28 Kasım 1986’dan bu yana kültürel varlık olarak Dünya Mirası Listesi’nde yer alıyor.
Hitit İmparatorluk Dönemi'nin benzersiz bir kalıntısı olan Yazılıkaya Açıkhava Mabedi Boğazköy'ün 2 km kuzeydoğusunda yer alıyor. Kayaların doğal durumlarına uygun olarak düzenlenmiş olan büyük ve küçük galeri iki mekandan oluşmakta. Büyük galerinin sağ duvarında tanrıçalar, sol duvarında ise tanrı kabartmaları yer alıyor. Galerinin en büyük kabartması olan Kral IV. Tuthaliya' nın kabartması doğu duvarında yer alıyor. Bu odada bahar bayramlarının kutlanışı tasvir ediliyor. Küçük galeriye giriş dar bir koridorla sağlanmakta. Burada sağa doğru ilerleyen 12 Tanrı, Meç Tanrısı ve IV. Tuthaliya kabartmaları bulunuyor.
Hitit Devletinin önemli kentlerinden biri olan Şapinuva, (Ortaköy), Çorum’ un 53 km. güneydoğusundadır. Çekerek nehri etrafında yer alan Göynücek Ovası ile Alaca Ovası arasındaki geçit üzerinde.
Hitit Çağında, hem siyasi hem de coğrafi konumu nedeniyle stratejik bir noktada yer alan şehir, önemli bir askeri ve dini merkezdir. Ortaköy kazılarında açığa çıkan ve sayıları 4.000’e ulaşan çivi yazılı tablet ve fragmanların (parça) oluşturduğu arşivde, Hititçe yazılmış olanların yanısıra Hattice, Hurrice ve Akadca yazılmış idari, askeri, dini ve fal metinleri bulunmakta olup, bunların büyük bir kısmı Orta Hitit dönemine (M.Ö. 14. yy) ait. Buradaki yazışmalardan Taşmişarri (III. Tuthaliya) – Taduhepa kraliyet ailesinin bu şehirde hüküm sürdüğü anlaşılmaktadır. Devam eden kazı çalışmalarında bugüne kadar A binası ismi verilen anıtsal idari yapı ve B Binası olarak adlandırılan ticari yapı açığa çıkartılmış.