EKONOMİK KRİZ DÖNEMLERİNDE KIYMETLİ BİR EVRAK OLAN ‘ÇEK’ **Kadir DODİ SMMM ** ** MuhasebeNet ** muhasebenet.net-muhasebe bilgi rehberi www.muhasebenet.net-----muhasebe rehberi muhasebenet.net-muhasebe rehberi-muhasebenet.com
MUHASEBE GÜNCEL BÜLTEN : 25 Mayıs 2008
İŞLETME YÖNETİMİ BİLİM UZMANI
EKONOMİK KRİZ DÖNEMLERİNDE KIYMETLİ BİR EVRAK OLAN ‘ÇEK’
Malum olduğu üzere günlük Ticari yaşamın en önemli enstrümanlarından biri de ‘Çek’dir.. Mal ve Hizmet teslimlerinden once taraflar arasında karşılıklı olarak yapılan anlaşmalar neticesinde belirli bir vade üzerinde anlaşılarak işlemin tamamlanması ile birlikte mal ve hizmetten yararlanan taraf, mal ve hizmeti arz eden tarafa bu kıymetli evrakı düzenleyerek sunmaktadır.
Ekonomik kriz dönemlerinde taraflar arasında yaşanan problemleri gözönüne alarak ‘Çek’ kavramını meslek mensubu dostlarımıza tekrar hatırlatmakta yarar vardır.
Yasal unsurları açısından ,Çek, hukuki mahiyeti itibariyle bir ödeme aracıdır. Türk Ticaret Kanunu’nun 692. maddesinde çekin şekle ait yasal unsurları aşağıdaki gibi belirtilmiştir.Çek:“Çek” kelimesini ve eğer senet Türkçeden başka bir dille yazılmış ise o dilde “Çek” karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,kayıtsız ve şartsız muayyen bir bedelin ödenmesi için havaleyi,ödeyecek kimsenin “muhatabın” ad ve soyadını,ödeme yerini, keşide gününü ve yerini, çeki çeken kimsenin (keşidecinin) imzasını;ihtiva eder. Keşide yeri gösterilmemiş olan çek, keşidecinin ad ve soyadı yanında yazılı olan yerde çekilmiş sayılır.Çekler, emre yazılı, nama yazılı ve hamiline yazılı olarak düzenlenebilirler.Nama yazılı çek;Çek yasa gereği emre yazılı senetlerden sayıldığından bir çekin nama düzenlenmesi için sadece lehdarın belirtilmesi (adı, soyadı, tüzel kişi ise ticaret unvanı) yeterli değildir. Belirli bir kimse lehine olan çekin “emre” olmadığının da ayrıca belirtilmesi gerekir. Örneğin Mehmet Kiremitçiye ödeyiniz (emre yazılı değildir) gibi. Bu kabil çek ancak alacağın temliki yoluyla devredilebilir. Bu devir alacağın temlikinin hukuki neticelerini doğurur. Temlik beyanı “İşbu çekten doğan alacağımı ………..’ye temlik ettim” şeklinde olacağı gibi, temlik beyanı ayrı bir kağıda da yazılabilir ancak, bu durumda çekin teslimi de gerekir.(1)
Bloke çekler; Lehdarlar arasında çeklerin güvenle karşılanmasının ve aynı şekilde tedavülünün temin edilmesi ve ekonomik zorunluluklar teyit müessesesini ortaya çıkarmıştır.Teyit, “teyit edilmiştir”, “görülmüştür”, “karşılığı mevcuttur”. “işbu çek muhteviyatı olan yalnız …….TL. bloke edilmiştir” gibi muhatap banka tarafından çekin ön yüzüne veya arkasına bir meşruhat yazılmak suretiyle yapılmaktadır.Bankanın teyidi zorunlu unsurları havi çekin ibraz süresinde geçerlidir.ibraz süresi geçtikten sonra bloke edilen para üzerinde rehin, haciz veya tedbir gibi herhangi bir kısıtlama yoksa para hesaba veya keşideciye iade edilir.(2)
Ciro;Ciro, çeki elinde bulunduran tarafından yapılır ve çeki devralana çek bedelini tahsil, çeki ödeyecek bankaya da ödeme yetkisi verir. Ciro, emre yazılı senetlerde devir kolaylığı sağlar, çekin ön veya arka yüzüne yapılabilir. Çek üzerinde yer kalmaması halinde ciro alonj üzerine de yapılabilir. TTK'nun 595. madde hükmüne göre beyaz cironun muteber olması için cironun çekin ön yüzüne değil arkasına veya alonj üzerine yazılması gereklidir. Cironun kayıtsız ve şartsız olması ve TTK'nun 702. maddesi gereğince bir silsile içinde birbirini takip etmesi gerekir. Vade;Çek görüldüğünde ödenir. Buna aykırı herhangi bir kayıt (vade) yazılmamış hükmündedir, dolayısıyla geçersizdir. Keşide günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan bir çek ibraz günü ödenir. Karşılığı yok ise arkası yazılır.(3)
Ödeme için ibraz müddetleri;Çek, keşide edildiği yerde ödenecekse (çekin üzerinde yazılı muhatap banka şubesi ile keşide yeri aynı ise) on gün, keşide edildiği yerden başka bir yerde ödenecekse (çek üzerindeki muhatap banka şubesi ile keşide yeri farklı ise) bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.Ödeneceği memleketten başka bir memlekette keşide edilen çek, keşide yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay, keşide yeri ile ödeme yeri ayrı kıtalarda ise üç ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.Keşide yeri ile ödeme yeri ayrı kıt'alarda bulunsa dahi her iki yer ülkesinin Akdeniz'de kıyılarının olması halinde ibraz süresi üç ay değil, bir ay olarak kabul edilir.Yukarıda yazılı müddetler, çekte keşide günü olarak gösterilen tarihten (keşide günü hariç) itibaren başlar. Sürenin son günü tatile rastladığı takdirde, süre takip eden ilk işgününe kadar uzar. Aradaki tatil günleri süre hesabına dahildir.Çekin ödemeden men edilmesi;Keşideci çekin kendisinin veya üçüncü bir kimsenin elinden rızası olmaksızın çıkmış olduğu iddiasında ise muhatabı çeki ödemekten men edebilir. Çekin rıza hilafına elden çıkması, çaldırmak, kaybetme veya zorla alınması hallerini ifade eder. Yargıtay men nedeninin açıkça bildirilmesi gerektiği görüşündedir. Keşideci tarafından ödemeden men talimatı verilmesi halinde, çekin ibrazında arkasına, banka tarafından, keşidecinin ödemeden men talimatı bulunduğu ve bu nedenle işlem yapılamadığı belirtilerek karşılığı olupolmadığı yazılır ve karşılık veya kısmi karşılık var ise bu miktar bloke edilir.Muhatap bankayı ancak keşideci ödemekten men edebilir. Hamilin buna hakkı yoktur. Hamil, ancak mahkemeden alacağı tedbir kararı ile ödemeyi durdurabilir. Çek keşide edilen hesap üzerinde rehin bulunması, haciz veya ihtiyati tedbir konulması halinde muhatap banka ödeme yapamaz.Keşidecinin ölümü;Çekin tedavüle çıkmasından sonra keşidecinin ölümü veya medeni hakları kullanma ehliyetini kaybetmesi yahut iflası çekin muteberliğine halel getirmez.Banka, çekteki imza ile keşidecinin bankaya vermiş olduğu imza beyannamesindeki imza birbirini tuttuğu ve uygun olduğu takdirde ödeme yapacak ve Vergi Usul Kanunu’nun 150. maddesi hükmü gereğince ölüm vakasını ve intikalleri bağlı olduğu vergi dairesine bildirecektir.(4)
Zamanaşımı; Hamilin, cirantalara, keşideci ve diğer çek borçlularına karşı haiz olduğu müracaat hakkı ibraz müddetinin bitiminden itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar.Çek borçlularından birinin diğerine karşı haiz olduğu müracaat hakları bu çek borçlusunun çeki ödediği veya çekin dava yolu ile kendisine karşı dermeyan edildiği tarihten itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar. çekin karşılıksız çıkması halinde Bankaca düzeltme haklarını kullanmaları için her iki hesap sahibine de ihtarname gönderilir. (5)
Karşılıksız çek;Muhatap banka yeterli karşılığı olmadığı için çekin ödenmediğini ve hesap sahibi hakkında gereken bilgileri T.C.Merkez Bankası'na bildirir. Bildirme, hesap sahibinin düzeltme hakkı var ise düzeltme hakkı süresinin bitiminden itibaren 10 işgünü içinde düzeltme hakkı yok ise çekin ibraz tarihinden itibaren yapılır.Düzeltme hakkını kullanan veya çek yasaklısı konumuna girmiş kişiler T.C.Merkez Bankası'nca bankalara duyurulur. Çek yasaklısı konumuna girmiş kişilere (hesap sahibi) veya vekil ve mümessillerine T.C.Merkez Bankası'nın duyuru tarihini takip eden 15' inci günün bitiminden itibaren bir yıl süre ile bankalarca çek karnesi verilmez ve çekle işleyen hesap açılmaz.Bir yıllık çek keşide etme yasağı, sürenin bitiminde otomatik olarak ortadan kalkar. Ne T.C. Merkez Bankası'nın ne de bankaların, yasaklılar listesinde yer alan kişileri, sonradan kişilerin başvurusu üzerine kayıtlardan silmek gibi bir görev ve yükümlülüğü bulunmamaktadır.İbraz süresi içinde veya üzerinde yazılı keşide tarihinden önce ibraz edildiğinde, yeterli karşılığı bulunmaması sebebiyle kısmen de olsa ödenmeyen çeki keşide eden kişiler bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar. Mahkeme ayrıca işlenen suçun mahiyetine göre bir yıl ile beş yıl arasında belirleyeceği bir müddet için failin bankalarda çek hesabı açmasının ve çek keşide etmesinin yasaklanmasına karar verir.(6)
Kuşkusuz, Ticari faaliyetlerini sürdüren işletmeciler, bu faaliyetlerini icra ederken nakde dayalı ödeme ve tahsilatların yanı sıra kıymetli evrak kullanmaktadırlar. Kaydi paranın, Ekonomi üzerinde güvenlik döngüsünü oluşturması ile birlikte işletmeciler arasında ihtilafsız ve yargısal boyutu olmayacak al-ver faaliyetlerinde yasal düzenlemeler önem arzeder.
Bu yönü ile bakıldığında ‘Çek’ ile al-ver yapılması , kriz dönemlerinde sorunlu olabilmektedir.
‘Hayatı iki yönlü yaşayınız ve karşınızdakini kendinizden sayınız’.
(1),2),(3),(4),(5),(6)www.tcmb.gov.tr/yeni/bgm/oatim/karsiliksiz.html - 4k - Önbellek - Benzer sayfalar
-Yazarın Diğer makaleleri için tıklayınız