MİLAS’TA ZEYTİNCİLİK 2
Milas kazasının arazisi genelde verimli olup bire onbeşe kadar ürün vermekteydi. Günümüzde tarım alanlarının % 76,9 dağlık, % 12,6’sı ovalık ve % 10,5’luk kısmı dalgalı alanlardır. Tarım arazisi, alüvyal topraklar, kolüvyal topraklar, kırmızı Akdeniz toprakları ve kireçsiz kahverengi orman topraklarından oluşmaktadır.
(..) Milas, iklim ve diğer doğal şartları itibarıyla tarım için oldukça elverişlidir. Fakat bu dönemde tarım teknolojisi bir hayli ilkeldir. Menteşe bölgesinde çiftçilerin büyük çoğunluğunun kullandığı aletler ağaçtan karasaban, el orağı, tırpan, çapa ve araziyi sürdükten sonra sürgü yerine geçmek üzere 30–40 cm kalınlığında 2,5–3 metre uzunluğunda hayvanla çekilen sürgüden ibarettir. Milas’ta ancak, 2. Meşrutiyet döneminde bir traktör, bir harman ve bir orak makinesiyle pullukları vardır.
19. yüzyılda Milas’ta yaygın olan tarım, tarla tarımıdır. Temettuat sayımlarının yapıldığı dönemde, tarım gelirinin % 68.89’unu tarla tarımı(arpa, buğday, çavdar, darı, börülce, soğan, susam) oluşturmaktadır. Bunu sırasıyla % 13.18 ile zeytincilik, % 12.66 ile bağcılık, % 3.21 ile pamuk ve bostan geliri ve % 1.46 ile tütüncülük izlemektedir.
Tarla ziraatının yanı sıra, Milas’ta zeytincilik de çok önem taşır. Kazada, antik dönemde çok sayıda zeytin ağacı vardı. Milas, Osmanlı öncesi ve döneminde, İzmir’e kadar uzanan geniş bir alanın zeytinyağı üretim merkeziydi. Kazada, zeytinyağı böylesine çok üretilmesine rağmen, sofralık zeytin sadece bölgesel tüketim için yapılmaktaydı. Genellikle, zeytin taneleri sırıkla vurularak ağaçtan düşürülmekte ve yerden elle toplanmaktadır. Sırıkla vurma sırasında dal uçları kırıldığı için, ağaçlar ertesi yıl ürün vermemektedir. Dolayısıyla bir yıl ürün olmakta, diğer yıl olmamaktadır. Bu yüzden zeytine dayalı hesaplar ya iki yıl için ya da iki yılın ortalaması alınarak yapılmaktadır. Zeytin ağacı köklerinin sağlam olması sebebiyle kayalıklar arasında, dağlarda çokça bulunmaktadır. Bu çerçevede, Milas’taki zeytin ağaçlarının da çok büyük kısmı meyilli arazidedir. İlginç bir başka özellik ise günümüzde de olduğu gibi, 19. yüzyılda da bazen toprağın mülkiyeti başkasının üzerindeki zeytin ağaçları başkasının olabiliyordu.
Milas’ta zeytinin bol olmasına paralel olarak, gelişkin bir zeytin endüstrisi de oluşmuştur. Bunun yanı sıra ticarette de çok önemli bir potansiyel zeytin ile elde edilmiştir.19. yüzyıl boyunca Osmanlı yönetimi de zeytinciliği teşvik etmiştir. Temettuat sayımlarında tarla ürünlerinden sonra toplam 70.156 kuruşluk gelirle, tarımsal gelirin ikinci büyük kalemini zeytin oluşturuyordu. Bu toplam tarımsal gelirin % 13.18’ine denk geliyordu. Eksik olan bu veriler çerçevesinde 489 ailenin 18.745 zeytin ağacı vardır. En aza ağacı olanın 1, en çok ağacı olanın 280 tanedir. Bir ağacın yıllık geliri 3.74 kuruştur. Temettuat sayımlarında 62 tane de ürünsüz taze zeytin ağacı vardır.
19. yüzyıl sonlarında iki yıllık olarak 1200000 kıyye(Okka. Eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Şimdiki 1282 gr.) zeytinyağı elde ediliyordu. 1909 yılında ise 1500000 zeytin ağacından 5200000 kıyye zeytin, 1600000 kıyye zeytinyağı elde edilmiştir. Aynı yıl kaza ahalisince zeytin ağacı yetiştirmek için uğraş verilmekte, “muattal(Kullanılmaz olmuş, terkedilmiş, battal) dağlar, akim(boş) tarlalar zeytin fidanlarıyla imla(doldurma-doldurulma) olunmakta” idi. Cumhuriyet döneminde Milas’ta zeytin ağacı sayısı artmış, zeytincilik daha da gelişmiştir.
Kaynak: 19. Yüzyılda Milas Kazası, Dr. Nuri Adıyeke, Yeni Milas Matbaası,
Şubat 1995 (Doktora Tezi)
1927–1928 Devlet Salnamesine göre 654.853 zeytin ağacı bulunmaktadır. Bu ağaçlardan 2.300.000 kilogram zeytin elde edilmiştir.
1930’lu yıllarda Milas’ta önemli bir miktarda zeytin ağacı bulunmaktaydı. Bu ağaçlardan senede 2 Bin–3 Bin ton zeytinyağı üretimi yapılmaktaydı. Ayrıca yine aynı dönemde dağlarda bulunan deliceleri aşılamak suretiyle zeytin ıslahına gidildiğini görmek mümkündür.
Yeni Milas gazetesinin 1 İkinci Teşrin(Kasım) 1936 tarihinde çıkan sayısında Milas zeytinleriyle ilgili olarak , “…yeşil zeytin ağaçları ufku dolduruyordu. Zeytin, şu fakir insanlığın kara havyarı denen nesne! Gözlerim zeytin yapraklarıyla örtülü bir kapı haline geldi” şeklinde yer alan ifade Milas ve çevresi için zeytinciliğin ne derece önemli olduğunu göstermektedir.
Yıllar Zeytin Ağacı Toplanan Zeytin Yemeklik Zeytin Yağlık Zeytin Elde Edilen Yağ
1936 1893 Adet 13.828 Ton 320 Ton 13.636 Ton 2847 Ton
1941 2300 Adet 11.500 Ton 3250 Ton 8.250 Ton 2063 Ton
1942 2850 Adet 15.930 Ton 350 Ton 15.580 Ton 2597 Ton
1943 3500 Adet 7.500 Ton 250 Ton 7.250 Ton 1450 Ton
1944 3500 Adet 4.800 Ton 150 Ton 4.650 Ton 930 Ton
1936-1944 Yılları Arasında Yemeklik Zeytin ve Yağ Fiyatları(Köylünün satış fiyatları):
Yıllar Yem.zeytinin fiyatı Yağ fiyatı Yem. zeytinin değeri Elde edilen z.yağının değeri
1936 5 Kuruş 28 Kuruş 16.000 Lira 797.000 Lira
1941 12 Kuruş 56 Kuruş 390 Lira 1.155.000 Lira
1942 9 Kuruş 90 Kuruş 31.500 Lira 2.336.999 Lira
1943 22 Kuruş 200 Kuruş 55.000 Lira 2.900.000 Lira
1944 20 Kuruş 140 Kuruş 30.000 Lira 1.302.000 Lira
1936–1944 yılları arasında Milas ilçesinde zeytin ve zeytinyağı ile ilgili istatistiksel bilgiler tablolardaki gibidir.
Yukarıdaki tablolardan anlaşılacağı gibi, 1936–1944 yılları arasında zeytin ağacı sayısında, elde edilen zeytin miktarında ve köylünün zeytinden elde ettiği kazançta önemli bir artış gözlenmektedir.
25.12.1940 tarihinde toplanan CHP Muğla İl kongresinde alınan kararlardan 36. madde şu şekildedir: “Abdülaziz Ağa Vakfına ait olup Vakıflar İdaresince idare edilmekte olan Güllük nahiyesi sınırları içinde bazı yerler Güllük halkı tarafından tarla galine getirilmiş ve zeytin dikilmiştir. Bu tarlaların tapularının zeytin dikimi yapan kişilere verilmesi hususundaki talep üzerine söz alan Cemil Menteşe bu teklifi desteklemiştir.”
Bu istek hükümet tarafından, 19.6.1941 gün ve 6/306 sayılı karar ile kabul edildi. Fakat Güllük nahiyesindeki halka dağıtılacak olan bu toprakların askeriye tarafından da talep edilmesi üzerine, İcra Vekilleri Heyetinin 28.5.1942 tarihli kararı ile askeriye tarafından toprakların üzerindeki zeytinlerin bedeli ödenmek şartıyla istimlâk edilmesine karar verildi.
1945 3500 Adet 9.990 Ton 999 Ton 8.991 Ton 1.798 Ton
1946 3500 Adet 4.000 Ton 150 Ton 3.850Ton 770 Ton
1947 3500 Adet 40.400 Ton 400 Ton 40.000 Ton 8.000 Ton
1948 3833 Adet 8.000 Ton 250 Ton 7.750 Ton 1.550 Ton
1949 3500 Adet 18.000 Ton 500 Ton 17.500 Ton 3.500 Ton
1945-1949 Yılları Arasında Yemeklik Zeytin ve Yağ Fiyatları(Köylünün Satış Fiyatı):
Yıllar Yem. zeytinin Fiyatı Yağ fiyatı Yem. zeytinin değeri Elde edilen z.yağının değeri
1945 20 Kuruş 235 Kuruş 199.800 Lira 4.225.300 Lira
1946 30 Kuruş 260 Kuruş 45.000 Lira 2.002.000 Lira
1947 20 Kuruş 150 Kuruş 80.000 Lira 2.000.000 Lira
1948 26 Kuruş 175 Kuruş 65.000 Lira 2.712.500 Lira
1949 20 Kuruş 160 Kuruş 100.000 Lira 5.600.000 Lira
1944–1949 yılları arasında Milas ilçesinde zeytin ile ilgili istatiksel bilgiler yukarıdaki tablolardaki gibidir.
Yukarıdaki tablolardan da anlaşılacağı gibi, 1945–1940 yılları arasında zeytin ağacı sayısında, elde edilen zeytin miktarında ve köylünün zeytinden elde ettiği kazançta önemli bir artış gözlenmektedir.
1949 yılında Milas’ta yetiştirilmekte olan zeytin çeşitleri şunlardır:
1- Marmara Bölgesinde rastlanan çeşitler: Bunların başında ‘Erdek’ ve ‘Mudanya’ sofralık zeytinleri gelmektedir. Bu zeytinin et oranı fazla, çekirdeği küçüktür. Dalları sık ve yayvan, yaprakları ise koyu yeşil renktedir. Daha çok salamuralık olarak kullanılır. Yurdun her tarafında kullanıldığı gibi Orta Avrupa’ya da ihraç edilir.
2- Edremit ve Ayvalık Yağlık: Meyvelerindeki yağ oranının fazlalığı ile diğerlerinden ayırt edilir. Meyve uzunlukları ortalama 2 santimdir. Meyveleri yuvarlaktır. Ortalama % 28.2 yağ içerir.
3- Akzeytin: Buna memeli ve çekişgelik te denmektedir. İzmir ve Menemen’de çok bulunmaktadır. Bilhassa meyveler çok fazla olgunlaşmadan yeşil salamura yapılacak olursa güzel bir aroma alınmaktadır.
Yıllar : Tane Zeytin(ton) : Zeytin Yağı(ton) :
1950 27.000 5.000
1951 10.000 1.800
1952 21.000 4.000
1950-1952 yılları arasında Milas’ta ürün olarak elde edilen tane zeytin ve bu zeytinlerden elde edilen zeytinyağı oranı yukarıdaki gibidir. Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi 1951 yılında zeytin ve zeytinyağı üretiminde düşüş yaşanmıştır. Bu düşüşün nedeni bakımsızlık ve zeytin zararlılarından kaynaklanmıştır.
CHP’nin 22 Aralık 1949 Perşembe günü yapılan ilçe kongresinde köylüler tarafından ilçe başkanı Dr. Sezai Nafiz Çomo’ya, “Köylü tarafından açılan evkafa(vakıf) ve devlete ait zeytinliklerinin tapu ve tescilinin ne zaman yapılacağını” sordular. Çomo ise, bu soruya, Toprak Kanunu çerçevesi içine giren bu gibi meselelerin ancak Toprak Kanununun buralarda uygulaması sırasında gerçekleşebileceğini söyledi.
1950 yılında 5618 sayılı Çiftçiyi Topraklandırma Kanununa göre devlete ait araziden para ve emek sarf ederek 50 dönüme kadar zeytinlik açanlara ve aynı zamanda bağ, bahçe ve tarla imar edenlere imar ettikleri yerlerin bedelsiz olarak tapusunun verileceği basında yer almıştır.1952 yılında Milas halkının ekonomik durumunun iyi olması zeytin üretiminin iyi olmasıyla ilgiliydi. Çünkü bu yıllarda Milas içinde ve köylerinde 6 milyon’dan fazla zeytin ağacı vardı. Ayrıca bu dönemde gerek yabani zeytinleri açmak ve aşılamak suretiyle her geçen gün zeytin ağacı sayısında belirgin bir artış yaşanmıştır. Bu tarihte yılda en az 30-35 milyon kg tane zeytin alınmaktaydı. Bu ürünün bir kısmı yemeklik zeytin olarak kullanılmakta ise de çoğunluğu zeytinyağı üretiminde değerlendirilmekteydi. Yıllık zeytinyağı üretimi ise 7-8 milyon kilo civarındaydı.
Bu tarihlerde Milas zeytinciliğinin gelişiminde önemli fayda sağlayan oluşumlardan birisi de, Milas merkezde çalışmalarda bulunan “Zeytincilik Bürosu”dur.
1954 yılında Milas’ta 223 bin dekar alan üzerinde 5.200.000 adet zeytin ağacı bulunmaktaydı. Her bir dekara20, her bir nüfusa 100 adet zeytin ağacı düşmekteydi. Kazıklı, Bafa ve Mersenet gibi köylerde ise nüfus başına 400-500 zeytin ağacı düşmekteydi.
1957 yılında Milaslı zeytin Milaslı zeytin üreticileri Muğla milletvekili Turan Akarca’dan önceden olduğu gibi zeytin ağacı başına para verilmesini istemiştir. Çünkü bu seneden itibaren vatandaşa zeytin ağacı ile ilgili olarak ödenen para dekar olarak değiştirilmişti.
Hükümet 14 Mart 1957 tarihli ve 9559 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan K/1077 sayılı karar ile zeytinyağından sabun imalatını yasaklamıştır. Yasaklamanın nedeni zeytinyağının önemli bir ihraç maddesi olup dış ticaretimizde büyük önem arz etmesidir. Böylelikle zeytinyağı ihracatı ülkeye büyük oranda döviz girmesini sağlayacaktır. 1957 yılında İspanya ve İtalya gibi zeytinyağı üretiminde önde gelen Akdeniz ülkelerinde de aynı yasak söz konusudur.
1958 yılında zeytinyağı fiyatının düşük belirlenmesi üzerine Mersenet Köyü Muhtarı Mehmet Ali Avcı, Kapıkırı Köyü Muhtarı Kazım Gökçül, Bucak Köyü Muhtarı Ali Kalkance, Bafa Köyü Muhtarı Nazmi Sayım, Şenköy Muhtarı Habip Özen, Yeniokul Köyü Muhtarı Mustafa Soykan ve Burnak Köyü Muhtarı Ali Özer’in Başbakan Adnan Menderes’e gönderdikleri dilekçede; zeytinyağı fiyatının düşük belirlenmesi nedeniyle üreticinin zor durumda kaldığı, bu yüzden halkın ve kendilerinin partiye(DP) kızgın oldukları ve zeytinyağı fiyatları yükseltilmediği takdirde, bu tepkilerinin süreceğini ifade etmişlerdir. Bunun üzerine 31 Ocak1958 tarih ve 614 sayı ile Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğünce yapılan incelemede zeytinyağı fiyatlarında herhangi bir değişiklik yapılmasının düşünülmediğini 6.3.1958 tarihinde Ticaret Vekili A. Aker tarafından muhtarlara bildirilmiştir.
1958 yılında Toprak Muhafaza Zirai Sulama Bölge Müdürlüğünden Yüksek Ziraat Mühendisi Atıf Atilla’nın başkanlığında oluşan yedi kişilik bir heyet Milas’ta kurulacak olan zeytinliğin projesini çıkarmak üzere Milas’a geldi.
1959 yılında Muğla ve Milas’taki zeytinliklerde zarara yol açan ‘zeytin dalı kanseri’ne karşı Milas ve diğer kazalarda Teknik Ziraat Teşkilatınca mücadele başlatılmıştır. Bu yüzden Milas Belediyesi zeytincilere numune zeytin fidanı hediye etme kararı almıştır.
Muğla Teknik Ziraat Müdürlüğü 1960 yılı programı çerçevesinde Milas ve diğer ilçelerde zeytinlere zarar vermekte olan zeytin güvesine karşı mücadele başlatmıştır. Milas bölgesindeki zeytin güvesi mücadelesinin ikinci devresi uçakla yapılacağından bu hususta gerekli hazırlıklar tamamlanmış, 50 ton % 50’lik DDT ilacı bu tarih itibarıyla hazırlanarak depolanmıştır. Zeytinlerdeki zeytin güvesine karşı mücadele, 7 Mayıs 1960 tarihinde 4 tayyare ile başlamıştır.
Kaynak: Sosyal, Siyasal ve Ekonomik Yönüyle Milas(1923–1960), Bilgi Taşkıran, Muğla Üniversitesi Milas Sıtkı Koçman Meslek Yüksek Okulu, Milas–2004, Milas Belediyesi Kültür Yayınları, No: 4