SAYISAL COĞRAFİ VERİLERİN ARŞİVLENMESİ VE SUNUMU - PDF
Download "SAYISAL COĞRAFİ VERİLERİN ARŞİVLENMESİ VE SUNUMU"
1 TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası 13. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı Nisan 2011, Ankara SAYISAL COĞRAFİ VERİLERİN ARŞİVLENMESİ VE SUNUMU M. Sabri Şehsuvaroğlu HGK, Harita Genel Komutanlığı, Bilgi Sistem ve Destek Dairesi Başkanlığı Dikimevi Ankara, ÖZET Sayısal harita çalışmalarına 1990 lı yıllarda başlayan Harita Genel Komutanlığı, 2007 yılından itibaren tüm ölçeklerdeki üretimlerini tamamen sayısal ortamda gerçekleştirmektedir. Farklı üretim birimlerinin ürettiği sayısal veriler, klasik arşiv mantığından farklı arşivlenmeye gereksinim duyduğundan, 2005 yılında dosya tabanlı bir arşiv sistemi olan Sayısal Arşiv Sistemi kurulmuştur. Sayısal Arşiv Sisteminde veriler, kendileri hakkındaki açıklayıcı bilgileri içeren metaveriler ile birlikte tutulmaktadır. Yeni üretimlerle birlikte, geçmişte klasik yolla üretilen dokümanların (harita, hava fotoğrafı, belge vb) sayısallaştırılarak arşiv sistemine aktarılmasına halen devam edilmektedir. Harita Genel Komutanlığına gelen çeşitli veri talepleri gerekli idari işlemlerin ardından Sayısal Arşiv Sistemindeki verilerle karşılanmaktadır. Anahtar Sözcükler: Sayısal Üretim, Sayısal Arşiv, Metaveri, ISO 19115, Sayısal Kimliklendirme ABSTRACT PRESENTATION AND ARCHIVEING OF DIGITAL GEOGRAPHIC DATA General Command of Mapping (GCM) has started digital map production efforts in 1990 s and changed all map production workflow to digital form in This situation caused a lot of digital data and because of digital data needs different way of archiving, a file based digital archive system (DAS) has founded in The digital archive system keeps data with the information about data (metadata) together. Nowadays GCM stores new digital geospatial products in DAS and still continues to digitize and transfer to DAS former products which produced classically. The various data demands which come through the GCM are being served by using data in the digital archive system, after administrative approval. Keywords: Digital Production, Digital Archive, Metadata, ISO 19115, Digital Identification 1. GİRİŞ Kalkınma ve savunma amaçlı olarak çeşitli harita ve coğrafi ürün üreten Harita Genel Komutanlığı (HGK), teknolojik gelişmelere paralel olarak iş süreçlerini değiştirmiş ve tüm üretim çalışmalarını sayısal ortamda gerçekleştirmeye başlamıştır. Standart harita üretim faaliyetlerini sayısal ortama aktaran HGK, raster harita, YÜKPAF (Sayısal Yükseklik Paftası) ve DTED (Sayısal Arazi Yükseklik Verisi) gibi çeşitli sayısal coğrafi ürünleri üretmeye ve klasik olarak arşivlenmiş eski basım haritalar ile eski tarihli hava fotoğraflarını da sayısal ortama aktarmaya devam etmektedir. Makale, yalnızca yazarın bireysel görüşlerini ifade etmekte olup, Türk Silahlı Kuvvetlerinin görüş, konum, strateji ya da fikirlerini yansıtmamaktadır. 1.1 HGK da Sayısal Harita Üretimi HGK da değişik ölçeklerde standart topoğrafik ve tematik harita üretimi yapılmaktadır. Harita üretim faaliyetlerinde temel ölçek 1: dir. 1: ölçekli topoğrafik haritalar; jeodezik, fotogrametrik, topoğrafik ve kartoğrafik işlemler olmak üzere birbirini izleyen dört temel aşamada üretilmektedir. İlk olarak jeodezik yöntemlerle fotogrametrik kıymetlendirme aşamasında gerekli olan yer kontrol noktaları belirlenmekte, ardından hava fotoğrafı çekim faaliyeti gerçekleştirilmektedir. Hava fotoğrafı çekimi 2008 yılında tedarik edilen sayısal hava kamerası ile yapılmaya başlanmıştır. Detaylar, sayısal olarak çekilmiş hava fotoğrafları üzerinden fotogrametrik yöntemlerle 3 boyutlu ortamda vektör yapıda toplanmakta; toplanan detaylar arazide sayısal ortamda bütünlenmektedir. Daha sonra bu veriler yine sayısal ortamda gerçekleştirilen kartoğrafik işlemlerin ardından baskıya esas 1: ölçekli kartoğrafik vektör harita elde edilmektedir. 1: ölçekli sayısal haritalar temel alınarak yarı otomatik genelleştirme yöntemi ile 1:50.000, 1: , 1: (Kara, Hava ve Helikopter olmak üzere üç ayrı seri) ve 1: ölçekli diğer topoğrafik haritaların sayısal üretimi yapılmaktadır. Ayrıca topoğrafik haritalar ve bazı yardımcı kaynakların kullanımı ile muhtelif ölçekte sayısal tematik harita üretimi de yapılmaktadır. HGK da ilk sayısal üretimler, Türkiye ye ait tüm ölçeklerdeki haritaların taranıp koordinatlandırılması ile üretilen raster haritalar olmuştur. Günümüzde ise vektör yapıda üretilen haritalardan baskıya esas teşkil edecek pdf formatlı sayısal
2 Sayısal Coğrafi Verilerin Arşivlenmesi ve Sunumu baskı dosyaları oluşturulmaktadır. Böylece, baskı dosyası baskıya sevk edilerek kâğıt harita elde edilmekte ve tiff formatına dönüştürülüp koordinatlandırılarak raster haritalar elde edilmektedir yılı sonu itibari ile vektör yapıda sayısal üretimi yapılan pafta sayıları Tablo 1 de, ve ölçekli paftalara ait indeksler de Şekil 1 ve 2 de sunulmuştur. Tablo 1: Sayısal üretimi yapılan pafta sayısı Ölçek Toplam Pafta Sayısı Sayısal Olarak Üretilmiş Pafta Sayısı 1: (Kartoğrafik), 2818 (Fotogrametrik) 1: : : (Kara Hava serisi), 30 (Helikopter serisi) 1: BUR GAZ N K 35 5 POTI KUT ASI GORA KAZ N K37 6 N K38 4 N K38 EDIRN E K IRKLA RELI KASTAM ONU SINOP ISTANBUL EREGLI N K36 9 Z ON GU LD AK SAMSUN PERSEM BE AKCAABAT ART VIN ARD AH AN T IF LIS N K35 9 N K N K 37 9 N K37 10 N K37 12 N K38 7 N K 35 7b N K35 8b N K36 11 N K36 12 N K N K38 C AN AKKALE BA NDIRM A BUR SA ADAPAZ AR I B OLU C AN KIRI C ORUM T OKAT GIRESUN T RABZON T OR TUM K ARS ERIVA N K 35 10b N K35 11b N K N K N K N K36 15 N K36 16 N K N K N K N K37 16 N K38 1 N K AYVALIK BA LIKESIR KUT AHYA ESKIS EHIR ANKARA KIRSEHIR YOZGAT SIVAS D IVRIGI ERZ IN CAN ERZURUM AGRI N J 37 3 N J 37 4 N J 38 1 N J 35 2 N J 35 3 N J 35 4 N J 36 1 N J 36 2 N J 36 3 N J 36 4 N J 37 1 N J 37 2 D OGU BA YAZ IT N J 38 2 U RLA IZMIR U SA K AFYON ILGIN AK SARAY KAY SERI ELBISTAN M ALATYA ELAZIG MUS VAN BA SKALE N J 35 6 N J 35 7 N J 35 8 N J 36 5 N J 36 6 N J 36 7 N J 36 8 N J 37 5 N J 37 6 N J 37 7 N J 37 8 N J 38 5 N J 38 6 SAMOS AYDIN D EN IZ LI ISP AR TA KONY A KARAMAN A DANA GAZIANTEP SA NLIU RFA D IYA RBA KIR MARDIN C IZ RE N J N J N J N J 36 9 N J N J N J N J 37 9 N J N J N J N J 38 9 H AK KAR I N J K ALIMNOS MA RMARIS F ETH IY ANT AKYA SUR UC C EYLAN PINAR H ASE C M USUL ERBIL M E ANTALYA ALAN YA SILIFKE M ERS IN N J N J N J N J N J N J N J N J N J N J N J N J N N J Şekil 1: Sayısal üretimi yapılmış 1: ölçekli pafta indeksi DIV 4 BURGAZ NK35 5 POTI KUTASI GORAKAZB NK37 6 NK38 5 NK38 4 EDIRNE KIRKLARELI KASTAMONU SINOP O ISTANBUL EREGLI ZONGULDAK SAMSUN PERSEMBE AKCAABAT ARTVIN ARDAHAN TIFLIS NK35 9 NK36 10 NK37 10 NK37 12 NK35 7b NK35 8b NK36 11 NK36 12 NK36 9 NK37 9 NK37 11 NK38 7 NK38 8 CANAKKALE BANDIRMA BURSA ADAPAZARI BOLU CANKIRI CORUM TOKAT GIRESUN TRABZON TORTUM KARS ERIVAN NK35 10b NK35 11b NK35 12 NK36 13 NK36 14 NK36 15 NK36 16 NK37 13 NK37 14 NK37 15 NK37 16 NK38 10 NK38 11 AYVALIK BALIKESIR KUTAHYA ESKISEHIR ANKARA KIRSEHIR YOZGAT SIVAS DIVRIGI ERZINCAN ERZURUM AGRI NJ 35 2 NJ 35 3 NJ35 4 NJ36 1 NJ36 2 NJ36 3 NJ 36 4 NJ 37 1 NJ 37 2 NJ 37 3 NJ37 4 NJ 38 1 DOGUBAYAZIT NJ 38 2 URLA IZMIR USAK AFYON ILGIN AKSARAY KAYSERI ELBISTAN MALATYA ELAZIG MUS VAN BASKALE NJ 35 6 NJ 35 7 NJ 35 8 NJ36 5 NJ36 6 NJ36 7 NJ36 8 NJ 37 5 NJ 37 6 NJ 37 7 NJ37 8 NJ38 5 NJ 38 6 SAMOS AYDIN DENIZLI ISPARTA KONYA KARAMAN ADANA GAZIANTEP SANLIURFA DIYARBAKIR MARDIN CIZRE HAKKARI NJ NJ35 11 NJ35 12 NJ36 9 NJ NJ NJ NJ 37 9 NJ37 10 NJ NJ38 9 NJ38 10 NJ KALIMNOS MARMARIS FETHIYE ANTALYA ALANYA SILIFKE MERSIN ANTAKYA SURUC CEYLANPINAR HASEC MUSUL ERBIL NJ35 14 NJ35 15 NJ35 16 NJ NJ NJ NJ NJ37 13 NJ NJ NJ NJ NJ M A NJ KARPATHOS GUZELYURT LEFKOSA LATTAQUIE HAMA ER RASSAFE DEIR EZZOR SOUAR QUAYYARAH KERKUK Şekil 2: Sayısal üretimi yapılmış 1: ölçekli pafta indeksi 1.2 HGK da Gerçekleştir ilen Diğer Sayısal Üretimler Standart sayısal harita üretim faaliyetleri yanı sıra, HGK da gerçekleştirilen diğer sayısal üretim çalışmaları şunlardır: a) Yükseklik Paftası (YÜKPAF) Üretimi: Harita üzerinde yer alan münhani, kot noktası, deniz, baraj, göl ve geniş yataklı nehir kıyılarının deniz seviyesinden olan yükseklikleri ile birlikte toplanarak üretilmektedir. Tüm Türkiye için 1: ölçekli haritalardaki ilgili detaylardan YÜKPAF 25 ve 1: ölçekli haritalardaki ilgili detaylardan YÜKPAF 250 olmak üzere iki farklı seviyede üretilmiştir. AS SUL
3 Şehsuvaroğlu b) Sayısal Arazi Yükseklik Verisi (DTED) Üretimi: YÜKPAF verisinden yararlanılarak, matris yapıda, sabit aralıklı noktalardaki arazi yükseklik değerlerini içeren DTED verisi üretilmektedir. Tüm Türkiye için DTED 1 ve DTED 2 olmak üzere iki seviyede üretilmiştir. YÜKPAF 25 den üretilen DTED 2, 3 saniye (~90 m.) aralıklı yükseklik değeri taşırken; YÜKPAF 250 den üretilen DTED 1 ise 1 saniye (~30 m.) aralıklı yükseklik değeri içermektedir. c) Ortofoto Üretimi: Harita gibi belli ve sabit bir ölçeği olan hava fotoğrafı veya uydu görüntüsünden oluşmaktadır. En güncel tarihli hava fotoğraflarından 0.45 m. 1.0 m. çözünürlüğünde, siyah beyaz veya renkli, 1: ölçekli pafta alanı boyutunda üretilmektedir. Tüm Türkiye nin yaklaşık %40 ı üretilmiştir. d) Kartoğrafik Arşivdeki Haritaların Taranması: Arşivde yer alan eski basım yaklaşık adet kâğıt harita taranmaktadır. e) Hava Fotoğrafı Film Rulolarının Taranması: Fotogrametrik film arşivindeki eski tarihli siyah beyaz hava fotoğrafı film ruloları taranmaktadır. f) Coğrafi Ad Dizini (Gazetteer) Üretimi: Tüm Türkiye ye ait, 1: ölçekli topoğrafik haritalarda yer alan yerleşim yeri ve bazı topoğrafik detayların (ada, yayla, ova, dere, tepe, vb.) isim ve konum bilgileri toplanarak üretilmiştir. g) Yerleşim Yerleri Veri Tabanının Üretimi: Tüm Türkiye ye ait; il, ilçe, bucak ve köylerin isim, koordinat ve bağlısı bilgileri ile üretilmiştir. İç İşleri Bakanlığından gelen bilgiler çerçevesinde sürekli güncellenmektedir. 2. SAYISAL ARŞİV SİSTEMİ (SAS) Sayısal arşiv, verilerin elektronik medya birimlerinde (manyetik teyp, CD/DVD, disk vb.) saklanmasıdır. SAS, çeşitli formattaki sayısal dokümanları açıklayıcı bilgileri ile birlikte elektronik ortamda saklayan dosya tabanlı arşiv sistemidir. Dolayısıyla aynı tipte verilerin belirli bir standartta kesintisiz (sürekli) şekilde tutulduğu bir veritabanı değildir. Başka bir ifade ile SAS vektör veya raster veritabanı gibi coğrafi veri tabanı değildir. Sadece dosya tabanlı, akıllı doküman depolama ve yönetim sistemidir. Ancak arşivlenen dosyaların istenildiğinde kolaylıkla bulunabilmesi için metaveri denilen, veriler hakkındaki açıklayıcı bilgiler ile birlikte arşivlenmektedir. Metaveriler, tablolar halinde bir veritabanı içerisinde tutulmaktadır. Yani SAS da veriler, diskler üzerinde dosyalar halinde tutulurken; veri dosyalarına ait metaveriler (içerisinde ilgili olduğu veri dosyasının diskteki adresi bilgisini de içerecek şekilde) ise ayrı bir veritabanında tutulmaktadır. SAS; fiziki ve elektronik ortam güvenliği sağlanmış, genişleyebilir ve kolay kullanılabilen bir sistemdir lı yılların sonlarından itibaren kullanılmaya başlanan sayısal teknikler, HGK da çok sayı ve çeşitte sayısal coğrafi verinin üretilmesine yol açmıştır. Bu durum, verilerin sayısal ortamda güvenilir ve kolay ulaşılabilir şekilde arşivlenmesini zorunlu kılmıştır. Böylece, 2005 yılında başlatılan bir çalışma ile sayısal verilerin arşivlenmesi amacıyla SAS kurulmuştur. SAS ile tüm üretim birimlerinin ürettikleri sayısal ürünleri tek merkezde toplamak suretiyle; Üretim iş akışını ve birimler arası veri alışverişini bu merkez üzerinden gerçekleştirmek, Veri üzerindeki değişiklikleri ve veri akışını rapor ve kayıtlamalar ile merkezi olarak izlemek, Verilerin tekrarlı depolanmasını önlemek, Üretim birimlerinde kullanılan CD/DVD ve disk ortamındaki diğer arşivleri kaldırmak, Verileri güvenlik önlemleri alınmış bir ortamda depolamak, Verilere ait yedekleme işleminin daha etkin ve planlı yapılmasını sağlamak, Kullanıcıların verilere erişimini yetkilendirmek, İstenilen verilere farklı sorgulama yetenekleri ile kolayca ulaşımı sağlamak, Dış kullanıcı veri taleplerinin tek merkezden karşılanmasıyla veri tutarlılığını sağlamak amaçlanmıştır. SAS ın kullanımının getirdiği en önemli avantajlar; Bilgi tutarsızlığını önlemek, Bilgi değişimi ve paylaşımını kolaylaştırmak, Verilerin emniyetini ve güvenliğini sağlamak, İşgücü, zaman ve kaynak bakımından maliyeti düşürmektir.
4 Sayısal Coğrafi Verilerin Arşivlenmesi ve Sunumu 2.1 SAS ın Bileşenleri SAS donanım, yazılım, veri ve personel bileşenlerinden oluşmaktadır. Donanım bileşeni, temel olarak bir veri depolama birimi (Storage Area Network yapısında SATA ve Fiber sabit disklerden oluşan RAID 6 seviyesinde disk alanı) ve üç adet sunucudan (dosya sunucusu, uygulama yazılımı sunucusu, VTYS sunucusu) meydana gelmektedir. Yazılım bileşeni, ihtiyaçlara göre özel olarak geliştirilmiş web tabanlı uygulama yazılımı ve veritabanı yönetim yazılımından (Oracle) ibarettir. Veri bileşeni veri dosyası (harita, fotoğraf, rapor vb.) ile bu dosyaya ilişkin metaveriden oluşan dokümanlardan, Kullanıcı bileşeni ise sistem yöneticisi, veriyi üreten ve arşive aktaran personel, bakım personeli ve son kullanıcıdan oluşmaktadır. SAS ın bileşenleri Şekil 3 de sunulmuştur. VERİ BİLEŞENİ DONANIM BİLEŞENİ YAZILIM BİLEŞENİ DEPOLAMA BİRİMİ (DİSK ALANI) Veri Dosyası (Harita, fotoğraf vb.) Metaveri SAN / RAID 6 SATA ve Fiber diskler Uygulama Yazılımı SAS Dosya Sunucusu VTYS Sunucusu Yazılım Sunucusu PERSONEL BİLEŞENİ VTYS Yazılımı Sistem Yöneticisi Veri Girişi Yapan Personel Bakım Personeli Son Kullanıcı Şekil 3: SAS ın bileşenleri SAS ın veri bileşeni doküman dır. Doküman bilgi içeren fiziksel veri dosyası (harita, fotoğraf, rapor vb.) ve bu dosyaya ait metaveriden oluşmaktadır. Ayrıca her doküman, kendisine ait erişim haklarını ve yetkilendirme esaslarını üzerinde taşımaktadır. Yani SAS daki bir doküman; fiziksel dosya, metaveri ve yetkilendirme öğelerinden oluşan bir nesnedir. SAS içerisinde yapılan tüm işlemlerde (ekleme, güncelleme, silme) birim nesne dokümandır. SAS içerisine sadece fiziksel veri dosyası veya sadece dosyaya ait metaveri tek başına aktarılamamakta; sistemde bir veri dosyası silindiği anda, aynı zamanda veriye ait metaverisi de otomatik silinmektedir. Bazı ürün tipleri için birden fazla veri dosyası tek doküman olarak tanımlanabilmektedir. Buna çoklu doküman denilmektedir. Bir veri dosyasının kullanımında başka yardımcı veri dosyalarına ihtiyaç var ise, yardımcı dosyalar ana dosyaya iliştirilerek sisteme aktarılmaktadır. Yani çoklu dokümanda ana dosyaya ait tek metaveri bilgisi bulunurken; farklı uzantılı birden fazla veri dosyası ana dosya ile bağlantılı bulunmaktadır. Dolayısıyla bir doküman çoklu doküman tipinde tanımlanmışsa, ilgili tüm dosyalar sisteme birlikte aktarılır; sistemden veri indirilirken de tüm dosyalar birlikte indirilmektedir. Kullanıcılar, sistem üzerinde sadece ana dosyayı görmektedirler. Örneğin raster verilerde, tiff dosyası sadece görüntüyü içerirken; tfw uzantılı dosya ise görüntüye ait koordinat bilgisini tutmaktadır. Bu iki aynı isimli ama farklı uzantılı dosyalar, SAS a birlikte aktarılmakta ve sorgulama sonucunda da SAS dan aynı anda indirilmektedir. Kullanıcılar, sistemde sadece ana dosya olan tiff uzantılı dosyayı görmekte; ancak, çoklu dosya olduğunu da bilmektedirler. Bazı ürün tipleri ise yapısı gereği çok daha fazla sayıda dosyadan oluşmaktadır. Bu gibi durumlarda dokümana ait veri dosyası sadece bir zip veya rar dosyası olarak saklanmaktadır. Örneğin Arc/Info coverage formatındaki vektör haritalar yapısı gereği bir dizin içerisinde çok sayıda dosyadan oluştuğundan, veri arşivlenirken dizin içerisindeki tüm dosyalar sıkıştırılıp birleştirilerek arşive alınmaktadır. Bir başka örnek için uçuş dönemi verilebilir. Uçuş dönemine ait uçuş planları, kamera kalibrasyon değerleri, yöneltme parametreleri, dengeleme sonuçları gibi verileri içeren dosyalar birleştirilerek tek bir dosya halinde tutulmaktadır.
5 Şehsuvaroğlu SAS içerisinde dokümanlar; gerek içerdiği veri tipi gerekse SAS ı etkin yönetebilmek için veri depoları adı verilen sayısal ortamlarda saklanmaktadırlar. Bu şekilde SAS da veri gruplarından oluşan çeşitli veri depoları bulunmaktadır. Örneğin raster haritalar bir veri deposunda tutulurken; vektör haritalar, ortofotolar, önemli belge ve raporlar ise ayrı ayrı veri depolarında tutulmaktadır. Veri depoları; verilerin yapısı, formatı, metaverisi ve kullanım sıklığı dikkate alınarak belirlenmektedir. SAS da veri depolarının hangi fiziksel disk katmanında saklanacağı ayarlanabilmektedir. Böylece çok sık kullanılan veriler hem hızlı hem de daha güvenilir olan fiber diskler üzerinde, seyrek kullanılan veriler ise normal SATA diskler üzerinde tutulmakta ve istendiğinde de diskler kapatılarak kullanılmamaktadır. SAS da tutulacak dokümanlar üzerindeki tüm işlemler, uygulama yazılımı ile gerçekleştirilmektedir. Uygulama yazılımı, web tabanlı olup kullanıcıların ağ üzerinden yetkileri içerisinde tanımlı işlemleri yapmalarına izin vermektedir. Yazılım, sistem yönetici paneli ve kullanıcı yönetim panelinden oluşmaktadır. Sistem Yönetici Panelinde tanımlanmış işlemler şunlardır: Veri Depoları Yönetimi: Veri tipine göre veri depolarının oluşturulacağı fiziksel disk alanlarının tanımlanması ve yönetilmesi. Kullanıcı Yönetimi: Kullanıcı hesapları ve şifreleri ile yetkilerinin tanımlanması ve yönetimi. Rapor Yönetimi: Sistemde kullanıcılar tarafından gerçekleştirilen işlemlere ait izleme kayıtlarının yönetimi. Metaveri Yönetimi: Veri depoları için metaverilerin tanımlanması ve yönetimi. Kullanıcı tarafında ise yazılımın aşağıdaki modülleri bulunmaktadır: Veri Sorgulama, Veri Girişi, Veri İndirme, Veri Silme, Veri Güncelleme. 2.2 SAS da Arşivlenen Veriler Sayısal üretim ile ilgili ara ürün, dosya ve sonuç ürünler; klasik olarak üretilmiş ancak sayısallaştırılarak geleceğe taşınması gereken harita, belge, hava fotoğrafı vb. dokümanlar ile üretim dışı önemli belge, rapor ve dokümanların SAS da saklanması planlanmıştır. Planlanan dokümanlardan öncelikli olanlar SAS a aktarılmış; diğerlerinin aktarılması faaliyeti devam etmektedir. SAS a sayısal coğrafi veri aktarılırken, verinin belirli bir standartla (kurumsal, ulusal veya uluslar arası) uyumlu olmasına dikkat edilmektedir. Örneğin, NATO üretim standardına göre DTED verileri, 1 o x1 o lik coğrafi alanlarda, coğrafi koordinat sisteminde ve WGS 84 datumunda olmalıdır. Bu nedenle, daha önce ED 50 datumunda ve pafta boyutunda üretilmiş DTED verileri, ilgili standarda dönüştürülerek arşivlenmiştir. Raster haritaların arşivlenmesi de bir başka örnek olarak verilebilir. Raster haritalar, başlangıçta 254 dpi ve 8 bit renk değinliğinde saklanırken; çoğunlukla standart olarak kabul gören 300 dpi çözünürlükte ve 24 bit (RGB) renk derinliğinde saklanmasına karar verilmiştir. Bu nedenle tüm taramalar bu standarda göre tekrar gerçekleştirilmiş ve elde edilen görüntüler SAS a aktarılmıştır. Bilinear enterpolasyon yönteminin raster harita üretiminde en yakın komşuluk enterpolasyonuna göre daha iyi sonuçlar verdiği tespit edildiğinden, daha önce en yakın komşuluk enterpolasyonu ile üretilmiş raster haritalar tekrar bilinear enterpolasyon yöntemine göre üretilmiş ve arşivlenmiştir. SAS da tutulan dokümanlar Şekil 4 de, bu dokümanlara ait teknik bilgiler ise Tablo 2 de sunulmuştur. 2.3 Metaveri SAS a aktarılan veriler, metaveri olarak ifade edilen açıklayıcı bilgilerle birlikte depolanmaktadır. Metaveri, tutarlı veri toplamayı, sorgulamayı ve yayınlamayı kolaylaştırmak için birbirinden ayrı veriyi tanımlayan ortak terminoloji seti olarak da tanımlanmaktadır. Metaveri; verinin içeriğini, kalitesini, üretim şeklini, formatı ve yapısını, üretim zamanını, erişim ve kullanma kısıtlarını, geçerliliğini, konumsal referans sistemi ve dağıtım mekanizması ile ilgili bilgilerini açıklamaktadır. Metaveri, coğrafi bilgilerle birlikte sunulabileceği gibi üründen bağımsız olarak da sunulabilmektedir. Bir paftanın adı, basım ve bütünleme tarihi gibi bilgiler basılı bir haritanın üzerinde olan ve onunla birlikte kullanıcıya sunulan metaverilerdir. Bu bilgiler kullanıcının elindeki ürün hakkında tam bilgiye sahip olması, onu etkin şekilde kullanması, kullandığı ürünün güncellik ve doğruluğu hakkında bilgi sahibi olması açısından oldukça önemlidir.
6 Sayısal Coğrafi Verilerin Arşivlenmesi ve Sunumu Metaveriler belirlenirken, üretime yönelik önemli hususlar ile kullanıcının ihtiyaç duyacağı ve dokümana kolay ulaşılmasını sağlayacak bilgilerin seçilmesi gerekmektedir. Coğrafi dokümanlarla ilgili metaveri; en az ne (verinin adı), nerede (verinin kapsadığı alan), ne zaman (verinin üretim tarihi) ve kim (veriyi üreten kurum) sorularına cevap vermelidir. Fotogrametrik Vektör Harita Topoğrafik Vektör Harita Kartoğrafik Vektör Harita Ara ürün ve üretimle ilgili dokümanlar SAS 1: Ölçekli Vektör Harita 1: Ölçekli Vektör Harita 1: Ölçekli Vektör Harita (Kara, Hava ve Helikopter Serisi) 1: Ölçekli Vektör Harita Harita Arşivinde Bulunan Tüm Ölçeklerde Eski Basım Haritaların Taranmış Görüntüleri Raster Harita 1: Ölçekli Raster Harita Veri Dosyaları Metaveri Muhtelif Ölçekte Tematik Vektör Harita (Dünya, Türkiye, Yakın Çevre) Hava Fotoğrafı Film Rulolarının Taranmış Görüntüleri (S/B) Sayısal Hava Kamera Görüntüsü (İşlenmemiş ve 4 bantlı) 1: Ölçekli Raster Harita Ortofoto (S/B veya Renkli) 1: Ölçekli Raster Harita (Kara, Hava ve Helikopter Serisi) Yerleşim Yerleri Veri Tabanı 1: Ölçekli Raster Harita Muhtelif Ölçekte Tematik Raster Haritalar Üretim Dışı Belge ve Raporlar Şekil 4: SAS da depolanan veriler Coğrafi Ad Dizini (Gazetteer) DTED (1 nci ve 2 nci Düzey) YÜKPAF (1: ve 1: ölçekli) SAS da metaveriler, veriyi üreten birim tarafından belirlenmiştir ve her bir veri tipi (ürün deposu) için farklı tanımlayıcı bilgileri içermektedir. SAS da yer alan metaverilerin ISO e (Metaveri Standardı) uyumlu hale getirme çalışmaları halen devam etmektedir. ISO ile ilgili çalışmaların tamamlanmasından sonra, sayısal veri talepleri karşılanırken veriler ile birlikte metaverilerin de kullanıcılara sunulması planlanmaktadır. Metaveri adları bir veritabanı içerisinde tablolar halinde tutulur. Metaveri değerleri ise yine aynı şekilde veritabanında tutulmaktadır. Metaveri değerinin sunumu ve gösterimi ise kullanılan yazılımın ara yüzleri ile yapılmaktadır. 3. SAYISAL COĞRAFİ VERİLERİN SUNUMU HGK ya üniversite, kamu kurum ve kuruluşları, özel ve tüzel kişilerden çeşitli sayısal harita ve coğrafi ürün talepleri gelmektedir. Gelen veri talepleri, 05 Temmuz 1994 tarih ve 94/5856 karar sayılı Harita ve Harita Bilgilerini Temin ve Kullanma Yönetmeliğinde belirtilen hususlar çerçevesinde karşılanmaktadır. Bu yönergede verilerin taşıdıkları gizlilik derecelerine göre (Hizmete Özel veya Tasnif Dışı) hangi esaslar çerçevesinde sunulacağı belirtilmektedir.
7 Şehsuvaroğlu Veriler Raster Harita (Tüm ölçekler) Taranmış Eski Baskı Arşiv Nüshası Harita Fotg. Harita Topoğ. Harita Kartoğ. Harita 1: Ölçekli Vektör Harita 1: Ölçekli Vektör Harita 1: Ölçekli Vektör Harita 1: Ölçekli Vektör Harita Muhtelif Ölçekte Tematik Vektör Haritalar Tablo 2: SAS da depolanan verilerin teknik özellikleri Saklama Formatı tiff / geotiff (lzw) Dosya Büyüklüğü (MB) Koordinat Bilgisi tiff Koordinatsız dgn 2 6 UTM / WGS 84 dgn 2 10 UTM / WGS 84 Arc/Info Coverage Açıklama tfw koordinat bilgi dosyası da UTM / ED 50 tutulmaktadır. Coğrafi koordinatlı olan UTM / WGS 84 haritaların pafta kenar bilgileri Coğrafi / ED 50 bulunmamaktadır. 24 bit RGB renk Coğrafi / WGS 84 modelinde ve 300 dpi çözünürlüğündedir. 24 bit RGB renk modelinde ve 300 dpi çözünürlüğündedir. UTM / ED 50 UTM / WGS 84 geodatabase UTM / WGS 84 geodatabase UTM / WGS 84 Arc/Info Coverage Arc/Info Coverage Arc/Info Coverage veya geodatabase UTM / WGS Lambert / WGS Çeşitli YÜKPAF dgn ve e UTM / ED 50 DTED İşlenmemiş Sayısal Hava Kamera Görüntüsü Ortofoto (Siyah beyaz veya renkli) Taranmış Hava Fotoğrafı Film Rulosu dted (1 x1 ) Vexcel UltraCam Mrsid (1:20) Mrsid (1:20) 3 25 Coğrafi / WGS TB (yıllık ort.) ~2 GB Coğrafi / WGS 84 UTM / ED 50 UTM / WGS 84 2 GB Koordinatsız Coğrafi Ad Dizini geodatabase 55 MB Coğrafi / WGS 84 Yerleşim Yerleri Veri Tabanı Tüm Üretimler İçin Ara Ürünler Önemli Belge, Rapor ve Dokümanlar geodatabase 110 MB Coğrafi / WGS 84 Çeşitli Çeşitli Çeşitli 2002 yılından önce üretilenler ED 50, diğerleri ise WGS 84 datumundadır. YÜKPAF 25 ve YÜKPAF 250 olmak üzere iki çeşit ürün arşivlenmektedir. DTED 1 ve DTED 2 olmak üzere iki çeşit ürün arşivlenmektedir. Görüntüler 4 bantlıdır. (RGB+yakın infrared) 2004 yılından önce üretilenler ED 50, diğerleri ise WGS 84 datumundadır m. 1.0 m. çözünürlüğündedir. Fotoğraflar siyah beyaz olup, 20 mikron çözünürlükte taranmaktadır. Çeşitli Çeşitli Koordinatsız Word, Excel, Acrobat vb Sayısal coğrafi ürün talepleri, HGK tarafından her yıl güncellenen ve MSB tarafından onaylanan Harita Satış Listesinde ki fiyatlara göre ücreti mukabilinde karşılanmaktadır. adresinde yayınlanan liste, aynı zamanda sunumu yapılan verilerin teknik bilgilerini de içermektedir.
8 Sayısal Coğrafi Verilerin Arşivlenmesi ve Sunumu 3.1 Veri Talebi Yapılır ken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar Veri talebi yapan ilgili kurum/kişinin aşağıda belirtilen hususlara dikkat etmesi gerekmektedir: Talep edilecek sayısal coğrafi ürün, web sitesinde güncellenerek yayımlanan Harita Satış Listesinde yer almalıdır. Verinin talep edilme amacı, kullanılacağı proje/çalışmanın adı ile birlikte belirtilmelidir. İstenilen coğrafi alan mümkünse pafta adı ile pafta adı bilinmiyorsa bir koordinat dizisi ile belirtilmelidir. İstenilen verinin hangi koordinat/projeksiyon sisteminde ve datumda olacağı belirtilmelidir. İstenilen verinin hangi veri formatında talep edildiği belirtilmelidir. 3.2 Veri Taleplerinin Karşılanması Sayısal veri talepleri, SAS da arşivlenen veriler ile karşılanmaktadır. Talep edilen veri, SAS daki verinin format/datum/projeksiyon/koordinat sisteminde (standartında) ise doğrudan; farklı ise gerekli dönüşümler yapıldıktan sonra karşılanmaktadır. Farklı format/datum/projeksiyon/koordinat sistemine dönüşüm esnasında, dönüşülen yapının gereği olarak zaman zaman veri kayıpları ile karşılaşılmaktadır. Ayrıca, Harita Satış Listesinde belirtilen ekstra dönüşüm ücreti de talep edilmektedir. Bu nedenle, verilerin Harita Satış Listesinde belirtilen format/datum/projeksiyon/ koordinat sisteminde talep edilmesi ve ihtiyaç duyulan gerekli dönüşümlerin talep sahibi tarafından yapılması daha uygun olacaktır. Hazırlanan veriler, kurum standardına uygun etiketlenmiş CD/DVD ROM lara kaydedilerek kullanıcılara sunulmaktadır. CD/DVD ROM üzerine yapıştırılan etikette (Şekil 5); sunulan verinin adı, üreten kurum, gizlilik derecesi ve kullanıcı uyarısı; kutu kapağının ön yüzünde; üreten kurum, gizlilik derecesi, kullanıcı uyarısı, verinin adı, tanımı, formatı, koordinat bilgisi ve kutu kapağının arka yüzünde de; verinin coğrafi olarak kapsadığı alan indeks üzerinde gösterilmektedir. 1: ÖLÇEKLİ RASTER HARİTA Şekil 5: Örnek CD/DVD ROM Etiketi İlgisiz üçüncü şahıslarda verinin tespit edilmesi durumunda sızıntının kaynağını belirlemek amacıyla, kullanıcılara verilen raster ürünlerde sayısal kimliklendirme işlemi uygulanmaktadır. Bu amaçla ticari bir yazılım kullanılarak her bir raster ürüne gözle algılanamayan farklı sayısal imza atılmakta ve verinin kime teslim edildiği bilgisi ile birlikte sayısal imzalar saklanmaktadır. Bu uygulamada; ürünler içerisinde teslim tarihi ve teslim edilen kişi veya makam bilgileri bulunduğundan, yetkisiz kişilerin elinde tespit edilmesi durumunda, verinin hangi kurumdan veya kişiden sızdığı tespit edilebilmektedir. TEŞEKKÜR Çalışmam sırasında bilgileriyle bana ışık tutan ve yardımlarını esirgemeyen Z.Nejat AKSOY, Vedat GÜNGÖR ve Murat ÜNLÜ ye teşekkürlerimi sunarım.