Granada’nın düşüşü-1492 - İlber Ortaylı
Haberler>Yazarlar>İlber Ortaylı>Granada’nın düşüşü-1492
İspanyolların çoğu dillerini korusalar da yeni gelenlerin dilini, mimarisini, vergilendirme sistemlerinin benimsediler. İdarede Yahudiler ve Müslümanların yanında Hıristiyanlar da vardı ve filozof Maymunides örneğinde ve Endülüs’te okumaya gelen Batı Avrupalı Hıristiyanlar örneğinde olduğu gibi üç grup bir arada yaşıyordu. Zamanla III. Abdurrahman devrinde (miladi 10. asır) bu parlak sentez ve üstünlük Müslümanlar arasındaki kavgalarla erimeye başladı. 8. asır sonunda Müslüman İspanya bugünkü Barcelona’yı da içine alıyordu. 100 yıl sonra kuzeydeki İspanya yani Hıristiyanların hâkimiyeti güneye sızmaya başladı ve Katalunya’nın en önemli şehri Barcelona (Berşelûne) elden çıktı. Günümüzün Madrid’i ve güneydeki Sevilya (İşbiliye), Cordoba (Kurtuba), Toledo (Tuleytula), Valencia (Belensiye) gibi sayısız şehirler beş asırlık bir ilginç tarihle el değiştirdiler.
İspanya’nın Müslümanlarca fethi çok çabuk cereyan etti. Elden çıkışı ise bazen cihat, bazen diplomatik ilişkiler ve ticaretle birlikte devam eden mevzi harplerle yavaş yavaş oldu. Sevil’in elden çıkışı Müslüman İspanya’nın kapanışı demektir. Granada ele geçirildiği gün Kristof Kolomb da İsabella adına Amerika’ya ulaşmıştı. İspanya doğrusu hoyrat davrandı. Kurtuba’daki muhteşem mescit bile lüzumsuz değişimlere uğramıştır. Hele 16. asırda Şarlken’in emriyle binanın içine monte edilen katedral, muhteşem Endülüs’ün bu eserinin bütün simetrisinin bozduğu gibi yaptıranların dahi beğenisini alamamıştır.
CEM SULTAN ENGELİ
Bazen tartışılıyor, Osmanlı İmparatorluğu hayatlarının zor bir dönemine giren Yahudilerin ve Müslümanların tahliyesine hiç değilse güneydeki son bölgenin tutulmasına neden yardım etmedi diye. Gayet açık. Cem Sultan, Papa’nın elinde rehin olduğu sürece II. Bayezid’in Endülüs’e uzanması söz konusu olamazdı. Nitekim sadece mültecilerin bir kısmını taşıyan gemiler gidebildi. Cem de padişah olsa aslında bu destek politikası uygulanabilirdi. Sorun tahtın veraset sistemidir. İspanya Müslüman (moriscos denir) ve Yahudi (muranos denir) sözde Hıristiyanlaşmalarına güvenini göstermedi. 1492’den beri 50 yıl boyunca İber Yarımadası’nın ve İtalya’ya sığınanların peyderpey Fas’a, İstanbul’a ve diğer Osmanlı şehirlerine göç ettikleri malumdur.
Bu ocak ayında Granada’nın elden düşüşü bizlerden çok Washington Irving’in romantik bir anlatımına (“Tales of the Alhambra”) konu olmuştur. Renkliliğin ve toleransın bulunduğu uygar muhit aksine hareketlerle zayıflar. Üçü de Cordobalı olan büyük düşünürler Romalı Seneca’nın, İbnül Rüşd’ün ve Yahudi filozof Maymunides’in ülkesi neler kaybetti, yeni neler geldi hâlâ tarihçiliğin tartışılan dönemi. Garip bir gelişme daha, İspanya bilse de bilmese de gördüğü kadarıyla bile Endülüs’ü pek karalamadı, karalamazdı da. Son zamanlarda ise Endülüs’ün tarihine de başka açıdan bakıp yorumlamaya kalkanlar var. Demek ki tarih yazımı aslında bir anlamıyla ilerlemiyor, sadece bünyedeki ters düşünceleri ve sorunları taşımakla devam eden bir sanat.