Musıkimizde Usul ve İka'
HakkımızdaZiyaretçi DefteriSite HaritasıİletişimHaberlerDesteğiniz İçin
Anasayfa Türk Mûsıkîsi Türk Mûsıkîsi Musıkimizde Usul ve İka'
Musıkimizde Usul ve İka'	Nâgehân Olşâre	MUSIKİMİZDE USUL VE İKA’
Her ilimde olduğu gibi musıkide de tatbik edilen usul, bu ilmin esas unsurlarından biridir. Bugün muhtelif musıki erbabı usul ile ika'ı birbirine karıştırmakta olduğu için, biz burada her ikisinin tarifini ve izahını yaparak şümûlünü ve sahasının tâyinine çalışacağız.
Usul, musıki nağmelerinin intizam içinde akışını temin ve nağmelerin kıymetlerini ölçmeye yarayan darblarını meydana getirdiği bir hareket manzumesidir. Bu tariften de anlaşılacağı üzere:
1 — Musiki nağmelerinin bir intizam içinde cereyan etmesi usul ile temin edilecektir. Bununla beraber diğer kaidelere bağlı şartı ile Türk Musıkisinde usulsüz bestelenen veya irticalen okunan eserler de vardır. Gazel, Taksim, Durak gibi eserler bu cümledendir.2 — Usul, musıki nağmelerinin sür'at ve kıymet hareketlerini ölçmeye yarar.3 — Musıki nağmelerinin sür'atleri, eller ile vurulan darblarla ifâde edilir.4 — Usul, muayyen hududlar içinde ve muntazam bir şekilde tekrarlanan darblarla meydana gelir.
Bu saydığımız şartlar mevcud olmadıkça yapılan herhangi bir hareket, musikide usul vasfını taşımaz. Türk Musıkisinde usul ile bestelenmiş pek çok çeşitli eserler vardır. Yaptığımız tetkikat neticesinde 80 kadar usulün bestekârlar tarafından kullanıldığı görülmüştür. Ancak eldeki malzeme ile daha başka usuller tertibinin de mümkün olduğunu kaydetmek isteriz.
Batıda ise iki ve üç zamanlı iki çeşit usul vardır. Bunların katları alınarak tertib edilen altı çeşit usulden başka usul mevcut değildir.
Musikide yine nağmelerin sür'at kıymetlerini ölçmeğe yarayan ve sadece muntazam bir şekilde muayyen hudutlar içinde tekrarlanan bîr tek basit darbdan ibaret bir ölçü şekli daha vardır ki, buna bizde îka', Batıda tempo denir. Bir musiki âleti çalanların sür'ati ölçmek için ayakla vurdukları darblar Metronom denilen ve aşağıdan yukarıya ters rakkas şeklinde işleyen âletin ayarlanarak tesbit edilen tek ve basit bir şekilde yaptığı hareketler birer ika'dır. Keza bir deniz fenerinin muntazaman yaptığı hareketler, bir saat pandülünün muayyen hudutlar içinde muntazam bir şekilde tekrarladığı hareketler, hep birer ika' sayılır. Pandülün sağdan sola gidişine basit, soldan tekrar ilk hareket ettiği sağdaki noktaya gelişiyle tamam olan harekete ise, tam ika' denir.
İka' ile usulün farkını anlayabilmek için, usulde yaptığımız gibi, burada da ika'ın bir tarifini yapmamız icâb eder: Muayyen hududlar işinde muntazam bir şekilde tekrarlanan tek ve basit hareketlere ika' denir.
Bu tariften de anlaşılacağı üzere ika' iki nokta arasında muntazam bir şekilde tekrarlanan basit ve tek bir hareketten ibarettir. Usulde ise hareketler tek ve basit değildir. Usul manzumesi içinde tekrarlanan çeşitli ve birbirlerinden kıymetçe farklı darbların tekrarlanmasından ibaret hareketlerdir. Meselâ en küçük usullerden olan dört zamanlı Sofiyan usulünde ika'dakinin aksine iki ayrı kıymette üç çeşit darb, yâni hareket vardır. Birincisi iki zamanlı (Düm) darbı olup, sağ elin iki defa yukarıdan aşağıya inip tekrar yukarı kalkması ile tamamlanır. Yine iki zamanlı olan (Tekâ) darbı ise, iki kısımdan mürekkeptir. Birinci kısmı teşkil eden bir zaman kıymetindeki (Te) darbı sağ elin yukarıdan aşağıya bir defa inip çıkması, (kâ) kısmı ise, yine bir zaman kıymetinde bir darb olup, sol elin bir defa yukarıdan aşağıya inmesiyle tamamlanır ve bu şekil hareket eserin sonuna kadar ayni tarzda muntazaman tekrarlanır. Eğer elimizde bir metronom gibi mekanik bir şekilde ve ayarlı olarak ayni sür'atle hareket eden bir âlet varsa, darbların sür'atle indirip kaldırmakla aynı maksadı temîn edebiliriz.
Sof yan usulünde 2 zamanlı (Düm) darbının sür'atini ölçmek için sağ ayağımızı iki defa yukarıdan aşağıya indirip kaldırmak (Tekâ) darbının birinci kısmı için de ayağımızı bir defa, ikinci kısmı olan (kâ) darbı için de, yine ayağımızı bir defa indirip kaldırmakla Sofiyân usulünü icra etmiş oluruz. Ancak ayağın inip kalkma sür'atini tâyin için, bestekâr eserin başına sür'atin kaç dörtlük veya sekizlik darbın bir dakika içinde icra edileceğine dâir bir kayıt ve işaret koymuş ise, o şekilde; koymamış ise eserin tavrının gerektirdiği şekilde, icraatda melekesi olan musiki erbabı tarafından tâyin edilir.
Meselâ eserin başında sol anahtarından sonra konulan ölçüde usulün 9/4'lük ölçü ile yazıldığı görülürse, her dörtlük işin ayak bir defa vurulur. Eğer 9/8 Ölçüsü ile gösterilmiş ise, ayak her sekizlik için bir defa vurulacaktır ki, bu sür'at 9/4'lükteki sür'atin yarısı kadar olacaktır. Metronom ile bizim usullerimizin hepsini Ölçmeğe imkân yoksa da, 2,3 ve 4'lük darblardan ibaret usulleri, metronomu eserin sür'atine göre ayarlayarak ölçebiliriz. Batıdaki musiki çalışma salonlarında genellikle metronom bulundurulur. Bizdeki usullerden 2,3 ve 4 zamana bölünmesi mümkün olmayanları, metronom ile ölçmeğe imkân yoktur. Bizde bu sür'ati hanendeler ellerindeki Defle muntazaman tâyin ve tesbît ederler.
Defin bulunmadığı yerde bu iş, yukarıda da söylediğimiz gibi, ayak vurularak yapılır. Usullerimizin pek çoğunu bu şekilde icra etmek müm­kün ise de, 10 zamanlı Curcuna usulünde bu intizamdan biraz ayrılarak 5 zamanlı birinci (Düm) darbını ayağın bir kerre vurulması sureti ile imkân içine almak, ikinci 5 zamanlı (Tekâ) darbında da bu beş zamanlı ayağın bir vuruş zamanı içine sığdırılması zor bir iş değildir.
İstanbul Belediye ve Devlet Konservatuvarlannda 10 zamanlı olan bu usul, yine 10 zamanlı olan Aksak Semaî usulü ile karıştırılarak, onun darbları ile ölçülmektedir. Halbuki bu şekil çok yanlıştır. Her ne kadar iki usulün 10 zamanlı oluşu farklarını anlamayanları bu zehaba düşür­müş ise de, her iki usulün, darblarmın şeklini ve akış tarzını tetkik eden­ler, Curcunanın Aksak Semai darbları ile ölçülmesinin usûlün âhengine uygun düşmediğini göreceklerdir.
Esasen eski kitaplarda, Curcuna usulünün isminin Devr-i Süreyya Sofyanı şeklinde yazılmış olması, bu usulün Sofyan grubuna girdiği ve bu gruptaki usuller gibi bir (Düm) ve bir de (Tekâ) darbları ile ölçü­leceği kolayca anlaşılır. Ezcümle Aksak Semai usulünde bestelenen 10 zamanlı bir saz semaîsinin akış ahengi ile 10 zamanlı Curcuna üe beste­lenmiş herhangi bir eserin akış ahenginin birbirlerine benzemediği, ufak bir tetkikle görülebilir.
Konservatuvarları idare edenler, tek rakkamlı olan 5 zamanı ikiye bölerek yarısını darbın birinci, diğer yarısını da ikinci kısmına sığdır­makta muvaffak olamamalarından ileri gelen bir hatâya düşmelerinden dolayı, iki usûlü birbirine karıştırmışlardır. Bundan başka çok sür'atli icra edilen 7 zamanlı Mandra, Çifte Sofyan, Raks Aksağı veya diğer sür'­atli oyun havalarının sekizlik kıymetteki her darbı için bir ayak vurma­nın imkânsızlığı karşısında istisnaî olarak Mandra usulünde 7 zamanlı (Düm Tek Tek) darplarından ibaret olan bir usulü, bir ayak vuruşu ile ölçmek; Çifte Sofyan usulünde de son iki zamanlı (Tek) darbından son­ra ayağı hafif bir şekilde aksatarak, bir zamanlı son (Tek) darbını da son ayak darbesi içine sığdırmak ve bu suretle ikişer zamanlı üç darb-dan sonra son 2 (Tek) darbını 3 zamanı çıkarmak suretiyle icra etmek imkânı vardır.
Hülâsa olarak sür'atli icra edilen eserlerde ayak ile iki yerine bir darb vurmak ve tek rakkamlı usullerde ise bu usulü ikiye bölerek ölç­mek, hiç de zorluk göstermez. Zâten Defin iştirak ettiği topluluklarda, hanende bu içi alışık olduğu şekilde, kolaylıkla yapar. Bu şekil ölçmenin, normal sür'atle icra edilen eserlerde istisnası yoktur.
Bugün bir kısım mûsıki erbabı, Usul ile İka'ı birbirine karıştırmakta ve rahyolarımız bile usul yerine bazen ika' tâbirini kullanmaktadır. Yukarıda da anlattığımız gibi usul ile ika', her ikisi de musiki nağmelerinin sür'atini tâyine yarayan birer ölçü olmakla beraber, birbirlerinden ayrı şeylerdi