Basmacı Hareketi - Beyaz Tarih
Basmacı Hareketi : Rusya’da Türkistan’ın istiklali için faaliyet gösteren milli ayaklanmalarına verilen genel ad.
Adlandırma : Basmacı ifadesi literatürde kullanılsa da bu ifade Ruslar tarafından küçümseme ifadesiyle verilmiştir. Bu harekete katılanlar kendileri için korbaşı ifadesini kullandı.
Yer ve Tarih : 1918 – Hokand Şehri
Enver Paşa’nın 1921 yılında Türkistan’a giderek Basmacı Hareketi'ne katımasıyla Ruslar önemli kayıplar verdi. Bunun üzerine 1922 yılında barış istemek zorunda kalan Ruslara Enver Paşa ‘’Barış antlaşmasının ancak Türkistan topraklarındaki Sovyet askerlerinin çekilmesinden sonra söz konusu olabileceğini belirterek” bu teklifi reddetti. Bu sıralarda Semerkant şehrinde 'Türkistan Türk Müstakil İslam Cumhuriyeti' kuruldu. Ancak Sovyetlerin ağır bir saldırı gerçekleştirmesi üzerine Basmacı liderler ayrılmak zorunda kaldı, geçici Türkistan hükümeti dağıldı, Enver Paşa şehit oldu. Böylece Basmacılığın birinci devri sona erdi. 1924 yılında başlayan Basmacılığın ikinci devresinde birlikler silah buldukça mücadeleye devam ettiler. Bu mücadeleler de 1935 yılına kadar devam ettiyse de Ruslar kesin olarak harekata son verdi. Harekatın başarıya ulaşamamasının başlıca sebepleri arasında korbaşı denen Türkistanlı liderlerin kendi aralarında düzenli bir birlik kuramamaları, savaşlarda tank, uçak, top ve zehirli gaz gibi silahlar kullanan Ruslara karşı birliklerin makineli tüfeklerinin bile olmayışı ve dışarıdan yardım alamamaları sayılabilir. Bu dönemde Rusya'da çıkan eserler bu konuda genellikle sübjektiftir ve yakın zamana kadar Basmacılık meselesiyle ilgili arşiv belgelerinin yayımlanmasına henüz izin verilmiyordu.
Abdülkadir Konuk, Basmacı Hareketi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1992, cilt: 5, sayfa: 107 - 108