GSYİH’nın Sektörlere Göre Dağılımı 2015 (%)
Tarım ve bağcılık, uygun iklim ve bereketli topraklara sahip olan Macaristan’ın ekonomisinde geleneksel olarak önemli yere sahiptir. Ülke pek çok tarımsal üründe kendi kendine yeterlidir. Tarım ürünleri ihracatında düzenli ve sağlam bir artış görülmekte ve bu ürünlerin ticaretinde fazla verilmektedir. Temel ürünler buğday, mısır, arpa, ayçiçeği tohumu, şeker pancarı ve çeşitli meyve ve sebzelerdir. Hayvancılık ve süt ürünleri üretimi de önemlidir.
Teşviklerin azaltılması, eski Doğu Bloğu ülkeleri pazarlarının daralması, yetersiz sermaye ve eğitime karşın çiftçilerin modern tarım uygulamaları için artan ihtiyaçları Macaristan’ın ekonomik dönüşümünde tarım sektörünün katkısını sınırlamıştır. Sanayi üretiminde 1990’lı yılların başından bu yana gerçekleşen verimlilikteki yoğun artış ve yeni üretim teknikleri tarım sektöründe halen görülmemektedir. Toprak satın alma konusunda yabancıları dışarıda tutmak üzere tasarlanan ve geçiş dönemi boyunca uygulanan kısıtlayıcı yasalar, Macar çiftçilerinin ölçek ekonomilerinden faydalanılabilecek ve gerekli makineler için kredi alımında teminat olarak kullanılabilecek büyüklükte toprak sahibi olmasını sınırlandırmıştır. Tarımsal yatırımlar için finansman olanağı ancak ülkenin 2000 yılında yürürlüğe giren ve 2004 yılında AB’ye girmesi ile hız kazanan özel hükümet programları ile sağlanabilmiştir.
Tarım sektörü, 2004 yılından itibaren Macaristan’ın AB’ye girişi ile gümrüklerdeki korumanın kalkması AB menşeli tarım ürünlerinin ülkeye girişini sağlamış, Ortak Tarım Politikası (OTP) uygulamaları kapsamında ise sektördeki teşvikler yeniden düzenlenmiştir. Ortalama tarımsal verimlilik AB düzeyinin altında olmasına rağmen yüksek verimliliğe sahip, modern teknoloji ve üretim metotları kullanan pek çok Macar işletmesi mevcuttur. Tahıllar, yağlı tohumlar ve büyükbaş hayvan üretimi AB pazarında başarı kazanan ürünler iken, OTP çerçevesinde domuz ve tavuk ürünleri daha önceki teşvik uygulamalarından yoksun kalmıştır.
Macaristan ülke yüzölçümünün %63’üne tekabül eden 5,9 milyon hektar tarımsal araziye sahiptir. Ormanlarda dahil edildiğinde 7,7 milyon hektara yükselen işlenebilir arazinin %75’i özel mülkiyet altındadır. İşlenebilir arazilerin %45’inde şirket ya da kooperatif gibi organizasyonlar tarafın üretim yapılmıştır. Büyük çoğunluğu kiralık olan bu araziler ölçek ekonomilerinden yararlanılabilecek boyutlardadır ( 50 hektar ve üzeri). Tarım ve Kırsal Kalkınma Bakanlığı, tarım arazilerinin yasa dışı satış ve kiralanmasını önlemek amacıyla tüm tarım arazisi sahibi ve kiracıların topraklarının 1 hektardan büyük olmasını mecbur tutan bir yasa çıkarmıştır. Tarım arazilerinin satışındaki ağır kısıtlamaların AB’ye giriş tarihinden itibaren 7 yıl sürecektir. Macaristan tarım arazilerini yabancı şahıs ve şirketlerin satın almasını önlemek amacıyla bu konuda AB ile müzakerelerde bulunmuş ve ayrıcalık sağlamıştır.
Tarım sektörü, ekonomik kriz kadar iklim koşullarındaki olumsuzluklardan da etkilenmekte ve bu nedenle istikrarsız bir seyir izlemektedir.
Macaristan’ın imalat sektörü geçiş sürecinde büyük değişikliğe uğramıştır. Sektör daha önce ucuz enerji ithalatına ve rekabete karşı korunaklı büyük ölçekli, ağır sanayi tesisleri ağırlıklı iken günümüzde ülkeye erken giren yabancı sermaye sayesinde etkin ve modern bir yapıya kavuşmuştur. Elektrikli ve optik cihazlar üretimi toplam üretimde %30’luk payı ile en önemli yere sahip olup istikrarlı şekilde büyümeye devam etmektedir. Bu durumun temel sebebi, telekomünikasyon ve diğer ileri teknoloji ekipmanı gibi yeni alanlarda yatırım yapan yabancı yatırımcıların ülkeyi belirli sektörler için bir merkez haline getirmeleridir. Ulaşım ekipmanı üretimi, otomotiv endüstrisi öncülüğünde, %15 oranındaki payı ile ikinci önemli sektör konumundadır. Diğer önemli sektörler yüksek ihracat düzeyleri ve ülke ekonomisindeki uzun geçmişleri ile önem kazanan ve yeniden yapılanma ve modernizasyon sürecinde olan kimyasallar ve gıda ürünleridir.
Macaristan otomotiv sanayi 1990’lı yıllardan itibaren doğrudan yabancı sermaye yatırımlarını çekme açısından hayati önem taşıyan bir sektör olmuştur. Sektörde Macaristan’daki en önemli yatırımlar; Macaristan General Motors (GM) Opel, Alman Volkswagen Grubu’nun Audi Hungaria ve Japon Suzuki Grubu’nun Magyar Suzuki fabrikaları olmuştur. Macaristan’da otomobil üretiminin başlamasıyla, AB, ABD ve Japon otomobil ve yedek parça üreticileri ile güçlü bağlantılar kurulmuştur. Otomobil ve yedek parça üretiminde adeta bir merkez haline gelen Prag-Bratislava-Gyor üçgeninde varlıklarını devam ettirmek isteyen yabancı firmalarla gelecekte bu eğilimin süreceği öngörülmektedir.
Macaristan inşaat sektörünün GSMH içindeki payı, genelde % 5 civarında gerçekleşmektedir. Bu oran, mevsimsel faktörlere bağlı olarak değişimler yaşanmasına ve özellikle yol yapımı gibi büyük devlet ihalelerinin seviyelerindeki oynamalara rağmen değişmemektedir. Sektörün faaliyetleri, büyük oranda devlet ihalelerine ve politikalarına bağımlılık arz etmektedir. Devletin ipoteğe (Mortgage’e) dayanan borç verme programlarını teşvik etmesi, bastırılmış durumda bulunan gayrimenkul ve yeni ev inşaatlarını harekete geçirmiş ve ev inşaatlarında görülen, adeta patlama şeklindeki artışa neden olmuştur. Bu büyümenin bir nedeni, dünyadaki gelişmeleri pek takip etmeyen Macar müşterilerin, düşük faizli fakat kur riski taşıyan Euro veya İsveç Frank’ı üzerinden borçlanması, diğer önemli nedeni de, Macaristan’ın otoyol inşaat programı olmuştur. Devlet kefaletli yol yapımındaki yavaşlamanın belirgin hale gelmesi ve sert mali tedbirlerin uygulanmaya başlanmasıyla konut pazarının yavaşlaması, Macaristan’ın inşaat sektörünün daralmasına yol açmıştır.
Orta vadede, Macaristan inşaat yatırımlarındaki gelişmeler, büyük oranda kamu altyapı projelerinin AB fonlarıyla gerçekleştirilmesinden kaynaklanacaktır. Macaristan’ın kullanacağı yaklaşık 22.4 milyar Euro tutarındaki AB kaynaklı Yapısal ve Uyum fonunun, önemli oranda altyapı yatırımlarında kullanılması öngörülmekte olup, bunun yanı sıra yeni ev ve eski evlerin restorasyonu alanlarında da pazarın büyümesi beklenmektedir. Bu fonun yaklaşık % 60’ı konut yapımı ile altyapı ve kamu binalarının yeniden inşası için kullanılacaktır.
Sektörde 97 bin adet işletme faaliyet göstermektedir ve bunlar içinde faaliyetlerini durdurmuş olanların oranının önümüzdeki dönemde artması beklenmektedir. Tahminlerine göre faal olmayan firmaların sayısı 15-16 bin civarında olacaktır. Söz konusu firmaların sektörde çok sayıda bulunması da sektörün durgunluğunu pekiştirmektedir. İnşaat sektörü için adeta yedek güç durumunda bekleyen bu firmalar, sektöre yeni firma girmesine ve dolayısıyla sektörün büyümesine engel olmaktadırlar. Son yıllarda en iyi ihtimalle sektörde yerinde sayma veya bina donanım işlerinde %2-3’lük artış beklenebilir. Böylesine küçük oranlı artış ise pek çok üyesi bulunan sektörde olumlu bir değişiklik olarak hissedilmeyecektir.
Pazarda inşaat malzemeleri satan Brico (kapanmıştır), Baumax, Praktiker gibi çok sayıda büyük mağaza bulunmaktadır. Büyük mağazalar, sattıkları ürünleri çok çeşitli ülkelerden ve firmalardan doğrudan ithal etmektedirler. Bazı inşaat firmaları, hem inşaatını üstlendikleri yerin ihtiyaçlarını karşılamak hem de doğrudan satın almak isteyen taşeron veya tüketicilere satmak üzere mal ithal etmektedirler. Bunların kendi depoları ve satış yerleri bulunmaktadır. Bunun yanında, büyük inşaat işleri yapan müteahhitler, sadece kendi ihtiyaçları olanı ithal etmekte, başkalarına satışı düşünmemektedirler. Piyasada bulunan bazı distribütör ve temsilciler de, ithalatta aktif rol oynamaktadırlar. İthalatçılar genelde doğrudan üreticiden mal ithal etmek istemektedirler. Bu yöntemle, aracıya herhangi bir komisyon ödemeden mal bedelini minimuma çekme ve pazarda rekabet edebilme şansına sahip olmaktadırlar.
Macaristan’da yaklaşık 30.000 adet yabancı firma vardır. Ülkede inşaat işiyle uğraşanlar başta İsrail, Almanya, İspanya ve Avusturya firmaları olmak üzere çoğunlukla yabancı kuruluşlardır. Son dönemde kaliteli binaları satın alanlar da yabancılar olmaktadır. İnşaat malzemeleri pazarı da çoğunlukla yabancıların elindedir. Özellikle İsrail firmaları hem kaliteli inşaatı yapan, hem de bu pahalı binaları satın alan grubu teşkil etmektedir. İthalatçılar genelde, imalatçı ile çalışmayı tercih etmektedirler. Çünkü bu kendilerine bir fiyat avantajı getirmektedir. Ülkede ev fiyatları artmıştır. Yenileme firmaları ise çoğunlukla Macar firmalarından oluşmaktadır. İnşaatlarda kullanılan madensel mineraller ve ürünler, daha çok ithal edilmektedir. Pazarda daha çok, düşük ve orta fiyatlı mallara yönelim vardır. Son dönemde, site ve büyük apartman inşaatları gelişmektedir. Son yıllarda turistik amaçlı büyük termal tesislerin yenileme çalışmaları veya yeniden inşaat çalışmaları sıkça görülmektedir.
Ülkede yeni evler çok pahalı olduğu için insanlar yeni ev almaktan çok eski evi tercih etmektedirler. Var olan evlerin bakım ve yenileme çalışmalarında, iç ve dış duvarların ısı yalıtımında AB yardımı vardır. Konut sahibi, belediye ve devlet; evin yenileme bedellerini her biri 1/3 oranında paylaşmaktadırlar. Ev sahibi, bakım ve yenileme bedelinin sadece üçte birini verdiği için, bu konuda yoğun çalışmalar vardır. Macaristan’da insanların % 93’ü kendi evinde oturmaktadır, yani çoğunluk ev sahibidir. Macaristan’da evle ilgili faiz oranları oldukça düşük ve çok uygun oranlardadır. Buna rağmen, ev kredisi alanın çocuk sayısı fazla ise, daha da düşük kredi faizi uygulanmaktadır. Bunun nedeni de Macaristan’da nüfusun azalması ve devletin nüfus artışını teşvik etmesidir. Macarlar için binaların estetik güzelliği çok önemlidir ve mimarlar da, belediye de böyle düşünmektedir. Bu yüzden de yeni bina veya eski bina tamiri için titiz davranılmaktadır. Şehrin genel dokusunun bozulmamasına dikkat edilmektedir.
Pazarda önceliği olan inşaat konuları ise otoyol, çevre, Ar-Ge, sosyal yatırım, enerji tasarrufu ve ısı yalıtımı yatırımları olacaktır. Önümüzdeki dönemde; ileri teknoloji ürünleri ve yenilikçi ev aksesuarları gibi yüksek kaliteli inşaat malzemelerine olan ihtiyacın artması beklenmektedir. Enerjinin ve ısının tasarrufuna ve korunmasına yönelik ve çevreyle dost ürünlere ve işlere olan ihtiyaç artacaktır. AB fonlarının desteğiyle çevre, çöp yakma gibi işlerde gelişme olması beklenmekte ve bu sektörlerde yerel yönetimlerle çalışılması gerekmektedir. AB genel ulaşım planına ulaşılabilmesi için, Macaristan’da daha uzun yıllar kara ve demiryolu harcamalarının da devam etmesi beklenmektedir. AB, karayolu dışındaki alternatif ulaşım/taşıma yollarını da desteklemektedir.
Macaristan’ın turizm gelirlerinin GSYİH’ya oranı % 2,7’dır. Ev ya da oda kiralama şeklindeki resmi olmayan faaliyetler ve sektörün dolaylı etkileri ile bu rakam %9-10’a kadar yükselmektedir.
Macaristan’da faaliyet gösteren konaklama tesisi sayısı 1.893’tür ve bunların 758’i, 46.000 oda kapasitesi ile otel; 836’sı da 15.000 oda kapasitesi ile yatılı evdir. 4 yıldızlı konaklama tesislerinin yatak kapasitesinde yaşanan 6.000 yataklık artış ve diğer kategorideki konaklama tesislerinde küçük düşüş, konaklama tesislerinin yapısında da küçük değişikliğe neden olmuştur. Yukarıda değinilen 2 kategori (otel ve yatılı ev) dışındaki diğer konaklama tesislerinin (turist hostelleri, gençlik hostelleri, tatil evleri, kamp alanları) sayısı 299’dur. Değişik branşlarda faaliyet gösteren konaklama tesislerinde, geçen yıla oranla küçük bir artışla, yaklaşık 26.000 kişi istihdam edilmektedir.
Hükümet ve tur operatörleri birlikte, yüksek gelir seviyesine sahip turistleri ülkeye çekerek turizm gelirlerini arttırmak için, Macaristan’ın Batı Avrupa’ya göre daha ucuz bir alternatif olma imajını değiştirmeye çalışmaktadır. Modern otelleri, gelişmiş konferans salonları ve uygun fiyatları ile Budapeşte uluslararası bir konferans merkezi haline gelmiştir. Turizm tesislerini geliştirmek spa turizmi gibi alternatif alanlara uzmanların dikkatini çekmek hükümetin temel politikalarıdır. Yatırımcılar ülke içinde golf kültürünü yayarak ve golf kurslarını arttırarak yatırımlarını daha karlı hale getirmeye çalışmaktadır. Ayrıca Macaristan’da gerçekleştirilen Formula 1 yarışları ve bir hafta süren açık hava festivali ülkeye turist çeken önemli faaliyetlerdir.
Budapeşte ve çevresi ile Balaton gölü Macaristan’ın önemli turizm merkezleridir. Macaristan’a gelen turistler arasında Alman vatandaşları ilk sırayı almaktadır. Diğer önemli ülkeler Avusturya, İngiltere, İtalya, Çek Cumhuriyeti, ABD, Polonya, Fransa, Romanya ve İspanya’dır. Macarların en çok ziyaret ettikleri ülkeler ise Hırvatistan, Yunanistan, Romanya, İtalya, İngiltere, Avusturya, Fransa, Tunus ve Türkiye’dir.
Bankacılık Macaristan’da 2001 yılında yürürlüğe giren XCIII sayılı Yasa gereği, kambiyo mevzuatı liberalleştirilmiştir. Daha önce çok sıkı kurallara bağlı olan döviz işlemleri, AB mevzuatına uygun bir şekilde sermayenin serbest dolaşımını sağlamıştır.
Macaristan’da faaliyette bulunmak isteyen firmaların, ülkedeki bir bankada hesap açtırmaları gerekmektedir. Firmalar her türlü döviz ve forint hesabı ile ilgili işlemlerini gerçekleştirebilecekleri gibi kar payı transferi yapmak ta serbesttir. Sadece Macar hükümetine yapılması gereken ödemelerin (vergi ödemeleri vb.) ve ilgili kanunda belirtilen bazı uygulamaların forint üzerinden olması gerekmektedir.
Ayrıca, Macaristan Volksbank’da Türkiye Halk Bankası’nın hissesi bulunduğundan, banka bünyesinde oluşturulmuş “Türk Masası”nda Türkiye Halk Bankası'nın temsilcisi olan bir Türk görev yapmaktadır. Macaristan bankacılık sistemi ve Macaristan’da faaliyette bulunan bankalarla ilgili bilgilere Macar Merkez Bankası http://english.mnb.hu/ ve Macaristan Finansal Denetleme Otoritesi http://www.pszaf.hu/en/ web adreslerinden ulaşılabilir.