Niyazî-i Mısrî - Biyografya
08 Şubat, 1618
16 Mart, 1694
Tasavvuf şairi (D. 8 Şubat 1618, Soğanlı köyü / Malatya - Ö. 16 Mart 1694, Limni Adası [şimdi Yunanistan yönetiminde]). Nakşibendi olan Soğancıoğlu Ali Çelebi’nin oğludur. Asıl adı Mehmet’tir. Sonradan Niyazi adını ve Mısır’dan da Mısrî takma adını aldı. Okula Malatya’da başladı. On sekiz yaşında medreseden icazet (diploma) aldı. Önce Malatya’da Halvetî şeyhlerinden Hüseyin Efendi’ye bağlandı, onun gözetiminde halvete (bir hücreye kapanıp zikretmek) girdi. Yirmi bir yaşında Malatya’dan ayrıldı. Diyarbekir (1638), Mardin, Bağdat ve Kerbela’da bulundu. 1642’de Kahire’ye gitti; bir Kadirî şeyhinin hizmetine girdi. Camilerde vaazlar verdi. Camiü’l-Ezher’de öğrenim gördü. Bir gece rüyasında gördüğü Abdûlkadir Geylânî, “Diyar-ı Rum’a git! Sana istediğini öğretecek zat oradadır” emrini verdi. Rüyasını şeyhine anlatınca, şeyhi onu yolcu etti. İstanbul’a giderek bir süre müderrislik (1646) yaptı. Aynı sene yirmi dokuz yaşında İstanbul’da Sokulu Mehmet Paşa Medresesinde halvete çekildi. Tefsir (Kur’an-ı Kerim’i açıklama), hadis, fıkıh (İslâm hukuku) ve tasavvuf konularındaki derin bilgisi ile İstanbul’da zamanın en ileri bilginlerini etrafında topladı.
Halvetiye Tarikatının Sinaniye kolunun kurucusu Elmalılı Sinan Ümmî’ye bağlandı. Onunla birlikte Elmalı’ya gittiler. Dokuz yıl burada kaldı (1655) ve tasavvufta yükselişini tamamladı. Hilafet (vekalet) aldı, irşada (Hak yolunu gösterme) memur edilerek Uşak’a gönderildi. Halvetiliğin Mısriyye kolunu kurarak Bursa, Uşak, Elmalı ve Kütahya’da irşat faaliyetinde bulundu. Bursa’da (1660) kırk yedi yaşında iken Hacı Mustafa Efendi’nin kızıyla (1662) evlendi. Geçimini sağlamak üzere mum yapıp satmaya başladı. Yoksullara, düşkünlere yardım etti. Ali adlı bir oğlu oldu. Veziri-Azam (Başbakan) Fazıl Ahmet Paşa onu Edirne’ye (1666) davet ederek, kendisini bir aydan fazla orada ağırladı.
Niyazî-i Mısrî, Bursa’da, Abdal Çe­lebi adlı bir tüccarın kendisi için yaptırdığı dergâha şeyh oldu (1670) ve oraya yerleşti. Niyazi’yi seven IV. Mehmet, Lehistan seferine katılmasını ve vaazleri ile askerlerin morallerini yükseltmesini istedi. Fakat hitabetteki kudreti, dinleyenlerin iç duyularını sezişi ve onlara o yolda ses­lenişi hayranlarını çoğaltınca, kendisini kıskananlar padişahı etkilediler ve Niyazi, dervişleriyle Bursa’daki dergâhına dönmek zorunda kaldı. Düşmanları bununla yetinmeyerek onu, kimi sözlerinin şeriata aykırı bulunduğu gerekçesiyle (1673) Rodos’a sürdürdüler. Dokuz ay sonra padişahın emriyle serbest bıra­kılarak Bursa’ya döndü. 1674’te Avusturya seferine katılmak üzere iki yüz kadar müridi ile Edirne’ye gitti. Yine hakkında ihbarlar başlayınca (1676) Limni’ye sürüldü. Limni’de 1691’e kadar on beş yıl kaldı. Padişah İkinci Ahmet zamanında Vezir-i Azam (Başbakan) Merzifonlu Hacı Ali Paşa (Çalık Ali Paşa) ta­rafından affedilerek sürgünden döndü. Bursa kadısı ile aralarında bir mesele yüzünden, kadı onu Baltacı Mehmet Paşa’ya şikâyet ederek ikinci defa Limni’ye sürdürdü. Limni’ye gidişinin ikinci ayının sonlarında yetmiş sekiz yaşında vefat etti ve adada toprağa verildi. Türbesi ziyaretgâh oldu.
Türkçe ve Arapça, mensur ve manzum on ciltten fazla eseri bulunan Niyâzî-i Mısrî, daha çok mutasavvıf bir şair olarak tanındı. Aruz ölçüsüyle yazdığı şiirlerinde Nesimî ve Fuzulî’nin, hece ölçüsüyle yazdığı şiirlerinde Yunus Emre’nin etkisinde görüldü. Hafızası güçlü, zekâsı kuvvetli idi. Basılmış Türkçe eserlerinden biri olan Risale-i Haseneyn ölümünden sonra toplattırılmak is­tenildi. Fakat zamanının otoritesi Üçüncü Devre Melâmileri piri Muhammet Nur-ul Arabi sayesinde eserin toplattırılmasından vazgeçildi.
Şu ilahisi çok meşhurdur:
“Kabına sığmayan coşkun iç aleme, akıcı gürlek hitabet gücüne sahip olduğu, vaazlarında kalabalık dinleyiciyi etrafında toplayışı, kendisine haklı bir şöhret sağlıyordu. Dinleyenleri etkisi altında bulunduruyor, şöhreti çevresinden daha ilerilere ve daha uzaklara yayılıyordu.
“Niyazi; zahirî medrese ilminin kendisini tatmin etmediğini ve içinden gelen dürtünün yatışmadığını ve durgunluğa kavuşmadığını anlıyor, başka, bambaşka şeyler arıyordu. İç âleminin kükrediğini, şahlandığını, birlik deryasında kulaçlar attığını seziyordu. (…)
“Sinan Ümmî’ye; neden Bursa’ya gönderilmedi de Uşak’a gönderildi diye sorulunca;
“-Bizler göremezsek sizler görürsünüz. Bizim Mısrî derviş ne Uşak’a ne de Bursa’ya sığar. Calis-i mensab-ı kutb-u kibar ve mürşid-i pür iştihar olsa gerektir; diye cevap veriyor.
“Bu sözleri ile Niyazi’nin zamanının en büyük mürşidi olacağını da haber vermiş oluyor.” (M. Lûtfi Akman)
Divan (ilk basımı: Bulak, 1843. Tam ve Tekmil Niyazi Divanı adıyla son bas. 1974; İbrahim Turdören, Niyazi Divanı’nın Açıklaması, 1966), Risaletü’l-Tevhid (Tevhid Risalesi, düzyazı), Mevaidü’l-İrfan (İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, 1971), Şerh-i Esmai’l-Hüsna (düzyazı), Es’ile Ecvibe-i Mutasavvıfâne (tasavvuf hakkında sorular ve cevapları, düzyazı), Şerh-i Nutk-i Yunus Emre (Yunus Emre’ye ait olduğu şüpheli “Çıktım Erik Dalına Anda Yedim Üzümü” dizesiyle başlayan şathiyyenin şerhi), Risale-i Eşref Saat (kıyamet konusunda), Sûre-i Yûsuf Tefsiri, Ta’hirnâme, Risâle-i Haseneyn, Divân-ı İlâhiyat, Mektubât, Risâle-i Hızriyye, Fatiha Tefsiri, Risâle-i Hilye-i Hazret-i Hüseyn, Sûre-i Nûr Tefsiri, Risale-i Belgrat, Risale-i Vahdet-i Vücud.
KAYNAKÇA: İbrahim Yurtören / Kaybolan Gölgeler: Niyazi Divanı Açıklaması (M. Lûtfi Akman önsözü ile, 1966), Abdülbaki Gölpınarlı / İslâm Ansiklopedisi (c. 9, 1970) - Şarkiyat Mecmuası (c. 7, 1972), Bursalı Mehmed Tahir / Osmanlı Müellifleri I (1972), Nihad Sami Banarlı / Resimli Türk Edebiyatı Tarihi (c. 2, 2. bas. 1976), Mustafa Tatçı / Niyazî-i Mısrî Hayatı Eserleri ve Fikirleri-Bir Risalesinin Tenkitli Metni (1983), İhsan Işık / Yazarlar Sözlüğü (1990, 1998) - Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi (2001, 2004) – Encyclopedia of Turkish Authors (2005) - Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi (2006, gen. 2. bas. 2007) – Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 4, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013), Mustafa Kara / Niyazî-i Mısrî (1994), Abdullah Uçman / Büyük Türk Klâsikleri (c. 6, 2004, s. 66-67).
Devr edip geldin cihâna yine bir devrân ola
Ben gidem bu ten sarayı yıkıla vîrân ola
Cûş edip ummân-ı can cismim gemisin dağıda
Yerler altında tenim toprak ile yeksan ola
Bu vücûdun dağı kalka atıla yünler gibi
Şeş cihâtım açıla bir haddi yok meydân ola
Dört yanımdan nâr u bâd u âb u hâk ede hücum
Benliğim anlar alıp bu varlığım tâlân ola
Dağıla terkîbim otuz iki harf ola tamâm
Nokta-i sırrım kamunun cevherine kân ola
Cümle efkâr-ı havâssım haşr ola bu arsada
Halkalar hep yeniden sankim bahâristân ola
Yevm-i tüblâdır o gün her ma’nî bir suret giyer
Kimi nebât kimi hayvân kimisi inşân ola
Kabrime dostlar gelip fikr edeler ahvâlimi
Her biri bilmekte âciz vâlih ü hayrân ola
Her kim ister bu Niyâzî derdimendi ol zamân
Sözlerini okusun kim sırrına mihmân ola
Esselâ dâr-ı Enelhak'ta bugün Mansûr olup
Cân ü başından geçen berdâr-ı aşka esselâ
ibn-i Edhem gibi tâc ü tahtını terk eyleyen
Soyunub abdal olan hünkâr-ı aşka esselâ
Kendini odlara atan şol Halîlullah gibi
Cân ü dilden bülbül-i gülzâr-ı aşka esselâ
Varlığı dağın delip Şîrîn İline yol eder
Ey Niyâzî söyle ol mi'mâr-ı aşka esselâ
Ey çarh-ı dûn n'ittim sana hiç vermedin râhat bana
Güldürmedin önden sona âh mihnetâ vah mihnetâ
Bendinden âzâd etmedin feryâdıma dâd etmedin
Bir dem beni şâd etmedin âh veyletâ vah veyletâ
Erişmedi dosta elim Rahmân'a varmadı yolum
Çıkmadı başa menzilim âh veyletâ vah veyletâ
Kârım dürür derd ile gam gitmez başımdan hiç elem
Gülden cüdâ bir bülbülüm âh veyletâ vah veyletâ
Mecnûn-veş âh edeyim Ferhâd-veş vah edeyim
Bu virdi her gâh edeyim âh veyletâ vah veyletâ
Varmazsa yolum şeyhime sarmazsa merhem yâreme
Olmazsa çâre derdime âh veyletâ vah veyletâ
Yanar Niyâzî derd ile hiç kimse yok hâlin bile
Nâlân olup girdi yola âh veyletâ vah veyletâ
M. LÛTFİ AKMAN’IN YAZISINDAN
Niyazi sağlığında nerede bulunmuşsa orada hal­kın kendisini aradığını ve peşinden geldiklerini görmek zevkine ermiş, vaizlerinde pek çok dinleyici bulmuştur. Göçtükten sonra da layık olduğu şöhreti muhafaza et­miş ve hatta garp memleketlerinde de aranılır ve so­rulur olmuştur. Şark müsteşriklerinden «Masinyon» ara sıra Limni’ye gidiyor, Niyazi'nin kabrini ziyaret ediyor; kurban kesiyor.
Niyazi'nin intisap silsilesinden Seyyit Yahya Şirvani Halveti tarikatının kurucusu; Sinan Ümmî El­malı Halveti Sinaniye kolunun ve Niyazi de Halveti Mısriyye kolunun kurucusu olmuşlardır. Fakat bu kol­lar devam etmemiştir.
Mısriyye kolu da, Melamet gibi, bir tarikat değil­dir. Yaşama, tatma ve aşk yoludur.
Melamet; tarikatların hiçbir karakterini taşıma­maktadır. Usul ve kuralları da yoktur. İmandan gıda­sını alan gönül nuru ile hakka aşık olmanın zevk ve huzuru içinde bulunma ve yaşama imkânına sahip olabilmektir. Bu inanışlarından dolayı Niyazi'yi en çok okuyan ve anlayanlar Melamiler olmuştur. Muhammet Nur-ul Arabi'nin Halifesi Ali Urfî Efendi;
Mekteb-i İrfana girip
«Yed-ul lahi» gördün ise
Hazret-i Hızrı bulup
sen keştini deldirdin ise
Katl-i gulâm edüp
dıvarm yaptırdın ise
oku Niyazi Divanın
pek asan olur sana
demekle intisabtan sonra Niyazi Divanı sana açık açık aradıklarını haber verir demek istemektedir.
Bazen Niyazi ve bazen da Mısrî takma adıyla divan yazan, tasavvufa ait kıymetli eserleri ve muhtelif makamlarda bestelenmiş ilâhileri ve gazelleri bulu­nan Niyazi'nin divanı; Üçüncü Devre Melamî Piri Mu­hammet Nıur-ul Arabî tarafından takrir suretinde açıklanmıştır. Ali Urfî Efendi tarafından da açıklandığı söylenilmektedir.
Çok kuvvetli ‘Varlık Birliği’ ve ilâhî aşkla mest olduğu görülen büyük mutasavvıf Nizayi için Şakayik-i Numaniye zeyli; «Cezbe-i İlâhiye ile meşhur, îlm-i cifre ait kelimatı vafir, nizam ve ahvali nadir, şarab-ı aşkla mest-i laya'kıl» diyor. (…)
(İbrahim Yurtören, Kaybolan Gölgeler: Niyazi Divanı Açıklaması, 1966)
Yazar: M. LÛTFİ AKMAN