Yatırım ortamının iyileştirilmesi | Kıbrıs Gazetesi Arşiv
Dünyadaki her ülke yabancı sermaye girişine sıcak bakmaktadır. Hiçbir ülke ne kadar güçlü ekonomisi olursa olsun yabancı sermaye girişine engel koymaz.
Yazının başlığı olan “Yatırım Ortamının İyileştirilmesi” sadece yabancı sermaye yatırımını kapsamamaktadır. Yatırım ortamının iyileştirilmesi, yabancı sermaye kadar yerli sermayeyi de ülkede yatırım yapmaya teşvik etmektedir.
KKTC yabancı yatırımcının gelişine rahatlık sağlayan bir alt yapıya sahip değildir. Kıbrıs Türk Ticaret Odası’nın hazırladığı 2015- 2016 Rekabet Edilebilirlik Raporu’na göre KKTC rekabet edilebilirlikte 141 ülke arasında 121’inci sırada bulunmaktadır. Bu durumu yaratan en önemli faktörlerden birisi de yatırım ortamı için gerekli alt yapının yerel ve yabancı yatırımcıları cesaretlendirecek olanakları sunmaya hazır olmamasıdır.
KKTC’nin uluslararası tanınmamışlığının getirdiği dezavantajlara ilave olarak kendimizin içte yarattığı zorluklar, bugünkü duruma gelinmesinin önemli etkenleridirler. Yabancı sermayenin önem verdiği vergi avantajı konusu, uluslararası ilişkiler çerçevesinde Türkiye dışında hiçbir ülke ile “Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması” yapılamaması sonucu ortada yoktur. Bu olmayınca da faaliyetlerini şeffaf olarak ortaya koyan ve vergisini ödeyen kurumlar ülkeye yatırım yapmaktan kaçınmakta, bunun yerine şeffaflıktan uzak ve paranın kaynağını saklamaya gayret eden kişi ve kurumlar ülkeye gelmektedir.
Dikkat edilecek olursa, yabancı sermayenin KKTC’de yöneldiği 2 önemli sektör vardır. Bunlardan birisi inşaat diğeri de casinolardır.
KKTC vergi yasalları ve uygulanan sistem vergisini ödemek isteyen için avantajlı bir sistem değildir. Sistem vergi kaçağına açık bir sistemdir. Ülkenin küçük olması ve kişisel yakınlıklar vergi kaçağını artırsa da verginin nereden alınması gerektiği ile ilgili kesinleşmiş ilkeler olmadığından, vergi ile adalet sağlamak olanağı sınırlıdır.
Vergi dezavantajını bir tarafa bırakırsak ve Kıbrıs Türk Ticaret Odası’nın Rekabet Edilebilirlik Raporu’na dönersek, yabancı ve yerli yatırımcının önündeki engelleri daha iyi anlayabiliriz. Bu konu o kadar önem taşımaktadır ki KKTC ile TC arasında imzalanması beklenen Yapısal Dönüşüm Programı’nda bu konuda rapordan alıntı yapılmakta ve bir eylem planı ile anomalilerin ortadan kaldırılması hedeflenmektedir.
Rekabet Edilebilirlik Raporu’nda dikkat çeken başlıklar şunlardır :
- İşe başlama prosedürlerinde 17 değişik prosedür vardır ve bu prosedürlerin tamamlanması için 25 iş günü harcanmaktadır.
- İzin, Lisans ve Ruhsat işlemlerinde 9 prosedüre 153 gün harcanmaktadır.
- Elektrik bağlama için 9 ayrı prosedür için 45 gün harcanmaktadır.
- Mülkiyet kaydı işlemlerinde 4 prosedürün tamamlanması için 5 gün harcanmaktadır.
- Vergi ödemek için Gelir ve Vergi Dairesi’ne bir kişi veya kurum yılda ortalama 48 kez gitmekte ve 140 saat (17.5 iş günü) harcamaktadır.
- Yurt dışına ihracat yaparken 9 belge hazırlanmakta ve bu belgelerin hazırlanmasına 18 iş günü harcanmaktadır.
- KKTC kredi alma işlemlerinde 121 ülke içerisinde 71’inci sırada bulunmaktadır.
Kıbrıs Türk Ticaret Odası’nın Rekabet Edilebilirlik Raporu’ndaki belli başlı olumsuzluklar yatırım iklimine çok da yardımcı değildir. Ancak, KKTC ile TC arasında imzalanması düşünülen programda getirilmek istenen yöntem de bu konuda “Merkezi bir Bürokrasi” yaratacağından doğru bir uygulama değildir.
KKTC Maliye Bakanlığı koordinasyonunda YAGA’nın bu işlemleri yüklenmesi doğru olmayacaktır inancındayım. Bu gibi yöntemler daha çok eski Sovyet rejiminden çıkan ülkelerde uygulanmaktadır. Her ne kadar KKTC mevcut yapısı ile eski Sovyetler Birliğini andırsa da serbest piyasa ekonomisine geçişte bu doğrultuda hareket etmek yanlış olur.
Dünyada merkezi yatırım ajansı aracılığı ile yatırımları yöneten ülkelere baktığımızda, serbest piyasa kurallarının eksiksiz işlediği ve en büyük yatırımların yapıldığı ülkelerde merkezi bir yatırım ajansının olmadığını görmekteyiz. İngiltere, ABD, Japonya, Kanada, Almanya,, İspanya, Avusturya, Avusturalya gibi gelişmiş ekonomilere sahip ülkelerde merkezi yatırım ajansı yoktur. Merkezi yatırım ajansı daha çok eski doğu bloğu ülkelerinde görülmektedir.
KKTC’de şeffaflık ve açıklık ile yönetilmesi beklenen devlette bir elden yürütülen bürokrasi yaratmak şikayet ettiğimiz mevcut sistemin farklı gelişmesine yol açacaktır. Bu nedenle bakanlıkların bir birleri ile koordine edecekleri ve birbirlerini dolaylı olarak denetleyecekleri bir yapının işlerliği ülkenin mevcut devlet ağırlıklı ekonomiden özel sektör ağırlıklı ekonomiye dönüşünde etkili olacaktır.
Burada söz konusu olan sadece merkezi yatırım ajansı değildir. Yatırım ortamı, mahkemelerin ticari konularda daha çabuk karar alması, tahkim kurulunun kurulup mahkeme dışında ticari anlaşmazlıkların çözülmesi de önemlidir. Mahkemelerin karar verme sürelerinin kısaltılması da mahkemelerin personel olarak güçlenmesine dayalıdır. Bu da devlet kaynaklarının yatırıma olumlu katkı yapacak kurumlara daha fazla yönlendirilmesi ile mümkündür.