Hayat İdlibdekisüreci anlamak
SERTAÇ CANALP KORKMAZ • ORSAM
İdlib’i son dönemde odak noktası haline getiren başlıca neden ise Dera, Humus ve Doğu Guta gibi yerlerde rejim tarafından yürütülen askerî operasyonların bitmiş olması. Türkiye ve ABD’nin geçici kontrolü altındaki bölgeleri de bir kenara koyduğumuzda, Esad’ın Suriye’nin geri kalanında kontrolü sağlaması İdlib’i daha somut bir şekilde gündeme getirdi ve İdlib, Esad’ın güç gösterisi yapacağı son alan haline gelmiş durumda. Bunun en somut göstergesi ise ülkenin doğusundaki ve güneydoğusundaki operasyonlarda yer almış ve savaş tecrübesi yüksek rejim unsurlarının, son aylarda ülkenin batısına kaydırılmasıdır.
NEDEN ODAK NOKTASI OLDU
2016 yılı ise sahada zemin kazanma açısından ciddi kırılmaların yaşandığı bir yıl olarak karşımıza çıktı. 24 Ağustos 2016’da TSK ve TSK tarafından desteklenen ÖSO unsurları Fırat Kalkanı Harekâtı’nı, 6 Kasım 2016’da ise ABD ve ABD tarafından desteklenen PKK’nın Suriye kolu PYD/YPG terör örgütünün çoğunluğunu oluşturduğu SDG, Rakka’yı IŞİD’in elinden kurtarmayı amaçlayan Fırat’ın Gazabı Operasyonu’nu başlattı. Esad’ın Halep’ten sonra ele geçirmeyi planladığı bu hatlarda başlatılan operasyonlar, Suriye ordusunu bahsi geçen bölgelerden uzak tuttu. Bu süreçte, Suriye ordusu ise operasyonlarını Şam’ın kuzey ve güney hattında yer alan Humus ve Dera gibi yerleşim yerlerinde yoğunlaştırdı. Farklı noktalarda süren operasyonların sonucunda İdlib hem muhaliflerin hem de dinî motifli terör örgütlerinin Suriye’deki son kalesi haline geldi.
Rusya’nın sahaya indiği andan itibaren gündemde olan İdlib’e yönelik askerî müdahaleyi, Rusya, İran ve Türkiye arasında yürütülen Astana Görüşmeleri’nin altıncısından çıkan İdlib’in “çatışmasızlık bölgesi” olarak kabul edilmesi engelledi. Çatışmasızlık bölgesindeki ateşkesin teminatı olarak İdlib’de Türkiye 12, Rusya 10 ve İran 7 gözlem noktası kurdu.
REJİM MÜDAHALESİNİN MUHTEMEL SONUÇLARI
Geçtiğimiz hafta Putin’in Suriye özel temsilcisi Alexander Lavrantiev tarafından yapılan açıklamada İdlib’deki mevcut durum için Humus ve Doğu Guta benzetmesinin yapılmış olması endişe verici. Lavrentiev’in söylemiş olduğu bu durum gerçekleştiği takdirde durumları daha da kötüleşen İdlib’deki siviller, bölgeden çıkmanın yollarını arayacaktır. Böyle bir senaryonun gerçekleşmesi durumunda ise sadece sivillerin İdlib’i terk etmesi söz konusu olmayacak; aynı zamanda İdlib sınırları içerisinde bulunan ve farklı terör örgütleri altında savaşan gerek yabancı terörist savaşçılar gerekse yereldeki militanlar, sivillerin kaçışı esnasında kendilerini geniş kalabalıkların arasında gizleyerek Türkiye’ye sızmaya çalışacaktır.
Esad’ın İdlib’e yönelik –Rus Hava Kuvvetleri’nin desteği olmadan– sadece karadan yapacağı bir harekâtın hem İdlib’de yaşayanlar hem de Esad için maliyeti yüksek olacaktır. Çünkü İdlib ve kırsalı Suriye’nin diğer bölgelerinden daha yoğun, yaklaşık 2,5-3 milyon arasında bir sivil nüfusa sahip. Rejimin meskûn mahal tecrübesi, sivil hassasiyeti gözetmeden her yere yıkıp geçerek yürütmek üzerine kurulu olduğu için Esad, ancak Ruslardan destek alarak bu tür operasyon gerçekleştirebilir. Rejimin tek başına gerçekleştireceği bir kara müdahalesinin askeri maliyeti de Esad açısından oldukça yüksek olacaktır. Meskûn mahal operasyonlarının zorluğunu ve maliyetini dikkate alacak olursak Rusların –böyle bir hamle yerine– hava desteği sağlama ihtimali daha ağır basıyor. Kaldı ki İdlib içerisinde sıkışmış, sayıları 70 ila 80 bin arasında bulunan bir savaşçı varlığı söz konusu.
İdlib’i terk edecek sivillerin ve terör örgütü militanlarının güzergahında en başta Türkiye bulunsa da, seçenekleri sadece Türkiye ile sınırlı değil. Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı harekâtlarıyla kontrol altına alınan güvenli bölgelere yönelecek bir sivil hareketliliği hem bu bölgelerdeki asayişi bozacak hem de bu bölgelerin üzerindeki yükü kat be kat artıracaktır. Böyle bir senaryonun gerçekleşmesi durumunda, başta Esad yönetimi olmak üzere Türkiye’nin karşısında bulunan pek çok cephenin söylemi de Türkiye açısından oldukça tehlike yaratacak bir zeminde buluşabilir. O zemin de “Türkiye’nin kontrolü sağlamakta zorlandığı” vurgusu üzerine inşa edilecektir. Bir sonraki hamle de Türkiye’nin Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı harekâtlarıyla kontrol ettiği alandan çıkarılması için Esad’ın yapacağı çağrı olacaktır.
TÜRKİYE-RUSYA İLİŞKİLERİNDE YERİ
İdlib’de yaşanması muhtemel bir kriz, Türkiye’nin Fırat Kalkanı ve Zeytin Dalı harekâtlarıyla elde ettiği yerlere yönelik yeni tehditler doğurabilir. Kaldı ki son zamanlarda buradaki asayişi bozmaya yönelik PYD/YPG saldırılarına da dikkat etmek gerek. Hatırlamak gerekirse İdlib’deki Türk gözlem noktalarının tesis edilmesi amacıyla TSK unsurlarının bölgeye intikal etmesi, Zeytin Dalı Harekâtı’ndan çok daha önce başlamıştı. Bu da Türkiye’nin İdlib’e verdiği önemin anlaşılması açısından oldukça önemli. Ayrıca İdlib’de TSK’nın kurduğu gözlem noktalarına yakın yerlerde rejimin yapmış olduğu bombardıman da Türkiye’yi bir çeşit test etme yöntemi. Sahanın karmaşık yapısı ve aktör çeşitliliği dikkate alındığında, Türkiye’yi daha fazla çatışma ortamına çekmek isteyecek herhangi bir provokasyonun gerçekleşme ihtimalini de gözardı etmemek gerekiyor.