Atasözleri ve Deyimlerimizde Gençlik-Yaşlılık
Tarih: 5.1.2018 15:11:32 / 623okunma / 1yorum
Atalarımız, "Dünya al kınalı bir gelindir, ne kadar kocansa da ondan gönül geçmez." demişler, dünyadan gitmeyi kimsenin istemediğini ve yaşamanın güzel olduğunu belirtmişler. Neler neler söylemişler, dinleyenlere, alanlara şöyle öğüt vermişler:
-Gençliğin kıymeti bilinse, kocalıkta şikâyet az olur: İnsanlar gençliğin kıymetini bilemedikleri için yaşlılıkta şikâyet ederler.
-Gençliğin kıymeti ihtiyarlıkta bilinir: Gençliğin insan ömrünün en güzel yılları olduğunu, insan ancak yaşlanınca anlar.
-Gençliğine güvenme, ölenler hep ihtiyarlar mı? Ölümün hangi yaşta olduğu bilinmez, gencim diye güvenmemek gerekir. Bunu belirten bir başka Sivas halk sözü: "Kütükler üzerinde, nice ince çırpılar kırılır."
-Gençlik bahara, ihtiyarlık kışa benzer.
-Gençlik güneşin doğuşu, ihtiyarlık batışıdır.
-Gençlik goncaya, ihtiyarlık suyu çekilmiş değirmene benzer: Gençlik tazelik ve gelecek için umuttur. Yaşlılıkta ise insan çalışmayan bir değirmen gibi âtıl (boş, işsiz) durur.
-Gençlik kuş idi uçtu tutamadım, ihtiyarlık samur kürk kimseye satamadım: İnsan gençliğini devam ettiremez ama, çalışıp istediklerini gerçekleştirebilir, yaşlılık değerli olsa bile, bundan kurtulmak mümkün değildir. Benzer biz sözümüz:
-Gençlik kuş idi, uçtu tutamadım, ihtiyarlık tuz yükü, kimseye satamadım. (Tuz yükü, çok ağır olduğundan kimse taşımak istemez).
-Gençlik otuz yaşından sonra akşam güneşi gibidir, insanın alnından öper gider: Gençlik o kadar kısadır ki, akşam güneşi gibi hemen batar, kaybolur. Ufuktaki güneş eğilmeye görsün batışı çabuk olur!
-Gençlik sel, ihtiyarlık durgun sudur: Gençlik çabuk geçer, ihtiyarlık kalır.
-Gençlik uçar kuştur, ihtiyarlık nâçar (çâresiz) iştir: İnsan gençliğini devam ettiremez ama, çalışıp istediklerini gerçekleştirebilir, yaşlılıkta ise güçsüz olduğu için istediklerini yapabilme konusunda çâresizdir.
Yine yaşlılıkta el gözlemek çok zordur. Bakılan, sevilen "sahipli ihtiyarlar" için Sivas´ta "padişahın tahtında" olduğu benzetmesi yapılır. Evin ağ (ak) saçlısı olan büyükbabalar/dedeler ve büyükanneler/nineler için söylenen; "Büyük; (dedeler, büyükanneler) evin nimeti (bereketi), küçük; (çocuklar, evlat) evin ziyneti", çok yerinde söylenmiş bir atasözümüzdür ki veciz olarak şöyledir: "Büyük; evin nimeti, küçük; evin ziyneti."
-Gençlikte kazanıp, ihtiyarlıkta yemeli: Gençliğinde çalışıp kazanan, yaşlılıkta sıkıntı çekmez.
-Gençlikte ölüm, kocalıkta yoksulluk /ihtiyarlık güç: Genç ölümü zor olduğu gibi, yaşlılıkta da yoksulluk çok zordur.
-Gençlikte taş taşı, kocalıkta ye aşı: Gençlikte zahmet çekip kazanan, yaşlılıkta rahat eder.Bu anlamda şu sözümüz de vardır: Gençlikte para kazan, kocalıkta kur kazan.
-Gençlikten kocalığa/ihtiyarlığa pay/yer bırakmalı: İnsan yaşlılığı düşünerek, gençliğin kıymetini bilmeli, iyi ve sağlıklı yaşamalıdır.
-Gönlü geçenin ömrü geçer: Gönlü ile hayata bağlı olmayan kimse hayattan bir şey anlamaz. İnsanı hayata bağlayan şey gönlün genç olmasıdır.
-Gönül farımaz/kocamaz/yorulmaz: Beden yaşlansa da gönül hep genç kalır. Karasarlı Âşık Seyit Yalçın (1908-1994) şöyle söylemiş: Gönül ne gezersin toyda düğünde/Yorulmaz yolcusun menzil önünde"
-İhtiyarlar sıra sıra, gençler ara ara ile ölür: Ecel, yaşı ilerlemiş olanlara daha yakın olduğundan yaşlılardan ölenlerin sayısı gençlere göre daha fazladır.
-İhtiyarlık akşam güneşine benzer: Yaşı ilerledikçe ölüm yaklaşır.
-İhtiyarlık altın top olsa, alıp başına koyma: Yaşlananlara daha fazla hürmet edilmesi değerlerinin bilinmesine rağmen, yaşlılık iyi bir şey değildir. İnsan güçten kuvvetten düşer.
-İhtiyarlık insanı her şeyden (gönlünü) geçirir.
-İhtiyarlık kapıya konacak şey değil, ama geliyor: Yaşlılık iyi değildir ve sağlıklı yaşlanmak gerekir. İnsanlar yaşadıkça bundan da kaçamaz.
-İhtiyarlık pirlik, bir mudara dirlik: Yaşlılık insanın sağlığını, yaşam kalitesini, düzenini bozar.(Pir: Yaşlı. Mudara: Eğreti, zayıf, güçsüz, iyi olmayan) Benzeri bir söz:
-İhtiyarlık pirlik, ne kötü dirlik: Yaşlanıp, sağlığı bozulan kimsede rahat ve huzur olmaz.
-İhtiyarlıkta yoksulluk güçtür: Yaşı ilerleyen kimsenin, maddî bakımdan sıkıntı içinde olması çok daha zordur, çünkü çaresizdir.
-İhtiyarı yiğit eden elbisedir.
-Sarık dolanana kadar yaşlılık gelir: Gençlik çabuk geçer, değeri bilinmelidir.
-Yaşlılık; torun tahtı: Torunlar yaşlılıkta insanın mertebesini ve sevincini artırır.
-Yedisinde kâmil kâmil / Yetmişinde câhil câhil.
-Yedisinde ne ise yetmişinde odur.
-Ömür der, “ bin yaşadım”, gönül der, “şimdi geldim”: İnsan ne kadar yaşarsa yaşasın, ölümü kendisinden uzak görür. Bu konuda Sivas´ta da bilinen bir manimiz şöyledir:
Dünyaya yayah geldim
Ömür der yüz yıl oldu
Gönül der bayah geldim (Bayah; az önce)
Uzun ömür süren birinin ölüm karşısında şöyle söylediği de anlatılır:
Bu dünyada yaşadım yedi yüz sene yaş
Hiç olmadım tıraş (Veya. oğlum öldü ham tıraş)
Böyle ( ölüm) olduğunu bilseydim
Koymazdım taş üstüne taş
Hayatın zorluğu, meşakkati için de umur görmüş büyükanneler şöyle demekten de kendilerini alamazlar:
Şu dağlar yokuş imiş
İnmesi ne hoş imiş
Ölçtüm biçtim dünyayı
Meğer hepsi boş imiş
 Sivas ´ta kilerlerin, mutfakların vaz geçilmezleri olan; peynir, yağ ve bulgur için de evin ağ (ak) saçlısı tabiri kullanılırdı. Bunlar da ailenin büyükleri gibi, evin olmazsa olmazlarıydı!.
Anahtar Kelimeler: Atasözleri, Deyimlerimizde, Gençlik, Yaşlılık
H.Suna Akkaya Ertekin
Müjgan Hanım Sivasın anası, bilge bir hanımdır yıllarca eczanesinde derman satmış dertliye derman olmuştur Sivas tabiriyle ölene tabut doğana beşik olmuş.her zamanki gibi şahane bir yazı tebrik ederim.