Mustafa Yılmaz/Bir filmin çağrıştırdıkları: Eine Frau in Berlin
2008 tarihli filmin adı Anonyma – Eine Frau in Berlin. Türkçesi Berlin’de Bir Kadın. İlk kez 1954′te yayımlanan aynı adlı anonim kitaptan uyarlanmış. Yazarın gerçek kimliği, ölümünden sonra bir gazeteci tarafından ortaya çıkarılmış. Marta Hillers. Kitap Türkçe’de de var. 2008′de Nilgün Ersoy çevirisiyle Erko Yayıncılık tarafından basılmış. Bir günlük biçiminde kaleme alınan, hatta ilk basan yayınevinin iddiasına göre tümüyle gerçek bir günlüğe dayanan Eine Frau in Berlin 20 Nisan – 22 Haziran 1945 tarihleri arasında Berlin’de bulunan yazarın ve çevresindeki Alman kadınların başına gelenleri konu ediyor. Yumuşatmadan söylemek gerekirse, bu kadınlar şehri ele geçiren Kızıl Ordu askerlerinin toplu tecavüzüne uğruyor. Üstelik defalarca. Kitap ve film bunun üzerine.
Burada Kızıl Ordu askerleri işgal ettikleri bölgelerde kadınlara tecavüz etmiş mi etmemiş mi gibisinden bir tartışmaya girmeyeceğim. Merak edenler, pek çok yazılı kaynağı okumanın yanı sıra, Youtube üzerinden erişilebilen, bizzat kurbanların ağzından detaylı anlatımlarını içeren İngilizce belgeselleri izleyerek olayın gerçekliği ve boyutu hakkında kendince bir fikir edinebilir. Ben sadece filmin tetiklediği birkaç isim, olay, kitap, alıntı ve soruyu bir yazı biçiminde bir araya getirmek istiyorum. Yazı bu gelişigüzel çağrışımlar üzerine.
Bunlardan ilki bir isim. Lev Kopelev. 1912 doğumlu, Rus. Sırasıyla germanist (Alman dili ve edebiyatı uzmanı), öğretim görevlisi, redaktör, muhalif, yazar ve insan hakları savunucusu. Kopelev 1941′de gönüllü olarak Kızıl Ordu’ya yazılmış. Almancaya olan hakimiyetinden ötürü cephede çevirmen ve propagandacı olarak görev yapmış. 1945′te Doğu Prusya Taarruzu sırasında Kızıl Ordu askerlerinin sivil Alman nüfusa kötü muamele etmesine sert tepki göstermiş. Durumu üslerine rapor edip gereğinin yapılacağını umarken tutuklanmış. Burjuva hümanizmi ve düşmana acıma suçlamasıyla yargılanmış, hüküm giymiş. 1954′te serbest kalana dek dokuz yılını gulaglarda geçirmiş. Aleksandr Soljenitsin’le kamplarda tanışmış. 1956′da itibarı iade edilmiş. Soljenitsin’in İlk Çember (V kruge pervom) kitabındaki Lev Rubin karakterinin prototipinin Lev Kopelev olduğu söylenir.
Lev Kopelev’in bir özelliği de Nâzım Hikmet’in dostu olması. Kopelev karısıyla birlikte yazdığı Moskova’da Yaşadık (My jili v Moskve) adlı anı kitabında Nâzım’la ilgili çok enteresan izlenimler aktarır. Bunlar genellikle pozitif izlenimlerdir. Ayrıca yirminci kongreden sonra pek çok aydın gibi Nâzım Hikmet’in de düştüğü ideolojik bunalıma ve Sovyet toplumu ile olan doku uyuşmazlıklarına dair değerli ipuçları sunar. Kitap Türkçe’de yok ama Kopelev’in Çok uyumlu güzel bir insandı başlığıyla çevrilen bir yazısı Adam Sanat dergisinin Ocak 2003 sayısında yayımlanmış.
Grossman’ı konumuza bağlayan şey cephede tuttuğu bazı notlar. Bu notların bir kısmı Rusçada ilk kez 1989 yılında Savaş Yılları (Godı voynı) adlı derlemenin içinde yayımlanmış. Notlar ikinci kez 2007′de ve bu sefer İngilizcede A Writer at War: A Soviet Journalist with the Red Army, 1941-1945 (Savaşta Bir Yazar: Kızıl Ordu’yla beraber bir Sovyet gazeteci, 1941-1945) adıyla okurla buluşmuş. Yayının editörü İngiliz tarihçi Antony Beevor. Konunun meraklıları Beevor’ın adını Berlin: The Downfall, 1945 (Berlin’in Düşüşü) kitabından hatırlayacaktır. Grossman’ın notlarını ilginç kılan, Rusça ve İngilizce baskı arasındaki farklar. Bir Rus tarihçinin fark ettiği üzere, İngilizce baskı Rusça baskıya göre daha tam. Başka bir deyişle notların 1989 baskısında ciddi eksiklikler var. Hadi baklayı ağzımızdan çıkaralım, notlar SSCB’de sansürlenerek yayınlamış. Tahmin edileceği üzere, makaslanan yerlerin çoğu Berlin ve Alman kadınlarının başlarına gelenlerle ilgili.
Elbette ki bu notların içeriğinin Grossman’ın romanlarına yansıması beklenemez. Muhtemelen bir gün yayınlanabileceklerini bile düşündüğünü sanmıyorum. Zira Lev Kopelev örneğinden de kolayca anlaşılacağı üzere, gördüğü, şahit olduğu şeylerden ulu orta bahsetmenin Sovyet toplumundaki bedeli çok ağır olabiliyordu. Şövalyece bir saflığa sahip olan Kopelev’in gösterdiği cesaret ve arzuya sahip olmadığı için Grossman’a yüklenmenin de pek bir anlamı yok bence. Ağızdan çıkan (bazen de çıkmayan) tek bir kelimenin bile insanın ve sevdiklerinin hayatını sonsuza dek değiştirebileceği bir ateş çemberinin içinden sıyrılıp gelen bu insanları yargılamadan önce kırk bir kere yutkunmakta fayda var. Ama bu, Grossman gibi Sovyet yazarlarını okurken söylediği kadar, söylemediği veya söyleyemediği şeyler de olduğunu, hatta çoğu zaman ikincilerin birincilere ağır bastığını akılda tutmaya engel değil.
Svetlana Aleksiyeviç’in U voynı ne jenskoye litso kitabı Rusçada ilk kez 1985 yılında yayımlanmış. Kitap İkinci Dünya Savaşı’na katılmış Sovyet kadınlarıyla yapılan röportajlardan oluşuyor. İlk İngilizce çevirisi 1988 tarihli. Moskova’da meşhur Progress Publishers tarafından basılmış. Evrensel’in 2002 tarihli ilk Türkçe baskıya temel aldığı baskı işte bu 1988 tarihli İngilizce baskı. Kitabın Türkçe ikinci baskısı ise 2008 tarihli. Türkçe çevirinin hikayesi burada bitiyor. Ancak Rusça orijinalininki öyle değil.
Aleksiyeviç’in Sovyet dönemi baskılarında sansüre uğrayan, sonraki baskılarda yerine koyduğu kısımlara bir örnek vermeden geçmeyelim. Çünkü bu örnek sansürün politik olmayan güdülerine de ışık tutar nitelikte:
Konumuza bağlantıyı unutmayalım. Tahmin edilebileceği üzere Svetlana Aleksiyeviç’in kitabında Kızıl Ordu askerlerinin 1945′te Berlin ve diğer Alman şehirlerinde giriştikleri toplu tecavüz olaylarına dair, üstelik bu kez içerden tanıklıklar da var. Bu tanıklıklar da tıpkı yukarıdaki gibi kitabın yeni baskılarında ilk kez okurların dikkatine sunuluyor.
Toparlayalım. Önümüzde ilk kez 1983-1985 döneminde Moskova’da yayınlanmış, ama yazarının deyimiyle sansür tarafından iğdiş edilmiş bir kitap var. Kitap yine Moskova’da İngilizce olarak yayınlanmış. Gorbaçov, Perestroyka ve Glasnost derken Sosyalist blok çökmüş, ardından Sovyetler Birliği dağılmış. Aradan on yıl geçmiş. Türkiye’de bir yayınevi 1988 tarihli İngilizce baskıyı temel alarak nispeten farklı bir ad tercihiyle kitabı Türkçe’de yayınlamış. Bu sırada kitabın yazarı, kısmen Irak ve Çeçenistan savaşlarının etkisi altında kadın ve savaş konusuna duyulan ilginin artması sonucu yeni bir baskı hazırlama ihtiyacı duymuş. 1980′lerde sansürün baskısıyla vazgeçmek zorunda kaldığı ama kitaba apayrı bir ruh ve çehre kazandıran parçaları yeniden kitaba dahil etmiş. Sansürlü baskı temel alınarak yapılan çeviriyle, orijinal dildeki genişletilmiş sansürsüz baskı hemen hemen aynı dönemde Rusya’da ve Türkiye’de okur karşısına çıkmış. Orijinal dildeki sansürsüz metin 2004, 2006 ve 2008′de üç baskı yaparken, sansürlü metin temel alınarak yapılan çeviri 2002 ve 2008′de iki baskı yapmış.
Durup düşünelim. Bu kabul edilebilir bir yayın süreci midir? Yayıncı olsanız çeviri için, yazarı hala hayatta olan, prangalarından kurtulmuş halde gelişip serpilen güncel, orijinal bir metni mi tercih edersiniz, yoksa dönemin politik atmosferi içinde ağır sansür mekanizmalarıyla preslenmiş, artık köhne denilebilecek iğdiş halini mi?
Kapanışı yukarıda andığım Yuri Bondarev’le yapayım. Bondarev’in Türkçe’de yayımlanmış dört kitabı var. Bunlardan en bilineni Sıcak Kar (Goryaçiy sneg). Doksanların sonunda kendisini devrimci olarak adlandıran yaşça benden epey büyük birisiyle tanışmıştım. Edebiyat üzerine sohbet etme imkanımız olmuştu. Bondarev’in adını ilk kez bu şahıstan duymuştum. Dediğine göre, seksen darbesinde gözaltına alındığında ve ardından gelen hapishane sürecinde direnişini, hayata tutunuşunu o günlerde okuduğu Bondarev’in Sıcak Kar romanına borçluydu. Neymiş acaba diyerek kitabı bir an evvel sahaflardan edindiğimi hatırlıyorum. Roman Stalingrad üzerineydi. Ardından Bondarev’in bir başka kitabını, yukarıda da andığım Kıyı‘yı satın almıştım. Okuyalı on yıldan fazla oldu. Sadece konusu aklımda kalmış. Bir Kızıl Ordu topçusu ile bir Alman kızın aşkı. Eine Frau in Berlin‘i izledikten sonra kitabı yeniden hatırladım. Tekrar bakmak istedim. Orijinali internette mevcuttu. Metnin içinde Rusça “tecavüz” kelimesini aratınca karşıma şöyle bir pasaj çıktı. Aktarmazsam yazı eksik kalır. Kitabın kahramanı, otobiyografik çizgilere sahip olduğu bariz olan eski topçu subayı yazar Nikitin, savaşın bitişinden epey sonra bir ortamda karşı karşıya geldiği bir Almanla tartışıyor:
Devrim ve Sosyalizm Sorunları, Duyurular, Faşizm, Kitap Tanıtım, Konuk Yazılar, Mustafa Yılmaz Yazıları, Savaş, Sinema
1 Sabri Gürses 3 Mayıs 13 / 4pm
İlgi çekici bir yazar, hassas bir konuyu saçma bir şekilde yazmış. Sovyet askerlerinin Almanya’ya girdikten sonra oradakilere saldırmalarının şaşırtıcı ya da irkiltici bir yanı yok; asıl irkiltici olan şey buna yol açan Nazi faşizmi ve saldırganlığıdır. Bu temel gerçekten uzaklaşmalar bizi aklı ve tarihi metinselleştirmeye sürükler. En azından, böyle bir yazıda, önce Nazi işgalinin yıkımlarını hatırlatmak, sonra onun sonucunda ortaya çıkan yıkımları dile getirmek gerekir. Yeni kuşakların Nazi faşizmini ciddi şekilde tanıdığını varsaymak, Hollywood’a fazla güvenmek olur.
Tecavüz konusuna gelince: Yazar – belki Grossman’ın sözkonusu kitabını okumayıp “bir Rus tarihçiden” aktardığı için olabilir – Sovyet askerlerinin sadece Alman kadınlara tecavüz ettiği, bunun sansür edildiğini savlarken bir hata yapıyor, Sovyet askerleri Sovyet partizan kadınlara da tecavüz ediyorlar. Bütün savaşlarda yaşanan her tür rezalet var ve bu savaşın baş sorumlusu Nazi faşizmi.
Bir şey daha. Sovyetlerden yapılan çevirilerde sansür yapılmış mıdır? Ya da o dönemin kitaplarında sansür yapılmış mıdır? Olabilir, şaşıracak bir şey yok, ideoloji sansür demektir zaten, bir alan çizer, geri kalanı dışlar. Burada önemli olan o yayınlarda ve çevirilerinde yazılabilmiş olandır. Örneğin Aleksandr Bek’in “Moskova Önlerinde” adlı kitabı bir komutanın bir askerini korkaklık gösterdiği için vurma kararını verme süreciyle başlıyor. Tecavüz kadar ağır bir şey, bir emri yerine getirmeyen bir insanın öldürülmesi sözkonusu ve bu hiç sansür görmeden, savunulabilir bir insanlık durumu olarak yayınlanıyor, çevriliyor. İdeoloji itaatsizlik sonucu öldürülmeyi savunulabilir bir argüman olarak görüyorsa, burada tecavüzü anlatması ya da anlatmaması ikincil bir dehşet unsurudur. O yüzden, kanımca, tarihsel metinlere, neyi sansürlediler gözünden çok neyi açık seçik yazabildiler diye bakmak gerekir, bu daha verimli olur. Bazen burnumuzun dibinde duran bir direği görmeyip uzaklardaki birine el sallarız ve direğe toslarız: direğe toslamamızın nedeni uzaklarda gözden kaybolan biri değildir.
Not: Beevor’ın derlemesi için iyi bir derleme denebilir, ama “daha tam” denemez, Rusça metinlerden editörün seçimine göre yapılmış alıntılardan oluşuyor, “Godi Voyni” toplamının belli bir yüzdesi var içinde.
2 Şahin Ağan 9 Ekim 15 / 12pm
TARİHTEN 4000 YIL ÖNCE DE İSTİLA KUVVETLERİ İŞGAL ETTİKLERİ YERLERDEKİ KADINLARA TECAVÜZ EDİYORDU. SONUÇ: İNSANLIK 4000 YILDAQ BİR ADIM İLERİ GİTMEMİŞ
3 ogürsel 9 Ekim 15 / 11pm
Bu yazıyı bu vesile ilk kez okudum. Ne acı.
Şu anda egemen sosyalist-faşist zihniyet hala önem ve önemsizler sırasını bilmiyor!
Ne arkaik ve “dinsel” koşullanmışlıklar içinde yaşıyor… Adına da “sosyalizm” diyor…Yüzleşmeden yaşıyor ve “sosyalistler” olarak halktan alamadığı destek ile ağlıyor, layığını aldığını inkâr ediyor! Sıkılmadan da halkı suçluyor! “Bana sizi katletme ve tecavüz etme iktidarını vermediğiniz için cahil ve aptalsınız!”
Bu mevzu daha önce konuşuldu. Ahmet’ler de yanıt yazdı!
bence durum şu…………..
Birinci tespit, savaş insanı, insanlıktan çıkartır.
ikincisi, 1940’ların SSCB askerleri örneğin bilinen türk vd. milliyetçi, köylü askerinden farklı olmadığı,
üçüncüsü, bu olgunun, SSCB hayranı solcuların tecavüz ve Stalin cinayetlerini inkar olgusu ile aynı zamanda yabancılaşmış sol-sosyalist iktidar tutkusu ile benzer kötülüklere hazır olduğu,
dördüncüsü 19. yy sosyalizminin ahlaki olarak da iflas etmiş bulunduğu
beşincisi, SSCB ve Stalin sosyal faşizmi ve insanlık dışılığının geçen her zamanda yeni foyasının ortaya çıkacağı, tanınacağı!