“Şişman Olduğun İçin” ve Doktorlarımın Söylediği Diğer Yalanlar* – ezgi epifani
*Martina Donkers’ın 7 Mart 2017 tarihli ve https://theestablishment.co/just-lose-weight-and-other-lies-my-doctors-told-me-16e71dddb836?ncid=fcbklnkushpmg00000046 linkli yazısını çevirdim.
Önyargılı kilo verdirme reçeteleri hastalara ciddi şekilde zarar verebilir.
18 yaşına geldiğimde dizlerim ağrıyordu. Neden olduğunu bilmiyordum, çok da canım yanmıyordu ama çoğu zaman ağrım vardı. Sürüsüyle dans dersi alan ve netbol oynayan biri olarak bu durum sinir bozucuydu ama üzerine fazla kafa yormuyordum. Ne de olsa diz ağrısı ailemde olan bir şeydi.
Ancak 20 yaşına geldiğimde, acı oldukça sinir bozucu olmaya başladı. Bu konuda ilk kez bir doktora görünmeye karar verdim.
Doktorum gri saçları kısacık kesilmiş enerjik bir kadındı, bana kısacık bir bakış attı ve dizimdeki ağrının nedeninin, şişman olmamdan kaynaklanan erken başlangıçlı kireçlenme olduğunu söyledi. Kan testlerimde eklem iltihabı negatif çıktı ama ona göre bunun bir önemi yoktu. Acımın daha da artmasını engelleyecek tek şey kilo vermemdi. Şişman büyümüş herkes gibi bıkkın bir iç çekişle kaderimi kabullendim. 20 yaşında kireçlenmem vardı.
22’me geldiğimde işler daha da kötüydü. Sokakta yürüme gibi zararsız aktiviteler yaparken bile, dizlerimdeki ağrı birden bire kör edici bir acıyla yere yığılmama sebep olmaya başladı. Tekrar doktora gittim, bu sefer farklı birine çünkü öğrenci kliniğinde kim müsait ise ona görünüyordum. Bana daha önceki sağlık durumumu sordu. Ona kireçlenmemin şişmanlığımdan kaynaklandığını söyledim. Bana kuşkulu bir şekilde bakarak “Öyle bir şey yok.” dedi. Kimse 20’lerinde şişman diye kireçlenme geçirmez diye açıkladı.
Bunun yerine dizlerimin tam olarak neden birdenbire çöktüğünü anlamamız gerektiğine karar verdi. Beni MRI’a yolladı ve uzman bir cerraha danıştım. “Patellae chondromalacia” dedi cerrah. Diz kapaklarımdaki sert parçaların belirtisi olan taramamdaki gölgeleri gösterdi. Büyük ihtimal ırsiydi, kilom yüzünden şiddetlenmişti. “Tamam” dedim, “Peki bu konuda ne yapabilirim?”
“Acıyla idare etmeyi öğrenmelisin. Ve acı dayanılamaz hale geldiğinde dizlerini değiştirmen gerekecek. Bu da muhtemelen 30’undan önce olacak.”
Bıkkın bir şekilde teşhisimi kabullendim. Durumumu ağırlaştıran yogaya ve dansa veda ettim, iki yeni dizin kaç paraya mal olacağını ve koltuk değnekleri ile nasıl hareket edeceğimi düşünmeye başladım. 30’uma daha 8 sene vardı ve bu biraz ölüm fermanı gibi geliyordu.
24 yaşındayken, yeni ev arkadaşım oturduğumuz yerdeki spor salonuna yazılmaya karar verdi, bir iyimserlik anında ben de onunla gitmeye karar verdim. Bu spor salonu yeni gelenlere özel bir eğitmenle kısa bir ücretsiz seans veriyordu. “Sizi Hao’ya veriyorum” dedi resepsiyonist. “Hao’nun fizyo geçmişi var, sakatlıklarla arası iyidir.”
Hao oldukça uzun ve iri yapılıydı ve başta anlaması zor yoğun bir Çin aksanı olduğu için gözüm korkmuştu. “Burda bir sakatlığın olduğu yazıyor. Nedir?” diye sordu.
“İki dizimde de patellae chondromalacia var.” dedim. Sözümü bölerek “Ha o mu? Ben onu düzeltebilirim.” dedi.
Hao bana durumumun spordan kaynaklanan oldukça standart bir sakatlık olduğunu ve egzersizi başarılı bir şekilde kullanarak sakatlığımı tedavi edebileceğini açıkladı. Hiçbir doktorum bana bundan bahsetmemişti. Kendimi büyük ihtimal gençken yaptığım tüm o dans ve netbol hareketlerinden sonra sakatlamıştım ve ailemdeki riskli diz genetiği de durumumu ağırlaştırmış olabilirdi. Normalde erkenden fark edilip tedavi edilirmiş, dizlerin çökme noktasına kadar gelmesi çok nadirmiş ancak tedavi edilmeyen ciddi vakalarda bu olabilirmiş. “Benimle 10 seans çalış” dedi Hao, “Bir fark görmezsen paranı geri vereceğim.”
Gerçekten de 10 seans sonra kayda değer bir fark hissettim. 6 ay sonra, tam 6 yıl boyunca başımın belası olan acı tamamen geçip gitmişti.
Beni muayene eden doktorlar sakatlığımın spordan kaynaklanmış olabileceğini göz önünde bulundursalardı, çok daha az acı çekerdim diye düşünmekten alıkoyamıyorum kendimi. Ve bunu göz önünde bulundurmamalarının kilomla bir alakası olup olmadığını merak ediyorum.
Doktorlar bana baktıklarında dans eden, bisiklet süren ve spor yapan bir kız görmediler. Şişman bir kız gördüler ve tanılarını da şişmanlığa dair tektipleştirmeler üzerinden koydular. Şu an 29 yaşındayım ve dizlerim artık acımıyor. Yeni dizlere ihtiyacım yok ama doktorlarımın şişmanlığa dair önyargılı fikirlerini dinleseydim ihtiyacım olabilirdi.
Bu hikaye maalesef münferit olmaktan uzak.
Araştırmalara göre doktorlar, vücut kütle indeksi (VKİ) yüksek olan hastalara daha az saygı gösteriyorlar.¹ Bu durum da söz konusu hastaların aldığı bakımın kalitesini düşürebiliyor.² Bir çalışmaya göre:
“Çoğu sağlık hizmeti görevlisinin, obezitesi olan insanlara karşı katı ve olumsuz tektipleştirici tutumları var. Bu tutumların; insanları algılayışımızı, yargılarımızı, başkalarına davranışlarımızı ve karar alma süreçlerimizi etkilediğine dair dikkate değer kanıtlar var. Bu tutumlar görevlilerin sundukları bakımı etkileyebilir.”
Rahatsız edici bir şey var ki o da, doktorların şişman hastalarına yönelik çoğu fikri tıbbi gerçeklere bile dayanmıyor. Nitekim, kilo verme ve sağlık çevresindeki bilimin tam olarak oturmuş olmadığı çok sık unutuluyor.
Fazla kilo daha kısa bir hayat yaşamanıza mı neden oluyor? Belki evet belki hayır. VKİ kategorisinde yapılan sayısız çalışmaya göre, fazla kilolu insanların normal kilodaki insanlara göre, tüm nedenlere bağlı ölüm oranlarının daha düşük olduğu bulundu.³
Bazı araştırmacılar, devamlı kilo verip almanın ve tehlikeli kilo verme haplarının doğurduğu risklerin; normal kilolu, şişman ve obez hatta oldukça obez insanların hepsinde aynı ölüm oranlarını bulmamıza sebep olacağını düşünüyor.¹¹
Obez insanlar için artan risk küçük olmakla beraber¹², “30’unu görmeden öleceksin”¹³ saçmalığı genelde kilo verdirme ameliyatlarını pazarlayanlar tarafından yayılıyor.
Peki ya ciddi hastalıklar? Fazla kilolu olmak ve bazı hastalıklar arasında kesinlikle bir ilişki var ancak birden fazla çalışma kilonun aslında, sebepten ziyade bir semptom olabileceğini ileri sürüyor.²¹
Bir de fazla dokunun vücudu “zorladığı” düşüncesi var. Saygın obezite araştırmacısı Dr. Paul Ernsberger şöyle diyor: “Yağın kalbi zorladığı düşüncesinin bilimsel bir dayanağı yok. En azından şunu söyleyebilirim ki, bu düşünce bilimsel kitaplardan değil rejim kitaplarından geliyor… Ve maalesef bazı doktorlar rejim kitapları okuyor.”
Peki ya rejim yapmak? Rejimlerin kalıcı kilo kaybı ile sonuçlanmadığına dair bilimsel bir uzlaşı var.²² Bunlara hayat şekli değişikliği deseniz bile olmuyor. Kapsamlı rejim ve kilo kaybı çalışmalarından sonra Dr. Traci Mann şu sonuca varıyor: “Rejim yapmanın faydaları oldukça az ve potansiyel zararları, obeziteyi güvenli ve etkili tedavi etmek için tavsiye edilmesini engelleyecek kadar fazla.”
Peki o zaman neden doktorlar her şeyin tedavisi olarak rejim yapma ve kilo vermeyi sunmakta ısrar ediyor?
Avustralya, Newcastle’dan 29 yaşındaki Sarah ergenken, garip bir kaza sonucu olarak bacaklarının hissizleşip daha sonra kırılma noktasına kadar bükülmesiyle iki bacağını da kırma talihsizliğini yaşadı. Yürümeyi tekrar öğrenmesinden kısa bir süre sonra, bacaklarına daha da zarar veren başka bir ciddi araba kazası atlattı. “Kaza paratoneri gibiyim” diye gülerek anlatıyor. Birden fazla sakatlanma sonucu oluşan yara dokusu Sarah’ya yürürken acı verebiliyor. Ama Sarah doktora gittiğinde, çektiği acının suçlusu kilosu olmuş.
“Kilom iyileşme sürecimde bir faktör biliyorum ama sakatlanmalarımın sebebi o değil ve bunu kanıtlamak için elimde polis raporları, röntgenler ve uzman raporları var.” diyor Sarah.
Sarah son zamanlarda bir sürü doktor değiştirdi ve yeni doktoru Sarah’nın tüm tıbbi geçmişine bakmaya karar verdi, Sarah’yı gören tüm doktorların notlarını kontrol etti. Bulduğu şey doktoru çok şaşırttı. “Doktor, önceki doktorlarımın çoğunun raporlarında sakatlıklarıma dair hiçbir kaydın olmadığını söyledi.” dedi Sarah. “Hepsi bacak ağrılarımın sadece kilomdan kaynaklandığını yazmıştı ve bu demek oluyordu ki, ağrılarım için gerekli hiçbir tedavi görmüyordum. Hepsi bana sadece rejim yapmamı söylemişti.” Yeni doktoru Sarah’yı hemen, onun gibi yoğun sakatlanmaları ve ciddi iç yaraları olanlar için tasarlanmış olan fiziksel tedavi planına başlattı.
Ve bu tedavinin etkisi kendini hemen gösterdi.
“İki hafta içinde neredeyse beş kilometre yürüyebildim. Tedaviye başlamadan önce, dizlerim şişmeden ve acıdan daha fazla devam edemez hale gelmeden ancak yaklaşık 1 kilometre yürüyebiliyordum. Sen bir kilo ver de gerisine bakarız denilmesine nazaran sakatlanmalarım için doğru bir tedavi görmek her şeyi değiştirdi.” diyor Sarah.
Açık konuşayım, sağlıklı yemek ve egzersiz yapmak sizin için iyi bir şey değildir demiyorum. Sorun, doktorların hastalarının semptomlarını ve diğer tedavi seçeneklerini tamamen göz önünde bulundurmadan rejim yapma ve kilo vermeyi reçetelemesidir.
Damgalama da şişman insanların tıbbi bakım aramalarına engel olabilir.
“Ben doktora gitmiyorum” diyor 28 yaşındaki reklam yöneticisi Anita. Anita’nın en son doktora gidişi, çıkmak üzere olduğu deniz aşırı tatile hazırlık olarak yaptığı rutin bir ziyaretmiş. Doktor tatile çıkmadan yapılması gereken aşıları reçeteleyip bir hemşireden aşıları yapmasını istemiş. Anita’nın diyabeti olduğuna karar veren hemşireymiş – onunla hiç konuşmadan ya da geçmiş tibbi bilgilerine dair hiçbir şey görmeden.
“Bana sürekli diyabetimi kayda geçirirsem aşılar üzerinden indirim alabileceğimi söyleyip durdu. Diyabetim yoktu ama o beni dinlemiyordu. Tüm tavrı ‘Şişman olduğunun farkındasın değil mi?’ şeklindeydi.” diye açıklıyor Anita. “Sağol ya, fark etmemiştim ben çünkü. Aşıları ver yeter.” dedim. Bu deneyim Anita için oldukça üzücüydü ve Anita’nın çözümü, doktorlardan mümkün olduğunca uzak durmakta bulmasını körükledi.
Yine de Sarah, Anita ve ben görece şanslıyız; deneyimlerimiz bize acı ve aşağılanma yaşattı ancak kalıcı bir hasar bırakmadı. Herkes için bunu söyleyemiyoruz.
First Do No Harm (Öncelikle zarar vermeyeceksin) başlıklı site, şişman insanların tıp uzmanlarıyla yaşadıkları deneyimleri kayıt altına alıyor. Ve içi, yürek parçalayıcı hikayelerle dolu.
Bir kadın birdenbire kilo vermiş ve bunun için övgülere boğulmuş ancak doktorlar, hastanın kilo kaybının onu kısa sürede öldürecek olan kanserin işareti olduğu gerçeğini kaçırmışlar.²³
MS hastalığı nedeniyle bir adam durmadan kusuyormuş ancak bunu tıbbi bir kırmızı alarm olarak görmek yerine doktorların yaptığı sadece 55 kilo kaybetmesini kutlamak olmuş.³¹ Kusma kalıcı sinir zedelenmesine, sırt ağrısı ve diş çürümesine sebep olmuş.
Bir kadının geçirdiği ciddi bir araba kazası sonrası oluşan karın şişkinliğinin, kadının şişman olması neden gösterilerek tedavisine gerek olmadığı beyan edilmiştir. Bir acil servis doktoru tarafından. Kadın neredeyse ölüyormuş.³²
Bir kadına süregiden birden fazla sağlık sorunu için yıllarca kilo vermesi salık verilmiş. Sonradan ortaya çıkmış ki; meğer türüne az rastlanan nörolojik bir bozukluğu varmış. Geç tanı, kalıcı beyin hasarına sebep olmuş.
Burada da şişmanlara önyargı ile ilgili korkunç hikayeler var. Google’da da istemediğiniz kadar bulabilirsiniz.
Bu hikayelerde değişmeyen bir anlatı var. Hormonal sorunların mı var? Kilo ver. Parmağın mı kırıldı? Kilo ver. Migrenin mi var? Kilo ver. Kilo vermek akla gelebilen her türlü hastalık için sürekli – bazen tek – önerilen tedavi yolu.
Çoğu kişi için kilo etrafındaki anlatıyı değiştirmek gerçek anlamda bir ölüm kalım meselesi. Peki bu sorunu çözmek için ne yapılabilir?
İyi haber şu ki, tıp mesleği içinde bunun çözülmesi gereken ciddi bir mesele olduğu bazılarınca kabul ediliyor. Tıp öğrencilerinin obezite üzerine yeterince eğitim almadığı dikkate alınıyor³³ ve bunu değiştirmek için çaba gösterilmeye başlanıyor. Araştırmacılar ayrıca empati programları üzerine çalışıyor ve hastalara karşı gizli önyargının etkileri üzerine farkındalık sağlamaya çalışıyorlar. Tüm bunlar umut veren başlangıçlar.
Aynı zamanda, hepimiz kendi kendimizin sağlık savunucuları olabiliriz. Eğer şişman biriyseniz ya da sevdiğiniz biri şişmansa, kendi eleştirel düşünme becerinizi geliştirebilir ve eğer semptomlara uymuyorsa, klasik “sadece kilo ver” reçetesine karşı çıkabilirsiniz.
Bu kolay bir şey değil. Doktor ve hasta arasında, doktorun beyanlarına karşı çıkmayı güçleştirecek bir güç dengesizliği var. Kendi sağlığımız ve durumumuz konusunda uzman olmaya çalışarak, doğru gelmeyen bir şeyleri dile getirebilme şansımızı arttırabiliriz.
Doktorlar son derecede eğitimli insanlar ancak onların da diğer insanlar gibi önyargıları var ve çoğu güncel araştırmalara yetişmeye çalışmıyor. Ve bu yeterli değil. Eğer obezite gerçekten büyük bir sağlık sorunu ise, doktorların bu konudaki son çalışmalar ve şişman insanlarda en iyi sonuçların nasıl alınabileceğini gösteren araştırmalar hakkında bilgili olması elzemdir. Eğer doktorlar gerçekten hastalarını önemsiyorlarsa, kişinin sağlığı ile ilgili büyük resme bakmalılar, sadece beden ölçüsüne değil.
Bilhassa doktorların, işe yaramadığı ispatlanmış tedavi yöntemlerini sunmayı bırakmaları gerekiyor.*
Tıp mesleğinin yükselişe geçmesi gerekiyor. Şişman insanlar için rejim yapmanın evrensel tedavi seçeneği olmadığını kabul etmesi gerekiyor. Şişman insanların hastalıkları için evrensel nedenin şişmanlık olmadığını kabul etmesi gerekiyor. Şişman insanlara yönelik tutumun sebep olduğu zararlar ve bu insanlara beden ölçüleri nedeniyle verilen yetersiz bakım ile yüzleşmesi gerekiyor.
Hayatların buna bağlı olduğunu söylemek abartı olmaz.
2 thoughts on ““Şişman Olduğun İçin” ve Doktorlarımın Söylediği Diğer Yalanlar*”
13 Ağustos 2017 at 1:49 PM
Merhaba, ben beslenme ve diyetetik son sınıf öğrencisiyim.Bu durum benim de sürekli dikkatimi çeken ve rahatsız eden bir konu.Çoğunlukla staj yaptığım hastanelerde doktorlar tarafından yönlendirilen hastalarla birlikte çalıştım.Şunu söyleyebilirim ki obezite bir çok hastalığı tetikleyen bir durum olabilirken bir çok hastalık da obeziteyi tetikleyebiliyor.Hastalara diyet yazabilmemiz adına onlardan kan tahlilleri istiyor doktorlar.Ama sadece kan tahlillerine bakarak da bir hastaya uygun bir beslenme tarzını anlatmak kesinlikle eksiklik yaratabiliyor.
Her şeyden önce hastaların vücutlarında tam olarak neler olup bittiğini bilmek gerek diye düşünüyorum.Gelen hastaların eline diyet listesini verip göndermek ya da “ayaklarım ağrıyor” dediğinde “ama yürümezsen kilo veremezsin” denilmesinden ziyade “neden yürüyemiyorsun?” kısmına odaklanılmalı ilk olarak.Sonra ilaç tedavisinin yanında tıbbi beslenme tedavisi de yapılabilir
İdeal beden algısı ya da herkes zayıf olmalıdır imaları yanlış.Kişinin bedenen ve ruhen iyi hissetmesi sağlıklı olduğu anlamına gelir yaşamını zorlaştırmayacak bir kiloda,sağlıklı ve mutlu olan bir insanın diyet yapması gerektiğine inanmıyorum.Kaldı ki birey kendi istemediği sürece kimsenin fikri ya da sözleri onu harekete geçirmeyecektir.Diyet yapıp tekrar kilo alan insanlarda yaşadığımız durum bu oluyor mesela.4 aylık süreçte sağlıklı beslenme adına bir şeyler yapılıyor ama kişi eğer bunu gerçekten yaşam tarzı haline getirmediyse, benimsemediyse eski alışkanlıklarına geri dönüyor.İnsanların kilo verme odaklı değil sağlıklı olma odaklı yaşamaları gerektiğine inanıyorum.
Şöyle bir yanlışlığı düzeltmek isterim yalnız.Kilo verdirme amaçlı yaptığımız işlem rejimdir.Diyet daha ziyade tıbbi beslenme olarak geçer.Mesela bazı gıdalara alerjisi olan bir birey o gıdalardan uzak durarak diyet yapar ya da diyabet hastaları gibi.
Kendi başıma gelen bir olaydan da bahsetmek istiyorum.Malum bölümümden dolayı benim bedenim hakkında da hastalardan tutun doktorlara hatta aynı bölümde okuyan arkadaşlarımdan bu bölümde yıllarını geçirmiş diyetisyenlere kadar herkesin bir fikri vardı.Pcos adında hormonlardan kaynaklanan bir hastalığım var ki bu hastalık metabolizmayı yavaşlatır.Ayrıca kullanılan ilaçlar iştah açar.Tedavi sürecim boyunca 14 kilo aldım bir yılda.Benim için önemli olan tedavimin düzgün bir şekilde bitirilmesiydi.Bu süreçte bu işin psikolojik yönünden tıbbi yönüne kadar her şeyi birlikte öğrendiğimiz sınıf arkadaşlarım bile kilo alışımdan rahatsız oldu.Çoğu zaman üzerimde psikoloik baskı hissettim.Hani şu “sen nasıl diyetisyensin kilolusun ama” olayı hasta psikolojisini anlamama inanılmaz yardımcı oldu.7 kilo verdim tedavim bittikten sonra ama hala sınıf arkadaşlarıma göre ideal bedende değilim 🙂 Fakat bu süreçte ruhen mutlu olmanın görünüşle bir alakası olmadığını, toplum kalıplarına girmeden yaşamanın güzelliğini farkettim.Bu insanların üzerine yapıştırılan tembel, asosyal, çirkin gibi etiketlerin hastalıklı ruhların hasta düşünceleri olduğunu anladım.Bulunduğu kendine göre “mükemmel” bedene sırf toplumun ideal beden algısına yaklaşmak için gelmiş ve bunu aslında hiç istememiş insanların kendi mutsuzluklarını herkese yaşatmaya çalıştığını düşünüyorum.
13 Ağustos 2017 at 6:40 PM
Sevgili Emine, değerli paylaşımın için çok teşekkürler. Düşüncelerin, hislerin çok güzel. Etrafındaki ve gelecekte yardımcı olacağın insanlar çok şanslı. Blogumda bu paylaşımını gururla yayınlıyorum. Diyet-rejim hatasını da düzeltiyorum hemen.
Kişinin kendisi ve toplum; – öyle olsak da olmasak da – tembel, asosyal ve “çirkin”lerle sorunlarını aşarsa kaç kişi ve kurumun işsiz ve vasıfsız kalıp iflas edeceğini düşününce aldığımız ayıplayıcı, nefret barındıran yorumları anlıyorum ben. Eğer tüketici “eksik beden”ler olmazsa kim alacak o “güzellik” ürünlerini? Kim bizim eksiklik algımız üzerinden zengin olacak?
“Narkissos’un boğulduğu yer, eğildiği dere değil, kendi imgesidir.”
Dilediğin vakit tekrar yaz lütfen. Tekrar teşekkürler, sevgiler..