Keşmir Krizi üzerinden Pakistan ulusal güvenlik sorunlarına analitik bir bakış
Umut Berhan Şen
Dünya son günlerde Keşmir’de yaşanan gerilimi konuşuyor. Asya’daki iki büyük nükleer caydırıcı güç olan Pakistan ile Hindistan arasında 1947’den bu yana 3 kez sıcak savaşa neden olan Keşmir sorunu yine büyük bir kriz yaratıyor. Zira, toplam nüfusları bir buçuk milyara yaklaşan Asya’nın iki bölgesel gücü arasındaki son sıcak çatışma, 14 Şubat’ta Hindistan topraklarında en az 40 askerin hayatını kaybettiği saldırıyla başladı. Hindistan, Pakistan’ı saldırıyı düzenleyen cihatçı teröristlere destek vermekle suçlarken Pakistan ise olayı kınadı ve iddiaları reddetti. Himalayalar’la birbirinden ayrılan iki komşu olan Pakistan ile Hindistan geçmişte bölgede sık sık sıcak çatışma ve konvansiyonel anlamda ciddi kara savaşları yaşadı.
Günümüzde Pakistan dünyanın yedinci en kalabalık ordusuna sahip olmanın yanı sıra dünyadaki nükleer silahlara sahip dokuz ülkeden biridir. Pakistan ordusunun, ülke içerisindeki bu ağırlığı ve neredeyse süreklilik arz eden siyasi krizlerin neticesinde askeri darbeler ve askeri yönetim ülke içerisinde bir gelenek halini almış, ülke tarihi boyunca pek çok kere demokrasiye geçiş denemesi yapılmış ise de seçimlerle iktidara gelen hiç bir hükümet uzun ömürlü olamamış ve askeri bir darbeyle devrilmiştir. Bununla birlikte, Pakistan’da askeri yönetimin, demokrasiye geçişlerle ve seçimlerle kesintiye uğraması da ayrı bir gelenek halini almıştır.
Pakistan’ın ulusal güvenlik stratejisi daima Hindistan üzerinden ve Hindistan karşıtlığına dayalı olarak oluşturulmuştur. Mesela, 1947’de yaşanan bölünmenin Hindistan tarafından hiç bir zaman kabul edilmediğine inanan Pakistan yönetimleri, Hindistan’ı her zaman ülkenin varlığını tehdit eden ana unsur olarak görmüşler ve Pakistan’ın varlığının da sürekli bir tehdit altında olduğunu varsaymışlardır. Ülkenin kuruluşunda göçmenlerin yüklendiği kritik misyon, bu güvensizliği ve endişeyi daha da arttırmıştır. 1971’de Pakistan’ın ikiye ayrılmış olması da sonraki yıllara yönelik endişeyi güçlendiren bu tarihsel bir olaydır. Dolayısıyla bütün bu güvensizlik ve endişe, ordunun Pakistan sistemi içinde oynadığı ağırlıklı rolün gerekçelerinden biridir. Ayrıca, bu güvensizlik ve endişeyi hem oluşturan hem de şekillendiren Pakistan’ın Hindistan karşısındaki yapısal zayıflığıdır. Bu zayıflığa rağmen Pakistan ordusu ulusal bilinci en gelişmiş kurum olma iddiasındadır. Ancak bu noktada oldukça kritik bir soru karşımıza çıkıyor: Bugün, Pakistan ordusu ve istihbaratı uyum içerisinde ve başarılı bir eşgüdümle çalışabiliyor mu?
Pakistan ordusu bu örgütler ile savaşırken öte yandan ISI’nın bu örgütleri desteklediği iddiası, ciddi bir ulusal güvenlik krizine ve toplumsal bir kargaşaya hem de ISI ile ordu arasındaki ilişkilerin sorgulanmasına yol açıyor. ISI’nın orduya da hükmeden gerçek gizli güç olduğu, ya da ordudan bağımsız hareket eden ve ordu tarafından kontrol altına alınamayan bir güç birimi olduğu iddia ediliyor. Unutmadan ekleyeyim: hiyerarşik organizasyonun gereği olarak, ISI’nın başında Genelkurmay tarafından atanan bir korgeneral bulunmakta ve ISI elemanlarının büyük kısmı subaylardan oluşmaktadır. (Bu noktada bir dönem ülkemizin istihbarat teşkilatının da uyguladığı olan hiyerarşik organizasyon akla geliyor. Zira, Cumhuriyet dönemi Türk istihbaratının tarihinde de, 1992’de başlayan sivil müsteşar devrine kadar süregelen bir korgeneraller devri olduğu malum. Dolayısıyla, akla ister istemez Türkiye – Pakistan devletleri arasındaki tarihsel yakınlık ve güven bağının sonucu oluşabilecek olan çeşitli askeri ve sivil organizasyon etkileşimleri geliyor.) Bununla birlikte ISI başkanı olan korgeneral doğrudan Pakistan başbakanına karşı sorumludur. Bu da ISI’ya orduya rağmen, belli bir hareket alanı ve bağımsızlık kazandırmaktadır. Fakat çoğu ISI yöneticisinin kariyerlerine daha sonra ordu bünyesinde devam ettikleri göz önüne alındığında ordu ile ISI arasındaki farklılaşmanın ve rekabetin normalin üzerinde abartıldığını da düşünebiliriz. Bu arada göz ardı edilmemesi gereken bir diğer konu da şudur; Bugün, Çin Pakistan’ın en önemli ticaret ortaklarından biri ve en büyük silah ve askeri lojistik tedarikçisi durumunda görünüyor. Fakat, Çin yönetimi aynı zamanda Hindistan’ı da önemli bir ticari ve stratejik ortak olarak görüyor. Dolayısıyla, Çin’in önümüzdeki süreçte Pakistan-Hindistan çatışması konusunda netleştireceği yeni tutum, Pakistan’ın ulusal güvenliğiyle ilgili yeni bir avantajın ya da yeni bir handikabın da habercisi olacak gibi görünüyor.
Sonuç olarak; Pakistan Türkiye’nin Avrasya coğrafyasında kuracağı yeni bölgesel dengeler açısından büyük önem taşımaktadır. Zira, NATO ve ABD ile ilişkilerini daima diri tutmaya ve güncellemeye çalışan Pakistan’ın, yakın süreçte, Avrasya coğrafyasındaki en önemli stratejik ortaklarımızdan biri olabileceğini asla aklımızdan çıkarmamalıyız.
Konuyla ilgili okuma tavsiyesi:
-MGK Genel sekreterliği Rapor: Küresel Eğilimler 2030, 2012, Ankara.
-SULLIVAN, Gordon (ABD Kara Kuvvetleri E. Komutanı ve RAND Corporation stratejisti), Umut Bir Yöntem Olamaz, Boyner Holding Yayınları, 1997, İstanbul.
11 Eylül saldırısının Türk dünyasındaki etkileri
20. Asrın “Yakın Doğu” Projesi’nden 21. Asrın “Büyük Ortadoğu” Projesi’ne
İsmet İnönü’nün anlatımıyla Enver Paşa
Mevlana’ya farklı bir bakış: Mevlana Celaleddin Rumi ve Charles Darwin’in yaradılış hakkındaki görüşlerinin mukayesesi
İbn Haldun-Marx ilişkisi üzerine bir değerlendirme
İbn Haldun'da tarih ve devlet kuramı üzerine düşünceler
Bir dehanın sıra dışı yaşamı: Stephen Hawking
21. Yüzyılın kripto para birimi: ‘Bitcoin’