1915 Vesilesi ile Ermeniler ve Çerkesler: Güvercin Ürkekliğinin Kardeşliği
Paradoksal olarak da, yok farz edilen bu ve diğer etnik, dinsel, cinsel kimlikler, en beklenmedik bir zamanda, Hrant’ın katlinin akabinde, özgünlüklerini ve varlıklarını adeta haykırarak aynı yerlerde özgüllükleriyle yanyana gelmeye başladılar. Çerkesler ve Ermeniler arasında bu son süreçte, özellikle de HDP çatısında, mesafeli durma yanlışlığı gideriliyor. Bir Çerkes olarak itiraf etmeliyim ki, Çerkeslerin, çok yakın zamanlara kadar Ermenilere bakışı, algısı ne yazık ki egemen ideolojinin, utanç verici derecede, etkisi altında işledi. Ermeni imha ve inkârına karşı son derece anlamsız bir sessizlikle, asimilasyona uğrayan sanki sadece Çerkeslermiş, dili, kültürü ve kimliği inkâr edilen tek bizmişiz gibi, etrafına pek bakmama gibi bir aymazlık içindeydik. Ermeniler daha geniş bakarak, imha çarklarının Çerkesleri de dişlileri arasına aldıklarını görüp dile getirme cesaretini gösteriyorlardı. Mersin’de, Hrant Dink Parkı, her yıl 6 mayısta tertip edilen Denizleri anma etkinlikleri programı dahilinde çeşitli etkinliklerle açılmış, bir de panel düzenlenmişti. Rakel Dink ve AGOS gazetesinden Ermeni aydınları da konuğumuzdu. Panelde, AGOS’tan bir dostumuz, Çerkes soykırımı ve sürgününden söz edince, bir anda donup kaldım. Çünkü artık bir eşik geçiliyordu. O an kader ortaklığı, benim için bir özkardeşliğe büründü.
Bu ülkede,bir uzak akrabasının veya anneannesinin annesi ya da o mesafede akrabası Çerkes olanların sayısı, neredeyse Türkiye’deki Çerkes nüfusundan fazladır.
Çerkesler de, Ermeniler de soykırım sonrası darmadağın edilmişler, sürgün sırasında ve sonrasında da, canice uygulamalara maruz kalmışlar, buna rağmen yok edilememişler; aksine yok olma, dilini, kültürünü kaybetme eşiğinde, bir silkinişle var olma mücadelesini geçen yüzyıllara göre çok daha umut verici evreye taşımayı başarmışlardır. Bu süreç, epeyce zahmetli, başta ilk akla gelen sevgili Hrant Dink’in katli gibi ağır veballer ödenerek ilerleyebilmiştir. Ama sinme, susma, içine büzüşmeye meydan vermeyen Ermeniler ve Çerkesler, Hrant’ ın deyişiyle, bir güvercin ürkekliğini yaşayarak da olsa devletin ideolojik aygıtlarının kuşatmasını yarabilmişlerdir.
Hrant’ın şahane metaforu, ”güvercin ürkekliği”, her iki halkın bilhassa da son üç kuşağının yaşadıkları, babalarından dedelerinden, ninelerinden dinlediklerinin üstüne gelince, tam anlamıyla yerine oturdu. Bu son günlerde çıkan tarih ve araştırma kitapları, aydınların ve entelijansiyanın da artık resmi ideolojiyle köprülerini attıkça, daha yakın bir ilgi ve ortak çalışmalara yönelmeyi teşvik etmeye başladı.
Kırıkhan ilçesinde, 1970’lere kadar dişçilik çok takdir ediliyor ve hep Kırıkhan’a gidiyordu, diş problemi yaşayanlar. O kadar büyük bir ustalıkla yapılıyordu ki, damağını yaptıran bir akrabamdan dinlemiştim. Normal bir diş hekimi aynı işlemden sonra bugün çok sıcak ve soğuk şeyler içme, iki gün ceviz, fındık gibi sert kabuklu yiyecekleri dişlerinle kırma diye tembih ederler. Kırıkhan’daki dişçiler, hastalarına bir avuç fındık verip, kır bakalım şunları, diyerek yolcu ederlermiş. Çok sonra öğrendim ki, tehcir öncesi Ermeni dişçilerin kalfa ya da çırakları imiş, bu inanılmaz ustalığı devralıp devam ettirenler. Ermenilerin sürgünüyle birlikte o efsanevi dişçilik de bitti Kırıkhan’da.
Cemil Meriç’ in geceleri gaz lambasında Fransız edebiyatının klasiklerini ve Marksizmi okurken, bazı gecelerde de, yıllar sonra, kendisini İstanbul’da ziyaretine gelen arkadaşlarına keyifle anlatıp yad ettikleri, komşu bahçelerden Nar çalıp afiyetle yedikleri zamanları yaşadığı Reyhanlı’da ki en son Ermeni ailesi; 1977 yılında, üniversitenin sömestre tatili için memlekete yani Reyhanlı’ya gelen çocuklarının faşistlerce kıstırılıp başını ezerek öldürmek için saldırmaları ve amaçlarına ulaştıkları zannıyla o Ermeni üniversite öğrencisini kaldırım üzerinde kanlar içerisinde bırakmaları ama ölmeyen o beyefendi insanın perişan halde eve gelmesi sonrasında, bir daha dönmemek terk ettiler. İlçe futbol takımının en iyi oyuncusu olan bu değerli insanı katletmek üzere saldıranlar da aynı mahallenin gençleri idi. Olaydan, çok değil daha birkaç yıl öncesinde arkadaş idiler. Saldırının başını çekenin de bir Kürt kökenli faşist olması ise, o egemen ideoloji ve membaın kurutulması metaforuma sanırım hayati önem verdiriyor. Çünkü aynı zihniyet ve ideolojik dürtüler 0tuz yıl sonra, hayatında Hrant’ı görmemiş bir genci, ulvi bir eylem için Karadeniz’den İstanbul’a kadar getirtiyor, Hrant’ı öldürtüyor, yakalandıktan sonra da ortaya çıkan resimlerde de ellerindeki Türk bayrağı ile polislerle birlikte poz verdirtebiliyordu.
Peki Reyhanlı’ da yaşayan Çerkeslerdeki güvercin ürkekliği nasıl bir şeydi? Sınıfın birincisi olan bir akrabam, okulda sıra arkadaşı ile sınıfta Çerkesçe konuşurken suratına patlayan bir tokat ve, Türkçe konuş, diye bir nara atan öğretmeninin zombileşmiş yüzünü kırk yıldır unutamıyor. Çünkü öğretmeni katışıksız bir Çerkes’di. Buna benzer o kadar çok olay yaşandı ki, artık vakay-i adiyeden sayılıyordu.
Papa ve AP’nin bugünlerde Ermeni Soykırımı hakkında beyan ve kararları peş peşe gelirken, establishment ve hükümetin feveranı, altını çizdiğim tarihsel sürekliliğin bir başka boyutunu sergiliyor.
Ben İletişim’ den çıkan Ermeni Soykırımı kitabından öğrendim ki, anneannemim anlattığı az evvel andığım, hazin vedalaşma, İskenderun sancağından tehcir edilen ve Suriye’ye sürgüne zorlanan Ermenilerin, utanç verici bir zorbalıkla evlerini terk ettikleri zamanlarda yaşanmış.
Türkiye İşçi Partisi’nin 1965 seçimlerinde Hatay milletvekili seçilen, genel başkan yardımcısı ve TİP’ in tarım programını yazan rahmetli Yahya Kanbolat, yaptığı araştırmalarda Amik Ovası’ndaki iskân edilen yedi Çerkes köyünün ve o köylerde yaşamış olan Çerkeslerin akıbetinin meçhul olduğunu tespit etmişti.
Etiketler:agosÇerkeslerermenilerHrant DinkRakel Dink
Önceki: 24 Nisan’da ne, nerede?
Sonraki: Rakel Dink: Acı acı ağlıyorum
2017 Sakıp Sabancı Uluslararası Araştırma Ödülü konusu belli oldu