Wawilon taryhy - Wikipediıa
(GADYMY WAWILON sahypasyndan gönükdirildi)
MOWZUK: GADYMY WAWILON
I umumy okuw
1.Wawilonyň ıokary göterilmegi.Gadymy Wawilon patyşalygynyň döremegi.
2.Hammurapiniň kanunlar ıygyndysy.
1.Derıaaralygynda amoreıleriň çozuşlaryndan soň,syıasy dagynyklyk başlanıar.Günorta Larsa,demirgazykda Issin,derıaaralygynyň demirgazygynda:İefratda Mari,Tigrde Aşşur,Di- ıala derıasynyň töwereginde Eşnuna döwletleri bolup olarda amoreıler dolandyrypdyr.
Bu döwletleriň b.e.öň XX-XIX asyrda özara uruşlarynyň netijesinde Wawilon şäheri (Ba- byl-“Hudaıyň derwezesi”) ıokary göterilıär.Onda I Wawilon ıa-da Amoreı nesilşalygy do- landyryp,gadymy Wawilon döwri (1894-1595ı.) diılip atlandyrylıar.Wawilonyň ıerleşişi Tigr bilen İefratyň ıakynlaşıan ıerinde bolandan soň,oňa çozmak üçinem,goranmak üçi- nem bu ıer amatly bolupdyr. Şäher tebigy taıdan ıurduň merkezi bolmaga laıyk gelipdir. Esasy suwaryş desgalary bu ıerde jemlenipdir,Alynky Aziıa möhüm gury ıer we derıa ıol- lary Wawilonyň üstünden geçipdir.
Wawilonyň gülläp ösmegi I Wawilon nesilşalygynyň altynjy patyşasy-Hammurapiniň (b.e.öň 1792-1750) dolandyran döwrüne gabat gelıär.Hammurapi ajaıyp döwlet işgäri,ıiti akylly,mekir diplomat,iri harby işgär,parasatly kanunçy,başarjaň guramaçy bolupdyr.Ol harby bileleşmeleri syıasy taıdan ulanyp,soňra aňsatlyk bilen olary dargadyp goıberıän ekeni. Ol ilki Larsa bilen özara kömek barada şertnama baglanyşıar we Uruky soň Issini basyp alıar.Soň Mari bilen bileleşip,Eşnuny derbi-dagyn edıär.Mariniň hökümdary Zimrilim ıeň- şin miweleri barada Hammurapi şeıle diııär:
“Özüň dolandyr,ıa-da özüňe ıaraıany goı”
Bular indiki zarbany Larsa urıarlar.Onuň hökümdary Rim-Sin Elama gaçıar.Patyşalygy bolsa Hammurapä ıetıär.Şondan soň Wawilonyň esasy garşydaşy Mari bolupdyr.Mariniň hökümdary Zimrilim hem gowşak hökümdar bolmandyr.Onuň Wawilonda diplomatlary we jansyzlary bolupdyr.Ol ähli wakalardan habarly ekeni.Haçanda Hammurapiniň meıilleriniň üıtgänini aňanda,ol öz goşunlaryny çagyryp alıar.
B.e.öň 1759-nji ıylda şol bahana bilen Hammurapi Mariniň üstüne çozıar we ony basyp alıar.Hammurapiniň dolandyran 35 ıylynyň ählisi diıen ıaly bütin Derıaaralygyna ıaıylyp ıatan Wawilon döwletini döretmäge gidipdir.İöne onuň ogly Şamsuiluna (1749-1712) döwründe eııäm içerki garşylyklar we daşarky syıasatdaky kynçylyklar ıüze çykyp başlaıar.Ol öz abraıyny saklamaga çalşypdyr.Şeıle-de bolsa,günortada elamlylar yzly-yzyna şumer şä- herlerini basyp alypdyrlar,Sipparda gozgalaň döräpdir,Issin bölünip aırylypdyr.
Daşarky syıasat hem Wawilon üçin ıaramsyz bolup ugrapdyr.Onuň ıerlerine urşujy kassit taıpalary çozupdyrlar.Demirgazyk-günbatar Derıaaralygynda täze döwlet-Mitanni döreıär we Wawilony Kiçi Aziıa hem-de Ortaıer deňziniň gündogaryna barıan ıollardan kesıär.B.e.öň 1595-nji ıylda bolsa hettler çozup,Wawilony basyp alıarlar we ony tozdurıarlar. Şeılelikde I Wawilon nesilşalygy we 300 ıyl dowam eden gadymy Wawilon döwri tamam- lanıar.
2.Hammurapiniň kanunlary girişden 282 maddadan ybarat bolan esasy bölümden we netijeden ybarat bolup,ol ilki toıun kerpiçjiklere,Hammurapiniň dolandyran soňky ıyllarynda bolsa gara bazalt sütüne ıazylıar.Sütüniň ıokary böleginde Hammurapi Gün hudaıy Şamasyň öňünde ondan häkimiıeti kabul edıän şekilde görkezilipdir.Hammurapiniň kanunlary ıazylan sütüni 1901-nji ıylda Elamyň paıtagty Suzyda gazuw-agtaryş işleri geçirilende fransuz arheologlary tapdylar.
Şol döwürdäki gadymy Wawilonyň ykdysady,jemgiıetçilik we syıasy gurluşy Hammurapiniň kanunlary we onuň häkimler,çinownikler bilen ıazyşan hatlary,hususy doku- mentler arkaly öwrenilıär.
Hammurapiniň döwründe Wawilonda suwarymly ekerançylyk,bagçylyk,maldarçylyk, dürli senetler,içerki we daşarky söwda ösüpdir.Ekin meıdanlary täze özleşdirilen ıerleriň hasabyna giňelıär.Suwaryş desgalaryna aıratyn üns berlipdir.Onda işlemäge işe ıaraıan ähli ilat-erkin adamlardan gullara çenli çekilipdir.Suwaryş desgalarynda işlemek borjundan bo- ıun gaçyrıanlary ölüm jezasyna çenli jezalandyrypdyrlar.Kanunyň 4 sany maddasynda öz ıerindäki suwaryş desgalaryna daıhanlaryň ünsiz,geleňsiz garan ıagdaılary göz öňünde tutulypdyr.Eger ol goňşusynyň ıerini suwa basdyrsa,zyıanyň öwezini doldurmaly,ıogsa-da ony goňşusyna ıetiren zyıany üçin satmaly ekeni.Hammurapi uly kanal hem gurdurypdyr.
Wawilonda öı,gämi gurıan ussalar,agaç ussalary,daş ıonujy,tikinçi,dokmaçy,demir ussasy,gönçi lukmanlar,mal lukmanlary, sertaraşlar, çaıhanaçylar ıaly hünärler bolupdyr.Olaryň işine töleg tölenipdir we bitiren işi üçin berk jogapkärçilik çekmeli bolupdyrlar.
Bütin Derıaaralygynyň üstünden geçıän içerki we daşarky söwda ıollarynyň bir elde jemlenmegi söwdanyň ösmegine ıardam edipdir.Wawilondan däne,hurma,sezam ıagy,ıüň, senetçilik önümleri çykarylypdyr.Wawilona metal,gurluşyk daşy we agajy,gul,bezeg üçin ulanylıan zatlar getirilipdir.
Söwda döwlet işi bolup,onuň bilen ıörite işgärler-tamkarlar meşgullanypdyrlar.Olar ow- nuk söwdagärleriň üsti bilen iri döwlet we hususy söwdany amala aşyrypdyrlar.Tamkarlara gullugy üçin ıer,bag we öı beripdirler.Esasy söwda merkezleri Wawilon,Nippur,Sippar,Lar- sa,Ur şäherleri bolupdyr.
Wawilonda doly hukukly raıatlara “awilum” (“adam”) diılipdir.Erkin adamlardan başga-da ilatyň “muşkenum” (“aşak egilıänler”) diıilıän topary bolup,olar patyşa hojalygynda işläpdirler.Hammurapiniň kanunlary boıunça muşkenumyň tenine şikes ıetirileni üçin pul tölegi görnüşinde öwezi doldurylypdyr.Erkin adamlar üçin bolsa “göz üçin göz,diş üçin diş” düzgüni ıöräpdir.
Gadymy Wawilonda jemgiıetiň iň aşakky gatlagy gullar bolup,olara “wardum” diılipdir.Gulçulygyň uruşlar,bergidarlyk,maşgalada biriniň girewine berilmegi ıa-da gulçulyga satylmagy,öz-özüňi gulçulyga satmak,jenaıatçylyk üçin gulçulyga satmak,gullaryň tebigy köpelmegi ıaly çeşmeleri bolupdyr.Ortaça ıaşaıan maşgalada 2-5 gul bolan.Gadymy Wawi- londa döwletiň başynda patyşa durup,ol kanun çykaryjy,ıerine ıetiriji,kazyıet we dini häkimiıete eıe bolupdyr.
Patyşa häkimiıeti goşuna daıanypdyr.Goşun ıeňil ıaraglanan (bairum) we agyr ıaraglanan (redum) urşujylardan ybarat bolupdyr.Urşujylaryň hukuklary we borçlary Hammurapiniň kanunlarynyň 16 sany maddasynda kesgitlenipdir.Kanunlar urşujylary harby ıolbaşçylaryň eden-etdiliginden gorapdyr,olary ıesirlikden satyn almagy,maşgalasyny üpjün etmegi göz öňünde tutupdyr.
Merkezleşen Wawilon döwletiniň döremegi we Wawilonyň ıokary göterilmegi bilen Wawilon şäheriniň ıerli hudaıy Marduk ilkinji orna geçipdir.Ony Älemi we adamlary ıaradan,huhaılaryň patyşasy diıip yglan edipdirler.
1.Hettleriň we kassitleriň çozuşlary.B.e.öň II müňıyllygyň ortasynda kassit nesilşalygynyň ornaşmagy.
1.Kassitler Zagros daglarynda ıaşaıan taıpalar bolup,Hammurapi ölensoň,Wawilonyň araçäklerinde peıda bolıarlar.B.e.öň 1742-nji ıylda olaryň serdary Gandaş Wawilona girip,özüne “dünıäniň dört ıurdunyň patyşasy,Şemmeriň we Akkadyň patyşasy,Wawilonyň patyşasy” diıen derejäni alıar.Hakyky Wawilon tagtynda olar hettleriň çozup ıetiren zyıanlaryndan soň ornaşypdyrlar.
B.e.öň 1595-1155-nji ıyllarda kassit nesilşalygy dolandyryp,ol döwre orta Wawilon döwri diıilıär.
Kassit döwründe harby işde we ulagda atlary we öküzleri peıdalanyp başlapdyrlar.Oba hojalygynda ıeri sürıän we ekıän azallar ulanylypdyr,ıollaryň ulgamy döredilıär,daşarky söwda janlanıar.
Jemgiıetçilik düzüminde urug birleşmeleri we uly maşgalalar köp bolupdyr.Kassit uruglary belli bir ıerlere gözegçilik edip,salgyt ıygnalyşyna,jemgiıetçilik borçlarynyň ıerine ıetirilişine seredipdirler.Oba jemagatlary berkleşipdir.Kassit begzadalary baılaşypdyrlar we iri hususy ıer eıeçiligi emele gelipdir.
Kassitler ösen Wawilon medeniıetini kabul edipdirler.Meselem:b.e.öň XVI asyrda patyşa Agum II hettleriň ıörişi wagtynda basylyp alnan Wawilon üçin keramatly bolan Mardukyň we onuň aıaly Sarpanitiň heıkellerini gaıtaryp getiripdir.B.e.öň XV asyrda Urukda ybadathana gurulıar,b.e.öňki XIV asyrda bolsa Urda zikkuratlar we ybadathanalarda dikeldiş işleri geçirilıär.Kassitler döwründe merkezi häkimiıet gowşap,kassit uruglarynyň baştutanlary bel li bir derejede özbaşdaklykdan peıdalanypdyrlar.Käbir iri şäherler (Wawilon,Nippur,Sippar) garaşsyz ıagdaıa eıe bolup salgytlardan,borçlardan boşapdyrlar,öz harby goşunyny saklapdyrlar.Kassit patyşalarynyň daşary syıasaty giň gerim almandyr.Olar diňe Wawilonyň ıerlerine we Zagros daglaryndaky kassit ıerleri bolan “Kaşşu ıurduna” hökümini ıöredipdirler. Şol wagtlar Müsür,Metanni,Hett patyşalyklary agalyk etmek ugrunda özara gazaply göreşler alyp barypdyrlar.Wawilon II derejeli döwlet bolupdyr.Müsür faraonlarynyň ıazgylarynda Wawilonyň Müsür döwletiniň kuwwatyny ykrar edıändigi we ony hormatlap,patyşalaryna sowgatlar getirıändigi habar berilıär.
B.e.öň XV asyryň II ıarymynda Müsür bilen Wawilonyň arasynda kadaly parahatçylykly aragatnaşyklar ıola goıulıar,ilçiler alşylıar,söwda kerwenleri gatnaıar.
Aragatnaşyklaryň pugtalanmagy üçin kassit patyşalary öz gyzlaryny müsür faraonlaryna beripdirler.İöne müsürli şa gyzlaryna söz aıdanlarynda,olary ıurduň çäginden daşara dur- muşa çykarmaıandyklaryny aıdypdyrlar.
Müsüriň wagtlaıynça gowşan wagtynda wawilon hökümetiniň ondan talapkärligi ıokar- lanypdyr.B.e.öň XIV asyryň ortalarynda Wawilon patyşasy Burna-Buriaşa II Ehnotona ıazan hatynda şeıle diıipdir:”Eger sen öz kakaň ıaly sahy bolup bilmejek bolsaň,iň bolmanda ıaryny iber”.Wawilon Assiriıany hem özüne garaşly döwlet hasaplap,onuň ilçihanasynyň Müsürde kabul edilişinden närazylyk bildiripdir.Soňra Wawilon Müsür bilen arasyny üzüp,oňa duşmançylykly Mitanni we Hett patyşalyklaryna tarap öwrülıär.Metanni döwletiniň ortaıer deňziniň gündogaryndaky ıerlere dalaş etmegini goldaıar,hett patyşasyna Burna-Buriaşa” öz gyzyny durmuşa çykarıar.
Şeıle-de bolsa,kassitleriň gowşak Wawilon döwleti kuwwatly döwletleriň täsirinden peı- dalanyp bilmändir.Hett patyşasy Hattusili III-ä Wawilondan ıazylan hatda gynanç bilen şeıle diıilıär:”Sen bize dogan hökmünde ıazman,öz gullaryň ıaly buıruk berıärsiň”Assiriıa hem güıçlenip,b.e.öň XIII asyrda kassit Wawilonyna birnäçe zarba urıar.Hett döwleti hem bäsdeşi Müsür bilen başagaı bolup,Wawilona goldaw bermändir.
Assiriıa,Elam we ıerli hökümdarlar bilen göreş netijesinde b.e.öň XII asyryň ortasynda kassit nesilşalygy öz ıaşaışyny bes edipdir.Kassitleriň özleri bolsa bu wagta çenli wawilon lylar bilen doly garyşyp gidipdirler.
2.Derıaaralygynyň gadymy medeniıeti edebiıatda,ylymda,binagärlikde,sungatda gazany lan üstünlikler bilen bir-birini baılaşdyran birnäçe halklaryň döredijilikli işleri netijesinde emele gelipdir.
Wawilon ıokary göterilensoň bu medeniıete “wawilon medeniıeti”diıen umumy at berlipdir.İöne şumerlileriň bu medeniıetdäki täsiri uly bolupdyr.Şumerlileriň özleri semitleşipdirler.İöne olaryň medeni mirasy semit halklaryna güıçli täsir edipdir.B.e.öň II müňıyllyk- da şumer diliniň ıerine akkad dili geçıär.İöne şumer dili kätipler tarapyndan öwrenilmegini dowam edipdir.
Mesopotamiıa medeniıeti b.e.öň IV müňıyllykda şäherler döräp başlanda emele gelip başlaıar.Şol wagtlar özboluşly ıazuw ıüze çykyp,soňra ol şina şekilli ıazga-klinopise öwrülıär.Klinopis derıaaralygynyň medeniıetiniň özeni bolupdyr.Ilkinji ıazuwyň döremegi Günorta Derıaaralygynda şumerler gelmezden öňki ıaşan ilat bilen baglanyşyklydyr.Şumerlileriň ıazuwy ilki piktografik-suratlar görnüşinde bolupdyr.Olaryň iň gadymylary b.e.öň 3200-nji ıyllar töweregine degişlidir.Şumer hatynda 600 belgi bolupdyr.Her belgi birnäçe many aňladypdyr.Şumer hatyny elamlylar,hurritler,hettler soňrak urartlar hem kabul edipdir. B.e.öň II müňıyllygyň ortalarynda bütin Alynky-Aziıa şumer-akkad ıazuwyndan peıdalanypdyr.Klinopisiň ıaıramagy bilen akkad dili halkara diline öwrülıär.
B.e. I müňıyllykda wawilonlylar ıazgy ıazmak üçin toıundan ıasalan kerpiçjiklerden başga-da deri we daşary ıurtdan getirilen papirusy hem ulanyp başlapdyrlar.
B.e.öň VII asyrda arameı dili İakyn Gündogarda halkara diplomatiıasynyň we söwdaçynyň diline öwrülıär.Arameı kätipleri derä we papirusa ıazypdyrlar,olar kem-kemden mesopotamiıa iş kagyzlary edaralarynda esasy orna geçipdirler.Klinopis mürzeleriniň mekdepleri ıok bolup başlapdyr.Wawilon we Assiriıa medeniıetiniň iň ıokary üstünlikleriň birem kitaphanalaryň döredilmegidir.Olarda edebi,ylmy tekstleri ıygnapdyrlar.
Gadymy Gündogarda Assiriıa patyşasy Aşşurbanapalyň Ninewiıadaky köşgünde döre- den kitaphanasy iň uly meşhurlyga eıe bolupdyr.Bu kitaphana üçin kitaplar Mesopotamiıanyň ähli ıerlerinden ıygnalypdyr ıa-da göçürilip ıazylyp getirilipdir.Onda kitaplary belli bir tertipde ıerleşdirip goıupdyrlar.Käbir tekstler 40-100 kerpiçjigiň ıüzüne ıazylypdyr.Köp ki- taplary birnäçe sany edip,köpeldip goıupdyr.Her kerpiçjigiň öz san belgisi bolupdyr.Aşşurbanapalyň kitaphanasy kitaplary ulgamlaşdyrylyp ıerleşdirilen dünıäde ilkinji kitaphana bolupdyr.
Gadymy Mesopotamiıada arhiwler hem köp bolupdyr.Olarda arhiw resminamalaryny belli bir tertipde ıörite ıerlerde goıupdyrlar. Arhiwleriň döwlet, ybadathana we hususy gör- nüşleri bolupdyr.
Kätiplere möhüm orun degişli bolupdyr.Olar hat-da patyşalara-da täsir edipdirler.Kätipleriň köpüsi ıokary wezipeleri eıeläpdirler.Kätipler köplenç mekdepde ıa-da maşgalada bilim alypdyrlar.Mekdep bilimiň we medeniıetiň merkezi bolup,ol ıerde,esasan,dünıewi bilimler berlipdir.
Gadymy Derıaaralygynyň edebiıatyna degişli köp sanly poemalar,goşgular,rowaıatlar,gimnler,mifler,hekaıatlar,nakyllaryň ıygyndylary saklanyp galypdyr.
Edebi eserleriň bir görnüşi-de şumer şäherleriniň goňşy taıpalaryň çozuşlary netijesinde heläk bolmagy bilen baglanyşykly eserlerdir.(Meselem:Uruň ıaşaıjylarynyň heläk bolmagy barada agy”).
Şumer edebiıatynyň iň meşhur ıadygärligi-de Gilgameş hakyndaky hekaıatlardyr. Gilgameş köp kynçylyklary başdan geçirip,baky ıaşadıan oty alıar, ıöne ony elden giderıär. Ahyry ol takdyra ıazylany üıtgedip bolmajagyna göz ıetirıär.
B.e.öňki II müňıyllykda Wawilonda “Men parasatlygyň hökümdaryny şöhratlandyrıaryn” atly pelsepewi häsiıetli eser ıazylypdyr.Onda bir günäsiz adamyň mydama ejir çekıändigi,onuň sebäbi hudaılaryň islegine akyl ıetirip bolmaıandygy,diňe tabyn bolmalydygy barada aıdylıar.
B.e.öň X asyra degişli “Gul,maňa boıun eg” atly eserde durmuşa göwnüçökgün garaıyş gul bilen hojaıynyň arasyndaky gepeçik arkaly görkezilıär. Gadymy Derıaaralygynyň dini ulgamy b.e.öň IV-III müňıyllyklarda emele gelipdir.Her şumer şäheri öz huda- ıyna çokunypdyr.Bütin şumer möçberinde çokunylıan hudaılar hem bolupdyr.Olar Anu-asman hudaıy,Enlil-ıer hudaıy,Enki ıa-da Ea-suw hudaıy,Utu-gün hudaıy,Nannar-aı hudaıy Inanna-söıgi we hasyllyk hudaıy,Dumuzi-baky diri tebigatyň hudaıy,Nergal-uruş,kesel we ajal hudaıy we beılekiler.Bulardan başga-da adamlar haıryň we şeriň melgunlaryna ynanypdyrlar,olar ıarym adam,ıarymhaıwan görnüşinde göz öňüne getiripdirler.Şumerliler we akkadlylar o dünıädäki ıaşaışa ynanypdyrlar.Olaryň düşünjelerine görä o dünıä kölegeleriň patyşalygymyş.Eger ölüleriň çagalary sadaka bermeseler,açlykdan we suwsuzlykdan toıun we tozan bilen iımitlenmäge mejbur bolıarmyşlar.
Gadymy Derıaaralygynyň ilaty ylmy bilimler babatda hem belli bir derejede üstünlikler gazanypdyrlar.Aıratynam,Wawilon hasabyıet ylmynda ıokary derejä ıetipdir.Bu ylym ilki ıerleri ölçemek,kanallary gazmak ıaly işlerde döreıär.Wawilonlylar gadym zamanlardan bäri köp gatly,köplenç 7 gatly minara-zikkuratlary gurupdyrlar.Alymlar onuň ıokarky gatlaryndan asman jisimleriniň hereketlerine gözegçilik edipdirler we olaryň hereketiniň belli bir wagtda gaıtalanıandygyna göz ıetiripdirler.Şeıdip,Wawilonyň hasabyıet astranomiıasy emele gelipdir.Onuň has ösen döwri b.e.öň V asyra gabat gelıär.
B.e.öň V asyrda Wawilonda,Borsippada,Sipparda we Urukda astronomiıa mekdepleri bolup,Naburian we Kiden ıaly beıik astronomlar ıaşapdyrlar.Naburian aıyň fazalaryny anyklamagyň ulgamyny işläp düzüpdir.Kiden bolsa gün boıunça ıylyň dowamlylygyny kesgitläpdir.(365 gün,5 sag.,41 min.,4.16 sekund).Ol bary ıogy 7 minut,17 sekund ıalňyşyp- dyr.B.e.öň III asyryň II çärıeginden başlap wawilon astronomiıasyna degişli işleri grek diline terjime edip başlapdyrlar.
Wawilonlylar medesinada käbir üstünlikler gazanypdyrlar.Olar baryp b.e.öň III müňıyllykda Hindistana,Efiopiıa,Ispaniıa ıollary bilipdirler.
Derıaaralygynda geçmişe hem gyzyklanma bolupdyr.Köşklerde,ybadathanalarda taryhy ıazgylar saklanypdyr,muzeıler bolupdyr.
Gadymy Derıaaralygynda binagärlik we sungat ösüpdir.Köşkler,ybadathanalar we hususy öıler salnypdyr.Olary çig kerpiçden salypdyrlar.Köşkler we ybadathanalar relıef şekilleri,statuıalar bilen bezelipdir.
Mesopotamiıanyň iň uly şäheri esasan Sinahheribiň döwründe gurlan Ninewiıa bolup,onuň meıdany 728,7 ga. ekeni.Onuň ilaty 170000 adam bolan.Wawilonda 200000 adam ıaşan.Ol Nawuhodonosor II-niň döwründe gaıtadan gurulıar we 404,8 ga meıdany tutupdyr.
Mesopotamiıada b.e.öň XVIII asyrda aına öndürmeklik başlanypdyr.
Derıaaralygyndaky gadymy medeniıet bütin İakyn Gündogarda möhüm ähmiıete eıe bolupdyr.
Bu sahypanyň iň soňky üıtgedilen gezegi: 13:11, 15 aprel 2017.