10 Kasım 2013 - Pazar 12:04 Bu haber 4124 kez okundu
Sentäbrinin 20-dän 22-dän Avdarma küüyündä geçti büük yortu, angısı baalı küüyün 450-ci yıldonümünä.
Yortu başladı cumaa günü küüyün liţeyindä bilim konferenţiyasınnan «Avdarma –450 yıllık istoriya. 1563-2013». İgnat Kazmalı, konferenţiyanın baş koordinatoru, açıkladı bu oturuşun konţepţiyasını. Belli oldu öz neet: göstermää küüyün istoriyasını 1563-cü yıldan büünkü günädän, dayanarak istoriya uzmannarın aaraştırmalarına, angıları yapıldı maasuz bu konferenţiya için.
İstoriya hronologiyasına görä en ilkin sesleyicilär tanıştılar türk tarih aaraştırıcısının Alper Başerın monografiyasınnan «Bucak tatarları (1550-1700)», angısına görä arhiv dokumentlerindä Avdarma küüyü seftä anılêr 1563-cü yılda. 500 sayfalık aaraştırma çalışmasında, türlü ofiţial kaynaklara dayanarak, Alper Başar annadêr Bucak topraklarında nogay tatarların yaşamasını, soţial-ekonomika kanonnarını, nogay küülerin kuruluşunu hem merkezlän baalantılarını. Bulgariyadan bilim adamı İvan Gradeşliev kendi dokladında argumentli gösterdi, ani küülär Üç Orman hem Kir Ahmed osman dokumentlerindä razgelerlär taa 15-ci, 16-ci asirlerdä. Ozaman taa bu küülerdä yaşarmışlar hristiyan türkleri – gagauzlar. Aaraştırıcı belli eder, ani Avdarmaya gagauzlar geçmişlär bu iki küüdän. O verer harakteristika osman sistemasında Üç Orman hem Kir Ahmet küülerin etnoreligia, demografiya hem soţial yaşamasına.
Anılmış rus bilim adamı, nogay Ramazan Kereytov kendi sözündä en ilkin nogay halkın adından kutladı küülüleri bu çok gözäl yortuylan. Kendi aaraştırmasında o açıklêêr, angı istoriya sebeplerin beterinä nogaylar lääzım oldu braksınnar bu toprakları hem nışannadı, ani bu halk bu erlerdä şansora ikiüz yıldan zeedä yaşamêêr, ama büünkü günädän Bucak topraklarında onnarın izleri belli. Bu – türlü toponimnär, küülerin, çöşmelerin, meraların adları. Avdarmalılar da korumuşlar adı, angısını küüyä vermişlär tatarlar.
Moldova Bilim Akademiyasının uzmannarı, gagauzoved G. Kışlalı hem onun eşi açıkladılar hem gösterdilär slaydlarda o dokumentleri, angıları baalı gagauzların Basarabiyaya göçmesinnän.
Çok meraklı informaţiyayı anılmış romın profesorun, asker istoriyası bilgilerindä doktorun Georgiy Nikulescunun dokladından «Avdarma. Pagini din istoria militara» («Авдарма. Cтраницы военной истории») verdi Avdarma küüyün muzey direktoru F.İ. Marinov.
Konferenţiyanın hepsi materiallarınnan var nicä tanışmaa Avdarma küüyün muzeyindä.
Avşam saatlarında hepsini avdarmalıları hem küüyün musaafirlerini Kultura evinin açık meydanına topladı kendi gözäl türkülerinnän Moldovanın anılmış türkücüsü Nelli Çobanu.
İlerletti kultura programasını Rusiyanın anılmış türkücüsü, kompozitoru, çok tekstlerin avtoru Vitaliy Aksönov hem grupa “Artel”.
Yortunun ofiţial açılısı geçti ertesi günü Kultura evindä, angısında pay aldı üüsek musaafirlär: Moldovanın premyer-ministrusu İurie Länka, Türkiyenin Baş bakan yardımcısı Bekir Bozdag, Bulgariyanın, Polşanın, Vengriyanın büük elçileri, elçilär, Moldova parlamentinin hem Halk topluşunun deputatları, Gagauziyanın Başkanı Mihail Formuzal, Başkanın yardımcıları.
Üüsek musaafirlär kutladılar avdarmalıları bu gözäl yortuylan. Moldovanın premyer-ministrusu Yurie Länka kendi sözündä adadı, ani gelän 2014-cü yılda yol Ferapontyevka – Avdarma kaplanacek asfaltlan. Ofiţial paydan sora musaafirlär tanıştılar küüyün istoriya muzeyinnän, neredä fotolarda, istoriya dokumentlerindä, evelki tertiplerdä yaşêêr küüyün istoriyası. Ama en pek dalgalattı musaafirleri gezi küüyün acı köşeşindä – Memorialda, neredä kara granit taşlarında yazılar açıklêêr avdarmalıların hatalı ölümnerini türlü istoriya olaylarında: üzlärlän kayıp cenklerdä, binnärlän vakıtsız ölüm kara hastalıktan, sayısız ömürünü kaybedän aaçlıkta...
Üülenä karşı avdarmalılar hem musaafirlär toplandılar Yozakay çayırında, neredä bulunêr anılmış Tatar çöşmesi, angısı şansora dörtüz yıldan zeedä hepbir kurtarêr yolcuları susuzluktan. Bu çöşmeyi evelki tatar stilindä düzmää deyni teklif edildi nogay uzmanı – Nejdet. Bu çöşmä – iki evelki halkın arasında bir baalantı. Buna büük hatır güderäk, şiridi kesmää hak verildi nogay halkının ooluna R. Kereytova hem gagauz kızına Kasım Agafyaya (o kırk yıldan zeedä korumuş tatar çöşmesinin toprak truba parçalarını hem türlü evelki tatar donaklarını).
Açılıştan sora tatar yaşamasını sansın diriltti yarışlar uşaklar arasında eşeklerdä,
Delikannıların arasında da – beygirlerdä. Bu çayır sansın enidän evelki yaşamasını duydu hem herbir siiredicidä hatır uyandırdı halkımızın istoriyasına. Yarışı evelki zamannara yaklaştırmaa deyni, hepsi pay alannar (10 küüdän) yarıştı kaltaksız. Geçmiş zamannardan büünkü günä çevirdi siiredicileri Moldovanın aviamodelcilär komandası. Hava düüşlerindä Evropa çempionu İgor Bereketin hem Ukrayna çempionun A. Popovicin yanısora gösterdi en üüsek klas becermeklerini gagauz Kazayak küüyündän Aleksandr Danç.
“Sabun şişireklär teatrusu” («Театр мыльных пузырей») Odesadan maasuz en küçüklerä deyni hep bu gün saat üçtä gösterdi kendi çok şen bir programasını. Uşaklar siiredicilerdän ilin dönärdilär programanın personajlarına, dayma diiştireräk biri-birini sţenada. Onnarın herbiri çok hoşlu kaldı bu unudulmaz gösteridän.
Bir inanılmadık baaşış gibi oldu o on bin siirediciyä, ani Gagauziyanın herbir köşesindän bu gün toplanmıştı Avdarmaya, sţenaya Nadejda Kadışevanın çıkması.Bütün Dünneyä anılmış rus türkücüsü donattı bu gözäl avşamı: kapladı herbir canın herbir köşeciini kendi gözäl sesinnän, yalpaklıınnan, sözlerinnän. Eşlik ederäk ona, sansın göktän yıldızlar, sţenaya çıktı «Золотое кольцо» ansamblinin oyuncuları, angıları yardım edärdi eniycä annamaa, duymaa, kabletmää diil bir sıra seslenmiş türküleri. Yortunun üçüncü günü başladı buluşmaktan Rusiyadan istoriya bilgilerindä doktorlan, nogay Ramazan Kereytovlan. Kendi sözündä o annattı, nicä büünkü gündä yaşêêr nogay halkı, açıkladı onnarın problemalarını, kulturada ilerlemelerini. R. Kereytov söledi, ani o çok dalgalandı ondan, ani gagauzlar diil sade unutmêêrlar, ama çok hodul duyêrlar kendilerini ondan, ki evelki türk-nogay topraklarında büün şansora ikiüz yıldan zeedä gözäl yaşamalarını kurêrlar. O şükür etti, ani avdarmalılar korudular diil sade küüyün evelki tatar adını, ama nogayların başka yaşamak izlerini dä: tatar çöşmesini, armut aacını hem başka işleri.
Buluşmanın sonunda küülülärlän barabar paalı musaafirimiz baş iiltti Memorialda o avdarmalılara, kim hatalı kaybetti ömürünü ikiüz yılın içindä. Сuvap sözü gibi oldu Avdarma teoretik liţeyindän üürenicilerin yortulu programası ana dilimizdä. Sölendi gözäl sözlär, şiirlär duuma küüyümüz için, çalındı türkülär «Tatar çöşmesi», «Avdarma»... Küçük klaslardan uşaklar havezlän eşlik etti türkücülerä halk oyunnarınnan.
Üülen saatlarında binnärlän siiredici toplandı küü stadionunda. Burada Moldovanın hem Rumıniyanın uçak hem paraşüt sportçuları gösterdilär bir unudulmaz aviaşou. Bakmayarak hava durumuna, angısı pek zorladardı başarmaa göktä gösteriyi, sportçular yaptılar bir inanılmaz gözäl şou. Lüzgär kuvedini enseyeräk, onnar gösterdilär en üüsek pilotaj figuralarını.
Bu gün kendi on bininci paraşütlan atlamasını gerçekleştirdi Evropa hem Dünnää çempionu Sergey Zinçenko. Göstereräk büük saygı sportçuya, avdarmalıların adından ona verildi bir şannı gramota, angısına görä o oldu ilk, kimä koyuldu ad «Avdarmanın saygılı yaşayanı» Yortunun bitki avşamı siiredicileri kendi programalarınnan sevindirdilär: genç moldovan türkücüsü Natalya Gordienko, Rusiyadan grupa «Kabriolet» hem Aleksandr Marţenkeviç, grupa «SunStrokeProjekt» . Her gün kultura programaların sonunda gökü Avdarmanın üstündä kaplardı inanılmaz gözäl feyerverk. Onun türlü renkli, figuralı şılakları, sansın insanın mutlu üreendän çıkıp, gökü sarardılar, doldurarak umutlan, ani Avdarma küüyün var diil sade 450 yıllık istoriyası hem gözäl büünkü günü, ama aydın gelecää dä. İlya, Dmitriy, İgnat Kazmalıya büük saygı göstermää deyni, şükür etmää hepsinin avdarmalıların adından bu yortu günneri için hem hepsi ii tarafa diişilmekleri için, angılar bitki yıllarda yapıldı duuma küüyümüzdä, sţenaya türküylän «Kardaşlar» çıktı küülü çalgıcılar. Türkünün peetlerini yazdı avdarmalı yazıcı T. Marinoglu, muzıkasını – avdarmalı N. Tumba, çaldı – genä avdarmalı, S. Uzun. Türkünün derin maanalı lafları sansın açıklêêrlar Kazmalı kardaşların yaşamak filosofiyasını, küüyümüz için daymalı düşünmeklerini, duuma erlerinä bütün ürektän sevgilerini, istemelerini yapmaa taa ii herbir avdarmalının yaşamasını: küçüün hem büüyün, ihtärın hem gencin, ananın-bobanın:
«Hadin genä, kardaşlar,
Anayı hem bobayı dolaşalım...»
Ama herbir avdarmalı biler, onnarın küüyä gelmeleri mutlak baalı nesoysa eni yardımnarlan. Aldıynan esaba hepsini, ne yapılêr onnarın tarafından küüyümüz için, annêêrsın, ani neredä dä onnar bulunsalar, onnar hepbir yaşêêrlar bizim problemalarımızlan.
Küüyün herbir yaşayanı adından taa bir sıra bütün ürektän şükür ederiz bu ölçüsüz yaptıkları için! Saa olunuz, uzun ömür sizä!
Gün-gündän vakıt geçer alatlı.
Kıpımnar olêr yıllardan paalı.
Bu dünneyä geliner bir kerä,
Canımız kalêr iiliklerdä. (Türküdän «Kardaşlar»)
Todur Marinoglu, Elena Karamit