Opinions of Special Education Teachers about Teaching Reading and Writing to Mentally Retarded Children
Download "Opinions of Special Education Teachers about Teaching Reading and Writing to Mentally Retarded Children"
1 Ankara University, Journal of Faculty of Educational Sciences, year: 2010, vol: 43, no: 2, 1-26 Opinions of Special Education Teachers about Teaching Reading and Writing to Mentally Retarded Children Hatice ŞENGÜL * Nur AKÇİN ** ABSTRACT. The main purpose of this research is to state the opinions of special education teachers about teaching reading and writing to mentally retarded students. This research is designed descriptively. The participants of the research are 100 special education teachers. The data is received by a questionnaire prepared by the researcher. According to the findings, it is seemed that special education teachers don t depend on only one method while teaching reading and writing but they especially use sound and sentence analysis methods. These methods are used for normally developed children. There is no method that is developed for mentally retarded children in Turkey. New methods that consider cognitive and learning features of mentally retarded children are needed. Keywords: Mentally retarded children, teacher, methods of teaching reading and writing special education SUMMARY Purpose and Significance: The main purpose of this research is to state the opinions of special education teachers about teaching reading and writing to mentally retarded students. This research is important to evaluate applications made in our country in the light of methods and applications in foreign countries. * School Counselor, Ministry of National Education. ** Assist. Prof. Dr. Marmara University, Faculty of Education.
2 2 Hatice ŞENGÜL, Nur AKÇİN It is hoped that by these evaluations new suggestions are given for new practices that are based on a more systematic and theoretical basis for teaching reading and writing to mentally retarded children in Turkey. Methods: This research is designed descriptively. In the research, views of 100 special education teachers on prerequisite skills in teaching reading and writing, teaching methods, teaching materials, methods of teaching evaluation and problems they face through teaching of reading and writing were taken by the questionnaire prepared by the researcher. In this research, firstly the descriptive analysis of the findings has been carried out. As a result of the analysis, the similar answers from the teachers are accepted as common themes and the frequency and the percentage of these themes among the total answers have been calculated. Results: According to the findings, it is seemed that special education teachers don t depend on only one method at teaching reading and writing but they especially use sound and sentence analysis methods. It has been found out that motor skills, audio-visual perception and distinction and holding a pencil are expected skills that a students should have by the teachers before they start to teach how to read and write. First reading and writing books, event cards, matching cards and spelling books are the most favourite materials used by special education teachers. It has been found out that teachers often use different games as matching word games during teaching. It has been observed that most of the teachers use observation, individual work papers and criterion-referenced tests as evaluation materials while teaching reading and writing. Besides, special education teachers have pointed out that they face a lot of problems because of lack of materials while teaching reading and writing. Families not giving enough support to the children while teaching sessions, not supporting them efficiently at home, taking the mentally retarded children who have different levels of performance to the same class, having only one teacher in the special education classes and students insufficient development of prerequisite skills in teaching reading and writing are the other problems that are often pointed out. Discussion and Conclusions: According to the results, it is seemed that special education teachers use methods at teaching reading and writing which is more suitable for normally developed children. There is a need for new applications and methods to teach reading and writing to mentally retarded children.
3 Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma Yazma Öğretme 3 Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, yıl: 2010, cilt: 43, sayı: 2, 1-26 Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma Yazma Öğretme Konusunda Özel Eğitim Öğretmenlerinin Görüşleri Hatice ŞENGÜL * Nur AKÇİN ** ÖZ. Bu araştırmanın genel amacı, özel eğitim öğretmenlerinin zihinsel yetersizliği olan öğrencilere okuma yazma öğretiminde kullandıkları yöntemlerle ilgili görüşlerini almaktır. Araştırma betimsel olarak desenlenmiştir. Araştırmada 100 özel eğitim öğretmeninin okuma yazma öğretiminde yer verdikleri ön koşul beceriler, öğretim yöntemleri, materyalleri, değerlendirme teknikleri ile öğretim sırasında karşılaştıkları sorunlara ilişkin görüşleri alınmıştır. Bulgulara göre, özel eğitim öğretmenlerinin okuma yazma öğretiminde tek bir yönteme bağlı kalmadıkları fakat ağırlıklı olarak ses ve cümle çözümleme yöntemlerini kullandıkları görülmüştür. Bu yöntemler normal gelişim gösteren çocuklara okuma-yazma öğretiminde kullanılan yöntemlerdir. Türkiye de zihin engelli çocuklar için kullanılan özel bir yöntem yoktur. Zihin engelli çocukların bilişsel ve öğrenme özelliklerini dikkate alarak geliştirilmesi gereken yeni öğretim yöntemlerine ihtiyaç vardır. Anahtar Sözcükler: Zihinsel engelli çocuklar, özel eğitim öğretmeni, okuma ve yazma öğretim yöntemleri * Rehber Öğretmen ve Psikolojik Danışman, MEB. E-posta: ** Yrd. Doç. Dr. Marmara Üniversitesi Eğitim Fakültesi E-posta:
4 4 Hatice ŞENGÜL, Nur AKÇİN GİRİŞ Zihin engelli bireylere okuma, yazma ve yazım kurallarını öğretmek amaçlı sistematik okuryazarlık öğretimi çok eskiye dayanmayan bir olgudur (Katims, 2000a). 1900lü yılların başında okuma zihin engelli bireyler için gerekli olmayan ve kazanımı imkânsız görülen bir beceri olarak görülmüştür ve 1960lı yıllarda ise eğitilebilir zihinsel engelli çocuklara işlevsel görsel sözcük öğretimi ile ilgili çalışmalar yapılmıştır (Singh ve Singh, 1986). Zihin engelli çocukların okuma öğretimine çok fazla önem verilmemiş (Browder, Wakeman, Spooner, Ahlgrim-Delzell ve Algozzine, 2006) okuma öğretimi mesleki ve sosyal beceri öğretimi kadar ağırlık kazanmamıştır (Katims, 2000). Bu grubun okuma öğrenme yeteneklerinin olmadığı düşünülmüş (Browder ve diğerleri, 2006) ve bu düşük zeka düzeyi ile açıklanmıştır (Conners, Atwell, Rosenquist ve Sligh, 2001). Zihin engelli bireyler için günlük yaşam ve toplum içinde bağımsızlık kazanmak için okuma temel beceridir. Zihin engelli çocukların kaynaştırma ve toplumsal uyumu önem kazandıkça okuma gereksinimi daha da önemli hale gelmiştir (Singh ve Singh, 1986). Hoogeveen, Smeets ve Lancioni (1989) zihin engelli çocukların okumayı öğrenmedeki problemlerinin birçok faktörle ilgili olabileceğini söylemişlerdir. Bunlardan ilki harfleri ayırt etmekte yaşadıkları güçlüklerdir. Görsel karmaşıklık ve uyarandaki bütün parçaları algılayamama bu çocuklar için sorun olabilmektedir ( Hoogeveen ve diğerleri, 1989). İkinci faktör, harf/yazıbirim-ses ilişkisini öğrenmedeki güçlüklerdir. Harfler ve sesleri soyut uyaranlardır ve zihin engelli çocukların soyut uyaranları ve kavramları öğrenmede zorluklar yaşadıkları bilinmektedir. Üçüncü faktör ise, seslerin tek başına telaffuzunun diğer seslerle birleştiğinde ortaya çıkan sesten farklı olmasıdır. Bu noktada zihin engelli çocuklar sesleri birleştirip kelime haline getirmekte veya kelimelerin içindeki sesleri ayırt etmekte zorluk yaşayabilirler. Dördüncü faktör ise bazı dillerdeki harf/yazıbirim-ses ilişkisinin düzensizliği bu dillerde okuma kazanımını zorlaştırmaktadır. Son olarak ise öğretimsel yöntemle ilgili sorunlar yaşanabilmesidir. Birçok okuma öğretim yöntemi normal gelişim gösteren ya da öğrenme problemi olmayan çocuklara göre desenlendiği için ön beceriler ya da öğretimsel etkinliklerin programlanması zihinsel engelli çocuklar için yetersiz olabilmektedir (Hoogeveen ve diğerleri, 1989). Hafif ve orta düzeydeki zihin engelli bireylerin okur-yazar olabilmeleri için sözcük tanıma, okuduğunu anlama, okuma hızını geliştirme ve yazma öğretimi yöntemlerini içeren birçok öğretimsel yöntem, materyal ve strateji
5 Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma Yazma Öğretme 5 geliştirmiş ve kullanılmıştır (Katims, 2000; 2001). Zihin engelli bireylere okuma-yazma öğretim yaklaşımları iki temel kategoriye ayrılmaktadır. Bunlar davranışsal yaklaşım ve sosyal etkileşimci yaklaşımdır. Davranışsal Yaklaşım Davranışsal yaklaşımda okuma-yazma önceden belirlenmiş, doğrusal olarak sıralanmış ve alt becerilere ayrılmış şekilde kazandırılır. Bu öğretim sistematiktir ve öğretmenin yönlendirmesi, önerileri ve öğrenciyi pekiştirmesi ile ilerler (Hedrick, Katims ve Carr,1999; Katims, 2000; Trent, Artiles ve Englert, 1998). Bu yaklaşımda öğretime harf/yazıbirim -ses ilişkisinin kurulması ile başlanır. Harflerden sözcükler oluşturulur ve bu sözcükler cümlelerde kullanılır (Katims,2000). Zihin engelli çocuklara okuma-yazma öğretiminde davranışsal ilkelerin kullanıldığı iki temel öğretim yöntemi vardır. Bunlar, okuma öğretiminin içerik ve anlamına odaklanan tüm sözcük ya da görsel sözcük öğretimi ile sözcüklerin fonik analizleri ve dilsel özelliklerine odaklanan çözümleyici/fonik analiz öğretimidir (Gottardo ve Rubin, 1991; Hedrick ve diğerleri, 1999; Nichtern,1974). Tüm Sözcük/Görsel Sözcük Öğretimi Davranışsal yöntemlerin kullanıldığı görsel sözcük öğretiminde yapılandırılmış ve kesin bir öğretimle sözcükler seslere ve hecelere bölünmeden anlamlı bütünler olarak öğretilir ve öğretime en sık kullanılan sözcükler ile başlanır ( Browder ve Lalli;1991; Singh ve Singh;1986). Bu sözcüklere görsel sözcük dağarcığı denir. Davranışsal yaklaşımda görsel sözcük öğrenimi iki karmaşık beceri üzerinden kavramsallaştırılabilir. Bunlar; çocuğun sözcüğü oluşturan harfleri birleşik ve bütün olarak görsel ayrımlaştırması ve bu görsel ayrımlaştırmayı başka etkinliklerde ve ortamlarda genellemesidir (Browder ve Lalli,1991). Zihin engelli çocuklara görsel sözcük öğretiminde kullanılan temelde iki yöntem vardır. Bunlardan biri yanlışsız öğretim yöntemi, diğeri ise deneme-yanılma yöntemidir (Browder ve Lalli,1991; Walsh ve Lamberts, 1979). Zihin engelli çocuklara görsel sözcük öğretiminde yanlışsız öğretim yöntemlerinden tepki ipuçlarının sunulduğu bekleme süreli öğretim ile uyaran ipuçlarının kullanımına dayalı uyaran ipuçlarını silikleştirme ve uyarana şekil verme yöntemleri sık kullanılmaktadır (Browder ve Lalli,1991; Singh ve Singh,1986; Tekin-İftar ve Kırcaali-İftar, 2004).
6 6 Hatice ŞENGÜL, Nur AKÇİN Deneme yanılma yöntemi ile görsel sözcük öğretimi ise okumanın doğruluğuna göre geribildirimlerde bulunarak yapılır (Browder ve Lalli,1991; Singh ve Singh,1986). Basılı sözcük çocuğa gösterilerek ve öğretmen tarafından yüksek sesle okunarak çocuğun okuması için öğretim yapılır. Çocuğun okuması doğru ise, çeşitli şekillerde pekiştirilir; yanlış ise hata düzeltme yöntemleri uygulanır ( Browder ve Lalli, 1991; Singh ve Singh,1986). Dorry ve Zeaman (1975) uyaran ipuçlarını silikleştirerek 32 zihin engelli çocuğa okuma yazma öğretmişler ve görsel sözcükleri etkili bir şekilde öğrenebildiklerini görmüşlerdir. Barudin ve Hourcade (1990), orta ve ağır düzeydeki zihin engelli 32 çocuğa görsel sözcük öğretiminde sözcüğün yazılı olduğu kartın gösterimi, sözcük ile beraber resimsel ipucu kullanımı ve dokunsal/hareketsel yöntemlerinin etkililiğini araştırmışlardır. Zihin engelli çocukların görsel sözcükleri öğrenmede başarılı oldukları ortaya çıkmıştır. Çözümleyici (Fonik Analiz) Öğretim Fonik, çocukların sözcük tanıma etkinlikleri içerisindeyken harf/yazıbirim-ses ilişkisi kurmayı öğrendikleri bir sistemdir (Joseph ve Seery, 2004). Fonik öğretimi yazılı dildeki harfler ile konuşma dilindeki sesler arasındaki köprüyü kurar ve öğrenci konuşma dilindeki seslerin sesbirimsel farkındalığını kazandıktan sonra bu becerisini yeni sözcükleri çözüp yazabilir (Housten ve Torgesen,2004). Fonik analiz, ses-sembol eşleme, sesleri birleştirme ve sözcükleri ve heceleri seslere bölebilme stratejilerini içerir (Cohen, Heller, Alberto ve Fredrick, 2008; Gottardo ve Rubin, 1991; Hoogeveen, Smeets ve Van der Houven, 1987; Sun ve Kemp, 2006). Araştırmalar eğitilebilir ve öğretilebilir düzeydeki zihin engelli çocukların sembol-ses ilişkisini belleklerinde daha iyi tutabilmelerini sağlayan ve uyaran ile yanıt arasında anlamlı ilişkiler kurmalarına dayalı öğretim yapıldığı zaman fonik becerileri kazanabileceğini ve kullanabildiğini ortaya koymuştur (Al Otaiba ve Hosp, 2004; Browder ve diğerleri 2006; Cohen ve diğerleri, 2008; Gottardo ve Rubin,1991; Joseph ve Seery, 2004; Hedrick ve diğerleri, 1999, Hoogeveen ve diğerleri, 1987; Singh ve Singh, 1986). Gottardo ve Rubin (1991), orta düzeydeki 17 zihinsel engelli çocuğun dil becerilerine öğretim yöntemlerinin etkisini araştırmışlardır. Araştırmada bağımsız değişkenler fonik analiz yöntemi ve görsel sözcük öğretimi iken bağımlı değişkenler ise cümleleri sözcüklere sözcükleri ise hecelere ve seslere bölme becerileri olarak desenlenmiştir. 4 zihin engelli çocuk harf/yazıbirim-ses eşleme ve sesbirimsel farkındalık eğitimi alırken diğer 13 öğrenci görsel sözcük yöntemi ile eğitilmişlerdir.
7 Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma Yazma Öğretme 7 Fonik analiz yöntemi ile öğretim gören çocukların bütün bağımlı değişkenlerde görsel sözcük yöntemi ile öğretim gören çocuklardan daha iyi performans sergiledikleri sonucuna ulaşılmıştır. Sosyal Etkileşimci Yaklaşım Zihin engelli çocuklara okuma-yazma öğretiminde yeni ortaya çıkan ve destek gören yaklaşım sosyal etkileşimci yaklaşımdır (Hedrick ve diğerleri, 1999; Katims, 2000, 2001; Wilder, Williams, 2001). Yaklaşım, bütüncül ve etkileşimsel yöntemlerin öğrenme yetersizliği olan çocukların öğrenme ürünlerini geliştireceğini savunur ve temellerini bunun üzerine kurar (Trent ve diğerleri, 1998). Yaklaşım, temel kavram ve eğitimsel uygulamalarını Vygotsky nin sosyokültürel teorisinden alır (Harris, Graham,1994; Trent ve diğerleri, 1998). Sosyal etkileşimci yaklaşımın kavramsal çerçevesini çizen dört ana ilke vardır. Bunlar, yapılandırılmış ve düzenlenmiş eğitim ortamlarında öğrenmeye hazırlık/çıraklık dönemi, ifade biçimlerini güçlendirme ve çeşitlendirme, öğrenenin öğrenmelerini kendi kendine düzenlemesine ve kontrol etmesine olanak veren yol gösterici öğretim ve kültürel tarihsel bağlamlar içinde öğrenmedir (Hedrick ve diğerleri,1999; Trent ve diğerleri,1998). Tüm Dil Yaklaşımı, sosyal etkileşimci yaklaşımın özel gereksinimli çocuklar için kullanılan eğitimsel uygulamaları arasındadır (Harris, Graham, 1994; Trent ve diğerleri, 1998). Tüm dil yaklaşımı ile okuma-yazma öğrenmekte zorluk yaşayan çocuklara okuma yazma öğretimi bir yöntem olarak değil bir süreç olarak görülür (Gersten ve Domino, 1993). Öncelikli amaç, okuma ve yazmanın anlamını öğretme, okuduğunu anlama ve sözcükler arasında anlamsal ilişkiler kurma iken, fonik analiz bu beceriler kazandırıldıktan sonra öğretilir. Fonik analiz becerileri öğretilirken de rastgele ve az yapılandırılmış bir öğretim yapılır (Drecktrah, Chiang, 1997; O Shea, O Shea, Algozzine, 1998). Beraber kitap okuma, sessiz okuma, koro halinde okuma ve sesli okumalar yaklaşımın eğitim uygulamalarındandır (Katims, 1996; Mandlebaum, 1988; O Shea ve diğerleri, 1998). Sosyal etkileşimci yaklaşıma dayalı tüm eğitimsel uygulamalarda bütüncül bir eğitim programı uygulanır. Okuma, yazma, konuşma ve dinleme gibi iletişim alanları arasında oluşturulan yapay engeller dil ile ilgili çeşitli deneyimsel etkinliklerle kırılmaya çalışılır ( O Shea ve diğerleri, 1998). Gerçeklik (authenticity) yaklaşımın eğitim uygulamalarında önemli bir faktördür. Öğrenme, işlevsel, anlamlı ve gerçek sosyal ortamlardaki etkinliklerle ilerler. Öğrenciler yapay okul amaçlarının dışına yani gerçek
8 8 Hatice ŞENGÜL, Nur AKÇİN iletişim ortamlarındaki etkinliklere dahil edilirler. Öğrenciler hazırlık çalışmalarından çok okuma, yazma gibi dil alıştırmalarında doğrudan yer alırlar edilirler. Destekleyici öğrenme ortamlarında öğretmen öğrencilerin anlam oluşturmalarına yardımcı olur. Sözcükleri doğru okuma ve dilbilgisi gibi teknik bileşenlerin üzerinde durulmaz (Haris ve Graham, 1994; O Shea ve diğerleri, 1998). Hedrick ve diğerleri (1999), bir yıl süren betimsel ve deneysel bir çalışma yapmışlar ve yaş ortalamaları 9.8 yaş olan hafif ve orta düzeydeki dokuz zihin engelli çocuğa okuma yazma öğretim programı uygulamışlardır. Araştırmacılar hazırladıkları programda fonik beceri öğretimi gibi geleneksel yöntemler ile sosyal etkileşimci yöntemleri birbirine harmanlayarak öğretim sunmuşladır. Katims (1996), ilkokul öğrencisi dört hafif düzeydeki zihinsel engelli çocuğa okuma yazma becerilerini geliştirmek için bir yıl süren eğitim uygulamasının etkililiğini deneysel yöntemle araştırmıştır. Bu eğitim okuryazarlık materyalleri yönünden zenginleştirilmiş, doğal ve gerçek bir sınıf ortamında gerçekleştirilmiştir. Çocuklar okuryazarlık gelişimlerini destekleyecek şekilde eğitim görürken bir yandan da doğrudan eğitim yöntemleri bu etkinliklerin içerisine yerleştirilmiştir. Öğretim sonrasında araştırmadaki dört hafif derecede zihinsel engelli çocuğun okuma ve yazma becerilerinde ustalaştığı görülmüştür. Alanyazında zihin engelli çocuklara okuma-yazma öğretiminde görsel sözcük öğretimi ile ilgili araştırmalar ağırlık kazanmıştır (Browder ve diğerleri, 2006; Singh ve Singh,1986; Sun ve Kemp, 2006). Zihin engelli çocuklara okuma yazma öğretiminde Türkiye deki duruma bakıldığında ise konu ile ilgili araştırmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Türkiye de Çolak (2001) ile Batu ve Başal (2002) zihin engelli çocuklara okuma-yazma öğretimde öğretmenlerin kullandıkları yöntemleri belirlemek amacıyla çalışmalar yapmışlardır. Yapılan bu iki araştırmada ülkemizde konu ile ilgili araştırmaların sınırlılığına dikkat çekildiği görülmektedir. Yapılan bu araştırmalarda zihin engelli çocuklara okuma yazma öğretiminde ilköğretim birinci sınıflarındaki normal gelişim gösteren çocuklara okuma-yazma öğretiminde kullanılan yöntemlerden farklı bir yöntem kullanılmadığı görülmektedir. Oysa, yurtdışındaki uygulamalarda davranışsal ve sosyal etkileşimci yaklaşım ve yöntemler yoğunluk kazanmıştır. Bu araştırmada Türkiye deki uygulamalara daha geniş bir örnekler grubu ile bakılacak ve sonuçlar yurt dışındaki uygulamalar ışığında değerlendirilecektir.
9 Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma Yazma Öğretme 9 Araştırmanın Amacı Araştırmanının genel amacı, özel eğitim öğretmenlerinin zihinsel engelli çocuklara okuma-yazma becerisi kazandırmada kullandıkları yöntemlere ve bu yöntemlerin uygulanmasında izledikleri yollara ilişkin görüşlerini almaktır. Bu genel amaç doğrultusunda özel eğitim öğretmenlerinin zihin engelli çocuklara okuma-yazma öğretimine geçmeden önce öğrettikleri ön-koşul becerilerin ve öğretimde kullandıkları yöntemlerin, öğretim sırasında kullandıkları materyallerin, değerlendirme yöntemlerinin ve öğretim sırasında karşılaştıkları sorunların neler olduğuna yanıt aranacaktır. YÖNTEM Araştırmanın Modeli Araştırma, betimsel veri toplamayı amaçlayan tarama türünde bir çalışma olarak desenlenmiştir. Örneklem Tarama türünde araştırmalarda kabaca 100 kişiye ulaşılması hedeflenir (Mertens ve McLoughlin, 2004). Bu araştırmada da, İstanbul da zihin engelli öğrencilerin eğitiminde görev alan, üniversitelerin zihin engelliler öğretmenliği programından mezun 100 öğretmene ulaşılması hedeflenmiştir. Özel eğitim alanında, üniversitelerin ilgili alanlarından mezunların yanı sıra, alan dışından mezun olup bu alanda çalışan öğretmenler de bulunmaktadır. Ancak alan dışından mezun olup özel eğitim alanında çalışan öğretmenlerin bu alanla ilgili teorik bilgileri oldukça sınırlıdır. Bu nedenle araştırma, zihin engelli öğrencilere okuma-yazma öğretiminin nasıl yapılması gerektiği konusunda eğitim almış olan özel eğitim öğretmenleri ile yürütülmüştür. Örneklemi oluşturacak öğretmenlerin %70 nin Milli Eğitim Bakanlığı na bağlı resmi kurumlarda görev yapan öğretmenler ve %30 nun özel kurumlarda görev yapan öğretmenler olmasına dikkat edilmiştir. Resmi kurumlarda görev yapanlar bir küme, özel kurumlarda çalışanlar da diğer bir kümeyi oluşturmuştur. Resmi kurumlarda görev yapanlar kümesi, İstanbul da bulunan OÇEM ler, eğitim ve iş okulu ve kaynaştırma sınıflarının alt kümelerinden oluşmaktadır. Örneklemin oluşturulmasında ilk aşamada araştırmacı İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü nden İstanbul daki özel eğitim sınıfı olan okullar, İşeğitim okulları ve OÇEM lerin listesini almıştır. İkinci aşamada araştırmacı bu okulların her birindeki özel eğitim programı mezunu öğretmen sayısını belirlemek amacı ile okulları aramış ve sayıları öğrenmiştir. Üçüncü aşamada ulaşabilirliğinin daha kolay olduğu rehabilitasyon merkezleri
10 10 Hatice ŞENGÜL, Nur AKÇİN aranmış ve bu merkezlerdeki öğretmen sayıları da belirlenmiştir. Bu okul ve merkezlerden üç ve üçten fazla özel eğitim öğretmeni olanlar belirlenmiştir. Örneklem belirlenirken resmi ve özel kurumların İstanbul evreninde bulunma sayılarına göre bir oranlama yapılma yoluna gidilmeksizin ve gönüllülük esasına göre 1 OÇEM den 12 öğretmen, 7 eğitim ve iş okulundan 48 öğretmen, 7 kaynaştırma sınıfından 7 öğretmen ve 8 rehabilitasyon merkezinden 33 öğretmene ulaşılmıştır. Bir başka deyişle, resmi kurumlarda görev yapanlar kümesi 67 öğretmenden ve özel kurumlarda çalışanlar kümesi 33 öğretmenden oluşmaktadır. Katılımcıların Özellikleri 100 katılımcının %62 sini kadın öğretmenler, %38 sini erkek öğretmenler oluşturmaktadır. Katılımcıların yaş aralıklarına göre dağılımına bakıldığında %14 ünün (14 öğretmen) yaş aralığında, %59 unun (59öğretmen) yaş aralığında, %22 sinin (22 öğretmen) yaş aralığında, %5 inin (5 öğretmen) ise yaş aralığında olduğu görülmüştür. Buna göre, örneklem grubunun yarısından fazlasını yaş aralığındaki özel eğitim öğretmenleri oluşturmaktadır. Katılımcıların zihinsel engelli çocuklarla çalışma yılına göre dağılımına bakıldığında ise öğretmenlerin %62 sinin (62 öğretmen) 1-5 yıl, %32 sinin ( 32 öğretmen) 6-10 yıl ve %6 sının (6 öğretmen) de yıl aralıklarında zihinsel engelli çocuklarla çalıştıkları görülmektedir. Araştırmanın uygulama kısmında araştırmacı her bir kurumu ziyaret etmiş, araştırmanın amacını belirttikten sonra kurumlardaki öğretmenlere veri toplama aracı olan anketi vermiş, katılımcıların anketi doldurmasını beklemiş ve anketleri alarak kurumlardan ayrılmıştır. Veri Toplama Aracı Araştırmada veri toplama aracı olarak Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma-Yazma Öğretme Konusunda Özel Eğitim Öğretmenlerinin Görüşlerinin Belirlenmesi isimli anket kullanılmıştır. Araştırmacı tarafından geliştirilen ve beş bölümden oluşan anketin bölümlerinin oluşturulmasında, Çolak ın (2001) Zihin Özürlü Çocuklar İlköğretim Okulu Ve Mesleki Eğitim Merkezindeki Özel Eğitim Öğretmenlerinin Zihin Özürlü Çocukların Okuma-Yazma Öğrenmeleri Hakkındaki Görüş Ve Önerileri isimli araştırması sonucunda ortaya çıkan temalardan yararlanılmıştır. Zihinsel yetersizliği olan öğrencilere okumayazma öğretimi söz konusu olduğunda öne çıkan başlıklar, özel eğitim öğretmenlerine yönelik hazırlanan anketin de bölümlerinin oluşmasında belirleyici olmuştur. Buna göre anket 5 bölümden oluşmaktadır;
11 Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma Yazma Öğretme 11 Ön-koşul beceriler, Öğretim yöntemleri, Öğretim materyalleri, Değerlendirme yöntemleri, Sorunlar Anketin geliştirilmesi sırasında bölüm başlıkları oluşturulduktan sonra ikinci aşamada bu bölümler altında sorular geliştirilmiştir. Bu soruların oluşturulmasında da Çolak ın (2001) çalışmasından, ilköğretim birinci sınıf kitaplarından ve öğretim programından yararlanılmıştır. Anket toplamda 25 sorudan oluşmaktadır. Ankette yer alan soruların bölümlere dağılımı şöyledir; Bölümler Açık Uçlu Soru Sayısı Kapalı Uçlu Soru Sayısı Yarı Açık Yarı Kapalı Uçlu Soru Sayısı Toplam I. Ön-koşul beceriler II. Öğretim Yöntemleri III. Öğretim Materyalleri 1 1 IV. Değerlendirme yöntemleri V. Sorunlar Toplam Anketin birinci bölümünde, öğretmenlerin öğrencilerde gelişmiş olmasını bekledikleri ön koşul beceriler ve bu becerilerin hazır olmadığı durumlarda ne tür çalışmalar yaptırdığı ile ilgili sorular yer almaktadır. İkinci bölümde, öğretmenlerin kullandıkları yöntemleri uygulamakta nasıl bir yol izledikleri, bu yöntemlerin zihinsel yetersizliği olan öğrenciler için uygun olan ve olmayan yönlerinin neler olduğu ve yetersiz olduğunu düşündükleri durumlarda ne tür çözümler ürettikleri açık uçlu soruları oluşmaktadır. Öğretmenlerin kullandıkları yöntemin ne olduğu ve ne tür oyunlara yer verdikleri kapalı uçlu soruları oluşturmaktadır. Yöntemle ilgili yarı açık uçlu sorularda ise sınıf içi grup çalışmaları, öğrencilerle yapılan bireysel çalışmalar ve pekiştireç kullanımı ile ilgili sorular yer almaktadır. Üçüncü bölümde, kullanılan materyallerle ilgili bir soru yer almaktadır. Dördüncü bölümde, öğretimi değerlendirme yöntemleri ile ilgili kapalı uçlu olan bir soru yer almaktadır. Beşinci bölümde ise, öğretim sırasında öğretmenlerin karşılaştıkları sorunların araç-gereç, öğrenci, öğretmen, aile ve okul kaynaklı olup olmadığı araştırılmıştır. Ankette yer alan sorulardan bazıları, katılımcıların birden çok yanıt vermelerine olanak sağlayacak şekilde hazırlanmıştır. Böylece katılımcıların
12 12 Hatice ŞENGÜL, Nur AKÇİN konu ile ilgili görüşlerini sınırlı kalmadan, daha kapsayıcı şekilde ifade etmelerine fırsat verilmiştir. Hazırlanan anket sorularının kapsam geçerliğini sağlamak üzere sorular özel eğitim zihin engelliler öğretmenliği alanından iki uzman tarafından incelenmiştir. Alan uzmanlarının görüşleri doğrultusunda soruların kapsamı ve ifadesinde değişiklikler yapılmış ve veri toplama aracına son şekli verilmiştir. İşlem Verilerin Toplanması Araştırmacı, örneklemi oluşturan öğretmenlerin görev yaptığı kurumları ziyaret etmiştir. Kurumlarda yetkili kişilere araştırmanın amacı anlatıldıktan sonra zihin engelliler öğretmenliği programından mezun öğretmenler ile görüşülmüş ve araştırma ile ilgili bilgi verilmiştir. Araştırmanın anketini doldurmak için gönüllü olan öğretmenlere anket araştırmacı tarafından elden verilmiş ve öğretmenler anketi dolduruncaya kadar araştırmacı kurumlarda beklemiştir. Verilerin Analizi Ankette kapalı uçlu sorular ve açık uçlu sorular olmak üzere iki soru türü bulunmaktadır. Buna bağlı olarak da verilerin analizi iki şekilde yapılmıştır. Kapalı uçlu soruların analizinde, yanıtların sıklığının belirlenmesi yoluna gidilmiştir. Açık uçlu sorular ise betimsel olarak analiz edilmiştir. Anketlerden elde edilen betimsel veriler, Çolak ın (2001) araştırması sonucunda ortaya çıkan ve anketin bölümlerinin oluşturulmasında da yararlanılan temalar temel alınarak analiz edilmiştir. Açık uçlu soruların analizinde öncelikle, her bir soruya verilen yanıtların tümünün dökümü yapılmıştır. Böylece her soruya verilen toplam yanıt sayısı elde edilmiştir. Yanıtların içinde benzer olanlar birleştirilerek alt temalar oluşturulmuş ve bunların frekansı sayılmıştır. Araştırmada değerlendiriciler arası güvenirliği belirlemek amacıyla açık uçlu soruların yanıtlarında benzer yanıtların aynı alt maddelerde işlenmesi konusunda iki araştırmacı bağımsız olarak çalışmışlardır. Değerlendiriciler arası güvenirlik hesaplanırken 25 öğretmenin açık uçlu sorularının dökümü kullanılmıştır. İki bağımsız değerlendirici arası güvenirliğin % arasında değiştiği, ortalama güvenirliğin %87 olduğu belirlenmiştir.
13 Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma Yazma Öğretme 13 BULGULAR ve YORUM Bu bölümde, araştırma verilerine araştırmanın amacı ve alt temaları doğrultusunda yer verilmiştir. Ön-Koşul Beceriler Araştırmadaki özel eğitim öğretmenlerine, okuma-yazma öğretiminden önce öğrencilerde gelişmiş olmasını bekledikleri ön-koşul becerilerin neler olduğu sorulmuştur. Katılımcılardan gelen yanıtlara Tablo 1 de yer verilmiştir. Tablo 1. Ön-koşul beceriler Beceri Görsel-işitsel algılama-ayırt etme İnce-kaba motor gelişim-el kaslarının olgunluğu Kavram becerileri Kalem tutma El-göz koordinasyonu Alıcı ifade edici dil becerileri, yönerge alma Sınırlı boyama-çizgi çizme Eşleme Sınıflama, sıralama Dikkati yöneltme, sürdürme Dinleme, izleme Örüntü oluşturma Model alma Masa başında oturma Bellekte tutma Toplam F Ankette bu soruya toplam 280 yanıt gelmiştir. Katılımcılardan gelen 280 görüşün 55 i öğrencilerin görsel, işitsel algılarının ve ayırt etme becerilerinin gelişmiş olması gerektiğini yönündedir. Bunu toplam 280 görüş içindeki 48 görüşle motor gelişimde olgunluk ve el kaslarının olgunluğu takip etmektedir. Temel kavram bilgisine sahip olma (30) ve kalem tutma becerileri öğretmenlerin yoğunlukla gelişmiş olmasını bekledikleri diğer becerilerdir. Öğretim Yöntemleri Kullanılan Yöntem Tablo 2 de özel eğitim öğretmenlerinin zihin engelli çocuklara okumayazma öğretimi sırasında kullandıkları yöntemlerin dağılımı görülmektedir.
14 14 Hatice ŞENGÜL, Nur AKÇİN Tablo 2. Özel eğitim öğretmenlerinin zihin engelli çocuklara okuma-yazma öğretiminde kullandıkları yöntemler Okuma Yazma Öğretim Yöntemi Ses Yöntemi Cümle/Çözümleme/Fiş Yöntemi Karma Yöntem Ses Temelli Cümle Yöntemi Görsel Sözcük Dağarcığı Hece Yöntemi Harf Yöntemi Sözcük Yöntemi Öykü Yöntemi Diğer Toplam N Tablo 2 incelendiğinde, öğretmenlerin başlıca 9 yöntemi kullandıkları ve bu yöntemlerin kullanılırlığının ifade edilme sıklıkları görülmektedir. Diğer seçeneği ile birlikte toplam 10 yöntemin öğretmenler tarafından farklı kombinasyonlarda kullanıldığı söylenebilir. Bir başka deyişle, öğretmenlerin sadece bir yöntem değil öğrencinin özellikleri ve seviyesine göre ve birden fazla yöntem kullandıkları görülmüştür. 100 özel eğitim öğretmeni kullandıkları yöntemlerle ilgili toplam yanıt sayısı 252 dir. 252 cevabın içerisinde 55 ile ses yöntemi en çok kullanılan yöntemdir. Bunu 47 ile çözümleme yöntemi takip etmektedir. En az kullanılan yöntem ise öykü yöntemidir (9).s Kullanılan Yöntemlerin Zihin Engelli Çocuklara Uygunluğu Araştırmada özel eğitim öğretmenlerine okuma-yazma öğretiminde kullandıkları yöntemin zihin engelli çocuklar için uygun olduğunu düşündükleri yönleri sorulmuştur. Katılımcılardan gelen yanıtlar Tablo 3 te yer almaktadır. Tablo 3. Özel eğitim öğretmenlerinin kullandıkları okuma-yazma öğretim yönteminin zihin engelli çocuklar için uygun olduğunu düşündükleri yönleri Okuma Yazma Öğretim Yönteminin Uygun Olduğu Yönleri Ses yönteminin parçadan bütüne gitmesi-tümevarım Ses yönteminin basamaklandırılmış olması Çözümleme yönteminin somut, bütüncül ve anlamlı olması Ses yönteminin analizine dayalı olması Çözümleme yönteminin hızlı, akıcı okuma ve anlamayı desteklemesi Çözümleme yönteminde materyal hazırlama uygunluğu ve esnekliği Ses yönteminin ezbere dayalı olmaması Çözümleme yönteminin işlevsel ve eğlenceli olması Toplam N
Ankara University, Journal of Faculty of Educational Sciences, year: 2010, vol: 43, no: 2, 1-26 Opinions of Special Education Teachers about Teaching Reading and Writing to Mentally Retarded Children Hatice
WEBQUEST DESTEKLİ ÖĞRENME YAKLAŞIMININ ÖZEL EĞİTİM ÖĞRENCİLERİNE ETKİSİ Dr. Buket Ballıel Toki Ortaokulu, Muğla bballiel@hotmail.com Özet Bu araştırmanın amacı; webquest destekli öğrenme yaklaşımının özel