Söyleşi | Prof. Dr. İzzettin Önder: Döviz artışı, inşaat ve banka krizine yol açabilir
İktisatçı Prof. Dr. İzzettin Önder ile Türkiye ekonomisini ve beklenen ekonomik krizi konuştuk
Kamuoyunun gündemi yaklaştığı söylenen ekonomik kriz. Dolar ve avrodaki yükseliş, zam üstüne zam ve vergi yükleri hemen her kesimin ekonomik krizi tartışmasına neden oluyor.
İktisatçı Prof. Dr. İzzettin Önder ile olası ekonomik krizi, döviz hareketliliğini, Zarrab davasının ekonomiye olası etkilerini ve Türkiye ekonomisinin çıkmazlarını konuştuk.
Herkesin gündeminde her gün farklı bir rekor kıran dolar ve avro; yaklaşmakta olduğu söylenen bir ekonomik kriz var. Siz bu dalgalanmalar konusunda ve bizleri, emekçileri bekleyen kriz konusunda neler düşünüyorsunuz?
Aslında bu soruyu başa koymak çok isabetli. Bu bir hastalığın semptomu gibi. Dolar tam da böyledir; bir nevi dış görüntü… Ancak dış görüntü pek de fazla bir şey değildir ve iç olayların dışla karşılaştığı esnada ortaya çıkan bileşkedir. Gerçekten Türkiye birçok açıkla yürüyor ve bu son 15 senenin işi değil. Türkiye ciddi bir tasarruf açığıyla karşı karşıya, bu yıllardır böyle. Türkiye ciddi bir enerji açığıyla karşı karşıya. Dış ödemelerimizin önemli bir bölümünü enerji oluşturuyor. Türkiye çok da önemli bir şekilde aslında teknoloji açığıyla karşı karşıya.
Türkiye önemli ölçüde girdiyle çalışan bir ülke. Türkiye bu açıklarla karşı karşıya kaldığı zaman bunu dengeleyebilmesi için faizi yüksek tutması gerekiyor. Faizler yüksek olunca; yatırımlar geriliyor, enflasyon geriliyor. Hükümet ve Merkez Bankası da bu ikisinin dengesinin kurmak durumunda kalıyor.
Peki bu denge, son günlerde neden şaştı? 15 sene daima böyle baskılı gitti de ne değişti? Türkiye’de ciddi bir siyasi istikrarsızlık ortaya çıktı.
Peki bu denge, son günlerde neden şaştı? 15 sene daima böyle baskılı gitti de ne değişti? Türkiye’de ciddi bir siyasi bir istikrarsızlık ortaya çıktı. Türkiye, ciddi şekilde ikiye yarılmış durumda. Bunu, son referandumun sonuçları çok iyi şekilde gösteriyor. O seçimler nasıl yapıldı biliyoruz ancak ona rağmen ciddi bir yarılma gösteriyor. Maalesef siyasi aktörler, bu yarılmayı doğru okumak istemiyorlar. Bunlar üzerinden bir politika üretmeye çalışıyorlar. Durmadan dış ve uzak komşularla krizler yaşanıyor. İçte kendi tabanını güçlendirebilmek için çatışma görüntüsü sergilediğinde ciddi risk oluşturmaya başladı ve güven kaybetmeye başladı.
Güven endeksleri daima düşük çıkıyor; faizleri de Merkez Bankası çok arttırmıyor. Dolayısıyla döviz dış faktörlere de bağlı olarak böyle oluyor diyebiliriz tabii ki.
‘Mühim ve tehlikeli olan dövizin ani değişimi’
Peki bu geçici mi? Bizde 2000 yılı programının uygulanmaya başlanmasından beri döviz baskılı olduğu için şimdiye kadar olagelen döviz baskılıydı ve normal değildi. Ama bu seviyesi normal midir? Bu fiyat artışlarına göre değişir. Biz eğer fiyat artışlarına bakarsak bize normal gözükebilir. Ancak tehlikeli olan şey bu değil. Mühim olan bunun ani yükselişi, ani değişimidir.
Döviz baskılıyken, ülkemizde kur riski diye bir şeyden konuşuluyordu. Bu da şu demek: Fabrikaların bir kısmı, dışarıdan girdi alırken; ürünün satış fiyatını ve alışını belirli bir kurdan hesaplıyordu. Ama bu kur yapay bir kur. Hükümet onun için durmadan “istikrar” diyordu. Bu yanlış bir şeydi, istikrar filan yoktu aslında. Çünkü ekonomi üzerinde devamlı risk vardı. Bundan dolayı AKP’ye çok oy da verildi burjuvazi tarafından. Eğer bir kriz, çalkalanma olur da döviz aniden yükselirse risk yaşamamak için. Bunlar, milyarlar alıp veren fabrikalar için çok mühim hale geliyor.
Ciddi bir çöküntüye gitmesi muhtemel ekonomi toparlansın diye faizler birden çok yükseltilebilir.
AKP; 15 sene sonra, hele de 2019’a hazırlanırken kemer sıkmayı dillendiremez.
Bu krizi aşmak için AKP’nin yapacağı şeylerden biri de kemer sıkma. Fakat, AKP bunu dillendirmek istemiyor. 2000 yılına gelirken çok büyük sıkıntılar çekildi. O dönemin koalisyonu bu sıkıntılar sebebiyle “sandığa gömüldü”. AKP hem 2000 programını hem de dünyada oluşan bol parayı kullanarak bir yapay ferahlık yarattı. AKP; 15 sene sonra, hele de 2019’a hazırlanırken kemer sıkmayı dillendiremez. Gıdım gıdım, el altından yapacak tabii ki. Maaşları ayarlayacak, zamları oluşan enflasyon hesabına göre yapacak.
Belki devlet harcamalarını kısmaya gider. Fakat bu da çok mümkün değil. 2018, 2019 seçimleri öncesindeki son yıl. Daima, seçimden önceki yıllar harcamanın artacağı yıllardır. Bunu özellikle AKP çok büyük bir istek ve iştahla yapacaktır. Bir anlamda, “köprüden önceki son çıkıştır” bu. AKP için başka; toplum için başka tabii ki…
Özetlemek gerekirse, içteki dalgalanmalar; Türkiye’nin dışarıdan gelen çok bol dövizle oluşan sermayeyi reel bir yatırıma yönlendirmeyip uzun vadeli tüketim malı olarak görülebilecek bina ve toprağa yönlendirmesinin bir sonucudur aslında. Bunun da bir sebebi vardı elbette. Tüpler, kanallar yollar…
‘Büyük paralarla yapılan altyapı, ekonominin gelişmesini sağlıyor mu?’
Peki toplumun buna ihtiyacı yok mu? Var tabii. Ancak bunların hesapla kitapla yapılması gerekiyor. Yollar, büyük havalimanları 5-10 yıl için değil; 50 yıl için yapılır. Onun bu projeler büyüktür, bunda bir yanlış yok. Fakat hesap şu şekilde yapılmalı:
“Bu yol, bir altyapıdır. Bu altyapının ekonomiyi geliştireceği varsayılır. Gelişen ekonomi, altyapının oluşması için harcanan parayı karşılayabilecek birikimi sağlayabilecek mi?”
Fakat bu derin bir hesap ister. Bunları bireysel yapamayız. Planlama kurumları bu yüzden gündemde olmalı.
Bütün bunlar ışığında döviz kurunun bu şekilde hareketleneceği belliydi. Bunun siyasi tarafı var mı? Ona da bakmak lazım tabii. Bir ülkedeki iktidarı devirmek kolaydır; askeri darbe bunlardan bir tanesidir. İçeride bu kadar açığı olan bir ülkenin üzerinde oynanabilecek çok fazla oyun vardır. Bütün mesele sizin sağlam durup hesabınızı iyi yapmanız. Yoksa “Türkiye’yi herkes kıskanıyor, bize kumpas kuruluyor” demek faydasız çünkü Türkiye de bir sürü yere kumpas kuruyor. Uluslararası politikanın tabiatında olan bir şeydir bu. Halka bunu söylemek yanlış ve ucuz bir politikadır.
Umuyorum, belki Türkiye’de fiyat artışları sonrası döviz kuru 3,75 filan (riski kaldıracak şekilde) olursa normaldir. Ama kur riskinin kaldırılması lazım. Çünkü kur riski; o kur riskini yaratan iktidarı ilelebet ayakta tutabilir. “Ben gidersem istikrarsızlık olur” meselesi buradan geliyor. Bunu uygulayan iktidarın elinden bu kozun alınması, demokrasiye bir hizmettir.
Her gün farklı rakamlar açıklanıyor. Cari açık, güven endeksi, işsizlik rakamları ciddi bir tablo ortaya çıkartıyor. Freni patlamış bir kamyon yokuş aşağıya gitmesi gibi bir nevi… Fakat hal böyleyken AKP cephesinden “Bu rakamlar geçicidir, ekonomi tıkırında” açıklamaları geliyor. Bu iki taraf arasındaki uçurum, sizce neye yol açabilir?
2000’e gelirken üçlü koalisyonda da durum iyi demediler. Fakat o kadar kötüydü ki 1999 yılında IMF’ye “Bizi bir denetleyin” dedik; haysiyet kırıcı bir şekilde… Sonra Derviş’le değişen IMF-Derviş programı ortaya çıktı. Dolayısıyla bu siyasetin, siyasetçinin lafıdır. Mühim olan göstergelerdir, hatta en mühim olan halkın ne hissettiğidir. Yani pazarda ne algılıyor, emekli ne düşünüyor, maaşında ne görüyor?
‘Yanlış ekonomi politikası üzerine oturtulan tamamen yanlış siyaset politikası’
Mühim olan buysa, durum iyi değil maalesef. Bunun sebebi içeride yanlış ekonomi politikası üzerine oturtulan tamamen yanlış siyaset politikası… Bu iki yanlış bir araya geldiğinde durumu şiddetlendiriyor. Bir ülkeyi teröristler, kıskanan yabancılar bölmez.
Siz bir partiye oy vermek zorunda değilsiniz ya da iktidar partisine oy vermek zorunda değilsiniz. Ancak politika ülkenin tamamına göre yapılır. Partiler çünkü iktidara gelene dek birbirleriyle rekabet ederler; iktidara geldikten sonra o ülkenin iktidarı olurlar, ülkenin bakanı, başbakanı olurlar. Dolayısıyla eski hesaplar kapatılır, yeni seçim dönemine kadar herkes işine gücüne bakar. Son 15 yılda, 2010’dan bu yana artacak şekilde bu tablo değişti.
Dolar 3.90’a vurduğunda bir kısım aniden zenginleşti ancak bizler de bir o kadar aniden fakirleştik.
Dövize yönelik bu güvensizliğin sebebi de budur. Döviz, ileriye dönük olarak tahminlerinizi gösterir, göstergedir. Eğer güvensizseniz gidip yabancı para alırsınız çünkü sizin devletinizin kontrolündeki bir para değildir o. Kriz olduğu vakit de diğer vatandaşlar erirken siz durumunuzu korursunuz. Bakın hala bölünüyor toplum: Dövizi alabilenler ve alamayanlar… Dolar 3.90’a vurduğunda bir kısım aniden zenginleşti ancak bizler de bir o kadar aniden fakirleştik.
AKP’nin Merkez Bankası’nın bu kadar baskı altına alması da bu sonucu yarattı. 2000 politikaları, Merkez Bankası’nın daha serbestleştirilmesini öngörüyordu. Ama AKP’nin baskısı ve faiz lobisine bu kadar çatıyor olması bence yanlış bir şeydir. Bunlar kapitalist sistemin gereğidir. Şimdi siz araba sürerken bir gösterge benzini, biri hızınızı gösterir ama bunlar elle düzeltilebilen şeyler midir? “Ben 120 ile gideyim ama 70 göstersin” diyemeyiz.
Bu tarz oynamalarda, siyasetçi kendi içinde tutarlı olabilir. Haklıdır demiyorum, ama kendi konumunu korumak isteyebilir. Fakat burada kritik olan bu kurumların sorumlularıdır. Bu sorumluların boyun eğmemeleri gerekiyordu. İstifa edebilirlerdi. Hiç kimse Merkez Bankası’nın başkanı olmakla şeref kazanmaz. Şeref, aklına ve mantığına uymayan şeylere karşı çıkarak kazanılır. Bakanlar, politikalar konusunda ters düşüyorsa tepki koymalılar. Bu biat ülkeyi zarara sokmaktadır, hatta bizzat o insanı da zora sokar.
İlk sorudan itibaren devamla soracak olursak özellikle yılbaşından sonra yapılacak zamlarla ciddi bir ekonomik kriz bekleniyor. Bu süreci de 2008 krizi sürecine benzetenler oldu. Siz ne düşünüyorsunuz bu konuda? Aynı sonuçları yaşama ihtimalimiz var mı?
2008 krizi ABD’de patlak verirken banka kredileri ve inşaattan patlak verdi. Şu anda da Türkiye ciddi bir borç batağı içerisinde. Bankaların ve şirketlerin dışarıya döviz borcu var. Türkiye bu sene sonu itibariyle dışarıya yaklaşık 50 milyar dolar para ödemek mecburiyetinde. Bunların bir kısmı devletin, bir kısmı özel sektörün. Dolayısıyla bu bir kriz potansiyelidir.
‘Bina ve banka krizi olabilir mi Türkiye’de? Döviz yükselirse olabilir, neden olmasın’
Bina ve banka krizi olabilir mi Türkiye’de? Döviz yükselirse olabilir, neden olmasın. Büyük şirketler çökme tehlikesiyle karşı karşıya kalır mı? Döviz yükselirse olabilir. Bir de kurumların borçlarının büyük kısmı devlet garantisindedir. Devletin bizzat kendisi de borçludur. Peki sonucunda ne olur? Ülkeler batmaz.
Ancak ülkelerin bağımsızlıkları tehlikeye düşer. Birtakım zirvelerde, toplantılarda buluşulup konuşulur; bunun adı da moratoryumdur. Moratoryum, bir tür borç erteleme anlaşmasının teknik adıdır. 1958’de Demokrat Parti iktidarında yapılan Paris Anlaşması’yla Türkiye’yi batırmadılar ama bağımlı hale getirdiler. Şu dendi: “Siz bu borçları ödeyemiyorsunuz, biz size yardım edelim ama bundan sonra da bizi dinleyin”.
Bunlar olurken halka, “görüşme” diye de söylenebilir. Burada halkın bilinci ve bilgisi çok önemli. Halk iktidarı ya da kendisini kurtarabilir. Ama biat kültürü hem halkı batırır hem de iktidarları… Demokrat Parti son zamanında televizyon programlarından sonra “Vatan Cephesi” programları yapıyordu; o imaja bakarsak destek müthişti ancak 1958’de ülkeyi batırdı.
Bütün bunlar kapalı kapılar ardında, masa altlarında da yapılabilir. Örneğin Rusya, borçları ödemek karşılığında Türkiye’nin NATO’daki varlığını azaltmasını isteyebilir. Tam tersine ABD, S-400 füzelerinin iadesi ve Rusya’yla ilişkilerin sıfıra indirilmesi karşılığında bu borçları ödeyebilir. Bugün Soçi’de yapılana benzer biçimde…
Bir kere bu binalar taraftar besledi. Bugün inşaatta adı geçen, alt sanayide adı geçenlere bakın; AKP’nin taraftarıdır.
2008 krizinin bir sebebi de binalardı. Tabi bugün bu kadar çok bina yapılmasının sebepleri vardı. Bir kere bu binalar taraftar besledi. Bugün inşaatta adı geçen, alt sanayide adı geçenlere bakın; AKP’nin taraftarıdır. Yan sektörleri geliştiren bir şey inşaat. Camcı, muslukçu, döşemeci… Ancak bu bir kere yapılır. Fabrika böyle değil ama. Bir de binalar, vitrine koyduğunuz eşyalar gibidir. Ancak bence daha önemlisi AKP, Arap ve Körfez ülkelerini amaçladı inşaat sektörüyle. Bu da bir defalığına olabilecek bir şey.
Döviz krizi, borç krizi ve bina krizi beklenebilir. Ancak bunların hepsi halk fark etmeden halledilip ülkenin bağımsızlığına el konulabilir. Cumhuriyet döneminde hiçbir ülkenin akımına kapılmamıştır Atatürk ve beraberindekiler. Ancak 1950’den sonra bu değişti. Demokrat Parti, Özal…
Zaten Türkiye’nin tarihine baktığınızda 1933 dönemi, bağımsızlık dönemidir. 1923’te kuruluyor ama henüz ilk yılları. 1950’den sonra ülke, ticari emperyalizm dönemine girdi. Dışarı ihraç edecek fazla kaynağımız yokken, Osmanlı borçları da bitmemişken Türkiye dış ticaretini serbestleştirdi. Türkiye, 1958 krizine böyle geldi. Sattıklarımız, aldıklarımızı karşılayamadı. 1960’ta “bu böyle olmaz dendi”; ithal ikameci sürece geçildi. Orada da montaj emperyalizmine girdik. Yani yabancı firmalar gelip patent anlaşmaları yaptılar. Sonra Özal geldiğinde dünya finans alanına geçtiği için biz finansal emperyalizme geçti. Öyle bir hale geldik ki faizlerden vergi almamaya başladık. Şimdi ise 2000 yılında uygulanan program, Türkiye’yi sömürgeleştirme programıdır. Yani IMF-Derviş programı…
‘Bize bir pembe tablo çizdiler’
Türkiye’ye dışarıdan ekonomide “serseri para” dediğimiz büyük miktarlarda paralar geldi. Peki bu paralara ne oldu, yatırım mı yapıldı? Hayır. Devlet o paraları iyi kullanamadı. Kurumlarımız özelleştirildi. Bize bir pembe tablo çizdiler. İçeride de AKP iktidarı bu parayı çok cahilce iş yaptı.
Bakın aynı Trump gibi. Dünyada kapitalizm o kadar sıkıştı ki, devlet yöneticileri iş dünyasından çıkmaya başladı. Çünkü kapitalizm, boş arazi bile görse artık onu paraya çevirme gözüyle bakmaya başladı. O yüzden devletler artık bireyler tarafından yönetiliyor. Yoksa tasarı parlamentoya gelecek, görüşülecek, hukuka uygunluğu tartışılacak, çevre raporu gelecek. Kapitalizmin artık bunlar için vakti yok. O eskidendi. Bütün dünya, daha hızlı sömürünün hedefinde. Bu zaten 1960’lardan itibaren başladı.
Zarrab davasının etkisi olur mu?
Özellikle ABD ile yaşanan vize krizi ve Zarrab davası, ekonomik kriz iddialarının daha fazla dillendirilmesine sebep oldu. Çünkü ABD’nin Türkiye’ye dönük yaptırımlar içerisine gireceği söyleniyor. Siz Zarrab davasının Türkiye ekonomisi üzerindeki olası etkileri konusunda ne düşünüyorsunuz?
Gerçekten de Birleşmiş Milletler kararıyla İran’a dönük ambargoyu delmek ve ABD’yi şu kadar liraya zarara uğratmaktan dolayı mali yükümlülük getirebilirler. O mali yükümlülük ne kadar olur bilemeyiz. Yalnızca Halkbank’ı mı yoksa Varlık Fonu’nun bir kısmını mı götürür bilemeyiz. Zaten bence pazarlık bu yönde sürdürülüyor. Hatta Türkiye’de Almanya’yla yapılan temaslar aracı koymak için yapılmış olabilir. Rusya’ya ilişkiler ABD’ye karşı tehdit olabilir.
Keşke bu işe biz baksaydık vaktiyle. Böyle bir yanlış yapıldıysa biz baksaydık keşke.
Türkiye’deki bankalara yönelik ciddi borç çıkarmaya hazırlandığı iddia ediliyor. Ciddi rakamlardan söz ediliyor. Bunun etkileri nasıl olur peki?
46 milyar dolar borç için kıvranıyoruz, bir 50 milyar dolar daha çıkarsa ne olacak? Bu yüzden diyorum keşke burda halletseydik diye. Yargılansalardı bu işler böyle olmazdı.
‘Ülkenin genel algısı çarpıtılıyor’
Son olarak toparlamak, söylemek istediğiniz bir şey var mı?
Sizlere teşekkür ediyorum. Türkiye’de iki alanın çok konuşması gerekiyor. Sosyal psikologlar birinci grup. Türkiye’de ciddi bir algı operasyonu yapılıyor. Dizilere bakın, o dizilerde bile ihtilaflar yargı yoluyla değil mafyatik ilişkilerle çözülüyor. Bunlar tesadüf değil. Ülkenin genel algısı çarpıtılıyor.
İkinci grup ise kendi meslektaşlarım. Ben kendi meslektaşlarım adına üzülüyorum. Yalnızca iktidar değil üniversitede meslektaşlarım da pembe bir tablo çiziyor. Ancak Türkiye bir parti devleti şirketine dönüştü ama televizyon programlarında bunlar söylenmiyor. Ehil olanın, iyi olanın iş bulabildiği sistem çöktü.
Türkiye’nin bir kurucu meclisinin oluşturulması lazım. Türkiye’nin parlamentarist sisteme dönmesi lazım.
Etiketler: akpavrodövizekonomik kriziktisatçıizzettin öndermanşetprof. dr.Türkiyeyolculuk söyleşi