18:50, 16 Ekim 2019
Tiyatro tarihçesi ve tiyatronun tarihsel gelişimi hakkında merak edilenleri derledik. Tiyatro türleri ve özellikleri nelerdir? İşte, Geleneksel Türk Tiyatrosu ve Çağdaş Tiyatro dahil olmak üzere, konuyla ilgili tüm ayrıntılar!
Gerçekleşen ya da gerçekleşebilecek olayların, oyuncular tarafından sahnede canlandırılması için yazılmış eserlere tiyatro denilmektedir. Tiyatronun köklü bir geçmişi vardır. Tiyatronun türleri ve tarihsel gelişimi hakkındaki detayları aktaralım.
Tiyatro Tarihçesi ile İlgili Birkaç Temel Bilgi
Tiyatro türleri hakkında bilgi vermeden önce tiyatronun tarihçesi hakkında önemli bilgileri paylaşalım.
Batılı tiyatrodaki eserlerin kaynağı, Eski Yunan zamanlarına dayanmaktadır. Eski Yunan'da bir diğer ismi ile Antik Yunan'da, bağbozumu tanrısı olarak bilinen Dionisos adına düzenlenen dini törenlerden doğmuştur. Bu törenlerde şarkılar söyleyip dans eden koronun karşısına bir oyuncu çıkarılmış ve gelişen diyaloglar sonrasında birden çok oyuncu daha sahneye dahil edilmiştir. Tiyatronun doğuşu bu şekilde başlamıştır.
Tiyatro hakkında diğer temel bilgiler:
Tiyatronun temel öğeleri olay, kişi, yer ve zamandır.
Amacı ise insanları düşündürmek ve yorum yapmaya teşvik etmektir.
Eski Yunan'da tiyatro eserleri şiir şeklindeydi.
İlk tiyatro türü trajedi olmuştur. Komedi, dram, müzikal komedi gibi ürünler daha sonra ortaya çıktı.
Bale ve opera Batılı tiyatro türlerindendir.
Türk tiyatrosunun temeli ise İslam öncesindeki yuğ, sığır, şölen gibi törenlere dayanır.
Edebiyatımızdaki ilk tiyatro eserinin Şinasi'nin Şair Evlenmesi olduğunu belirtelim.
Türlerine göre tiyatronun tarihsel gelişimi hakkında bilmeniz gerekenleri paylaşalım.
1. Trajedi (Ağlatı)
Hayatın acıklı yönlerini kendine özgü kurallar dahilinde sahnede göstermek, erdem ve ahlak örneği vermek amacı ile yazılmış tiyatro eserleridir.
Kişiler tanrı, tanrıça ve soylulardır.
Erdem ve ahlak önemlidir.
Kötü ve basit söyleyişler bulunmaz.
Eser, baştan sona ciddi şekilde geçer.
Diyalog ve koro bölümlerinden meydana gelir.
Beş bölümden oluşur ve kesintisiz şekilde oynanır.
Acı veren olaylara sahnede yer yoktur. Bu olayları haberciler aktarır.
Üç birlik kuralına uyulmaktadır. Tek bir zaman, olay ve mekan vardır. Ayrıca, her şey 24 saat içinde tamamlanır.
İnsanoğlunun kavgaları, hırsları vurgulanır. Birçoğu felaketli sonuçlara bağlanır.
İlk temsilcileri Yunan edebiyatından Aiskhylos, Sophokles ve Euripides'tir.
17. yy'da Fransız edebiyatında daha da gelişmiştir. Bu dönemdeki temsilcileri ise Corneille ve Racine'dir.
2. Komedi (Güldürü)
İnsanların ve olayların gülünç olan yönlerini ortaya koymak, izleyicileri güldürmek, düşündürmek ve eğitmek amacı ile yazılan tiyatro türüdür.
Konular, günlük hayattandır.
Kişiler, toplumun her kesiminden ve genellikle halktan seçilir.
Üslupta soyluluk ve asalete gerek yoktur. Kaba sözlere yer verilebilir.
Öldürmek, yaralamak gibi olaylar sahnede gösterilebilir.
Manzum bir eserdir ve 5 bölümden oluşmaktadır.
Art arda süren koro ve diyalog bölümleri bulunur.
Bu türün ilk temsilcisi eski Yunan edebiyatından Aristophanes'tir.
Latin edebiyatında Platus, Fransız edebiyatında da Moliere önemli komedi sanatçıları arasında bulunur.
Karakter Komedisi: İnsanların gülünç yanlarını anlatır. (Moliere, Cimri)
Töre Komedisi: Toplumun ve geleneklerin gülünç olan taraflarını anlatan komedi türüdür. (Gogol, Müfettiş)
Entrika Komedisi: Olayları, merak uyandıracak biçimde, şaşırtmaya dayalı olarak ele alan bir komedi çeşididir. (Shakespeare, Yanlışlıklar Komedisi)
Hayatı olduğu gibi, acı ve gülünç taraflarıyla yansıtan bir tiyatro türüdür. Belli bir kural yoktur. Önemli olan, dramın gerçeğe uygunluğudur.
Hem acıklı hem de gülünç sahneler bir arada bulunur.
Olaylar tarihten olabileceği gibi günlük yaşamdan da olabilir.
Hem nazım hem de nesir biçiminde oluşturulabilir.
Olaylar acı ya da çirkin olsa da sahnede gösterilir.
Halkın anlayacağı bir dil ve üslup tercih edilir.
Yer, olay ve zamandan oluşan üç birlik kuralına uyma zorunluluğu bulunmaz.
Bölüm sayısı yazara bağlıdır.
Romantizm akımı sırasında gelişmiş bir türdür.
Dramda yerli özelliklerin işlenmesi önemlidir.
En önemli temsilcileri Shakespeare, Victor Hugo, Goethe, Schiller.
Namık Kemal'in Vatan Yahut Silistre eseri de bu türdendir.
Çağdaş Tiyatro, Tarihçesi ve Türleri
Çağdaş tiyatronun, epik ve absürt (sansürsüz) olarak ikiye ayrıldığını belirtelim.
1. Epik Tiyatro
1950'lerde Alman yazar Bertolt Bercht tarafından oluşturulan bir tiyatro türüdür.
Genel genel özellikleri ise şöyledir:
Temsil anında izleyicinin oyuna kendini kaptırması ve büyülenmesi amaçlanır.
İzleyiciye, temsilde görülenlerin gerçek olmadığı ve bunun bir oyun olduğu hatırlatılır.
Oyunun arkasına şarkılar, tekerlemeler, şiirler ve oyunu aniden kesen açıklamalar eklenir.
Entrikaların sırrı, durup dururken açıklanır.
Yer yer seyircinin de oyuna katılması sağlanır.
Klasik tiyatronun dekor ve sahne anlayışına karşı çıkılır.
Eleştiriye ağırlık verilir.
Türk edebiyatında ilk epik tiyatro Haldun Taner'in Keşanlı Ali Destanı'dır.
2. Absürt (Uyumsuz) Tiyatro
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ortaya çıktı. Modern dünyadaki sıkıntılı ve yalnız insanın huzursuzluğunu ve bunalımını anlatan bir tiyatro türüdür.
Geleneksel tiyatro kuralları reddedilir.
Olaylar serim, düğüm, çözüm bölümlerine göre düzenlenmez.
Sahnedeki görsel ve duygusal öğeleri en aza indirmek amaçlanır.
Bilinmeyenlere, sembollere ve saçma denilecek kurgulara ağırlık verilir.
Modern zamanların para ve teknoloji kültürüne yenik düşmüş olan karamsar ve bunalımlı bireyi anlatan bir türdür.
Türk edebiyatında Güngör Dilmen'in Canlı Maymun Lokantası, absürt tiyatronun bir örneğidir.
Edebiyatımızda tiyatronun ne zaman başladığına dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Fakat ozanların yuğ, şölen ve sığır ismi verilen dini törenlerdeki gösterileri, Türk tiyatrosunun temeli kabul edilmektedir.
Türk edebiyatının tiyatroya olan ihtiyacı asırlar boyunca orta oyunu, gölge oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunları ile karşılanmıştır. Çağlar boyu sürüp gelen ve Türk kültürünün ürünü olan gelenekler, aynı zamanda tiyatronun türleridir.
Geleneksel Türk tiyatrosunda oyun kişileri, tip düzeyindedir ve karakter boyutuna ulaşmaz. Geleneksel tiyatromuz, kurumsal bir nitelik taşımamaktadır. Daha çok bayramlara, düğünlere ve özel günlere özgüdür.