İmaret Hamamı farklı bir hamamdı!
Geçen Cumartesi erken saatlerde, Şükrü Köleoğlu aradı ve ‘Tarih ve Trabzon’un geçmişi konularında hafta da bir değil birkaç kez yaz. İlgi çekiyor ve okunuyor’ dedi. Aradan bir iki saat geçti geçmedi İstanbul’dan Hayri Köklü aradı, ‘Abi, alem adamsın. Fatih’i Trabzon’da hamama soktun ya, sana helal olsun. Birazdan Arslan Bulut gelecek, gazetede yine birinci gündem sen olacaksın’ dedi.
Araştırmacı- yazar Mehmet Akif Bal, sosyal medyada Ortahisar’daki tarihi çifte hamamın yıkıldığını ve hamamın yerinde incir ağacının büyüdüğünü fotoğrafı ile paylaşmıştı. Bal, hamam da Trabzon’da valilik yapan Yavuz’un, Kanuni’nin rivayete göre bu hamamda yıkandığını aktarmıştı.
Bende, Trabzon’daki bir iki hamam üzerine iki satır yazdım.
Yazmasına yazdım ama eksik yazdım!
Atapark’taki İmaret Hamamının yapılış tarihini bilmiyorum. Muhtemelen İmaret Camisinin ve cami bitişiğindeki medresenin, imarethane’nin yapıldığı dönemlerde inşa edilmiştir. Eskiden, bizim çocukluk yıllarımızda Caminin batı tarafında bir çeşme vardı. Ülkü İlkokul’da okurken teneffüslerde o çeşmeye gelir su içerdik. Çeşmenin suyu, o bölgeden bir yerden gelirdi ama nereden geldiğini bilmiyorum.
O yıllarda, bugün park olan o bölgenin büyük bölümü mezarlıktı. Erdoğdu’ya mezarlık ortasından dar, taş bir yolla çıkılırdı. Atapark’taki o mezarlık o yıllarda dereye doğru epey büyükmüş. Bugünkü SGK binalarının olduğu yerde mezarlıkmış. Buradaki mezarlık Müslüman mezarlığı idi.
Mezarlık bitiminde, Zağnos deresine bir yol giderdi. O yolun kuzeyindeki hamam, İmaret Hamamı idi. Geçen yazımda o hamamdan bahsetmiş ve bir gün hamamın kapalı olmasından ötürü Ortahisar’daki çifte hamama gittiğimi yazmıştım. Hamam o gün kapalı değil kadınlara imiş! Çifte hamama gitmemin nedeni de buydu!
Geçen haftaki yazımdaki birinci eksik burada!
İmaret Hamamı hakkında kitaplarda yazılı pek bilgi de yok gibi. İmaret Hamamından, Evliya Çelebi Hatuniye Camisinin yanındaki hamam olarak bahseder. Bu kısa bilgiden de anlaşılıyor ki, İmaret Hamamının tarihi 1500’lere dayanıyor. İmaret Hamamına eskiden Zağnos deresinden su gelirdi. Birde orada kuyu falan varmış. Sonraları hamama şehir şebekesinden su verilmiş.
İmaret Hamamı, gündüzleri kadınlara akşamları da erkeklere idi. Tahta direkli, içte biraz geniş avlusu olan hamama bitişik bir de 10-15 metrekarelik bir ek bölüm vardı. Hamamın o bölümü özeldi. Birkaç arkadaş veya aile olarak o bölümü birkaç saatliğine kiralardınız. Orada yıkanırdınız!
İmaret Hamamın da o yıllarda Narlıbahçeli bir Ceşni Saniye abla vardı. Bu merhum ablamıza tellal Saniye de diyen vardı. Çeşni Saniye, hamamda elinde güğümü, darbukası şarkı, türkü söyler, bağırırdı ve hamama gelen kadınları eğlendirirdi. Hamamlarda gelin beğenilirmiş! Eskiden şehirdeki kadınlar hamama sık gidermiş. Köylerden ise hamama pek az kadın gelirdi, belki de hiç gelmezdi. Nasıl gelsinler ki? Köydekiler, genelde evin tabanı toprak olan holünün, mutfağının ortasındaki yer ocağının üzerindeki kazanda kaynatılan su ile yıkanırlardı. Kazan, yatak odaların bir kenarındaki etrafı açık ‘hamamcığa’ getirilir, orada sıcak su aşlanır ve yıkanılırdı. Bu sistem şehirdeki evlerde odalarda değil de, ayrı bir mekanda üç- dört m2.lik alandı.
Çifte hamamın birkaç basamakla girilen kapısının güneyinde içeri doğru dar bir yol vardı. O yoldan hamamın bitişiğindeki kadınlar hamamına gidilirdi. Bugün, kadınlar hamamının bulunduğu yerde tuğlalı, sıvasız bir ev var. Çifte hamamın adı, ek hamamdan mı?, yani bitişiğindeki kadınlar hamamından mı yoksa, hamamda çifte direk olmasından mı? Bu konuda net bilgim yok!
Geçen haftaki yazımda Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethettikten sonra Kral Sarayının kuzeyindeki Hamam da ‘kale Hamamı’nda yıkandığını yazmıştım. Evliya Çelebi, o bölgede kale hamamı olduğunu yazıyor. Benim tahminim veya öngörüm doğru gibi. Yavuz ve Kanuni’nin Çifte direkli hamamda yıkandıkları rivayeti doğru da olabilir. Ama benim iddiam iki valinin de Ortahisar’ın kuzeyindeki kral sarayında kaldıkları ve kale hamamında yıkandıklarıdır.
Trabzon kent merkezinde, onca hamamın olması bu kentte yaşayanların temizliğe ne denli düşkün olduklarını gösteriyor. Ki, bu hamamların birçoğu Osmanlı döneminden önce yapılmıştı. Trabzon’da bugün tarihi hamamların tamamını gün yüzüne çıkarma şansımız yok. Zaten bir kısmı yıkılmış. Hiç değilse ayakta kalanları onarmamız gerekir.
Ortahisar’ın güneyinde Trabzon İmparatoru DAVU (İ)D’un sarayı olan bölge hakkında epey yazı yazdım. Osmanlı’nın Trabzon’da yaptığı ilk caminin de orada olduğunu belirttim. O bölgenin Trabzon için çok önemli olduğunu vurguladım. Kral DAVUT’un malikanesinde, sarayında, Trabzon’un anahtarını DAVU(İ)D’tan alan Sultan MEHMET’in de iki- üç gece konakladığı ortada iken, hala o bölgede kazı yapılmaması, tarihi kalıntıların ortaya çıkarılmaması ve orada görkemli bir otel yapılmaması Trabzon’u yönetenlerin kentin tarihine sahip çıkmamalarından kaynaklanmaktadır. Ortahisar da bugün yapılması gereken ilk iş, Kral Sarayının bulunduğu bölgenin temizlenmesi ve o bölgenin turizme kazandırılmasıdır.