KUZEY KIBRIS TA BASIN ÖZGÜRLÜĞÜ TARTIŞMALARI
Download "KUZEY KIBRIS TA BASIN ÖZGÜRLÜĞÜ TARTIŞMALARI"
1 YAKIN DOĞU ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ GAZETECİLİK ANA BİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS TEZİ KUZEY KIBRIS TA BASIN ÖZGÜRLÜĞÜ TARTIŞMALARI BURHAN ERASLAN TEZ DANIŞMANI PROF. DR. ESER KÖKER LEFKOŞA 2015
3 iii KUZEY KIBRIS TA BASIN ÖZGÜRLÜĞÜ TARTIŞMALARI Burhan Eraslan Nisan 2015 ÖZ Bu tez çalışmasında, Kuzey Kıbrıs ta basın özgürlüğüne yönelik kısıtlamaların nasıl tanımlandığı ve hangi gerekçelere dayandırıldığı araştırılmış olup, yerelleşen ve tekrarlanan kısıtlamaların gerekçelerinin farklı dönemlerdeki ortak özellikleri, süreklilikleri veya dönüşümleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu nedenle Kıbrıs Türk basınının muhatap kaldığı kısıtlamalara ilişkin tarihsel bağlamın kurulması amacıyla, Kıbrıs ta basın olayının başlangıcı olan ve halen Osmanlı İmparatorluğu yasalarının geçerli olduğu XIX. yüzyılın son çeyreği itibarıyla basına yönelik kısıtlamalar araştırılmıştır. Tarihsel perspektif çerçevesinde İngiliz sömürge idaresi döneminde ve Milli Mücadele Yılları nda basının muhatap kaldığı kısıtlamalar da değerlendirilmiş ve tezin kapsamında aktarılmıştır. Kuzey Kıbrıs ta 1974 sonrası tek gazeteci suikastı olan Kutlu Adalı olayının ardından ve 2000 li yıllarla birlikte basın özgürlüğüne ilişkin yeni söylemler ve yeni yasal kavrayışlar gündeme gelmiştir. Çalışmamız çerçevesinde bu yasal kavrayışları önceleyen söylemlerdeki dönüşüme ilişkin tartışmalar araştırılmış ve derlenerek aktarılmıştır. Bu çerçevede basını zorla susturma fiillerinin yanı sıra, siyasal iktidarların basını dava yoluyla susturma girişimleri ve bu girişimlerin yarattığı tartışmalar analiz edilmeye çalışılmıştır. Bu amaçla basın taramaları gerçekleştirilmiş, parlamento konuşmalarına odaklanılmıştır. Sonuçta iktidarda veya muhalefette sağ siyasal partilerin basını yalnızca siyasal rekabetin bir aracı olarak gördüğü, sol siyasal partilerin ise Avrupa Birliği uyum sürecinin bir gereği olarak basın özgürlüğüne ilişkin yeni söylemleri gündeme taşıdıkları ve yeni yasal kavrayışların yolunu açtıkları ve onay verdikleri saptanmıştır.
4 iv THE DISCUSSIONS ABOUT PRESS FREEDOM IN NORTH CYPRUS Burhan Eraslan April 2015 ABSTRACT In this thesis, research has been done about how limitations on press freedom in North Cyprus are defined and under which pretexts they have been made, as well as searching for the common characteristics of localized and repeated pretexts, their continuity or changes among different periods. In order to make connections with the restrictions faced by the Turkish Cypriot press within a historical context, research has been done on Ottoman Empire laws from the last period of the XIX. century which coincides with the beginning of the press in Cyprus. Within the historical perspective restrictions on the press during the British colonial rule and the National Struggle Years have also been evaluated and elaborated upon within this thesis. After the only murder of a journalist Kutlu Adali, in the post 1974 period in North Cyprus and with the developments from 2000 onwards a new discourses and new legal perspectives have surfaced on the agenda. Within our thesis research has been done about the discourses prior to these legal perspectives and included in the thesis. Within this context apart from attempts for silencing the press by force, attempts at silencing the press through court cases by political powers and the discussions ensuing afterwards have been tried to be analysed. For this reason press and parliamentary speeches have been focused on. As a result we can say that the right wing political parties whether they were in power or in opposition saw the press only as a tool for political rivalry while left wing political parties opened the way for new legal prospects and put forward new rhetoric concerning the press freedom which they saw as necessary for the adaptation process with the European Union.
5 v ÖNSÖZ Bu çalışmanın şekillenmesinde ve gerçekleşmesinde, teorik birikimi ve engin deneyimi ile önemli katkılar sağlayan, uyarıcı ve yol gösterici olan ve denetimleriyle motivasyonu artıran çok değerli hocam Eser Köker e, çalışma süresince tez üzerine görüşlerini paylaşarak teşvik edici olan tüm hocalarıma, her türlü bilgi ve belgeye ulaşmak amacıyla gerçekleştirdiğim arşiv taramaları süresince gönülden yardımcı olan KKTC Cumhuriyet Meclisi ile Milli Arşiv ve Milli Kütüphanenin yönetici ve personeline içtenlikle teşekkür ederim. Ayrıca bu çalışmanın hazırlanması sürecinde eşim Perihan, kızım Pervin ve oğlum Şükrü nün bana gösterdikleri tahammül ve esirgemedikleri yardımları nedeniyle üçüne de sevgilerimi sunarım. Bu çalışmayı basın ve ifade özgürlüğünden taviz vermeyen, yaşamı boyunca doğru bildiğini ısrarla savunmaktan geri durmayan, görüş ve düşünceleri, yazıları ve eserleri ile yeni nesillere halen ışık tutmaya devam eden, kendisi ile birlikte mesai yapmış olmaktan gurur duyduğum Yenidüzen gazetesinin araştırmacı yazarlarından, mücadeleci insan Kutlu Adalı nın anısına ithaf ediyorum. 30 Nisan 2015 Burhan Eraslan
6 vi İÇİNDEKİLER ÖZ... iii ABSTRACT... iv ÖNSÖZ... v İÇİNDEKİLER... vi TABLOLAR... viii KISALTMALAR... ix GİRİŞ... 1 BİRİNCİ BÖLÜM: KIBRIS TÜRK BASININDA KISITLAMALARIN TARİHSEL BAĞLAMI Osmanlı Yönetiminden Kıbrıs Türk Basınına Hainliğe Cüret Suçlamaları İngiliz Sömürge Valiliğinin Basına Yönelik Sansür Uygulamaları Gazetecilere Vatan Hainliği Suçlamaları ve Basını Şiddetle Susturma Eylemleri İfade Özgürlüğüne ve Barış Gazeteciliği Girişimine Tahammül Gösterilmemesi Yılı Gazeteci Cinayetlerinin Basındaki Yansımaları Objektif Yayıncılık ve Sulh ve Sükûnet İçin Mücadele İddiaları Milli Mücadele Kıskacında Basın Özgürlüğü Kavrayışları Adı Savaş, İddiası Barış Milli Dava nın : Zaman Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasının Askıya Alınması ve Basın Özgürlüğüyle İlgili Kısıtlamalar İfade Özgürlüğünün Savunucusu Olarak Basın Siyasetin Doğrudan Tarafı Olarak Basın: Parti Gazeteciliği Bir İtiraf: Kıbrıs ta Sol Muhalefeti, Suçladık ve Dışladık... 75
7 vii İKİNCİ BÖLÜM: KUZEY KIBRIS TA BASIN ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN SÖYLEMLERİN VE YENİ YASAL KAVRAYIŞLARIN ANALİZİ Siyasal İktidarların Basını Dava Yoluyla Susturma Girişimleri Basında Zem ve Kadih ile Ceza Davalarının Tartışmaları Parlamentoda Zem ve Kadih ile Ceza Davalarının Tartışmaları Kutlu Adalı Suikastının Ardından Basında ve Parlamentoda Basın Özgürlüğünün Sınırlarının Sorgulanması Sivil Toplum Örgütlerinin Kutlu Adalı Suikastına Tepkileri Basında Kutlu Adalı Suikastının Yer Alış Biçimleri Parlamentoda Kutlu Adalı Suikastı Tartışmaları Basın Özgürlüğüne İlişkin Yeni Yasal Kavrayışlar Basın Yasasında Değişiklik Yapılması ve Gazetecilere Basın Kartı Verilmesinde Siyasal İktidarın İcazetinin Kaldırılması Parlamentoda Ceza Yasası Değişiklik Tartışmaları Bilgi Edinme Hakkı Yasasıyla İleri Sürülen İddia: Açıklık İlke, Gizlilik İstisna Parlamentoda Basın İş Yasası Tartışmaları İlan-Reklam Kurumu Oluşturma Girişimi SONUÇ KAYNAKÇA EKLER ÖZGEÇMİŞ
8 viii TABLOLAR Tablo-1: Tezin Kapsamıyla İlgili Taranan Gazetelerin Dökümü Tablo-2: 1962 Yılı Gazeteci Cinayetleriyle İlgili Basın Taraması Tablo-3: Yenidüzen nin 200 Milyon TL Tazminata Mahkûm Edilmesine İlişkin Basın Taraması.. 84 Tablo-4: Cumhurbaşkanlığına Siyah Çelenk Eylemiyle İlgili Basın Taraması..88 Tablo-5: Yenidüzen Matbaasına Zorla Haciz Girişimine İlişkin Basın Taraması..91 Tablo-6: Avrupa ne Haciz Uygulanmasıyla İlgili Basın Taraması Tablo-7: Avrupa Yazarlarının Casusluk İddiasıyla Tutuklanmalarıyla İlgili Basın Taraması Tablo-8: Avrupa ne Yazarlarının 6 Ay Hapisle Cezalandırılmalarıyla İlgili Basın Taraması.109 Tablo-9: Kutlu Adalı Suikastıyla İlgili Basın Taraması..134
9 ix KISALTMALAR AB : Avrupa Birliği ABD : Amerika Birleşik Devletleri age. : adı geçen eser AİHM : Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi AİHS : Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi AKEL : Emekçi Halkın İlerici Partisi AÜ : Ankara Üniversitesi Basın-Sen : Basın Emekçileri Sendikası BDH : Barış ve Demokrasi Hareketi BRT : Bayrak Radyo Televizyon Kurumu bs. : baskı c. : cilt CTP : Cumhuriyetçi Türk Partisi çev. : çeviren DAÜ : Doğu Akdeniz Üniversitesi der. : derleyen Dev-İş : Devrimci İşçi Sendikaları Federasyonu DMP : Demokratik Mücadele Partisi DP : Demokrat Parti GKK : Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı KATAK : Kıbrıs Adası Türk Azınlığı Kurumları KKTC : Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti KTFD : Kıbrıs Türk Federe Devleti KTAMS : Kıbrıs Türk Amme Memurları Sendikası KTGB : Kıbrıs Türk Gazeteciler Birliği KTOEÖS : Kıbrıs Türk Orta Eğitim Öğretmenler Sendikası KTÖS : Kıbrıs Türk Öğretmenler Sendikası LGBT : Lezbien, Gay, Biseksüel, Transseksüel MAP : Milliyetçi Adalet Partisi ÖRP : Özgürlük ve Reform Partisi RG : Resmi Gazete s. : sayı TC : Türkiye Cumhuriyeti TDP : Toplumcu Demokrasi Partisi TKP : Toplumcu Kurtuluş Partisi TRT : Türkiye Radyo Televizyon Kurumu Türk-Sen : Kıbrıs Türk İşçi Sendikaları Federasyonu UBP : Ulusal Birlik Partisi ÜTK : Üniversite Temsilcileri Konseyi YBH : Yurtsever Birlik Hareketi YDÜ : Yakın Doğu Üniversitesi YKP : Yeni Kıbrıs Partisi
10 1 GİRİŞ Basın özgürlüğü kavramı haber, düşünce ve bilgilere ulaşma hakkı haber, düşünce ve bilgileri yorumlama ve eleştirme hakkı haber, düşünce ve bilgileri basabilme ve dağıtabilme hakkı 1 ile yaratma hakkını 2 içermektedir. İfade özgürlüğünün veya düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünün özel bir türü olarak basın özgürlüğü, sadece düşüncelerin serbestçe açıklanması anlamına gelmeyip, bu özgürlüğün kullanılması için basın kuruluşlarının serbestçe kurulup işletilmesini de gerekli kılmaktadır. 3 Basın özgürlüğünü diğer birçok özgürlükten ayıran bu durum, basın özgürlüğünün kurumsal ve hukuksal olmak üzere iki boyutunun olduğunu da göstermektedir. 4 Kavram karışıklığı yaratmamak açısından iletişim özgürlüğü ile basın özgürlüğünün farklı içerikteki kavramlar olduğunu; basın araçlarının iletişim araçlarının yalnızca bir kısmını oluşturduğunu ve basın ifadesinin ise yalnızca gazete, dergi, kitap ve basılı eserleri tanımlamakta olduğunu belirtmek gerekmektedir. 5 İkinci Dünya Savaşı sonrasında kapitalist batı demokrasilerinde iletişim hakkı tartışmaları başlamıştır. Yurttaşlarının sosyal haklarını da karşılama konusunda yükümlülük üstlenen ve sosyal refah devleti olarak tanımlanan modern kapitalist devlet, tüm yurttaşlarının iletişim hakkı olduğunu ancak bu hakkın kullanılamadığı gerçeğini de kabul etmektedir. Sosyal devlet, yurttaş topluluğu içerisinde kadınların ve göçmenlerin, siyahların ve diğer azınlıkların iletişim haklarının organizesi ve güvence altına alınması amacıyla yasal düzenlemeleri gündeme getirmiştir. Bu yasal düzenlemeler, basın özgürlüğü ile iletişim özgürlüğü arasındaki farkı da açığa çıkarmaktadır. Bir doğal ve kişisel hak olarak nitelendirilen ve devlete müdahale etme diyen basın özgürlüğü negatif hak kategorisinde yer alırken, bir sosyal hak 1 Sulhi Dönmezer, Basın ve Hukuku, (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1976), Çetin Özek, Türk Basın Hukuku, (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1978), Kayıhan İçel, Yener Ünver, Kitle Haberleşme Hukuku, 7. bs. (İstanbul: Beta Yayınları, 2007), Yaşar Salihpaşaoğlu, Türkiye de Basın Özgürlüğü, (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2007), Metin Baykan, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında Basın Özgürlüğü, (Ankara: Adalet Yayınevi, 2011), 17.
11 2 olarak devletin olumlu yönde müdahil olmasını çağıran iletişim özgürlüğü pozitif hak olarak gündeme gelmiştir. Negatif bir hak olarak basın özgürlüğü, temel hak ve özgürlükler içerisinde yer alırken, pozitif bir hak olarak iletişim özgürlüğü, bir sosyal hak olarak karşılık bulmuş ve iletişim özgürlüğünün toplumsallığına ilişkin kuramsal ve hukuki bakış açısı oluşmuştur. Basın özgürlüğü yerine iletişim özgürlüğü teriminin yaygın kullanımı 1970 li yıllara denk gelmektedir. Eser Köker, basın özgürlüğü yerine iletişim özgürlüğü teriminin kullanılmaya başlanmasının 1970 li yıllara denk düşmesi rastlantısal değildir 6 derken; Hanno Hardt ise, toplumsal sorunların çözümüne bilimsel bir yaklaşım ve Marksist bir perspektif olan Eleştirel Teori nin anadamar kitle iletişimi araştırmacısının temsilcilerine 1970 lerde ulaştığını 7 belirtir. Böylelikle, iletişim hakkı ve özgürlüğüne ilişkin akademik tartışmaların ancak 1970 lerde yoğunlaştığı ifade edilmektedir. Batı demokrasilerinde iletişim hakkı yasal dayanak ve teminat kazanmış olsa da ekonomik alandan gelen uluslararası ve ulusal sermayenin yoğunlaşmasının yarattığı baskının ağırlaşması nedeniyle yeniden alevlendirilen eski basın özgürlüğü tartışmaları ile gölgelenmiştir. Son çeyrek yüzyıllık dönemdeki basın özgürlüğü tartışmalarında, basın özgürlüğünün yerine iletişim özgürlüğünün konulmasına sosyalist hareketin ileri sürdüğü görüşler öncülük etmiştir. Böylelikle, basın özgürlüğü tartışmalarının liberal gelenek içinde yer almayan bir boyutu, farklı görüş, düşünce ve inançların uzlaşmaya varmak üzere evrilmeden, bir arada ortak yaşaması ve eşit yayılma hakkı taleplerinin karşılanması sorunu gündeme gelmiştir. 8 Basın özgürlüğü üzerine biriktirilen görüşlerin XX. yüzyıldaki değişiminin en önemli nedenlerinden birisi ticari basına yönelik eleştirilerin gazetecilerin mesleki pratiklerinin 9 sorgulanması üzerinde yoğunlaşması, diğeri ise, basın özgürlüğünü düzenleyen yasal anlayışların 6 Eser Köker, Politikanın İletişimi İletişimin Politikası, (Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2007), Hanno Hardt, Eleştirelin Geri Dönüşü ve Radikal Muhalefetin Meydan Okuyuşu: Eleştirel Teori, Kültürel Çalışmalar ve Amerikan Kitle İletişimi Araştırması, Der. ve Çev. Mehmet Küçük, Medya İktidar İdeoloji, 3. bs , (Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2005), Riem Wolfgang Hoffmann, Kommunikatiönsfreheit und Chancengleicheit, Johannes Schwartlanderj Eibe Riedel, Hrsg, Neue Medien und Meinungsfreheit, 1990, 34-35, aktaran: Köker, age, Max Weber, Sosyoloji Yazıları, çev. Taha Parla, (İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1986), 98.
12 3 değişmesidir. Amerikan Yüksek Mahkemesi nin 1919 yılı itibarı ile aldığı çeşitli kararlarla her özgürlük gibi basın özgürlüğünün de mutlak olmadığını ve sınırlandırılabileceğini, halen var olan ve açık tehlike yaratan durumlarda kanunla getirilen sınırlamaların anayasaya aykırı olmayacağını belirtmesi de, basın özgürlüğü anlayışını temellendiren negatif özgürlük kavrayışının değişerek yasallaştığını göstermektedir. 10 Basının gelişim süreciyle ilgili tarihsel bağlam, basın özgürlüğünün taraflarını konumlandırmamızı da olanaklı kılmaktadır. XX. yüzyılda, Avrupa da faşizmin iktidarı ele geçirdiği ülkelerde, her türlü ifade özgürlüğüne yasak getirildi. Bu dönemde faşizm, devleti yayıncılığın doğrudan tarafı yapmış ve devletin tekelciliğinde yayın aracılığıyla ırkçılık propagandası sürdürmüştür. İkinci Dünya Savaşı sonrasında sosyal refah devleti, yurttaşlarının sosyal haklarını da karşılamak konusunda yükümlülük üstlendi. İletişim hakkının ve iletişim özgürlüğünün yasal düzenlemelerle organize edilmesi bu dönemde gündeme gelmiştir. Yasal kavranışı değişiklikler gösteren basın özgürlüğü, devleti tehlikeye sokma, genel ahlaka aykırı davranma ve hukuki bir neden olmaksızın kişilerin zararına hareket etme durumlarıyla sınırlandırılmıştır. 11 XX. yüzyılın başından itibaren, devletin düzenleyici ya da kontrol edici mekanizmalarının gölgesinde var olan kamu hizmeti yayıncılığı da geliştirildi. Kamu Hizmeti Yayıncılığı, devlet müdahalesi ve kontrolüne açık bir medya iletişimi alanının da kurumsallaşmasına katkıda bulundu. Yeni sol ve toplumsal hareketler ise, sansürün modern biçimleri üzerinde durarak, devlet müdahalelerinin yol açtığı görünmez sansür biçimlerinin varlığını ortaya çıkardılar. Ulusal güvenlik gerekçesine ve kamu yararı ilkesine sığınarak modern devletin, enformasyonun gizli olabileceğinin tescillenmesi yoluyla nüfuz alanını giderek genişletmesi ve kurumsallaşması, kitle iletişim araçlarının denetlenmesini mümkün kılarken, iyi örgütlü ve sürekli bir politik sansür biçimini yarattı. Devletin reklamlar yoluyla kendi meşruluğuna ilişkin rızayı yönetme çabası, kitle iletişim araçlarının finans kaynaklarının kontrolünü beraberinde getirmiş, en büyük reklam veren konumuna 10 Köker, age, Köker, age, 143.
13 4 yükselen devlet, bir politik sansür türü olarak beliren korporatizm ile de hükümetin işlevlerini çıkar grupları veya örgütlerine devretmekte ve bu yolla kamuyu kontrol etmektedir. John Keane siyasal sansür biçimlerini irdelediği Medya ve Demokrasi adlı kitabında batı demokrasilerinde yasallaştırılan kısıtlamaların yanı sıra siyasal sansür biçimlerinin mevcudiyetine de işaret edilmekte ve iletişimde özgürlük ve eşitlik için yasal korumaya ve gerekirse, yazılı bir anayasanın gerekliliğine dikkat çekilmektedir. Eğer ülkenin yazılı bir anayasası varsa, ifade ve medya özgürlüğü hem o anayasa metninde hem de ulusal mevzuatta korunmalıdır. Özgürlüğün kural, sınırlamanın ise istisna olduğu ilkesine uyulmalıdır. 12 Bu tez çalışmasıyla, Kuzey Kıbrıs ta basın özgürlüğü tartışmalarının ve kullanılan söylemin analizinin yapılması amaçlanmıştır. Kuzey Kıbrıs ta, Anayasa da Temel Haklar ve Özgürlükler başlığı altında kişisel hak olarak yer alan ancak, Yurttaşlar için basın ve yayın özgürdür, sansür edilemez. Devlet basın, yayın ve haber alma özgürlüğünü sağlayacak önlemleri alır. maddesi ile basın özgürlüğü konusunda devlete müdahil olma görevi de yüklenmiştir. Ancak, Kuzey Kıbrıs ta basın özgürlüğü anayasal ve yasal güvenceler altına alınmış olmasına rağmen, uygulamada basın özgürlüğünün önünde çeşitli engeller ve kısıtlamalar olduğu bilinmektedir. Gazetecilerin ve yayıncıların habere ve bilgiye ulaşmada ciddi sorunlar yaşadıkları, görüş ve düşüncelerinden dolayı yüksek tazminat ve hapislik talebi ile yargılandıkları, ağır tazminat nedeniyle gazetelerin kapandığı, gazetecilerin işsiz kaldığı ve hatta yaşamlarına kastedilerek cinayete kurban gittikleri, Kuzey Kıbrıs ta da yaşanılan gerçeklerdir sonrası işlenen tek aydın-yazar cinayeti olan gazeteci Kutlu Adalı nın 1996 yılında öldürülmesi olayı, Kuzey Kıbrıs ta basın ve ifade özgürlüğünü engelleyici ve kısıtlayıcı ilişkilere ilişkin söylemlerde önemli değişimleri tetiklemiştir. Basın özgürlüğü söylemlerine ilişkin değişimin analiz edilebileceği birincil alan ise, yasa koyucu yükümlülüğünü de taşıyan Parlamento konuşmalarıdır. Bu nedenle de Parlamento konuşmalarına odaklanılmıştır. Parlamento konuşmalarına odaklanılmasıyla, siyasal partilerin, hangi bağlamlar 12 John Keane, Medya ve Demokrasi, çev. Haluk Şahin, 4. bs. (İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2010), 125.
14 5 çerçevesinde ve hangi ifade biçimleri ile basın özgürlüğünün sınırlılıklarına ilişkin tavır aldıklarının boyutunun da saptanabileceği öngörülmüştür. Parlamento tartışmalarında açığa çıkan, basın özgürlüğü söylemlerine ilişkin değişimin irdelenmesinde, söylem analizi 13 tekniği esas alınmıştır. Söylemlerdeki değişimi veya dönüşümü kavrayabilmek ve bağlam tayin edebilmek için, söylem analizi tekniğinin de bir gereği olarak, Kıbrıs Türk basınının kurumsal ve hukuksal gelişiminin tarihsel sürecine de çalışmamızda yer verilmiştir. Tez çalışmamızda, Kuzey Kıbrıs ta Basın Özgürlüğü Tartışmaları olarak belirlediğimiz konumuzu sınırlandırmak maksadıyla da, basın ifadesi dar anlamıyla kullanılmış, yazılı basın ve basın özgürlüğünün kapsamı ise gazete, dergi ve diğer basılmış eserlerle, bu ürünlerin basımını üstlenen matbaacılık faaliyeti ve yine bu ürünlerin dağıtım süreci ile haber, düşünce ve bilgilere ulaşılması, yorumlanması ve eleştirilmesinde doğrudan görev alan gazeteciler olarak kabul edilmektedir. Kuzey Kıbrıs ta basın özgürlüğü tartışmalarının araştırıldığı bu çalışmamızda, parlamento konuşmalarına odaklanılarak, iktidar-basın ilişkileri de açığa çıkarılmaya çalışılmıştır. Üç farklı konu nedeniyle parlamento tartışmaları beş farklı dönemde incelenmiştir. Basın davaları nedeniyle iki farklı döneme; Yenidüzen, Kıbrıs Postası ve Ortam gazetelerine açılan davalar nedeniyle 1988 yılı 15 Ocak ve 22 Ocak tarihlerinde gerçekleşen birleşimlerdeki tartışmalar irdelenirken, Avrupa/Afrika davaları nedeniyle de 9 Eylül 2002 tarihli birleşimde yapılan tartışmalara odaklanılmıştır. Kutlu Adalı suikastı nedeniyle de iki farklı döneme; 10 Aralık-16 Aralık 1996 tarihleri arasında gerçekleşen ve Kutlu Adalı suikastının ve basın özgürlüğünün 13 Söylem analizi yönteminin nasıl işlemesi gerektiğine ilişkin düşüncelerini aktarırken Van Dijk, herhangi bir konuşmanın yalıtılmış ve soyut sözel nesne bakımından değil çeşitli bağlamlarla ilişkisi açısından da analiz edilmesi gerekmektedir diyerek söylem analizinin tarihsel bağlamına da dikkat çekmektedir. (Teun A. Van Dijk, Introduction: Levels and Dimensions of Discourse Analysis, Ed. Teun A. Van Dijk, Handbook of Discourse Analysis, Vol.2, 1-11, London: Academic Press, 1985, ) Tarihsel bağlamın dikkate alınmasını bir gereklilik olarak gören söylem analizi tekniği, gelişimi ve kaynakları açısından retorik çalışmalarla da ilişkilendirilebilir. Retorik analizleri, konuşulan kelimelerin gizlediği ya da görünür kıldığı egemenlik yapılarını ortaya çıkarmayı hedefleyerek temel form ve kategorilerin, toplumsal ve tarihsel varoluş yöntemlerinin eleştirisini üstlenmişlerdir. (Eser Köker, Kitapta Kurutulmuş Çiçekler ya da Sözlü Kültür Üzerine Düşünceler, 2. bs, Ankara: Dipnot Yayınları, 2010, 133.)
15 6 sınırlarının sorgulandığı bütçe görüşmeleri ile Kutlu Adalı cinayetine ilişkin araştırma önergesinin görüşüldüğü 23 Şubat 2001 tarihli birleşimde gerçekleşen konuşmalara odaklanılmış ve söylem biçimleri değerlendirilmiştir. Gazeteci Kutlu Adalı nın öldürülmesinin ardından 10 Aralık-16 Aralık 1996 tarihleri arasında gerçekleşen bütçe görüşmelerinde yapılan konuşmaların ayrıştırılması yoğun bir çalışmayı gerektirmiştir. Bütçe tartışmalarının çok farklı konu ve sorunları içermesi nedeniyle, konumuzla ilgili birleşimler belirlenmiş ve kişi hak ve özgürlükleri ile ifade ve basın özgürlüğü ve iletişim hakkına ilişkin tartışmaların yer aldığı birleşimlerde dile getirilen görüşler ayrıştırılmışlardır. Basınla ilgili mevzuata ilişkin yeni yasal düzenlemeleri öngören yasa değişiklikleri ile gündeme getirilen yeni yasaların tartışmalarının yapıldığı ve yeni yasal kavrayışların açığa çıktığı 20 Ocak ve 8 Mayıs 2006 ile 16 Nisan ve 30 Nisan 2007 tarihli dört ayrı birleşime de odaklanılmış ve yeni yasal kavrayışlara ilişkin söylemler analiz edilmiştir. Basın davaları ve Kutlu Adalı cinayeti üzerine siyasilerin söylemlerinin analizinin gerçekleştirildiği parlamento tartışmalarında ifade özgürlüğünün zem ve kadih davaları veya şiddetle kısıtlanmasının doğru olmadığı üzerinde durulurken, yeni yasal düzenlemelere ve mevcut yasalardaki değişikliklere ilişkin parlamento tartışmalarında ise yurttaşların iletişim hakkının yasal zemininin genişletilmesi üzerine görüşler dile getirilmiştir. Kuzey Kıbrıs ta çok partili siyasal yaşama geçişin ardından tek gazeteci cinayeti olan Kutlu Adalı nın öldürülmesi olayı, bir yandan Kıbrıs Türk Toplumunun yönetilmesinde araç olarak kullanılan ve egemen olan milliyetçi paradigmanın yıkılışını sağlarken diğer yandan da basın özgürlüğü söylemlerinde ve basın mevzuatında değişikliğin nedeni olmuştur. 40 yılı aşkın süredir gündem olamayan basınla ilgili yasalar değişiklik önerileriyle parlamentoda tartışılarak hem yeni düzenlemeler yapılmış ve hem de iletişim hakkıyla ilgili yeni yasalar parlamentodan geçirilmiştir. Bu çerçevede Kuzey Kıbrıs ta yürürlükte bulunan ve parlamento tartışmalarına konu olan Basın Yasası, Ceza Yasası, Basın İş Yasası ve Bilgi Edinme Hakkı Yasası ile Basın Kartı Tüzüğü nün basın özgürlüğünü düzenleyen haklar, kısıtlamalar ve ceza sorumluluğu öngören maddeleri çalışmamız kapsamında değerlendirilmiştir.
16 7 Parlamentodaki tartışmalar sırasında gerçekleştirilen konuşmalarda, bir yandan özgürlüğün kural sınırlandırmanın ise istisna olduğu yönünde ifade edilen görüşler analiz edilirken, öte yandan ulusal çıkar, kamu huzurunu zedelemek, şeref ve itibarı sarsmak, genel ahlaka aykırı davranmak, basın özgürlüğünü kötüye kullanmak ve kişilik haklarına saldırmak gibi gerekçelerle basın özgürlüğünün sınırlandırılmasının gerektiğine ilişkin gerekçeler ve iddialar ifade edilmiştir. Ayrıca, Kuzey Kıbrıs ta medyanın ticarileşmesinin gazetecilerin mesleki sorumluluklarını sorgulatmakta olduğu, işvereninden önce kamuoyuna karşı sorumluk taşımakta olan gazetecilerin gazetecilik mesleğine gölge düşürebilecek haberler veya programlar yapmaya veya inanmadığı görüşü savunmaya zorlanabildikleri sonuçlarını üretmekte olduğu ve bu durumun yeni basın özgürlüğü sorunları yarattığı çerçevesindeki parlamento tartışmalarının analizi de çalışmamızda yer almıştır. Belirtilen yasal düzenlemelere rağmen, Kuzey Kıbrıs ta basın-yayınla ilgili bazı alanlardaki mevzuat boşluğunun doldurulmaması da dikkat çekicidir. Örneğin Kuzey Kıbrıs ta ilan-reklam rejimine ilişkin herhangi bir mevzuat bulunmamakta ve bu nedenle de basına verilen devlet ilanlarının yandaş medya yaratmak veya yandaş medyayı desteklemek amacıyla kullanıldığı sık sık ifade edilmektedir. Basın özgürlüğünü ve demokrasiyi de zedeleyen, siyasal sansür olarak da nitelendirilen, devlet olanaklarıyla yandaş medya yaratma istekliliği ve bu konuya ilişkin değerlendirmelerle önermelerin de çalışmamızda analizi yapılmıştır. Kıbrıs Türk toplumunda 1974 öncesinde olağanüstü hal erklerinin egemen olduğu, demokrasiye, basın ve ifade özgürlüğüne tahammül gösterilmediği ve keyfi tutuklamaların yapıldığı bilinmektedir. Mevcut basın yayın organlarını ve gazeteleri kontrolü altında tutan olağanüstü hal erklerine alternatif olarak sol muhalefet, teksir makinelerinde bildiri veya bülten basarak ve ardından çarşı-pazar gezerek ve köy köy dolaşarak bu bildirileri elden dağıtmakta ve bu yolla görüş, düşünce ve iktidara yönelik eleştirilerini halka doğrudan iletmekteydiler. Ancak Kıbrıs Türk toplumunda
17 8 olağanüstü hal erkleri 14 buna da fırsat vermemekte ve özellikle sol muhalefetin sesini kısmak maksadı ile görüş, düşünce veya eleştiri içeren broşür veya bildiri dağıtanlar tutuklanmaktaydılar. Siyasi elitlerin davalar yoluyla basını susturma girişimleri de çalışmamızda yer almaktadır. İlgili dönemlerde görev başında bulunan Cumhurbaşkanı tarafından 1986 yılında Yenidüzen gazetesi, yine ilgili dönemlerde görev başında bulunan Başbakanın bazı Bakanlar ile birlikte 1986 yılında Kıbrıs Postası gazetesi ve 1988 yılında Ortam gazetesi aleyhine açtıkları zem ve kadih davaları ve 1999, 2000 ve 2001 yıllarında Cumhurbaşkanı ile Başsavcılığın Avrupa gazetesi aleyhine açtıkları davalar ile Avrupa gazetesi çalışanları aleyhine getirilen casusluk suçlaması sonuçları ile birlikte çalışmamızın kapsamı dahiline alınmıştır. Belirttiğimiz davaların seçilmiş olmasının en önemli nedeni basın ve ifade özgürlüğüne zem ve kadih ve ceza davaları yoluyla kısıtlama getirilmesi girişimi, basın özgürlüğü ile ifade özgürlüğünün yeniden tartışılmasını toplumun gündemine taşımış olmalarındandır. Davaların yarattığı tartışmaların farklı boyutlarının açığa çıkarılması amacıyla, ilgili dönemlerde yayınlanan gazetelerin taranması ve yine ilgili dönemlerde ulusal parlamentoda yapılan tartışmaların KKTC Meclis tutanaklarından arşiv araştırması yapılarak milletvekillerinin konuşmalarının incelenmesi şeklinde sürdürülmüştür. Çalışmamız çerçevesinde siyasi elitlerce açılan bahse konu davalar ile sonuçları, Kuzey Kıbrıs taki basın özgürlüğüne ilişkin söylemlere etkileri açısından analiz edilmişlerdir. 14 John Keane, Medya ve Demokrasi adlı kitabında modern devletin yeni bir siyasal sansür dönemine girdiğini belirtmektedir. Bunlar olağanüstü hal erkleri, silahlı gizlilik, yalan söylemek, devlet reklamcılığı ve korporatizm olmak üzere birbirleriyle bağlantılı beş siyasal sansür türüdür. Keane, Batı demokrasilerinin bu birbirleriyle bağlantılı beş yöneliminin kaygı verici olduğunu ifade ederek, yurttaşlara, kitle iletişim araçlarına ve hukuk devletine karşı sorumluluktan uzaklaşıldığını yazmıştır. Keane, yeni sansür biçimlerinin yarattığı yeni duruma ilişkin şu değerlendirmeyi yapmıştır: Keyfi devlet erki, kamunun değerlendirmesi ve eleştirisinden muaf ve çevresine karşı duyarsız ve ondan öğrenmeye yeteneksiz erk olarak tanımlanıyorsa, o zaman hiç abartmadan söyleyebiliriz ki, Batı demokrasilerinde hukuksuzluk artmaktadır. Keane, fikirlerin kamusal planda tanımlanma ve dolaşımı sürecine karışan bu türden devlet müdahalesi biçimlerinin basın özgürlüğü açısından göz ardı edilemez olduğunu da belirtmiştir. (Keane, age, )
18 9 Kuzey Kıbrıs ta sol siyasal partiler ve sivil toplum tarafından, modern sansür uygulamalarını da etkisizleştirmeyi amaçlayan demokratikleşme, sivilleşme ve iletişim özgürlüğü talepleri gündeme taşınmaktadır ancak, sağ siyasal partiler anayasal değişiklikten sürekli kaçınarak, demokratikleşmenin ve şeffaflaşmanın önünü açmamaktadırlar. Basın özgürlüğüne ilişkin söylemlerin analiz edildiği çalışmamızda, Kuzey Kıbrıs ta da basın özgürlüğü ve iletişim özgürlüğü mücadelesinin aynı zamanda bir demokrasi mücadelesi olarak algılandığı ve bir siyasal mücadele alanı olarak kabul edildiği bilinmektedir. Tez çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, Kıbrıs Türk basınının muhatap kaldığı kısıtlamaları analiz etmeyi öngördüğümüz çalışmaya tarihsel bir boyut katmak için yazılmıştır li yılların öncesinde Kıbrıs Türk toplumunda basın ve ifade özgürlüğünün yerleşiklik kazandığı iddiasını dile getirebilmek ve bu çalışmanın yönteminin gerekliliklerinden olan bağlam oluşturabilmek için tarihsel bir dizge sunulmak istenmiştir. İkinci bölümde ise, siyasal iktidarların zem ve kadih davaları aracılığıyla basını susturma girişimleri ile Kutlu Adalı cinayetinin ardından basında ve ulusal parlamentoda basın özgürlüğünün sınırlarının sorgulanması tartışmalarına yer verilmiştir. Ayrıca, Avrupa Birliği uyum çalışmaları gerekçesiyle basınla ilgili yeni yasal kavrayışları açığa çıkaran yeni yasaların ve mevcut yasalarda değişikliklerin parlamentodaki tartışmalarının analizi de ikinci bölümün kapsamında yer almıştır. Tez çalışmasında analizler yapabilmek amacıyla, KKTC Milli Arşivi ile KKTC Milli Kütüphanesinde gazete ve kitap taraması yapılmıştır. İngiliz sömürge idaresi dönemine ilişkin olarak Halkın Sesi gazetesinin ulaşılabilen ilgili sayıları taranmıştır yılı gazeteci cinayetleri ile ilgili olarak o dönemde yayınlanan Cumhuriyet ve Nacak gazeteleri Ağustos 1960-Temmuz 1962 tarihleri arasında taranmıştır. Cumhuriyet gazetesinin yayınlandığı ilk gün itibarı ile Kıbrıs Türk liderliğinin sesi durumundaki Nacak gazetesi tarafından vatan hainliği ile suçlanması ve iki gazete arasında sert bir polemiğin sürdürülmeye devam etmesi nedeniyle, hem vatan hainliği suçlama sürecini takip etmek hem de iki gazete arasındaki tartışmaları basın ve ifade özgürlüğü açısından analiz edebilmek amacıyla iki yıllık süreçteki tüm yayınları taranmıştır. Her iki gazetenin de haftalık
19 10 yayınlanıyor olması bu taramanın yapılmasını olanaklı kılmıştır. Aynı dönemde yayınlarını sürdüren diğer gazeteler Akın, Bozkurt ve Halkın Sesi gazeteleri ise gazeteci cinayetlerinin işlendiği Nisan ayı ve olayının tartışmalarının gündemde kalmaya devam ettiği takip eden Mayıs Haziran ve Temmuz 1962 ayları olmak üzere 4 aylık süre için taranmışlardır. Milli mücadele gazeteciliği dönemine ilişkin olarak ise Akın, Bozkurt, Devrim, Halkın Sesi, Nacak, Savaş ve Zaman olmak üzere 7 adet gazetenin taramaları yapılmıştır. Aynı dönem içerisinde Kıbrıs ta Kıbrıs Türk Yönetimince yasaklanan yayınlara ulaşmak amacıyla da 1972 yılı Temmuz ve Ekim aylarına ait Resmi Gazeteler taranmıştır. Yenidüzen, Kıbrıs Postası ve Ortam gazetelerine açılan zem ve kadih davaları nedeniyle Aralık 1987-Ocak 1988 tarihleri arasında ilgili dönemde yayın yapan 5 günlük gazete olan Birlik, Halkın Sesi, Kıbrıs Postası, Ortam ve Yenidüzen gazeteleri taranarak değerlendirilmiştir. Avrupa gazetesine açılan zem ve kadih ve ceza davaları nedeniyle de Temmuz 2000, Aralık 2001 ve Ağustos 2002 aylarının gazeteleri taranmıştır. Avrupa davalarıyla ilgili taranan 7 adet gazetemiz şunlardır: Avrupa/Afrika, Birlik, Demokrat, Kıbrıs, Ortam, Volkan ve Yenidüzen. Kutlu Adalı cinayetiyle ilgili olarak ise, 1996 yılı Temmuz ayı ve olayın parlamentoda tartışıldığı 1996 yılı Aralık ayı gazeteleri taranmıştır. Adalı cinayetiyle ilgili 7 adet gazete taranmıştır. Bu gazeteler Birlik, Demokrat, Halkın Sesi, Kıbrıs, Ortam, Vatan ve Yenidüzen gazetelerinden oluşmuştur. Basınla ilgili yasaların parlamentodaki tartışmalarının basına yansımalarını belirlemek amacıyla ise, 2006 yılı Ocak ve Mayıs ayları ile 2007 yılı Nisan ve Mayıs aylarına ait 8 adet gazetede taramalar gerçekleştirilmiştir. Yasalarla ilgili olarak taranan gazetelerimiz Afrika, Güneş, Halkın Sesi, Kıbrıs, Ortam, Vatan, Volkan ve Yenidüzen olmuştur. Gazete taramalarının dökümü Tablo-1 de sunulmuştur. Yenidüzen, Kıbrıs Postası ve Ortam gazetelerine açılan zem ve kadih davaları ve Yenidüzen matbaasının haczedilmek istenmesi 15 Ocak ve 22 Ocak 1988 tarihlerinde parlamentoda tartışılmıştır. Kutlu Adalı cinayeti iki kez parlamentonun gündemine gelmiş ve basın özgürlüğü ile ifade özgürlüğüne ilişkin yoğun tartışmalar yaşanmıştır yılı Aralık ayındaki bütçe görüşmeleri sırasında Adalı cinayeti meclis tartışmalarında önemli yer tutmuştur. Ayrıca, Meclis Araştırması önergesi
20 11 verilmesi nedeniyle Adalı cinayeti ve basına yönelik baskılar 23 Şubat 2001 tarihinde bir kez daha parlamentonun tartışma gündemini oluşturmuştur. Avrupa gazetesi yazarlarına 6 ay hapis cezası verilmesi ve CTP ile TKP nin Af Yasası sunması üzerine 9 Eylül 2002 tarihli Meclis birleşiminde yoğun tartışmalar yaşanmıştır. Basınla ilgili yasalardaki değişikliklere ilişkin parlamento görüşmeleri ise 30 Ocak ve 8 Mayıs 2006 ile 16 Nisan ve 30 Nisan 2007 tarihlerinde gerçekleşmiştir ile 2007 yılları arasında farklı tarihlerde gerçekleşen parlamento tartışmalarının tutanaklarına KKTC Cumhuriyet Meclisi arşivindeki tarama ile ulaşılmıştır. İlgili dönemlere ilişkin parlamento tartışmalarında milletvekillerinin konuşmalarını analiz edebilmek amacıyla gerçekleştirilen tasnifin ardından 300 sayfalık tutanak incelenmiştir. Kıbrıs Türk toplumunda, basın özgürlüğünün tartışılma biçimini konu alan bu çalışmada, toplumun sağduyusunda karşılık bulan yargıların yayın dünyasında nasıl dolaşıma girdiği ve parlamentoda nasıl dile getirildiği ve bu metinlerde hangi dilsel yeğlemelerin yapıldığını irdeleyen bu analiz, basın özgürlüğünü çevreleyen söylemlerin yaygınlığını ve yerleşikliğini ortaya koymak istemektedir.