Serbestiyet | Galata-port: yapılan mı yapılmayan mı? Ya da “eller aya, biz yaya!” mı?
Yarım asırdır gündemde bir proje: Yapılacak olan 2 km’den az bir rıhtım düzenlemesiyle birkaç binanın restorasyonundan ibaret. Bu arada devlet ve sermaye bir müze yapmaktan öteye geçememişti zaten. Bir de üzerine kültür varlığı tescilli bir binayı yıktılar, başkaları da tehdit altında... Amsterdam, Hamburg, Londra, Barcelona kıyıları karşılaştırmasıyla...
Bir yer bu kadar beceriksizce yönetilir... ANAP’tan beri adı Galata-Port [Galata kapısı] konup, dillere pelesenk oldu. Demek nereden bakılsa en az 40 yıl. Amsterdam, Hamburg, Londra’ya değinip Barcelona ile kıyaslayarak bir şeyler söyleyeyim:Bir yer bu kadar beceriksizce yönetilir... ANAP’tan beri adı Galata-Port [Galata kapısı] konup, dillere pelesenk oldu. Demek nereden bakılsa en az 40 yıl.
Önce ne oldu da konu gündeme geldi? Galata-Port işinin mali ve inşai geliştirmesini [development] üstlenen sermaye grubu, bu işe kentsel bağlam ve sosyal fayda-maliyet parametrelerini tamamen berteraf ederek koyulunca iş kentsel işlevlerin piyasa değeri dökümüne indirgenmiş oldu. Evet bir sermaye grubunun business perspektifle sermaye yoğunlaştırma gözlüğüyle bakması doğal ve işgal ettiği sosyal konumuyla uyumsuz değil. Ama sorun o ki, bin küsür yıllık, yirmi milyonluk; geleni-gideniyle, hesabı-kitabıyla küreye malolmuş, boyu 100 km’ye varan böyle bir dünya metropolünün geometrik ve işlevsel merkezi bölgesinin kaderi, bir sermaye grubunun spekülatif değerleme şablonlarına endeksli sermaye maliyeti yönetimi inisiyatifine bırakılamaz. Bırakılsa ne olur? İşte bu olur: İş vasat bir MBA okulu ödevi misali, bir işlevler ve büyüklükleri listesine indirgeniverir. Kentsel işlevi bina tipiyle eşleştirmek zaten yeterince indirgeyici ve metropol çeşitliliği reddiyesi bir tutumdur. Mesela otel: Otel bir işlev değil, hep yeniden yorumlanması gereken kompleks bir işlevler paketidir. Sırf banyolu-odalar dizisini değil, yemeği içmesi, sosyalliğiyle bir kent temsilidir.Ya da mesela hepsini birden daha da minör ölçekte içeren eve benzer. Dolayısıyla, sırf arazi değerleme şablonlarıyla tartıya vurulacak verimlilik ortalamasını aşan bir özel ve kamusal yaşam deneyimi ortamıdır. Böyle bir dar görüşlülük sonucudur ki, sorunu ellerindeki şablon denklemi rakamlarını tutturacak şekilde mevcut binanın altına kat [m2] ilave edilerek büyütülmesine indirgiyorlar. Kurul da koruma ve statik uzmanı raporları referansıyla onaylayınca, girişiyorlar inşaata. İnşaat da suyun altından binanın temeline beton enjekte edilmesi. Ama raporlarda durduğu gibi zararsız durmuyor ve bina yıkılmakla kalmayıp, tâ Karaköy meydanına kadar zeminin dengesini bozuyor. Bir tür mini-yapay deprem etkisi yapıyor.
Havalimanlarına olağanüstü durumlar için otel programları da eklenmesi adetten oldu da deniz limanı yolcu salonunu yıkıp yerine otel yapmak için bütün yolcuların o otelde kalıp kullanacağı bir otel hayal etmek gerekir ki buna herhalde başta otelciler isyan etmiştir, veya edecektir. Ve de gemideki odalarını terkedeceklerse de İstanbul’daki vakitlerini ilk önlerine çıkan bir liman otelinde değil, kentin vaatkâr kıyı-köşesinde geçirmek isteyecek seyyahlar. Işid’in kaçıramadıklarını tehdide yönelik bir proje adeta... Öte yandan hepsi liman otelinde konaklayacaksa koskoca Talimhane neden dev bir otele dönüştürüldü? Mesela Zorlu kulelerinden biri niye otel oldu? Dahası, Dolapdere-Yıldız-Zincirlikuyu üçgenindeki yeni kule oteller?… Kolomb’un 15.yüzyıl keşif gezileri.
Takılmayıp devam edelim... İngiltere, Hollanda, İspanya, Portekiz orta ve geç Ortaçağ’da okyanuslara açılıp emperyal güç olma yolundayken Osmanlı Akdeniz’in Doğu’suna sıkışmış, okyanuslara uzak bir kara imparatorluğu olarak kendi yağında kavrulduğu için geriledi. Matbaanın reddi nedeniyle değil. Ne de olsa icad edildiği yerlerde de Çetin Altan’ın ironik akıl oyunlarındaki köy kahvelerinde briç turnuvası, tarlada tenis turnuvası tertipletmesi misali Shakespeare, Spinoza vd’nin kitlelere maledilmesine değil İncil ve iskambil kağıdı basılmasına aracılık etmişti. Okyanuslara yakın olmayan her yer gibi, siyasi, ticari ve kültürel sirkülasyonun dışına düşünce kavruk kalmış oldu. 2015 dünya ticari sirkülasyon yoğunluğu haritası bu tablonun birleşik ve eşitsiz gelişmeyle geçirilmiş yüzyıllar sonrası mirasından başka şey değil. O tablonun İstanbul odaklı görünüşünü de birkaç ayrı harita temsiliyle yazının eşliğine koydum.
Örneklere kısaca Amsterdam’la başlayayım: Makroformu misliyle küçük ve topografyasından su-kara ilişkisine tamamen farklı. Ama merkezde kalmış girinti-çıkıntılı bir limanın her yönüne yayılmış birkaç yüzyıllık bir yayılmayı merkezdeki limana kapsamlı müdahalelerle renove ettiler, toplam 30 yıl içinde...
Hamburg’a gelince: Coğrafyası çok farklı ve Elbe’nin deltasıyla bağlanıyor kente epeyce uzak açık denize. O aralığa da dal budak salmış limanın öncelikle de yüz yıl önceden kalma anıtsal depoların olduğu merkezi bölgesine yaptıkları geniş çaplı müdahalelerle Hafen[liman]-city adlı yepyeni bir şehir kurdular. Hamburg; 100yıl önce tüccar haneleri yerine inşa edilen lineer tuğla binalar zinciri depolardan oluşma Speicherstadt[depo şehri] )odaklı Hafen-city. Hamburg makroform; Kırmızı: Speicherstadt.
Cerda,1850’ler planı, Eixample soldaki siyah doku eski Barcelona, üstteki Gracia kasabası vd.; mevcut doku. Eixample.
Barcelona,hava resmi plan ile maket ve perspektifte sağda Port Forum [Forum Kapısı]. Kıyı bandı Doğu ucu: Port Forum, karşıda Diagonal bulvarı.
Hala bitmedi: Kentli veya turist, yayalar da ihmal edilmemiş, sahilin Doğu ucundaki yat limanı öncesi cep paralel iki mendirekle korunmuş korunaklı bir yüzme havuzu olmuş, duşlar üç yanı kapalı dördüncüsü jaluzili, pantolon, elbise perdesiyle içteki mayoyla kalınacak soyunma kabini aynı zamanda. Ortalıkta şemsiye yok, çünkü suya girip-çıkma misali dev şemsiylerde gögelenmek mümkün. Suyu sınırlayan mendirek de sanki Nevzat Sayın mahsulü bir taş-beton yerleştirmesi... Birkaç yüz metre gerideki mahşeri kavşaktan en küçük iz yok. Sükunet içinde bir doğa parçası adeta… Bölge, içindeki yat limanıyla da birlikte adını Herzog&de Meron tasarmı büyük kongre/sergi binası Forum’dan alıyor: Port Forum[Forum Kapısı]. Denizden bir yaya kapısı adeta; rüzgar sörflü atletik bir kahraman açıklardan gelip kente dahil oluverecek sanki.
Dolmabahçe stadı öncesi Gazhane ve ahırlar; solunda Gümüşsuyu yokuşu: arkaplanında Salıpazarı rıhtımı Meclisi Mebusan Caddesi ve Kılıç Ali Paşa Camisi. Tophane rıhtımı.
Esin Şebin Aşık16.03.2017 20:01:28