SANAT TARİHİ NOTLARI OSMANLI MİMARİSİ-CAMİLER - PDF
Download "SANAT TARİHİ NOTLARI OSMANLI MİMARİSİ-CAMİLER"
1 SANAT TARİHİ NOTLARI OSMANLI MİMARİSİ-CAMİLER Bugün Osmanlı dönemine ait orijinal en eski yapı Bilecik teki Orhan Gazi İmareti dir. Ertuğrul Gazi Türbesi nin karşısındaki tepenin yamacında bulunan yapı yıkılma tehlikesine karşı çelik konstrüksiyon iskele ile koruma altına alınmıştır. Orhangazi nin İznik te yaptırdığı bilinen ilk Osmanlı medresesinden ise günümüze herhangi bir kalıntı ulaşmamıştır. Bilecik Orhan Gazi İmareti Bursa Ulu Cami Bursa Ulu Camii Selçuklu mihrap üstü kubbesinin tüm çatıda çok sayıda tekrarla uygulandığı bir örnektir. Gerek 20 adetle en fazla kubbenin uygulandığı çatıya sahip olan Bursa Ulu Camii aynı zamanda büyük ölçekli hat ve istif
2 örneklerine rastladığımız bir camidir. Ulu Camideki bu büyük ölçekli hat yazı örneklerine yine erken dönem camilerinden olan Edirne Eski Cami de de tanık oluruz. Yukarıda Bursa Ulu Camii yazı örnekleri Aşağıda Edirne Eski Cami yazı örnekleri Erken Osmanlı dönemi mimarisi Selçuklu mimarisinden göreceli bir ayrılışı ifade eder. Selçuklu mimarisinin unsurlarının bazı örneklerde devam ettiğini bazı örneklerde ise giderek değişmeye başladığını görebiliriz. Örneğin bir yandan düz çatı uygulamaları devam etmektedir. Erken dönem Osmanlı mimarisinde henüz büyük ölçekli yapılara rastlanmaz. O nedenle düz çatı veya merkezi kubbe uygulamaları sorunsuz inşa edilebilmektedir. Büyük ölçekli yapılarda (yukarıda sözü edilen Bursa Ulu Cami örneğinde olduğu gibi) merkezi kubbe yerine çok sayıda küçük kubbe ile mekanın örtülmesi çözümü bulunmuştur. Edirne Eski Cami de de çoklu kubbe uygulaması karşımıza çıkar. Buna karşılık iç mekanda çatıyı kaldıran çok sayıda sütun ve tonozun kullanıldığı görülür.
3 Düz çatılı Uzunköprü Muradiye Camii Kubbeli İznik Yeşil Cami Kanuni Sultan Süleyman ile başlatabileceğimiz Osmanlı mimarisinin klasik döneminde mimari formların belli bir standart ve gelenek çizgisine kavuştuğu görülür. Erken dönemden klasik döneme geçişte (geleneğin oluşmasına yardımcı olan) iki unsura yardımcı olan iki unsura temas edilmelidir: Birincisi son cemaat yeridir. O güne kadar uygulanmayan bu mimari unsur ilk kez Edirne Eski Cami de karşımıza çıkar. Caminin giriş kapısı yönündeki bu eklenti namaz vakitleri dışında gelenlerin ibadetlerini yapmaları için sütunlar ve tonozlarla oluşturulmuştur. Bundan sonra artık cami yapısının vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Edirne Eski Cami Son cemaat Yeri
4 Cami mimari geleneğine erken dönemde eklenen ikinci unsur avludur ki o da yine bir Edirne yapısında; Üç Şerefeli Cami de uygulanmıştır. Avlu da klasik dönemdeki büyük planlı cami yapıları için vazgeçilmez bir unsurdur. Avlu cami alanını ve dolayısı ile cami kapasitesini büyüten bazı yapılarda iki katına çıkaran bir eklentidir. İlki Üç Şerefeli Cami de görülen uygulama ile daha sonra Süleymaniye ve Sultanahmet camilerinde avlunun minare ile de yapıya daha işlevsel olarak katıldığını göreceğiz. Edirne Üç Şerefeli Cami Edirne de mimari yenilikler getiren üç yapı aynı karede: Eski Cami-Üç Şerefeli Cami- Selimiye Camii
5 Beyazıt Camii Beyazıt Camiinin planı Klasik dönem Osmanlı mimarisindeki cami tiplerinden birisi tabhaneli cami dir. Bu cami tipi ters T oluşturacak şekilde kıblenin ters yönünde ana girişin iki yanındaki geniş mekanlarla meydana getirilir. Özellikle tekke niteliğindeki yapılarda bu cami tipine sıkça rastlanır. Tabhaneli cami tipinin en bilinen örneği Sultan II. Bayezid tarafından yaptırılmış olan ve bitişiğindeki hazirede kendisinin türbesinin de yer aldığı İstanbul Beyazıt meydanındaki Beyazıt Camii dir. KLASİK DÖNEMİN DAHİ ÜSTADI: MİMAR SİNAN Klasik Osmanlı mimarisi denince akla ilk gelen ve gelmesi gereken kişi Mimar Sinan dır. O, kendisinden önce mimaride gerçekleştirilen birsçok formu çok daha büyük ve anıtsal boyutlarda geliştirerek klasik döneme damgasını vurmuş; daha doğrusu klasik dönem Osmanlı mimarisinin formlarını bir gelenek şeklinde geliştirmiştir. Mimar Sinan bir insan ömrü için çok fazla sayıda eser üretmiştir: 84 cami, 52 mescid, 57 medrese, 70 darülkurra, 12 türbe, 94 imaret, 122 darüşşifa, 222 suyolu kemeri, 9 köprü, 59 kervansaray, 433 ev 48 hamamdır. Ayrıca Kabe'nin kubbelerini tamir etmiş, Ayasofya'yı onarmış ve iki minare yapmıştır. Bu tablo bize Mimar Sinan ın geniş bir kalfalar kadrosu bulunduğunu; geliştirdiği planları uygulayan bu geniş kadro ile ve aynı anda birkaç yerde birden inşaat faaliyeti sürdürdüğünü göstermektedir.
6 Eserlerini anlattığı Tezkire t-ül Bünyan adlı kitabında Çıraklık eserim Şehzade, kalfalık eserim Süleymaniye ve ustalık eserim Selimiye dir demektedir. Sinan ın çıralıklık eseri: Kanuni nin vefat eden oğlu Mehmed için yaptırdığı Şehzade Camii Sinan, cami mimarisinde merkezi kubbe, avlu gibi formların yanına kubbeyi taşıyıcı fil ayağı, yarım ve çeyrek kubbeler, dörtlü minare formu, şerefelere ayrı çıkış yolları uygulaması, is odaları gibi yeni unsurları eklemiştir. Ayrıca onun daha öncekilerle kıyaslanamayacak büyüklük ve hacimdeki camilerinde ısıtma, akustik, aydınlatma ve havalandırma gibi mekan problemleri halledilmiştir. Mimar Sinan kendisinden önceki var olan şekliyle, merkezi kubbenin taşıyıcılarını değiştirmiş ve geliştirmiştir. Daha önce merkezi kubbe genellikle duvarlar üzerine oturtulmakta idi. Böyle bir uygulama büyük bir hacim elde edilmesini engellemekteydi. Bu engeli aşmak için genellikle seçilen yol çoklu kubbe inşsı oluyordu. Fil ayağı uygulamasını geliştiren ve bunu büyük planlı camilere tatbik eden Sinan böylelikle hem mekanı genişletmekte hem de devasa boyutlardaki kubbeyi yapı bütünlüğünü taçlandıran ancak bağımsızlığı olan bir unsur haline getiriyordu. Burada kastedilen şudur: Mimar Sinan ın fil ayaklı camilerinde kubbe tamamen fil ayakları üzerinde taşındığından, duvarlar yıkılsa bile ayakta kalacak bir mimari eleman olarak dizayn edilmiştir. Böylelikle Mimar Sinan merkezi kubbe taşıyıcı unsuru için duvarlara yaptığı baskı nedeniyle yuvarlak formu bozulan ve ancak payanda desteğiyle ayakta durabilen Ayasofya dan beri- aranan cevabı bulmuş olmaktadır. Fil ayakları Süleymaniye de dikdörtgen iken Selimiye de silindirik forma dönüşecektir.
7 İç mimari detaylar ve özellikle fil ayakları üzerindeki oylumlar ile mekanın her yerinde aynı debide ve tek bir ses duyulmasını sağlayan bir akustik düzeni Sinan ın dehasının eseridir. Çok sayıdaki yağ kandili ile mekanın aydınlatılması sağlanırken; yağ kandillerinden çıkan is, is odası adı verilen ve kubbedeki hava akımının dışarı atılmasını sağlayan bir holden geçirilerek mekan dışına çıkarılmaktadır. İs bu odadan geçerken duvarlara yapışmakta ve çini mürekkep imalatında kullanılmaktadır. Bu yolla is nedeniyle birkaç yıda kararabilecek olan merkazi kubbe ve mekanın diğer iç unsurları uzun yüzyıllar temiz kalmaktadır. Sinan, Süleymaniye de başka camilerde olmayan bir uygulama ileminare ve şerefe sayılarıyla bir sembolizm meydana getirmiştir. Süleymaniye nin dört minaresi Kanuni nin İstanbul un fethinden sonraki dördüncü, on şerefe ise kuruluştan itibaren onuncu hükümdar oluşunu simgelemektedir. Mimar Sinan ın kalfalık easeri: Süleymaniye Camii ve planı
8 Süleymaniye nin mihrap yönündeki iki fil ayağı ve kubbe Süleymaniye Camii is odası (Ana giriş kapısının üst kısmında yer almaktadır) Mimar Sinan ustalık eserim dediği Selimiye Camii nde o güne kadarki tecrübelerini birleştirerek olağanüstü simetrisi bulunan zarif bir eser meydana getirmiştir. Fil ayakları sekiz tane olan cami, dört köşesindeki üçer şerefeli zarif minareleri ile göz doldurmaktadır. Hemen belirtilmelidir ki; Mimar Sinan büyük ölçekli yapılardan önce uygulayacağı planın bir ölçüde maketi sayılabilecek bir cami yapmaktadır. Örneğin Rüstem Paşa Camii Selimiye nin bir ön uygulaması sayılabilir. Mimar burada ilk kez uygulayacağı sekiz fil ayağının provasını yapmıştır.
9 Edirne Selimiye Camii İstanbul Rüstem Paşa Camii Selimiye Camii iç mekan Rüstem Paşa Camii iç mekan Mimar Sinan üslubu yine onun çırağı Sedefkâr Mehmet Ağa tarafından- Sultanahmet Camii en abartılı ve en süslü düzeye ulaşmıştır. Sultanahmet Camii kendi dönemindeki tek altı minareli yapıdır. (Hatta o sırada altı minaresi bulunan Kabe ye üstünlüğünün alameti olarak yedinci minare eklenmiştir.) Sultanahmet Camii nin özellikle mavi rengin hakim olduğu çinileri ünlüdür ki cami bu nedenle Mavi Cami olarak da bilinir. Sultanahmet Camii
10 Süleymaniye Camii Selimiye Camii Sultanahmet Camii Minare düzenleri bakımından Sultanahmet Camii Süleymaniye ile Selimiye Camii nin bileşkesi gibidir. Şöyle ki; Süleymaniye deki üç şerefeli yapının arkasındaki iki ve avlu duvarındaki iki şerefeli iki olmak üzere dörtlü düzen Selimiye nin ana mekan etrafındaki üçer şerefeli dört minare düzeni karma hale getirilmiş ve böylelikle Sultanahmet teki ana mekan etrafındaki üçer şerefeli dört ve avlu duvarındaki ikişer şerefeli iki olmak üzere altı minareli kompozisyon elde edilmiştir. XVIII. Yüzyıl ortalarında yapılan Nuruosmaniye Camii ile Osmanlı mimarisinde barok etkisi görülmeye başlanmıştır. XIX. Yüzyılda yapılan camilerde (Dolmabahçe, Aksaray Valide Camii vb.) artık barok üslup iyiden iyiye hissedilir. Bu devirdeki gayrimüslim (özellikle Ermeni Balyan ailesi) mimarların bu yeni üslubu kullanmadaki etkileri gözardı edilmemelidir.
11 Nuruosmaniye Camii Dolmabahçe Camii Aksaray Valide Camii SELATİN CAMİLER Osmanlı cami mimarisinin en dikkate değer örnekleri selâtin camileridir. Adını sultan kelimesinin çoğulu olan Selâtin kelimesinden alan bu yapı tipi en bilinen camiler grubunu ifade eder. Bizzat padişahlar veya hanım sultanlar (Valide sultanlar, hasekiler veya sultan kızları) tarafından yaptırılan bu camiler dış ve iç bazı unsurları ile farklılaşırlar. Özellikle Mimar Sinan ın yapıları ile selatin cami tiplerinde de (kuşkusuz bazı istisnalar ile) bir gelenek oluşmuştur. Bu geleneğin ayırt edici unsurları şunlardır: -Selatin camileri büyük çoğunlukla en az iki minarelidir. (Ne kadar kudretli olurlarsa olsunlar paşaların ve ağaların yaptırdıkları camiler tek minarelidir.)
12 -Hanım sultanların yaptırdığı camilerde minareler birer şerefelidir. (istisnai olarak Yeni Cami minareleri banileri Safiye, Kösem ve Hatice Turhan Valide sultanları temsilen birer olmak üzere üçer şerefe bulunmaktadır.) -Minarelerde ikiden fazla minare veya ikiden fazla minare sadece padişahların yaptırdığı camilerde (Üç Şerefeli, Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet) bulunmaktadır. -İç düzen bakımından farklılık ise Hünkar Mahfili dir ki sultanların ibadetine mahsus olarak yapılmaktadır. Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Camii Üsküdar Mihrimah Sultan Camii Eminönü Yeni (Valideler) Camii
13 CAMİNİN UNSURLARI Bir caminin ana yapısının dışında tamamlayıcı unsurları vardır: MİNARE: İnananları ibadete davet amacıyla ezan okunması için binaya eklenen en önemli unsurdur. Sembolik değeri en yüksek tamamlayıcı elemandır. Son zamanlarda işlevselliğini (özellikle şerefe kullanımı bakımından) büyük ölçüde yitirmiş olsa da sembolik değerini halen korumaktadır. Mihrap Minare Minber MİHRAP: Namaz esnasında imamın bulunduğu cemaatin önündeki yerdir. MİNBER: Cuma ve bayram namazlarında hutbe okunması için yapılmış yüksekçe yerdir. VAAZ KÜRSÜSÜ: Vaaz sırasında vaizin oturması için yapılmış yerdir. MÜEZZİN MAHFİLİ: Müezzinler için caminin sağ arka bölümünde ayrılmış veya yapılmış yerdir. HÜNKAR MAHFİLİ: Selatin camilerinde sultanların ibadeti için ayrılmış bölümdür. Caminin ön sol bölümünde yukarıda ve kafesli tarzda yapılmış bir bölme olup giriş-çıkışı da cematten ayrı bir yerden yapılır.
14 Vaaz Kürsüsü Bir küçük cami müezzin mahfili Selimiye Camii müezzin mahfili Selimiye müezzin mahfilinde ters lale motifi Süleymaniye Hünkar Mahfili Ayasofya ya eklenen hünkar mahfili
15 Eminönü Yeni Cami hünkar mahfili girişi
MİMARLIK BİLGİSİ DERSİ OSMANLI DÖNEMİ MİMARLIĞI
ANKARA ÜNİVERSİTESİ ZİRAAT FAKÜLTESİ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ MİMARLIK BİLGİSİ DERSİ OSMANLI DÖNEMİ MİMARLIĞI Osmanlı İmparatorluğu Genel Özellikleri Osmanlı Devleti, 13. yüzyıl sonlarından 20. yüzyılın
Ramazan'da İstanbul'un 100 camisini keşfedin!
On5yirmi5.com Ramazan'da İstanbul'un 100 camisini keşfedin! İBB Kültür AŞ'nin, estetik ve zarafetleriyle İstanbul'a mührünü vuran 100 önemli camiyi anlatan ''İstanbul'un 100 Camisi'' adlı kitabı piyasaya
Mimar Sinan ve İstanbul un Silueti Prof. Dr. Suphi SAATÇİ
Mimar Sinan ve İstanbul un Silueti Prof. Dr. Suphi SAATÇİ Mimar Sinan ın Hayatı Türk mimarlık ve sanat tarihinin en büyük simalarından biri olan Mimar Sinan ın 16. yüzyılın başlarında doğduğu tahmin ediliyor.
w w w. t a c h a l i. c o m
w w w. t a c h a l i. c o m 1 TAÇ HALI & ZEMİN ISITMA SİSTEMLERİ! "! # $ % & % % # #! ' ( ) * +, - % &, %.! / 0 % / % $ # 1 # % #! % & %100 müşteri memnuniyeti öncelikli hedefimizdir. Güveniniz için teşekkür
Kıymetli Müşterimiz, Sizlere her geçen gün daha güzel ve yeni hizmetler vermeyi gaye edinen şirketimiz 2015 yılında da, duvar, masa ve ciltli
5 1 20 F T T E L AZİ K M İ AKV U Ğ O L ATA Kıymetli Müşterimiz, Sizlere her geçen gün daha güzel ve yeni hizmetler vermeyi gaye edinen şirketimiz 2015 yılında da, duvar, masa ve ciltli takvimleri, cep
Zigurat (Birgül Çakıroğlu, Nihan Engin, Dini İnanışların Mimariye Etkisi, 72, 88).
Mimari- Din-Kültür Zigurat Mezopotamya da tapınaklar, insanların (yer) ve tanrıların (gök) birbirleriyle karşılaştıkları yerdi. Ziguratlarda (ve maya tapınaklarında) gökyüzüne yükselen merdiven yaparak
Yapım Teknikleri Açısından
Yapım Teknikleri Açısından 54 restorasy n İSTANBUL MİNARELERİ Kıvanç H. Kuşüzümü / Mimar Vakıflar İstanbul I.Bölge Müdürlüğü Eski çağlardan bu yana önemli Bir kent olan İstanbul daki İslami yapıların en
KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ MİMARLIK VE TASARIM FAKÜLTESİ İÇ MİMARLIK BÖLÜMÜ
KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ MİMARLIK VE TASARIM FAKÜLTESİ İÇ MİMARLIK BÖLÜMÜ AD: HAYAT SOYAD: BOSTANCIOĞLU NO: 101005062 DERSİN ADI: BİLİMSEL ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ KONU: OSMANLI DEVRİ CAMİ MİMARİSİNİN ZAMAN VE
Çağdaş Cami Mimarisinde Tasarımsal Arayışlar Karadeniz Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi nde Türkiye de çağdaş cami mimarisi alanındaki tasarımsal kalitesizliği tartışmaya yönelik bir öğrenci projesi
MERKEZ CAMİLERİ ONSEKİZ MART CAMİİ
MERKEZ CAMİLERİ ONSEKİZ MART CAMİİ Camimiz Hulusi Acar tarafından yaptırılmış olup, 1994 yılında inşaatı tamamlanarak ibadete açılmıştır. Camimizin toplam arsa alanı 327 metrekaredir. Camimizin iç alanı
OSMANLI'DA KAMUSAL ALAN -OSMANLI KÜLLİYELERİ Yrd. Doç. Dr. Aytül PAPİLA, Beykent Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi
Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Social Sciences (5), 2011,64-82 BEYKENT ÜNİVERSİTESİ/ BEYKENT UNIVERSITY OSMANLI'DA KAMUSAL ALAN -OSMANLI KÜLLİYELERİ Yrd. Doç. Dr. Aytül PAPİLA, Beykent Üniversitesi
Camilerimiz değerlerini nasıl kaybetti?
On5yirmi5.com Camilerimiz değerlerini nasıl kaybetti? İslâm'ın ibadet ve toplanma yeri camiler, yüzyıllar içinde gerek mimari gerekse fonksiyonları bakımından nasıl bir dönüşüme uğradı?... Yayın Tarihi
GELENEKSEL YAPI ÖĞELERİ I D E R S N O T L A R I
GELENEKSEL YAPI ÖĞELERİ I D E R S N O T L A R I Y a r a r l a n ı l a n K a y n a k l a r Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, Doğan Hasol Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, Doğan KUBAN Sanat Ansiklopedisi,