R.Bülend KIRMACI - EKONOMİNİN SAĞLIĞI
Bir salgın Dünya’yı ve ülkemizi sardı. Umalım ki, insan ve doğa açısından en az kayıpla, ekonomi bakımından en az hasarla sıyrılır, arınırız. Bu salgın çevrimine bakınca, “Dünya, bize iyi davranmıyor” diyebiliriz. Ancak bir başka açıdan bakınca, acaba “Biz, insanlar, Dünyamıza iyi davranabildik mi?” diye sormalıyız... Bugün Dünya’da 7 milyar 773 milyon insan yaşıyor. Yeryüzündeki bu insanların 841 milyon 773 bini yatağa “aç” giriyor. Sadece bir günde açlıktan ortalama 22 bin insan hayatını kaybediyor. Dünya’da her yıl 1 milyon 200 bin hektar alan orman alanı olma vasfını yitiriyor. 2 milyon 700 bin hektar alan çölleşiyor. Dikkat lütfen: şu yerkürede, tam tamına 802 milyon 485 kişi, sağlıklı içme suyundan yoksun. Aynı dünyada her yıl ortalama 2 trilyon dolarlık silah harcaması yapılıyor. Öyle şirketler var ki, devletlerden zengin. Öyle devlet yöneticileri var ki, ülkelerinde hasıl olan milli gelirden fazla “servet”leri olduğu söyleniyor. Gelişmekte olan ülkeler ağır bir borçluluk sarmalında. Ortadoğu’da, Afrika’da, etnik, dinsel kışkırtmalarla çatışmalar ve savaşlar var. Savaşlardan kaçan Alyan bebeklerin cesetleri sahillere vurmakta; mülteci botlarına, o “medeni” Avrupa Birliği kollukları ateş açmakta… Dünya’da bir yılda 3 milyon insan bulaşıcı hastalıklardan ölmekte. Uyuşturucu trafiği ise 2019 yılında yaklaşık 91 milyar dolar para hacmi sağlamış durumda. Dünya’da 41 yıl sonra petrol bitecek, 156 yıl sonra doğalgaz tükenecek, 405 yıl sonra kömür yok olacak… İnsanlıkla beraber çöken, Dünya!
Açıktır ki, biz insanlar, bu Dünya’ya “iyi davranmadık”. O arada insanlık değerlerini taşıyamadık. Sadece doğanın yıkımı, temel ihtiyaç maddelerinin, aşının, ilacın, suyun yokluğu anlamında da değil; kurduğumuz ve yürütmekte olduğumuz ve halen ısrarla sürdürdüğümüz ekonomik düzenler dolayısıyla da, insanlara, toplumlara hakça ve adil davranmadık! Türkiye’mize de bir bakalım… Milli Gelirin paylaşımı açısından en üstteki %20’lik kesimle en alttaki %20’lik kesim arasında neredeyse sekiz kata yakın fark var. Ülkemizde 20 milyona yakın insan yoksulluk ve açlık sınırıyla anılıyor. 25 milyon icra dosyası mevcut. Resmi rakamlara göre; 4 milyon 308 bin işsizimiz var; bu veri açısından OECD ülkeleri arasında en kötü 3. ülkeyiz… Asgari ücret yoksulluk, emekli maaşları açlık sınırıyla test ediliyor. TÜRK-İŞ’in Ocak-2020 araştırmasına göre 4 kişilik bir ailenin açlık sınırı 2,219 TL, buna giyim, eğitim, sağlık giderlerini de ekleyerek tanımlanan yoksulluk sınırı ise 7,229 TL. Yıllık gıda enflasyonu %16. Fakat gelin görün ki, enflasyon hesabına esas “sepetteki mallar” ve dolayısıyla, gerçek hayat pahalılığı oranı ciddi tartışma konusu… Milli Geliri hesaplama yöntemi 2016’da değişti; buna karşılık nerden baksanız halen kişi başına yıllık 10 bin doların altında olan bir ülkeyiz. Öte yandan “biz” de; ağacımıza, ormanımıza, deremize, akar suyumuza, denizlerimize, doğamıza yeterince özenli davranmadık. En güzel ovalarımızın, vadilerimizin, yaylalarımızın yamacında santraller kurmayı marifet saydık. İnsanımıza hakça, doğamıza adil, birbirimize pek de iyi davranmadık…Türkiye’de değerler erozyona uğruyor!
Şimdi geldi bir salgın kendisini ekonomi başta, toplumsal yaşamın her alanına dayattı. Bu salgın dolayısıyla, Atlantik ve Avrupa düzenlerinin, piyasacı, pazarcı, paracı anlayışların ne mal oldukları ortaya çıktı! İnsanı hiçe sayan, toplumsal moral değerleri ayaklarının altında çiğneyen Batının ekonomik düzeni önce kaynak ülkelerde, müellif ülkelerde, sonra da tüm insanlığın vicdanında mahkum edilmeye başlandı. Artık kimse kolay kolay ultra liberal, katıksız (aşsız!) kapitalizmden söz edemeyecek. Burada ve her yerde kamucu, halkçı, insancıl siyasetler daha da yükselişe geçecek, daha adil yaşamların ve hakça bir dünyanın kurulması arayışları, etkin bir dayanışma içinde belirecek. Bu yakın geleceğe hazırlanırken, bir diğer yandan, eksiğimizi gediğimizi ele almak ve gidermek zorundayız. Dünyamız 80 trilyon dolarlık bir toptur! Ekonomi anlamında dünyanın büyüklüğü budur. Bu topun ancak 1 trilyon dolarlık kısmını “çevirebiliyoruz”; Türkiye olarak dünya ekonomisinden almakta olduğumuz payı artırmak zorundayız. Grafiğimiz şudur: 2020 Ocak ayında 14 milyar 759 milyon dolarlık ihracat rakamımız belirdi, buna karşılık 19 milyar 207 milyon dolar ithalat rakamımız tespit edildi… İhracatın ithalatı karşılama oranı %76,8’lerde; oysa, dış ticaret dengesi ve cari açık daim istim üzerinde olmamız gereken konular. Demem o ki, dünya ekonomisinden almakta olduğumuz payı artırmak ve daha çok kazanmak için, teknolojiye dayalı katma değer sağlayan malları üretmek, iç pazarı doyurup, dışa satmak ve bir yandan komşularımızla ticaret kapılarını mümkün olduğu kadar açık tutarak, bir diğer yandan gelişmekte olan Asya ekonomileriyle ilişkileri sıcak tutarak, yakın geleceğe hazırlanmalıyız. Bu prensibi hayata aktarmak, bizim iktisadi işlerimiz, işleyişimiz ve irtibatlarımızda kapsamlı algoritma ve paradigma değişikliklerini de zorunlu kılmakta olup, bunlara yazımın sonunda değineceğim…
Paket yetmez, anlayış yenilenmeli
Evet Dünya bu son salgın dolayısıyla ekonomide bir durgunluğun arifesinde. Türkiye’miz de bundan etkilenmekte. Ve de bu “etkilenmeyi” en aza indirgemek için Hükümetimiz, 18 Mart 2020 günü “Ekonomide İstikrar Kalkanı Paketi” açıklayarak, 100 milyar TL’lik bir destek öngörüsünü kamuoyuyla paylaştı. Paket, halen de eksik olmakla birlikte, ilk başta açıklanan içeriğine göre bazı açılardan takviye edildi… Örneğin Paket ilk açıklandığında özellikle çalışma yaşamındaki emek unsuruna dair “istihdamın korunması temennisi” varken, daha sonra, “kısa zamanlı çalışma” ve “telafi edici çalışma” mekanizmalarıyla geliştirildi. Yine ilk açıklandığında pakette tarım hemen hiç yokken, daha sonra ilgili bakanın beyanatlarıyla bu kesime bir takım olanaklar sağlanacağı belirtildi. Ancak tarım gibi gıda güvenliği, beslenme kalitesi ve hatta ekonomik bağımsızlık açısından önemli bir sektör ve kesim için besbelli böylesi tamamlayıcı düzenlemeler değil, ilacı, gübresi, mazotuyla, bankası, kredisi, kooperatifiyle daha kapsamlı bir düzenleme; başlı başına bir paket gerekmektedir. Öte yandan, kısa zamanlı çalışma ücretlerinin hesaplanmasında 600 gün şartı emekçileri zorlamakta ve on iki aylık ücret ortalamasının %60 oranında hesaplanarak bu ödemenin 3 ay süreyle sınırlandırılması çok yeterli bulunmamaktadır. O arada içinde bulunulan koşullarda emek açısından esnek çalışmaya varacak ve bugün çökmekte olan neo-liberal sistem varyantında açıklanacak düzenlemelerden kaçınılması ve bir süreliğine evde çalışma mecburiyetinin “otomasyon” gibi ultra-kapitalist tanzimlere yol açmaması esas olmak gerekir.
Esnafa sicil affı yok, bankalara ayak sürümesin
Dönüp de ilk açıklanan pakete bakarsak; esnaf için bir sicil affının getirilmesi halen bir ihtiyaç olarak orta yerde durmaktadır. Bir de, paketle işveren ve turizm yatırımcısının kamuya vergi, harç borçları ötelenerek dışarıya karşı verilen “yatırımcımızın, dış satımcımızın arkasındayız” mesajı olumlu olmakla birlikte, bireysel ve işletme kredi ve kredi kartları borçlarının ötelenmesinde –bakanlıkla yapılan centilmenlik anlaşmasına karşın- bankaların ayak sürümemsi için gereği yapılmalıdır. Öte yandan, gönül isterdi ki, vergilendirme açısından dünyada en pahalı elektriğini, benzinini, gazını, suyunu kullanan halkımızın bu yükü bir süre olsun bir şekilde hafifletilsin ve de emeklilere en düşük 1.500 TL maaş vermekle yetinilmeyip, emekliler ve ücretliler için seyyanen bir defaya özgü 1000 TL (bayram ödeneği hariç) gibi bir “turizm teşvik ödeneği” verilsin. Düşünülmelidir ki, iç pazar talebinin ve orta direğin canlı tutulması, bu ödenekler, destekler ve düzenlemeler ile daha olanaklı hale gelebilir.
Vergi değil Tasarruf
Bu noktada şu tespiti yapmak durumundayız. ÖTV geçici konulmuş ancak kalıcılaşmış bir yüktür. Dahası, dolaylı vergi yükü, dolaysız vergi yükümlülüğü oranı/olgusu açısından Türk halkı dünyada en büyük yükün altında olan halklardan biridir. İnsanlarımız zaten çalışkanlığı ve özverisiyle üretiyor, borçla harçla da olsa tüketiyor, bu durumda bile iç pazarın canlılığını ayakta tutuyor. Bu son salgın kriziyle asla ama asla ek vergi getirilmemelidir. Türkiye, tasarruf etmelidir. Bu tasarrufa da kamu öncülük etmelidir. Tasarruf, itibardır. Saygın bir edimdir. Halka da örnek olmaktır. Tasarruf etmek hem olağan ihtiyaçların karşılanmasında borç kamçısından sakınılması hem de olağanüstü ihtiyaçlara karşı (deprem, sel, salgın vb.) el oğluna muhtaç olmadan yaraların sarılmasıdır. Nitekim bu durumu gözden kaçıran ve yaşanılan felaketler karşısında ulusal bütçeleri yeteriz kalan 80’e yakın devletin kendilerinden borç istediğini geçenlerde IMF Başkanı açıklamıştır... IMF Başkanı bu son salgın nedeniyle, 1 trilyon dolarlık bir kaynak ayrıldığını da söylemektedir. IMF borca çağırmaktadır. Borcun ardından özelleştirmeler dayatılmaktadır. Ancak, dünyanın egemenleri, dünyanın gelişmekte olan ülkelerinin -benim de yıllardır önerdiğim gibi- borçlarının dörtte bir, hatta yarısının, silinmesinden hiç söz etmemektedirler. Yine aynı şekilde BM Ekonomik Güvenlik Konseyi’nin gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının çözümüne daha etkin katkı için yeniden yapılandırılmasına ilişkin bir gündem de yoktur. İşte bu “çivisi çıkmış dünyada” bir başımıza kalacağımızın resmidir ve sorunlarımızı aşmak için en son güvenilecek olanlar bu uluslararası sistemin egemenleri ve sistemin kendisidir... Çünkü o sistem, bugün iflas etmekte olan ülke yönetim anlayışlarının ve çökmekte olan ultra-kapitalist, dengesiz liberal yaklaşımların toksin zehirlenmesi altındadır. Elbet o sistem(ler) de değişecektir ama o günlere gelen kadar Türkiye, en çok kendine, sonra bölgede komşularına ve gelişen yeni ekonomik dinamiklere güvenmek ve yönelmek durumundadır. Türkiye, kendi para birimiyle ticareti geliştirmeye devam etmeli, süreci borçlanmadan aşmalı, tasarrufa azami özeni göstermeli ve bağımsız devlet olma durumuyla para basma hakkını kullanmalıdır.
Sonuç olarak böyle bir kriz eşiği olmasa da sağlıklı bir ekonominin kurulması bir zorunluluktu… Böyle bir ekonomi iki sütun temeline dayanabilir ve ikinci sütunu ise, beş ayak üzerinde oturabilir. Birinci sütun üretim ekonomisidir. Ulusun bütün olanaklarının seferber edilmesiyle, kamunun öncülüğünde ve özel sektörün tamamlayıcılığında, teknolojiyi de kullanarak, küçük, orta işletmelerin yerli ara-mal tedarik imkanlarıyla, orta-büyük üretim tesisleri eliyle, gerçek bir üretim devrimine dayanan yapılar ve yapısallık esas olmalıdır.
İkinci sütun ise ulusal güvenlik ekonomisi veya diğer adıyla milli direnme ekonomisi diye tanımlayacağımız bir sütundur, ki bu sütün, sırasıyla şu beş ayaktan oluşmalıdır: Gıda/beslenme güvenliği, güvenlik görevlilerinin güvenliği, sağlık güvenliği, eğitin güvenliği, enerji güvenliği… Açalım: Gıda ve beslenme güvenliği sağlıklı nesiller yetiştirilmesi demektir.. Kimsenin aç, yoksun olmadığı bir insanca düzen demektir.. Güvenlik unsurlarının güvenliği bugün toprak bütünlüğümüz için sınır-ötesinde ve ülkemiz içinde insanlarımızın huzuru için kahramanca görev yapmakta olan görevlilerin fiziki donanım, sağlık bakım ve özlük hakları bakımından desteklendiği bir anlayışın anlatımıdır.. Sağlık güvenliği, tüm sağlık alanının kamuculaşması, devletin, doğumdan ölüme tüm yurttaşlarına, her kademede parasız ve kaliteli sağlık hizmetlerini garanti etmesi demektir.. Eğitim güvenliği, kamusal eğitim anlayışı gereği eğitim sürecinin tümünün tüm gerekleriyle ücretsiz olması ve dileyen herkese ücretsiz eğitim olanaklarının sunulmasıdır.. Nihayet enerji güvenliği, ucuz, yeni, yenilenebilir, doğa dostu enerjinin milli kaynaklarımızca temini, tedariki, dağıtımını kapsayan, insanımızın, girişimcinin enerjiden uygun koşullarda yararlandırılması ve ülkemizin bu konuda dışa bağımlılığının zamanla en aza indirilmesi, demektir.. Son olarak şunu da unutmamalıyız ki; bu son salgın dünyada ulus-devletlerin önemini ortaya koymuş, karma-ekonominin değerini keşfetmemize davet çıkarmıştır. Ekonomimizi güçlendirecek, toplumsal dayanışmamızı artıracak, dünyada sözümüzü yükseltecek bir Türkiye için aradığımız yol haritasını Atatürk devrimlerinde.. Ulusça ihtiyacımız olan mücadele azim ve kararlılığımızı da büyük uygarlığımızda bulabiliriz…
Yazarın diğer yazıları 25.3.2020 -PAKET 18.3.2020 -AKILLI ŞEHİRLER 11.3.2020 -BÜYÜME VERİLERİ 4.3.2020 -TÜRKMENLERİN HUZURU VE "HIZIRI" 26.2.2020 -DEMİR AĞLAR 19.2.2020 -DEMOKRASİ VE EKONOMİ 12.2.2020 -EKONOMİDE PARADİGMA DEĞİŞİMİ 5.2.2020 -ÜRÜN DESENİ, ÜRETİM EKSENİ 29.1.2020 -86 TRİLYON DOLAR 22.1.2020 -BERLİN KONFERANSI 15.1.2020 -YOLSUZLUK BELASI 8.1.2020 -İŞSİZLİK YAMAN SORUN 1.1.2020 -SANAYİLEŞME KONGRESİ VE SONUÇLAR 25.12.2019 -YİNE ŞU GELİR DAĞILIMI 18.12.2019 -SALLAN, YUVARLAN VEYA SANAYİLEŞ 11.12.2019 -ULUSAL TEKNOLOJİ GÜÇLÜ SANAYİ 4.12.2019 -GIDA GÜVENLİĞİ YAŞAMSALDIR 27.11.2019 -GÜÇLER AYRIMI- SİSTEMİN 4 TEKERİ 20.11.2019 -ASYA ÇAĞI 13.11.2019 -10 KASIM 6.11.2019 -BÜTÇE ‘20 30.10.2019 -CUMHURİYET BAYRAMI 23.10.2019 -GÜÇLÜ DEVLET VE GÜÇLÜ EKONOMİ 16.10.2019 -GENEL VE GÜNDEM 9.10.2019 -ÜCRETTE ADALET, GELİRDE HAKKANİYET 2.10.2019 -FUTBOLDA 4. DEVRİM 25.9.2019 -SANAYİLEŞME STRATEJİSİ 18.9.2019 -SANAYİLEŞME BİR YAŞAM SORUNU 11.9.2019 -GELECEĞİN SEKTÖRLERİ: TARIM 4.9.2019 -GELECEĞİN SEKTÖRLERİ: ENERJİ 28.8.2019 -AVRUPA SOSYAL MODELİ/DÜNYA SOSYAL FORUMU 21.8.2019 -BİR BAYRAM SÜRECİ 7.8.2019 -ATATÜRK EN BÜYÜK İKTİSATÇIDIR -2 31.7.2019 -ATATÜRK EN BÜYÜK İKTİSATÇIDIR-1 24.7.2019 -DEMİRYOLU TAŞIMACILIĞI 17.7.2019 -DÜNYA'YI OLUMLU ETKİLEYENLER 10.7.2019 -YOLSUZLUK BELASI 3.7.2019 -SOSYAL SİYASET VE İNSANCIL EKONOMİ 26.6.2019 -ÇAĞIMIZ VE YAZGIMIZ 19.6.2019 -ASIL GÜNDEM 12.6.2019 -ADALETSİZ DÜNYA! 29.5.2019 -GELİR DAĞILIMI ADALETSİZ 22.5.2019 -GÖRÜNENLER VE GERÇEKLER 15.5.2019 -ÖZEL ENDÜSTRİ BÖLGELERİ 8.5.2019 -İŞ KAZALARINI ENGELLEMEK 1.5.2019 -1 MAYIS VE EMEKÇİ SAĞLIĞI 24.4.2019 -SANAYİNİN DURUMU 17.4.2019 -GEMİYİ YÜZDÜRMEK 10.4.2019 -LAFLAMALAR 3.4.2019 -SEÇİMİN ARDINDAN 27.3.2019 -SEÇİME 5 KALA 20.3.2019 -SEÇİMLER VE KADIN ADAYLAR 13.3.2019 -SEÇİME GİDERKEN 6.3.2019 -YEREL SEÇİM VE SİYASETİN DİNAMİKLERİ 27.2.2019 -MİLLİ TARIM VE MİLLİ ENERJİ 20.2.2019 -ENDÜSTRİ TOPLUMU 13.2.2019 -ŞUNDAN BUNDAN 6.2.2019 -SOSYAL FABRİKA PROJESİNİ HATIRLAMAK 30.1.2019 -DÜNYA YENİDEN KURULSA 3 23.1.2019 -DÜNYA YENİDEN KURULSA-2 16.1.2019 -DÜNYA YENİDEN KURULSA! 9.1.2019 -BOR ÖZELLEŞTİRİLMEMELİ 2.1.2019 -YENİ BİR YILDA KÜRESEL VE ULUSAL EKONOMİ 1.1.2019 -MUTLU YILLAR 26.12.2018 -2019'DA NELER YAPMALIYIZ? 19.12.2018 -ÜRETİM VE İSTİHDAM 12.12.2018 -SARI YELEKLİLER VE DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ 5.12.2018 -BESLENME VE GIDA GÜVENLİĞİ 28.11.2018 -KİMİNE NİMET KİMİNE KÜLFET 21.11.2018 -BORÇLANMAYA HAYIR YATIRIMA EVET 14.11.2018 -SOSYAL MEDYA VE ÇOCUK RESİMLERİ 7.11.2018 -ATO'NUN ÖNERİLERİ 6.11.2018 -ANITKABİR'İN GİZEMİ 31.10.2018 -KÜLTÜR VE DAHA GÜZEL BİR DÜNYA 24.10.2018 -YETENEK AVCILARI VE GENÇLER 17.10.2018 -TAKIM OYUNU 13.10.2018 -ASKERİ HARCAMALAR VE SAVUNMA SANAYİMİZ 10.10.2018 -İHRACAT DEVLERİ, DÖVİZ ZENGİNLERİ 3.10.2018 -KOLAJ 26.9.2018 -DÜNYA'NIN BÜYÜK EKONOMİLERİ 19.9.2018 -YENİDEN MERHABA! 13.6.2018 -SEÇİMLER VE EKONOMİMİZİN DIŞARIDAN GÖRÜNÜMÜ 30.5.2018 -DÜNYA'NIN VE TÜRKİYE'NİN BORÇ SARMALI 24.5.2018 -SEÇİM SÜRECİ VE TÜRKİYE'MİZ İÇİN ÖNERİLER 16.5.2018 -AR-GE 12.5.2018 -ANA-LAR YURDUNDA ANNELER GÜNÜ 9.5.2018 -SAĞLIKLI VE GÜVENLİ İŞ ORTAMI 2.5.2018 -İNSANCA BİR YAŞAM 25.4.2018 -HARCAMA KÜLTÜRÜ 18.4.2018 -İKTİSADİ AKIL VE TOPLUMUMUZ 11.4.2018 -PLAN MI, PİLAV MI? 4.4.2018 -NİHAYET KOBİ'LER! 28.3.2018 -DUYGUSAL ZEKA 21.3.2018 -YETENEKLERE DESTEK MİYİZ, KÖSTEK MİYİZ? 14.3.2018 -KADIN ERKEK EŞİTLİĞİ 7.3.2018 -YENİ YÜZYIL NE KADAR "YENİ"? 28.2.2018 -ŞU CARİ AÇIK DEDİKLERİ... 21.2.2018 -4. SANAYİ DEVRİMİ 14.2.2018 -AVRUPALI 40, BİZ 50 SAAT ÇALIŞIYORUZ! 7.2.2018 -KOBİ’LER 31.1.2018 -SANAYİ TOPLUMU/ENDÜSTRİ DEVLETİ 24.1.2018 -DÜNYA DENİZİNDE "TÜRKİYE" GEMİSİ 17.1.2018 -YAŞAM KALİTESİ VE TÜRKİYE 10.1.2018 -HOŞ GÖR SEN! 3.1.2018 -SİZİNLE 1 DAKİKA... 27.12.2017 -TÜRKİYE'DE KİMİN NE KADAR ÜYESİ VAR? 20.12.2017 -İMALAT SANAYİ VE MAKİNA İMALATI 13.12.2017 -ENERJİ 6.12.2017 -GÜÇLÜ ÜLKE, MUTLU TOPLUM 29.11.2017 -SANAYİLEŞME 'SORUNUMUZ' 24.11.2017 -ÖĞRETMENLER İNSANLA İLGİLİ EN DEĞERLİ SANATKARLARDIR! 22.11.2017 -10 MADDEDE EKONOMİ... 15.11.2017 -KENTLEŞME… 8.11.2017 -BİR DÜNDEN, BİR BUGÜNDEN! 1.11.2017 -VERİMLİLİK VE PERFORMANS 25.10.2017 -"TÜRK MUCİZESİ" MÜMKÜN MÜ?