Gülcan YEŞİLBAŞ: ŞAMANİZM VE ŞAMAN KOSTÜMÜ
Şamanlık eski Türklein inancını değil felsefesini de oluşturur.Eski Türklerde iki fessefi sistem vardır biri din diğeri sihirden doğmuştur.Şaman bir fert gibi doğa ile cemiyet,maddiyat ile maneviyat,reel alemle öteki dünya,toplumla ruhlar arasında bir mayatördür.O kozmik bilgileri yaşatan ve bunu insanlara ileten kişidir.O bakan değil gören kişidir.Şaman öteki dünyanın bu dünyadaki temsilcisi,unutulan gizli bilgilerin kaynağıdır.Kutsal bilgileri veya karşılıklı istekleri (Ruhların insanlardan,insanların da ruhlardan isteklerini)ileten arabulucu dur.Şamanın asıl fonksiyonu görmek,anlamak,iletmektir.
Hastalıkları iyileştirmek,ölen adamın ruhunu öteki dünyaya götürmek,kısırlığı tedavi etmek,avın bol olmasını sağlamak,fal bakarak gelecekten haber vermek,evi kötü ruhlardan temizlemek,kurban sunmak,mevsim ritüellerini düzenlemek,sığırlara ve otlara zarar veren ruhları kovmak,kayıp şeylerden haber vermek.Şaman anadan doğma şairdir,bestecidir,şarkıcıdır,müzisyendir,dansözdür,oyuncudur,olağan üstü tasavvuf gücü ile hastaya şiirsel dilin kudretiyle tesir etmeye çalışan insandır,çünkü ruhlar güzel sözleri severler. Alıcı_Ruhlar Taşıyıcı_İnsanlar Uygulayıcı_Toplum
Şamanın kaldırılacağı gün insanlar bu ritüel için ayrılan yere toplanırlar.Ayrılan üç sıradan dokuz ağaç bastırılır.bu ağaçlar 9 hayvanın derisi ile süslenmiştir.Aday keçe üstüne oturup beklemektedir,yaşlı şaman birkaç defa onun başına soğuk tarasun ( sulu madde ) döker diğerleride ellerindeki ağaç yapraklarını adayın başını üstünde durup onu titreyene kadar döceslemeye başlarlar,bundan sonra onu keçe üstünde yukarı kaldırarak önceden bastırılan ağaçların yanına getirirler şaman adayı sonuncu ağaca atlar ve ağaçların dalından dalına atlamakla bu işi üç defa tekrarlamış olur.Bundan sonra yeniden keçenin üstüne oturur ve dua şarkısı söyler.kaldırma merasımı biter aday,şaman olur ve kamlık statüsünü alır. Yukarıda Olan Aşağıda Olmanın Ne Demek Olduğunu Bilmelidir. Ak Şaman Kara Şaman İyi ruh Ülgen aynı zamanda tanrıdır,kötü ruh Erlik.Platon felsefesine göre öğrenmek sonuç olarak anımsamak anlamına gelir.Yeryüzündeki iki varoluş arasında ruh ideaları seyre dalar,arı ve yetkin nitelikte olan bilgiyi paylaşır.Ne varki ruh,yeniden yukarılarda küçülüp kuş yavrusu kadar olan şaman adayını kanatlı geyik veya kartal emzirerek büyütür.(Altay erenleri) şaman ağacı ile hayvan ana şamanın yeniden oluşmasını sağlayan iki öğedir. Priklonskiy Şaman şekil değiştirerek demir kanatlı kartalla dövüşür,bu hayvan dallarında yuvaları olan çam ağacının yanına gelir ve yukarılardan birinde kuluçkaya yatar.Kartal kuluçkaya üç yıl yatarsa,doğan şaman güçlü iki yıl yatarsa orta,bir yıl yatarsa güçsüz olur. J.Frazenin Erkeklerle kadınlar arasında giysi değiştirmek karanlık ve kompleks problemidir.Çaydur boyunun meşhur şamanı Oraznazara kırmızı renkli kadın elbisesi giymektedir. Şamanların yukarı yada yer altı dünyası ile alakası renk simgesi ile bildirilir.Genelde yukarı dünyaya giden şamanlara kırmızı renk de meteryal den elbise diker,diktikleri elbiseyi kartal tüyleri ile bezer,davulunu kırmızı renk de boyarlar.Kara yola (yani yer altı dünyasına)giden şamanın elbisesi de davulu da kara renkli olur.Papağına karga tüyleri takarlar.Yukarı dünya ruhlarının yanına giden ak şaman çoğu zaman beyaz renkli ata biner.Şaman giysisinde savaşcı sanatını hatırlatan eşyalar;döşlük denilen kısma demirden bir takım şeylerin asılması,şamanı kötü ruhlarla savaştığı zaman koruyacağına inanılan zırh görevini yerine getirir.Diğer simgelerde şamanı savaşcı ya benzetir,ok,yay,tokmak hatta davul vs.Giysiye dikilen 9 küçük yay şamanı tam bir savaşcı durumuna getirir.Bütün bunlara göredirki şaman giyindi denilmez şaman kuşandı denilir.Düşman oklarından elindeki davulu kalkan gibi kullanarak korunur.Şamanın kendini öteki dünyaya hazırlamasında gerekli olan aletle;Kostüm,davul,başlık,ayakkabı,ayna,sopa,maske,vs sahip olması şarttır.Şamanın simgesel dünyasını temsil eden giysi,davul,ayna vs şamanın kozmik seyahatini geçekleştirebilmesi için en önemli araçlardır.Elbise,davul,tokmak,maske şamanın yardımcı ruhları ve aynı zamanda kozmosun haritasını da çizer
Türk şamanlarının kuşanması olarak bilinen özel kostüm 5 çeşit giysiden meydana gelir,manyak adında palto,maske,başlık,ayakkabı ve demir levhadan ibarettir.En önemlisi manyak olarak adlandırılan palto ve başlıktır.Ruhlar şamanın giysisine yerleşir,şamanın kostümü şamanın kozmik kader yazısıdır,kostüm üzerindeki yazılar şaman sanatının ve şamanlık olgusunun sembolik okuma dilidir,kostüm şamanı sınır ötesi seyahate hazırlamakla işlevsel bir özellik taşır.Şaman kostümü sadece bir merasim zamanı kuşanır diğer durumlarda oda toplumun bir ferdi gibi giyinir. G.Potanın Şaman giysisi dize kadar uzun ve çeşitli kumaşlardan yapılmış paltodan,papaktan ve ayakkabıdan ibarettir.Şamanların bellerine bağladıkları kırmızı renkli kumaştan da söz edilir,şamanın giysisi şamanın statüsünü de belirler. A.Popov Giysinin bozulması ve zarar görmesi sahibine hastalık veya ölüm getirir.Ngasanlar insanın giysisi onun kalbi gibidir onu bozmak,tahrip etmek olmaz derler.
Şamanların manyak kostümü açık yakalı olup üstü demir,hayvan tırnağı,samur derisi ve diğer eşyalarla süslenmiş cübbeye benzeyen bir giysidir.Şaman elbisesine dış taraftan önden yanlardan sırttan kısa ve uzun kumaşlar dikilir.Şaman kostümlerinin içerisinde farklılıkların olması çoğrafi ve kavmi özelliklerle şamanlık geleneği ile ve şamanların statüleriyle bağlantılıdır.Şaman elbisesi sembolik olarak üç hayvan tasviri ile kuşatılmıştır.Kuş,ayı,geyik daha eski dönemlerde de kurdu simgeleyen giysilerde olmuştur.Sibirya ve Altay şamanları geyik simgeli tören elbiseleri ile birlikte başlarına geyik boynuzu da taktıkları dikkat çekmektedir.Hayvan tasviri ile özdeşmiş şaman elbisesi şamanın hayvan anasını simgeler.Mesela Teleüt şamanlarının hayvan anası mitelojik bir kuş olduğundan şamanların giydikleri geyik veya koyun derisinden yapılmış manyak ta aynı kuşu simgeler.Manyak a takılmış tüyler ve diğer parçalar kuşu daha belirgin (kanatları,kuyruğu,gagası vs)görüntüye sokar Tuva şamanlarının koyun veya keçi derisinden hazırlanan cübbelerinin omuzlarında gagaları bir birine çevrilmiş ve tahtadan yontulmuş iki siyah karga tavsiri yer almaktadır,buda dolayısıyla Tuva şamanlarının hayvan anasının simgesidir.
Kısacası şaman manyakı ve başlığıyla hayvan ananın kılığına bürünüp öteki yolculuğuna çıkar.Zamanla hayvan anayı simgeleyen giysi ve başlık yerini manyak ın ve başlığın üzerine çizilmiş resimlere bırakmıştır.Bazı bilgilere göre şaman giysisi otuz parçadan yapılır.Giysiler zamanla dejenere olmuş simgelerin sayısı fazlalaşmıştır. asıl kısmının meral ve beyaz koyun derisinden ceket oluşturduğu bilinmektedir.Ruhlar dünyasını simgeleyen parçalar bu cekete dikilir,mesela 9 küçük kukla Ülgerin 9 kızını küçük giysilerde onların elbiselerini temsil eder.Mnayaka Erlik in dünyasın daki kötü varlıkları temsil eden yılan,kurbağa tavsirleri de dikilir.Şaman kostümü nün üstünde sırtlarından astıkları demir zincir bazılarına göre şamanın kudretini simgeler bazılarına göre şamanın ruhlar dünyasına seyehati sırasında koruyucu zırhı olmaktadır.Benzeri şekilde demir daire seyahat zamanı şamanı kötü ruhların saldırısından korumak içindir.Ayrıca kötü ruhların demir den korktuğu inancıda etkilidir,bu nedenle şaman elbisesinde kollara dördü sağda beşi solda olmak üzerie bakırdan yapılmış küçük çıngıraklar asılır,elbisenin sırt kısmına takılan küçük zil ve çıngıraklarda vardır.Genellikle yatay ve düşey şekilde takılmış çıngırakların sayısı daha fazladır.
Altay şamanlar bütün bu ses çıkaran demir ve bakır eşyaların yanı sıra 9 küçük ok da taşırlar.Şamanın manyakın da ay ve güneşi simgeleyen levhalarla beraber çeşitli boncuklara ve diğer eşyalarada rastlanır.Bu demir levhalar karanlık dünyada şamanın yolunu ışıklandıracak meşale görevini yerine getirir.Hayali hayvan tasvirleri,balıklar,kuşlar ve diğer fantastik yaratıklar da bu karanlık ruhlar meskenine işaret eder.Şamanlar bazan kostümlei üstüne kaftan denilen cekette giyerler.Şaman giysisinin hazırlanması bir törendi.Altay şamanlarının manyakı iki üç ay zarfında dikilir,ve üzerinde simgesel karakterli altı yüze yakın eşya bulunur.Şaman giysisinin demirden bakırdan kemikten ağaçtan vs yapılmıi simgeleri ile beraber ağırlığı 15 17 kilo kadardır.Şamanın manyakını genelde ailesinden olan kadınlar diker,bu müddet zarfında kadınların erkek görmemelei şattır.Şamanın kostümü çadırın özel bir yerinde muhafaza edilir.Bazı şamanlık geleneğinde (mesela Altay Türkleri) giysi deriden yapılmış bi çanta içinde saklanır.şamanlık soyla geçsede şamanın manyakı başkasına verilmez veya aileden birisi hatta şamanda olsa bu kostümü kullanmaz.
Ölen şamanın eskimiş manyakını ormanda bir ağaca asarlar.Şaman gömüldüğü zaman manyakıda mezarının başına konulur.Kadın ve erkek şamanların elbiseleri arasında fark olmaz genellikle farklılık,zevke,ruhların isteklerine,şamanların gücüne göre oluşur,giysi hiçbir zaman kadın erkek ayrımı ile yapılmaz.Yakut şamanlarının kadın saç örüğü ile süslendiği,Hakaş şamanlarının boncuk ve gerdanlık taktıkları başlarına kız papakları deriden veya bazı yörelerde (mesela kumadin şamanlarında olduğu gibi)kayın ağacı kabuğundan yaparlar.Altay ve Uryanhay şamanlarının başlıkları kare veya dötgen şeklinde olup geyik derisinden yapılır ve dış tarafı parlak kumaşla örtülür.Koptin şamanlarının papakları silindirik şekilde olup dıştan sarı kumaşla örtülmüştür.Tuva şamanlarının başlıklarına dıştan kuşanmış kumaş mavi renkli olup üzerine bakırdan iki göz ve burun dikilir.Başlığın yanı çeşitli eşyalarla süslenmiştir,arka tarafında kuyruğa benzer kumaş dikilmiştir ki buda şamanın kanat açması izlenimi bırakır.Bu başlıklar kuş türü özellikle kartal,puh kuşu ve bazen de kara tavuk türü takmak şamanlıkta yaygın bir olaydır.Başlık kırmızı kumaştan yapılır ve manyalın üstünde arkaya doğru sarkar.Tuva şamanları başlığa diktikleri kulaklıkları da kırmızı kumaştan yaparlar.Teleüt şamaları papaklarını yapalak derisinden dikerler ve bu halde kuşun kanatları kesilmez.Bazen yapalağın başınında kesilmeden şaman başlığını süslediği görülür.Diğer başlıkları kuş tüyü ile beraber tilki postu boncuklar ipler vs süslemektedir.Eski şamanlar başlarına boynuz takmışlardır.Boynuzlar çoğu kez geyik az hallerde boğa boynuzundan oluşur.Sibirya şamanlarının bazıları rengeyiği boynuzuda takarla,boynuz hakimiyet sembolü gizli güç olmakla birlikte eski şaman inancının ay merkezli kültle bağlantılı olduğunu kanıtlar.Bazı şamanlar manyakla birlikte maske kullanırlar.
Bazı şamanlar deriden ağaç,kabuğundan maskeler kullanmışlardır,bıyık ve sakal yeine sincap kuyruğu takmışlardır.Maske sihirle ruhlar alemine katılma sürecini yürüten ilkel bir tekniktir.Demir maske takan bazı şamanların gözleri o kadar etkilidirki ineğe baktıklarında ineği öldürürlermiş.Bu açıdan insanlara zarar vermemek için maske takıldığı gelenek olarak yorumlanır.Yakut ve Altaylı şamalar ruhlar tarafından tanınmamak için yüzlerini boyarlar.Ruhlar tarafından tanınmamak için maske takmakla beraber bazı kadın şamanlar çıplak kamlık yaparlar.Aslında öıplaklıkta tanınmama amacı taşır.Şaman kostümünü tamamlayan bir nesnede aynadır,ayna şaman aksesuarları içinde ruhların doğrudan doğruya şamana sunduğu kehanet aracı olarak betimlenir.Ayna öteki dünyayı görmek ve ruhları yeini tespit etmek için kullanılır.
Ayna şamanın hastayı iyileştirip iyileştirmeyeceğini öğrenmek için baktığı araçtır.Daire şeklinde olup cilalanmış metalden yapılır.Ayna şaman eşyaları içinde en kudretlisidir.Her bir güçlü şamanın semavi aynasının olması şarttır.Şamanın davulu şamanın elbisesi kadar önemli bir yer tutar.Şaman mitolojisi,dünya görüşü,düşünce tarzı,göçebe veya avcı toplayıcı hayatın felsefesi davula çizilen resimlerde ve figürlerde şembolleşmiştir.Davul şamanları diğer din adamlarından farklı kılan başlıca alettir,davul şamanın esas çalgı aletidir,esrime tekniğidir,insanların isteklerini ruhlara ileten öteki alemin iradesini de insanlara aktaran tek kutsal müzik aleti olarak algılanır.Davul şamanın manevi eşi olduğu tastik edilir,hatta sorsalar davulun şamanın karısı olduğu söylendiği bildirilmektedir.Davul giyside olduğu gibi ruhların isteği üzerine olur.Şaman davulu Altay Sayan halkların da el değmemiş yani temiz olması şart olan kayın veya sedir ağacından yapılır.Kasnağa geyik dağ keçişi veya at derisinden üzlük çekilir kısacası davulun yapılması için beş şeyin olması şarttır,ağaç,demir,bakır,deri ve kıl sicim.Şor şamanlarının 3 ile 9 arasından davul değiştirdikleri bilinmektedir.Şaman davulun herbiri ile ne kadar kamlık yapacagını öğenir.Sonuncu davulun yırtılması veya bozulması halinde şaman yeni davul yapamaz,bu şamanın ölümünün yaklaştığını haber verir.Şaman öldükten sonra davulu ormana götürülür yada mezarının üstüne koyulu yada mezarının yanındaki ağaca asılır.Şamanın davulu zamanından evvel yıpranırsa veya zedelenirse sahibinin hastalanacagı varsayılır.
Etiketler: moda tarihi, şaman aynası, şaman davulu, şaman kostümü, şamanizm, şamanizm ve şaman kostümü.şaman başlıkları
gulcan yeşilbas tarafından gönderildi @ 4/16/2015 11:40:00 ÖS 1 Yorum
saat: 26 Ocak 2019 23:30 , cerrah dedi ki...
Bir, Türk Halkbilimi öğrencisi olarak, faydalı bir makale olduğunu söyleyebilirim. Abdülkadir İnan ve Mihaly Hoppal gibi kaynaklardan daha detaylı bilgi alınabilir ama sadece merak gidermek içinse amaç, son derece sade bir anlatım olmuş. İmla ve yazım kurallarını da gözetirseniz daha kaliteli olur.
Ad: gulcan yeşilbas
Gülcan Yeşilbaş'ın Origami Tasarımı
Yves Saint Laurent and Desings
Richard Burbridge Style Summer 2011