Millî Mücadelenin başından sonuna kadar süren ve tarihî Rum Pontus Devleti'nin yeniden kurulmasını amaçlayan Karadeniz'in orta ve doğu bölgelerin-^ de çıkan bir ayaklanmadır.
Bilindiği gibi Ruslar, I. Dünya Savaşı'nda Doğu Anadolu ile Doğu Karadeniz bölgelerini işgal etmiş ve burada yaşayan Rumlar, Yunanistan ile Rusya yararına çalışmışlardı. Rusların çekilmesiyle bir süre sessiz kalan bölgedeki Rumlar, Paris Barış Konfe-ransı'nda çok yoğun bir propagandaya girişmişlerdi. Hatta, Samsun yöresinde Müslümanların Hıristi-yanları katlettikleri iddiasında bulunmuşlardı. Nitekim, Mustafa Kemal Paşa da 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla resmen bu iddiaların doğruluğunu araştırmak, suçlu olanları cezalandırmak ve güvenliği sağlamak için Samsun'a gönderilmişti.
Diğer yandan Osmanlı Devleti'nin güçsüzlüğü ile itilaf Devîotlerinin kendilerine duydukları samimi hislerden yararlanan Rumlar, dağlara çıkarak azgınlıklarını arttırdılar. Böylece, Pontus çetelerinin sayısı bir ara 25 bine kadar yükseldi. Bunun sonucunda Mondros Mütarekesinden Eylül 1920'ye kadar 700 Türk'ü öldürmüşler, 41 Türk köyü ile 26 değirmeni yakmışlardı.
Rumların saldırılarını arttırması üzerine Müslüman halk da, savunma amacıyla örgütlenmeye girişti. Bunların en önemlisi Topal Osman Ağa çetesi idi. Topal Osman Ağa, bölgede birçok yararlık gösterdikten sonra Ankara'da Mustafa Kemal Paşa'nın Çankaya'da muhafızı olmuş ve Trabzon mebusu Ali Şükrü Bey'in öldürülmesinden sorumlu tutularak ortadan kaldırılmış ünlü bir çeteciydi. Ne var ki, Yunan-lılar'ın Anadolu macerasına kesinkes bir darbe vurmak ve onların destekçisi Rumları bertaraf etmek gerekiyordu. Fakat, bu işi çeteci gruplar yapamazdı. Bundan dolayı Ankara hükümeti, özellikle Karadeniz bölgesindeki Pontus hareketini etkisiz kılmak ve bölgede güvenliği sağlamak için Sivas'taki 3. Kolor-du'yu kaldırarak 19 Aralık 1920'de Merkez Ordusunu kurdu. Merkez Ordusu, 10 bin kişilik olup, ordunun karargâhı Amasya idi. Bu ordu, Karadeniz kıyısındaki şehir, kasaba ve köylerdeki Rumların iç bölgelere gitmesine imkân sağlamıştı. Ayrıca, 3 Şubat 1921'de Merkez Ordusu ile İstiklâl Mahkemesinin aldığı bir karar sonunda Pontusculukla uğraşan bazı kişiler tutuklanmış; Samsun Metropoliti Eftimos ile başpapaz Platon Matnoz, Bakanlar Kurulu kararıyla 9 Şubat'ta İstiklâl Mahkemesine verilmiş ve Samsun ve Trabzon metropolitlik merkezleri basılmıştı.
En sonunda yeterince güçlendirilen Merkez Ordusu, Rumlara karşı bastırma harekâtına başladı (1922 başlan). İlk önce bütün bölgedeki asi Rum köylerini tarayarak temizleyen Merkez Ordusu, 6 Şubat 1923'de "Pontus hareketinin elebaşılarını tamamen ortadan kaldırdı. Bu çatışmalarda 11.188 asi Rum öldürülmüş, 10.886'sı ise zararsız hale getirilmişti. Geri kalan Rumlar da 1923 başlarında vapurlara bindirilerek Yunanistan'a gönderildiler. Bunun dışında, İstiklâl Mahkemesi, Pontus olayına katılmak ve kışkırtmak suçundan 3'ü Müslüman 174 Rum'u idam etti.