Yrd. Doç. Dr. Hüseyin BAYDEMİR (Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi)
İSPİR - PAZARYOLU BÖLGESİ AĞIZ ÖZELLİKLERİ
Dil, insan yığınlarını millet yapan en önemli öğedir. Dünyada, günümüze dek üç bine yakın dilin konuşulduğu tahmin edilmektedir. Bugün dünyada yaklaşık 250 milyon insanın ana dili olarak konuştuğu, Çin’in içlerinden Avrupa’nın içlerine kadar çok geniş bir coğrafyaya yayılmış olan ve tarihî zenginliğiyle göz kamaştıran Türkçemiz, bu özellikleriyle bütün dünya dilleri içerisinde beşinci sıradadır. Bu kadar çok insanın konuştuğu ve böylesine geniş bir coğrafyaya yayılmış olan dilin her yerde aynı özellikleri göstermesi doğal olarak mümkün değildir. O yüzden Türkçede birçok lehçe vardır. Lehçeler şivelere, şiveler ise ağızlara bölünür. Bir dilin anlaşılmayacak kadar yabancılaşmış olan kollarına lehçe denir. Mesela Çuvaş Türkçesi, Türkiye Türkçesi için lehçe sayılır. Fakat büyük bir oranda anladığımız Azerbaycan Türkçesi, Türkiye Türkçesi için şive sayılır. Bir de yüzde yüz oranında anladığımız fakat yine de söyleyiş farklılıkları olan daha alt kollar vardır ki bunlara da ağız denmektedir. Mesela Erzurum ağzı, Erzincan ağzı vb. Bu ağızlar da kendi içinde İspir ağzı, Oltu ağzı gibi daha alt gruplara ayrılabilirler. Hatta İspir ağzı da kendi içinde çekirdek sayılabilecek farklı ağızlardan oluşabilir. Bu yazımızla, İspir ve Pazaryolulu hemşerilerimize, günlük yaşamımızda sürekli kullandığımız fakat çoğunlukla fark etmediğimiz bazı ağız özelliklerimizi kısaca hatırlatmanın faydalı olabileceğini düşündük.
Erzurum ili ağız özellikleri, bölgenin, tabiat şartları, tarih boyunca değişik devlet ve boylar arasında el değiştirmesi, göç hareketleri ve bu hareketliliğin güzergâhı üzerinde olması nedeniyle çok farklılıklar gösterir. Birbirine komşu olan iki köyün ağız özelliklerinde bile bazen çok temel farklılıklar görülebilmektedir. “İçerisinde yer yer, Eski Türkçenin, Eski Anadolu Türkçesinin, Kıpçak Türkçesinin ve günümüzün gelişmiş Türkiye Türkçesi aydın konuşmasının özelliklerini bulduğumuz bölgemiz ağızları, daha çok Türkçenin Türkmen-Azeri-Terekeme ağız izlerini göstermektedir.” (Gemalmaz 1995: s. 22)
Erzurum ili ağızları temelde iki gruba ayrılır:
a. Yukarı Karasu-Yukarı Aras Ağızları,
b. Çoruh Boyu Ağızları.
Sınırları tam belirgin olmasa da Serçeme-Tortum-Narman çizgisinin kuzeyinde kalan bölgeler Çoruh boyu ağız özellikleri, anahatlarıyla verdiğimiz bu çizginin güneyinde kalan bölgeler de Yukarı Karasu-Yukarı Aras ağız özellikleri taşımaktadır. Yukarı Karasu-Yukarı Aras ağızları temelde Doğu Anadolu ağız özelliklerine sahiptir. Çoruh boyu ağızları, Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz ağızlarının ortak özelliklerini taşır. Bu iki ana ağız grubunu birbirinden ayıran temel özellikler şunlardır:
1) “Bazı dar ünlülü kapalı eklerin bu ünlülerinin Yukarı Karasu-Yukarı Aras ağızlarında, Türkiye Türkçesi aydın konuşmasında ve Azerbaycan Türkçesinin yaygın ağızlarında olduğu gibi, düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmelerine karşılık (artıħ, başlıħ, geldiyh/geldıħ, güzelliyh/güzellıħ, benim); Çoruh boyu ağızlarında, Eski Anadolu (Selçuklu) Türkçesinde olduğu gibi söz konusu uyumdan kaçarak yuvarlak ünlülü kalma eğilimi göstermeleri (artuħ, başluħ, geldük/gelduħ, güzellük/güzelluħ, benüm).
2) Birinci teklik şahıs bildirme ekinin ünlüsü, Yukarı Karasu-Yukarı Aras ağızlarının bütününde, Azerbaycan Türkçesinde olduğu gibi geniş olmasına karşılık (bülirem/bilirem), Çoruh boyu ağızlarının önemli bir kısmında, Türkiye Türkçesi aydın konuşmasında olduğu gibi, dardır (büleyrim, büleyirim, büliyirim).
Şimdiki zaman eki, Yukarı Karasu-Yukarı Aras ağızlarının bütününde “–(y)ir” olmasına karşılık (diyirem, bülirem), Çoruh boyu ağızlarının önemli bir kısmında “-(y)eyr/-(y)eyir” şeklindedir (diyeyrim/diyeyirim, büleyrim/büleyirim).” (Gemalmaz 1995: s. 22)
Çoruh boyu ağızları:
3) İspir ağızları olmak üzere üç bölüme ayrılır.
Oltu, Tortum ve İspir ağızlarını birbirinden ayıran temel özellikler şunlardır:
1.Damak ünsüzleriyle sonuçlanan eklerin Oltu ve Tortum ağızlarında yalnız kalın ünlülü şekillerinin bulunmasına karşılık (gelduħ, gelaħ, gözelluħ), İspir (-Pazaryolu) ağızlarında kalınlık-incelik uyumuna uygun olarak hem kalın hem de ince ünlülü şekilleri (geldük, gelek, güzellük vs.) bulunur.
2.Oltu ve Tortum ağızlarında düz-dar-ince ünlüyle sonuçlanan kelimelere getirilen kapalı eklerin ünlüleri, bu düz-dar-ince ünlüyle uyuma girdiğinden düz-ince olur (goydiler), İspir (-Pazaryolu) ağızlarında söz konusu eklerin ünlüleri bu düz-dar-ince ünlüyü etkilemeksizin bir önceki hecenin ünlüsüyle kalınlık-incelik uyumuna girer. (goydilar, suciluħ, elçilük vs.)
3.Oltu ve İspir ağızları da dahil bölgemizin diğer bütün ağızlarında başta ve ilk hecede ‘o’ ünlüsü bulunduran bazı kelimelerin (on, bomba), bu ünlüleri Tortum ağızlarında ‘u’ (un, bumba) olur.
4.Başta Oltu ağızları olmak üzere Tortum ağızlarında da, özellikle kelimelerin ilk heceleri dışındaki hecelerin dar ünlüleri kuralsız olarak bazen kapalı ‘e’ ünlüsüne dönüşürler (aldeler, böyede). İspir ağızlarında bu olay görülmez. (aldilar, böyüdi, böyidi)
Oltu ve Tortum ağızlarına nazaran kendi içinde daha çok çeşitlilik gösteren İspir ağızları dört alt bölüme ayrılır.
1.Çamlıkaya (Hunut) ağzı,
2.Pazaryolu (Norgâh) ağzı,
3.Barhal (Balħar) ağzı,
Bunlardan (Çamlıkaya) Hunut grubu, birinci teklik şahıs bildirme ekini dar ünlülü olarak getirmesiyle diğerlerinden ayrılır (büle:rim; diğerlerinde: bülirem, büliyem) Barhal grubu, bazı ‘r’ ünsüzlerini ‘y’ ye dönüştürmekle (büliyem, muhday) diğerlerinden ayrılır. Çörmeli grubu ise bazı ‘c/ç’ ünsüzlerini ‘g/k’ ye dönüştürür: geb, gevüz; diğerlerinde ceb, cevüz. Bugün seyrek olarak karşılaşılan bu ağız gruplarının diğer özellikleri Pazaryolu (Norgâh) ağız grubuyla birleşir.
Tasnifin daha iyi anlaşılabilmesi için, aşağıda, geldik, biliyorum, cep, koydular örnek sözcüklerinin bu bölgelerdeki söyleniş biçimi verilmiştir:
1.Çamlıkaya (Hunut) Ağız Grubu: geldük, bülerim, ceb, goydilar
2.Pazaryolu (Norgâh) Ağız Grubu: geldük, bülirem, ceb, goydilar
3.Barhal Ağız Grubu: geldük, büliyem, ceb, goydilay
4.Çörmeli Ağız Grubu: geldük, bülirem, geb, goydilar (Gemalmaz 1995: s. 23-25)
Not: Bu yazı, Prof. Dr. Efrasiyap Gemalmaz’ın Erzurum İli Ağızları (Ankara, 1995) adlı eseri esas alınarak hazırlanmıştır.
1- Bir Zamanlar Sözü Biz Söylerdik (Yrd. Doç. Dr. Hüseyin BAYDEMİR)