﻿ Cumhuriyetin sabah güneşi Köy Enstitüleri
Yarın Köy Enstitülerinin kuruluşunun 78′inci yıldönümü… 17 Nisan 1940‘da TBMM’de 278 oyla ve oybirliğiyle 3803 sayılı Köy Enstitüleri Yasası kabul edilmişti. O gün oylamaya katılmayan 148 milletvekilinden üçü, altı yıl sonra Demokrat Parti’yi kuracak olan Celal Bayar, Adnan Menderes ve Fuat Köprülü‘ydü.
1940′da dünyanın büyük bir bölümü İkinci Dünya Savaşı‘na tutuşmuşken Türkiye’de, Atatürk’ün başlattığı uygarlık savaşının eğitim cephesini güçlendirmek için Köy Enstitüleri kuruluyordu. Atatürk’ün “yurtta barış dünyada barış” ilkesi doğrultusunda II. Dünya Savaşı’na girmeyen Türkiye, bu savaşın tüm öldürücü, yıkıcı etkilerine karşı, Köy Enstitülerinin diriltici, yapıcı etkileriyle direndi. Yeniden savaş rüzgârlarının esmeye başladığı; ölümün ve yıkımın konuşulduğu bugünlerde Cumhuriyetin sabah güneşi Köy Enstitülerini hatırlamanın tam zamanıdır.
Osmanlı’da Müslüman Türk köylüsü sadece asker ve vergi kaynağı olarak görülüyordu. Yüzyıllar boyunca köylü ihmal edilmişti. Yokluk, yoksulluk, hastalık içindeydi. Cumhuriyet ilan edilirken nüfusun yüzde 80‘i köylerde yaşıyordu. Ancak 40.000 köyün 37.000′inde hiçbir şey olmadığı gibi okul da yoktu.
İşe yönelik eğitimden ilk söz edenlerden biri bizzat Atatürk‘tü. Daha 1923′te “Eğitim programımızı takip eden insanlar güzel çiftçi, kunduracı, fabrikacı, tüccar olacak; pratik, yararlı, verimli adam olacak” diyordu. 1923′teki İzmir İktisat Kongresi’nde ise çocuklarımıza vereceğimiz ilim ve irfanın “ticaret, ziraat ve sanat alanlarında verimli, tesirli, faal, pratik” olması gerektiğini söylüyordu.
Mustafa Necati‘nin Milli Eğitim Bakanlığı döneminde 1928′de Denizli ve Zencidere Köy Öğretmen Okulları açıldı. Ancak iyi sonuç alınamadı.
1935′te Saffet Arıkan Milli Eğitim Bakanlığı’na, İsmail Hakkı Tonguç ise Atatürk’ün bilgisi ve onayıyla İlk Öğretim Genel Müdürlüğü‘ne getirildi. Tonguç göreve gelir gelmez ilköğretimin durumunu gösteren bir rapor hazırladı. Raporda o güne kadar yapılanlarla ilköğretim sorununun çözülemediği görülüyordu.
1936′da Atatürk’ün önerisiyle askerliğini onbaşı ve çavuş olarak yapanlardan seçilen uyanık gençler altı aylık bir kurstan geçirilip “eğitmen” olarak okulsuz köylere gönderildi. Böylece Köy Eğitmen Kursları doğdu. İlk olarak 1936′da Eskişehir Mahmudiye‘de açılan Köy Eğitmen Kursları, 1948′e kadar açılmaya devam etti. Eğitmenler gittikleri okulsuz köylerde köy çocuklarına hem okuma-yazma öğrettiler, hem de temel bilgiler verdiler.
1937,1938′de ise İzmir Kızılçullu‘da ve Eskişehir Çifteler‘de iki köy eğitmen okulu açıldı. Bu okulları, 1938-1939′da Kırklareli Lüleburgaz Kepirtepe‘de ve Kastamonu Gölköy‘de açılan köy eğitmen okulları izledi. Bu okullar 3 yıllıktı.
Köy Enstitüleri, Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel ve İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Tonguç‘un eseridir. Enstitülerin fikir babası İsmail Hakkı Tonguç, 1933′te yayınladığı “İş ve Meslek Terbiyesi” adlı kitapta “Enstitü öğrencisi iş yaşamı içinde, iş aracılığıyla iş için eğitilir” diyordu.
1940-1954 arasında toplam 21 Köy Enstitüsü kuruldu. Bunların ilk 20′si -3 eğitmen okulunun da enstitüye dönüştürülmesiyle- Hasan Ali Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç tarafından 1944′e kadar kuruldu. 21′inci Köy Enstitüsü ise 1948′de Van Ernis‘te açıldı.
1944′te 20 Köy Enstitüsü’nde 16.400 öğrenci vardı. Çeşitli ihtiyaçları karşılayan 306 yapı tamamlanmıştı. 15.000 dönüm alan ekilip biçilmişti. 250.000 fidan dikilmişti. 1500 dönümlük alana sebze ekilmişti. 1200 dönümlük bağ kurulmuştu. 9000 baş hayvan bakılmıştı. İnönü‘nün 1946′da bir radyo konuşmasında verdiği bilgiye göre 875 yeni köy okulu yapılmış, 851 köy okulu onarılmış, 993 öğretmenevi yapılmıştı. 1940-1954 arasında 17.346 öğretmen, 8.675 eğitmen ve 1599 sağlık memuru yetişmişti. Enstitülerden yazarlar, şairler ve ressamlar çıkmıştı. Fakir Baykurt, Mahmut Makal, Talip Aydın bunlardan sadece üçüydü.
Köy Enstitüleri düşünen, araştıran, öğrenen, sorgulayan, eleştiren, üreten, paylaşan, dayanışan yaratıcı, özgüvenli, kadın-erkek eşitliğine inanan, ırkçılığa, dinciliğe, mezhepçiliğe karşı, ötekine saygılı, öz kültüründen beslenen özgür bireyler yetiştiriyordu. Emperyalizm ve gerici işbirlikçilerinin buna tahammül etmesi zordu. Kuruluşundan 14 yıl sonra, 1954′te Köy Enstitüleri kapatıldı. Onların yerini ise -kuruluş amaçlarından uzaklaştırılan- imam-hatip okulları aldı. 1950′lerde meydana gelen bu değişimin, 2000′lerdeki doğal sonucu AKP iktidarıdır.
1942′de açılan Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü diğer enstitülerden farklıydı. Öğretim süresi 3 yıldı. Öğrenciler genel derslere ek olarak şu kollardan birini seçerdi: Güzel Sanatlar, Yapıcılık, Demir İşleri, Hayvancılık, Tavukçuluk, Tarla-Bahçe Tarımı, Tarım Yönetimi ve Ekonomisi, Ev Yönetimi ve Ev İşleri…