Büyük Türkolog Hüseyin Karasayev (I) - Turk Kyrgyz
20. yy. Kırgız kültürü ve bilim dünyasının dehası, ilim ve irfan sahibi, akademisyen Hüseyin Karasayev 1901 yılında Kırgızistan'ın Tüp bölgesindeki Cayılma köyünde doğdu.
Babası Karasay, halk arasında itibar, saygı gören zengin biriydi. Gelecekteki büyük bilim adamı köydeki mollalardan okur yazarlığı öğrendi. 1914-1916 yılları arası Karakol'daki Rus-Tuzem okulunda okudu. 1916 yılında yaşanan milli isyanda o halkıyla beraber Çin topraklarına sığındı, orada büyük sıkıntılar çekti, Dungan, Özbek, Kalmak, Uygur zengin adamlarının çocuklarına ders verdi, kendisi de onların dillerini çok iyi derecede öğrendi, eğitim yöntemlerini kendince geliştirdi.
1921 yılında anavatanına döndü, komsomol üyesi oldu, köy muhtarlığı yaptı, yeni devrimle beraber sosyal faaliyetlere aktif olarak katıldı. 1923 yılında Hüseyin Karasayev Taşkent'teki Kazak-Kırgız Eğitim Enstitüsüne girdi. Kırgız dili yazısının temellerini oluşturma, milli basını kurma çalışmalarında katkıları oldu.
Milli basının ilk ürünü olan Erkin Too (şu anki Kırgız Tuusu) gazetesi Hüseyin Karasayev'in sayesinde 1924 yılından beri Taşkent'te yayımlanmaya başladı; baştan başa cahil dağlı insanları, uygar insanlar seviyesine getirmeye çalıştı. O dönemdeki öğrencilerden bilgi birikimi ve filozofik özelliğiyle farklıydı. Hüseyin Karasayev aynı zamanda Orta Asya Devlet Üniversitesindeki öğrencilere ders verdi. Genç bilim adamı ömür boyunca Kırgız halkının bilim ve eğitimini, kültürünü çağdaş ve modern bir yapıya kavuşturmak için çalıştı. Zamandaşları: S. Karalayev, E. Arabayev, K. Tınıstanov, S. Karaçev, C. Abdrahmanov, T. Aytmatov, A. Tokombayev, B. İsakeyev, M. Elebayev, T. Coldoşev, T. Sıdıkbekov, K. K.Yudahin, B. Yunusaliyev gibi devlet adamları, şairler, yazarlar, bilim adamları ile birlikte omuz omuza çalıştı.
1927 yılından itibaren Hüseyin Karasayev Kırgız Eğitim Komiserliğinde çalıştı, Kasım Tınıstanov ile beraber Latin alfabesi projesini hazırladı. Baku şehrinde gerçekleşen Türkoloji Komitesi Toplantısına katıldı, bilimsel konferansları düzenledi. Aynı zamanda halkımız için hava ve su kadar lazım olan Sabat Açkıç (1927), Canılık (1923) adlı ilk ders kitaplarını yazdı. Leningrad'daki Doğu Bilim Enstitüsüne girdi, S. Malov, N. Samoyloviç, İ. Meşaninov, N. Marr, W. Barthold, N. Dmitriyev gibi dünyaya tanınmış olan bilim adamlarından ders aldı, kendisi de Leningrad Üniversitesi Tarih-Dil Fakültesi öğrencilerine Türkçe sözvarlığı hakkında ders verdi.
Akademisyen Hüseyin Karasayev Sovyetler döneminde Manas şinas bilimi için zemin hazırlayan bilim adamıdır. Manas'ı derleme, yayınlama ve destanla ilgili bilimsel çalışma ve araştırmalarının ayrı bir yeri ve önemi vardır. 20.yy.'ın Homer'i S.Karalayev'den Manas'ın yazılı metin çalışmasını düzenlemiş, dahi Manasçı S. Orozbakov'un Manas varyantını bütün yönleriyle ele alıp incelemiştir. 1930 yılında destanı yayımlama komisyonunda başkanlık yaptı. Leningrad Üniversitesinden mezun olduktan sonra Hüseyin Karasayev Bişkek'teki Dil-Edebiyat Enstitüsünde, Calal Abad Pedagoji Üniversitesinde çalıştı. Akademik K. K. Yudahin ile birlikte Kırgızca-Rusça sözlüğü oluşturma, onun materyallerini çoğaltma konusunda birçok çalışma yaptı.
Mevcut eğitimini, güç-kuvvetini halkın parlak geleceğiyle ilişkilendiren genç bilim adamının hayat yolu, parlak ve etkin bilimsel çalışmalarına yakışır şekilde olmadı. 30'lu yılların başında o Sosyal-Turan Partisi Üyesi, karşı-devrimci gibi mesnedsiz iftiralara uğrayarak hapse atıldı. Sonuçta sözlüğün ortak yazarı olma hakkından mahrum bırakılarak sürgün edildi, çok zaman işsiz kaldı.
1933 yılından başlayarak Hüseyin Karasayev Moskova ‘da Halk Eğitim Komiserler Meclisinde, sonra Bişkek‘teki Halk Eğitim Komiserliğinde çalıştı, savaş zamanında (1944) Kırgızistan'da Filoloji Bilimleri Doktoru unvanını ilk o aldı. Komünist Partisi üyeliğini kabul etti. Aynı zamanda Manas şinas, halk pedagojisi, sözlükçülük yönünde bilimsel çalışmalarına devam etti. 1950'li yılların başında tekrar iftiralara uğradı, milliyetçi damgası vurularak partiden ayrıldı, birkaç yıl boyunca işsiz kaldı. Hayatın bu acımasız darbelerine göğüs gererek yılmadan çalışmasına devam etti.
1956 yılında Hüseyin Karasayev parti üyeliğine yeniden kabul edildi. Moskova Üniversitesi öğrencilerine ders vermeye davet edildi. Bundan sonra Hüseyin Karasayev Kırgız Milli Üniversitesi profesörü olarak (1966) öğrencilere ders verdi, genç bilim adamlarına öğüt verdi, bilimsel çalışmalarını sürdürdü. 1990'lı başlangıcında doğup büyüdüğü toprağa, Isıkgöle döndü. Kasım Tınıstanov adlı Isıkgöl Devlet Üniversitesinde çalıştı; kendi el yazmaları ve zengin kütüphanesini üniversiteye armağan etti. Bu eserler neticesinde Isıkgöl üniversitesi sosyal bilimler kütüphanesi kuruldu.
Doç. Dr. A. Mededov
Kaşgarlı Mahmut Doğu Üniversitesi, Basın Yayın Gazetecilik Bölümü Öğr. Gör.
Dünyanın en uzun destanı özelliğini taşıyan ve dünya edebiyatının şaheserleri arasına giren Manas Destanı, Kırgız T...