Türkmen edebiıaty | Taryhy makalalar | Kipr türkmenleriniň taryhy / dowamy
Главная » 2019 » Aprel » 12 » Kipr türkmenleriniň taryhy / dowamy
■ HEM GURAN, HEM İYKAN
Oguzlaryň öz guran döwletlerini ıykmagyna nähili düşünmeli?
Muňa geçen asyryň soňlarynda we şu asyryň başlarynda dünıä agalyk eden milli döwlet düşünjelerini öwrenip netije çykarmak dogry bolar. Şol günüň şertle-rinde diňe millet hökmüňde däl-de, eısem tire hökmünde-de agzybirlik diılen zadyň ady hem ıokdy. Oguzlaryň bir böleginiň özlerini türkmen hasap etmegi, ıagny tire agzybirliginiň nämedigine azajyk düşün-megi oturymlylyga we yslamyıete düşüne-ninden soň ıüze çykan kämillikdir. Orta Aziıadaky oguzlaryň aıaga galmagynyň sebäp-käri taıpanyň aşaky gatlagy bolan urug gatlagyna daıanıan gandüşer garyndaşlykdyr. Orta Aziıa döwletleri uruglaryň gowşak birleşmesiniň bir görnüşidir. Bolup geçen zatlara dogry düşünmek üçin şol döwrüň kada-kanunlaryna hem düşünmek zerurdyr. “Milletiň döremegi feodal bölünşigiň we baknaçylygyň soňlanmagy, jemgyıetiň, ykdysadyıetiň ıeke-täk bazaryň töwereginde birleşmegi, munuň işçi güıjüne täsir etmegi, işçi güıjüni ulanmagyň tertiple-riniň mysal alynıanlara meňzedilmegi esasynda öňe gidıär"1. İokarda belläp geçişimiz ıaly, fransuzlar german taıpasyndandyr, ıöne şu wagt fransuzlar bilen nemesler aıry-aıry milletdir. Iňlisleriň hem asly germanlar we daniıalylardyr, ıöne bu gün iňlisleri nemes, daniıalylary hem iňlis diıip atlandyryp bilmeris. Bularyň hemmesi-de german kökünden gelip çykandyr. Şol kökden emele gelen, german dillerinde gepleıän şwedler, nemesler, awstriıalylar, şweısariıalylaryň bir bölegi we daniıa-lylar, bu gün aıry-aıry milletlerdir.
Millet, taryhy we jemgyıetçilik şertleriniň dünıä medeniıetine belli bir döwür üçin sowgat eden bir düşünjesidir. Bu düşünjä ıetmek üçin feodalizmi ıeňip geçmeli. Feodalizmi başyndan geçiren Anadoly türkmenleri millet bolmagy başarypdyrlar.
Halyl Berktaı “Taryhda türkmen ady bilen diňe bir taıpa däl, birnäçe garyndaş taıpalaryň bolandygyny, we bularyň öz-özlerini başga-başga atlar bilen atlandy-randyklaryny görıäris" diıip belläpdir.
Oguzlaryň guran döwletlerini ıene-de özleriniň ıykmaklaryna şu aıdylanlaryň çäginde seredilende düşünmek aňsatdyr. Irki döwürdäki toparlarda adamy kesgitle-ıän degişlilik duıgusy urugydyr. “Iň kiçi topar birligi gandüşer garyndaşlykdyr. Esasy zat urug agzalarynyň özleriniň bir atadan gelendiklerine ynanmaklarydyr. Şeılelikde, aıry-aıry taıpalardan emele gelen uruga bagly bolan adam özüni urugyň öňünde gandüşer garyndaşlyga daıanıan borjy duııar.
Şeıle hem käbir oguz taıpalarynyň döwlet gurmagy ähli oguz uruglaryň şol abraı-şöhratyň töwereginde birleşmegi manysynda düşünilmeışi ıaly, şol abra-ıyň töwereginde ıerleşmeıänleriň şol abraıy ıykmaga çalyşmajakdygyny pikir hem edip bolmaz. Olar V-VI asyrlarda ıaşaıardylar. XIV asyrdan soň ıüze çykjak "millet" düşünjesine görä hereket etmek-leri garaşylmaıan hadysady. XX asyryň ıaşaıjylary ıaly olar “Ol hem türkmen, men hem türkmen” diıip, pikir etmeıärdiler.
Agzalyp geçilen abraıy ilkinji guranlar, aradan birnäçe wagt geçenden soň öz uruglaryndan çykan ıa-da ıabgylaryň bu erki dowam etmek üçin beg bolup ıüze çykan synp tapawutlyklary bilen, oturymlylyga ıyk-gyn edip hytaılaşmak we çetleşmek arkaly girdejilerine zyıan ıetirileni üçin aıaga galmakdan gaça durmaıardylar.
Hytaıyň bu toparlar bilen başagaıly-gynyň sebäbini okyjy düşünıändir.
Birnäçe sebäpler bilen birlikde, munuň esasy sebäbi döwletleriň ıüpek ıolunyň ugrunda ıerleşmegidir hem-de Hytaıyň Günbatar bilen ıeke-täk baglanyşygy bolan bu söwda ıoluna eıelik etmegidir. Hiç bir döwlet özi bilen dünıäniň beıleki ıurtlarynyň arasyndaky ıeke-täk ıola başga ıurtlaryň eıe bolmagyna gözüni ıumup bilmez. XVI asyrda ıaşap geçen türkmen şasy Babyr şa (ol özüne şeıle at beripdir) "Babyrnama" eserinde özbekler, gyrgyzlar we ş. m. taıpalardan zeırenip, Hytaıdan şikaıat etmändir.
Göktürkmenlerden soň uıgurlar, garahan-lylar, gaznalylar, köneürgençliler ıaly türkmen asylly döwletler gurulsa-da, dünıä taryhynda ıer alanlar seljuklylar we osmanlylardyr. Biziň hakyky we soňky ata-babalarymyz bolan seljuklylara we osmanlylara düşünmek üçin öňkülere gowy düşünmegimiz gerek. Orta Aziıadaky durmuş-ykdysady düzgün, onuň üstesine yslamyň täsiri, seljuklylar we osmanlylaryň Wizantiıadan täsir alyp, öz ıola goıan düzgünleriniň düıbünde ıatandygy hakykat-dyr. Şu nukdaınazardan Orta Aziıadaky ykdysady-jemgyıetçilik düzgüni, harby toparlanyşygyň gurluşy we döwletiň iş dolandyryş gurluşy gözden geçirilmese öňümizdäki yzygiderliklere düşünmek kyn bolar.
Orta Aziıanyň boz meıdanlarynda ıaşaıan toparlaryň ıaşaıyş durmuşynyň üstünde durup geçmezimizden öň medeniıetlilikden öňki toparlaryň gurluşlaryna degişli birki agyz söz aıtmak zerurdyr.
Morganyň pikiriçe ynsan oglunyň taryhy üç bölege bölünipdir:
a. İabanylyk döwri.
b. Wagşylyk döwri.
w. Medeniıetleşmek döwri.
İabanylyk döwri “tebigy wakadyr we olary hiç üıtgetmän peıdalanmaga agram salynıan döwürdir”. Wagşylyk döwri bolsa “Tebigy önümleriň öndürilişini artdyr-maga ıol açan ugurlaryň öwrenilıän döwrü-dir”. Medeniıetleşmek hakynda aıdanymyzda bolsa, bu döwürde ynsan tebigy önümleri çig mal görnüşinde ulanmagy öwrenıär. Medeni-ıetleşmäge geçilmänkä jemgyıetçilik önümçi-liginiň döwürleri döwlet gurluşyna mätäçlik çekmez. Şeıle toparlardan emele gelen ıaşaıyş-durmuş düzgüniň esasynda nesil yzarlamak durıar.
Latyn dilinde "gens", grek dilinde "genos" bir kökden (taıpadaky bir atadan) gelıändigi bilen öwünen, aıratyn bir topar hökmünde birleşdirilen, ıöne köki we iç ıüzi şu wagta çenli bütin, taryhçylarymyz üçin garaňky bolup galan bir gandan bolan toparlar üçin ulanylıardy. Morgan klassyky tire-taıpa mysal hökmünde Amerikan ıerlilerinden iroukalaryň Seleka taıpasyn-da gurt, bürgüt, keıik, aıy we ş.m. haıwan atlaryny göterıän 8 sany tire-taıpanyň bolandygyny belläp geçıär. Bu birleşik häzirki zaman düşünjesindäki döwletdir diısek nädogry bolar. Sebäbi “Döwleti emele getirıän ildeşler toparyndan aıratynlykda, dolandyryjy güıjüň bolma-gy zerurdyr”.
Irouka taıpasynda iki aıallylyk we enelik hukugy ıöreıär eken. Hakykatda bolsa şol görnüşde tire-taıpa-urug birleşigi görnüşinde ıaşaıan gadymy Gresiıadaky genslerde “köp aıallylyk” gitdigiçe ıok bolupdyr we atalyk hukugy höküm sürüpdir. Atalyk hukugynyň herekete girmegi bilen baı mirasdüşer gyzyň baılygy durmuşa çykandan soň adamsyna geçıändigi sebäpli, ıagny başga bir taıpa geçıändigi sebäpli, bu baılygyň öz taıpalarynyň içinde galmagy üçin ıaş gyzlaryň taıpanyň içindäki bir ıigide durmuşa çykmagy hökmany hasap edilipdir. Emma irouka taıpasynda toı taıpanyň daşyndakylar bilen tutulıar we çagalar ejesiniň taıpasyna degişli diıip kabul edilıär.
Şeılelikde, nesil wagşylyk döwrüniň esasy jemgyıetçilik gurluşydyr. Syıasy aıratynlygy bolsa ortalyk atanyň bolmagy, garyndaş nesiller bilen emele getirilen uruglaryň we taıpalaryň birleşmegi netijesinde emele gelen taıpalar we bu taıpalaryň gowşak birleşmä birigip harby demokratiıa ugry bilen dolandyrylmagydyr.
Bu gurluşyň içinde maşgala onçakly ähmiıetli hem däldir. Häkimlik öňürti aıallaryň elinde bolup, wagtyň geçmegi bilen bolsa erkekleriň eline geçipdir. Gazanç-lary esasan maldarçylyk we tireler arasyndaky uruşlar netijesinde talanan olja bolupdyr. Ekin-dikin we senetçilik soňky döwürler ıüze çykyp, ol örän gowşak bolupdyr. Söwda ösmändir we mülkiıet düşünjesi mülküň nesle degişliligi bilen kesgitlenipdir. Bu düzgün netijesinde söweşlerde ıesir düşen adamlaryň oturymlylyk düzgünine geçdikleriçe ekerançylykda işçi güıji hökmünde ulanmak üçin gullaşdyrmak arkaly tire begleriniň (gul eıeleriniň) döremegine we gul eıeçiligi gurluşyna geçilmegine ıol açypdyr. Synpy jemgyıet bolsa medeniıetiň hem-de döwletiň ösmeginiň başlangyjydyr.
Bu umumy maglumatlara esaslanyp, Orta Aziıa türkmen toparlarynyň ıaşaıyş düzgü-niniň derňewine girip bileris.
ORTA AZIİANYŇ JEMGYİETÇILIK GURLUŞY
Stepan İerasima boz meıdandaky ıaşaışyň taıpa baglydygyny we maşgaladan ulurak bir tiräniň çäginde toparlanan-dygyny we bu maşgalanyň ykdysady birlik hökmünde-de bir nesil bolandygyny belläp geçıär. Muzapbar Sanjar bolsa: “Esasy bir-lik - umumy atanyň golastynda jemlenen, şol bir nesilden bolan şahsyıetler tarapyndan emele getirilen, köp agzaly uly maşgaladyr we bu maşgalalaryň kämilleş-megi netijesinde ıüze çykan taıpadyr” diııär. Taner Teımir: “Bularda tire-taıpalar tirelere we nesillere bölünıärdi” diııär.
Beıik Göktürkmen döwletiniň gurluşy hakyndaky rowaıatlarda aıdylan zatlar nesil toparlanyşygynyň subutnamasydyr. Hytaı çeşmelerinden alnan maglumatlara serede-nimizde, olary tutuşlygyna gyryp, ıeke bir çagajygy diri galdyrıarlar we aıaklaryny kesıärler! Bu çagany bir möjek tapyp, ony idetmäge başlaıar. Soňunda möjek bu çagadan göwreli bolup, on sany çaga dogurıar. Bu on çaga-da on gyza öılenıär. On maşgaladan on sany taıpa emele gelıär. Bularyň biri hem türkmenleriň atasy-babasynyň gelip çykan aşina tiresidir. Başga bir çeşmede aıdylyşyna görä, möjekden dogan çaganyň sany 17-dir. Bulardan biriniň dört ogly bolupdyr. Dört oglanyň iň ulusy bir dagda ıerleşıär. Şol ıerde ıaşaıan bir taıpa sowukdan ıaňa jebir çekıän eken. Uly oglan ody oılap tapyp, olary ıyladandygy üçin olara ıolbaşçy saılanıar. İolbaşçy bolanyn-dan soň “Türkmen” (kuwwatly, başarjaň) lakamy bilen tanalan bu gardaşyň ady Na-Ti-Liu bolupdyr we ol dört aıala öılenip-dir. Aıallarynyň iň kiçisi aşina taıpasyndan bolupdyr. Dört aıaldan dört ogly bolan Türkmen ­ Na-Ti-Liu ölenden soň dört ogly daga gidip, öz aralarynda bäsleşik gurnaıarlar. Bäsleşikde kim ıokary bökse şol ıolbaşçy bolmaly eken. Kiçi ıaşly aıalynyň ogly iň kiçileri bolandygy üçin has ıokary bökıär we ıolbaşçy bolıar. Aşina taıpasyndan gelıän enelik hukugy bu oglana A-Hiıen Şat ıa-da Bilge Şat (Bilge han) adyny berıär.
Bu ikinji mysalda diňe bir nesil toparlanyşygy däl, eısem ilkinji nesliň bir sypaty bolan enelik hukugyna hem garalıar. Bilge han kakasynyň däl-de, ejesi-niň tiresinden diıip hasap edilıär.
Dogan Awçyogly aıallaryň höküm süren döwründäki maşgala däplerinden biri bolan “tohum almak” däbiniň Anadoluda ıakyn döwre çenli dowam edendigini we gyzylderililer we eskimoslarda şeıle maksat bilen ıöre-dilen, ıagny myhmanlara gyz hödürlemek däbiniň XV asyra çenli dowam edendigini öňe sürıär. Hazarlarda, ak hunlarda doganla-ryň ortalyk bir aıaly bolupdyr. Hiç dogany bolmadyk adamyň aıaly kellesinde bir şah göteripdir. Doganlaryň sany näçe bolsa şoňa görä-de şahyň sany artdyrylypdyr.
Bu toparlaıyn öılenme netijesinde çaganyň kakasynyň kimdigi bilinmändir, ıöne ejesi anyk bolupdyr. Şu sebäpli nesil daragty diňe eje tarapyndan ıöredilipdir. Şeılelikde, bir ata-eneden dogan, aıal tarapyndan ganybir we aralarynda durmuş gurmagy gadagan bolan garyndaş toparlary döräpdir. Nesil bermek işini ıerine ıetirıän ıat adamdyr. Tire aıalyň golastyndadyr. Professor Abdylkadyr Ynan Anadoluda henizem hereket edıän garşa guda däbini ortalyk maşgala däbinden galan däp diıip hasap edıär. Umyt Hasan “Häsiıetlerine baglylykda bir nesliň toparlanmagy Oguz hanyň şahsyıetini suratlandyrıar” diıip, öz garaışyny beıan edıär. “Hemme ıerde bolşy ıaly, aıal Orta Aziıada ganybirligiň sütünidir”. Professor Sadry Maksudy Arsal, çarwa türkmen toparlarynyň Gresiıada, Rimde we Germani-ıada bolşy ıaly, urug-nesil, tire-taıpa we ok-ıaı görnüşindäki basgançakdygyny tassyk-lap garaışyny subut edıär. Altaılylaryň soňky döwre çenli 24 sögök (taıpa-söıeg) görnüşinde ıaşandygy we tire içinden gyz almagyň gadagandygy mälimdir.
Iroukalarda bolşy ıaly, oguzlarda hem her taıpanyň bir haıwan nyşany bardyr. "Ongon" diılip atlandyrylan bu nyşan but däl-de janly-jandardyr. Oguz hanyň Gün, Aı, İyldyz, Gök, Dag we Deňiz atly alty ogly bolupdyr. Bularyň her birinden dört taıpa döreıär. Deňiz hanyň ogullaryndan dörän kynyk, ıywa, bügdüz we igdir taıpalarynyň nyşany bürgütdir. Kynyk taıpasy seljuklylaryň dörän taıpasydyr. Bu gün Anadoluda "Bügdüz" atly oba (Burduryň bir obasy) we "Igdir" atly welaıat bar. Gün hanyň ogullary gaıa, baıat, alaöıli we garaöıli taıpalarynyň guşy şahyndyr. Bilşimiz ıaly, gaıa boıundan osmanlylar döräpdir. Garaöıli taıpasy bolsa häzir hem öz ady bilen Anadoluda ıaşıar.
Umuman aıdanymyzda, Orta Aziıadaky jemyıetçilik ıaşaıyş düzgüniniň bütin dünıädäki deň derejeli döwletleriň ıaşaıyş düzgüninden tapawudy ıokdur. Elbetde, bu subutnama olar boz topraklarda oturymly ıaşapdyrlar diıen manyny bermeıär. Orta Aziıanyň boz meıdanlarynda ıaşan toparlar gul eıeçiligiň nämedigini hiç wagt bilmän-dirler.
Halyl Berktaı Orta Aziıada-da wagtal-wagtal gullara duş gelinendigini, emma munuň hiç wagt gul görnüşinde häsiıetlen-dirilmändigini belläp geçıär. Şeılede, Orta Aziıada gul güıjüne mätäçlik çekdirjek giň we mes toprakly ıerler ıokdur. Ol ıerler ıa otlukdyr ıa-da gurakdyr! “Attika we Rim taıpa birleşmeleriniň birleşmesinden dörän döwletler Egeı we Ortaıer deňzi söwdasy netijesinde, pul ykdysadyıetiniň ilkinji döwrüne garanyňda has ıokary derejesine ıetdiler. Şol bir wagtyň özünde töweregindäkilere garanda güıçsiz wagşylar-dan köp sanly gul alan wagtlarynda hem fiziki ıa-da syıasy böwet bilen garşylaş-madylar. Hususy mülküne bagly bolan topraklarda magdanlarda we senetçileriň ussahanalarynda girdeji almak maksady bilen bu gullaryň aglabasyny işletdiler. İeňeniň hem, ıeňleniň hem çarwadygy we boz meıdanyň şol ıeriň oba hojalygy üçin ygtybarsyzdygy sebäpli hususy toprak mülkiıetiniň yza galmagy netijesinde ünsden düşürilen gulçulyk, umumy azatlyk, döwletsizlik we güıçleriň biri-birine ıakynlygy jemgyıetde (önümçilikde) güıç ulanylyp ıola goıulyşy syıasy taıdan ıazgarylıardy. Berktaı ilkidurmuş obşşina gurluşyndan feodalizme tarap gidıän ıolda gul eıeçilik duralgasynyň bolmagynyň diňe Akdeňiz töweregine degişli aıratynlykla-ryň biridigi hakyndaky düşünjäniň taryhçylaryň arasynda soňky ıyllarda gitdigiçe artıan açyşlar we düşünjeler-digini belläp geçıär.
Şeılelikde, osmanlylaryň feodalizm-den kapitalizme gidıän ıolda bolşy ıaly ilkidurmuş obşşina gurluşyndan olaryň atalarynyň hem gul eıeçiligine geçmekde gijä galmaklarynyň käbir sebäplere bag-lydygyny görıäris. Öňümizdäki bölümlerde osmanlynyň gijä galmagynyň sebäpleriniň üstünde durup geçeris.
Категория: Taryhy makalalar | Просмотров: 38 | Добавил: Gülzyıada | Теги: Milli Golıazmalar instituty | Рейтинг: 4.0/4