Doğu Akdeniz | Sun Savunma Haber
Anasayfa » ANALİZ » Doğu Akdeniz
Doğu Akdeniz Meselesinin Özeti
Yazan: Berk ÖZER, USMER Yürütme Kurulu Üyesi, Sun Savunma Net, 26 Temmuz 2019
Kıbrıs, Süveyş kanalı açıldıktan sonra, deniz yollarının kontrol edildiği bir yer oldu. Bir nevi uçak gemisi diye tasvir edebileceğimiz bir adadır. Doğu Akdeniz havzasında bulunduğu tahmin edilen, zengin doğalgaz rezervleriyle ilgili olarak yeni keşiflerin ortaya çıkmıştır. Kıbrıs ‘ın çevresinde, hem Rum hem de Türk tarafınca gerçekleştirilen doğalgaz arama faaliyetleri, uzun süredir bölgede gerginliğe neden oluyor. Doğu Akdeniz ‘deki enerji yataklarının siyasi ve ekonomik boyutlarının bilincinde olan batılı ülkeler, Kıbrıs açıklarındaki sularda, GKRY ‘nin 2003 yılındaki arama çalışmalarına uluslararası meşruiyet kazandırabilmek için, kıyıdaş ülkelerden Mısır başta olmak üzere, Lübnan ve İsrail ile ikili anlaşmalar yapmışlardır. Rum yönetimi, 2011 yılında hidrokarbon aramak için adanın güneyinde 13 parsel ilan etmişti. Rum yönetimi bu parsellerin bir kısmında, uluslararası enerji şirketleriyle yaptığı anlaşmalar doğrultusunda, sondaj çalışmalarına başladı. ABD ‘nin Noble Enerji ve Exxon Mobil şirketlerinin yanı sıra, İtalyan Eni ve Fransız Total şirketlerine, Münhasır ekonomik bölge (MEB) parsellerinde petrol ve doğal gaz araması ile ilgili anlaşmalar yaparak ruhsatlar vermiştir. Rumların ilan ettiği parsellerden bazıları; Kuzey Kıbrıs ‘ın, TPAO ‘ya ada açıklarında petrol ve doğal gaz araması için, ruhsat verdiği alanlarla kesişiyor. Ancak taraflar, kesişen alanlar dışındaki bölgelerde yapılan arama ve sondaj çalışmalarına da, tek taraflı gerçekleştirildikleri gerekçesiyle karşı çıkıyor.
Rusya ‘nın meseleye yaklaşımı
ABD ‘nin meseleye yaklaşımı
Doğu Akdeniz ‘deki enerji paylaşımına ilişkin tartışmalara yönelik olarak, 2003-2006 yılları arasında, ABD ‘nin Lefkoşa ‘daki Büyükelçiliğinde görev yapan, ABD Dışişleri Bakanlığı Avrupa ve Avrasya İşlerinden Sorumlu Müsteşar Yardımcısı Matthew Palmer, “Adada hidrokarbon kaynaklarının kapsamlı bir çözüm çerçevesinde toplumlar arasında adilane paylaşılması gerektiğini savunuyoruz.” dedi. Palmer, Türkiye’nin Kıbrıs açıklarındaki sondaj faaliyetlerini eleştirdi. Bu faaliyetlerin durdurulmasını istediklerini söyledi. ABD ‘nin, bölgedeki anlaşmazlıkların barışçıl şekilde ele alınmasından yana olduğunu belirten Palmer, çözüme varılması halinde, enerji dâhil birçok alanda iş birliğinin önünün açılacağını ifade etti. Palmer, şunları kaydetti: “Bir noktanın altını çizmek istiyorum. İki kesimli, iki toplumlu federal bir çözüme varılması, bölgesel iş birliğine ve barışa katkı yapacak. Enerji dâhil birçok alanda, iş birliğinin önünü açacak. Bir çözüm olmadan bunların gerçekleşmesi zor. Biz, tarafların müzakere sürecine bağlı kalması ve kalıcı bir çözüme ulaşarak enerji dâhil iş birliğini oluşturacak koşulları yaratması konusunda umutluyuz.” Doğu Akdeniz ‘deki enerji kaynaklarının, hangi güzergâhtan Avrupa ‘ya ulaşmasının, en mantıklı yol olduğu sorusuna yanıt vermekten kaçınan Matthew Palmer, “Buna muhtemelen petrol ve gaz şirketleri karar verecek.” dedi. Palmer, adada çözüme ulaşmanın, hala ABD ‘nin öncelikleri arasında olduğunu yineleyerek, “Müzakerelerin başlayıp başlamayacağı ya da ne zaman başlayacağı konusunda, bir öngörüde bulunmak istemiyorum.” ifadesini kullandı.
AB ‘nin meseleye yaklaşımı
Londra ‘da Avam kamarasında, Rum kökenli İngiliz İşçi Partili Milletvekili Pambos Haralambus, İngiltere Dışişleri Bakanlığı ´nın Türkiye ´nin Doğu Akdeniz ´de petrol ve doğalgaz sondajına başlama kararını kınamasını istedi. Haralambus, Türkiye ‘nin Fatih gemisinin de, geri çekilmesi gerektiğini iddia etti. İngiltere ‘nin Avrupa Bakanı Sir Alan Duncan, “Türkiye ‘nin Londra Büyükelçisi ile bir araya gelerek, çok yapıcı bir görüşme yaptım. Birleşik Krallığın tutumu, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi uyarınca; egemenliği şaibeli olan herhangi bir yerde, sondaj yapılmaması gerektiği şeklindedir.” dedi. Sir Dunca ‘nun açıklamalarını değerlendiren, Rum kesimi Cumhurbaşkanı Nikos Anastaiadis, “Tavrı, Kıbrıs ´ta bunca çıkarı bulunan ve İngiltere ´nin geçirmekte olduğu bu kritik zamanlarda, küçük ama diğerleriyle aynı oya sahip ülkemizden benzeri görülmemiş destek bulan Büyük Britanya ´nın, izlemesi gereken doğru politikayı yansıtmıyor. Bu, söz konusu beyefendinin tavrı ilk kez not edilmiyor.” ifadesini kullandı.
Türkiye ‘nin Kıbrıs adası yakınlarına sondaj için bir gemi göndermesiyle, yeniden fitili ateşlenen tartışmalarda, AB Devlet Liderleri Zirvesi ‘nde konuşan, Avrupa Komisyonu Başkanı Jean Claude Juncker, yaptığı açıklamalarla AB ‘nin pozisyonunu net şekilde ifade etmiş ve birliğin Kıbrıslı Rumların arkasında duracağını belirtmişti. Juncker konuşmasında, Türkiye ‘nin Akdeniz ‘de Kıbrıs sularında sondaj çalışması yapma kararını ‘kabul edilemez’ olduğunu açıklamıştı. Karpas yarımadası açıklarında, 3 bin 300 metre derinliğe sondaj yapma hazırlığında olan Türk gemisinin çalışmaları durdurması için, Yunanistan da Brüksel ‘e baskıda bulunarak; AB ‘nin, Türkiye ‘ye daha üst perdeden çağrı yapması için çaba sarf ediyor. AB zirvesinde, pek çok lider Türkiye ‘nin sondaj çalışmalarının, uluslararası hukuka aykırı olduğunu dile getirdi ve bu durumun AB-Türkiye ilişkilerini olumsuz etkileyeceği, çeşitli fırsatlarda ifade edildi. Avrupa Konseyi ‘nin, Türkiye ‘ye sağduyu çağrısı yapmasının ardından; Ankara, adanın Kuzey sularında sondaj yapma hakkı olduğunu yineledi ve bunun üzerine, Yunanistan Başbakanı Aleksis Çipras, sert bir açıklamada bulunarak “Türkiye Akdeniz ‘de sondaj yapmayı aklına bile getirmemelidir.” dedi.
Hükümet kanadından Kıbrıs ve Doğu Akdeniz konusunda, bir başka açıklama da Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ‘ndan geldi. Çavuşoğlu, “Kıta sahanlığı, Türkiye ‘nin egemenlik hakkıdır. Hiç kimsenin yorum yapma hakkı yoktur. Kıta sahanlığında ne yapmak istediğine, ancak Türkiye karar verir. Sondaj çalışmalarımızı sürdüreceğiz. Doğu Akdeniz ‘de uluslararası hukuka uygun adımlar atıyoruz. Fatih gemimizden sonra, Yavuz gemimiz de bölgeye gitti ve bu bölgede sondaj çalışmalarını başlatacak. 2011 yılında, o gün Cumhurbaşkanı Eroğlu ‘nun da bir teklifi olmuştur. Sayın Erdoğan ‘BM çatısı altında bir ortak komisyon kuralım ve müştereken bu paylaşımın nasıl olacağına birlikte karar verelim, ondan sonra sondaj ve faaliyetler devam etsin’ demişti. KKTC ‘nin bu teklifi masadadır ve hiçbir zaman da geri çekilmemiştir. Hiçbir kurum bu konuda adım atmamıştır. Garantör olmayan ülkelerin, o bölgede bir hakkı yoktur. Ya zenginlikler hakça paylaşılır, ortak çözüm bulunur. Ya da Türkiye olarak, KKTC ‘nin haklarını savunmaya devam edeceğiz.”
Muhalefet tarafının önemli isimlerinden olan, CHP Genel Başkan Yardımcısı Ünal Çeviköz, Doğu Akdeniz ‘de Türkiye aleyhine gelişen dengelerin diploması ve uzlaşma yoluyla çözülmesinin doğru olacağını belirtti. Çeviköz, “Doğu Akdeniz ’deki dengelerin, Türkiye aleyhine oluşturmuş olduğu mevcut durumu değiştirmek için, en kısa zamanda Türkiye ‘nin Şam, Tel Aviv ve Kahire ‘deki büyükelçileri tekrar göreve gönderilmelidir. Aynı şekilde İsrail ’de, Kudüs ’teki başkonsolosluğumuzun da misyon şefi düzeyinde tekrar faaliyetlerine başlamasının, elzem olduğunu düşünüyoruz” dedi.
Doğu Akdeniz meselesi üzerine teknik değerlendirmeler
Doğu Akdeniz ‘de gazın durumu
Doğalgazın Avrupa ‘ya taşınması
“Türkiye ‘nin Doğu Akdeniz ‘de elde ettiği başarı şuanda çok ciddidir. Özellikle Mavi Vatan Tatbikatı ile 150 bin km2 yi vermeyeceğini açıkça ilan etti. Yunanlılar tatbikatı izlerken şunu söylediler: Bu Türkler çöl ve kara insanı, nasıl olur da tatbikatlarına Mavi Vatan diyebilirler. Bu aslında bin yıllık bir uyanıştır. Mavi Vatan Tatbikatı ‘na 115 parça gemiyle, 3 deniz alanıyla ve sürekli basına açık olarak icra edildi. Bu çok iddialı bir tatbikattı. Bu Türk Donanması ‘nın kendine olan güvenini tüm dünyaya duyurmasını sağladı. Bir tanesini seyrettim ve inanamadım. Gece 10 bin yarddan bir tane adaya, top atışları yapıyoruz. Atılan toplar İtalyan yapımı olabilir; ama atış kontrol sistemi Türk yazılımıdır. Bu çok önemlidir. Bunun dışında Ege ‘de, Türk Deniz Kuvvetleri İHA uçuruyor. Artık Türkiye TCG – Anadolu adında uçak gemisi yapıyor. Üzerinden devasa uçaklar, gelirse F-35 ler kalkacaktır. Bunlar bir devrimdir. Bunlar hiçbir şekilde hayal bile edilemiyordu. ‘Rubicon’ geçildi. Baktığınız zaman Türkiye ‘ye yıllarca ambargo uyguladılar. Kumpas davaları da aslında bir ambargoydu. Harp filosunun, SAT komandolarının, amfibinin, denizaltının, hücum botlarının A takımını bir gecede tutukladılar. Bu ülkede 53 amiralin 15 ‘i bir gecede tutuklandı. Tarih bunun hesabını ileride mutlaka soracaktır.”
Türkiye ’nin Mavi Vatan doktrini kapsamında Doğu Akdeniz ’e ilişkin yayınladığı MEB haritası
Doğu Akdeniz, Ortadoğu ‘nun denizdeki devamıdır. Doğu Akdeniz ‘i kontrol eden, aslında Ortadoğu ‘yu kontrol eder. Belirsizliklerin içerisinde ilerlememek için, yakın zamanda ilan ettiğimiz kıta sahanlığımızın yanı sıra; daha proaktif olarak, gerekirse çıkarlarımız için, donanmamızı sonuna kadar kullanacağımızı da açıkça ifade ederek, Doğu Akdeniz ‘de Münhasır ekonomik bölge (MEB) ilan etmeliyiz. Türkiye bu oldubitti karşısında arama sondaj çalışmalarına devam etmeli, KKTC ‘de deniz ve hava üsleri kurmalıdır. Hatta, 1999 yılı MGK kararları çerçevesinde Taşucu Tersanesi açılmalıdır. Doğu Akdeniz ‘de uluslararası yasalar kapsamında, kontrol mekanizmasını kullanmalıdır.