ÖNSÖZ - CANSIZDAN-CANLIYA MADDENİN GİZEMLİ SERÜVENİ-FROM LIFELESS TO LIFE ENIGMATIC ADVANTURES OF MATTER
« PROLOG | Main | BİG BANG »
Canlılık maddenin davranış şekillerinden biridir. Onun nasıl bir davranış şekli olduğunu az çok biliyoruz. Çünkü bizler de canlıyız. Ama biz yine de maddenin neden ve nasıl canlılık kazandığını bilmiyoruz. Aynı maddenin bazen canlı, bazen cansız davranması bizi büyülüyor. Canlı olarak nitelendirdiğimiz davranışların basit, doğal nedenler ve rastgele süreçler dizisi olabileceğini dikkate almıyor, onlarda ekzotik, bilinmeyen, doğaüstü ve gizemli nedenler arıyoruz. Henüz öyle bir neden veya nedenlerle karşılaşmamamız bizi düş kırıklığına uğratıyor. Ama cesaretimizi kaybetmiyor ve maddede gizem aramaya devam ediyoruz.
Canlılığın başlangıcı hakkında da yeterli bilgi sahibi değiliz. Canlılık büyük bir rastlantı sonucu mu ortaya çıkmıştır, yoksa maddenin sıradan davranışlarının ürünü olarak mı vardır? Bir araya gelerek sayıları artan elementlerin davranışlarının değiştiğini biliyoruz. Canlılık da böyle bir değişimi mi simgelemektedir? Canlılık kendisini oluşturan elementlerin toplamından daha fazla bir olgu olabilir mi? Bu bağlamda fazlalık nedir? Yaşam mıdır?
Canlı olduğuna emin olduğumuz vücudumuzu atom ve moleküllerine ayırıyoruz. Onların davranışlarını yakından inceliyoruz. Laboratuvar koşullarında onlarda olağanüstü davranışlarla karşılaşmıyoruz. Onlar yalnız vücudumuzda canlılığa atfedilen davranışlar sergiliyorlar. Vücudumuzdan ayrılan parçaların davranışlarının cansız maddelerin davranışlarından farklı olmadıklarını gözlemliyoruz.
İğne biyopsisi ile cildimizden küçük bir parçanın alındığını farzedelim. Kısa bir süre önce bizim bir parçamız olduğu için canlı olduğundan emin olduğumuz bu doku, vücuttan ayrılır ayrılmaz bu niteliğini kaybediyor. Kuruyor, çürüyor ve dağılıyor. Biyopsinin alındığı deri hala canlı ama. Daha da ötesi geride kalan canlı deri kendisinden alınan parçayı yerine koymak üzere harekete geçiyor ve zedelenen yeri tamir ediyor. O yer yeniden canlılık kazanıyor. Bunu biz maddenin olağanüstü bir davranışı olarak nitelendiriyoruz ama, nedenini anlayamıyoruz. Cansız, olağan madde neden bazı koşullarda canlılık kazanıyor ve canlılıkla ilgili sıradışı davranışlar sergiliyor? Onlar olağanüstü davranışlar mı? Madde bir dış kuvvetin etkisi altında kalarak mı canlı davranıyor, yoksa kendi davranış repertuvarında zaten var olan bazı davranış örneklerini mi izliyor?
Çoğu kere birbirlerine afinitesi olan iki madde bir araya gelince, yeni, özgün ve farklı bir madde ortaya çıkıyor. İlginç olarak bir araya gelen maddeler birbirlerinin aynısı olsalar bile ortaya, davranışları farklı yeni bir madde çıkabiliyor. İki Hidrojen atomu bir araya gelince ortaya çıkan Hidrojen molekülünün davranışları, Hidrojen atomlarının davranışlarından farklı. İki Hidrojen atomu ile bir oksijen atomundan oluşan su molekülü, ikisinde de olmayan yeni ve özgün nitelikler kazanıyor. Su molekülleri de bir araya geldikten sonra farklı davranışlar sergilemeye başlıyorlar. Bir damla su, bir göl, bir deniz ve bir okyanus arasındaki farkları belirtmeye gerek bile yok. Hepsi H2O. Bu su, davranış niteliğini niceliğinden alıyor. Bu evrensel bir olgu. Daha küçük maddelerin bir araya gelmesinden oluşan her yeni madde yeni davranışlar kazanıyor. İlginç olarak yeni ortaya çıkan bu maddeleri biz davranışlarından tanıyoruz. Onları öğelerine ayırarak incelemeye teşebbüs edersek, bir araya gelerek kazandıkları niteliklerin doğasını anlamamız mümkün değil.
Evrenin ortaya çıkış senaryolarının hepsinde ana tema, enerjinin maddeye dönüşmesidir. Fizikle açıklanamayan yaratılış teorileri bilimsel olarak kabul edilmezler. Bu bağlamda fizik yegane somut bilimdir. Fiziğin dışında evrenin ortaya çıkışını açıklayan bir bilim dalı yoktur. Kimya fiziğin bir alt dalıdır. İkisi birlikte bütün somut bilimlerin temelini oluştururlar. Kozmoloji ve astrobiyoloji somut bilim dalları olarak kabul edilemezler. Çünkü onlarla ilgili gözlemlerin çoğunu laboratuvarda denemek mümkün değildir. Canlıların yaşam döngüleri ile ilgilenen biyoloji, fizik ve kimyadan bağımsız bir bilim dalı değildir. Yalnız canlılara özgü yasalar yoktur. Çünkü canlılık madde-enerji ilişkilerinin ilginç bir manifestasyonundan başka bir şey değildir. Bu ilişkiler de fizik ve kimyanın ilgi alanına girerler. Her canlı varlık yalnız maddeden ibaret bir kütleden oluşmuştur. Bu kütle çevresi ile madde ve enerji alış verişi yaparak varlığını sürdürür. Bu alış verişi denetleyen kanunlar olağan fizik kanunlarıdır. Fizik kanunları aynı koşullar altında evrenin her yerinde aynıdırlar. Yalnız maddeden oluşan canlıların farklı, ya da özgün yasalar izlemesi için bir neden yoktur. Şimdiye kadar fizik kanunları dışında, fizikötesi yasalar gösterilememişlerdir. Bize ne kadar garip gelirlerse gelsinler, evrende karşılaşılan her gözlem, her süreç ve her fenomeni fizikle açıklamak zorunluğu vardır. Canlılık onlardan biridir. Çünkü canlılık başlangıcı fizikle açıklanan bir evrende, diğer fiziksel varlıklarla birlikte ortaya çıkan bir olgudur.
Maddenin bir araya gelme süreci geniş bir yelpaze oluşturur. Canlı varlıklar cansız varlıkların devamıdır. Canlı oluştuğu maddelerden çok, yaptıkları ve davranışları ile tanınır. Aynı elementlerden oluşan iki maddeden canlı olanının cansızdan tek farkı davranışlarındadır. Arada başka fark yoktur. Bu gözlemi kabaca şöyle bir örnekle açıklayabiliriz:
Biri doğumda ölen, diğeri canlı doğan aynı yumurta ikizlerinin varlığını düşünelim. Ölü doğan bebekte ne kadar madde varsa, onun tek yumurta ikizi olan ama, canlı doğan bebekte de nitel ve nicel olarak yaklaşık aynı madde vardır. Aradaki en önemli fark yaşayan ve ölü doğan bebeklerin davranışlarındadır.
Her canlı cansız elementlerden oluşmuştur. Buna rağmen canlılarda mevcut elementlerin tümünü aynı oranlarda bir araya getirerek yeni bir canlı oluşturmak mümkün değildir. Bu gözlem bizi ilk canlı ortaya çıkmadan önceki bir zaman ve mekana götürmektedir. O zaman ve mekanda aynı fizik kanunları egemendi. Fizik kanunları zaman ve mekandan bağımsızdırlar. O halde ilk canlının ortaya çıkmasından önce, ilerde canlı varlıkların çıkacağı, bazı ilkel kimyasal tepkileşmelerin varlığına gereksinim vardır. Bu kimyasal tepkileşmeler zamanla karmaşıklaşmışlar ve bir süre sonra ilk canlının tohumlarını atmışlardır. Bu süreçte önemli olan hangi elementlerin nasıl bir araya geldikleri olduğu kadar, onların bir araya gelme sırasıdır da. Aslında bu sıra herşeydir. Evrende mevcut düzenden ve canlıların ortaya çıkmasından bu sıra sorumludur.
Evren neden böyle bir sıra izlemiştir? Bu sıradan sorumlu fizik kanunları var mıdır? Varlarsa nelerdir? Hangi fizik kanunları evrendeki düzenden ve sıradan sorumludur? Canlıların varlığından ve yaşamından sorumlu fizik kanunları, cansız maddenin davranışlarını nasıl denetlemektedir? Canlılar cansız maddenin uyduğu fizik kanunlarına nasıl uymaktadırlar? Fizik kanunları kendilerini canlı ve cansız varlıklarda farklı olarak mı manifest etmektedir? Bu bağlamda canlı ile cansız arasında mevcut farklar nelerdir? Bunlara son derece önemli sorulardır. Cevaplarını 41'inci ve Epilog bölümlerinde vermeye çalışacağız.
Evrende madde her fırsatta organize olmaya çalışır. Maddenin bu özelliğini atomaltı parçacıklardan, kara deliklere kadar, hemen her davranışında gözlemlemek mümkündür. İçinde yaşadığımız evrende maddenin organize olmadan bir araya geldiği durumlar istisnadır. Birikme sürecini deneyimlerken davranışları yakından izlenen hemen her çeşit maddede bir tür organizasyonun varlığı gözlemlenir. Bu organizasyonda çoğu kere mükemmel bir düzen yoktur ama, nedense bize herşey mükemmelmiş gibi gelir. Hemen her organizasyonda bir düzen ararız ve buluruz. Fizik düzensizliklerde bulunan düzenli süreçlerle uğraşan bir bilim dalıdır. Fizik düzensizliklerle uğraşmaz. Evrende düzen ve düzensizlik yan yana ve iç içedir. Düzen düzensizlikten çıkar. Maddenin organize olma eğilimi evrenin gözlemlediğimiz şekilde yapılanmasından, gezegen, yıldız ve galaksilerin oluşmasından ve canlıların ortaya çıkmasından sorumludur. Maddenin davranış şekilleri arasında organizasyon olmasaydı, evren amorf bir kütle yığınından başka birşey olmayabilirdi. Canlılık da böyle bir organizasyon gibi durmaktadır. Ama neden? Cansız maddeyi canlı madde olarak organize olmaya zorlayan kanunlar nelerdir? Bu kitapta bu soruların da yanıtını vermeye çalışacağız.
Posted at 03:42 PM in 02-ÖNSÖZ-FORWARD | Permalink