İlk Müslümanlardan olan Hz Ebu Bekir (r.a.) Hulefa-yi Raşidin’in de birincisi olduğu için kendisine ‘Halife-i Rasûlillah’ yani ‘Rasûlullah’ın Halifesi’ denilmiştir.
Hz Peygamber (s.a.v.) hicretin 11. yılında namaza çıkamayacak kadar hastalanınca namazı Hz Ebu Bekir (r.a.)’in kıldırmasını istedi. Rasûlullah (s.a.v.)’in vefatını öğrenince O’nun hücre-i saadetine girerek yüzünü açtı, alnını öptü ve mescide geçti. Sahabilere hitaben meşhur konuşmasını yaptı.
Hz Ebu Bekir (r.a.), İslâm devletinin başına Halife seçildiği zaman Müslümanlara hitap ettiği ilk genel hitabesinde konuştuğu bütün cümleler ve siyasetle ilgili şu sözleri ne kadar önemlidir:
‘Ey İnsanlar! Sizin en hayırlınız olmadığım halde sizin üzerinize başkan seçilmiş bulunuyorum. İyilik yaparsam bana yardım edin! Kötülük yapacak olursam beni düzeltin! Doğruluk emanettir. Yalan ise hıyanettir. İçinizde zayıf olanınız onun hakkını başkasından alıp kendisine verinceye kadar benim yanımda en güçlünüzdür inşaallah. İçinizde kuvvetli olanınız başkasının hakkını ondan alıncaya kadar benim yanımda en zayıfınızdır inşaallah. Bir millet, Allah yolunda cihadı terk edecek olursa Allah, o toplumu zillete düşürür. Herhangi bir millette fuhşiyat yaygın hale gelirse Allah onlara umumi felaket verir. Ben Allah ve Rasûlü’ne itaat ettiğim sürece siz de bana itaat edin. Ben Allah ve Rasûlüne isyan edersem bana itaat etmeniz gerekmez. Kalkınız namazı kılalım. Allah sizi rahmetine nail kılsın!’
Halife olduktan sonra ilk icraatı, Üsame b. Zeyd’in komutasında sefere hazırlanan orduyu göndermek olmuştur. Hz Peygamber (s.a.v.)’in vefat etmeden önce Mute savaşında şehid olanların intikamını almak üzere hazırladığı ve Suriye’ye doğru göndermeyi kararlaştırdığı ordu, O’nun rahatsızlığı ve vefatı nedeniyle yola çıkamamıştı. Üsame (r.a.) ordusuna hareket emrini verdikten sonra Üsame (r.a.) atlı ve kendisi yaya olarak bir müddet yürüdükten sonra askerlere bir hitabede bulundu. Onlara, Allah yolunda kâfirlerle savaşmayı, hainlik etmemeyi, sözünde durmayı, ganimet malına zarar vermemeyi, korkup çekinmemeyi, fesat çıkarmamayı, emirlere karşı gelmemeyi, çocukları, kadınları ve yaşlı insanları öldürmemeyi, meyve veren ağaçları kesmemeyi, yemek ihtiyaçları dışında koyun, sığır ve develeri boğazlamamayı, manastırlara çekilmiş kimselere dokunmamayı, kendilerine ikram edilen yemekleri Allah’ın ismini anarak yemeyi tavsiye etti. Düşmanla savaşmayan bu ordu bazı asî kabileleri yola getirerek Medine’ye döndü.
Bu talimatname, gerek savaş hukuku gerekse ahlâkî prensipler açısından Hz Ebu Bekir (r.a.)’in dış siyasetiyle ilgili önemli mesajlar vermektedir. Belirtilen hususların bir diplomatik söylem olmaktan öte, tamamen iyi niyetlerle dile getirilen, savaş ya da barış zamanında, Müslümanların yabancılarla olan ilişkilerindeki bakış açısını ortaya koyan bir yaklaşımın görüntüsü olduğu göz ardı edilmemelidir. Bu sözler muhatabı aldatmaya yönelik sinsi bir diplomatik taktik de değildir. Aksine tamamen Müslümanların içinden gelerek yabancılara bakış açısını ortaya koyan tavrın söylem ve eylem noktasındaki görüntüsüdür. Dikkat edilecek olursa halife, bu konuşmasında birtakım hile ve entrikaya yönelik taktiksel bir uyarıda bulunmamıştır. Uluslararası hukuk normları ışığında değerlendirilmesi gereken bu konuşmada, askerlerin ahlâkî prensiplere bağlı kalmaları, haddi aşmamaları, söylem ve eylemlerinin çelişmemesi, halkın kutsal değerlerine saygı göstermeleri gibi hususların hatırlatılması, o günkü Müslümanların insan hak ve hürriyetlerine, halkın kutsal değerlerine verdiği önemi, hukukî ve ahlâkî prensiplere bağlı kalma noktasında ulaştıkları seviyeyi ortaya koyması bakımından oldukça dikkat çekicidir. Bu itibarla O’nun dış politikasını belirleyen en önemli hususların doğruluk, hukukîlik ve ahlâkîlik olduğunu söyleyebiliriz. Yine bu bakış açısı Hz Ebu Bekir (r.a.)’in temelde barış ilkesine riayeti esas alan, düşmanca ilişkiler yerine dostane ilişkiler sürdürmeyi hedefleyen, hile ve entrikadan uzak bir dış politika izlemeye hedeflediğinin göstergesidir. Ayrıca bu prensiplerin özellikle ortaçağdan günümüze kadar Avrupa’da gelişen ve şekillenen diplomasinin hile, entrika, iki yüzlülük ve aldatmaya dayanan yönüyle karşılaştırıldığında ortada ciddi farkların olduğunu ve Müslümanların çok öncelerden bu hususta ulaştıkları noktayı göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Öte yandan Müslümanların titizlikle riayet ettikleri bu ilkelerin, günümüz dünya uluslarının birbirleriyle ilişkilerinde en çok ihtiyaç duydukları hususlar olduğu ortadadır.
Yeni Müslüman olmuş bir kısım kabileler Medine İslâm devleti ile irtibatlarını keserek yalancı peygamberlere uydular ve zekât vermeyeceklerini bildirdiler. Hz Ebu Bekir (r.a.) namaz ile zekâtı birbirinden ayrı düşünmenin mümkün olamayacağını, dinin tamamlandığını, onun bazı esaslarının terk edilmesine izin vermeyeceğini söyleyerek Hz Ömer (r.a.)’den yardım istedi. Halid b. Velid (r.a.)’i ordunun başına getirerek isyanların bastırılmasını ve suçluların cezalandırılmasını sağladı.
Hz Ebu Bekir (r.a.)’in dış siyasetini belirleyen ve şekillendiren ikinci husus, devlete isyan eden bu kabilelere karşı izlediği siyaset ve stratejidir. O, Arabistan’ın her tarafında isyan sesleri yükseldiği sırada, merkezî otoriteye isyan girişimine hemen askerî müdahale ile karşılık verme yoluna gitmemiştir. Büyük tarihçi Taberî, O’nun öncelikle isyan eden tüm kabilelere uyarıcı yazılar gönderdiğini ve onları elçileri vasıtasıyla ısrarla ikna etmeye çalıştığını belirtir. Bir başka ifade ile komutanlar gidecekleri isyan bölgelerine gönderilmeden önce, halife söz konusu yerlere öncelikle elçiler göndermiş ve isyancı kabileleri ikna etmeye çalışmıştır. Bu bağlamda halifenin özellikle toplumda hatırı sayılır nüfuzlu şahıslardan faydalanması dikkat çekicidir.
Tüm bu girişimlerden sonra şayet bir sonuç alınmamışsa, halife komutanlarına uymaları gereken kuralları bildiren bir yazılı talimatname vermiş ve onları isyan bölgelerine göndermiştir. Bu talimatnamede O komutanlarına özetle şu kuralları hatırlatmıştır: ‘Gittiğiniz yöre halkıyla önceden görüşmeler yapınız. Onların sorunlarını dinleyiniz. Onları ikna etmeyi deneyiniz ve isyandan vazgeçirmeye çalışınız. Uyarınızı dinleyenlere herhangi bir zarar vermeyiniz ve onlara yardımda bulununuz. Bu girişimlerden sonra davetinizi kabul etmeyip isyanda direnenlere karşı askerî güç kullanınız.’
Komutalar gittikleri her yerde kendilerine verilen bu emirlere titizlikle riayet etmişler ve öncelikle diplomatik görüşmeler yaparak isyancı halkı ikna etmeye çalışmışlardır. Daha sonra bu ilkeler yabancılarla olan ilişkilerin esaslarını oluşturmuştur. Bu itibarla komutanların halifeye, fethettikleri yerleri hangi esaslara göre aldıklarını, halka ne gibi muamelede bulunduklarını bildiren yazılı raporlar göndermeleri dikkat çekicidir. Örneğin, Hîre’yi fethettiği zaman Halid b. Velîd’in halifeye, bu yönde gönderdiği detaylı bir açıklama bunu göstermektedir. Anlaşıldığı kadarıyla bu dönemde diplomatik girişimler denenip sonuçsuz kaldıktan sonra, isyancılara karşı askeri güç kullanma zorunluluğu doğmuş ve savaşılmıştır.
Hz Ebu Bekir (r.a.) döneminde gerek Arap kabileleri ve gerekse komşu devlet temsilcileriyle bir çok siyasî-diplomatik anlaşmalar yapılmıştır. Burada değinmek istediğimiz husus, yapılan anlaşmaların nitelik ve niceliğinden ziyade, bunların siyasî-diplomatik yönü ile hukukî ve ahlâkî boyutudur. Yapılan anlaşmalara ve taahhüt edilen hükümlere bağlı kalınıp kalınmaması, hadisenin hukukî yönünü ilgilendirdiği gibi, ahlâkî boyutunu da ortaya koymaktadır. İşaret ettiğimiz bu hususları açıklayacak yeterli malzemenin kaynaklarda olduğunu söyleyebiliriz. Bu dönemde gerek halife ve gerekse bürokratlar tarafından imzalanan bir çok anlaşma bulunmaktadır. Yapılan anlaşmalarda yer alan hususlara devletin ciddiyetle sadık kalmaya çalışması dikkat çekicidir. Bunun için devlet belli kişilere anlaşma yapma yetkisi vermiş, bu kişilerin yaptığı anlaşmaları bağlayıcı kabul etmiş, yetki verilmeyen kişilerin anlaşmalarını geçersiz saymıştır. Bu yüzden İran’a karşı mücadele eden Müsennâ ile yetki yarışı içine giren ve bu konuda halifeden görev talebinde bulunan Mez’ûr b. Adî isimli şahsın isteğinin halife tarafından reddedilmesine şaşmamak gerekir. Halife sadece Mez’ûr’un talebini reddetmekle kalmamış, onun isteğinin kabul edilmediğine dair Müsennâ’ya yazılı bir açıklama göndermiş ve kendisinin tek yetkili olduğunu bildirmiştir.
Hz Ebu Bekir (r.a.), İslâm dinini tebliğ etme konusunda, Hz peygamber (s.a.v.)’in başlattığı stratejiyi devam ettirerek Fırat’ın aşağı tarafındaki bölgelere ordu göndermeye karar verdi. Halid b. Velid komutasındaki orduyu Sasanîlerin üzerine gönderdi. Basra körfezindeki önemli yerleşim merkezleri fethedildi. Sonra ordu Suriye tarafına gönderildi.
Hz Ebu Bekir (r.a.), Yemen halkına gönderdiği cihadla ilgili mektubunda şöyle diyordu:
Rasûlullah (s.a.v.)’in halifesinden, Yemen halkından bu mektubu okuyacak olan Müslümanlara. Kendisinden başka ilah bulunmayan Allah’a hamd ederim. Allah müminlere cihadı farz kıldı. Onlara gerek hafif ve gerekse ağır olarak (şartlar nasıl olursa olsun) cihadı emretti ve şöyle buyurdu: “Allah yolunda mallarınız ve canlarınızla cihad edin!” Cihad, belirlenmiş bir farzdır. Allah katında sevabı çoktur. Bu bölgelerdeki Müslümanları cihada davet ettik. Onlar da derhal toplanıp hazırlandılar. Bu konuda iyi niyetliler. Hayır yolunda çok mükâfat aldılar. Allah’ın kulları! Onların koştuğuna siz de koşun. Bu hususta niyetiniz halis olsun. Siz iki güzel şeyden birine koşuyorsunuz; ya şehitlik ya da fetih ve ganimet. Allah kulunun amelsiz sözüne razı olmaz. Kendisine düşman olan kimseleri hak dine girinceye, Kitab’ın hükmünü ikrar edinceye ve küçülerek elleriyle cizye verinceye kadar bırakmaz. Allah dininizi korusun. Kalplerinize hidayet nasip etsin. Sizi sabreden mücahidlerin sevabıyla mükâfatlandırsın. Allah’ın selâmı size olsun.’
Hilafeti esnasında Kur’an-ı Kerim’i ‘Mushaf’ haline getirmek suretiyle İslâmiyet’e en büyük hizmeti yapmıştır.
Hz Ebu Bekir (r.a.)’in ordu komutanlarına ve valilerine verdiği emirler İslâm’ın ve Kur’an’ın evrensel esaslarına dayanmaktadır. Bu emirlerin savaş hukuku ve gayr-i Müslimlerin durumları ile ilgili olanları da dikkat çekicidir.
İslâm tarihinde ‘Halife’ tabiri ilk defa Hz Ebu Bekir (r.a.) hakkında kullanılmıştır. Rasûlullah (s.a.v.)’ın halefi olması sebebiyle ashab-ı kiram tarafından kendisine verilen bu unvana itiraz etmemiştir.
Hz Ebu Bekir (r.a.) ile Hz Ali (r.a.) sahabeler arasında en güzel konuşan iki hatip olarak tanınır. Hz Ebu Bekir (r.a.)’in çok tesirli konuşmaları fesahat ve belâgat bakımından olduğu kadar içeriklerinin güzelliği ile de ünlüdür.
 Siyer-i İbn-i Hişam, 4/661.
 Tevbe sûresi, 9/41.
 M. Hamidullah, Vesaik, 396-399.
 TDV İslâm Ansiklopedisi.