Aziıanyň iň awtoritar şäheri bolan Aşgabatda: 'Adamlar söz aıtmakdan hem gorkıar' | Cities | The Guardian
Fri 20 Oct 2017 09.36 EDT Last modified on Wed 8 Aug 2018 12.13 EDT
Türkmenistanyň paıtagtyna degişme hökmünde ‘ölüleriň şäheri’ hem diıilıär. Fotosurat: Giles Clarke/Getty Images
Türkmenistan Sowet Soıuzyndan 1991-nji ıylda Garaşsyzlygyny gazanyndan soň Aşgabat ikinji gezek dörän ıaly boldy. Häzirki günümizde Aşgabat şäherine degişme hökmünde “ölüleriň şäheri” hem diıilıär, sebäbi ak mermerli täze gurlan ıerlerde adam görüp bolmaıar diılen derejede. Şäher Gines rekordlar kitabynda dünıäň ıüzünde iň köp ak mermer bolan şäher hökmünde hasaba alnan. Aslynda onuň hasaba alnan ençeme ugurlary bar: dünıäň ıüzünde iň uly ıapyk karusel, iň uly fontan, iň uly ıyldyz şekli. Täze aeroportda ıolagçylaryň esasy terminalyny bezeıän dünıäň ıüzünde iň uly haly şekli bar. İakyn wagta çenli, paıtagtda dünıäň iň uly baıdak sütüni derejesini hem saklapdy. Ähli bu täze jäjekler, jaılar, parklar we köçeler, hamala adamlar üçin gurlupdy. Olar munyň bahasyny dymmaklyk bilen ödeıär. ***
Käbir ıerlerde birnäçe güniň dowamynda suw we elektrik togy ıok, merkezde bolsa hiç kim üçin fontanlar akıar we çyralar ıanıar
Meniň düşünen zadym diskriminasiıa boldy. Maşgalamyz baı ıaşamady: Kakam kebşirleıji, ejem mekdep mugallymydy, özümiz hem Aşgabadyň iň bir pukaralyrak ıerinde ıaşaıardyk. Türkmen milliıetçiliginiň öňe sürülmegini ilkinji sapar şu ıerde duıdum. Şäheriň köçelerinden geçenimizde, yzymyzdan bir türkmeniň gygyranyny eşitdik: Eı orslar, öz Orsıediňize gidiň!
Aşgabatdaky boş park, arkasynda hem adaty ak jaılar. Fotosurat: Alamy
Nyıazow jemgyıetde özüniň beıikligi baradaky ideıäny öňe sürüp başlady, Aşgabady bolsa öz isleışi ıaly täzeden gurmaga durdy. Onlarça taryhy ıadygärlikler ıok edildi, ıüzlerçe öıler ıykyldy. Olaryň ıerine ak mermer bilen örtülen belent jaılar guruldy. Köp ıyllyk agaçlaryň ählisi diıen ıaly kesilip aıryldy, olaryň deregine gury klimata bolmaıan we kölegesi az bolan arçalar ekildi. Täze ıollar guruldy, şäheriň ıörite mikroklimatyny döredıän kanally suwaryş ulgamy bolsa durşuna diıen ıaly ıok edildi. Öňki çaı başynda üışülıän ıerlerde ıa maşyn parklary ıa-da çym takyr ıerler bar.
Ilatyň Rusça gürleşıän topary uly ıygyn bolup ıurdy terk etmäge başlanda, dili ıatdan çykarylar ıaly kampaniıa başladyldy. Türkmen bolmadyk işgärler kowulyp başlandy, uniwersitetler hem ady türkmen bolmadyk talyplary kabul etmezlige başlady. Meniň ençeme dostlarym we klasdaşlarym okuwyň tamamlanmagyna garaşman ıurtdan çykyp gitdiler. Meniň maşgalam bolsa Orsıete göçmegi diňe arzuwlap bilerdi. Kakam 1997-nji ıylda ıogalanyndan soň, biz üçin ıaşamak örän kyn boldy. Maşgalamyzy eklemek üçin ejem üç ıerde işledi. 2003-nji ıylda mekdebi gutaryp, men Moskwadaky kolledže okamaga gidesim geldi, emma biziň serişdelerimiz ıokdy.
Şondan soň meniň kelläme pikir geldi: Türkmenistanda bir üıtgeşiklik edip bilmek. İöne 2002-nji ıylda aıtmyşlaryna görä Nyıazowyň janyna kast etmäge bolan synanyşykdan soň, döwlet ygtyıarlylaryna garşy kritika aıdıan islendik adamy tussag etmek boıunça işler geçirilmäge başlandy, we şol sebäpli näme edip boljagyny hem pikir etmek mümkin däl ıagdaıda boldy.
Adamlar Prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň at üstündäki altyn heıkelini dabara bilen açmak üçin Aşgabatda ıygnanyşıar. Fotosurat: Alexander Vershinin/AP
2006-njy ıylda men Orsıede gidip Rostow şäherindäki ykdysadyıet uniwersitetine girmäge başardym. Indiki ıyl bolsa, pulum gutaryp, men Aşgabada dolanyp gaıtmaga mejbur boldum. Men elektrik hökmünde koledži gutaryp işlemäge başladym.
*** Nyıazowyň ıogalanyndan soňky bir ıylyň içinde Gurbanguly Berdimuhamedowyň güıjüniň artmagy ıykgynçylygyň täze tolkunyny başlatdy Berdimuhamedow haıal etmän özünden öňki bilen bagly ıatlary ıok etmegiň ugruna düşdi. Ol Nyıazow adyndaky merkezi ıadygärlikleri doly derjede könelişen diımek bilen “täzeden gurmak” işini başlatdy. Ol özüniň täze köşküni gurmak maksady bilen ol ıerde duran onlarça öıleri ıykdy, tutuş köçäni halk üçin ıapdy we ol ıeri özüniň şahsy bulwaryna öwürdi. Prezidentiň geçip biläıjek ähli uly köçelerinde äpişgeleri açmak, howa kondisionerleri we hemra antennalaryny gurnamak, şeıle hem guratmak üçin geıim asmak gadagan edildi.
Döwlet ygtyıarlylary ösen infrastruktura pul sowdular, emma okuwly hünärmen ıetişdirmek üçin bolsa pul sarp etmediler. Netijede bolsa yssy tomus paslynda käbir ıerler ençeme güniň dowamynda suwsuz we elektrik toksuz oturıar, şäheriň merkezindäki fontanlar bolsa uzakly gün akyp durıar, çyralar hem hiç kim üçin ıagtylyk baryny saçyp ıanıar. Ygtyıarly adamlarlar, göıä üıtgeşik keıp alıan ıaly Aşgabadyň içinde asyr boıy ösüp duran agaçlary hezil edip kesdiler, olaryň pikiriçe bu agaçlar ıollary giňeltmek üçin päsgelçilik döredıär.
Millardlarça dollar sarp edilen kaşaň binalarynyň arasyndan aeroport öňe saılanyp durıar - bu hem halkara awtobus terminalynyň gurlan şäherinde guruldy, bu terminal bolsa özüniň gurlany bäş ıyl öň bolsa hem, ıeke gezek-de halkara gatnaw saparyny etmedi. İeri gelende aıtsak, aeroportuň bahasy $2.3 milliard dollar we sagatda 1,600 ıolagçy gatnatmak üçin niıetlenen, emma özüniň ukybyndan 10% derejede işleıär. Bu täze aeroporty gurmak üçin şol ıerdäki Çoganla degişli tutuş oba ıykyldy. Halkara Amnistiıa guramasy 10,000 töweregi ıykylan jaı sanyny, takmynan 50,000 adamyň öıüniň ıykylmagy diıip hasaplady. Eısem ıykgynçylygyň sebäbi näme? Prezident uçar bilen gelıän daşary ıurtlylar uçaryň äpişgelerinden adaty türkmen halkynyň göze ıakymly bolmadyk gündelik durmuşyny görerler diıip alada etdi. Prezident haıwanlary halamaıandygy sebäpli, şäheriň ygtyıarlylary köçe itlerini we hat-da öıde saklanıan haıwanlary aıylganç görnüşde ıok etdiler. Haıwan goragçylary bu gyrgynçylygy daşary ıurt mediasyna habar berenlerinde zorluk gördüler we olara haıbat atyldy, internete bolan girişleri ıapyldy we olara garşy toslanyp jenaıat işi açyldy.
Orsıetiň Prezidenti Wladimir Putin Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow bilen Aşgabatda duşuşıar. Alexander Vershinin/AP Mikhail Metzel/Tass
Türkmenistandaky hakyky ıagdaıy dünıä ıetirmäge synanyşan az sanly aktiwist we garaşsyz žurnalistlere hem azar bary berlip, olar hem gorkuzyldy. Göze dürtülıän bir mysal aıdylsa 2015-nji ıylda Tramadol atly neşe saklamak bilen günäkärlenen we tussag edilen garaşsyz žurnalist Saparmämmet Nepeskulyıewe garşy gozgalan jenaıat işidir. Nepeskulyıew daşary ıurtly media, şol sanda Alternatiw Türkmenistan we Azatlyk Radiosy üçin öz şäherindäki ıaramaz köçeleriň ıagdaıy, agyz suwunyň ıetmezçiligi, saglyk hyzmatlary we bilim ugrundaky ıaramaz ıagdaılar barada habarlar iberdi. Netijede üç ıyl azatlykdan mahrum edildi, belki hem has beteri boldy. İaňy ıakynda onuň ady türkmen tussaghanalarynda ıitirim bolan adamlaryň sanawyna goşuldy, sebäbi garyndaşlarynyň hiç birinde onuň nirededigi we ıagdaıynyň nähilidigi barada hiç hili habar ıok.
2013-nji ıylda, ilkinji sapar, men şol garaşsyz žurnalistlerden bolan Ruslan Mätiıewi gözläp tapdym we men ıaly Rus we türkmen raıatlygy bolan adamlara garşy adalatsyzlyk barada ıazmak isleıändigimi aıtdym. Haçanda Alternatiw Türkmenistan habarlarynda 2010-njy ıylda Mätiıew Facebook arkaly işlemäge başlandygy barada makala peıda bolanda, meniň iş berijim Mätiıew bilen hiç haçan habarlaşmaz ıaly tabşyryk berdi. İöne men üç ıyl soňy döwre çenli, ıagny ejem agyr kesellänine çenli türkmenleriň ıörite gullyklarynyň ünsüne düşjekdigim barada pikir etmedim. Men ıene-de Mätiıewiň kömegini soradym - biz bilelikde ejem Moskwada operasiıa edilmegi üçin rugsat almagy başardyk we men Aşgabatda dürli ıerlerden haıwanlaryň öldürilıändigi, köçeleriň ıaramaz ıagdaıy, gonamçylyklardaky ıagdaılar, Ortodoks hristiıanlarynyň durmuşy we ş.m. düşüren suratlarymy ibermäge başladym. Mätiıew bu we beıleki habarlarymy, ıylyň başynda tussag edilen beıleki žurnalisti sebäpli adym bilen neşir etmegiň howpludygyna göz ıetirip, anonim hökmünde uzak aralykdan işledilıän Habartm.org saıtynda neşir etdi.
‘Suwuklyk, suw bilen garylan kislota bolup çykdy.’ Photograph: Stanislav Volkov
Muňa garamazdan howpsuzlyk gullugy meniň edıän işimden habarly bolup, meni kösediler: Meni internet birikmesinden kesdiler we köçede topuldylar. Men maglumat ibermek üçin ençeme mobil habarlaşmak platformalaryny ulanmaly boldum, sebäbi howpsuzlyk gulluklary birnäçe fotosurat ugradanymdan soň olary blokirleıädiler.
2017-nji ıylyň 25-nji aprelinde men dostum bilen azyk dükanyna tarap barıardym, nätanyş adam meniň üstüme näbelli suwuklyk sepip gaçyp gitdi. Ilkibada men bu ıagdaıa uly üns bermedim, meniň elim çalarak gyzarypdy. Agşam bolsa, agyry peıda boldy we birnäçe gün soň ol ıerde ıanyk peıda boldy. Suwuklyk, suw bilen garylan kislota bolup çykdy. Ejem ıogalanyndan soň, onuň öıi maňa miras hökmünde geçdi, men ony ıarym bahasyna satyp Türkmenistandan çykdym. İörite türkmen gulluklary meniň nerwilerim bilen oınamak üçin soňky pursat bilip meni 20 minut tutup sakladylar. ***
Meniň öňki şäherimde durmuş dowam edıär. İokary derejede işsizlik we tutuşlygyna korrupirlenen şertlerde adamlar her gün maşgalasyny eklemek üçin iş tapmak ugrunda kösenıär. Garaşsyz hasaplamalara görä Türkmenistandaky işsizlik derejesi 60% ıetdi. Şäher barada ıene goşmaly zat gerekmi? Bahasy 5 milliard dollar bolan halkara “Olimpiıa şäherçesi” ıaňy ıakynda geçirilen 10 günlik Aziıa oıunlary üçin guruldy.
Men Aşgabada dolanyp barmak islemeıärin, ıeke sebäp aıtmaly bolsa hem meniň ıadymdaky köne şäherden hiç zat galmandygydyr. Paıtagty üıtgetmek ıeterlikli däl, ıurtdaky syıasy ıagdaıy tutuşlygyna çalyşmak gerek. Türkmenistanda hiç hili adalat ıok, sebäbi tutuş ıuridiki ulgam prezidentiň elinde, Milli howpsuzlyk gullugy hem onuň buırugynda. Döwlet mediasy güıjüň tarapdary, prezidenti yzygiderli “gahryman” diıip atlandyrıar we ony “hormatly” diıip wasp edıär, we onuň hökümdarlyk edıän döwri bolsa diňe kuwwatlylyk we bagtyıarlyk zamanasydyr. Adamlar bolsa hökümete garşy söz aıtmaga hem gorkıar. Köp adam belgiıaly žurnalist Tom Waes tarapyndan taııarlanan Aşgabat baradaky dokumental habary ajy ıylgyryş bilen ıatlaıar. Daşary ıurtlylar üçin ajaıyp ıurt hökmünde obraz döredr ıaly hökümet tarapyndan çagyrylan Waes, topary bilen obıektiw bolmaklyga gowy taııarlanyp geldiler. Olar dükanda tertipli durmaıan polkany, satyjynyň çaıly termosy, hapa üçin sowok we sübse ıaly gündelik durmuşdaky ähmiıeti bolmadyk adaty ıagdaılary hem gizlemek üçin “raıatlary ugrukdyrıan” toparlaryň edıän gödek synanyşyklaryny kino düşürdiler. Şäherde hemme zat gül ıaly diıip görkezmek üçin toparlar kösenç baryny etdiler. Aşgabatda, edil Bagdatda ıaly, hemme zat asuda.