Çagalaryňyzyň Ikinji Dili İeňil Öwrenjek Pursatlary
İakyn günleriň birinde Aziıa döwletlerinde ıaşaıan ıaşyrak maşgala 3 ıaşyndaky çagalaryny hemişe ıüz tutıan doktorlaryna umumy barlagdan geçirmek üçin hassahana alyp barıarlar. Barlaglary doly tamamlananyndan soň ata-ene doktorlaryna ıüzlenip şeıleräk sorag soraıarlar. “Biziň çagamyz häzir 3 ıaşynda. Çagamyza seredişmäge ıardam etmek üçin öıümize kömekçi gyzjagaz çagyrdyk. Emma ol rus bolany üçin öz dilini suw içen ıaly bilıär, biziň dilimizi bolsa dogry-düzüw gepläp bilmeıär. Biziň çekinıän zadymyz bolsa heniz çagamyz ene dilini doly özleşdirmänkä nätanyş dil bilen gabatlaşsa öňkije bilıänlerini hem unudar diyip alada edıäris. Indi biz bu kömekçi bilen işleşmäge dowam edelimi ıada täze terbiıeçiniň gözlegine çykmalymy anyk pikrimizi jemläp bilemizok. Siz näme maslahat berıäňiz?” diıip ıüzlenıärler.
Elbetde doktoryň gözleri edil şänik ıaly ulalıar we şeıle diııär: ”Siz size peşgeş berilen bu pursady hakykatdan hem görmeıäňizmi ıada görmediksirän bolıaňyzmy! Goı siziň çagaňyz şuwagtlykça ene dilini doly öwrenmesin. Onuň 10 ıaşyndan soň barybir ene dilini özleşdirmegi üçin birnäçe mümkinçilikleri bolıar. Emma mundan soň siziň eliňize aňsatlyk bilen ikinji dili öwrenmek üçin pursat geçmän biler”.
Diımek çagalar ıaşlarynyň kiçijek bolmagyna garamazdan ikinji bir dili öwrenmäge ukyplary bar ekeni. Onda köp ata-eneler şeıleräk soragyň jogaby bilen gyzyklanıan bolsalar gerek.
“Çagamyza ikinji dili kiçilikden öwretmelimi we öwretmeli bolsa ikinji dili haısy ıaşda çalt öwrenıärler?”
Haçanda biz eıjejik bir çagany elimize alyp mähir bermek islesek, ilki bilen olaryň içiňden geçip barıan ıiti gözleri, näzijek we ıumşajyk tenleri hemde wasp edip bolmajak mähirleri biziň ünsümizi çekıändigi hemmelere mälimdir. Eısem ol çagalaryň, biziň nazarymyzda kiçijek görünıän beıinlerinde nähili gopgunlar bolup geçıändigi bilen hiçkim gyzyklanmaıar.Emma, Newrologiıanyň döwrebap tehnologiıa enjamlary çagalaryň beıninde bolup geçıän hadysalaryň “raketa” ylmyndan pes däldigini nygtaıarlar.
Aslynda ynsanlarda haısydyr bir zady öwrenmek ukybynyň iň ıokary derejesi çagalyk döwürleridir. Çagalar diıseň bilesigeliji bolıarlar we bu häsiıetleri hem ilki bilen olaryň hemme zady öwrenmäge bolan isleg we duıgularyny öňe çykarıar. Edil şonuň ıalyda çagalar ikinji ıada üçünji dilleri kiçi ıaşda has ıeňil öwrenıärler.
Soňky ıyllarda çagalaryň ikinji dili öwrenmegi bilen bagly geçirilen ylmy barlaglaryň ençemesi bu yaşyň 3-7 yaş aralygynda bolıandygyny nygtaıar we dilçi alymlaryň aglabasy geçiren barlaglarynda çagalaryň daşary ıurt dillerini 7 yaşdan owal öwrenmäge başlamaklarynyň zerurdygyny belleıärler. Bu ıaş aralygynda çagalar hemme ukyplaryny tebigy ıollar bilen özleşdirıärler we ünslerini çekıän islän täzeliklerini çalt öwrenıärler. Hatda, bäbekleriň ilkinji aılarynda dünıäde bar bolan 200 tapawutly sesi bir wagtyň özünde duımak ukybyna eıedikleri aıdylıar. Emma wagtyň geçmegi bilen bu ukyplaryny ıuwaş ıuwaşdan ıitirıärler we ata-eneleriň, öıdäki kömekçi terbiyeçileriniň we daş-töweregindäki hossarlarynyň gürrüňlerinden eşidenjelerinden özlerine görä manyly sözler we sözlemler aıtmaga başlaıarlar we bu eşidenjeleri bilen kanagat etmäge mejbur bolıarlar.
Dil ukyby, ilki bilen eşitmek häsiıetine bagly bir ıagdaıdyr. Çaga eşitmäge başlansoň, yzıany bilen dil özgerişleri hem başlaıar. Çagalar 2 ıaşyna çenli az söz ulanıan bolsalaram, eşiden sözleriniň uly göterimini beıinlerine bellik edıärler. Soňra 4-5 ıaşlaryna gelen mahallary bellige alan sözlerini ulanmaga başlaıarlar. Bu ıagdaı uly ıaşdaky adamlarda tersine ıüze çykıar. İagny akly goıalyşan adamlar täze sözleri beıinlerine bellige almak meselesinde kynçylyk çekıärler. Muny bilermenler deňeşdirmek esasynda şeıleräk düşündirıärler.
Eger çaga 3-4 ıaş aralygynda ikinji dili öwrenmäge başlasa, olar ol dili 2-3 ıylyň dowamynda özleşdirerler.
Eger 5-7 yaş aralygynda ikinji dili öwrenmäge başlasalar, 6-7 ıylyň dowamynda özleşdirerler.
İokarda aıdylanlardan ıola çykyp, bu güne çenli ıörgünli pikir bolan “Haçanda çagam iki dili kiçi ıaşda öwrenmeli bolsa, onda öňkije öwrenenlerini unudar we kellesinde pikir çylşyrymlylygy emele geler” ideıasynyň hem nädogry bir düşünjedigine doly göz ıetirmek mümkindir. Çagalaryň kiçi ıaşda ikinji dili nahili ıagdaıda öwrenıändikleri we haısy sebäplerden has ıeňil öwrenıändiklerine şeıleräk mysallar bermek mümkindir. Bu döwürde çagalaryň beıinleri täze täze keşbine girıär, Sag we Çep beıin bölekleri doly kämilleşmänligi üçin has tebigy ıagdaıda kösenmän öwrenıärler. (Sag-duıgy, Çep-akyl beıin bölekleri).
Ynsan beıni 2 ıaşdan öň doly özgerip ıetişmeıär, bir tarapdan bolsa ıetginjeklik ıaşyndan soňra beıin artygy bilen kämilleşıär, Sag we Çep beıinler öwrenmek sepgitlerini tamamlaıar we beıniň täzeden keşbe girmek hadysasy azalıar, netijede ikinji dili öwrenmek üçin iň oňaıly ıaş 3-7 ıaş aralygy bolup galıar(Ynsanyň Sag we Çep beıin bölekleriniň iň çalt özgerıän döwri 3-7 yaşlarynda bolup geçıär). Çagalar özlerine aıdylıan hiçbir zada taňkyt nazary bilen çemeleşmeıärler. Bu hem olaryň ikinji dili çalt öwrenmekleriniň öňüni açıar.
Tanymal dilçi alymyň garaışy: ”Syıahatçylaryň iň gelim-gidimli mekanlarynda olara elindäki harytlaryny satmak isleıän yetginjek adam ikinji dili ıeňil we çalt öwrener. Emma kiçi çagalar olardan hem çalt öwrenerler. Diımek üçünji kişi, ıagny syıahatçylara haryt satmak isleıän kiçijek çagalar öňki ikisinden hem çalt öwrenerler”.
Munyň sebäbi çagalar gorkmaıarlar, ıalňyş hereket etmekden çekinmeıärler. Durman gepleıärler, daş töwereginde kim bar bolsa olar bilen seljermän gürrüňdeş bolmak isleıärler. Eger bir öıde eje we kaka aıry iki dili gepleıän bolsalar we herkim öz dilinde çagalar bilen gepleşen ıagdaıynda, çaga öz beıninde iki dili hem aıry aıry bellik edıär we ikisinem arassa öwrenıär. 3-6 ıaş aralygyndaky çagalar, Çagalar bagynda ıada öıde, oyunjaklar we oıunlar arkaly ilkinji we ikinji dillerini öwrenip bilıärler. Bu hem çagalaryň gözleri bilen şaıat bolan we degmek arkaly gatnaşyk saklan zatlaryny has ıiti öwrenıändiklerini görkezıär. Muňa esaslanyp çagalaryň diňeje oınaıan oıunjaklarynda ıazylan daşary ıurt dillerindäki ıazgyalary aňsatlyk bilen ıat tutıandyklary, olaryň bir wagtyň özünde ikinji dilleri hem özleşdirip biljekdikleriniň açyk görkezmelerinden biridir.
İokarda agzalanlardan ıola çykyp, ellerinden geldiginden çagalaryna ikinji dili öwretmek isleıän ata-eneler belkem öz öılerinde birnäçe çözgütler tapyp bilerler.
Meselem 2 ıaşyndan başlap Iňlis dilinde 20-40 minut aralygynda multifilmler görkezip bilerler(çaga 18 aıdan öň reňkli ekranlara seretmek maslahat berilmeıär).
İörite çagalar üçin niıetlenen daşary ıurt dilindäki gysgajyk aıdymlary diňletmeli(Ikinji dil hökmünde haısy dil saılanan bolsa).
Düşünmesler hem Iňlis dilinde ıazylan ıeňiljek hekaıalar okap bermeli.
Iňlis dilinde ıazylan boıag depderlerini bilelikde boıamaly.
Eger çagaňyz siziň eıeçiligiňizde kompıuter ıada tehnologiıa enjamalary bilen käwagt güımenıän bolsalar, olaryň hemme menıu dillerini Iňlis dilinde sazlamak siziň işiňizi ıeňilleşdirer.
Kiçi ıaşda öıünde çagalaryna kömekçi çagyrıan maşgalalar, olardan çagalar bilen gyzyklanıan mahallaryny üznüksiz ıagdaıda başga dil bilen düşünişmeklerini talap edip bilerler(Rus we Iňlis dilini arassa bilıän okuwçylaryň, terbiıeçileriň kömegi bilen).
Diımek çagalarymyzyň, ıaşlarynyň kiçi bolmaklaryna garamazdan birnäçe aıratynlyklary, häsiıetleri, syrlary we ukyplary bar ekeni.
Geliň onda çagalarymyzyň her ıaşyna mahsus bolan häsiıetleri bilen aıratyn gyzyklanalyň we her ıaşyň gerekli PURSATLARYNDAN bihabar ıaşamalyň.
14/11/2018 Leave a commentbilim, caga, dil, edep, gyz, ikinji dil, inlis dili, nesil, oglan, rus dili, turkmen, turkmenistan
Previous Previous post: ATA-ENELER BILEN ÇAGALARYŇ GATNAŞYGY
Next Next post: Çagalara tehnologiıanyň zyıanlary