Sözler, On İkinci Söz, 193 | Sorularla Risale
haddi tecavüz : sınırı aşma, ileri gitme
Hakîm-i Ezelî : her işini hikmetle yapan ve varlığının başlangıcı olmayıp zamanla kayıtlı olmayan Allah
hâkim-i hakîm : herşeyi hikmetle yapan ve herşeye hükmeden
harf-i mânidar : mânâlı harf
huruf-u mevcudat : büyük bir kitap olan kâinatın harfleri hükmündeki varlıklar
hükemâ : filozof, felsefeci
ilm-i felsefe : felsefe ilmi
ilm-i hikmet : hikmet ilmi
kitab-ı kebirin hurufatı : büyük bir kitap olan kâinatın harfleri hükmündeki varlıklar
Kur’ân-ı Azîm-i Kâinat : büyük bir Kur’ân gibi derin mânâlar ifade eden kâinat
musannâ : sanatlı bir şekilde yapılmış
Sonra öteki hakperest, müdakkik âlimin eserine baktı. Gördü ki, gayet güzel ve nâfi bir tefsir ve gayet hakîmâne, mürşidâne bir teliftir. “Aferin, bârekâllah,” dedi.
“İşte hikmet budur ve âlim ve hakîm, bunun sahibine derler. Öteki adam ise haddinden tecavüz etmiş bir san’atkârdır.” Sonra, onun eserine bir mükâfat olarak, herbir harfine mukabil, tükenmez hazinesinden on altın verilsin irade etti.
Amma, ilm-i hikmet dedikleri felsefe ise, huruf-u mevcudatın tezyinatında ve münasebatında dalmış ve sersemleşmiş, hakikatin yolunu şaşırmış. Şu kitab-ı kebirin hurufatına “mânâ-yı harfî“ ile, yani Allah hesabına bakmak lâzım gelirken, öyle etmeyip “mânâ-yı ismî“ ile, yani mevcudata mevcudat hesabına bakar, öyle bahseder. “Ne güzel yapılmış”a bedel “Ne güzeldir” der, çirkinleştirir. Bununla kâinatı tahkir edip kendisine müştekî eder. Evet, dinsiz felsefe hakikatsiz bir safsatadır ve kâinata bir tahkirdir.