Berkarar döwletimiziň bagtyıarlyk döwrüniň ıyl ıazgysy — 2018-nji ıyl : nebitgaz toplumy
опубликованно 20.02.2019 // 451 - просмотров
Türkmenistan deňhukukly özara bähbitli hyzmatdaşlyk nukdaınazaryndan çykyş edip, bu strategik ulgamda däbe öwrülen gatnaşyklaryny dowam etmek bilen bir hatarda, daşary ıurtly hyzmatdaşlar bilen gös-göni energiıa gatnaşyklarynyň çägini ep-esli giňeltdi, öňdebaryjy nebitgaz kompaniıalary, abraıly maliıe düzümleri bilen ıakyn gatnaşyklary ıola goıdy.
Türkmen topragynda «mawy ıangyjyň» örän uly gorlarynyň bolmagy barada umumy ykrar edilen, şol sanda halkara bilermenler tarapyndan ykrar edilen ıagdaı ıurdumyza islendik ugurda tebigy gazyny uzak möhletleıin ugratmaga mümkinçilik berıär, häzir oňa dünıä bazarynda bolan isleg örän uludyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Halk Maslahatynyň 2018-nji ıylyň 25-nji sentıabrynda geçirilen mejlisinde belleışi ıaly, nebitgaz senagatyny ösdürmek garaşsyzlyk ıyllarynda ıurdumyzy ykdysady taıdan ösdürmegiň ileri tutulıan esasy ugurlarynyň biri boldy we şeıle bolmagynda galıar. Sebäbi uglewodorod serişdelerini çykarıan, gaıtadan işleıän we eksport edıän önümçilikler döwletimize köp girdeji getirıän, geljegi uly bolan ugurlardyr.
Döwlet Baştutanymyz eksport etmegiň ugurlarynyň diwersifikasiıa ıoly bilen ösdürilmegini, ösen köpugurly turba geçiriji üpjünçilik ulgamlarynyň döredilmegini Garaşsyz döwletimiziň energetika strategiıasynyň ileri tutulıan esasy ugurlarynyň hatarynda görkezdi.
Soňky ıyllarda amala aşyrylan giň gerimli maıa goıum taslamalarymyza, hususan-da, Hytaıa we Eırana täze gaz geçirijileriň gurulmagyna, şeıle hem Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň ıerine ıetirilıän gurluşygyna berkarar döwletimiziň halkara energetika hyzmatdaşlygyna goşan hakyky goşandy hökmünde garamak bolar. Bu bolsa Merkezi Aziıa sebitiniň umumy ıagdaıyna we ösüşine oňyn täsir edıär, ony dünıä ähmiıetli energetika merkezleriniň birine öwürıär diıip, milli Liderimiz belledi.
«Galkynyş» gaz känini senagat taıdan özleşdirmäge 8 milliard amerikan dollaryna golaı maıa goıumlary gönükdirildi diıip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
«Türkmenistanyň Prezidentiniň ıurdumyzy 2018 — 2024-nji ıyllarda durmuş-ykdysady taıdan ösdürmegiň Maksatnamasyna» laıyklykda, ıakyn geljek ıyllaryň dowamynda nebitgaz toplumyna 159,9 milliard manat maıa goıum serişdelerini gönükdirmek göz öňünde tutulıar.
Geçen ıylyň oktıabrynyň başynda Halkara pul gaznasynyň (HPG) ıaıradan metbugat habarynda dünıä bazarynda nebit önümlerine nyrhlaryň ıokarlanmagynyň ıurdumyzyň ykdysadyıetine we daşary söwda dolanyşygyna hem-de esasy maliıe meıilnamanyň — Döwlet bıujetiniň ıerine ıetirilmegine oňyn täsirini ıetirıändigi bellenilıär. Bilermenleriň pikirine görä, geljekde tebigy gazyň, nebithimiıa önümleriniň beıleki görnüşleriniň eksport möçberiniň artdyrylmagy ıurdumyzyň ykdysady ösüşine ıardam berer.
23-nji fewralda Mary welaıatynyň Serhetabat etrabynda hem-de Owganystanyň Hyrat şäherinde Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan (TOPH) gaz geçirijisiniň gurluşygynyň täze tapgyryna badalga bermek, Türkmenistan — Owganystan — Pakistan (TOP) ugry boıunça elektrik geçiriji hem-de optiki-süıümli aragatnaşyk ulgamlarynyň düıbüni tutmak, şeıle hem Serhetabat — Turgundy demir ıoluny ulanmaga bermek mynasybetli dabaralar geçirildi. Olara hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow hem-de ıurdumyza gelen Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti, Pakistan Yslam Respublikasynyň Premıer-ministri hem-de Hindistan Respublikasynyň daşary işler döwlet ministri gatnaşdylar.
TOPH taslamasy — Türkmenistanyň energetika strategiıasyny amala aşyrmakda nobatdaky möhüm ädim bolup, milli ıangyç-energetika toplumyny döwrebaplaşdyrmak, geljegi nazara almak bilen, onuň kuwwatyny artdyrmak, öndürijileriň, üstaşyr geçirijileriň we sarp edijileriň bähbitleriniň deňagramlylygynyň üpjün edilmegi bilen dünıä bazarlaryna energiıa serişdelerini ugratmagyň ösen ulgamyny döretmek onuň esasy ugurlary bolup durıar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň netijeli başlangyçlarynyň möhümdigine hem-de zerurdygyna öňde goılan maksatlary gazanmaga gönükdirilen Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleıasynyň degişli Kararnamalary biragyzdan kabul etmegi aıdyň şaıatlyk edıär.
Uzynlygy 1840 kilometre ıetiriljek gaz geçiriji doly ulanmaga berlenden soň, ıylda 33 milliard kub metr türkmen tebigy gazyny akdyrmaga mümkinçilik berer diıip, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow gaz geçirijiniň owgan böleginiň düıbüni tutmak mynasybetli geçirilen dabarada belledi. Bu bolsa sebitiň ıurtlarynyň durnukly ösmegine, durmuş-ykdysady taıdan galkynmagyna hem-de energetika howpsuzlygynyň üpjün edilmegine ıardam eder diıip, milli Liderimiz belledi.
Dabaranyň çäklerinde Türkmenistanyň Hökümetiniň, Owganystan Yslam Respublikasynyň Hökümetiniň hem-de Pakistan Yslam Respublikasynyň Hökümetiniň arasynda Türkmenistan — Owganystan — Pakistan elektrik geçirijisi barada hökümetara Ylalaşyga, Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň taslamasy boıunça kabul ediji döwletiň Hökümeti bilen Ylalaşygyň baş şertlerine we beılekilere gol çekildi.
Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň, Türkmenistan — Owganystan — Pakistan ugry boıunça ulag geçelgeleriniň we energiıa geçirijileriniň taslamalarynyň durmuşa geçirilişiniň netijeliligini ıokarlandyrmak, bu ugurdaky işleriň utgaşykly alnyp barylmagyny gazanmak maksady bilen, döwlet Baştutanymyzyň ıokarda agzalan ugur boıunça ulag geçelgeleriniň we energiıa geçirijileriniň taslamalaryny utgaşdyrmak boıunça Iş toparyny döretmek hakynda 15-nji ıanwarda Karara gol çekendigini ıatlamak ıerlikli bolar.
Ministrler Kabinetiniň 19-njy ıanwarda geçirilen mejlisinde hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Saud Arabystany Patyşalygyna 2016-njy ıylyň maı aıynda bolan resmi saparynyň barşynda gazanylan ylalaşyga laıyklykda, Saud ösüş gaznasynyň TOPH gaz geçirijisiniň gurluşygyna uly möçberde maıa goıumlaryny bölüp berendigi barada habar berildi. Bu waka daşary ıurtly maıadarlaryň agzalıan taslamanyň gurluşygyna uly gyzyklanma bildirıändigine şaıatlyk edıär. Olar bu taslamanyň derwaıyslygyna hem-de kuwwatyna, onuň bähbitliligine ıokary baha berıärler.
Döwlet Baştutanymyzyň belleışi ıaly, Türkmenistan we Saud Arabystany tebigy serişdeleriň ägirt uly gorlaryna eıe bolan döwletleriň hataryna girıär. Munuň özi ıangyç-energetika ulgamynda, şeıle hem beıleki pudaklarda döwletara hyzmatdaşlygy giňeltmek üçin amatly şertleri döredıär. TOPH gaz geçirijisiniň gurulmagy sebitiň ykdysady ösüşine kuwwatly itergi berer, durmuş hem-de ynsanperwer häsiıetli meseleleri çözmäge, parahatçylygy we durnuklylygy pugtalandyrmaga ıardam eder. Bu gaz geçiriji arkaly Günorta — Gündogar Aziıanyň iri ıurtlaryna tebigy gaz uzak möhletleıin esasda iberiler, diıip hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow belledi.
Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 2018-nji ıylyň 8-nji martynda geçirilen mejlisinde BMG-niň Owganystana ıardam etmek, şol sanda söwda we üstaşyr ugurlardaky sebit gatnaşyklaryna ıardam bermek çärelerini öz içine alıan, bu ıurdy ösdürmek babatdaky taslamalaryň durmuşa geçirilmegine gönükdirilen Kararnama kabul edildi. Resminamada hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ulag, energetika, hususan-da, Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň, Kerki — Ymamnazar — Akina demir ıolunyň gurluşygy, Owganystan — Türkmenistan — Azerbaıjan — Gruziıa — Türkiıe halkara üstaşyr geçelgesi («Lazurit» geçelgesi) ıaly, halkara taslamalary boıunça öňe süren başlangyçlarynyň ähmiıeti aıratyn bellenilıär.
BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi Milletler Bileleşigine agza ıurtlaryň ählisini bu taslamalary goldamaga hem-de olaryň netijeli durmuşa geçirilmegine ıardam etmäge resmi taıdan çagyrdy. Şeılelikde, Türkmenistanyň sebit we sebitara gatnaşyklary ösdürmek işinde eıeleıän orny BMG tarapyndan giň goldawa eıe boldy. Munuň özi milli Liderimiziň öňe süren iri möçberli uzak möhletleıin taslamalarynyň geljekde amala aşyrylmagynda halkara goldawyna eıe boljakdygyny esaslandyrıan ıagdaıdyr.
18-nji iıulda Nıu-İorkda BMG ÖM-niň ştab-kwartirasynda Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisi: hemmeler üçin ygtybarly, durnukly we döwrebap energiıa elıeterliligi üpjün etmek üçin täze energetika Beıik İüpek ıoludyr» diıen tanyşdyrylyş çäresi geçirildi. Türkmenistanyň Birleşen Milletler Guramasynyň ıanyndaky Hemişelik wekilhanasy Owganystan Yslam Respublikasynyň, Pakistan Yslam Respublikasynyň we Hindistan Respublikasynyň Hemişelik wekilhanalary bilen bilelikde çäräniň guramaçylary bolup çykyş etdiler.
Tanyşdyrylyş çäresiniň barşynda diňe bir taslama gatnaşıan ıurtlaryň däl, eısem, tutuş sebitiň durmuş-ykdysady taıdan ösmegi hem-de energetika howpsuzlygyny üpjün etmek üçin TOPH gaz geçirijisiniň ähmiıeti aıratyn nygtaldy. Çärä gatnaşyjylar hemmeler üçin energiıanyň elıeterliligini üpjün etmek üçin täze energetika Beıik İüpek ıoly hökmünde TOPH taslamasyny ilerletmek boıunça Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň netijeli ädimlerine ıokary baha berdiler.
18-nji oktıabrda Aşgabatda Söwda-ykdysady hyzmatdaşlyk boıunça türkmen-saud hökümetara toparynyň altynjy mejlisi geçirildi, onda ıangyç-energetika pudagynda hyzmatdaşlygy giňeltmek — hususan-da, TOPH gaz geçirijisini gurmagyň taslamasyna maıa goıumlaryny artdyrmak boıunça anyk teklipler aıdyldy.
Saud Arabystany Patyşalygynyň söwda we maıa goıumlar ministri Majid bin Abdulla Al Kasabiniň gatnaşan duşuşygyna ıygnananlar bu ugurda özara gatnaşyklary giňeltmegiň ähmiıeti barada aıdyp, öňde goılan wezipelere ıetmek üçin ägirt uly mümkinçilikleriň bardygyny bellediler.
Oktıabr aıynda Aziıanyň ösüş banky (AÖB) Türkmenistanyň ulag-aragatnaşyk, energetika, nebitgaz ıaly ulgamlaryna, şeıle hem hususy bölege maıa goıumlaryny gönükdirmäge taııardygyny beıan etdi. Bu bank tarapyndan hödürlenen meıilnama boıunça 2019 — 2021-nji ıyllarda milli ykdysadyıetimize ABŞ-nyň 1 milliard dollaryna golaı maıa serişdelerini goımak göz öňünde tutulıar. Taslamalaryň durmuşa geçirilmeginiň barşynda onuň möçberleriniň has-da artmagyna garaşylıar.
Aziıanyň ösüş banky TOPH taslamasy boıunça esasy hyzmatdaşlaryň biri bolmak bilen, 2019 — 2021-nji ıyllar üçin maıa goıumlar boıunça iş meıilnamasyna bu ugry hem goşdy. Şol bir wagtyň özünde AÖB tarapyndan Türkmenistan — Owganystan — Pakistan ugry boıunça elektrik geçiriji we optiki-süıümli aragatnaşyk ulgamynyň, ıurdumyzda energetika üpjünçiliginiň ıokary derejesini saklamak mümkinçiligini döretmäge ıardam berıän halkalaıyn energiıa ulgamynyň gurluşygyny, ulag-aragatnaşyk ulgamynda beıleki möhüm düzümleıin taslamalary maliıeleşdirmek boıunça işler alnyp barylıar.
14-nji noıabrda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Aziıanyň ösüş bankynyň ıolbaşçysy Takehiko Nakaony kabul etdi. Duşuşygyň dowamynda bellenilişi ıaly, ıurdumyzyň sebitde parahatçylygy we durnuklylygy pugtalandyrmaga, onuň okgunly ösmegine hyzmat etmäge gönükdirilen öňdengörüji strategiıasyna ıokary baha bermek we ony doly goldamak bilen, Aziıanyň ösüş banky milli Liderimiziň öňe sürıän teklipleriniň, şol sanda Owganystany durmuş-ykdysady taıdan dikeltmek we onuň sebitdäki häzirki zaman dünıä hojalyk gatnaşyklar ulgamyna goşulyşmagy baradaky başlangyjynyň iş ıüzünde amala aşyrylmagyna hemmetaraplaıyn ıardam etmäge taııardygyny beıan edıär.
15-nji noıabrda Aşgabatda Merkezi Aziıada sebitleıin ykdysady hyzmatdaşlyk CAREC Maksatnamasynyň 17-nji ministrler maslahaty geçirildi. Wekilçilikli foruma gatnaşyjylaryň nygtaışy ıaly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan Türkmenistan — Owganystan — Pakistan — Hindistan gaz geçirijisiniň gurluşygy CAREC-e agza ıurtlar üçin uly ähmiıete eıedir. Bu taslama Türkmenistanyň eksport mümkinçiliklerini ep-esli artdyrmak bilen, sebitiň döwletleriniň energetika howpsuzlygyny hem-de ykdysady durnuklylygyny pugtalandyrmaga ıardam eder we Durnukly ösüş maksatlaryna ıetmegiň kuwwatly esasy bolar.
10-njy dekabrda geçirilen wideoşekilli iş maslahatynda TOPH gaz geçirijisiniň Owganystanyň we Pakistanyň çäklerinden geçıän bölegini gurmagyň taslamasyny ätiıaçlandyrmagyň strategiıasyny taııarlamak we maslahat bermek boıunça hyzmatlary etmek, şeıle hem ätiıaçlandyryş maksatnamasyny işläp taııarlamak, dünıäniň iri ätiıaçlandyryş guramalary bilen gepleşikleri geçirmek boıunça «TAPI Pipeline Company Limited» paıdarlar jemgyıeti tarapyndan yglan edilen halkara bäsleşigiň netijeleri barada habar berildi. Bäsleşigi geçirıän topara tehniki-täjirçilik teklipleri, hususan-da, Beıik Britaniıanyň «Willis Towers Watson» kompaniıasyndan amatly teklip gelip gowuşdy.
2018-nji ıyl Türkmenistanyň nebitgaz ulgamyndaky desgalaryň köp sanlysynyň ulanmaga berilmegi bilen taryha girdi. Watanymyzyň mundan beıläk-de rowaçlanmagynyň binıadyny berkitmek bilen, ıurdumyzyň dürli künjeklerinde sebitiň iň iri senagat desgalary ulanylmaga berildi.
21-nji iıulda Türkmenbaşydaky nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynda ıyllyk kuwwaty dürli görnüşli örtükleriň 21 müň tonnasyna barabar bolan biaksial-ugurly polipropilen örtügini öndürıän täze kärhananyň işe girizilmegi mynasybetli dabara boldy. Taslamanyň umumy bahasy 31 million 700 müň ıewro barabardyr.
Çig mal hökmünde Türkmenbaşydaky nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynda ulanylıan TPP 382 BF kysymly polipropilen ulanylıar. Ol ajaıyp dielektrik aıratynlyga eıedir we örän berkdir, gaıtadan işlemekde örän durnuklydyr. Özüniň görkezijileri hem-de ulanyş häsiıetleri boıunça bu polimer halkara ülňülere, şol sanda azyk önümleri hem-de derman serişdeleri üçin bellenen ülňülere laıyk gelıär.
17-nji oktıabrda hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Gyıanly şäherçesinde sebitde iri polimer zawodynyň — polietilen we polipropilen önümçiligi boıunça iri gazhimiıa toplumynyň açylyş dabarasyna gatnaşdy.
Zawodda Türkmenistan üçin täze önümiň — ıokary dykyzlykdaky polietileniň önümçiligi özleşdirildi. Ol pes basyşda etileniň polimerleşdirilmegi netijesinde alynıar. Şunda InnoveneTMS tehnologiıasy ulanylıar. Ol dünıäde giňden ıaıran nebit we gazhimiıa senagatynyň üçlügine girıär. Güwänama «INEOS Technologies» (Beıik Britaniıa) — iri halkara korporasiıasy tarapyndan berildi, onuň düzümine «BP», «ICI» ве «BASF» ıaly ägirtlerden satyn alnan himiıa kärhanalary girıär.
Täze toplumyň önümçilik kuwwaty ıylda 5 milliard kub metr tebigy gazy gaıtadan işlemäge mümkinçilik berıär. Iň kämil tehnologiıalar ornaşdyrylan bu kärhanada her ıyl 386 müň tonna ıokary hilli polietilen, 81 müň tonna hem polipropilen öndüriler. Şu önümleri öndürmek üçin tebigy gazyň düzüminden alnan zerur bolan etan, propan ıaly maddalardan başga galan arassa 4,5 milliard kub metri ıangyç hökmünde gaz geçiriji ulgamlara akdyrylıar.
Bahasy 3 milliard 400 million amerikan dollaryna deň bolan bu taslama «Türkmengaz» döwlet konserni tarapyndan daşary ıurtly hyzmatdaşlar — «LG International», «Hyundai Engineering» (Koreıa Respublikasy), şeıle hem «TOYO Engineering Corporation» (İaponiıa) kompaniıalary bilen bilelikde amala aşyryldy. Üçtaraplaıyn şertnama hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň 2013-nji ıylda İaponiıa amala aşyran resmi saparynyň çäklerinde gol çekildi.
«Türkmenistanyň nebitgaz senagatyny 2030-njy ıyla çenli ösdürmegiň Maksatnamasynda» göz öňünde tutulan bu täze desga Garaşsyz hem-de Bitarap ıurdumyzyň senagat taıdan ösen döwlete, taııar önümleri öndürıän ıurda öwrülıändiginiň ıene-de bir aıdyň mysalydyr. Berkarar Watanymyzyň tebigy baılyklaryny mähriban halkymyzyň bähbidine ulanmak babatda alyp barıan giň gerimli işlerimiziň subutnamasydyr diıip, hormatly Prezidentimiz gazhimiıa toplumynyň açylyş dabarasynda çykyş edende belledi.
24-nji oktıabrda Türkmenbaşydaky nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynda nebit önümlerini saklamak we düşürmek üçin niıetlenen awtomatlaşdyrylan täze Kenar kärhanasynyň demir ıol estakadasy ulanmaga berildi. Bu desganyň işe girizilmegi Türkmenbaşydaky nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynyň nebit terminalynyň goıberiş ukyplylygyny ep-esli artdyrmaga, sebitde iri nebithimiıa kärhanasynda çykarylıan önümlerini ıurdumyzyň we daşary ıurtly sarp edijilere ygtybarly iberilmegini ıokarlandyrmaga mümkinçilik döretmäge gönükdirilendir.
Täze demir ıol estakadasy demir ıol boıunça ıylda nebit önümleriniň 3 million 850 müň tonnasyny, şol sanda awtomobil benzininiň 1 million 800 müň tonnasyny çeleklere ıüklemäge we ibermäge şert döredıär.
Halkara ölçeglere kybap gelıän toplum häzirki zaman tehnologiıa hem-de gözegçilik — ölçeıji enjamlar, degişli programma-tehniki serişdeler bilen üpjün edilendir. Bu enjamlar dolandyryş işlerini, nebit önümlerini düşürmegi-ıüklemegi awtomatlaşdyrmagy, enjamlaryň işi barada dessin maglumaty almagy, maglumatlary takyk hasaplamagy, olary gaıtadan işlemegi, şeıle hem awariıalara we ıangyna garşy gorag ulgamlarynyň awtomatlaşdyrylmagyny üpjün edıär.
Nebitiň we gazyň çykarylmagynyň artdyrylmagy, pudagyň çig mal binıadynyň pugtalandyrylmagy, dünıä bazarlarynda türkmen energiıa göterijilerini ibermegi köp görnüşli ulgamynyň döredilmegi bilen bir hatarda, energetika ulgamynyň kärhanalaryny tehniki we tehnologiıa taıdan täzeden enjamlaşdyrmaga, uglewodorod çig mallaryny, şol sanda nebithimiıa, gazhimiıa we himiıa pudaklaryna, elektrik energetikasyna degişli bolan çig mallary gaıtadan işlemäge ıöriteleşdirilen iri senagat kärhanalarynyň gurulmagyna uly ähmiıet berilıär.
Şeılelikde, Ahal welaıatyndaky Owadandepede tebigy gazdan benzin öndürıän zawodyň gurluşygy alnyp barylıar. Dünıäniň meşhur önüm öndürijileriniň iň täze enjamlary hem-de öňdebaryjy tehnologiıalary bilen üpjün edilen iň döwrebap gazhimiıa toplumynda her ıyl «mawy ıangyjyň» 1 milliard 785 million kub metri gaıtadan işleniler hem-de Euro-5 standarty boıunça iň ıokary ekologiıa talaplaryna laıyk gelıän A-92 kysymly benziniň 600 müň tonnasy çykarylar, şeıle hem 12 müň tonna dizel ıangyjy we 115 müň tonna suwuklandyrylan gaz öndüriler.
Polimerleri öndürmek boıunça iri önümçiligi döretmek Türkmenistanyň nebitgaz senagatyny mundan beıläk-de ösdürmegiň geljegi has uly ugurlarynyň biridir. Ol senagatda, gurluşykda, ulagda, oba hojalygynda, şeıle hem durmuş harytlarynyň giň görnüşlerini öndürmekde peıdalanylıan önümleriň ıüzlerçesini işläp çykarmakda esasy düzüm hasaplanylıar.
2018-nji ıylyň noıabrynyň ortasynda milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tabşyrmagy boıunça ıurdumyzyň wekiliıetiniň İaponiıa amala aşyran iş saparynyň çäklerinde hyzmatdaşlygyň geljegi uly ugurlary kesgitlenildi. Nebitgaz ulgamyna ıöriteleşen kompaniıalar özüni ygtybarly hyzmatdaş hökmünde görkezen, netijeli işlemegi üçin ähli şertler döredilen türkmen bazaryna uly gyzyklanma bildirdiler. Onda Owadandepede tebigy gazy gaıtadan işlemek ıoly bilen sintetik benzini öndürmek boıunça ıene bir zawody gurmak we Gyıanlyda polimer kärhanasynyň ikinji tapgyryny amala aşyrmak babatda teklip aıdyldy.
Martda Türkmenbaşydaky nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynyň birnäçe desgalaryny döwrebaplaşdyrmak boıunça birnäçe meıilnamalar aıdyldy. Şeılelikde, bu ıerde haıal kokslaıjy gurnama oturdylar. Gurnamany bina etmek boıunça yglan edilen bäsleşikde Birleşen Arap Emirlikleriniň «WTL FZE» kompaniıalar konsorsiumy (geljekki baş potratçy) we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň «Westport Trading Europe Limited» kompaniıasy ıeňiji boldy.
Amerikanyň bu kompaniıasy ıurdumyzyň nebitgaz bazarynda has-da bellidir. Ol ıylda ıokary hilli ıol bitumynyň 37,2 müň tonnasynyň önümçiligi boıunça döwrebap desgany ulanmaga berdi we Seıdiniň nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynda ıokary oktanly benzin almaga niıetlenen desgany döwrebaplaşdyrdy.
«Foster Wheeler» kompaniıasy bu pudagyň täze desgasynyň taslamasyny taııarlady we oňa lisenziıa berdi. Bu toplum haıal kokslaıjy we gudrony arassalaıjy iki gurnamadan ybaratdyr. Olaryň esasy wezipesi gudronyň we mazudyň agyr galyndylaryny işläp taııarlaıar.
Haıal kokslaıjy desga nebiti gaıtadan işleıän zawod üçin möhüm tehnologik gurnamalaryň biri bolup durıar. Onuň taslama kuwwatlygy her ıylda 900 müň tonna önüme barabardyr. Şeıle hem bu desgada nebit koksunyň summar möçberinden başga-da, suwuklandyrylan gaz çykarylıar. Soňra ol eksporta ugradylıan harytlyk suwuklandyrylan gazy almak üçin ıörite gurnamada goşmaça arassalaışy geçer.
Haıal kokslaıjy desgada taııarlanylan koks benzini A-80 görnüşdäki benziniň önümçiligi üçin zerur serişde bolup durıar. Şeıle hem ol ıokary oktanly benzin almak üçin ıörite desga çig mal hökmünde ugradylar. İeňil koksly gaz şol bir wagtyň özünde dizel ıangyjyny gidroarassalaıyş boıunça desga üçin çig mal bolup durıar. Onda Euro-5 standartyna laıyk gelıän awtomobil ıangyjy öndüriler. Agyr koks gazy bolsa kärhanada hereket edıän katalitik desga üçin çig mala öwrülıär.
Şeılelikde, täze desga Türkmenbaşydaky nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynda nebiti öňküden 10 — 20 göterim has gowy derejede çuňlukda gaıtadan işlemäge we ıokary goşmaça bahasy bolan dury nebit önümleriniň işlenip taııarlanmagyny üpjün etmäge mümkinçilik berer we önümçiligiň netijeliligini ıokarlandyrar. Taslamaçylaryň teklibine görä, desganyň gurluşygynda nebiti gaıtadan işlemekde we enjamlary öndürmekde öňdebaryjylaryň iň kämil tejribesi ulanylar. Hususan-da, koks kameralarynyň ıokarky we aşaky gapaklaryny ıapmak hem-de açmak awtomatik mehanizmleri arkaly ıola goılar. Bu bolsa koksy reaktorlardan düşürmäge taııarlyk wagtynda el zähmetini aradan aırar.
2018-nji ıyl ıurdumyzyň ykdysady kuwwatyny we dünıäniň energetika howpsuzlygyny has-da berkitmäge pugta esas döredip, türkmen uglewodorod serişdeleriniň eksportuny diwersifikasiıalaşdyrmak üçin täze geljegi açan ähmiıetli wakalar bilen ıatda galdy.
12-nji awgustda milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Gazagystan Respublikasynyň Aktau şäherine iş saparyny amala aşyryp, Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň V sammitine gatnaşdy.
Hazar deňziniň hukuk derejesi hakynda Konwensiıa gol çekilmegi sammitiň ähmiıetli netijesi bolup, ol täze taslamalary, şol sanda nebitgaz ulgamynda täze taslamalary amala aşyrmak üçin mümkinçilikleri döretdi.
Taryhy ähmiıetli bu resminamanyň kabul edilmegi netijesinde Hazarüsti gaz geçirijisini çekmek üçin hukuk binıady döredildi. Bu gaz geçirijiniň taslamasynda 30 ıyldan az bolmadyk möhletiň dowamynda Hazar deňziniň türkmen kenaryna çenli gazy eltmek şerti bilen, her ıylda İewropa bazaryna türkmen energiıa serişdeleriniň 30 milliard kub metrini ibermek göz öňünde tutulıar.
9-njy oktıabrda milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Russiıa Federasiıasynyň Hökümetiniň Başlygynyň orunbasary — Russiıa Federasiıasynyň Hökümetiniň Diwanynyň ıolbaşçysy Konstantin Çuıçenkony hem-de «Gazprom» açyk paıdarlar jemgyıetiniň başlygy Alekseı Milleri kabul etdi.
Duşuşykda bellenilişi ıaly, Russiıada Türkmenistan bilen dostlukly gatnaşyklara ıokary baha berlip, döwletara hyzmatdaşlygynyň hemmetaraplaıyn çuňlaşdyrylmagyna uly ähmiıet berilıär. Nebitgaz ulgamy ikitaraplaıyn hyzmatdaşlygyň wajyp ugurlarynyň biridir. Munuň özi dünıäniň energetika döwletleri bolan hem-de ıangyç serişdeleriniň ägirt uly gorlaryna eıe bolan iki döwlet üçin strategik ugur bolup durıar.
Şunuň bilen baglylykda, Russiıa Federasiıasy bilen Türkmenistanyň arasynda 2028-nji ıyla çenli gaz ulgamynda hyzmatdaşlyk etmek hakynda hereket edıän ylalaşygy durmuşa geçirmegiň dürli meseleleri, şol sanda türkmen gazynyň satyn alnyşyny dikeltmek meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Şeıle hem Russiıanyň holdinginiň gazy gaıtadan işlemek, gazhimiıa pudagyny ösdürmek we beıleki ulgamlarda bilelikdäki taslamalary durmuşa geçirmäge gyzyklanma bildirıändigi tassyklanyldy.
22-nji oktıabrda wideoşekilli iş maslahatynda Türkmenistanyň wekiliıetiniň Brıussele bolan saparynyň netijeleri barada habar berildi. Şol ıerde duşuşyklaryň birnäçesi, şol sanda Energetika birleşigi boıunça İewropa Komissiıasynyň başlygynyň orunbasary Maroş Şewçowiç hem-de İewropa Komissiıasynyň energetika boıunça Baş müdiriıetiniň wekilleri bilen duşuşyklar geçirildi.
Habar berlişi ıaly, duşuşyklaryň barşynda Türkmenistan bilen İewropa Bileleşiginiň arasynda energetika ulgamynda hyzmatdaşlygyň hukuk binıadyny döwrebaplaşdyrmak, Hazarüsti gaz geçirijisiniň gurluşygynyň taslamasyny amala aşyrmak meselelerinde hyzmatdaşlygyň ugurlary ara alnyp maslahatlaşyldy. Hazar ösüş korporasiıasynyň iş ıörelgelerini mundan beıläk-de kämilleşdirmek, bu energetika taslamasyny amala aşyrmak boıunça iş toparynyň gepleşiklerini, şol sanda ykdysady, ekologiıa we täjirçilik ugurly meseleleri dowam etdirmek çäreleri ara alnyp maslahatlaşyldy.
İewropa Bileleşigi tarapyndan Hazarüsti gaz geçirijisiniň gurluşygyna hem-de türkmen tebigy gazynyň İewropa bazaryna iberilmegine uly gyzyklanma bildirildi. İewropa Bileleşigi tarapyndan gepleşiklere gatnaşyjylar energetika howpsuzlygynyň pugtalandyrylmagyna ıardam etjek bu möhüm taslamanyň durmuşa geçirilmegine maıa goıumlarynyň çekilmegine ıardam bermäge taııardyklaryny beıan etdiler. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň belleışi ıaly, bu taslama diňe bir milli wezipelere laıyk gelmek bilen çäklenmän, eısem, yklymyň energiıa howpsuzlygyny pugtalandyrmaga hem gönükdirilendir.
İurdumyzda her ıyl geçirilmegi däbe öwrülen pudaklaıyn sergiler we maslahatlar dünıäniň işewür-jemgyıetçiliginiň wekilleri tarapyndan ıurdumyzyň nebitgaz toplumynyň kärhanalary bilen hyzmatdaşlygy ösdürmäge gyzyklanmanyň barha artıandygyna şaıatlyk edıär.
Geçen ıylyň maı aıynda «Awaza» milli syıahatçylyk zolagynda Türkmenistanyň IX halkara gaz kongresi geçirildi. Oňa 30-dan gowrak ıurtdan 400-e golaı adam, şol sanda İewropa Bileleşiginiň, ABŞ-nyň, BAE-niň, İaponiıanyň, Hytaıyň, Koreıa Respublikasynyň, Türkiıäniň, Hindistanyň, Owganystanyň, Pakistanyň, GDA-nyň we beıleki döwletleriň wekilleri gatnaşdylar.
Forumyň barşynda energiıa serişdeleriniň dünıä bazaryny ösdürmegiň, energetika howpsuzlygynyň möhüm meselelerine hem-de dünıä bazarlaryna gazy möhüm iberiji hökmünde Türkmenistanyň eıeleıän ornuna garadylar.
Çäräniň çäklerinde daşary ıurt işewürleri bilen ıurdumyzyň nebitgaz edaralarynyň we konsernleriniň ıolbaşçylarynyň arasynda işewür duşuşyklar geçirildi. Daşary ıurt kompaniıalarynyň wekilleri nebitgaz senagatynyň dürli ulgamlarynda iň täze tehnologiıalaryň, ylmy işläp taııarlamalaryň hem-de öňdebaryjy tejribäniň ulanylmagyny göz öňünde tutıan köp sanly maıa goıum tekliplerini beıan etdiler.
Noıabrda Aşgabatda «Türkmenistanyň nebiti we gazy — 2018» atly XXIII halkara sergi we maslahat geçirildi. Oňa gatnaşan daşary ıurt wekiliıetleriniň wekilçilikli düzümi ıurdumyzyň üstünliklerine İer ıüzüniň işewür toparlarynyň gyzyklanmasynyň barha artıandygyna nobatdaky gezek şaıatlyk etdi. Munuň özi Türkmenistanyň ägirt uly uglewodorod serişdeleri, açyk energetika syıasaty, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň netijeli halkara başlangyçlary bilen şertlendirilendir. Bu başlangyçlar ählumumy energetika howpsuzlygyny üpjün etmäge gönükdirilendir hem-de dünıä bileleşigi tarapyndan biragyzdan goldanıar.
Aşgabat forumy geçirilip gelinıän ıyllary içinde dünıä ıüzünde esasy pudaklaıyn çekişmeler meıdançasyna öwrülip, bu ıerde ıurdumyzyň döwlet edaralarynyň we daşary ıurt kompaniıalarynyň ıolbaşçylaryna, halkara bilermenlere häzirki zaman energetikasynyň möhüm meselelerini ara alyp maslahatlaşmaga, ortamöhletleıin we uzak möhletleıin geljekde dünıäniň ıangyç-energetika toplumynyň ösüşini çaklamaga mümkinçilik döredildi.
Maslahatyň dowamynda bellenilişi ıaly, soňky onıyllyklarda energiıanyň ekologiıa taıdan has arassa çeşmesi hökmünde tebigy gazyň ähmiıeti barha saldamly bolıar. Şu babatda maslahata gatnaşyjylar Türkmenistanda gazy gaıtadan işleıän önümçiligiň ösdürilişine ünsi çekdiler. Şol önümçilikler ıokary hilli eksport ugurly önümleri öndürmäge gönükdirilendir.
İakyn wagtda ıurdumyzda birnäçe taslamalaryň amala aşyrylmagy maksat edinilıär. Şol taslamalar gazhimiıa önümleriniň, şol sanda pes dykyzlykly polietileniň, polipropileniň, poliwinilasetatyň, poliwinilhloridiň, metanolyň, suwuk hloruň, natriı sulfatyň we beılekileriň önümçiligini giňeltmäge gönükdirilendir.
Foruma gatnaşyjylaryň nygtaışy ıaly, Türkmenistanyň çäklerindäki geljegi uly känler maıa goımak hem-de özara bähbitli hyzmatdaşlyk üçin uly mümkinçilikleri açıar, esasy halkara kompaniıalarynyň wekilleri bolsa gury ıerde we Hazar deňziniň ulgamynda barylmasy kyn bolan känleri gözläp tapmak hem-de işläp taııarlamak babatda öňdebaryjy, ıokary netijeli tehnologiıalary hödürlemäge taııardyklaryny aıtdylar.
Noıabrda ıurdumyzyň wekiliıeti Birleşen Arap Emirlikleriniň Abu-Dabi şäherinde geçirilen ADIPEC — 2018 halkara nebitgaz sergisine we maslahatyna hem gatnaşdylar. Maslahatyň çäklerinde ikitaraplaıyn duşuşyklar guralyp, olaryň barşynda Türkmenistanyň energetika syıasatynyň esasy ugurlary, bu ulgamda ıetilen sepgitler, milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan başy başlanan TOPH gaz geçirijisiniň taslamasyny durmuşa geçirmek babatda alnyp barylıan işler boıunça pikir alyşmalar boldy.
2018-nji ıylyň netijeleriniň görkezişi ıaly, Türkmenistan nebitgaz ulgamyny diwersifikasiıalaşdyrmaga, täze döwrebap önümçilikleri döretmegiň hasabyna ony düzümlerini giňeltmäge tarap ugur alıar. Şu babatda tebigy gazy gaıtadan işlemek hem-de önümleriň täze görnüşlerini çykarmak ıurdumyz üçin ileri tutulıan ugur bolup durıar.
2030-njy ıyla çenli döwür üçin ıurdumyzyň nebitgaz senagatyny ösdürmegiň maksatnamasynda pudagyň önümçilik kuwwatlyklaryny mundan beıläk-de artdyrmaga gönükdirilen toplumlaıyn çäreleri amala aşyrmak göz öňünde tutulıar. Munuň özi energetika howpsuzlygyny üpjün etmek, dünıä we sebit derejesinde durnukly ykdysady ösüş maksatlary bilen arabaglanyşyklydyr.