Tarihî Şartların Bir Ürünü Olarak ABD Başkanlık Sistemi:
Fren ve Denge
2023 Dergisi, 167. Sayı // 15 Mart 2015
ABD Temsilciler Meclisi Başkanı John Boehner tarafından İran’ın nükleer programı hakkında bir konuşma yapması için Kongre’ye davet edilen İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun ziyareti, Kongre ile Başkan arasında bir gerilime sebep oldu. Beyaz Saray, Netanyahu’nun kendisi ile istişare edilmeksizin davet edilmiş olmasının “diplomatik protokollere aykırı” olduğunu belirterek1 tepkisini Netanyahu’ya randevu vermemesiyle açıkça ortaya koydu.2 Sözkonusu ziyaretin sebep olduğu kısa süreli kriz, ne tek başına Obama ile Netanyahu arasındaki soğukluk, ne de Netanyahu’nun Obama’nın İran politikasını3 eleştirmesiyle açıklanabilir. Krize sebep olan durum, aslında ABD’nin başkanlık sistemi ile oluşmuş ve teamül hâline gelmiş kural ve ilkeleriyle yakından ilgilidir.
Türkiye’de başkanlık sistemi tartışmalarının yaşandığı bu günlerde, ABD’de uygulanmakta olan sistemin nasıl kurgulandığı ve yürütüldüğünü anlayabilmek için bahsi geçen ziyaretin yarattığı tartışma önem arz etmektedir. Zira başkanlık sistemi dendiğinde akla ilk gelen ABD modeli, yukarıdaki olayda yansımaları görülen “kuvvetler ayrılığı ilkesi” ve “fren ve denge mekanizması” ile özdeşleşmiştir. “ABD modeli” özelinde, başkanlık sisteminin temel karakteristik unsuru olan organların katı bir şekilde birbirinden ayrılmasından daha da önemli olan unsur, organların birbirlerini frenleyebilmek sûretiyle yetki gaspına mahâl vermemesidir. Sisteme içkin olan bu iki unsurun sağlıklı yürümesi, ABD hükümet sistemini diğer başkanlık sistemi uygulamalarından farklı ve başarılı kılmaktadır. Dolayısıyla, ABD modeli dendiğinde asıl vurgulanması gereken, bu iki unsur olmalıdır.
Türk kamuoyunda başkanlık sistemi hakkındaki tartışmalarda, Kongre’nin nasıl yapılandığından, Başkan’ın nasıl seçildiğinden ya da her ikisinin yetki ve sorumluluklarının ne olduğundan bir haylice söz edilmekte, ancak sistemi başarılı kılan güçler-arası denge ilişkisine yeterince temas edilmemektedir. Bu husus dikkate alınarak kaleme alınan bu makalede, ABD modeli başkanlık sistemi, “kuvvetler ayrılığı ilkesi” ve bilhassa “fren ve denge mekanizması” üzerine odaklanılarak açıklanmaya çalışılacaktır. Çalışmada, bu amaca ulaşabilmek için öncelikle, yeni bir sistemin tasarlanmasını gerektiren tarihî ve siyasî şartlar özetlenecektir. Ardından; sistemin esasını oluşturan organlar arasındaki denge ilişkisi irdelenecektir. Türkiye’deki başkanlık sistemi tartışmaları hakkında da bazı değerlendirmeler yapılmak sûretiyle bir sonuca varılacaktır.