AmiÅŸlerin geçmiÅŸi 16. yüzyÄ±l Ä°sviçre’sine kadar uzanÄ±yor. Dinde reformun tartÄ±ÅŸÄ±ldÄ±ÄŸÄ± bu dönemde, baÅŸÄ±nÄ± gezici rahibi Menno Simons’un çektiÄŸi bir grup Hristiyan, çocuklarÄ±n doÄŸar doÄŸmaz takdis edilmesine karÅŸÄ± çÄ±kÄ±yor. Çünkü onlara göre Hristiyan bir anne-babadan doÄŸmuÅŸ olsa bile bir çocuÄŸun doÄŸumda dinin gereklerini anlamasÄ± yani Hristiyan kabul edilebilmesi olanaksÄ±zdÄ±r. Bu yüzden bir insan ancak bilinçlenmiÅŸ kabul edileceÄŸi 18 yaÅŸÄ±nda kendi isteÄŸi ile takdis edilerek ya gerçek bir Hristiyan olabilir ya da inandÄ±ÄŸÄ± baÅŸka bir dini kabul edebilir. DoÄŸal olarak bu durum Katolik Kilisesi tarafÄ±ndan hiç hoÅŸ karÅŸÄ±lanmÄ±yor ve Mennocular adÄ± verilen bu grup için bir insan avÄ± baÅŸlatÄ±lÄ±yor, yüzlerce Mennocu acÄ±masÄ±zca öldürülüyor.
Mennocular daha sonra kendi aralarÄ±nda bölünüyor ve AmiÅŸler, Mennocular ve Bretenler olarak üçe ayrÄ±lÄ±yor. 18. yüzyÄ±lda baskÄ±lar artÄ±p, yaÅŸam daha da çekilmez hale gelince o dönemde insanlara dinsel özgürlük vaat eden yeni dünyaya yani ABD’ye yelken açÄ±yorlar.
Günümüzde dünyanÄ±n birçok ülkesine daÄŸÄ±lmÄ±ÅŸ olarak yaÅŸayan MennocularÄ±n sayÄ±sÄ± 1 milyonun üzerinde. AmiÅŸler ise çok az bir kÄ±smÄ± Kanada’da olmak üzere neredeyse tamamÄ± ABD’de yaÅŸÄ±yor. ABD’deki nüfuslarÄ± yaklaÅŸÄ±k olarak 250.000 kadar. Yani sayÄ±ca oldukça az sayÄ±lÄ±rlar. En yoÄŸun olarak bulunduklarÄ± bölge ise Pennsylvania eyaletinin Lancaster kenti. Burada yoÄŸunlaÅŸmalarÄ±nÄ±n nedeni ise ABD’ye ilk göç ettikleri tarihte Pensilvanya’nÄ±n efsanevi valisi William Penn’in onlara kucak açÄ±p barÄ±nacak yer ve yaÅŸamlarÄ±nÄ± kazanacak toprak vermesi.
Teknolojiyi Reddeden Topluluk
AmiÅŸler sayÄ± olarak az demiÅŸtik ama BatÄ± toplumlarÄ±nda ender rastlanabilecek bir nüfus artÄ±ÅŸ hÄ±zÄ±na sahipler. Elizabettown Üniversitesi’nden AmiÅŸler uzmanÄ± Donald B. Kraybill’in araÅŸtÄ±rmasÄ±na göre AmiÅŸ toplumunun yÄ±llÄ±k nüfus artÄ±k hÄ±zÄ± %4 gibi çok yüksek bir düzeyde. Her AmiÅŸ ailesinin ortalama 5-6 civarÄ±nda, bazÄ±larÄ±nda ise 15’e ulaÅŸan çocuÄŸu bulunuyor ve hesaplamalara göre 2025 yÄ±lÄ± civarÄ±nda nüfuslarÄ±nÄ± iki katÄ±na yani 500.000’e ulaÅŸmÄ±ÅŸ olacak. KÄ±sacasÄ± böylesine yüksek bir nüfus artÄ±ÅŸÄ± nedeniyle AmiÅŸ toplumunun nüfusu yaklaÅŸÄ±k olarak her 20 yÄ±lda bir 2 katÄ±na çÄ±kÄ±yor.
AmiÅŸleri diÄŸer topluluklardan ayÄ±ran en sÄ±radÄ±ÅŸÄ± özellikleri ise nüfus artÄ±ÅŸ hÄ±zlarÄ± deÄŸil elbette. OnlarÄ± farklÄ± kÄ±lan, ABD gibi ileri teknolojinin yaÅŸamÄ±n tüm alanlarÄ±nda egemen olduÄŸu bir ülkede yaÅŸamalarÄ±na karÅŸÄ±n teknolojiyi neredeyse hiç kullanmÄ±yor oluÅŸlarÄ±. Ä°nsan iliÅŸkilerini ve toplumu bozduÄŸuna, gerçek bir Hristiyan’Ä±n Hz. Ä°sa dönemimdeki gibi yaÅŸamasÄ± gerektiÄŸine inandÄ±klarÄ± için elektrik, telefon, otomobil, bilgisayar, internet gibi çoÄŸumuz için vazgeçilmez sayÄ±labilecek hiçbir teknolojik yeniliÄŸi kullanmÄ±yorlar. UlaÅŸÄ±m gereksinimlerini otomobil yerine “buggie” adÄ±nÄ± verdikleri at arabalarÄ±, Ä±ÅŸÄ±k gereksinimlerini güneÅŸin doÄŸuÅŸu ve batÄ±ÅŸÄ± arasÄ±ndaki zamanÄ± deÄŸerlendirerek, iletiÅŸim gereksinimlerini ise yüz yüze görüÅŸerek karÅŸÄ±lamak AmiÅŸlerin tipik yaÅŸam tarzÄ±.
Bu düzeni korumak ve çocuklarÄ±nÄ±n erken yaÅŸlarda dÄ±ÅŸ dünyanÄ±n olumsuz etkilenmelerini önlemek için ise AmiÅŸler temel ilköÄŸretimin ardÄ±ndan çocuklarÄ±nÄ± devlet okullarÄ±ndan alÄ±p kendi kilise okullarÄ±nda eÄŸitiyorlar. Onlara göre ABD eÄŸitim sistemi karÅŸÄ± çÄ±ktÄ±klarÄ± bir rasyonaliteyi çocuklarÄ±na aÅŸÄ±lamaya çalÄ±ÅŸÄ±yor çünkü. ÖÄŸretmenleri ise yine bu okullardan mezun olmuÅŸ çoÄŸu 17-18 yaÅŸlarÄ±ndaki bekar Amish kÄ±zlarÄ±. Kendi toplumlarÄ± dÄ±ÅŸÄ±ndaki insanlarÄ± “Englishman” olarak adlandÄ±rÄ±p onlarla olan iliÅŸkilerini mümkün olduÄŸunca asgari düzeyde tutmaya çalÄ±ÅŸÄ±yorlar. Hepsi çok iyi Ä°ngilizce bilmelerine karÅŸÄ±n kendi aralarÄ±nda kullandÄ±klarÄ± dil Pensilvanya AlmancasÄ±.
AmiÅŸler günümüzde de inançlarÄ±na son derece baÄŸlÄ± biçimde yaÅŸÄ±yorlar. Kendilerine özel bir kiliseleri var ve ibadetlerini toplu olarak bu kiliselerde yapÄ±yorlar. Her Pazar ayininden sonra topluluktan bir üyenin evinde toplanÄ±p birlikte yemek yiyorlar. Pazar ayini dÄ±ÅŸÄ±ndaki tüm ibadetlerini de evlerinde yapÄ±yorlar. YaÅŸamÄ±n her alanÄ±nda da inançlarÄ±nÄ±n emrettiÄŸi kurallara uymaya çalÄ±ÅŸÄ±yorlar. YazÄ±lÄ± bir kurallarÄ± yok ama “Ordnung” adÄ± verilen bir kurallar silsilesi var.
Ä°nançlarÄ±na bu kadar sÄ±kÄ± sÄ±kÄ±ya baÄŸlÄ± olmalarÄ±na karÅŸÄ±n AmiÅŸ toplumu baÄŸnazlÄ±ktan son derece uzak. Ne de olsa yeni dünyaya göç etmelerinin temel nedeni baÄŸnazlÄ±ÄŸÄ±n geçmiÅŸte onlara yaÅŸattÄ±ÄŸÄ± acÄ±. Öyle ki, 16 yaÅŸÄ±na gelen çocuklarÄ±nÄ± dÄ±ÅŸ dünyayÄ± ve diÄŸer yaÅŸam tarzlarÄ±nÄ± tanÄ±malarÄ±, neyin doÄŸru neyin yanlÄ±ÅŸ olduÄŸunu kendilerinin belirlemesi ve özgür iradeleriyle bir sonuca ulaÅŸmalarÄ± için tamamÄ±yla serbest bÄ±rakÄ±yorlar.
Her AmiÅŸ Kendi Yolunu Belirlemeli
AmiÅŸ ailesiKullandÄ±klarÄ± Pennsylvania AlmancasÄ±nda “dolaÅŸmak” anlamÄ±na gelen “rumspringa” denilen bu dönemde gençler uyuÅŸturucu, alkol, seks dahil istedikleri her ÅŸeyi serbestçe, sÄ±nÄ±rsÄ±zca deniyor ve yaÅŸÄ±yorlar. Sonra kendi tercihlerini yapÄ±p isterlerse AmiÅŸ toplumuna geri dönüyorlar, isterlerse denedikleri bu yaÅŸam tarzÄ±na uygun baÅŸka kentlere yerleÅŸebiliyorlar. Geri dönenlerden ise, ki istatistikler gençlerin %93’ün geri dönmeyi tercih ettiklerini göstermektedir, AmiÅŸ toplumunun kurallarÄ±na uymalarÄ± bekleniyor.
AmiÅŸ toplumu, diÄŸer Anabaptist topluluklar gibi, çoÄŸu Hristiyan mezheplerin aksine doÄŸar doÄŸmaz vaftiz olayÄ±na karÅŸÄ±. Çünkü doÄŸan her çocuÄŸun masum olduÄŸuna inanÄ±rlar. KiÅŸi, yetiÅŸkin olduÄŸunda ne zaman vaftiz olacaÄŸÄ±na kendisi karar verir. Ancak evlenmek isteyen her AmiÅŸin vaftiz olmasÄ± zorunludur.
Günlük yaÅŸam tarzlarÄ± da oldukça sade sayÄ±labilir. ÖrneÄŸin kadÄ±nlar kesinlikle makyaj yapmÄ±yor, mücevher takmÄ±yor. Buna evlilik yüzükleri de dahil. Giydikleri uzun kollu ve tek parça etekler gösteriÅŸten uzak ve tek renk. Evlenene kadar baÅŸlarÄ±nÄ± siyah bir örtü ile kapatan kadÄ±nlar evlendikten sonra beyaz baÅŸörtüsü takmaya baÅŸlÄ±yorlar. Erkekler de keza aynÄ± ÅŸekilde sade giyiniyorlar: Sade renkli bir gömlek, yakasÄ±z bir pardösü ve bunlarÄ± tamamlayan bir ÅŸapka. Evlendikten sonra ise sakal kesmeyi bÄ±rakÄ±rlar.
AmiÅŸ Toplumunda Evlilik
Evlilikler de yine AmiÅŸ toplumunun kendi içinde yapÄ±lÄ±yor. 18 yaÅŸÄ±nÄ± dolduran kÄ±zlar ile 20 yaÅŸÄ±nÄ± tamamlayan erkekler eÅŸlerini kendileri belirliyor ve ailelerinden izin alarak evleniyor. YalnÄ±z burada da Ordnung kurallarÄ±na uymalarÄ± gerekiyor. Åžöyle ki; bir AmiÅŸ ancak baÅŸka kendi cemaatinden ya da baÅŸka bir cemaat üyesi AmiÅŸle evlenebilir. YabancÄ± biriyle evlenmek kesinlikle yasak. AyrÄ±ca ilk kuzenlerin evlilikleri de yasaktÄ±r, ikinci kuzen evlilikleri de sÄ±cak karÅŸÄ±lanmaz.
Evlenmeye karar veren AmiÅŸ gençleri rahibe veya rahip yardÄ±mcÄ±sÄ±na giderek o zamana kadar zina yapmadÄ±klarÄ±nÄ± ve evliklerinin Ordnung kurallarÄ±na uygun olduÄŸunu belirtirler. EÄŸer gençler evlilik öncesi seks yapmÄ±ÅŸlarsa ve bu durumu itiraf etme cesaretini gösterebilirlerse bazÄ± deÄŸiÅŸiklikler olur. Gençler önce altÄ± haftalÄ±k bir ceza ile önce günahlarÄ±nÄ±n kefaretini öderler. Ve gelinin, normalde düÄŸün sÄ±rasÄ±nda giymesi gereken beyaz önlük ve göÄŸüslüÄŸü giymesine izin verilmez. Bir kadÄ±nÄ±n düÄŸünü sÄ±rasÄ±nda giydiÄŸi beyaz önlük ve göÄŸüslük öldüÄŸünde de üzerinde olur. DolayÄ±sÄ±yla bir genç kÄ±z düÄŸün gününde giydiÄŸi beyaz önlük ve göÄŸüslüÄŸün aynÄ± zamanda kefeni olduÄŸunu bilir. Bir tarÄ±m toplumu olmalarÄ±ndan dolayÄ± da evliliklerin neredeyse tamamÄ±na yakÄ±nÄ± hasat mevsiminin sonunda yani sonbahar ya da kÄ±ÅŸ aylarÄ±nda gerçekleÅŸir. Ve evlilikler ya SalÄ± ya da PerÅŸembe günü gerçekleÅŸir.
BoÅŸanma ya da doÄŸum kontrol konusu da tÄ±pkÄ± Katoliklikte olduÄŸu gibidir. Hiçbir gerekçe boÅŸanma için yeterli bir neden deÄŸildir. Evlilikle baÅŸlayan bir birliktelik, ancak ölüm nedeniyle sona erebilir.
AmiÅŸ toplumunun temel geçim kaynaÄŸÄ± tarÄ±m ve hayvancÄ±lÄ±ktÄ±r. MakineleÅŸmeye geçmedikleri ve dolayÄ±sÄ±yla daha yüksek maliyetli olduÄŸu için ürettikleri tarÄ±msal ve hayvanlar ürünler diÄŸer üreticilerin ürünlerine göre daha pahalÄ±. Fakat daha pahalÄ± olmalarÄ±na karÅŸÄ±n neredeyse yok satÄ±yor. Çünkü teknolojinin neredeyse tüm nimetlerini reddeden AmiÅŸlerin ürettiklerinin gerçekten organik ve doÄŸal ürünler olduÄŸunu bütün tüketiciler biliyor ve özellikle tercih ediyorlar. Kriz dönemlerinde bile fiyatlarÄ± yüksek olmasÄ±na raÄŸmen AmiÅŸ ürünlerine yönelik talepte bir azalma olmamasÄ± tüketicilerin onlara duyduÄŸu güvenin en bariz göstergesi. AmiÅŸlerin bir diÄŸer bir geçim kaynaÄŸÄ± ise marangozluk. Tamamen el emeÄŸi olan bu ürünler toptancÄ±lar tarafÄ±ndan anÄ±nda kapÄ±ÅŸÄ±lÄ±p piyasaya sunuluyor. Çünkü bir malÄ± deÄŸerinden fazla paraya satmanÄ±n günah olduÄŸuna inanan AmiÅŸler ürettiklerini maliyetinden çok az bir farkla veriyorlar.
BuggieAmiÅŸleri ABD’deki diÄŸer topluluklardan farklÄ± kÄ±lan bir diÄŸer özellik de, ABD gibi vergi sisteminin son derece sÄ±kÄ± olduÄŸu bir ülkede devlete tek kuruÅŸ vergi vermiyor olmalarÄ±. Gerçi hükümet birkaç kez vergi alma giriÅŸiminde bulunmuÅŸ ama kamuoyu baskÄ±sÄ± nedeniyle geri adÄ±m atmak zorunda kalmÄ±ÅŸ. Vergi vermedikleri gibi herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna da baÄŸlÄ± deÄŸiller. Onlara göre en iyi sosyal güvenlik yöntemi, kendi toplumlarÄ±nÄ±n kurmuÅŸ olduÄŸu sosyal güvenlik sistemi ve aile kurumudur. ÖrneÄŸin bir AmiÅŸ’in eve gereksinimi varsa hep birlikte karÅŸÄ±lÄ±ksÄ±z imece usulü ona ev inÅŸa ediyorlar. Genelde doktora gitmeyip doÄŸal yöntemlerle tedavi oluyorlar ama gitmek zorunda kalanlarÄ±n tüm masraflarÄ±nÄ± da yine topluluk karÅŸÄ±lÄ±yor. Askere gitmedikleri gibi AmiÅŸ toplumu genelde sorunlarÄ±nÄ± kendi içlerinde hallediyor ve hiç bir suçu polise bildirmiyor.
AmiÅŸlerin toplumsal dayanÄ±ÅŸma anlayÄ±ÅŸÄ±nÄ± gösteren en güzel örneklerden biri belki de Amish Grace (AmiÅŸ Merhameti) adlÄ± filme ve kitaba da konu olan yaÅŸanmÄ±ÅŸ katliamdÄ±r. Bu olayda AmiÅŸ toplumu dÄ±ÅŸÄ±ndan bir kiÅŸi, bilinmeyen bir nedenden bir AmiÅŸ okulunu basarak 5 küçük kÄ±z çocuÄŸunu öldürür ve ardÄ±ndan intihar eder. KatliamÄ±n ardÄ±ndan bir araya gelen maÄŸdur AmiÅŸ anneleri katliamÄ± gerçekleÅŸtiren kiÅŸinin evini ziyaret ederek ailenin acÄ±sÄ±nÄ± paylaÅŸtÄ±klarÄ±nÄ± ve yaÅŸananlarÄ±n “sorunlarÄ±nÄ± çözmekte aciz kalmÄ±ÅŸ bir TanrÄ± evladÄ±nÄ±n talihsiz bir eylemi” olduÄŸunu söylerler. AyrÄ±ca katliamÄ± gerçekleÅŸtiren kiÅŸinin ardÄ±nda yetim bÄ±raktÄ±ÄŸÄ± çocuklarÄ± için de bir yardÄ±m kampanyasÄ± baÅŸlatÄ±rlar.
AmiÅŸler belki de bu yüzden, bireysel kapitalizmin ve yozlaÅŸmanÄ±n en vahÅŸisinin yaÅŸandÄ±ÄŸÄ± ABD’nin en sÄ±radÄ±ÅŸÄ± toplumudur. Onlar her ne kadar teknolojiden uzak durup modern dünya için ilkel sayÄ±labilecek bir yaÅŸam tarzÄ± benimsemiÅŸ olsalar da, çoÄŸu uygar toplumlara ders verecek bir ahlak anlayÄ±ÅŸlarÄ± vardÄ±r.
Etiketler : ABD'nin gÃ¶beÄŸinde modern toplumu reddeden topluluk: AmiÅŸler