3 Mayıs PDF
Download "http://www.tbd.org.tr 3 Mayıs 2010"
1 i TÜRKİYE BİLİŞİM DERNEĞİ Kamu Bilgi İşlem Merkezleri Yöneticileri Birliği Kamu Bilişim Platformu XII KAMUDA KARAR DESTEK SİSTEMLERİNİN KULLANIMI VE BİR MODEL ÖNERİSİ Nihai Rapor 3 Mayıs 2010
2 ii TBD Kamu-BİB Kamu Bilişim Platformu XII KAMUDA KARAR DESTEK SİSTEMLERİNİN KULLANIMI VE BİR MODEL ÖNERİSİ 2. ÇALIŞMA GRUBU Bu belge, TBD Kamu-BİB in onikinci dönem çalışmaları kapsamında, 2. Çalışma Grubu (ÇG2) tarafından hazırlanmıştır. Karar Destek Sistemleri konusundaki kavramları, Kamu'ya yönelik değerlendirmeleri ve önerileri içermektedir. Hedef Kitle Kamuda karar destek sistemleri alanında çalışanlar, yöneticiler, Türkiye nin bilişim politikalarını belirleyen politikacılar. Yayını Hazırlayanlar Hadi GÖKÇEN Altan ÖZKİL Hülya YARDIMOĞLU Deniz PEKER (Çalışma Grubu Başkanı) (Çalışma Grubu 2. Başkanı) (Çalışma Grubu Yazmanı) (Çalışma Grubu Yazmanı) Belge No : TBD/Kamu-BIB/2010-ÇG2 Tarihi : 3 Mayıs 2010 Durumu : Nihai Rapor
3 iii 2. Çalışma Grubu: Çalışma Grubu Başkanı Hadi GÖKÇEN (Gazi Üniversitesi) Kamu-BİB YK Temsilcisi Ziya KARAKAYA (TBD) Çalışma Grubu Başkan Yrd. Altan ÖZKİL (Atılım Üniversitesi) Grup Üyeleri Abidin TOPAÇOĞLU (Adalet Bakanlığı) Adnan YILMAZ (Yargıtay ) Berdan BALTA (Türkiye Noterler Birliği) Burcu GÖKTÜRK (Datasec Bilişim) Cahit İLERİ (DMO) Cihat ONBAŞI (SAP A.G) H.Cumhur ERCAN (Adalet Bakanlığı) Davut SARI (Türk Telekom) Deniz PEKER (STM) Doğan PEKER (Çankaya Belediyesi) Duygu Cansel SARIDUMAN (Sybase) Emel ERGÜN (Türkiye Noterler Birliği) Erdal İ. NANECİ (Milli Kütüphane) Erhan KUMAŞ (Türk Telekom) Ersin Tufan YALVAÇ (Maliye Bakanlığı) Ersin TAŞÇI (TCDD) Erdinç IŞIK (Maliye Bakanlığı) Filiz DALKILIÇ (Türkiye Noterler Birliği) Gökhan ÖZKAN (Software AG) Hüsamettin HANSU (Ulaştırma Bakanlığı) İ.Gökhan ÖZBİLGİN (SPK) Mahmut AKMENEK (Netmon İletişim) Mustafa ÖZLÜ (TPE) Mesut KÜÇÜKİBA (Adalet Bakanlığı) Mustafa ELMACI (Türk Telekom) İ.Nejat ÇERÇİ (YURTKUR) Nejdet KARAKELLE (Başbakanlık) Nevrettin ÇAĞLAR (Türkiye Şeker Fabrikaları) Osman SARITAŞ (Maliye Bakanlığı) Oya KAYNAR (Signum TTE) Ragıp GÜLPINAR (TOKİ) S. Zeynep SULUKOĞLU (TRT) Selçuk AYDIN (Kale Yazılım ) Selda TUNÇ (Maliye Bakanlığı) Sibel DEMİRALP (TRT) Sönmez Buğra YILMAZ (Innova) Suna ÖZTOP SARIOĞLU (Sanayi ve Ticaret Bakanlığı) Tahsin ÇETİNYOKUŞ (Gazi Üniversitesi) Üveyiz Ünal ZAİM (Çankaya Belediyesi)
4 iv İÇİNDEKİLER TANIMLAR VE KISALTMALAR...vii ŞEKİLLER...viii TABLOLAR... ix SUNUŞ... x BÖLÜM Karar Destek Sistemleri İşletmelerde Karar ve Önemi Yönetim Bilgi Sistemleri Karar Destek Sistemleri Karar Destek Sistemlerinin Özellikleri KDS nin Temel Bileşenleri Karar Destek Sistemi Tipleri Karar Destek Sistemleri Kullanım Alanları BÖLÜM Kamuda Karar Destek Sistemleri ve KDS Geliştirilmesi Sürecinde Öne Çıkan ve Farkında Olunması Gereken Hususlar Kamu da Karar Destek Sistemleri KDS Geliştirilmesi Sürecinde Öne Çıkan ve Farkında Olunması Gereken Hususlar Karar Destek Sistemi Algısı Karar Destek Sistemine İhtiyaç Duyulması Karar Destek Sistemine İhtiyacının Tanımlanması Karar Destek Sistemi Tasarım ve Geliştirme Süreci Karar Destek Sistemi Ölçeği Karar Destek Sistemi Girdi Veri Setleri Karar Destek Sisteminin Doğrulama ve Geçerlemesi Karar Destek Sistemi Test ve Değerlendirme Süreci Karar Destek Sisteminin Diğer Bilgi Sistemleriyle Bütünleşmesi Karar Destek Sistemi Sonuçlarının Kabul Görmesi Karar Destek Sisteminin Ömür Devri Yönetimi BÖLÜM Kamu Stratejik Planlama İzleme Ve Değerlendirme Sürecinde KDS Kullanımı ve Kurumsal Performans Ölçümü KDS Kavramsal Model Önerisi Stratejik Planlama Stratejik Planlama İzleme ve Değerlendirme Süreci Süreçte Kullanılabilecek Muhtemel Bilimsel Yöntemler ve Karar Destek Sistemleri Açısından Değerlendirmeler Ürün/Hizmet ve Faaliyet Alanının Tespiti Paydaş Analizi Kuruluş İçi Analiz ve Çevre Analizi... 35
5 v Misyon, Vizyon ve Temel Değerlerin Belirlenmesi Stratejik Amaçlar ve Stratejik Hedeflerin Belirlenmesi Performans Göstergelerinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi Stratejik Hedeflerin Stratejik İş Birimlerine Dağıtılması Maliyetlendirme İzleme ve Değerlendirme Önceliklendirme/Ağırlıklandırma Yöntemleri Sıralama Yöntemi Puanlama Yöntemi İkili Kıyaslama Yöntemi Ağrılıklı İkili Kıyaslama Yöntemi Delphi Tekniği Değer Tabanlı Yöntemler Basit Toplamlı Ağırlıklandırma Yöntemi Ağırlıklı Çarpım Yöntemi Kurumsal Performans (KURPER) Karar Destek Sistemi Kavramsal Model Önerisi Önerilen Kavramsal Modelin Uygulama Örneği Örnek Uygulama Başlangıç Veri Setleri Modülü Örnek Uygulama Önceliklendirme/Ağırlıklandırma Modülü Stratejik Amaçların Önceliklendirilmesi/Ağırlıklandırılması Stratejik Hedeflerin Önceliklendirilmesi/Ağırlıklandırılması Stratejik Hedeflerin Stratejik Amaçlara Katkılarının hesaplanması Performans Ölçütlerinin Öncelik/Ağırlık Değerlerinin Belirlenmesi Performans Ölçütlerinin Stratejik Hedeflere Katkılarının Hesaplanması Performans Ölçütleri Performans Puanı Hesaplanması Kurumsal Performans Puanının Hesaplanması Stratejik Hedef Bazında Performans Puanının Hesaplanması Stratejik Amaç Bazında Performans Puanının Hesaplanması Kurumsal Performans Puanının Hesaplanması Kurumsal Performans Puanı ile Bütçenin İlişkilendirilmesi BÖLÜM İş Zekâsı Giriş Tanımlar, Anahtar Kavramlar İş Zekâsı Mimari Yapısı İş Zekâsı Gereksinimleri İş Zekası Araçları Veri Ambarı... 66
6 vi Veri Ambarının Üretilmesi Veri Tabanı İle Veri Ambarı Karşılaştırması Çevrimiçi Analitik İşleme (OLAP) Veri Küpü (VK) Çok Boyutlu Veritabanı Tasarım Şemaları Yıldız Şema Kartanesi Şeması Takımyıldızı Şema Veri Madenciliği Veri Madenciliğinin Görevleri (Neler Yapabilir?) Veri Madenciliği Teknikleri Veri Madenciliğinin Kullanım Alanları Kamuda İş Zekası Uygulamaları BÖLÜM Sonuç ve Öneriler Sonuç Öneriler KAYNAKÇA... 90
7 vii TANIMLAR VE KISALTMALAR CRM ERP GZFT KDS KURPER OLAM OLAP OLTP SPT SQL VA VK VM VTYS YBS Müşteri İlişkileri Yönetimi (Customer Relationship Management) Kurumsal Kaynak Planlaması (Enterprise Resource Planning) GüçlüTaraflar, Zayıf Taraflar, Fırsatlar, Tehditler Karar Destek Sistemleri Kurumsal Performans Çevrimiçi Analitik Madencilik (OnLine Analytical Mining) Çevrimiçi Analitik İşleme (OnLine Analytical Processing) Çevrimiçi Kayıt İşleme (OnLine Transaction Processing) Stratejik Planlama Timi Yapısal Sorgulama Dili (Structured Query Language) Veri Ambarı Veri Küpü Veri Madenciliği Veritabanı Yönetim Sistemi Yönetim Bilgi Sistemleri
8 viii ŞEKİLLER Şekil 1.1 Yönetim Seviyelerinde Karar Tipleri... 3 Şekil 1.2 Bir KDS nin Bileşenleri ... 7 Şekil 3.1 Stratejik Planlama İzleme ve Değerlendirme Süreci Şekil 3.2 Delphi Süreci  Şekil 3.3 KURPER Kavramsal Modeli Ana Akış Diyagramı Şekil 3.4 Başlangıç Veri Giriş Modülü Şekil 3.5 Önceliklendirme/Ağırlıklandırma Modülü Şekil 3.6 Performans Göstergeleri Değerlendirme Modülü Şekil 3.7 Kurumsal Performans Tespit Modülü Şekil 4.1 Zekası Mimari Yapısı  Şekil 4.2 Veri küpü örneği  Şekil 4.3 Yıldız Şema Şekil 4.4 Kar Tanesi Şeması Şekil 4.5 Takımyıldızı Şema Şekil 4.6 Bilgi keşfi sürecinde veri madenciliği ... 78
9 ix TABLOLAR Tablo 3.1 Performans Ölçütleri Hedefleri Tablo 3.2 Stratejik Amaçlar X Stratejik Hedefler ilişki Matrisi Tablo 3.3 Performans Ölçütleri X Stratejik Hedefler ilişki Matrisi Tablo 3.4 Stratejik İş Birimleri X Stratejik Hedefler ilişki Matrisi Tablo 3.5 Stratejik Hedefler Bütçe Tahminleri Tablo 3.6 Stratejik İş Birimlerinin Stratejik Hedeflerle Tablo 3.7 Stratejik Amaçlar Ağırlıklı İkili Kıyaslama Matrisleri Tablo 3.8 Stratejik Amaçların Öncelik/Ağırlık Değeri Tablo 3.9 Stratejik Hedefler İkili Kıyaslama Matrisleri Tablo 3.10 Stratejik Hedeflerin Öncelik/Ağırlık Değeri Tablo nci Stratejik Amaca İlgili Stratejik Hedeflerin Katkısı Tablo 3.12 Performans Ölçütlerinin Öncelikendirilmesi/Ağırlıklandırma Tablo nci Stratejik Hedeflere Perfmans Ölçütlerinin Katkısı Tablo 3.14 Stratejik Hedeflere Perfomans Ölçütlerinin Katkısı Tablo 3.15 Performans Ölçütlerinde Alınan Puanlar Tablo 3.16 Stratejik Hedefler Performans Puanları Tablo 3.17 Stratejik Amaçlar Performans Puanları Tablo 4.1 Veri tabanı ile veri ambarının karşılaştırılması [32, 36] Tablo 4.2 OLTP ve OLAP karşılaştırması ... 71
10 x SUNUŞ Kamu kurum ve kuruluşları da tıpkı insanlar gibi günlük yaşam içinde bazen bilerek bazen de farkında olmayarak pek çok kararlar vermektedir. Bu kararların bir bölümü rutin konular için verilmekte iken, önemli büyüklükteki bir bölümü de kurum ve kuruluşun iş süreçlerinin gelişimi ve sunulan hizmetin iyileştirilmesine yönelik rutin dışı konulara ilişkin kararlardır. Rutin dışı faaliyetler, karar vericilere, karmaşık, belirsizliklerle dolu, aynı anda birbirleri ile çelişen bir çok hedefin maksimize yada minimize edilmeye çalışıldığı, farklı bakış açılarının farklı sonuçları öngördüğü karar ortamları sunarak gerek kişisel gerekse yönetimsel karar verme süreçlerini zor ve karmaşık hale getirmektedir. Yönetimsel açıdan organizasyonunuzun geleceği, kişisel açıdan mesleki gelişiminiz neye ve ne zaman karar verdiğinize bağlıdır. Buna rağmen kurum ve kuruluşlarda bir çok insan karar verme konusunda çok az bir eğitime sahiptir. Özellikle kamu kurum ve kuruluşlarında verilen kararların maliyetlerinin neredeyse olmaması, diğer bir ifade ile verilen yanlış kararlar sonucu ortaya çıkan olumsuzlukların organizasyonun bünyesinde süratle ve kolayca eritilebilmesi nedeniyle, karar vericiler bir çok konuda sezgisel olarak davranmaktadır. Ancak günümüz bilgi toplumunda, karar verme sürecini anlaşılır hale getiren, süreç kapsamında yer alan alternatiflerin farklı kriterlerle değerlendirilmesini sağlayan analiz tekniklerini, model ve metodolojileri içeren karar destek sistemleri de bir taraftan geliştirilmektedir. Bu nedenle, kamu kurum ve kuruluşlarının, bilişim ve bilişimin çeşitli uygulama alanlarında farkındalığının artırılmasını kendisine misyon edinmiş Türkiye Bilişim Derneği Kamu Bilgi İşlem Merkezleri Yöneticileri Birliği (TBD Kamu-BİB) bu yıl karar destek sistemlerine vurgu yapma ihtiyacı hissetmiştir. Bu bağlamda; Kamuda Karar Destek Sistemlerinin Kullanımı Ve Bir Model Önerisi Çalışma Grubu oluşturmuş, anılan çalışma grubuna katılım sağlayan ve çalışma grubu üyelerinin iletişim kurabildiği kamu kurum ve kuruluşları bünyesinde; Karar destek sistemlerinin kamuda ne şekilde algılandığı, bu kapsamda kavramsal bir ortak anlayışın mevcudiyetinin tespiti,
11 xi Halen kullanılmakta olan, kullanılma hazırlanan diğer bir ifade ile yakın gelecekte kullanılacak ve geliştirilmesi planlanan karar destek uygulamalarının neler olduğunun belirlenmesi, Bu uygulamaların ağırlıklı olarak hangi alanlarda gruplandığı, kamuda daha çok hangi alanlarda karar destek uygulamalarının geliştirilmesine ve kullanılmasına yoğunlaşıldığı, Geliştirme süresince izlenen metodoloji ve karar destek sistemi bünyesinde kullanılan bilimsel yöntemlerin tespiti, Karar Destek Sistemlerinin geliştirilmesi sürecinde karşılaşılan hususların ve bu kapsamda oluşabilecek zorluklar ve zorluklara ilişkin çözüm önerilerinin ortaya konması, Mevcut karar destek sistemlerinin kurumlar arası paylaşımının sağlanabilmesi amacı ile kamu birimlerinde bulunan karar destek sistemlerinin tanınması, hangi problemlerin çözümüne katkı sağlamakta olduğu, karar destek sisteminin gelişim ve kullanımından sorumlu birim ve personelin belirlenmesi, Bu bağlamda elde edilen sonuçlardan anlamlı bilgiler üretilebilmesi için gerekli istatistiksel analizlerin yapılması ve sonuçların çıkarılması, Başarı ile uygulamaya konulmuş karar destek sistemi uygulamalarından seçilecek örneklerin başarı öykülerinin hazırlanması, anılan karar destek sistemlerin geliştirilmesi sürecinde izlenen yolun en iyi uygulamalar kapsamına dâhil edilebilmesi, amaçlarını gerçekleştirebilmek için çalışmalar yapmıştır. Yapılan çalışmalar neticesinde, sevindirici olmasa da kamu kurum ve kuruluşları bünyesinde karar destek sistemlerine ilişkin farkındalığın olmadığı tespit edilmiştir. Ortaya çıkan bu hususun yapılan grup çalışmasının önemini çok daha fazla artırmıştır. Karar destek sistemlerine ilişkin farkındalığın sadece teorik bilgilerle değil, geliştirme sürecinde karşılaşılan hususların ortaya konması, 10 Aralık 2003 tarihinde yayımlanmış 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu nun öngördüğü kurumsal performansın belirlenmesini hedefleyen bir karar
12 xii destek sisteminin kavramsal modelinin geliştirilmesi, ve geliştirilen modelin hipotetik bir senaryo dahilinde simüle edilmesi sureti ile uygulamaya yönelik bilgilerle de sağlanması hedeflenmiştir. Anılan hedef kapsamında hazırlanan çalışma grubu raporu beş ana bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde, sektörde ticari amaçla faaliyet gösteren bazı firmalar tarafından da zaman zaman yönetim bilgi sistemleri ile karıştırılan karar destek sistemleri, ana bileşenleri, bileşenler arasındaki ilişkiler başta olmak üzere bir çok konuda nazari bir bilgilendirme hedeflenmiştir. İkinci bölümde, birinci bölümle birlikte karar destek sistemleri farkındalığını sağlamış ve/veya sağlamakta olan kurum ve kuruluşlar tarafından karar destek sistemleri geliştirme süreçlerinde karşılaşılacak hususlar ve bu hususlara yönelik alınacak önlemler yer almıştır. Raporun üçüncü bölümü stratejik planlama sürecinin etkinliğinin ortaya konabilmesi amacı ile geliştirilecek kurumsal performans sistemine ilişkin bir kavramsal modeli ve anılan modelin hipotetik bir senaryo ile simülasyonunun sonuçlarını içermektedir. Dördüncü Bölüm de bilgi toplumuna geçişle birlikte kurum ve kuruşlar bünyesinde toplanmakta olan veri setlerine ilişkin derlemeler yapılarak veri yönelimli karar destek sistemlerinin geliştirilmesini sağlayan iş zekası tekniklerine ilişkin ayrıntılı nazari bilgiler sunulmuş, rapor sonuç ve teklifleri içeren Beşinci Bölüm ile tamamlanmıştır. Karar destek sistemlerine ilişkin farkındalığı artmış, doğru ve kaliteli veri setleri ile beslenen yönetim bilgi sistemlerine entegre, birbirleri ile konuşan ve etkileşim içinde olan karar destek sistemlerine sahip kamu kurum ve kuruluşlarının her alanda farklılık yaratarak öne çıkacağı, kurumsal gelişimleri ile ilgili önemli aşamalar kaydedeceği, ve tanımlanmış stratejik amaçları gerçekleştirmeye odaklanmış mutlu bir çalışan profiline sahip olacağını değerlendiriyoruz. Sevgi ve Saygılarımızla
13 1 BÖLÜM 1 Karar Destek Sistemleri 1.1. İşletmelerde Karar ve Önemi Mal ve hizmet üretimi için gerekli olan insan, makine (tesis ve enerjiyi de kapsar), malzeme ve para gibi somut işletme kaynaklarına, son zamanlarda stratejik bir değere sahip ve aynı zamanda da kavramsal bir kaynak olan Bilgi (information) ilave edilmiştir. Verinin, bir dönüşüm süreciyle anlamlı hale getirilmesi sonucunda elde edilen bilgi, gerekli kararların verilebilmesi için olmazsa olmaz bir kaynak olarak karşımıza çıkmaktadır. Yöneticiler, somut işletme kaynaklarını sevk ve idare edebilmek için en önemli kavramsal kaynak olan bilgiyi kullanırlar. Değişik yönetim seviyelerinde bulunan karar vericiler, kurumsal amaçlarına ulaşabilmek için karar vermek durumundadırlar. Bu kararların verilebilmesi için bilginin üretilmesi gereklidir ve bu bilgi de verilerden temin edilir. İşletmelerin başarısında, yöneticiler tarafından verilen kararların rolü çok büyüktür. Yöneticilerin en önemli görevi, işletme için en doğru kararı, en kısa sürede verebilmektir. İyi bir karar ise, bilgilerin doğru, güncel ve zamanında üretilebilmesiyle orantılıdır. Karar verme sürecinde gerekli olan bu bilgiler, bilgi sistemlerince üretilmektedirler. Karar verme sürecinde yöneticiler, stratejik, taktik ve operasyonel karar verme seviyelerinde bulunabilirler. Bu süreçte her bir yöneticinin ihtiyaç duyduğu bilgiler, kararlar ve sorumluluklar da birbirinden oldukça farklıdır. Stratejik karar verme seviyesinde bulunan yöneticiler (tepe yönetim), geleceğe yönelik ve belirsizlik seviyeleri oldukça yüksek olan kararları verirler. Bu kararlar, örgütün amaçlarının belirlenmesi ve bu amaçlara ulaşmak için uzun dönem planların yapılmasını içerir. Taktik karar verme seviyesinde bulunan yöneticilerin (orta seviye yönetim) verdiği kararlar, stratejik seviyede verilen kararların yerine getirilmesine, kaynakların etkin ve verimli olarak elde edilmesi ve kullanılmasına yöneliktir. Operasyonel karar verme seviyesinde bulunan yöneticilerin (alt seviye yönetim) verdiği kararlar ise
14 2 taktik seviyede verilen kararların yürütülmesi için gerekli görevlerin etkin ve verimli bir şekilde yapılmasını içerir, yani en tepede verilen kararların somut olarak hayata geçirilmesi bu noktada söz konusu olmaktadır. Operasyonel seviye, taktik seviyede olduğu gibi genellikle kişi lerle değil, görev lerle ilgilidir. Taktik ve operasyonel seviye arasındaki en temel farklılık budur. Stratejik, taktik ve operasyonel yönetim seviyelerinin verecekleri kararlar için gerekli bilgi üretimi, veri (kayıt) işleme adı verilen ve sistemlerde mutfak görevini icra eden seviye tarafından gerçekleştirilmektedir. Farklı yönetim seviyelerince alınabilecek farklı karar tipleri bulunmaktadır. Bunlar yapısal (structured), yarı-yapısal (semi-structured) ve yapısal olmayan (unstructured) kararlardır. Yapısal kararlar, programlanmış kararlar olarak da bilinirler. Bu tip kararlarda, problemler çok iyi tanımlanmıştır, belirlilik seviyesi yüksektir ve karar verici sübjektif bir esnekliğe sahip değildir. Esasen bu tür kararların çoğu, kişiye ihtiyaç duymadan, bilgisayarlar tarafından otomatik olarak verilebilen kararlardır. Yapısal olmayan kararlar, programlanmamış kararlar olarak da bilinirler. Bu tip kararlarda, problemler çok iyi tanımlanmamıştır, belirsizlik seviyesi yüksektir ve doğru cevabı bilmenin mutlak bir yolu bulunmamaktadır. Dolayısıyla hiçbir kriter veya kuralın iyi bir çözümü garanti etmediği bu tür kararlar, karar vericinin yargı ve sezgisini kullandığı ve sübjektif bir esnekliğe sahip olduğu kararlardır. Yarı-yapısal kararlar, yapısal ve yapısal olmayan karar tiplerinin arasında yer almaktadır. Bu tür kararlar, kısmen tanımlı ve belirli olan, kısmen de yöneticinin yargı ve sezgisine dayanan kararlardır. Şekil 1.1, yönetim karar seviyeleri ile karar tipleri arasındaki ilişkiyi göstermektedir. Şekilden görüleceği üzere, stratejik yönetim seviyesi yoğun olarak yapısal olmayan kararlarla, operasyonel yönetim seviyesi ise, daha çok yapısal kararlarla ilgilenmektedir.
15 3 Stratejik Yapısal olmayan kararlar Taktik Operasyonel Yapısal kararlar Şekil 1.1 Yönetim Seviyelerinde Karar Tipleri Farklı yönetim seviyelerinin, farklı karar tipleri için ihtiyaç duydukları bilgiler de birbirinden farklıdır. Örneğin, stratejik seviyedeki bir yöneticinin kullandığı ya da ilgi duyduğu bilgiler, operasyonel seviyedeki yöneticinin ilgi duyduklarından genellikle farklı olacaktır. Bu kaçınılmazdır. Dolayısıyla bilgi sistemlerinin, her bir seviyedeki yöneticilerin ihtiyaç duydukları bilgileri, ne eksik ne de fazla, verilecek karar için gerekli miktarda sunma gerekliliği bulunmaktadır. Daha sonra ifade edileceği üzere, Yönetim Bilgi Sistemleri (YBS), operasyonel, taktik ve stratejik seviye yöneticilerin bilgiye kolay ve zamanında erişimini mümkün kılmakla birlikte, özellikle yoğun olarak taktik seviye yönetici için hizmet sağlamaktadır. YBS nin desteklediği kararlar ise, genellikle yapısal kararlardır. Karar Destek Sistemleri (KDS) yoğun olarak stratejik ve taktik seviyedeki yöneticilere, gerektiğinde ise, seviyeler arası bütünleşmeye de destek vererek, karar verme desteği sağlamaktadır. KDS nin desteklediği kararlar ise, genellikle yarı-yapısal ve yapısal olmayan kararlardır. Bilgisayara dayalı bir bilgi sistemi, genel olarak yazılım, donanım (telekomünikasyon da dâhil), personel (kullanıcı), dosyalar (veritabanı), ve prosedürler bileşenlerinden oluşmaktadır. Bu bilgi sistem bileşenleri, birbirleriyle etkileşerek bilgi üretirler . Bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle bilgisayarlar ve bilgisayar destekli bilgi sistemleri, günümüzde artık günlük hayatın önemli ve vazgeçilmez bir parçası haline gelmişlerdir. Eskiden inanılmaz fazla zaman tüketen bir operasyonun, artık saniyelere sığdırılması, bu teknoloji sayesinde mümkün olmaktadır. Benzer şekilde bilgisayar destekli bilgi sistemleri, yönetim kararlarında karşılaşılan problemlerin çözümünü kolaylaştırmakta, zamanı kısaltmaktadır. Gelişen dünya toplumu içerisinde yerimizi alabilmemiz, daha etkin
16 4 olmamıza ve zamanımızı en verimli şekilde kullanmamıza bağlıdır. Bunu yapabilmemiz ise, önemli kararları alırken daha akılcı ve hızlı davranarak, olabilir senaryolara dayanan bütün alternatifleri değerlendirmemize bağlıdır . YBS ve KDS, bilgisayara dayalı bilgi sistemleridir. Bilgi sistemlerinin tasarlanma amacı, karar verme sürecine, bilgi üreterek yardımcı olmaktır. Stratejik bir silah ve önemli bir rekabet sağlayıcı olan bu sistemleri doğru bir şekilde kullanmak, kaçınılmaz bir kurumsal başarı sağlama yönünde oldukça önemlidir. Farklı seviye yöneticilere hizmet etseler dahi, YBS ve KDS nin her ikisi de yöneticilere karar desteği sağlamaktadır. KDS, YBS nin karar desteği yetersizliğinden doğan bir bilgi sistemidir. Dolayısıyla KDS ile ilgili tanım ve detaylara geçmeden önce kısaca YBS nin açıklanmasında fayda görülmektedir Yönetim Bilgi Sistemleri Yöneticiler, belirli bir kurumsal amacı başarılı bir şekilde gerçekleştirebilmek için karar vermek durumundadırlar. Bilgi sistemleri ise, verilecek bu kararları destekleyecek olan bilgilerin verilerden üretilmesi işlemlerini gerçekleştirirler. Bilgisayara dayalı bu bilgi sistemleri, en genel anlamda Yönetim Bilgi Sistemleri olarak ifade edilebilir. Yani, veri/kayıt işleme sisteminden sonraki evre olan ve sadece yetkili şahısların erişimine imkân veren sistem güvenliği sağlayan YBS, bir örgütün yönetiminde kullanılan bilgilerin işlenmesini ve iletilmesini sağlayan bir sistem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bilgiler ışığı altında YBS ile ilgili detaylı bir tanımlama yapacak olursak, bir YBS nin, veriyi çevreden getiren ve izleyen, veriyi firmadaki operasyonlardan ve kaydî işlemlerden belirleyen, filtreleyen, organize eden ve veriyi seçerek yöneticiye bilgi olarak sunan, genellikle yapısal kararların desteklenmesine yönelik olan ve yöneticilere arzu ettikleri bilgiyi zamanlı ve doğru olarak üretme imkânı sağlayan bilgisayara dayalı bütünleşik bir bilgi sistemi olduğunu söyleyebiliriz. Veri/kayıt işleme sistemlerinden, firmanın stratejik planlarından, müşterilerden, tedarikçilerden, rakiplerden ve firmanın fonksiyonel birimlerinden gelen veriler YBS nin girdilerini oluşturmaktadır. Buna karşılık YBS, çıktı olarak yönetime aşağıda listelenmiş değişik raporlar sunmaktadır.
17 5 i) Planlı ya da Periyodik Raporlar ii) Kilit-Gösterge Raporlar iii) Talep (Özel İstek) Raporları iv) İstisnai Raporlar Planlı ya da Periyodik Raporlar, belirli aralıklarla ya da programlı olarak (günlük, haftalık, aylık ya da yıllık) üretilen ve yöneticilerin görev yapmalarını oldukça kolaylaştıran raporlardır. Kilit-Gösterge Raporları, bir önceki periyodun kritik faaliyetlerini özetleyen raporlardır. Talep (Özel İstek) Raporları, genellikle periyodik olarak değil, talep geldiğinde (istek üzerine) üretilen raporlardır. Bir sorgulama diliyle ihtiyacı karşılayacak şekilde kolayca üretilebilirler. İstisnai Raporlar, olağandışı ya da yönetimin bir şeyler yapması gereken bir durum oluştuğunda otomatik olarak üretilen, yöneticileri uyaran ve onların dikkatini çeken raporlardır  Karar Destek Sistemleri Yöneticilerin, yönetsel problemlerin aşılması için kantitatif modelleri kullanma çabalarıyla ortaya çıkan karar desteği, ilk J. D. Little (1970) ın çalışmasıyla ortaya konmuştur. Terim olarak KDS nin kullanıldığı ilk çalışma ise Gorry ve Scott Morton (1971) a aittir . Bazı durumlarda karar vericiler, kaliteli bir karar verebilmek için kendi tecrübe/ deneyimine güvenebilir ya da YBS den elde edilen mevcut bilgiden başka ilave hiçbir bilgiye gerek duymayabilir. Özellikle stratejik ve taktik seviyelerdeki karar vericiler, sık sık karmaşık faktörlerin tam olarak sentez edilmesi insan yeteneğinin ötesinde olan karmaşık kararlarla karşılaşırlar. Bu tip kararlar KDS ler için uygundur . KDS ler, YBS lerden daha esnektir ve farklı durumlar için karar vericiye yardım desteği sunabilirler . KDS ler, verilecek kararla ilgili veriyi anlayarak daha etkin karar seçenekleri oluştururlar, alternatiflerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi işlevlerine destek sağlarlar. Bunun neticesinde de, yöneticilerin kendi kararlarının kalitesini geliştirebilmeleri için bilgi eksikliğinin kapatılmasına yardımcı olurlar ve bazı analitik modeller vasıtasıyla doğru karar verme olasılığını artırırlar. Karar verici, bir problemin çözümüne katkıda bulunacak kararı verirken mantığını, yargı ve sezgisini de kullanır. KDS nin amacı, karar vericinin yerini
18 6 almak ya da ona belli bir sonuç kabul ettirmek değil, çözüm alternatifleri sunabilecek etkileşimli ortamları sağlamaktır . KDS nin, aslında YBS nin yetersizliğinden doğduğu ve Bilgi Teknolojisi ile Yöneylem Araştırmasının (Operations Research) birleşimi olduğu değerlendirilmektedir . Aşağıda, KDS ile ilgili yapılan değişik bir kaç tanım verilmektedir: Bir KDS, kullanıcıya yarı-yapısal ve yapısal olmayan karar verme işlemlerinde destek sağlamak amacıyla, karar modellerine ve verilere kolay erişimi sağlayan etkileşimli bir sistemdir . KDS ler, kararın yapısal olmadığı durumlarda karar alma işlemine yardımcı olmak için tasarlanmış, esnek ve etkileşimli bilişim teknolojisi sistemleridir . Karar vericinin yerine geçmesinden ziyade onun kararlarını destekleyen, yarıyapısal ve yapısal olmayan problemlerin çözümü için karar vericiye karar vermesinde yardımcı olan etkileşimli sistemlerdir . Karar verme sürecinde, yönetime destek vermek için hedeflenen bilginin üretilmesi ve sunulması için kullanıcı etkileşimli yazılım ve donanım vasıtalarının bütünleşik kümesinden oluşan etkileşimli bilgi sistemleridir . Bir KDS, değişik kaynaklardan topladığı bilgileri düzenleyerek, kararı modelleyerek, bilgileri analiz ederek ve değerlendirme sonuçlarını sunarak, belirli modeller kullanımı ile karar vericiye seçim sırasında destek veren bilgisayar temelli bir sistemdir  Karar Destek Sistemlerinin Özellikleri Genel olarak ifade edilen KDS özellikleri aşağıda sıralanmıştır  : Geleceği planlamaya yöneliktir. Yarı-yapısal ve yapısal olmayan kararlarda kullanılır. Karar vericinin yerine geçmekten ziyade, ona karar vermesinde yardımcı olur. Karar verme sürecinin tüm aşamalarını destekler. Kullanıcının kontrolü altındadır. Veri ve model tabanlarına erişimlidir. Veri inceleme ve çözüm üretmede analitik modeller kullanır.
19 7 Kullanıcı etkileşimlidir. Bu nedenle karar verici, bir YBS uzmanından çok az yardım alarak ya da almadan kullanabilir. Yoğun olarak Stratejik ve Taktik düzeydeki yöneticiler için, gerektiğinde düzeyler arası bütünleşmeye de destek vererek, karar verme desteği sağlar. Birden fazla bağımsız ya da birbirine bağımlı kararlar için destek sağlayabilir. Bireysel, grup tabanlı karar verme desteği sağlar. Kullanım kolaylığı sağlar. Değişen şartlara ve karar durumlarına uyum sağlayabilecek esnekliktedir. Düzensiz ve planlanmamış zaman aralıklarında kullanılabilir KDS nin Temel Bileşenleri Tipik bir KDS, Veri Yönetimi, Model Yönetimi ve Diyalog Yönetimi olmak üzere üç temel bileşenden oluşmaktadır. Bu temel bileşenler ve etkileşimleri şematik olarak Şekil 1.2 de verilmiştir. Model Yönetimi Diyalog Yönetimi Kullanıcı Veri Yönetimi İç ve Dışsal Veritabanları Şekil 1.2 Bir KDS nin Bileşenleri  Veri yönetimi, karar vericinin belli bir kararı verebilmesi için, ilgili ve gerekli verinin getirilmesi, saklanması ve organize edilmesiyle ilgili değişik faaliyetlerin yerine getirildiği bir KDS bileşenidir. Veri Yönetimi gerekli veriyi
20 8 barındıran ve Veritabanı Yönetim Sistemi (VTYS) de denen yazılım tarafından yönetilen veritabanlarını kapsar . KDS veritabanı, bir kişisel bilgisayara yerleştirilecek kadar küçük bir veritabanı ya da çok büyük veri ambarı şeklinde olabilir. KDS veritabanı, örgütün içerisindeki birçok uygulamalardan, dışarıdan (Pazar araştırması verisi gibi) ya da kişi ya da gruplardan elde edilen geçmiş ve mevcut verilerin bir araya gelmesinden oluşmaktadır. Veri tabanı, bütünleşik halde bulunan veriler bütünüdür (başka bir ifadeyle birleştirilmiş ve koordine edilmiş dosyalar kümesidir) ve verilerin en kolay şekilde çağırılmasını sağlayacak şekilde organize edilmiştir. Veri tabanının yapısı, işletmenin ihtiyaçlarına cevap verebilmeli ve birden çok kullanıcının aynı anda erişimine ve birden çok işlemin yapılmasına imkân sağlamalıdır . Veritabanı yönetim sistemi, dosyalar ve veri tabanlarında organize edilen çok sayıdaki verinin idare edilmesini sağlar. Kullanıcının, bir sorgulama dili vasıtasıyla veritabanıyla etkileşerek arzu ettiği verileri yakalayabilmesi, bu sistem sayesinde olmaktadır. Model yönetimi, KDS için analitik yetenek sağlayan değişik sayısal modellerin getirilmesi, saklanması ve organize edilmesiyle ilgili faaliyetlerin yerine getirildiği bir KDS bileşenidir. Bu bileşenin iki önemli alt sistemi; model tabanı ve model tabanı yönetim sistemidir . Model tabanı veritabanının modelleme bölümüdür. KDS veri tabanı KDS verilerini tutarken, model tabanı, KDS nin değişik analizler yapması için kullandığı çeşitli istatistiksel, finansal, matematiksel ve diğer kantitatif modelleri içermektedir. Model tabanı yönetim sistemi, analitik araç gruplarının idare edilmesinde kullanılır. Bu sistem, veri ve önemli parametrelerin modellere girişini kolaylaştırdığı gibi, değişik modellere kolayca erişimi ve birden fazla modelin sıralı işlemesini de sağlayabilir. Ayrıca, kullanıcılara belli önceliklerin gösterilmesi için modellerin değiştirmesine de izin verir . Diyalog Yönetimi/Kullanıcı Arayüzü, kullanıcı ile KDS nin iletişimini sağlayan KDS bileşenidir. Kullanıcının sistemle doğrudan temasta bulunduğu tek bileşendir. Kullanıcı arayüzünün tasarımı ve hayata geçirilmesi, KDS nin fonksiyonelliği için gerekli bir ögedir. Karar verici, verilere, modellere ve KDS nin işlevsel bileşenlerine kolaylıkla ulaşabilmeli ve kullanabilmelidir. Kullanıcının KDS iletişiminin kolaylığının, KDS nin kullanım başarısıyla eş anlamlı olduğu unutulmamalıdır .