Üçüncü Roma İmparatorluğunu hayallerinde kurmaya başlayan Rusların nihai hedefi “şehirlerin şahı” adını verdikleri İstanbul’u almaktı10. Fakat, önlerindeki en büyük engel karşılarında yenilmez bir güç olarak duran Kırım Hanlığıydı. Kardeş hanlıkları kaybeden Kırım hanlığı yaklaşan tehlikenin farkındaydı fakat tâbi olduğu hâkim gücü ikna edemiyordu. Osmanlı Devleti 1711’de Prut Harbinde yakaladığı çok önemli fırsatı değerlendirmedi. Birinci Petro (Deli) kumandasındaki Rusların açık farkla kaybetmekte olduğu bu harpte Devlet Giray, kesinlikle barıştan yana değildi, ama Başkumandan Baltacı Mehmed Paşa’yı harbe devam etmeye razı edemedi11.
Geçen zaman Rusların lehine işledi, 1783’te Uluslararası Hukukun bütün kuralları iflas etti. Çarlık Rusyası Kırım topraklarını ilhâk etti18. Tatarların kendilerine bahşedilen bağımsızlığın kıymetini bilmeyerek nankörlük ettiğini ve kendisini çok zarara uğrattığını bu zararın telafisi olarak Kırım topraklarına el koyduğunu savunan Çariçe II. Katerina, yayınladığı beyannamede19, Tatarların Rus reayası sayılarak eşit muamele göreceklerine, din ve mezheplerine karışılmayacağına, namuslarının korunacağına dair söz veriyordu. “İşte bir zamanlar önlerinde bu kadar korkulan Kırım Tatarlarının hürriyetleri bu şekilde sona eriyordu. Tatarlara bu iyilikte bulunanların daha ileriye giden bir planları vardı. Bu plana göre Tatarlar, daha kolay olarak ellerinden silahları alınabilmek için Ural bozkırlarına sürüleceklerdi.”20
Ruslar’ın Kırım’ı işgallerinden sonra, sömürge idaresi kurulduğundan, Kırım’lı Türkler “Ak Toprak” dedikleri Osmanlı ülkesine kitleler hâlinde göç etmeğe başladılar. Rusların Kırım’da icrâ ettiği tevkîfler, sürgüne göndermeler, yerli ahaliye karşı Rus memurlarının gösterdiği nefret ve istihzâ, Türk köyleri civarında kiliseler ve manastırlar yapmaları, şiddetle uygulanan Ruslaştırma siyaseti, Kırım Türk-Tatar halkının kökünü kazımayı hedef ediniyordu21. Ruslar ilhâkın ardından hızlı bir şekilde Kırım’ın ictimâi, idâri ve iktisâdî yapısını değiştirmeye târihi eserlerini tahrip etme hareketine girişerek, Kırım’ı tam bir Rus-Slav ülkesi hâline getirme faaliyetlerine başladılar. Kırım’da, Müslüman-Tatarların varlığı bile istenmiyordu, Türk-İslâm izleri sistematik bir şekilde silinerek yer isimleri Yunanca isimlerle değiştirildi. Kırım’ın müslüman sâhipleri yerlerinden yurtlarından göçe zorlanarak en nihâyet toptan sürgün edildi. Stalin, Sovyetler Birliğinin Türkiye’ye yakın olan bölgelerindeki Türkleri uzaklaştırmayı kararlaştırdı. Bu cümleden olarak gerek Kafkas sınırındaki, gerek Kırım’daki Türkler toptan sürgüne tabi tutuldular. Sürgün esnasında yetişkin erkekleri Rus ordusunda askerde olan Kırım’da sadece kadınlar, küçük çocuklar ve yaşlı erkekler vardı. İşte bu insanlar Rus askerleri tarafından 18 Mayıs 1944’de sabaha karşı evlerine yapılan baskınlarla köy meydanlarına çıkarıldılar. Kamyonlarla tren istasyonlarına götürülerek hayvan vagonlarına dolduruldular. Bu nakiller esnasında anneler ve çocuklar, dedeler ve nineneler birbirlerini kaybetti. İtiş-tıkış, balık istifi vaziyette hayvan vagonlarına bindirilen bu insanlar Sibirya’ya, Özbekistan’a, Urallara ve Kazakistan’a sürgün edildiler. Vagonların kapıları içeride ölenlerin atılması için birkaç günde bir açılıyordu. Kapılar açıldığında susuzluktan yanan çocuklar su içmek için indiğinde orada bırakılarak trenler yoluna devam ediyordu. Bu yolculuk üç hafta sürdü, sürgünlerin yarısı yollarda hayatını kaybetti. Birer edep abidesi olan genç tatar kızları herkesin içinde tuvaletlerini yapamayıp kendileri tutmak suretiyle çatlayıp ölüyorlardı. Bu eziyetli yolculuğa bünyesi dayanamayan yaşlı ve çocuklar hazan yaprağı gibi dökülüyordu. Sürgünlerin geçecekleri yollarda aleyhte propaganda ektili bir şekilde yapılmıştı. “Kaçkınlar geliyor” sözü her tarafta yaygındı. Kırım’lı sürgünlerin dertlerini, meramlarını çevre halkına anlatabilmeleri çok uzun zaman almıştı.
Doktora tezimizin hazırlıkları esnasında birkaç defa Kırım’a gitme fırsatımız oldu. Günümüzde18 Mayıs 1944 sürgününün canlı şâhitleri yaşamaktadır. Sovyetlerin dağılmasının ardından tüm malvarlıklarını geride bırakarak anavatanlarına dönmeye başlayan Kırım Türkleri, Kırım’a geldiklerinde evlerine Rusların yerleştirildiğini görerek sükut-u hayâle uğradılar. Kendi evlerine yerleşemeyen bu insanlar, boş buldukları arazilerde çukurlar kazarak içinde yaşamaya başladılar. Daha sonra gecekondu tarzı evler yaparak mahalleler oluşturdular. Kurdukları bu evler kolluk güçleri tarafından yıkılıyor, onlar tekrar yapıyordu. Sürgünde yürekleri dağlayan acılar yaşayan bu insanlar vatan hasretiyle döndükleri atayurtlarında bu şekilde tutunmaya çalışıyorlardı.
2006 yılının Aralık ayında Kırım’a gittiğimde Hanlığın başkenti olan Bahçesaray’da bu evlerden birine misafir oldum. Bu evde üç kişi yaşıyordu. Bilal Ağa22, eşi Saliha Hanım (1929) ve kızı Sakine Hanım (1963). O kadar sıcak kanlı o kadar misafirperverlerdi ki, sanki yıllardır o evde yaşıyormuş gibi hissettim kendimi. Üçünün de üç ayrı sürgün acısı vardı ciğerlerinde. Bilal Ağa 1924 yılında Bahçesaray’ın Yanbu Köyü’nde dünyaya gelmişti. Sürgünden bir ay önce Rus ordusunda göreve çağırılarak altın madeninde çalışmaya gönderildi. Yirmi yaşında babayiğit bir delikanlıydı, nişanlıydı ve evlilik hazırlıkları yapıyordu. Babası hayatta değildi. Annesi Ayşe Hanım ve 4 kardeşi köyde kalmıştı. Bilal Ağa madende çalışırken annesi ve dört kardeşi Ural dağlarına sürgün ediliyor. Bu çocuklardan en küçüğü olan altı yaşındaki Yunus hastalanarak hayatını kaybediyor. Ayşe Hanım pek çok zahmetler çektikten sonra bir yolunu bulup Özbekistan’a gidiyor. Dokuz yıl altın madeninde çalıştıktan sonra memleketine dönen Bilal sürgün haberini alıyor ve ailesini aramak için yollara düşüyor. Nihayet onları Özbekistan’da buluyor. Nişanlısının başka biriyle evlendirildiğinin haberini alınca sürgün edilen başka bir ailenin kızı olan Saliha Hanımla23 Özbekistan’da evleniyor.
“1999 senesi Şubat ayında, Kurman Rayonuna bağlı, Oktoberski (Büyük Onlar) köyüne misafir olduk. Sürgün yıllarını en acı şekilde yaşayan Hacı İsmet'in halası Ayşe Şerife ile röportaj yaptık:
Yol boyunca vagon kapıları 2-3 günde 1 kere pisliklerimizi dökmek için açıldı. Yol boyunca açlık, susuzluk ve hastalıktan çok kişi öldü. Yolculuğun başında çok kalabalık olan vagonlar normale döndü. 12 gün süren yolculuğu kayıp vermeden babamın getirdiği yiyecekler sayesinde tamamladık. Tren Semerkant’ta durdu, Katakunganda (Düzeltme: Kattakurgan-Semerkant) bizi indirdiler. 12 km. uzaktaki Karadere’ye yine kamyonlarla götürüp boşalttılar. Karadere köyünün meydanında câmi önünde mal gibi bizi beklettiler. Salhozlardan, çiftliklerden gelen öküz arabalı Özbekler, bizleri kadınları bindirip, erkekleri yürütüp götürdüler. Köylülerimiz, tanıdıklarımız birbirimizden ağlaşıp ayrıldık.
Yeşil Kırım’ın en eski başkentlerinden biri de Eski Kırım’dır. Kırım yarımadasının en yüksek ve en temiz havalı yerlerinden biridir. Âdeta, Kırım’ın İsviçre’sidir. Yerleşim dışında yemyeşil ormanların içinde, yüksek tepede verem ve akciğer hastalarının tedavi edildiği, dünyaca meşhur bir sanatoryum (hastane) mevcuttur. İşte bu sanatoryumun müdavimlerinden biri de 84 yaşındaki İbadullah Ağa’dır. İbadullah Ağa’nın Mustafa adında 35 yaşında henüz evlenmemiş bir oğlu var. İbadullah Ağa’nın hanımı seneler evvel vefat etmiş, oğlu Mustafa da “evimin eksiklerini tamamlarsam evlenirim” düşüncesinde olduğundan şimdiye kadar evlenememiş. Evinin çok eksiği olduğundan evlenmesi de çok uzak gözüküyor. Babası İbadullah ağa ile baba-oğul geçinip gidiyorlar. Oğlu Mustafa ticaret yapıyor. Mustafa bir yolculuğumuz sırasında babasının hikayesini bir nebze anlatınca, babasıyla görüştürmesini rica ettim. Bir hafta sonra, bir pazar gününe randevu verdiler. Hafif kar yağışı ile birlikte mart ayında bir pazar günü Kirovski’den, Eski Kırım’a yola çıktık. Eski Kırım’a vardığımızda bir gün önceden 40 cm. kar yağdığını, halen devam ettiğini gördük, varacağımız adrese güçlükle ulaştık. Yollar buzlanmıştı. İbadullah Ağa, koltuğuna yaslanmış, dizlerine battaniyesini örtmüş sobanın başında çayını yudumlamakta. Geleneksel ikram ve misafirperverliği burada da gördük. İbadullah Ağa başladı o kara günleri anlatmaya;
1914’de cenk (2.Dünya Savaşı) başladığı zaman (Düzeltme: 1941), Kefe’den Kapskor’a nakliye yapan bir kayıkta motorcu olarak çalışıyordum. Cenk başlayınca vatansever her tatar gibi ben de köydeki S. Sovyet başı Ablamit Hakimov’a vardım; “Beni savaş için askere gönder, orduya katılmak istiyorum” dedim. Ablamit Ağa beni aşağılayıp ters ters baktı “Senin eline silah versek başta bizi Sovyet başlarını vurursun. Sana silah yok, köyden çıkmak yok, gerek olsa hapse de atılırsın” dedi. Bu sözlerle beynimden vurulmuşa döndüm. Ne Sovyet ne de Sovyet içindeki kendi halkımızı bize güvenmiyordu. Cenkle beraber günler, yaşayış daha da ağırlaşmaktaydı. Eli kolu bağlı, çaresizlik içinde ne yapacağımı bilemiyordum.
Ablamit Hakimov pek çok halkımıza zarar veren 35 aileyi Urallara sürgüne gönderen (1914 de) (Düzeltme: 1941) müslüman tatar düşmanı bir komünistti. Ölüsü 1 gün meydanda yattı, ertesi gün gömdüler. Ama 3. Günü gelen haberle mezarına gittik. Cesedi çıkarılmış başı taşla ezilmişti, tekrar gömdük.
1935 yılında idi. Kart anam ölüm döşeğinde, artık son saniyelerini yaşıyor. Ölürken son isteği, Kapskor’daki sapsarı üzüm bağında birkaç tane üzüm yemek. Babam Ahmet, anasının bu arzusunu yerine getiremediğinden sessiz-sessiz ağlıyor. Üzüm bağları Salhoz’un – devletin elinde bir tane bile almak yasak. Dayanamadım üzüm bağına gidip bir salkım üzüm çaldım. Korucu Nanak Osman beni gördü, şikayet etti. Sovyet Hakimi köyümüzde Tosun denilen adamdı. O kadar yalvarmamıza rağmen Komünistler komitesi toplandı. Üzümü tarttılar 400 gr. geldi. Kart anam üzümü 3-5 tane yedi ve öldü. Mahkemeye çıktım Sudak’da. 400 gr. üzüm karşılığı 10 yıl hapis verdiler. Akmescid’de hapishaneye attılar. O zaman yaşım 16 idi. Bir yıl kadar hapiste yattım. Babam varımızı yoğumuzu verip bir avukat tutuyor da, avukat benim 18 değil 16 yaşında olduğumu doktor heyeti ile gelip, kemik yapımdan da yararlanıp ispat ettiler de hapisten kurtuldum. Köye varınca daha acı olaylarla karşılaştık. Babam okumuş bir adamdı. Akşam olunca evimizde toplanıp Kur’ân okumayı öğretir, dini vaazlar verirdi. Bu toplantıda basılmış, okuyucuların hepsi işkence görmüş, çoğu da hapse atılmıştı. Babamla beraber 3’er ay hapis yatıp çıkmışlardı. Hapisten döndüm, yıl 1936 Kapskor camiini kulüp yaptılar, minareyi yok etmek gerekti, minareli kulüp olmazdı. Tam 28 günde minareyi yıkabildiler, minare taştan yapılmıştı, her basamağına taş delinip kurşun dökülmüştü, traktörlerle çekip yıkamadılar, tek tek balyozla yıktılar. Köyde Ahmet Ağa denilen adam muhtardı, aşırı komünistlerdendi, komünist olduktan sonra ister tatar olsun, Ruslardan farkı yoktu. Minareyi bozduran odur. Şöyle dediği bugün bile kulağımdadır: “Ezan sesini işitmek istiyorsanız, Türkiye’ye varıp ezan işiteceksiniz, Kırım’da bundan böyle ezan sesi duymayacaksınız” demişti. Ne garip ki, bugün bu halk düşmanı, din düşmanı adamın adını (geberip gitti) “Kadir Ahmet sokağı” diye Kapskor’da bir sokağa verdiler.
1943 Ruslar Kırım gibi Kapskor’a da girdi. Almanlarla işbirliği yapanları sorgusuz kurşuna dizdi. İftira ile öldürülenler de az değildi. Ben, Kapskor’la Kutlak arasında, 35 metre yüksekte dağ tepesinde “Panaya” denilen yere kaçtım, gizlendim. Yerimi sadece 16 yaşındaki kardeşim Nasrullah bilebilirdi. 18 Mayıs 1944’e kadar bu dağda gizlendim. Bu gece gördüğüm korkunç bir rüya neticesi, köye gitmeye karar verdim, sürgünü rüyamda görmüş idim. Kapskor köyüne vardım, köy bomboş idi. Bağda saklandım karşıda çocukluk arkadaşım Mikailovun evi vardı. Dışarı çıkınca bağa çağırdım. Halkımızı ve ailemi sordum. “Urallara sürüldü hepsi, hiç kimse kalmadı, sen de git yoksa ihbar ederim” dedi. Çölde Canköy tarafta Kışlar köyünde Halil Ağam vardı. Onun yanına gittim yayan. Onu da sürmüşler, hanımı Rus idi, beni buyur etti. Ben yemek yerken ihbar etmiş. Partizanlar, askerler gelip yakaladı. Sovyetski’de hapse attılar. Adımı sorguda Öksüz Mehmedov olarak yanlış verdim. Kapskor’dan Godoş Mehmed’i de yakalamışlar hapiste idi. İşkenceye dayanamadı benim adımı ve ailemi açıklamak zorunda kaldı. Ablakim Hakim’i öldüren Çerkez İsmail de yakalanıp getirildi. Ablakim’in hanımı, çocuğu, Kapskor’dan 10 Rus aile reisi Kefe’ye getirildi. Bizi de Kefe’ye hapishaneye götürdüler. Mahkemeye çıktık, şahitlerin ifadesi doğrultusunda bana 20 yıl hapis verdiler. Çerkez İsmail’i idam ettiler. 20 yıl hapisten sonra 1954 de ben de sürgün oldum. Gazetelerde halk arasında “son sürgün Öksüz Mehmet” olarak bilinirim. Özbekistan Begavat’ta 3 kardeşime kavuştum. Kardeşlerim Dr. Cebbar, Habibullah ve Murtaza sağdı. Anam ve 3 kardeşim de 1946’da açlıktan ve tifo salgınından ölmüştü. 1990’da sağ olan 3 kardeşim ile Kırım’a döndük, yaşamaktansa ölmek için. Bu vatan ölmeye değer. Ölmeme günler kaldığını biliyorum. Ama Allah’a şükür huzur içindeyim. Ben görmesem de 2 oğlum iyi günler görecekler inşaallah.. ,28
Tatarların Kırım’dan hangi şartlar altında sürüldüklerini anlatan şahitlerin günümüze kadar ulaşması tarihe not düşülmesi açısından çok önemlidir. Bir kaç örnek daha vermek uygun olacaktır: “1993 yılında Kırım’da bulunduğum zamanda, Bahçesaray’ın kuzeyindeki Kuruman’ın (Düzeltme: Qurman) yakınındaki Vidny Köyünde yaşayan 85 yaşındaki Müsfire teyze den sürgün hatıralarını dinledik. 7 yaşında Kur’an-ı Kerîm’i okumayı öğrenmiş olan Müsfire Teyze, o yıllardan beri en zor zamanlarda bile Kur’ân okumayı hiç ihmal etmediğini ifade etti. ‘Gece vakti komünistler geldiler ve beş dakika içinde eşyalarınızdan ne alabiliyorsanız alacaksınız ve evinizi terk edeceksiniz’ demeleri üzerine, yedi yaşından beridir namusu gibi koruduğu Kur’ân-ı Kerîm’i kendisinin üzerini ararlar bulurlar ve onsuz kalırım korkusu ile henüz dört-beş yaşlarında olan oğlu Rüstem’in kolunun altına çanta asar gibi asarak yola çıkmışlar. Evdeki altınları veya başka mücevherleri değil de önce Kur’an’ı aklına getirip de onu yanına almasındaki inanç dokusunu bu durumu yaşamayanların anlamasının zor olduğunu biliyorum.”29
Osmanlı Devleti ile Rusya arasında 1188/1774’de imzalanan Küçük Kaynarca Muahedesi, Kırım’ın Osmanlı Devleti’nin himâyesinden çıkarılmasının ve dokuz sene gibi kısa bir zamanda çöküşünün zeminini hazırlamıştır. Kırım Hanlığı’nın çöküşü, çöküşten öte keyfî bir ilhâktır. Bu ilhâkın en mühim sebeplerinden biri Rusya’nın yayılmacı emelleridir. Rusların ilhakla başlayan yıldırma politikaları ve toplu göçlerle Kırım’ı Türklerden arındırma hareketleri 18 Mayıs 1944 sürgünüyle nihai hedefine ulaştı. Bu süreçte yedi milyon insan adeta buharlaşıverdi.
Osmanlı Devleti ile Rusya arasında 1188/1774’de imzalanan Küçük Kaynarca Muahedesi, Kırım’ın Osmanlı Devleti’nin himayesinden çıkarılmasının ve dokuz sene gibi kısa bir zamanda çöküşünün zeminini hazırlamıştır. Kırım Hanlığı’nın çöküşü, çöküşten öte keyfî bir ilhaktır. Bu ilhakın en mühim sebeplerinden biri Rusya’nın yayılmacı emelleridir. Rusların ilhakla başlayan yıldırma politikaları ve toplu göçlerle Kırım’ı Türklerden arındırma hareketleri 18 Mayıs 1944 sürgünüyle nihai hedefine ulaştı. Bu süreçte yedi milyon insan adeta buharlaşıverdi.
28 Önder Çelebican, “Sürgün Anıları, Bu Vatan Ölmeye Değer’, Kırım Postası, Sayı: 7, Eskişehir , Aralık 1999, s. 4-6.