Bu Filmi Gördüm Ben: Yol Ayrımı: Turgul'un Daveti
Yol Ayrımı üzücü bir film, Yavuz Turgul’un performansı açısından üzücü. Bir Turgul filminde olması beklenen birçok unsura sahip Yol Ayrımı; Şener Şen, Cevat Çapan, Şevket Altuğ… “Azınlıklar”, akıl - gönül / rasyonel - irrasyonel çatışması, Pardayanlar, metafizik deneyim, hatta önceki filmlerinde yer alan bazı replikler bile dahil buna: “İstediklerimiz olmuyor.”* Fakat karakterlere inanmaz iseniz, onları takip etmek için yeterli gerekçe bulamazsanız ne yapabilirsiniz?
Kendi doğalarının, “yaratılışlarının” bir yansıması şeklinde konuşacaklarına, tüm karakterler, seyirciye bir bilgi aktarabilmek adına, başka bir karakterin kendilerine bir çanak soru sormasını bekliyor sanki. Yanı sıra, Av Mevsimi’nde düşülen hata burada çok daha güçlü. İnsan, bilerek mi yapıyor acaba, başka bir hesabı mı var yönetmenin diye düşünüyor, düşünmek istiyor. Olacaklar önceden öngörülebiliyor filmde; bazen, bir gelişmenin bilgisi, olay henüz gerçekleşmeden seyirciye bir kere değil, birden fazla veriliyor. Ne merak duygusu kalıyor, ne dikkate ne de zihinsel bir çabaya ihtiyaç oluyor akan görüntüleri seyretmek için. Sinemada gözlerimi birçok kez perdeden başka yerlere çevirdiğim oldu ve maalesef pişmanlık duymadım bundan. Aslında, olayların öngörülebilirliği ve böylece hikaye yerine kavramsal tartışmaya ya da hikayenin nasıl anlatıldığına odaklanma, modernist sinemanın bir stratejisidir ve gayet iyi bir biçimde işler. Yol Ayrımı'nın niyeti ise bir hikaye anlatmak. Oysa biz hikayeyi neredeyse baştan dinlemiş oluyoruz, bu yüzden hikayenin değil, filmin tamamlanmasını bekliyoruz. İşte belki de en üzücü olan bu.
Evet, söz konusu kişi Yavuz Turgul, bu ismin ağırlığı benim için de büyük, fakat bazı sahneler sanki taslak aşamasında kalmış, kabul edilemez görünüyor ama, yeterince çalışılmamışlar gibi ya da bir şekilde, sonuç tatmin edici değil. Örneğin Nur'un Gemisi adlı mekanın varlığına inanmak güç, böyle bir mekanın var olamayacağından değil, içindeki insanlar sadece filmin gerçekliğinde yaşıyor gibiler. Bir inandırıcılık sorunu. Bu sorun filmin tamamına az veya çok yayılıyor.
Şüphesiz, inanıp inanmama arasında özel bir gerilim var Turgul'un filmlerinde. Bu hem yönetmenin romantizminden hem de akılcı olana karşı oluşturduğu tezlerinden kaynaklanıyor. Gönül Yarası'nda dolunay, Eşkıya'da muska, Gölge Oyunu'nda "gölge"nin bu açıdan bir önemi vardı. Yol Ayrımı'nda da olayların gidişini metafizik bir deneyim belirliyor. Bunun yanında, Turgul aşağı yukarı tüm filmlerinde varolan bir temele dayanıyor: Kayıp cennet arayışı. Filmdeki Yurttaş Kane göndermesi (küre - bisiklet) ve “Nur’un Gemisi” bu açıdan da anlamlı. Apartman, mahalle, aile dayanışması, kaybolan dostluklara ve ilişki sıcaklığına özlem; Muhsin Bey’den, Gönül Yarası’na, Süper Baba’dan İkinci Bahar’a Yavuz Turgul’un alamet-i farikası ve kayıp cennet duygusunun bir uzantısı. Yol Ayrımı bu duygunun peşini sürmeye devam ediyor. Bunların hepsi güzel, filmin içeriğine, özüne ve sözüne inanmaya şahsen razıyım, fakat Turgul’un yaratımı olan filme inanmakta zorlanıyorum.
150 dakikalık bu filmde, en iyi hissettiğim dakikalar, şiirsever Altan karakterinin (Rutkay Aziz) perdede olduğu dakikalardı. Onu tiyatroda, sinemada ve televizyonda izlediğimiz bunca yıldan sonra Aziz, tam anlamıyla özgün olmasa da, güçlü bir oyunculukla, oyununa farklı bir renk katmış gibi geldi bana.
Yavuz Turgul’dan Terrence Malick’e Sinema Yazıları adlı kitabımda, iki yönetmenin bazı açılardan ortak özellikler sergiliyor olduklarını ifade etmiştim. Yol Ayrımı’nı izlerken - hiç zorlanmadan - Malick’in Knight of Cups ve Song to Song filmlerini hatırladım. Malick, bu filmlerde seyirciyi daha basit bir yaşama, öze dönmeye davet ediyordu. Yol Ayrımı’nın daveti de aynı. Ancak, Turgul’un daha büyük bir cazibe üretmesi şart, yoksa bu performansla davetine kimse icabet etmeyecek.
* Gönül Yarası (2004)