BMG Suu Çi barada karara gelip bilmeıär
ABŞ Mıanmanyň häkimiıetleriniň soňky hereketini Howpsuzlyk Geňeşiniň 15 agzasynyň biragyzdan ıazgarmagyny isleıändigini bildirdi.
Hepdäniň sişenbe güni, Mıanmanyň, ıagny ozalky Birmanyň sudunyň ıurduň belli oppozision lideri, Nobel baıragynyň laureaty Ahň Sahn Suu Çiıe garşy çykaran nobatdaky hökümine nähili reaksiıa bildirmelidigi baradaky meselede Birleşen Milletler guramasynda käbir bölünişikler ıüze çykdy.
Hepdäniň sişenbe güni BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi bu mesele barada beıanat kabul etmek meselesini yza süışürıändigini mälim etdi. Beıanatyň tekstiniň üstündäki gyssagly maslahat Fransiıanyň inisiatiwasy bilen sişenbe güni irden başlandy. İöne bu baradaky sessiıanyň işi düın Howpsuzlyk Geňeşiniň hemişelik agzalaryndan ikisiniň, ıagny Hytaıyň we Orsıetiň bu taslamanyň teksti bilen ylalaşmandyklary sebäpli togtadyldy.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary bolsa, öz gezeginde Mıanmanyň häkimiıetleriniň soňky hereketini Howpsuzlyk Geňeşiniň 15 agzasynyň biragyzdan ıazgarmagyny isleıändigini bildirdi. Mıanmanyň 64 ıaşly oppozision lideri Ahň Sahn Suu Çi öz ozalky öı tussaglygynyň şertlerini bozanlykda aıyplanylyp, goşmaça ıene bir ıarym ıyl öı tussaglygyna höküm edildi.
Oňa bildirilen soňky aıyplama birneme gümürtik we geň delile esaslanıar. İagny, şu ıylyň 3-nji maıynda amerikan graždanini Jon İettaw oppozisiıa lideri Suu Çiıiň öıüne kölüň içi bilen ıüzüp barypdy. Suu Çiıiň öıünde iki gün bolansoň, ol ıene kölden ıüzüp geçip, yzyna dolanypdy. Şonda ol Mıanmanyň harbylary tarapyndan tussag edilipdi. Şol waka bilen baglanyşykly hem 14-nji maıda Suu Çi bilen bilelikde onuň öıünde ıaşaıan ıene iki aıal tussag edildi.
Bu iş boıunça üç aıa golaı dowam eden sud prosesinde aıyplanıanlar ıurduň howpsuzlyk baradaky kanunlaryny bozanlykda günäli diılip tapyldy. Hususan-da, sud bu üç aıalyň amerikaly Jon İettawa Suu Çiıiň saklanıan jaıynda iki gün bolmaklyga rugsat bermek bilen döwlet kanunyny bozandyklaryny aıtdy.
Bu nämäni aňladıar?
Suu Çiıiň oı tussaglygynyň möhletiniň uzaldylmagy onuň 2010-njy ıylyň maıynda geçjek saılawlara-da gatnaşyp bilmejekdigini aňladıar. Günbatar ıurtlary Mıanmanyň oppozisiıa lideriniň oı tussaglygynyň uzaldylmagyny dessine ıazgaryp çykyş etdiler.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet sekretarynyň kömekçisi Filip Krowli habarçylara beren interwıusynda, hususan-da, şeıle diıdi: «Aslynda Ahň Sahn Suu Çi hiç haçan sud jogapkärçiligine çekilmeli-de, oňa garşy höküm-de çykarylmaly däl. Onuň işi bilen baglanyşykly faktlar aslynda onuň öz myhmanparazlygy üçin sud jogapkerçiligine çekilendigini görkezıär. Munuň özi Birmanyň hökümetiniň Suu Çiıi geljek ıylda geçiriljek saılawlardan gyraklatmak üçin inçelik bilen gören çäresidir. Döwlet sekretary Hillari Klintonyň aıdyşy ıaly, Suu Çi bilen birlikde ıurduň türmelerindäki iki müňden gowrak syıasy tussag azatlyga goıberilmese, Mıanmada geçiriljek bu saılawlaryň asla kanuny esasy bolmaz».
Mıanmanyň goňşularynyň we onuň esasy söwda ıaranlarynyň bu soňky waka baradaky reaksiıasy günbataryň reaksiıasyndan has ıumşak bolup çykdy. Gunorta-Gundogar Aziıa Döwletleriniň Assosiasiıasy (ASEAN) Suu Çiıe garşy suduň çykaran hökümine özüniň gynanıandygyny mälim etse-de, döwletleriň bu bileleşigi ol wakany ıazgaryjy beıanatlary etmedi.
Bu ASEAN bileleşigi geçmişde-de Birmanyň harby huntasyna garşy Günbataryň girizen sanksiıalaryna garamazdan, Mıanma bilen hyzmatdaşlyklary ösdürmegiň tarapyny tutup geldi. Edil şonuň ıaly Mıanmanyň esasy söwda ıaranlary bolan Hytaıdyr Orsıet hem Birleşen Milletler guramasynyň Mıanma garşy kabul edıän kararlaryny böwetläp geldiler. Ahň Sahn Suu Çiıiň öı tussaglygyna höküm edilmegi bilen baglanyşykly soňky wakany hem bu iki döwlet tankytlamakdan saklandy.