Mürsel Sarı: ''Peteklere yaslanmayın, tarihî esere zarar verirsiniz''
Vakıflar İstanbul 1. Bölge Müdürü Mürsel SARI ile Söyleşi
Mürsel Sarı, 10 Nisan 1965 tarihinde Çanakkale’nin Lapseki İlçesi Dışbudak Köyünde doğdu. İlkokulu doğum yeri olan Dışbudak’ta 1975 yılında, orta ve lise öğrenimini 1976-1981 yılları arasında Biga’da tamamladı. Üniversite eğitimine 1982-1986 yılları arasında Anadolu Üniversitesi İ.İ.B.F’sinde devam ederek 1986 yıllında mezun oldu. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nde 1996-1998 yılları arasında Yüksek Lisans derslerine devam ederek tamamladı. Akabinde ‘’1802-1810 İstanbul’da İktisadi ve Sosyal Hayat’’ konulu yüksek lisans tezini verdi. 1990 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü Teftiş Kurulu’nda Müfettiş Yardımcısı olarak memuriyete başladı. Müfettiş ve Başmüfettiş olarak görev yaptıktan sonra 04 Ağustos 2005 tarihinde Bursa Vakıflar Bölge Müdürlüğü görevine atandı. 21 Şubat 2015 tarihinde İstanbul Vakıflar 1.Bölge Müdürlüğü görevine atanmış olup halen görevine devam etmektedir.
Vakıf Nedir? Bir eserin vakıf eseri sayılabilmesi için hangi şartları haiz olması gerekir?
- Vakıf kavramının bir klasik tanımı, bir de medenî kanunda tanımı var. Vakıf bir şeyi hapsetmek, durmak, durdurmak anlamındadır. Temelinde ise Allah rızası ve Allah’a kurbiyet (yakınlaşma) amaçlanıyor. Bilindiği üzere ilk örnekleri Peygamberimizin hayatında görüyoruz. Fedek hurmalığını Peygamberimiz vakfetmiştir. Ondan sonra vakıf müessesesi kendi elindeki kardeşine, karşılıksız, sırf Allah rızasını kazanmak için ve bir süreye bağlı olmaksızın o amaca tahsis etmek olarak tanımlanmış ve devam etmiştir. Tarihî açıdan da süreç Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemine kadar gelmektedir. Bu anlamda Anadolu’da Selçuklulardan kalma sayısız eser görürüz. Osmanlı da bunu geliştirerek, -özellikle 500 yıl hüküm sürdüğü Balkanlar dâhil olmak üzere- Osmanlı’nın dibâcesi dediğimiz Bursa, İznik, Edirne ve Balkanlar’a doğru gitmiştir. Dolayısıyla bir eser vakıf eseri kılan ana unsur, vakıf yoluyla meydana gelmiş olmasıdır. İstanbul merkezli baktığımız zaman İstanbul’un silüetini belirleyen Ortaköy Camii, Yeni Camii gibi eserler şehrin sembolü olmuştur. Her biri tescilli kültür varlığıdır. Bunların korunması, kollanması her biri bir mevzuata, kanuna tâbi. Bir sıkıntı da eser restorasyonlarından sonra bilinçli veya bilinçsiz esere verilen zararlar söz konusu. Burada uygun olmayan eklentiler, ilaveler yapılması gibi hususlarla karşılaşabiliyoruz. Meselâ Cerrahpaşa civarında Ramazan Efendi Camii şu an restorasyondadır. Cami, kıymetli çinileri ile meşhur. Bu çinilerin üzerinden ısıtma tertibatı geçilmiş ve petek takılmış. Üstüne de ‘’peteklere yaslanmayın, tarihî esere zarar verirsiniz’’ yazılmış. Tarihî eseri koruyorum derken büyük sıkıntılarla da karşılaşabiliyoruz. O yüzden tarihî eserlerimizi iyi korumamız lazım. En basitinden ısınma için takılan ısıtıcılar, petekler dolayısıyla ciddi vakalar ile karşı karşıya kalıyoruz. Eserlerin elektrik alt yapısı bu ısıtıcıları kaldırır mı kaldırmaz mı buna bakılması lazım.
Vakıflar Genel Müdürlüğü ne iş yapar? İş alanını ve çerçevesini çizer misiniz?
- Meseleyi ikiye ayıralım. Mazbut Vakıflar dediğimiz idarelere, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan taşınmazlar var. Fatih Sultan Mehmet Vakfı, Bezm-i Âlem Vakfı gibi. Bunların hayratları olduğu gibi, hayrât taşınmazları olduğu gibi yani cami, medrese, imâret gibi. Bir de akar taşınmazlar da var. Bizde gayrimenkuller ikiye ayrılır. Biri akar taşınmazlar, yani gelir getirmesi gerekenler, bir de hayratlar. Meselâ Eminönü Yeni Cami, hayrattır. Hemen yanında Mısır Çarşısı yapılmış. Burası ise akardır. Oradan elde edilen kira gelirleri ile Yeni Cami’yi onarıyorsun, ya da diğer hayrî hizmetleri yapıyorsunuz. Yine meselâ Eyüp’teki imârette kurban kesiliyor, çorba dağıtılıyor, kuru et dağıtımı yapılıyor. Bu mazbut vakıflarının akar oranlarının gelirlerinin toplanıp cami, medrese, imâret dediğimiz yerlere harcanması, Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün yaptığı iştir. Bunun dışında iştirâkleri vardır. Ama ana unsur gayrimenkul kira gelirleridir. Bir de Osmanlı’dan bize intikal edip fakat yöneticileri vakfedenin soyundan gelip devam eden vakıflar var ki bunlara da mülhak vakıflar diyoruz. Tevliyet sistemi burada söz konusu. Mütevelli ile çalışılıyor. Meselâ Sokullu Mehmet Paşa Vakfı. Onun soyundan gelen birisi onun yöneticisi şu an. O, kira gelirlerini toplayıp hayır şartı ne ise onları yapıyor ve idare ediyor. Vakıflar Genel Müdürlüğü kira gelirleri ile eski eserler onarılıyor, özürlü, dul ve yetim maaşları veriliyor, öğrencilere burs veriliyor. İmâretler eliyle de hayır hasenât işleri devam ediyor. 25 Bölge Müdürlüğü ile hizmetine devam ediyor. Bunun dışında İstanbul’da 1112 tane (Türkiye genelinde ise 4996 tane) Medenî Kanun’a tâbi vakıf var. Onların denetimi, yazışmaları, kuruluşta vakfedilen gayrimenkullerinin satışına dair yetki belgelerinin alınması, verilmesi, tabiki de yine bizim görev alanımız içindedir.
Vakıf eserinin muhafazasında, süreklilik kazanmasında öncelikli unsur insan demek ki, bunu anlıyoruz.
- Elbette bu eserlerin muhafazası insan ile mümkündür. 1994 yılında Fatih’te bir camimizi denetim için görev verilmişti. Gittiğimizde camideki manzara ilginçti. Tarihî çinilerin üzerinden kablo geçirilmişti. Kimi mahallelerde küçük vakıf camilerimiz var. Buralarda da caminin kifâyetsiz kalması dolayısıyla sürekli eklemeler yapıldığını görüyoruz. O zaman devlet olarak, belediyeler olarak yeni câmi alanları açmak zorundayız. Camilerin içerisinde yaşanan garip durumlarla da karşılaşıyoruz. Cami görevlilerinin, tavanında çok nadide hat eserlerinin, nakışların bulunduğu mekânları oda yapmaları gibi. Burada ilgili yerin oda yapılması neticesinde eserin içeriye alınması ile birlikte ısınma ve soğuma dengesi bozulduğu takdirde eser zarar görecektir. Böyle bir değişikliğin yapılabilmesi ancak ilgili Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulunun onayı ile mümkündür. Burada herkesin aynı hassasiyeti göstermesi gerekiyor. Bunun gibi yüzlerce örnek verebiliriz.
Bu eserlerin korunması noktasında bilinçlendirme, eğitim vs. yapılıyor mu
- Biz bu eserlerin korunması meselesinde Vakıflar Genel Müdürlüğü olarak el ilanları dağıttık. Ayrıca müftülüklerimizle irtibatlı olarak bilinçlendirme toplantılarımız oldu. Meselâ geçtiğimiz aylarda Fatih Müftülüğü konferans salonunda din görevlileri ile toplantı yaptık. Broşürlerimizi dağıttık. Müftülüklerimize zaman zaman yazılar da yazıyoruz. Eserleri koruma noktasında neler yapılmalı, nelere dikkat edilmeli, uyarılarımızı yapıyoruz.
Camilerin yangın vs. problemleri yanında şimdi de terör problemi var. Bu tahrip edici probleme karşı eserlerin korunması nasıl mümkün olacak?
- Bunun örneğini yakın zamanda Şehzâdebaşı Camii’nde yaşadık ve cami terör eyleminden zarar gördü. Ondan sonra çabuk organize olmak suretiyle caminin camları değişti, çerçeveler yapıldı. Teknik konularla ilgili arkadaşları gönderdik. Onlar ilgili düzenlemeleri yaptı. Belediyelerimiz, devlet kurumları, eskisi gibi değil artık çabuk örgütlenip, tedbirlerini alıyorlar. Kurumlar gelişiyor, bilgi düzeyi artıyor. Ödenek konusunda da eski zamanlardaki gibi beklemek söz konusu değil. Burada da prosedürler aşılmış durumda.
‘’Toplumda oluşan bir restorasyon algısı var. Vatandaş diyor ki, meselâ Ulu Cami’yi onardınız, gelin falan camiyi de onarın. Restorasyonda bizim ana prensibimiz ‘’minimum müdahale, maksimum koruma’’ olmalıdır. Vatandaş ise dış görünüşe bakıyor. Aslında yapılan her müdahale, eseri tarihî özelliğinden bir parça daha uzaklaştırıyor.’’
Geçmişten bize intikal eden bir miras var ve bunlar tescilli vakıf eserlerimiz olarak ayaktalar. Ancak bugünde yeni tespit edilen, tescil edilen vakıf eserleri var mı?
- İstanbul için böyle bir eser hatırlamıyorum. Ama Anadolu’da meselâ tescil taraması yapılmamış ve tescile değer eserler çıkabiliyor. Daha önce Bursa’da on yıl görev yaptım. Taraklı, İzmit bize bağlıydı. Buralarda meselâ bir köyde, köylü camiyi yıkıp yeniden yapmak istiyor. Biz de bunu Anıtlar Kurulu’na soruyoruz. Bunun tescili var mı diye soruluyor. Yoksa yerinde bir uzmanla inceleyelim, deniyor. Kurulda yer alan hocalarla camiyi mahallinde inceliyorduk. Kurulda sanat tarihçi, mimar, arkeolog, şehir plancısı gibi farklı disiplinlerde hocalar var. Burada caminin tavanı, mihrâbı, tezyinatı noktasında eğer tescil değer bir yanı varsa onun tescil fişi düzenlenip karar alınıyor. Uzmanlar tarafından da bu iş kayıp altına alınıyor. Bundan sonra kuruldan izin alınmadığı takdirde herhangi bir şekilde esere müdahale de olamıyor.
Taşınabilir varlıklarımız için de böyle mi?
- Onlar için de her biri için tescil fişleri var. Meselâ bir halı için kaçıncı yüzyıl, hangi ebat gibi özellikleri belirtilerek yazılıyor. Bunun için vakıfların kendi elemanları sahada bunları tespit edip yazıyorlar. Meselâ kaçakçılıkla, hırsızlıkla mücadele diye birimlerimiz var. Bizim arkadaşlarımız bunu takip ediyorlar. Müzâyedelerde rastlanan kaçak eserler oluyor. Bunlar tespit edilip, satış esnasında hemen el konulabiliyor. Yurt dışından da aynı yollarla eserlerimizi getirtebiliyoruz.
Yurt dışındaki taşınmaz eserlerimiz konusunda bir şey yapabiliyor muyuz?
- 2008 yılında çıkarılan 5737 sayılı kanunla Dış İlişkiler Başkanlığı kuruldu. Dolayısıyla orada kanunî bir alt yapısı olan çalışmalar yürütülmeye başlandı. Şu anda Kosova’da Balkanlar’da meselâ Makedonya’da Manastır şehrinde Balkanların prensi denilen 1561 Rumeli Beylerbeyi Haydar Efendi’nin yaptırdığı Haydar Kadı Camii gibi buna benzer pek çok eserle ilgili çalışma yapıyoruz. Tabi oradaki eserlerle ilgili çalışma yapmanız için, o ülkenin kanunlarının bu işe müsaade etmesi lazım. İzinlerin alınan eserler birer birer onarılıyor.
Camilerden, muhtelif tarihî mekânlardan çıkarılan vakıf eserlerini koruyacak, muhafaza edecek depolarımız, mekânlarımız var mı?
- Öncelikle bu eserlerin bulundukları yerlerde muhafaza edilmesi gerekiyor. Bir eser yerinde güzeldir. Bursa’dan bir örnek vermek isterim. Bir camide tarihî tablolar vardı. İhbar üzerine gittik baktık. Hat tabloları kaldırılıp bir odaya konulmuştu. Neden kaldırdınız diye sorduğumuz görevli ise çalınmasından korkuyoruz, cevabını vermişlerdi. Daha sonra bu yıpranan hat tabloları elden geçirip tekrar ilgili yerlerine astık.
Belli dönemlerde teftiş ve denetimler oluyor değil mi?
- Diyanet, Vakıflar ve Kültür Bakanlığı yetkilileri ile belli dönemler sayımları yapılıyor. Karşılaştırmalar yapılıyor. Eserlerin bir kısmı da sergilenmek üzere vakıf elemanlarınca teslim alınıyor. Bugün bir camimizin altında restorasyon, konservasyon atölyemiz var. Burada hem çok eski eserlerimiz tamir ediliyor, hem de eleman yetiştiriyoruz. Neticede her şey insana bağlı.
Vakıflar son dönemde restorasyon çalışmalarına hız verdi? Restorasyon meselesinde ne durumdayız?
- Toplumda oluşan bir restorasyon algısı var. Vatandaş diyor ki, meselâ ulu camiyi onardınız, gelin falan camiyi de onarın. Restorasyonda bizim ana prensibimiz ‘’minimum müdahale, maksimum koruma’’ olmalıdır. Vatandaş ise dış görünüşe bakıyor. Aslında yapılan her müdahale, eseri tarihî özelliğinden bir parça daha uzaklaştırıyor. Bursa’da Safiyyüddin Erhan beyin güzel bir tespiti vardır: Bir yeriniz ağrımadan siz herhangi bir ilaç alır mısınız? Eğer alırsanız o ilaç midenize, böbreğinize zarar veriyor. Meselâ caminin çatısı akıyor. Eğer kırık kiremit problem ise, oradan su alıyorsa sadece kırık yerleri değiştir, çatıyı komple değiştirmenin âlemi var mı? Toplumdaki beklenti de tepeden tırnağa caminin çatısının değişmesi yönündedir. Bunun belli kuralları olmalı. Nitekim kuralları, kanunları da var bu işin. Bu gibi durumlarda devletin bu kontrollerini yapan elemanları var. Personelime onu söylüyorum: Ben idareciyim, sanat tarihçisi kadar detay bilemem, kalemkâr kadar vs. işten anlayamam, anlamam da gerekmez. Ama yıllardan beri bu işin içinde olduğumuz için baktığımızda fark ediyoruz. Ama meslek erbabının kalem işini, kurşun işini, oymayı ve bunların detaylarını bilmesi lazım. Mesleğiniz bunlar iken bilmiyorsanız sizde sıkıntı var demektir. Ama biliyorsunuz da olmamış bir işin hak edişini imzalıyorsanız burada da ihanet söz konusudur. Şartnâmede yazan hususlarda eğer herhangi bir usulsüzlük yapıldı, gereken malzeme kullanılmadan iş yapıldı ve biz bunu görüyor isek bu işe rıza gösteremeyiz.
Restorasyon uzmanları konusunda ne durumdayız?
Yetişmiş zanaatkârlarımız var. Bugün pek çok eser restore ediliyor. Bu ülkenin gücü ile de alakalı. Ecdadımız bir yere kadar eserleri getirmişler, muhafaza etmişler. Nitekim savaşlar, yokluk ve kıtlıklar içerisinde eserleri ayakta tutmak da bir meseledir. Bazı eserler yapılırken yokluk zamanında eserin kubbesine kum, taş, çakıl ne varsa konulmuştur. Statik açından tehlikeli bir durum. Kimi eserlerin dışından sıvayı kaldırdığınız zaman ciddi çürümelerin olduğu gözleniyor. Bir işi elbette kitabî yapmak başka bir şey. Şu anda Rüstempaşa Camii restorasyonda. Burada İstanbul Teknik Üniversitesi’nden hocalarla çalışıyoruz. Bunun gibi pek çok eserde bilim heyetimiz var. Statik konusunda kim uzman, mimarîde, çini konusunda, sanat tarihi konusunda kim uzman bu hocalarımızı ilgili eserlerin onarımında Bilim Kurulu’nda görevlendiriyoruz. Ülkemiz deprem kuşağında. Bu noktada da eserlerin güçlendirilmeye ihtiyacı var. İlgilisini bu noktada buluyoruz. Burada anıtlar kuruluna da projeler gidiyor. Onların da onayı olmadan işe başlanmıyor.
Eser restorasyonu sonrasında kurum, vakıf veya eserin teslim edildiği müesseseler ne derece eseri aslına uygun kullanıyorlar? Bu konuda da aydınlatır mısınız?
- Hayrat taşınmazlarını kamu yararına çalışan vakıf ve derneklere tahsis ediyoruz. Dörder aylık periyotlarla bizim arkadaşlarımız gidip onlara bakıyorlar. Eğer aslına uygun olmayan müdahale olmuş ise gerekli ikazlar yapılıyor. Ya da tahsis iptaline kadar gidiliyor. Bursa’da meselâ Yeşil Camii yanında Yeşil İmâreti var idi. Burası zamanında kafe olarak kiraya verilmiş. Buranın boşaltılmasını istedik. Akabinde bir takım sıkıntılar yaşandı ama en nihayetinde burası boşaltıldı ve buraya vakfediliş gayesine uygun imaret fonksiyonu verildi. Şimdi çorba, yemek ikramı yapılıyor.
Müdürlüğünüz bünyesinde bir de Vakıf Restorasyon Yıllığı Dergisi çıkartmaktasınız. Derginizden de bahseder misiniz?
- Vakıf Restorasyon Yıllığı (VRY) 2010 yılından beri yayınlanmaktadır. Aralık 2016 tarihi itibariyle toplam 13 sayı yayımlanmış olan dergimiz, yılda iki sayı çıkarılmaktadır. Sayılardan biri spesifik bir konu üzerine çıkıyor. Ağırlıklı olarak İstanbul’daki yapıların (genel olarak eski vakıf eserlerinin) restorasyon süreçleri, monografileri, uygulama teknikleri vb. konular işlenmektedir. Türkiye’de sadece restorasyon alanına hitap eden tek dergi olup, bu alandaki boşluğu doldurmaya yönelik olarak idaremiz bünyesinde yayınlanmaya başlamıştır. Ayrıca, vakıf yapıları anlatılmakta, yapılan çalışmalar paylaşılmakta ve tanıtılmaktadır. Hakemli bir dergidir.
Kültür vakıf eserler cami ortaköy cami yeni cami vakıflar genel müdürlüğü fatih cami şehzâdebaşı cami müftülük restorasyon istanbul teknik üniversitesi vakıf restorasyon yıllığı dergisi
Akın Gökyay: Satrancı ilk önce politikacılar öğrenmeli
Prof.Dr. Sadettin Ökten: ''İnşa eden adamın ruhu, rengi o mekâna siner''
Aykurt Nuhoğlu: Korumayla namaz kılmakla olmaz