Iğd Üniv Sos Bil Der / Igd Univ Jour Soc Sci
Sayı / No. 8, Ekim / October 2015: 199-217
Derleme Makalesi / Review Article
Geliş Tarihi: 06.10.2015  Kabul Tarihi: 30.10.2015
Öz: Osmanlı tarihçilik anlayışı Türk-İslam devletleri geleneğinin devamı olarak ortaya çıksa da, zamanla kendine has
bir yapıya bürünmüştür. XV. yy. ortalarında başlayan Osmanlı tarihçiliğinin ilk örnekleri; menakıbname, gazaname
ve destan türündedir. XVI. yy.da şehname geleneği ile başlayan yarı resmi tarihçilik anlayışı; XVII. yy.da kurulan vakanüvislik müessesesi ile resmi tarih anlayışını başlatmıştır.
Anahtar Kelimeler: Tarih yazıcılığı, tarihçilik, Osmanlı
Devleti, tarih Kaynakları, tarih türleri.
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Tarih Eğitimi
Programı  [email protected]
Sayı: 8, Ekim 2015
Received: 06.10.2015  Accepted: 30.10.2015
Abstract: Although the historiography understanding of
Ottoman relied on the heritage of previous Turkish-Islamic
states it gained a distinct structure in time. Ottoman historiography started in the midst of 15th century. The early
Works were given in the types of hagiography, gazanama
and epic. 16th century the Shahnama, semiofficial court
chroniclership was given; 17th century chroniclership as an
official court history writing came into existence.
Keywords: Historiography, historism, Ottoman State, history researches, types of history.
Tarih telakkisi hakkında kabul görmüş düşünceler irdel enirken, o geçmişi yaratan siyasi koşullar ve kişilerde göz önü nde tutulmalıdır. Toplumsal hayatta ve yahut siyasi arenada
meydana gelen gelişmeler, dinamik bir ilim ola “tarih”te de
değişimlere neden olur. Tarih telakkisine yeni akımların girmesi, genellikle siyasi arenadaki değişime bağlıdır. Örneğin;
XIV. yüzyılın sonların da büyük bir imparatorluk olma kararl ılığında büyüyen Osmanlı Devleti‟nde tarih yazıcılığı da bu
durumdan etkilenmiştir. 1
Türk tarih anlayışı, en fazla Fransız ve Alman tarihçiliği ndeki romantik, idealist, pozitivist akımlardan etkilenmiştir. Bu
etki kendini daha çok “ezilen kültür” ve “hâkimiyet milleti ndir” şeklinde ortaya koymuştur. Bu durum üzerinde, Osmanl ının gerilime döneminde artan kapitülasyonlarla Avrupalıların
sömürgesi durumuna düşmüş olmasının etkisi oldukça fazladır.
Osmanlı tarihi, konu bakımından, Fransız İhtilali ile yay ılan “milliyetçilik” öncesi döneme kadar tasvirci bir özellik
gösterir. Tarih, askeri ve diplomatik alanlardaki ihtiyaçları
karşılamak gerekliydi ve diğer bilimlerle bir ilişkisi yoktu.
XVIII. yüzyılda ise İslami tarih anlayışının yerine, Avrupa‟nın
etkileri yoğun olarak görülmeye başlar.
XIX. yüzyıla kadar Osmanlı tarihçiliği “devlet tarihi” geleneği şeklinde gelişme göstermiştir.”Osmanlı Tarihçisi”nin
sarayda resmi bir görevi bulunmaktaydı. Onlar bağlı oldukları
hükümdarlığın olaylarını yazmakla görevliydiler.
Osmanlı tarihçileri, eserlerinde XIV. yüzyılın başından
itibaren ki olayları konu edinirdi. Bunun nedeni ise “devlet
tarihi” dediğimiz gelenekle açıklanabilir. Yani, Osmanlı Devl eti‟nin kuruluşunda, eski Türklerin bir katkısı olmadığı göster ilerek, bir “Osmanlılık” fikri empoze etme çabasıdır. Osmanlı
terimi, dar manada hanedan üyesi olmak, geniş manada ise
Büşra Ersanlı Behar, İktidar ve Tarih “Türkiye‟de Resmi Tarih Tezinin Oluşumu(1929–1937)”, Afa Yayınları, İstanbul, 1992, s.19
Osmanlı Devleti‟ne hizmet veren yönetici sınıfın mensubu
olmaktı. Eski Türklerin Osmanlı‟ya etkileri konusunda daha
çok askeri hayatları üzerinde durulmuştur. 2
Osmanlı tarih yazıcılığının XIV.-XV. yüzyıllar arasındaki
durumu daha çok yöneticilerin hayatını, siyasi ve askeri başar ılarını konu etmesi şeklinde cereyan etmiştir. 3 XIV. ve XVIII.
yüzyıllar arasındaki Osmanlı tarihçiliği genellikle, “gazavatn ame, şehname, menakıbname” gibi edebi eserler bırakmıştır. Bu
dönemin Osmanlı tarihçiliği tek bir olayı değil, devletin siyas etinin bir ürünü olarak farklı konuları ele alırdı.
XVIII. yüzyılla birlikte Osmanlı‟da her alanda kendini
hissettiren Batılılaşma, Osmanlı tarih yazıcılığını da etkilemiştir. Askeri ağırlıklı olarak ıslahatlar yapıldığı gibi kültürel
alanda da yeni adımlar atılmıştır. İbrahim Müteferrika tarafı ndan kurulan ilk Osmanlı matbaasında, askeri, dil ve yönetim
alanında eserlerin yanı sıra Osmanlı tarihçilerinin eserleri de
basılma ve çoğaltılma şansı yakalamıştır. 4
XIX. yüzyıl Osmanlı tarihçileri ise, çöküşün eşiğindeki
devleti kurtarma maksadıyla, geçmişi inceleyip ders çıkarma
Osmanlı tarihinin kaynak kitaplarını daha iyi anlayabilmek
için, bu dönemlerin bahsettiğimiz genel özelliklerinin yanı
sıra, bu devirlere yön veren yazarların, kim olduklarını, ne z aman yaşadıklarını iyi bilmek gerekir. Çünkü Osmanlı tarihçil iği ve bu tarih yazıcılığı işini ifa eden kişiler dönemlerinin h ükümdarlarından, yakın çevrelerinden, seleflerinden ve yahut
dönemin fikir akımlarından etkilenmişlerdir.
Evliya Çelebi hakkında bilgi sahibi olmadan eserlerinden
alınan bir parçayı sağlıklı değerlendirebilmek oldukça zordur.
Melik Ahmed Paşa‟nın Evliya Çelebi‟nin akrabası ve hamisi
olduğunu bilmiyorsak Seyahatname‟yi okuyunca Melik Ahmed
Büşra Ersanlı Behar, a.g.e, s.42
Fuat Köprülü, Osmanlı Devleti‟nin Kuruluşu, Ankara,1984,s.5
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, cilt.IV, Ankara, 1987, s.597
Paşa bize en büyük devlet adamı olarak görünebilir. 5 Bir eserin
kaynaklarını bilmek o kitaptan yapılacak bir alıntının esas
kaynaktan yapılmasına yardımcı olur. Her yazarın çağdaşı olduğu dönemin olaylarını anlatması tarih açısından çok öneml idir. I. Selim dönemi için Tacü‟t-Tevarih, IV. Murad dönemi
için Solakzade Tarihi, yeniçeri ocağının kaldırılması ile ilgili
olarak Es‟ad Efendi Tarihi‟nin kaynak eser olduğunu bilmek
araştırmamızı kolaylaştıracak ve daha doğru bilgilere bizi ulaştıracaktır. 6
Anadolu‟da Osmanlılardan önce tarih yazıcılığı yoktu. İşte
bu yüzden Osmanlı tarih yazıcılığı beyliğin kuruluşundan 100 –
150 yıl kadar sonra başlamıştır. İlk müstakil eserlerini ise XV.
yüzyılda verecektir. 7 XVI. yüzyıl tarih anlayışında dini motifler
ağır basacaktır. Çünkü bu dönemde İran‟da Şii Safevi hanedanı
iktidar olmuştu ve onlara karşı bir meşruiyet mücadelesi v erilmekteydi. 8 İstanbul fatihi II. Mehmed‟den başlayarak Osmanlı sultanları, İslam dünyasında gelmiş geçmiş en büyük
İslam devletine sahip oldukları bilincine varmışlardır. II. B ayezid devletin tarihinin bu görüşle yazılması için, dönemin
tanınmış münşilerini kapsamlı bir Osmanlı tarihi yazmaya davet etmiştir. Bunlar arasında Kemal Paşa-zade, İdris-i Bitlisi ve
Ruhi vardır. 9
Geleneksel dönem ile birlikte topluca bakıldığında O smanlı Devletinin ilk zamanlarından yıkılışına kadar Osmanlıl arın yazmış oldukları tarih kitaplarının sayısı, herkesin kabul
etmek zorunda olduğu gibi, çok fazladır. Bu alanda bilgisi
olanlar bile tarih yazan Osmanlıların ne kadar çok olduğuna
şaşabilirler: Hemen hemen beş yüz yıllık bir zaman içinde beş
yüz. Bunların çoğunun eserleri bugüne kadar kalmış ve bu
Yılmaz Kurt, Osmanlıca Dersleri, Akçağ Yayınları, Ankara, 1999,s.12
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.12
Feridun M. Emecen, İslam Araştırmaları Dergisi, sayı: III, “Osmanlı Kronikleri
ve Biyografi”, İstanbul, 1999, s.1
Ahmet Güneş, Ankara Üniversitesi Dergisi, sayı: XVII, “Tarih, Tarihçi ve
Meşruiyet”, Ankara, 2005, s.24
Ahmet Güneş, a.g.m s.19
eserde hiç olmazsa bunların bir nüshasının bugün nerede bulunduğu yazılmıştır. Kaybolan veya bilinmeyen tarih eserlerini
tekrar bulup bulmamakta ne kadar başarı sağlanacağını da gelecek gösterecektir. 10 Osmanlı tarih yazıcılığının, genel hatlarıyla ve özellikleriyle bahsettiğimiz gelişimine yön veren müe lliflerinden ön plana çıkanlarını, dönemler halinde verirsek,
Osmanlı tarih yazarlığının geçirdiği evreleri daha yalın halde
1. İkinci Beylikler Dönemi Tarih Yazıcılığı (1243–1318)
Anadolu‟da 13. ve 14. yüzyılda yazılmış olan eserlerde Anadolu Selçukluları ve Anadolu Beyliklerinin tarihi anlatılmış, olaylar Osmanlı devletinin kuruluşuna kadar getirilmi ştir. Anadolu Selçukluları Dönemlerinde yazılmış eserler daha
çok Arapça ve Farsça dillerindedir. Türkçe olarak yazılan “D anişmendname” ve “Battalname” Anadolu‟da Türkçe tarih yaz ıcılığının başlangıcı sayılır. Dönemin ünlü tarih kitapları:
1. İbn Bibi, El-Evamirü‟l-Alaiyye di‟l-Umüri‟l-Alaiyye
Ahyar (Tezkire-i Aksarayi)
3. Eflaki, Menakıbü‟l-Arifin
2. Osmanlı Devleti‟nde Tarih Yazıcılığı
Osmanlı Devleti‟nin ilk dönemine ait bilgiler veren kaynaklar
15. yüzyıldan itibaren yazılmaya başlanmıştır. Bu bakımdan 15. yüzyılın ikinci yarısı, bilhassa II. Murad dönemi için Osmanlı tarihçiliğinin başlangıcı olarak söylenebilir.
2.1. XV. Yüzyıl Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri
Aşıkpaşazade (1393–1481) , “Tevarih-i Al-i Osman (Aşıkpaşazade Tarihi)11
Çorum‟da Elvan Çelebi köyünde doğdu. Büyük babasının
Franz Babinger, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, çev: Coşkun Üçok, Ankara,
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.13
babası olan Aşık Paşa, XIV. yüzyıl batı Türkçesinin en eski
manzum eseri olan Garibname‟nin yazarıdır. 1413‟te Geyve‟de
ilk tarihçilerimizden Yahşi Fakıh‟ın yanında bulunmuştur.1437
yılında II. Murad‟ın Sırp seferine ve 1448 seferine katılmıştır.
Öldüğü yıl bilinmemektedir.1484 yılında Aşıkpaşazade Tar ihi‟ni yazdığı zaman 86 yaşında idi.
15. yüzyıl Osmanlı devleti tarihi için en önemli kaynak
mahiyetinde olan bu “menkıbe” tarzındaki eser tarih yazma
amaçlı yazılmamıştır. Karşılıklı konuşma tarzında yazılan bu
eser, Osmanlı padişahlarını birer Gazi olarak gösterir. Eser
adeta gazaya giden ordunun maneviyatını artırmak için destanî
bir şekilde kaleme alınmıştır. Aynı zamanda bir halk destanı
şeklindedir. Türkçe nesir (düzyazı) olarak yazılmış ilk Osmanlı
tarihidir ve bütünüyle Osmanlı tarihini ele alan ilk Tür kçe
eserdir. Bu eserinde ilk defa Osmanlı devletinin kuruluşunda
rol oynayan 4 önemli zumreden bahseder: Gaziyan-ı Rum,
Ahiyan-ı Rum, Abdalan-ı Rum ve Baciyan-ı Rum.
Eser Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde, A. Nihal
Atsız tarafından günümüz Türkçesiyle yeniden kaleme alınmış
Şükrullah (1388–1464), Behçetü't-Tevarih13
Şirvanlı olan müellif 1456‟da yazmaya başladığı eserini
1459‟da tamamlamış ve devrin (Fatih devri, 1451–1481) meşhur
sadrazamı Mahmut Paşa‟ya ithaf etmiştir. Behçetü‟t-Tevarih
adlı eseri 13 kısımdan meydana gelen umumi bir tarihtir.
8.kısım II. Mehmet‟in tahta çıkmasına kadar gelen Osmanlı
Çelebi Mehmet, II. Murat ve II. Mehmet zamanlarını
(1413–1481) idrak eden müellifin 1407‟den itibaren verdiği bilg iler çok önemli olup ana kaynak mahiyetindedir. Farsça olan
eser Kanuni devrinde Türkçe‟ye tercüme edilmiştir. Eser Karamani Mehmet Paşa, Sarıca Kemal, Ruhi Çelebi, Mehmet
Feridun M. Emecen, a.g.m, s.85
Abdülkadir Özcan, Mimsr Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,
Sayı: XIV, Fatih Devri Tarih Yazıcılığı ve Literatürü,İstanbul, 2003/1,s.55
Zaim ve pek çok tarihçi tarafından kaynak olarak kullanılmıştır. Türk Boyları ve Osmanlı'larla ilgili son kısmı Nihal Atsız
tarafından 1939-49'da iki defa Türkçe‟ye çevrilerek neşredilmiştir.
Nişancı (Karamani) Mehmet Paşa, Tevarihü's-Selatinü'lOsmaniyye 14
Uzun yıllar nişancılık yaptığı için nişancı vasfı ile ün yapan
Mehmet Paşa aslen Karamanlı bir Türk‟tür. 1478–1481 senelerinde
II. Mehmet‟in sadrazamı iken padişahın ölümünü müteakip yeniçeriler tarafından öldürülen Karamani Mehmet Paşa, iki kısımdan
ibaret bir Osmanlı Tarihini Arapça olarak kaleme aldı. 1.risale Osman Gazi‟den II. Mehmet‟in cülusuna kadar (1451), 2.risale
1451‟den Mart 1480 arasındaki olayları anlatır. Bu eser yalnızca
Osmanlı tarihinden bahsettiği için evrensel bir özellik taşımaz.
Enveri, Düsturname-i Enveri15
II. Mehmet ve II. Bayezid devirlerinde (1451–1512) yaşamış
olan Enveri 1464 senesinde veziriazam Mahmut Paşa‟nın emriyle genel bir İslam tarihi, Aydınoğulları ve Osmanlı tarihini
ihtiva eden 3730 beyitten oluşan mesnevi tarzında “Düsturname” isimli manzum bir eser yazmıştır. Bunun 842 beyti Osmanlı tarihine aittir ve 1466‟ya kadarki Osmanlı tarihini içerir.
Eser Türkçe yazılmış olup "evrensel tarih" özelliği taş ır. Eserde Fatih ve Timur mukayese edilmiştir. Eser 3 bölüme ayrılır.
de Aydınoğulları tarihi geniş sayılabilecek şekilde anlatılır. Bu
yüzden Enveri‟nin eseri özellikle Aydınoğulları tarihini aydı nlatmak bakımından büyük bir öneme sahiptir.
Aydınoğulları ve Osmanlılar‟a dair bölümleri önce Mükr imin Halil Yinanç tarafından 1928‟de (ince-leme kısmı 1930‟da);
Fransızca tercümesiyle birlikte Paris‟te neşri ise I. Melikoff
tarafından 1954‟te gerçekleştirilmiştir.
Abdülkadir Özcan, a.g.m, s.57
Abdülkadir Özcan, a.g.m, s.56
Mihail Kritovulos, Kritovulos Tarihi (1451–1467)
Bizans Dönemi Tarih Yazıcılığı‟nın son temsilcilerinden
olan Krivotulos, aynı zamanda bir İmroz 17lu olup, İstoria adını
verip 1451–1467 yılları arası gelişmelerini anlattığı eserinde
özellikle Osmanlı yönetimindeki İstanbul üzerinde durmu ştur18.
Son dönem Bizans‟ının ve Osmanlı İstanbul‟unun ilk Helen asıllı tarihçisi olan Kiritovulos; Fatih Sultan Mehmed‟in
Helen kültürüne olan merakını da aktaran kişidir. Fatih Sultan
Mehmed‟in hükümdarlığının ilk 17 yılını anlattığı eserinin tek
orijinal nüshası olup, o da şuan Topkapı Sarayı‟nda saklanma ktadır.
Mehmed Neşri (ö.1520) Cihan-nüma19
II. Murat, II. Mehmet ve II. Bayezid devirlerinde yaşamıştır. II. Bayezid dönemi tarihçisidir. Eser evrensel olup
Adem‟den başlar.8 kısımdan oluşur. Son kısmı Osmanlı tarihi
ağırlıklı olup 1485 yılına kadar olan olayları anlatır. Neşri‟nin
Cihan-nüma‟sı “tarihi tarih için yazmada” ilk kıpırdanmayı
gösterir. Neşri‟nin Cihannüma‟sı “tenkitçi” tarzda yazılmış ilk
Neşri, Cem Sultan ile II. Bayezid arasında geçen taht mücadelesinde Cem‟in tarafını tutmuş, Cem ölünce II. Bay ezid‟den af dileyip saraya kabul edilmiştir. II. Bayezid‟i öven
kasidesi vardır. Neşri‟nin Cihan-nüma‟sı kendinden sonraki
tarihçilere kaynaklık etmesi açısından önemlidir ve 15. asır için
en önemli kaynaklar arasındadır. Eser Türk Tarih Kurumu
Dursun Bey, Tarihi-i Ebu'l- Feth Sultan Mehmed Han20
İstanbul‟un zaptında bizzat bulunmuştur. Divan katibi,
Tolga Ersoy, Kritovulos Tarihi‟nin Ari Çokona Tarafından Yapılan Çevirisine
Dair Bir Değerlendirme, Tarih ve Uygarlık İstanbul Dergisi, S. 3., s. 115.
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, Osmanlı Müellifleri(1299–1915), cilt: III, Meral
Yayınları, İstanbul, 1975, s.108
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.14
Anadolu ve Rumeli defterdarlığı makamlarında da bulunmuş
olan Dursun Bey "Tarih-i Ebu‟l Feth-Sultan Mehmet Han"
isimli II. Mehmet‟in ve II. Bayezid‟in saltanatının ilk 6 senes ini içeren bir eser bırakmıştır. Yazar, Sultan II. Murat devrini
kısaca özetledikten sonra Fatih devrini ve II. Bayezid devrini
anlatır. Bu kitap 1497–1500 seneleri arasında yazılmıştır.
Eser, 1977 yılında Mertol Tulum tarafından İstanbul Fetih
Cemiyeti yayınları arasında yayınlanmıştır.
2.2. XVI. Yüzyıl Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri
Kemal Paşazade (1468–1534), Tevarih-i Al-i Osman21
Esas adı Şemsettin Ahmed olan Kemal Paşazade, Süleyman Paşa adlı Edirneli zengin bir adamın oğludur. Dedesinin
adıyla şöhret bulmuştur.Tokatlı Lütfi‟nin öğrencisi olmuş, 15 16
yılında Anadolu kazaskerliğine yükselmiştir.
II. Beyazid‟in emriyle yazdığı Tevarih-i al-i Osman adlı
eseri padişahın tahta geçtiği 1481 yılından başlayarak 1526 K anuni‟nin I. Macar seferine kadar gelen bir Osmanlı hanedanı
tarihidir. Kemal Paşazade, eserinin girişinde şunları yazmıştır:
“Sultan işaret etti ki, eğer tarihler, hikâyeler ve fıkralar yazılmasa ve bu yolla büyük hükümdarların zaferleri ve başarıları
gelecek nesiller için ölümsüzleştirilmeseydi, tamamı unutulurdu. Bunun için o, kendisinin ve atalarının başarılarının kaydedilmesini istedi. Hem seçkinlerin ve hem de halkın faydalan abileceği, sade bir üslupla, Türkçe olarak bir eserin yazılması
gerekliydi ve ben sultan tarafından bu iş için tayin edildim.” 22
1535‟te ölen müellifin eseri, Şerafettin Turan tarafından
1957‟de kaleme alınmıştır.
Peçevi İbrahim Efendi (1574–1650), Tarih-i Peçevi23
1574‟te Macaristan‟ın Peç kentinde doğmuştur. Anne tarafı Sokullu ailesine mensuptur. Sinan Paşa‟nın Macaristan
seferinde, Gran kuşatması,
Ahmet Güneş, a.g.m, s.9
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s.117
din kuşatmasında bulundu. Tokat‟ta ve Temeşvar‟da defterdarlık yaptı. 1641‟de emekliye ayrılarak görevi bıraktı.
Daha gençliğinde tarih incelemelerine aşırı bir eğilim gö steren İbrahim Peçevi 1520–1639 yılları için en önemli kaynaklardan biri kabul edilen tarih kitabını yazmıştır. Özellikle
1593‟ten sonraki olayları bizzat yaşamış olması, padişah ve sadrazamlarla görüşmesi sebebiyle birinci el kaynak sayılabilir.
Eserini kaleme alırken yerli kaynakların yanı sıra Macar
tarihçilerin eserlerine de bakmış ve böylece herhalde yabancı
kaynaklara da bakan ilk Osmanlı Tarih yazarı olmuştur. IV.
Murat‟ın İran seferinden dönüşünün anlatılması eserin son
Hoca Saadettin (1536–1539),Tacü’t-Tevarih (Tarihlerin Tacı) 24
Hoca Efendi, eserini II. Selim‟in padişahlığı günlerinde
yazmaya başlamış ve Murad-ı Hüdavendigar‟ın ölümüne kadar
olan yani, Osmanlı Devleti‟nin kuruluş bölümünü, bu padişah
zamanında tamamlamış bulunmaktadır. Ondan sonra yapıtına,
görevi itibarıyla birtakım uğraşlarla karşılaşmış olması dolayısıyla ara vermiş fakat çalışmalarını yine de sürdürmüştür. III.
Murad‟ın cülusunu izleyen günlerde onun arzusu üzerine metni
yeniden gözden geçirip temize almış ve Sultan III. Murad‟a
sunmuş, yapıtını, çalışmasına duyduğu bağlılıkla tarihlere tac
olmaya layık gördüğü için Tacü‟t-Tevarih diye adlandırmıştır.
Bu suretle Tacü‟t-Tevarih, yazılışında öngörülen ana plandan
bir parça noksan kalmaktadır. Kanuni Sultan Süleyman devri
işlenememiş, metnin dışında müsveddeler halinde kalmıştır.
Bu yapıta 1554 yılına kadar yapılan bazı ekler varsa da, bunların
doğrudan doğruya Hoca Efendi tarafından mı yoksa oğulları
Mehmed veya Es‟ad Efendiler tarafından mı yapıldıkları çözümlenememektedir.
Gelibolulu Mustafa Ali (1541–1599), Künhu’l-Ahbar25
Gelibolu‟da Nisan 1541‟de dünyaya geldi. İyi bir medrese
Ahmet Güneş, a.g.m, s.12
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.17
tahsili yaptıktan sonra saraya intikal etmiş birçok himmetleriyle Lala
ye ve Mısır‟da bulunmuş, sonra uzun zaman defterdarlık yapmıştır. O, yalnızca devrinin kudretli bir tarihçisi değil, aynı
zamanda ansiklopedist denebilecek derecede geniş bir alimdir.
En önemli eseri Künhü‟l - Ahbar adlı dört ciltlik bir tarihtir. Eser, yalnızca bir Osmanlı tarihi değil, sırasıyla Peygambe rler Tarihi, İslam Tarihi, Türk ve Moğol Tarihi ve Osmanlı
Tarihi bölümlerini ihtiva eden bir genel tarihtir. Ali, bu es erinde Osmanlı alim ve şairleri için de önemli bir yer ayırmıştır.
Künhü‟l Ahbar, şairlere ayrılan bölümü ile şairler tezkiresi
sayılabilecek genişliktedir. Eserin muhtevası, Gelibolulu Mustafa Ali‟nin devrin tarihçileri arasında ne kadar çok yönlü ve
zengin bir tarih çalışmasına girmiş olduğunu göstermektedir.
Devlet yönetiminde defterdarlık ve valilik görevlerinde bulunmuş olan Ali, din ve siyaset tarihleri, askeri tarih ve akınlar,
hüsnühat ve ciltçilik tarihi üzerine de birçok eser vermiştir.
2.3. XVII. Yüzyıl Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri:
Naima (1655–1716), Tarih-i Naima26
vak‟anüvis olmuş, 1716 yılında Mora seferi serasker kethüdası
görevinde bulunurken Patras‟ta ölmüştür.
Naima Tarihi‟nin esas adı “Ravzatü‟l Hüseyin fi Hülasat-ı
18‟inci yüzyılın ilk yarılarında Naima, Osmanlı Devleti‟nin
görevlendirilen ilk resmi tarihçisidir. İbn Haldun‟un tarih a nlayışından etkilenen Naima, kısa bir süre sonra “Naima Tarihi”
adlı eserini yazmıştır. Naima, Osmanlı Devleti‟nin çöküşü
karşısında benimsediği yenilikçi yaklaşımla, olayları ve hükü mdarları tenkidi ve çözümleyici bir biçimde ele almıştır. Eserin
rahatlıkla okunup incelenebilen üslubu, canlı anlatımı ve tenkidi bakışı, dönemin veziriazamı Hekimoğlu Ali Paşa‟yı etkilemiştir. Paşa, yeni kurulan matbaada “Naima Tarihi”nin ba26
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s109
sımını emretmiştir. Naima‟nın yaşadığı yüzyılda başlayan Batılılaşma hareketiyle ilgisinin bulunduğu söylenemez. İlgisinin
kaynağı, Osmanlı Devleti‟nin dağılması konusunda duyd uğu
endişeden ileri gelmektedir. Yenilikçi yaklaşımları, Osmanlı
Devleti‟ni tamamen parçalanmaktan kurtarmak için çareler
arama çabasıyla gelişmişti.
Kâtip Çelebi (1609–1657), Fezleke-i Tarih-i Osman, Tuhfetü’lKibar Esfari’l-Bihar27
Asıl adı Mustafa, babasının adı Abdullah‟tır.1609 yılında
istanbulda doğdu. Babası askeri sınıftan olduğu için 14 yaşında
iken silahdar birliklerine girdi. Batılılar yazarımızı daha çok
„‟Hacı Kalfa‟‟ olarak tanırlar.
Tuhfetü‟l-Kibar Esfari‟l-Bihar adlı eseri Türk deniz savaşlarının tarihidir.
Fezleke-i Tarih-i Osman adlı kitabında ise, 1639‟da IV.
Murad‟ın ölümüne kadarki Osmanlı tarihi anlatılır. Diğer
önemli eserleri şunlardır:
Keşfü‟z-Zünun, büyük bir bibliyografya kamusudur.
Katip Çelebi‟nin en büyük eseridir. 1653‟te ikmal edilen bu
eserde okuduğu ve bildiği 14.500 kitap ismini alfabe sırasıyla
Takvimüt Tevarih; 1648
Cihannüma; 1648‟de yazmaya başlamıştır. Bitmemiş
olan bu eser ilk ve tek dünya coğrafyasıdır.
Sultanü‟l-Vusul-ila Tabakatü‟l – Fühul ; meşhur adam-
Mizanü‟l-hak fi İhtirarü‟l-ahak; 1656‟nın dini tartışma-
I. Ahmet‟ten IV. Murat zamanlarına kadar hükümdarların hizmetinde bulunmuş ve Risale-i Koçi Bey adı verilen
eserini Sultan IV. Murat için yazmıştır. Babinger‟in tabiriyle
Osmanlıların Montesque‟sü kabul edilen Koçi Bey, III. Mu27
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.18
rat‟tan başlayarak IV. Murat‟a kadar göze çarpan bütün int izamsızlıklardan bahsetmiştir. Ayrıca eski devlet düzenine a ykırı hareketleri, bu düzenin ihmal edilmesini yaklaşmakta olan
yıkılışın başlıca sebebi olarak göstermektedir. 1630‟da yazılmış
eser ancak son zamanlarda büyük önem kazanmıştır.
İlk baskısı Ahmet Vefik Paşa tarafından yapılmıştır. Almanca, Macarca, Fransızca ve Rusça tercümeleri vardır. Yazma nüshaları Berlin, Viyana, Münih, St. Petersburg, Kahire ve İstanbul Esat
Efendi Kütüphanesinde bulunmaktadır.
Evliya Çelebi (1611–1682), Seyahatname
Asıl adı Mehmed Zilli b. Derviş Mehmed‟dir. Babası saray
kuyumcusu, annesi sadrazam Melik Ahmed Paşa‟nın kız kardeşidir. Bu sebeple Seyahatname‟de Paşa göklere çıkarılmaktadır. 28
Osmanlı topraklarını ve komşu ülkeleri gezi notları biçimiyle ele alan bir coğrafya tarihi özelliği taşıyan bu eser, çok
canlı ve abartılı anlatımıyla tanınmasına karşılık, tarihi zaman
kavramına sahip olmayışıyla dikkat çekmektedir. I. cilt 1631
tarihinden başlayarak İstanbul ve çevresini anlatır. Diğer ciltlerde Viyana‟dan Kafkaslara, Arabistan‟dan Sudan‟a kadar bi rçok Osmanlı ülkesini, olaylarını, insanlarını konu edinmiştir. 29
Solakzade Mehmed Hemdemi(1590–1658), Solakzade Tarihi30
İstanbul‟da doğmuştur. Padişahın muhafız birliğini oluşt uran özel bir asker sınıfının ileri gelenlerinden (solak başı) olan
babasının adıyla anılır. Bu ilgiyle saray hizmetlerinde bulund uğu, IV. Murat‟ın musahipleri (sohbet eşi) arasına girdiği bilinir.
Sultan İbrahim ve Avcı IV. Mehmet dönemlerinde de yerini
koruduğu belirtilir. Musiki ve şiirle de uğraştığı halde adını
yaşatan emeği tarihçiliği oldu; şairlik mahlası Hemdemi, best elerindeki adı Mıskalı‟dır. Osmanlı Devleti‟nin kuruluşundan
kendi ölümüne kadar ki olayları tanıtan eseri Solakzade Tarihi
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s.49
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.19
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s.134
diye anılır. Has odabaşı Hasan Ağa‟nın yüreklendirmesi ve
desteğiyle hazırladığı kitap, dil ve anlatımının yalınlığıyla se çkinleşir; en çok Koca Sadettin Efendi‟nin eseriyle, (Tacüttevarih) Hasan Beyzade Tarihi‟ne dayanan eser, özellikle son bölümünde kendi gözlem ve anılarıyla dikkati çeker; 1854 ve
2.4. XVIII. Yüzyıl Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri
Mehmed Raşid Efendi (ö.1735), Tarih-i Raşidin31
1714–1721 yılları arasında sarayda vakanüvislik yapan Raşid,
Halep ve Mekke kadısı olmuş, sonra da İstanbul kadılığında
bulunmuştur. 1734‟te Anadolu Kazaskerliğine (Osmanlı‟da en
yüksek ilmi rütbe, günümüzün adalet bakanı-Kadı ve müderrislerin atama ve tayin işleri ile ordu mensupları ile ilgili davalara
ve devleti ilgilendiren davalara bakmaktan sorumlu olan kişi)
tayin edilmiştir. 1735‟te vefat etmiştir.
Naima‟nın devamı niteliğinde 1660 ile 1721 yıllarına kadar
olan zaman için esas kaynak teşkil edilen ve genellikle Tarih-i
Raşid ismiyle anılan bir eser bırakmıştır.
Hammer, Devlet-i Osmaniye Tarihi 32
Baron Joseph Hammer, Avusturyalı olup tarihçi ve Türkolog‟tur.1799 yılında Papa‟nın elçisi Baron Herbert‟in tercümanı
olarak İstanbul‟a geldi. Aynı yıl gittiği Mısır‟da 4 yıl kaldı. Türk
tarihi ve edebiyatı üzerine 30 yıl çalıştı.1856 yılında öldü.
Ahmet Vasif (ö.1806) Mehasinü’l-Asar ve Haka’ikü’l-Ahbar 33
Bağdatlı Ahmet Vasıf, Türk-Rus harbinde Ruslara esir
düşmüş, fakat Katerina‟nın sulh müzakeresine ait mektubu ile
geri gönderilmiştir. O müzakere esnasında epey rol oynamış ve
1772‟de Ruslar ile yapılan Bükreş Andlaşmasında vakanüvis
vazifesini ifa etmiştir. 1783‟te devlet vakanüvisliği makamına
gelmiş, ertesi yıl Madrid‟e elçi olarak gönderilmiştir. 1791‟de
Ruslarla yapılan sulh müzakeresinde önemli rol oynamıştır. Bir
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s.120
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.23
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.22
süre için gözden düşen hatta sürgün edilen Ahmet Vasıf tekrar
yükselerek baş defterdar olmuştur.
Ahbar ismini taşır. 1752–1774 senelerini içerir. 1788‟e ait ikinci cildin büyük kısmı Enveri‟ye aittir.
Asım Efendi (Tarih-i Asım)34
Mütercim Asım Efendi 1755 yılında Antep‟te doğdu. Bilgin
Seyyid Mehmed Cenani Efendi oğlu, Sadrazam Kadri P aşa‟nın
dayısıdır.1790 yılında İstanbul‟a geldi.1807–1819 yılları arasında
aralıklarla vak‟anüvistlik yaptı. Asım Tarihi, 1788–1808 yılları
arasındaki olayları tenkitçi bir görüş ile iki cilt halinde anlatır.
2.5. XIX. Yüzyıl Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri:
Ahmet Vefik Paşa (1823-1891) ,Fezleke-i Tarih-i Osmanî35
XIX. asrın en büyük Türk bilginlerinden olan Ahmet Vefik Paşa, Türk dilinden başka Osmanlı tarihi ile de meşgul
olmuş ve bir tarih el kitabı hazırlamıştır. Sultan Abdülaziz‟e
kadar Osmanlı tarihini içeren eseri Fezleke-i Tarih-i Osmanî‟dir.
19. yüzyılın ikinci yarısında açılan batı tarzındaki okullar için
Ahmet Vefik Paşa, 1876‟da ilk ders kitaplarını yazdı. Daha sonraları
ilk tarih profesörü olarak Darülfünun‟da derslere girmeye başladı.
Ahmed Cevdet Paşa (Tarih-i Cevdet)
Ahmed Cevdet Paşa 1822‟de Bulgaristan‟ın Lofça kasabasında doğdu. Çeşitli illerde valilik yaptı. 36 Ahmed Cevdet Paşa,
Cevdet Tarihi adlı eserinde Michelet gibi romantik - milliyetçi
ve Taine gibi pozitivist - milliyetçi tarihçilerin etkisinde kalmıştı. Ahmet Cevdet Paşa, eserinin ön sözünde tarih yazıcıl ığında ve eğitimde siyasetin ağırlığına olan rolünü belirtmektedir. Bu görüş, Fransızların tarihe bakış açısı ile paralellik göstermektedi.
Feridun M. Emecen, a.g.m, s.88
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s.146
Ahmed Lutfi Efendi (Tarih-i Lutfi)37
1815 yılında İstanbul‟da doğdu. Nalıncı Mehmed Ağa‟nın
oğludur. Kâtiplik ve tıbbiye okulunda Türkçe öğretmenliği
yaptı.1866–1871 yılları arasında vak‟anüvistlik yaptı.1907 yılında
92 yaşında öldü. Eserinde 1826–1876 yılları arasını anlatır. Eser
15 ciltten oluşmaktadır. Bu eser Cevdet Tarihi‟nin devamı niteliğindedir.
Atabey (1810–1880), Ata Tarihi 38
Asıl ismi Tayyarzade Ataullah Ahmet olan müellif büyük
memuriyetler işgal etmiş olan Ata‟nın kaleminden Ata Tarihi ismiyle bilinen beş ciltlik Osmanlı tarihini yazmıştır.
Bu eser özellikle tasnif (düzenleme) özelliği ile ve bu zamana
kadar belli olmayan bazı eski kaynaklardan yararlanılarak yazılmasından dolayı kendisinden önceki tarihlerden çok farklıdır. Saray
hayatında teşrifatta39; sadrazamlardan, Osmanlı siyasetinde rol
oynayan diğer büyük şahsiyetlerden ve alimlerden bahsedilmektedir. Özellikle II. Mahmut ve Abdülmecit devri için çok önemlidir.
2.6. XX. Yüzyıl Osmanlı Tarihçileri ve Eserleri:
Mahmut Celaleddin Paşa, Mir’at-ı Hakikat40
1838 yılında doğmuştur. Maliye, ticaret, nafia nazırlıkları
yapmıştır.1898 yılında ölmüştür.
Gerçeğin aynası manasına gelen eserinde 1839–1878 yılları
arasında geçen olayları incelemiştir.
Abdurrahman Şeref, Tarih Münasebetleri 41
1853 yılında İstanbul‟da doğmuştur.1873 yılında Mekteb-i
Sultaniye‟den mezun olmuştur. Mülkiye okulunda 16 yıl m üdürlükten sonra, vak‟anüvistlik, Ayan Meclisi üyeliği, Devlet
Şurası Başkanlığı yaptı.1923 yılında İstanbul milletvekili seçildi.1925‟te vefat etti.
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s.96
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, a.g.e, s.29
Yılmaz Kurt, a.g.e, s.26
Tarih Münasebetleri adlı eseri Sabah ve Vakit gazetelerinde 1915–1920 yılları arasında yayınlanmış 37 makalesini içerir. Yazdıkları bir araştırma değil, sohbet niteliğinde yazılardır.
İlk kez 1923 yılında yayınlanan eser, 1985‟te Enver Koray tar afından sadeleştirilerek yayınlanmıştır.
12. ve 13. yy.larda Battalname ve Danişmendname‟nin sözlü ürün olmaktan yazıya aktarılmasıyla başlayan Anadolu Türk
Tarih Yazıcılığı, Osmanlı Devleti döneminde yeni bir ivme
yakalamıştır. 15. yy.da başlayan ve özellikle II. Murad döneminde önem kazanarak Fatih Sultan Mehmed döneminde iyi
bir seviyeye ulaşan Osmanlı Tarih Yazıcılığı; günümüz tarihç ileri için dönemi aydınlatma açısından çok önemlidir. Çünkü
bu kronikler; yalnızca dönemi yansıtmamakla birlikte, dönemin duygularını da bize aktarmaktadır.
Özelikle 18. yy.ın başında vak‟anüvisliğin resmi bir makam
olması ve Naima‟nın ilk vak‟anüvis olmasıyla birlikte daha da
önem kazanan Osmanlı tarih yazıcılığı, son vak‟anüvis olan
Abdurrahman Şeref‟in görevinin son bulmasına kadar günümüzde büyük önem arz eden birçok eserin bize ulaşmasın sağlamıştır.
Babinger, Franz, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, çev: Coşkun Üçok,
Behar, Büşra Ersanlı, İktidar ve Tarih “Türkiye’de Resmi Tarih Tezinin Oluşumu(1929–1937)”, Afa Yayınları, İstanbul, 1992.
Bursalı Mehmet Tahir Efendi, Osmanlı Müellifleri(1299–1915), cilt: III,
Meral Yayınları, İstanbul, 1975.
Emecen, Feridun M., “Osmanlı Kronikleri ve Biyografi”, İslam Araştırmaları Dergisi, sayı: III, İstanbul, 1999.
ERSOY, Tolga, „‟Kritovulos Tarihinin Ari Çokona Tarafından Yapılan
Çevirisine Dair Bir Değerlendirme‟‟, Tarih ve Uygarlık İstanbul Dergisi,
S. 3, s. 115–119.
Güneş, Ahmet, “Tarih, Tarihçi ve Meşruiyet”, Ankara Üniversitesi Dergisi,
sayı: XVII, Ankara, 2005.
Köprülü, Fuat, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, TTK, Ankara,1984.
Kurt, Yılmaz, Osmanlıca Dersleri, Akçağ Yayınları, Ankara, 1999.
Özcan, Abdülkadir, „‟Fatih Devri Tarih Yazıcılığı ve Literatürü‟‟, Mimar
Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: XIV, s. 55–62,
Ozcan, Abdülkadir, „‟Osmanlı Tarihçiliğine ve Tarih Kaynaklarına Genel
Bir Bakış‟‟, İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, S. 1, s.
Şirin, İbrahim, „‟Osmanlı‟da Tarihin Anlam Arayışı‟‟, Ankara Üniversitesi,
Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 11, s. 555–574.
Taşbaş, Erdal, „‟Klasik Dönem Tarih Yazarları ve Eserlerine Kısa Bir Bakış‟‟, Mediterrenean Journal of Humanities, S. 2, s. 213–223.
Taştan, Yahya Kemal, „‟Osmanlı Tarih Yazıcılığının Doğuşu‟‟, Kırklareli
Üniversitesi, Bilim Yolu Dergisi, S. 3, s. 609–648.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, cilt. IV, TTK, Ankara, 1987.
Bİz BURADAYIz! - Iğdır Ticaret ve Sanayi Odası
2. konu tarih yazıcılığı 1. tarih yazıcılığının gelişim
Editörden / Editor`s Note - Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
ardahan-kars-ığdır-ağrı planlama bölgesi 1/100.000 ölçekli çevre
01 IGDIR.qxd - İktisadi Araştırmalar Vakfı
TBMM B:47 9 . 1 . 2007 28.- İzmir Milletvekili Erdal KARADEMIR`in
FİKİR`DEN İŞLETME`YE FV GÜNEŞ ELEKTRİĞİ dr.yalcinlevent
TÜRK- İSLAM MEDENİYETI - İSAM Kütüphanesi
Düşüncenin Kurt Yenikleri Boyunca Seyahat Etmek - koşulsuz
tarih…… - Asya Ahileri
Doç.Dr. ALİ OSMAN KURT - Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi
the journal of ottoman .studıes