6. DİJİTAL / ANALOG VE ANALOG /DİJİTAL ÇEVİRİCİLER 1 - PDF
Download "6. DİJİTAL / ANALOG VE ANALOG /DİJİTAL ÇEVİRİCİLER 1"
1 6. DİJİTAL / ANALOG VE ANALOG /DİJİTAL ÇEVİRİCİLER 1 Günümüzde kullanılan elektronik kontrol üniteleri analog ve dijital elektronik düzenlerinin birleşimi ile gerçekleşir. Gerilim, akım, direnç, frekans, yol, hız, zaman, kuvvet gibi büyüklükler analog büyüklüklerdir. Bu büyüklükler ilk aşamada bir transduser ( algılayıcı, sensör) yardımı ile elektriksel büyüklüğe çevrilirler. Daha sonra analog elektronik kontrol düzenleri ile değerlendirerek analog göstergeler (ibreli göstergeler) ile ölçülmüş olurlar. Günümüzde analog göstergeler, fazla yer kaplamaları, maliyetlerinin fazla oluşu, okuma hatalarına ve güçlüklerine sebep olmaları sebebiyle yerlerini yavaş yavaş dijital (sayısal) göstergelere bırakmaktadır. Geçmişte tamamen analog göstergelerle donatılmış bir makine kontrol panosu, günümüzde dijital göstergelerle donatılarak hem maliyeti azaltılmış, hem de hacmi küçültülmüştür. Okuma kolaylığı getirmesi de ayrı bir üstünlüktür. Yine bir makine kontrol düzeninde bulunan birçok analog büyüklüğün bir bilgisayar tarafından denetlenmesi, verim ve güvenilirlik açısından çok daha yararlı olacaktır. Dijital göstergeler ve bilgisayarlar için sayısal bilgilere ihtiyaç vardır. O halde, analog devreler tarafından elektriksel büyüklüğe çevrilen analog bilgilerin dijital devrelerde işlenebilmesi için dijital büyüklüğe çevrilmesi gerekir. Bu işlemi gerçekleştirecek devrelere Analog/Dijital çevirici (ADC, Analog Dijital Converter) denir. Dijital devreler tarafından işlenen bilgilerin analog bilgilere dönüştürülmesi de istenebilir. Meselâ, bir bilgisayar tarafından bir motorun, programlı güç kaynağının, çeşitli kazanç devrelerinin, ısıtıcıların kontrol edilmesi istenebilir. Bu durumda bilgisayar çıkışındaki dijital bilgilerin analog bilgilere dönüştürülmesi gerekir. Dijital bilgileri analog bilgilere çeviren devrelere Dijital/Analog çevirici (DAC, Dijital Analog Converter) denir Dijital / Analog Çeviriciler Esasları 1 ve 0 gibi sayısal giriş bilgilerinin, akım veya gerilim olarak çıkıştan elde edilmesine dijitalden analoğa çevirme ve bu çevirme işlemini yapan devrelere de dijital analog çeviriciler denir. Bunlar DAC (Digital Analog Converter) veya D/A olarakta karşımıza çıkabilir. 55 Şekil 6. 1: DAC Blok diyagramı Şekil 6. 2: DAC doğruluk tablosu Şekilde blok olarak gösterildiği gibi, DAC devrelerinin çevirme kapasitelerine göre dijital girişleri ve bir analog çıkışı bulunmaktadır. Üç girişli devrede her bir giriş değeri için giriş değerine eşit analog çıkış gerilim karşılığı vardır. Bu giriş-çıkış ilişkisinin incelenmesi, 1 Voltluk ağırlığın girdi değeri X2 verilerek çıktı değerinin hesaplanabileceğini gösterir. Her bir giriş bir ağırlığa sahiptir ve çıkış gerilimi ikili girişlerin bir olduğu durumlar için ağırlıkların toplamıdır. 1 MEGEP Elektrik ve Elektronik Teknolojisi Lojik uygulamalar 3 Ankara 2007
2 Bu D/A çeviricide X2 MSB, X0 ise LSB dir. Şekil 6. 3:DAC nin girişine uygulanan dijital bilgi 56 Şekil 6. 4:DAC nin analog çıkışları Eğer DAC nin girişine Şekil 3.2 deki gibi 3 bitlik bir sayıcı devresi bağlamış olsaydık; Çıkışlarında Şekildeki gibi bir analog çıkış elde ederdik. DAC nin minimum çıkışı 0V tur Temel R-2R Merdiven Tipi D/A Çevirici Dijital bilginin analog bilgiye çevrilmesi için bir yöntem vardır. Ancak tamamı opamplar ile uygulanmaktadır. Biz burada bunlarda R-2R merdiven tipi D/A çevirici den bahsedeceğiz. Şekil 6. 5:Merdiven tipi D/A çevirici
3 Bu devrede dirençlerin R-2R olarak sıralanması ve çıkış dalga şeklinin merdiven basamağı şeklinde artması sebebiyle bu tip çeviriciler R-2R merdiven tipi D/A çevirici adını alır. D en değerliksiz bit (LSB) olup, devrenin hassasiyetini belirler. Referans geriliminin 16 da 1 i kadar çıkışı etkiler. Her bir basamak değeri D nin etkilediği değer kadar artar. A ise en değerlikli bit (MSB) olup, çıkışa referans gerilimi kadar etki eder. 57 Şekil 6. 6:R-2R merdiven tipi D/A çevirici doğruluk tablosu D/A Entegre Devreler Dijital bilgileri analog bilgilere çevirme işlemi yapan devreler entegre şeklinde piyasaya sürülürler. Piyasada birçok D/A çevirici entegresi bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şunlardır; ZN425E, MC1408, AD557, DAC0800, DAC0808. Şekil 6. 7:ZN425E entegresi ZN425E entegresi, hem D/A hem de A/D çevirici olarak kullanılmaya uygun şekilde üretilmiştir. Entegre 1 ve 8 numaralı ayaklarına uygulanan 5 V tekli besleme kaynağı ile çalışır. 8 bit dijital girişe sahiptir. Entegre içerisinde +2.5 V referans gerilimi üretilir ve 16. ayaktan çıkış yapılır. 15 numaralı ayak referans girişidir. Dışarıdan referans gerilimi uygulanabileceği gibi kendi iç referans gerilimi de kullanılabilir. İç referans gerilimini kullanmak için 15 ile 16. ayak birbirine bağlanmalıdır.
4 6.2. Analog / Dijital Çeviriciler Esasları Basınç, sıcaklık gibi fiziksel değişimi veya akım, gerilim gibi analog elektrik sinyalini, 1 ve 0 gibi dijital bilgilere dönüştürme işlemine analogdan dijitale çevirme işlemini yapan devrelere de analog dijital çeviriciler denir. ADC veya A/D şeklinde gösterilir. Şekil 6. 8:ADC blok diyagramı Prensip olarak A/D çevirici, girişindeki analog bilgiyi çıkışında ikilik bilgiye dönüştürür. Bir analog işaret dijital işarete çevrilirken belirli aralıklarla örnekleme yapılır. Her bir gerilim aralığı için dijital bir değer karşılığı vardır. Her nokta için ayrı bir değer karşılığı olmaz. Bu nedenle oluşacak hataları önlemek oldukça zordur. A/D çeviricilerin en önemli özellikleri: Çözünürlük, doğruluk ve çevrim süresidir. Çözünürlük: Çevrici çıkışının giriş değerine verdiği tepkiye çözünürlük denir. Doğruluk: Girişe göre çıkıştan elde edilmesi beklenen teorik çıkışla, elde edilen çıkışın karşılaştırılmasına doğruluk denir. Gerçek analog değer ile bu sinyale karşılık gelen dijital ifadesi arasındaki hatayı gösterir. En küçük değerlikli bit in yarısına kadar olan + hatalar kabul edilebilir. Çevrim Süresi: Girişe göre çıkışın beklenen durumu alma süresidir Op-amp lı Karşılaştırıcının Çalışma Esası Karşılaştırıcı (comparatör) devresinde op-amp ın girişlerinden birisi referans kabul edilir. Diğerine giriş gerilimi uygulanır. Geri besleme direnci kullanılmadığı için kazanç maksimumdur. Girişin referanstan büyük veya küçük olması durumuna göre çıkıştan +max veya max gerilim alınır. Opamp ın besleme gerilimi + 12 V kullanıldığı için çıkıştan yaklaşık + 10 V alınır. 58 Şekil 6. 9:Op-amplı karşılaştırıcı örnek devresi Şekildeki devrede eviren girişe referans olarak zener diyot üzerinden 6 V uygulanmıştır. VG 6 volttan büyük olduğunda çıkış +, VG 6 volttan küçük olduğunda çıkış olur. Giriş ile referans arasındaki fark çok küçük dahi olsa çıkışta değişiklik hissedilir.
5 Paralel Karşılaştırıcılı A/D Çevirici Şekil 6. 10: Paralel A/D karşılaştırıcı Çevrilecek olan analog sinyal tüm karşılaştırıcı girişlerine aynı anda paralel olarak uygulanır. Karşılaştırıcıların diğer girişlerine ise referans gerilimi uygulanır. Uygulanan referans gerilimini 10 V olduğunu düşünürsek Vc3 noktasında 2.5 V, Vc2 noktasında 5 V ve Vc1 noktasında 7.5 V bulunmaktadır. Uygulanan analog gerilime bağlı olarak karşılaştırıcıların çıkışları 0 ya da 1 durumunu alır. Bu çıkışlar bir kodlayıcı devre ile ikili sayı sistemine çevrilerek dijital çıkışlar elde edilir. Meselâ, analog girişe 4 V uyguladığımızda sadece C1 aktif olurken, 7 V uyguladığımızda ise hem C1 hem de C2 iki aktif olmaktadır. Tablo 3.4 de Paralel Çıkışlı A/D Çeviricinin doğruluk tablosu görülmektedir. 59 Şekil 6. 11: Paralel karşılaştırıcılı A/D çevirici doğruluk tablosu
6 A/D Entegre Devreler Analogtan dijitale çevirme işlemini yapan devreler entegre şeklinde piyasaya sürülürler. Bu A/D çeviricilerden bazıları şunlardır; ZN425E, ADC0800, ADC0804. Şekil 6. 12: ZN425E A/D çevirici Şekilde görülen ZN425E entegresi, hem A/D hem de D/A çevirici olarak kullanılmaya uygun şekilde üretilmiştir. Entegrenin 2 numaralı LS (Logic Select) girişi kullanılarak saat darbesi girişi seçilerek 8 bitlik dijital girişler devre dışı bırakılır. 4 numaralı ayağa saat sinyali uygulandığında entegre içerisindeki 8 bitlik sayıcı devreye girer. Sayıcıyı resetlemek için 3 numaralı ayaktaki RST girişi 0 yapılır. ZN425E normal şartlarda D/A çevirici olarak çalışır. Entegreyi A/D çevirici olarak kullanmak için 14 numaralı analog çıkış bir karşılaştırıcının eviren girişine bağlanır. Karşılaştırıcının evirmeyen girişine ise ölçülecek analog gerilim uygulanır. Karşılaştırıcının çıkışı bir kontrol devresine verilir. Entegreye saat sinyali uygulandığında sayıcı, sayma işlemine başlar. 14 numaralı ayakta analog bir gerilim üretilir. Sayma işlemi orantılı olarak gerilimin değeri artar. Bu gerilim karşılaştırıcının evirmeyen girişindeki analog giriş gerilimi değerini aştığında, karşılaştırıcı çıkışı konum değiştirir. Kontrol devresi, bu değişikliği algılayarak, o anda sayıcı devresinin ulaşmış olduğu dijital bilgiyi okur. Bu değer karşılaştırıcı girişindeki analog gerilimin dijital karşılığını verir. 60 Şekil 6. 13: ADC 0804 entegresi ile uygulama devresi
Endüstriyel Otomatik Kontrol Sistemleri Dönüştürücüler Mustafa Türker GÜLTEPE mturkergultepe.com İÇİNDEKİLER D D.A.C Nedir? D.A.C Kavramlar D.A.C Yapısı D.A.C Devreleri A.D.C Nedir? A.D.C Yapısı 2 İÇİNDEKİLER
Bobin. Bobin. Motor Kontrolü. Solda tek kontaklı iki konumlu bir rölenin ve sağda iki kontaklı iki konumlu bir rölenin bacak bağlantıları
VOLTAJ VS ZAMAN Astable multivibratör olarak kullanılan 555 entegresinin çıkışındaki sinyalin genliği değiştirilerek, aynı zamanda çıkışta elde edilen ortalama voltajın değeri de (şekilde görüldüğü gibi)
LİSANS BİTİRME PROJESİ. PIC ile DARBE SAYICI TASARIMI
T.C. KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ Mühendislik Fakültesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü LİSANS BİTİRME PROJESİ PIC ile DARBE SAYICI TASARIMI Hazırlayan Uygar Sezer Danışman Yrd.Doç.Dr. Ayten Atasoy
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ PLC İLE ANALOG İŞLEMLER ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen