ULUSLARARASI KORUMA — Güven Hukuk Bürosu
28 Nisan 2017 @ 10.53 - Makaleler
Uluslararası hukuk sisteminde vatandaşlık, devletlerin bireyleri üzerindeki egemenlik yetkisinin ve bireylere sağladığı korumanın hukuki dayanağını oluşturmaktadır. Bu hukuksal ve siyasi bağ sebebiyle, bireyin vatandaşı olduğu devletten koruma talep etmesi birey için bir hak olduğu gibi, devletler için de kendi vatandaşlarına koruma sağlaması bir yükümlülüktür. Devlet, bu sorumluluğu yerine getirmediğinde ya da yerine getirmeyi reddettiğinde, bireyi koruyacak başka mekanizmaların devreye girmesi gerekir. Uluslararası hukukta bu korumaya genel olarak uluslararası koruma adı verilmektedir. Uluslararası koruma, koruma talep eden kişilerin güvenlik altına alınmalarını sağlayan, vatandaşlık koruması yerine ikame edilen geçici nitelikte bir faaliyet olup, temel amacı, ulusal korumayı yeniden tesis etmektir.
Uluslararası koruma hükümlerini içeren, yabancıların Türkiye’ye giriş çıkışları, ikametleri ile Türkiye’den koruma talep eden yabancılara sağlanacak korumanın kapsamına ilişkin yasal düzenleme 04.04.2013 tarih ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile yapılmıştır.
ULUSLARARASI KORUMA BAŞVURUSU USULÜ
YUKK’nın 65. maddesine göre, uluslararası koruma başvuruları valilikler nezdindeki İl Göç İdaresi Müdürlüğü’ne bizzat yapılır. Başvurular sınır kapılarında kolluk birimlerine yapılmış ise bu başvurular valiliğe derhal bildirilir. Başvurular Göç İdaresi Müdürlüğünce yürütülür. Her yabancı veya vatansız kişi kendi adına ve aile bireyleri adına başvuru yapabilir, ergin olan aile bireylerinin muvafakati ile bu bireyler adına da başvuru yapabilir.
Başvuru sahibi, başvuru esnasında kimlik bilgilerini doğru bir şekilde beyan etmekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğü sağlamak amacıyla başvuranın üzerinde ve eşyalarında kontrol yapılabilir. Üzerinde kimliğine ilişkin bir belge yoksa kimlik tespiti için kişisel verilerin karşılaştırılması ve biometrik izleriyle eşleştirme yapılmak suretiyle araştırma yapılır. Bu şekilde herhangi bir bilgiye ulaşılamaması durumunda başvuru sahiplerinin beyanları esas alınır. Başvuru sırasında başvuru sahibinin, ülkesini terk nedeni, başvuru yapmasına neden olan sebepler, ülkesini terk ettikten sonra başından geçen olaylar, başka bir ülkeye koruma talebinde bulunup bulunmadığı, Türkiye’ye hangi yol (güzergâh) üzerinden geldiği, neyle geldiği, nasıl girdiği, bilgileri alınır. Mülakat günü ve yeri bildirilir. Görüşmelerde talebi halinde tercüman görevlendirilir. Kamu sağlığını tehlikeye düşüreceğinden şüphe duyulanlar sağlık kontrolünden geçirilir. Kayıt sonrasında başvuru sahibine otuz gün geçerli ve ücretsiz kayıt belgesi verilir. Bu belgenin süresi 30 günlük sürelerle uzatılabilir. Başvuru sahibine başvurusunun değerlendirilmesi, hak ve yükümlülükleri bu yükümlülüklere uyulmaması halinde ortaya çıkabilecek sonuçlar ve itiraz usulleri hakkında bilgi verilir. YUKK’nın 71. maddesi uyarınca, başvuru sahibine belirli bir yerde ikamet etme, barınma ve belirli sürelerde bildirimde bulunma gibi idari yükümlülükler getirilebilir. Bu durumda, başvuru sahibi, adrese kayıt sistemine kayıt yaptırmak ve adresini Valiliğe bildirmek zorundadır.
Başvuru yapanların kimlik bilgileri ya da başvuru dayanakları ve yanıltıcı bilgi verip vermedikleri gibi konularda şüphe duyulması gibi bazı istisnai hallerde koruma başvurusunda bulunanlar idari gözetim altına alınabilir ya da idari gözetim yerine başka bir usul belirlenebilir. Bu durumlar YUKK’nın 68. maddesinde yer almaktadır.
Kimlik veya vatandaşlık bilgilerinin doğruluğuyla ilgili ciddi şüphe varsa, bu bilgilerin tespit edilmesi,
Sınır kapılarında usulüne aykırı surette ülkeye girmekten alıkonulması,
İdari gözetim altına alınmaması halinde başvurusuna esas teşkil eden unsurların belirlenemeyecek olması,
Kamu düzeni veya kamu sağlığı açısından ciddi tehlike oluşturması
İdari gözetim kararı ve itiraz usulü ilgiliye ya da yasal temsilcisine bildirilir. İlgili bu karara karşı Sulh Hukuk Hâkimliği’ne başvurabilir. Sulh Hukuk Mahkemesi 5 gün içinde kesin olarak karar verir. İdari gözetim süresi 30 günü geçemez. İdari gözetim koşullarının ortadan kalkmasıyla idari gözetime derhal son verilir. Bu koşulların ortadan kalktığını iddia eden ilgili ya da yasal temsilci, Sulh Hukuk Hâkimliği’ne tekrar başvurabilir.
Başvuru sahibi ile kayıt tarihinden itibaren 30 gün içinde mülakat yapılır. Mülakatta başvuru sahibinin kendisini en iyi şekilde ifade etme imkânı tanınır. Mülakatta aile üyelerinin de bulunması gerekiyorsa, kişinin muvafakati alınarak aile üyeleri de mülakatta bulunur. Başvuru sahibinin talebiyle, avukatı mülakatta gözlemci olarak bulunabilir. Çocukların mülakatında psikolog ya da çocuk gelişimi uzmanı bulunabilir. Başvuru sahibi koruma başvurusunu destekleyecek her türlü bilgi ve belgeleri sunmakla yükümlüdür. Mülakat tutanağı düzenlenir ve bir nüshası başvuru sahibine verilir.
Mülakatı tamamlanan başvuru sahibine ve aile üyelerine altı ay süreli uluslararası koruma başvurusunda bulunduğunu belirten ve yabancı kimlik numarasını içeren Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi düzenlenir. Bu belge harca tabi olmayıp ikamet izni yerine geçer ve altı ay süre ile uzatılabilir.
3.Uluslararası Koruma Başvurusunun Geri Çekilmesi
Başvurusunu geri çektiğini yazılı olarak beyan etmesi,
Mülakata mazeretsiz olarak üç defa üst üste gelmemesi,
İdari gözetim altında bulunduğu yerden kaçması,
Mazeretsiz olarak; bildirim yükümlülüğünü üç defa üst üste yerine getirmemesi, belirlenen ikamet yerine gitmemesi veya ikamet yerini izinsiz terk etmesi,
Kişisel verilerinin alınmasına karşı çıkması,
Kayıt ve mülakattaki yükümlülüklerine uymaması
hallerinde başvurusu geri çekilmiş kabul edilir.
B.Uluslararası Koruma Başvurusunun Karara Bağlanması
Başvuru, kayıt tarihinden itibaren en geç altı ay içinde Genel Müdürlükçe sonuçlandırılır. Kararın bu süre içerisinde verilememesi hâlinde başvuru sahibi bilgilendirilir. Kararlar bireysel olarak verilir. Aile bireyleri için uluslararası koruma haricinde tutulma sebepleri gerçekleşmemişse, aile adına yapılan başvuru bütün olarak değerlendirilir ve verilen karar tüm aile üyelerini kapsar. Başvuru hakkında karar verilirken menşe veya önceki ikamet ülkesinin mevcut genel şartları ve başvuru sahibinin kişisel şartları göz önünde bulundurulur. Karar, ilgiliye veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Olumsuz kararın tebliğinde, kararın maddi gerekçeleri ve hukuki dayanakları da belirtilir. İlgili kişi bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında kendisi veya yasal temsilcisi bilgilendirilir.
C.Uluslararası Koruma Başvurusunun Reddi Sebepleri
Uluslararası koruma başvurusunun kabul edilmeyeceği haller YUKK’nın 72. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre başvuru sahibi,
Farklı bir gerekçe ileri sürmeksizin aynı başvuruyu yenilemişse,
Kendi adına başvuru yapılmasına muvafakat verdikten sonra başvurunun herhangi bir aşamasında haklı bir neden göstermeksizin veya başvurunun reddedilmesinin ardından farklı bir gerekçe öne sürmeksizin ayrı bir başvuru yapmışsa,
İlk iltica ülkesinden gelmişse,
Güvenli üçüncü ülkeden gelmişse
Başvurusunun kabul edilemez olduğuna karar verilir. Bu karar ilgiliye ya da yasal temsilcisine tebliğ edilir. Başvuru sahibi bir avukatla temsil edilmiyorsa, itiraz süre ve usulleri hakkında bilgilendirilir.
D.Uluslararası Koruma Başvurusu Kabul Edilenlere İlişkin İşlemler
YUKK’nın 95. maddesi uyarınca, başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi olan kişi, kural olarak barınma ihtiyaçlarını kendisi karşılar. Göç İdaresi, bu kişilerin barınma ve diğer ihtiyaçlarının karşılanacağı merkezler kurabilir. Bu merkezlerden özel ihtiyaç sahipleri öncelikli olarak yararlanır.
Mülteci statüsü verilen kişilere yabancı kimlik numarasını içeren üç yıl süreli kimlik belgesi düzenlenir. Şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü verilenlere yabancı kimlik numarasını içeren bir yıl süreli kimlik belgesi düzenlenir. Bu belgeler harca tabi olmayıp ikamet izni yerine geçer. Mültecilere Göç İdaresi tarafından seyahat belgesi, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahiplerine ise yabancılara mahsus damgalı pasaport” verilir.
E.Uluslar Arası Koruma Başvurusu Yapan veya Korumadan Yararlanan Yabancıların Hakları
1.İkamet ve Seyahat Hakkı
Mültecilere, yabancı kimlik numarasını içeren üçer yıl süreli kimlik belgesi düzenlenmektedir. Şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü verilen yabancılara ise birer yıl süreli kimlik belgesi verilir. Başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi olan kişi, kural olarak barınma ihtiyaçlarını kendisi karşılar. Göç İdaresi, bu kişilerin barınma ve diğer ihtiyaçlarının karşılanacağı merkezler kurabilir.
Yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan yabancı çocuğuna, kendisinin veya eşinin bağımlı yabancı çocuğuna, her defasında iki yılı aşmayacak şekilde aile ikamet izni verilebilir.
Sosyal yardımlardan yararlanmak için Türkiye’de oturmak yeterli olup, uluslararası koruma başvurusunda bulunup bulunmadıklarına bakılmaksızın Türkiye’de oturan yabancılara da 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu hükümleri uygulanacaktır.
Başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerden; herhangi bir sağlık güvencesi olmayan ve ödeme gücü bulunmayanlar, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu hükümlerine tabidir.
Başvuru sahibi ile şartlı mülteci, uluslararası koruma başvurusu tarihinden altı ay sonra çalışma izni almak için başvurabilirler. Mülteci veya ikincil koruma statüsü sahibi kişi, statü almasından itibaren bağımlı veya bağımsız olarak çalışabilir.
Uluslararası koruma statüsü sahibi kişi ve aile üyelerinin ilköğretim ve ortaöğretim hizmetlerinden faydalanır.
Mülteci ve sığınmacılar Türk Vatandaşlık Kanunu hükümlerine göre vatandaşlığa kabul edilmektedirler.
ULUSLARARASI KORUMA STATÜSÜNÜN SONA ERMESİ
Vatandaşı olduğu ülkenin korumasından kendi isteği ile yeniden yararlananlar, vatandaşlığını kaybettikten sonra kendi rızasıyla yeniden kazananlar, yeni bir vatandaşlık kazanan ve vatandaşlığını aldığı ülkenin korumasından yararlananlar, zulümden korktuğu için terk ettiği ülkeye sonradan kendi isteği ile yeniden yerleşenlerin uluslararası koruma statüsünü iradi olarak, ilgili kişinin statü verilmesini sağlayan koşullar ortadan kalktığı için vatandaşı olduğu ülke korumasından yararlanabilmesi ve vatansız olup da uluslararası koruma statüsü verilmesine yol açan koşullar ortadan kalktığı için ülkesine dönebilmesi hallerinde de, uluslararası koruma statüsü, menşei ülke koşullarının değişmesine bağlı olarak sona erecektir.
Uluslararası Korumaya İlişkin Kararlara Karşı İtiraz ve Yargı Yolu
Uluslararası koruma ile ilgili işlemlere idari itiraz yolu açıktır. Buna göre, kararın tebliğinden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonu’na itiraz edilebilir. İdari itiraz sonucunda verilen karar ilgiliye tebliğ edilir, itiraz usul ve süreleri hakkında bilgi verilir. Başvurunun kabul edilemez bulunması ve hızlandırılmış değerlendirmeye ilişkin kararlara karşı kararın tebliğinden itibaren on beş gün, diğer idari karar ve işlemlere karşı kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulabilir. Bu davalar on beş gün içinde sonuçlandırılır. İdare mahkemesinin kararı kesindir.
Av. Sema DERİN