'Canı yanmış' bir mimarın son sözleri
Ocak 13, 2011
"Ben doğrusu bir şeyden çok emindim. Hatırlıyorum, çocuklarım kardeşlerim, 'Sen bunları yazıyorsun ama kim okuyacak, yazacak?' diyorlardı. 'Birileri okuyacak, biliyorum' diyordum." Oğuz Atay'ın o meşhur 'Ey okur nerdesin?' sorusunun hemen kıyısına konulabilecek bu sözler, usta mimar Turgut Cansever'e ait. Aynı ızdırabın içinden kopup geldiğini sezmek hiç de zor değil. Zira 'ben buradayım' diyebilecek okurlar elbette hemen öyle ses vermiyor. Tıpkı çok zaman sonra anlaşılan insanlara, Cansever'e verilmediği gibi.
Cansever'in 1949'da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi bölümüne sunduğu tez, 61 yıl sonra, geçtiğimiz ay Sonsuz Mekânın Peşinde: Selçuk ve Osmanlı Sanatında Sütun Başlıkları adıyla yayımlandı. Klasik Yayınları'ndan sessiz sedasız çıkan kitabı Faruk Deniz hazırladı. Kitabın, sanat tarihi alanında Türkiye'de yapılmış ilk doktora tezi olduğunu söylemekte yarar var. Lakin kitap üzerinde pek durulmadı.
Cansever'in 1960 tarihli Modern Mimarlığın Meseleleri adlı doçentlik tezi ise şubatta yayımlanacak. Daha da önemlisi bilge mimar ile yapılmış söyleşiler dizisi önümüzdeki aylarda Cansever kitaplığında en güzel yerini alacak. Hem kendi döneminde hem günümüzde entelektüel bir suskunluğa maruz kalan Cansever'in kitaplarının ve yeni yayımlanacak söyleşi dizisinin derin bir hikâyesi var aslında.
Bilim Sanat Vakfı'nda 1999'da düzenlenen bir konuşmanın ardından hocanın peşine düşer Faruk Deniz. Cansever hakkında okumalar yapar; doçentlik ve doktora tezlerinin de basılması gerektiğine inanır. Hoca tüm nezaketiyle, bu dileği geçiştirir. Haliyle, Deniz'in arzusu dinmez. Öyle ki yazıları gittikçe silikleşen doktora tezini, ne olur ne olmaz diyerek hocadan habersiz dizdirir. Her fırsat bulduğunda da bu mevzuyu açar.
Talih bu ya. Bu kez 90 yaşına merdiven dayamış Turgut Cansever'den uzunca söyleşi talebi gelir: "Anlatacağım şeyler var." der. Bunun üzerine Faruk Deniz ve Zahit Atçıl, 5 Nisan 2006-27 Şubat 2007 tarihleri arasında usta mimar ile evinde 26 oturumluk söyleşiler dizisi gerçekleştirir. Bu konuşmalardan epey memnun olan Cansever 2008'de haberin girişindeki o umut dolu cümleleri söyler: "Birileri okuyacak, biliyorum". Zira hocaya "Biz buradayız." diyen pek çok insan vardır artık.
Cioran'ın "Yazmak olağanüstü bir tesellidir." sözünü bir tarafa iliştirip yazıyla pek arası iyi olmayan bir Cansever düşleyin. 90 yaşına gelmiş bir ustanın elbette söyleyeceği çok şey var. Konuşma onun için ne büyük bir teselli. Bunların yazıya aktarılacak olması ise çocuksu bir sevinç. Yaklaşık 26 hafta sürer bu konuşmalar. Hoca anlattıkça anlatır.
YAZMAKTAN ZİYADE KONUŞAN BİRİYDİ
Bu büyük hikâyenin gerisini Faruk Deniz'den dinleyelim: "Çoğunlukla hocanın konuşmalarıyla akan bir söyleşi dizisi oldu. Dosyalarla bizi karşılıyordu. Zihninde bir çerçeve çizmişti. Her görüşme farklı bir mecraya kayıyordu. Kendi mimarlık serüvenini, Mimarlık Odası'nın kuruluşunu, ODTÜ ve Diyarbakır Koleji projelerini, Beyazıt Meydanı hikâyesini, İstanbul'un nasıl kurtulacağını, 'güzellik nedir'den, 'güzel ev nasıl olmalı'ya kadar birçok konuyu tutkuyla anlattı. Yazmaktan ziyade konuşan ve yapan biriydi."
Söyleşilerin sonunda 600 sayfalık ham bir metin ortaya çıkmış. Deniz, arkadaşı Atçıl ile kitabı konularına göre yaklaşık 22 başlığa böldüklerini söylüyor. Mayıs ayında çıkacak kitabın şu sıralar son okumaları yapılıyor. Kitap daha çok görsel ağırlıklı olacak. Kendisinin bile unuttuğu 1936'da Eminönü Halkevi'ndeki Turgut Cansever Resim Sergisi ile ilgili belgeler bile yer alacak ve daha pek çok belge. Kısacası kitabın içinde tartışılacak çok mevzu var.
Çok görmek istemesine rağmen Cansever bu kitaba dokunamayacak maalesef. Faruk Deniz, Cansever'in derinliğini şöyle anlatıyor: "Çağdaşları arasında maalesef çok yalnızdı. Onun felsefe ve sanat tarihi arasında kurmaya çalıştığı bağı kimse anlamadı. Canı yanmış, haksızlığa uğramış bir adamın hissiyatı var söyleşilerde, ama asla şahsileştirmiyor meseleleri. En temel üzüntüsü yeteneksiz, basiretsiz insanların Türkiye'nin geleceği hakkında söz sahibi olmasıydı. Onun söylediklerini, fikirlerini entelektüel düzeyde kimse sürdürmedi. Kitap zihinlerdeki Cansever'i daha da derinleştirecek ve göründüğünün aynısını yaşayan bir adamın portresini çizecek bize. Kitap, bir taraftan 60 yıllık bir Türkiye tarihi, diğer taraftan ise bir mimar ve sanatçının Türk modernleşmesiyle hesaplaşmasını sunacak. Turgut Cansever külliyatında önemli bir boşluğu dolduracak." Son olarak Klasik Yayınları'nın bir "Turgut Cansever Kitabı" üzerine çalıştığının müjdesini verelim.
Musa İğrek, İstanbul
Bilim Sanat Vakfı Faruk Deniz Modern Mimarlığın Meseleleri Sonsuz Mekânın Peşinde Turgut Cansever Zahit Atçıl
Okur, önce kitabın adıyla karşılaşır. Hatta bu buluşma seneler sonra yazarı unutturup kitabın adının zihinlerde kaldığı bir duruma dönüşebilir. Kitabın ismi içeriğinden rol çalmaya eğilimlidir; çoğu kez metnin kendisinden daha çok şey vaat eder. Yazar için metne kimliğini veren ismi bulmak zorlu bir uğraştır. Salâh Birsel’den ödünç bir ifadeyle, “Kitap adları fırdır. Tam ele geçireceğinizi sandığınız anda atlayıp kaçarlar.” Bir kitabı diğerlerinden ayırmaya yarayan bu eylemi Orhan Pamuk şöyle tanımlar: “Kitap adları kafamızda tıpkı insan adları gibidir; bir kitabı milyonlarca benzeri içinden ayırmaya yararlar.”
Bazen bir kitap, seneler önce yayımlanmış bir başka kitapla aynı adı taşıyabilir. Stephen King geçtiğimiz yıl Joyland adlı bir roman yayımlamıştı. Kitabın raflarda yerini almasının ardından, Emily Schultz’un 2006’da aynı adla yayımladığı e-kitap birden hatırı sayılır bir satış rakamına ulaştı. Zira okurlar King’in romanı zannederek Schultz’un kitabını satın almıştı. Genç yazar…
Usta yazar Bilge Karasu, 'Narla İncire Gazel' adlı kitabında şöyle bir anısından bahseder: "Anam her kışın en karanlık noktasında, eve girerken bir nar atardı yere, bütün gücüyle; parçalanıp iyice dağılsın diye. Evin beti bereketi niyetine... Ardından hızla süpürüp silerdi ortalığı. Bir iki gün sonra, narın patladığı yerden çok uzakta incecik bir çıtırtı duyduğum olurdu ayağımın altında. Ne kadar dağılmışsa nar taneleri, o kadar iyiydi. Topladıktan sonra söylerdim anneme, sevinsin diye."
Sanki görünmez bir el tıpkı Karasu'nun bahsettiği gibi irili ufaklı narları bu kez kitapların adlarına, kapaklarına atmış gibi... Zira, dikkatli okurun gözünden son dönemlerde yayımlanan kitapların ya adında ya da kapağında yer alan 'nar' dikkati hemen çekmiştir. Nazan Bekiroğlu'ndan İskender Pala'ya, Refik Durbaş'tan Yavuz Ekinci'ye pek çok yazarın eserinde pek sevilen, çokça da övülen güzelim sonbahar meyvesi nar bir şekilde tüm alacasıyla kendini göste…
Yayınevlerinin lokomotif kitapları
Münzevi yazar J. D. Salinger'ın Çavdar Tarlasında Çocuklar romanının kahramanı Holden Caulfield, "Bir kitabı okuyup bitirdiğiniz zaman, bunu yazan keşke çok yakın bir arkadaşım olsaydı da, canım her istediğinde onu telefonla arayıp, konuşabilseydim diyorsanız, o kitap bence gerçekten iyidir." der. Bu 'sıcak, samimi' ölçütü aklınızın bir kenarına iliştirin. Önce iki alıntı. Usta yazar Selim İleri bir yazısında "Edebiyat dünyamız değilse bile, yayın dünyamız 'çoksatar'da kilitlendi gibime geliyor. Edebiyatımızın onurunu ayakta tutan 'küçük' yayınevleri, babayiğit bir iki 'büyük' yayınevi olmasa, Türkçe edebî verimler silinip gidecek. Okurlara da şaşmamak elde değil: Çok satarlar arasında sizi, kitabınızı göremediklerinde neredeyse burun kıvırıyorlar, sen de yazar mısın?! gibilerinden. Yanıt yetiştiremiyorsunuz.", eleştirmen Semih Gümüş ise "İnsan şu soruyu sormadan edemiyor: Niçin bizim yüzüne bile bakmadığımız bazı kitapları…
İbn-i Arabî ve Mevlânâ konusunda uzman Amerikalı İslam profesörü William Chittick, İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin düzenlediği 'Arzın Merkezi'nde Buluşmalar' konferansı için İstanbul'daydı. "Doğu'nun Tini" başlığı ile dün gerçekleştirilen etkinliğe katılan Chittick, gelenekçi ekolün temsilcilerinden ve 1983'ten beri New York Stony Brook Üniversitesi'nde İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi. İlk kez 1964'te İstanbul'a gelen düşünür, tasavvuf alanındaki araştırmaları ile tanınıyor. Modern dünyanın içinde tasavvufun kendine büyük bir yer edindiğine, ancak İslam'dan beslenmeyen bir tasavvuf anlayışının geleceğinin olmayacağına değinen Chittick, 'Batı, kutsaldan uzak yaşamayı beceremedi ve hatta daha da mutsuz bir hale geldi.' diyor. Türkiye'deki gençlerin son yıllarda kendi kültürlerine sahip çıkmasına çok sevinen Chittick ile 11 Eylül'ün ardından oluşan Müslüman kimliğini, Batı'nın maneviyat arayışını ve tasavvuf g…
‘Birhan Keskin’in şiiri tanımlanmayı istemiyor’
Usta şair Birhan Keskin’in şiirlerinden oluşan & Silk & Love & Flame (Ve İpek Ve Aşk Ve Alev) adlı seçki İngiltere’de Arc Publications tarafından geçtiğimiz günlerde yayımlandı. Kapağında Keskin’in çektiği fotoğrafın yer aldığı kitaptaki şiirlerin çevirisi, Türk şiirden yaptığı çeviriler ve hazırladığı kitaplar ile bir nevi ‘kültür elçisi’ olarak çalışan George Messo’ya ait. Aynı zamanda şair olan Messo, Türk şiirini dünyaya tanıtmak için günümüz şiirinden İngilizce çevirilere yer veren Turkish Poetry Today adlı derginin de editörlerinden. Keskin’in şiirinin tanımlanmaya direndiği söyleyen Messo ile kitabı, Türk şiirini ve şiir çevirisini konuştuk.
Birhan Keskin şiiri ile ilk olarak yolunuz nasıl kesişti?
Birhan’ın şiirlerine ilk dikkatimi çeken İlhan Berk olmuştur. İsmini birkaç kez duymuştum sonra da arkadaşım Birhan’ın kitaplarından bir nüsha vermişti – şu anda hangisinin olduğunu hatırlayamıyorum. Şiirleri, daha önceden Türkçe olarak gördüğüm her şeyden farklıydı. O ka…
Camdan cama, bir hezarfen var!
Türkiye'nin önde gelen fotoğraf sanatçılarından Gültekin Çizgen, 2000 yılında başladığı sanatsal cam çalışmalarını, 16. İstanbul Sanat Fuarı'nda açtığı 'Camdan Cama' adlı sergi ile sürdürüyor. Çizgen, fotoğrafçılık, cam ustalığı ve ressamlığı yanında, dünyanın pek çok ülkesini gezmiş bir gezgin. Bu gezgin ruhu, ortaya koyduğu sanatta da kendini gösteriyor. Ekonomik kriz yüzünden işleri durma noktasına gelen Çizgen, zamanını değerlendirmek için camın büyülü ve derin dünyasına yönelmiş. Cam sevdasını, "Çok sihirli, çok ışıklı bir şey. Camın ışıltılı coşkusuna kaptırdım kendimi, gidiyorum." sözleriyle dile getiriyor. Eserlerini Bilim Sanat Galerisi ve Yurt Dünya Sanat Galerisi standında sergileyen sanatçının cam çalışmaları, mimarların ve dekoratörlerin projeleri için de kullanılıyor. Camı kendi dünyasından çeşitlemelerle şekillendiren Gültekin Çizgen, fotoğraf ve resim sanatındaki ustalığını, cama da yansıtıyor. Çizgen, fotoğraf, resim ve cam üçlemesindeki bu ç…
Kütüphanesini yitiren Manguel: Bürokrasi beni kitaplarımdan etti
Edebiyatseverlerin yakından tanıdığı yazar, çevirmen, editor ve kütüphaneci Alberto Manguel geçtiğimiz hafta kütüphaneler hakkında konuşmak için Londra’daki Britanya Ulusal Kütüphanesi’ndeydi (British Library). Kütüphanenin konferans serisinden biri olan bu buluşma, pek çok Manguel okurunu bir araya getirirken, etkinlik kütüphanelere ve kitaplara bir övgüydü. Britanya’nın saygın gazetelerinden The Guardian kitap eki editörü Claire Armitstead ile yazarlık serüveni, Borges ile okumaları, kütüphanelerle ilişkisi ve Fransız bürokrasisi yüzünden yitirdiği o benzersiz kitaplığı üzerine konuşan yazarla, bir sohbetimiz oldu.
"Fransız bürokrasisi beni kitaplarımdan alıkoydu"
Manguel’i en iyi anlatan manzaralardan biri, yazarın o benzersiz kütüphanesinde binlerce kitap arasında çektirdiği fotoğraflardır... Okumaya ve kitaba olan tutkusu kendini bir çırpıda ele verir. Fransa’nın Nouvelle-Aquitaine bölgesindeki Mondion köyünde, ahırdan bozma, 30 bin kitabın yer aldığı bu mekan, cenneti …
‘Çok satan’ listeleri satın alınabilir mi?
‘Çok satan’ tabiri kimi okuru huzursuz etse de göz atmadan edemez. Nitelikli okur daha temkinli davranıp bu listelerle arasındaki mesafeyi korumayı bilir. Forbes dergisinin, geçtiğimiz hafta açıkladığı Türkiye’nin 2013’te en çok satan yazarları listesinde dudak uçuklatan rakamlar var. 20 yazar, önceki yıla göre telif gelirini yüzde 34 artırarak 14,8 milyon liraya çıkarmış. 1 milyon liralık telif gelirini aşan yazarlar arasında Elif Şafak, Ahmet Ümit, Sinan Yağmur, Zülfü Livaneli, Ahmet Altan, İskender Pala, Yılmaz Özdil ve Ayşe Kulin var. İlk sırada ise Elif Şafak yer alıyor. 300 binin üzerinde basılan Şafak’ın kitaplarını, 250 bin ile Ahmet Ümit’in ‘Beyoğlu’nun En Güzel Abisi’ takip ediyor. En çok satan roman ise 280 bin adetle Zülfü Livaneli’nin ‘Kardeşimin Hikâyesi’. Hem dünyada hem de ülkemizde çok satan kitaplar listesine gösterilen ilgi, yayıncılık dünyasında sessizce konuşulan ‘güvenilirlik’ sorununu da beraberinde getiriyor. Ülkemizde henüz işler o noktaya gelmese de, özellik…
“Değeri bilinmemiş kitaplar” edebiyat dergilerince ve kadirbilir yazarlarca zaman zaman okur kamuoyuna hatırlatılır. Çeşitli dosyalarla, hatta unutulmuş eserleri bugüne taşıyan antolojilerle hak ettiği ilgiyi görmemiş kitapları öğrenir, hatırlar, zihnimizi yoklarız. Bu konuda son yıllarda yapılan en ciddi girişimin haberi Amerika Birleşik Devletleri’nden geldi. Melville House yayınevi, edebiyat çevrelerinde ilgi uyandıracak bir seriye başlama kararı aldı. Yayınevi, “Neversink” (Asla Kaybolmayacak) başlıklı bu seride edebiyat tarihinin görmezden gelinmiş, değeri bilinmemiş, hak ettiği ilgiyi görmemiş, kendisine kuşku ile yaklaşılmış kitaplarını bir araya getirecek. Gerçi Türkiye’de, ABD’de ve başka ülkelerde bu tür kitapları okura ulaştıran yayınevleri var ama sözünü ettiğimiz seri sadece “değeri bilinmemiş kitaplara” adandı. Yayınevinin basacağı kitaplar arasında Simenon’un Tren’i, Başkan’ı, Georgi Vladimov’dan Sadakatli Ruslan gibi eserler var.
Kültürlerarası etkileşim ve çeviri kit…
Çağdaş bir hezarfenin tezgâhında birikenler
Sedefkârlık, tesbihçilik, kaşıkçılık, lülecilik, kilimcilik, buhurdanlar, kemer ve tokalar, kuşaklar ve şallar, aynalar, tuğralar, pazubendler, mıhlamalar... Kulağımıza çoğu yabancı gelen bu sanat dalları, öyle sessiz sedasız kendi sularında akıyor. Kimilerinin ise artık akacak bir yolu yok. Kurumuş. İsminin önüne sanatçı, akademisyen, hezarfen (bin sanatla uğraşan) gibi pek çok sıfat kondurabileceğimiz Prof. Dr. M. Zeki Kuşoğlu, bunların üzerindeki perdeyi tek tek aralayıp önümüze sunuyor. Kültür hayatımızın kuytularında kaybolan 33 sanat dalını ele alan Kuşoğlu, yılların deneyimini okurla paylaşıyor. 'Osmanlı Medeniyetinde 33 Kadim Sanat' (Kaynak Yayınları) adlı eserinde kendi deyişiyle "yapamadığım sanatı yazmam" diyerek yola koyulan yazar, kitaptaki her sanatı bilfiil icra etmiş biri olarak tecrübelerini okurla paylaşıyor. Kuşoğlu'nun 'Dünkü Sanatımız Kültürümüz' adlı kitabının zengin görsel malzemeyle yenilenmiş hali olan 'Osmanlı Medeniyetinde …