Erzurum Barları -
2002 Yılı Erzurum Hatırası
1)	Bar, dadaşın oyununun adıdır.
Bu yasak toplumun neşesini elinden almış ve bir yıl kadar geçen süre içerisinde bar oynanmamıştır. 30 Ağustos 1926 tarihinde İhsan YAVUZER adlı bir subayın bayram töreninde Bar’ı oynatması ile Erzurumlu coşmuş ve Bar’ın yeniden oynanmasına ve yayılmasına büyük bir hız vermiştir. Bar oynayanlar devlet müesseselerinde, bilhassa Erzurum Silah Fabrikası’na, o zaman (1934) Erzurum Silah Fabrikası’nda görev yapan Albay İhsan YAVUZER tarafından alınmış, bunlara kıyafetler diktirilmiş ve her gün saat 5’ten sonra silah fabrikasının önünde bar talimleri yaptırılmıştır. Memlekete hizmete hazır, kabiliyetli dört gençten (Efendi, Mevlüt, Nurettin ve Küçük Nurettin) kurulu bir bar heyeti oluşturulmuş ve bu barcıların rahatlıkla çalışabilmeleri için, Erzurum Gücü adı altında bir spor kulübü kurulmuştur. Artık her hükümet büyüğü Erzurum’a geldiğinde bizim barcılarımız o gece gösteriler yapar, büyük takdirler toplardı.
1934- Erzurum Gücü Spor Kulübü Bar Ekibi - Albay İhsan Yavuzer İle Birlikte
Gözün varsa seçersin bar da karayı aktan.
Bir savaş seyri vardır, dadaşın her barında
Görünce kanın kaynar o an damarlarında
Doyum olmaz bir görsen kör oğlunun barını,
Güvenirsin gücüne, düşünmezsin yarını.
Dumlu’dan ta Basra’ya çağlayan selimiz var.
Bahtımız kara değil bu gün Karasu kadar.
Bingöl yaratmadı mı, kan çağlayan Aras’ı
Hazar çalkalanırken kanar Türk’ün yarası
Aman Aras, han Aras, Bingöl’den kalkan Aras,
Al başımdan sevdamı, hazarda çalkan Aras.
Doğunun sınır taşı Erzurum’un dadaşı,
Efesi var İzmir’in eğilmez Türk’ün başı.
Barbaşı sallarken mendilini,
Gözüne al dadaşım gönülden sevdiğini.
Dinle davul ne diyor…dan, dan, dan
Ben bu sese vurgunam, can can can…
Atalar yurt sevmeyi davuldan öğrendiler,
Dadaşlar, ağır ağır bir halka çevirdiler,
El ele tutuştular, gönülden tutuşanlar, hepside sarhoştular.
Seven sarhoştur elbet; içse de, içmese de.
Ses yok, donmuş dudaklar gözler halkalanıyor,
Ufuklar bayraklaştı, cihan dalgalanıyor.
Dan, dan, dan, kanları kaynaştıran bir ses çıktı zurnadan.
Dağlar gibi Dadaşlar, kımıldadı durmadan.
Rabbim bu ne duruştu, gözler şimşekleşiyor,
Silkin ey Palandöken, dök başından karını,
Dadaş oynarken senin, gösterir vakarını.
Vur davulcu, candan coşsun Dadaşım,
Sadettin AKATAY (1904- 1944)
BAR ŞİİRİNİN ÖYKÜSÜ
(İhsan Coşkun ATILCAN’ın kaleminden)
29 Ekim 1939 günü, Cumhuriyet bayramı münasebetiyle Erzurum Belediye salonunda bir balo düzenlenmişti. Bu baloda bar tutmak üzere Halkevi bar ekibi de davet edilmişti. Barcılar Muhtar DURSUNOĞLU, Öğr. Sağır Tevfik BEY, İlhan ERTUGAY ve ben olmak üzere dört kişiydik. Temsil kolu başkanı Ali Cennet BEY Güzelyurt lokantasına götürdü. Aramızda Sadettin AKATAY da vardı.
Saat 20.30 da lokantadan kalktık Belediye’ye gittik. Belediyenin kapısına vardığımız zaman teşrifatçılar “Sizi kim davet etti, davetli değilsiniz.”diyerek bizi içeri almadı. Biraz çakırkeyf olan Sadi BEY çileden çıkmış “Ulan biz davet edilmeseydik böyle giyinir kuşanır gelirmiydik? Ali Cennet BEY’e dönerek “Sizi davet eden Dürzi bu heriflere talimat vermeliydi.” Gibi ağır sözler söyleyince biz onu alıp oradan biraz uzaklaşmıştık ki reis muavini Cemil BEY koşarak yanımıza geldi. ‘Çocuklar kusura bakmayın, arkadaşlar sizin davetli olduğunuzu bilmiyorlarmış, buyurun gelin” diyerek bizi odasına götürdü. Kısa bir süre orada beklerken Sadi BEY homurdanıyordu. Biraz sonra Cemil BEY geldi bizi salona götürdü, cazın yanındaki yerimizi göstererek tekrar özür diledikten sonra sonra gitti.
Caz çalıyor, herkes dans ediyordu. Bir ara bizi piste davet ettiler. Biz, davul – zurnanın Paşa Köşk havasıyla ortaya çıktık. Daha önce verdiğimiz talimata uyarak davul-zurna sustu. Ben Sıtkı Korkmaz’ın
Biz Erzurumluyuz, doğu ilimiz
En büyük ulusun dili dilimiz
Bingöl’den Aras’a akar selimiz
Bu er kaynağının Dadaş’ ıyız biz.
Dizeleriyle başlayan dört bölümlük dörtlüklerini okuduktan sonra oradakilerin coşkun alkışları arasında barlarımızı oynayarak yerimize oturduk. Sadi BEY çok heyecanlanmıştı. Beni kucaklayıp kutlarken gözleri nemliydi. Yine caz ve dans başladı. Biz ikinci kez piste davet edilirken Sadi BEY, “çocuklar, siz bara başlamadan önce bende kısa bir şey okuyacağım” dedi. Ve bizimle birlikte ortaya çıktı. Gri geniş çizgili bir elbise giymişti. Ceketinin düğmeleri her vakit olduğu gibi ilikli, sol eli ceketinin cebinde olduğu halde, masada sigara kutusunun arkasına eski yazıyla yazmış olduğu şu dizeleri okuduktan sonra alkışlar, arasında yerine oturdu.
Yayla bulutu gibi yükselir yavaş, yavaş,
Sonra birden köpürür sel olur coşar Dadaş
Doğunun sınır daşı, Erzurum’un Dadaşı
O gece benim okuduğum şiir, Sadi BEY’e bir bar şiiri yazmasını ilham etmiş, o gece yazmaya başladığı bar şiirini bir iki ay içinde geliştirerek son biçimini vermiş halk evinde bizlere sunmuş, bizlerde her bar tutmaya başlamadan önce onu okumaya gelenek haline getirmiş olduk. Ruhu şad olsun…!
1)	Açık Oynanan Barlar: Bu barlar da elele tutuşarak ve tutuşmadan iki kişinin karşılıklı olarak oynadığı barlar olarak iki kısma ayrılır.
A.	Tutuşarak Açık Oynanan Barlar:
A.	Kapalı Oynanan Barlar: Dikine, Tamzara, Koçeri, Delloy, Yayvan, Hesiko, Karabet, Aşırma, Daldalan.
BAŞBAR: Kahramanlığın, yiğitliğin, mertliğin ve yenilmezliğin bir sahnelik gösterisidir. Bu oyun Dadaş’ın ağırbaşlı ve vakarlı olduğunu ifade eder.
İKİNCİ BAR (DİKİNE) : Dadaşların birbirlerine gönülden bağlı olduklarını ifade eder.
SEKME: Bir çeviklik ve cesaret ifade eden bar Erzurum barlarının en hareketlisidir.
AŞIRMA: Dadaşların harpte ve sulhta, hareket halinde, iş hayatında birlik ve beraberlik içinde olduklarını ifade eder.
NAREY: Dadaşın zevkinin çevreye aktarmasını sembolize eder.
DELLOY: Dadaşların hep birden bir komut altında ileri ve ani olarak geriden gelen tehlikeye karşı dikkatli olduklarını ifade eder.
KOÇERİ: Dadaşların savaşlara gönüllü katıldığı ve kahramanca savaşmaktan zevk aldıklarını sembolize etmektedir.
TEMİRAĞA: Bir yansılamadır. Aksak Timur’un yürüyüşü bu barda taklit edilmektedir.
TAMZARA: Dadaşın kafa ve beden güçlülüğünü ifade eder.
TAVUK BARI: Bu barın Tetomizm dininin etkileri ile oluştuğu anlaşılmaktadır. Tavuğun kanat çırpması gibi figürler vardır.
UZUNDERE: Bir su akışını simgeler. Bir yörenin adından geldiği savunulur. Tortum yöresinde oynandığı ve adının Azort barı olduğu bilinmektedir. Bir yansılama oyunudur.
HANÇER: İki kişi tarafından bıçaklarla oynanan bu oyunda Türk’ün çeviklik ve cesareti gösterilir.
YAYVAN-KÖROĞLU: Nazlı bir tempo ile başlayan önceleri dost sıcaklığında ve sonraları kılıçlı bir döğüşe çevrilir. İki kısımda oynanır. Yayvan barının bitiminden sonra iki oyuncu ortaya çıkarak Köroğlu barını oynarlar. Bu bar pala ve kılıçla oynanır. Bu oyunda ilk önce kovalama ve kaçış, sonrasında karşı karşıya saldırma ve hücumlar sergilenir. İki silahşörün kollaronı kalkan ederek bir muharebe meydanında nasıl çarpıştıklarını temsil ettiği, bir diğer görüş ise, iki âşığın maşukları için yaptıkları kanlı mücadeleyi yansıtır. Çok canlı ve heyecan vericidir.
HANÇER BARI: Bu oyun kahramanlığın, yiğitliğin, delikanlılığın, sevginin, hoşgörünün, bağışlanmanın ve kardeşliğin örneklendirilmesidir. Bir çok yörede gördüğümüz bıçakla ve değnekle oynanan benzerlerinden farklı, elde iki bıçak ve karşılıklı iki delikanlının oynadığı bu oyuna bir çok hikaye anlatılmaktadır. Oynayış şekline bakıldığında bir düelloyu andırmaktadır. Bir kız için birbirini öldürecek kadar yarışlar görülmemektedir. Buna benzer halk türkülerimizde derbeder, garip makamlarında okunan türkülerin hikayelerinde de bu tarz hikayelere rastlamamız mümkündür. Erzurum hançer barında arkadan vurma, tuzağa düşerek yaralama yoktur. Her figür yüz yüzedir. Önde gidenin arkasından gelen kişinin tey! Narasıyla birinci oyuncunun geriye dönüşü ve karşılıklı vuruşlarıyla süren oyunun sonunda bıçaklarını bacaklarının arasından değiştirerek mertliği, hoşgörüyü ve kardeşliği sembolize ederek oyun sona erer.
Kadın Barları, Erzurum ve kazalarında kadınlar ve kızlar tarafından oynanır. Erkek barlarının figürlerine göre daha basit ve yumuşaktır. Kadın barları oynanırken çoğu barların ezgili olması nedeniyle barı oynayan grup tarafından çalgı ile beraber barın ezgisi okunur. Erzurum kadın barlarında gerek figürasyon ve gerekse kıyafetler bakımından Türk kadınına yakışan, ağırbaşlılık, zarafet ve incelik gözlenir.
1)	Çarşıda Üzüm Kara
4)	Aşşahtan Gelirem
5)	Atın Üstünde Eyer
6)	Çift Beyaz Güvercin
7)	Akça Ferikler
BAR TERİMLERİ :
BAR BAŞI: Barların başında oynayanlara “bar başı” denir. Bar başı olmak zor olduğunu kadar da mesuliyetli bir yerdir. Oyuncunun bar başı olabilmesi için, bazı meziyetlerden ve çalışmasından değil, doğuştandır. İyi bir bar başı, önce kendisinin güzel oynadığını gösterir. Sonra oyundaki duygularını ifadeye çalışır. Mesuliyeti altındaki ekibinin kumanda merkezidir. Barda komutlar bar başınca verilir. Barın kaç tane oynanacağı, süresi ve hangi barların oynanacağına bar başı karar verir.
KOLTUK ALTI: Bar başının hemen yanındaki oyuncudur. Koltuk altının bu görevi zordur. Bar başından aldığı komutları ve işaretleri ekibin sonunda oynayan “poççik” e kadar bir telsiz gibi iletir.
KELLELER: Koltuk altı ile poççik arsındaki oyunculardır.
POÇÇİK: Barın en sonunda oynayan oyuncudur. Barbaşı gibi elinde mendil vardır. Bar başı kadar önemli görev yüklenir. Oyuncuların dağılmasını önler, onların daha düzgün oynamalarını, sağa sola yapılan hareketlerde, diz çökmelerde, bar başı ile birlikte onların dağılmalarını ve barın göze hoş gelen dizi akımını sağlar.
DADAŞ VE DADAŞLIK
Dadaş kelimesi anılınca ilk akla; mert, cesur, hangi şartlar altında olursa olsun hak ve hakikatin müdafisi tığ gibi bir Erzurum delikanlısı gelir. Ömrü boyunca bağlı kaldığı prensiplere, tehditlere, ne de parlak vaatlere taviz vermeden yaşamasını bilen, bir karakter ve eğilmeyen bir baş anlaşılır.
Dadaşlık; iyi, güzel, her devir ve her zamanda beğenilen, övülen mümtaz vasıfların çevrelediği bir seciye örneğidir. Çok defa dadaşlığı bir meslek olarak kabul edenler, hatta yeni yetişen bir Erzurum delikanlısının, çocukluktan delikanlılık devrine geçişinde birtakım merhalelerden geçmesi, ona dadaşlığın öğretilmesi lazım geldiğini iddia edenler bile olmuştur.
ÇAPOLA (Cıstik): Bar oynarken ayağa giyilen ayakkabıdır. Derisinin çok yumuşak olması en büyük özelliğidir. Bu özelliğe istinaden ayak figürleri daha kolay gerçekleştirilir. Yaşlılar tarafından giyilene ‘markop’, gençlerin giydiğine ise ‘yemeni’ denir.
ZIĞVA: Uçkurlu, beli bol, lacivert kumaştan yapılan arkası torba şeklinde pileli giysidir. Bunun üzerine siyah ipek kaytan süs olarak işlenir. Zığvanın bol olmasını sağlayan pile sayısının 32 olmasına özen gösterilir.
GÖMLEK: Gömlekler beyaz olup, dik yakalıdır. Düğmeleri beyaz veya siyah olabilir. Uzun olan kol ağızlarında 4- 5 düğme bulunur.
KAZEKİ: Uzun kollu kısa bir cekettir. Kolları geniş, kol etrafları siyah kaytanla, ön tarafı ve cep ağızları motifli kaytanla süslüdür.
KUŞAK(ŞAL): Eskiden Acem, Trablus veya Tosya şalı diye adlandırılan renkli iplerle örülmüş-dokunmuş, bar oynayanın belini sıcak tuttuğu gibi aynı zamanda cep vazifesini gören kumaştır. Kama da bele sokulunca şal tarafından tutulur.
GÜMÜŞ KÖSTEK: Gümüşten yapılmış, yelek üzerine asılan, daha önceleri saat taşımada kullanılan ince zincirden aksesuardır.
PAZUBENT: Genellikle boncukla örülür. Gümüş olanları da vardır. Kola takılan, içerisine dualar konulur.
MENDiL: Barbaşı ve Poçcik ellinde mutlaka mendil bulundurması gerekir ve mendil kullanmak da bir maharet işidir. Her barın, her figürün ritmine ve psikolojik havasına göre kullanılır.
BİNDALLI: Kadife üzerine simle Türk motifleri işlenmiş giysidir. Göğüs ve boyun kısımları dantelle süslenebilir. Aynı danteller kol ağzına da eklenir. Kol, beden ve bel kısmı vücuda oturur. Etek kısmı ise rahat hareket etmek maksadı ile geniş yapılır.
LEÇEK(YAZMA): Başa örtülen, pullarla veya boncuklarla oyalanarak süslenen pamuktan yapılmış başörtüsüdür. Bu isim halen kullanılmaktadır.
GÜMÜŞ KEMER: Belde gümüş kemer bulunur. Bu kemer muhtelif parçalar halinde birbirine bağlanır. İşlemelidir ve kaşı daha süslüdür. Bazılarında sedef kakmalar bulunur. Şimdi kakmalı kemerler yapılmadığından antika değeri taşımaktadır.
PABUÇ: Pabuçlar siyah ve önden bağlıdır. Yumuşak deriden yapılmış olup, hafiftir. Kolay hareket olanağı sağlar.
DİZLEME: Beyaz yünden örülmüş, diz kapaklarına kadar uzanan çoraplardır.
MENDİL ve DİĞER AKSESUARLAR: Erkek barlarında olduğu gibi kadın barlarında da barbaşı ve poççikte mendil bulunur. Ayrıca kızlarımız aksesuar olarak boyunlarına altıntop, beşibirlik, kollarına burma bilezik, Oltu taşı kaşlı altın yüzük takarlar.
Kaynakça: (Folklor Araştırmacısı, Suat KILINBOZ)