Paydos - Enis Rıza | LEMUR DERGİ
“Öteki dünyada bir gün akşam vakitleri,
Ölüm hiç de fena bir şey değil”
Kısa film, zekâ ile duyarlılığın buluştuğu bir ânın cümlelerini kurarak yola çıkar. Belki cümlesini, demek daha doğru olacak... Orası işte bakışın ve tahayyülün de en çatışmalı ifadesi, dense yeri.
Hikâyeyi görmek önce, hikâye ile onu yeniden gerçekleştirecek anlatı/cının kurduğu ortak dünya sonra... Sonra konuşmaya başlamak...
Herhangi bir jestin, duruşun, mırıltının, susuşun, tereddüdün, gülümsemenin, dokunuşun metinleri...
Sesin, sözün, görüntünün ve ritmin yol arkadaşlığı. Bir matematik.
Sinema zor bir iş kısa/ca.
Bir filmin galasına çağrıldım. Gitmeliyim. Sevdiğim insanların işi. Ama ya kötüyse sonuç. “Nasıl buldun?” sorusuna, nasıl cevap verilir. Ne denir. Ne denir herkesin içinde.
Bir süre oyalandım yakınlarında salonun, derken filmde asistanlık yapan bir öğrencimle karşılaşınca... İyi ki gitmişim.
Meryem Tuncay’ın yazdığı, küçücük bir dergi haberi, başlı başına bir metafora dönüşmüş Öykü Orhan’ın elinde. Her şeyden önce o haberden başlamalı...
Bir tencere atölyesi. Fabrika diye geçiyor ya, neyse. Orada çalışan bir kadın işçi. Kocası terk etmiş. İki küçük çocuğu ile yaşıyor. Günde on, on dört saat, ‘benzin talaş’ bölümünde tencere parlatıyor. Ayda 900 liraya.
Ve benzin kokuyor.
Bu kadar işte, ne eksik ne fazla.
Her gerçekliğin ardında ve gerçekliğe koşut sonsuz gerçekliklerden söz ederiz ya; bunu hikâyenin ardındaki ve hikâyeye koşut diye de okumak mümkün. Tam o noktada işte, yukarıda dile getirilen, ‘görmek’ ve kendisiyle kurduğu ilişki, empati ve benzeri zihinsel derinleşme... Daha da ötesi hayal gücü tanımlayıcı oluyor. Çünkü düş kurmakla başlar sinema.
Bu haberde dile getirilen, denebilir ki; yüzlerce, binlerce benzer olaydan biri. Ne ki onu içselleştirip önünü arkasını, sağını solunu görmeyi becerebilen için, o yüzlerce binlerce olayın tek tek her birinin biricikliğini kavramak ve anlatmak kaçınılmaz oluyor.
Zekânın ve duyarlılığın buluşma noktası.
Haberin bıraktığı yerde film başlıyor...
...çıplak elle tencere parlatıyor. Elleri yara bere içinde kadının. Küçük bir parantez... Neden çıplak elle çalışmak zorunda olduğuna dair herhangi bir ipucu vermiyor film, senaryoya dair olabilecek tek eleştiri de bu. Ama filmin yeniden kurduğu gerçekliğin altında silinip gidiyor. Söz buraya gelmişken, “Yasakmış meğer, eldivenle iyi parlamıyormuş tencereler.” Yine de bir küçük diyaloğun böyle bir soruya yer bırakmayacağını söylemeli. Çünkü ‘eller’ filmi taşıyan unsurlardan biri.
Çıplak elle tencere parlatıyor kadın. Elleri... ve benzin kokuyor. “Çişi bile” benzin kokuyor. Çocukları, diğer annelerin başka türlü koktuğunu söylüyor. Kadın o kokudan kurtulmaya çalışsa da, ertesi gün yine “benzinli talaş” ile tencere parlatacak, yine benzin kokacak... Paydos olduğunda yokuş tırmanıp çocukları komşudan alacak. “Yine mi” itirazlarına katlanıp patates yemeği yapacak. Kokudan kurtulmaya çalışacak. Ertesi gün, bir ertesi gün... Sarkaç duracak.
Bir ertesi gün, ustabaşı işine son verildiğini söyleyecek. Kadının filmdeki adını o zaman öğreneceğiz. Zeliha.
Belki de adıyla seslenmeseydi ustabaşı. “Hey,” deseydi. “sen...” Kadının Adı Yok’a selam olurdu.
Ardından işte, iş arama serüveni. Elleri nedeniyle reddedilmek. Terk eden adama teslim olmamak. Kokusunun değiştiğini fark etmeleri üzerine çocukların, işsizliğini saklamak için, bedenine benzin sürerek eski kokusunu çağırması. Çarpıp geçiyor film.
Eril bir dünyadan başlayarak kadın olmanın, kadın işçi olmanın, tek başına olmanın büyük hikâyesi Zeliha üzerinden ancak bu kadar anlatılabilirdi. Hem de zorlama yan dramatizasyonlara, gerilim yaratma ucuzluğuna düşmeden. Ve o benzin kokusu meselesi-final sahnesi filmi özgün kılan da o, başlı başına bir metafora dönüştüren de...
Senaryoyu Öykü Orhan yazmış, yönetmen de o. Yalın, abartısız bir anlatım üslubu kurmuş. Sapmıyor, savrulmuyor, boşluğa düşmüyor. Ritmi, sinematografisi...
Filmi, ögeleri üzerinden çözümlemeye girişince, bütünlülük, daha bir ortaya çıkıyor. Öncelikle senaryo çok iyi. Mantık hatası yok. O ölçüde diyaloglar da öyle. Görüntü rejimi, kurgu, ses tasarımı, oyunculuk; tümü birbirini ezmeden hikâyeye hakkını vermişler. Usta işi. Çerçeveler, ölçekler, kısaca kamera kullanımı çok başarılı. Plan seçimleri, uzunlukları, bağlantıları, kurgu kimliğini belli ediyor. Ve eklemeliyim, filme ruhunu veren ses tasarımı da alkışlamaya değer. Oyunculuklar abartısız ama güçlü. Anlaşılıyor ki mekân seçimine kadar hikâyeyi kavramış bir sanat yönetimi var. Ve kamera arkasındaki herkes iyi çalışmış.
Sonuç olarak iyi bir yönetmen, iyi bir ekip.
Sinemanın olmazsa olmazı, başarılı kolektif çalışma.
Ne ki sona bıraktığım bir şey var. Zeliha/Reyhan Özdilek. Göz kamaştırıcı oyunculuğu ile “o işçi kadın” olmuş. Derdi, şefkâti, hayal kırıklıkları, çaresizliği, direnci... Paydos -ya da koku- metaforunun içinde kendini eritmeyi bulabilmiş. İşten atıldığı, kızının kokusundan söz ettiği ve diğer sahneler... Paydos’u Paydos yapıyor. İtiraf etmeliyim ki, filmden sonra Reyhan’ı kucaklarken sanki Zeliha’yı kucaklıyormuş duygusundan kurtulamadım.
Hepsi gencecik. Bu kadar kurak bir iklimde umut veriyorlar.
Bu arada, Zeliha’nın iş başvurusu reddedilince yanına çöktüğü kesik ağaç planı için Öykü Orhan’ı bir kez daha selamlamalı...
Ve bütün ekibi ve bütün Zelihaları aşkla, dayanışmayla...​