Madde Ba¤›ml›l›¤›n›n Hukukî Yönü
Prof. Dr. ‹brahim Balc›o¤lu, Dr. Aylin Çitken, Arﬂ. Grv., Prof. Dr. M. Kerem Doksat
‹stanbul Üniversitesi Cerrahpaﬂa T›p Fakültesi, Psikiyatri Anabilim Dal›, Koca Mustafa Paﬂa/‹stanbul
Tel: +902124143000 / 21071
Uyuﬂturucu maddenin yap›m›, kullan›m›, sat›ﬂ›, al›m› gibi eylemler yasalara göre suçtur. Madde kullananlar aras›nda suç iﬂleme ve yasalara karﬂ› gelme davran›ﬂ› s›kl›kla gözlenmektedir. Madde kullan›m› s›kl›¤› ile ﬂiddet içerikli eylemler aras›nda ergenlik boyunca da ba¤lant›lar güçlüdür. Madde
kullan›m› suça e¤ilimli davran›ﬂ›n bir parças›d›r. Madde kullananlar suç iﬂlerler, gençtirler ve antisosyal kiﬂilik bozuklu¤u teﬂhisi konmuﬂtur. Dünya genelinde uyuﬂturucu maddelerle mücadelenin
hukukî temeli vard›r. Bu temel millî ve milletleraras› düzeydedir. Dünya üzerindeki kaçakç›l›¤› en
yayg›n olan yasad›ﬂ› madde kannabis’tir. Küresel anlamda insanl›¤a en büyük zarar› kokain ve eroin vermektedir. Eroin al›nmas› sonucunda ba¤›ml›l›k, zehirlenme, örgütlü suçlara bulaﬂma, âcil servislere getirilme gibi tablolar görülebilir. Alkol ve madde ba¤›ml›l›¤›n›n sonucu hezeyan ve hallüsinasyon tablosu ortaya ç›kabilir. “Ba¤›ml›l›k” sonucu kiﬂi suç iﬂleyebilir. “Psikoz” teﬂhisi konulursa
cezaî ve hukukî ehliyeti yok kabûl edilir. Madde ba¤›ml›s› olan kiﬂi kendine bakamaz, gelir sa¤layamaz. Madde ba¤›ml›l›¤›nda yoksunluk sendromu ortaya ç›kar. Bu dönemde suç iﬂlerse “cezaî sorumlulu¤u” yok kabûl edilir. TCK’n›n 32. maddesi uygulan›r. Suç iﬂleyen “madde ba¤›ml›s›” kiﬂilerin, güvenlik tedbiri olarak, onlara özgü sa¤l›k kuruluﬂunda tedavi alt›na al›nmas› ve bu kiﬂilerin
iyileﬂinceye dek tedavilerine devam edilmesi öngörülmüﬂtür. Bu kurumlarca verilerek sa¤l›k kurulu raporu ile kiﬂi mahkemece serbest b›rak›labilir.
Anahtar Kelimeler: madde ba¤›ml›l›¤›, hukuk, ceza
‹ngilizce baﬂl›k eksik
Activities like producing, using, selling, buying illicit drugs are considered as criminal according to
laws. Committing crime and behaving illegally are often seen among people who abuse drugs.
There is a strong correlation between drug abuse and violent behavior in adolescence. Drug abuse is a component of criminal behavior. People abusing drugs and committing crime are generally
young and have antisocial personality disorder. Struggle against illicit drugs is based on laws all
around the world. This struggle is both at national and international levels. Cannabis is the most
commonly smuggled illicit drug around the world. Globally, the greatest harm to humankind is being given by cocaine and heroin. Heroin use can lead to scenes like addiction, toxicity, involving in
criminal groups, and admission to emergency services. Abusing drugs and alcohol can lead to delusions and hallucinations. “Addiction or dependency” can cause an individual to commit crime. If
additionally “psychosis” is diagnosed, the person is considered to have no criminal or legal capability. Drug addicts can neither take care of themselves, nor earn their lives. Drug addiction can cause withdrawal syndrome. If the person commits a crime during this period, he is considered as having “no criminal responsibility” and 32nd article of TCK (Turkish Law of Punishment) is applied. As
a security precaution, drug addicts having criminal behavior have to be admitted to health institutions specified in this subject and their treatment has to be continued until completed. These people can be released by court; with a health committee report given by these institutions.
Keywords: drug dependency, law, punishment
Uyuﬂturucu, uyar›c› ve benzeri madde ba¤›ml›l›¤›
bütün dünyada gittikçe artan ve önem kazanan bir sorundur. Yak›nlarda Türk Ceza Kanunu’nda [TCK] bu ve
ilgili hususlarda önemli düzenlemeler yap›lm›ﬂt›r. Konu-
ya ayr›nt›l› olarak girmeden önce iki vak’a örne¤i vermek isteriz:
Vak’a 1: 44 yaﬂ›nda bir adam âcil servise “al›ﬂkanl›¤›m› b›rakmakta zorlan›yorum” diyerek gelir. Son günlerde baﬂ a¤r›lar›, ishâl, uykusuzluk, terleme, ateﬂ ve depre-
Ocak 2008 | Cilt 46 | Say› 1
sif duygudurumdan muzdarip oldu¤unu ifâde eder.
Uzun süredir uyuﬂturucu kulland›¤›n›, küçükken eroine
baﬂlad›¤›n› söyler. Fizik muayenede hastada titreme, burun ak›nt›s›, göz yaﬂarmas›, gözbebeklerinde geniﬂleme
ve ateﬂ yükselmesi tesbit edilir. Görevlerini yapamaz olmuﬂ, insanlarla iliﬂkisi bozulmuﬂtur. Borçlar›n› ödeyememektedir ve vaktinde iﬂine gidemez hâle gelmiﬂtir. Paras›z kal›nca ve eroin bulamay›nca bir ﬂebekenin a¤›na tak›l›r. ﬁebeke ona uyuﬂturucu satt›r›r. Para kazanmak için
bu yola baﬂvurur. Ancak, polise yakalan›r ve tutuklan›r.
Mahkeme hukukî ehliyetinin ve cezaî sorumlulu¤unun
olup olmad›¤›n› sorar.
Vak’a 2: 28 yaﬂ›nda, hekim, evli ve 2 çocuklu bir erkek. Son beﬂ seneden beri eroin, esrar ve kokain kullan›yor. Bir süre hastânede yatarak tedavi görüyor. Ancak bir
süre sonra tekrar uyuﬂturucuya baﬂl›yor. Hastâneden
“organik psikoz” ve “hastal›¤› kronik seyir kazanm›ﬂt›r”
diye rapor al›yor. Bu sebeple antipsikotikler, antidepresanlar, duygudurum dengeleyicileri ve antikolinerjikler
kullanmas› tavsiye ediliyor.
Hastam›za hastâneden “kar›ﬂ›k madde kullan›m›na
ba¤l› psikotik bozukluk”, “maddeye ba¤l› psikotik bozukluk”, “genel t›bbî duruma ba¤l› psikotik bozukluk”,
“organik duygulan›m bozuklu¤u” teﬂhislerini belli zaman aral›klar› ile konur. Bu teﬂhislerin konuldu¤u hastaya “hekimlik yapamaz” raporu verilir. Mahkeme “hukukî ehliyeti” olup olmad›¤›n› sorar.
ve millî düzeydedir.
Türkiye’nin kat›l›p imzalad›¤› uluslararas› sözleﬂmeler ﬂöyledir:
1. 1961 TEK Sözleﬂmesi (The United Nations Single
Convention on Narcotic Drugs 1961);
2. 1971 tarihli psikotrop maddelere iliﬂkin sözleﬂme
(The United Nations Convention on Psychotropic
3. 1988 tarihli uyuﬂturucu ve psikotrop maddelerin kaçakç›l›¤›na karﬂ› Birleﬂmiﬂ Milletler Sözleﬂmesi (The
United Nations Convention on Psychotropic Substances 1988).
Dünya üzerindeki kaçakç›l›¤› en yayg›n olan yasad›ﬂ› madde kannabis’tir. Küresel anlamda insanl›¤a en büyük zarar› ise kokain ve eroin vermektedir.
Eroin ve kokain al›nmas› sonucunda ba¤›ml›l›k, doz
aﬂ›m›na ba¤l› zehirlenme ve ölümler, örgütlü suçlara bulaﬂma, ﬂiddet eylemlerine kar›ﬂma, âcil servislere getirilme gibi tablolar görülebilir.
Ülkemizde çok miktarda eroin yakalanm›ﬂt›r. Türkiye yasad›ﬂ› eroin trafi¤inde Do¤u ile Bat› aras›nda bir
Dünya genelinde eroin yakalanmalar›na göz atarsak,
2002 y›l›nda ‹ran ve Pakistan’dan sonra üçüncü s›radad›r
(World Drug Report 2004).
1986–1991 y›llar› aras›nda her y›l ortalama 1–1.5 ton
kadar eroin yakalan›r. Buna karﬂ›l›k 1992’den itibâren bu
say› giderek artmaya baﬂlam›ﬂ, 2000 y›l›nda neredeyse 6
Ülkemiz co¤rafî konumu sebebiyle madde aç›s›ndan
transit bir ülkedir. Türkiye, yasad›ﬂ› haﬂhaﬂ ekimi ve ba¤l› afyon üretiminin gerçekleﬂtirildi¤i Güneybat› Asya ülkelerine yak›n co¤rafyada yer al›r. Ama ayn› zamanda
geniﬂ bir uyuﬂturucu madde tüketim kitlesine sâhip Bat›
Avrupa ülkeleriyle de komﬂudur (T.C. ‹çiﬂleri Bakanl›¤›,
EGM-KOMDB Yay›nlar› 1999). Ülkemiz bu sebeple madde kaçakç›l›¤›nda özel bir yere sâhiptir.
Yasad›ﬂ› madde trafi¤inin, ülkelerde yaﬂanan savaﬂ
ve iç kar›ﬂ›kl›klar ile oralardaki siyasî yap›lanmalardaki
de¤iﬂimlere göre ﬂekillendi¤ini biliyoruz. Türkiye’nin
do¤rudan etkilendi¤i kaçakç›l›k güzergâhlar› Balkan,
Kuzey Karadeniz ve Do¤u Akdeniz rotalar› ortaya ç›kmaktad›r (‹çiﬂleri Bakanl›¤› 2002 Raporu).
Balkan Rotas›: Asya haﬂhaﬂ ekim alanlar›ndan baﬂlar, ‹ran ve ülkemizden geçip Balkan yar›madas›na uzan›r. Buradan yol Bat› Avrupa’ya uzan›r. Sovyetlerin da¤›lmas›, Balkanlardaki soyk›r›m ve kar›ﬂ›kl›klar, Kafkaslardaki kaos ve Türkiye’nin uyuﬂturucu ticareti ile mücadelede baﬂar›s› Balkan rotas›n› güvenli yol olmaktan ç›karm›ﬂt›r.
Madde ba¤›ml›l›¤›nda yoksunluk sendromu ortaya
ç›kar. Madde kullan›m› yo¤un ve uzun sürelidir. Fiziksel
ba¤›ml›l›k maddenin b›rak›lmas› ile görülür. Yoksunluk
belirtileri aras›nda ›ﬂ›¤a ve dokunmaya karﬂ› hassasiyetin artmas›, tüylerin diken diken olmas›, otonomik hiperaktivite, eklem ve kas a¤r›lar›, esneme, hipersalivasyon,
lakrimasyon, depresif ve anksiyöz duygudurumun bulunmas› say›labilir. Madde yoksunlu¤u hayat› tehdit edici boyuttad›r. Maddeye karﬂ› dayan›lmaz bir arzu mevcuttur. Madde yoksunlu¤u sendromu tan›s› için bu
semptomlar›n belirgin bir s›k›nt›ya veya iﬂlevsellikte bozulmaya sebep olmas› gerekir. Bu belirtilere uyku bozuklu¤u, konsantrasyon güçlü¤ü, tremor, konfüzyon, deliryum ve epileptik nöbetler eklenebilir (Toy ve Klamen
Yaz›m›z›n kalan k›sm›nda “madde” terimiyle her türlü uyuﬂturucu, uyar›c› ve benzeri ba¤›ml›l›k yap›c› zararl› madde kastedilecektir. Madde ile mücadele milletleraras› boyut kazanm›ﬂt›r. Dünya genelinde maddeyle mücadelenin hukukî temeli vard›r. Bu temel milletleraras›
Kuzey Karadeniz Rotas›: Sovyetler’in da¤›lmas› ile
yerine konulan devletler otorite sa¤layamam›ﬂt›r. Dolay›s› ile uyuﬂturucu ile mücadelede boﬂluk do¤muﬂtur. Bu
da Avrupa’ya yeni bir uyuﬂturucu rotas›n›n ortaya ç›kmas›na yol açm›ﬂt›r.
Do¤u Akdeniz Rotas›: Bu yol Pakistan limanlar›ndan
Hint Okyanusu, K›z›ldeniz ve Süveyﬂ Kanal›’na, oradan
Güney K›br›s’a geçerek Akdeniz üzerinden Avrupa’ya
yay›l›r. Türkiye’nin de¤iﬂik özelliklerini en çok yans›tan
bölge ‹stanbul ve çevre illeridir. Bölgenin sanayileﬂmiﬂ olmas›ndan dolay› nüfusunun büyük k›sm›n›n göç ile gelmesi, demografik yap›n›n kozmopolitleﬂmesine sebep olmuﬂtur. Co¤rafî olarak Balkanlar’a yak›nl›¤› ile ticarî, turistik ve e¤lence faâliyetlerinin yo¤unlu¤u bu bölgeyi
madde kaçakç›l›¤› için uygun hâle getirmiﬂtir. Örnek olarak, 2001 y›l›nda bütün Türkiye’de yakalanan 2938 kilogram eroin’in 1547 kilogram› ‹stanbul, 412 kilogram› Edirne, 31 kilogram› ise Bursa’da olmak üzere, toplam 1990
kilogram› [% 67’sinin] ‹stanbul ve çevre illerinde ele geçirilmiﬂtir (‹çiﬂleri Bakanl›¤› 2002 Raporu).
Genellikle davalar sonucunda mahkûm olanlar›n
1. Do¤um yerleri ‹stanbul, Van ve Hakkâri’dir. ‹kametgâhlar› büyük ölçüde ‹stanbul’dad›r.
2. Yaﬂ 35 civar›ndad›r. Yakalananlar›n ço¤u erkektir. Ço¤unlu¤unu polis ele geçirmiﬂtir.
3. Yurt d›ﬂ›nda ba¤lant›lar› mevcuttur. Almanya, ‹ran ve
Bulgaristan ile iliﬂkiler tespit edilmiﬂtir.
4. Yabanc› uyruklular genellikle ‹ran, Nijeryal› ve Romanyal›d›r.
5. Mahkûmlar aras›nda say›sal olarak kad›nlar›n say›s›
azd›r. Teﬂekkül hâlinde uyuﬂturucu ihraç etme ve kullanma suçu iﬂleyenler erkeklerdir.
t›lmas›n›, taﬂ›nmas›n› ve kullan›lmas›n› yasaklam›ﬂt›r.
Madde kullanan kiﬂiler “suç iﬂliyor” say›lmaktad›r. Ba¤›ml›lar›n yoksunluk sendromuna girmemek için madde
sa¤lamak isterler. Bunun için her türlü yasad›ﬂ› eylemi
Yap›lan çal›ﬂmalarda suçlar›n niteli¤ine bakarsak, suç
iﬂleyen madde kullan›c›lar›n›n %51’inin; di¤er bir araﬂt›rmada %60’›n› madde bulundurma ve kullan›m› ile iliﬂkili oldu¤u görülmektedir. Madde kullananlar aras›nda yap›lan bir çal›ﬂmada cezaevi hayat› öyküsünün %31’inin
narkotik suçlar ile iliﬂkili oldu¤u belirlenmiﬂtir (Çakmak
Suç ve madde kullan›m› birbirini etkiler. Madde kullan›m› suça e¤ilimli davran›ﬂ›n bir parças›d›r. Suç öncesi
ve s›ras›nda maddenin etkisi ile suça yönelim artmaktad›r. Adam yaralama ve h›rs›zl›k gibi madde kullan›m› ile
ilgisi olmayan suçlar ba¤›ml›larda daha çok görülmektedir (Çakmak 2006).
Madde kullan›m›, suç ve kiﬂilik bozukluklar› iliﬂkisini araﬂt›ran çal›ﬂmalar da bulunmaktad›r. Bu kiﬂilerin
madde kullanmaya baﬂlamadan önce ﬂiddet içerikli suçlar iﬂledikleri, genç olduklar› ve antisosyal kiﬂilik bozuklu¤u teﬂhisi ald›klar› belirlenmiﬂtir (Çakmak 2006).
Madde kullananlarda suç iﬂleme faktörleri olarak cinsiyet, birden fazla madde kullanma, birden çok cezaevine
girme, iﬂsizlik ve düﬂük e¤itim seviyesi say›labilir.
AMATEM Klini¤i’nde yatan 1242 vak’a de¤erlendirilmiﬂtir [1997–2000 y›llar› aras›]. Olgular›n %33.2’si en az
bir kere cezaevinde yatm›ﬂt›r. Bu vak’alar erkek, bekâr,
anne-baba ile yaﬂama, iﬂsizlik, e¤itim düzeyinin düﬂüklü¤ü, âilede madde kullan›m öyküsü, maddeye ba¤l› sa¤l›k
ve hukuk problemleri, maddenin etkisiyle tehlikeli davran›ﬂlarda bulunma, erken yaﬂta maddeye baﬂlama ve
uzun süreli kullanma, tercih edilen maddenin eroin ve
esrar olmas› gibi parametreler belirlenmiﬂtir (Çakmak
Do¤al maddelerin ba¤›ml›l›k yapt›¤› eskiden beri biliniyor. Buna bilim ve teknolojinin yard›m› ile sentetik
Alkol ve madde kullan›m› sa¤l›k problemlerine ve
toplumda da ekonomik-kültürel y›k›mlara yol açar. Büyük rant sa¤lad›¤› için maddelerin yap›m› ve sat›ﬂ› yasad›ﬂ› olaylara da sebep olmaktad›r.
Hukuk kiﬂilere baz› haklar ve yetkiler verir. Bunlar›n
aras›nda mala ve mülke sâhip olma, kullanma, yararlanma, al›p satma, borçlu veya alacakl› olma say›labilir. Kiﬂi
ile toplum aras›nda vekâlet, vasiyet, al›m-sat›m, evlenme,
boﬂanma, dava açma, tan›kl›k yapma gibi hukuki iliﬂkiler
vard›r. Bunun için kiﬂinin hukukî ehliyetinin var olmas›
Madde kullan›m› veya ba¤›ml›l›¤›n›n kiﬂinin hukukî
Uyuﬂturucu maddenin yap›m›, kullan›m›, sat›ﬂ›, al›m›
gibi eylemler yasalara göre suçtur.
Adlî makamlar alkol ve madde kullan›c›lar›n›n “ba¤›ml›” olup olmad›¤›n› sorar. Ba¤›ml›l›k [iptilâ] söz konusu ise “iyilik” [salâh] durumu anlaﬂ›l›ncaya dek muhafaza ve tedavi gerekir (Ceylan ve Türkcan 2003).
Madde kullananlar aras›nda suç iﬂleme ve yasalara
karﬂ› gelme davran›ﬂ› s›kl›kla gözlenmektedir. Yap›lan
çal›ﬂmalarda madde kullan›m›n›n psikiyatrik hastal›klara, davran›ﬂ bozukluklar›na ve ﬂiddet tutumlar›n›n geliﬂimine yol açt›¤› belirlenmiﬂtir. Dolay›s›yla, madde ba¤›ml›lar›n›n suç iﬂleme s›kl›klar›n›n ola¤an popülasyondan
anlaml› düzeyde daha yüksek oldu¤u ileri sürülmüﬂtür
Madde kullan›m› s›kl›¤› ile ﬂiddet aras›nda ergenlik
boyunca da ba¤lant›lar güçlüdür. Yasalar, t›bbî mecburiyetler hâricinde ba¤›ml›l›k yap›c› maddelerin imâlini, sa-
ehliyetini nas›l ve ne ﬂekilde etkiledi¤i önemli bir konudur.
Türk Medenî Kanunu’nun [TMK] 13. maddesi: “Yaﬂ›n›n küçüklü¤ü yüzünden veya ak›l hastal›¤›, ak›l zay›fl›¤›, sarhoﬂluk ya da buna benzer sebeplerden biriyle akla
uygun biçimde davranma yetene¤inden yoksun herkes,
bu kanuna göre ay›rt etme gücüne sâhip de¤ildir.”
Yukar›daki 13. maddeye [TMK] göre “ay›rt etme gücü [mümeyyizlik, temyiz kudreti], akla s›¤acak biçimde
davranmak, iyiyi kötüden, do¤ruyu yanl›ﬂtan ay›rt edebilmeyi”, di¤er bir deyiﬂle “sezginlik gücünü” içerir.
Burada alkole veya maddeye ba¤l› olarak hezeyan veya hallüsinasyon tablosu ortaya ç›kar. Maddeye ve alkole ba¤l› olarak kiﬂide psikolojik, sosyal ve biyolojik bir tak›m semptomlar görülür. Ortaya ç›kan klinik sendromun
ad› “ba¤›ml›l›kt›r”. Ba¤›ml› olan kiﬂi âilesini ve kendisini
s›k›nt›ya düﬂürür. Böyle durumlarda madde 406’ya
[TMK] göre hukukî ehliyeti k›s›tlan›r.
TMK Madde 406: “Savurganl›¤›, alkol ve madde ba¤›ml›l›¤›, kötü yaﬂama tarz› veya mal varl›¤›n› kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darl›k veya yoksullu¤a düﬂürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devaml› korunmaya ve bak›ma muhtaç olan ya da baﬂkalar›n›n güvenli¤ini tehdit eden her ergen k›s›tlan›r.”
Madde ve alkol ba¤›ml›s› olan kiﬂi kendisine bakamaz, gelir sa¤layamaz. Ayr›ca ba¤›ml› kiﬂi baﬂkalar›n›n,
komﬂular›n›n özgürlü¤ünü k›s›tlar (Cantürk 2006).
Madde 432 [TMK]: Ak›l hastal›¤›, ak›l zay›fl›¤›, alkol
veya uyuﬂturucu madde ba¤›ml›l›¤›, a¤›r tehlike arz eden
bulaﬂ›c› hastal›k veya serserilik sebeplerinden biriyle toplum için tehlike oluﬂturan her ergin kiﬂi, kiﬂisel korunmas›n›n baﬂka ﬂekilde sa¤lanamamas› halinde, tedavisi, e¤itimi veya ›slah› için elveriﬂli bir kuruma yerleﬂtirilir veya
al›konulabilir. Görevlerini yaparlarken bu sebeplerden
birinin varl›¤›n› ö¤renen kamu görevlileri, bu durumu
hemen yetkili vesayet makam›na bildirmek zorundad›rlar.
Bu konuda kiﬂinin çevresine getirdi¤i külfet de göz
önünde tutulur. ‹lgili kiﬂi durumu elverir vermez kurumdan ç›kar›l›r.
Alkol ve uyuﬂturucu ile mücadele Anayasa’ya girmiﬂtir. Gençleri, toplumu, âileyi korumak için devlet birtak›m tedbirler alm›ﬂt›r. Toplumun gelece¤ini kurtarmak
için kamuoyuna ve kiﬂilere görevler yüklemiﬂtir.
Anayasa Madde 19: “Toplum için tehlike teﬂkil eden
bir ak›l hastas›, uyuﬂturucu madde veya alkol tutkunu,
bir serseri veya hastal›k yayabilecek bir kiﬂinin bir kurumda tedavi, e¤itim veya ›slah›” gerekti¤i bildirilmiﬂtir.
Hukukî ehliyetteki k›s›tlama hastal›k tablosu düzelince
ortadan kald›r›labilir. Bununla ilgili madde ﬂöyledir:
Madde 474 [TMK]: “Ak›l hastal›¤› veya ak›l zay›fl›¤›
yüzünden k›s›tlanm›ﬂ olan kiﬂi üzerindeki vesayetin kald›r›lmas›na, ancak k›s›tlama sebebinin ortadan kalkm›ﬂ
oldu¤unun resmi sa¤l›k kurulu raporu ile belirlenmesi
hâlinde karar verilebilir.”
Alkol ve madde ba¤›ml›s› kiﬂi ihbar üzerine yakalanabilir. Yakaland›¤›nda madde kullan›yor olabilir ve üzerinde madde bulunabilir. Bu kiﬂiler hakk›nda “ba¤›ml›”
olup olmad›¤› ile ilgili bilirkiﬂiden görüﬂ istenmektedir.
Ceza davalar›n› ilgilendiren bu durum d›ﬂ›nda kiﬂinin
hukuki ehliyeti ile ilgili bilgi istenmektedir. Hukukî haklar›n› kullan›p kullanamayaca¤›, k›s›tlama gerekip gerekmedi¤i konusunda bilirkiﬂiden görüﬂ sorulmaktad›r. Hekim hastay› çok iyi muayene etmeli ve dosyay› gözden
geçirip ayr›nt›l› biçimde de¤erlendirmelidir (Cantürk
2006). “Madde ba¤›ml›l›¤›na ba¤l› psikotik bozukluk” tan›s› alana TCK Madde 32 uygulan›r. Bu maddeye göre
hastan›n “ceza sorumlulu¤u” yoktur. Madde ba¤›ml›l›¤›n›n etkisi ile kiﬂi bir eylem gerçekleﬂtirebilir. Ancak o, bu
eylemin anlam ve sonuçlar›n› alg›layamamaktad›r veya
iﬂledi¤i eylemle ilgili olarak irade yeterlili¤i önemli ölçüde etkilenmektedir. Dolay›s›yla bu vak’aya ceza verilemez. Ancak, bu kiﬂi hakk›nda ak›l hastalar›na özgü güvenlik tedbirlerine baﬂvurulur.
Madde ba¤›ml›s› olan kiﬂinin hastal›¤› iﬂledi¤i fiilin
alg›lama ve irade yetene¤ini etkiler. Fizik ba¤›ml›l›k oluﬂmuﬂsa bu tesbit geçerlidir. Psikoz teﬂhisi alan hastaya
TCK Madde 57 uygulan›r. Bu madde “ak›l hastalar›na özgü güvenlik tedbirleri” içerir. Güvenlik tedbiri, ak›l hastalar›n›n toplum aç›s›ndan tehlikelili¤inin ortadan kalkmas›na veya önemli ölçüde azalmas›na kadar uygulanmaya devam edilecektir. Suç iﬂleyen alkol, uyuﬂturucu
veya uyar›c› madde ba¤›ml›s› kiﬂilerin, güvenlik tedbiri
olarak, alkol, uyuﬂturucu veya uyar›c› madde ba¤›ml›lar›na özgü sa¤l›k kuruluﬂunda tedavi alt›na al›nmas› ve
bu kiﬂilerin tedavilerinin, alkol, uyuﬂturucu veya uyar›c›
madde ba¤›ml›l›¤›ndan kurtulmalar›na dek öngörülmüﬂtür. Bu kiﬂiler yerleﬂtirildi¤i kurum sa¤l›k kurulunca bu
yönde düzenlenecek rapor üzerine mahkeme veya hâkim
karar› ile serbest b›rak›labilecektir (Yalvaç 2005).
Avrupa’da pek çok ülkede uyuﬂturucu madde kullan›m›n›n yasak olup olmamas› tart›ﬂmaya aç›lm›ﬂt›r. Esrar
konusunda belirsizlik mevcuttur. Bâz› ülkeler esrar kullan›m›n› serbest b›rakm›ﬂt›r. Bâz›lar› ise, endiﬂelerini devam ettirmektedirler.
Uyuﬂturucu madde trafi¤i yasaklanabilir. Esrar maddesi d›ﬂ›ndaki uyuﬂturucu maddelere yasak getirilebilir.
Eroin ve esrar ile ilgili al›nan “iptilâ” raporu tart›ﬂma ortaya koymaktad›r. Kullan›m›n›n yasaklanmamas› ve
madde ticareti ve üretiminin organize edilmesini savunan görüﬂler bulunmaktad›r. Sigara ve alkol üretimi ile
bir benzerlik kurulmaktad›r. Yasaklama politikalar›n›n
etkisiz kald›¤› ve dolay›s›yla suç oran›n›n yükseldi¤i ileri sürülmektedir (Ceylan 2003).
Avrupa’daki uygulamalar›, Bat› Avrupa Devletlerindeki de¤erlendirmeleri gözden geçirelim:
‹rlanda: Esrar ile di¤er maddeler aras›nda ay›r›m yap›lmaktad›r. Opioidler d›ﬂ›ndaki uyuﬂturucular›n kullan›m› suç oluﬂturmuyor. Opioid kullan›m› tespit edilirse
14 y›la kadar hapis cezas› verilir. Kiﬂisel kullan›m için bulundurman›n cezas› hafif maddeler için üç y›la dek; sert
maddeler için yedi y›la dek hapis cezas›d›r.
Lüksemburg: Hukuk sisteminde uyuﬂturucular aras›nda ay›r›m yap›lmamaktad›r. Uyuﬂturucu kullan›m›n›n
cezas› bireysel kullan›mda üç aydan üç y›la kadar; kolektif kullan›mda üç y›ldan beﬂ y›la dek hapis cezas›d›r.
Portekiz-‹sveç: Hukuk sisteminde uyuﬂturucular aras›nda ay›r›m yap›lmamaktad›r. Kiﬂisel kullan›m için ceza
3–6 ay aras›nda hapistir.
sisteminde uyuﬂturucular aras›nda ay›r›m yap›lm›yor.
Do¤rudan do¤ruya suçlama yoktur. Kiﬂisel kullan›m için
ceza düﬂük, uyuﬂturucu trafi¤i için ceza yüksektir.
Fransa: Hukuk sisteminde uyuﬂturucular aras›nda
ay›r›m yap›lmamaktad›r. Uyuﬂturucu kullan›m›n›n cezas› bir y›la kadard›r. Kiﬂisel kullan›m için bulundurman›n
cezas› ömür boyu hapistir.
‹spanya: Hukuk sisteminde esrar ve di¤er maddeler
aras›nda ay›r›m yap›lmaktad›r. Halk uyuﬂturucu kullan›rsa ve bireysel kullan›m varsa yönetimsel cezalar uygulan›r. Uyuﬂturucu trafi¤i için de¤iﬂik cezalar tatbik edilir.
Çek ve Slovakya: Hukuk sisteminde uyuﬂturucular
aras›nda ay›r›m yap›lmamaktad›r. Uyuﬂturucu kullan›m›n›n cezas› yoktur. Bireysel kullan›m için para ve hapis
‹sviçre: Hukuk sisteminde uyuﬂturucu maddelerin
basit kullan›m› [bireysel kullan›m›] yasaklanm›ﬂt›r. Madde ba¤›ml›lar› için “aç›k yerler” deneyimine baﬂlanm›ﬂt›r.
Eroin ve morfinin kontrollü da¤›t›m› serbest b›rak›lm›ﬂt›r. Tedaviye devam ediyorsa savc› izlemeden vazgeçer.
Almanya: Hukuk sisteminde uyuﬂturucular aras›nda
ay›r›m yap›lmamaktad›r. Uyuﬂturucu ile ilgili suçlarda
öncelikle kamu izleme ofisi mahkemeden önce kamuoyu
ele almaktad›r. Kiﬂisel kullan›m veya bulundurmada ceza yoktur. Suç tekrarlanm›ﬂsa ceza artar. Komite tedavi
karar› vermektedir. Tedavi, yarg›lama sürecinin devam
ettirilmemesi için ﬂartt›r.
‹talya: Hukuk sisteminde esrar ve di¤er uyuﬂturucular aras›nda ay›r›m yap›lmamaktad›r. Bireysel kullan›m için bulundurmada, ihtar veya ehliyetin al›nmas›
gibi yönetimsel cezalar uygulanmaktad›r. Metadon programlar› devreye girmiﬂtir. Cezaevlerinde tedavi programlar›na devam edilir.
Yunanistan: Kiﬂisel kullan›m durumunda ceza on
günden beﬂ y›la dek, uyuﬂturucu trafi¤i suçlar›n›n cezas›
beﬂ y›ldan ömür boyuna kadar hapis cezas›d›r. Madde
ba¤›ml›s› olmayan kiﬂilerin madde kullan›m› durumunda bâz› tedbirler vard›r:
— Hapis yerine para cezas›
— ﬁartl› sal›verilme
— Gözalt›nda tutulma ﬂart› ile sal›verme
— Ücretsiz çal›ﬂma
‹ngiltere: Hukuk sisteminde uyuﬂturucular aras›nda
üç düzeyde ay›r›m yap›lmaktad›r:
A) Eroin, kokain
B) Esrar, barbitürat, amfetamin
A grubu [eroin, kokain] d›ﬂ›nda do¤rudan do¤ruya
Hollanda: Hukuk sisteminde esrar ve di¤er maddeler
aras›nda ay›r›m yap›lmamaktad›r. Kiﬂisel kullan›m için
ceza hafiftir. Uyuﬂturucu trafi¤ine bulaﬂma varsa cezalar
artmaktad›r. Madde bulmak için suç iﬂleyen birisine
yönelik yapt›r›mlar ﬂöyledir:
1. Kiﬂinin alt› ay tedaviyi kabûl etmesi,
2. Tedavi olaca¤›na dâir söz vermesi ve gözalt›nda iki
Avrupa’da birçok ülkede uyuﬂturucunun yasak olup
olmamas› tart›ﬂmaya aç›lm›ﬂt›r. Baz›lar› esrar› serbest
b›rak›rken, di¤erleri ise endiﬂelerini devam ettirmektedirler. K›saca belirsizlik mevcuttur.
Yasaklanman›n etkisiz kald›¤› ve dolay›s› ile suç
oran›n›n yükseldi¤i ileri sürülmektedir.
Balc›o¤lu ‹ (2006) Madde, ‹ntihar ve Toplum. 3. Ulusal Ba¤›ml›l›k Kongresi Özet Kitab›, ‹stanbul.
Cantürk G (2006) Maddeler, Ba¤›ml›l›k ve Hukuki Haklar. 3.
Ulusal Ba¤›ml›l›k Kongresi Özet Kitab›, ‹stanbul.
Ceylan E, Türkcan A (2003) Alkol ve Madde Kullan›m Bozukluklar› 2. cilt 1. kitap 2. Bask›, ‹stanbul.
Çakmak D, Evren C (2006) Alkol ve Madde Kullan›m Bozukluklar›, ‹stanbul: Özgül Matbaac›l›k [Organon ‹laç A.ﬁ.].
ﬁimﬂek S (2004) ‹stanbul Devlet Güvenlik Mahkemelerinde
Karara Ba¤lanm›ﬂ Konusu Eroin Olan Uyuﬂturucu Suçlar›:
Yay›mlanmam›ﬂ Yüksek Lisans Tezi, ‹stanbul: ‹stanbul
Üniversitesi Adli T›p Enstitüsü.
T.C. ‹çiﬂleri Bakanl›¤› Emniyet Genel Müdürlü¤ü, Kaçakç›l›k ve
Organize Suçlarla Mücadele 98 (1999) Ankara-Sivas: EGMKOMDB Yay›nlar›–1999/2.
Organize Suçlarla Mücadele Daire Baﬂkanl›¤› 2002 Raporu,
Ankara: EGM-KOMDB Yay›nlar›–2002/3.
Toy EC, Klamen D (2007) Olgu Dosyalar› Psikiyatri, Balc›o¤lu ‹
[Çeviri editörü], ‹stanbul: Nobel T›p Kitabevleri.
United Nations Office on drugs and crime (2004) World Drug
Report, Vol.1, Analysis, 130.
Report, Vol.2, Chapter 4. Seizures, Opiate. Seizure; 1997–
United Nations Treaty Series (1961) The United Nations Conven-
tion on Psychotropic Substances Vol. 1019, no: 14956.
United Nations Treaty Series, The United Nations Convention
Substances of 1988. Vol.1582 no: 27627.
Ülgen H, Ö¤üz T, Sar› S (2002) Türk Medeni Kanunu, ‹stanbul:
Yalvaç G (2005) Karﬂ›laﬂt›rmal› Gerekçeli TCK-CMK-C.G.T.‹.K.
Ankara: Adalet Yay›nevi.
Hastal›klar› Dergisi - Türk Kolon ve Rektum Cerrahisi Derneği
TAYMED 1 FÖY.fh8 (Converted)-3