b'\n_START_ARTICLE_\nIntel i960\n_START_PARAGRAPH_\nUk\xc5\x82ad Intel i960 (inaczej 80960) jest mikroprocesorem o architekturze RISC, popularnym w pocz\xc4\x85tkach lat 90. jako mikrokontroler przeznaczony do system\xc3\xb3w wbudowanych. Uzyska\xc5\x82 on status najlepiej sprzedaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 uk\xc5\x82adu w tej cz\xc4\x99\xc5\x9bci rynku, rywalizuj\xc4\x85c z chipem AMD 29000. Mimo sukcesu produktu, Intel zaprzesta\xc5\x82 dzia\xc5\x82a\xc5\x84 marketingowych na jego rzecz w ko\xc5\x84cu lat 90., jako poboczny efekt porozumienia zawartego z firm\xc4\x85 DEC, w my\xc5\x9bl kt\xc3\xb3rego Intel otrzyma\xc5\x82 prawa do produkcji uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w StrongARM. Procesor i960 nadal jest stosowany w pewnej liczbie rozwi\xc4\x85za\xc5\x84 wojskowych.\n_START_SECTION_\nPochodzenie uk\xc5\x82adu\n_START_PARAGRAPH_\nPrace konstrukcyjne nad uk\xc5\x82adem i960 rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 po kl\xc4\x99sce produkowanego na pocz\xc4\x85tku lat 90. uk\xc5\x82adu iAPX 432. Uk\xc5\x82ad iAPX 432 mia\xc5\x82 w zamierzeniu obs\xc5\x82ugiwa\xc4\x87 bezpo\xc5\x9brednio j\xc4\x99zyki programowania wysokiego poziomu zezwalaj\xc4\x85ce na wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 ze znaczon\xc4\x85 i chronion\xc4\x85 pami\xc4\x99ci\xc4\x85 pracuj\xc4\x85c\xc4\x85 w trybie "garbage collection", kt\xc3\xb3rych przyk\xc5\x82ady to Ada i Lisp, a wszystko to od strony sprz\xc4\x99towej. Przez stopie\xc5\x84 skomplikowania zestawu instrukcji, implementacji wielouk\xc5\x82adowej i innych wad konstrukcyjnych, uk\xc5\x82ad iAPX 432 dzia\xc5\x82a\xc5\x82 niezwykle wolno w por\xc3\xb3wnaniu do pozosta\xc5\x82ych \xc3\xb3wczesnych konstrukcji._NEWLINE_W roku 1984 firmy Intel i Siemens rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 w ramach projektu o nazwie BiiN, maj\xc4\x85cego doprowadzi\xc4\x87 do stworzenia wysokopoziomowego, odpornego na b\xc5\x82\xc4\x99dy i zorientowanego obiektowo systemu komputerowego napisanego w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci w j\xc4\x99zyku Ada. Do projektu przy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82o si\xc4\x99 wiele os\xc3\xb3b zwi\xc4\x85zanych z pracami nad i432, za\xc5\x9b nowym architektem g\xc5\x82\xc3\xb3wnym zosta\xc5\x82 pracownik IBM, Glenford Myers. Za\xc5\x82o\xc5\xbconym przez projekt rynkiem dla rozwi\xc4\x85zania BiiN by\xc5\x82 rynek zastosowa\xc5\x84 komputerowych wymagaj\xc4\x85cych niezawodno\xc5\x9bci, takich jak systemy bankowe, systemy przemys\xc5\x82owe, czy elektrownie atomowe, a architektura systemu opiera\xc5\x82a si\xc4\x99 w du\xc5\xbcej mierze na za\xc5\x82o\xc5\xbceniach pami\xc4\x99ci chronionej zastosowanych przy pracach nad uk\xc5\x82adem i432.\n_START_SECTION_\nArchitektura\n_START_PARAGRAPH_\nBy unikn\xc4\x85\xc4\x87 problem\xc3\xb3w z wydajno\xc5\x9bci\xc4\x85, b\xc4\x99d\xc4\x85cych zmor\xc4\x85 uk\xc5\x82adu i432, architektura centralnego zestawu instrukcji zosta\xc5\x82a zaprojektowana jako RISC, lecz w pe\xc5\x82ni zastosowano j\xc4\x85 tylko w wersji i960MX uk\xc5\x82adu. Podsystem pami\xc4\x99ci mia\xc5\x82 szeroko\xc5\x9b\xc4\x87 33 bit\xc3\xb3w, co oznacza\xc5\x82o stosowanie 32-bitowych s\xc5\x82\xc3\xb3w i jednobitowego "znacznika" okre\xc5\x9blaj\xc4\x85cego korzystanie z pami\xc4\x99ci chronionej. W wielu aspektach architektura uk\xc5\x82adu i960 odpowiada\xc5\x82a projektowi Berkeley RISC, szczeg\xc3\xb3lnie w dziedzinie wykorzystywania okien rejestr\xc3\xb3w i specyficznej dla konkretnych zastosowa\xc5\x84 ilo\xc5\x9bci jednostek podr\xc4\x99cznych przypadaj\xc4\x85cych na rejestr podwykonawczy (co pozwala\xc5\x82o na szybkie wywo\xc5\x82ywanie jednostek wykonawczych). Rywalizuj\xc4\x85cy z t\xc4\x85 architektur\xc4\x85 standard wprowadzony przez Stanford University, kt\xc3\xb3rego komercyjn\xc4\x85 nazw\xc4\x85 by\xc5\x82 MIPS, nie korzysta\xc5\x82 a takich rozwi\xc4\x85za\xc5\x84, lecz polega\xc5\x82 na dzia\xc5\x82aniach kompilatora, generuj\xc4\x85cych optymalne wywo\xc5\x82ania podjednostek wykonawczych i kodu zwrotnego. Inaczej, ni\xc5\xbc zosta\xc5\x82o to rozwi\xc4\x85zane w procesorach i386 (lecz nadal w zgodzie z wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 rozwi\xc4\x85za\xc5\x84 32-bitowych), uk\xc5\x82ad i960 korzysta\xc5\x82 z p\xc5\x82askiej, 32-bitowej, przestrzeni pami\xc4\x99ci, nie korzystaj\xc4\x85c z mechanizm\xc3\xb3w segmentacji pami\xc4\x99ci. Architektura uk\xc5\x82adu zak\xc5\x82ada\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jego wykorzystanie w zastosowaniach superskalarnych, gdzie rozkazy s\xc4\x85 jednocze\xc5\x9bnie rozsy\xc5\x82ane do wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc jednej jednostki procesora.\n_START_SECTION_\nWersje uk\xc5\x82adu i960\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze procesory serii i960 pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 we wrze\xc5\x9bniu 1985 i w tym samym miesi\xc4\x85cu rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 ich produkcja, za\xc5\x9b pierwsze dzia\xc5\x82aj\xc4\x85ce uk\xc5\x82ady by\xc5\x82y dost\xc4\x99pne od ko\xc5\x84ca tego samego roku. Wysi\xc5\x82ki BiiN niestety spali\xc5\x82y na panewce, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ze wzgl\xc4\x99d\xc3\xb3w marketingowych, za\xc5\x9b uk\xc5\x82ad 960MX pozosta\xc5\x82 na rynku bez mo\xc5\xbcliwego zastosowania. Myers pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 uratowa\xc4\x87 model, og\xc5\x82aszaj\xc4\x85c kilka zestaw\xc3\xb3w o zredukowanej w stosunku do oryginalnego pomys\xc5\x82u architekturze. Pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 te\xc5\xbc nak\xc5\x82oni\xc4\x87 firm\xc4\x99 Intel do dalszej sprzeda\xc5\xbcy uk\xc5\x82adu i960 (wtedy znanego pod nazw\xc4\x85 "P7") jako procesora do zastosowa\xc5\x84 og\xc3\xb3lnych, kt\xc3\xb3ry m\xc3\xb3g\xc5\x82by zast\xc4\x85pi\xc4\x87 model 80286 i 80386, kt\xc3\xb3ry wszed\xc5\x82 w faz\xc4\x99 produkcyjn\xc4\x85 w tym samym miesi\xc4\x85cu, co pierwsze uk\xc5\x82ady i960 oraz jako uk\xc5\x82adu do pojawiaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 na rynku zastosowa\xc5\x84 uniksowych opartych na uk\xc5\x82adach architektury RISC, jednym za\xc5\x9b z cel\xc3\xb3w dzia\xc5\x82a\xc5\x84 mia\xc5\x82 by\xc4\x87 Steve Jobs z jego wynalazkiem pod nazw\xc4\x85 NeXT. Zewn\xc4\x99trzna i wewn\xc4\x99trzna konkurencja uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w intelowskich pochodzi\xc5\x82a wtedy nie tylko z obozu zwolennik\xc3\xb3w procesora 80386, ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Intel i860 - jeszcze jednego rozwi\xc4\x85zania RISC rozwijanego w tym czasie przez Intela._NEWLINE_Myersowi nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 przekona\xc4\x87 zarz\xc4\x85du Intela o s\xc5\x82uszno\xc5\x9bci poparcia dla uk\xc5\x82adu i960 jako procesora og\xc3\xb3lnego dla zastosowa\xc5\x84 uniksowych, ale przed procesorem otworzy\xc5\x82 si\xc4\x99 rynek wczesnych wysokowydajnych 32-bitowych system\xc3\xb3w wbudowanych. Architektura pami\xc4\x99ci chronionej zosta\xc5\x82a uznana za technologi\xc4\x99 chroniona przez prawa do BiiN, wi\xc4\x99c nie by\xc5\x82a wspomniana w literaturze produktu i prowadzi\xc5\x82a do spekulacji nad przeznaczeniem pewnej liczby n\xc3\xb3\xc5\xbcek uk\xc5\x82adu i960MC oznaczonych jako "nie po\xc5\x82\xc4\x85czone", jak te\xc5\xbc nad wielko\xc5\x9bci\xc4\x85 samego uk\xc5\x82adu. Wersja rdzenia RISC pozbawiona jednostki zarz\xc4\x85dzania pami\xc4\x99ci\xc4\x85 i FPU zosta\xc5\x82a wprowadzona do obiegu pod symbolem i960KA, za\xc5\x9b rdze\xc5\x84 RISC z jednostk\xc4\x85 zmiennoprzecinkow\xc4\x85 jako i960KB. Wszystkie te wersje jednak mia\xc5\x82y identyczn\xc4\x85 zawarto\xc5\x9b\xc4\x87 obudowy uk\xc5\x82adu, r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85c si\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie oznaczeniem._NEWLINE_"Pe\xc5\x82na" wersja i960MX nigdy nie by\xc5\x82a sprzedawana poza zastosowaniami wojskowymi, ale i960MC znalaz\xc5\x82 zastosowanie w wysokiej klasy zastosowaniach wbudowanych, za\xc5\x9b i960KA sta\xc5\x82 si\xc4\x99 udanym tanim 32-bitowym uk\xc5\x82adem steruj\xc4\x85cym drukarkami laserowymi, jak te\xc5\xbc wczesnymi terminalami graficznymi i innymi zastosowaniami wbudowanymi. Sukces uk\xc5\x82adu pozwoli\xc5\x82 na finansowe prze\xc5\xbcycie nast\xc4\x99pnych pokole\xc5\x84 rozwi\xc4\x85zania, pozbawionych skomplikowanych mechanizm\xc3\xb3w zarz\xc4\x85dzania pami\xc4\x99ci\xc4\x85._NEWLINE_Uk\xc5\x82ad i960CA, kt\xc3\xb3rego premiera mia\xc5\x82a miejsce w lipcu 1989, by\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 pe\xc5\x82n\xc4\x85 implementacj\xc4\x85 architektury RISC w rodzinie i960. Zawiera\xc5\x82 zaprojektowany na nowo superskalarny rdze\xc5\x84 RISC oraz nietypow\xc4\x85, zintegrowan\xc4\x85 z uk\xc5\x82adem adresowaln\xc4\x85 pami\xc4\x99\xc4\x87 podr\xc4\x99czn\xc4\x85, pozbawiono go jednak jednostek FPU i MMU, gdy\xc5\xbc przeznaczony by\xc5\x82 do wysokowydajnych zastosowa\xc5\x84 wbudowanych. Uk\xc5\x82ad i960CA uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 za pierwszy jednouk\xc5\x82adowy przyk\xc5\x82ad architektury superskalarnej RISC. Mimo \xc5\xbce kontrolery serii C zawiera\xc5\x82y tylko jedn\xc4\x85 jednostk\xc4\x99 arytmetyczno-logiczn\xc4\x85, potrafi\xc5\x82y wys\xc5\x82a\xc4\x87 i wykona\xc4\x87 instrukcj\xc4\x99 arytmetyczn\xc4\x85, odwo\xc5\x82anie do pami\xc4\x99ci oraz instrukcj\xc4\x99 rozga\xc5\x82\xc4\x99ziaj\xc4\x85c\xc4\x85 w tym samym czasie. Potrafi\xc5\x82y te\xc5\xbc utrzyma\xc4\x87 dwie instrukcje w jednym cyklu zegara pod pewnymi warunkami. Pierwsze wersje uk\xc5\x82adu dzia\xc5\x82a\xc5\x82y z pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci\xc4\x85 33 MHz, Intel za\xc5\x9b w promocji produktu podawa\xc5\x82 osi\xc4\x85gan\xc4\x85 przez niego wydajno\xc5\x9b\xc4\x87 rz\xc4\x99du 66 MIPS. Mikroarchitektura i960 by\xc5\x82a rozwijana w latach 1987-1988, za\xc5\x9b jej oficjalne og\xc5\x82oszenie nast\xc4\x85pi\xc5\x82o 12 wrze\xc5\x9bnia 1989. Kolejna wersja chipa, i960CF zosta\xc5\x82a wzbogacona o jednostk\xc4\x99 zmiennoprzecinkow\xc4\x85, nadal jednak nie zawiera\xc5\x82a jednostki zarz\xc4\x85dzania pami\xc4\x99ci\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nWycofanie uk\xc5\x82adu\n_START_PARAGRAPH_\nIntel stara\xc5\x82 si\xc4\x99 wspiera\xc4\x87 uk\xc5\x82ad i960 na rynku kontroler\xc3\xb3w I/O zgodnych ze standardem I2O, lecz dzia\xc5\x82ania te nie przynosi\xc5\x82y wymiernych skutk\xc3\xb3w i prace projektowe ostatecznie upad\xc5\x82y. Dodatkowo do po\xc5\x82owy lat 90. stosunek mocy uk\xc5\x82adu do jego ceny sta\xc5\x82 si\xc4\x99 o wiele mniej korzystny, ni\xc5\xbc w konkurencyjnych uk\xc5\x82adach o nowszej konstrukcji, a Intel nigdy nie zdecydowa\xc5\x82 si\xc4\x99 na produkcj\xc4\x99 i960 w wersji o zmniejszonym zapotrzebowaniu na energi\xc4\x99 elektryczn\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra mog\xc5\x82aby by\xc4\x87 wykorzystywana w systemach zasilanych bateryjnie._NEWLINE_W roku 1990 zesp\xc3\xb3\xc5\x82 pracuj\xc4\x85cy nad projektem i960 zosta\xc5\x82 przemianowany na "zesp\xc3\xb3\xc5\x82 zast\xc4\x99pczy" pracuj\xc4\x85cy r\xc3\xb3wnolegle do zespo\xc5\x82u podstawowego nad nast\xc4\x99pc\xc4\x85 procesor\xc3\xb3w linii i386, szczeg\xc3\xb3lnie procesorem P6, kt\xc3\xb3ry p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ujrza\xc5\x82 \xc5\x9bwiat\xc5\x82o dzienne jako uk\xc5\x82ad Pentium Pro. Projekt i960 zosta\xc5\x82 oddelegowany do mniejszego zespo\xc5\x82u, co skaza\xc5\x82o go na wymarcie. Jednak uk\xc5\x82ady serii i960 prawdopodobnie s\xc4\x85 ca\xc5\x82y czas stosowane w radarach lekkich indyjskich samolot\xc3\xb3w bojowych HAL Tejas. W\xc5\x82\xc4\x85czenie tych maszyn do indyjskich si\xc5\x82 powietrznych mo\xc5\xbce nast\xc4\x85pi\xc4\x87 oko\xc5\x82o roku 2010._NEWLINE_Kontroler i960 wci\xc4\x85\xc5\xbc wykorzystuje si\xc4\x99 w maszynach do gier i zapewne b\xc4\x99dzie on tam stosowany tak d\xc5\x82ugo, jak d\xc5\x82ugo kontroler i960 b\xc4\x99dzie znajdowa\xc4\x87 si\xc4\x99 w sprzeda\xc5\xbcy. Automaty korzystaj\xc4\x85ce z tych uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w to "wrzutowce" nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do rodzin Stepper S2000 i Intel i960.'