b'\n_START_ARTICLE_\nSabat czarownic (obraz Francisca Goi 1798)\n_START_SECTION_\nMecenat ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t Osuny\n_START_PARAGRAPH_\nNa pocz\xc4\x85tku swojej kariery w Madrycie Goya pracowa\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie dla Kr\xc3\xb3lewskiej Manufaktury Tapiserii, ale jednocze\xc5\x9bnie poszerza\xc5\x82 swoj\xc4\x85 prywatn\xc4\x85 klientel\xc4\x99 w\xc5\x9br\xc3\xb3d sto\xc5\x82ecznej arystokracji i bur\xc5\xbcuazji. Wa\xc5\xbcnymi mecenasami malarza zostali ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ta Osuny: Pedro T\xc3\xa9llez-Gir\xc3\xb3n i jego \xc5\xbcona Mar\xc3\xada Josefa Pimentel. Nale\xc5\xbceli do intelektualnych elit i czo\xc5\x82owych przedstawicieli hiszpa\xc5\x84skiego o\xc5\x9bwiecenia. Wsp\xc3\xb3lnie organizowali wieczory dyskusyjne, na kt\xc3\xb3re zapraszano wybitnych ilustrados. Aktywnie wspierali kultur\xc4\x99; zgromadzili poka\xc5\xban\xc4\x85 bibliotek\xc4\x99, a w swojej rezydencji organizowali przedstawienia teatralne. Roztaczali mecenat nad naukowcami i artystami epoki, do kt\xc3\xb3rych opr\xc3\xb3cz Goi nale\xc5\xbca\xc5\x82 m.in. Leandro Fern\xc3\xa1ndez de Morat\xc3\xadn. W latach 1785\xe2\x80\x931817 Goya namalowa\xc5\x82 dla nich oko\xc5\x82o 30 dzie\xc5\x82 \xe2\x80\x93 portrety patron\xc3\xb3w i ich dzieci, sceny religijne i obrazy gabinetowe. Nabyli tak\xc5\xbce pierwsze edycje rycin z serii Kaprysy. Po \xc5\x9bmierci ksi\xc4\x99cia w 1807 malarz kontynuowa\xc5\x82 prac\xc4\x99 dla jego wdowy, m.in. portretuj\xc4\x85c ich doros\xc5\x82e c\xc3\xb3rki i syn\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nAlameda de Osuna\n_START_PARAGRAPH_\nW 1783 ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Osuny naby\xc5\x82 tereny i budynki w po\xc5\x82o\xc5\xbconej na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny wsch\xc3\xb3d od Madrytu miejscowo\xc5\x9bci La Alameda, gdzie zamo\xc5\xbcne rodziny sp\xc4\x99dza\xc5\x82y lato, odpoczywaj\xc4\x85c od miasta. Liczne prace rozwojowe zlecone przez ksi\xc4\x99cia przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82y miejscowo\xc5\x9b\xc4\x87, kt\xc3\xb3ra wkr\xc3\xb3tce zmieni\xc5\x82a nazw\xc4\x99 na La Alameda de Osuna. W 1792 w posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t funkcjonowa\xc5\x82 ju\xc5\xbc pa\xc5\x82ac, a z inicjatywy ksi\xc4\x99\xc5\xbcnej powsta\xc5\x82y tak\xc5\xbce ogrody nazywane El Capricho. Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Osuny naby\xc5\x82 od Goi cykl sze\xc5\x9bciu obraz\xc3\xb3w o niewielkich rozmiarach, do dekoracji nowego pa\xc5\x82acu. Zachowa\xc5\x82 si\xc4\x99 przes\xc5\x82any ksi\xc4\x99ciu rachunek z 27 czerwca 1798 za \xe2\x80\x9esze\xc5\x9b\xc4\x87 dzie\xc5\x82 o tematyce czarownic\xe2\x80\x9d, opiewaj\xc4\x85cy na sze\xc5\x9b\xc4\x87 tysi\xc4\x99cy reali de vell\xc3\xb3n._NEWLINE_Cz\xc4\x99sto przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce obrazy powsta\xc5\x82y na bezpo\xc5\x9brednie zam\xc3\xb3wienie ksi\xc4\x99\xc5\xbcnej, nie ma na to jednak dowodu. Mo\xc5\xbcliwe, \xc5\xbce Goya przedstawi\xc5\x82 mecenasom gotowe dzie\xc5\x82a, kt\xc3\xb3re odpowiada\xc5\x82y ich gustom. Z tego powodu trudno stwierdzi\xc4\x87, czy malarz wykona\xc5\x82 je z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o konkretnym pa\xc5\x82acowym pomieszczeniu, czy te\xc5\xbc ich lokalizacja zosta\xc5\x82a ustalona p\xc3\xb3\xc5\xbaniej. Wiadomo, \xc5\xbce obrazy wisia\xc5\x82y na pierwszym pi\xc4\x99trze w przedpokoju prowadz\xc4\x85cym do gabinetu ksi\xc4\x99\xc5\xbcnej nazywanego gabinete de pa\xc3\xadses. Historyk sztuki Frank Irving Heckes uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce to pomieszczenie mie\xc5\x9bci\xc5\x82o bibliotek\xc4\x99 ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t, dlatego Goya intencjonalnie zawar\xc5\x82 w kompozycjach motywy literackie. Mar\xc3\xada Isabel P\xc3\xa9rez Hern\xc3\xa1ndez przeanalizowa\xc5\x82a inwentarz d\xc3\xb3br sporz\xc4\x85dzony w 1834 po \xc5\x9bmierci ksi\xc4\x99\xc5\xbcnej. Obrazy Goi znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 wtedy w przedpokoju gabinetu de pa\xc3\xadses, ale pozosta\xc5\x82e meble i przedmioty z tego pomieszczenia nie wskazuj\xc4\x85 na to, aby pe\xc5\x82ni\xc5\x82o funkcj\xc4\x99 biblioteki. Dzie\xc5\x82a Goi zosta\xc5\x82y do niej przeniesione dopiero ok. 1845, razem z rycinami.\n_START_SECTION_\nCzary i gus\xc5\x82a\n_START_PARAGRAPH_\nTematem dzie\xc5\x82 by\xc5\x82y czarownice i gus\xc5\x82a, b\xc4\x99d\xc4\x85ce wa\xc5\xbcnym elementem hiszpa\xc5\x84skiego folkloru. Ludowa wiara w czary i demony by\xc5\x82a powszechna, a dochodzenia i kary inkwizycji dodatkowo o\xc5\xbcywia\xc5\x82y i legitymizowa\xc5\x82y przes\xc4\x85dy. Ten popularny motyw pojawia\xc5\x82 si\xc4\x99 w sztuce, literaturze i teatrze, cz\xc4\x99sto pod postaci\xc4\x85 satyry. Inspiracj\xc4\x85 dla Goi by\xc5\x82y m.in. sztuki teatralne Antonia de Zamory, kt\xc3\xb3re m\xc3\xb3g\xc5\x82 ogl\xc4\x85da\xc4\x87 w prywatnym teatrze ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t. O\xc5\x9bwiecona szlachta (tzw. ilustrados), do kt\xc3\xb3rej nale\xc5\xbceli ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ta Osuny, nie wierzy\xc5\x82a w czary, jednak fascynowa\xc5\x82 ich temat czarnoksi\xc4\x99stwa, zjawisk nadprzyrodzonych i zwi\xc4\x85zanej z nimi kultury plebejskiej. W bibliotece ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 pozycje dotycz\xc4\x85ce magii (m.in. Malleus Maleficarum, Diabe\xc5\x82 kulawy), na kt\xc3\xb3rych posiadanie mieli specjalne pozwolenie \xc5\x9awi\xc4\x99tego Oficjum. Matk\xc4\x99 ksi\xc4\x99\xc5\xbcnej pasjonowa\xc5\x82a ezoteryka oraz powie\xc5\x9bci typu Wathek Williama Beckforda. Wielu o\xc5\x9bwieconych przyjaci\xc3\xb3\xc5\x82 Goi nale\xc5\xbca\xc5\x82o do masonerii. Temat czar\xc3\xb3w mia\xc5\x82 podobny wp\xc5\x82yw na Goy\xc4\x99, kt\xc3\xb3ry deklarowa\xc5\x82 niewiar\xc4\x99 w czarownice i uwa\xc5\xbca\xc5\x82 si\xc4\x99 za sceptyka, ale bohaterami jego dzie\xc5\x82 cz\xc4\x99sto by\xc5\x82y demony i postacie fantastyczne. Nie wiadomo, czy ksi\xc4\x99\xc5\xbcna Osuny zasugerowa\xc5\x82a Goi temat obraz\xc3\xb3w, czy by\xc5\x82y dzie\xc5\x82em jego w\xc5\x82asnej inwencji.\n_START_SECTION_\nDatowanie\n_START_PARAGRAPH_\nObrazy zosta\xc5\x82y namalowane najprawdopodobniej w latach 1797\xe2\x80\x931798, nie p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ni\xc5\xbc data rachunku z 27 czerwca 1798. Istniej\xc4\x85 liczne tematyczne i kompozycyjne podobie\xc5\x84stwa do serii rycin Kaprysy, nad kt\xc3\xb3r\xc4\x85 Goya pracowa\xc5\x82 w tym samym czasie. Kaprysy by\xc5\x82y satyr\xc4\x85 na spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo hiszpa\xc5\x84skie i krytyk\xc4\x85 fanatyzmu religijnego, inkwizycji i przes\xc4\x85d\xc3\xb3w. Jos\xc3\xa9 Gudiol datowa\xc5\x82 cykl Czary na lata 1794\xe2\x80\x931795 przypadaj\xc4\x85ce na okres rekonwalescencji malarza po ci\xc4\x99\xc5\xbckiej chorobie przebytej na prze\xc5\x82omie 1792 i 1793 roku, w wyniku kt\xc3\xb3rej kompletnie straci\xc5\x82 s\xc5\x82uch. Powoli wracaj\xc4\x85c do pracy, Goya skupi\xc5\x82 si\xc4\x99 na malowaniu obraz\xc3\xb3w o niewielkim rozmiarze, wymagaj\xc4\x85cych mniej fizycznego wysi\xc5\x82ku. Cz\xc4\x99\xc5\x9bciej malowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce kompozycje dyktowane w\xc5\x82asn\xc4\x85 wyobra\xc5\xbani\xc4\x85, niepowielaj\xc4\x85ce istniej\xc4\x85cych wzor\xc3\xb3w i wolne od przyj\xc4\x99tych kanon\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nInterpretacja\n_START_PARAGRAPH_\nW centrum sceny, kt\xc3\xb3ra rozgrywa si\xc4\x99 w \xc5\x9bwietle ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca, odbywa si\xc4\x99 rytua\xc5\x82 czar\xc3\xb3w. Diabe\xc5\x82, przedstawiony pod postaci\xc4\x85 Wielkiego Koz\xc5\x82a, przewodzi kr\xc4\x99gowi czarownic. Niekt\xc3\xb3re z nich maj\xc4\x85 twarze przypominaj\xc4\x85ce czaszki, z p\xc5\x82askim czo\xc5\x82em i z\xc5\x82o\xc5\x9bliwym u\xc5\x9bmiechem. Inne to m\xc5\x82ode, atrakcyjne kobiety lub staruchy-rajfurki. Kozio\xc5\x82 jest czarny, o szarym pysku i czerwonych oczach, a jego rogi s\xc4\x85 wygi\xc4\x99te na kszta\xc5\x82t liry i ozdobione nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85cym do ikonografii Bachusa wie\xc5\x84cem z winoro\xc5\x9bli, d\xc4\x99bu lub lauru. Wok\xc3\xb3\xc5\x82 nich le\xc5\xbc\xc4\x85 cia\xc5\x82a martwych dzieci i ludzkie p\xc5\x82ody, a kozio\xc5\x82 domaga si\xc4\x99 kolejnej ofiary. Jest to aluzja do starego przekonania, \xc5\xbce dzieci by\xc5\x82y dla szatana najcenniejszym trybutem. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce s\xc4\x85 to dzieci porwane przez czarownice lub wyznawczynie diab\xc5\x82a sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 w ofierze w\xc5\x82asne potomstwo. Obecno\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc5\x82od\xc3\xb3w jest aluzj\xc4\x85 do aborcji praktykowanych przez rajfurki. M\xc5\x82oda kobieta wpatrzona w diab\xc5\x82a z ustami otwartymi z zachwytu podaje mu zdrowego noworodka. Kozio\xc5\x82 w ge\xc5\x9bcie aprobaty wyci\xc4\x85ga w jego kierunku lewe kopyto. Starsza czarownica w ciemnoniebieskiej szacie podaje mu kolejne dziecko \xe2\x80\x93 wychudzone, przypominaj\xc4\x85ce szkielet. Kolejna wied\xc5\xbama w \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tej sp\xc3\xb3dnicy i bia\xc5\x82ej chu\xc5\x9bcie na g\xc5\x82owie i ramionach r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przynios\xc5\x82a dziecko w ofierze. Za plecami koz\xc5\x82a inna wied\xc5\xbama trzyma szare cia\xc5\x82ka zabitych dzieci zawieszone na kiju, niczym my\xc5\x9bliwi upolowane kr\xc3\xb3liki. W tle wida\xc4\x87 grup\xc4\x99 kobiet w bia\xc5\x82ych szatach. P\xc3\xb3\xc5\x82ksi\xc4\x99\xc5\xbcyc skrzy si\xc4\x99 na ciemnym, niemal czarnym niebie, na kt\xc3\xb3rym nietoperze, zwierz\xc4\x99ta nocy, melancholii i czar\xc3\xb3w, lataj\xc4\x85 nad scen\xc4\x85._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug Folke Nordstr\xc3\xb6ma obraz mo\xc5\xbce przedstawia\xc4\x87 scen\xc4\x99 zaczerpni\xc4\x99t\xc4\x85 z teatru. \xc5\x9awiat\xc5\x82o padaj\xc4\x85ce na grup\xc4\x99 czarownic i Wielkiego Koz\xc5\x82a nie pochodzi od bladego ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca ani z jasnego horyzontu, ale z ukrytego, uko\xc5\x9bnego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a z lewej strony. Prawy dolny r\xc3\xb3g obrazu zajmuje ciemnobr\xc4\x85zowy tr\xc3\xb3jk\xc4\x85t, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbce by\xc4\x87 fragmentem pionowej \xc5\x9bciany i frontalnej kraw\xc4\x99dzi teatralnej sceny. Grupa wok\xc3\xb3\xc5\x82 koz\xc5\x82a jest widoczna pod nieco innym k\xc4\x85tem ni\xc5\xbc czarownice w tle. To mo\xc5\xbce by\xc4\x87 dow\xc3\xb3d na istnienie dw\xc3\xb3ch przestrzeni: wyra\xc5\xbanej i bliskiej, gdzie rozgrywa si\xc4\x99 akcja, oraz dalszej o charakterze scenografii, w tym przypadku to nocny krajobraz z kilkoma czarownicami w tle. Mo\xc5\xbcliwe, \xc5\xbce inspiracj\xc4\x85 do tego dzie\xc5\x82a by\xc5\x82a lektura tekstu O Auto de Fe de Logro\xc3\xb1o (1610), opatrzonego humorystycznymi notatkami przez przyjaciela Goi Fern\xc3\xa1ndeza de Morat\xc3\xadna. Pisarz pracowa\xc5\x82 nad nim w 1797, a na podstawie jego dziennika wiadomo, \xc5\xbce w 1798 kilkakrotnie spotka\xc5\x82 si\xc4\x99 z Goy\xc4\x85. Dzie\xc5\x82o opowiada o tym, jak dwie kobiety otru\xc5\x82y swoje dzieci, aby spe\xc5\x82ni\xc4\x87 pro\xc5\x9bb\xc4\x99 diab\xc5\x82a. Wed\xc5\x82ug ludowych wierze\xc5\x84 czarownice wysysa\xc5\x82y krew z dzieci, pozostawiaj\xc4\x85c je tak s\xc5\x82abymi, \xc5\xbce nie da\xc5\x82o si\xc4\x99 ich uratowa\xc4\x87. Nordstr\xc3\xb6m nie wyklucza tak\xc5\xbce malarskiej inspiracji dla dzie\xc5\x82a, chocia\xc5\xbc temat sabatu czarownic niecz\xc4\x99sto wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 w sztuce, pojawia\xc5\x82 si\xc4\x99 raczej w iluminacji manuskrypt\xc3\xb3w. Obraz, kt\xc3\xb3ry otwarcie krytykuje przes\xc4\x85dy i ignorancj\xc4\x99, mo\xc5\xbce by\xc4\x87 zwi\xc4\x85zany z niekt\xc3\xb3rymi rycinami z serii Kaprysy: Ofiara mistrzowi (nr 47) i Pr\xc3\xb3by (nr 60), na kt\xc3\xb3rych r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 martwe niemowl\xc4\x99ta i wielki kozio\xc5\x82._NEWLINE_Pomimo przera\xc5\xbcaj\xc4\x85cego tematu ta scena mo\xc5\xbce by\xc4\x87 odbierana jako komiczna, a nie dramatyczna. Wielki kozio\xc5\x82 jest bardziej \xc5\x9bmieszny ni\xc5\xbc demoniczny, a kolorystyka jest jasna i harmonijna. Makabryczne elementy obrazu takie jak zdeformowane twarze, martwe cia\xc5\x82a dzieci i z\xc5\x82owroga atmosfera zostan\xc4\x85 dodatkowo spot\xc4\x99gowane w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych dzie\xc5\x82ach Goi, zw\xc5\x82aszcza w serii czarne obrazy (1819\xe2\x80\x931823). Goya powraca do tematu wielkiego koz\xc5\x82a w obrazie Sabat czarownic, tym razem atmosfera i kolorystyka s\xc4\x85 znacznie mroczniejsze, a fizjonomie postaci przera\xc5\xbcaj\xc4\x85co groteskowe.\n_START_SECTION_\nTechnika\n_START_PARAGRAPH_\nTechnika malarska jest zbli\xc5\xbcona we wszystkich sze\xc5\x9bciu obrazach z serii Czary. Poci\xc4\x85gni\xc4\x99cia p\xc4\x99dzlem s\xc4\x85 szybkie, przez co malarz osi\xc4\x85ga wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ekspresywno\xc5\x9b\xc4\x87. Nierealne \xc5\x9bwiat\xc5\x82o wzmacnia dramatyzm kompozycji. Kobieta le\xc5\xbc\xc4\x85ca na pierwszym planie i odwr\xc3\xb3cona plecami do widza przypomina posta\xc4\x87 z 6. strony szkicownika Goi tzw. cuaderno italiano. Szkic jest \xc4\x87wiczeniem techniki malowania materia\xc5\x82u panneggio bagnato, inspirowanym tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci\xc4\x85 malarza i satyryka Salvatora Rosy. Dzie\xc5\x82a tego artysty, kt\xc3\xb3ry cz\xc4\x99sto porusza\xc5\x82 tematy magiczne i nadprzyrodzone, mog\xc5\x82y by\xc4\x87 znane Goi z jego pobytu we W\xc5\x82oszech (1769\xe2\x80\x931771).\n_START_SECTION_\nInspiracje\n_START_PARAGRAPH_\nDo obraz\xc3\xb3w Goi przedstawiaj\xc4\x85cych kr\xc4\x85g czarownic nawi\xc4\x85zuje utw\xc3\xb3r Jacka Kaczmarskiego \xe2\x80\x9eSabat czarownic\xe2\x80\x9d z 1978 roku.\n_START_SECTION_\nProweniencja\n_START_PARAGRAPH_\nMaj\xc4\x85tek ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t Osuny zosta\xc5\x82 w du\xc5\xbcej cz\xc4\x99\xc5\x9bci roztrwoniony przez ich spadkobierc\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza XII ksi\xc4\x99cia Osuny Mariana T\xc3\xa9llez-Gir\xc3\xb3n. W 1896 w Madrycie odby\xc5\x82a si\xc4\x99 publiczna licytacja posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci i kolekcji dzie\xc5\x82 sztuki nale\xc5\xbc\xc4\x85cych do rodziny. Obrazy z cyklu Czary trafi\xc5\x82y wtedy do r\xc3\xb3\xc5\xbcnych w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli. Sabat czarownic i Urok nale\xc5\xbca\xc5\x82y do Rodriga de Figueroy y Torresa I ksi\xc4\x99cia de Tovar, od kt\xc3\xb3rego w 1928 zakupi\xc5\x82 je Jos\xc3\xa9 L\xc3\xa1zaro Galdiano.'