b'\n_START_ARTICLE_\nMicha\xc5\x82 Heller\n_START_SECTION_\nDzieci\xc5\x84stwo i m\xc5\x82odo\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nOjcem Micha\xc5\x82a Hellera by\xc5\x82 in\xc5\xbcynier Kazimierz Heller, pracuj\xc4\x85cy w Zak\xc5\x82adach Azotowych w Mo\xc5\x9bcicach, posiadaj\xc4\x85cy polsko-austriackie korzenie. Matka Zofia, nauczycielka \xe2\x80\x93 Polk\xc4\x85 urodzon\xc4\x85 na Ukrainie, gdzie jej szlachecka rodzina posiada\xc5\x82a ziemi\xc4\x99. Po rewolucji pa\xc5\xbadziernikowej w 1917 osiad\xc5\x82a w Polsce, gdzie pozna\xc5\x82a swojego przysz\xc5\x82ego m\xc4\x99\xc5\xbca. Opr\xc3\xb3cz Micha\xc5\x82a ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwo Heller\xc3\xb3w mia\xc5\x82o cztery c\xc3\xb3rki oraz drugiego syna, kt\xc3\xb3ry zmar\xc5\x82 w pierwszym roku \xc5\xbcycia._NEWLINE_Polski uczony zaznacza, \xc5\xbce bardzo wiele zawdzi\xc4\x99cza ojcu. Mimo in\xc5\xbcynierskiego zawodu by\xc5\x82 on te\xc5\xbc humanist\xc4\x85, artyst\xc4\x85 malarzem, poliglot\xc4\x85 oraz intelektualist\xc4\x85 katolickim. To stanowi\xc5\x82o dla syna wz\xc3\xb3r wszechstronno\xc5\x9bci i interdyscyplinarno\xc5\x9bci. Kazimierz Heller mia\xc5\x82 w czasach mi\xc4\x99dzywojennych kontakt z my\xc5\x9bl\xc4\x85 neopozytywistyczn\xc4\x85 propagowan\xc4\x85 przez Ko\xc5\x82o Wiede\xc5\x84skie, z kt\xc3\xb3rym si\xc4\x99 jednak nie zgadza\xc5\x82. Podobny krytycyzm do tego nurtu wida\xc4\x87 u Micha\xc5\x82a Hellera. Ojciec m\xc3\xb3wi\xc5\x82 m\xc5\x82odemu Micha\xc5\x82owi o potrzebie duszpasterzy dla inteligencji._NEWLINE_Po wybuchu II wojny \xc5\x9bwiatowej rodzina Heller\xc3\xb3w uciek\xc5\x82a do Lwowa. W 1940 roku zosta\xc5\x82a stamt\xc4\x85d wysiedlona przez radzieckie w\xc5\x82adze na wschodni\xc4\x85 Syberi\xc4\x99. Wywieziono ich do Jakucji, w okolice A\xc5\x82danu, do obozu pracy przy wyr\xc4\x99bie tajgi. Zostali potem uwolnieni, ale w latach 1941\xe2\x80\x931942 cierpieli g\xc5\x82\xc3\xb3d. W 1944 zostali przesiedleni na po\xc5\x82udnie Rosji, niedaleko Wo\xc5\x82gi \xe2\x80\x93 do Urbachu w okolicach Saratowa. Heller pozna\xc5\x82 tam j\xc4\x99zyk rosyjski, w kt\xc3\xb3rym pozosta\xc5\x82 bieg\xc5\x82y przez ca\xc5\x82e \xc5\xbcycie. Siostra Micha\xc5\x82a, Maria Mierzy\xc5\x84ska z d. Heller, opisa\xc5\x82a zes\xc5\x82anie ich rodziny w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Nie pytajcie dlaczego._NEWLINE_Po powrocie do Polski (1946) podj\xc4\x85\xc5\x82 nauk\xc4\x99 w IV Liceum Og\xc3\xb3lnokszta\xc5\x82c\xc4\x85cym w Tarnowie. W 1953 roku zda\xc5\x82 tam matur\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nKariera naukowa\n_START_PARAGRAPH_\nMicha\xc5\x82 Heller uko\xc5\x84czy\xc5\x82 Wy\xc5\xbcsze Seminarium Duchowne w Tarnowie. \xc5\x9awi\xc4\x99cenia kap\xc5\x82a\xc5\x84skie przyj\xc4\x85\xc5\x82 26 kwietnia 1959 z r\xc4\x85k bpa Karola P\xc4\x99kali, a nast\xc4\x99pnie zosta\xc5\x82 wikariuszem w Ropczycach. Prac\xc4\x99 magistersk\xc4\x85, obronion\xc4\x85 ju\xc5\xbc po \xc5\x9bwi\xc4\x99ceniach, napisa\xc5\x82 pod kierunkiem Stanis\xc5\x82awa \xc5\x81acha; traktowa\xc5\x82a ona o egzegezie Ksi\xc4\x99gi Rodzaju. W 1960 podj\xc4\x85\xc5\x82 dalsze studia  na Wydziale Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Obroni\xc5\x82 tam magisterium z filozoficznych interpretacji szczeg\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci Einsteina. W 1966 roku obroni\xc5\x82 doktorat z kosmologii relatywistycznej promowany przez Stanis\xc5\x82awa Mazierskiego. Zosta\xc5\x82 wtedy wyk\xc5\x82adowc\xc4\x85 logiki i filozofii nauki w macierzystym seminarium, a jednocze\xc5\x9bnie wolnym s\xc5\x82uchaczem Wydzia\xc5\x82u Fizyki UJ. W 1969 roku uzyska\xc5\x82 habilitacj\xc4\x99. Od roku 1967 popularyzowa\xc5\x82 te\xc5\xbc fizyk\xc4\x99 i astronomi\xc4\x99 w \xe2\x80\x9eTygodniku Powszechnym\xe2\x80\x9d, a z jego artyku\xc5\x82\xc3\xb3w powsta\xc5\x82a w 1970 pierwsza ksi\xc4\x85\xc5\xbcka (Wobec Wszech\xc5\x9bwiata)._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku lat 70. by\xc5\x82 jednym z za\xc5\x82o\xc5\xbcycieli Krakowskiej Grupy Kosmologicznej. Stworzy\xc5\x82a m.in. czasopismo naukowe \xe2\x80\x9eActa Cosmologica\xe2\x80\x9d, wydawane przez Obserwatorium Astronomiczne UJ od 1973, wy\xc5\x82\xc4\x85cznie po angielsku. W 1972 zosta\xc5\x82 te\xc5\xbc docentem na Papieskim Wydziale Teologicznym (potem PAT). W 1976 po raz pierwszy wyjecha\xc5\x82 na Katolicki Uniwersytet w Louvain-la-Neuve (Belgia) jako visiting professor \xe2\x80\x93 dzi\xc4\x99ki stypendium zdobytemu przez Karola Wojty\xc5\x82\xc4\x99._NEWLINE_W 1980 przebywa\xc5\x82 na stypendium na Catholic University of America w Waszyngtonie (USA). Od 1981 jest pracownikiem Watyka\xc5\x84skiego Obserwatorium Astronomicznego w Castel Gandolfo i uczestniczy\xc5\x82 w organizowanych tam seminariach interdyscyplinarnych. W 1982 po raz drugi wyjecha\xc5\x82 na stypendium naukowe do Louvain-la-Neuve. W roku 1985 zosta\xc5\x82 profesorem nadzwyczajnym Wydzia\xc5\x82u Filozoficznego Papieskiej Akademii Teologicznej (obecnie UPJPII). Wraz z J\xc3\xb3zefem \xc5\xbbyci\xc5\x84skim za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 tam O\xc5\x9brodek Bada\xc5\x84 Interdyscyplinarnych i zosta\xc5\x82 jego dyrektorem. Przebywa\xc5\x82 na stypendiach naukowych w Oxfordzie, Cambridge i Leicester (Anglia) i w Bochum (Niemcy)._NEWLINE_W roku 1990 zosta\xc5\x82 profesorem zwyczajnym PAT, a w 1994 pra\xc5\x82atem honorowym Ojca \xc5\x9awi\xc4\x99tego._NEWLINE_W 2000 r. zosta\xc5\x82 pierwszym dziekanem Wydzia\xc5\x82u Teologicznego w Tarnowie. W 2008 roku jako pierwszy Polak zosta\xc5\x82 laureatem Nagrody Templetona, przyznawanej za pokonywanie barier mi\xc4\x99dzy nauk\xc4\x85 a religi\xc4\x85. Jednym z powod\xc3\xb3w przyznania mia\xc5\x82 by\xc4\x87 m.in. wzorowo przygotowany wniosek. Uroczysto\xc5\x9b\xc4\x87 wr\xc4\x99czenia przez ksi\xc4\x99cia Filipa odby\xc5\x82a si\xc4\x99 w Londynie 7 maja, dwa miesi\xc4\x85ce po og\xc5\x82oszeniu. Dzi\xc4\x99ki nagrodzie zosta\xc5\x82 fundatorem i dyrektorem Centrum Kopernika Bada\xc5\x84 Interdyscyplinarnych (UPJP2-UJ), pod kt\xc3\xb3rego auspicjami dzia\xc5\x82a te\xc5\xbc Copernicus Center Press._NEWLINE_W latach 1982\xe2\x80\x932007 kierowa\xc5\x82 21 przewodami doktorskimi, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z kosmologii i z filozofii nauki. Jego doktorantami byli m.in. Marek Biesiada (1991), Micha\xc5\x82 Kokowski (1997) i Tadeusz Pabjan (2007). Jego uczniami, wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownikami i kontynuatorami s\xc4\x85 te\xc5\xbc m.in. Wojciech Grygiel i Bartosz Bro\xc5\xbcek.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbycie prywatne\n_START_PARAGRAPH_\nMicha\xc5\x82 Heller interesuje si\xc4\x99 lotnictwem oraz komputerowymi symulatorami lot\xc3\xb3w. Wakacje ch\xc4\x99tnie sp\xc4\x99dza na w\xc4\x99dr\xc3\xb3wkach g\xc3\xb3rskich. Lubi czyta\xc4\x87 krymina\xc5\x82y. Pomimo zajmowania si\xc4\x99 naukami \xc5\x9bcis\xc5\x82ymi, unika gier umys\xc5\x82owych jak szachy i bryd\xc5\xbc._NEWLINE_Po otrzymaniu Nagrody Templetona w 2008 przysz\xc5\x82a m\xc4\x99cz\xc4\x85ca fala wywiad\xc3\xb3w, wyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w i spotka\xc5\x84. Micha\xc5\x82 Heller dozna\xc5\x82 wtedy zawa\xc5\x82u serca.\n_START_SECTION_\nKosmologia klasyczna\n_START_PARAGRAPH_\nPocz\xc4\x85tkowo Micha\xc5\x82 Heller pracowa\xc5\x82 nad klasyczn\xc4\x85 kosmologi\xc4\x85 relatywistyczn\xc4\x85. Jego doktorat na KUL (1966) traktowa\xc5\x82 o Koncepcji seryjnych modeli Wszech\xc5\x9bwiata i\xc2\xa0jej filozoficznych implikacjach. By\xc5\x82 recenzowany przez prof. Andrzeja Trautmana. Opisywa\xc5\x82 efekty podobne do kosmicznej inflacji. Habilitacja (1969) dotyczy\xc5\x82a zasady Macha w kosmologii, a konkretniej niemo\xc5\xbcno\xc5\x9bci jej spe\xc5\x82nienia przez og\xc3\xb3ln\xc4\x85 teori\xc4\x99 wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci Einsteina. Recenzowa\xc5\x82 j\xc4\x85 Jerzy Rayski i by\xc5\x82a podstaw\xc4\x85 dw\xc3\xb3ch publikacji._NEWLINE_W roku 1972 razem z Leszkiem Suszyckim i Zbigniewem Klimkiem opublikowa\xc5\x82 prac\xc4\x99 Imperfect fluid Friedmannian cosmology (Kosmologia Friedmana z p\xc5\x82ynem niedoskona\xc5\x82ym) na \xc5\x82amach pisma \xe2\x80\x9eAstrophysics and Space Science\xe2\x80\x9d. W tych i innych pracach uczeni badali m.in. wp\xc5\x82yw efekt\xc3\xb3w lepko\xc5\x9bci na pojawianie si\xc4\x99 osobliwo\xc5\x9bci kosmologicznych._NEWLINE_W roku 1987 Heller zastosowa\xc5\x82 do problemu osobliwo\xc5\x9bci teori\xc4\x99 przestrzeni r\xc3\xb3\xc5\xbcniczkowych opracowan\xc4\x85 przez Romana Sikorskiego. Nast\xc4\x99pnie pracowa\xc5\x82 z Wies\xc5\x82awem Sasinem nad wykorzystaniem og\xc3\xb3lniejszych przestrzeni strukturalnych M. A. Mostowa oraz algebr Einsteina. Wreszcie w 1995, za namow\xc4\x85 Trautmana, skorzysta\xc5\x82 z geometrii nieprzemiennej Alaina Connes\xe2\x80\x99a. Ta ostatnia rozwi\xc4\x85zuje problem osobliwo\xc5\x9bci w oryginalny spos\xc3\xb3b. Nie eliminuje ich, ale usuwa wyra\xc5\xbane rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie mi\xc4\x99dzy punktami osobliwymi a nieosobliwymi. Rozwi\xc4\x85zuje te\xc5\xbc problem w modelu Friedmana \xe2\x80\x93 zwijanie si\xc4\x99 osobliwo\xc5\x9bci pocz\xc4\x85tkowej i ko\xc5\x84cowej  do jednego punktu._NEWLINE_Heller jest te\xc5\xbc autorem specjalistycznych monografii \xe2\x80\x93 Teoretyczne podstawy kosmologii i Osobliwy Wszech\xc5\x9bwiat.\n_START_SECTION_\nKosmologia kwantowa\n_START_PARAGRAPH_\nW roku 1997 razem z Wies\xc5\x82awem Sasinem i Dominique\xe2\x80\x99em Lambertem opublikowa\xc5\x82 prac\xc4\x99 Groupoid approach to noncommutative quantization of gravity (Grupoidowe podej\xc5\x9bcie do nieprzemiennego kwantowania grawitacji). Z Wies\xc5\x82awem Sasinem, a tak\xc5\xbce z Leszkiem Pysiakiem i Zdzis\xc5\x82awem Odrzyg\xc3\xb3\xc5\xbadziem w latach 2005\xe2\x80\x932006 opublikowali model nieprzemiennego wszech\xc5\x9bwiata, kt\xc3\xb3ry te\xc5\xbc opiera si\xc4\x99 na geometrii nieprzemiennej. Eliminuje on lokalne poj\xc4\x99cia takie jak po\xc5\x82o\xc5\xbcenie, zdarzenie czy nawet indywidualna to\xc5\xbcsamo\xc5\x9b\xc4\x87 cia\xc5\x82 takich jak cz\xc4\x85stki. Wyja\xc5\x9bnia paradoks EPR. W tym modelu spl\xc4\x85tanie kwantowe jest reliktem nieprzemiennej i nielokalnej ery Plancka. Geometria nieprzemienna rozwi\xc4\x85zuje problem horyzontu bez kosmicznej inflacji, chocia\xc5\xbc nie wyklucza tej ostatniej. Wyja\xc5\x9bnia te\xc5\xbc kwantowy postulat pomiaru Borna. Zdaniem Hellera model nieprzemienny spe\xc5\x82nia zasad\xc4\x99 Macha w najsilniejszym sensie. Wy\xc5\x82anianie si\xc4\x99 materii z geometrii to te\xc5\xbc realizacja programu geometrodynamiki Johna Wheelera._NEWLINE_Jednak nie wiadomo, czy ta albo jakakolwiek teoria kwantowej grawitacji usunie problem osobliwo\xc5\x9bci. W geometrii nieprzemiennej nie opracowano te\xc5\xbc nieprzemiennego modelu kwantowego stworzenia z nico\xc5\x9bci analogicznego do modelu Hartle\xe2\x80\x99a-Hawkinga. To podej\xc5\x9bcie nowatorskie i alternatywne do teorii superstrun, p\xc4\x99tlowej grawitacji kwantowej, prac Stephena Hawkinga czy Rogera Penrose\xe2\x80\x99a. Heller okre\xc5\x9bla\xc5\x82 etap rozwoju tego modelu jako bardzo wst\xc4\x99pny, a sam model jako ma\xc5\x82o popularny. Wyrazi\xc5\x82 jednak nadziej\xc4\x99, \xc5\xbce ten program zdob\xc4\x99dzie uznanie. Stwierdzi\xc5\x82 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 konwergencji (zbie\xc5\xbcno\xc5\x9bci) r\xc3\xb3\xc5\xbcnych dr\xc3\xb3g do kwantowej grawitacji. W szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 uwag\xc4\x99, \xc5\xbce niekt\xc3\xb3rzy badacze superstrun zacz\xc4\x99li korzysta\xc4\x87 z geometrii nieprzemiennej.\n_START_SECTION_\nHistoria i popularyzacja kosmologii\n_START_PARAGRAPH_\nHeller bada\xc5\x82 te\xc5\xbc histori\xc4\x99 kosmologii w XX w. Pracowa\xc5\x82 m.in. na Katolickim Uniwersytecie w Louvain, gdzie urz\xc4\x99dowa\xc5\x82 wcze\xc5\x9bniej wybitny kosmolog Georges Lema\xc3\xaetre. Kilka lat po jego \xc5\x9bmierci Heller uczestniczy\xc5\x82 w podsumowaniu jego prac i stworzeniu archiwum razem z Odonem Godartem. Dorobek naukowy Lema\xc3\xaetre\xe2\x80\x99a Heller opracowa\xc5\x82 w osobnej ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Kosmologia Lema\xc3\xaetre\xe2\x80\x99a (1985)._NEWLINE_Micha\xc5\x82 Heller popularyzowa\xc5\x82 w licznych dzie\xc5\x82ach oraz wyst\xc4\x85pieniach odkrycia i hipotezy wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej kosmologii. Porusza\xc5\x82 zar\xc3\xb3wno zagadnienia teoretyczne, nad kt\xc3\xb3rymi sam pracuje, jak i nap\xc5\x82ywaj\xc4\x85ce wci\xc4\x85\xc5\xbc dane obserwacyjne. Zwraca uwag\xc4\x99 na historyczny rozw\xc3\xb3j kosmologii, upadek teorii stanu stacjonarnego i ostateczne potwierdzenie Wielkiego Wybuchu przez obserwacje astronomiczne. Pisze te\xc5\xbc o spo\xc5\x82eczno-kulturowych aspektach kosmologii. Uwa\xc5\xbca j\xc4\x85 za jedno z najwi\xc4\x99kszych osi\xc4\x85gni\xc4\x99\xc4\x87 XX wieku._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tkowo kosmologia by\xc5\x82a przedmiotem zainteresowania filozofii przyrody lub kwesti\xc4\x85 wiary. Wraz z wyodr\xc4\x99bnieniem fizyki z filozofii w XVII w. spekulacje kosmologiczne nabra\xc5\x82y charakteru bardziej naukowego, ale prowadzi\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie do paradoks\xc3\xb3w (jak Olbersa i Seeligera). Jeszcze na pocz\xc4\x85tku XX w. kosmologia stanowi\xc5\x82a obszar graniczny nauki traktowany z nieufno\xc5\x9bci\xc4\x85 czy wr\xc4\x99cz tabu. Przyk\xc5\x82adowo od lat 30. do lat 60. w ZSRR kosmologia by\xc5\x82a nauk\xc4\x85 zakazan\xc4\x85, bo uwa\xc5\xbcano badanie Kosmosu za zadanie wy\xc5\x82\xc4\x85cznie marksizmu. Jeszcze w czasie doktoratu na pocz\xc4\x85tku lat 60. Hellerowi odradzano zajmowanie si\xc4\x99 kosmologi\xc4\x85 jako dziedzin\xc4\x85 spekulatywn\xc4\x85 i bez przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci. Dopiero odkrycie kwazar\xc3\xb3w i mikrofalowego promieniowania t\xc5\x82a wprowadzi\xc5\x82o kosmologi\xc4\x99 do g\xc5\x82\xc3\xb3wnego nurtu fizyki. Wcze\xc5\x9bniej by\xc5\x82a to dziedzina na tyle niszowa, \xc5\xbce wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 prac na ten temat m\xc3\xb3g\xc5\x82 przestudiowa\xc4\x87 i podsumowa\xc4\x87 jeden cz\xc5\x82owiek \xe2\x80\x93 co Heller zrobi\xc5\x82 w Ewolucji kosmosu i kosmologii. Potem jednak eksplozja tej dyscypliny uczyni\xc5\x82a to niemo\xc5\xbcliwym. Rozw\xc3\xb3j wiedzy o Wszech\xc5\x9bwiecie sprawia te\xc5\xbc, \xc5\xbce znaczenie s\xc5\x82owa Kosmos rozszerza\xc5\x82o si\xc4\x99._NEWLINE_Filozoficzne, a nawet teologiczne opinie uczonych odgrywa\xc5\x82y du\xc5\xbc\xc4\x85 rol\xc4\x99 w formu\xc5\x82owaniu teorii i w interpretacji danych. Przyk\xc5\x82adowo wielu kosmolog\xc3\xb3w preferowa\xc5\x82o zamkni\xc4\x99te modele Wszech\xc5\x9bwiata. Decydowa\xc5\x82a o tym nie tylko matematyczna prostota tych modeli. Einsteina motywowa\xc5\x82a filozofia Spinozy i zasada Macha. Lema\xc3\xaetre wierzy\xc5\x82, \xc5\xbce Opatrzno\xc5\x9b\xc4\x87 stawia przed lud\xc5\xbami Wszech\xc5\x9bwiat mo\xc5\xbcliwy do zrozumienia. Wreszcie Lee Smolin odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82 si\xc4\x99 do pozytywizmu \xe2\x80\x93 poj\xc4\x99cie Wszech\xc5\x9bwiata niesko\xc5\x84czonego, a wi\xc4\x99c niepoznawalnego, ma by\xc4\x87 pozbawione empirycznego sensu.\n_START_SECTION_\nPogl\xc4\x85dy filozoficzne\n_START_PARAGRAPH_\nMicha\xc5\x82 Heller nie stworzy\xc5\x82 ani nie popar\xc5\x82 \xc5\xbcadnego ca\xc5\x82o\xc5\x9bciowego systemu filozoficznego. Stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce przez rozrost ludzkiej wiedzy budowanie system\xc3\xb3w jest skazane na pora\xc5\xbck\xc4\x99; sprzeciwia si\xc4\x99 te\xc5\xbc fundacjonizmowi. W czasach studi\xc3\xb3w w tarnowskim seminarium przychyla\xc5\x82 si\xc4\x99 do tomizmu, ale potem na studiach doktoranckich na KUL rozczarowa\xc5\x82 si\xc4\x99 nim w \xc5\x9bwietle wiedzy naukowej. Pocz\xc4\x85tkowo Heller uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce tomizm wymaga reformy, ale p\xc3\xb3\xc5\xbaniej uzna\xc5\x82 to za przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cie karko\xc5\x82omne, tak \xc5\xbce nie protestowa\xc5\x82 przeciwko nazywaniu go \xe2\x80\x9echrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skim pozytywist\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Do systemowego tomizmu nigdy nie wr\xc3\xb3ci\xc5\x82, cho\xc4\x87 po latach doceni\xc5\x82 jego rol\xc4\x99 w historii ludzkiej my\xc5\x9bli._NEWLINE_Zamiast tego Heller zaproponowa\xc5\x82 uprawianie filozofii w kontek\xc5\x9bcie nauki i skupionej na konkretnych kwestiach. Samemu zabra\xc5\x82 g\xc5\x82os m.in. w historii filozofii, podkre\xc5\x9blaj\xc4\x85c jej zwi\xc4\x85zki np. z dziejami fizyki. Pisa\xc5\x82 te\xc5\xbc o realizmie poznania matematycznego i fizycznego oraz roli filozofii w powstawaniu nowych koncepcji naukowych, id\xc4\x85c w przeciwnym kierunku ni\xc5\xbc neopozytywizm. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych latach przeanalizowa\xc5\x82 te\xc5\xbc interdyscyplinarne poj\xc4\x99cie przypadku \xe2\x80\x93 m.in. w matematyce, fizyce i biologii. Odwo\xc5\x82a\xc5\x82 si\xc4\x99 tak do spor\xc3\xb3w wok\xc3\xb3\xc5\x82 interpretacji ewolucji biologicznej i kosmicznej oraz celowo\xc5\x9bci i sensu we Wszech\xc5\x9bwiecie._NEWLINE_Heller uzna\xc5\x82 zbli\xc5\xbcenie nauk \xc5\x9bcis\xc5\x82ych, filozofii i teologii za swoje najwi\xc4\x99ksze osi\xc4\x85gni\xc4\x99cie, wa\xc5\xbcniejsze od wynik\xc3\xb3w w kosmologii.\n_START_SECTION_\nRelacje filozofii i nauki\n_START_PARAGRAPH_\nZdaniem Hellera filozofia i nauka od zawsze si\xc4\x99 przeplata\xc5\x82y, wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracowa\xc5\x82y i ich silne rozgraniczanie lub ignorowanie jednej dyscypliny przez drug\xc4\x85 ma z\xc5\x82e skutki dla obydwu. Filozofia grecka odrzuci\xc5\x82a mitologi\xc4\x99, zostawiaj\xc4\x85c miejsce dla wyja\xc5\x9bnie\xc5\x84 naukowych, oraz wytworzy\xc5\x82a metody racjonalnej argumentacji. Zada\xc5\x82a te\xc5\xbc podstawowe pytania: o arch\xc3\xa9, natur\xc4\x99 ruchu czy budow\xc4\x99 Wszech\xc5\x9bwiata. Chocia\xc5\xbc jej odpowiedzi na te pytania by\xc5\x82y chybione, to otworzy\xc5\x82a nowy obszar badawczy i stworzy\xc5\x82a specjalistyczne poj\xc4\x99cia: pierwiastka, materii, masy, przyczyny oraz ananke jako zal\xc4\x85\xc5\xbcek poj\xc4\x99cia logicznej konieczno\xc5\x9bci czy prawa fizyki. Arystoteles mia\xc5\x82 te\xc5\xbc wk\xc5\x82ad do matematyki, buduj\xc4\x85c logik\xc4\x99 oraz rozr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85c dwa rodzaje niesko\xc5\x84czono\xc5\x9bci: potencjaln\xc4\x85 i aktualn\xc4\x85. W d\xc5\x82u\xc5\xbcszej perspektywie czasu prace Platona i Arystotelesa w pewnym stopniu op\xc3\xb3\xc5\xbani\xc5\x82y rozw\xc3\xb3j nauki. By\xc5\x82y mniej skuteczn\xc4\x85 form\xc4\x85 zdobywania wiedzy ni\xc5\xbc matematyczno-do\xc5\x9bwiadczalna metoda znana ju\xc5\xbc Archimedesowi, jednak to na ich gruncie potem powsta\xc5\x82a nauka nowo\xc5\xbcytna. Ta ostatnia by\xc5\x82a w du\xc5\xbcym stopniu wskrzeszeniem metody Archimedesa._NEWLINE_Nauka uformowana w XVII w., g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez Galileusza i Newtona, by\xc5\x82a otwarta na r\xc3\xb3\xc5\xbcne filozoficzne interpretacje, a jej rozw\xc3\xb3j zale\xc5\xbca\xc5\x82 od tych interpretacji. Przyk\xc5\x82ad stanowi sp\xc3\xb3r Newtona z Leibnizem o natur\xc4\x99 przestrzeni i czasu, problem strza\xc5\x82ki czasu albo p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze spory wok\xc3\xb3\xc5\x82 zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w szczeg\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci z kantyzmem i operacjonizmem. Nauka wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82a te\xc5\xbc na filozofi\xc4\x99 i ca\xc5\x82y klimat intelektualny epoki, tworz\xc4\x85c mechanicyzm czyli materializm po\xc5\x82\xc4\x85czony z redukcjonizmem i determinizmem. W czasach nowo\xc5\xbcytnych nie tylko nauka wp\xc5\x82ywa\xc5\x82a na filozofi\xc4\x99, ale wp\xc5\x82yw odbywa\xc5\x82 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce w przeciwnym kierunku. Heller podkre\xc5\x9bla, tak jak wielu historyk\xc3\xb3w nauki, \xc5\xbce filozofia Ernsta Macha (tzw. empiriokrytycyzm) op\xc3\xb3\xc5\xbani\xc5\x82a zaakceptowanie atomizmu. Z drugiej strony doprowadzi\xc5\x82a do sformu\xc5\x82owania zasady Macha, kt\xc3\xb3ra zainspirowa\xc5\x82a Einsteina do stworzenia og\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci, mimo \xc5\xbce intelektualne drogi tych uczonych szybko si\xc4\x99 rozesz\xc5\x82y. W dalszym ci\xc4\x85gu Einstein uznawa\xc5\x82 jednak zasad\xc4\x99 Macha i odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82 si\xc4\x99 do niej w pierwszych pracach kosmologicznych. Jej fizyczny status wci\xc4\x85\xc5\xbc jest problemem otwartym._NEWLINE_W XX w. mechanicyzm ostatecznie upad\xc5\x82. Przes\xc4\x85dzi\xc5\x82a o tym zar\xc3\xb3wno filozoficzna krytyka \xe2\x80\x93 ze strony empiriokrytycyzmu \xe2\x80\x93 oraz kolejne odkrycia naukowe, zw\xc5\x82aszcza teoria wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci i mechanika kwantowa. Miejsce mechanicyzmu zaj\xc4\x99\xc5\x82a nowa koncepcja \xe2\x80\x93 pozytywizm logiczny, kt\xc3\xb3ry bardzo w\xc4\x85sko rozumia\xc5\x82 zadanie filozofii. W zniekszta\xc5\x82conej i nieu\xc5\x9bwiadomionej formie trafi\xc5\x82 do mentalno\xc5\x9bci wielu naukowc\xc3\xb3w, odcinaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 stanowczo od filozofii i lekcewa\xc5\xbc\xc4\x85cych j\xc4\x85. W II po\xc5\x82owie XX w. tak\xc5\xbce pozytywizm upad\xc5\x82 zar\xc3\xb3wno z filozoficznych, jak i naukowych powod\xc3\xb3w. Obecnie obserwuje si\xc4\x99 ponowne zbli\xc5\xbcenie filozofii oraz nauk \xc5\x9bcis\xc5\x82ych (por. sekcja Propozycja dialogu). Heller widzi w tym jednak pewne zagro\xc5\xbcenie: naukowcy \xe2\x80\x93 zamiast ignorowa\xc4\x87 pytania filozoficzne \xe2\x80\x93 zacz\xc4\x99li podejmowa\xc4\x87 je, ale powierzchownie, bez przygotowania i w nieprofesjonalny spos\xc3\xb3b (por. sekcja Wiara odpowiedzi\xc4\x85 na wielkie pytania)._NEWLINE_Pr\xc3\xb3by oddzielania nauki i filozofii Heller ocenia negatywnie. Cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo takim programem by\xc5\x82y postulaty ko\xc5\x82a wiede\xc5\x84skiego, kt\xc3\xb3re odrzuca\xc5\x82y metafizyk\xc4\x99 czy aksjologi\xc4\x99, jednak tw\xc3\xb3rczo rozwija\xc5\x82y epistemologi\xc4\x99 i filozofi\xc4\x99 nauki. Nauki \xc5\x9bcis\xc5\x82e bez solidnej interpretacji bywaj\xc4\x85 ja\xc5\x82owe i nie rozumiej\xc4\x85 dobrze w\xc5\x82asnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 ani metod. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc uprawianie filozofii w izolacji od nauk \xc5\x9bcis\xc5\x82ych mo\xc5\xbce prowadzi\xc4\x87 do nonsens\xc3\xb3w. Przyk\xc5\x82adem jest tzw. romantyczna filozofia przyrody \xe2\x80\x93 jeden z nurt\xc3\xb3w idealizmu niemieckiego w XIX w. Bardziej wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym przyk\xc5\x82adem filozofii nienaukowej jest dla Hellera postmodernizm, kwestionuj\xc4\x85cy racjonalno\xc5\x9b\xc4\x87, wiarygodno\xc5\x9b\xc4\x87 nauki i siej\xc4\x85cy zam\xc4\x99t intelektualny. Pr\xc3\xb3by stosowania irracjonalistycznej filozofii, np. Paula Feyerabenda, do godzenia nauki z wiar\xc4\x85 Heller ocenia negatywnie, zgadzaj\xc4\x85c si\xc4\x99 z Benedyktem XVI. Dla Hellera przyk\xc5\x82adem filozofii nienaukowej s\xc4\x85 tak\xc5\xbce pewne nurty scholastyki jak neotomizm. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie jest nim te\xc5\xbc chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84ski egzystencjalizm w ramach tzw. filozofii kontynentalnej. Przedstawiciele tych nurt\xc3\xb3w cz\xc4\x99sto nie potrafi\xc4\x85 odpowiedzie\xc4\x87 na pytania ani zarzuty ze strony wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki czy filozofii analitycznej, w skrajnych wypadkach nawet kwestionuj\xc4\x85c jej odkrycia.\n_START_SECTION_\nFilozofia w nauce\n_START_PARAGRAPH_\nMicha\xc5\x82 Heller popiera styl uprawiania filozofii, kt\xc3\xb3ry nazywa filozofi\xc4\x85 w nauce. Nie jest ona filozofi\xc4\x85 nauki, lecz raczej wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym odpowiednikiem filozofii przyrody, dyscypliny filozoficznej rozwijanej od staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci. Program ten realizuje Heller ju\xc5\xbc od swojej pracy magisterskiej, po\xc5\x9bwi\xc4\x99conej interpretacji szczeg\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci. Filozof publikuje te\xc5\xbc prace o problemach interpretacyjnych kosmologii. Wypromowa\xc5\x82 wiele doktorat\xc3\xb3w i habilitacji, zajmuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 nowoczesnymi dziedzinami jak filozofia czasu w szczeg\xc3\xb3lnej i og\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci czy filozofia mechaniki kwantowej. Filozofi\xc4\x85 w nauce zajmuje si\xc4\x99 te\xc5\xbc za\xc5\x82o\xc5\xbcony przez Hellera O\xc5\x9brodek Bada\xc5\x84 Interdyscyplinarnych, pismo \xe2\x80\x9eZagadnienia Filozoficzne w Nauce\xe2\x80\x9d, Centrum Kopernika i jego portal \xe2\x80\x9eFilozofia w Nauce\xe2\x80\x9d. Heller przyznaje, \xc5\xbce OBI oraz pismo ZFN wzi\xc4\x99\xc5\x82y sw\xc3\xb3j pocz\xc4\x85tek z Konwersatori\xc3\xb3w Interdyscyplinarnych. By\xc5\x82y to publiczne dyskusje w latach 80., organizowane przy wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy z archidiecezj\xc4\x85 krakowsk\xc4\x85, maj\xc4\x85ce swoje \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o w nieformalnych spotkaniach biskupa Karola Wojty\xc5\x82y z fizykami._NEWLINE_Heller uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce \xe2\x80\x93 mimo upadku neopozytywizmu, rozwini\xc4\x99cia filozofii nauki oraz zbli\xc5\xbcenia si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci uczonych do tej dziedziny \xe2\x80\x93 wci\xc4\x85\xc5\xbc wielu naukowc\xc3\xb3w ma nik\xc5\x82e poj\xc4\x99cie o filozofii i odwrotnie. Wielu filozof\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza w tradycji kontynentalnej, niewiele wie o naukach \xc5\x9bcis\xc5\x82ych, co prowadzi do nieporozumie\xc5\x84 i napi\xc4\x99\xc4\x87. St\xc4\x85d pilna potrzeba edukacji filozoficznej w\xc5\x9br\xc3\xb3d szerokiego grona naukowc\xc3\xb3w. Pierwszym krokiem tego typu ma by\xc4\x87 uruchomienie studi\xc3\xb3w Filozofia w nauce. Opr\xc3\xb3cz tego Heller jest autorem specjalnych podr\xc4\x99cznik\xc3\xb3w Zagadnienia filozoficzne wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki i Elementy filozofii przyrody (wraz z T. Pabjanem). S\xc4\x85 one kierowane do student\xc3\xb3w filozofii, teologii i pokrewnych kierunk\xc3\xb3w, aby przybli\xc5\xbcy\xc4\x87 im obraz wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki, a tak\xc5\xbce do ludzi fizyki i innych dziedzin \xc5\x9bcis\xc5\x82ych, aby przybli\xc5\xbcy\xc4\x87 im zagadnienia filozoficzne tych dyscyplin.\n_START_SECTION_\nFilozofia matematyki i matematyczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bwiata\n_START_PARAGRAPH_\nMicha\xc5\x82 Heller przychyla si\xc4\x99 do umiarkowanej formy platonizmu matematycznego. Nie twierdzi on \xe2\x80\x93 tak jak to robili Kurt G\xc3\xb6del, Roger Penrose i inni \xe2\x80\x93 \xc5\xbce poj\xc4\x99cia, kt\xc3\xb3rymi pos\xc5\x82uguj\xc4\x85 si\xc4\x99 matematycy (twierdzenia, dowody, r\xc3\xb3wnania, itd.), istniej\xc4\x85 obiektywnie, poniewa\xc5\xbc wida\xc4\x87 w nich silny wp\xc5\x82yw czynnik\xc3\xb3w spo\xc5\x82ecznych i historycznych oraz filozoficznych. Nie twierdzi tym bardziej, jak Max Tegmark, \xc5\xbce istnieje wy\xc5\x82\xc4\x85cznie rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87 matematyczna. Zamiast tego podkre\xc5\x9bla, \xc5\xbce, uprawiaj\xc4\x85c matematyk\xc4\x99, cz\xc5\x82owiek nie jest w stanie w pe\xc5\x82ni podporz\xc4\x85dkowa\xc4\x87 jej swojej woli. Np. do zniszczenia miasta wystarczy odpowiednio silna bomba, jednak na rozwi\xc4\x85zanie trudnego problemu matematycznego nie wystarczy \xc5\xbcadna si\xc5\x82a. Heller odrzuca kontrargumenty m\xc3\xb3wi\xc4\x85ce o tym, \xc5\xbce matematyka mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie wytworem ludzkiego umys\xc5\x82u \xe2\x80\x93 jak u Kanta lub we wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych koncepcjach odwo\xc5\x82uj\xc4\x85cych si\xc4\x99 do psychologii ewolucyjnej. Owszem, ludzka znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 matematyki jest wynikiem adaptacji, jednak adaptacja musi si\xc4\x99 odbywa\xc4\x87 wzgl\xc4\x99dem zewn\xc4\x99trznego \xc5\x9brodowiska. Ono musi by\xc4\x87 przynajmniej w pewnym stopniu niezale\xc5\xbcne od cz\xc5\x82owieka i matematyczne, tak \xc5\xbceby wywo\xc5\x82a\xc4\x87 w cz\xc5\x82owieku my\xc5\x9blenie w ten spos\xc3\xb3b. W dodatku sama adaptacja i dob\xc3\xb3r naturalny to procesy probabilistyczne, a wi\xc4\x99c matematyczne. Ponadto Heller twierdzi, inaczej ni\xc5\xbc David Hume, \xc5\xbce zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci przyczynowe we Wszech\xc5\x9bwiecie istniej\xc4\x85, a dzi\xc4\x99ki powi\xc4\x85zaniom matematycznym s\xc4\x85 w og\xc3\xb3le mo\xc5\xbcliwe i poznawalne._NEWLINE_\xc5\x9awiat ma zatem wed\xc5\x82ug Hellera struktur\xc4\x99 matematyczn\xc4\x85 (matematyczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bwiata). Skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 matematyki do opisu \xc5\x9bwiata oraz pewna niezale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87, dyktuj\xc4\x85ca wr\xc4\x99cz kierunek rozwoju nauki, \xc5\x9bwiadczy o istnieniu g\xc5\x82\xc4\x99bszej Matematyki. Opr\xc3\xb3cz tego post\xc4\x99p fizyki teoretycznej nierzadko wyprzedza do\xc5\x9bwiadczenie. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie jest to wr\xc4\x99cz regu\xc5\x82\xc4\x85, bo wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesna metoda fizyki jest hipotetyczno-dedukcyjna, jak zauwa\xc5\xbcyli Popper i przed nim Einstein, a nie indukcyjna. Czasami tw\xc3\xb3rcze i poprawne konsekwencje modeli matematycznych pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 wr\xc4\x99cz wbrew intencji badaczy. Heller podaje przyk\xc5\x82ad Einsteina, kt\xc3\xb3ry z r\xc3\xb3wna\xc5\x84 og\xc3\xb3lnej teorii wzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci otrzyma\xc5\x82 najpierw poprawny, rozszerzaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 model Wszech\xc5\x9bwiata. Potem Einstein z w\xc5\x82asnych pobudek dopisa\xc5\x82 do r\xc3\xb3wna\xc5\x84 sta\xc5\x82\xc4\x85 kosmologiczn\xc4\x85, aby otrzyma\xc4\x87 rozwi\xc4\x85zanie cylindryczne, jednak to model rozszerzaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 zosta\xc5\x82 potwierdzony (przez prawo Hubble\xe2\x80\x99a). Opr\xc3\xb3cz tego kryteria estetyczne w ocenie modeli matematycznych okazuj\xc4\x85 si\xc4\x99 do\xc5\x9b\xc4\x87 skuteczn\xc4\x85 heurystyk\xc4\x85 w ocenie ich prawdziwo\xc5\x9bci. Pewien stopie\xc5\x84 realizmu poj\xc4\x99\xc4\x87 to wr\xc4\x99cz warunek uprawiania nauki, niezale\xc5\xbcnie od opinii samych uczonych._NEWLINE_Heller przychyla si\xc4\x99 do opinii wyra\xc5\xbcanej m.in. przez Johna Baeza, \xc5\xbce najbardziej uniwersaln\xc4\x85 i podstawow\xc4\x85 teori\xc4\x85 matematyki jest teoria kategorii. Zastosowana do fizyki mo\xc5\xbce by\xc4\x87 j\xc4\x99zykiem, w kt\xc3\xb3rym uda si\xc4\x99 wyrazi\xc4\x87 w pe\xc5\x82ni relacyjn\xc4\x85 ontologi\xc4\x99 \xc5\x9bwiata \xe2\x80\x93 realizuj\xc4\x85c koncepcje Alfreda N. Whiteheada. Teoria kategorii r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc najlepiej odpowiada poj\xc4\x99ciu pola racjonalno\xc5\x9bci wprowadzonemu przez J\xc3\xb3zefa \xc5\xbbyci\xc5\x84skiego. Konkretne teorie matematyczne \xe2\x80\x93 jak algebra, analiza, topologia czy logika \xe2\x80\x93 to ludzkie realizacje fragment\xc3\xb3w tego pola oraz jedne z wielu kategorii. Zdaniem Hellera twierdzenia G\xc3\xb6dla o niezupe\xc5\x82no\xc5\x9bci mog\xc4\x85 oznacza\xc4\x87, \xc5\xbce og\xc3\xb3\xc5\x82 matematycznych fakt\xc3\xb3w czy pole racjonalno\xc5\x9bci jest niesko\xc5\x84czone i niewyczerpywalne, a pr\xc3\xb3by niesprzecznego uj\xc4\x99cia go przez sko\xc5\x84czon\xc4\x85 aksjomatyk\xc4\x99 zawsze b\xc4\x99d\xc4\x85 niezupe\xc5\x82ne. Heller \xc5\xbcywi nadziej\xc4\x99, \xc5\xbce dalszy rozw\xc3\xb3j metamatematyki pozwoli przekroczy\xc4\x87 pewne ograniczenia twierdze\xc5\x84 G\xc3\xb6dla \xe2\x80\x93 np. rozwa\xc5\xbcaj\xc4\x85c systemy z niesko\xc5\x84czon\xc4\x85 liczb\xc4\x85 aksjomat\xc3\xb3w lub przes\xc5\x82anek, wnioskowania cykliczne albo aksjomaty zmienne, obejmuj\xc4\x85c przez to szersze obszary pola racjonalno\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nFilozofia przypadku\n_START_PARAGRAPH_\nW swojej Filozofii przypadku Heller zaproponowa\xc5\x82 stanowisko po\xc5\x9brednie mi\xc4\x99dzy interpretacj\xc4\x85 \xc5\x9bwiata jako rezultatu bezcelowych przypadkowych zdarze\xc5\x84, np. w koncepcji \xc5\x9alepego zegarmistrza Richarda Dawkinsa, a tzw. inteligentnym projektem, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rego przypadkowo\xc5\x9b\xc4\x87 nie istnieje, a ca\xc5\x82y \xc5\x9bwiat jest w spos\xc3\xb3b de facto deterministyczny celowo kierowany przez Boga. W miejsce tych skrajnych teorii filozoficznych Heller proponuje w\xc5\x82asn\xc4\x85 koncepcj\xc4\x99 wielkiej matrycy b\xc4\x85d\xc5\xba, w odniesieniu do Einsteina, Boskiego zamys\xc5\x82u. Wed\xc5\x82ug niej przypadek jako zjawisko o (bardzo) niskim prawdopodobie\xc5\x84stwie wyst\xc4\x85pienia jest integraln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 \xc5\x9bwiata i dlatego nie wyklucza celowo\xc5\x9bci, a nawet na ni\xc4\x85 wskazuje. W rozumieniu Hellera przypadki s\xc4\x85 konieczn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 matrycy, na kt\xc3\xb3r\xc4\x85 sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 te\xc5\xbc zbi\xc3\xb3r praw fizyki. To przypadki zadaj\xc4\x85 warunki pocz\xc4\x85tkowe b\xc4\x85d\xc5\xba brzegowe r\xc3\xb3wnaniom, kt\xc3\xb3re definiuj\xc4\x85 trajektorie rozwoju (ewolucji) uk\xc5\x82ad\xc3\xb3w fizycznych. Bez przypadk\xc3\xb3w prawa fizyki nie by\xc5\x82yby kompletne oraz nie mog\xc5\x82aby powsta\xc4\x87 z\xc5\x82o\xc5\xbcono\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Heller podkre\xc5\x9bla te\xc5\xbc, \xc5\xbce niejasne, intuicyjne znaczenie s\xc5\x82owa przypadek mo\xc5\xbcna definiowa\xc4\x87 nie tylko jako zdarzenie o prawdopodobie\xc5\x84stwie mniejszym ni\xc5\xbc jeden. Inna definicja to przeci\xc4\x99cie si\xc4\x99 niezale\xc5\xbcnych linii \xc5\x9bwiata. Ilustracj\xc4\x85 jest cho\xc4\x87by przyk\xc5\x82ad podany ju\xc5\xbc przez Arystotelesa w jego Fizyce \xe2\x80\x93 kiedy na rynku spotyka si\xc4\x99 dw\xc3\xb3ch znajomych, mimo \xc5\xbce tego nie planowali, to jest to zdarzenie przypadkowe, bo dwa niezwi\xc4\x85zane ci\xc4\x85gi zdarze\xc5\x84 przecinaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w jednym miejscu i czasie. W podobnym sensie warunki pocz\xc4\x85tkowe i brzegowe s\xc4\x85 przypadkami wzgl\xc4\x99dem praw fizyki._NEWLINE_Zdaniem polskiego uczonego poj\xc4\x99cia przypadku oraz prawdopodobie\xc5\x84stwa maj\xc4\x85 d\xc5\x82ug\xc4\x85 i z\xc5\x82o\xc5\xbcon\xc4\x85 histori\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra wp\xc5\x82ywa na kszta\xc5\x82t wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych dyskusji na ten temat. Przypadek ju\xc5\xbc od Arystotelesa oznacza\xc5\x82 pewien wy\xc5\x82om w racjonalno\xc5\x9bci i zdarzenie nieprzewidywalne lub przeciwstawne celowi rzeczy. Prawdopodobie\xc5\x84stwo tak\xc5\xbce mia\xc5\x82o swoje zal\xc4\x85\xc5\xbcki ju\xc5\xbc w antyku. Pocz\xc4\x85tkowo by\xc5\x82o poj\xc4\x99ciem jako\xc5\x9bciowym, oznaczaj\xc4\x85cym stopie\xc5\x84 niepewno\xc5\x9bci, kiedy niemo\xc5\xbcliwe jest wnioskowanie niezawodne \xe2\x80\x93 np. w praktyce lekarskiej i s\xc4\x85downiczej. Odpowiada to wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej koncepcji prawdopodobie\xc5\x84stwa Bayesa zwanego te\xc5\xbc subiektywnym. Nowo\xc5\xbcytne poj\xc4\x99cie narodzi\xc5\x82o si\xc4\x99 w XVII w. z wielu \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82. By\xc5\x82y w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich rozw\xc3\xb3j gier losowych, praca Logika z Port Royal oraz dzie\xc5\x82a Blaise\xe2\x80\x99a Pascala, Christiana Huygensa i Pierre\xe2\x80\x99a Fermata, w kt\xc3\xb3rych pojawia\xc5\x82o si\xc4\x99 pod nazw\xc4\x85 szansa. Istotnym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em poj\xc4\x99cia prawdopodobie\xc5\x84stwa by\xc5\x82a te\xc5\xbc teologia chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84ska \xe2\x80\x93 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie na tym gruncie, w pracach Bernoulliego, pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 pierwszy raz pod t\xc4\x85 nazw\xc4\x85. Rozwa\xc5\xbcania dotyczy\xc5\x82y problemu \xc5\x82aski, wolnej woli oraz sporu mi\xc4\x99dzy dominika\xc5\x84skim tomizmem a jezuickim molinizmem. W nowo\xc5\xbcytno\xc5\x9bci prawdopodobie\xc5\x84stwo przechodzi\xc5\x82o liczne metamorfozy, doczekuj\xc4\x85c si\xc4\x99 wielu interpretacji oraz fachowego opracowania matematycznego. Jego ukoronowaniem jest definicja Ko\xc5\x82mogorowa oparta na teorii miary. Pozwala ona na uog\xc3\xb3lnienia, m.in. tzw. prawdopodobie\xc5\x84stwo nieprzemienne. Ono te\xc5\xbc mo\xc5\xbce odegra\xc4\x87 rol\xc4\x99 we wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej fizyce, by\xc4\x87 mo\xc5\xbce bardzo eleganck\xc4\x85 czy wr\xc4\x99cz celow\xc4\x85._NEWLINE_Zdaniem Hellera to wszystko przyk\xc5\x82ady na to, jak szerokimi poj\xc4\x99ciami s\xc4\x85 prawdopodobie\xc5\x84stwo i przypadek. Ich pochopna, niedoinformowana nadinterpretacja, jakiej dokonuj\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno Richard Dawkins jak i William Dembski, \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 o brakach w erudycji i prowadz\xc4\x85 do pochopnych wniosk\xc3\xb3w. Najpowa\xc5\xbcniejszy b\xc5\x82\xc4\x85d to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie uto\xc5\xbcsamianie losowo\xc5\x9bci i przypadku z bezsensem, a z\xc5\x82o\xc5\xbcono\xc5\x9bci (rzekomo) niewyt\xc5\x82umaczalnej fizycznie \xe2\x80\x93 z celowo\xc5\x9bci\xc4\x85, i to przy braku jasnych definicji ka\xc5\xbcdego z tych poj\xc4\x99\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nKrytyka nowego ateizmu\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 90. Heller go\xc5\x9bci\xc5\x82 w programie BBC Heart of the Matter (ang. Sedno sprawy). Odcinek God under the microscope (B\xc3\xb3g pod mikroskopem) by\xc5\x82 na temat relacji nauki i wiary, a jednym z uczestnik\xc3\xb3w dyskusji by\xc5\x82 Richard Dawkins. Dawkins uwa\xc5\xbca\xc5\x82 religi\xc4\x99 za zjawisko przestarza\xc5\x82e. Jego zdaniem nauka zgromadzi\xc5\x82a ju\xc5\xbc wystarczaj\xc4\x85co du\xc5\xbco wiedzy, \xc5\xbceby odrzuci\xc4\x87 chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skie credo oraz uzna\xc4\x87 teologiczne wyja\xc5\x9bnienia za zb\xc4\x99dne. P\xc3\xb3\xc5\xbaniej, na pocz\xc4\x85tku XXI w., Dawkins rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 aktywn\xc4\x85 kampani\xc4\x99 na rzecz promocji ateizmu i krytyki religii \xe2\x80\x93 tzw. nowy ateizm. Krytykowa\xc5\x82 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 Fundacji Templetona, kt\xc3\xb3rej Micha\xc5\x82 Heller oraz Centrum Kopernika s\xc4\x85 beneficjentami. Dawkins i jego sojusznicy uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 Nagrod\xc4\x99 Templetona za akt korupcji i faworyzowania tych uczonych, kt\xc3\xb3rzy wierz\xc4\x85 w Boga lub przynajmniej nie wykluczaj\xc4\x85 publicznie jego istnienia. W jednym z wywiad\xc3\xb3w Dawkins skrytykowa\xc5\x82 naukowc\xc3\xb3w stanu duchownego, uznaj\xc4\x85c ich za dziwak\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 z jednej strony docenia ich wiedz\xc4\x99 i poziom, a z drugiej nie mo\xc5\xbce poj\xc4\x85\xc4\x87 ich wierze\xc5\x84, kt\xc3\xb3re uwa\xc5\xbca za prymitywne. Opr\xc3\xb3cz tego Dawkins i nowi atei\xc5\x9bci deprecjonuj\xc4\x85 znaczenie filozofii, uprawianej przez wielu apologet\xc3\xb3w, dla rozwoju wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki._NEWLINE_Heller podj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 krytyki stanowiska Dawkinsa, mimo \xc5\xbce szanuje jego dorobek biologiczny i sam popularyzuje biologi\xc4\x99 ewolucyjn\xc4\x85. Przede wszystkim polski uczony podwa\xc5\xbca interpretacje nauki, jakich Dawkins dokonuje \xe2\x80\x93 kwestionuj\xc4\x85c wr\xc4\x99cz jego kompetencje w filozofii i zdolno\xc5\x9b\xc4\x87 odr\xc3\xb3\xc5\xbcniania fakt\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 obiektywne, od interpretacji, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 subiektywne. Przyk\xc5\x82adowo bardzo negatywnie oceni\xc5\x82 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 \xc5\x9alepy zegarmistrz, tytu\xc5\x82uj\xc4\x85c swoj\xc4\x85 recenzj\xc4\x99 \xc5\x9alepy zoolog. W wywiadach i publicznych wyst\xc4\x85pieniach nazywa przekonania Dawkinsa prymitywnymi i deklaruje, \xc5\xbce rozterki, jakie Dawkins ma, sam zrozumia\xc5\x82 i odrzuci\xc5\x82 ju\xc5\xbc w wieku kilkunastu lat. Heller zniech\xc4\x99ca swoich s\xc5\x82uchaczy do p\xc3\xb3j\xc5\x9bcia za nowym ateizmem, por\xc3\xb3wnuj\xc4\x85c tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 tego ruchu do marksistowskich ksi\xc4\x85\xc5\xbceczek. Bezpo\xc5\x9brednia polemika z Dawkinsem \xe2\x80\x93 czy raczej wytkni\xc4\x99cie uchybie\xc5\x84 w jego interpretacji nauki \xe2\x80\x93 znajduje si\xc4\x99 na \xc5\x82amach Filozofii przypadku.\n_START_SECTION_\nInterpretacja Wielkiego Wybuchu\n_START_PARAGRAPH_\nNa tej podstawie Heller krytykuje interpretowanie Wielkiego Wybuchu oraz pocz\xc4\x85tkowej osobliwo\xc5\x9bci jako momentu stworzenia \xc5\x9bwiata i dowodu na istnienie Stw\xc3\xb3rcy . T\xc4\x99 interpretacj\xc4\x99 uznawa\xc5\x82 m.in. Edmund Whittaker, a pod jego wp\xc5\x82ywem tak\xc5\xbce przez pewien czas papie\xc5\xbc Pius XII, kt\xc3\xb3ry jednak zosta\xc5\x82 przekonany ostatecznie przez Georges\xe2\x80\x99a Lema\xc3\xaetre\xe2\x80\x99a, wsp\xc3\xb3\xc5\x82tw\xc3\xb3rc\xc4\x99 teorii Wielkiego Wybuchu.  Heller uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce podobny spos\xc3\xb3b my\xc5\x9blenia o stworzeniu \xc5\x9bwiata ma swoje \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o w filozofii Newtona. Czas zdaniem angielskiego uczonego mia\xc5\x82 by\xc4\x87 absolutny, ci\xc4\x85gn\xc4\x85cy si\xc4\x99 od wieczno\xc5\x9bci do wieczno\xc5\x9bci, a w pewnym jego punkcie Stw\xc3\xb3rca powo\xc5\x82a\xc5\x82 \xc5\x9bwiat do istnienia._NEWLINE_Jednak takie podej\xc5\x9bcie jest zdaniem Hellera chybione zar\xc3\xb3wno naukowo, jak i teologicznie. Istnieje mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87, \xc5\xbce znany Wszech\xc5\x9bwiat m\xc3\xb3g\xc5\x82 istnie\xc4\x87 wcze\xc5\x9bniej, tak jak w modelu cyklicznym Friedmana lub konforemnej kosmologii cyklicznej Rogera Penrose\xe2\x80\x99a. Istnieje te\xc5\xbc mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87, \xc5\xbce Wielki Wybuch by\xc5\x82 jednym z wielu podobnych wydarze\xc5\x84 \xe2\x80\x93 jak w modelu chaotycznej inflacji Lindego lub kosmicznego doboru naturalnego Lee Smolina. Gdyby kt\xc3\xb3rakolwiek z tych opcji by\xc5\x82a prawdziwa, argument za istnieniem Boga z Wielkiego Wybuchu zosta\xc5\x82by skompromitowany, a wizja stworzenia \xc5\x9bwiata musia\xc5\x82aby by\xc4\x87 znowu rewidowana._NEWLINE_Opr\xc3\xb3cz tego chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84ska teologia sugeruje, \xc5\xbce stworzenie \xc5\x9bwiata jest czym innym ni\xc5\xbc wydarzenie w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci. Bardziej adekwatna jest koncepcja creatio continua, kt\xc3\xb3ra polega na przygodno\xc5\x9bci stworzonego Wszech\xc5\x9bwiata oraz nieustannej zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od koniecznego Stw\xc3\xb3rcy. Ta koncepcja nie pojawia si\xc4\x99 w Pi\xc5\x9bmie \xc5\x9awi\xc4\x99tym, lecz dojrzewa\xc5\x82a d\xc5\x82ugo na gruncie filozofii i teologii. Jeszcze przed pojawieniem si\xc4\x99 chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa filozofia grecka spekulowa\xc5\x82a o trzech wariantach pocz\xc4\x85tku \xc5\x9bwiata. Platon wierzy\xc5\x82 w Demiurga, kt\xc3\xb3ry jednorazowo z pierwotnej materii (chora) stworzy\xc5\x82 \xc5\x9bwiat wzorowany na ideach i umie\xc5\x9bci\xc5\x82 go w cyklicznym czasie. Arystoteles uznawa\xc5\x82 \xc5\x9bwiat odwieczny, kt\xc3\xb3ry jest poruszany \xe2\x80\x93 jednak nie stworzony \xe2\x80\x93 przez Nieporuszonego Poruszyciela. Za to neoplatonicy jak Plotyn wierzyli, \xc5\xbce stworzenie \xc5\x9bwiata przez Boga jest nieustann\xc4\x85 emanacj\xc4\x85 lub wy\xc5\x82anianiem si\xc4\x99, podobnie jak \xc5\x9bwiat\xc5\x82o jest wy\xc5\x9bwiecane ze swojego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tkowo chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwo przyjmowa\xc5\x82o koncepcj\xc4\x99 neoplato\xc5\x84sk\xc4\x85. Nast\xc4\x99pnie Augustyn z Hippony por\xc3\xb3wna\xc5\x82 stworzenie \xc5\x9bwiata do stopy, kt\xc3\xb3ra wyciska na piasku \xc5\x9blad i jest jego przyczyn\xc4\x85, nawet je\xc5\x9bli ta sytuacja trwa odwiecznie. Boecjusz stworzy\xc5\x82 te\xc5\xbc koncepcj\xc4\x99 wieczno\xc5\x9bci, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rej Stw\xc3\xb3rca znajduje si\xc4\x99 poza czasem i ogl\xc4\x85da go jednocze\xc5\x9bnie w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci. Fina\xc5\x82em sformu\xc5\x82owania koncepcji creatio continua ma by\xc4\x87 XIII wiek, kiedy filozofia Arystotelesa powr\xc3\xb3ci\xc5\x82a do Europy, wywo\xc5\x82uj\xc4\x85c liczne kontrowersje. Tomasz z Akwinu uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce na gruncie rozumu mo\xc5\xbcna udowodni\xc4\x87 istnienie Boga, jednak nie mo\xc5\xbcna rozstrzygn\xc4\x85\xc4\x87, czy \xc5\x9bwiat mia\xc5\x82 pocz\xc4\x85tek w czasie czy nie. Obie mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci maj\xc4\x85 by\xc4\x87 zgodne z wiar\xc4\x85 w Stw\xc3\xb3rc\xc4\x99, przy czym Tomasz powo\xc5\x82a\xc5\x82 si\xc4\x99 na przyk\xc5\x82ad podany przez Augustyna i wyrazi\xc5\x82 podobne zdanie jak Majmonides. Pocz\xc4\x85tek \xc5\x9bwiata w czasie mia\xc5\x82 by\xc4\x87 prawd\xc4\x85 objawion\xc4\x85, a nie rozumow\xc4\x85._NEWLINE_Heller uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce ta koncepcja jest wci\xc4\x85\xc5\xbc aktualna. Pocz\xc4\x85tek czasu nie jest ani warunkiem koniecznym, ani wystarczaj\xc4\x85cym do stworzenia \xc5\x9bwiata przez Boga. Odwieczno\xc5\x9bci Wszech\xc5\x9bwiata nie mo\xc5\xbcna u\xc5\xbcy\xc4\x87 jako argumentu przeciwko istnieniu Boga, wi\xc4\x99c wierz\xc4\x85cy nie powinni si\xc4\x99 jej obawia\xc4\x87. Analogicznie nie nale\xc5\xbcy bra\xc4\x87 pocz\xc4\x85tku czasu w Wielkim Wybuchu za dow\xc3\xb3d istnienia Boga.\n_START_SECTION_\nAntropiczne koincydencje i zasada antropiczna\n_START_PARAGRAPH_\nHeller zabiera g\xc5\x82os w szerokiej dyskusji na temat tzw. antropicznych koincydencji \xe2\x80\x93 dostrojenia praw fizyki i ich warunk\xc3\xb3w pocz\xc4\x85tkowych do powstawania w\xc4\x99glowego \xc5\xbcycia. Polski kosmolog przychyla si\xc4\x99 jedynie do s\xc5\x82abej wersji zasady antropicznej sformu\xc5\x82owanej przez Cartera. Zgadza si\xc4\x99, \xc5\xbce warunek istnienia obserwatora zaw\xc4\x99\xc5\xbca zbi\xc3\xb3r mo\xc5\xbcliwych \xc5\x9bwiat\xc3\xb3w i ich obszar\xc3\xb3w, w\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbce on si\xc4\x99 znajdowa\xc4\x87. Przyk\xc5\x82adowo \xc5\x9bwiadczy to o obfito\xc5\x9bci w\xc4\x99gla, stabilno\xc5\x9bci trajektorii planet, d\xc5\x82ugim wieku Wszech\xc5\x9bwiata itp. Ten fakt mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wykorzystywany do wnioskowa\xc5\x84 w astrofizyce i kosmologii, tak jak to robi\xc5\x82 Fred Hoyle._NEWLINE_Heller nie uznaje jednak tzw. wersji silnej \xe2\x80\x93 przekonania, \xc5\xbce wszech\xc5\x9bwiat zawieraj\xc4\x85cy obserwatora jest jedynym mo\xc5\xbcliwym, \xc5\xbce zasada antropiczna wystarcza do wyja\xc5\x9bnienia koincydencji albo \xc5\xbce koincydencje \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 o wielkim planie i celowej interwencji, jak g\xc5\x82osz\xc4\x85 Frank Tipler, Charles Townes, John Leslie i inni. Zdaniem Hellera r\xc3\xb3\xc5\xbcnica mi\xc4\x99dzy s\xc5\x82ab\xc4\x85 a siln\xc4\x85 wersj\xc4\x85 polega na tym, \xc5\xbce ta pierwsza orzeka o kszta\xc5\x82cie praw fizyki i wieku Wszech\xc5\x9bwiata, za to ta ostatnia \xe2\x80\x93 tak\xc5\xbce o sta\xc5\x82ych fizycznych i warunkach pocz\xc4\x85tkowych._NEWLINE_Jednocze\xc5\x9bnie \xc5\xbcadnej z nich nie uwa\xc5\xbca za teori\xc4\x99 fizyczn\xc4\x85, lecz za stwierdzenie faktu oraz w przypadku wersji silnej \xe2\x80\x93 postulowanie nienaukowych, celowo\xc5\x9bciowych wyja\xc5\x9bnie\xc5\x84. Duchowny dopuszcza wyja\xc5\x9bnienie pozornego dostrojenia sta\xc5\x82ych przez koncepcj\xc4\x99 Wielo\xc5\x9bwiata (ang. Multiverse) i uwa\xc5\xbca j\xc4\x85 za zgodn\xc4\x85 z doktryn\xc4\x85 chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84sk\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nKrytyka inteligentnego projektu i ewolucji nadprzyrodzonej\n_START_PARAGRAPH_\nHeller wyra\xc5\xbanie odrzuca koncepcj\xc4\x99 inteligentnego projektu w biologii (William Dembski, Michael Behe) \xe2\x80\x93 nie tylko z powod\xc3\xb3w naukowych, ale te\xc5\xbc teologicznych, uznaj\xc4\x85c j\xc4\x85 za now\xc4\x85 form\xc4\x99 herezji manichejskiej. Element przypadku w naturze \xe2\x80\x93 obserwowany wprost we Wszech\xc5\x9bwiecie \xe2\x80\x93 mia\xc5\x82by w tej koncepcji nie by\xc4\x87 stworzony przez Boga, lecz by\xc5\x82by przez niego zwalczany. To przeczy chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej tradycji i wierze w to, \xc5\xbce Wszech\xc5\x9bwiat zosta\xc5\x82 stworzony przez jednego Boga w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci (por. Interpretacja Ksi\xc4\x99gi Rodzaju). Tym bardziej Heller krytykuje biblijny kreacjonizm \xe2\x80\x9enaukowy\xe2\x80\x9d. Jak pisze: (\xe2\x80\xa6) B\xc3\xb3g, pos\xc5\x82uguj\xc4\x85c si\xc4\x99 prawami przyrody, wykorzysta\xc5\x82 nie co innego, ale w\xc5\x82a\xc5\x9bnie przypadek, \xc5\xbceby stworzy\xc4\x87 \xc5\xbcycie. (Zob. sekcja \xe2\x80\x9eFilozofia przypadku\xe2\x80\x9d)._NEWLINE_Heller krytykuje te\xc5\xbc te koncepcje teologiczne, kt\xc3\xb3re akceptuj\xc4\x85 ewolucj\xc4\x99 darwinowsk\xc4\x85, ale u\xc5\xbcywaj\xc4\x85 jej do nadinterpretacji i spekulacji. Zaznacza przyk\xc5\x82adowo, \xc5\xbce Pierre Teilhard de Chardin opar\xc5\x82 swoj\xc4\x85 koncepcj\xc4\x99 nadprzyrodzonej kosmicznej ewolucji na fa\xc5\x82szywych przes\xc5\x82ankach naukowych \xe2\x80\x93 wzrost z\xc5\x82o\xc5\xbcono\xc5\x9bci jest procesem naturalnym, zgodnym z II zasad\xc4\x85 termodynamiki i nie potrzebuje nadprzyrodzonych si\xc5\x82. Tym bardziej Heller odrzuca wzorowan\xc4\x85 na Teilhardzie koncepcj\xc4\x99 punktu Omega Franka Tiplera i jego pr\xc3\xb3by dowodzenia w bardzo spekulatywny spos\xc3\xb3b chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiego credo.\n_START_SECTION_\nInterpretacja Ksi\xc4\x99gi Rodzaju i innych tekst\xc3\xb3w o stworzeniu\n_START_PARAGRAPH_\nW \xc5\x9bwietle wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych bada\xc5\x84 naukowych pojawia si\xc4\x99 pytanie, jak nale\xc5\xbcy interpretowa\xc4\x87 biblijn\xc4\x85 Ksi\xc4\x99g\xc4\x99 Rodzaju, a konkretniej opowie\xc5\x9b\xc4\x87 o stworzeniu \xc5\x9bwiata, jako \xc5\xbce tre\xc5\x9b\xc4\x87 dos\xc5\x82owna zupe\xc5\x82nie nie przystaje do fakt\xc3\xb3w. Heller jest przeciwny interpretowaniu tego tekstu jako metafory opowiadaj\xc4\x85cej w uproszczony spos\xc3\xb3b ewolucj\xc4\x99 biologiczn\xc4\x85 i Wielki Wybuch. Analogie s\xc4\x85 zbyt lu\xc5\xbane, zbyt arbitralne i takie interpretacje tak\xc5\xbce stanowi\xc4\x85 podej\xc5\x9bcie konkordystyczne._NEWLINE_Zamiast tego nale\xc5\xbcy traktowa\xc4\x87 ten tekst wy\xc5\x82\xc4\x85cznie literacko i teologicznie. Budowa opowie\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 z\xc5\x82o\xc5\xbcona z dw\xc3\xb3ch triad \xe2\x80\x93 jest mnemotechniczna, co sugeruje ustny przekaz tekstu, d\xc5\x82ugo przed zredagowaniem go w VI w. p.n.e. w czasie niewoli babilo\xc5\x84skiej. W pierwszej triadzie B\xc3\xb3g rozdziela od siebie przeciwie\xc5\x84stwa, jak \xc5\x9bwiat\xc5\x82o i ciemno\xc5\x9b\xc4\x87, niebo i ziemia, woda i l\xc4\x85d \xe2\x80\x93 tworz\xc4\x85c t\xc5\x82o dla p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych dzie\xc5\x82. Przez nast\xc4\x99pne trzy dni Stw\xc3\xb3rca wype\xc5\x82nia te obszary cia\xc5\x82ami niebieskimi oraz istotami \xc5\xbcywymi. Jest to wy\xc5\x82\xc4\x85cznie znak do odbiorc\xc3\xb3w, \xc5\xbce starotestamentowy B\xc3\xb3g Jahwe nie jest jednym z wielu bog\xc3\xb3w, lecz Bogiem jedynym \xe2\x80\x93 i stw\xc3\xb3rc\xc4\x85 ca\xc5\x82ego \xc5\x9bwiata. Opr\xc3\xb3cz tego tekst jest podstaw\xc4\x85 do doktryny o stworzeniu z nico\xc5\x9bci, a nie pierwotnej materii, jak w wielu wierzeniach czy u Platona. Tak\xc5\xbce sam Stw\xc3\xb3rca jest tam przedstawiony jako odwieczny, w przeciwie\xc5\x84stwie do wielu mitologicznych b\xc3\xb3stw, kt\xc3\xb3re w teogoniach i kosmogoniach wy\xc5\x82aniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 z pierwotnego chaosu. Heller po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 egzegezie pocz\xc4\x85tku Ksi\xc4\x99gi Rodzaju swoj\xc4\x85 prac\xc4\x99 magistersk\xc4\x85 z teologii._NEWLINE_Polski duchowny zaznacza, \xc5\xbce Ksi\xc4\x99ga Rodzaju nie jest jedynym tekstem o stworzeniu \xc5\x9bwiata i nie tylko ona powinna by\xc4\x87 brana pod uwag\xc4\x99 przy formu\xc5\x82owaniu chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej doktryny. Drugim tekstem o stworzeniu jest fragment deuterokanonicznej Ksi\xc4\x99gi Machabejskiej z okresu hellenistycznego. Po raz pierwszy pojawia si\xc4\x99 tam wyra\xc5\xbane podkre\xc5\x9blenie, \xc5\xbce stworzenie \xc5\x9bwiata to akt stworzenia z absolutnej nico\xc5\x9bci. Jeszcze innym tekstem o stworzeniu jest prolog Ewangelii \xc5\x9awi\xc4\x99tego Jana. Tamtejsze s\xc5\x82owa o Logosie to znak integracji chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa z filozofi\xc4\x85 greck\xc4\x85. Logos ma by\xc4\x87 umys\xc5\x82em lub dusz\xc4\x85 \xc5\x9bwiata, sprawiaj\xc4\x85c \xc5\xbce zamiast chaosu jest kosmosem \xe2\x80\x93 pojmowalnym \xc5\x82adem._NEWLINE_Zdaniem Hellera taka interpretacja Pisma \xc5\x9awi\xc4\x99tego nie jest zjawiskiem zupe\xc5\x82nie nowym i wymuszonym tylko przez rozw\xc3\xb3j nauki, dlatego nie jest zmian\xc4\x85 dotychczasowej doktryny. Ju\xc5\xbc Ojcowie Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, zw\xc5\x82aszcza ze szko\xc5\x82y aleksandryjskiej, przyjmowali interpretacje symboliczne i teologiczne. Augustyn nawet wprost zaleca\xc5\x82 interpretowanie alegoryczne tych fragment\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re wydaj\xc4\x85 si\xc4\x99 przeczy\xc4\x87 prawdom rozumowym i wiedzy naukowej. Liczne sobory \xe2\x80\x93 a\xc5\xbc do watyka\xc5\x84skiego I w\xc5\x82\xc4\x85cznie \xe2\x80\x93 nigdy nie zabiera\xc5\x82y g\xc5\x82osu w takich sprawach jak pocz\xc4\x85tek czasu albo przebieg stworzenia \xc5\x9bwiata. Zawsze podkre\xc5\x9bla\xc5\x82y kwestie teologiczne \xe2\x80\x93 takie jak stworzenie absolutnie wszystkiego, wbrew herezjom takim jak gnoza czy manicheizm. Dos\xc5\x82owne rozumienie Pisma \xc5\x9awi\xc4\x99tego mia\xc5\x82o pocz\xc4\x85tki w \xc5\x9bredniowieczu, do kt\xc3\xb3rego nie dotrwa\xc5\x82o wiele dzie\xc5\x82 staro\xc5\xbcytnych, wiedza by\xc5\x82a budowana od podstaw, a liczne teksty \xc5\xbcmudnie kopiowane bez pe\xc5\x82nego zrozumienia.\n_START_SECTION_\nPropozycja dialogu\n_START_PARAGRAPH_\nHeller podkre\xc5\x9bla, \xc5\xbce mimo tego, \xc5\xbce nauka narodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 w opozycji do religii, ich zbli\xc5\xbcenie jest jednak wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie mo\xc5\xbcliwe \xe2\x80\x93 i to w spos\xc3\xb3b inny ni\xc5\xbc skrytykowana wy\xc5\xbcej fizykoteologia czy koncepcja nie obejmuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 magisteri\xc3\xb3w Goulda. W XX w. te relacje by\xc5\x82y trudne, bo klimat intelektualny nauki by\xc5\x82 pod silnym wp\xc5\x82ywem filozofii pozytywizmu, odrzucaj\xc4\x85cego jak\xc4\x85kolwiek religi\xc4\x99._NEWLINE_Mimo to upadek pozytywizmu (na rzecz m.in. popperyzmu), problemy fundamentalne w kosmologii czy mechanice kwantowej od ok. lat 70. doprowadzi\xc5\x82y do zwi\xc4\x99kszonego zainteresowania filozofi\xc4\x85 oraz histori\xc4\x85 nauki. Fizyka XIX i XX w. doprowadzi\xc5\x82a do rewizji poj\xc4\x99\xc4\x87 filozoficznych takich jak przestrze\xc5\x84, materia, czas i przyczynowo\xc5\x9b\xc4\x87 czy nawet rzeczywisto\xc5\x9b\xc4\x87, co ma znaczenie tak\xc5\xbce dla wiary._NEWLINE_Micha\xc5\x82 Heller twierdzi, \xc5\xbce relacje mi\xc4\x99dzy nowo\xc5\xbcytn\xc4\x85 nauk\xc4\x85 a religi\xc4\x85 katolick\xc4\x85 nie uk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 najlepiej tak\xc5\xbce z powod\xc3\xb3w organizacyjnych. Program seminari\xc3\xb3w w og\xc3\xb3le nie obejmuje spraw nauki i wiary, a nauczany tam tomizm przesta\xc5\x82 by\xc4\x87 aktualny wraz z powstaniem nowo\xc5\xbcytnej nauki. Reforma tomizmu w XIX w. by\xc5\x82a po\xc5\x82owicznym sukcesem. Sob\xc3\xb3r Watyka\xc5\x84ski II nie wspomina o nauce prawie wcale i przeoczy\xc5\x82 wielk\xc4\x85 szans\xc4\x99, jak\xc4\x85 by\xc5\x82 upadek pozytywizmu, na szukanie porozumienia ze wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesn\xc4\x85 nauk\xc4\x85. Opr\xc3\xb3cz tego teologia zacz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 opiera\xc4\x87 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na filozofii kontynentalnej lub nawet \xc5\xbcadnej, trac\xc4\x85c kontakt ze \xc5\x9bwiatem nauk \xc5\x9bcis\xc5\x82ych. Dlatego Heller proponuje nauczanie w seminariach filozofii analitycznej w duchu anglosaskim oraz podstawowych informacji o osi\xc4\x85gni\xc4\x99ciach wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki, takich jak kosmologia. Uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki mog\xc4\x85 rzuci\xc4\x87 nowe \xc5\x9bwiat\xc5\x82o na rozumienie tradycyjnych doktryn (por. sekcja \xe2\x80\x9eNatura Boga\xe2\x80\x9d). Polski uczony nie zgadza si\xc4\x99 te\xc5\xbc ze zmian\xc4\x85 po II Soborze Watyka\xc5\x84skim, jak\xc4\x85 jest skupienie duchownych wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na duszpasterstwie, kosztem m.in. bada\xc5\x84 naukowych._NEWLINE_Opr\xc3\xb3cz tego cieszy si\xc4\x99 z bezpo\xc5\x9bredniej wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy Stolicy Apostolskiej ze \xc5\x9bwiatem nauki. Utworzenie Watyka\xc5\x84skiego Obserwatorium Astronomicznego (Specola Vaticana) oraz Papieskiej Akademii Nauk to cenne posuni\xc4\x99cia, jednak to krople w morzu potrzeb. Ta wsp\xc3\xb3\xc5\x82praca zaowocowa\xc5\x82a gruntownym zbadaniem sprawy Galileusza i jego rehabilitacj\xc4\x85, m.in. dzi\xc4\x99ki konferencji z maja 1984, a tak\xc5\xbce konferencj\xc4\x85 na 300-lecie Principi\xc3\xb3w Newtona w 1987. Dzi\xc4\x99ki Akademii powsta\xc5\x82y te\xc5\xbc cenne publikacje na temat interpretacji wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki Scientific Perspectives on Divine Action. Doczeka\xc5\x82y si\xc4\x99 zainteresowania ze strony \xc5\x9bwiata naukowego \xe2\x80\x93 m.in. pozytywnych recenzji w \xe2\x80\x9eNature\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 oraz aprobaty Watykanu, ale bez wi\xc4\x99kszego odzewu teolog\xc3\xb3w. Powodem mo\xc5\xbce by\xc4\x87 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie niezrozumia\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej nauki dla hierarchii ko\xc5\x9bcielnej. Proponuje poszerzenie projektu Obserwatorium o analogiczne instytuty fizyki teoretycznej, matematyki czy biologii molekularnej, bo ich zrozumienie jest kluczowe dla kontaktu ze wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym \xc5\x9bwiatem. Jego zdaniem nieformalne zaanga\xc5\xbcowanie pojedynczych ksi\xc4\x99\xc5\xbcy w badania naukowe jest niewystarczaj\xc4\x85ce, a poza tym mo\xc5\xbce si\xc4\x99 ko\xc5\x84czy\xc4\x87 pseudonauk\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nNatura Boga\n_START_PARAGRAPH_\nHeller uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce Stw\xc3\xb3rca jest zar\xc3\xb3wno transcendentny jak i immanentny. Koncepcja creatio continua oraz wiara w akt Bo\xc5\xbcy w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci praw przyrody, bez poprawek czy \xe2\x80\x9e\xc5\x82atania dziur\xe2\x80\x9d, nie jest panteizmem jak u Spinozy i Einsteina. Ponadto za jedn\xc4\x85 z mo\xc5\xbcliwych interpretacji nauki Heller uznaje panenteizm i uznaje go za zgodny z doktryn\xc4\x85 chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84sk\xc4\x85. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracowa\xc5\x82 z panenteist\xc4\x85 J\xc3\xb3zefem \xc5\xbbyci\xc5\x84skim, cho\xc4\x87 podkre\xc5\x9bla\xc5\x82, \xc5\xbce jego przekonania nie pokrywa\xc5\x82y si\xc4\x99 w pe\xc5\x82ni z tymi \xc5\xbbyci\xc5\x84skiego._NEWLINE_Polski duchowny zaznacza te\xc5\xbc, \xc5\xbce wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesna fizyka wskazuje na nieadekwatno\xc5\x9b\xc4\x87 ludzkich intuicyjnych poj\xc4\x99\xc4\x87, takich jak czas i przestrze\xc5\x84 w potocznym rozumieniu, do opisu natury \xe2\x80\x93 przyk\xc5\x82adowo w skali Plancka. Tym bardziej codzienne kategorie i ludzki j\xc4\x99zyk nie mog\xc4\x85 by\xc4\x87 adekwatne do opisu Stw\xc3\xb3rcy. Heller widzi w tym szans\xc4\x99 na odrodzenie si\xc4\x99 teologii apofatycznej (negatywnej), obecnej g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwie wschodnim, oraz doktryny analogii._NEWLINE_Jak by\xc5\x82o wspomniane wy\xc5\xbcej, Heller jest przeciwny uznawaniu prawd wiary za kompletnie niezale\xc5\xbcne od rozumu i nie nale\xc5\xbcy w ten spos\xc3\xb3b tolerowa\xc4\x87 sprzeczno\xc5\x9bci mi\xc4\x99dzy nimi. Sprzeczno\xc5\x9bci mog\xc4\x85 si\xc4\x99 niekiedy pojawia\xc4\x87 \xe2\x80\x93 mi\xc4\x99dzy wiar\xc4\x85 a rozumem, a tak\xc5\xbce mi\xc4\x99dzy r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi prawdami wiary \xe2\x80\x93 przez nieadekwatno\xc5\x9b\xc4\x87 ludzkich poj\xc4\x99\xc4\x87 do ich wyra\xc5\xbcania oraz rozbudowan\xc4\x85 struktur\xc4\x99 ludzkich przekona\xc5\x84, niemo\xc5\xbcliw\xc4\x85 do u\xc5\x82o\xc5\xbcenia w jeden system formalny. Wtedy pomoc\xc4\x85 w rozumowaniach teologicznych mog\xc4\x85 by\xc4\x87 wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne logiki parakonsystentne.\n_START_SECTION_\nKrytyka\n_START_PARAGRAPH_\nPogl\xc4\x85dy Micha\xc5\x82a Hellera, przydzielenie mu Nagrody Templetona i sama nagroda by\xc5\x82y skrytykowane m.in. przez ameryka\xc5\x84skiego filozofa Roberta T. Carolla. Robert Caroll nie zgadza si\xc4\x99 z pogl\xc4\x85dem, \xc5\xbce matematyczno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bwiata mia\xc5\x82aby dowodzi\xc4\x87 istnienia Boga.\n_START_SECTION_\nPublikacje\n_START_PARAGRAPH_\nHeller jest autorem lub wsp\xc3\xb3\xc5\x82autorem ponad 100 artyku\xc5\x82\xc3\xb3w fizycznych \xe2\x80\x93 w 13 czasopismach naukowych i wielu pracach zbiorowych wydanych jako ksi\xc4\x85\xc5\xbcki. Opr\xc3\xb3cz wspomnianego \xe2\x80\x9eActa Cosmologica\xe2\x80\x9d publikowa\xc5\x82 te\xc5\xbc w \xe2\x80\x9eActa Physica Polonica B\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eAstrophysics and Space Science\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eZeitschrift f\xc3\xbcr Naturforschung\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9ePhysics Letters\xc2\xa0A\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eGeneral Relativity and Gravitation\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9ePhysical Review D\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eClassical and Quantum Gravity\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eJournal of Mathematical Physics\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eFoundations of Physics\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eInternational Journal of Theoretical Physics\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eDemonstratio Mathematica\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eConcepts of Physic\xe2\x80\x9d (obecnie \xe2\x80\x9eUniversal Journal of Physics and Applications\xe2\x80\x9d). Publikowa\xc5\x82 m.in. z Markiem Demia\xc5\x84skim i Konradem Rudnickim. Ponadto jest autorem dzia\xc5\x82u \xe2\x80\x9eKosmologia\xe2\x80\x9d w Encyklopedii fizyki wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej PWN (1983)._NEWLINE_Artyku\xc5\x82y popularnofizyczne i historyczne ukazywa\xc5\x82y si\xc4\x99 w kilku czasopismach: \xe2\x80\x9eZnak\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eUrania\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9ePost\xc4\x99py Astronomii\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9ePost\xc4\x99py Fizyki\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eKwartalnik Historii Nauki i Techniki\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eThe Astronomy Quarterly\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eWiedza i \xc5\xbbycie\xe2\x80\x9d i innych._NEWLINE_Prace filozoficzne i teologiczne publikowa\xc5\x82 w kilkunastu periodykach: \xe2\x80\x9eRoczniki Filozoficzne\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eStudia Philosophiae Christianae\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eAnalecta Cracoviensia\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eStudia Warmi\xc5\x84skie\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eAteneum Kap\xc5\x82a\xc5\x84skie\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eStudia i Materia\xc5\x82y z Dziej\xc3\xb3w Nauki Polskiej\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eOrganon\xe2\x80\x9d,  \xe2\x80\x9eRevue des Questions Scientifiques\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eTarnowskie Studia Teologiczne\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eCommunio\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eZ Zagadnie\xc5\x84 Filozofii Przyrodoznawstwa i Filozofii Przyrody\xe2\x80\x9d (seria wydawnicza UKSW), \xe2\x80\x9ePrzegl\xc4\x85d Powszechny\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eJednota\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eStudia Filozoficzne\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eTheoria et Historia Scientiarum\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eZygon\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eFilozofia nauki\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eLogos i Ethos\xe2\x80\x9d i innych.  Heller jest te\xc5\xbc za\xc5\x82o\xc5\xbcycielem pisma \xe2\x80\x9eZagadnienia Filozoficzne w\xc2\xa0Nauce\xe2\x80\x9d (1. numer w 1978) i autorem wielu artyku\xc5\x82\xc3\xb3w w nim publikowanych. Ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 kilkadziesi\xc4\x85t numer\xc3\xb3w i by\xc5\x82y one wydawane w formie ksi\xc4\x85\xc5\xbckowej, pocz\xc4\x85tkowo bez numeru ISBN._NEWLINE_Ni\xc5\xbcej podano publikacje ksi\xc4\x85\xc5\xbckowe podzielone wed\xc5\x82ug dominuj\xc4\x85cej tematyki. Prace Micha\xc5\x82a Hellera na temat fizyki i kosmologii, zar\xc3\xb3wno naukowe jak i popularne, przeplataj\xc4\x85 si\xc4\x99 z histori\xc4\x85, metodologi\xc4\x85, filozofi\xc4\x85 i teologi\xc4\x85. Wiele z nich powsta\xc5\x82o na podstawie wcze\xc5\x9bniejszych artyku\xc5\x82\xc3\xb3w popularnych. Z oko\xc5\x82o 60 ksi\xc4\x85\xc5\xbcek Hellera kilkana\xc5\x9bcie ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 po angielsku. By\xc5\x82 te\xc5\xbc wydawany w 4 innych j\xc4\x99zykach: w\xc5\x82oskim, rosyjskim, niemieckim i hiszpa\xc5\x84skim. Jego ksi\xc4\x85\xc5\xbcki mia\xc5\x82y \xc5\x82\xc4\x85cznie ponad 130 wyda\xc5\x84 w 6 j\xc4\x99zykach.'