b'\n_START_ARTICLE_\nGetto w M\xc5\x82awie\n_START_PARAGRAPH_\nGetto w M\xc5\x82awie \xe2\x80\x93 getto \xc5\xbcydowskie utworzone w M\xc5\x82awie 7\xe2\x80\x938 grudnia 1940 roku i zlikwidowane pod koniec 1942 roku. W okresie listopad 1939 \xe2\x80\x93 listopad 1942 w mie\xc5\x9bcie, a nast\xc4\x99pnie w getcie przebywa\xc5\x82o ponad 6 tysi\xc4\x99cy os\xc3\xb3b pochodzenia \xc5\xbcydowskiego z M\xc5\x82awy oraz przesiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w z Sierpca, Drobina, Radzanowa, Szre\xc5\x84ska, Zielunia, Makowa Mazowieckiego, Przasnysza, Kuczborka, Bie\xc5\xbcunia, a tak\xc5\xbce Lidzbarka, Rypina i Lipna.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbycie\n_START_PARAGRAPH_\nW okolicach listopada 1941 r. do getta dobudowano cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ulicy Warszawskiej, kt\xc3\xb3ra znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 za miejsk\xc4\x85 pomp\xc4\x85 wodn\xc4\x85 i ulic\xc4\x85 Smolarnia._NEWLINE_Jesieni\xc4\x85 1941 r. pogorszy\xc5\x82y si\xc4\x99 warunki bytowe w getcie, kiedy to w listopadzie 1941 r. przesiedlono do niego oko\xc5\x82o tysi\xc4\x85c \xc5\xbbyd\xc3\xb3w ze Szre\xc5\x84ska, Radzanowa i Zielunia. W ten spos\xc3\xb3b w getcie liczba mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wynosi\xc5\x82a 5 tysi\xc4\x99cy os\xc3\xb3b. Pomieszczeniami mieszkalnymi sta\xc5\x82y si\xc4\x99 wszystkie chlewy, stodo\xc5\x82y mleczarskie, spichlerze, piwnice i strychy._NEWLINE_Kiedy w getcie wybuch\xc5\x82a epidemia tyfusu, Judenrat powo\xc5\x82a\xc5\x82 komisj\xc4\x99 sanitarn\xc4\x85. Komisja wzi\xc4\x99\xc5\x82a na siebie odpowiedzialno\xc5\x9b\xc4\x87 za sprz\xc4\x85tanie i sterylizacj\xc4\x99 getta oraz utworzenie ma\xc5\x82ego szpitala, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 40 pokoi, pracowa\xc5\x82a tam jedna piel\xc4\x99gniarka, Fela Ceitag. W szpitalu by\xc5\x82 ogr\xc3\xb3d warzywny, krowa i koza. Warunki \xc5\xbcycia w szpitalu by\xc5\x82y zadowalaj\xc4\x85ce, a \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9b\xc4\x87 nie by\xc5\x82a wysoka, co potwierdzali wizytuj\xc4\x85cy szpital niemieccy doktorzy z Kr\xc3\xb3lewca. W\xc5\x82adze dostarcza\xc5\x82y ubrania i jedzenie do szpitala ponad przydzielone dla getta normy (prawdopodobnie z powodu aryjskich pacjent\xc3\xb3w). Poniewa\xc5\xbc wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 lekarzy z M\xc5\x82awy uciek\xc5\x82a lub zosta\xc5\x82a wywieziona, Judenrat sprowadzi\xc5\x82 z getta warszawskiego nowego lekarza \xe2\x80\x93 dr Beno Tiefenbruna, kt\xc3\xb3ry pochodzi\xc5\x82 z Wiednia. Wkr\xc3\xb3tce po przyje\xc5\xbadzie Tiefenbrun zarazi\xc5\x82 si\xc4\x99 tyfusem i zmar\xc5\x82. Po jego \xc5\x9bmierci polski lekarz J\xc3\xb3zef Witwicki za zgod\xc4\x85 Niemc\xc3\xb3w opiekowa\xc5\x82 si\xc4\x99 chorymi, pomaga\xc5\x82 przede wszystkim w leczeniu ambulatoryjnym. J\xc3\xb3zef Witwicki regularnie odwiedza\xc5\x82 m\xc5\x82awskie getto, organizuj\xc4\x85c r\xc3\xb3\xc5\xbcnorak\xc4\x85 pomoc. Wszyscy mieszka\xc5\x84cy getta zostali zaszczepieni przeciw tyfusowi._NEWLINE_Judenratowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 tak\xc5\xbce zorganizowa\xc4\x87 przemyt \xc5\xbcywno\xc5\x9bci i ubra\xc5\x84 dla getta, kt\xc3\xb3ra sprzedawana by\xc5\x82a w sklepie Judenratu w getcie. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 d\xc3\xb3br pochodzi\xc5\x82a z niemieckich racji, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82a nielegalnie kupowana od polskich rolnik\xc3\xb3w. W czasie Paschy 5700 (1940 r.) i 5701 (1941 r.) \xc5\xbbydzi mogli piec mace. Przez ca\xc5\x82y Jom Kipurs roku 5701 (1940) i 5702 (1941) \xc5\xbbydzi mogli modli\xc4\x87 si\xc4\x99 publicznie w swoich prywatnych domach. W murach getta w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych domach odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 Minjan. Minjan mia\xc5\x82o miejsce tak\xc5\xbce u starszego rabina, uchod\xc5\xbacy ze Szre\xc5\x84ska, Yehuda Szraga Lichtig, kt\xc3\xb3ry przyby\xc5\x82 do getta w M\xc5\x82awie w listopadzie 1941 r. i sta\xc5\x82 si\xc4\x99 rabinem tego getta. Wiele dzieci ucz\xc4\x99szcza\xc5\x82o do ma\xc5\x82ych grup organizowanych przez Judenrat. W getcie istnia\xc5\x82o nielegalne radio i biblioteka, kt\xc3\xb3re zorganizowa\xc5\x82 Dawid Krystal. Osi\xc4\x85gni\xc4\x99ciem Judenratu by\xc5\x82o tak\xc5\xbce zorganizowanie og\xc3\xb3lnodost\xc4\x99pnej kuchni, gdzie ka\xc5\xbcdy potrzebuj\xc4\x85cy m\xc3\xb3g\xc5\x82 dosta\xc4\x87 ciep\xc5\x82y posi\xc5\x82ek. Wewn\xc4\x99trzna poczta by\xc5\x82a po\xc5\x82\xc4\x85czona z t\xc4\x85 miejsk\xc4\x85._NEWLINE_Niemcy zatrudniali cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowskich rzemie\xc5\x9blnik\xc3\xb3w z getta. Od 200 do 500 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w pracowa\xc5\x82o codziennie w robotach przymusowych, takich jak: sprz\xc4\x85tanie gruz\xc3\xb3w, brukowanie ulic, wyburzanie dom\xc3\xb3w, budowanie barak\xc3\xb3w, sprz\xc4\x85tanie ulic miast, za\xc5\x82adunek w\xc4\x99gla do poci\xc4\x85g\xc3\xb3w; cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 pracowa\xc5\x82a w niemieckich i polskich gospodarstwach domowych oraz prywatnych gospodarstwach rolnych. \xc5\xbbyd\xc3\xb3wki wykonywa\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc prac\xc4\x99 przy sprz\xc4\x85taniu miasta oraz w gospodarstwach domowych Polak\xc3\xb3w i Niemc\xc3\xb3w. Kiedy \xc5\xbbydzi pracowali poza murami getta, byli pilnowani przez Niemc\xc3\xb3w. Setki \xc5\xbbyd\xc3\xb3w wysy\xc5\x82ano na pewien czas do r\xc3\xb3\xc5\xbcnych oboz\xc3\xb3w pracy w okolicach M\xc5\x82awy. \xc5\xbbyd\xc3\xb3wki z M\xc5\x82awy pracowa\xc5\x82y przy sadzeniu drzew w ramach obozu pracy kobiet we wsi Bieliny (powiat pu\xc5\x82tuski). Judenrat koordynowa\xc5\x82 kalendarz pracownik\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 ka\xc5\xbcdy \xc5\xbbyd musia\xc5\x82 pojawi\xc4\x87 si\xc4\x99 w pracy w wyznaczonym dniu tygodnia. Latem 1941 r. 120 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn wybrukowa\xc5\x82o drogi w obozie pracy przymusowej we wsi Czernice Borowe. W latach 1941\xe2\x80\x931942 wielu \xc5\xbbyd\xc3\xb3w m\xc5\x82awskich pracowa\xc5\x82o w obozie pracy przymusowej w Nosarzewie, buduj\xc4\x85c lotnisko i koszary dla niemieckiej bazy wojskowej, a nast\xc4\x99pnie prowadz\xc4\x85c remonty. Ich wynagrodzenie by\xc5\x82o minimalne. W \xc5\x82a\xc5\xbani rytualnej na ulicy Narutowicza w M\xc5\x82awie znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 (od 1940 r.) ob\xc3\xb3z karny (pracy przymusowej), w kt\xc3\xb3rym przebywa\xc5\x82o oko\xc5\x82o 200-300 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w (robotnik\xc3\xb3w przymusowych) \xc5\xbcydowskich, polskich i rosyjskich. Wszyscy wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie zaanga\xc5\xbcowani byli w prace publiczne w M\xc5\x82awie i Nosarzewie. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w zosta\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wys\xc5\x82ana do obozu w Pomiech\xc3\xb3wku, gdzie wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie byli traktowani ze szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 brutalno\xc5\x9bci\xc4\x85._NEWLINE_Do ko\xc5\x84ca czerwca lub na pocz\xc4\x85tku lipca 1941 r. Gestapo zamierza\xc5\x82o przeprowadzi\xc4\x87 rewizj\xc4\x99 nielegalnych \xc5\xbcydowskich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w getta. Powodem by\xc5\x82y powroty \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy wcze\xc5\x9bniej z M\xc5\x82awy wyjechali bez wiedzy i zgody Gestapo. Planowano zgromadzi\xc4\x87 (w niedzielny poranek, kiedy nikt nie musia\xc5\x82 pracowa\xc4\x87) wszystkich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w na placu i wtedy sprawdzi\xc4\x87 dokumenty mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Judenrat zosta\xc5\x82 poinformowany o planach Niemc\xc3\xb3w, a nast\xc4\x99pnie w nocy przed akcj\xc4\x85 zorganizowa\xc5\x82 ci\xc4\x99\xc5\xbcar\xc3\xb3wki i przemyci\xc5\x82 w nich wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x9epodejrzanych\xe2\x80\x9d. Przewodnicz\xc4\x85cy Judenratu Eliezer Perlmuter zorganizowa\xc5\x82 dokumenty dla os\xc3\xb3b nielegalnie przebywaj\xc4\x85cych w getcie \xe2\x80\x93 daj\xc4\x85c papiery tych, kt\xc3\xb3rzy zostali ju\xc5\xbc skontrolowani przez Niemc\xc3\xb3w. Niemcy aresztowali oko\xc5\x82o 100-200 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy nie mieli przy sobie potrzebnych papier\xc3\xb3w. Perlmuterowi i innym uda\xc5\x82o si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 przekonawszy Niemc\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 ich uwolni\xc4\x87 i wyda\xc4\x87 im legalne dokumenty. By\xc5\x82o to tym \xc5\x82atwiejsze, \xc5\xbce Niemcy zamiast oczekiwanych tysi\xc4\x99cy, z\xc5\x82apali zaledwie kilkaset os\xc3\xb3b. Po pewnym czasie uwolnieni \xc5\xbbydzi, ju\xc5\xbc z dokumentami, wr\xc3\xb3cili do getta._NEWLINE_Problem szmuglowania \xc5\xbcywno\xc5\x9bci by\xc5\x82 zatajany dzi\xc4\x99ki \xc5\x82ap\xc3\xb3wkom p\xc5\x82aconym przez m\xc5\x82awski Judenrat, jednak 23 stycznia 1942 r. Niemcy aresztowali 25 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w i oskar\xc5\xbcyli ich o przemyt. \xc5\xbbydzi ci zostali uwi\xc4\x99zieni, a nast\xc4\x99pnie wys\xc5\x82ani do r\xc3\xb3\xc5\xbcnych okolicznych oboz\xc3\xb3w koncentracyjnych, gdzie ostatecznie zgin\xc4\x99li. Icchak Alter, cz\xc5\x82onek Judenratu odpowiedzialny za przemyt \xc5\xbcywno\xc5\x9bci do getta, przez oko\xc5\x82o 10 miesi\xc4\x99cy by\xc5\x82 wi\xc4\x99ziony w K\xc3\xb6nigsbergu, a nast\xc4\x99pnie wys\xc5\x82any do Auschwitz, gdzie zmar\xc5\x82 kilka dni po przybyciu._NEWLINE_W t\xc4\x99 sam\xc4\x85 noc mi\xc4\x99dzy 23 a 24 stycznia 1942 r. Niemcy aresztowali Eliezera Perlmutera (zdaniem niekt\xc3\xb3rych Eliezer zosta\xc5\x82 tam wezwany), zaprowadzili go do s\xc4\x85du miejskiego w M\xc5\x82awie i tam, podczas przes\xc5\x82uchania, zamordowali. Nast\xc4\x99pnego dnia pozwolono \xc5\xbbydom pochowa\xc4\x87 go na cmentarzu \xc5\xbcydowskim. W pogrzebie mogli bra\xc4\x87 udzia\xc5\x82 tylko najbli\xc5\xbcsi krewni, ale wielu ryzykowa\xc5\x82o sw\xc4\x85 obecno\xc5\x9b\xc4\x87. Wszyscy bez zezwolenia na wzi\xc4\x99cie udzia\xc5\x82u w pogrzebie zostali aresztowani, wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 zosta\xc5\x82a zwolniona z aresztu po kilku dniach, lecz 25 os\xc3\xb3b zosta\xc5\x82o potem wys\xc5\x82anych do Auschwitz, a ich rodziny poinformowano, \xc5\xbce mog\xc4\x85 wykupi\xc4\x87 prochy zmar\xc5\x82ych za 150 marek._NEWLINE_Zab\xc3\xb3jstwo Perlmutera oznacza\xc5\x82o pocz\xc4\x85tek ostrzejszego traktowania \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Ilo\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcywno\xc5\x9bci zmniejszy\xc5\x82a si\xc4\x99, uzyskanie zezwolenia na opuszczenie getta sta\xc5\x82o si\xc4\x99 trudniejsze, a przed bramami getta stan\xc4\x99li stra\xc5\xbcnicy, kt\xc3\xb3rzy kontrolowali i konfiskowali szmuglowane towary, co obni\xc5\xbcy\xc5\x82o jako\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcycia \xc5\xbbyd\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nLikwidacja\n_START_PARAGRAPH_\nOstateczn\xc4\x85 likwidacj\xc4\x99 skupiska poprzedzi\xc5\x82y jednostkowe mordy, np. 18 kwietnia 1942 r, podczas pierwszej publicznej egzekucji, przed t\xc5\x82umem ludzi gestapowcy z Ciechanowa powiesili na szubienicach 4 m\xc5\x82odych m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn (Mosze Boiman, Abram Icckowicz, Kalman Lipski i Dawid Cymerman) za z\xc5\x82amanie niemieckiego prawa i przemyt. Czterech ludzi wybranych z t\xc5\x82umu musia\xc5\x82o na rozkaz za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 sznury na szyje oskar\xc5\xbconych i usun\xc4\x85\xc4\x87 szafoty spod n\xc3\xb3g skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w, a akt oskar\xc5\xbcenia by\xc5\x82 t\xc5\x82umaczony przez Paltiela Ceg\xc5\x82o na Jidysz tak, by wszyscy go zrozumieli._NEWLINE_Nast\xc4\x99pnego dnia, 19 kwietnia 1942 r., gestapo aresztowa\xc5\x82o kilku cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w m\xc5\x82awskiego Judenratu oraz wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowskich policjant\xc3\xb3w. Prawdopodobnie w\xc5\x9br\xc3\xb3d aresztowanych tego dnia znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 szef \xc5\xbcydowskiej policji Dawid Dawidson (lub Menache Dawidson w grudniu 1941 r.) za niereagowanie na szmuglowanie \xc5\xbcywno\xc5\x9bci do getta. W 1942 r. zosta\xc5\x82 deportowany do Auschwitz, gdzie zgin\xc4\x85\xc5\x82. W getcie utworzono nowy Judenrat, na czele kt\xc3\xb3rego stan\xc4\x85\xc5\x82 Paltiel Ceg\xc5\x82o. Ceg\xc5\x82o nalega\xc5\x82, by uwolniono kilku aresztowanych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, lecz aresztowanych przetrzymywano w wi\xc4\x99zieniu przez dwa miesi\xc4\x85ce._NEWLINE_4 czerwca 1942 r. powieszono 13 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn (wed\xc5\x82ug innych relacji 17) i zastrzelono dwie kobiety. Stacjonuj\xc4\x85ce w M\xc5\x82awie wojska niemieckie zgromadzi\xc5\x82y wszystkich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w getta na tym samym co wcze\xc5\x9bniej placu miejskim (za ulic\xc4\x85 Zdu\xc5\x84sk\xc4\x85). Na placu tym ustawiono siedemna\xc5\x9bcie szubienic, teren otoczy\xc5\x82a niemiecka policja i Gestapo. Niemcy poprowadzili 13 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z kajdankami przywi\xc4\x85zanych p\xc4\x99tl\xc4\x85 do szyi (lub te\xc5\xbc 17 z r\xc4\x99koma skutymi za plecami) do ka\xc5\xbcdej z przypisanych im skrzynek. \xc5\xbbydowska publiczno\xc5\x9b\xc4\x87 otrzyma\xc5\x82a rozkaz milczenia i obejrzenia pokazu. Wszyscy czekali na przybycie sp\xc3\xb3\xc5\xbanionych oficer\xc3\xb3w gestapo, kt\xc3\xb3rzy przez godzin\xc4\x99 czekali na rozkazy z Berlina. Po przybyciu oficer\xc3\xb3w og\xc5\x82oszono werdykt: \xe2\x80\x9eM\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani b\xc4\x99d\xc4\x85 wieszani, bo \xc5\xbcydowscy policjanci i Judenrat nie wype\xc5\x82niali do ko\xc5\x84ca rozkaz\xc3\xb3w niemieckich\xe2\x80\x9d przyzwalaj\xc4\x85c na szmuglowanie jedzenia, a kara mia\xc5\x82a by\xc4\x87 ostrze\xc5\xbceniem i pokazem konsekwencji nieprzestrzegania niemieckiego prawa. Niemcy ponownie nakazali widzom, by wyjmowali szafoty spod st\xc3\xb3p ofiar. Publiczno\xc5\x9b\xc4\x87 nie mog\xc5\x82a ju\xc5\xbc d\xc5\x82u\xc5\xbcej powstrzymywa\xc4\x87 si\xc4\x99 od ciszy, a na rynku s\xc5\x82ycha\xc4\x87 by\xc5\x82o wybuchy p\xc5\x82aczu i krzyku. Rozkaz zachowania ciszy zosta\xc5\x82 z\xc5\x82amany, Niemcy zacz\xc4\x99li strzela\xc4\x87 do t\xc5\x82umu, kilka os\xc3\xb3b zosta\xc5\x82o rannych lub zabitych, przera\xc5\xbceni ludzie uciekali do swych dom\xc3\xb3w. Na placu miejskim powieszono 8 policjant\xc3\xb3w: Hersz Boimgold, Gdalyahu Lichtenstajn, Chaim Solarski, Chaim Solczanski, Kalman Perlmutter, Symcha Cwajghaft, Hersz Szmuel Korzny i Lajb Romaner. Znane s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dwa nazwiska innych zabitych: Izrael Gutman i Mordechai Wolowski. Tego samego dnia, Rachel Lipszyc z domu Zylberberg i Sara Pultusker z domu Yunis zosta\xc5\x82y przy\xc5\x82apane na pieczeniu chleba z przemycanej do getta m\xc4\x85ki i zosta\xc5\x82y na miejscu rozstrzelane._NEWLINE_W czerwcu 1942 r. powieszono kolejnych 12 policjant\xc3\xb3w \xc5\xbcydowskich._NEWLINE_Latem 1942 r. Paltiel Ceg\xc5\x82o zosta\xc5\x82 wyci\xc4\x85gni\xc4\x99ty z siedziby Judenratu i osadzony w wi\xc4\x99zieniu w Ciechanowie. Jego funkcj\xc4\x99 obj\xc4\x85\xc5\x82 Mendel Czarko. Utworzony zosta\xc5\x82 nowy oddzia\xc5\x82 policji (maj\xc4\x85cy zast\xc4\x85pi\xc4\x87 zabitych policjant\xc3\xb3w) pod przewodnictwem Szolema Gutmana, kryminalisty. Spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 getta zosta\xc5\x82a poinformowana o zako\xc5\x84czeniu wymierzania kary._NEWLINE__NEWLINE_Kilka dni lub tygodni po egzekucji Niemcy aresztowali wyznaczonych przez Judenrat 100 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy nie posiadali legalnych zezwole\xc5\x84 na prac\xc4\x99, i podzielili ich na dwie grupy wed\xc5\x82ug ich wygl\xc4\x85du: na m\xc5\x82odzie\xc5\xbc i osoby starsze. Te dwie grupy by\xc5\x82y torturowane i bite, a nast\xc4\x99pnie wywo\xc5\xbcone na pole, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82o opuszczon\xc4\x85 fabryk\xc4\x85 sk\xc3\xb3r i zmuszane do kopania szerokiego rowu. Zako\xc5\x84czywszy swoje zadanie, Niemcy wys\xc5\x82ali grup\xc4\x99 m\xc5\x82odzie\xc5\xbcy do budynku Judenratu, a grup\xc4\x99 starc\xc3\xb3w do miejskiego wi\xc4\x99zienia. 17 czerwca 1942 r. przywie\xc5\xbali obie grupy do swoich okop\xc3\xb3w (grupa m\xc5\x82oda przysz\xc5\x82a ze zwi\xc4\x85zanymi za plecami r\xc4\x99kami), gdzie zgromadzi\xc5\x82a si\xc4\x99 ju\xc5\xbc reszta mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w getta. Niemcy wyznaczyli dziesi\xc4\x99ciu swoich pijanych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy i rozstawili ich, uzbrojonych w karabiny, po jednej stronie olbrzymiego rowu, a na skraju strony przeciwnej przywozili grupy pi\xc4\x99ciu m\xc5\x82odych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Ods\xc5\x82oniwszy oczy m\xc5\x82odym \xc5\xbbydom, \xc5\xbco\xc5\x82nierze oddawali w ich kierunku strza\xc5\x82y, a umarli wraz z rannymi wpadli do rowu. Po zako\xc5\x84czeniu masakry Niemcy pod \xc5\x9bcis\xc5\x82ym nadzorem nakazali starszej grupie pogrzeba\xc4\x87 tych, kt\xc3\xb3rzy le\xc5\xbceli w rowie. Po zako\xc5\x84czeniu poch\xc3\xb3wku ludzie zostali wypuszczeni do dom\xc3\xb3w. Powodem masakry 50 os\xc3\xb3b 17 czerwca by\xc5\x82o \xe2\x80\x9ez\xc5\x82e zachowanie podczas wykonywanej wcze\xc5\x9bniej egzekucji\xe2\x80\x9d: _NEWLINE_Podczas egzekucji ludno\xc5\x9b\xc4\x87 getta zachowywa\xc5\x82a si\xc4\x99 arogancko i wyzywaj\xc4\x85co, tote\xc5\xbc dla przywr\xc3\xb3cenia spokoju wykonano drug\xc4\x85 egzekucj\xc4\x99 17.06.1942, w kt\xc3\xb3rej rozstrzelano 50 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w_NEWLINE_\xe2\x80\x93 \xe2\x80\x9eWykaz akcji specjalnych\xe2\x80\x9d z 1942 r.;_NEWLINE_Komendant lokalnego Gestapo powiedzia\xc5\x82, \xc5\xbce berli\xc5\x84ski s\xc4\x85d zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82, \xc5\xbce nale\xc5\xbcy rozstrzela\xc4\x87 100 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, by nauczy\xc4\x87 przyjmowania kar bez wybuch\xc3\xb3w emocji, ale lokalne Gestapo uzyska\xc5\x82o zgod\xc4\x99 na rozstrzelanie \xe2\x80\x9ezaledwie\xe2\x80\x9d 50 os\xc3\xb3b je\xc5\x9bli tym razem t\xc5\x82um b\xc4\x99dzie zachowywa\xc5\x82 si\xc4\x99 \xe2\x80\x9ew\xc5\x82a\xc5\x9bciwie\xe2\x80\x9d._NEWLINE_13 pa\xc5\xbadziernika 1942 r. rozstrzelano 7 kolejnych m\xc5\x82odych os\xc3\xb3b, w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci poni\xc5\xbcej 20 roku \xc5\xbcycia: Szai Ajzner, Abraham Altman, Fajwisz Goldman, Szymon Tobiasz, Mosze Flam, Aharon Kac i Josef Rotman._NEWLINE_Do ko\xc5\x84ca pa\xc5\xbadziernika lub na pocz\xc4\x85tku listopada 1942 r. wszyscy \xc5\xbbydzi pracuj\xc4\x85cy w obozach pracy lub prywatnych gospodarstwach rolnych zostali odes\xc5\x82ani z powrotem do getta w M\xc5\x82awie. Wszystkie prace, jakie wykonali \xc5\xbbydzi poza terenem getta, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zosta\xc5\x82y wstrzymane. Niemieccy policjanci bezustannie patrolowali teren getta. Judenrat zmuszony by\xc5\x82 przygotowa\xc4\x87 listy 2000 os\xc3\xb3b, z kt\xc3\xb3rych jedna mia\xc5\x82a zawiera\xc4\x87 tylko osoby starsze (powy\xc5\xbcej 40 roku \xc5\xbcycia i te niezdolne do pracy), chore i samotne._NEWLINE_2 listopada z getta w Strzegowie, podleg\xc5\x82ego gettu m\xc5\x82awskiemu, przywieziono wielu starszych i chorych; 8 dni p\xc3\xb3\xc5\xbaniej osoby te zosta\xc5\x82y wys\xc5\x82ane do Treblinki. 6 listopada do getta w M\xc5\x82awie przyby\xc5\x82o kolejnych 1000 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z Ciechanowa (z czego 300 pochodzi\xc5\x82o z Makowa Mazowieckiego, pracowali w ciechanowskich obozach pracy)._NEWLINE_10 listopada 1942 r. po raz pierwszy osoby starsze i chore (znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 na li\xc5\x9bcie Judenratu) zosta\xc5\x82y deportowane do Treblinki (stawiwszy si\xc4\x99 na ni\xc4\x85 9 listopada i sp\xc4\x99dziwszy noc w magazynie). W\xc5\x9br\xc3\xb3d wys\xc5\x82anych byli rabin Lichtig oraz starsi i chorzy z getta w Strzegowie i Ciechanowie. Nie wolno im by\xc5\x82o zabiera\xc4\x87 ze sob\xc4\x85 baga\xc5\xbcu podr\xc4\x99cznego. Deportowani otrzymywali bochenek chleba na dwie osoby i byli pakowani po 50-60 os\xc3\xb3b do jednego wagonu._NEWLINE_13 i 17 listopada mia\xc5\x82y miejsce dwie deportacje \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z getta w M\xc5\x82awie oraz mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Ciechanowa do Auschwitz. Przed przeprowadzeniem deportacji Niemcy przeprowadzili \xe2\x80\x9eselekcj\xc4\x99\xe2\x80\x9d. Kandydaci do deportacji zostali zebrani w m\xc5\x82ynie m\xc4\x85cznym w getcie i zmuszeni do uciekania przed \xc5\xbcandarmami. Ci, kt\xc3\xb3rzy nie biegli tak szybko, jak chcieli, zostali rozstrzelani na miejscu lub rozstrzelani pod murem m\xc5\x82yna. Podczas tej selekcji Niemcy pozbawiali \xc5\xbbyd\xc3\xb3w wszystkich ich kosztowno\xc5\x9bci i pieni\xc4\x99dzy, kt\xc3\xb3re ukrywali._NEWLINE_Po deportacji 17 listopada 1942 r. w getcie pozosta\xc5\x82o kilkaset \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. 18 listopada 1942 r., do M\xc5\x82awy przyjecha\xc5\x82o oko\xc5\x82o 5 tysi\xc4\x99cy \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z Makowa Mazowieckiego, kt\xc3\xb3rzy po miesi\xc4\x85cu zostali deportowani do Auschwitz. 24 listopada 1942 r. do getta w M\xc5\x82awie wwieziono ponad 1000 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w ze Strzegowa (ca\xc5\x82kowita likwidacja strzegowskiego getta), kt\xc3\xb3rzy tak\xc5\xbce trafili p\xc3\xb3\xc5\xbaniej do Auschwitz. Ostatnia deportacja z M\xc5\x82awy (do Auschwitz) mia\xc5\x82a miejsce 10 grudnia 1942 roku. Getto w M\xc5\x82awie zosta\xc5\x82o zlikwidowane pod koniec 1942 roku._NEWLINE_Uwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce w trzech transportach do Auschwitz wywieziono od 6000\xe2\x80\x937000 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w._NEWLINE_Po czterystu latach obecno\xc5\x9bci \xc5\xbbyd\xc3\xb3w w mie\xc5\x9bcie, M\xc5\x82awa sta\xc5\x82a si\xc4\x99 Judenfrei.\n_START_SECTION_\nOcaleni\n_START_PARAGRAPH_\nNieliczni, kt\xc3\xb3rzy pozostali przy \xc5\xbcyciu do 1943 r. w O\xc5\x9bwi\xc4\x99cimiu, uczestniczyli w organizowaniu grupy na rzecz samopomocy mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Ciechanowa i okolic, a tak\xc5\xbce ruchu oporu w obozie. W\xc5\x9br\xc3\xb3d nich byli Moszhe Bajlowicz (\xe2\x80\x9cHillel\xe2\x80\x9d) z M\xc5\x82awy i Arie Braun (\xe2\x80\x9eLajbek\xe2\x80\x9d) z Rypina. Arie by\xc5\x82a uczennic\xc4\x85 \xc5\xbcydowskiego gimnazjum i cz\xc5\x82onkini\xc4\x85 m\xc5\x82awskiej HaShomer Hatza\xe2\x80\x99ir. Urodzony w M\xc5\x82awie Becalel Mordowicz i Rozyn, \xc5\xbbyd ze S\xc5\x82owacji zdo\xc5\x82ali uciec z Auschwitz 27 kwietnia 1944 r. i dali \xc5\x9bwiadectwo wydarzeniom z Auschwitz._NEWLINE_Do czasu zako\xc5\x84czenia wojny obozy prze\xc5\xbcy\xc5\x82o zaledwie 40 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z M\xc5\x82awy. Wraz z \xc5\xbbydami z M\xc5\x82awy, kt\xc3\xb3rzy uciekli do USA, wojn\xc4\x99 prze\xc5\xbcy\xc5\x82o nie wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc 150 m\xc5\x82awskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w._NEWLINE_Niewielu ocalonych powr\xc3\xb3ci\xc5\x82o do M\xc5\x82awy po wojnie. 20 os\xc3\xb3b zarejestrowa\xc5\x82o si\xc4\x99 w komitecie \xc5\xbcydowskim._NEWLINE_Gmina \xc5\xbcydowska w M\xc5\x82awie nie zosta\xc5\x82a zrekonstruowana po wojnie. Organizacje by\xc5\x82ych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w M\xc5\x82awy dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 w Izraelu, Stanach Zjednoczonych i Meksyku.\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nGetto sk\xc5\x82ada\xc5\x82o si\xc4\x99 z ulic na po\xc5\x82udnie od starego rynku (Stary Rynek), ulicy Szewskiej i Zdu\xc5\x84skiej (Tepper Gasse) oraz pustego terenu wzd\xc5\x82u\xc5\xbc rzeki Seracz. Na wschodzie granic\xc4\x99 getta rozci\xc4\x85gano wzd\xc5\x82u\xc5\xbc ulicy Warszawskiej, prawie do ulicy Smolarnia. Na zach\xc3\xb3d od getta znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 ulica P\xc5\x82ocka, do skrzy\xc5\xbcowania z D\xc5\x82ug\xc4\x85. Brama getta znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na Borzniecne, w pobli\xc5\xbcu rynku. W centrum miasta getto otoczone by\xc5\x82o wysokim ogrodzeniem z ceg\xc5\x82y, a w innych miejscach by\xc5\x82o ogrodzone drewnem, a nawet drutem kolczastym. \xc5\xbbydowskie domy, kt\xc3\xb3rych okna wychodzi\xc5\x82y na Warszawsk\xc4\x85 i P\xc5\x82ock\xc4\x85 (\xe2\x80\x9earyjsk\xc4\x85\xe2\x80\x9d stron\xc4\x99), zosta\xc5\x82y zas\xc5\x82oni\xc4\x99te i zablokowane._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tkowo przez kilka miesi\xc4\x99cy getto by\xc5\x82o otwarte, co si\xc4\x99 zmieni\xc5\x82o w maju 1941 r, gdy zosta\xc5\x82o otoczone ceglanym murem oraz p\xc5\x82otem z drutu kolczastego. W okolicach listopada 1941 r. do getta dobudowano cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ulicy Warszawskiej, kt\xc3\xb3ra znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 za miejsk\xc4\x85 pomp\xc4\x85 wodn\xc4\x85 i ulic\xc4\x99 Smolarni\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nPracownicy\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszym przewodnicz\xc4\x85cym Judenratu w 1940 r. zosta\xc5\x82 mianowany Eliezer Perlmuter. Nast\xc4\x99pnym przewodnicz\xc4\x85cym getta zosta\xc5\x82 Paltiel Cegla. Po nim funkcj\xc4\x99 t\xc4\x99 obj\xc4\x85\xc5\x82 Mendel Czarko._NEWLINE_W m\xc5\x82awskim Judenracie dzia\xc5\x82ali r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc: Mojsze Szpiro, Dawid Rosenberg, Jakub Szczepa\xc5\x84ski oraz Icchak Alter. Przewodnicz\xc4\x85cym s\xc4\x85du \xc5\xbcydowskiego by\xc5\x82 Herman Mordowicz, a szefem policji \xc5\xbcydowskiej Menache Dawidson. Po nim funkcj\xc4\x99 t\xc4\x99 pe\xc5\x82ni\xc5\x82 Szolem Gutman._NEWLINE_W getcie prowadzona by\xc5\x82a biblioteka (Dawid Krystal), pracowa\xc5\x82 lekarz (doktor Beno Tiefenbrun oraz J\xc3\xb3zef Witwicki z Armii Krajowej), piel\xc4\x99gniark\xc4\x85 by\xc5\x82a Fela Ceitag. Rabinem getta zosta\xc5\x82 szre\xc5\x84ski rabin Yehuda Szraga Lichtig.\n_START_SECTION_\nUpami\xc4\x99tnienie\n_START_PARAGRAPH_\nW M\xc5\x82awie powstawa\xc5\x82y wystawy archiwalnych zdj\xc4\x99\xc4\x87 getta oraz (w 2017 r.) mia\xc5\x82y miejsce obchody 75 rocznicy likwidacji getta w M\xc5\x82awie z udzia\xc5\x82em ambasador Izraela. W Melbourne powsta\xc5\x82 pomnik po\xc5\x9bwi\xc4\x99cony ofiarom Holocaustu, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci m\xc5\x82awskim \xc5\xbbydom. Organizacje by\xc5\x82ych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w M\xc5\x82awy dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 w Izraelu, Stanach Zjednoczonych i Meksyku._NEWLINE_Mordechaj Canin w swojej ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Przez ruiny i zgliszcza opisuje, jak po wojnie przyjecha\xc5\x82 do M\xc5\x82awy z nadziej\xc4\x85 na znalezienie jakiego\xc5\x9b \xc5\x9bladu upami\xc4\x99tnienia niemieckiej agresji i m\xc4\x99cze\xc5\x84stwa lokalnych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Opisuje histori\xc4\x99 lokalnej macewy, kt\xc3\xb3ra postawiona przez ocala\xc5\x82ych z wojny dla upami\xc4\x99tnienia zabitych miejscowych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Macewa sta\xc5\x82a kilka tygodni, lecz \xe2\x80\x9epolscy chuligani rozbili j\xc4\x85 w drobny mak\xe2\x80\x9d. Konkluduje: \xe2\x80\x9eNie, nie tylko niemieckie bestie zabija\xc5\x82y \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, polscy bandyci do\xc5\x82\xc4\x85czyli do bandy morderc\xc3\xb3w, a teraz swoim zbrodniczym czynem wymazali nawet pami\xc4\x99\xc4\x87 \xc5\xbcydowskiej gminy w M\xc5\x82awie. Jeden jedyny cz\xc5\x82owiek w M\xc5\x82awie pot\xc4\x99pi\xc5\x82 zbeszczeszczenie macewy. By\xc5\x82 to stary ksi\xc4\x85dz, kt\xc3\xb3ry w ko\xc5\x9bciele wypomnia\xc5\x82 swoim \xc2\xabowieczkom\xc2\xbb ich wielk\xc4\x85 win\xc4\x99.\xe2\x80\x9d.'