b'\n_START_ARTICLE_\nPuszcza Bia\xc5\x82owieska\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nRozleg\xc5\x82y masyw le\xc5\x9bny, dzi\xc5\x9b nazywany Puszcz\xc4\x85 Bia\xc5\x82owiesk\xc4\x85 sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z czterech dawnych \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cych si\xc4\x99 ze sob\xc4\x85 puszcz. Zdecydowanie najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 z nich, po\xc5\x82o\xc5\xbcon\xc4\x85 centralnie, jest Puszcza Bia\xc5\x82owieska w jej \xc5\x9bcis\xc5\x82ych historycznych granicach. Jeszcze w XVI wieku do Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej przylega\xc5\x82y ponadto puszcze: Ja\xc5\x82owska, B\xc5\x82udowska, Czrni\xc5\x82owska i \xc5\x81yskowska, \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85ce si\xc4\x99 z kolejnymi puszczami tworz\xc4\x85cymi \xc5\x82\xc4\x85cznie kompleks las\xc3\xb3w si\xc4\x99gaj\xc4\x85cy Pojezierza Suwalskiego na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i wnikaj\xc4\x85cy w g\xc5\x82\xc4\x85b dzisiejszego terytorium Bia\xc5\x82orusi a\xc5\xbc do teren\xc3\xb3w Polesia. Przez ostatnie 300 lat sama Puszcza Bia\xc5\x82owieska uleg\xc5\x82a zmniejszeniu o ok. 45%._NEWLINE_Dzisiejszy kompleks le\xc5\x9bny Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej le\xc5\xbcy na pograniczu Polski i Bia\xc5\x82orusi, zajmuj\xc4\x85c oko\xc5\x82o 1500\xc2\xa0km\xc2\xb2, z czego cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 polska stanowi nieco ponad 42% powierzchni. Maksymalna rozci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 drzewostan\xc3\xb3w to 55\xc2\xa0km ze wschodu na zach\xc3\xb3d i 51\xc2\xa0km z po\xc5\x82udnia na p\xc3\xb3\xc5\x82noc. Za geograficzny \xc5\x9brodek puszczy uznaje si\xc4\x99 miejscowo\xc5\x9b\xc4\x87 Bia\xc5\x82owie\xc5\xbca. Po\xc5\x82o\xc5\xbcenie polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kompleksu wyznaczaj\xc4\x85 wsp\xc3\xb3\xc5\x82rz\xc4\x99dne 23\xc2\xb031\xe2\x80\xb2 \xe2\x80\x93 24\xc2\xb021\xe2\x80\xb2 (E) d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci geograficznej wschodniej i 52\xc2\xb029\xe2\x80\xb2 \xe2\x80\x93 52\xc2\xb057\xe2\x80\xb2 (N) szeroko\xc5\x9bci geograficznej p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug regionalizacji fizycznogeograficznej Polski zaj\xc4\x99te przez Puszcze Bia\xc5\x82owiesk\xc4\x85 tereny le\xc5\xbc\xc4\x85 w Europie Wschodniej na Ni\xc5\xbcu Zachodniorosyjskim w podprowincji Wysoczyzn Podlasko-Bia\xc5\x82oruskich. W obr\xc4\x99bie tej podprowincji nale\xc5\xbcy ona do makroregionu Niziny P\xc3\xb3\xc5\x82nocnopodlaskiej i mezoregionu R\xc3\xb3wnina Bielska. Wed\xc5\x82ug regionalizacji przyrodniczo-le\xc5\x9bnej puszcza nale\xc5\xbcy do Dzielnicy Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej w obr\xc4\x99bie Krainy Mazursko-Podlaskiej._NEWLINE_Puszcza Bia\xc5\x82owieska zarz\xc4\x85dzana jest przez Nadle\xc5\x9bnictwa: Bia\xc5\x82owie\xc5\xbca, Hajn\xc3\xb3wka i Browsk w ramach Le\xc5\x9bnego Kompleksu Promocyjnego \xe2\x80\x9eLasy Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nGeologia i typy krajobrazu\n_START_PARAGRAPH_\nDrzewostany dzisiejszej Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 na obszarze staroglacjalnej wysoczyzny morenowej (tutaj w formie moreny dennej i ablacyjnej), uformowanej wskutek zanikania l\xc4\x85dolodu \xc5\x9brodkowopolskiego. W polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci puszczy wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 mo\xc5\xbcna cztery zasadnicze typy krajobrazu, uwarunkowane geologicznie i zwi\xc4\x85zane ze specyficzn\xc4\x85 pokryw\xc4\x85 glebow\xc4\x85 oraz ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci\xc4\x85._NEWLINE_Dominuj\xc4\x85cym i najbardziej typowym krajobrazem puszczy s\xc4\x85 p\xc5\x82askie r\xc3\xb3wniny gliniastej moreny dennej zajmuj\xc4\x85ce nieco ponad 40% powierzchni polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kompleksu. Pokrywaj\xc4\x85 je gleby brunatne, gleby p\xc5\x82owe oraz opadowo-glejowe. Rosn\xc4\x85 tu lasy li\xc5\x9bciaste, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie gr\xc4\x85dy subkontynentalne reprezentuj\xc4\x85ce zesp\xc3\xb3\xc5\x82 Tilio-Carpinetum. Rozwijaj\xc4\x85 si\xc4\x99 one w formie wilgotnej. Du\xc5\xbce zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanie siedlisk oraz ich mozaikowo\xc5\x9b\xc4\x87 odpowiadaj\xc4\x85 za wysoki stopie\xc5\x84 r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci biologicznej tych teren\xc3\xb3w. Zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 tutaj r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc stosunkowo du\xc5\xbco starych drzewostan\xc3\xb3w oraz drzewostan\xc3\xb3w o charakterze naturalnym._NEWLINE_Piaszczysto-\xc5\xbcwirowe wzg\xc3\xb3rza i faliste tereny moreny ablacyjnej s\xc4\x85 drug\xc4\x85 pod wzgl\xc4\x99dem wielko\xc5\x9bci jednostk\xc4\x85 geologiczno-krajobrazow\xc4\x85 Puszczy, zajmuj\xc4\x85c oko\xc5\x82o 30% jej polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci. S\xc4\x85 to obszary wododzia\xc5\x82owe po\xc5\x82o\xc5\xbcone kilkana\xc5\x9bcie metr\xc3\xb3w wy\xc5\xbcej wzgl\xc4\x99dem om\xc3\xb3wionej wcze\xc5\x9bniej moreny dennej. Pokrywaj\xc4\x85 je mezotroficzne odmiany gleb brunatnoziemnych oraz w nieco mniejszym stopniu gleby bielicoziemne. Pomimo du\xc5\xbcego bogactwa florystycznego rosn\xc4\x85ce tu bory mieszane z niewielkimi p\xc5\x82atami gr\xc4\x85d\xc3\xb3w wysokich cechuj\xc4\x85 si\xc4\x99 niewielk\xc4\x85 zmienno\xc5\x9bci\xc4\x85 spowodowan\xc4\x85 do\xc5\x9b\xc4\x87 ma\xc5\x82ym zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowaniem siedlisk oraz g\xc5\x82\xc4\x99boko zalegaj\xc4\x85cym zwierciad\xc5\x82em w\xc3\xb3d gruntowych. Jedynie w miejscach o szczeg\xc3\xb3lnych warunkach rozwijaj\xc4\x85 si\xc4\x99 reliktowe gr\xc4\x85dy wysokie oraz z rzadka \xc5\x9bwietliste d\xc4\x85browy, a ju\xc5\xbc sporadycznie na stanowiskach pozbawionych drzew bogate i cenne florystycznie murawy kserotermiczne z klasy Festuco-Brometea. Obszary moreny ablacyjnej s\xc4\x85 stosunkowo najsilniej zmienionymi terenami puszczy, niski jest tutaj udzia\xc5\x82 starodrzew\xc3\xb3w a do\xc5\x9b\xc4\x87 wysoki udzia\xc5\x82 drzewostan\xc3\xb3w przekszta\xc5\x82conych, w tym wt\xc3\xb3rnych zbiorowisk z brzoz\xc4\x85. Najsilniej jest te\xc5\xbc rozbudowana infrastruktura komunikacyjna._NEWLINE_Krajobrazy r\xc3\xb3wnin akumulacji biogenicznej stanowi\xc4\x85 oko\xc5\x82o 17% powierzchni polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Puszczy i obejmuj\xc4\x85 fragmenty terenu ukszta\xc5\x82towane wskutek proces\xc3\xb3w erozyjno-denudacyjnych z udzia\xc5\x82em wody._NEWLINE_Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tutaj \xc5\x82\xc4\x99gi, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie jesionowo-olszowe (Fraxino-Alnetum). Rozwijaj\xc4\x85 si\xc4\x99 one w blisko\xc5\x9bci sta\xc5\x82ych lub okresowych ciek\xc3\xb3w wodnych na glebach murszowych, glebach glejowych oraz na czarnych ziemiach. W formie bardziej rozleg\xc5\x82ych p\xc5\x82at\xc3\xb3w zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 na terenie Puszczy mi\xc4\x99dzy innymi w dolinach rzeki Narewki, Hwo\xc5\xbanej, Le\xc5\x9bnej i \xc5\x81utowni. Natomiast w miejscach o ograniczonym przep\xc5\x82ywie wody, np. w zatorfionych fragmentach dolin oraz w podtopionych obni\xc5\xbceniach terenu powsta\xc5\x82ych na skutek wytapiania si\xc4\x99 pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci lodowca mog\xc4\x85 rozwija\xc4\x87 si\xc4\x99 takie zbiorowiska le\xc5\x9bne jak pospolity ols (Carici elongatae-Alnetum) i rzadkie; subborealna \xc5\x9bwierczyna na torfie (Sphagno girgensohnii-Piceetum), subborealna brzezina bagienna (zb. Betula pubescens-Thelypteris palustris) czy bagienne lasy sosnowo-brzozowe._NEWLINE_Na skutek wielowiekowego u\xc5\xbcytkowania rolniczego znaczne fragmenty r\xc3\xb3wnin akumulacji biogenicznej uleg\xc5\x82y wylesieniu. Po przej\xc4\x99ciu puszcza\xc5\x84skich dolin le\xc5\x9bnych przez Lasy Pa\xc5\x84stwowe, zaprzestano wypasu i kosze\xc5\x84. Zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82o to sukcesj\xc4\x99 ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci. Na turzycowiska i wilgotne \xc5\x82\xc4\x85ki zacz\xc4\x99\xc5\x82y wkracza\xc4\x87 zbiorowiska le\xc5\x9bne. Pocz\xc4\x85tkowo zaro\xc5\x9bla wierzbowe, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zbiorowiska brzozy z olch\xc4\x85. Tym samym doliny puszcza\xc5\x84skich rzek i tak\xc5\xbce po cz\xc4\x99\xc5\x9bci puszcza\xc5\x84skich polan, sta\xc5\x82y si\xc4\x99 niedost\xc4\x99pne dla wielu gatunk\xc3\xb3w zwierz\xc4\x85t, zw\xc5\x82aszcza ptak\xc3\xb3w. Dzisiaj wykasza si\xc4\x99 du\xc5\xbce obszary tych teren\xc3\xb3w aby przywr\xc3\xb3ci\xc4\x87 \xc5\xbcerowiska, zw\xc5\x82aszcza dla orlika krzykliwego (Aquila pomarina)._NEWLINE_R\xc3\xb3wniny piask\xc3\xb3w eolicznych i wydmy tworz\xc4\x85ce niewielkie (\xc5\x82\xc4\x85cznie oko\xc5\x82o 11% pow.) p\xc5\x82aty w obr\xc4\x99bie wysoczyzny morenowej (morena denna i ablacyjna) stanowi\xc4\x85 ubogie w sk\xc5\x82adniki pokarmowe siedliska zajmowane przez bory sosnowe z klasy Vaccinio-Piceetea. Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 powierzchni\xc4\x99 zajmuj\xc4\x85 rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 na glebach bielicowych i glejobielicowych wilgotne bory czernicowe (Vaccinio myrtilli-Pinetum). Na siedliskach umiarkowanie wilgotnych i na wydmach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 sosnowe bory brusznicowe (Vaccinio vitis-idaeae-Pinetum), a sporadycznie r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc bory chrobotkowe. W miejscach takich jak obni\xc5\xbcenia mi\xc4\x99dzy wydmami oraz w nieckach deflacyjnych z zalegaj\xc4\x85cymi p\xc5\x82ytkim warstwami torf\xc3\xb3w wysokich rozwijaj\xc4\x85 si\xc4\x99 bory bagienne, rzadziej za\xc5\x9b prawie pozbawione drzew torfowiska wysokie._NEWLINE_S\xc5\x82abo reprezentowane po polskiej stronie granicy torfowiska rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 w formie kompleks\xc3\xb3w torfowisk niskich, przej\xc5\x9bciowych i wysokich w skrajnie wschodniej, bia\xc5\x82oruskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci puszczy tworz\xc4\x85c tam specyficzny typ krajobrazu. Ponadto na obszarze puszczy, wok\xc3\xb3\xc5\x82 wi\xc4\x99kszych miejscowo\xc5\x9bci znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 wylesione i u\xc5\xbcytkowane rolniczo tereny tradycyjnie zwane tu polanami, jedn\xc4\x85 z nich jest Polana Bia\xc5\x82owieska z Bia\xc5\x82owie\xc5\xbc\xc4\x85 po \xc5\x9brodku.\n_START_SECTION_\nHydrologia i klimat\n_START_PARAGRAPH_\nPuszcza Bia\xc5\x82owieska le\xc5\xbcy w dorzeczu Narwi i Bugu. Do g\xc5\x82\xc3\xb3wnych rzek puszczy zaliczamy Narewk\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra zbiera wody ze wschodnich, centralnych i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych obszar\xc3\xb3w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej i odprowadza je do Narwi. Najwa\xc5\xbcniejsze dop\xc5\x82ywy Narewki to: \xc5\x81utownia, Or\xc5\x82\xc3\xb3wka, Hwo\xc5\xbana, Braszcza i Jab\xc5\x82oni\xc3\xb3wka. Drug\xc4\x85 co do wielko\xc5\x9bci rzek\xc4\x85 jest Le\xc5\x9bna Prawa, kt\xc3\xb3ra zbiera wody z po\xc5\x82udniowo-wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej i odprowadza je do Bugu. Najwa\xc5\xbcniejsze dop\xc5\x82ywy rzeki Le\xc5\x9bnej to: Chwiszczej, Perebel i Przew\xc5\x82oka. Poza wy\xc5\xbcej wymienionymi potokami, znajduje si\xc4\x99 tu szereg mniejszych strumieni i okresowych ciek\xc3\xb3w w liczbie 78. W polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Puszczy znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 trzy kompleksy sztucznych zbiornik\xc3\xb3w wodnych: Topi\xc5\x82o (16,7 ha), Bia\xc5\x82owie\xc5\xbca (5 ha), Gnilec (3 ha)._NEWLINE_Puszcza Bia\xc5\x82owieska le\xc5\xbcy w strefie klimatu umiarkowanego przej\xc5\x9bciowego, stosunkowo ch\xc5\x82odnego i z dominacj\xc4\x85 wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w kontynentalnych, w zwi\xc4\x85zku z czym w pewnych klasyfikacjach bywa on okre\xc5\x9blany jako klimat le\xc5\x9bny subkontynentalny strefy umiarkowanie ch\xc5\x82odnej. Wed\xc5\x82ug danych z Bia\xc5\x82owieskiego Parku Narodowego \xc5\x9brednia roczna temperatura powietrza w latach 1955\xe2\x80\x932001 wynosi\xc5\x82a 6,8\xc2\xb0C. Odnotowane temperatury mie\xc5\x9bci\xc5\x82y si\xc4\x99 w zakresie od +34,5\xc2\xb0C do \xe2\x80\x9338,7\xc2\xb0C (rekord zimna w 1950 r.). \xc5\x9arednia ilo\xc5\x9b\xc4\x87 opad\xc3\xb3w wynosi 633\xc2\xa0mm na rok, z czego wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 w sezonie wegetacyjnym, kt\xc3\xb3ry wzgl\xc4\x99dem Polski zachodniej jest kr\xc3\xb3tszy o miesi\xc4\x85c i trwa 205 dni. Zima natomiast jest d\xc5\x82uga, z pokryw\xc4\x85 \xc5\x9bnie\xc5\xbcn\xc4\x85 utrzymuj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 \xc5\x9brednio ponad 92 dni.\n_START_SECTION_\nRo\xc5\x9bliny zielne\n_START_PARAGRAPH_\nSpo\xc5\x9br\xc3\xb3d ro\xc5\x9blin Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej najliczniejsz\xc4\x85 grup\xc4\x85 s\xc4\x85 ro\xc5\x9bliny naczyniowe, jest ich co najmniej 1020 gatunk\xc3\xb3w, co stanowi w przybli\xc5\xbceniu po\xc5\x82ow\xc4\x99 flory Polski ni\xc5\xbcowej. Rosn\xc4\x85 tu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc m.in. 54 gatunki w\xc4\x85trobowc\xc3\xb3w Marchantiophyta oraz ponad 200 gatunk\xc3\xb3w mch\xc3\xb3w Bryophyta \xe2\x80\x93 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z nich to relikty puszcza\xc5\x84skie, kt\xc3\xb3rych wyst\xc4\x99powanie uzale\xc5\xbcnione jest od specyficznych warunk\xc3\xb3w panuj\xc4\x85cych w lasach naturalnych._NEWLINE__NEWLINE_Do najliczniej reprezentowanych na terenie Puszczy rodzin ro\xc5\x9blin naczyniowych nale\xc5\xbc\xc4\x85 astrowate Asteraceae \xe2\x80\x93 108 gat., trawy Poaceae \xe2\x80\x93 85 gat., turzycowate Cyperaceae \xe2\x80\x93 66 gat., r\xc3\xb3\xc5\xbcowate Rosaceae \xe2\x80\x93 59 gat.,bobowate Fabaceae \xe2\x80\x93 54 gat., go\xc5\xbadzikowate Caryophyllaceae \xe2\x80\x93 43 gat., tr\xc4\x99downikowate Scrophulariaceae \xe2\x80\x93 41 gat., jasnotowate Lamiaceae \xe2\x80\x93 41 gat. i kapustowate Brassicaceae \xe2\x80\x93 40 gatunk\xc3\xb3w.Wyst\xc4\x99puje tu te\xc5\xbc 19 gatunk\xc3\xb3w paproci Polypodiopsida, 7 gatunk\xc3\xb3w skrzyp\xc3\xb3w Sphenophyta i 6 gatunk\xc3\xb3w wid\xc5\x82ak\xc3\xb3w Lycopodiophyta._NEWLINE_Flora drzew liczy 26 gatunk\xc3\xb3w w tym 21 li\xc5\x9bciastych i 5 szpilkowych. Wiele z nich przybiera na terenie Puszczy rzadko gdzie indziej spotykane rozmiary i pokr\xc3\xb3j._NEWLINE_Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ro\xc5\x9blin spotykanych na omawianym terenie osi\xc4\x85ga tu granice swoich area\xc5\x82\xc3\xb3w geograficznych. Przyk\xc5\x82adem mog\xc4\x85 by\xc4\x87 dwa gatunki drzewiaste, d\xc4\x85b bezszypu\xc5\x82kowy Quercus petraea i wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ca na pojedynczym stanowisku w bia\xc5\x82oruskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Puszczy jod\xc5\x82a pospolita Abies alba, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85ce tu p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodni\xc4\x85 granice wyst\xc4\x99powania._NEWLINE_Bogata flora Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej obfituje w gatunki rzadkie, zagro\xc5\xbcone i chronione. Jednymi z najcenniejszych s\xc4\x85 cz\xc4\x99sto reliktowe na terenie Polski taksony pochodzenia p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego takie jak fio\xc5\x82ek torfowy Viola epipsila, we\xc5\x82nianka delikatna Eriophorum gracile, zimozi\xc3\xb3\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\x82nocny Linnaea borealis, brzoza niska Betula humilis, wierzba bor\xc3\xb3wkolistna Salix myrtilloides, skalnica torfowiskowa Saxifraga hirculus, wielosi\xc5\x82 b\xc5\x82\xc4\x99kitny Polemonium caeruleum, gnidosz kr\xc3\xb3lewski Pedicularis sceptrum-carolinum czy niebielistka trwa\xc5\x82a Sweertia perennis. Ciekawym elementem flory Puszczy s\xc4\x85 te\xc5\xbc bogate populacje dw\xc3\xb3ch rzadkich gatunk\xc3\xb3w paprotnik\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 podej\xc5\xbarzona rutolistnego Botrychium multiidum i marunowego Botrychium matricariifolium oraz wyst\xc4\x99powanie trzech gatunk\xc3\xb3w chronionych dyrektyw\xc4\x85 siedliskow\xc4\x85 \xe2\x80\x93 sasanki otwatej Pulsatilla patens, le\xc5\x84ca bezpodkwiatkowego Thesium ebracteatum i rzepika szczeciniastego Agrimonia pilosa._NEWLINE_Na terenie puszczy spotka\xc4\x87 mo\xc5\xbcna te\xc5\xbc ponad 20 gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin z rodziny storczykowatych, niekt\xc3\xb3re z nich to: storzan bezlistny Epipogium aphyllum, listera sercowata Listera ovata, bu\xc5\x82awnik czerwony Cephalanthera rubra, kruszczyk b\xc5\x82otny Epipactis palustris i g\xc3\xb3\xc5\x82ka d\xc5\x82ugoostrogowa Gymnadenia conopsea._NEWLINE_Oko\xc5\x82o 40 procent gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 tu na skutek dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci cz\xc5\x82owieka \xe2\x80\x93 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 spontanicznie, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 natomiast zosta\xc5\x82a tu wprowadzona celowo lub zdzicza\xc5\x82a z upraw. W\xc5\x9br\xc3\xb3d obcych wzgl\xc4\x99dem pierwotnej flory le\xc5\x9bnej takson\xc3\xb3w wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 mo\xc5\xbcna gatunki zasiedlaj\xc4\x85ce przede wszystkim siedliska ca\xc5\x82kowicie przekszta\xc5\x82cone, np. ro\xc5\x9bliny segetalne porastaj\xc4\x85ce pola uprawne na wylesionych polanach puszcza\xc5\x84skich oraz gatunki wnikaj\xc4\x85ce do ekosystem\xc3\xb3w naturalnych. W drugiej grupie liczne s\xc4\x85 apofity \xe2\x80\x93 taksony rodzimego pochodzenia, przenikaj\xc4\x85ce na sztuczne, stworzone przez cz\xc5\x82owieka mikrosiedliska, np. le\xc5\x9bne drogi i ich pobocza. Na terenie Puszczy obecne s\xc4\x85 te\xc5\xbc gatunki obce geograficznie, zar\xc3\xb3wno pochodz\xc4\x85ce z innych rejon\xc3\xb3w kraju, jak i zawleczone lub celowo sprowadzone z odleg\xc5\x82ych obszar\xc3\xb3w geograficznych. W pierwszej grupie wymieni\xc4\x87 mo\xc5\xbcna klona jawora Acer pseudoplatanus, czy zawleczon\xc4\x85 z po\xc5\x82udnia Polski turzyc\xc4\x99 dr\xc5\xbc\xc4\x85czkowat\xc4\x85 Carex brizoides. Do drugiej grupy nale\xc5\xbc\xc4\x85 mi\xc4\x99dzy innymi takie gatunki inwazyjne, jak pochodz\xc4\x85ce z Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej klon jesionolistny Acer negundo i d\xc4\x85b czerwony Quercus rubra czy azjatycki niecierpek drobnokwiatowy Impatiens parviflora.\n_START_SECTION_\nGrzyby\n_START_PARAGRAPH_\nPuszcza bia\xc5\x82owieska, ze wzgl\xc4\x99du na du\xc5\xbce zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanie siedlisk oraz zachowanie naturalnych, nie zniekszta\xc5\x82conych przez gospodark\xc4\x99 le\xc5\x9bn\xc4\x85 drzewostan\xc3\xb3w obfituj\xc4\x85cych w martwe drewno w r\xc3\xb3\xc5\xbcnym stanie rozk\xc5\x82adu uznawana jest za jedn\xc4\x85 z najwa\xc5\xbcniejszych ostoi grzyb\xc3\xb3w na kontynencie europejskim. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu liczne gin\xc4\x85ce relikty puszcza\xc5\x84skie, a tak\xc5\xbce du\xc5\xbca grupa gatunk\xc3\xb3w borealno-g\xc3\xb3rskich i borealnych, cz\xc4\x99sto w r\xc3\xb3\xc5\xbcny spos\xc3\xb3b zwi\xc4\x85zanych z obecno\xc5\x9bci\xc4\x85 na tym terenie \xc5\x9bwierka. Pomimo niepe\xc5\x82nych do tej pory bada\xc5\x84 szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce ro\xc5\x9bnie tu oko\xc5\x82o 4000 gatunk\xc3\xb3w grzyb\xc3\xb3w, w tym 1500 \xe2\x80\x93 2000 gatunk\xc3\xb3w grzyb\xc3\xb3w wielkoowocnikowych. Pe\xc5\x82ni\xc4\x85 one niezmiernie wa\xc5\xbcn\xc4\x85 rol\xc4\x99 ekosystemow\xc4\x85 wchodz\xc4\x85c w mikoryz\xc4\x99 z drzewami oraz rozk\xc5\x82adaj\xc4\x85c martw\xc4\x85 materie organiczn\xc4\x85. Wyst\xc4\x99puje tu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc oko\xc5\x82o 400 gatunk\xc3\xb3w porost\xc3\xb3w wed\xc5\x82ug aktualnej systematyki zaliczanych do kr\xc3\xb3lestwa grzyb\xc3\xb3w jako grzyby zlichenizowane.\n_START_SECTION_\nGrzyby wielkoowocnikowe\n_START_PARAGRAPH_\nNa terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 przedstawiciele r\xc3\xb3\xc5\xbcnych grup ekologicznych makrogrzyb\xc3\xb3w. Bardzo cenn\xc4\x85 z punktu wiedzenia ochrony bior\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci grup\xc4\x85 s\xc4\x85 zasiedlaj\xc4\x85ce martwe drewno grzyby nadrewnowe oraz wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce na \xc5\xbcywych drzewach grzyby nadrzewne. Ponadto wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 mo\xc5\xbcna naziemne gatunki mikorytyczne i saprofityczne, gatunki na\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82kowe (np. rozk\xc5\x82adaj\xc4\x85cy ogonki li\xc5\x9bciowe li\xc5\x9bci klon\xc3\xb3w Lanzia luteovirescens), paso\xc5\xbcyty ro\xc5\x9blin i innych grzyb\xc3\xb3w, gatunki pirofilne zasiedlaj\xc4\x85ce w\xc4\x99giel drzewny w miejscach dawnych ognisk lub po\xc5\xbcar\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce gatunki rozk\xc5\x82adaj\xc4\x85ce owocniki innych grzyb\xc3\xb3w oraz odchody zwierz\xc4\x99ce (najliczniej wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce na odchodach \xc5\xbcubr\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 co najmniej 38 gat.)._NEWLINE_Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d wykazanych z terenu Puszczy grzyb\xc3\xb3w wielkoowocnikowych blisko 400 figuruje na Polskiej czerwonej li\xc5\x9bcie grzyb\xc3\xb3w zagro\xc5\xbconych, w tym 130 gatunk\xc3\xb3w jako wymieraj\xc4\x85ce, 90 jako nara\xc5\xbcone na wymarcie a 144 jako rzadkie. Wyst\xc4\x99puje tu mi\xc4\x99dzy innymi skrajnie rzadki i znany tylko z trzech stanowisk na \xc5\x9bwiecie kolcowniczek bia\xc5\x82owieski opisany z terenu Bia\xc5\x82owieskiego Parku Narodowego w 1965 roku. Ze wzgl\xc4\x99du na niezwyk\xc5\x82e warunki \xc5\x9brodowiskowe na terenie Puszczy spotka\xc4\x87 mo\xc5\xbcna te\xc5\xbc oko\xc5\x82o 200 gatunk\xc3\xb3w niewyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych nigdzie indziej w Polsce. S\xc4\x85 to mi\xc4\x99dzy innymi zwi\xc4\x85zany z martwym drewnem wi\xc4\x85z\xc3\xb3w \xc5\xbcy\xc5\x82kowiec r\xc3\xb3\xc5\xbcowawy Rhodotus palmatus czy rosn\xc4\x85ce na martwym drewnie \xc5\x9bwierkowym oran\xc5\xbcowiec blado\xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ty Pycnoporellus alboluteus, jamk\xc3\xb3wka bia\xc5\x82obr\xc4\x85zowa Antrodia albobrunnea, pierwoz\xc4\x85b \xc5\x9bwierkowy Protohydmum piceicolum, jamk\xc3\xb3wka brudna Antrodia sordida, sk\xc3\xb3rkob\xc5\x82onka bia\xc5\x82awa Amylocorticium cebennense, strz\xc4\x99pkoz\xc4\x85b kolczastoporowaty Hyphodontia latitans, ciemnosk\xc3\xb3rnik p\xc3\xb3\xc5\x82nocny Boreostreum radiatum, woszczyneczka wielkopora Ceriporiopsis subvermispora i drobnoporek \xc5\x82zawi\xc4\x85cy Oligoporus guttulatus. Wiele z nich zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 ju\xc5\xbc tylko na terenach wy\xc5\x82\xc4\x85czonych z gospodarki le\xc5\x9bnej._NEWLINE_Na terenie Puszczy wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 te\xc5\xbc liczne chronione, ale szerzej rozsiedlone w Polsce gatunki, np. czarka szkar\xc5\x82atna Sarcoscypha cocinea, wachlarzowiec olbrzymi Meripilus giganteus, ozorek d\xc4\x99bowy Fistulina hepatica, \xc5\xbcagwica listkowata Grifola frondosa, siedzu\xc5\x84 sosnowy Sparassis crispa, \xc5\xbcagiew wielog\xc5\x82owa Polyporus umbellatus, pniarek r\xc3\xb3\xc5\xbcowy Fomitopsis rosea, sopl\xc3\xb3wka bukowa Hericium coralloides oraz wytwarzaj\xc4\x85ce efektowne owocniki taksony z rodzaju gwiazdosz \xe2\x80\x93 czteropromienny Geastrum quadrifidum, d\xc5\x82ugoszyjkowy G. pectinatum, potr\xc3\xb3jny G. triplex, brodawkowaty G. corollinum i fr\xc4\x99dzelkowany G. fimbriatum. Na obszarze Puszczy odnaleziono te\xc5\xbc stanowiska mi\xc4\x99kusza szafranowego Hapalopilus croceus i lepkoz\xc4\x99ba br\xc4\x85zowawego Gloiodon strigosus, gatunk\xc3\xb3w do niedawna uznawanych za wymar\xc5\x82e w Polsce._NEWLINE_Opr\xc3\xb3cz takson\xc3\xb3w rzadkich i chronionych w Puszczy rosn\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc liczne gatunki pospolitych grzyb\xc3\xb3w jadalnych, s\xc4\x85 to mi\xc4\x99dzy innymi borowik szlachetny Boletus edulis, podgrzybek brunatny Xerocomus badius, pieprznik jadalny Cantharellus cibarius, mleczaj rydz Lactarius deliciosus, opie\xc5\x84ka miodowa Armillaria mellea czy r\xc3\xb3\xc5\xbcne gatunki ko\xc5\xbalarzy Leccinum ssp., a tak\xc5\xbce wiele gatunk\xc3\xb3w truj\xc4\x85cych grzyb\xc3\xb3w kapeluszowych.\n_START_SECTION_\nPorosty\n_START_PARAGRAPH_\nBiota porost\xc3\xb3w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej liczy oko\xc5\x82o 400 gatunk\xc3\xb3w i uznawana jest za modelow\xc4\x85 dla obszar\xc3\xb3w le\xc5\x9bnych \xc5\x9arodkowej Europy. Obejmuje ona wiele rzadkich i gin\xc4\x85cych takson\xc3\xb3w reliktowych z kt\xc3\xb3rych cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ma tu jedyne w kraju stanowiska._NEWLINE_Liczn\xc4\x85 i obfituj\xc4\x85c\xc4\x85 w rzadkie gatunki grup\xc4\x99 stanowi\xc4\x85 rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 na martwym drewnie porosty epiksyliczne oraz porastaj\xc4\x85ce kor\xc4\x99 drzew porosty epifityczne. Cz\xc4\x99sto wykazuj\xc4\x85 one du\xc5\xbc\xc4\x85 wybi\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 wzgl\xc4\x99dem zasiedlanego gatunku drzewa, jak i rodzaju lasu. Dla ich ochrony konieczne jest zachowanie zasob\xc3\xb3w martwego drewna \xe2\x80\x93 w tym stoj\xc4\x85cych martwych drzew oraz z\xc5\x82om\xc3\xb3w, specyficznych warunk\xc3\xb3w mikroklimatycznych typowych dla drzewostan\xc3\xb3w naturalnych oraz bardzo starych \xc5\xbcywych drzew, kt\xc3\xb3rych kora posiada inn\xc4\x85 struktur\xc4\x99 (g\xc5\x82\xc4\x99bokie sp\xc4\x99kania) i w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci chemiczno-fizyczne ni\xc5\xbc m\xc5\x82odsze okazy tych samych gatunk\xc3\xb3w. Na siedliskach piaszczystych, mi\xc4\x99dzy innymi w suchych borach sosnowych, znacz\xc4\x85c\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywaj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc porosty naziemne. G\xc5\x82azy narzutowe, wychodnie skalne oraz sztuczne pod\xc5\x82o\xc5\xbca, takie jak betonowe konstrukcje, czy otynkowane budynki zasiedlane mog\xc4\x85 by\xc4\x87 natomiast przez porosty naskalne._NEWLINE_Co najmniej od po\xc5\x82owy XX wieku na terenie Puszczy obserwuje si\xc4\x99 zanikanie wielu gatunk\xc3\xb3w porost\xc3\xb3w. Lokalnie mo\xc5\xbce by\xc4\x87 ono skutkiem przekszta\xc5\x82ce\xc5\x84 drzewostan\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych z gospodark\xc4\x85 le\xc5\x9bn\xc4\x85, w skali ca\xc5\x82ego kompleksu prawdopodobnie jest wynikiem wzrostu szkodliwego dla tych organizm\xc3\xb3w zanieczyszczenia powietrza. W Puszczy wygin\xc4\x99\xc5\x82o mi\xc4\x99dzy innymi 7 gatunk\xc3\xb3w z rodzaju w\xc5\x82ostka Bryoria oraz 23 gatunki z rodzaju brodaczka Usnea, w tym obserwowana do lat pi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych ubieg\xc5\x82ego wieku brodaczka najd\xc5\x82u\xc5\xbcsza Usnea longissima, wytwarzaj\xc4\x85ca tu niegdy\xc5\x9b plechy nawet metrowej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci. Tak\xc5\xbce obecnie stwierdza si\xc4\x99 stopniowe wycofywanie si\xc4\x99 kolejnych gatunk\xc3\xb3w. Przyk\xc5\x82adem mo\xc5\xbce by\xc4\x87 zmniejszanie liczebno\xc5\x9bci oraz \xc5\xbcywotno\xc5\x9bci okaz\xc3\xb3w granicznika p\xc5\x82ucnika Lobaria pulmonaria czy zanikanie populacji czasznika modrozielonego Icmadophila ericetorum, kt\xc3\xb3ry jeszcze pod koniec XIX wieku pospolicie porasta\xc5\x82 martwe k\xc5\x82ody d\xc4\x99bowe, a dzi\xc5\x9b znany jest jedynie z dw\xc3\xb3ch stanowisk w Bia\xc5\x82owieskim Parku Narodowym.\n_START_SECTION_\nFauna\n_START_PARAGRAPH_\nFauna Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej nale\xc5\xbcy do najliczniejszej i najbardziej zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanej w kraju w stosunku do zajmowanej powierzchni. Swoist\xc4\x85 jej cech\xc4\x85 jest bogactwo rzadko spotykanych gdzie indziej gatunk\xc3\xb3w reliktowych, wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyst\xc4\x99powanie takson\xc3\xb3w wywodz\xc4\x85cych si\xc4\x99 z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych obszar\xc3\xb3w geograficznych oraz bardzo liczny udzia\xc5\x82 nale\xc5\xbc\xc4\x85cych do wielu grup systematycznych drapie\xc5\xbcnik\xc3\xb3w, paso\xc5\xbcyt\xc3\xb3w i parazytoid\xc3\xb3w reguluj\xc4\x85cych dzia\xc5\x82anie ekosystem\xc3\xb3w._NEWLINE_Stwierdzono tu do roku 2008 obecno\xc5\x9b\xc4\x87 11 864 gatunk\xc3\xb3w, a szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 fauny Puszczy przekracza 21 tys. gatunk\xc3\xb3w. Najmniej poznan\xc4\x85 grup\xc4\x85 zwierz\xc4\x85t s\xc4\x85 bezkr\xc4\x99gowce, stanowi\xc4\x85ce ponad 95% gatunk\xc3\xb3w wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej. Stwierdzono tu 59 gatunk\xc3\xb3w ssak\xc3\xb3w (ponad 70% fauny Polski ni\xc5\xbcowej), ok. 260 ptak\xc3\xb3w w tym ok. 240 gniazduj\xc4\x85cych (gdzie 8 gatunk\xc3\xb3w stanowi ponad 10% liczebno\xc5\x9bci populacji krajowej), 7 gad\xc3\xb3w, 12 p\xc5\x82az\xc3\xb3w, 29 ryb, 2 bez\xc5\xbcuchwowc\xc3\xb3w, 20 pijawek, 9482 owad\xc3\xb3w oraz 331 paj\xc4\x85k\xc3\xb3w._NEWLINE_Obecnie, w zwi\xc4\x85zku z post\xc4\x99puj\xc4\x85cym obni\xc5\xbcaniem si\xc4\x99 poziomu w\xc3\xb3d gruntowych, zanikaj\xc4\x85 siedliska wilgotne i bagienne. Tym samym gatunki zwierz\xc4\x85t zwi\xc4\x85zane z siedliskami wilgotnymi s\xc4\x85 nara\xc5\xbcone na spadek liczebno\xc5\x9bci i wygini\xc4\x99cie. Podobnie jest w przypadku gatunk\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych z martwym drewnem, kt\xc3\xb3rego zasoby ulegaj\xc4\x85 redukcji na terenach, gdzie prowadzi si\xc4\x99 gospodark\xc4\x99 le\xc5\x9bn\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nSsaki\n_START_PARAGRAPH_\nNa terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej \xc5\xbcyje 60 gatunk\xc3\xb3w ssak\xc3\xb3w, co stanowi ponad 70 procent fauny ni\xc5\xbcowej Polski w obr\xc4\x99bie tej grupy. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych tu gatunk\xc3\xb3w 33 podlegaj\xc4\x85 w Polsce ochronie prawnej, a 12 figuruje w Polskiej czerwonej ksi\xc4\x99dze zwierz\xc4\x85t. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu gatunki typowe dla r\xc3\xb3\xc5\xbcnych stref klimatycznych i rejon\xc3\xb3w geograficznych. Najliczniejsze s\xc4\x85 ssaki strefy umiarkowanej oraz ssaki zasiedlaj\xc4\x85ce jednocze\xc5\x9bnie stref\xc4\x99 umiarkowan\xc4\x85 i borealn\xc4\x85. Mniej liczna jest grupa szeroko rozprzestrzenionych gatunk\xc3\xb3w holarktycznych oraz grupa gatunk\xc3\xb3w strefy umiarkowanej po\xc5\x82udniowej, kt\xc3\xb3rej przedstawiciele wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu w pobli\xc5\xbcu p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej granicy swojego zasi\xc4\x99gu. Najmniej liczne s\xc4\x85 gatunki typowo borealne, synantropijne i obce._NEWLINE_\xe2\x80\x9eWizyt\xc3\xb3wk\xc4\x85\xe2\x80\x9d Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej jest \xc5\xbcubr Bison bonasus, kt\xc3\xb3rego stada w tutejszych lasach s\xc4\x85 najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 dziko \xc5\xbcyj\xc4\x85c\xc4\x85 populacj\xc4\x85 na \xc5\x9bwiecie. W polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci puszczy w 2011 roku odnotowano 473, natomiast w 2012 roku 481 osobnik\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w tym 58 zesz\xc5\x82orocznych ciel\xc4\x85t, co stanowi najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 od czasu przywr\xc3\xb3cenia gatunku naturze. W\xc5\x9br\xc3\xb3d ssak\xc3\xb3w kopytnych, poza \xc5\xbcubrem, spotyka si\xc4\x99 jelenie Cervus elaphus, sarny Capreolus capreolus, dziki Sus scrofa oraz nieliczne obecnie \xc5\x82osie Alces alces._NEWLINE_Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu te\xc5\xbc du\xc5\xbce drapie\xc5\xbcniki \xe2\x80\x93 ry\xc5\x9b euroazjatycki Lynx lynx oraz wilk szary Canis lupus. Silnie izolowana populacja pierwszego z nich obejmuje zaledwie 25 do 30 osobnik\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych 14-30 osobnik\xc3\xb3w zamieszkuje polsk\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kompleksu. Zag\xc4\x99szczenie populacji wilka na terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wynosi 2\xe2\x80\x934 osobniki na 100 kilometr\xc3\xb3w kwadratowych, a typowa liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 watahy to 4-5 osobnik\xc3\xb3w, cho\xc4\x87 obserwowano stada sk\xc5\x82adaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 nawet z 10 wilk\xc3\xb3w. Po polskiej stronie granicy bytuje od 18-21 osobnik\xc3\xb3w, w czterech odr\xc4\x99bnych watahach (w poszczeg\xc3\xb3lnych watahach liczebno\xc5\x9bci to: 6, 5-6, 4-6 i 3). Drugim rodzimym przedstawicielem psowatych w lokalnej faunie jest poluj\xc4\x85cy g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na granicy lasu i teren\xc3\xb3w otwartych lis pospolity Vulpes vulpes. Najliczniejszym, ale te\xc5\xbc najmniejszym drapie\xc5\xbcnikiem Puszczy jest \xc5\x82asica pospolita Mustela nivalis, wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ca tu w dw\xc3\xb3ch r\xc3\xb3\xc5\xbcnych podgatunkach. Do rodziny \xc5\x82asicowatych zaliczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inne \xc5\xbcyj\xc4\x85ce tu gatunki \xe2\x80\x93 gronostaj europejski Mustela erminea, tch\xc3\xb3rz zwyczajny Mustela putorius, kuna le\xc5\x9bna Martes martes, zamieszkuj\xc4\x85ca wy\xc5\x82\xc4\x85cznie okolice siedzib ludzkich kuna domowa, zwi\xc4\x85zana z rzekami wydra europejska Lutra lutra (10-20 os. w polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci) oraz borsuk europejski Meles meles (50-100 os. w polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci). Co ciekawe, bia\xc5\x82owieskie borsuki zajmuj\xc4\x85 najwi\xc4\x99ksze ze wszystkich zbadanych w Europie terytoria \xe2\x80\x93 \xc5\x9brednio 12,8 kilometra kwadratowego. Do drapie\xc5\xbcnik\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jedyne obce i inwazyjne gatunki ssak\xc3\xb3w spotykane na terenie Puszczy \xe2\x80\x93 norka ameryka\xc5\x84ska Neovison vison i jenot azjatycki Nyctereutes procyonoides._NEWLINE_Zaj\xc4\x99czaki reprezentowane s\xc4\x85 przez dwa gatunki \xe2\x80\x93 zaj\xc4\x85ca bielaka Lepus timidus (bardzo rzadki na terenie puszczy) i zaj\xc4\x85ca szaraka Lepus europaeus. Pierwszy z wymienionych jest gatunkiem typowo borealnym, kt\xc3\xb3ry w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wyst\xc4\x99puje na po\xc5\x82udniowo-zachodnim kresie zasi\xc4\x99gu, prawdopodobnie jako relikt epoki lodowcowej._NEWLINE_Najliczniejsz\xc4\x85 w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej grup\xc4\x85 ssak\xc3\xb3w s\xc4\x85 gryzonie (19 gatunk\xc3\xb3w). Pod wzgl\xc4\x99dem liczebno\xc5\x9bci w zbiorowiskach le\xc5\x9bnych dominuj\xc4\x85 nornica ruda Myodes glareolus i mysz le\xc5\x9bna Apodemus flavicollis. Warto wymieni\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc trzy nadrzewne gatunki z rodziny popielicowatych \xe2\x80\x93 popielic\xc4\x99 Glis glis, koszatk\xc4\x99 le\xc5\x9bn\xc4\x85 Dryomys nitedula i orzesznic\xc4\x99 Muscardinus avellanarius, a tak\xc5\xbce smu\xc5\xbck\xc4\x99 le\xc5\x9bn\xc4\x85 Sicista betulina, czy powszechnie znan\xc4\x85 wiewi\xc3\xb3rk\xc4\x99 pospolit\xc4\x85 Sciurus vulgaris. W pobli\xc5\xbcu zbiornik\xc3\xb3w wodnych wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 nornik p\xc3\xb3\xc5\x82nocny Microtus oeconomus, karczownik ziemnowodny Arvicola amphibius oraz badylarka Micromys minutus. Wa\xc5\xbcnym, kluczowym gatunkiem kszta\xc5\x82tuj\xc4\x85cym stosunki wodne i co za tym idzie funkcjonowanie ekosystem\xc3\xb3w jest najwi\xc4\x99kszy krajowy gryzo\xc5\x84 \xe2\x80\x93 b\xc3\xb3br europejski Castor fiber, kt\xc3\xb3rego liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 w polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Puszczy ocenia si\xc4\x99 na 60-90 osobnik\xc3\xb3w. Tereny trawiaste zamieszkuj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nornik bury Microtus agrestis, darni\xc3\xb3wka pospolita Microtus subterraneus czy te\xc5\xbc mysz polna Apodemus agrarius. Obcymi gatunkami zawleczonymi przez cz\xc5\x82owieka s\xc4\x85 natomiast: pi\xc5\xbcmak Ondatra zibethicus, mysz zaro\xc5\x9blowa Apodemus sylvaticus oraz nornik zwyczajny Microtus arvalis. Zabudowania w obr\xc4\x99bie osad puszcza\xc5\x84skich zamieszkuj\xc4\x85 dwa gatunki typowo synantropijne (r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc obce dla las\xc3\xb3w Puszczy) \xe2\x80\x93 mysz domowa Mus musculus oraz szczur w\xc4\x99drowny Rattus norvegicus._NEWLINE_Ssaki owado\xc5\xbcerne reprezentowane s\xc4\x85 przez 8 gatunk\xc3\xb3w. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu trzy gatunki ryj\xc3\xb3wek, w tym ryj\xc3\xb3wka malutka Sorex minutus, b\xc4\x99d\xc4\x85ca najmniejszym ssakiem w faunie Polski oraz ryj\xc3\xb3wka aksamitna Sorex araneus, najliczniejsza ze wszystkich na terenach le\xc5\x9bnych. Trzeci gatunek \xe2\x80\x93 ryj\xc3\xb3wka \xc5\x9brednia Sorex caecutiens, jest gatunkiem borealnym, posiadaj\xc4\x85cym tu jedyne w Polsce, znacznie przesuni\xc4\x99te na po\xc5\x82udnie wzgl\xc4\x99dem swojego zwartego area\xc5\x82u, stanowisko. Podobnie jak zaj\xc4\x85c bielak jest ona uznawana na tym terenie za relikt postglacjalny. W blisko\xc5\x9bci ciek\xc3\xb3w wodnych licznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 przedstawiciele dw\xc3\xb3ch jadowitych gatunk\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 rz\xc4\x99sorka rzeczka Neomys fodiens i rz\xc4\x99sorka mniejszego Neomys anomalus. List\xc4\x99 ssak\xc3\xb3w owado\xc5\xbcernych \xc5\xbcyj\xc4\x85cych na terenie puszczy dope\xc5\x82niaj\xc4\x85 z\xc4\x99bie\xc5\x82ek bia\xc5\x82awy Crocidura leucodon, kret europejski Talpa europaea oraz je\xc5\xbc wschodni Erinaceus roumanicus._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d trzynastu zamieszkuj\xc4\x85cych Puszcze Bia\xc5\x82owiesk\xc4\x85 gatunk\xc3\xb3w nietoperzy najliczniej spotykane w lasach s\xc4\x85 borowiec wielki Nyctalus noctula oraz nocek rudy Myotis daubentonii. Na szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 uwag\xc4\x99 zas\xc5\x82uguje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc mopek zachodni Barbastella barbastellus, gatunek uznany w skali kontynentu za nara\xc5\xbcony na wygini\xc4\x99cie, a tak\xc5\xbce zamieszkuj\xc4\x85cy dziuple w starych drzewostanach borowiaczek Nyctalus leisleri, kt\xc3\xb3rego liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 w polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kompleksu przekracza tysi\xc4\x85c osobnik\xc3\xb3w. Gatunek ten w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wykazuje daleko id\xc4\x85c\xc4\x85 wybi\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 do zajmowanych kryj\xc3\xb3wek. Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej zasiedla wysoko po\xc5\x82o\xc5\xbcone, g\xc5\x82\xc4\x99bokie dziuple o w\xc4\x85skich otworach wlotowych i dobrych warunkach termicznych. Zdecydowanie preferowane s\xc4\x85 stare, ponad 160-letnie i zamieraj\xc4\x85ce drzewa, przede wszystkim d\xc4\x99by i jesiony. Inne gatunki, kt\xc3\xb3re mo\xc5\xbcna spotka\xc4\x87 w lasach oraz w domostwach, jak i w naturalnych jaskiniach to: nocek Natterera Myotis nattereri, nocek Brandta Myotis brandtii, nocek \xc5\x82ydkow\xc5\x82osy Myotis dasycneme, karlik wi\xc4\x99kszy Pipistrellus nathusii, karlik drobny Pipistrellus pygmaeus, mroczek posrebrzany Vespertilio murinus, mroczek poz\xc5\x82ocisty Eptesicus nilsonii oraz gacek brunatny Plecotus auritus. Mroczek p\xc3\xb3\xc5\xbany Eptesicus serotinus jest gatunkiem, kt\xc3\xb3ry wybiera jako kryj\xc3\xb3wki wy\xc5\x82\xc4\x85cznie zabudowania ludzkie, a dawniej naturalne jaskinie. Potwierdzono tak\xc5\xbce pojedyncze stwierdzanie gacka szarego Plecotus austriacus na terytorium Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej._NEWLINE_Niegdy\xc5\x9b na terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wyst\xc4\x99powa\xc5\x82y wyt\xc4\x99pione pod koniec XIX wieku drapie\xc5\xbcniki \xe2\x80\x93 nied\xc5\xbawied\xc5\xba brunatny Ursus arctos i \xc5\xbcbik europejski Felis silvestris oraz zanik\xc5\x82a na pocz\xc4\x85tku XX wieku norka europejska Mustela lutreola, kt\xc3\xb3rej bia\xc5\x82owieska populacja by\xc5\x82a jedn\xc4\x85 z ostatnich na terenie Polski. \xc5\xbby\xc5\x82y tu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dzi\xc5\x9b ju\xc5\xbc ca\xc5\x82kowicie wymar\xc5\x82e gatunki \xe2\x80\x93 tur Bos primigenius (wymar\xc5\x82y na terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej w XVI wieku. Ostatni osobnik pad\xc5\x82 z przyczyn naturalnych na terenie Polski w Puszczy Jaktorowskiej w 1627 roku) oraz tarpan Equus gmelini (gatunek ten najd\xc5\x82u\xc5\xbcej przetrwa\xc5\x82 w stanie dzikim w\xc5\x82a\xc5\x9bnie w rejonie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej. W 1780 lub 1786 roku ostatnie tarpany zosta\xc5\x82y od\xc5\x82owione i umieszczone w zwierzy\xc5\x84cu hrabi\xc3\xb3w Zamoyskich ko\xc5\x82o Bi\xc5\x82goraja. Kiedy jednak w 1806 roku trzeba by\xc5\x82o zamkn\xc4\x85\xc4\x87 posiad\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87, przekazano je lokalnym rolnikom, gdzie wymiesza\xc5\x82y si\xc4\x99 z udomowionymi ko\xc5\x84mi). Juliusz Karol Holte von den Brincken w swojej ksi\xc4\x85\xc5\xbcce pod tytu\xc5\x82em \xe2\x80\x9eM\xc3\xa9moire d\xc3\xa9scriptif sur la For\xc3\xaat, imper\xc3\xa9riale de Bia\xc5\x82owie\xc5\xbca en Lituanie\xe2\x80\x9d stwierdza, i\xc5\xbc na terenie Puszczy, a\xc5\xbc do XIX wieku wyst\xc4\x99powa\xc5\x82y rosomak tundrowy Gulo gulo, sob\xc3\xb3l tajgowy Martes zibellina oraz polatucha syberyjska Pteromys volans. Informacje te nie zosta\xc5\x82y jeszcze potwierdzone.\n_START_SECTION_\nPtaki\n_START_PARAGRAPH_\nPuszcza Bia\xc5\x82owieska ze wzgl\xc4\x99du na swoje walory ornitologiczne jest europejsk\xc4\x85 ostoj\xc4\x85 ptak\xc3\xb3w (E31) oraz obszarem specjalnej ochrony ptak\xc3\xb3w sieci Natura 2000. Ochron\xc4\x85 wynikaj\xc4\x85c\xc4\x85 z postanowie\xc5\x84 I za\xc5\x82\xc4\x85cznika dyrektywy ptasiej obj\xc4\x99tych jest tu co najmniej 45 gatunk\xc3\xb3w (wymagana ochrona siedlisk), za\xc5\x9b 12 gatunk\xc3\xb3w figuruje w Polskiej czerwonej ksi\xc4\x99dze zwierz\xc4\x85t. Wielkim atutem awifauny puszczy jest wyst\xc4\x99powanie najlepiej wykszta\xc5\x82conego w Europie, najbogatszego w gatunki zgrupowania ptak\xc3\xb3w typowo le\xc5\x9bnych (w tym dziewi\xc4\x99ciu gatunk\xc3\xb3w dzi\xc4\x99cio\xc5\x82\xc3\xb3w) oraz naturalne, niezaburzone wp\xc5\x82ywem cz\xc5\x82owieka zachowania l\xc4\x99gowe (np. gniazdowanie jerzyk\xc3\xb3w w dziuplach drzew)._NEWLINE_Spis gatunk\xc3\xb3w oraz ich liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 wg tzw. Dyrektywy ptasiej na podstawie opracowania zbiorczego NATURA 2000 oraz opracowania E. Pugacewicza "Ptaki l\xc4\x99gowe Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej" (1997) znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w tabeli po prawej._NEWLINE_W okresie l\xc4\x99gowym obszar Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej zasiedla m.in.: mucho\xc5\x82\xc3\xb3wka bia\xc5\x82oszyja Ficedula albicollis \xe2\x80\x93 powy\xc5\xbcej 50% populacji krajowej (< 5 tys. par w P. Bia\xc5\x82owieskiej), orze\xc5\x82ek w\xc5\x82ochaty Hieraaetus pennatus (1 para) \xe2\x80\x93 powy\xc5\xbcej 50% populacji krajowej, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82 bia\xc5\x82ogrzbiety Dendrocops leucotos (115-130 par), \xe2\x80\x93 15\xe2\x80\x9340% populacji krajowej, lelek Caprimulgus europaeus (250-280) \xe2\x80\x93 6\xe2\x80\x9325% populacji krajowej, s\xc3\xb3weczka Glaucidium passerinum (80-100 par) \xe2\x80\x93 15% populacji krajowej, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82 tr\xc3\xb3jpalczasty Picoides tridactylus (60-80 par) i mucho\xc5\x82\xc3\xb3wka ma\xc5\x82a Ficedula parva \xe2\x80\x93 powy\xc5\xbcej 10% populacji krajowej (< 1 tys. par), i dalej; dzi\xc4\x99cio\xc5\x82 \xc5\x9bredni Dendrocopos medius \xe2\x80\x93 7% (1100-1300 par), trzmielojad Pernis apivorus \xe2\x80\x93 4\xe2\x80\x938% (90-120 par), bocian czarny Ciconia nigra (10-12 par), orlik krzykliwy Aquila pomarina (30-35 par), jarz\xc4\x85bek Bonasa bonasia \xe2\x80\x93 4% (1,6\xe2\x80\x931,8 tys. par) i w\xc5\x82ochatka Aegolius funereus \xe2\x80\x93 1\xe2\x80\x933% (30-50 par)._NEWLINE_W bia\xc5\x82oruskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci puszczy wyst\xc4\x99puje zagro\xc5\xbcona wygini\xc4\x99ciem wodniczka Acrocephalus paludicola oraz zanik\xc5\x82y po polskiej stronie granicy g\xc5\x82uszec Tetrao urogallus. Po w\xc5\x82\xc4\x85czeniu do puszczy oddz. 382, bagiennego u\xc5\xbcytku ekologicznego (G\xc3\xb3rnia\xc5\x84skie \xc5\x81\xc4\x85ki), mo\xc5\xbcna powiedzie\xc4\x87, \xc5\xbce wodniczka wyst\xc4\x99puje te\xc5\xbc w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej_NEWLINE_W Puszczy maj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc swoje granice wyst\xc4\x99powania (zasi\xc4\x99gu) takie gatunki jak; \xc5\x82ab\xc4\x99d\xc5\xba krzykliwy Cygnus cygnus (granica po\xc5\x82udniowa), s\xc3\xb3weczka Glaucidium passerinum i w\xc3\xb3jcik (granica po\xc5\x82udniowo-zachodnia), pe\xc5\x82zacz ogrodowy Certhia brachydactyla i zniczek Regulus ignicapillus (granica p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodnia), za\xc5\x9b orze\xc5\x82ek w\xc5\x82ochaty, kl\xc4\x85skawka i mucho\xc5\x82\xc3\xb3wka bia\xc5\x82oszyja zasiedla p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 granic\xc4\x99 swego zasi\xc4\x99gu.\n_START_SECTION_\nP\xc5\x82azy, gady i ryby\n_START_PARAGRAPH_\nFauna p\xc5\x82az\xc3\xb3w Puszczy obejmuje 12 gatunk\xc3\xb3w. P\xc5\x82azy ogoniaste reprezentuj\xc4\x85 traszka zwyczajna Lissotriton vulgaris i traszka grzebieniasta Triturus cristatus. P\xc5\x82azy bezogonowe to \xe2\x80\x93 rzekotka drzewna Hyla arborea wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ca g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w lasach, preferuj\xc4\x85ce l\xc4\x85d grzebiuszka ziemna Pelobates fuscus, ropucha szara Bufo bufo, ropucha zielona Pseudepidalea viridis i ropucha pask\xc3\xb3wka Epidalea calamita, a tak\xc5\xbce wiele gatunk\xc3\xb3w \xc5\xbcab: kumak nizinny Bombina bombina, \xc5\xbcaba trawna Rana temporaria, \xc5\xbcaba moczarowa Rana arvalis, \xc5\xbcaba jeziorkowa Rana lessonae i \xc5\xbcaba \xc5\x9bmieszka Rana ridibunda. W Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wyst\xc4\x99puje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc p\xc5\x82odny mieszaniec \xc5\xbcaby jeziorkowej oraz \xc5\xbcaby \xc5\x9bmieszki, jest to \xc5\xbcaba wodna Rana kl. esculenta._NEWLINE_Fauna gad\xc3\xb3w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej obejmuje 7 gatunk\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych jedynie dwa \xe2\x80\x93 zaskro\xc5\x84ca zwyczajnego Natrix natrix oraz jaszczurk\xc4\x99 \xc5\xbcyworodna Zootoca vivipara \xe2\x80\x93 uznaje si\xc4\x99 za do\xc5\x9b\xc4\x87 pospolite na tym terenie. Pozosta\xc5\x82e, rzadziej tu spotykane gady to jaszczurka zwinka Lacerta agilis, padalec zwyczajny Anguis fragilis, \xc5\xbcmija zygzakowata Vipera berus oraz dwa gatunki wpisane do Polskiej czerwonej ksi\xc4\x99gi zwierz\xc4\x85t \xe2\x80\x93 gniewosz plamisty Coronella austriaca i \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82w b\xc5\x82otny Emys orbicularis._NEWLINE_Ichtiofauna wolno p\xc5\x82yn\xc4\x85cych rzek, rozlewisk i sztucznych zbiornik\xc3\xb3w na terenie Puszczy liczy 29 gatunk\xc3\xb3w ryb promieniop\xc5\x82etwych i 2 gatunki bez\xc5\xbcuchwowc\xc3\xb3w. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu obj\xc4\x99te w Polsce ochron\xc4\x85 min\xc3\xb3g ukrai\xc5\x84ski Eudontomyzon mariae, min\xc3\xb3g rzeczny Lampetra fluviatilis nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do bez\xc5\xbcuchwowc\xc3\xb3w, oraz nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do ryb promieniop\xc5\x82etwych koza pospolita Cobitis taenia, piskorz Misgurnus fossilis, \xc5\x9bliz pospolity Barbatula barbatula, g\xc5\x82owacz pr\xc4\x99gop\xc5\x82etwy Cottus poecilopus oraz sk\xc5\x82adaj\xc4\x85ca ikr\xc4\x99 w muszlach ma\xc5\x82\xc5\xbcy r\xc3\xb3\xc5\xbcanka Rhodeus sericeus. Obecne s\xc4\x85 te\xc5\xbc inne rodzime gatunki ryb \xe2\x80\x93 kr\xc4\x85p Blicca bjoernca, p\xc5\x82o\xc4\x87 Rutilus rutilus, wzdr\xc4\x99ga Scardinius erythrophthalmus, ukleja Alburnus alburnus, leszcz Abramis brama, brzana Barbus barbus, lin Tinca tinca, kle\xc5\x84 Leuciscus cephalus, s\xc5\x82onecznica Leucaspius delineates, kie\xc5\x82b Gobio gobio, ja\xc5\xba Leuciscus idus, jelec europejski Leuciscus leuciscus, sum europejski Silurus glanis, szczupak pospolity Esox lucius, oko\xc5\x84 Perca fluviatilis, jazgarz Gymnocephalus cernuus, w\xc4\x99gorz europejski Anguilla anguilla, mi\xc4\x99tus pospolity Lota lota, ciernik Gasterosteus aculeatus; oraz introdukowane do sztucznych zbiornik\xc3\xb3w wodnych gatunki obce \xe2\x80\x93 to\xc5\x82pyga pstra Hypophthalmichthys nobilis, karp Cyprinus carpio, kara\xc5\x9b z\xc5\x82ocisty Carassius auratus, kara\xc5\x9b pospolity Carassius carassius oraz sumik kar\xc5\x82owaty Ameiurus nebulosus.\n_START_SECTION_\nBezkr\xc4\x99gowce\n_START_PARAGRAPH_\nNiezwykle bogaty jest \xc5\x9bwiat bezkr\xc4\x99gowc\xc3\xb3w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej. Przyk\xc5\x82adowo wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce tu chrz\xc4\x85szcze i motyle reprezentuj\xc4\x85 po 51%, wa\xc5\xbcki 69%, sieciarki 48%, a prostoskrzyd\xc5\x82e 49% fauny krajowej, natomiast liczba gatunk\xc3\xb3w motyli i chrz\xc4\x85szczy stwierdzonych na terenie puszczy jest wi\xc4\x99ksza ni\xc5\xbc liczba le\xc5\x9bnych gatunk\xc3\xb3w tych owad\xc3\xb3w w ca\xc5\x82ej Szwecji. Stwierdza si\xc4\x99 na tym terenie wyst\xc4\x99powanie du\xc5\xbcej grupy takson\xc3\xb3w borealnych oraz borealno-g\xc3\xb3rskich, a dla wielu gatunk\xc3\xb3w stanowiska w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wyznaczaj\xc4\x85 obecnie ich po\xc5\x82udniow\xc4\x85, p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85, zachodni\xc4\x85 lub wschodni\xc4\x85 granice wyst\xc4\x99powania. Wiele gatunk\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza saprofitycznych, ma tu jedyne lub jedne z nielicznych stanowisk w Europie, dlatego teren Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej uznaje si\xc4\x99 za ostoje bior\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci owad\xc3\xb3w wa\xc5\xbcn\xc4\x85 z punktu widzenia ca\xc5\x82ego kontynentu._NEWLINE_Podobnie jak w przypadku grzyb\xc3\xb3w wiele z wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych tu gatunk\xc3\xb3w owad\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza chrz\xc4\x85szczy, zalicza si\xc4\x99 do relikt\xc3\xb3w puszcza\xc5\x84skich. Jest to mo\xc5\xbcliwe dzi\xc4\x99ki unikalnym jak na warunki europejskich las\xc3\xb3w zasobom martwego drewna oraz starych i dziuplastych drzew. Najwi\xc4\x99cej takich relikt\xc3\xb3w wyst\xc4\x99puje w grupie zwierz\xc4\x85t \xc5\x9bci\xc5\x9ble zwi\xc4\x85zanych z martwym drewnem, zw\xc5\x82aszcza tym o du\xc5\xbcych gabarytach, a nie np. w\xc5\x9br\xc3\xb3d tych, kt\xc3\xb3re \xc5\xbcyj\xc4\x85 na drzewach \xc5\xbcywych czy le\xc5\x9bnej ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci zielnej. Przyk\xc5\x82adowo, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 120 gatunk\xc3\xb3w chrz\xc4\x85szczy k\xc3\xb3zkowatych, stwierdzonych w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej, a\xc5\xbc 46 to relikty. O unikalnym charakterze lokalnej fauny mog\xc4\x85 \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 te\xc5\xbc badania przeprowadzone w 2004 na 135 wytypowanych drzewach r\xc3\xb3\xc5\xbcnych gatunk\xc3\xb3w posiadaj\xc4\x85cych wewn\xc4\x99trzne pr\xc3\xb3chnowiska. W ich trakcie do pu\xc5\x82apek od\xc5\x82owiono m.in. nieco ponad 100 gatunk\xc3\xb3w chrz\xc4\x85szczy uwa\xc5\xbcanych za relikty las\xc3\xb3w pierwotnych lub rzadko\xc5\x9bci faunistyczne. Udzia\xc5\x82 takich element\xc3\xb3w w zgrupowaniach pr\xc3\xb3chnojad\xc3\xb3w jest stosunkowo najwy\xc5\xbcszy w \xc5\x9bci\xc5\x9ble chronionych drzewostanach Bia\xc5\x82owieskiego Parku Narodowego, ni\xc5\xbcszy jest natomiast w zagospodarowanej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kompleksu._NEWLINE_Na terenie Puszczy wyst\xc4\x99puje te\xc5\xbc du\xc5\xbca liczba mikofag\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 cz\xc4\x99sto silnie wyspecjalizowanych gatunk\xc3\xb3w zasiedlaj\xc4\x85cych owocniki grzyb\xc3\xb3w. Wa\xc5\xbcn\xc4\x85 z puntu widzenia ekologii lasu, ale s\xc5\x82abo opracowan\xc4\x85 faunistycznie grup\xc4\x85 s\xc4\x85 liczne paso\xc5\xbcyty owad\xc3\xb3w, p\xc5\x82az\xc3\xb3w, gad\xc3\xb3w, ptak\xc3\xb3w i ssak\xc3\xb3w. Opr\xc3\xb3cz bezkr\xc4\x99gowc\xc3\xb3w typowo le\xc5\x9bnych wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 te\xc5\xbc gatunki zwi\xc4\x85zane z naturalnymi (np. torfowiska), p\xc3\xb3\xc5\x82naturalnymi (np. \xc5\x82\xc4\x85ki ko\xc5\x9bne) czy zupe\xc5\x82nie sztucznymi (np. pola uprawne, tereny kolejowe, sk\xc5\x82adnice drewna) terenami otwartymi. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z nich to gatunki obce wzgl\xc4\x99dem pierwotnej fauny Puszczy, inne obecnie wykorzystuj\xc4\x85 wylesione przez cz\xc5\x82owieka fragmenty terenu tak jak niegdy\xc5\x9b wykorzystywa\xc5\x82y naturalnie powstaj\xc4\x85ce luki w drzewostanach._NEWLINE_Wa\xc5\xbcnym elementem bior\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci owad\xc3\xb3w na terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej s\xc4\x85 chrz\xc4\x85szcze. Do tej pory stwierdzono ich tutaj oko\xc5\x82o 3400 gatunk\xc3\xb3w, z czego 1000 to organizmy zwi\xc4\x85zane z martwym drewnem, na przyk\xc5\x82ad nie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce w Polsce nigdzie indziej bogatek wspania\xc5\x82y Buprestis splendens i rozmiazg kolwe\xc5\x84ski Pytho kolwensis, gatunki zagro\xc5\xbcone przez gospodark\xc4\x99 le\xc5\x9bn\xc4\x85 i usuwanie martwych drzew poza granicami Obszaru Ochrony \xc5\x9acis\xc5\x82ej Bia\xc5\x82owieskiego Parku Narodowego._NEWLINE_Ciekaw\xc4\x85 grup\xc4\x99 stanowi\xc4\x85 wyspecjalizowane gatunki rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w dziuplach starych drzew, np. pachnica d\xc4\x99bowa Osmoderma eremita, kwietnica okaza\xc5\x82a Protaetia aeruginosa czy t\xc4\x99gosz rdzawy Elater ferrugineus. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu te\xc5\xbc sztandarowe, \xc5\x82atwo rozpoznawalne gatunki zwi\xc4\x85zane z \xc5\xbcywymi drzewami, w tym jelonek rogacz Lucanus cervus i kozior\xc3\xb3g d\xc4\x99bosz Cerabyx cerdo, bardzo liczne gatunki wodne \xe2\x80\x93 w tym chronione w Polsce p\xc5\x82ywak szerokobrze\xc5\xbcek Dytiscus latissimusi i kre\xc5\x9blinek nizinny Graphoderus bilineatus, rzadkie i pochodz\xc4\x85ce ze strefy tajgi gatunki torfowiskowe (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie we wschodniej, bia\xc5\x82oruskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kompleksu), a tak\xc5\xbce przedstawiciele innych grup ekologicznych._NEWLINE_W lasach Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej bytuje jedyna aktualnie obserwowana na \xc5\x9bwiecie populacja chrz\xc4\x85szcza opi\xc4\x99tka bia\xc5\x82owieskiego oraz jedyna w \xc5\x9brodkowej Europie populacja gatunku Lacon conspersus z rodziny spr\xc4\x99\xc5\xbcykowatych. W XIX wieku od\xc5\x82owiono tu tak\xc5\xbce dwa z trzech zaobserwowanych w Polsce okaz\xc3\xb3w skrajnie rzadkiego w ca\xc5\x82ym swoim zasi\xc4\x99gu geograficznym pilnicznika fio\xc5\x82kowego Limoniscus violaceus, a w 1967 roku odnaleziono jedyne potwierdzone poza Japoni\xc4\x85 stanowisko gatunku Lopheros lineatus._NEWLINE_Wykazano st\xc4\x85d jedyne w kraju stanowiska mi\xc4\x99dzy innymi takich gatunk\xc3\xb3w chrz\xc4\x85szczy jak \xc5\x82ada Jelskiego Lasconotus jelskii, gole\xc5\x84czyk szczup\xc5\x82y Rhacopus attenuatus, listwiaczek Ch\xc5\x82odkowskiego Carphoborus cholodkovskyi, rytownik Saalasa Pityogenes saalasi, korniczek Starka Orthotomicus starki, rozpylak zielonawy Acmaeops angusticollis, \xc5\x9bredzinka Mesosa myops, zgrubek zawilcowy Evodinus borealis, Otho sphondyloides, Catapion koestlini i pogdatunku Alosterna erythropus ingrica oraz najprawdopodobniej ostatnie zachowane w Polsce populacje podrywka szerokogrzbietego Aulonothroscus laticollis, konarka tajgowego Phryganophilus ruficollis i wy\xc5\xbc\xc5\x82obika d\xc4\x99bowca Gasterocercus depressirostris._NEWLINE_Na terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej stwierdzono dot\xc4\x85d wyst\xc4\x99powanie ponad 1600 gatunk\xc3\xb3w motyli, a zak\xc5\x82ada si\xc4\x99 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 wykazania nawet 250 dalszych. Najliczniej reprezentowane s\xc4\x85 rodziny s\xc3\xb3wkowatych, miernikowcowatych i zw\xc3\xb3jkowatych._NEWLINE_R\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 siedlisk sprawia, \xc5\xbce wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu zar\xc3\xb3wno gatunki typowo puszcza\xc5\x84skie takie jak rozwijaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 w butwiej\xc4\x85cym drewnie m\xc3\xb3l borowiaczek Scardia boletella, preferuj\xc4\x85ce obrze\xc5\xbca drzewostan\xc3\xb3w (np. przeplatka maturna Euphydryas maturna), zwi\xc4\x85zane z otwartymi torfowiskami (np. pi\xc3\xb3rolotek bagniczek Buckleria paludum), jak i gatunki wilgotnych \xc5\x82\xc4\x85k (np. przeplatka aurinia Euphydryas aurinia; jedna z najwi\xc4\x99kszych populacji w Polsce) oraz ekosytem\xc3\xb3w kserotermicznych (np. nied\xc5\xbawiedzi\xc3\xb3wka dw\xc3\xb3rka Hyphoraia aulica). Teren ten uznaje si\xc4\x99 za wa\xc5\xbcny dla zachowania w skali kraju takich rzadkich i zagro\xc5\xbconych gatunk\xc3\xb3w motyli jak dostojka eunomia, wst\xc4\x99g\xc3\xb3wka bagienka, b\xc5\x82yszczka zosimi, modraszek bagniczek czy szlaczko\xc5\x84 torfowiec. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu te\xc5\xbc mi\xc4\x99dzy innymi szlaczko\xc5\x84 szafraniec, witalnik w\xc4\x99gliniak, modraszek eros, niekrocz bagniczak, strz\xc4\x99potek hero, niepylak mnemozyna, czerwo\xc5\x84czyk fioletek, czerwo\xc5\x84czyk nieparek czy myrmekofilny modraszek arion. Ponadto zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 tu ostatnie czynne w Polsce stanowisko przylepka brodacznika Alcis jubata, motyla z rodziny miernikowcowatych, kt\xc3\xb3rego g\xc4\x85sienice \xc5\xbceruj\xc4\x85 na gin\xc4\x85cych porostach z rodzaju brodaczka._NEWLINE_Potwierdzona obecnie fauna b\xc5\x82onk\xc3\xb3wek Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej liczy nieco ponad 2000 gatunk\xc3\xb3w, przy czym zak\xc5\x82ada si\xc4\x99 mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 odnalezienia tu podobnej liczby kolejnych. Pierwszym odnotowanym gatunkiem jest dzika pszczo\xc5\x82a miodna Apis mellifera wzmiankowana st\xc4\x85d ju\xc5\xbc w XVI wieku. Najbogatsz\xc4\x85, ale te\xc5\xbc s\xc5\x82abo poznan\xc4\x85 grup\xc4\x85 s\xc4\x85 owadziarki reprezentowane przez ponad 1400 takson\xc3\xb3w. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tu te\xc5\xbc liczne ro\xc5\x9bliniarki (228 gatunk\xc3\xb3w) oraz \xc5\xbc\xc4\x85d\xc5\x82\xc3\xb3wki (oko\xc5\x82o 360 gatunk\xc3\xb3w), w tym m.in. grzebaczowate (106 gat.), mr\xc3\xb3wkowate (46 gat.), pszczo\xc5\x82owate (29 gat.) i osowate (10 gat.). Na terenie Puszczy stwierdzono wyst\xc4\x99powanie blisko 1800 gatunk\xc3\xb3w much\xc3\xb3wek. Podobnie jak w wypadku wcze\xc5\x9bniej om\xc3\xb3wionych b\xc5\x82onk\xc3\xb3wek jest to grupa s\xc5\x82abo zbadana faunistycznie, a rzeczywista liczba wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych tu takson\xc3\xb3w mo\xc5\xbce by\xc4\x87 ponad dwukrotnie wi\xc4\x99ksza. Stwierdzono tu populacje m.in. zagro\xc5\xbconych gatunk\xc3\xb3w z Polskiej czerwonej ksi\xc4\x99gi zwierz\xc4\x85t, w tym zwi\xc4\x85zanych z butwiej\xc4\x85cym drewnem Xylomyia maculata i Brachymyia floccosa, paso\xc5\xbcytuj\xc4\x85cej na g\xc4\x85sienicach du\xc5\xbcych gatunk\xc3\xb3w motyli r\xc4\x85czycy wielkiej Tachina grossa, czy rozwijaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w owocnikach huby pospolitej hubowca osowiaka Keroplatus tipuloides. Istnieje tu te\xc5\xbc jedyne w Polsce stanowisko \xc5\x82owika Laprhia vulpina. Co ciekawe, na terenie Puszczy a\xc5\xbc 11 razy zaobserwowano w\xc4\x99dr\xc3\xb3wk\xc4\x99 plenia tworzonego przez larwy much\xc3\xb3wek z rodziny ziemi\xc3\xb3rkowatych._NEWLINE_W Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej odnaleziono 60 z 74 wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych w Polsce gatunk\xc3\xb3w wa\xc5\xbcek. Jednym z nich jest zasiedlaj\xc4\x85ca \xc5\x9br\xc3\xb3dle\xc5\x9bne, bogate w gnij\xc4\x85ce li\xc5\x9bcie olszy zbiorniki wodne wa\xc5\xbcka \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ta Libellula fulva. Wyst\xc4\x99puje tu te\xc5\xbc dziewi\xc4\x99\xc4\x87 gatunk\xc3\xb3w figuruj\xc4\x85cych na Czerwonej li\xc5\x9bcie zwierz\xc4\x85t gin\xc4\x85cych i zagro\xc5\xbconych w Polsce. S\xc4\x85 to krytycznie zagro\xc5\xbcona \xc5\x82\xc4\x85tka zielona Coenagrion armatum, zagro\xc5\xbcona iglica ma\xc5\x82a Nehalennia speciosa, nara\xc5\xbcona na wygini\xc4\x99cie miedziopier\xc5\x9b p\xc3\xb3\xc5\x82nocna Somatochlora arctica, a tak\xc5\xbce \xc5\xbcagnica zielona Aeshna viridis, \xc5\xbcagnica torfowa Aeshna juncea, \xc5\xbcagnica torfowcowa Aeshna subarctica, lecicha po\xc5\x82udniowa Orthetrum brunneum, zalotka sp\xc5\x82aszczona Leucorrhinia caudalis i zalotka bia\xc5\x82oczelna Leucorrhinia albifrons. Na terenie Puszczy odnaleziono najdalej w kraju wysuni\xc4\x99te na p\xc3\xb3\xc5\x82noc stanowisko rozrodu husarza w\xc4\x99drownego Hemianax ephippiger, gatunku zalatuj\xc4\x85cego w niekt\xc3\xb3rych latach do Polski z po\xc5\x82udnia Europy._NEWLINE_Ciekawymi elementami entomofauny Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej s\xc4\x85 z\xc5\x82otook Chrysopa dasyptera, reliktowy gatunek puszcza\xc5\x84ski o ograniczonym zasi\xc4\x99gu, kt\xc3\xb3rego pozosta\xc5\x82e znane stanowiska w okolicach Sankt Petersburga i w po\xc5\x82udniowej Finlandii oddalone s\xc4\x85 o oko\xc5\x82o tysi\xc4\x85c kilometr\xc3\xb3w, oraz piewik tajgowy Aphrophora similis, poza Bia\xc5\x82owieskim Parkiem Narodowym i kotlin\xc4\x85 Biebrzy nie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cy nigdzie indziej w Europie.\n_START_SECTION_\nTradycja ochrony i dawne u\xc5\xbcytkowanie Puszczy\n_START_PARAGRAPH_\nTereny Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej podlegaj\xc4\x85 ochronie co najmniej od pocz\xc4\x85tku XV wieku. Pocz\xc4\x85tkowo nie by\xc5\x82a to jednak ochrona podyktowana wzgl\xc4\x99dami przyrodniczymi, ale praktycznymi i reprezentacyjnymi \xe2\x80\x93 lasy puszczy stanowi\xc5\x82y wy\xc5\x82\xc4\x85czne tereny \xc5\x82owieckie ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t litewskich i kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w Polski, a g\xc5\x82\xc3\xb3wnym przedmiotem troski by\xc5\x82y zasoby grubej zwierzyny, zw\xc5\x82aszcza \xc5\xbcubra. System ochrony, poza ograniczeniami \xc5\x82owieckimi, opiera\xc5\x82 si\xc4\x99 na istnieniu \xe2\x80\x9eost\xc4\x99p\xc3\xb3w zwierzynnych\xe2\x80\x9d wy\xc5\x82\xc4\x85czonych z jakiejkolwiek gospodarki i zarezerwowanych dla polowa\xc5\x84 monarszych oraz \xe2\x80\x9eprzechod\xc3\xb3w zwierzynnych\xe2\x80\x9d \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cych ost\xc4\x99py i odpowiadaj\xc4\x85cych dzisiejszej definicji korytarzy ekologicznych. W 1639 roku w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wydzielonych by\xc5\x82o \xc5\x82\xc4\x85cznie 137 ost\xc4\x99p\xc3\xb3w, a najwa\xc5\xbcniejszym w tym okresie przechodem by\xc5\x82 \xe2\x80\x9eprzech\xc3\xb3d wielki zwierzynny ko\xc5\x82o rzeki Jasio\xc5\x82dy przez mosty \xc5\xbbo\xc5\x82obate\xe2\x80\x9d \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cy lasy bia\xc5\x82owieskie z nieistniej\xc4\x85c\xc4\x85 ju\xc5\xbc Puszcz\xc4\x85 \xc5\x81yskowsk\xc4\x85. Przestrzegania praw zwi\xc4\x85zanych z ochron\xc4\x85 puszczy strzeg\xc5\x82y dobrze zorganizowane s\xc5\x82u\xc5\xbcby le\xc5\x9bne. Ju\xc5\xbc w XV wieku funkcjonowa\xc5\x82a tu osoka, a w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych czasach powo\xc5\x82ano te\xc5\xbc odr\xc4\x99bne formacje \xe2\x80\x93 strzelc\xc3\xb3w i stra\xc5\xbcnik\xc3\xb3w._NEWLINE_Dost\xc4\x99p do zasob\xc3\xb3w Puszczy by\xc5\x82 \xc5\x9bci\xc5\x9ble regulowany. Mieszka\xc5\x84cy najbli\xc5\xbcej po\xc5\x82o\xc5\xbconych przypisanych do niej administracyjnie osad mogli za coroczn\xc4\x85 op\xc5\x82at\xc4\x85 pobiera\xc4\x87 z las\xc3\xb3w martwe drewno na opa\xc5\x82, drewno na w\xc5\x82asne cele gospodarcze, zbiera\xc4\x87 grzyby, owoce i inne po\xc5\xbcytki oraz wypasa\xc4\x87 byd\xc5\x82o. Istnia\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc \xe2\x80\x9eprawa wchodowe\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 przywileje osobi\xc5\x9bcie nadawane przez kr\xc3\xb3la wybranej szlachcie, duchowie\xc5\x84stwu i miejscowo\xc5\x9bciom. Uprawnia\xc5\x82y one do korzystania z konkretnego fragmentu puszczy w okre\xc5\x9blony spos\xc3\xb3b \xe2\x80\x93 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej przez koszenie \xc5\x82\xc4\x85k, zak\xc5\x82adanie barci lub \xc5\x82owienie ryb w rzekach._NEWLINE_W 1559 roku na terenie Puszczy obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82y 44 wchody szlacheckie, miejskie, ko\xc5\x9bcielne i cerkiewne. Zlokalizowane by\xc5\x82y one g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w jej po\xc5\x82udniowej i wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci, w wielu przypadkach na terenach p\xc3\xb3\xc5\xbaniej wylesionych i dzi\xc5\x9b znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 ju\xc5\xbc poza kompleksem las\xc3\xb3w bia\xc5\x82owieskich. Przewa\xc5\xbcnie wchody r\xc3\xb3\xc5\xbcnych typ\xc3\xb3w pokrywa\xc5\x82y si\xc4\x99 przestrzennie ze sob\xc4\x85 co umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o przetrwanie w niezmienionej postaci znacznym po\xc5\x82aciom Puszczy. Najliczniejsze spo\xc5\x9br\xc3\xb3d zidentyfikowanych by\xc5\x82y \xe2\x80\x9ewchody siano\xc5\xbc\xc4\x99tne\xe2\x80\x9d (27 lokalizacji), kt\xc3\xb3re dzieli\xc5\x82y si\xc4\x99 na \xe2\x80\x9eb\xc5\x82otne\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85ce koszenie \xc5\x82\xc4\x85k w dolinach rzecznych oraz mniejsze powierzchniowo wchody \xe2\x80\x9edubrowne\xe2\x80\x9d daj\xc4\x85ce mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 wykaszania ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci w starych drzewostanach d\xc4\x99bowych. W niekt\xc3\xb3rych przypadkach dopuszczano te\xc5\xbc przetrzymywanie przez zim\xc4\x99 byd\xc5\x82a na \xc5\x82\xc4\x85kach wchodowych przy zgromadzonych stogach siana (4 z 27 przypadk\xc3\xb3w) oraz budow\xc4\x99 \xe2\x80\x9eizb\xe2\x80\x9d, niewielkich budynk\xc3\xb3w dla pracownik\xc3\xb3w wykonuj\xc4\x85cych sianokosy (5 z 27 przypadk\xc3\xb3w). Istotn\xc4\x85 grup\xc4\x99 stanowi\xc5\x82y te\xc5\xbc \xe2\x80\x9ewchody bartne\xe2\x80\x9d (24 lokalizacje) pozwalaj\xc4\x85ce na \xe2\x80\x9edzianie barci\xe2\x80\x9d w starych sosnach lub rzadziej w drzewach li\xc5\x9bciastych oraz wchody zwi\xc4\x85zane z rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwem (w 13 lokalizacjach zezwalano na tworzenie drewnianych jaz\xc3\xb3w na rzekach, w czterech lokalizacjach na budow\xc4\x99 staw\xc3\xb3w w pobli\xc5\xbcu rzek). Istnia\xc5\x82y w tym okresie r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dwa przywileje wchodowe pozwalaj\xc4\x85ce na wycink\xc4\x99 drzew na w\xc5\x82asne potrzeby, bez mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci jego sprzeda\xc5\xbcy. Jeden z nich zosta\xc5\x82 nadany w 1521 roku przez kr\xc3\xb3la Zygmunta I Starego cerkwi w Szereszewie, drugi w 1537 roku przez kr\xc3\xb3low\xc4\x85 Bon\xc4\x99 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82owi w tej samej miejscowo\xc5\x9bci. Ponadto do 1571 roku kasztelan brac\xc5\x82awski Andrzej Kapusta posiada\xc5\x82 przywilej odprawiania na swoich wchodach \xe2\x80\x9egon\xc3\xb3w bobrowych\xe2\x80\x9d oraz polowa\xc5\x84 z wy\xc5\x82\xc4\x85czeniem \xc5\xbcubr\xc3\xb3w i jeleni, z kt\xc3\xb3rego to jednak najprawdopodobniej nie korzysta\xc5\x82 z uwagi na obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85ce w\xc3\xb3wczas prawne ograniczenia polowa\xc5\x84 w puszczach kr\xc3\xb3lewskich. W XVII wieku sporadycznie nadawano nowe wchody r\xc4\x99bne oraz pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 pierwsze przywileje umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85ce zbi\xc3\xb3r rudy darniowej, zwi\xc4\x99kszano tak\xc5\xbce powierzchnie \xe2\x80\x9ewchod\xc3\xb3w siano\xc5\xbc\xc4\x99tnych\xe2\x80\x9d. Zwi\xc4\x99ksza\xc5\x82o si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc znaczenie bartnictwa, w 1792 roku w Puszczy naliczono 7155 konstrukcji s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cych do hodowli pszcz\xc3\xb3\xc5\x82, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie barci, a rzadziej uli, kt\xc3\xb3rych w\xc3\xb3wczas u\xc5\xbcytkowanych by\xc5\x82o 936._NEWLINE_Do obydwu wy\xc5\xbcej wymienionych sposob\xc3\xb3w korzystania z zasob\xc3\xb3w puszczy, odp\xc5\x82atnego oraz wchodowego, a tak\xc5\xbce do polowania na drobn\xc4\x85 zwierzyn\xc4\x99 uprawnieni byli \xe2\x80\x9eludzie kr\xc3\xb3lewscy\xe2\x80\x9d, czyli pracownicy s\xc5\x82u\xc5\xbcb le\xc5\x9bnych \xe2\x80\x93 osocznicy, strzelcy i stra\xc5\xbcnicy. W 1559 s\xc5\x82u\xc5\xbcby le\xc5\x9bne posiada\xc5\x82y co najmniej osiem praw wchodowych, z kt\xc3\xb3rych korzystanie stanowi\xc5\x82o cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wynagrodzenia za s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99, ca\xc5\x82kowita jednak liczba tego typu przywilej\xc3\xb3w nie jest obecnie znana._NEWLINE_W kr\xc3\xb3tkich okresach pod koniec XVII i w drugiej po\xc5\x82owie XVIII wieku praktykowano te\xc5\xbc wyr\xc3\xb3b przez kontrahent\xc3\xb3w kr\xc3\xb3la lub przez zarz\xc4\x85d puszczy surowc\xc3\xb3w le\xc5\x9bnych, takich jak smo\xc5\x82a drzewna lub w\xc4\x99giel drzewny. Pierwszy z tych okres\xc3\xb3w rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 w 1675 roku za panowania Jana III Sobieskiego i obejmowa\xc5\x82 dwa kontrakty na pozyskanie surowc\xc3\xb3w i wyr\xc4\x85b drzew. Ponownie ochron\xc4\x85 obj\xc4\x85\xc5\x82 Puszcz\xc4\x99 Bia\xc5\x82owiesk\xc4\x85 w 1701 roku August II Mocny, wraz z puszczami Sok\xc3\xb3lsk\xc4\x85 i Nowodworsk\xc4\x85 przeznaczaj\xc4\x85c je \xe2\x80\x9ena konserwacje puszcz, ost\xc4\x99p\xc3\xb3w i zwierza\xe2\x80\x9d. Pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 on r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc uniewa\xc5\xbcni\xc4\x87 radziwi\xc5\x82\xc5\x82owskie wchody r\xc4\x99bne oraz wchody rudne, jak s\xc4\x85dzono wtedy szkodliwe dla bobr\xc3\xb3w. W XVIII wieku mia\xc5\x82a ponadto miejsce trwaj\xc4\x85ca w latach 1765\xe2\x80\x931780 eksploatacja zasob\xc3\xb3w puszczy pod kierownictwem administratora ekonomii kr\xc3\xb3lewskich Antoniego Tyzenhauza. Wi\xc4\x99cej informacji o obydwu epizodach znajduje si\xc4\x99 w sekcji \xe2\x80\x9ePuszcza w r\xc4\x99kach kr\xc3\xb3lewskich\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Realizowana w okresie Polski kr\xc3\xb3lewskiej polityka ochrony i \xc5\x9bci\xc5\x9ble ograniczonej eksploatacji zasob\xc3\xb3w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej pozwoli\xc5\x82a zachowa\xc4\x87 jej walory przyrodnicze w stopniu niepor\xc3\xb3wnywalnie lepszym ni\xc5\xbc w innych kompleksach le\xc5\x9bnych umiarkowanej strefy Europy, nie pozosta\xc5\x82a jednak bez wp\xc5\x82ywu na \xc5\x9brodowisko przyrodnicze. Utrzymywanie przez wieki \xe2\x80\x9ewchod\xc3\xb3w siano\xc5\xbc\xc4\x99tnych\xe2\x80\x9d spowodowa\xc5\x82o na du\xc5\xbcych obszarach dolin rzecznych powstanie zbiorowisk \xc5\x82\xc4\x85kowych kosztem naturalnych ols\xc3\xb3w, las\xc3\xb3w \xc5\x82\xc4\x99gowych i zaro\xc5\x9bli wierzbowych. Zjawisko to jednak\xc5\xbce poprawi\xc5\x82o baz\xc4\x99 pokarmow\xc4\x85 \xc5\xbcubr\xc3\xb3w i by\xc4\x87 mo\xc5\xbce u\xc5\x82atwi\xc5\x82o ich przetrwanie w Puszczy. Przypadkowe po\xc5\xbcary wzniecane przez pracuj\xc4\x85cych z ogniem bartnik\xc3\xb3w oraz prawdopodobnie celowe, kontrolowane podpalenia runa przez le\xc5\x9bnych pasterzy spowodowa\xc5\x82y na pewnych obszarach, szczeg\xc3\xb3lnie w po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Puszczy, rozw\xc3\xb3j lu\xc5\xbanych, czysto sosnowych bor\xc3\xb3w zwanych regionalnie b\xc3\xb3r-lado. Zbiorowiska te zacz\xc4\x99\xc5\x82y stopniowo zanika\xc4\x87 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 bardziej tu typowych bor\xc3\xb3w mieszanych z udzia\xc5\x82em \xc5\x9bwierka ju\xc5\xbc w latach 20. XIX wieku wraz ograniczeniem obu praktyk. Od dziesi\xc4\x99cioleci obserwuje si\xc4\x99 te\xc5\xbc wzrost udzia\xc5\x82u lipy w drzewostanach, co zwi\xc4\x85zane jest z zaprzestaniem darcia z drzew tego gatunku \xc5\x82yka, kt\xc3\xb3re w dawniejszych wiekach by\xc5\x82o wykorzystywane przez miejscow\xc4\x85 ludno\xc5\x9b\xc4\x87 do produkcji r\xc3\xb3\xc5\xbcnych przedmiot\xc3\xb3w._NEWLINE_Pomimo rosn\xc4\x85cej presji cywilizacji do\xc5\x9b\xc4\x87 konsekwentnie prowadzona do ko\xc5\x84ca XVIII wieku ochrona \xe2\x80\x9eost\xc4\x99p\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d pozwoli\xc5\x82a zachowa\xc4\x87 pierwotny lub prawie pierwotny charakter znacznym partiom drzewostan\xc3\xb3w puszcza\xc5\x84skich. Po rozbiorach i upadku Rzeczypospolitej zlikwidowano osok\xc4\x99, a puszcz\xc4\x99 podzielono i przekazano w r\xc4\x99ce prywatne. Rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 okres nasilonych wyr\xc4\x99b\xc3\xb3w, polowa\xc5\x84 i k\xc5\x82usownictwa. W kwestii konieczno\xc5\x9bci otoczenia puszczy specjaln\xc4\x85 opiek\xc4\x85 wielokrotnie apelowali do administracji rosyjskiej naczelnik ekonomii brzeskiej Jan Szczepanowski, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej le\xc5\x9bniczy Krzysztof Engelghardt. Ich starania odnios\xc5\x82y skutek dopiero po obj\xc4\x99ciu w\xc5\x82adzy przez cara Aleksandra I, kt\xc3\xb3ry w roku 1802 przywr\xc3\xb3ci\xc5\x82 ochron\xc4\x99 puszczy i \xc5\xbcyj\xc4\x85cych w niej \xc5\xbcubr\xc3\xb3w. Z czasem puszcza przyj\xc4\x99\xc5\x82a podobn\xc4\x85 jak za czas\xc3\xb3w kr\xc3\xb3lewskich funkcj\xc4\x99 teren\xc3\xb3w \xc5\x82owieckich car\xc3\xb3w Rosji. Najwi\xc4\x99ksze spustoszenia \xe2\x80\x93 masowe k\xc5\x82usownictwo i niekontrolowan\xc4\x85 wycink\xc4\x99 pierwotnych drzewostan\xc3\xb3w, sk\xc4\x85d pozyskano prawie 30 mln m\xc2\xb3 drewna, przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 pocz\xc4\x85tek XX wieku, a negatywny wp\xc5\x82yw cz\xc5\x82owieka utrzyma\xc5\x82 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce p\xc3\xb3\xc5\xbaniej. Rabunkow\xc4\x85 gospodark\xc4\x99 le\xc5\x9bn\xc4\x85 prowadzono w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych okresach do 1989 roku, \xc5\x82\xc4\x85cznie w latach 1945\xe2\x80\x932000 wyci\xc4\x99to w polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kompleksu ok. 9 mln m\xc2\xb3 drewna._NEWLINE_W XX wieku rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 jednak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc i by\xc5\x82y realizowane idee kompleksowej ochrony walor\xc3\xb3w przyrodniczych Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej. Od 1932 roku funkcjonuje tu Bia\xc5\x82owieski Park Narodowy, jeden z pierwszych park\xc3\xb3w narodowych na \xc5\x9bwiecie, a z czasem powo\xc5\x82ano te\xc5\xbc inne formy ochrony przyrody.\n_START_SECTION_\nStare drzewa\n_START_PARAGRAPH_\nWiekowe drzewa w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej cz\xc4\x99sto osi\xc4\x85gaj\xc4\x85 rzadko spotykane gdzie indziej rozmiary oraz przybieraj\xc4\x85 bardzo specyficzny pokr\xc3\xb3j. Wiele z nich cechuje si\xc4\x99 pot\xc4\x99\xc5\xbcnymi, strzelistymi pniami i niewielkimi, wysoko po\xc5\x82o\xc5\xbconymi koronami. Zjawisko to dotyczy mi\xc4\x99dzy innymi takich gatunk\xc3\xb3w jak lipa drobnolistna, jesion wynios\xc5\x82y czy d\xc4\x85b szypu\xc5\x82kowy. Dla ostatniego z wymienionych stworzono nawet odr\xc4\x99bne poj\xc4\x99cie klasycznego d\xc4\x99bu bia\xc5\x82owieskiego._NEWLINE_Maksymalne odnotowane na terenie Bia\xc5\x82owieskiego Parku Narodowego wysoko\xc5\x9bci oraz obwody pnia (na wysoko\xc5\x9bci 130\xc2\xa0cm) wybranych gatunk\xc3\xb3w drzewiastych to dla \xc5\x9bwierka 51,8 m (484\xc2\xa0cm), d\xc4\x99bu szypu\xc5\x82kowego 43,6 m (741\xc2\xa0cm), lipy drobnolistnej 37,2 m (585\xc2\xa0cm), jesionu wynios\xc5\x82ego 44,4 m (531\xc2\xa0cm), a dla sosny 43,2 m (360\xc2\xa0cm). Pot\xc4\x99\xc5\xbcne, nieraz nawet wy\xc5\xbcsze lub grubsze od wymienionych drzewa rosn\xc4\x85 jednak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc poza granicami Parku Narodowego. Ponad 1000 z obecnych na terenie puszczy okaza\xc5\x82ych lub maj\xc4\x85cych znaczenie historyczne drzew obj\xc4\x99to ochron\xc4\x85 jako pomniki przyrody. Niekt\xc3\xb3re z nich to np. D\xc4\x85b Maciek, D\xc4\x85b Wielki Mamamuszi, D\xc4\x85b Kr\xc3\xb3l Nieznanowa, D\xc4\x85b Imperator Po\xc5\x82udnia, D\xc4\x85b Imperator P\xc3\xb3\xc5\x82nocy, D\xc4\x85b Krzy\xc5\xbc Po\xc5\x82udnia, D\xc4\x85b Kongresowy, D\xc4\x85b Stra\xc5\xbcnik Zwierzy\xc5\x84ca, D\xc4\x85b Beczka, D\xc4\x85b Car, D\xc4\x85b Jagie\xc5\x82\xc5\x82y i D\xc4\x85b Ma\xc5\x82gosi oraz najwy\xc5\xbcszy znany d\xc4\x85b szypu\xc5\x82kowy w Europie \xe2\x80\x93 D\xc4\x85b Agnieszki._NEWLINE_Znaczenie starych drzew Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej przekracza jednak ich warto\xc5\x9b\xc4\x87 dydaktyczn\xc4\x85 i estetyczn\xc4\x85. Ze wzgl\xc4\x99du na fakt, \xc5\xbce do 1888 roku nie stosowano tu \xc5\xbcadnych form sztucznych odnowie\xc5\x84 drzewostan\xc3\xb3w uznaje si\xc4\x99, \xc5\xbce drzewa o wieku ponad 150 lat s\xc4\x85 rodzimego pochodzenia i reprezentuj\xc4\x85 lokaln\xc4\x85 pul\xc4\x99 genow\xc4\x85, ukszta\xc5\x82towan\xc4\x85 na drodze trwaj\xc4\x85cej tysi\xc4\x85ce lat naturalnej selekcji. Pozyskany z nich wysokiej jako\xc5\x9bci materia\xc5\x82 szk\xc3\xb3\xc5\x82karski mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 du\xc5\xbce znaczenie przy zak\xc5\x82adaniu las\xc3\xb3w w regionie oraz ca\xc5\x82ej Polsce, mog\xc4\x85 one te\xc5\xbc pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 do okre\xc5\x9blenia standardu genetycznego potrzebnego do selekcji sadzonek pochodz\xc4\x85cych z innych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82. Na terenie puszczy zinwentaryzowano ponad dwa tysi\xc4\x85ce drzew r\xc3\xb3\xc5\xbcnych gatunk\xc3\xb3w, spe\xc5\x82niaj\xc4\x85cych istotn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w ochronie zasob\xc3\xb3w genowych, znaczna ich cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zosta\xc5\x82a obj\xc4\x99ta ochron\xc4\x85 jako pomniki przyrody. Jednak ze wzgl\xc4\x99du na powolne zamieranie najstarszych okaz\xc3\xb3w, pochodz\xc4\x85cych z okresu przed wprowadzeniem nowoczesnej gospodarki le\xc5\x9bnej, taka ochrona jest niewystarczaj\xc4\x85ca. Obecnie dla dw\xc3\xb3ch gatunk\xc3\xb3w, \xc5\x9bwierka pospolitego i sosny, prowadzi si\xc4\x99 \xe2\x80\x9earchiwa klon\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 specjalistyczne hodowle szczepionych zraz\xc3\xb3w pobranych od warto\xc5\x9bciowych drzew puszcza\xc5\x84skich.\n_START_SECTION_\nZanikanie bior\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci\n_START_PARAGRAPH_\nMimo kompleksowej ochrony Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej, wskutek zmian klimatycznych, hydrologicznych i antropogenicznych nast\xc4\x85pi\xc5\x82y i nast\xc4\x99puj\xc4\x85 zmiany w ekosystemach puszczy. Do niekorzystnych, post\xc4\x99puj\xc4\x85cych zmian nale\xc5\xbcy ubo\xc5\xbcenie bior\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci. Charakteryzuje si\xc4\x99 ono powolnym zanikiem poszczeg\xc3\xb3lnych populacji zwierz\xc4\x85t, a\xc5\xbc do ich wymarcia._NEWLINE_Sytuacja taka mia\xc5\x82a miejsce np. z \xc5\xbcubrem, kt\xc3\xb3ry ocala\xc5\x82 wysi\xc5\x82kiem cz\xc5\x82owieka. Abstrahuj\xc4\x85c tu od wymarcia tura i tarpana w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci, to na przestrzeni ostatnich 15 lat (1995-2010) na obszarze Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej nie gniazduj\xc4\x85 ju\xc5\xbc: b\xc4\x85czek, orlik grubodzioby, pustu\xc5\x82ka, sok\xc3\xb3\xc5\x82 w\xc4\x99drowny, g\xc5\x82uszec, puszczyk mszarny, sowa b\xc5\x82otna, kraska, dzierlatka. Czyli w okresie 15 lat zanik\xc5\x82o 3,4% awifauny Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej. W podobnym tempie (1,7\xe2\x80\x934,5%) zanika liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 najbardziej zagro\xc5\xbconych gatunk\xc3\xb3w ptak\xc3\xb3w (szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y na diagramie obok). Malej\xc4\x85 te\xc5\xbc populacje du\xc5\xbcych ssak\xc3\xb3w takich jak np. ry\xc5\x9b, wilk i \xc5\x82o\xc5\x9b, gdzie np. szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce populacja rysia w Puszczy spad\xc5\x82a o ok. 30\xe2\x80\x9340%. W przypadku ptak\xc3\xb3w, w okresie 15 lat liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 bociana czarnego spad\xc5\x82a o 68%, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82a tr\xc3\xb3jpalczastego \xe2\x80\x93 56%, orlika krzykliwego \xe2\x80\x93 51%, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82a czarnego \xe2\x80\x93 47%, kropiatki \xe2\x80\x93 46%, mucho\xc5\x82\xc3\xb3wki bia\xc5\x82oszyjej \xe2\x80\x93 41%, bociana bia\xc5\x82ego \xe2\x80\x93 41%, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82a bia\xc5\x82ogrzbietego \xe2\x80\x93 39%, mucho\xc5\x82\xc3\xb3wki szarej \xe2\x80\x93 33%, derkacza \xe2\x80\x93 26%.\n_START_SECTION_\nWarto\xc5\x9b\xc4\x87 naukowa Puszczy\n_START_PARAGRAPH_\nPuszcza Bia\xc5\x82owieska, a w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci jej najlepiej zachowane i wy\xc5\x82\xc4\x85czone z u\xc5\xbcytkowania fragmenty maj\xc4\x85 unikalne znaczenie dla poznania ekologii las\xc3\xb3w strefy umiarkowanej. Wyniki prowadzonych tu cz\xc4\x99sto nieprzerwanie od dziesi\xc4\x99cioleci bada\xc5\x84 maja charakter modelowy i mog\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 jak punkt odniesienia dla wynik\xc3\xb3w bada\xc5\x84 prowadzonych w innych, bardziej przekszta\xc5\x82conych kompleksach le\xc5\x9bnych Europy, a w niekt\xc3\xb3rych aspektach odnoszone s\xc4\x85 do bada\xc5\x84 dziewiczych las\xc3\xb3w Ameryki \xc5\x9arodkowej czy Afryki. Zbiera si\xc4\x99 tutaj informacje na temat sk\xc5\x82adu gatunkowego zespo\xc5\x82\xc3\xb3w le\xc5\x9bnych, ich zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci wzgl\xc4\x99dem typu i wilgotno\xc5\x9bci pod\xc5\x82o\xc5\xbca, stabilno\xc5\x9bci i dynamiki sukcesji, zdolno\xc5\x9bci samorzutnego odnawiania si\xc4\x99 poszczeg\xc3\xb3lnych gatunk\xc3\xb3w drzewiastych czy charakteru stref przej\xc5\x9bciowych pomi\xc4\x99dzy fitocenozami r\xc3\xb3\xc5\xbcnych typ\xc3\xb3w. Du\xc5\xbco uwagi po\xc5\x9bwi\xc4\x99ca si\xc4\x99 procesowi zamierania drzew i roli martwego drewna w lesie. Przestrzenna z\xc5\x82o\xc5\xbcono\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9brodowiska i liczne wyst\xc4\x99powanie takich struktur jak wykroty, z\xc5\x82omy czy stoj\xc4\x85ce martwe drzewa pozwala bada\xc4\x87 pierwotne preferencje ptak\xc3\xb3w wzgl\xc4\x99dem miejsc gniazdowania. Wielkie bogactwo gatunkowe Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej daje mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 poznawania zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci zachodz\xc4\x85cych mi\xc4\x99dzy r\xc3\xb3wnymi organizmami w ich naturalnym \xc5\x9brodowisku, w tym czynnik\xc3\xb3w reguluj\xc4\x85cych liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 populacji owad\xc3\xb3w uznawanych za gro\xc5\xbane szkodniki le\xc5\x9bne. Opisano st\xc4\x85d te\xc5\xbc kilkadziesi\xc4\x85t gatunk\xc3\xb3w nowych dla nauki, np. w latach dziewi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych XX wieku w ramach dok\xc5\x82adnego badania jednego tylko oddzia\xc5\x82u le\xc5\x9bnego o powierzchni 140 ha opisano 5 nieznanych wcze\xc5\x9bniej nauce gatunk\xc3\xb3w grzyb\xc3\xb3w. Natomiast w 2011 na podstawie okazu od\xc5\x82owionego w pobli\xc5\xbcu miejscowo\xc5\x9bci Podolany opisano nowy gatunek motyla z rodziny molowatych \xe2\x80\x93 Monopis bisonella, kt\xc3\xb3rego nazwa gatunkowa nawi\xc4\x85zuje do wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych na tym terenie \xc5\xbcubr\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPowstanie puszczy\n_START_PARAGRAPH_\nZ ko\xc5\x84cem plejstocenu, a pocz\xc4\x85tkiem holocenu (11 tys. lat temu) obszary dzisiejszej Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej wygl\xc4\x85da\xc5\x82y jak dzisiejsze tereny przej\xc5\x9bciowe pomi\xc4\x99dzy tundr\xc4\x85 a tajg\xc4\x85. W\xc3\xb3wczas Puszcz\xc4\x99 Bia\xc5\x82owiesk\xc4\x85 porasta\xc5\x82a ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 zimnolubna: wierzba zielna (Salix herbacea), brzoza kar\xc5\x82owata (Betula nana), d\xc4\x99bik o\xc5\x9bmiop\xc5\x82atkowy (Dryas octopetala), bylice (Arthemisia), trawy, mchy i porosty._NEWLINE_W tym okresie na tych obszarach \xc5\xbcy\xc5\x82y: mamut w\xc5\x82ochaty (Mamuthus primigenius) nosoro\xc5\xbcec w\xc5\x82ochaty (Coleodonta antiqitatis) pi\xc5\xbcmow\xc3\xb3\xc5\x82 (Ovibos moschatus) nied\xc5\xbawied\xc5\xba jaskiniowy (Ursus spelaeus) jele\xc5\x84 olbrzymi (Megaloceros giganteus)._NEWLINE_Z ko\xc5\x84cem epoki lodowcowej i ust\xc4\x85pieniem lodu przed 10.000 lat, znikn\xc4\x99li r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc olbrzymi ro\xc5\x9blino- i mi\xc4\x99so\xc5\xbcercy. Nied\xc5\x82ugo potem obszar ten obj\xc4\x99\xc5\x82y gatunki ro\xc5\x9blin, mog\xc4\x85ce si\xc4\x99 przystosowa\xc4\x87 nawet do bardzo wymagaj\xc4\x85cych warunk\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie drzewa iglaste: \xc5\x9bwierki, sosny, sosny limby, jod\xc5\x82y syberyjskie, modrzewie, lecz tak\xc5\xbce \xe2\x80\x93 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej drobnolistne \xe2\x80\x93 li\xc5\x9bciaste: brzozy, osiki, olsze, jarz\xc4\x99by, kt\xc3\xb3re dzi\xc4\x99ki swojej niewra\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci na zimno oraz symbiozie z porostami i grzybami mog\xc5\x82y wsp\xc3\xb3\xc5\x82\xc5\xbcy\xc4\x87 na tym pocz\xc4\x85tkowo ja\xc5\x82owym pod\xc5\x82o\xc5\xbcu. W ci\xc4\x85gu kolejnych pi\xc4\x99ciu tysi\xc4\x85cleci pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 dodatkowo takie gatunki jak wi\xc4\x85zy, d\xc4\x99by, jesiony, graby i lipy. Te drzewa s\xc4\x85 i dzi\xc5\x9b charakterystyczne dla Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej i maj\xc4\x85 znacz\xc4\x85cy wp\xc5\x82yw na jej dzisiejszy kszta\xc5\x82t. I dzisiaj lasy puszczy s\xc4\x85 przekszta\xc5\x82cane wskutek warunk\xc3\xb3w klimatycznych i hydrologicznych. Charakteryzuje si\xc4\x99 to powolnym zanikiem las\xc3\xb3w o charakterze syberyjskim na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 las\xc3\xb3w \xc5\x9brodkowoeuropejskich.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9alady cz\xc5\x82owieka w Puszczy\n_START_PARAGRAPH_\nPrzypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce po ust\xc4\x85pieniu zlodowacenia (8\xe2\x80\x9310 tys. lat temu) niewielkie, w\xc4\x99drowne \xc5\x82owieckie plemiona, przemierza\xc5\x82y dawne obszary tworz\xc4\x85cej si\xc4\x99 Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej dolinami niedawno powsta\xc5\x82ych rzek Narwi i Narewki. W okresie wioseno-letnim w\xc4\x99drowa\xc5\x82y one na p\xc3\xb3\xc5\x82noc, natomiast jesieni\xc4\x85 zmierza\xc5\x82y w kierunkach po\xc5\x82udniowych._NEWLINE_Najstarsze \xc5\x9blady obecno\xc5\x9bci cz\xc5\x82owieka ju\xc5\xbc osiad\xc5\x82ego, uprawiaj\xc4\x85cego rol\xc4\x99 w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej i jej okolicach pochodz\xc4\x85 z neolitu, czyli sprzed oko\xc5\x82o 4500 lat. \xc5\x9awiadcz\xc4\x85 o tym odnalezione tu proste narz\xc4\x99dzia z krzemienia, toporki kamienne oraz resztki naczy\xc5\x84. Z neolitu pochodz\xc4\x85 tak\xc5\xbce dwie osady, odkryte w 1923 roku w pobli\xc5\xbcu wsi Rudnia oraz pomi\xc4\x99dzy miejscowo\xc5\x9bciami Krynica i Kupicze._NEWLINE_W okresie od II-I wieku p.n.e. do IV-V wieku n.e. na terenie puszczy istnia\xc5\x82y osady nosz\xc4\x85ce \xc5\x9blady mieszanych wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w kultur ceramiki kreskowanej i przeworskiej, a nast\xc4\x99pnie kultury wielbarskiej. Jedna z takich osad, pochodz\xc4\x85ca z prze\xc5\x82omu I wieku p.n.e. i I wieku n.e., zosta\xc5\x82a znaleziona na polanie \xc5\x82owieckiej \xe2\x80\x9eBerezowo\xe2\x80\x9d (Nadle\xc5\x9bnictwo Bia\xc5\x82owie\xc5\xbca). Odkryto tam tak\xc5\xbce pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci dymarek do wytopu \xc5\xbcelaza z rudy darniowej, zabytki \xc5\xbcelazne i ceramiczne oraz ko\xc5\x9bci byd\xc5\x82a domowego i jeleni. Wskazuje to na to, \xc5\xbce opr\xc3\xb3cz \xc5\x82owiectwa i hodowli, ludno\xc5\x9b\xc4\x87 tego terenu zajmowa\xc5\x82a si\xc4\x99 lokalnym pozyskiwaniem rudy oraz wypalaniem w\xc4\x99gla drzewnego niezb\xc4\x99dnego do wytopu \xc5\xbcelaza. Doprowadzi\xc5\x82o to do nieznacznego ubytku w powierzchni las\xc3\xb3w, jednak\xc5\xbce po okresie staro\xc5\xbcytnym nast\xc4\x85pi\xc5\x82a przerwa w osadnictwie, co umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o ich odnow\xc4\x99._NEWLINE_Z tego okresu pochodz\xc4\x85 dwa znalezione do tej pory puszcza\xc5\x84skie cmentarzyska pozostawione przez przedstawicieli kultury wielbarskiej. Pierwsze z nich to odosobniony gr\xc3\xb3b szkieletowy dziecka z III-IV wieku, znaleziony w \xc5\xbcwirowni na uroczysku \xe2\x80\x9eHajduki\xe2\x80\x9d, przy drodze z Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy do Narewki. Mo\xc5\xbce by\xc4\x87 to jednak tylko fragment cmentarzyska, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82o zniszczone podczas wykopywania piasku. Drugie znalezisko to cmentarzysko cia\xc5\x82opalne z III-V wieku, znalezione na terenie uroczyska \xe2\x80\x9eWielka Kletna\xe2\x80\x9d w samym Bia\xc5\x82owieskim Parku Narodowym. Prawdopodobnie zawiera ono 60\xe2\x80\x9370 grob\xc3\xb3w p\xc5\x82askich rozmieszczonych na dawnej \xc5\x9br\xc3\xb3dle\xc5\x9bnej polanie. W pobli\xc5\xbcu Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 jeszcze trzy inne cmentarzyska kultury wielbarskiej, zawieraj\xc4\x85ce cia\xc5\x82opalne groby kurhanowe lub p\xc5\x82askie._NEWLINE_Du\xc5\xbca ilo\xc5\x9b\xc4\x87 przedmiot\xc3\xb3w obcego pochodzenia znaleziona w grobach mo\xc5\xbce \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 o istniej\xc4\x85cej w\xc3\xb3wczas sieci dr\xc3\xb3g, z kolei sta\xc5\x82y, kilkuprocentowy udzia\xc5\x82 py\xc5\x82k\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin rosn\xc4\x85cych na terenach otwartych (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie traw) oraz antropogennych (zwi\xc4\x85zanych z cz\xc5\x82owiekiem) z I-IV wieku, wskazuje na niewielki stopie\xc5\x84 jej odlesienia w tamtym okresie. Oznacza to \xc5\xbce na terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej i w jej okolicach, w tamtym okresie, istnia\xc5\x82y pojedyncze niewielkie plemiona. Ju\xc5\xbc w czasach Chrystusa doliny rzek Narwi, Le\xc5\x9bnej i Narewki by\xc5\x82y na sta\xc5\x82e zamieszkiwane przez plemiona Neurach, o kt\xc3\xb3rych pisa\xc5\x82 historyk i pisarz rzymski Pliniusz Starszy (23-79) oraz historyk rzymski Tacyt (55-120)._NEWLINE_Na terenie Puszczy znaleziono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc datowane na okres wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w rzymskich grodzisko oraz \xc5\x9blady p\xc3\xb3l uprawnych.\n_START_SECTION_\nWyodr\xc4\x99bnianie teren\xc3\xb3w puszczy\n_START_PARAGRAPH_\nWe wczesnym \xc5\x9bredniowieczu, do XIII wieku, Puszcza Bia\xc5\x82owieska nie stanowi\xc5\x82a wyodr\xc4\x99bnionego kompleksu le\xc5\x9bnego i \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 z puszczami okolic Grodna i Polesia. Dociera\xc5\x82o tam rozproszone osadnictwo z Litwy, Mazowsza i prawdopodobnie Ja\xc4\x87wingowie, o czym mog\xc4\x85 \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 zachowane do dzi\xc5\x9b niekt\xc3\xb3re ba\xc5\x82tyckie nazwy miejscowe. W XV wieku dokonano podzia\xc5\x82u puszcz, przydzielaj\xc4\x85c je do dwor\xc3\xb3w ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99cych. Obecna Puszcza Bia\xc5\x82owieska zosta\xc5\x82a rozdzielona mi\xc4\x99dzy dwory w Bielsku, Kamie\xc5\x84cu i Wo\xc5\x82kowysku. St\xc4\x85d te\xc5\xbc pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 nazwy: Puszcza Bielska, Kamieniecka i Wo\xc5\x82kowyska. P\xc3\xb3\xc5\x82nocny fragment Puszczy Kamienieckiej zacz\xc4\x99to nazywa\xc4\x87 Puszcz\xc4\x85 Bia\xc5\x82owiesk\xc4\x85 (od nazwy dworu Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy). Rozw\xc3\xb3j osadnictwa spowodowa\xc5\x82 zag\xc5\x82ad\xc4\x99 Puszczy Bielskiej (jedyna jej pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 jest obecna, ma\xc5\x82a Puszcza Ladzka). Puszcza Wo\xc5\x82kowyska rozpad\xc5\x82a si\xc4\x99 na mniejsze jednostki: (m.in.) Puszcz\xc4\x99 \xc5\x9awis\xc5\x82ock\xc4\x85, M\xc5\x9bcigobowsk\xc4\x85 i Ja\xc5\x82owsk\xc4\x85. Puszcza Ja\xc5\x82owska przesta\xc5\x82a istnie\xc4\x87 w wyniku osadnictwa, a prywatn\xc4\x85 Puszcz\xc4\x99 \xc5\x9awis\xc5\x82ock\xc4\x85 (nale\xc5\xbc\xc4\x85c\xc4\x85 do rodziny Tyszkiewicz\xc3\xb3w ze \xc5\x9awis\xc5\x82oczy) przy\xc5\x82\xc4\x85czono w 1832 do Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej._NEWLINE_Tak wi\xc4\x99c obecna Puszcza Bia\xc5\x82owieska sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z ocala\xc5\x82ych fragment\xc3\xb3w dawnych puszcz Bia\xc5\x82owieskiej, Ladzkiej i \xc5\x9awis\xc5\x82ockiej._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tkowo Puszcza Bia\xc5\x82owieska nale\xc5\xbca\xc5\x82a do wojew\xc3\xb3dztwa trockiego. W 1513 znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 w granicach nowo utworzonego wojew\xc3\xb3dztwa podlaskiego, z kt\xc3\xb3rego w 1566 wydzielono wojew\xc3\xb3dztwo brzeskolitewskie, obejmuj\xc4\x85ce tereny Puszczy. Po unii lubelskiej (1569) wojew\xc3\xb3dztwo podlaskie przy\xc5\x82\xc4\x85czono do Korony i zachodnim skrajem Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej bieg\xc5\x82a granica mi\xc4\x99dzy Polsk\xc4\x85 a Wielkim Ksi\xc4\x99stwem Litewskim.\n_START_SECTION_\nPuszcza w r\xc4\x99kach carskich\n_START_PARAGRAPH_\nPo rozbiorach cesarzowa Katarzyna II i jej nast\xc4\x99pca Pawe\xc5\x82 I zacz\xc4\x99li rozdawa\xc4\x87 dobra puszcza\xc5\x84skie dygnitarzom, kt\xc3\xb3rzy eksploatowali je rabunkowo. Ale nast\xc4\x99pni carowie, u\xc5\x9bwiadomiwszy sobie rozmiar strat spowodowany paroletnim rosyjskim zarz\xc4\x85dem, w 1802 r. zacz\xc4\x99li odnawia\xc4\x87 s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 osocznicz\xc4\x85. W 1820 r. wydano zakaz polowa\xc5\x84 na \xc5\xbcubry i wstrzymano wyr\xc4\x99by. W 1811 r. znaczn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 lasu zniszczy\xc5\x82 szalej\xc4\x85cy 4 miesi\xc4\x85ce po\xc5\xbcar. Katastrofy dope\xc5\x82ni\xc5\x82 przemarsz wojsk napoleo\xc5\x84skich, podczas kt\xc3\xb3rego rozgrabiono dwory kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w polskich._NEWLINE_Podczas powstania listopadowego do walki w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a si\xc4\x99 niemal ca\xc5\x82a s\xc5\x82u\xc5\xbcba le\xc5\x9bna. Oddzia\xc5\x82y puszcza\xc5\x84skie liczy\xc5\x82y ponad 500 ludzi i przeprowadzi\xc5\x82y kilka udanych akcji. Podczas powstania styczniowego w puszczy dzia\xc5\x82a\xc5\x82 oddzia\xc5\x82 Walerego Wr\xc3\xb3blewskiego._NEWLINE_Mniej wi\xc4\x99cej od po\xc5\x82owy XIX wieku w puszczy rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 okres nowoczesnej gospodarki le\xc5\x9bnej, wznowiono wyr\xc4\x99by. W latach 1843\xe2\x80\x931846 ca\xc5\x82y las podzielono na regularne kwadratowe oddzia\xc5\x82y le\xc5\x9bne o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 1 wiorsty (1066,8 m) rozdzielone p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przecinkami (pododdzia\xc5\x82ami). Wtedy te\xc5\xbc puszcz\xc4\x85 ponownie zainteresowali si\xc4\x99 carowie. W 1860 r. zorganizowano pierwsze wielkie polowanie carskie. W 1888 r. puszcza przesz\xc5\x82a z zarz\xc4\x85du pa\xc5\x84stwowego do zarz\xc4\x85du d\xc3\xb3br carskich. W roku 1894 wybudowano pa\xc5\x82ac w Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy na polecenie Aleksandra III oraz, dla wygody, lini\xc4\x99 kolejow\xc4\x85 z Hajn\xc3\xb3wki. Pod koniec XIX wieku sprowadzono z Syberii, Kaukazu i Europy ogromne ilo\xc5\x9bci zwierzyny: \xc5\x82osi, danieli i jeleni, zamieniaj\xc4\x85c puszcz\xc4\x99 w olbrzymi zwierzyniec. Odbi\xc5\x82o si\xc4\x99 to niekorzystnie na stanie lasu i przynios\xc5\x82o zmiany zauwa\xc5\xbcalne przez le\xc5\x9bnik\xc3\xb3w do dzi\xc5\x9b. Ostatnie carskie \xc5\x82owy odby\xc5\x82y si\xc4\x99 w 1912 r.\n_START_SECTION_\nOd I do II wojny \xc5\x9bwiatowej\n_START_PARAGRAPH_\nI wojna \xc5\x9bwiatowa przynios\xc5\x82a najwi\xc4\x99ksze chyba w historii straty dla puszczy. Wojska niemieckie, wchodz\xc4\x85ce w sk\xc5\x82ad 12 Armii dowodzonej przez gen. Maxa von Gallwitza, wkroczy\xc5\x82y do Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy i puszczy w dniu 17 sierpnia 1915 roku. Okupacja niemiecka tego terenu trwa\xc5\x82a do grudnia 1918 roku. W tym czasie puszcza przesz\xc5\x82a okres rabunkowej gospodarki na wielk\xc4\x85 skal\xc4\x99: z szacowanej zasobno\xc5\x9bci Puszczy \xe2\x80\x93 32 mln m\xc2\xb3 drewna \xe2\x80\x93 wyci\xc4\x99to 5 mln m\xc2\xb3. Niemcy wybudowali ponad 300 km tor\xc3\xb3w kolejki le\xc5\x9bnej by u\xc5\x82atwi\xc4\x87 wyw\xc3\xb3zk\xc4\x99. Wzniesiono wielkie tartaki w Hajn\xc3\xb3wce, Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy i Gr\xc3\xb3dku. Wojsko niemieckie przetrzebi\xc5\x82o te\xc5\xbc zwierzyn\xc4\x99._NEWLINE_Po wycofaniu si\xc4\x99 z puszczy niemieckich w\xc5\x82adz wojskowych w grudniu 1918 r. w lasach pozosta\xc5\x82o wielu \xc5\xbco\xc5\x82nierzy maruder\xc3\xb3w, natchnionych rewolucj\xc4\x85 w Rosji i niepodlegaj\xc4\x85cych \xc5\xbcadnej w\xc5\x82adzy. Polowali oni bez umiaru, grabili te\xc5\xbc fabryki i tartaki, kt\xc3\xb3rych wyposa\xc5\xbcenie zazwyczaj wykupywali \xc5\xbcydowscy kupcy z Bia\xc5\x82egostoku. Okres anarchii wykorzystywali te\xc5\xbc miejscowi. Na prze\xc5\x82omie 1918 i 1919 r. strza\xc5\x82y w puszczy by\xc5\x82o s\xc5\x82ycha\xc4\x87 dniem i noc\xc4\x85. W kilka miesi\xc4\x99cy \xc5\xbcubry (ostatni pad\xc5\x82 w kwietniu 1919 r.) i \xc5\x82osie zosta\xc5\x82y ca\xc5\x82kowicie wyt\xc4\x99pione (przed wojn\xc4\x85 by\xc5\x82o ponad 700 \xc5\xbcubr\xc3\xb3w). Prze\xc5\xbcy\xc5\x82y nieliczne jelenie. W lutym 1919 r. Puszcz\xc4\x99 Bia\xc5\x82owiesk\xc4\x85 zaj\xc4\x99\xc5\x82y wojska polskie. Na dobre polska administracja obj\xc4\x99\xc5\x82a puszcz\xc4\x99 we wrze\xc5\x9bniu 1920 r., po wojnie bolszewickiej._NEWLINE_Uporz\xc4\x85dkowanie lasu trwa\xc5\x82o 3 lata. W roku 1924 administracja puszczy zawar\xc5\x82a dziesi\xc4\x99cioletni kontrakt z angielsk\xc4\x85 firm\xc4\x85 \xe2\x80\x9eCentury\xe2\x80\x9d na eksploatacj\xc4\x99 drewna. Jednak Anglicy bezlito\xc5\x9bnie wycinali lasy, co spowodowa\xc5\x82o zerwanie z nimi umowy w roku 1929. W tym\xc5\xbce roku 19 wrze\xc5\x9bnia rozpocz\xc4\x99to na nowo hodowl\xc4\x99 \xc5\xbcubr\xc3\xb3w. Do specjalnej zagrody przeznaczonej dla \xc5\xbcubr\xc3\xb3w przywieziono samca czystej krwi Borusse. Jeszcze w tym samym roku do\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a samica Biserta, a w roku 1930 Biskaya. W ten spos\xc3\xb3b rozpocz\xc4\x99to proces restytucji \xc5\xbcubra. Okazy te zakupiono w ogrodach zoologicznych w Niemczech i Szwecji, a tak\xc5\xbce przywieziono z Pszczyny). W 1939 roku w puszczy by\xc5\x82o 16 \xc5\xbcubr\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re przetrwa\xc5\x82y szcz\xc4\x99\xc5\x9bliwie II wojn\xc4\x99 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85._NEWLINE_Dyrekcja Las\xc3\xb3w Pa\xc5\x84stwowych w Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy poprzez sw\xc3\xb3j departament ds. melioracji i osuszania prowadzi\xc5\x82a w latach mi\xc4\x99dzywojennych intensywn\xc4\x85 melioracj\xc4\x99 puszczy._NEWLINE_Podczas wojny obronnej Polski w 1939 roku, po walkach w rejonie Domanowa, w rejon Puszczy wesz\xc5\x82y oddzia\xc5\x82y Podlaskiej Brygady Kawalerii i Suwalskiej Brygady Kawalerii, kt\xc3\xb3re 18 wrze\xc5\x9bnia dotar\xc5\x82y do Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy. Nast\xc4\x99pnie jej oddzia\xc5\x82y zbiera\xc5\x82y si\xc4\x99 w rejonie wsi Eliaszuki i Doktorce. 20 wrze\xc5\x9bnia w okolicach Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy gen. Zygmunt Podhorski ps. \xe2\x80\x9eZaza\xe2\x80\x9d powo\xc5\x82a\xc5\x82 ze zgromadzonych oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w Suw.BK i Podl.BK improwizowan\xc4\x85 jednostk\xc4\x99 kawalerii Dywizj\xc4\x99 Kawalerii \xe2\x80\x9eZaza\xe2\x80\x9d z\xc5\x82o\xc5\xbcon\xc4\x85 z Brygady Kawalerii \xe2\x80\x9ePlis\xe2\x80\x9d pod dow\xc3\xb3dztwem p\xc5\x82k. Kazimierza Plisowskiego i Brygady Kawalerii \xe2\x80\x9eEdward\xe2\x80\x9d pod dow\xc3\xb3dztwem p\xc5\x82k. Edwarda Milewskiego. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w przesz\xc5\x82a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej na po\xc5\x82udnie tworz\xc4\x85c SGO \xe2\x80\x9ePolesie\xe2\x80\x9d, walcz\xc4\x85c p\xc3\xb3\xc5\xbaniej pod Kockiem, a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 w kierunku Wo\xc5\x82kowyska walcz\xc4\x85c p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w obronie Grodna._NEWLINE_Kolejna wojna przynios\xc5\x82a podobne straty dla puszczy jak wcze\xc5\x9bniejsza. W\xc5\x82adza radziecka wywioz\xc5\x82a na wsch\xc3\xb3d ca\xc5\x82\xc4\x85 polsk\xc4\x85 ludno\xc5\x9b\xc4\x87, zast\xc4\x99puj\xc4\x85c j\xc4\x85 lojalnymi, ale niedo\xc5\x9bwiadczonymi pracownikami le\xc5\x9bnymi. Z kolei po 1941 roku w\xc5\x82adze niemieckie chcia\xc5\x82y wysiedli\xc4\x87 ca\xc5\x82\xc4\x85 ludno\xc5\x9b\xc4\x87 puszczy (z obawy o partyzantk\xc4\x99). Z inicjatywy G\xc3\xb6ringa powsta\xc5\x82 projekt utworzenia wielkiego rezerwatu \xe2\x80\x93 pa\xc5\x84stwowego obszaru \xc5\x82owieckiego. Dokonywano tak\xc5\xbce pacyfikacji wsi puszcza\xc5\x84skich. W lipcu-sierpniu 1941 roku niemiecki 322 batalion policji wysiedli\xc5\x82 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w oko\xc5\x82o 40 wsi, w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci pal\xc4\x85c je ca\xc5\x82kowicie i rabuj\xc4\x85c inwentarz, plony i ca\xc5\x82y dobytek. Wycinano sady i zasypywano studnie. \xc5\x81\xc4\x85cznie wysiedlono 7036 os\xc3\xb3b, a 601 zamordowano. Wysiedlono nast\xc4\x99puj\xc4\x85ce wsie: Bernacki Most, Budy, Grodzisk, Gruszki, Guszczewina, Janowo, Le\xc5\x9bna, Lewkowo Nowe, Masiewo, Masiewo Nowe, Mink\xc3\xb3wka, Mik\xc5\x82aszewo, Olech\xc3\xb3wka, P\xc5\x82atna, Pogorzelce, Skupowo, Stoczek, Teremiski, Zab\xc5\x82otoczyzna, Zabrody._NEWLINE_Od lipca 1941 r. w lesie dzia\xc5\x82a\xc5\x82y grupy partyzanckie, przewa\xc5\xbcnie radzieckie (w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82a si\xc4\x99 grupa Nikora). Dopiero wiosn\xc4\x85 1944 roku Niemcy zacz\xc4\x99li odnosi\xc4\x87 pierwsze sukcesy w walce z partyzantami. W Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy umieszczono specjalny sztab do zwalczania partyzantki. W licznych egzekucjach mordowano mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w podejrzanych o pomoc \xe2\x80\x9ele\xc5\x9bnym \xc5\xbco\xc5\x82nierzom\xe2\x80\x9d._NEWLINE_W lipcu 1944 r. puszcz\xc4\x99 zaj\xc4\x99\xc5\x82y oddzia\xc5\x82y Armii Czerwonej. Wycofuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 hitlerowcy zd\xc4\x85\xc5\xbcyli jeszcze wysadzi\xc4\x87 w powietrze pa\xc5\x82ac w Bia\xc5\x82owie\xc5\xbcy. Decyzj\xc4\x99 o pozostawieniu cz\xc4\x99\xc5\x9bci Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej w Polsce podj\xc4\x85\xc5\x82 osobi\xc5\x9bcie Stalin po dyskusji z delegacj\xc4\x85 PKWN. Wedle anegdoty pocz\xc4\x85tkowo chcia\xc5\x82 zagarn\xc4\x85\xc4\x87 ca\xc5\x82\xc4\x85 puszcz\xc4\x99, ale polscy komuni\xc5\x9bci przekonali go argumentem \xe2\x80\x9eAle gdzie my b\xc4\x99dziemy teraz polowa\xc4\x87?!\xe2\x80\x9d. Zgodnie z jednym z przekaz\xc3\xb3w Stalin zgodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 na podzia\xc5\x82 terytorium puszczy w stosunku mniej wi\xc4\x99cej p\xc3\xb3\xc5\x82 na p\xc3\xb3\xc5\x82 osobi\xc5\x9bcie wykre\xc5\x9blaj\xc4\x85c lini\xc4\x99 na mapie, wed\xc5\x82ug innej wersji lini\xc4\x99 wyrysowa\xc5\x82 premier Os\xc3\xb3bka-Morawski, gdy Stalin nie patrzy\xc5\x82._NEWLINE_Od wiosny 1945 roku w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej operowa\xc5\x82a 5 Wile\xc5\x84ska Brygada AK prowadz\xc4\x85c dzia\xc5\x82ania przeciwko Armii Czerwonej, NKWD i MO.\n_START_SECTION_\nOkres powojenny\n_START_PARAGRAPH_\nW okresie powojennym za spraw\xc4\x85 radzieckiej administracji ze wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci puszczy dosz\xc5\x82o do wybicia nied\xc5\xbawiedzia, kt\xc3\xb3rego reintrodukowano w okresie mi\xc4\x99dzywojennym. Jednocze\xc5\x9bnie w\xc5\x82adze radzieckie bardzo ograniczy\xc5\x82y wyr\xc4\x99b w puszczy i szybko obj\xc4\x99\xc5\x82y niemal ca\xc5\x82y radziecki fragment lasu ochron\xc4\x85 w ramach parku narodowego, podczas gdy w polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci prowadzona by\xc5\x82a intensywna eksploatacja na wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci obszaru puszczy. Na pocz\xc4\x85tku lat 1980. na granicy stan\xc4\x85\xc5\x82 p\xc5\x82ot z drutu kolczastego powi\xc4\x85zany z systemem alarmowym, kt\xc3\xb3ry uniemo\xc5\xbcliwi\xc5\x82 swobodn\xc4\x85 migracj\xc4\x99 zwierzyny.\n_START_SECTION_\nKonflikt wok\xc3\xb3\xc5\x82 wycinki puszczy po 2016\n_START_PARAGRAPH_\nW 2017 na terenie Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 intensywna wycinka drzew, kt\xc3\xb3ra wed\xc5\x82ug Ministerstw \xc5\x9arodowiska s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82a powstrzymaniu kornika drukarza, a wed\xc5\x82ug protestuj\xc4\x85cych ekolog\xc3\xb3w mia\xc5\x82a charakter komercyjny. Z kolei Lasy Pa\xc5\x84stwowe opublikowa\xc5\x82y mapy z zaznaczonymi obszarami ci\xc4\x99\xc4\x87 r\xc4\x99bnych do roku 2017 z kt\xc3\xb3rych wynika, \xc5\xbce takich obszar\xc3\xb3w w latach 2012\xe2\x80\x932017 by\xc5\x82o mniej ni\xc5\xbc w latach 2002-2011. W kwietniu 2017 Komisja Europejska da\xc5\x82a Polsce 30 dni na ustosunkowanie do zarzut\xc3\xb3w o naruszenie unijnych dyrektyw dotycz\xc4\x85cych ochrony \xc5\x9brodowiska. W przedstawionym stanowisku rz\xc4\x85d Beaty Szyd\xc5\x82o wskaza\xc5\x82, \xc5\xbce wycinka drzew nie jest sprzeczna z zobowi\xc4\x85zaniami Polski wynikaj\xc4\x85cymi z dyrektyw: ptasiej i siedliskowej, Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej zagra\xc5\xbcaj\xc4\x85 korniki drukarze, a problemem jest tak\xc5\xbce \xe2\x80\x9enieustaj\xc4\x85ca presja ze strony naturalist\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 radykalnych ekolog\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Podczas 41. sesji Komitetu \xc5\x9awiatowego Dziedzictwa Ludzko\xc5\x9bci UNESCO w Krakowie w lipcu 2017 przyj\xc4\x99to uchwa\xc5\x82\xc4\x99 wzywaj\xc4\x85c\xc4\x85 Polsk\xc4\x99 do natychmiastowego wstrzymania wycinki drzew na terenie Puszczy. Komitet podkre\xc5\x9bli\xc5\x82, \xc5\xbce prowadzone przez Polsk\xc4\x99 dzia\xc5\x82ania stanowi\xc4\x85 zagro\xc5\xbcenie dla puszczy na Li\xc5\x9bcie \xc5\x9awiatowego Dziedzictwa Ludzko\xc5\x9bci; w uchwale znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zapis o mo\xc5\xbcliwym wpisaniu puszczy na list\xc4\x99 obiekt\xc3\xb3w zagro\xc5\xbconych. Premier Beata Szyd\xc5\x82o poinformowa\xc5\x82a, \xc5\xbce wycinka b\xc4\x99dzie kontynuowana. W tym samym miesi\xc4\x85cu Komisja Europejska wyst\xc4\x85pi\xc5\x82a przeciwko Polsce do Trybuna\xc5\x82u Sprawiedliwo\xc5\x9bci Unii Europejskiej wskazuj\xc4\x85c, \xc5\xbce prowadzona wycinka drzew stanowi\xc5\x82a powa\xc5\xbcne zagro\xc5\xbcenie integralno\xc5\x9bci obszaru Natura 2000, nie by\xc5\x82a zgodna z celami ochrony Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej i przekracza\xc5\x82a \xc5\x9brodki, jakich mo\xc5\xbcna u\xc5\xbcywa\xc4\x87 do zapewnienia zr\xc3\xb3wnowa\xc5\xbconego u\xc5\xbcytkowania lasu. _NEWLINE_W wydanym w listopadzie 2017 postanowieniu Trybuna\xc5\x82 Sprawiedliwo\xc5\x9bci nakaza\xc5\x82 Polsce natychmiastowe przerwanie wycinki pod gro\xc5\xbab\xc4\x85 kary finansowej w wysoko\xc5\x9bci co najmniej 100 tys. euro dziennie. Po wydaniu tego postanowienia wycinka zosta\xc5\x82a przerwana._NEWLINE_W kwietniu 2018 Trybuna\xc5\x82 Sprawiedliwo\xc5\x9bci orzek\xc5\x82, \xc5\xbce wycinka drzew w Puszczy Bia\xc5\x82owieskiej by\xc5\x82a niezgodna z prawem unijnym (dyrektywami siedliskow\xc4\x85 i ptasi\xc4\x85). Trybuna\xc5\x82 uzna\xc5\x82, \xc5\xbce nie by\xc5\x82o dowod\xc3\xb3w na zagro\xc5\xbcenie ze strony kornika drukarza, nie przeprowadzono oceny skutk\xc3\xb3w wycinki dla integralno\xc5\x9bci obszaru Natura 2000 i prowadzi\xc5\x82a ona do zaniku jego cz\xc4\x99\xc5\x9bci. Minister \xc5\x9brodowiska w rz\xc4\x85dzie Mateusza Morawieckiego Henryk Kowalczyk zapowiedzia\xc5\x82, \xc5\xbce Polska uzna wyrok Trybuna\xc5\x82u, nie b\xc4\x99dzie si\xc4\x99 od niego odwo\xc5\x82ywa\xc4\x87, a wycinka drzew nie zostanie wznowiona.'