b"\n_START_ARTICLE_\nGeografia Iraku\n_START_PARAGRAPH_\nIrak jest pa\xc5\x84stwem le\xc5\xbc\xc4\x85cym w Azji Po\xc5\x82udniowo-Zachodniej, w centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Bliskiego Wschodu. Irak po\xc5\x82o\xc5\xbcony jest nad Zatok\xc4\x85 Persk\xc4\x85. Ten pustynny kraj zdominowany przez islam, ma za sob\xc4\x85 d\xc5\x82ug\xc4\x85 i bogat\xc4\x85 histori\xc4\x99, gdzie przez wiele lat rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 kultura arabska. Obecnie po obaleniu rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Saddama Husajna, kraj jest n\xc4\x99kany zamachami terrorystycznymi, gdzie codziennie gin\xc4\x85 ludzie. Irak jest jednym z najniebezpieczniejszych kraj\xc3\xb3w \xc5\x9bwiata, gdzie turystyka w chwili obecne praktycznie nie istnieje. Irak jednak posiada wiele walor\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re przeci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82yby wielu turyst\xc3\xb3w. To tu powsta\xc5\x82a pierwsza ludzka cywilizacja, wci\xc4\x85\xc5\xbc mo\xc5\xbcna zobaczy\xc4\x87 m.in. ruiny \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84 babilo\xc5\x84skich i wiele innych zabytk\xc3\xb3w z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych okres\xc3\xb3w dziejowych kraju.\n_START_SECTION_\nBudowa geologiczna i rze\xc5\xbaba\n_START_PARAGRAPH_\nIrak dzieli si\xc4\x99 na trzy regiony geograficzne. S\xc4\x85 to obszar g\xc3\xb3r i podg\xc3\xb3rza, Mezopotamia i pustynie. Obszary te przebiegaj\xc4\x85 prawie r\xc3\xb3wnoleg\xc5\x82ymi pasmami z p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego zachodu na po\xc5\x82udniowy wsch\xc3\xb3d. Oko\xc5\x82o 35% powierzchni kraju stanowi\xc4\x85 rozleg\xc5\x82e, aluwialne niziny Mezopotamii, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Mezopotamii le\xc5\xbcy Al-D\xc5\xbcazira (wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 ponad 200 m n.p.m.), na po\xc5\x82udniu za\xc5\x9b le\xc5\xbcy Nizina Mezopotamska (wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 poni\xc5\xbcej 100 m n.p.m.). Al-D\xc5\xbcazira zwana te\xc5\xbc Mezopotami\xc4\x85 G\xc3\xb3rn\xc4\x85 jest obszarem gdzie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 wzniesienia z najwy\xc5\xbcszym szczytem tego regionu \xe2\x80\x93 D\xc5\xbcabal Sind\xc5\xbcar o wysoko\xc5\x9bci 1463 m n.p.m. W p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 m\xc5\x82ode g\xc3\xb3ry fa\xc5\x82dowe \xe2\x80\x94 G\xc3\xb3ry Kurdysta\xc5\x84skie z najwy\xc5\xbcszym szczytem Iraku \xe2\x80\x94 Kuh-e Hazar (wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 3728 m n.p.m.). G\xc3\xb3ry te przechodz\xc4\x85 w kierunku po\xc5\x82udniowym stopniowo przechodz\xc4\x85 w pog\xc3\xb3rze z r\xc3\xb3wnoleg\xc5\x82ymi pasmami \xc5\x82agodnych wzg\xc3\xb3rz nie przekraczaj\xc4\x85cych 1 00 m n.p.m. Ponad 40% powierzchni Iraku zajmuj\xc4\x85 pustynie, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym zachodzie le\xc5\xbcy cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kamienistej i \xc5\xbcwirowej Pustyni Syryjskiej, a na po\xc5\x82udniowym zachodzie fragment piaszczystej pustyni Wielki Nefud._NEWLINE_G\xc3\xb3r Kurdysta\xc5\x84skie s\xc4\x85 fa\xc5\x82dowymi g\xc3\xb3rami, kt\xc3\xb3re uformowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w trzeciorz\xc4\x99dzie i zbudowane s\xc4\x85 z utwor\xc3\xb3w pochodz\xc4\x85cych z okresu jury, kredy, paleocenu i eocenu. Masywy te buduj\xc4\x85 takie ska\xc5\x82y jak dolomity, wapienie i piaskowce. Na terenach g\xc3\xb3rskich spotykane s\xc4\x85 te\xc5\xbc starsze utwory pochodz\xc4\x85ce karbonu i permu. Pog\xc3\xb3rze zbudowane jest z utwor\xc3\xb3w pochodz\xc4\x85cych z miocenu i pliocenu oraz plejstocenu, gdzie dominuj\xc4\x85 piaskowce, i\xc5\x82owce i margle. Mezopotamia, ma posta\xc4\x87 rozleg\xc5\x82ego obni\xc5\xbcenia, jej dno stanowi\xc4\x85 utwory mezozoiczne, a wype\xc5\x82niaj\xc4\x85 je warstwy osad\xc3\xb3w trzeciorz\xc4\x99dowych i czwartorz\xc4\x99dowych, osady te reprezentuj\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie piaski i mu\xc5\x82ki. Pustynie irackie rozlokowane s\xc4\x85 na pod\xc5\x82o\xc5\xbcu zbudowanym ze ska\xc5\x82 prekambryjskich. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy na Pustyni Syryjskiej znajduje si\xc4\x99 zapadlisko tektoniczne Al-Gara'ara,w kt\xc3\xb3rym ods\xc5\x82aniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 utwory triasowe jurajskie.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nIrak znajduje si\xc4\x99 w strefie klimatu zwrotnikowego suchego, a na po\xc5\x82udniowym zachodzie, skrajnie suchego. Jedynie p\xc3\xb3\xc5\x82nocne regiony kraju posiadaj\xc4\x85 wilgotniejsz\xc4\x85 odmian\xc4\x99 klimatu zaliczan\xc4\x85 do strefy podzwrotnikowej. Obecno\xc5\x9b\xc4\x87 Zatoki Perskiej nie ma wp\xc5\x82ywu na klimat Iraku, jak i s\xc4\x85siedniego Kuwejtu czy Arabii Saudyjskiej. Przyczyn\xc4\x85 jest du\xc5\xbcy kontynentalizm zwi\xc4\x85zany z po\xc5\x82o\xc5\xbceniem kraju, na obszarze ogromnych obszar\xc3\xb3w kontynentu azjatyckiego._NEWLINE_Na ca\xc5\x82ym obszarze Iraku wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 dwie wyra\xc5\xbane pory roku, oddzielone kr\xc3\xb3tkimi okresami przej\xc5\x9bciowymi. S\xc4\x85 to: suche i gor\xc4\x85ce lato trwaj\xc4\x85ce od maja do pa\xc5\xbadziernika i relatywnie ch\xc5\x82odna i wilgotna zima trwaj\xc4\x85ca od grudnia do marca. Nale\xc5\xbcy przy tym zaznaczy\xc4\x87, \xc5\xbce regiony le\xc5\xbc\xc4\x85ce na po\xc5\x82udniu kraju tak\xc5\xbce i zim\xc4\x85 s\xc4\x85 zasadniczo suche, z nielicznymi gwa\xc5\x82townymi i kr\xc3\xb3tkimi ulewami. Zimy na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy kraju w g\xc3\xb3rach s\xc4\x85 surowe, gdzie do cz\xc4\x99stych zjawisk nale\xc5\xbc\xc4\x85 mrozy i sporadycznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce opady \xc5\x9bniegu._NEWLINE_Opady w kraju s\xc4\x85 niskie, do 100 mm na po\xc5\x82udniu kraju do 200-300 mm w \xc5\x9brodkowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju. Na pog\xc3\xb3rzu za\xc5\x9b \xc5\x9brednie roczne warto\xc5\x9bci oscyluj\xc4\x85 w granicach 400 mm. Najwilgotniejsza jest p\xc3\xb3\xc5\x82noc kraju, czyli G\xc3\xb3ry Kurdysta\xc5\x84skie, \xc5\x9brednie warto\xc5\x9bci uk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 od oko\xc5\x82o 600 mm do 1000 mm w najwy\xc5\xbcszych partiach g\xc3\xb3r. Na pustyniach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 wieloletnie susze, przerywane gwa\xc5\x82townymi ulewami._NEWLINE_Temperatury s\xc4\x85 w Iraku charakterystyczne dla kraj\xc3\xb3w klimatu zwrotnikowego. To oznacza gor\xc4\x85c\xc4\x85 por\xc4\x99 letni\xc4\x85, kiedy to w dzie\xc5\x84 temperatura przekracza 40\xc2\xb0, w nocy spadaj\xc4\x85c do oko\xc5\x82o 20\xc2\xb0C, (na pustyniach do 5-10\xc2\xb0C. Zim\xc4\x85 za\xc5\x9b jest do\xc5\x9b\xc4\x87 ch\xc5\x82odno. \xc5\x9arednie temperatury w dzie\xc5\x84 wynosz\xc4\x85 oko\xc5\x82o 10-20\xc2\xb0C, w nocy cz\xc4\x99sto wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 przymrozki. Izotermy uk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnole\xc5\xbcnikowo. Najcieplej jest na po\xc5\x82udniu kraju, a najch\xc5\x82odniej na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. Na po\xc5\x82udniu kraju przez prawie p\xc3\xb3\xc5\x82 roku \xc5\x9brednie warto\xc5\x9bci termiczne wynosz\xc4\x85 30\xc2\xb0C lub wi\xc4\x99cej, z upa\xc5\x82ami w dzie\xc5\x84 dochodz\xc4\x85cymi do 50\xc2\xb0C. G\xc3\xb3rzyste kra\xc5\x84ce kraju s\xc4\x85 zimne, gdzie nawet latem temperatura poni\xc5\xbcej 20\xc2\xb0C.\n_START_SECTION_\nWody\n_START_PARAGRAPH_\nPodstaw\xc4\x99 sieci hydrograficznej kraju stanowi\xc4\x85 dwie wielkie rzeki \xe2\x80\x93 Tygrys i Eufrat. Kraj nale\xc5\xbcy do ich dorzecza, a zlewiskiem jest Ocean Indyjski do kt\xc3\xb3rego nale\xc5\xbcy akwen Zatoki Perskiej. Obie te rzeki bior\xc4\x85 sw\xc3\xb3j bieg w g\xc3\xb3rach we wschodniej Turcji i przep\xc5\x82ywaj\xc4\x85 ca\xc5\x82y Irak mniej wi\xc4\x99cej w kierunku po\xc5\x82udniowo-wschodnim. Najd\xc5\x82u\xc5\xbcsz\xc4\x85 rzek\xc4\x85 jest Tygrys licz\xc4\x85cy 1418 km, za\xc5\x9b Eufrat ma 1233 km. Rzeki te na po\xc5\x82udniu \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85 si\xc4\x99 w Szatt al Arab o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 190 km i w okolicach Al Fau uchodz\xc4\x85 do Zatoki Perskiej. Dwie wielkie rzeki od kt\xc3\xb3rych wzi\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 nazwa Mezopotamia czyli Mi\xc4\x99dzyrzecze, p\xc5\x82yn\xc4\x85 w szerokich dolinach z licznymi meandrami. Rzeki te nios\xc4\x85 ze sob\xc4\x85 ogromne ilo\xc5\x9bci wody i cechuj\xc4\x85 si\xc4\x99 znacznymi sezonowymi wahaniami przep\xc5\x82ywu, powoduj\xc4\x85cymi niegdy\xc5\x9b gro\xc5\xbane powodzie. Obecnie, dzi\xc4\x99ki obwa\xc5\x82owaniom i zbiornikom retencyjnym, oraz sieci kana\xc5\x82\xc3\xb3w, uregulowano jej bieg. Eufrat i Tygrys w \xc5\x9brodkowej i po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju tworz\xc4\x85 rozleg\xc5\x82e b\xc5\x82ota i rozlewiska. To tam w\xc5\x82a\xc5\x9bnie powsta\xc5\x82y pierwsze pa\xc5\x84stwa na \xc5\x9bwiecie, gdzie obecno\xc5\x9b\xc4\x87 tych rzek umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82a rozw\xc3\xb3j rolnictwa._NEWLINE_Poza sta\xc5\x82ymi rzekami jakimi s\xc4\x85 Tygrys i Eufrat, w kraju wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 rzeki okresowe, tak zwane wadi. Rzeki te istniej\xc4\x85 jedynie w okresie zimowej pory deszczowej, wadi znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 przewa\xc5\xbcnie na terenach pustynnych. Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 rzek\xc4\x85 okresow\xc4\x85 w Iraku jest Wadi al Hauran o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci oko\xc5\x82o 380 km. Poza ciekami wodnymi w kraju znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 jeziora. Najwi\xc4\x99kszym jeziorem jest As Sarsar o powierzchni 2170 km\xc2\xb2, jest to s\xc5\x82odkowodne jezioro b\xc4\x99d\xc4\x85ce zbiornikiem retencyjnym le\xc5\xbc\xc4\x85cym w \xc5\x9brodkowym Iraku. Najwi\xc4\x99kszym jeziorem s\xc5\x82onowodnym jest Razzaza o powierzchni 1850 km\xc2\xb2. Irak posiada r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc sztuczne zbiorniki min. Dukan (Ma\xc5\x82y Zab), Durbandi (Dijala) i Bachma (Wielki Zab). Spora jest tak\xc5\xbce liczba p\xc5\x82ytkich rozlewisk, o znacznie zmieniaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 w ci\xc4\x85gu roku powierzchni lustra. Rozlewiska le\xc5\xbc\xc4\x85ce w wid\xc5\x82ach Tygrysu i Eufratu s\xc4\x85 jednak w ostatnich latach intensywnie osuszane. Wykonane w 1994 roku zdj\xc4\x99cia satelitarne pokaza\xc5\x82y, \xc5\xbce szacowany w ko\xc5\x84cu lat 80. na 30 tys. km\xc2\xb2 obszar rozlewisk zmniejszy\xc5\x82 si\xc4\x99 o 15-20%._NEWLINE_Wody podziemne Iraku wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych utworach geologicznych, pocz\xc4\x85wszy od ska\xc5\x82 triasowych, a na czwartorz\xc4\x99dowych aluwiach sko\xc5\x84czywszy. Najbogatsze zasoby w\xc3\xb3d podziemnych wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w okr\xc4\x99gu Altun Kubri. W Iraku jest ponad tysi\xc4\x85c naturalnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 w\xc3\xb3d podziemnych w tym siarczanowe solanki i termy.\n_START_SECTION_\nGleby\n_START_PARAGRAPH_\nW Iraku wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 dwa g\xc5\x82\xc3\xb3wne typy gleb. S\xc4\x85 to ci\xc4\x99\xc5\xbckie aluwialne osady, zwi\xc4\x85zane g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z rzekami, natomiast pozosta\xc5\x82y obszar kraju zajmuj\xc4\x85 gleby znacznie l\xc5\xbcejsze. Na stosunkowo du\xc5\xbcych obszarach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 kalcisole i gypsisole. Na obszarach pustynnych wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 p\xc5\x82ytkie warstwy glebowe, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 ma\xc5\x82o urodzajne i odznaczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 znaczn\xc4\x85 zwarto\xc5\x9bci\xc4\x85 w\xc4\x99glan\xc3\xb3w wapnia i gipsu. Na Nizinie Mezopotamskiej wykszta\xc5\x82ci\xc5\x82y si\xc4\x99 aluwialne fluwisole o szarej barwie i ma\xc5\x82ej przepuszczalno\xc5\x9bci. Gleby te zawieraj\xc4\x85 znaczn\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 cz\xc4\x99\xc5\x9bci ilastych i organicznych. Opr\xc3\xb3cz nich wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tak\xc5\xbce gleby s\xc5\x82one, zwane so\xc5\x82onczakami. S\xc4\x85 one charakterystyczne nie tylko dla obszar\xc3\xb3w pustynnych na kt\xc3\xb3rych miejscami wyst\xc4\x99puj\xc4\x85, ale tak\xc5\xbce istniej\xc4\x85 w 50% na terenach nawadnianych. Powsta\xc5\x82y one w wyniku silnego parowania w\xc3\xb3d glebowych.\n_START_SECTION_\nFlora\n_START_PARAGRAPH_\nW kraju wyst\xc4\x99puje przewa\xc5\xbcnie ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82pustynna i pustynna, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na zachodzie i po\xc5\x82udniowym zachodzie kraju. Rosn\xc4\x85 tam kserofityczne gatunki ro\xc5\x9blin, jak kolczaste krzewy, tamaryszki i zaro\xc5\x9bla z saksau\xc5\x82em i opuncj\xc4\x85. Obszar Al-D\xc5\xbcaziry jest pokryty g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci\xc4\x85 stepow\xc4\x85 z r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi gatunkami krzew\xc3\xb3w oraz wieloma trawami i turzycami. Nieco zasobniejsze w ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc4\x85 obszary le\xc5\xbc\xc4\x85ce na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny kraju. Na pog\xc3\xb3rzu i cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo w g\xc3\xb3rach rosn\xc4\x85 mocno zdegradowane lasy, na kt\xc3\xb3re sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 wierzby, topole i sosny alpejskie. Tak\xc5\xbce w G\xc3\xb3rach Zagros lasy s\xc4\x85 mocno zdegradowane, rosn\xc4\x85 one mi\xc4\x99dzy 600 a 2000 m n.p.m. i sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z d\xc4\x99b\xc3\xb3w. Lasy zajmuj\xc4\x85 \xc5\x82\xc4\x85cznie oko\xc5\x82o 3% og\xc3\xb3lnej powierzchni. W wy\xc5\xbcszych partiach g\xc3\xb3r ro\xc5\x9bnie kar\xc5\x82owata i kolczasta ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 wysokog\xc3\xb3rska, gdzie dominuj\xc4\x85 traganki (Astragulus). Najbardziej zasobnym w ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 regionem kraju jest Nizina Mezopotamska, zw\xc5\x82aszcza Dolna Mezopotamia. Obszar ten jest uwa\xc5\xbcany za miejsce w kt\xc3\xb3rym istnia\xc5\x82 biblijny Eden. Rosn\xc4\x85 tam palmy daktylowe, oleandry i akacje, oraz sadzone eukaliptusy. Poza tymi gatunkami licznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcne odmiany pio\xc5\x82un\xc3\xb3w, aloes\xc3\xb3w i ro\xc5\x9blin z rodziny komosowatych. Wzd\xc5\x82u\xc5\xbc brzeg\xc3\xb3w rzek rosn\xc4\x85 wierzby i topole, a poza nimi liczne sitowia i trzciny.\n_START_SECTION_\nFauna\n_START_PARAGRAPH_\nDo\xc5\x9b\xc4\x87 ubogi \xc5\x9bwiat zwierz\xc4\x85t, nale\xc5\xbcy do Regionu \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnomorskiego Palearktyki. Z ssak\xc3\xb3w parzystokopytnych wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 takie gatunki jak daniel mezopotamski, gazela arabska, dzik, a w g\xc3\xb3rach koza bezoarowa. Z wi\xc4\x99kszych drapie\xc5\xbcnik\xc3\xb3w mo\xc5\xbcna w Iraku do\xc5\x9b\xc4\x87 sporadycznie spotka\xc4\x87 geparda i lamparta. Zwierz\xc4\x99ta afryka\xc5\x84skie reprezentuje szakal z\xc5\x82ocisty i hiena pr\xc4\x99gowana, a ze wschodnich gatunk\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 je\xc5\xbcozwierz indyjski. W\xc5\x9br\xc3\xb3d ptak\xc3\xb3w do drapie\xc5\xbcnik\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85 orze\xc5\x82ek w\xc5\x82ochaty oraz nielicznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cy sok\xc3\xb3\xc5\x82 w\xc4\x99drowny. Poza nimi w kraju \xc5\xbcyj\xc4\x85 kuropatwy, kulony, a nad rzekami wiele gatunk\xc3\xb3w ptak\xc3\xb3w wodnych. Liczne s\xc4\x85 w Iraku gady, zw\xc5\x82aszcza jaszczurki jak waran szary, agama i kr\xc4\x85g\xc5\x82\xc3\xb3wek. Z w\xc4\x99\xc5\xbcy za\xc5\x9b powszechnym gatunkiem jest \xc5\xbcmija rogata. W rzekach i jeziora \xc5\xbcyje wiele s\xc5\x82odkowodnych gatunk\xc3\xb3w ryb jak brzan, sum, i karpiowate."