b"\n_START_ARTICLE_\nKara \xc5\x9bmierci w Stanach Zjednoczonych\n_START_SECTION_\nAbolicje przed wyrokiem w sprawie Furman v. Georgia\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszym stanem, kt\xc3\xb3ry zni\xc3\xb3s\xc5\x82 kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci, by\xc5\x82o Michigan (lata 40. XIX wieku). Nast\xc4\x99pnie, jeszcze w tym samym stuleciu, w jego \xc5\x9blady posz\xc5\x82y m.in. Rhode Island, Maine czy Wisconsin (tylko jedna egzekucja w ca\xc5\x82ej historii). W XX wieku dokona\xc5\x82y tego m.in. Minnesota czy Dakota P\xc3\xb3\xc5\x82nocna. Nieformalne zniesienie K\xc5\x9a obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82o np. w latach 1947 (ostatni wykonany wyrok) \xe2\x80\x93 1972 w Massachusetts. Potem nast\xc4\x85pi\xc5\x82a abolicja formalna. W latach 60. \xc3\xb3wczesny gubernator stanu, demokrata Endicott Peabody, nawo\xc5\x82ywa\xc5\x82 do u\xc5\x82askawienia wszystkich skazanych na \xc5\x9bmier\xc4\x87 w stanie (przy czym owe wyroki mia\xc5\x82y znaczenie raczej symboliczne)._NEWLINE_W stanie Dakota Po\xc5\x82udniowa kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci zniesiono w roku 1915, ale przywr\xc3\xb3cono j\xc4\x85 w roku 1939, zamieniaj\xc4\x85c powieszenie na krzes\xc5\x82o elektryczne. T\xc4\x85 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie metod\xc4\x85 stracono 8 kwietnia George\xe2\x80\x99a Sittsa. W lipcu 2007 roku wykonano kolejn\xc4\x85 po 60 latach przerwy egzekucj\xc4\x99 Elijaha Page\xe2\x80\x99a skazanego za brutalne zab\xc3\xb3jstwo nastolatka. Wyrok wykonano przez zastrzyk trucizny._NEWLINE_W latach 1907-1917 by\xc5\x82y okresy, kiedy na kr\xc3\xb3tko zniesiono K\xc5\x9a w nast\xc4\x99puj\xc4\x85cych stanach: Arizona, Kansas, Minnesota, Missouri, Dakota P\xc3\xb3\xc5\x82nocna, Oregon, Dakota Po\xc5\x82udniowa oraz Tennessee, ale nie trwa\xc5\x82o to d\xc5\x82ugo z wyj\xc4\x85tkiem obu Dakot i Minnesoty._NEWLINE_W roku 1966 poparcie dla K\xc5\x9a osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82o najni\xc5\xbcszy poziom w historii (42%). W latach 50. i 60. zniesiono NWK oficjalnie w nast\xc4\x99puj\xc4\x85cych stanach: Alaska, Hawaje, Delaware (przywr\xc3\xb3cone w latach 90.), Oregon (przywr\xc3\xb3cone potem), Iowa, Wirginia Zachodnia, Vermont, Nowy Jork oraz Nowy Meksyk. Do\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c do Michigan, Minnesoty, Dakoty P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i Wisconsin._NEWLINE_W roku 1963 odby\xc5\x82a si\xc4\x99 ostatnia federalna egzekucja a\xc5\xbc do roku 2001, kiedy w Iowa powieszono Victora Feugera za (niepo\xc5\x82\xc4\x85czone z morderstwem) porwanie. Ostatni\xc4\x85 za\xc5\x9b stracon\xc4\x85 osob\xc4\x85 przed wyrokiem w sprawie Furman v. Georgia by\xc5\x82 Luis Jose Mongego, stracony w komorze gazowej w Kolorado w roku 1967. Od tego czasu istnia\xc5\x82o \xe2\x80\x9emilcz\xc4\x85ce moratorium\xe2\x80\x9d na wykonywanie wyrok\xc3\xb3w \xc5\x9bmierci.\n_START_SECTION_\nCzas abolicji\n_START_PARAGRAPH_\nW roku 1972 S\xc4\x85d Najwy\xc5\xbcszy w sprawie Furman v. Georgia uzna\xc5\x82 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 stanowych praw (utrzymywanych i orzekanych, ale w zasadzie w owym czasie martwych) zwi\xc4\x85zanych z K\xc5\x9a za niezgodne z konstytucj\xc4\x85, co poci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82o za sob\xc4\x85 zmian\xc4\x99 niemal wszystkich dotychczasowych wyrok\xc3\xb3w na do\xc5\xbcywotnie b\xc4\x85d\xc5\xba d\xc5\x82ugoletnie pozbawienie wolno\xc5\x9bci. S\xc4\x85d zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 uwag\xc4\x99 na \xe2\x80\x9earbitralno\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d wyrok\xc3\xb3w, krytykuj\xc4\x85c \xe2\x80\x9epochopno\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d w ich wydawaniu. Jedynym stanem, w kt\xc3\xb3rym przepisy dotycz\xc4\x85ce wydawania wyrok\xc3\xb3w \xc5\x9bmierci nie zosta\xc5\x82y uznane za niezgodne z konstytucj\xc4\x85, by\xc5\x82o Rhode Island._NEWLINE_W nast\xc4\x99pstwie wyroku wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 stan\xc3\xb3w zacz\xc4\x99\xc5\x82a od nowa tworzy\xc4\x87 swoje przepisy dotycz\xc4\x85ce orzekania kary g\xc5\x82\xc3\xb3wnej, kieruj\xc4\x85c si\xc4\x99 wytycznymi S\xc4\x85du._NEWLINE_W lipcu 1976 roku w po\xc5\x82\xc4\x85czonych sprawach Woodson v. North Carolina, Roberts v. Louisiana, Jurek v. Texas, Profitt v. Florida, i Gregg v. Georgia uzna\xc5\x82 co prawda (wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 5-4) za sprzeczne z konstytucj\xc4\x85 przepisy Karoliny P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i Luizjany jako nie daj\xc4\x85ce dostatecznych gwarancji procesowych, ale zatwierdzi\xc5\x82 jednocze\xc5\x9bnie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 7-2 (wprowadzone w nast\xc4\x99pstwie wyroku w sprawie Furman) przepisy stanowe Florydy, Teksasu i Georgii jako zgodne z konstytucj\xc4\x85. Decyzj\xc4\x85 t\xc4\x85 da\xc5\x82 wi\xc4\x99c zielone \xc5\x9bwiat\xc5\x82o do ponownego wykonywania wyrok\xc3\xb3w \xc5\x9bmierci\n_START_SECTION_\nOg\xc3\xb3lne t\xc5\x82o\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszym wykonanym wyrokiem w nowej sytuacji prawnej by\xc5\x82o rozstrzelanie Gary\xe2\x80\x99ego Gilmore\xe2\x80\x99a w Utah 17 stycznia 1977._NEWLINE_Obecnie 30 na 50 stan\xc3\xb3w stosuje kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci, a opr\xc3\xb3cz tego przewiduje j\xc4\x85 prawo federalne. Prezydent George H.W. Bush zadekretowa\xc5\x82, \xc5\xbce wszystkie federalne egzekucje b\xc4\x99d\xc4\x85 si\xc4\x99 odbywa\xc4\x87 przy pomocy zastrzyku trucizny, a George W. Bush, ostatecznie zezwoli\xc5\x82 na wznowienie ich wykonywania. Jak do tej pory wykonano ich 3, w \xc5\xbcadnym z przypadk\xc3\xb3w Bush junior nie skorzysta\xc5\x82 z prawa \xc5\x82aski (tak jak wcze\xc5\x9bniej w swoim rodzinnym Teksasie jako gubernator)._NEWLINE_Stany, kt\xc3\xb3re nie stosuj\xc4\x85 kary \xc5\x9bmierci: Alaska, Hawaje, Illinois, Iowa, Maine, Maryland, Massachusetts, Michigan, Minnesota, Nowy Meksyk, Dakota P\xc3\xb3\xc5\x82nocna, Rhode Island, Vermont, Wirginia Zachodnia, Wisconsin, Waszyngton. Pr\xc3\xb3cz tego Dystrykt Kolumbii i Portoryko. W grudniu 2007 roku stanowy senat zni\xc3\xb3s\xc5\x82 kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci w New Jersey. W marcu 2009 roku zniesiono kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci w Nowym Meksyku. Decyzja r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc czeka na podpis gubernatora. 27 maja 2015 roku parlament stanowy wbrew sprzeciwowi gubernatora zni\xc3\xb3s\xc5\x82 kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci w Nebrasce. Doprowadzono tam jednak do referendum, kt\xc3\xb3re odby\xc5\x82o si\xc4\x99 w listopadzie 2016 roku, w wyniku kt\xc3\xb3rego mieszka\xc5\x84cy Nebraski wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 g\xc5\x82os\xc3\xb3w zadecydowali o przywr\xc3\xb3ceniu najwy\xc5\xbcszego wymiaru kary._NEWLINE_W stanach Nowy Jork, Kansas, New Hampshire nie wykonano do tej pory, mimo obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cych przepis\xc3\xb3w, ani jednego wyroku. Niedawno nawet w Nowym Jorku i Kansas kara \xc5\x9bmierci zosta\xc5\x82a uznana przez stanowy s\xc4\x85d za niezgodn\xc4\x85 ze stanowym prawodawstwem._NEWLINE_Kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci stosuj\xc4\x85 te\xc5\xbc Si\xc5\x82y Zbrojne Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, jednak od roku 1961 nie stracono ani jednego \xc5\xbco\xc5\x82nierza._NEWLINE_W USA okoliczno\xc5\x9bci wykonywania egzekucji s\xc4\x85 jawne, do publicznej wiadomo\xc5\x9bci podaje si\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno dat\xc4\x99 egzekucji jak i jej przebieg, w prasie pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y dotycz\xc4\x85ce ostatniego posi\xc5\x82ku skaza\xc5\x84ca oraz jego ostatnie przem\xc3\xb3wienie - na og\xc3\xb3\xc5\x82 wyg\xc5\x82oszone kilka minut przed \xc5\x9bmierci\xc4\x85. Na egzekucje zaprasza si\xc4\x99 najbli\xc5\xbcsz\xc4\x85 rodzin\xc4\x99 ofiar skaza\xc5\x84ca, zezwala si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na obecno\xc5\x9b\xc4\x87 przedstawiciela jego rodziny. \xc5\x9awiadkowie obserwuj\xc4\x85 ca\xc5\x82y przebieg egzekucji przez okna z pokoju ulokowanego bezpo\xc5\x9brednio przy komorze \xc5\x9bmierci._NEWLINE_Du\xc5\xbc\xc4\x85 wag\xc4\x99 przyk\xc5\x82ada si\xc4\x99 do kwestii bezbolesnego wykonywania egzekucji, czego wyrazem by\xc5\x82o stopniowe odej\xc5\x9bcie od stosowania krzes\xc5\x82a elektrycznego na rzecz zastrzyku trucizny. Obecnie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 wyrok\xc3\xb3w wykonuje si\xc4\x99 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie za pomoc\xc4\x85 zastrzyku, niekt\xc3\xb3re stany pozwalaj\xc4\x85 skaza\xc5\x84com na wyb\xc3\xb3r alternatywnej metody. Ostatnia jak do tej pory egzekucja za pomoc\xc4\x85 krzes\xc5\x82a elektrycznego mia\xc5\x82a miejsce 15 sierpnia 2019 roku. 56-letni skazaniec - Stephen Michael West zosta\xc5\x82 stracony w ten spos\xc3\xb3b w stanie Tennessee za zad\xc5\xbaganie no\xc5\xbcem 51-letniej Wandy Romines i jej 15-letniej c\xc3\xb3rki Sheili Romines oraz zgwa\xc5\x82cenie nastolatki w ich domu w 1986 roku.\n_START_SECTION_\nVoluntary executions\n_START_PARAGRAPH_\nIstnieje te\xc5\xbc poj\xc4\x99cie voluntary execution (dos\xc5\x82ownie z ang. \xe2\x80\x9eegzekucji ochotniczej\xe2\x80\x9d), kiedy skazany odrzuca mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 wszelkiej apelacji i u\xc5\x82askawienia. Pierwszy wyrok po przywr\xc3\xb3ceniu K\xc5\x9a (Gary Gilmore, 17 stycznia 1977) by\xc5\x82 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie \xe2\x80\x9eochotnicz\xc4\x85 egzekucj\xc4\x85\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nRz\xc4\x85d federalny i si\xc5\x82y zbrojne\n_START_PARAGRAPH_\nWy\xc5\x82\xc4\x85czne prawo \xc5\x82aski w obu przypadkach ma prezydent Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych\n_START_SECTION_\n\xe2\x80\x9eG\xc3\xb3rna\xe2\x80\x9d granica wieku\n_START_PARAGRAPH_\nW sierpniu 2004 roku w Alabamie stracono 74-letniego Jamesa Hubbarda \xe2\x80\x93 najstarszego skaza\xc5\x84ca od wczesnych lat 40. Wywo\xc5\x82a\xc5\x82o to og\xc3\xb3lnonarodow\xc4\x85 dyskusj\xc4\x99 o sensowno\xc5\x9bci i w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci tracenia ludzi po siedemdziesi\xc4\x85tce._NEWLINE_Pod koniec roku 2005 w stanie Missisipi stracony te\xc5\xbc zosta\xc5\x82 77-letni John B. Nixon (najstarszy w USA od roku 1916, zobacz artyku\xc5\x82: Kara \xc5\x9bmierci w Wirginii), a w styczniu 2006 76-letniego Clarence\xe2\x80\x99a Raya Allena w Kalifornii. W czerwcu 2006 w Oklahomie stracono Johna Boltza \xe2\x80\x93 74 lata._NEWLINE_W roku 2018 w Alabamie stracono 83- letniego Waltera Moody'ego. Jest to obecnie (kwiecie\xc5\x84 2018) najstarszy stracony w USA skazaniec od roku 1976.\n_START_SECTION_\nKara \xc5\x9bmierci a konstytucja USA\n_START_PARAGRAPH_\nPrzeciwnicy NWK argumentuj\xc4\x85, i\xc5\xbc 8. poprawka do Konstytucji Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych zakazuje stosowania kar \xe2\x80\x9eokrutnych i wymy\xc5\x9blnych\xe2\x80\x9d (ang. cruel and unusual), a za tak\xc4\x85 uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci. Z drugiej strony zwolennicy wskazuj\xc4\x85 na to \xc5\xbce 5 poprawka i 14 poprawka g\xc5\x82osz\xc4\x85, i\xc5\xbc nie wolno nikogo pozbawi\xc4\x87 \xc5\xbcycia, wolno\xc5\x9bci lub mienia bez prawid\xc5\x82owego wymiaru sprawiedliwo\xc5\x9bci, co interpretuj\xc4\x85 jako zgod\xc4\x99 na odbieranie \xc5\xbcycia w majestacie prawa, ale pod warunkiem zachowania procedur s\xc4\x85dowych.\n_START_SECTION_\nAbolicje i moratoria w nowej sytuacji prawnej\n_START_PARAGRAPH_\nKar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci pr\xc3\xb3bowano znie\xc5\x9b\xc4\x87 w stanie New Hampshire, ale gubernator Jeanne Shaheen zastosowa\xc5\x82a weto. W tym stanie, jako jedynym, nikt nie oczekuje na egzekucj\xc4\x99, za\xc5\x9b ostatni wyrok wykonano w 1939 roku._NEWLINE_G\xc5\x82osowanie nad zniesieniem NWK odby\xc5\x82o si\xc4\x99 te\xc5\xbc w Nebrasce, ale wniosek upad\xc5\x82._NEWLINE_W Kansas i Nowym Jorku stanowe s\xc4\x85dy najwy\xc5\xbcsze uzna\xc5\x82y j\xc4\x85 w roku 2005 za niezgodn\xc4\x85 z konstytucj\xc4\x85, co r\xc3\xb3wna si\xc4\x99 faktycznemu jej zawieszeniu. 3 lipca 2006 roku komitet stanowej legislatury w Nowym Jorku przeg\xc5\x82osowa\xc5\x82 (stosunkiem 13-5 g\xc5\x82os\xc3\xb3w) zniesienie jej, co ma poparcie w\xc5\x9br\xc3\xb3d wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci stanowych ustawodawc\xc3\xb3w._NEWLINE_W Illinois obowi\xc4\x85zuje ca\xc5\x82y czas moratorium na egzekucje wprowadzone przez gubernatora George\xe2\x80\x99a Ryana. Podobne, wprowadzone przez poprzednika demokrat\xc4\x85 w Maryland, zosta\xc5\x82o zniesione przez jego republika\xc5\x84skiego nast\xc4\x99pc\xc4\x99. W New Jersey legislatura ustanowi\xc5\x82a moratorium na egzekucj\xc4\x99, a ostatnio s\xc4\x85dy federalne nakaza\xc5\x82y wstrzymanie ich w Missouri, dopatruj\xc4\x85c si\xc4\x99 pewnych nieprawid\xc5\x82owo\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nPowr\xc3\xb3t przest\xc4\x99pstw seksualnych\n_START_PARAGRAPH_\nMimo i\xc5\xbc SN zakaza\xc5\x82 karania \xc5\x9bmierci\xc4\x85 za gwa\xc5\x82t (sprawa Coker v. Georgia) uznaj\xc4\x85c j\xc4\x85 za nieproporcjonaln\xc4\x85 do winy, niedawno stany Floryda, Karolina Po\xc5\x82udniowa, Alabama, Luizjana i Oklahoma wprowadzi\xc5\x82y mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 skazania na \xc5\x9bmier\xc4\x87 pedofili-recydywist\xc3\xb3w. Spotka\xc5\x82o si\xc4\x99 to z krytyk\xc4\x85 przeciwnik\xc3\xb3w NWK, kt\xc3\xb3rzy podnosili mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x9e\xc5\x82atwej pomy\xc5\x82ki\xe2\x80\x9d w oskar\xc5\xbceniach o pedofili\xc4\x99 i ow\xc4\x85 nieproporcjonalno\xc5\x9b\xc4\x87. Zwolennicy za\xc5\x9b powitali j\xc4\x85 z zadowoleniem, jako \xe2\x80\x9ezaostrzenie walki z pedofili\xc4\x85\xe2\x80\x9d."