b'\n_START_ARTICLE_\nS\xc4\x99dzia i jego kat\n_START_SECTION_\nOpis fabu\xc5\x82y\n_START_PARAGRAPH_\nHans B\xc3\xa4rlach jest starszym komisarzem kryminalnym w Bernie. Jego wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownik, Ulrich Schmied, zostaje odnaleziony martwy, zastrzelony na ulicy w rejonie Jury. Jako \xc5\xbce B\xc3\xa4rlach jest powa\xc5\xbcnie chory, powierza on \xc5\x9bledztwo swojemu asystentowi, urz\xc4\x99dnikowi kryminalnemu Tschanzowi. Ten jednak okazuje si\xc4\x99 by\xc4\x87 morderc\xc4\x85 i kieruje wszystkie podejrzenia na lobbyst\xc4\x99 Gastmanna, posiadaj\xc4\x85cego dom w rejonie miejsca zbrodni. Sam Schmied utrzymywa\xc5\x82 pod fa\xc5\x82szywym nazwiskiem sta\xc5\x82y kontakt z Gastmannem i prowadzi\xc5\x82 przeciw niemu \xc5\x9bledztwo na w\xc5\x82asn\xc4\x85 r\xc4\x99k\xc4\x99. Stawia to policj\xc4\x99 w niezr\xc4\x99cznej sytuacji, jako \xc5\xbce Gastmann wci\xc4\x85\xc5\xbc cieszy si\xc4\x99 silnym poparciem politycznym. Sk\xc5\x82adaj\xc4\x85c mu wizyt\xc4\x99, B\xc3\xa4rlach zostaje zaatakowany przez ogromnego psa, a Tschanz jest zmuszony zastrzeli\xc4\x87 zwierz\xc4\x99._NEWLINE_B\xc3\xa4rlach zna Gastmanna i ma z nim zasz\xc5\x82o\xc5\x9bci sprzed 40 lat. Ten za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc3\xb3wczas z komisarzem, \xc5\xbce pope\xc5\x82ni zbrodni\xc4\x99, kt\xc3\xb3rej B\xc3\xa4rlach nie b\xc4\x99dzie w stanie dowie\xc5\x9b\xc4\x87 w s\xc4\x85dzie. Zabi\xc5\x82 on wtedy osob\xc4\x99 postronn\xc4\x85 i umiej\xc4\x99tnie sfingowa\xc5\x82 samob\xc3\xb3jstwo. B\xc3\xa4rlach zrobi\xc5\x82 karier\xc4\x99 jako policjant, Gastmann przebi\xc5\x82 si\xc4\x99 w \xc5\x9bwiatku przest\xc4\x99pczym, b\xc4\x99d\xc4\x85c zawsze jeden krok przed swoim rywalem. Post\xc4\x99puj\xc4\x85c zgodnie z liter\xc4\x85 prawa, komisarz nas\xc5\x82a\xc5\x82 na Gastmanna swojego najlepszego wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownika Schmieda, jednak jego dochodzenie nie przynios\xc5\x82o oczekiwanych rezultat\xc3\xb3w. B\xc3\xa4rlach podejmuje wi\xc4\x99c pr\xc3\xb3b\xc4\x99 po\xc5\x9bredniego zbli\xc5\xbcenia do Gastmanna, wysy\xc5\x82aj\xc4\x85c Tschanza. Ten szybko jest zmuszony do wniesienia oskar\xc5\xbcenia przeciw Gastmannowi, nosz\xc4\x85c si\xc4\x99 z zamiarem ochrony swojej reputacji i przymierzaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do zamkni\xc4\x99cia \xc5\x9bledztwa, co ostatecznie pozwoli\xc5\x82oby mu p\xc3\xb3j\xc5\x9b\xc4\x87 w \xc5\x9blady odnosz\xc4\x85cego sukcesy Schmieda._NEWLINE_Kiedy B\xc3\xa4rlach odrzuca kolejne poszlaki w sprawie Gastmanna, Tschanz jest bliski rozpaczy. W mi\xc4\x99dzyczasie komisarz ostrzega Gastmanna, i\xc5\xbc na\xc5\x9ble na niego kata. Ma tu na my\xc5\x9bli jego asystenta, kt\xc3\xb3ry jest teraz zdecydowany jak nigdy i szuka konfrontacji. Gdy Gastmann pr\xc3\xb3buje si\xc4\x99 broni\xc4\x87, Tschanz wyci\xc4\x85ga bro\xc5\x84 i rani go \xc5\x9bmiertelnie. W taki spos\xc3\xb3b, omijaj\xc4\x85c wymiar sprawiedliwo\xc5\x9bci, B\xc3\xa4rlach os\xc4\x85dzi\xc5\x82 Gastmanna. Nie b\xc4\x99d\xc4\x85c w stanie skaza\xc4\x87 go za pope\xc5\x82nione morderstwo, komisarzowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 go pogr\xc4\x85\xc5\xbcy\xc4\x87 za czyn, kt\xc3\xb3rego si\xc4\x99 nie dopu\xc5\x9bci\xc5\x82._NEWLINE_B\xc3\xa4rlach wyjawia dowody przeciwko Tschanzowi, por\xc3\xb3wnuj\xc4\x85c kule z broni, kt\xc3\xb3rej u\xc5\xbcy\xc5\x82 aby zastrzeli\xc4\x87 agresywnego psa, z t\xc4\x85 z kt\xc3\xb3rej zosta\xc5\x82 zabity jego wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownik Schmied. Gdy komisarz ujawniania to Tschanzowi, ten wpada w rozpacz. Nast\xc4\x99pnego dnia zostaje znaleziony martwy, w samochodzie, kt\xc3\xb3ry dosta\xc5\x82 si\xc4\x99 pod ko\xc5\x82a poci\xc4\x85gu.\n_START_SECTION_\nInterpretacja\n_START_PARAGRAPH_\nKsi\xc4\x85\xc5\xbcka jest pr\xc3\xb3b\xc4\x85 literackiej krytyki powie\xc5\x9bci kryminalnej, ale i samej kryminalistyki. Czytelnik zna wszystkie szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y morderstwa, a jedyn\xc4\x85 niewiadom\xc4\x85 jest sam sprawca, kt\xc3\xb3rego to\xc5\xbcsamo\xc5\x9b\xc4\x87 ods\xc5\x82ania si\xc4\x99 w ko\xc5\x84cowych etapach fabu\xc5\x82y. Autor nie przedstawia jednak wszystkich kwestii w prawdziwym \xc5\x9bwietle. Zawi\xc5\x82o\xc5\x9bci sprawy jak i sami sprawcy s\xc4\x85 znani komisarzowi B\xc3\xa4rlachowi, kt\xc3\xb3ry mimo posiadanej wiedzy nie przerywa \xc5\x9bledztwa, nosz\xc4\x85c si\xc4\x99 z zamiarem doj\xc5\x9bcia do sprawiedliwo\xc5\x9bci na jego warunkach, jako \xc5\xbce jej wyegzekwowanie na drodze legalnego post\xc4\x99powania okazuje si\xc4\x99 by\xc4\x87 dla niego niemo\xc5\xbcliwe._NEWLINE_Tematem ksi\xc4\x85\xc5\xbcki jest mniej kryminalna metoda, a bardziej "przygoda bytu". Dlatego S\xc4\x99dzia i jego kat jest przede wszystkim portretem pozbawionego iluzji samotnika, kt\xc3\xb3ry normalnemu biegowi zdarze\xc5\x84 przeciwstawia, nie metody, lecz swoj\xc4\x85 w\xc5\x82asn\xc4\x85 osobowo\xc5\x9b\xc4\x87. Obok do\xc5\x9bwiadcze\xc5\x84 \xc5\xbcyciowych B\xc3\xa4rlacha, znaczenie ma te\xc5\xbc nastawienie autora do narodowego socjalizmu, jak i walka z wewn\xc4\x99trznymi strukturami urz\xc4\x99dniczymi. Bezwzgl\xc4\x99dne zaanga\xc5\xbcowanie w\xc5\x82asnej osoby znajduje swoje odzwierciedlenie w psychologicznym pojedynku z morderc\xc4\x85 Schmieda Tschanzem. \xc5\x9amiertelnie chory B\xc3\xa4rlach argumentuje w jego obecno\xc5\x9bci, \xc5\xbce wymy\xc5\x9bli\xc5\x82 chorob\xc4\x99 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie do cel\xc3\xb3w taktycznych, na co morderca, w obliczu psychicznej przewagi komisarza, reaguje, pope\xc5\x82niaj\xc4\x85c samob\xc3\xb3jstwo._NEWLINE_Komisarz B\xc3\xa4rlach jest te\xc5\xbc jednym z protagonist\xc3\xb3w w powie\xc5\x9bci Podejrzenie. Gruntowna krytyka osoby detektywa, zmuszonego do dzia\xc5\x82ania w niezgodzie z liter\xc4\x85 prawa i osi\xc4\x85gaj\xc4\x85cego w ten spos\xc3\xb3b po\xc5\xbc\xc4\x85dane rezultaty, ma r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc miejsce w powie\xc5\x9bci Obietnica.\n_START_SECTION_\nAdaptacje\n_START_PARAGRAPH_\nZnan\xc4\x85 ekranizacj\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbcki jest film Maximiliana Schella z 1975 roku o tym samym tytule. W posta\xc4\x87 Tschanza wcieli\xc5\x82 si\xc4\x99 Jon Voight, a komisarza B\xc3\xa4rlacha gra\xc5\x82 Martin Ritt. D\xc3\xbcrrenmatt wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracowa\xc5\x82 przy scenariuszu i mo\xc5\xbcna go zobaczy\xc4\x87 w filmie w jednej z r\xc3\xb3l pobocznych.'