b'\n_START_ARTICLE_\nStalag I A\n_START_PARAGRAPH_\nStalag I A Stablack (Ob\xc3\xb3z w Kami\xc5\x84sku, Ob\xc3\xb3z w Stab\xc5\x82awkach) \xe2\x80\x93 niemiecki ob\xc3\xb3z jeniecki z przeznaczeniem dla podoficer\xc3\xb3w i szeregowc\xc3\xb3w wojsk l\xc4\x85dowych w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci dawnego niemieckiego poligonu Stablack, znajduj\xc4\x85cego si\xc4\x99 w obecnych Stab\xc5\x82awkach i Kami\xc5\x84sku w gminie G\xc3\xb3rowo I\xc5\x82aweckie w powiecie bartoszyckim w wojew\xc3\xb3dztwie warmi\xc5\x84sko-mazurskim oraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo w okolicy miasta Do\xc5\x82gorukowo w obwodzie kaliningradzkim. Podczas funkcjonowania w latach 1939-1945 przebywa\xc5\x82o w nim oko\xc5\x82o 255 000 je\xc5\x84c\xc3\xb3w wojennych z ca\xc5\x82ej Europy. Najwi\xc4\x99kszy ob\xc3\xb3z na terenie by\xc5\x82ych Prus Wschodnich.\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nOb\xc3\xb3z znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 w centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Prus Wschodnich w powiecie Pruska I\xc5\x82awka (niem. Prussisch Eylau, obecnie Bagriatonowsk w obwodzie kaliningradzkim). Ob\xc3\xb3z jeniecki i cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 koszar\xc3\xb3w Lager Nord znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 w \xc3\xb3wczesnym Stablack (Stab\xc5\x82awki), a Lager S\xc3\xbcd \xe2\x80\x93 koszary i komando obozu na terenie dzisiejszego Kami\xc5\x84ska. Obecnie po stronie obwodu kaliningradzkiego pozosta\xc5\x82a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kompleksu Lager Nord, kt\xc3\xb3ry znajduje si\xc4\x99 we wsi Do\xc5\x82gorukowo (dawne Klein-Dexen) ko\xc5\x82o Bagrationowska. W cz\xc4\x99\xc5\x9bci polskiej z kolei znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno miejscowo\xc5\x9bci Stab\xc5\x82awki, kt\xc3\xb3re da\xc5\x82y obozowi podnazw\xc4\x99, jak i Kami\xc5\x84sk oraz kompleks Lager S\xc3\xbcd, w kt\xc3\xb3rym aktualnie mie\xc5\x9bci si\xc4\x99 Zak\xc5\x82ad Karny Kami\xc5\x84sk.\n_START_SECTION_\nHistoria i je\xc5\x84cy\n_START_PARAGRAPH_\nWiosn\xc4\x85 1934 w okolicach Stablack rozpocz\xc4\x99to budow\xc4\x99 poligonu wojskowego dla potrzeb Wehrmachtu, podczas budowy kt\xc3\xb3rego wykorzystano rozleg\xc5\x82e kompleksy le\xc5\x9bne nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do pa\xc5\x84stwa oraz dobra odkupione od lokalnych posiadaczy maj\xc4\x85tk\xc3\xb3w ziemskich. Jeszcze przed wybuchem II wojny \xc5\x9bwiatowej kompleks Stablack- Nord sta\xc5\x82 si\xc4\x99 istotnym o\xc5\x9brodkiem wojskowym, na kt\xc3\xb3rego potrzeby utworzono m.in. 2 kompleksy koszarowe wraz placem dla kilku tysi\xc4\x99cy \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, doprowadzono lini\xc4\x99 kolejow\xc4\x85, oraz na zach\xc3\xb3d od kompleksu, ulokowano du\xc5\xbc\xc4\x85 sk\xc5\x82adnic\xc4\x99 amunicji. _NEWLINE_We wrze\xc5\x9bniu 1939 roku obok kompleksu koszar\xc3\xb3w utworzono ob\xc3\xb3z jeniecki z przeznaczeniem dla podoficer\xc3\xb3w i szeregowc\xc3\xb3w wojsk l\xc4\x85dowych, tzw. Stalag, kt\xc3\xb3remu nadano oznaczenie 1 A Stablack, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82nocna- Lager Nord. Komendantem obozu by\xc5\x82 pp\xc5\x82k Karl Schulz, natomiast pierwszymi je\xc5\x84cami wojennymi byli \xc5\xbco\xc5\x82nierze Armii \xe2\x80\x9ePomorze\xe2\x80\x9d, obro\xc5\x84cy Westerplatte, w\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych byli m.in. dow\xc3\xb3dcy mjr Henryk Sucharski (10 wrze\xc5\x9bnia) oraz kpt. Franciszek D\xc4\x85browski, nast\xc4\x99pnie obro\xc5\x84cy Modlina i Warszawy. \xc5\x81\xc4\x85cznie do ko\xc5\x84ca wrze\xc5\x9bnia 1939 roku do obozu trafi\xc5\x82o ponad 40 tysi\xc4\x99cy os\xc3\xb3b, w tym 39 458 szeregowych, 36 oficer\xc3\xb3w i 1187 je\xc5\x84c\xc3\xb3w cywilnych. Nast\xc4\x99pnie przez ca\xc5\x82y okres wojny do Stalagu 1A trafi\xc5\x82y setki tysi\xc4\x99cy je\xc5\x84c\xc3\xb3w z ca\xc5\x82ej Europy, w tym obro\xc5\x84cy Dunkierki._NEWLINE_We wrze\xc5\x9bniu 1939 w obozie nie by\xc5\x82o jeszcze pomieszcze\xc5\x84 mieszkalnych ani barak\xc3\xb3w, a je\xc5\x84cy ulokowani byli w wojskowych namiotach, kt\xc3\xb3re, jak ca\xc5\x82y kompleks, otoczone by\xc5\x82y licznymi posterunkami i ogrodzone drutem kolczastym i zasiekami. Do 1940 przetrzymywani je\xc5\x84cy, w tym najliczniejsi Polacy, Belgowie, Brytyjczycy i Francuzi, wznosili ob\xc3\xb3z g\xc5\x82\xc3\xb3wny. Nast\xc4\x99pnie, na potrzeby obozu i koszar, wybudowano tak\xc5\xbce drugi kompleks tzw. Lager S\xc3\xbcd w okolicach dzisiejszego Kami\xc5\x84ska. Znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 tam r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc koszary, w kt\xc3\xb3rych szkolono i formowano liczne oddzia\xc5\x82y, w tym tzw. strzelc\xc3\xb3w krajowych, oraz druga cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 obozu dla je\xc5\x84c\xc3\xb3w wojennych. _NEWLINE_Ca\xc5\x82y ob\xc3\xb3z Stalag 1A funkcjonowa\xc5\x82 do pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w 1945 roku, do czasu radzieckiej ofensywy w Prusach Wschodnich. W sumie przebywa\xc5\x82o si\xc4\x99 w nim oko\xc5\x82o 255 000 je\xc5\x84c\xc3\xb3w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych narodowo\xc5\x9bci, w tym 90 tys. radzieckich, 80 tys. francuskich, 40 tys. polskich, 23 tys. belgijskich, 12 tys. w\xc5\x82oskich oraz 7 tys. brytyjskich. Z powodu chor\xc3\xb3b, wycie\xc5\x84czenia czy epidemii zmar\xc5\x82o kilkana\xc5\x9bcie tysi\xc4\x99cy, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie radzieckich, je\xc5\x84c\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nOrganizacja pracy\n_START_PARAGRAPH_\nJe\xc5\x84cy z obozu w Stablack pracowali g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w okolicznych gminach i powiatach w rolnictwie (kt\xc3\xb3re by\xc5\x82o podstaw\xc4\x85 gospodarki Prus Wschodnich w I po\xc5\x82. XX wieku) oraz w licznych fabrykach amunicji, sztolniach czy przy kopaniu row\xc3\xb3w strzelniczych. Oficerowie, odmiennie jak podoficerowie i szeregowi, nie byli zmuszani do pracy fizycznej._NEWLINE_Od wrze\xc5\x9bnia 1939 tworzono pierwsze, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 z 10-20 je\xc5\x84c\xc3\xb3w dru\xc5\xbcyny robocze, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y charakter wojskowy. Na ich czele sta\xc5\x82 podoficer niemiecki, tzw. wachman, do kt\xc3\xb3rego zada\xc5\x84 nale\xc5\xbca\xc5\x82 nadz\xc3\xb3r, ewidencja i kontrola je\xc5\x84c\xc3\xb3w oraz ich pomieszcze\xc5\x84, a tak\xc5\xbce monitorowanie przebiegu zleconych zada\xc5\x84. _NEWLINE_Typowy dzie\xc5\x84 pracy w rolnictwie rozpoczyna\xc5\x82 si\xc4\x99 o 4.30 od karmienia i dojenia zwierz\xc4\x85t hodowlanych, nast\xc4\x99pnie dostawa\xc5\x82o si\xc4\x99 skromne \xc5\x9bniadanie i pracowano w polu przez kilka godzin. Przerwa obiadowa trwa\xc5\x82a oko\xc5\x82o jednej godziny, po czym znowu pracowano w polu a\xc5\xbc do zmierzchu. 10-godzinny dzie\xc5\x84 pracy, w\xc5\x82\xc4\x85cznie z niedzielami, by\xc5\x82 regu\xc5\x82\xc4\x85. W ko\xc5\x84cu 1941 roku w obozie w Stab\xc5\x82awkach by\xc5\x82o oko\xc5\x82o 3500 takich dru\xc5\xbcyn roboczych.\n_START_SECTION_\nOkres powojenny\n_START_PARAGRAPH_\nTeren poligonu Stablack po wojnie zosta\xc5\x82 podzielony pomi\xc4\x99dzy Polsk\xc4\x99 i Rosj\xc4\x99 (wcze\xc5\x9bniej Zwi\xc4\x85zek Radziecki). Po stronie radzieckiej pozosta\xc5\x82 Lager Nord wraz z koszarami, cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 mieszkaln\xc4\x85 i cmentarzem, gdzie grzebano zmar\xc5\x82ych je\xc5\x84c\xc3\xb3w. Polsce z kolei, przypad\xc5\x82 ca\xc5\x82y kompleks budynk\xc3\xb3w Lager S\xc3\xbcd, w\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 m.in. g\xc5\x82\xc3\xb3wne komando obozu. _NEWLINE_Nazw\xc4\x99 Stablack zmieniono na Kami\xc5\x84sk, tereny poobozowe przekazano w zarz\xc4\x85d jednostce wojskowej z Bartoszyc, a na terenie drewnianych zabudowa\xc5\x84 zatrudniono str\xc3\xb3\xc5\xbca. Nast\xc4\x99pnie w latach 50. postanowiono o przekazaniu teren\xc3\xb3w i zabudowa\xc5\x84 pod nowy zak\xc5\x82ad karny, kt\xc3\xb3ry przez kolejne dekady rozbudowywano. Dzisiaj jest to jeden z najwi\xc4\x99kszych tego typu zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w w Polsce.\n_START_SECTION_\nListy w butelkach\n_START_PARAGRAPH_\nW ostatnich latach, podczas przebudowy i modernizacji w jednym z budynk\xc3\xb3w na terenie gminy natkni\xc4\x99to si\xc4\x99 na ukryte pod pod\xc5\x82og\xc4\x85 liczne butelki z listami. Po ich przebadaniu okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 one listami je\xc5\x84c\xc3\xb3w belgijskich (prawdopodobnie obro\xc5\x84c\xc3\xb3w Dunkierki), nigdy nie wys\xc5\x82anymi do bliskich. Przy pomocy ambasady Kr\xc3\xb3lestwa Belgii w Polsce ustalono zar\xc3\xb3wno autor\xc3\xb3w jak i adresat\xc3\xb3w list\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych zaproszono na obchody 65-lecia wyzwolenia obozu i 70-lecia wybuchu II wojny \xc5\x9bwiatowej, jakie odby\xc5\x82y si\xc4\x99 w Kami\xc5\x84sku.\n_START_SECTION_\nUroczysto\xc5\x9bci rocznicowe 2009\n_START_PARAGRAPH_\n12 wrze\xc5\x9bnia 2009 roku przy okazji 65. rocznicy wyzwolenia obozu i 70. rocznicy wybuchu II wojny \xc5\x9bwiatowej w Kami\xc5\x84sku odby\xc5\x82y si\xc4\x99 pierwsze w historii uroczysto\xc5\x9bci po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone pami\xc4\x99ci ofiar i je\xc5\x84c\xc3\xb3w obozu Stalag 1 A Stablack. Organizatorem uroczysto\xc5\x9bci by\xc5\x82a gmina G\xc3\xb3rowo I\xc5\x82aweckie, kt\xc3\xb3ra z tej okazji ufundowa\xc5\x82a tablic\xc4\x99 pami\xc4\x85tkow\xc4\x85 oraz zaprosi\xc5\x82a by\xc5\x82ych belgijskich je\xc5\x84c\xc3\xb3w obozu. Podczas uroczysto\xc5\x9bci honorow\xc4\x85 asyst\xc4\x99 pe\xc5\x82ni\xc5\x82a 20 Brygada Zmechanizowana, liczni przedstawiciele samorz\xc4\x85dowi i rz\xc4\x85dowi wojew\xc3\xb3dztwa warmi\xc5\x84sko-mazurskiego oraz delegacje mi\xc4\x99dzynarodowe, m.in.Rudi Schellinck, kt\xc3\xb3ry reprezentowa\xc5\x82 ministra obrony Belgii, ambasador Belgii w Polsce Jan Luykx, attach\xc3\xa9 wojskowi ambasad Francji, Anglii i W\xc5\x82och.'