b'\n_START_ARTICLE_\nStal damasce\xc5\x84ska\n_START_PARAGRAPH_\nStal damasce\xc5\x84ska (staropol. \xe2\x80\x9edemeszka\xe2\x80\x9d) \xe2\x80\x93 stal maj\xc4\x85ca bardzo dobre w\xc5\x82asno\xc5\x9bci mechaniczne, stosowana w \xc5\x9bredniowieczu do produkcji broni bia\xc5\x82ej. W trakcie bada\xc5\x84 w 2006 roku, znaleziono w niej nanorurki, co mo\xc5\xbce t\xc5\x82umaczy\xc4\x87 jej wytrzyma\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 i twardo\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Nazwa pochodzi od Damaszku w Syrii, w kt\xc3\xb3rego okolicach istnia\xc5\x82y liczne warsztaty produkuj\xc4\x85ce z tej stali miecze i szable o unikatowej w \xc5\x9bredniowieczu jako\xc5\x9bci. Bia\xc5\x82\xc4\x85 bro\xc5\x84 ze stali damasce\xc5\x84skiej produkowano w latach ok. 900\xe2\x80\x931600 w krajach muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skich, zw\xc5\x82aszcza na Bliskim Wschodzie. Powody zaniku jej produkcji w XVII wieku nie s\xc4\x85 do ko\xc5\x84ca znane. Wiedza o stali damasce\xc5\x84skiej dotar\xc5\x82a do Europy w czasie wypraw krzy\xc5\xbcowych. W\xc5\x9br\xc3\xb3d rycerzy europejskich szybko rozpowszechni\xc5\x82y si\xc4\x99 legendy o szablach z tej stali, kt\xc3\xb3rymi mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o przecina\xc4\x87 \xc5\x9bwiece bez ich przewr\xc3\xb3cenia oraz szczerbi\xc4\x87 kamienie i miecze europejskie. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z tych legend by\xc5\x82a przejaskrawiona, niemniej jednak stal damasce\xc5\x84ska istotnie przewy\xc5\xbcsza\xc5\x82a jako\xc5\x9bci\xc4\x85 swoje \xc3\xb3wczesne odpowiedniki europejskie._NEWLINE_Proces produkcji stali damasce\xc5\x84skiej by\xc5\x82 obj\xc4\x99ty tajemnic\xc4\x85 i nigdy nie zosta\xc5\x82 opanowany w Europie. Nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 \xc5\xbcadne wiarygodne opisy tego procesu. Dawna hipoteza, \xc5\xbce stal ta by\xc5\x82a otrzymana przez skuwanie ze sob\xc4\x85 wielu (300\xe2\x80\x931000 i wi\xc4\x99cej) warstw stali w\xc4\x99glowej o kolejno narastaj\xc4\x85cej twardo\xc5\x9bci, okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 fa\xc5\x82szywa. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne eksperymenty metalurgiczne, oparte na szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owych badaniach mikrostruktury tej stali, pozwoli\xc5\x82y na opracowanie procesu technologicznego prowadz\xc4\x85cego do uzyskania materia\xc5\x82u o w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bciach bardzo zbli\xc5\xbconych do oryginalnej stali damasce\xc5\x84skiej.\n_START_SECTION_\nPowstanie i rozw\xc3\xb3j technologii\n_START_PARAGRAPH_\nW trakcie produkowania tradycyjnej stali w\xc4\x99glowej, kt\xc3\xb3ra - z technicznego punktu widzenia - jest stopem w\xc4\x99gla i \xc5\xbcelaza, mo\xc5\xbcna zmienia\xc4\x87 jej w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci mechaniczne przez zmian\xc4\x99 udzia\xc5\x82u w\xc4\x99gla. Og\xc3\xb3lnie, gdy w stopie wyst\xc4\x99puje oko\xc5\x82o 2% w\xc4\x99gla, otrzymana stal jest twarda, ale krucha, ma\xc5\x82o odporna na zginanie i trudna w obr\xc3\xb3bce. Stal zawieraj\xc4\x85ca oko\xc5\x82o 0,5% w\xc4\x99gla jest \xc5\x82atwo kowalna, gi\xc4\x99tka, ale mi\xc4\x99kka. Stal do produkcji broni bia\xc5\x82ej powinna by\xc4\x87 jednocze\xc5\x9bnie twarda (nie szczerbi\xc4\x87 si\xc4\x99), gi\xc4\x99tka (aby nie p\xc4\x99ka\xc4\x87) i w miar\xc4\x99 \xc5\x82atwo kowalna, aby mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o jej nada\xc4\x87 po\xc5\xbc\xc4\x85dany kszta\xc5\x82t._NEWLINE_Kowale z Indii, prawdopodobnie oko\xc5\x82o 300 roku p.n.e. (inne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a podaj\xc4\x85 200 rok n.e.), odkryli metod\xc4\x99 produkcji stali wysokow\xc4\x99glowej, o bardzo wysokiej czysto\xc5\x9bci, uzyskiwanej dzi\xc4\x99ki dodaniu do stopu pewnych gatunk\xc3\xb3w szk\xc5\x82a. Metoda ta rozpowszechni\xc5\x82a si\xc4\x99 w Azji, dochodz\xc4\x85c do teren\xc3\xb3w wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego Turkmenistanu i Uzbekistanu oko\xc5\x82o roku 900, oraz na Bliski Wsch\xc3\xb3d oko\xc5\x82o 1000 roku._NEWLINE_Technologia ta by\xc5\x82a dalej rozwijana na tych terenach przez eksperymenty z kombinacjami lokalnych rud \xc5\xbcelaza i r\xc3\xb3\xc5\xbcnych gatunk\xc3\xb3w szk\xc5\x82a. Szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y s\xc4\x85 nieznane, ale badania pr\xc3\xb3bek wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce w strukturze wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 regularne domeny w\xc4\x99gliku \xc5\xbcelaza, tworz\xc4\x85ce sie\xc4\x87 warstw i wst\xc4\x85\xc5\xbcek uk\xc5\x82adaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnolegle do siebie. W\xc4\x99gliki maj\xc4\x85 znacznie wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 twardo\xc5\x9b\xc4\x87 ni\xc5\xbc sama stal w\xc4\x99glowa. Wyst\xc4\x99powanie domen w\xc4\x99gliku umo\xc5\xbcliwia takie odkucie i naostrzenie broni, \xc5\xbce na jej ostrzu znajduje si\xc4\x99 jednolita wst\xc4\x85\xc5\xbcka w\xc4\x99gliku i r\xc3\xb3wnolegle do niej rozmieszczone s\xc4\x85 dalsze jego warstwy i wst\xc4\x85\xc5\xbcki, kt\xc3\xb3rych g\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 wyst\xc4\x99powania stopniowo maleje wraz z odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 od ostrza. Taka struktura powoduje, \xc5\xbce ostrze jest bardzo twarde i nie szczerbi si\xc4\x99, przy jednoczesnym zachowaniu gi\xc4\x99tko\xc5\x9bci ca\xc5\x82ej g\xc5\x82owni. Domeny w\xc4\x99gliku tworz\xc4\x85 na powierzchni g\xc5\x82owni wykonanych charakterystyczny wz\xc3\xb3r.\n_START_SECTION_\nZanik technologii i pr\xc3\xb3by jej odtworzenia\n_START_PARAGRAPH_\nZ nieznanych powod\xc3\xb3w, metody produkcji stali damasce\xc5\x84skiej zosta\xc5\x82y zapomniane oko\xc5\x82o roku 1600. Pr\xc3\xb3bowano je odtwarza\xc4\x87 w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych miejscach, jednak bez pe\xc5\x82nego powodzenia. W Rosji w pierwszej po\xc5\x82owie XIX w. intensywne prace nad odtworzeniem metody produkcji stali damasce\xc5\x84skiej (zwanej tam bu\xc5\x82at) prowadzi\xc5\x82 Pawe\xc5\x82 Anosow. Jego stal, otrzymywana prawdopodobnie innymi metodami, ma szereg w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci  zbli\xc5\xbconych do orygina\xc5\x82u. W latach 80. XX i na pocz\xc4\x85tku XXI wieku, pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 kilka doniesie\xc5\x84 o eksperymentach, kt\xc3\xb3re doprowadzi\xc5\x82y do otrzymania stali o niemal identycznych w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bciach i strukturze stali damastu. Verhoeven i wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownicy opublikowali w 1998 roku opis metody, polegaj\xc4\x85cej na 10\xe2\x80\x9320 cyklach wygrzewania stali niskow\xc4\x99glowej do temperatury oko\xc5\x82o 100\xc2\xa0\xc2\xb0C (poni\xc5\xbcej temperatury krytycznej Acm ) i ch\xc5\x82odzenia jej do temperatury pokojowej, co prowadzi\xc5\x82o do spontanicznego powstania mikrostruktury przypominaj\xc4\x85cej stal damasce\xc5\x84sk\xc4\x85. Podobn\xc4\x85 metod\xc4\x99 opublikowali Wadsworth i Sherby w 1980 i p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w 2001 roku._NEWLINE_Przez jaki\xc5\x9b czas wierzono, \xc5\xbce stal damasce\xc5\x84ska by\xc5\x82a produkowana w podobny spos\xc3\xb3b, w jaki czyniono to przy produkcji mieczy wysokiej jako\xc5\x9bci w Europie i Japonii. Proces ten polega\xc5\x82 na skuwaniu na gor\xc4\x85co i zawijaniu kilkudziesi\xc4\x99ciu kolejnych warstw stali o narastaj\xc4\x85cej stopniowo twardo\xc5\x9bci, a nast\xc4\x99pnie wk\xc5\x82adaniu tak przygotowanej g\xc5\x82owni do kwasu solnego i ostatecznym szlifowaniu ostrza. Proces ten istotnie prowadzi do otrzymania na powierzchni faktury do\xc5\x9b\xc4\x87 podobnej do stali damasce\xc5\x84skiej, co d\xc5\x82ugo wprowadza\xc5\x82o badaczy w b\xc5\x82\xc4\x85d. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne badania udowodni\xc5\x82y \xc5\xbce stal damasce\xc5\x84ska by\xc5\x82a wytapiania jednolicie, a g\xc5\x82ownie wykonane z tej stali nie wykazuj\xc4\x85 nieci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9bci struktury, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 nie do unikni\xc4\x99cia przy skuwaniu._NEWLINE_Do\xc5\x9b\xc4\x87 d\xc5\x82ugo s\xc4\x85dzono te\xc5\xbc, \xc5\xbce damast nie by\xc5\x82 wytapiany na miejscu, lecz importowany z Indii. Wykopaliska na terenie Turkmenistanu dowiod\xc5\x82y jednak, \xc5\xbce stal ta by\xc5\x82a wytapiana na miejscu, gdy\xc5\xbc znaleziono resztki piec\xc3\xb3w hutniczych, w kt\xc3\xb3rych zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci stali o strukturze stali damasce\xc5\x84skiej. Mimo. \xc5\xbce nie natrafiono na podobne wykopaliska w okolicach Damaszku, nie ma powodu s\xc4\x85dzi\xc4\x87, \xc5\xbce metody wytopu tej stali nie by\xc5\x82y znane tak\xc5\xbce i tam. _NEWLINE_Z drugiej strony, badania mikrozanieczyszcze\xc5\x84 wykonane przez Alfreda Pendraya, wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce ich sk\xc5\x82ad jest identyczny z zanieczyszczeniami rud \xc5\xbcelaza pochodz\xc4\x85cych z p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych Indii. Mo\xc5\xbce to sugerowa\xc4\x87, \xc5\xbce wytop by\xc5\x82 dokonywany na miejscu, ale ruda i szk\xc5\x82o by\xc5\x82y importowane z Indii._NEWLINE_Damast o niemal oryginalnych cechach jest otrzymywany wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie w procesie, kt\xc3\xb3ry \xe2\x80\x93 zdaniem Alfreda Pendraya, Olega Sherby\xe2\x80\x99ego i Jeffa Wadswartha \xe2\x80\x93 jest  do\xc5\x9b\xc4\x87 zbli\xc5\xbcony do oryginalnego, na co wskazuje jego prostota i w\xc5\x82asno\xc5\x9bci produkt\xc3\xb3w. Badania maj\xc4\x85ce na celu popraw\xc4\x99 w\xc5\x82asno\xc5\x9bci stali s\xc4\x85 prowadzone przez kilka zespo\xc5\x82\xc3\xb3w metalurg\xc3\xb3w ze Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych i Rosji, bo taki materia\xc5\x82 mo\xc5\xbce znale\xc5\xba\xc4\x87 wiele dochodowych zastosowa\xc5\x84.\n_START_SECTION_\nStal damasce\xc5\x84ska w \xc5\x9bwiecie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym\n_START_PARAGRAPH_\nObecnie tak zwana \xe2\x80\x9estal damasce\xc5\x84ska\xe2\x80\x9d jest szeroko wykorzystywana do produkcji no\xc5\xbcy kuchennych najwy\xc5\xbcszej klasy, jednak jest to materia\xc5\x82, kt\xc3\xb3ry w wyniku obr\xc3\xb3bki uzyskuje jedynie cechy wizualne do niej zbli\xc5\xbcone, lecz w dalszym ci\xc4\x85gu ust\xc4\x99puje orygina\xc5\x82owi pod wzgl\xc4\x99dem wytrzyma\xc5\x82o\xc5\x9bci.'