b'\n_START_ARTICLE_\nMesserschmitt Bf 109\n_START_SECTION_\nHistoria konstrukcji\n_START_PARAGRAPH_\nPierwowzorem my\xc5\x9bliwskiego Bf 109 by\xc5\x82 samolot opracowywany dla Rumunii pod nazw\xc4\x85 M37. Podczas dalszych prac samolot nazwano Bf 108 i pod t\xc4\x85 nazw\xc4\x85 by\xc5\x82 produkowany. Bf 108 Taifun by\xc5\x82 dwumiejscowym samolotem komunikacyjnym. Ministerstwo Lotnictwa Rzeszy (Reichsluftfahrtministerium) w 1933 z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82o zam\xc3\xb3wienie na nowy samolot my\xc5\x9bliwski. Do prac projektowych, w kt\xc3\xb3rych uczestniczyli Willy Messerschmitt, Robert Lusser oraz Hubert i Richard Bauerowie, przyst\xc4\x85piono wiosn\xc4\x85 1934 roku. Budow\xc4\x99 pierwszego prototypu nowego samolotu oznaczonego V1 (V jak Versuchsmuster: egzemplarz do\xc5\x9bwiadczalny) zapocz\xc4\x85tkowano jesieni\xc4\x85 1934 roku. Pr\xc3\xb3by w locie z zablokowanym podwoziem chowanym rozpocz\xc4\x99to w maju 1935 roku. W pierwszym prototypie zastosowano angielski silnik Rolls-Royce Kestrel V12 o mocy startowej 695 KM (511 kW), nap\xc4\x99dzaj\xc4\x85cy dwu\xc5\x82opatowe, drewniane \xc5\x9bmig\xc5\x82o o sta\xc5\x82ym skoku. Do og\xc5\x82oszonego w tym czasie konkursu na samolot my\xc5\x9bliwski stan\xc4\x99\xc5\x82y cztery najwi\xc4\x99ksze niemieckie biura projektowe zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w lotniczych: Arado, Focke-Wulf, Heinkel i Bayerische Flugzeugwerke. Do dalszego rozwoju zakwalifikowa\xc5\x82y si\xc4\x99 konstrukcje biur dw\xc3\xb3ch ostatnich zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w: He 112 i Bf 109. W czasie pr\xc3\xb3b por\xc3\xb3wnawczych obu prototyp\xc3\xb3w Bf 109 osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 o 22 kilometry pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 maksymaln\xc4\x85 oraz wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 wznoszenia. He 112 zyska\xc5\x82 jednak bardzo pochlebne opinie pilot\xc3\xb3w, chwal\xc4\x85cych wygodn\xc4\x85 kabin\xc4\x99 o bardzo dobrej widoczno\xc5\x9bci, dobre prowadzenie tego samolotu podczas ko\xc5\x82owania oraz lepsz\xc4\x85 zwrotno\xc5\x9b\xc4\x87 i w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci pilota\xc5\xbcowe. Pierwotnie przetarg rozstrzygni\xc4\x99to wi\xc4\x99c na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 zespo\xc5\x82u Heinkla, lecz intrygi i przebieg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 prof. Willy\xe2\x80\x99ego Messerschmitta przes\xc4\x85dzi\xc5\x82y o kontynuowaniu prac nad prototypem Bf 109. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym czasie zak\xc5\x82ady Messerschmitt AG po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y si\xc4\x99 z Bayerische Flugzeugwerke. Og\xc3\xb3\xc5\x82em wyprodukowano oko\xc5\x82o 33 000 Bf 109 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych wersji.\n_START_SECTION_\nPrototypy\n_START_PARAGRAPH_\nOstatni prototyp, kt\xc3\xb3rego pierwszy lot odby\xc5\x82 si\xc4\x99 28 maja 1935 roku, nap\xc4\x99dzany by\xc5\x82 silnikiem Rolls-Royce Kestrel V12 o mocy startowej 695 KM (511 kW). Ga\xc5\xbanikowy silnik Junkers Jumo 210 A o mocy startowej 610 KM (449 kW) sta\xc5\x82 si\xc4\x99 jednostk\xc4\x85 nap\xc4\x99dow\xc4\x85 drugiego prototypu Bf 109 V2 uko\xc5\x84czonego w styczniu 1936 roku. Uzbrojenie (2 karabiny maszynowe) zamontowano dopiero na trzecim prototypie Bf 109 V3 oblatanym w czerwcu 1936 roku. Tak\xc5\xbce ten prototyp pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 do pr\xc3\xb3b z karabinem maszynowym, a nast\xc4\x99pnie dzia\xc5\x82kiem 20 mm strzelaj\xc4\x85cym przez wa\xc5\x82 i piast\xc4\x99 \xc5\x9bmig\xc5\x82a. Do wersji E nie usuni\xc4\x99to trudno\xc5\x9bci zwi\xc4\x85zanych z umieszczeniem km lub dzia\xc5\x82ka w wale \xc5\x9bmig\xc5\x82a, przede wszystkim nadmiernych drga\xc5\x84 przenoszonych na silnik w trakcie strzelania, kt\xc3\xb3re mog\xc5\x82y spowodowa\xc4\x87 jego trwa\xc5\x82e uszkodzenie. Pierwsze prototypy s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y tak\xc5\xbce do poszukiwania najbardziej efektywnego i skutecznego uk\xc5\x82adu ch\xc5\x82odzenia silnika. Pierwsza publiczna prezentacja nowego samolotu my\xc5\x9bliwskiego odby\xc5\x82a si\xc4\x99 podczas Igrzysk Olimpijskich w sierpniu 1936 roku. Do przelotu nad Berlinem i wykonania akrobacji lotniczej u\xc5\xbcyto Bf 109 V2.\n_START_SECTION_\nBf 109 A Anton\n_START_PARAGRAPH_\nPrawdopodobnie nazwa zarezerwowana dla 10 pierwszych egzemplarzy serii pr\xc3\xb3bnej. Jednak ze wzgl\xc4\x99du na wprowadzone liczne zmiany konstrukcyjne w prototypie V2 z tego oznaczenia ostatecznie zrezygnowano.\n_START_SECTION_\nBf 109 G Gustav\n_START_PARAGRAPH_\nBf 109G (Gustaw) zosta\xc5\x82 wyposa\xc5\xbcony w nowy silnik DB 605A, niekt\xc3\xb3re wersje (G-1, G-3 i G-5) wyposa\xc5\xbcono w kabin\xc4\x99 ci\xc5\x9bnieniow\xc4\x85. Pierwsze egzemplarze opu\xc5\x9bci\xc5\x82y ta\xc5\x9bmy na wiosn\xc4\x99 1942 r. Uzbrojenie to dwa karabiny MG 17 (pocz\xc4\x85wszy od wersji G-5/6 ci\xc4\x99\xc5\xbcsze MG 131 kal. 13 mm) i jedno dzia\xc5\x82ko MG 151/20. Uzbrojenie mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o poszerzy\xc4\x87 poprzez montowanie dodatkowych gondoli z dzia\xc5\x82kami pod skrzyd\xc5\x82ami (modyfikacja R6) oraz (od wersji G-5) poprzez zamian\xc4\x99 zabudowanego w bloku silnika dzia\xc5\x82ka MG-151/20 na 30 milimetrowe MK 108 (modyfikacja oznaczana U4). Pod koniec 1943 r. uznano za celowe poprawienie osi\xc4\x85g\xc3\xb3w Bf 109G na du\xc5\xbcych wysoko\xc5\x9bciach. W tym celu wyposa\xc5\xbcono stosowany dot\xc4\x85d silnik DB 605A w wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 spr\xc4\x99\xc5\xbcark\xc4\x99 od silnika DB 603 (stosowanego m.in. w Me 410), co wymaga\xc5\x82o znacznych zmian w konstrukcji \xc5\x82o\xc5\xbca i os\xc5\x82on silnika (du\xc5\xbce, op\xc5\x82ywowe \xe2\x80\x9eb\xc4\x85ble\xe2\x80\x9d zamiast dotychczasowych os\xc5\x82on zamk\xc3\xb3w typu \xe2\x80\x9eBeule\xe2\x80\x9d). Tak zmodyfikowany silnik oznaczono DB 605AS, a samoloty we\xc5\x84 wyposa\xc5\xbcone otrzyma\xc5\x82y oznaczenie AS (np. G-5/AS, G-6/AS). Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 wczesnych samolot\xc3\xb3w AS wyposa\xc5\xbcono w system GM-1 (wtrysk podtlenku azotu do spr\xc4\x99\xc5\xbcarki, modyfikacja U2), kt\xc3\xb3ry znacznie poprawia\xc5\x82 osi\xc4\x85gi na wysoko\xc5\x9bciach ponad 6000 m, oraz podwy\xc5\xbcszone usterzenia pionowe i nowe os\xc5\x82ony kabiny (Erla-Haube). Poniewa\xc5\xbc wiele do \xc5\xbcyczenia pozostawia\xc5\x82y tak\xc5\xbce osi\xc4\x85gi na ma\xc5\x82ych wysoko\xc5\x9bciach, wprowadzono system wtrysku do spr\xc4\x99\xc5\xbcarki mieszanki metanol-woda (MW 50). Silnik z wtryskiem tej mieszanki oznaczono DB 605AM, a samoloty wersji G-6 z tym silnikiem otrzyma\xc5\x82y pocz\xc4\x85tkowo nazw\xc4\x99 Bf 109G-6/MW 50 (lub Bf 109G-6/U3), kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wkr\xc3\xb3tce zmieniono na G-14. Wersja ta mia\xc5\x82a by\xc4\x87 w zamy\xc5\x9ble standaryzacj\xc4\x85 typu, gdy\xc5\xbc Gustavy pochodz\xc4\x85ce z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w produkcyjnych, czyli z Regensburga (Messerschmitt), Lipska (Erla) i Wiener Neustadt (WNF), cz\xc4\x99sto r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 wyposa\xc5\xbceniem i wieloma szczeg\xc3\xb3\xc5\x82ami, lecz szczytny ten zamiar doprowadzi\xc5\x82 do ogromnego ba\xc5\x82aganu i powstania licznych modyfikacji wersji G-14 zale\xc5\xbcnie od zak\xc5\x82adu \xe2\x80\x93 samoloty mia\xc5\x82y silniki A lub AM, kr\xc3\xb3tkie lub d\xc5\x82ugie k\xc3\xb3\xc5\x82ko ogonowe, niski lub wysoki ster, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 nie mia\xc5\x82a nawet systemu MW 50, za to mia\xc5\x82a wi\xc4\x99kszy zbiornik oleju itd. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 (ok. 1000 egzemplarzy) samolot\xc3\xb3w wersji G-14 wyposa\xc5\xbcono w silniki z wtryskiem MW-50 i powi\xc4\x99kszon\xc4\x85 spr\xc4\x99\xc5\xbcark\xc4\x85 (DB 605ASM, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ASCM, ASMO, ASB lub ASC), oznaczaj\xc4\x85c je Bf 109G-14/AS. Ostatnie egzemplarze wersji G-14/AS by\xc5\x82y fabrycznie wyposa\xc5\xbcone w silniki DB 605D (patrz ni\xc5\xbcej), co sprawia\xc5\x82o, \xc5\xbce nie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 praktycznie od wersji G-10._NEWLINE_Ju\xc5\xbc od ko\xc5\x84ca 1942 r. opracowywano wysoko\xc5\x9bciow\xc4\x85 wersj\xc4\x99 silnika DB 605 nosz\xc4\x85c\xc4\x85 oznaczenie \xe2\x80\x9eD\xe2\x80\x9d, a wesz\xc5\x82a ona do produkcji w lipcu 1944 r. Nowy silnik o znacznie lepszej charakterystyce na du\xc5\xbcych wysoko\xc5\x9bciach, oznaczony DB 605D, mia\xc5\x82 by\xc4\x87 standardow\xc4\x85 jednostk\xc4\x85 nap\xc4\x99dow\xc4\x85 wersji K. Wobec op\xc3\xb3\xc5\xbanie\xc5\x84 w opracowaniu wersji K postanowiono \xe2\x80\x9etymczasowo\xe2\x80\x9d wyposa\xc5\xbcy\xc4\x87 w nowy silnik znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w budowie samoloty wersji G, oznaczaj\xc4\x85c tak powsta\xc5\x82\xc4\x85 wersj\xc4\x99 G-10. Produkcj\xc4\x99 uruchomiono w czterech zak\xc5\x82adach (Regensburg, Erla, WNF i nowo otwartych zak\xc5\x82adach Diana w trzech tunelach na zach\xc3\xb3d od Ti\xc5\xa1nova w Czechach, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y dot\xc4\x85d poddostawc\xc4\x85 WNF), przy czym egzemplarze pochodz\xc4\x85ce z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 znacznie mi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85. I tak w zak\xc5\x82adach Erla opracowano ca\xc5\x82kiem nowe os\xc5\x82ony silnika, zastosowane p\xc3\xb3\xc5\xbaniej tak\xc5\xbce (prawdopodobnie) w Bf 109K-4/R6 produkowanych w tych zak\xc5\x82adach, maszyny z zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w WNF/Diana mia\xc5\x82y szersze opony k\xc3\xb3\xc5\x82 (stosowane jako standard w Bf 109K) i w zwi\xc4\x85zku z tym wi\xc4\x99ksze, op\xc5\x82ywowe przet\xc5\x82oczenia na g\xc3\xb3rnej powierzchni skrzyde\xc5\x82, za\xc5\x9b G-10-ki z zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w w Regensburgu (ok. 120 szt.) powsta\xc5\x82y jako konwersja produkowanych akurat Bf 109G-6/AS i G-14/AS. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Bf 109G-10 produkcji Erla (ok. 50 szt.) by\xc5\x82a wyposa\xc5\xbcona w silniki DB 605ASM. Zewn\xc4\x99trznie samoloty wersji G-10 r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 od G-14/AS po\xc5\x82o\xc5\xbconym wy\xc5\xbcej wlewem oleju (wi\xc4\x99kszy zbiornik) z lewej strony tu\xc5\xbc za ko\xc5\x82pakiem \xc5\x9bmig\xc5\x82a (taki sam zbiornik mia\xc5\x82y p\xc3\xb3\xc5\xbane egzemplarze G-14 z zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w Erla) i wy\xc5\xbcej umieszczonym wziernikiem do tzw. \xe2\x80\x9ezimnego startu\xe2\x80\x9d z prawej strony, w tylnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci os\xc5\x82ony silnika. \xe2\x80\x9ePrzej\xc5\x9bciowa\xe2\x80\x9d wersja z silnikiem DB 605D tj. G-10, wesz\xc5\x82a do linii z pocz\xc4\x85tkiem listopada 1944 r., czyli dwa tygodnie po \xe2\x80\x9estandardowej\xe2\x80\x9d wersji K-4.\n_START_SECTION_\nBf 109 H H\xc3\xb6henj\xc3\xa4ger\n_START_PARAGRAPH_\nWersja H-0 by\xc5\x82a przer\xc3\xb3bk\xc4\x85 kilku egzemplarzy wersji F-4 a H-1 przer\xc3\xb3bk\xc4\x85 G-5. W 1944 zosta\xc5\x82y u\xc5\xbcyte do test\xc3\xb3w z kabin\xc4\x85 ci\xc5\x9bnieniow\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nBf 109 K Kurf\xc3\xbcrst\n_START_PARAGRAPH_\nOstatnia seria produkowana od pa\xc5\xbadziernika 1944. By\xc5\x82a rozwini\xc4\x99ciem wersji G ze zmienionym uzbrojeniem, mocniejszym silnikiem i dodatkowo wyposa\xc5\xbcona w kabin\xc4\x99 ci\xc5\x9bnieniow\xc4\x85. Zmieniono tak\xc5\xbce kszta\xc5\x82t os\xc5\x82ony silnika i ko\xc5\x82paka \xc5\x9bmig\xc5\x82a i zastosowano wy\xc5\xbcsze, drewniane usterzenie pionowe oraz wi\xc4\x99ksze ko\xc5\x82a podwozia g\xc5\x82\xc3\xb3wnego. Wersja K-4 mia\xc5\x82a silnik Daimler-Benz DB 605DB lub DC (zale\xc5\xbca\xc5\x82o to od paliwa, pod kt\xc3\xb3re przeznaczony by\xc5\x82 dany silnik \xe2\x80\x93 odpowiednio B4 i C3). By\xc5\x82a to najszybsza i ostatnia wersja Messerschmitta Bf-109. Kurf\xc3\xbcrst osi\xc4\x85ga\xc5\x82 pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 oko\xc5\x82o 730 km/h oraz pu\xc5\x82ap 12 500 m. Uzbrojenie by\xc5\x82o takie samo jak w przypadku p\xc3\xb3\xc5\xbanych \xe2\x80\x9eGustav\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 2x MG-131 + 1x MK-108 i dodatkowe gondole z dzia\xc5\x82kami 20 lub 30mm pod skrzyd\xc5\x82ami.\n_START_SECTION_\nBf 109 Z Zwilling\n_START_PARAGRAPH_\nWersja eksperymentalna, b\xc4\x99d\xc4\x85ca po\xc5\x82\xc4\x85czeniem dw\xc3\xb3ch kad\xc5\x82ub\xc3\xb3w Bf 109 F. Bf 109 Z typowany by\xc5\x82 na nast\xc4\x99pc\xc4\x99 dwusilnikowego Bf 110, w jego konstrukcji brali udzia\xc5\x82 tw\xc3\xb3rcy podw\xc3\xb3jnego He 111 Zwilling. Oba kad\xc5\x82uby mia\xc5\x82y zosta\xc4\x87 po\xc5\x82\xc4\x85czone nowym centrop\xc5\x82atem zawieraj\xc4\x85cym dwie wn\xc4\x99ki podwozia, dwie ch\xc5\x82odnice, zaczep bombowy oraz uzbrojenie strzeleckie. Pomi\xc4\x99dzy kad\xc5\x82ubami znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 wsp\xc3\xb3lny statecznik. Kabin\xc4\x99 pilota umiejscowiono w lewym kad\xc5\x82ubie, prawy zosta\xc5\x82 za\xc5\x9blepiony i zawiera\xc5\x82 dodatkowy zbiornik paliwa. Uzbrojenie, na kt\xc3\xb3re sk\xc5\x82ada\xc5\x82y si\xc4\x99 cztery dzia\xc5\x82ka MK 108 i jedno MK 103 oraz do 500 kg bomb, dawa\xc5\x82o wersji Z ogromn\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x99 ognia. Bf 109 Z nie wszed\xc5\x82 do produkcji seryjnej po decyzji w\xc5\x82adz niemieckich, kt\xc3\xb3re nakaza\xc5\x82y skupi\xc4\x87 uwag\xc4\x99 konstruktor\xc3\xb3w na odrzutowym Me 262.'