b'\n_START_ARTICLE_\nAutyzm dzieci\xc4\x99cy\n_START_SECTION_\nAutyzm w klasyfikacjach ICD i DSM\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug klasyfikacji ICD-10 autyzm dzieci\xc4\x99cy nale\xc5\xbcy do ca\xc5\x82o\xc5\x9bciowych zaburze\xc5\x84 rozwoju, grupy zaburze\xc5\x84 rozpoczynaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 wcze\xc5\x9bnie w rozwoju dziecka, przejawiaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 jako\xc5\x9bciowymi zaburzeniami komunikacji, interakcji spo\xc5\x82ecznych, zachowa\xc5\x84, zainteresowa\xc5\x84. Jego rozpoznanie jest uzasadnione, gdy pierwsze objawy pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w ci\xc4\x85gu pierwszych trzech lat \xc5\xbcycia dziecka. W przypadku p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszego pocz\xc4\x85tku objaw\xc3\xb3w stosowane jest rozpoznanie autyzmu atypowego (F84.1 wed\xc5\x82ug klasyfikacji ICD-10). W nowej klasyfikacji ICD-11, zrezygnowano z kryterium wiekowego (cho\xc4\x87 zaznacza si\xc4\x99, \xc5\xbce objawy pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 zazwyczaj we wczesnym dzieci\xc5\x84stwie), a autyzm dzieci\xc4\x99cy sta\xc5\x82 si\xc4\x99 szersz\xc4\x85 kategori\xc4\x85 diagnostyczn\xc4\x85 \xe2\x80\x9ezaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu\xe2\x80\x9d (ang. autism spectrum disorder \xe2\x80\x93 ASD). Kategoria zosta\xc5\x82a podzielona na sze\xc5\x9b\xc4\x87 podkategorii, w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od wyst\xc4\x99powania ewentualnego  zaburzenia rozwoju intelektualnego i stopnia zaburzenia komunikacji funkcjonalnej (od braku lub niewielkiego zaburzenia, przez upo\xc5\x9bledzenie, a\xc5\xbc do braku komunikacji w og\xc3\xb3le). Autyzm atypowy (i zesp\xc3\xb3\xc5\x82 Aspergera) zosta\xc5\x82y w\xc5\x82\xc4\x85czone do podkategorii autyzmu bez zaburzenia intelektualnego i z niewielkim lub brakiem zaburzenia komunikacji funkcjonalnej, a dzieci\xc4\x99ce zaburzenia dezintegracyjne \xe2\x80\x93 z zaburzeniami rozwoju intelektualnego i upo\xc5\x9bledzeniem komunikacji. _NEWLINE_W klasyfikacji DSM-5 przyj\xc4\x99to podobn\xc4\x85 kategori\xc4\x99 diagnostyczn\xc4\x85 dla zaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu, kt\xc3\xb3ra obejmuje nast\xc4\x99puj\xc4\x85ce, wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce we wcze\xc5\x9bniejszej klasyfikacji DSM-IV-TR jednostki nozologiczne: zaburzenia autystyczne, zesp\xc3\xb3\xc5\x82 Aspergera, dzieci\xc4\x99ce zaburzenia dezintegracyjne i ca\xc5\x82o\xc5\x9bciowe zaburzenie rozwoju.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nW roku 1943 Leo Kanner z Johns Hopkins Hospital po raz pierwszy opisa\xc5\x82 grup\xc4\x99 dzieci, u kt\xc3\xb3rych po kr\xc3\xb3tkim okresie prawid\xc5\x82owego rozwoju nast\xc4\x85pi\xc5\x82o zerwanie komunikacji z otoczeniem i wycofanie si\xc4\x99 ich ku \xc5\x9bwiatu wewn\xc4\x99trznych prze\xc5\xbcy\xc4\x87 przy towarzysz\xc4\x85cej potrzebie niezmienno\xc5\x9bci otoczenia oraz ograniczeniu i wybi\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci zainteresowa\xc5\x84. W ten spos\xc3\xb3b Kanner wyodr\xc4\x99bni\xc5\x82 z grupy wcze\xc5\x9bniej rozpoznawanych dzieci\xc4\x99cych zaburze\xc5\x84 psychicznych takich, jak psychozy dzieci\xc4\x99ce czy niedorozw\xc3\xb3j umys\xc5\x82owy, now\xc4\x85 jednostk\xc4\x99 chorobow\xc4\x85, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 okre\xc5\x9bli\xc5\x82 mianem \xe2\x80\x9eautyzmu wczesnodzieci\xc4\x99cego\xe2\x80\x9d (ang. early infantile autism). Samo s\xc5\x82owo \xe2\x80\x9eautyzm\xe2\x80\x9d pochodzi z greki od aut\xc3\xb3s \xe2\x80\x93 sam. Owe poj\xc4\x99cie wcze\xc5\x9bniej wprowadzi\xc5\x82 do terminologii medycznej Eugen Bleuler, kt\xc3\xb3ry rozumia\xc5\x82 przez nie wycofanie si\xc4\x99 ze \xc5\x9bwiata zewn\xc4\x99trznego oraz zaabsorbowanie \xc5\x9bwiatem wewn\xc4\x99trznym b\xc4\x99d\xc4\x85ce skutkiem lub sk\xc5\x82adow\xc4\x85 rozszczepienia schizofrenicznego. Do dzi\xc5\x9b mianem autyzmu okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jeden z objaw\xc3\xb3w schizofrenii._NEWLINE_Niezale\xc5\xbcnie od Kannera w 1944 roku niemiecki naukowiec Hans Asperger opisa\xc5\x82 \xc5\x82agodniejsz\xc4\x85 posta\xc4\x87 zaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu, znan\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej pod nazw\xc4\x85 zespo\xc5\x82u Aspergera. Przed upowszechnieniem si\xc4\x99 autyzmu jako kategorii diagnostycznej, tj. przed rokiem 1980, u choruj\xc4\x85cych na\xc5\x84 dzieci zwykle rozpoznawana by\xc5\x82a schizofrenia. W 1987 roku w klasyfikacji DSM-III wyodr\xc4\x99bniono autyzm dzieci\xc4\x99cy po\xc5\x9br\xc3\xb3d innych ca\xc5\x82o\xc5\x9bciowych zaburze\xc5\x84 rozwojowych._NEWLINE_Pierwotnie Kanner rozumia\xc5\x82 autyzm jako nast\xc4\x99pstwo emocjonalnego porzucenia niemowl\xc4\x85t przez ich niedost\xc4\x99pne, ch\xc5\x82odne matki (ang. refrigerator mother theory), kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y nara\xc5\xbca\xc4\x87 dzieci na deprywacj\xc4\x99, nie stymulowa\xc4\x87 ich odpowiednio. Pogl\xc4\x85d ten nie znalaz\xc5\x82 potwierdzenia w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych badaniach. Teoria ta, nietrafnie obarczaj\xc4\x85c matki odpowiedzialno\xc5\x9bci\xc4\x85 za chorob\xc4\x99 dzieci, stanowi\xc5\x82a dodatkowy ci\xc4\x99\xc5\xbcar emocjonalny dla ich rodzic\xc3\xb3w. Jednak\xc5\xbce sam Kanner przyjmowa\xc5\x82 w tym zakresie r\xc3\xb3\xc5\xbcne i zmienne pogl\xc4\x85dy, w tym zauwa\xc5\xbcaj\xc4\x85c tak\xc5\xbce rol\xc4\x99 czynnik\xc3\xb3w rozwojowych i biologicznych. Punkt widzenia Kannera rozwija\xc5\x82 dalej Bruno Bettelheim. Natomiast zwrot w rozumieniu autyzmu przynios\xc5\x82y prace Melanie Klein, przypisuj\xc4\x85cej prawid\xc5\x82owo rozwijaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 psychice ludzkiej na pewnym, wczesnym etapie rozwoju (noworodek) charakter psychotyczny. Przechodzenie przez kolejne etapy rozwoju \xc5\x82\xc4\x85czy si\xc4\x99 w tej koncepcji z wyst\xc4\x99powaniem l\xc4\x99ku. Zaburzenie diady matka-noworodek wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 z uruchomieniem w zwi\xc4\x85zku z pierwotnym l\xc4\x99kiem archaicznym mechanizm\xc3\xb3w obronnych. Reakcje organizmu na zaznany l\xc4\x99k manifestuj\xc4\x85 si\xc4\x99 na zewn\xc4\x85trz w\xc5\x82a\xc5\x9bnie w postaci autyzmu. Na l\xc4\x99ku jako przyczynie autyzmu koncentrowa\xc5\x82a si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Frances Tustin w 1997 roku, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rej utrata symbiotycznej relacji z matk\xc4\x85 oznacza\xc5\x82a dla jej dziecka utrat\xc4\x99 w\xc5\x82asnego cia\xc5\x82a odczuwan\xc4\x85 jako \xe2\x80\x9eczarn\xc4\x85, bolesn\xc4\x85 dziur\xc4\x99\xe2\x80\x9d. Jednak w swoich pracach Tustin przyjmowa\xc5\x82a, \xc5\xbce r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc inne czynniki mog\xc4\x85 odpowiada\xc4\x87 za wyst\xc4\x99powanie autyzmu, w tym czynniki genetyczne, \xc5\x9brodowiskowe i neurochemiczne. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne prace dotycz\xc4\x85ce przyczyn autyzmu koncentruj\xc4\x85 si\xc4\x99 na czynnikach biologicznych. Obecnie wiadomo, \xc5\xbce o wyst\xc4\x85pieniu zaburze\xc5\x84 autystycznych decyduj\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie czynniki genetyczne, za\xc5\x9b trudno\xc5\x9bci w nawi\xc4\x85zywaniu kontaktu emocjonalnego pomi\xc4\x99dzy matkami a ich autystycznymi dzie\xc4\x87mi s\xc4\x85 nast\xc4\x99pstwem zaburze\xc5\x84 autystycznych, a nie ich przyczyn\xc4\x85._NEWLINE_Istotnym utrudnieniem w badaniach nad autyzmem s\xc4\x85 znacznie ograniczone mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci pos\xc5\x82ugiwania si\xc4\x99 modelami zwierz\xc4\x99cymi.\n_START_SECTION_\nEpidemiologia\n_START_PARAGRAPH_\nSzacunkowa cz\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 wyst\xc4\x99powania autyzmu jest bardzo zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od kryteri\xc3\xb3w diagnostycznych, wieku dzieci i po\xc5\x82o\xc5\xbcenia geograficznego. Jako pierwszy temat ten podj\xc4\x85\xc5\x82 w 1966 Lotter, badaj\xc4\x85c angielskie dzieci w wieku 8\xe2\x80\x9310 lat. Otrzyma\xc5\x82 wynik 4,5/10\xc2\xa0000. Badanie przeprowadzone w Londynie na populacji w wieku 4\xe2\x80\x9312 lat, opublikowane w 1979 da\xc5\x82o podobny wynik. Natomiast badanie dzieci w tym samym przedziale wiekowym wykonane w G\xc3\xb6teborgu przynios\xc5\x82o wynik 2/10\xc2\xa0000. Podobn\xc4\x85 warto\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x93 2,3/10\xc2\xa0000 \xe2\x80\x93 uzyskano dla populacji japo\xc5\x84skiej w prefekturze Fukushima. Wykorzystano wtedy kryteria podane przez Kannera. Natomiast kolejne badania wykorzystywa\xc5\x82y ju\xc5\xbc inne, szersze kryteria autyzmu. Otrzymano w nich wyniki 57/10\xc2\xa0000 w Wielkiej Brytanii i 67/10\xc2\xa0000 w USA. Badania wykorzystuj\xc4\x85ce kryteria ICD-10 oceni\xc5\x82y cz\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 autyzmu dzieci\xc4\x99cego w Polsce na 5,2\xe2\x80\x938,6/10\xc2\xa0000, we Francji natomiast na 6,2\xe2\x80\x939,6/10\xc2\xa0000 (wyniki te nie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 od siebie w spos\xc3\xb3b istotny)._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku XXI w. cz\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 wyst\xc4\x99powania autyzmu szacowano na 1\xe2\x80\x934\xe2\x80\xb0, a spektrum autystycznego \xe2\x80\x93 na 6\xe2\x80\x9312\xe2\x80\xb0. Zaburzenia ze spektrum autyzmu wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 czterokrotnie cz\xc4\x99\xc5\x9bciej u ch\xc5\x82opc\xc3\xb3w, ni\xc5\xbc u dziewcz\xc4\x85t. Tym niemniej u chorych dziewczynek z autyzmem, cz\xc4\x99\xc5\x9bciej ni\xc5\xbc u ch\xc5\x82opc\xc3\xb3w, wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyst\xc4\x99puje upo\xc5\x9bledzenie umys\xc5\x82owe. Przypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce owe r\xc3\xb3\xc5\xbcnice pomi\xc4\x99dzy p\xc5\x82ciami wynikaj\xc4\x85 z tego, \xc5\xbce w przypadku dziewczynek wiele przypadk\xc3\xb3w zaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu pozostaje nierozpoznanych.\n_START_SECTION_\nEtiologia i patogeneza\n_START_PARAGRAPH_\nPrzyczyny autyzmu nie zosta\xc5\x82y dot\xc4\x85d w pe\xc5\x82ni poznane. Istnieje szereg hipotez, kt\xc3\xb3re opisuj\xc4\x85 mechanizmy wyst\xc4\x99powania tego zaburzenia. W efekcie uznaje si\xc4\x99, \xc5\xbce autyzm ma etiologi\xc4\x99 wieloczynnikow\xc4\x85. Przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce za jego wyst\xc4\x85pienie odpowiadaj\xc4\x85 czynniki genetyczne, rozwojowe, infekcyjne, a tak\xc5\xbce zwi\xc4\x85zane z ci\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 i porodem.\n_START_SECTION_\nPrzebieg ci\xc4\x85\xc5\xbcy i porodu\n_START_PARAGRAPH_\nZaobserwowano tak\xc5\xbce podwy\xc5\xbcszon\xc4\x85 cz\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 wyst\xc4\x99powania autyzmu w grupie dzieci z predyspozycjami genetycznymi, u kt\xc3\xb3rych mia\xc5\x82y miejsce powik\xc5\x82ania oko\xc5\x82oporodowe. W konsekwencji w rozwoju autyzmu istotne znaczenie przypisuje si\xc4\x99 tak\xc5\xbce interakcjom pomi\xc4\x99dzy czynnikami genetycznymi a \xc5\x9brodowiskowymi w okresie oko\xc5\x82oporodowym. Do czynnik\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych z przebiegiem ci\xc4\x85\xc5\xbcy i porodu, kt\xc3\xb3re wi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 si\xc4\x99 z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, nale\xc5\xbc\xc4\x85: krwawienia podczas ci\xc4\x85\xc5\xbcy, cukrzyca ci\xc4\x99\xc5\xbcarnych, niedotlenienie p\xc5\x82odu, powik\xc5\x82ania zwi\xc4\x85zane z p\xc4\x99powin\xc4\x85, op\xc3\xb3\xc5\xbaniony rozw\xc3\xb3j p\xc5\x82odu, niska masa urodzeniowa, niska liczba punkt\xc3\xb3w w skali Apgar w pi\xc4\x85tej minucie po porodzie, wady wrodzone, niezgodno\xc5\x9bci grup krwi pomi\xc4\x99dzy matk\xc4\x85 a p\xc5\x82odem w uk\xc5\x82adach grupowych AB0 i Rh \xe2\x80\x93 konflikt serologiczny, wysoki poziom bilirubiny u noworodka. Inne czynniki wi\xc4\x85zane przez badaczy ze zwi\xc4\x99kszonym ryzykiem wyst\xc4\x85pienia zaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu to: zaawansowany wiek ojca dziecka, zaawansowany wiek matki dziecka, dziecko z pierwszej ci\xc4\x85\xc5\xbcy.\n_START_SECTION_\nImmunologia\n_START_PARAGRAPH_\nCz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 badaczy wskazuje tak\xc5\xbce na mo\xc5\xbcliwe immunologiczne przyczyny zaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu takie, jak matczyne przeciwcia\xc5\x82a skierowane przeciwko tkankom p\xc5\x82odu, zw\xc5\x82aszcza tkance nerwowej, jednak hipotezy te nie zosta\xc5\x82y dotychczas zweryfikowane w szerszych badaniach.\n_START_SECTION_\nTeoria umys\xc5\x82u\n_START_PARAGRAPH_\nKolejna hipoteza upatruje przyczyn autyzmu w deficycie poznawczym zwi\xc4\x85zanym z nieprawid\xc5\x82owym tworzeniem si\xc4\x99 teorii umys\xc5\x82u. Prawid\xc5\x82owo rozwijaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 dziecko rozwija teori\xc4\x99 umys\xc5\x82u mi\xc4\x99dzy 1. a 4. rokiem \xc5\xbcycia, tworz\xc4\x85c reprezentacje przedmiot\xc3\xb3w \xc5\x9bwiata zewn\xc4\x99trznego, ale tak\xc5\xbce metareprezentacje, czyli reprezentacje siebie samego i \xc5\x9bwiat\xc3\xb3w wewn\xc4\x99trznych. Osoby cierpi\xc4\x85ce na autyzm nie tworz\xc4\x85 w my\xc5\x9bl tej hipotezy metareprezentacji, wobec czego nie potrafi\xc4\x85 my\xc5\x9ble\xc4\x87 o ludzkich stanach psychicznych ani te\xc5\xbc, co za tym idzie, przewidywa\xc4\x87 zachowa\xc5\x84 innych ludzi. Ma to potwierdza\xc4\x87 brak zabawy pozorowanej.\n_START_SECTION_\nAutyzm a relacja dziecka z rodzicami\n_START_PARAGRAPH_\nBadania por\xc3\xb3wnawcze obejmuj\xc4\x85ce rodzic\xc3\xb3w dzieci autystycznych oraz rodzic\xc3\xb3w dzieci zdrowych nie ujawni\xc5\x82y \xc5\xbcadnych istotnych r\xc3\xb3\xc5\xbcnic. W ten spos\xc3\xb3b pierwotne przypuszczenia Kannera, jakoby ch\xc5\x82\xc3\xb3d emocjonalny rodzic\xc3\xb3w prowadzi\xc5\x82 do rozwoju autyzmu dzieci\xc4\x99cego, okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 nietrafne.\n_START_SECTION_\nInterakcje spo\xc5\x82eczne i komunikacja\n_START_PARAGRAPH_\nKluczowym objawem autyzmu jest deficyt umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznych niezb\xc4\x99dnych w zwyk\xc5\x82ej komunikacji i nawi\xc4\x85zywaniu relacji interpersonalnych. Przejawy owych deficyt\xc3\xb3w maj\xc4\x85 posta\xc4\x87 zachowa\xc5\x84, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 nietypowe w zestawieniu z zachowaniami dzieci zdrowych w tym samym wieku. U niemowl\xc4\x85t autystycznych cz\xc4\x99sto obserwuje si\xc4\x99 brak reagowania u\xc5\x9bmiechem na twarze bliskich, sporadyczne nawi\xc4\x85zywanie kontaktu wzrokowego z opiekunami (niemowl\xc4\x99, zamiast wodzi\xc4\x87 wzrokiem za opiekunem, np, matk\xc4\x85, fiksowa\xc4\x87 spojrzenie na jej twarzy, b\xc5\x82\xc4\x85dzi wzrokiem woko\xc5\x82o, co okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 mianem \xe2\x80\x9epustego spojrzenia\xe2\x80\x9d), brak postawy antycypacyjnej wobec otaczaj\xc4\x85cych os\xc3\xb3b (oczekiwania na zaspokojenie potrzeb przez opiekun\xc3\xb3w), brak tendencji do wskazywania innym osobom palcem obiekt\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rymi dziecko jest zainteresowane. Przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce pomimo istotnych trudno\xc5\x9bci przywi\xc4\x85zanie pomi\xc4\x99dzy dzie\xc4\x87mi autystycznymi a ich opiekunami rozwija si\xc4\x99, jednak ma ono nietypowy charakter. Dzieci te mog\xc4\x85 mie\xc4\x87 trudno\xc5\x9bci z rozeznaniem i rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniem os\xc3\xb3b najbli\xc5\xbcszych takich, jak rodzice, rodze\xc5\x84stwo, a tak\xc5\xbce nauczyciele. Mog\xc4\x85 tak\xc5\xbce nie reagowa\xc4\x87 burzliwie, gdy s\xc4\x85 pozostawiane pod opiek\xc4\x85 os\xc3\xb3b obcych. Z drugiej strony, gdy naruszony zostanie plan aktywno\xc5\x9bci, do kt\xc3\xb3rego przywyk\xc5\x82y, dzieci autystyczne cz\xc4\x99sto reaguj\xc4\x85 intensywnym niepokojem lub z\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85. Stroni\xc4\x85 tak\xc5\xbce od kontaktu fizycznego. Nie zwracaj\xc4\x85 uwagi na g\xc5\x82os opiekuj\xc4\x85cej si\xc4\x99 nimi osoby, jej emocje czy gesty._NEWLINE_Wraz z up\xc5\x82ywem czasu i zbli\xc5\xbcaniem si\xc4\x99 do wieku szkolnego umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82eczne dzieci autystycznych mog\xc4\x85 si\xc4\x99 w pewnym stopniu rozwija\xc4\x87, za\xc5\x9b ich alienacja wobec otoczenia mo\xc5\xbce stawa\xc4\x87 si\xc4\x99 mniej zauwa\xc5\xbcalna. Jednak\xc5\xbce zwykle deficyty utrzymuj\xc4\x85 si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej s\xc4\x85 one widoczne w trudno\xc5\x9bciach w uczestniczeniu we wsp\xc3\xb3lnych zabawach z r\xc3\xb3wie\xc5\x9bnikami oraz w braku szeregu subtelnych umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznych, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 podstaw\xc4\x85 budowania bli\xc5\xbcszych relacji i przyja\xc5\xbani. Zachowanie dzieci autystycznych w sytuacjach spo\xc5\x82ecznych jest cz\xc4\x99sto nieporadne, a czasami mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wydatnie niedostosowane lub nieodpowiednie. W wieku szkolnym cz\xc4\x99sty u dzieci autystycznych jest brak umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci podtrzymywania zwyk\xc5\x82ych konwersacji, uboga mimika i gestykulacja towarzysz\xc4\x85ca konwersacjom oraz mniejszy zakres dzielonych z innymi zainteresowa\xc5\x84. W por\xc3\xb3wnaniu z wymienionymi obszarami deficyt\xc3\xb3w u dzieci autystycznych relatywnie lepiej rozwini\xc4\x99te s\xc4\x85 umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci wzrokowo-przestrzenne._NEWLINE_Sprowadzaj\xc4\x85c powy\xc5\xbcsze trudno\xc5\x9bci do jednego czynnika, przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce dzieci autystyczne cechuj\xc4\x85 si\xc4\x99 zaburzeniami zdolno\xc5\x9bci do rozeznawania stanu emocjonalnego i uczuciowego innych os\xc3\xb3b w ich otoczeniu, co okre\xc5\x9blane jest tak\xc5\xbce jako problemy z budowaniem teorii umys\xc5\x82u (ang. theory of mind). W kontaktach z innymi jest im trudno trafnie rozpozna\xc4\x87 motywacje lub intencje otaczaj\xc4\x85cych je os\xc3\xb3b. Napotykaj\xc4\x85 one trudno\xc5\x9bci w rozwijaniu empatii, interpretowaniu zachowa\xc5\x84 innych os\xc3\xb3b i w konsekwencji, nie uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85c wzajemno\xc5\x9bci (r\xc3\xb3wnowagi naprzemiennego \xe2\x80\x9edawania\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9ebrania\xe2\x80\x9d cechuj\xc4\x85cego relacje interpersonalne), sporadycznie reaguj\xc4\x85 stosownymi, empatycznymi zachowaniami. Znaczne trudno\xc5\x9bci sprawia im interpretowanie z\xc5\x82o\xc5\xbconych, wieloznacznych komunikat\xc3\xb3w zabarwionych ironi\xc4\x85, sarkazmem lub opieraj\xc4\x85cych si\xc4\x99 na metaforach. Subtelne znaki, takie jak zmiana tonu g\xc5\x82osu, u\xc5\x9bmiech, zmru\xc5\xbcenie oka albo grymas mog\xc4\x85 by\xc4\x87 przez nie pomijane lub budzi\xc4\x87 dezorientacj\xc4\x99._NEWLINE_Szczeg\xc3\xb3lnie dzieci i osoby w okresie dojrzewania z autyzmem wysokofunkcjonuj\xc4\x85cym mog\xc4\x85 zdawa\xc4\x87 sobie spraw\xc4\x99 z powy\xc5\xbcszych trudno\xc5\x9bci, a jednocze\xc5\x9bnie \xc5\xbcywi\xc4\x87 ch\xc4\x99\xc4\x87 nawi\xc4\x85zania przyja\xc5\xbani. Z kolei r\xc3\xb3wie\xc5\x9bnicy cz\xc4\x99sto odbieraj\xc4\x85 zachowanie dzieci autystycznych jako dziwaczne i unikaj\xc4\x85 spo\xc5\x82ecznego integrowania si\xc4\x99 z nimi. Osoby w okresie dojrzewania cierpi\xc4\x85ce na autyzm, chc\xc4\x85ce nawi\xc4\x85za\xc4\x87 trwa\xc5\x82e relacje romantyczne, cz\xc4\x99sto staraj\xc4\x85 si\xc4\x99 podnie\xc5\x9b\xc4\x87 swoje umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82eczne, aby zrealizowa\xc4\x87 owe pragnienia.\n_START_SECTION_\nPr\xc3\xb3g wra\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci na bod\xc5\xbace sensoryczne\n_START_PARAGRAPH_\nU dzieci autystycznych cz\xc4\x99sto obserwuje si\xc4\x99 podwy\xc5\xbcszony pr\xc3\xb3g wra\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci wzgl\xc4\x99dem niekt\xc3\xb3rych bod\xc5\xbac\xc3\xb3w np. takich jak d\xc5\xbawi\xc4\x99ki czy b\xc3\xb3l, za\xc5\x9b wzgl\xc4\x99dem innych bod\xc5\xbac\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 obni\xc5\xbcony. Nierzadko dzieci autystyczne sprawiaj\xc4\x85 wra\xc5\xbcenie g\xc5\x82uchych lub tylko sporadycznie reaguj\xc4\x85 na skierowane do nich zwyk\xc5\x82e komunikaty s\xc5\x82owne. Niereagowanie przez dziecko na d\xc5\xbawi\xc4\x99ki nale\xc5\xbcy do wczesnych objaw\xc3\xb3w autyzmu. Natomiast nie u wszystkich dzieci cierpi\xc4\x85cych na autyzm wyst\xc4\x99puje inny objaw: reakcja na bardzo ciche d\xc5\xbawi\xc4\x99ki przy jej braku na g\xc5\x82o\xc5\x9bne.\n_START_SECTION_\nNadaktywno\xc5\x9b\xc4\x87 i trudno\xc5\x9bci z koncentracj\xc4\x85 uwagi\n_START_PARAGRAPH_\nCz\xc4\x99stymi problemami utrudniaj\xc4\x85cymi funkcjonowanie dzieci autystycznych s\xc4\x85 ich wzmo\xc5\xbcona aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 oraz zwi\xc4\x85zana z ni\xc4\x85 zwi\xc4\x99kszona przerzutno\xc5\x9b\xc4\x87 uwagi i trudno\xc5\x9bci ze skupieniem si\xc4\x99 na jednej czynno\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nLabilno\xc5\x9b\xc4\x87 emocjonalna i samookaleczenia\n_START_PARAGRAPH_\nOsoby z autyzmem cz\xc4\x99sto maj\xc4\x85 k\xc5\x82opoty z panowaniem nad swoimi emocjami. Przez osoby postronne zachowania te cz\xc4\x99sto odbierane s\xc4\x85 jako \xe2\x80\x9eniedojrza\xc5\x82e\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9eniew\xc5\x82a\xc5\x9bciwe\xe2\x80\x9d. Ich przyk\xc5\x82adami mog\xc4\x85 by\xc4\x87 p\xc5\x82acz w klasie lub wybuchy z\xc5\x82o\xc5\x9bci, krzyku czy te\xc5\xbc pobudzenia ruchowego. Do tego rodzaju epizod\xc3\xb3w burzliwego zachowania u autystyk\xc3\xb3w mo\xc5\xbce dochodzi\xc4\x87 w codziennych sytuacjach, gdy czuj\xc4\x85 si\xc4\x99 przyt\xc5\x82oczeni nadmiarem docieraj\xc4\x85cych do nich bod\xc5\xbac\xc3\xb3w (cz\xc4\x99sto cechuje ich wzmo\xc5\xbcona wra\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 na niekt\xc3\xb3re bod\xc5\xbace), gdy oczekiwane jest od nich, \xc5\xbce zajm\xc4\x85 si\xc4\x99 inn\xc4\x85 czynno\xc5\x9bci\xc4\x85 lub zmieni\xc4\x85 miejsce przebywania, a tak\xc5\xbce w innych sytuacjach wi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85cych si\xc4\x99 z frustracj\xc4\x85. U cz\xc4\x99\xc5\x9bci os\xc3\xb3b autystycznych, zw\xc5\x82aszcza dzieci i adolescent\xc3\xb3w, trudno\xc5\x9bci te mog\xc4\x85 mie\xc4\x87 posta\xc4\x87 powtarzaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 napad\xc3\xb3w z\xc5\x82o\xc5\x9bci z towarzysz\xc4\x85c\xc4\x85 im agresj\xc4\x85 fizyczn\xc4\x85 lub zachowaniami autoagresywnymi np. uderzaniem si\xc4\x99 d\xc5\x82o\xc5\x84mi w g\xc5\x82ow\xc4\x99, uderzaniem g\xc5\x82ow\xc4\x85 o \xc5\x9bcian\xc4\x99, drapaniem lub szczypaniem sk\xc3\xb3ry, gryzieniem si\xc4\x99 etc. Do tego rodzaju zachowa\xc5\x84 mo\xc5\xbce te\xc5\xbc dochodzi\xc4\x87 bez udzia\xc5\x82u uchwytnego czynnika spustowego \xe2\x80\x93 dotyczy to zw\xc5\x82aszcza niskofunkcjonuj\xc4\x85cych dzieci autystycznych.\n_START_SECTION_\nWzorce powtarzanych zachowa\xc5\x84\n_START_PARAGRAPH_\nJednymi z pierwszych objaw\xc3\xb3w obserwowanych u dzieci autystycznych s\xc4\x85 nietypowe wzorce zachowa\xc5\x84 polegaj\xc4\x85ce na ich ubo\xc5\xbcszym repertuarze i stereotypowo\xc5\x9bci w por\xc3\xb3wnaniu ze zdrowymi r\xc3\xb3wie\xc5\x9bnikami (ang. restricted, repetitive behaviors \xe2\x80\x93 RRBs). Ich spontaniczna aktywno\xc5\x9b\xc4\x87, zabawy rzadko polegaj\xc4\x85 na eksploracji otoczenia i cz\xc4\x99sto przebiegaj\xc4\x85 bez u\xc5\xbcycia s\xc5\x82\xc3\xb3w lub w zupe\xc5\x82nej ciszy. Zabawki mog\xc4\x85 by\xc4\x87 uk\xc5\x82adane raz za razem w podobny, zrytualizowany spos\xc3\xb3b. Dzieci te mog\xc4\x85 sp\xc4\x99dza\xc4\x87 ca\xc5\x82e godziny ustawiaj\xc4\x85c zabawki, np. samochodziki lub poci\xc4\x85gi, w szczeg\xc3\xb3lny spos\xc3\xb3b, np. w jednej linii, zamiast bawi\xc4\x87 si\xc4\x99 nimi w spos\xc3\xb3b typowy dla zdrowych r\xc3\xb3wie\xc5\x9bnik\xc3\xb3w. Niekiedy obserwuje si\xc4\x99 u dzieci autystycznych bardzo silne przywi\xc4\x85zanie do r\xc3\xb3\xc5\xbcnych przedmiot\xc3\xb3w, jak te\xc5\xbc fascynacj\xc4\x99 poruszaj\xc4\x85cymi si\xc4\x99 przedmiotami. U dzieci autystycznych rzadko obserwuje si\xc4\x99 w czasie zabawy elementy symboliki, na\xc5\x9bladownictwa innych os\xc3\xb3b, odgrywania r\xc3\xb3l. Nie obserwuje si\xc4\x99 te\xc5\xbc przekazywania zabawki innej osobie ani wsp\xc3\xb3lnej uwagi. Dzieci te mog\xc4\x85 czerpa\xc4\x87 przyjemno\xc5\x9b\xc4\x87 z monotonnego, manierycznego, trwaj\xc4\x85cego godzinami powtarzania tych samych ruch\xc3\xb3w. Niekt\xc3\xb3re sp\xc4\x99dzaj\xc4\x85 wiele czasu machaj\xc4\x85c r\xc4\x99kami lub chodz\xc4\x85c na palcach. Zdarza si\xc4\x99, \xc5\xbce nagle zamieraj\xc4\x85 w bezruchu. Drobne naruszenie porz\xc4\x85dku narzucanego przez owe dzieci otoczeniu lub porz\xc4\x85dku zaj\xc4\x99\xc4\x87, do kt\xc3\xb3rego przywyk\xc5\x82y, m.in. podczas zabawy, codziennych czynno\xc5\x9bci, jedzenia, ubierania si\xc4\x99, k\xc4\x85pieli, przemieszczania si\xc4\x99 do szko\xc5\x82y, mo\xc5\xbce wytr\xc4\x85ca\xc4\x87 je z r\xc3\xb3wnowagi, powodowa\xc4\x87 niepok\xc3\xb3j, a nawet napady z\xc5\x82o\xc5\x9bci. Powtarzaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 zachowania mog\xc4\x85 te\xc5\xbc mie\xc4\x87 charakter kompulsji. U niskofunkcjonuj\xc4\x85cych, g\xc5\x82\xc4\x99boko upo\xc5\x9bledzonych intelektualnie dzieci autystycznych zrytualizowane, powtarzane zachowania mog\xc4\x85 polega\xc4\x87 na robieniu sobie krzywdy poprzez uderzanie si\xc4\x99, drapanie, szczypanie lub gryzienie. Wymienione trudno\xc5\x9bci u os\xc3\xb3b autystycznych nie maj\xc4\x85 zwi\xc4\x85zku z upo\xc5\x9bledzeniem kontroli nad mi\xc4\x99\xc5\x9bniami. U wysokofunkcjonuj\xc4\x85cych autystyk\xc3\xb3w powtarzalne zachowania przyjmuj\xc4\x85 czasem posta\xc4\x87 skrajnie intensywnych zainteresowa\xc5\x84 np. mog\xc4\x85 pragn\xc4\x85\xc4\x87 wiedzie\xc4\x87 wszystko o odkurzaczach, rozk\xc5\x82adzie jazdy autobus\xc3\xb3w czy latarniach morskich. Zdarzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce zainteresowania liczbami, obrazkami, symbolami, zagadnieniami naukowymi.\n_START_SECTION_\nNiepe\xc5\x82nosprawno\xc5\x9b\xc4\x87 intelektualna\n_START_PARAGRAPH_\nOko\xc5\x82o 50% dzieci z rozpoznaniem autyzmu dzieci\xc4\x99cego (w przypadku kt\xc3\xb3rego zaburzenia mowy nale\xc5\xbc\xc4\x85 do kryteri\xc3\xb3w diagnostycznych) w og\xc3\xb3le nie m\xc3\xb3wi, za\xc5\x9b ich iloraz inteligencji wynosi mniej ni\xc5\xbc 30. Kolejne 25\xe2\x80\x9330% dzieci autystycznych cechuje si\xc4\x99 ilorazem inteligencji mieszcz\xc4\x85cym si\xc4\x99 w granicach 30\xe2\x80\x9350. U oko\xc5\x82o 15% iloraz inteligencji mie\xc5\x9bci si\xc4\x99 w granicach 50\xe2\x80\x9370, za\xc5\x9b tylko u oko\xc5\x82o 10% dzieci iloraz inteligencji przekracza 80._NEWLINE_Szersz\xc4\x85 kategori\xc4\x85 diagnostyczn\xc4\x85, kt\xc3\xb3rej kryteria nie obejmuj\xc4\x85 zaburze\xc5\x84 mowy, s\xc4\x85 zaburzenia ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorder, ASD). Rozpoznanie to stosowane jest w DSM-5 i obejmuje nie tylko autyzm dzieci\xc4\x99cy (czyli grup\xc4\x99 pacjent\xc3\xb3w z najpowa\xc5\xbcniejszymi trudno\xc5\x9bciami intelektualnymi spo\xc5\x9br\xc3\xb3d dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu), lecz tak\xc5\xbce zesp\xc3\xb3\xc5\x82 Aspergera, autyzm atypowy i inne. Zbiorcza analiza wykaza\xc5\x82a, \xc5\xbce spo\xc5\x9br\xc3\xb3d dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu oko\xc5\x82o 30% funkcjonuje na poziomie niepe\xc5\x82nosprawno\xc5\x9bci intelektualnej: oko\xc5\x82o 15% g\xc5\x82\xc4\x99bokiej, za\xc5\x9b oko\xc5\x82o 10% lekkiej lub umiarkowanej. W wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci przypadku dzieci ze spektrum autyzmu radz\xc4\x85 sobie lepiej z testami wzrokowo-przestrzennymi, ni\xc5\xbc z testami wymagaj\xc4\x85cymi komunikacji werbalnej.\n_START_SECTION_\nRozwini\xc4\x99te ponad wiek, niszowe umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci (umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci sawantyczne)\n_START_PARAGRAPH_\nOko\xc5\x82o 10% pacjent\xc3\xb3w z zaburzeniami autystycznymi dysponuje szczeg\xc3\xb3lnie wysokimi umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bciami w w\xc4\x85skim zakresie (umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bciami sawantycznymi), a wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych bada\xc5\x84 mo\xc5\xbce nimi dysponowa\xc4\x87 niemal 30% dzieci autystycznych (u os\xc3\xb3b z rozpoznaniem autyzmu odsetek ten jest istotnie wy\xc5\xbcszy, ni\xc5\xbc u os\xc3\xb3b z niepe\xc5\x82nosprawno\xc5\x9bci\xc4\x85 intelektualn\xc4\x85 lub deficytami centralnego uk\xc5\x82adu nerwowego, ale bez diagnozy autyzmu ani ASD, u kt\xc3\xb3rych wynosi jedynie 1/1400). Osoby cechuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 niepe\xc5\x82nosprawno\xc5\x9bci\xc4\x85 intelektualn\xc4\x85 \xe2\x80\x93 cz\xc4\x99sto wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyst\xc4\x99puj\xc4\x85c\xc4\x85 z autyzmem \xe2\x80\x93 z towarzysz\xc4\x85cymi jej wysoko rozwini\xc4\x99tymi, niszowymi umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci tego rodzaju okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 mianem sawant\xc3\xb3w. Po\xc5\x9br\xc3\xb3d og\xc3\xb3\xc5\x82u sawant\xc3\xb3w oko\xc5\x82o 50% to osoby z diagnoz\xc4\x85 autyzmu lub zaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu. Ich sprawno\xc5\x9b\xc4\x87 w owych w\xc4\x85skich dziedzinach mo\xc5\xbce znacznie przewy\xc5\xbcsza\xc4\x87 przeci\xc4\x99tn\xc4\x85 sprawno\xc5\x9b\xc4\x87 os\xc3\xb3b zdrowych. Odnotowuje si\xc4\x99 przypadki os\xc3\xb3b autystycznych, kt\xc3\xb3re odznaczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 wybitn\xc4\x85 zdolno\xc5\x9bci\xc4\x85 zapami\xc4\x99tywania tekst\xc3\xb3w, ci\xc4\x85g\xc3\xb3w liczb, dat wydarze\xc5\x84, ponadprzeci\xc4\x99tn\xc4\x85 umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci\xc4\x85 liczenia, bardzo wczesnym opanowaniem umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci czytania (nierzadko bez rozumienia czytanego tekstu), rozpoznawania i zapami\xc4\x99tywania melodii lub d\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nRozw\xc3\xb3j mowy\n_START_PARAGRAPH_\nU dzieci z rozpoznaniem autyzmu dzieci\xc4\x99cego rozw\xc3\xb3j mowy odbiega istotnie od norm rozwojowych. Do czasu uko\xc5\x84czenia trzeciego roku \xc5\xbcycia wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 zdrowych dzieci ma ju\xc5\xbc za sob\xc4\x85 podstawowe etapy rozwoju mowy. Jednym z pierwszych jest gaworzenie. Do pierwszych urodzin typowe dziecko m\xc3\xb3wi pojedyncze s\xc5\x82owa, odwraca si\xc4\x99, kiedy s\xc5\x82yszy swoje imi\xc4\x99, wskazuje interesuj\xc4\x85ce je zabawki, a gdy zaproponowa\xc4\x87 mu co\xc5\x9b niesmacznego, to odpowied\xc5\xba \xe2\x80\x9enie\xe2\x80\x9d brzmi bardzo jednoznacznie. W przeciwie\xc5\x84stwie do zdrowych dzieci oko\xc5\x82o po\xc5\x82owa dzieci autystycznych w og\xc3\xb3le nie pos\xc5\x82uguje si\xc4\x99 mow\xc4\x85. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 nie przekracza pierwszych etap\xc3\xb3w jej rozwoju do 2 roku \xc5\xbcycia. U cz\xc4\x99\xc5\x9bci niemowl\xc4\x85t autystycznych po pewnym czasie gaworzenia nast\xc4\x99puje regresja rozwoju mowy i gaworzenie ustaje. U innych dzieci rozw\xc3\xb3j mowy jest wyra\xc5\xbanie op\xc3\xb3\xc5\xbaniony i mo\xc5\xbce post\xc4\x99powa\xc4\x87 do pi\xc4\x85tego czy nawet dziewi\xc4\x85tego roku \xc5\xbcycia. Niekt\xc3\xb3re potrafi\xc4\x85 nauczy\xc4\x87 si\xc4\x99 system\xc3\xb3w komunikacji obrazkowej lub j\xc4\x99zyka gest\xc3\xb3w. U pozosta\xc5\x82ych dzieci autystycznych, kt\xc3\xb3re pos\xc5\x82uguj\xc4\x85 si\xc4\x99 s\xc5\x82owami, j\xc4\x99zyk jest cz\xc4\x99sto u\xc5\xbcywany w spos\xc3\xb3b nie w pe\xc5\x82ni prawid\xc5\x82owy, cz\xc4\x99sto nie s\xc5\x82u\xc5\xbcy w og\xc3\xb3le do komunikowania si\xc4\x99 z innymi lud\xc5\xbami. Dzieci te wydaj\xc4\x85 si\xc4\x99 niezdolne do sk\xc5\x82adania sensownych zda\xc5\x84. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wypowiada pojedyncze s\xc5\x82owa, inne powtarzaj\xc4\x85 wielokrotnie jedno sformu\xc5\x82owanie. Niekiedy nawykowo, w spos\xc3\xb3b nieadekwatny do sytuacji, powtarzaj\xc4\x85 us\xc5\x82yszane s\xc5\x82owa, co okre\xc5\x9blane jest jako echolalia. Do\xc5\x9b\xc4\x87 cz\xc4\x99ste w autyzmie dzieci\xc4\x99cym jest odnoszenie si\xc4\x99 przez chore dzieci do siebie w trzeciej lub drugiej osobie, np. \xe2\x80\x9eKrzy\xc5\x9b jest g\xc5\x82odny!\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9eJeste\xc5\x9b g\xc5\x82odny!\xe2\x80\x9d zamiast \xe2\x80\x9eJestem g\xc5\x82odny!\xe2\x80\x9d. Niekt\xc3\xb3re dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, kt\xc3\xb3rym nie towarzyszy powa\xc5\xbcniejsze upo\xc5\x9bledzenie umys\xc5\x82owe, wykazuj\xc4\x85 niewielkie op\xc3\xb3\xc5\xbanienia rozwoju mowy. W niekt\xc3\xb3rych przypadkach mog\xc4\x85 dysponowa\xc4\x87 bogatym s\xc5\x82ownictwem, ale ze wzgl\xc4\x99du na szereg innych dysfunkcji takich, jak brak wgl\xc4\x85du w stan emocjonalny rozm\xc3\xb3wcy, jego motywacj\xc4\x99 czy nastawienie, jest im trudno podtrzyma\xc4\x87 zwyk\xc5\x82\xc4\x85 rozmow\xc4\x99. Na trudno\xc5\x9bci te sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 m.in. niezdolno\xc5\x9b\xc4\x87 rozumienia j\xc4\x99zyka cia\xc5\x82a, tonu g\xc5\x82osu lub charakterystycznych zwrot\xc3\xb3w. Wskutek tego mog\xc4\x85 wyg\xc5\x82asza\xc4\x87 d\xc5\x82ugie monologi na interesuj\xc4\x85cy je temat, nie wsp\xc3\xb3\xc5\x82uczestnicz\xc4\x85c w syntonicznej konwersacji. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie j\xc4\x99zyk cia\xc5\x82a dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu mo\xc5\xbce by\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie trudny do zrozumienia jak ich wypowiedzi s\xc5\x82owne. Wyraz twarzy, ruchy, gesty rzadko harmonizuj\xc4\x85 z wypowiadanymi przez nie s\xc5\x82owami. Podobnie ton ich g\xc5\x82osu mo\xc5\xbce nie by\xc4\x87 dostosowany do sytuacji i tre\xc5\x9bci wypowiedzi. Cz\xc4\x99sty jest g\xc5\x82os wysoki, \xc5\x9bpiewny lub p\xc5\x82aski. Niekt\xc3\xb3re dzieci o wzgl\xc4\x99dnie du\xc5\xbcych umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bciach j\xc4\x99zykowych m\xc3\xb3wi\xc4\x85 jak mali doro\xc5\x9bli, nie potrafi\xc4\x85c przyj\xc4\x85\xc4\x87 sposobu m\xc3\xb3wienia typowego dla ich r\xc3\xb3wie\xc5\x9bnik\xc3\xb3w. Ich trudno\xc5\x9bci z wyartyku\xc5\x82owaniem swoich potrzeb mog\xc4\x85 nasila\xc4\x87 niepok\xc3\xb3j i frustracj\xc4\x99 oraz prowadzi\xc4\x87 do burzliwych zachowa\xc5\x84. W trakcie dorastania cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 os\xc3\xb3b z zaburzeniami ze spektrum autyzmu mo\xc5\xbce stopniowo poszerza\xc4\x87 swoje rozumienie trudno\xc5\x9bci, z kt\xc3\xb3rymi si\xc4\x99 spotykaj\xc4\x85, oraz rozumienie tego, jak ich zachowania mog\xc4\x85 by\xc4\x87 odbierane przez innych.\n_START_SECTION_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82chorobowo\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nPo\xc5\x9br\xc3\xb3d zaburze\xc5\x84 cz\xc4\x99sto wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych z autyzmem dzieci\xc4\x99cym najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wymienia si\xc4\x99: niepe\xc5\x82nosprawno\xc5\x9b\xc4\x87 intelektualn\xc4\x85 (inaczej upo\xc5\x9bledzenie umys\xc5\x82owe), padaczk\xc4\x99, bezsenno\xc5\x9b\xc4\x87, zesp\xc3\xb3\xc5\x82 nadpobudliwo\xc5\x9bci psychoruchowej z deficytem uwagi (ang. Attention Deficit Hyperactivity Disorder \xe2\x80\x93 ADHD), zaburzenia l\xc4\x99kowe (obecne s\xc4\x85 u od 11% do 84% pacjent\xc3\xb3w z autyzmem), alergie pokarmowe (m.in. celaki\xc4\x99, uczulenie na mleko krowie), w okresie dzieci\xc4\x99cym cz\xc4\x99ste objawy ze strony uk\xc5\x82adu pokarmowego oraz drobne infekcje.\n_START_SECTION_\nRokowanie\n_START_PARAGRAPH_\nAutyzm nie jest w pe\xc5\x82ni uleczalnym zaburzeniem. Jednak, przy zastosowaniu specjalistycznych program\xc3\xb3w terapeutycznych, u niewielkiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci pacjent\xc3\xb3w z autyzmem dzieci\xc4\x99cym (rozpoznawanym zgodnie z klasyfikacj\xc4\x85 ICD-10) mo\xc5\xbce doj\xc5\x9b\xc4\x87 do takiej poprawy funkcjonowania, \xc5\xbce przestaj\xc4\x85 oni spe\xc5\x82nia\xc4\x87 kryteria rozpoznania autyzmu (zamiast tego mog\xc4\x85 by\xc4\x87 kwalifikowani np. jako osoby z zespo\xc5\x82em Aspergera). Podobnie, w przypadkach pacjent\xc3\xb3w z diagnoz\xc4\x85 zaburze\xc5\x84 ze spektrum autyzmu (a wi\xc4\x99c szersz\xc4\x85 kategori\xc4\x85 diagnostyczn\xc4\x85 pochodz\xc4\x85c\xc4\x85 z klasyfikacji DSM-5), kt\xc3\xb3rych wyj\xc5\x9bciowe funkcjonowanie jest do\xc5\x9b\xc4\x87 dobre, przy intensywnym leczeniu od 3% do 25% mo\xc5\xbce uzyska\xc4\x87 popraw\xc4\x99 uzasadniaj\xc4\x85c\xc4\x85 rezygnacj\xc4\x99 z owej diagnozy. U cz\xc4\x99\xc5\x9bci pacjent\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza niezdiagnozowanych lub nieleczonych, mo\xc5\xbce nast\xc4\x99powa\xc4\x87 pog\xc5\x82\xc4\x99bianie si\xc4\x99 trudno\xc5\x9bci we funkcjonowaniu.\n_START_SECTION_\nTerapia behawioralna, rehabilitacja i specjalna edukacja\n_START_PARAGRAPH_\nKluczow\xc4\x85 rol\xc4\x99 w leczeniu autyzmu odgrywaj\xc4\x85 oddzia\xc5\x82ywania edukacyjne, behawioralne i rehabilitacyjne. S\xc4\x85 one prowadzone w o\xc5\x9brodkach specjalizuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w terapii dzieci autystycznych. Obejmuj\xc4\x85 one m.in. terapi\xc4\x99 zaburze\xc5\x84 komunikacji i zachowania oraz trening umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznych. Efektywno\xc5\x9b\xc4\x87 tych form leczenia w \xc5\x82agodzeniu i eliminowaniu objaw\xc3\xb3w autyzmu jest tym wy\xc5\xbcsza, im wcze\xc5\x9bniej dziecko zostanie skierowane do specjalistycznego o\xc5\x9brodka i obj\xc4\x99te odpowiednim programem terapeutycznym. Rodzicom dzieci autystycznych zaleca si\xc4\x99 udzia\xc5\x82 w specjalnych treningach, kt\xc3\xb3re obejmuj\xc4\x85 nauk\xc4\x99 sposob\xc3\xb3w reagowania wobec dziecka sprzyjaj\xc4\x85cych rozwojowi komunikacji i umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznych (ang. Parent Training Approach). W ten spos\xc3\xb3b, \xc5\x9brodowisko domowe staje si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc miejscem, w kt\xc3\xb3rym rodzice oddzia\xc5\x82uj\xc4\x85 terapeutycznie na dziecko i aktywnie uczestnicz\xc4\x85 w leczeniu podnosz\xc4\x85c jego skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87. Przyk\xc5\x82adami innych form terapii, z kt\xc3\xb3rymi mo\xc5\xbcna si\xc4\x99 spotka\xc4\x87, to zaj\xc4\x99cia teatralne, plastyczne, logopedyczne, dogoterapia, hydroterapia czy te\xc5\xbc muzykoterapia._NEWLINE_W ostatnich latach, proponowane oddzia\xc5\x82ywania, opr\xc3\xb3cz na zasadach terapii behawioralnej, coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej opieraj\xc4\x85 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na ustaleniach psychologii rozwojowej, k\xc5\x82ad\xc4\x85 nacisk na dostarczanie interwencji w naturalnych warunkach i rozw\xc3\xb3j umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci zwi\xc4\x85zanych z interakcjami spo\xc5\x82ecznymi. Podej\xc5\x9bcia te, zgrupowane pod nazw\xc4\x85 naturalistycznych interwencji rozwojowo-behawioralnych (ang.\xc2\xa0naturalistic developmental behavioral interventions, NDBI), s\xc4\x85 zalecane ze wzgl\xc4\x99du na najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 bada\xc5\x84 im po\xc5\x9bwi\xc4\x99conych (przynajmniej niekt\xc3\xb3rym z nich). Nie jest jednak jasne, czy s\xc4\x85 bardziej efektywne ni\xc5\xbc inne interwencje o podobnej intensywno\xc5\x9bci. W wypadku ma\xc5\x82ych dzieci, wskazany jest udzia\xc5\x82 rodzic\xc3\xb3w w terapii; u starszych \xe2\x80\x93 po\xc5\x9bredniczy\xc4\x87 mog\xc4\x85 r\xc3\xb3wie\xc5\x9bnicy. Do starszych, wysoko-funkcjonuj\xc4\x85cych dzieci i m\xc5\x82odzie\xc5\xbcy, adresowane s\xc4\x85 treningi umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznych i terapia poznawczo-behawioralna na problemy zwi\xc4\x85zane z l\xc4\x99kiem. Je\xc5\x9bli wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 inne zaburzenia (np. ADHD, zaburze\xc5\x84 zachowania, zaparcia, depresja, epilepsji, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnye, dysmorfofobia czy zesp\xc3\xb3\xc5\x82 stresu pourazowego), to nale\xc5\xbcy post\xc4\x99powa\xc4\x87 zgodnie z typowymi wytycznymi leczenia dla nich. W wypadku zachowa\xc5\x84 trudnych, zalecane jest podej\xc5\x9bcie behawioralne (wykorzystuj\xc4\x85ce funkcjonaln\xc4\x85 analiz\xc4\x99 zachowania), cho\xc4\x87 przed przeprowadzeniem interwencji nale\xc5\xbcy oceni\xc4\x87 wp\xc5\x82yw czynnik\xc3\xb3w \xc5\x9brodowiskowych oraz zaburze\xc5\x84 wsp\xc3\xb3\xc5\x82wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych na zachowanie dziecka. Doros\xc5\x82ym, bez znacznych trudno\xc5\x9bci w nauce, zaleca si\xc4\x99 branie udzia\xc5\x82u w (najlepiej) grupowych treningach umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznych, zawodowych lub \xc5\xbcyciowych, a tak\xc5\xbce terapi\xc4\x99 behawioraln\xc4\x85 przy zachowaniach trudnych._NEWLINE_Dowody na efektywno\xc5\x9b\xc4\x87 wspomnianych interwencji, s\xc4\x85 mieszanej jako\xc5\x9bci, mimo to podej\xc5\x9bcia \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85ce psychologi\xc4\x99 behawioraln\xc4\x85 z rozwojow\xc4\x85, naturalistyczne metody nauki oraz w\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85ce rodzic\xc3\xb3w (i r\xc3\xb3wie\xc5\x9bnik\xc3\xb3w) w proces terapeutyczny, s\xc4\x85 generalnie zalecane. Zwraca si\xc4\x99 jednak uwag\xc4\x99 na potrzeb\xc4\x99 dalszych bada\xc5\x84 (szczeg\xc3\xb3lnie pod\xc5\x82u\xc5\xbcnych). Du\xc5\xbcym problemem w wypadku terapii autyzmu, jest fakt, \xc5\xbce dost\xc4\x99pnych (i promowanych) jest wiele interwencji o kiepskim pod\xc5\x82o\xc5\xbcu teoretycznym i kt\xc3\xb3rych skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 nie jest potwierdzona w wiarygodny spos\xc3\xb3b. Przyk\xc5\x82adowo, zar\xc3\xb3wno teoria opisuj\xc4\x85ca popularn\xc4\x85 terapi\xc4\x99 integracji sensorycznej, jak i dowody na efektywno\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc4\x85 s\xc5\x82abe i niejednoznaczne. W wypadku niekt\xc3\xb3rych interwencji \xe2\x80\x93 jak metody Opcji (Son-Rise) czy programu rozwoju relacji (RDI) \xe2\x80\x93 prawie nie prowadzi si\xc4\x99 bada\xc5\x84. W\xc5\x9br\xc3\xb3d popularnych metod, znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 nawet zdyskredytowane przez wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesn\xc4\x85 nauk\xc4\x99 (np. kinezjologia edukacyjna Dennisona i metoda Domana)._NEWLINE_Brakuje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dowod\xc3\xb3w na skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 innych podej\xc5\x9b\xc4\x87 sensorycznych, dotyczy m. in. trening\xc3\xb3w integracji s\xc5\x82uchowej (np. Tomatisa lub B\xc3\xa9rarda), metody kolorowych filtr\xc3\xb3w H. Irlen, u\xc5\xbcywanych czasem w terapii IS, hu\xc5\x9btawek lub koc\xc3\xb3w i ubra\xc5\x84 obci\xc4\x85\xc5\xbceniowych czy \xc4\x87wicze\xc5\x84 wykorzystuj\xc4\x85cych symulacj\xc4\x99 dotykow\xc4\x85 (np. metoda Felicji Affolter). Podobnie jest z interwencjami, kt\xc3\xb3re stymuluj\xc4\x85 czucie g\xc5\x82\xc4\x99bokie (zawijanie w maty gimnastyczne, \xc5\x9bciskarki, \xe2\x80\x9emaszyna do przytulania\xe2\x80\x9d Grandin).  Istniej\xc4\x85 s\xc5\x82abej jako\xc5\x9bci dowody na efektywno\xc5\x9b\xc4\x87 terapii masa\xc5\xbcem, w wypadku problem\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych z wra\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci\xc4\x85 sensoryczn\xc4\x85 i innych symptom\xc3\xb3w ASD._NEWLINE_Nierzadko dzieciom z autyzmem proponuje si\xc4\x99 arteterapi\xc4\x99, ale prawie nie ma bada\xc5\x84 sprawdzaj\xc4\x85cych jej efektywno\xc5\x9b\xc4\x87. Brakuje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dowod\xc3\xb3w na to, by zaj\xc4\x99cia teatralne by\xc5\x82y skuteczne \xe2\x80\x93 cho\xc4\x87 by\xc4\x87 mo\xc5\xbce sprawdz\xc4\x85 si\xc4\x99 jako forma treningu umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznych u m\xc5\x82odzie\xc5\xbcy z ASD. Mo\xc5\xbcliwe, \xc5\xbce muzykoterapia polepsza komunikacj\xc4\x99 (i by\xc4\x87 mo\xc5\xbce umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci spo\xc5\x82eczne), ale brakuje mocnych dowod\xc3\xb3w._NEWLINE_Brakuje dowod\xc3\xb3w na skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 interwencji psychoruchowych, jak metoda Millera (czy wspomnianych wcze\xc5\x9bniej metod Dennisona i Domana). Mo\xc5\xbcliwe jednak, \xc5\xbce generalnie aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 fizyczna przynosi pozytywne skutki. Istniej\xc4\x85 dowody (cho\xc4\x87 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej niewysokiej jako\xc5\x9bci), \xc5\xbce jogging, sztuki walki, jazda konna, p\xc5\x82ywanie, joga/taniec czy \xc4\x87wiczenia relaksacyjne mog\xc4\x85 pozytywnie wp\xc5\x82ywa\xc4\x87 na niekt\xc3\xb3re osiowe objawy autyzmu (nie jest jasne jaki typ aktywno\xc5\x9bci jest najlepszy). Pomimo wspomnianego braku mocnych dowod\xc3\xb3w, aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 fizyczna jest zalecana, ze wzgl\xc4\x99du na og\xc3\xb3lnie pozytywny wp\xc5\x82yw na zdrowie os\xc3\xb3b z ASD._NEWLINE_Niepewna jest kwestia interwencji wykorzystuj\xc4\x85cych zwierz\xc4\x99ta. W praktyce, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wykorzystuje si\xc4\x99 konie (w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych formach terapii), psy (jako opiekun\xc3\xb3w lub w dogoterapii), \xc5\x9bwinki morskie oraz delfiny. Istniej\xc4\x85 dowody (o mieszanej jako\xc5\x9bci metodologicznej) na pozytywne skutki terapii \xe2\x80\x93 najwi\xc4\x99cej z nich dotyczy terapeutycznej jazdy konnej (ale ju\xc5\xbc nie hipoterapii lub psychoterapii z udzia\xc5\x82em koni). Nie jest jednak jasne, czy pozytywne efekty (np. bardziej skupiona uwaga czy zwi\xc4\x99kszona towarzysko\xc5\x9b\xc4\x87) w wypadku terapeutycznej jazdy konnej, nie wynikaj\xc4\x85 jedynie z atrakcyjno\xc5\x9bci bod\xc5\xbaca, jaki mog\xc4\x85 stanowi\xc4\x87 zwierz\xc4\x99ta dla dzieci. Zwraca si\xc4\x99 te\xc5\xbc uwag\xc4\x99 na wysokie koszty i potencjalne zagro\xc5\xbcenia, w przypadku niekt\xc3\xb3rych interwencji, a szczeg\xc3\xb3lnie na delfinoterapi\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra stwarza problemy natury etycznej (przetrzymywanie zwierz\xc4\x85t w nienaturalnym \xc5\x9brodowisku) oraz ryzyko agresji ze strony delfin\xc3\xb3w i mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 przenoszenia chor\xc3\xb3b mi\xc4\x99dzy zwierz\xc4\x99ciem, a cz\xc5\x82owiekiem._NEWLINE_Wiele metod wykorzystuje relacj\xc4\x99 (szczeg\xc3\xb3lnie rodzic-dziecko) w terapii, ale nie korzysta z podej\xc5\x9bcia behawioralnego (w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od opisanych powy\xc5\xbcej NDBI). Grupa ta jest zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana: cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z podej\xc5\x9b\xc4\x87 jest ateoretyczna i w praktyce opiera si\xc4\x99 na spontanicznej interakcji z dzieckiem, inne korzystaj\xc4\x85 z psychologii rozwojowej i maj\xc4\x85 \xc5\x9bci\xc5\x9ble okre\xc5\x9blony program. Pomimo popularno\xc5\x9bci wielu z nich, efektywno\xc5\x9b\xc4\x87 rzadko bywa badana. Praktycznie nie ma dowod\xc3\xb3w na skuteczno\xc5\x9b\xc4\x87 metody Opcji (Son-Rise) czy nauczania bez kar (ang.\xc2\xa0gentle teaching). Lepiej przedstawia si\xc4\x99 sytuacja oceny efektywno\xc5\x9bci niekt\xc3\xb3rych z rozwojowych interwencji spo\xc5\x82eczno-pragmatycznych (ang.\xc2\xa0developmental social pragmatic interventions), ale dowody ograniczaj\xc4\x85 si\xc4\x99 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej do pozytywnego wp\xc5\x82ywu na jako\xc5\x9b\xc4\x87 interakcji mi\xc4\x99dzy rodzicami i dzie\xc4\x87mi.\n_START_SECTION_\nRola farmakoterapii\n_START_PARAGRAPH_\nW\xc5\x9br\xc3\xb3d niekt\xc3\xb3rych dzieci z ASD odnotowuje si\xc4\x99 r\xc3\xb3\xc5\xbcne problemy o charakterze patofizjologicznym, jak zaburzenia funkcji neuroprzeka\xc5\xbanik\xc3\xb3w (monoamin, jak dopamina, noradrenalina i serotonina; aminokwasowych, jak glutaminian i GABA; oraz cholinergicznych, jak acetylocholina), zaburzenia metaboliczne (kwasu foliowego, kobalaminy, tetrahydrobiopteryny, karnityny, redoks i metabolizmu mitochondri\xc3\xb3w), a tak\xc5\xbce: zaburzenia immunologiczne, \xc5\xbco\xc5\x82\xc4\x85dokowo-jelitowe, snu czy epilepsj\xc4\x99. Zwi\xc4\x85zek tych zaburze\xc5\x84 z autyzmem jest niejasny (nie wiadomo nawet, czy s\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 niekt\xc3\xb3rych symptom\xc3\xb3w ASD czy skutkiem zaburzenia). Trwaj\xc4\x85 badania nad terapiami celuj\xc4\x85cymi w opisane problemy i cho\xc4\x87 niekt\xc3\xb3re daj\xc4\x85 obiecuj\xc4\x85ce wyniki, to nadal potrzeba wi\xc4\x99kszej ilo\xc5\x9bci dowod\xc3\xb3w naukowych, by m\xc3\xb3c rekomendowa\xc4\x87 stosowanie kt\xc3\xb3rej\xc5\x9b z nich._NEWLINE_Farmakoterapia (leki przeciwpsychotyczne, a dok\xc5\x82adniej: rysperydon i arypiprazol) zalecana jest jedynie w przypadku utrzymuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 zachowa\xc5\x84 trudnych, cho\xc4\x87 proponowanych i badanych jest wiele innych lek\xc3\xb3w. Czasem, w praktyce klinicznej, podawane s\xc4\x85 metylofenidat lub atomoksetyna, w celu redukcji symptom\xc3\xb3w ADHD \xe2\x80\x93 jednak jako\xc5\x9b\xc4\x87 bada\xc5\x84 z wykorzystaniem pacjent\xc3\xb3w z ASD nie zawsze jest wysoka. Nieliczne badania nad wykorzystaniem lek\xc3\xb3w przeciwpadaczkowych, przy dra\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 i niepokoju, daj\xc4\x85 mieszane lub negatywne wyniki. Wyniki bada\xc5\x84 wskazuj\xc4\x85 na brak przydatno\xc5\x9bci lek\xc3\xb3w z grupy SSRI (np. fluoksetyna, fluwoksamina i citalopram), przy terapii osiowych objaw\xc3\xb3w autyzmu. Leki podawane s\xc4\x85 z nadziej\xc4\x85, \xc5\xbce ogranicz\xc4\x85  powtarzalne zachowania i dra\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87, ale efekty s\xc4\x85 zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowane._NEWLINE_Brakuje jednoznacznych dowod\xc3\xb3w na efektywno\xc5\x9b\xc4\x87 do\xc5\xbcylnej terapii immunoglobulinowej (ang.\xc2\xa0intravenous immunoglobulin therapy) i metoda nie jest zalecana. Za kontrowersyjne jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc uwa\xc5\xbcane stosowanie chelatacji w przypadku autyzmu: nie ma bada\xc5\x84 o wysokiej jako\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re uzasadnia\xc5\x82yby stosowanie terapii. Zdarza si\xc4\x99, \xc5\xbce niekt\xc3\xb3rzy rodzice stosuj\xc4\x85 substancje, kt\xc3\xb3re nie maj\xc4\x85 nawet potwierdzonego dzia\xc5\x82ania chelatuj\xc4\x85cego. Brakuje te\xc5\xbc dowod\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re uzasadnia\xc5\x82yby stosowanie tlenoterapii hiperbarycznej.\n_START_SECTION_\nZalecenia dietetyczne\n_START_PARAGRAPH_\nZnacz\xc4\x85ca cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 os\xc3\xb3b z ASD (by\xc4\x87 mo\xc5\xbce nawet 47%) mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 problemy gastryczne i jelitowe, ale ich zwi\xc4\x85zek z autyzmem jest niejasny. Nie powinny by\xc4\x87 one traktowane jako osiowy objaw ASD: generalnie nie stwierdza si\xc4\x99 zwi\xc4\x85zku pomi\xc4\x99dzy wyst\xc4\x99powaniem problem\xc3\xb3w \xc5\xbco\xc5\x82\xc4\x85dkowo-jelitowych, a nasileniem autyzmu. W wypadku stwierdzonej nietolerancji glutenu (np. celiakii), stosowanie diety bezglutenowej jest zalecane. Obecnie nie ma jednak uzasadnienia dla stosowania diety w przypadku reszty populacji. Podobnie jest z diet\xc4\x85 bezkazeinow\xc4\x85. Nie ma dowod\xc3\xb3w na efektywno\xc5\x9b\xc4\x87 diety Feingolda, diety ketogenicznej (dieta wysokot\xc5\x82uszczowa i niskow\xc4\x99glowodanowa) i diety przeciwgrzybiczej (eliminacja po\xc5\xbcywienia zawieraj\xc4\x85cego dro\xc5\xbcd\xc5\xbce lub sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w pobudzaj\xc4\x85cych je do wzrostu) i jakiejkolwiek innej. Badane s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc terapie wspomagaj\xc4\x85ce prac\xc4\x99 uk\xc5\x82adu trawiennego (np. podawanie probiotyk\xc3\xb3w, enzym\xc3\xb3w trawiennych lub sekretyny), ale badania, albo nie potwierdzaj\xc4\x85 ich pozytywnego wp\xc5\x82ywu na objawy ASD lub daj\xc4\x85 niejednoznaczne wyniki._NEWLINE_Nie wiadomo czy suplementacja diety daje wi\xc4\x99ksze korzy\xc5\x9bci ni\xc5\xbc te, kt\xc3\xb3ra przynios\xc5\x82aby osobom bez ASD. Nie jest jasne czy kwasy omega 3 wp\xc5\x82ywaj\xc4\x85 na zmniejszenie niekt\xc3\xb3rych symptom\xc3\xb3w autystycznych (mieszane wyniki bada\xc5\x84 przemawiaj\xc4\x85ce raczej na niekorzy\xc5\x9b\xc4\x87 interwencji). Podobnie jest w wypadku metylokobalaminy (metylowana witamina B\xe2\x82\x81\xe2\x82\x82) i L-karnityny (dwa badania o niewysokiej jako\xc5\x9bci) czy witamin\xc4\x85 D\xe2\x82\x83. Nie wygl\xc4\x85da na to, by suplementacja witamin\xc4\x85 B\xe2\x82\x86 i magnezem wp\xc5\x82ywa\xc5\x82a na objawy ASD (mieszane wyniki). Dimetyloglicyna te\xc5\xbc zdaje si\xc4\x99 nie by\xc4\x87 efektywna (s\xc5\x82abe dowody). Nie wiadomo, czy stosowanie preparat\xc3\xb3w multiwitaminowo-mineralnych daje jakie\xc5\x9b dodatkowe korzy\xc5\x9bci osobom autystycznym. Nie wygl\xc4\x85da na to, by N-acetylocysteina by\xc5\x82a przydatna (w badaniach nie potwierdza si\xc4\x99 jej efektywno\xc5\x9b\xc4\x87, ale dowody s\xc4\x85 do\xc5\x9b\xc4\x87 s\xc5\x82abej jako\xc5\x9bci).'