b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Amsterdamu\n_START_SECTION_\n\xc5\x9aredniowiecze\n_START_PARAGRAPH_\nPocz\xc4\x85tki miasta si\xc4\x99gaj\xc4\x85 XIII wieku. W 1225 r. na zachodnim brzegu (Nieuwendijk) wybudowano pierwsze drewniane domy, a nieco p\xc3\xb3\xc5\xbaniej (ok. 1250) powsta\xc5\x82y tak\xc5\xbce zabudowania po wschodniej stronie (Warmoesstraat), mi\xc4\x99dzy nimi ok. 1250 r. wybudowano \xc5\x9bluz\xc4\x99 (Dam). W ten spos\xc3\xb3b powsta\xc5\x82a zatoka. Wioska pada\xc5\x82a ofiar\xc4\x85 licznych powodzi, co sprawia\xc5\x82o, \xc5\xbce uprawa ziemi by\xc5\x82a prawie niemo\xc5\xbcliwa. W zwi\xc4\x85zku z tym mieszka\xc5\x84cy zacz\xc4\x99li zajmowa\xc4\x87 si\xc4\x99 rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwem i \xc5\xbceglug\xc4\x85, a zatoka szybko przekszta\xc5\x82ca\xc5\x82a si\xc4\x99 w port handlowy._NEWLINE__NEWLINE_W 1275 r., gdy Amsterdam znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 pod jurysdykcj\xc4\x85 biskupa Utrechtu, hrabia Holandii Floris V Holenderski przyzna\xc5\x82 rybakom prawo wolno\xc5\x9bci od podatk\xc3\xb3w. _NEWLINE_ Oznacza\xc5\x82o to, \xc5\xbce rybacy z Amsterdamu mogli podr\xc3\xb3\xc5\xbcowa\xc4\x87 i handlowa\xc4\x87 w ca\xc5\x82ym hrabstwie bez p\xc5\x82acenia podatk\xc3\xb3w. Prawo to mia\xc5\x82o nie tyle pom\xc3\xb3c rybakom, co raczej uderzy\xc4\x87 w interesy mo\xc5\xbcnych z Utrechtu, kt\xc3\xb3rzy chcieli pozosta\xc4\x87 niezale\xc5\xbcni od Holandii i chcieli, aby mieszka\xc5\x84cy znad rzeki Amstel stan\xc4\x99li po ich stronie. Wraz z nowym prawem sta\xc5\x82o si\xc4\x99 to ma\xc5\x82o prawdopodobne \xe2\x80\x93 mieszka\xc5\x84cy miasta oddali si\xc4\x99 pod panowanie hrabiego Holandii. W 1296 r. mo\xc5\xbcni utrechccy zamordowali Florisa V i Amsterdam ponownie trafi\xc5\x82 pod panowanie biskupstwa. Oko\xc5\x82o 1300 r. (prawdopodobnie 1306) Amsterdam otrzyma\xc5\x82 od biskupa Utrechtu Gwijde van Henegouwen prawa miejskie. Po \xc5\x9bmierci biskupa w 1317 r. hrabia Wilhelm III odziedziczy\xc5\x82 Amsterdam i w ten spos\xc3\xb3b miasto znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 zn\xc3\xb3w pod panowaniem Holandii._NEWLINE_W 1323 r. miasto otrzyma\xc5\x82o prawo wy\xc5\x82\xc4\x85czno\xc5\x9bci na import piwa z Hamburga. Amsterdam czerpa\xc5\x82 te\xc5\xbc znaczne korzy\xc5\x9bci z handlu \xc5\x9bledziami, dzi\xc4\x99ki czemu o\xc5\xbcywi\xc5\x82 si\xc4\x99 handel z miastami Hanzy znad Morza Ba\xc5\x82tyckiego, sk\xc4\x85d dociera\xc5\x82o do miasta zbo\xc5\xbce i drewno. W 1342 r. hrabia Wilhelm IV nada\xc5\x82 miastu \xe2\x80\x9eWielki Przywilej\xe2\x80\x9d, dzi\xc4\x99ki kt\xc3\xb3remu umocni\xc5\x82a si\xc4\x99 jeszcze pozycja Amsterdamu \xe2\x80\x93 w XV wieku sta\xc5\x82 si\xc4\x99 on najwa\xc5\xbcniejszym miastem handlowym Holandii._NEWLINE_W po\xc5\x82owie XIV wieku miasto sta\xc5\x82o si\xc4\x99 tak\xc5\xbce celem pielgrzymek, co spowodowa\xc5\x82o dalszy wzrost jego znaczenia. Zgodnie z legend\xc4\x85 12 marca 1345 r. mia\xc5\x82 miejsce cud amsterdamski \xe2\x80\x93 w domu przy Kalverstraat wrzucona do ognia hostia nie sp\xc5\x82on\xc4\x99\xc5\x82a. Do dzi\xc5\x9b na pami\xc4\x85tk\xc4\x99 tego zdarzenia odbywa si\xc4\x99 co roku rzymskokatolicka procesja \xe2\x80\x93 Stille Omgang. W \xc5\x9bredniowieczu w mie\xc5\x9bcie wybudowano kilka ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w m.in. Oude Kerk i Nieuwe Kerk oraz ponad dwadzie\xc5\x9bcia klasztor\xc3\xb3w._NEWLINE_Miasto rozrasta\xc5\x82o si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 w 1300 r. Amsterdam liczy\xc5\x82 ok. 1000 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, a w 1400 r. ju\xc5\xbc 3000. Pod koniec XV wieku powsta\xc5\x82y kana\xc5\x82y \xe2\x80\x93 Singel, Kloveniersburgwal i Geldersekade._NEWLINE_Amsterdam mia\xc5\x82 w \xc5\x9bredniowieczu w\xc5\x82adze miejskie z\xc5\x82o\xc5\xbcone z przedstawicieli mieszczan. W XV wieku Filip Dobry chcia\xc5\x82 w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 Amsterdam pod swoje panowanie, ale napotka\xc5\x82 sprzeciw Jacoby van Beieren \xe2\x80\x93 c\xc3\xb3rki Wilhelma VI. Amsterdamczycy stan\xc4\x99li jednak po stronie Filipa Dobrego i wuja Jacoby \xe2\x80\x93 Jana van Beieren. W XV i XVI wieku \xc5\xbcycie kulturalne Amsterdamu to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie festiwale uliczne. Dopiero pod koniec XVI wieku Amsterdams Rederijkerskamer (Amsterdamska Izba Retoryki) zacz\xc4\x99\xc5\x82a organizowa\xc4\x87 konkursy recytatorskie poezji i dramatu.\n_START_SECTION_\nXVI wiek. Pocz\xc4\x85tek wojny osiemdziesi\xc4\x99cioletniej\n_START_PARAGRAPH_\nDzi\xc4\x99ki \xc5\xbcegludze i handlowi Amsterdam r\xc3\xb3s\xc5\x82 w si\xc5\x82\xc4\x99 \xe2\x80\x93 przywo\xc5\xbcono tutaj towary z po\xc5\x82udnia i p\xc3\xb3\xc5\x82nocy, tutaj r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przetwarzano je i sprzedawano. W Amsterdamie rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99: kartografia, drukarnie, banki i towarzystwa ubezpieczeniowe. Amsterdam sta\xc5\x82 si\xc4\x99 najwi\xc4\x99kszym miastem Holandii i ok. 1580 r. liczy\xc5\x82 ponad 30 tys. mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_Przez d\xc5\x82ugi okres podczas reformacji w Europie Amsterdam pozostawa\xc5\x82 miastem katolickim, jednak w ko\xc5\x84cu i tu zwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc5\x82 protestantyzm. W 1535 r. mia\xc5\x82y miejsce w Amsterdamie demonstracje na rzecz r\xc3\xb3wno\xc5\x9bci religii, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y krwawo st\xc5\x82umione, a rada miejska, kt\xc3\xb3ra przez d\xc5\x82ugi czas tolerowa\xc5\x82a protesty mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, zosta\xc5\x82a zast\xc4\x85piona znacznie surowsza w\xc5\x82adz\xc4\x85. Chocia\xc5\xbc amsterdamczycy podeszli do\xc5\x9b\xc4\x87 entuzjastycznie do wydarze\xc5\x84 z 1566 r. (rewolta ikonoklast\xc3\xb3w), to ju\xc5\xbc na pocz\xc4\x85tku powstania (wojna osiemdziesi\xc4\x99cioletnia) w Niderlandach przeciw Filipowi II Amsterdam stan\xc4\x85\xc5\x82 po stronie katolickiego kr\xc3\xb3la Hiszpanii. Po zwyci\xc4\x99stwie w bitwie o Haarlem, kt\xc3\xb3re Hiszpanie zawdzi\xc4\x99czali w du\xc5\xbcej mierze pomocy mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Amsterdamu, przysz\xc5\x82a dotkliwa pora\xc5\xbcka i w 1578 r. Amsterdam zawar\xc5\x82 przymierze z innymi miastami Niderland\xc3\xb3w, staj\xc4\x85c w walce po stronie ksi\xc4\x99cia Wilhelma Ora\xc5\x84skiego. Wkr\xc3\xb3tce w mie\xc5\x9bcie zapanowa\xc5\x82y rz\xc4\x85dy protestant\xc3\xb3w i sprzymierze\xc5\x84c\xc3\xb3w Wilhelma. Kiedy Hiszpanie przej\xc4\x99li Antwerpi\xc4\x99 w 1585 r., Amsterdam wykorzysta\xc5\x82 okazj\xc4\x99, aby sta\xc4\x87 si\xc4\x99 jeszcze wa\xc5\xbcniejszym miastem na handlowej mapie Europy \xe2\x80\x93 wielu uciekinier\xc3\xb3w z Antwerpii schroni\xc5\x82o si\xc4\x99 w Amsterdamie i tu odbudowywa\xc5\x82o swoje interesy. R\xc3\xb3wnie dobry wp\xc5\x82yw na zamo\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 miasta mieli bogaci \xc5\xbbydzi, kt\xc3\xb3rzy przybywali tu z Portugalii i Hiszpanii, gdzie byli prze\xc5\x9bladowani. Pod koniec XVI wieku z Amsterdamu wyp\xc5\x82ywa\xc5\x82y pierwsze statki do Indii. Rejsy te okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 ogromnym sukcesem finansowym, co jeszcze bardziej wzmocni\xc5\x82o znaczenie miasta.\n_START_SECTION_\nZ\xc5\x82oty wiek\n_START_PARAGRAPH_\nWiek XVII to w historii Amsterdamu i ca\xc5\x82ej Holandii z\xc5\x82oty wiek. Kwit\xc5\x82 wtedy handel, miasto stawa\xc5\x82o si\xc4\x99 coraz bogatsze, by\xc5\x82o o\xc5\x9brodkiem \xc5\xbceglugi i kultury. W 1602 r. Amsterdam sta\xc5\x82 si\xc4\x99 najwi\xc4\x99kszym udzia\xc5\x82owcem w Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej \xe2\x80\x93 pierwszej na \xc5\x9bwiecie sp\xc3\xb3\xc5\x82ce z ograniczon\xc4\x85 odpowiedzialno\xc5\x9bci\xc4\x85. Inwestowali w ni\xc4\x85 nie tylko kupcy, ale tak\xc5\xbce mieszczanie. _NEWLINE_ Wkr\xc3\xb3tce KW sta\xc5\x82a si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzynarodow\xc4\x85 organizacj\xc4\x85 z oddzia\xc5\x82ami (faktoriami) w kilkunastu krajach azjatyckich. W 1621 r. powsta\xc5\x82a Kompania Zachodnioindyjska, kt\xc3\xb3ra przez wieki zarz\xc4\x85dza\xc5\x82a holenderskimi koloniami \xe2\x80\x93 Now\xc4\x85 Holandi\xc4\x85, Cura\xc3\xa7ao, Surinamem i w Brazylii. W tym czasie powsta\xc5\x82a te\xc5\xbc w mie\xc5\x9bcie gie\xc5\x82da Beurs i Amsterdamsche Wisselbank (Amsterdamski Bank Wekslowy) \xe2\x80\x93 bank, kt\xc3\xb3ry zdoby\xc5\x82 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85 s\xc5\x82aw\xc4\x99. Amsterdam sta\xc5\x82 si\xc4\x99 w ten spos\xc3\xb3b tak\xc5\xbce centrum finansowym._NEWLINE_W 1648 r. wojna z Hiszpani\xc4\x85 zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 pokojem w Munsterze (cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 pokoju westfalskiego) i powsta\xc5\x82a niepodleg\xc5\x82a republika pod panowaniem Wilhelma I Ora\xc5\x84skiego. Amsterdam pozostawa\xc5\x82 poza centrum \xc5\xbcycia politycznego, jednak mia\xc5\x82 du\xc5\xbcy wp\xc5\x82yw na rz\xc4\x85dy dzi\xc4\x99ki swojemu bogactwu. W XVII wieku liczba mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w miasta wzros\xc5\x82a do 210 tys. Miasto rozbudowywa\xc5\x82o si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 w latach 1612-1663 powsta\xc5\x82a, tak dzi\xc5\x9b charakterystyczna dla miasta, sie\xc4\x87 kana\xc5\x82\xc3\xb3w. Przy najwi\xc4\x99kszych z nich Herengracht, Keizersgracht i Prinsengracht powstawa\xc5\x82y wspania\xc5\x82e domy bur\xc5\xbcuazji. _NEWLINE_Do Amsterdamu nap\xc5\x82ywa\xc5\x82o te\xc5\xbc coraz wi\xc4\x99cej robotnik\xc3\xb3w, tak\xc5\xbce z zagranicy (w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci z protestanckich Niemiec) \xe2\x80\x93 dla nich powsta\xc5\x82y w\xc4\x85skie domki, m.in. w dzisiejszej dzielnicy Jordaan. W 1655 r. zbudowano nowy ratusz wed\xc5\x82ug projektu Jacoba van Campena. W XVII wieku powsta\xc5\x82y nowe ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y protestanckie \xe2\x80\x93 Zuiderkerk, Noorderkerk i Westerkerk. Nie oby\xc5\x82o si\xc4\x99 bez gorszych moment\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w 1664 r. ofiar\xc4\x85 epidemii d\xc5\xbcumy pad\xc5\x82o ok. 10% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_W z\xc5\x82otym wieku rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 tak\xc5\xbce sztuka. W tym czasie w Amsterdamie mieszkali i tworzyli pisarze i poeci \xe2\x80\x93 P. C. Hooft, Joost van den Vondel i Bredero, kompozytor Sweelinck i najs\xc5\x82ynniejsza posta\xc4\x87 miasta \xe2\x80\x93 malarz Rembrandt. Tu zapisywali swoje my\xc5\x9bli Spinoza i Kartezjusz. Miasto sta\xc5\x82o si\xc4\x99 o\xc5\x9brodkiem handlu sztuk\xc4\x85, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ze wzgl\xc4\x99du na bogactwo mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy ch\xc4\x99tnie inwestowali w luksusowe produkty, w tym tak\xc5\xbce dzie\xc5\x82a sztuki. W 1632 r. otwarto Athenaeum Illustre \xe2\x80\x93 szko\xc5\x82\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82a si\xc4\x99 w Uniwersytet Amsterdamski. W 1638 r. powsta\xc5\x82 pierwszy teatr, w kt\xc3\xb3rym od 1642 r. odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 tak\xc5\xbce przedstawienia baletowe. Opery wystawiano w Amsterdamie od 1677 r., najpierw w\xc5\x82oskie i francuskie, ale w XVIII wieku tak\xc5\xbce niemieckie.\n_START_SECTION_\nXVIII wiek\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 1650-1850 r. powierzchnia miasta powi\xc4\x99kszy\xc5\x82a si\xc4\x99 nieznacznie, jednak przybywa\xc5\x82o ludno\xc5\x9bci. Miasto wci\xc4\x85\xc5\xbc czerpa\xc5\x82o korzy\xc5\x9bci z handlu i portu. W XVIII wieku Amsterdam, z jego stosunkowo \xc5\x82agodn\xc4\x85 cenzur\xc4\x85, by\xc5\x82 jedn\xc4\x85 ze stoli europejskiej my\xc5\x9bli o\xc5\x9bwieceniowej. Wydawany w latach 1690-1750 w Amsterdamie: Europische Mercurius by\xc5\x82 typowym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em informacji politycznych z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych cz\xc4\x99\xc5\x9bci \xc5\x9bwiata. By\xc5\x82a to wydawana dwa razy rocznie 300-stronicowa ksi\xc4\x99ga. Czytywano w\xc3\xb3wczas te\xc5\xbc typowe pisma informacyjne: Amsterdamsche Courant i Oprechte Haarlemsche Courant wydawan\xc4\x85 przez Abrahama Casteleyna. Teoretycznie nie wolno by\xc5\x82o krytykowa\xc4\x87 ustroju Republiki, lecz jednak zdarza\xc5\x82o si\xc4\x99 to; wystarczy wspomnie\xc4\x87 cho\xc4\x87by oran\xc5\xbcystowskie pismo Leonidas wspierane przez Willema Bentincka, czy De Koopman stwierdzaj\xc4\x85cy w latach siedemdziesi\xc4\x85tych XVIII wieku upadek polityczny i spo\xc5\x82eczny Republiki. _NEWLINE_Wojny m\xc5\x82odej republiki z Francj\xc4\x85 i Angli\xc4\x85 mia\xc5\x82y z\xc5\x82y wp\xc5\x82yw na Amsterdam. Zamo\xc5\xbcniejsze klasy spo\xc5\x82eczne bogaci\xc5\x82y si\xc4\x99 jeszcze bardziej, natomiast biedniejsi mieszka\xc5\x84cy miasta cz\xc4\x99sto nie mogli zaspokoi\xc4\x87 swoich podstawowych potrzeb. Mieszczanie, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych coraz wi\xc4\x99cej umia\xc5\x82o czyta\xc4\x87, podchwycili rewolucyjne idee z Francji i Anglii \xe2\x80\x93 chcieli udzia\xc5\x82u we w\xc5\x82adzy, \xc5\xbc\xc4\x85dali walki z korupcj\xc4\x85, w 1748 r. miasto ogarn\xc4\x99\xc5\x82y zamieszki (mia\xc5\x82y one miejsce tak\xc5\xbce w innych cz\xc4\x99\xc5\x9bciach kraju) \xe2\x80\x93 pl\xc4\x85drowano i niszczono domy poborc\xc3\xb3w podatkowych. Przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w powstania schwytano i powieszono. Te same idee od\xc5\xbcy\xc5\x82y w kolejnym pokoleniu \xe2\x80\x93 w ruchu Patriot\xc3\xb3w. W 1795 r. z pomoc\xc4\x85 rewolucjonist\xc3\xb3w francuskich, pod has\xc5\x82ami wolno\xc5\x9bci, r\xc3\xb3wno\xc5\x9bci i braterstwa zaj\xc4\x99li oni m.in. Amsterdam, gdzie utworzyli w\xc5\x82asn\xc4\x85 rad\xc4\x99 miejsk\xc4\x85. Najgorzej powodzi\xc5\x82o si\xc4\x99 miastu w czasie wojen napoleo\xc5\x84skich \xe2\x80\x93 w 1795 r. Francuzi zablokowali port w Amsterdamie i tym samym dop\xc5\x82yw got\xc3\xb3wki. Mieszka\xc5\x84cy zacz\xc4\x99li opuszcza\xc4\x87 miasto, pozostawiaj\xc4\x85c po sobie puste domy.\n_START_SECTION_\nXIX wiek\n_START_PARAGRAPH_\nWkr\xc3\xb3tce rozwia\xc5\x82y si\xc4\x99 tak\xc5\xbce marzenia o demokratycznych rz\xc4\x85dach \xe2\x80\x93 w 1806 r. w\xc5\x82adz\xc4\x99, jako kr\xc3\xb3l Kr\xc3\xb3lestwa Holandii, przej\xc4\x85\xc5\x82 brat Napoleona Bonaparte \xe2\x80\x93 Ludwik, kt\xc3\xb3ry za stolic\xc4\x99 i swoj\xc4\x85 siedzib\xc4\x99 obra\xc5\x82 Amsterdam. Zamieszka\xc5\x82 tu w 1808 r. w ratuszu na placu Dam. Od tego momentu budynek ten pe\xc5\x82ni funkcj\xc4\x99 pa\xc5\x82acu kr\xc3\xb3lewskiego. W czasie czteroletniego panowania Ludwika powsta\xc5\x82o Muzeum Narodowe w Amsterdamie \xe2\x80\x93 Het Rijksmuseum. _NEWLINE_W 1815 r., po pora\xc5\xbcce Napoleona, tytu\xc5\x82 kr\xc3\xb3lewski w Holandii przyj\xc4\x85\xc5\x82 ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 z dynastii Ora\xc5\x84skiej \xe2\x80\x93 Wilhelm I. Amsterdam pozosta\xc5\x82 oficjalnie stolic\xc4\x85 (do 1830 r. do sp\xc3\xb3\xc5\x82ki z Bruksel\xc4\x85) Niderland\xc3\xb3w, jednak rz\xc4\x85d przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 si\xc4\x99 do swojej poprzedniej siedziby w Hadze. Od tego momentu Amsterdam zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 odradza\xc4\x87. Po powstaniu belgijskim, mia\xc5\x82 on monopol na handel z koloniami, a pozycja portu zosta\xc5\x82a jeszcze umocniona dzi\xc4\x99ki wybudowaniu Kana\xc5\x82u P\xc3\xb3\xc5\x82nocnoholenderskiego i Kana\xc5\x82u Morza P\xc3\xb3\xc5\x82nocnego. Liczba mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w ponownie zacz\xc4\x99\xc5\x82a rosn\xc4\x85\xc4\x87 \xe2\x80\x93 w 1810 r. by\xc5\x82o ich 180 tys. a w 1900 ju\xc5\xbc 520 tys. Wp\xc5\x82yw na popraw\xc4\x99 sytuacji finansowej miasta mia\xc5\x82a tak\xc5\xbce rewolucja przemys\xc5\x82owa. W 1870 r. nast\xc4\x85pi\xc5\x82a liberalizacja handlu z Indiami Wschodnimi. W tym samym roku dotar\xc5\x82 te\xc5\xbc do Amsterdamu pierwszy \xc5\x82adunek diament\xc3\xb3w z Afryki Po\xc5\x82udniowej \xe2\x80\x93 co utrwali\xc5\x82o pozycj\xc4\x99 Amsterdamu na rynku diament\xc3\xb3w. Dzi\xc4\x99ki tak dobrej sytuacji miasto sta\xc5\x82o si\xc4\x99 niezwykle atrakcyjne dla mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wsi, kt\xc3\xb3rzy przybywali do stolicy i tu szukali pracy w przemy\xc5\x9ble. Miasto by\xc5\x82o przepe\xc5\x82nione, a warunki w kt\xc3\xb3rych pracowali i mieszkali robotnicy pozostawia\xc5\x82y wiele do \xc5\xbcyczenia, ros\xc5\x82o wiec niezadowolenie, a wraz z nim w si\xc5\x82\xc4\x99 r\xc3\xb3s\xc5\x82 ruch socjalistyczny. W\xc5\x82adze stara\xc5\x82y si\xc4\x99 st\xc5\x82umi\xc4\x87 socjalistyczne zap\xc4\x99dy robotnik\xc3\xb3w i si\xc4\x99ga\xc5\x82y po drastyczne \xc5\x9brodki \xe2\x80\x93 w latach 80. i 90. XIX wieku starcia mi\xc4\x99dzy socjalistami i policj\xc4\x85 zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 niemal co tydzie\xc5\x84, najbardziej znanym wydarzeniem z tego okresu jest Palingoproer z 1886 r., kiedy wojsko zabi\xc5\x82o 26 protestuj\xc4\x85cych._NEWLINE_Pod koniec XIX wieku Amsterdam prze\xc5\xbcywa\xc5\x82 sw\xc3\xb3j drugi z\xc5\x82oty wiek \xe2\x80\x93 po wybudowaniu Kana\xc5\x82u Morza P\xc3\xb3\xc5\x82nocnego, kt\xc3\xb3ry dawa\xc5\x82 miastu bezpo\xc5\x9brednie po\xc5\x82\xc4\x85czenie z Morzem P\xc3\xb3\xc5\x82nocnym, powsta\xc5\x82 port we wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci miasta, sk\xc4\x85d wyp\xc5\x82ywa\xc5\x82y statki parowe z emigrantami, m.in. do Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej. W 1889 r. Amsterdam sta\xc5\x82 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce wa\xc5\xbcnym w\xc4\x99z\xc5\x82em kolejowym z dworcem Cetraal Station. W mie\xc5\x9bcie powstawa\xc5\x82y nowe teatry, muzea, hotele i magazyny. Zbudowano tak\xc5\xbce Stelling van Amsterdam \xe2\x80\x93 system obronny z 42 fortami. Ros\xc5\x82y domy mieszkalne, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w dzielnicach ni\xc5\xbcszej klasy \xc5\x9bredniej \xe2\x80\x93 Pijp, Dapperbuurt, Kinkerbuurt, czy Staatsliedenbuurt. Biedota zamieszkiwa\xc5\x82a m.in. Jordaan._NEWLINE_\xc5\xbbycie kulturalne Amsterdamu w XIX wieku skupia\xc5\x82o si\xc4\x99 w okolicy ul. Nes. W 1885 r. wybudowany zosta\xc5\x82 nowy budynek dla Het Rijksmuseum i tam znajduje si\xc4\x99 ono do dzi\xc5\x9b.\n_START_SECTION_\nXX wiek do 1940 r.\n_START_PARAGRAPH_\nMiasto ros\xc5\x82o \xe2\x80\x93 do Amsterdamu przy\xc5\x82\xc4\x85czono pobliskie gminy \xe2\x80\x93 Nieuwer-Amstel, Sloten, Watergraafsmeer, Buiksloot, Nieuwendam i Ransdorp. W 1930 r. Amsterdam liczy\xc5\x82 757 tys. mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Port rozrasta\xc5\x82 si\xc4\x99 w kierunku zachodnim. W latach 20. powsta\xc5\x82o ma\xc5\x82e lotnisko Schiphol. W 1932 r. wybudowano tam\xc4\x99 od Morza P\xc3\xb3\xc5\x82nocnego \xe2\x80\x93 Afsluitdijk._NEWLINE_Chocia\xc5\xbc w czasie I wojny \xc5\x9bwiatowej Holandia pozosta\xc5\x82a neutralna, to Amsterdam ucierpia\xc5\x82 znacznie ze wzgl\xc4\x99du na brak \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. G\xc5\x82\xc3\xb3d prowadzi\xc5\x82 do zamieszek \xe2\x80\x93 grabiono m.in. statki z dostawami dla armii._NEWLINE_W 1928 r. odby\xc5\x82y si\xc4\x99 w Amsterdamie igrzyska olimpijskie.\n_START_SECTION_\nII wojna \xc5\x9bwiatowa\n_START_PARAGRAPH_\n10 maja 1940 r. Niemcy napad\xc5\x82y na Holandi\xc4\x99. Po pi\xc4\x99ciu dniach podpisano kapitulacj\xc4\x99, a Amsterdam znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 pod okupacj\xc4\x85 niemieck\xc4\x85. II wojna \xc5\x9bwiatowa nie przysporzy\xc5\x82a Amsterdamowi du\xc5\xbcych strat materialnych (poza pomy\xc5\x82kowymi bombardowaniami ze strony aliant\xc3\xb3w). Jednak wojna dotkn\xc4\x99\xc5\x82a Amsterdam w inny spos\xc3\xb3b \xe2\x80\x93 z miasta deportowano ponad 100 tys. \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, w tym s\xc5\x82ynn\xc4\x85 Ann\xc4\x99 Frank \xe2\x80\x93 Amsterdam straci\xc5\x82 ok. 10% mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w i prawie ca\xc5\x82y przemys\xc5\x82 diamentowy. Pierwsza akcja przeciwko \xc5\xbbydom mia\xc5\x82a miejsce 22 lutego 1941 r. Odpowiedzi\xc4\x85 na ni\xc4\x85 by\xc5\x82 strajk generalny amsterdamczyk\xc3\xb3w (25 i 26 lutego). Masowe deportacje rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 w lipcu 1942 r._NEWLINE_Zima g\xc5\x82odu w latach 1944-1945 tak\xc5\xbce przynios\xc5\x82a wiele ofiar \xc5\x9bmiertelnych i strat materialnych \xe2\x80\x93 wiele dom\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza opuszczonych przez \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, zosta\xc5\x82o spl\xc4\x85drowanych w poszukiwaniu materia\xc5\x82u na opa\xc5\x82.\n_START_SECTION_\nLata powojenne. Lata 1960-1970.\n_START_PARAGRAPH_\nPo wojnie zacz\xc4\x99to realizowa\xc4\x87 plan rozbudowy, kt\xc3\xb3ry powsta\xc5\x82 jeszcze w latach 30., ale z powodu kryzysu, a potem wojny nie zosta\xc5\x82 przeprowadzony. Powsta\xc5\x82y Westelijke Tuinsteden i Buitenveldert._NEWLINE_W latach 60. powsta\xc5\x82y plany utworzenia \xe2\x80\x9ecity\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 liczba mieszka\xc5\x84 w centrum miasta mia\xc5\x82a zosta\xc4\x87 ograniczona na rzecz przemys\xc5\x82u. Wtedy rozpocz\xc4\x99to te\xc5\xbc przygotowania do budowy metra. Rewolucja kulturalna w latach 60. i 70. przynios\xc5\x82a Amsterdamowi miano magicznego miasta \xe2\x80\x93 tolerancja dla u\xc5\xbcywania mi\xc4\x99kkich narkotyk\xc3\xb3w sprawi\xc5\x82a, \xc5\xbce miasto sta\xc5\x82o si\xc4\x99 popularnym miejscem hipisowskim. Koniec lat 60. to, podobnie jak na ca\xc5\x82ym \xc5\x9bwiecie, czasy protest\xc3\xb3w studenckich \xe2\x80\x93 w Amsterdamie studenci okupowali siedzib\xc4\x99 w\xc5\x82adz uniwersyteckich, a plac Dam i Vondelpark stanowi\xc5\x82y miejsca noclegowe hipis\xc3\xb3w. W mie\xc5\x9bcie wybucha\xc5\x82y liczne zamieszki i starcia hipis\xc3\xb3w i anarchist\xc3\xb3w z policj\xc4\x85. Miasto sta\xc5\x82o si\xc4\x99 symbolem kultury m\xc5\x82odzie\xc5\xbcowej._NEWLINE_Amsterdam zmienia\xc5\x82 si\xc4\x99 nie tylko pod wzgl\xc4\x99dem wizualnym, ale tak\xc5\xbce demograficznym (mniejsze rodziny) i etnicznym \xe2\x80\x93 w latach 50. i 60. przyje\xc5\xbcd\xc5\xbca\xc5\x82o tu do pracy wielu imigrant\xc3\xb3w z Hiszpanii i W\xc5\x82och. W latach p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych osiedlali si\xc4\x99 Turcy i Maroka\xc5\x84czycy. Inn\xc4\x85 now\xc4\x85 grup\xc4\x85 etniczn\xc4\x85 w\xc5\x9br\xc3\xb3d mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Amsterdamu byli imigranci z Surinamu (zw\xc5\x82aszcza po 1975).\n_START_SECTION_\nLata 1980-1990\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 70. i 80. mia\xc5\x82y miejsce wa\xc5\xbcne zmiany w strukturze miasta \xe2\x80\x93 rozpocz\xc4\x99to przebudow\xc4\x99 i odnow\xc4\x99 istniej\xc4\x85cych budynk\xc3\xb3w, wielu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wyprowadzi\xc5\x82o si\xc4\x99 na prowincj\xc4\x99, a ci, kt\xc3\xb3rzy pozostali, odnawiali twarz miasta. Dzielnica Jordaan, niegdy\xc5\x9b robotnicza, sta\xc5\x82a si\xc4\x99 teraz niezwykle popularna w\xc5\x9br\xc3\xb3d dobrze zarabiaj\xc4\x85cych i wykszta\xc5\x82conych m\xc5\x82odych ludzi. Wraz z nimi pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 tu liczne kawiarnie i restauracje._NEWLINE_Lata 80. rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 dla Amsterdamu zamieszkami. W dniu koronacji kr\xc3\xb3lowej Beatrix (30 kwietnia 1980) pod has\xc5\x82em \xe2\x80\x9eNie ma domu, nie ma tronu\xe2\x80\x9d (Geen woning, geen kroning) na plac Dam wylegli dzicy lokatorzy, kt\xc3\xb3rzy walczyli o prawo do koczowania w pustych mieszkaniach. W\xc5\x82adze miejskie musia\xc5\x82y u\xc5\xbcy\xc4\x87 policji i wojska do st\xc5\x82umienia protest\xc3\xb3w._NEWLINE_W 1992 r. w dzielnicy Amsterdamu Bijlmermeer rozbi\xc5\x82 si\xc4\x99 samolot transportowy El Al \xe2\x80\x93 zgin\xc4\x99\xc5\x82o 43 osoby._NEWLINE_Lata 80. i 90. to przede wszystkim czas reform i naprawy gospodarki miasta. Centrum Amsterdamu uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zachowa\xc4\x87 charakter mieszkalny (pomimo planowanych reform w latach 60.), ale znalaz\xc5\x82y tu tak\xc5\xbce dla siebie miejsce liczne firmy. Powsta\xc5\x82o centrum finansowe Zuidas z licznymi bankami, gie\xc5\x82dami i firmami ubezpieczeniowymi. Amsterdamski port i rozbudowane lotnisko Schiphol przywr\xc3\xb3ci\xc5\x82y miastu wa\xc5\xbcn\xc4\x85 pozycj\xc4\x99 na komunikacyjnej mapie Europy.\n_START_SECTION_\nXXI wiek\n_START_PARAGRAPH_\nNa pocz\xc4\x85tku nowego tysi\xc4\x85clecia najwi\xc4\x99kszym problemem miasta jest bezpiecze\xc5\x84stwo, dyskryminacja i segregacja religijna. Amsterdam jest miastem wielokulturowym. Oko\xc5\x82o 45% populacji pochodzi z rodzin imigrant\xc3\xb3w. Amsterdam znany jest z tolerancji, jednak tolerancja ta zosta\xc5\x82a zagro\xc5\xbcona przez morderstwo pope\xc5\x82nione przez islamskiego fundamentalist\xc4\x99 Mohameda Bouyeri na re\xc5\xbcyserze Theo van Goghu 2 listopada 2004 r. Burmistrz Amsterdamu ze swoimi wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownikami utworzy\xc5\x82 program dialogu i tolerancji, ale jednocze\xc5\x9bnie bezwzgl\xc4\x99dno\xc5\x9bci wobec \xc5\x82amania prawa._NEWLINE_Amsterdam wci\xc4\x85\xc5\xbc si\xc4\x99 rozbudowuje, powstaj\xc4\x85 nowe domy, nowe firmy i nowe biura. W 2002 r. rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 te\xc5\xbc budowa nowej linii metra, kt\xc3\xb3ra ma po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 i po\xc5\x82udniow\xc4\x85 miasta.'