b'\n_START_ARTICLE_\nSparta\xc5\x84skie wychowanie\n_START_SECTION_\nRys historyczny\n_START_PARAGRAPH_\nSparta w VIII wieku p.n.e., by\xc5\x82a jednym z pa\xc5\x84stw na P\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Peloponeskim. Si\xc5\x82y zbrojne mia\xc5\x82y w niej du\xc5\xbce znaczenie, gdy\xc5\xbc Spartanie stosunkowo niedawno osiedlili si\xc4\x99 na nowym, podbitym przez siebie terytorium. W Sparcie tak jak wsz\xc4\x99dzie w Grecji rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 sztuka, muzyka i poezja. Obcokrajowcy byli mile widziani, przyjmowani go\xc5\x9bcinnie i mogli swobodnie przedstawi\xc4\x87 swoj\xc4\x85 sztuk\xc4\x99. Nieliczne zachowane utwory Tyrteusza oraz Alkmana \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 o wysokim poziomie rozwoju pi\xc5\x9bmiennictwa i umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci._NEWLINE_Po wygranej pierwszej wojnie mese\xc5\x84skiej (735-716 p.n.e.) Sparta opanowa\xc5\x82a zbyt du\xc5\xbce terytorium jak na swoje mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci. \xc5\xbbeby je utrzyma\xc4\x87, a przede wszystkim utrzyma\xc4\x87 w ryzach ludno\xc5\x9b\xc4\x87 podbit\xc4\x85, trzeba by\xc5\x82o zwi\xc4\x99kszy\xc4\x87 wysi\xc5\x82ek militarny. Jednak to nie zapobieg\xc5\x82o powstaniu mese\xc5\x84czyk\xc3\xb3w. St\xc5\x82umiono je z wielkimi stratami i wielkim wysi\xc5\x82kiem w po\xc5\x82owie VII wieku p.n.e. W obawie przed powt\xc3\xb3rzeniem sytuacji zreformowano pa\xc5\x84stwo nadaj\xc4\x85c mu charakter militarny. Armia w stanie sta\xc5\x82ej gotowo\xc5\x9bci czuwa\xc5\x82a, wypatruj\xc4\x85c najmniejszego znaku niebezpiecze\xc5\x84stwa i niepos\xc5\x82usze\xc5\x84stwa, reaguj\xc4\x85c nadmiernymi represjami. Dziedziczni kr\xc3\xb3lowie stracili w\xc5\x82adz\xc4\x99 na rzecz pi\xc4\x99ciu wybieralnych efor\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy odt\xc4\x85d starali si\xc4\x99 utrzyma\xc4\x87 status quo. Nieliczne reformy uzasadniano konieczno\xc5\x9bci\xc4\x85 odbudowania pa\xc5\x84stwa z czas\xc3\xb3w \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci za panowania Likurga. W efekcie Sparta popad\xc5\x82a w stagnacj\xc4\x99._NEWLINE_G\xc5\x82\xc3\xb3wnym problemem Sparty by\xc5\x82a stale zmniejszaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 liczba obywateli. Szacuje si\xc4\x99 \xc5\xbce ok. roku 500 p.n.e. na 10 tys. Spartan przypada\xc5\x82o 250 tys. helot\xc3\xb3w oraz 100 tys. periojk\xc3\xb3w. W czasach Agisa (245-240 p.n.e.) pe\xc5\x82noprawnych Spartan by\xc5\x82o ju\xc5\xbc tylko 700 w tym 100 kt\xc3\xb3rzy posiadali t\xc4\x99 sam\xc4\x85 ziemi\xc4\x99 od pokole\xc5\x84. Propozycje nowego podzia\xc5\x82u ziemi i nadania obywatelstwa cz\xc4\x99\xc5\x9bci niewolnych (np. motakom \xe2\x80\x93 wolnym helotom wychowanym razem z dzie\xc4\x87mi obywateli) by\xc5\x82y zdecydowanie zwalczane. Arystokracja rz\xc4\x85dz\xc4\x85ca przej\xc4\x99\xc5\x82a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ziemi i czerpa\xc5\x82a z niej korzy\xc5\x9bci. Wiele dzia\xc5\x82ek tylko teoretycznie nale\xc5\xbca\xc5\x82o do szeregowych Spartan, w rzeczywisto\xc5\x9bci by\xc5\x82y wzi\xc4\x99te w zastaw. Szczeg\xc3\xb3lny ferment i zepsucie powsta\xc5\x82o w Sparcie po wygranej wojnie peloponeskiej.\n_START_SECTION_\nPodr\xc3\xb3\xc5\xbce\n_START_PARAGRAPH_\nPo st\xc5\x82umieniu powstania mese\xc5\x84skiego pa\xc5\x84stwo sta\xc5\x82o si\xc4\x99 wszechobejmuj\xc4\x85ce, policyjne i hierarchiczne. Cudzoziemcy byli z zasady podejrzani i nara\xc5\xbceni na niebezpiecze\xc5\x84stwa. Podr\xc3\xb3\xc5\xbce pojedynczych Spartan za granic\xc4\x99 by\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wielce podejrzane. W\xc5\x82a\xc5\x9bciwie podr\xc3\xb3\xc5\xbcowali tylko wygnani lub ci, kt\xc3\xb3rzy w por\xc4\x99 zauwa\xc5\xbcyli niebezpiecze\xc5\x84stwo i zdo\xc5\x82ali uciec. Tylko wyprawy wojenne, w zorganizowanych grupach uzasadnia\xc5\x82y opuszczenie ojczyzny.\n_START_SECTION_\nProces wychowawczy\n_START_PARAGRAPH_\nWychowanie pa\xc5\x84stwowe by\xc5\x82o bardzo surowe, mia\xc5\x82o bowiem przygotowa\xc4\x87 obywateli do \xc5\xbcycia w trudnym, g\xc3\xb3rzystym terenie obj\xc4\x99tym wp\xc5\x82ywami pa\xc5\x84stwa sparta\xc5\x84skiego, w ci\xc4\x85g\xc5\x82ym zagro\xc5\xbceniu ze strony wielokrotnie liczniejszej ludno\xc5\x9bci podbitej oraz miast-pa\xc5\x84stw s\xc4\x85siednich g\xc5\x82. Argos. Dzieci by\xc5\x82y w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 pa\xc5\x84stwa. Ju\xc5\xbc od urodzenia o ich losie decydowa\xc5\x82a rada starszych. S\xc5\x82abe, kalekie porzucano w g\xc3\xb3rach lub zrzucano ze ska\xc5\x82y. S\xc5\x82abowite dzieci nie nadawa\xc5\x82y si\xc4\x99 na wojownik\xc3\xb3w ani na matki._NEWLINE_Zdrowe dzieci do 7 roku wychowywane by\xc5\x82y w domu pod opiek\xc4\x85 matek. Nast\xc4\x99pnie, zaczyna\xc5\x82 si\xc4\x99 wst\xc4\x99pny okres agoge. Jeszcze pod cz\xc4\x99\xc5\x9bciow\xc4\x85 opiek\xc4\x85 rodziny, ale ju\xc5\xbc tak\xc5\xbce pod okiem pa\xc5\x84stwowego urz\xc4\x99dnika zwanego pajdonomos, kt\xc3\xb3remu stale towarzyszy\xc5\x82 mastigoforoj \xe2\x80\x93 nosiciel bicza. Od 12 roku \xc5\xbcycia przyszli obywatele Sparty opuszczali rodzinne domy i przenosili si\xc4\x99 do koszar, w kt\xc3\xb3rych musieli mieszka\xc4\x87 a\xc5\xbc do osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia praw obywatelskich w wieku trzydziestu lat. Wtedy dopiero stawali si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnymi, mog\xc4\x85c od tej pory uczestniczy\xc4\x87 w zgromadzeniu ludowym (apella).\n_START_SECTION_\nS\xc5\x82u\xc5\xbcba wojskowa\n_START_PARAGRAPH_\nWiek od 21 do 30 lat \xe2\x80\x93 obowi\xc4\x85zkowa s\xc5\x82u\xc5\xbcba wojskowa. Ch\xc5\x82opcy w wieku 21 lat tzw. sfajrejs byli zaliczani do m\xc5\x82odszych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy. W ci\xc4\x85gu dziesi\xc4\x99ciu lat Spartanie pod dow\xc3\xb3dztwem starszych byli wysy\xc5\x82ani na wojny zewn\xc4\x99trzne, np. 300 Spartan broni\xc5\x82o w\xc4\x85wozu termopilskiego. W obliczu wroga Spartanin nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 cofn\xc4\x85\xc4\x87. Ta zasada cz\xc4\x99sto by\xc5\x82a powodem konflikt\xc3\xb3w i niepotrzebnych strat. Odnotowano kilka przypadk\xc3\xb3w, kiedy Spartanie odmawiali przemieszczenia si\xc4\x99 na nowe pozycje, zarzucaj\xc4\x85c innym tch\xc3\xb3rzostwo i \xc5\x82amanie zasad. Spartanin nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 cofn\xc4\x85\xc4\x87, co okre\xc5\x9blano lakonicznym powiedzeniem: z tarcz\xc4\x85 (wraca\xc5\x82 do Sparty \xc5\xbcywy po przep\xc4\x99dzeniu wroga) lub na tarczy (zabity lub ci\xc4\x99\xc5\xbcko ranny by\xc5\x82 niesiony na tarczy przez towarzyszy)._NEWLINE_Opr\xc3\xb3cz hoplit\xc3\xb3w Sparta dysponowa\xc5\x82a jednym oddzia\xc5\x82em konnym hippejs. Mia\xc5\x82 on charakter policji politycznej i zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy innymi \xc5\x82apaniem na drogach uciekinier\xc3\xb3w. Na wojny jednak hoplici zawsze w\xc4\x99drowali pieszo.\n_START_SECTION_\nEtap obywatelski\n_START_PARAGRAPH_\nWiek od 31 lat \xe2\x80\x93 po odbyciu dziesi\xc4\x99cioletniej s\xc5\x82u\xc5\xbcby wojskowej Spartanin uzyskiwa\xc5\x82 prawa polityczne. Ka\xc5\xbcdy dostawa\xc5\x82 ziemi\xc4\x99 (najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej po kim\xc5\x9b kto zmar\xc5\x82, zgin\xc4\x85\xc5\x82, cz\xc4\x99sto po rodzicu) i m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 o\xc5\xbceni\xc4\x87 (wcze\xc5\x9bniejsze ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa by\xc5\x82y mo\xc5\xbcliwe, ale wymaga\xc5\x82y uzyskania odpowiedniej zgody). Niekt\xc3\xb3rzy mogli zacz\xc4\x85\xc4\x87 karier\xc4\x99 jako dow\xc3\xb3dcy i urz\xc4\x99dnicy. Nawet uczty mia\xc5\x82y charakter przymusowy. \xc5\xbbo\xc5\x82nierze z jednego oddzia\xc5\x82u zasiadali przy jednym stole na sk\xc5\x82adkowych wsp\xc3\xb3lnych ucztach._NEWLINE_Wiek 60 lat \xe2\x80\x93 zas\xc5\x82u\xc5\xbceni Spartanie mogli by\xc4\x87 wybierani do geruzji\n_START_SECTION_\nOrganizacja\n_START_PARAGRAPH_\nPo przej\xc5\x9bciu do koszar m\xc5\x82odzie\xc5\xbc by\xc5\x82a grupowana w struktury o charakterze wojskowym i tej organizacji starano si\xc4\x99 nie narusza\xc4\x87. Wzajemna znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 i brak anonimowo\xc5\x9bci sprzyja\xc5\x82y zdecydowanym dzia\xc5\x82aniom._NEWLINE_Podstaw\xc4\x85 podzia\xc5\x82u by\xc5\x82 fakt, \xc5\xbce opr\xc3\xb3cz Sparty istnia\xc5\x82y jeszcze 4 inne miejscowo\xc5\x9bci sparta\xc5\x84skie. Ka\xc5\xbcda z nich wystawia\xc5\x82a 3 jednostki, razem by\xc5\x82o 15 oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w o r\xc3\xb3\xc5\xbcnej liczebno\xc5\x9bci i zale\xc5\xbcnej od og\xc3\xb3lnej liczby obywateli w danym momencie. W okresie agoge najwi\xc4\x99ksza jednostka ilai lub agelaj dzieli\xc5\x82a si\xc4\x99 na 3 mniejsze buaj ze starszym przewodnikiem zwanym buagos, a na czele sta\xc5\x82 dwudziestolatek \xe2\x80\x93 protejraj (ostatni rocznik agoge). Jak si\xc4\x99 wydaje najni\xc5\xbcsza jednostka odpowiada\xc5\x82a liczebno\xc5\x9bci\xc4\x85 pojemno\xc5\x9bci jednego pomieszczenia koszarowego._NEWLINE_Nakaz s\xc5\x82u\xc5\xbcby wojskowej w zasadzie obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82 do 60 roku \xc5\xbcycia, a wi\xc4\x99c dotyczy\xc5\x82 tak\xc5\xbce m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn \xc5\xbconatych. Wyj\xc4\x85tkiem byli ci, kt\xc3\xb3rzy w czasie walk zostali ci\xc4\x99\xc5\xbcko ranni. Po 30 roku \xc5\xbcycia, zw\xc5\x82aszcza w okresach pokoju, mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o liczy\xc4\x87 na czasowe zwolnienie ze s\xc5\x82u\xc5\xbcby. Tak wi\xc4\x99c wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 Spartan od dziecka prowadzi\xc5\x82a koszarowo-wojskowy tryb \xc5\xbcycia, by\xc5\x82a s\xc5\x82abo \xc5\xbcywiona i poddawana surowej wojskowej dyscyplinie oraz ci\xc4\x99\xc5\xbckim \xc4\x87wiczeniom fizycznym i wojskowym, kszta\xc5\x82tuj\xc4\x85cym po\xc5\xbc\xc4\x85dany przez pa\xc5\x84stwo charakter obywatela-wojownika. By\xc5\x82a to pierwsza sta\xc5\x82a i utrzymywana w ci\xc4\x85g\xc5\x82ej gotowo\xc5\x9bci armia, z\xc5\x82o\xc5\xbcona z silnych i odpornych na trudy \xc5\xbco\xc5\x82nierzy._NEWLINE_M\xc5\x82odzie\xc5\x84cy, kt\xc3\xb3rzy nie wytrzymywali forsownych \xc4\x87wicze\xc5\x84 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej przedwcze\xc5\x9bnie umierali. Wszystkim przydzielano r\xc3\xb3wne kawa\xc5\x82ki ziemi (z pracuj\xc4\x85cymi na niej helotami) i nadmierna dzietno\xc5\x9b\xc4\x87 sprawia\xc5\x82aby k\xc5\x82opot z utrzymaniem tego stanu. P\xc3\xb3\xc5\xbane zak\xc5\x82adanie rodzin, nieliczenie si\xc4\x99 z rzeczywistymi mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bciami organizmu oraz wojny prowadzi\xc5\x82y do zmniejszania si\xc4\x99 populacji obywateli. Bogaci\xc5\x82a si\xc4\x99 na tym elita, w kt\xc3\xb3rej w\xc5\x82adanie wraca\xc5\x82a ziemia, a przede wszystkim dobra na niej wytwarzane.\n_START_SECTION_\nSport\n_START_PARAGRAPH_\nWielkim \xc5\x9bwi\xc4\x99tem Grecji by\xc5\x82y igrzyska olimpijskie. W okresie 720-576 p.n.e. na 81 znanych zwyci\xc4\x99zc\xc3\xb3w olimpijskich 46 by\xc5\x82o Spartanami. W rozstrzygaj\xc4\x85cym lekkoatletyczne zawody biegu na odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci stadionu, na 36 zwyci\xc4\x99zc\xc3\xb3w 21 by\xc5\x82o Spartanami. \xc5\x9awiadczy to jednoznacznie o ich wielkiej sprawno\xc5\x9bci, intensywnych treningach i o dobrych trenerach. _NEWLINE_Tukidydes podaje, \xc5\xbce smarowanie cia\xc5\x82 oliw\xc4\x85 oraz uczestnictwo w zawodach nago by\xc5\x82y innowacjami wprowadzonymi przez Spartan. Po tych sukcesach Spartanie znikn\xc4\x99li z list sportowych. Spowodowane to by\xc5\x82o zamkni\xc4\x99ciem si\xc4\x99 Sparty w obr\xc4\x99bie granic swojego pa\xc5\x84stwa. Nast\xc4\x85pi\xc5\x82a te\xc5\xbc stopniowa rezygnacja z dotychczas cz\xc4\x99sto organizowanych zawod\xc3\xb3w wewn\xc4\x99trznych. Zwyci\xc4\x99zca stawa\xc5\x82 si\xc4\x99 bohaterem, a w Sparcie wszyscy musieli by\xc4\x87 r\xc3\xb3wni (homoioi tzn. "Jednakowi") dlatego ewentualne zawody mia\xc5\x82y charakter wsp\xc3\xb3\xc5\x82zawodnictwa oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w. Stawiano raczej na uroczysto\xc5\x9bci religijne i uczty podkre\xc5\x9blaj\xc4\x85ce wsp\xc3\xb3lnot\xc4\x99 i r\xc3\xb3wno\xc5\x9b\xc4\x87.\n_START_SECTION_\nMoralno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nWszystko, co s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o Sparcie i jej obywatelom by\xc5\x82o dobre i moralne. W my\xc5\x9bl tej zasady ka\xc5\xbcdy, kto nie by\xc5\x82 Spartaninem, nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 liczy\xc4\x87 na s\xc5\x82owno\xc5\x9b\xc4\x87, uczciwo\xc5\x9b\xc4\x87 lub jakie\xc5\x9b inne ludzkie uczucia. Kradzie\xc5\xbce i oszustwa by\xc5\x82y na porz\xc4\x85dku dziennym. Spartanie w zdobytych miastach cz\xc4\x99sto mordowali wszystkich m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn.\n_START_SECTION_\nSparta\xc5\x84ski wzorzec\n_START_PARAGRAPH_\nSparta\xc5\x84skie wychowanie by\xc5\x82o podziwiane ju\xc5\xbc w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci. Odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82 si\xc4\x99 do niego Platon w swym dziele Pa\xc5\x84stwo. Podziwiano cnoty, pos\xc5\x82usze\xc5\x84stwo i gotowo\xc5\x9b\xc4\x87 po\xc5\x9bwi\xc4\x99ce\xc5\x84 w obronie ojczyzny. Rzymianie podziwiali model wychowania sparta\xc5\x84skiego, jednak nie uwa\xc5\xbcali go za praktyczny._NEWLINE_W XX wieku wzorce sparta\xc5\x84skie zaczerpn\xc4\x99li (w przekszta\xc5\x82conej do w\xc5\x82asnych cel\xc3\xb3w formie) m.in. Mussolini oraz Hitler. W efekcie kult t\xc4\x99\xc5\xbcyzny fizycznej i p\xc5\x82odno\xc5\x9bci kobiet oraz si\xc5\x82a i karno\xc5\x9b\xc4\x87 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn w po\xc5\x82\xc4\x85czeniu ze skuteczno\xc5\x9bci\xc4\x85 sta\xc5\x82y si\xc4\x99 w okresie faszyzmu niemal religi\xc4\x85 W\xc5\x82och i Niemiec.'