b"\n_START_ARTICLE_\nLeonardo da Vinci\n_START_SECTION_\nSpekulacje\n_START_PARAGRAPH_\nZ wczesnym okresem \xc5\xbcycia Leonarda wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 wiele niejasno\xc5\x9bci, gdy\xc5\xbc zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 niewiele informacji na temat jego dzieci\xc5\x84stwa i m\xc5\x82odo\xc5\x9bci. Nawet w jego \xc5\xbcyciorysach z XVI w. fakty mieszaj\xc4\x85 si\xc4\x99 z legendami. Za powstanie wielu mit\xc3\xb3w o \xc5\xbcyciu Leonarda odpowiedzialny jest Giorgio Vasari, kt\xc3\xb3ry spisa\xc5\x82 jego pierwsz\xc4\x85 biografi\xc4\x99, zawieraj\xc4\x85c\xc4\x85 wiele przek\xc5\x82ama\xc5\x84. Lata najbardziej wyt\xc4\x99\xc5\xbconej pracy w \xc5\xbcyciu Leonarda podzielone s\xc4\x85 na okresy: I florencki, I mediola\xc5\x84ski, II florencki, II mediola\xc5\x84ski i rzymski, mimo i\xc5\xbc nazewnictwo to nie jest w pe\xc5\x82ni zgodne z faktycznym miejscem jego pobytu w tych okresach.\n_START_SECTION_\nDzieci\xc5\x84stwo\n_START_PARAGRAPH_\nLeonardo da Vinci urodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 15 kwietnia 1452 r. o godzinie 22:30. By\xc5\x82 nie\xc5\x9blubnym dzieckiem przysz\xc5\x82ego florenckiego prawnika i ksi\xc4\x99gowego Piera da Vinci i dziewczyny o imieniu Caterina lub Catarina. Leonardo da Vinci zosta\xc5\x82 ochrzczony 16 kwietnia w ko\xc5\x9bciele \xc5\x9awi\xc4\x99tego Krzy\xc5\xbca w Vinci. Sakramentu chrztu udzieli\xc5\x82 najbli\xc5\xbcszy s\xc4\x85siad rodziny, ksi\xc4\x85dz Piero di Bartolomeo Cecci. Na chrzcie by\xc5\x82o obecnych dziesi\xc4\x99cioro rodzic\xc3\xb3w chrzestnych \xe2\x80\x93 najbli\xc5\xbcszych s\xc4\x85siad\xc3\xb3w, m.in.: Papino di Nanni Banti i Maria, c\xc3\xb3rka Nanniego di Venzo. Go\xc5\x9b\xc4\x87mi byli tak\xc5\xbce Arrigo di Giovanni Tedesco oraz Monna Lisa di Domenico di Brettone._NEWLINE_Wiadomo, \xc5\xbce pierwsze 5 lat swojego \xc5\xbcycia Leonardo da Vinci sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 w osadzie Anchiano w domu swojej matki, a od 1457 roku zamieszka\xc5\x82 w miasteczku Vinci, w domu swojego ojca, w kt\xc3\xb3rym mieszkali jeszcze jego dziadkowie i wuj Francesco . Jego ojciec o\xc5\xbceni\xc5\x82 si\xc4\x99 z szesnastoletni\xc4\x85 dziewczyn\xc4\x85, Albier\xc4\x85 Amadori, kt\xc3\xb3ra opiekowa\xc5\x82a si\xc4\x99 Leonardo, ale umar\xc5\x82a m\xc5\x82odo w 1465 roku nie pozostawiaj\xc4\x85c swojemu m\xc4\x99\xc5\xbcowi dzieci. W 1466 r. ojciec zabra\xc5\x82 Leonarda do Florencji, gdzie prowadzi\xc5\x82 kancelari\xc4\x99 adwokack\xc4\x85 przy dzisiejszej ulicy Via dei Gondi._NEWLINE_W roku 1468, gdy Leonardo sko\xc5\x84czy\xc5\x82 16 lat, jego ojciec o\xc5\xbceni\xc5\x82 si\xc4\x99 ponownie z dwudziestoletni\xc4\x85 Francesc\xc4\x85 Lanfredini, kt\xc3\xb3ra r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc umar\xc5\x82a bezdzietnie. Piero da Vinci dochowa\xc5\x82 si\xc4\x99 pe\xc5\x82noprawnych potomk\xc3\xb3w zawieraj\xc4\x85c trzecie ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwo z Margherit\xc4\x85 di Guglielmo (urodzi\xc5\x82a mu sz\xc3\xb3stk\xc4\x99 dzieci o imionach: Antonio, Giulian, Maddalena, Lorenzo, Violante i Domenico) oraz czwarte i ostatnie z Lucrezi\xc4\x85 Cortigiani, kt\xc3\xb3ra urodzi\xc5\x82a mu kolejne sze\xc5\x9bcioro dzieci: Margherit\xc4\x99, Benedetto, Pandolfo, Guglielmo, Bartolomeo i Giovanniego._NEWLINE_Ostatecznie, Leonardo da Vinci mia\xc5\x82 dwana\xc5\x9bcioro przyrodniego rodze\xc5\x84stwa i ka\xc5\xbcde z nich by\xc5\x82o znacznie m\xc5\x82odsze od niego. Ostatnie urodzi\xc5\x82o si\xc4\x99, kiedy Leonardo by\xc5\x82 czterdziestoletnim m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn\xc4\x85, i z \xc5\xbcadnym nie utrzymywa\xc5\x82 bli\xc5\xbcszych kontakt\xc3\xb3w. Po \xc5\x9bmierci ojca wszed\xc5\x82 z nimi w konflikt w kwestii prawa do spadku._NEWLINE_Leonardo  otrzyma\xc5\x82 nieformalne wykszta\xc5\x82cenie w takich dziedzinach jak j\xc4\x99zyk \xc5\x82aci\xc5\x84ski, geometria i matematyka. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie \xc5\xbcycia w swych notatkach wspomnia\xc5\x82 tylko dwa znacz\xc4\x85ce zdarzenia ze swojego dzieci\xc5\x84stwa. Pierwsze, kt\xc3\xb3re uzna\xc5\x82 za omen, by\xc5\x82o zwi\xc4\x85zane z przelotem kani nad jego ko\xc5\x82ysk\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra ogonem musn\xc4\x99\xc5\x82a jego twarz. Drugie by\xc5\x82o zwi\xc4\x85zane z w\xc4\x99dr\xc3\xb3wkami po g\xc3\xb3rach: odkry\xc5\x82 jaskini\xc4\x99, do kt\xc3\xb3rej ba\xc5\x82 si\xc4\x99 wej\xc5\x9b\xc4\x87, gdy\xc5\xbc m\xc3\xb3g\xc5\x82 tam przebywa\xc4\x87 jaki\xc5\x9b przera\xc5\xbcaj\xc4\x85cy potw\xc3\xb3r, ale z drugiej strony by\xc5\x82 zaciekawiony, co m\xc3\xb3g\xc5\x82by tam znale\xc5\xba\xc4\x87._NEWLINE_Wczesne lata \xc5\xbcycia Leonarda da Vinci s\xc4\x85 przedmiotem licznych domys\xc5\x82\xc3\xb3w historiograf\xc3\xb3w. Vasari, XVI wieczny biograf renesansowych malarzy, opowiada histori\xc4\x99 o pewnym rolniku, kt\xc3\xb3ry wykona\xc5\x82 dla siebie okr\xc4\x85g\xc5\x82\xc4\x85 tarcz\xc4\x99 i zam\xc3\xb3wi\xc5\x82 u ojca Leonarda namalowanie na niej obrazu. Leonardo zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 tym, maluj\xc4\x85c potwora ziej\xc4\x85cego ogniem, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 tak przera\xc5\xbcaj\xc4\x85cy, i\xc5\xbc ser Piero postanowi\xc5\x82 sprzeda\xc4\x87 obraz florenckiemu marszandowi, a ten odsprzeda\xc5\x82 obraz w\xc5\x82adcy Mediolanu. W tym czasie ser Piero kupi\xc5\x82 inn\xc4\x85 tarcz\xc4\x99 z namalowanym sercem przebitym strza\xc5\x82\xc4\x85, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 da\xc5\x82 rolnikowi.\n_START_SECTION_\nI okres florencki\n_START_PARAGRAPH_\n1 lipca 1472 zosta\xc5\x82 cz\xc5\x82onkiem florenckiego bractwa malarzy o nazwie Bractwo \xc5\x9bw. \xc5\x81ukasza, dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cego niezale\xc5\xbcnie od cechu malarzy Arte dei Medici e Speziali, uzyskuj\xc4\x85c status niezale\xc5\xbcnego artysty-malarza. Za wst\xc4\x85pienie do Bractwa zap\xc5\x82aci\xc5\x82 32 soldy. Musia\xc5\x82 tak\xc5\xbce wp\xc5\x82aca\xc4\x87 roczn\xc4\x85 sk\xc5\x82adk\xc4\x99 cz\xc5\x82onkowsk\xc4\x85 w wysoko\xc5\x9bci 16 sold\xc3\xb3w, uiszczan\xc4\x85 w miesi\xc4\x99cznych ratach, oraz kwot\xc4\x99 10 sold\xc3\xb3w na obchody Dnia \xc5\x9bw. \xc5\x81ukasza, przypadaj\xc4\x85cego 18 pa\xc5\xbadziernika._NEWLINE_Pozostaj\xc4\x85c kilka lat w pracowni Verrocchia, sta\xc5\x82 si\xc4\x99 dla nauczyciela r\xc3\xb3wnorz\xc4\x99dnym koleg\xc4\x85. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni Leonardowi opisywali artyst\xc4\x99 jako pi\xc4\x99knego m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn\xc4\x99 o ujmuj\xc4\x85cym charakterze, zawsze starannie ubranego. W tym okresie interesowa\xc5\x82 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie malarstwem. W latach 1473\xe2\x80\x931475 namalowa\xc5\x82 razem z nauczycielem obraz Chrzest Chrystusa. Dzie\xc5\x82em Leonarda by\xc5\x82 anio\xc5\x82 z pierwszego planu oraz krajobraz ponad nim. Verrocchio, nie czuj\xc4\x85c si\xc4\x99 na si\xc5\x82ach konkurowa\xc4\x87 z Leonardem, porzuci\xc5\x82 malarstwo i zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 ju\xc5\xbc tylko rze\xc5\xbabiarstwem._NEWLINE_W 1476 m\xc5\x82ody Leonardo obok 3 innych zamo\xc5\xbcnych Florenty\xc5\x84czyk\xc3\xb3w zosta\xc5\x82 oskar\xc5\xbcony o \xe2\x80\x98niemoralne\xe2\x80\x99 kontakty z m\xc5\x82odzie\xc5\x84cem oferuj\xc4\x85cym us\xc5\x82ugi m\xc4\x99skiej prostytucji \xe2\x80\x93 Jacopo Saltarelli. Oskar\xc5\xbcenie by\xc5\x82o z\xc5\x82o\xc5\xbcone anonimowo i skutkiem wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w ju\xc5\xbc popularnego artysty i jego kategorycznej odmowie przyznania si\xc4\x99 do winy, po dwumiesi\xc4\x99cznym \xc5\x9bledztwie oskar\xc5\xbcenie wycofano. Organ florenckiej \xe2\x80\x98policji moralno\xc5\x9bci\xe2\x80\x99 (Ufficiali di Nota e dei Monaster), nie okre\xc5\x9blaj\xc4\x85c \xe2\x80\x98winy\xe2\x80\x99, ograniczy\xc5\x82 si\xc4\x99 jedynie do ostrze\xc5\xbcenia i oficjalnej reprymendy wobec oskar\xc5\xbconych. Niew\xc4\x85tpliwie ten fragment wczesnej biografii Leonarda mia\xc5\x82 du\xc5\xbcy wp\xc5\x82yw na jego p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsz\xc4\x85 ostro\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 i dyskrecj\xc4\x99 wobec w\xc5\x82asnego \xc5\xbcycia prywatnego._NEWLINE_Z czasem Leonardo sta\xc5\x82 si\xc4\x99 znany i ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ta w\xc5\x82oscy zacz\xc4\x99li zabiega\xc4\x87 o to, aby dla nich malowa\xc5\x82. W okresie rozkwitu olejnego malarstwa realistycznego Leonardo tak\xc5\xbce sta\xc5\x82 si\xc4\x99 przedstawicielem tego stylu. Najwcze\xc5\x9bniej datowana praca Leonarda pochodzi z 5 sierpnia 1473 i przedstawia Rysunek krajobrazu. Czasem, opr\xc3\xb3cz malowania, modelowa\xc5\x82 w gipsie kobiece i dzieci\xc4\x99ce g\xc5\x82owy, \xc4\x87wiczy\xc5\x82 gr\xc4\x99 na lutni oraz \xc5\x9bpiew. Dzie\xc5\x82em z wczesnego okresu pobytu we Florencji jest Portret Ginevry Benci. Legenda g\xc5\x82osi, i\xc5\xbc zakocha\xc5\x82 si\xc4\x99 w modelce, lecz jest to ma\xc5\x82o prawdopodobne. W 1478 Leonardo sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82 notatk\xc4\x99, i\xc5\xbc rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 wykonywanie dw\xc3\xb3ch obraz\xc3\xb3w Madonny. Pierwszy z nich to Madonna Benois. Co do drugiego natomiast nie ma pewno\xc5\x9bci i z tej racji Leonardowi przypisuje si\xc4\x99 autorstwo wielu obraz\xc3\xb3w przedstawiaj\xc4\x85cych Madonn\xc4\x99, np.: Madonna z Dzieci\xc4\x85tkiem i kotkiem, po kt\xc3\xb3rym pozosta\xc5\x82 tylko szkic. W tym samym roku, 10 stycznia Leonardo za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w\xc5\x82asn\xc4\x85 pracowni\xc4\x99. W\xc3\xb3wczas dosta\xc5\x82 pierwsze zlecenie na wykonanie obrazu Wizje \xc5\x9bwi\xc4\x99tego Bernarda. W latach 1479\xe2\x80\x931481 Leonardo tworzy\xc5\x82 obraz \xc5\x9awi\xc4\x99ty Hieronim na pustyni, lecz nie uko\xc5\x84czy\xc5\x82 go. Jego autorstwo jest trudne do stwierdzenia ze wzgl\xc4\x99du na z\xc5\x82y stan, w jakim si\xc4\x99 zachowa\xc5\x82._NEWLINE_W marcu 1481 podpisa\xc5\x82 z klasztorem San Donato w Scopeto umow\xc4\x99 na wykonanie obrazu o\xc5\x82tarzowego Pok\xc5\x82on Trzech Kr\xc3\xb3li w ci\xc4\x85gu 30 miesi\xc4\x99cy. Praca nie zosta\xc5\x82a uko\xc5\x84czona, prawdopodobnie dlatego, \xc5\xbce autor mia\xc5\x82 \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9b\xc4\x87, i\xc5\xbc nie jest w stanie zrealizowa\xc4\x87 wszystkich stawianych sobie cel\xc3\xb3w. Niedoka\xc5\x84czanie dzie\xc5\x82 zdarza\xc5\x82o si\xc4\x99 Leonardowi tak\xc5\xbce p\xc3\xb3\xc5\xbaniej._NEWLINE_Z I okresu florenckiego pochodzi du\xc5\xbca liczba rysunk\xc3\xb3w technicznych przedstawiaj\xc4\x85cych najr\xc3\xb3\xc5\xbcniejsze mechanizmy, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wojenne. Leonardo wykazywa\xc5\x82 tak\xc5\xbce zainteresowanie przyrod\xc4\x85. Dziwi\xc4\x85c swoim zachowaniem otoczenie, z sympatii do zwierz\xc4\x85t prowadzi\xc5\x82 wegetaria\xc5\x84ski tryb \xc5\xbcycia. Mia\xc5\x82 te\xc5\xbc w zwyczaju kupowanie ptak\xc3\xb3w tylko po to, aby je uwolni\xc4\x87. Po kilkumiesi\xc4\x99cznej pracy nad Pok\xc5\x82onem Trzech Kr\xc3\xb3li zdecydowa\xc5\x82 o przeprowadzce. Tu\xc5\xbc przed wyjazdem wykona\xc5\x82 list\xc4\x99 prac stworzonych we Florencji.\n_START_SECTION_\nOkres rzymski\n_START_PARAGRAPH_\nW pa\xc5\xbadzierniku 1513 r. Leonardo przyby\xc5\x82 do Rzymu. Papieski architekt Giuliano Leno na zlecenie Giuliana de\xe2\x80\x99Medici przygotowywa\xc5\x82 dla artysty pomieszczenia w Pa\xc5\x82acu Belwederskim w Watykanie i co miesi\xc4\x85c wyp\xc5\x82aca\xc5\x82 mu pensj\xc4\x99. Da Vinci stworzy\xc5\x82 dla Giuliana emblemat opisany przez Paola Giovia jako pniak Medicich. W tym okresie przybywali tam tak\xc5\xbce Bramante, Micha\xc5\x82 Anio\xc5\x82 i Rafael oraz pomocnik Leonarda, Atalante Migliorotti. W grudniu da Vinci zaj\xc4\x85\xc5\x82 jedno z pomieszcze\xc5\x84 w Pa\xc5\x82acu Belwederskim._NEWLINE_Leonardo w swoich notatkach wspomina\xc5\x82 o poprawie kontakt\xc3\xb3w z rodzin\xc4\x85. W\xc3\xb3wczas przebywa\xc5\x82 w Rzymie jego przyrodni brat Giuliano da Vinci, kt\xc3\xb3ry przyjecha\xc5\x82 do miasta w sprawach maj\xc4\x85tkowych. Odnowienie kontakt\xc3\xb3w mia\xc5\x82o na celu uzyskanie wstawiennictwa Leonarda u papie\xc5\xbca, jednak\xc5\xbce starania artysty by\xc5\x82y daremne._NEWLINE_Leonardo coraz rzadziej zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 malarstwem. Przeprowadza\xc5\x82 eksperymenty, do kt\xc3\xb3rych z dystansem odnosili si\xc4\x99 mu wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni. Gdy papie\xc5\xbcowi doniesiono o prowadzonych przez Leonarda sekcjach zw\xc5\x82ok w szpitalu Santo Spirito, Da Vinci popad\xc5\x82 z nim w konflikt, kontynuowa\xc5\x82 wi\xc4\x99c studia anatomii, badaj\xc4\x85c zwierz\xc4\x99ta. Zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 zagadnieniami grawitacji i kwadratury ko\xc5\x82a oraz badaniem skamielin, a tak\xc5\xbce zjawisk burzy, wiatru i potopu._NEWLINE_Jego pomys\xc5\x82y niejednokrotnie wywo\xc5\x82ywa\xc5\x82y w jego go\xc5\x9bciach wi\xc4\x99cej przera\xc5\xbcenia ni\xc5\xbc podziwu, np. trzymanie w pude\xc5\x82ku oswojonej szara\xc5\x84czy. Trzyma\xc5\x82 te\xc5\xbc w pude\xc5\x82ku jaszczurk\xc4\x99, kt\xc3\xb3rej przyprawi\xc5\x82 skrzyd\xc5\x82a, rogi i brod\xc4\x99, by przera\xc5\xbca\xc4\x87 znajomych._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni postrzegali go jako nieprzystaj\xc4\x85cego do ich epoki. Artysta przechodzi\xc5\x82 osobisty kryzys w wyniku odkrycia, \xc5\xbce s\xc4\x85 rzeczy, kt\xc3\xb3rych nie jest w stanie dokona\xc4\x87, czy te\xc5\xbc poj\xc4\x85\xc4\x87. Pog\xc5\x82\xc4\x99bia\xc5\x82y go tak\xc5\xbce przejawy ludzkiej zazdro\xc5\x9bci i zawi\xc5\x9bci, z kt\xc3\xb3rymi coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej si\xc4\x99 spotyka\xc5\x82. Zape\xc5\x82nia\xc5\x82 strony swoich notatek komentarzami o zawi\xc5\x9bci. Pot\xc4\x99pia\xc5\x82 k\xc5\x82amstwo, niewdzi\xc4\x99czno\xc5\x9b\xc4\x87, przemoc i pija\xc5\x84stwo, kt\xc3\xb3re ze wzgl\xc4\x99du na swoj\xc4\x85 wra\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 z trudem tolerowa\xc5\x82. Chwilami jego notatki tr\xc4\x85ci\xc5\x82y brakiem realizmu, gdy przedstawia\xc5\x82 cz\xc5\x82owieka jako istot\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra jest naczyniem grubia\xc5\x84stwa._NEWLINE_Latem 1515 r., kiedy w Rzymie panowa\xc5\x82 ogromny upa\xc5\x82, Leonardo podupad\xc5\x82 na zdrowiu. 8 pa\xc5\xbadziernika wst\xc4\x85pi\xc5\x82 do florenckiego Bractwa \xc5\x9bw. Jana na wniosek Gaiacqo, kt\xc3\xb3ry za niego por\xc4\x99czy\xc5\x82. Artysta zosta\xc5\x82 przyj\xc4\x99ty wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci\xc4\x85 g\xc5\x82os\xc3\xb3w, jednak\xc5\xbce utraci\xc5\x82 cz\xc5\x82onkostwo z powodu nieuiszczenia op\xc5\x82aty za wpisowe._NEWLINE_Wyjecha\xc5\x82 w\xc3\xb3wczas razem z papiesk\xc4\x85 \xc5\x9bwit\xc4\x85 do Florencji i Bolonii. Celem by\xc5\x82o spotkanie papie\xc5\xbca z nowym francuskim w\xc5\x82adc\xc4\x85, Franciszkiem I. Najpierw przybyli do portu Civitavecchia, a 30 listopada wjechali do Florencji. Powita\xc5\x82o ich oko\xc5\x82o pi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x99ciu najbardziej wp\xc5\x82ywowych obywateli miasta i przejechali pod specjalnie dla nich wzniesionym \xc5\x82ukiem triumfalnym. Papie\xc5\xbc zorganizowa\xc5\x82 spotkanie najwybitniejszych artyst\xc3\xb3w, aby wymienili si\xc4\x99 pogl\xc4\x85dami odno\xc5\x9bnie tego, co nale\xc5\xbcy uczyni\xc4\x87, by przywr\xc3\xb3ci\xc4\x87 Florencji dawn\xc4\x85 \xc5\x9bwietno\xc5\x9b\xc4\x87. Rozprawiano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie nad odnowieniem Palazzo Medici i ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a San Lorenzo, w kt\xc3\xb3rym znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 kaplica Medyceuszy._NEWLINE_7 grudnia papieski orszak wyruszy\xc5\x82 do Bolonii. Tam papie\xc5\xbc prowadzi\xc5\x82 rozmowy z Franciszkiem I, a Leonardo pozna\xc5\x82 swojego przysz\xc5\x82ego mecenasa. Kr\xc3\xb3l bardzo ceni\xc5\x82 artyst\xc4\x99 dzi\xc4\x99ki jego dzie\xc5\x82u Ostatnia Wieczerza, kt\xc3\xb3re widzia\xc5\x82 w Mediolanie. Na dworze francuskim w Bolonii znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 Artur Boissif, kt\xc3\xb3rego portret Leonardo wykona\xc5\x82 14 grudnia przy u\xc5\xbcyciu sangwiny. 17 grudnia papie\xc5\xbc wyjecha\xc5\x82 z Bolonii. Gdy protektor Leonarda zm. 17 marca 1516 r., artysta nie widzia\xc5\x82 sensu pozostania w Rzymie. W sierpniu dokona\xc5\x82 pomiar\xc3\xb3w w bazylice San Paolo Fouri le Maura i wyruszy\xc5\x82 do Francji.\n_START_SECTION_\nTechnika\n_START_PARAGRAPH_\nW pracowni Verrocchia Leonardo da Vinci zapozna\xc5\x82 si\xc4\x99 z zasadami perspektywy. Doskonale obrazuje to studium perspektywiczne do t\xc5\x82a Pok\xc5\x82onu Trzech Kr\xc3\xb3li. Pokazuje liczne linie pomocnicze, prowadz\xc4\x85ce z punkt\xc3\xb3w po\xc5\x82o\xc5\xbconych przy dolnej kraw\xc4\x99dzi obrazu do punktu zbie\xc5\xbcnego. Im dalej od obserwatora znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 przedmioty, tym wydaj\xc4\x85 si\xc4\x99 mniejsze._NEWLINE_Niekt\xc3\xb3rzy malarze u\xc5\x82atwiali sobie prac\xc4\x99 przy konstruowaniu perspektywy, u\xc5\xbcywaj\xc4\x85c spektrografu, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 naszkicowany przez Leonarda. Rysownik spogl\xc4\x85da\xc5\x82 przez szklan\xc4\x85 szybk\xc4\x99 na odwzorowany obiekt i umieszcza\xc5\x82 jego kontury na szkle. Leonardo poleca\xc5\x82 tak\xc5\xbce podobn\xc4\x85 pomoc przy wykonywaniu rysunk\xc3\xb3w akt\xc3\xb3w. Potem w jego dzie\xc5\x82ach coraz wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywa\xc5\x82y perspektywa barwna i powietrzna._NEWLINE_Malarz od pocz\xc4\x85tku mia\xc5\x82 \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9b\xc4\x87, i\xc5\xbc przestrzenne rozmieszczenie przedmiot\xc3\xb3w mo\xc5\xbcna uzyska\xc4\x87 dzi\xc4\x99ki odpowiedniemu roz\xc5\x82o\xc5\xbceniu \xc5\x9bwiate\xc5\x82 i cieni. Zdefiniowa\xc5\x82 r\xc3\xb3\xc5\xbcne rodzaje \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 \xc5\x9bwiat\xc5\x82a (np.: \xc5\x9bwiat\xc5\x82o pochodne, \xc5\x9bwiat\xc5\x82o odbite) i jego odmiany, m.in.: aria restretta \xe2\x80\x93 \xc5\x9bwiat\xc5\x82o wpadaj\xc4\x85ce przez okno i lumo libero \xe2\x80\x93 \xc5\x9bwiat\xc5\x82o rozproszone w plenerze. Modelowanie cia\xc5\x82 przy u\xc5\xbcyciu ciemnych i jasnych punkt\xc3\xb3w bada\xc5\x82 w swoich szkicach, a doprowadza\xc5\x82 do perfekcji w malarstwie._NEWLINE_Artysta by\xc5\x82 tak\xc5\xbce propagatorem techniki malarskiej zwanej sfumato. Leonardo stosowa\xc5\x82 t\xc4\x99 technik\xc4\x99, by pokaza\xc4\x87 powietrze znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy przedmiotami. W zapiskach o malarstwie podkre\xc5\x9bla, \xc5\xbce \xc5\x9bwiat\xc5\x82o i cie\xc5\x84 musz\xc4\x85 przechodzi\xc4\x87 w siebie bez tworzenia granic. W dziele \xc5\x9awi\xc4\x99ta Anna Samotrze\xc4\x87 w pe\xc5\x82ni zrealizowa\xc5\x82 te zasady._NEWLINE_Farby, kt\xc3\xb3rych u\xc5\xbcywa\xc5\x82, powsta\xc5\x82y z ro\xc5\x9blin, kory, ziemi i minera\xc5\x82\xc3\xb3w wymagaj\xc4\x85cych zmielenia i roztarcia na proszek, by otrzyma\xc4\x87 nadaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 do u\xc5\xbcytku pigment. By u\xc5\x82atwi\xc4\x87 t\xc4\x99 czynno\xc5\x9b\xc4\x87, Leonardo skonstruowa\xc5\x82 maszyn\xc4\x99 do ucierania farb.\n_START_SECTION_\nTw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 rze\xc5\xbabiarska\n_START_PARAGRAPH_\nW opinii Leonarda najwznio\xc5\x9blejsz\xc4\x85 ze sztuk pi\xc4\x99knych by\xc5\x82o malarstwo. Gdy zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 rze\xc5\xbabieniem, wybiera\xc5\x82 mi\xc4\x99kkie tworzywa, jak glina czy wosk, kt\xc3\xb3re umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82y stopniowe modelowanie figury. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d wielkich projekt\xc3\xb3w rze\xc5\xbabiarskich \xc5\xbcaden nie doczeka\xc5\x82 si\xc4\x99 realizacji, natomiast mniejszym pracom ci\xc4\x99\xc5\xbcko przypisa\xc4\x87 autorstwo Leonarda z ca\xc5\x82kowit\xc4\x85 pewno\xc5\x9bci\xc4\x85. Bazuj\xc4\x85c na szkicach i notatkach artysty oraz dzie\xc5\x82ach z jego otoczenia mo\xc5\xbcna jednak uzyska\xc4\x87 wyobra\xc5\xbcenie o jego pracach rze\xc5\xbabiarskich. W pracowni Verrocchia otrzyma\xc5\x82 fundamentalne wykszta\xc5\x82cenie w tej dziedzinie. W okresie m\xc5\x82odo\xc5\x9bci modelowa\xc5\x82 g\xc5\x82owy kobiet i \xc5\x9bmiej\xc4\x85cych si\xc4\x99 dzieci. Mo\xc5\xbcliwe, i\xc5\xbc te dzie\xc5\x82a by\xc5\x82y studiami do obraz\xc3\xb3w, gdy\xc5\xbc w epoce renesansu cz\xc4\x99sto wykorzystywano figury plastyczne lub gipsowe odlewy jako \xc5\x9brodki pomocnicze w malarstwie. U\xc5\x82atwia\xc5\x82o to prowadzenie studi\xc3\xb3w nad roz\xc5\x82o\xc5\xbceniem \xc5\x9bwiat\xc5\x82a i cienia, proporcjami i pozycjami cia\xc5\x82a. Przypisuje mu si\xc4\x99 wykonanie g\xc5\x82owy z terakoty do rze\xc5\xbaby M\xc5\x82ody Chrystus._NEWLINE_Na pewno jednym z jego pierwszych zlece\xc5\x84 rze\xc5\xbabiarskich by\xc5\x82 Pomnik konny Francesca Sforzy. Leonardo wspomina\xc5\x82 w notatkach o obrazie Bitwa pod Anghiari o ma\xc5\x82ych figurach z wosku, kt\xc3\xb3re stanowi\xc5\x82y pomoc przy przedstawieniu koni i je\xc5\xbad\xc5\xbac\xc3\xb3w. Pos\xc4\x85g konny wykonany w szkole Leonarda pozwala na wyobra\xc5\xbcenie sobie, jak mog\xc5\x82y wygl\xc4\x85da\xc4\x87 takie postaci. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce Leonardo wykona\xc5\x82 w\xc5\x82asnor\xc4\x99cznie rze\xc5\xbab\xc4\x99. Dynamicznie wymodelowany efekt ruchu konia staj\xc4\x85cego d\xc4\x99ba przypomina projekty artysty tworzone do pomnik\xc3\xb3w konnych. Zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 tak\xc5\xbce niewielkie grupy rze\xc5\xbab z pracowni florenty\xc5\x84skiego rze\xc5\xbabiarza, Giana Francesca Rusticiego, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 prawdopodobnie zwi\xc4\x85zane z Bitw\xc4\x85 pod Anghiari. Jest to tym bardziej prawdopodobne, \xc5\xbce zim\xc4\x85 1507 r. Leonardo mieszka\xc5\x82 w tym samym domu co Rustici i radzi\xc5\x82 rze\xc5\xbabiarzowi podczas pracy nad grup\xc4\x85 w br\xc4\x85zie, zwi\xc4\x85zan\xc4\x85 z postaci\xc4\x85 \xc5\x9bwi\xc4\x99tego Jana._NEWLINE_Potem w Mediolanie dow\xc3\xb3dca wojskowy, Gian Giacomo Trivulzio zleci\xc5\x82 Leonardowi wykonanie pomnika konnego na nagrobek. Dla artysty by\xc5\x82a to kolejna sposobno\xc5\x9b\xc4\x87 do zaj\xc4\x99cia si\xc4\x99 pomys\xc5\x82ami pomnika konnego. Pomnik mia\xc5\x82 by\xc4\x87 ustawiony wewn\xc4\x85trz kaplicy, dlatego te\xc5\xbc zosta\xc5\x82 zaprojektowany w naturalnej wielko\xc5\x9bci. Artysta tworzy\xc5\x82 r\xc3\xb3\xc5\xbcne koncepcje pomnika, dodaj\xc4\x85c bogato zdobiony postument architektoniczny. W ko\xc5\x84cowym projekcie pr\xc3\xb3cz postaci je\xc5\xbad\xc5\xbaca by\xc5\x82y inne liczne rze\xc5\xbaby i p\xc5\x82askorze\xc5\xbaby. Gdy w 1512 r. Mediolan dosta\xc5\x82 si\xc4\x99 w r\xc4\x99ce Allessandra Sforzy, Trivulzio straci\xc5\x82 w\xc5\x82adz\xc4\x99 i odsuni\xc4\x99to na bok my\xc5\x9bl o realizacji pomnika. Leonardo prawdopodobnie planowa\xc5\x82 jeszcze pomnik konny dla Franciszka I. \xc5\xbbaden z projekt\xc3\xb3w nie zosta\xc5\x82 zrealizowany z przyczyn technicznych. W projektach oryginalne jak na epok\xc4\x99 by\xc5\x82o przedstawienie konia i dynamiczna koncepcja grupy tworz\xc4\x85cej pomnik. Jedn\xc4\x85 z najbardziej kontrowersyjnych prac plastycznych z otoczenia Leonarda jest Popiersie Flory. Trwaj\xc4\x85 spory, czy jest t dobrze odrestaurowany orygina\xc5\x82, czy te\xc5\xbc falsyfikat z XIX w.\n_START_SECTION_\nProjekty architektoniczne\n_START_PARAGRAPH_\nW czasie pobytu Leonarda w Mediolanie dyskutowane by\xc5\x82o zako\xc5\x84czenie budowy katedry, nad kt\xc3\xb3r\xc4\x85 prace zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 100 lat wcze\xc5\x9bniej. Wzniesienie wie\xc5\x84cz\xc4\x85cej kopu\xc5\x82y przysparza\xc5\x82o wielu k\xc5\x82opot\xc3\xb3w. Zarz\xc4\x85d budowy szuka\xc5\x82 rad in\xc5\xbcynier\xc3\xb3w z kraju i z zagranicy. Leonardo zainteresowa\xc5\x82 si\xc4\x99 tym pomys\xc5\x82em. Mimo braku do\xc5\x9bwiadczenia w pracy architekta, szybko przyswoi\xc5\x82 sobie informacje o si\xc5\x82ach poziomych i obci\xc4\x85\xc5\xbceniu \xc5\x82uku. Z pomoc\xc4\x85 cie\xc5\x9bli Bernarda skonstruowa\xc5\x82 drewniany model. Od lipca 1487 r. do stycznia 1488 r. otrzymywa\xc5\x82 od zarz\xc4\x85du budowy niewielkie kwoty na zwi\xc4\x85zane z tym wydatki. Leonardo zaprojektowa\xc5\x82 system przyp\xc3\xb3r z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o poszerzeniu podstawy b\xc4\x99bna kopu\xc5\x82y. Spraw\xc4\x99 budowy kopu\xc5\x82y od\xc5\x82o\xc5\xbcono, powracaj\xc4\x85c do niej po 3 latach. W mi\xc4\x99dzyczasie Leonardo straci\xc5\x82 zainteresowanie pomys\xc5\x82em._NEWLINE_Leonardo da Vinci wykonywa\xc5\x82 tak\xc5\xbce dla Ludovica Sforzy plany pawilon\xc3\xb3w ogrodowych. W 1489 r. sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82 rysunek elewacji i rzut poziomy niewielkiej budowli z kopu\xc5\x82\xc4\x85. Budynek swoj\xc4\x85 form\xc4\x85 przypomina\xc5\x82 \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x99. Prawdopodobnie projekt budowy pawilonu wi\xc4\x85za\xc5\x82 si\xc4\x99 z za\xc5\x9blubinami ksi\xc4\x99cia Mediolanu z Izabel\xc4\x85 Arago\xc5\x84sk\xc4\x85 w lutym 1489 r. Na zagubionej karcie r\xc4\x99kopisu Manuskryptu paryskiego B widnia\xc5\x82a inna wersja projektu. Budynek mia\xc5\x82 mie\xc4\x87 \xc5\x9bciany z r\xc3\xb3\xc5\xbcowego marmuru. W wyposa\xc5\xbceniu zaprojektowano bia\xc5\x82e wanny, mozaiki z bogini\xc4\x85 Dian\xc4\x85 i kurki w kszta\xc5\x82cie \xc5\x82ebk\xc3\xb3w w\xc4\x99gorzy. Projekt ten zosta\xc5\x82 zrealizowany._NEWLINE_Leonardo stworzy\xc5\x82 dla w\xc5\x82adcy projekt stutrzydziestometrowej wie\xc5\xbcy dla zamku Sforz\xc3\xb3w. Preferowa\xc5\x82 centralne, symetryczne budowle, kt\xc3\xb3re we wszystkich cz\xc4\x99\xc5\x9bciach maj\xc4\x85 odniesienia do punktu \xc5\x9brodkowego. Artysta, maj\xc4\x85cy sk\xc5\x82onno\xc5\x9b\xc4\x87 do utopijnych projekt\xc3\xb3w, stworzy\xc5\x82 w 1487 r. wizj\xc4\x99 idealnego miasta. W swoim zamy\xc5\x9ble d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 do po\xc5\x82\xc4\x85czenia wymaga\xc5\x84 praktycznych i estetycznych. W tym okresie Leonardo zaprojektowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce dom publiczny. Nie wiadomo, czy pomys\xc5\x82 zrealizowano. W 1503 r. wpad\xc5\x82 na pomys\xc5\x82 zbudowania mostu w Konstantynopolu dla su\xc5\x82tana Bajazyda II. Pomys\xc5\x82 oferty wys\xc5\x82a\xc5\x82 w\xc5\x82adcy w li\xc5\x9bcie. Z czasem realizacja projektu dosz\xc5\x82a do skutku._NEWLINE_W 1506 r. prowadzi\xc5\x82 pertraktacje z Charlesem d\xe2\x80\x99 Amboise na temat zbudowania dla niego letniej rezydencji nieopodal Porta Venezia. Willa mia\xc5\x82a stan\xc4\x85\xc4\x87 na parceli mi\xc4\x99dzy rzekami Nirone i Fontelunga. Leonardo d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 do dostosowania wszystkich element\xc3\xb3w do zalece\xc5\x84 i wygody namiestnika. Zaprojektowa\xc5\x82 portyki, loggie i przestronne pokoje wychodz\xc4\x85ce na park. W ogrodzie mia\xc5\x82y si\xc4\x99 znajdowa\xc4\x87 pomara\xc5\x84czowe i cytrynowe drzewa, altana pokryta miedzian\xc4\x85 siatk\xc4\x85 oraz liczne strumyki. Mia\xc5\x82 si\xc4\x99 tam tak\xc5\xbce znajdowa\xc4\x87 ma\xc5\x82y m\xc5\x82yn ze skrzyd\xc5\x82ami, przypominaj\xc4\x85cy fontann\xc4\x99. W zwi\xc4\x85zku z projektem Leonardo planowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce stworzenie \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni Wenus. W lutym 1507 r. zacz\xc4\x85\xc5\x82 tworzy\xc4\x87 projekty ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a Santa Maria della Fontana. Mia\xc5\x82 on powsta\xc4\x87 na przedmie\xc5\x9bciach Mediolanu, gdzie bi\xc5\x82o \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o, kt\xc3\xb3remu przypisywano cudown\xc4\x85 moc. Rozpocz\xc4\x99to budow\xc4\x99 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, ale nigdy jej nie uko\xc5\x84czono._NEWLINE_W czasie pobytu w Villa Melzi w 1512 r. Leonardo zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 jej upi\xc4\x99kszeniem. Sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82 og\xc3\xb3lny plan jej wn\xc4\x99trz i najbli\xc5\xbcszego otoczenia. Zaprojektowa\xc5\x82 pasa\xc5\xbc ogrodowy i ogr\xc3\xb3d tarasowy z widokiem na rzek\xc4\x99 Add\xc4\x99. Zbudowano kopu\xc5\x82y do naro\xc5\xbcnych wie\xc5\xbc i \xc5\x82ukowej \xc5\x9bciany oporowej od strony rzeki. W 1515 r. Leonardo wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracowa\xc5\x82 z innymi artystami przy projekcie odnowienia ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a San Lorenzo. Na swoich rysunkach planowa\xc5\x82 wyd\xc5\x82u\xc5\xbcenie placu ko\xc5\x82o ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a. Na szkicu przedstawi\xc5\x82 rz\xc4\x85d wyburzonych dom\xc3\xb3w przed ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em i plac si\xc4\x99gaj\xc4\x85cy Via Larga z boczn\xc4\x85 \xc5\x9bcian\xc4\x85 Palazzo Medici przekszta\xc5\x82con\xc4\x85 w fasad\xc4\x99, stoj\xc4\x85c\xc4\x85 frontem do placu. Ostatnim projektem architektonicznym by\xc5\x82 zamek w Romorantin, nie zosta\xc5\x82 on jednak zrealizowany.\n_START_SECTION_\nFlora i Fauna\n_START_PARAGRAPH_\nPodczas obserwacji przyrody Leonardo sporz\xc4\x85dzi\xc5\x82 liczne rysunki kwiat\xc3\xb3w. W\xc5\x9br\xc3\xb3d nich znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 m.in. Studium lilii, kt\xc3\xb3re wykona\xc5\x82 do obrazu Zwiastowanie. Leonardo sporz\xc4\x85dza\xc5\x82 te\xc5\xbc studia ro\xc5\x9blin do obrazu Madonna w grocie. Stara\xc5\x82 si\xc4\x99 dok\xc5\x82adnie odtworzy\xc4\x87 wszystkie cechy specyficzne danego gatunku. W\xc4\x99druj\xc4\x85c po g\xc3\xb3rach wykonywa\xc5\x82 badania drzew, ro\xc5\x9blin kwiatowych i traw pod wzgl\xc4\x99dem rozwojowym. Zbiera\xc5\x82 li\xc5\x9bcie i robi\xc5\x82 ich woskowe odlewy, co umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82o mu studiowanie zachodz\xc4\x85cych zmian. Jako pierwszy opisa\xc5\x82 systemy ulistnienia ro\xc5\x9blin._NEWLINE_Zwierz\xc4\x99ta odgrywa\xc5\x82y mniejsz\xc4\x85 rol\xc4\x99 w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci artysty. Niekiedy tylko dla przyjemno\xc5\x9bci tworzy\xc5\x82 szkice zwierz\xc4\x85t. Przyk\xc5\x82adem jest rysunek ze Studiami kot\xc3\xb3w i smoka. W rozprawie O locie ptak\xc3\xb3w opisa\xc5\x82 ze szczeg\xc3\xb3\xc5\x82ami ruchy pi\xc3\xb3r i skrzyde\xc5\x82 ptak\xc3\xb3w podczas lotu, co potwierdzono dopiero kilka wiek\xc3\xb3w p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, gdy wynaleziono technik\xc4\x99 filmowania w zwolnionym tempie.\n_START_SECTION_\nAnatomia\n_START_PARAGRAPH_\nZainteresowanie Leonarda anatomi\xc4\x85 cia\xc5\x82a cz\xc5\x82owieka wi\xc4\x85za\xc5\x82o si\xc4\x99 ze studiami do malarstwa. Artysta d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 do wiernego przedstawienia ludzkich ruch\xc3\xb3w. W 1489 r. planowa\xc5\x82 napisanie traktatu na temat anatomii. Zg\xc5\x82\xc4\x99bia\xc5\x82 znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 ludzkiej czaszki i twarzy. Narysowa\xc5\x82 8 szkic\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 profile, przekroje i widoki z g\xc3\xb3ry. Potem zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 systemem \xc5\x9bci\xc4\x99gien i mi\xc4\x99\xc5\x9bni._NEWLINE_Nast\xc4\x99pnie Leonardo zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 badaniem proporcji ludzkiego cia\xc5\x82a i matematycznych stosunk\xc3\xb3w mi\xc4\x99dzy jego cz\xc4\x99\xc5\x9bciami. Artyst\xc4\x99 zainspirowa\xc5\x82 ku temu Witruwiusz, rzymski architekt i in\xc5\xbcynier, kt\xc3\xb3ry opisywa\xc5\x82 teori\xc4\x99 i praktyk\xc4\x99 harmonijnych proporcji. Owocem tych prac jest szkic Cz\xc5\x82owiek witruwia\xc5\x84ski. Przedstawia on figur\xc4\x99 nagiego m\xc4\x99\xc5\xbcczyzny w dw\xc3\xb3ch na\xc5\x82o\xc5\xbconych na siebie pozycjach, wpisan\xc4\x85 w okr\xc4\x85g i kwadrat._NEWLINE_Po 1506 r. wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracowa\xc5\x82 z profesorem anatomii, Marcantionem della Torre. Przeprowadza\xc5\x82 zabronione w\xc3\xb3wczas sekcje zw\xc5\x82ok, co wymaga\xc5\x82o prze\xc5\x82amania jego wewn\xc4\x99trznych opor\xc3\xb3w. Przy wykonywaniu rysunk\xc3\xb3w Leonardo d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 do uporz\xc4\x85dkowania ogl\xc4\x85danych organ\xc3\xb3w. Kto\xc5\x9b jednak\xc5\xbce doni\xc3\xb3s\xc5\x82 papie\xc5\xbcowi o badaniach Leonarda. Gdy papie\xc5\xbc zakaza\xc5\x82 mu wykonywania sekcji zw\xc5\x82ok, Leonardo korzysta\xc5\x82 z serc byk\xc3\xb3w, by bada\xc4\x87 uk\xc5\x82ad krwiono\xc5\x9bny._NEWLINE_Artysta w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci interesowa\xc5\x82 si\xc4\x99 powstaniem \xc5\xbcycia. W tym celu bada\xc5\x82 zjawisko ci\xc4\x85\xc5\xbcy. By sporz\xc4\x85dzi\xc4\x87 rysunek embrionu w \xc5\x82onie matki nie wykonywa\xc5\x82 sekcji, lecz zanalizowa\xc5\x82 cieln\xc4\x85 krow\xc4\x99 i przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 wyniki na cz\xc5\x82owieka. By\xc5\x82o to pierwsze dok\xc5\x82adne przedstawienie p\xc5\x82odu w \xc5\x82onie matki. Opisa\xc5\x82 te\xc5\xbc do\xc5\x9b\xc4\x87 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owo uk\xc5\x82ad kostny. Bada\xc5\x82 dzia\xc5\x82anie uk\xc5\x82adu oddechowego. Wykona\xc5\x82 odlewy ludzkiego m\xc3\xb3zgu i kom\xc3\xb3r serca.\n_START_SECTION_\nHydrologia\n_START_PARAGRAPH_\nTemat wody by\xc5\x82 cz\xc4\x99sty w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci Leonarda. W malowanych przez niego krajobrazach przewa\xc5\xbcnie pojawia\xc5\x82a si\xc4\x99 woda. Na jego pierwszym zachowanym szkicu, Rysunek krajobrazu, wida\xc4\x87 wod\xc4\x99 sp\xc5\x82ywaj\xc4\x85c\xc4\x85 w wodospadach. Sporz\xc4\x85dza\xc5\x82 setki szkic\xc3\xb3w, w kt\xc3\xb3rych skupia\xc5\x82 si\xc4\x99 na zagadnieniach zwi\xc4\x85zanych z przep\xc5\x82ywem wody. Wykonywa\xc5\x82 eksperymenty, by zaobserwowa\xc4\x87 w jaki spos\xc3\xb3b przep\xc5\x82ywaj\xc4\x85ca woda reaguje na napotkane przeszkody oraz jak tworz\xc4\x85 si\xc4\x99 wiry i odm\xc4\x99ty._NEWLINE_Leonarda fascynowa\xc5\x82y tak\xc5\xbce destrukcyjne w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci wody. Niejednokrotnie widzia\xc5\x82, jak rzeka Arno wyst\xc4\x99powa\xc5\x82a z brzeg\xc3\xb3w, pustosz\xc4\x85c okolic\xc4\x99 powodziami. Potem dramatycznie przedstawi\xc5\x82 w swoich tekstach powodzie przypominaj\xc4\x85ce biblijny potop. Na szkicach potopu nada\xc5\x82 swoim wyobra\xc5\xbceniom fantastyczn\xc4\x85 form\xc4\x99. Pomys\xc5\x82y ujarzmienia wody znalaz\xc5\x82y odzwierciedlenie w planach budowy kana\xc5\x82\xc3\xb3w i osuszania bagien.\n_START_SECTION_\nPraktyczne odkrycia i projekty\n_START_PARAGRAPH_\nSwych wynalazk\xc3\xb3w Leonardo da Vinci dokonywa\xc5\x82, gdy nie by\xc5\x82o jeszcze patent\xc3\xb3w, nie mo\xc5\xbcna zatem z ca\xc5\x82\xc4\x85 pewno\xc5\x9bci\xc4\x85 stwierdzi\xc4\x87, jak wiele z nich wesz\xc5\x82o do u\xc5\xbcytku, wywieraj\xc4\x85c wp\xc5\x82yw na \xc5\xbcycie wielu ludzi. Niekt\xc3\xb3re z nich to automatyczna nawijarka czy te\xc5\xbc maszyna do testowania wytrzyma\xc5\x82o\xc5\x9bci drutu na rozci\xc4\x85ganie._NEWLINE_Z ostatnio przeprowadzonych bada\xc5\x84 wynika, i\xc5\xbc Leonardo jest tak\xc5\xbce wynalazc\xc4\x85 zamka ko\xc5\x82owego, nad kt\xc3\xb3rym zacz\xc4\x85\xc5\x82 pracowa\xc4\x87 w 1493 r., za\xc5\x9b historyk Claude Blair odkry\xc5\x82, i\xc5\xbc prowincji Friuli w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych W\xc5\x82oszech zacz\xc4\x99to wytwarza\xc4\x87 zamki ko\xc5\x82owe najp\xc3\xb3\xc5\xbaniej w 1510 r., a Leonardo pracowa\xc5\x82 tam przez pewien czas, wykonuj\xc4\x85c pomiary zwi\xc4\x85zane z fortyfikacjami na miejscowym zamku.\n_START_SECTION_\nHydraulika\n_START_PARAGRAPH_\nStudia Leonarda nad ruchem wody zainspirowa\xc5\x82y go do zaprojektowania maszyn, kt\xc3\xb3re wykorzystywa\xc5\x82y jej si\xc5\x82\xc4\x99. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 prac z dziedziny hydrauliki wykona\xc5\x82 dla Ludwika Sforzy._NEWLINE_Leonardo, przebywaj\xc4\x85c we Francji, rozwa\xc5\xbcaj\xc4\x85c mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci skanalizowania b\xc5\x82otnistych teren\xc3\xb3w ko\xc5\x82o zamku Romorantin wpad\xc5\x82 na pomys\xc5\x82 wykonania aparatu do czerpania w\xc3\xb3d podziemnych. Urz\xc4\x85dzenie pompowa\xc5\x82o wod\xc4\x99 za pomoc\xc4\x85 \xc5\x9bruby obracaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 wewn\xc4\x85trz cylindra.\n_START_SECTION_\nMaszyny do latania\n_START_PARAGRAPH_\nW niemowl\xc4\x99ctwie nad ko\xc5\x82ysk\xc4\x85 Leonarda przelecia\xc5\x82 jastrz\xc4\x85b. Wspominaj\xc4\x85c to wydarzenie, da Vinci uwa\xc5\xbca\xc5\x82 je za prorocze._NEWLINE_Im g\xc5\x82\xc4\x99bsza by\xc5\x82a jego wiedza o prawach fizyki, rz\xc4\x85dz\xc4\x85cych ci\xc4\x99\xc5\xbcarem cia\xc5\x82a, si\xc5\x82\xc4\x85 i ruchem, tym bli\xc5\xbcsze zdawa\xc5\x82o si\xc4\x99 rozwi\xc4\x85zanie. Jego p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze dzienniki zawieraj\xc4\x85 szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owe opisy bada\xc5\x84 nad lotem ptak\xc3\xb3w i kilka r\xc3\xb3\xc5\xbcnych projekt\xc3\xb3w skrzyde\xc5\x82 bazuj\xc4\x85cych na strukturze skrzyde\xc5\x82 nietoperzy, kt\xc3\xb3re opisa\xc5\x82 jako l\xc5\xbcejsze dzi\xc4\x99ki niezg\xc5\x82\xc4\x99bionej tajemnicy ich b\xc5\x82ony. W celu sprawdzenia skuteczno\xc5\x9bci dzia\xc5\x82ania swoich pomys\xc5\x82\xc3\xb3w wykonywa\xc5\x82 modele z papieru i wosku. Nie ma pewno\xc5\x9bci co do tego, czy Leonardo osobi\xc5\x9bcie wykonywa\xc5\x82 pr\xc3\xb3by lot\xc3\xb3w._NEWLINE_Jeden z jego projekt\xc3\xb3w ukazuje helikopter podnoszony przez wirnik, wprawiany w ruch przez czterech m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn. Leonardo nie ogranicza\xc5\x82 si\xc4\x99 tylko do projektowania lataj\xc4\x85cych maszyn z mechanicznymi skrzyd\xc5\x82ami, zaprojektowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce spadochron. Lotnik mia\xc5\x82 si\xc4\x99 go trzyma\xc4\x87 za pomoc\xc4\x85 r\xc4\x85k. Projekt zosta\xc5\x82 pomy\xc5\x9blnie przetestowany 26 czerwca 2000 przez brytyjskiego skoczka spadochronowego, Adriana Nicholasa._NEWLINE_Wpad\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na pomys\xc5\x82 lekkiej lotni. Projekt powsta\xc5\x82 w latach 1478\xe2\x80\x931480. Skrzyd\xc5\x82a by\xc5\x82y rozpi\xc4\x99te na szkielecie siatkowym. Jej ogon by\xc5\x82 rozpostarty w wachlarz jak u ptaka.\n_START_SECTION_\nProjekty dekoracji i kostium\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nBernardo Belicioni przygotowa\xc5\x82 przedstawienie kostiumowe Il Paradiso (Raj) z okazji \xc5\x9blubu ksi\xc4\x99cia Gian Galeazza Sforzy z Izabell\xc4\x85 Arago\xc5\x84sk\xc4\x85. Leonardo zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 przygotowaniem scenografii i kostium\xc3\xb3w. Wystawiony 13 stycznia 1490 r. spektakl by\xc5\x82 pierwszym przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99ciem teatralnym, w kt\xc3\xb3re zaanga\xc5\xbcowa\xc5\x82 si\xc4\x99 artysta z Florencji. \xc5\x9aciany sali by\xc5\x82y pokryte jedwabiem, ozdobionym girlandami z li\xc5\x9bci. W jednym ko\xc5\x84cu, ponad podium dla muzyk\xc3\xb3w, znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 dwunastometrowa pochy\xc5\x82a scena wy\xc5\x82o\xc5\xbcona dywanami. Na drugim ko\xc5\x84cu by\xc5\x82 \xe2\x80\x9eraj\xe2\x80\x9d z siedmioma planetami, ukryty za jedwabn\xc4\x85 kurtyn\xc4\x85. Kurtyn\xc4\x99 ods\xc5\x82oni\xc4\x99to o p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. \xe2\x80\x9eRaj\xe2\x80\x9d mia\xc5\x82 kszta\xc5\x82t jaja z poz\xc5\x82acanym wn\xc4\x99trzem, licznymi \xc5\x9bwiat\xc5\x82ami i wn\xc4\x99kami, w kt\xc3\xb3rych na r\xc3\xb3\xc5\xbcnych wysoko\xc5\x9bciach, zgodnie z po\xc5\x82o\xc5\xbceniem na niebie, znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 7 obracaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w ko\xc5\x82o planet, kt\xc3\xb3re przedstawiali m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani w kostiumach przypominaj\xc4\x85cych ka\xc5\xbcd\xc4\x85 z nich. Planety mia\xc5\x82y stanowi\xc4\x87 wyraz ho\xc5\x82du dla Izabelli. G\xc3\xb3rn\xc4\x85 kraw\xc4\x99d\xc5\xba p\xc3\xb3\xc5\x82kuli okala\xc5\x82o 12 znak\xc3\xb3w zodiaku, pod\xc5\x9bwietlonych zza szkie\xc5\x82. W\xc3\xb3wczas wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 ch\xc5\x82opiec przebrany za anio\xc5\x82a, rozpoczynaj\xc4\x85c spektakl. Po przedstawieniu pozosta\xc5\x82o niewiele \xc5\x9blad\xc3\xb3w w notatkach Leonarda da Vinci. Zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 szkice tkaniny w bia\xc5\x82o-niebiesk\xc4\x85 krat\xc4\x99 do nieba na scenie oraz lista wydatk\xc3\xb3w, w tym: na z\xc5\x82oto i klej do jego przytwierdzenia oraz 25 funt\xc3\xb3w wosku na gwiazdy._NEWLINE_W 1490 r. Leonardo zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 opraw\xc4\x85 po\xc5\x82\xc4\x85czonych \xc5\x9blub\xc3\xb3w Ludovica Sforzy z Beatrice d\xe2\x80\x99Este i Anny Sforzy z Alfonsem d\xe2\x80\x99Este. Jedn\xc4\x85 z imprez by\xc5\x82 turniej zorganizowany przez Galeazza Sanseverina. Giermkowie i s\xc5\x82udzy Sanseverina byli przebrani w zwierz\xc4\x99ce sk\xc3\xb3ry, li\xc5\x9bcie i kor\xc4\x99, na\xc5\x9bladuj\xc4\x85c barbarzy\xc5\x84c\xc3\xb3w i wymachuj\xc4\x85c maczugami. Dzier\xc5\xbc\xc4\x85cy z\xc5\x82ot\xc4\x85 tarcz\xc4\x99 i nosz\xc4\x85cy na g\xc5\x82owie z\xc5\x82oty he\xc5\x82m z kr\xc4\x99tymi rogami, zako\xc5\x84czony smokiem z ogonem si\xc4\x99gaj\xc4\x85cym zadu konia, Sanseverino odgrywa\xc5\x82 rol\xc4\x99 ich w\xc5\x82adcy._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku lat 90. XV w. Leonardo zaprojektowa\xc5\x82 kostiumy na festyn organizowany przez Sforz\xc3\xb3w. Przyk\xc5\x82adem jest czarno-bia\xc5\x82y szkic, na kt\xc3\xb3rym uczestnik spektaklu ma na sobie \xc5\x82eb s\xc5\x82onia ze stercz\xc4\x85c\xc4\x85 tr\xc4\x85b\xc4\x85. Leonardo zaprojektowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce 2 maski ps\xc3\xb3w. Po odwr\xc3\xb3ceniu o 180\xc2\xb0 mordy mopsa zmienia si\xc4\x99 ona w pysk nietoperza. Przyczepione do masek uzdy wskazuj\xc4\x85, i\xc5\xbc by\xc5\x82y one zaprojektowane z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o s\xc5\x82ugach ci\xc4\x85gn\xc4\x85cych rydwan lub platform\xc4\x99._NEWLINE_Leonardo zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce dekoracj\xc4\x85 letniego pa\xc5\x82acu Sforzy w Vigevano \xe2\x80\x93 Sforzesco. Rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 prace 2 lutego 1494 r. W kosztorysie wymieni\xc5\x82 prace nad dekoracj\xc4\x85 schod\xc3\xb3w, sklepie\xc5\x84, okien i 24 obrazy z historii Rzymu. Do pracy u\xc5\xbcy\xc5\x82 m.in. b\xc5\x82\xc4\x99kitu, z\xc5\x82ota i pilastr\xc3\xb3w. W kwietniu 1507 r. zaprojektowa\xc5\x82 plastyczn\xc4\x85 opraw\xc4\x99 uroczysto\xc5\x9bci wjazdu Ludwika XII do Mediolanu. Kr\xc3\xb3l przejecha\xc5\x82 z ulicy Duomo do zamku przez Via Dante, udekorowan\xc4\x85 \xc5\x82ukami triumfalnymi z ro\xc5\x9blin, z herbami Francji i Bretanii, wizerunkami Chrystusa i \xc5\x9bwi\xc4\x99tych, rydwanem z alegoriami cn\xc3\xb3t kardynalnych oraz bogiem Marsem ze strza\xc5\x82\xc4\x85 w jednej r\xc4\x99ce i ga\xc5\x82\xc4\x85zk\xc4\x85 palmow\xc4\x85 w drugiej. Ca\xc5\x82o\xc5\x9bci dope\xc5\x82nia\xc5\x82y maskarada i ta\xc5\x84ce._NEWLINE_W latach 1508\xe2\x80\x931509 artysta zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 m.in. opraw\xc4\x85 dworskich przedstawie\xc5\x84. Zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 prac\xc4\x85 nad oper\xc4\x85 Orfeusz. W\xc5\x9br\xc3\xb3d jego szkic\xc3\xb3w scenograficznych zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 rysunki pasm g\xc3\xb3rskich z grot\xc4\x85 po\xc5\x9brodku. Obok znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 rysunek mechanizmu z\xc5\x82o\xc5\xbconego z wielokr\xc4\x85\xc5\xbck\xc3\xb3w i przeciwwag, kt\xc3\xb3ry porusza\xc5\x82 zza kulis dekoracj\xc4\x99. W efekcie g\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a si\xc4\x99 otwiera\xc4\x87 i ods\xc5\x82ania\xc4\x87 sadyb\xc4\x99 Hadesa. Grota mia\xc5\x82a by\xc4\x87 obrazem piek\xc5\x82a z diab\xc5\x82ami, Furiami, Cerberem i mn\xc3\xb3stwem nagich p\xc5\x82acz\xc4\x85cych dzieci. W rzeczywisto\xc5\x9bci by\xc5\x82a to powt\xc3\xb3rka widowiska dla dworu Karol Amboise, kt\xc3\xb3re artysta wystawi\xc5\x82 najprawdopodobniej w 1490 r. w Mantui. Bra\xc5\x82 w nim udzia\xc5\x82 jego pomocnik Atalante Migliorotti. W czasie przedstawienia ka\xc5\xbcdej postaci towarzyszy\xc5\x82 akompaniament r\xc3\xb3\xc5\xbcnych instrument\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Orfeuszowi wiole basowe, Eurydyce wiole sopranowe, Hadesowi puzony, a Charonowi gitary. W 1998 w\xc5\x9br\xc3\xb3d rycin i rysunk\xc3\xb3w z kolekcji Stefana della Bella odkryto szkic pi\xc3\xb3rkiem b\xc4\x99d\xc4\x85cy pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 po tym przedstawieniu, przedstawiaj\xc4\x85cy Orfeusza napadni\xc4\x99tego przez Furie._NEWLINE_W 1509 r. Leonardo przygotowa\xc5\x82 opraw\xc4\x99 tryumfalnej parady na cze\xc5\x9b\xc4\x87 Ludwika XII, kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a miejsce 1 lipca. Zosta\xc5\x82a urz\xc4\x85dzona z okazji powrotu kr\xc3\xb3la do Mediolanu po zwyci\xc4\x99stwie nad Republik\xc4\x85 Weneck\xc4\x85 pod Agnadello w po\xc5\x82owie maja. W czasie uroczysto\xc5\x9bci przedstawiono m.in.: walk\xc4\x99 smoka (symbol Francji) z lwem (symbol Wenecji), a na Piazza del Castello znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 p\xc5\x82askorze\xc5\xbaba konia z figur\xc4\x85 na grzbiecie. W 1518 r. zaprojektowa\xc5\x82 na rysunku kostium dla pikiniera z powiewaj\xc4\x85cymi r\xc4\x99kawami._NEWLINE_Ostatnim jego projektem by\xc5\x82y dekoracje na chrzest Henryka, syna Franciszka I, i \xc5\x9blub Madeleine de Tour d'Auverge z Lorenzem de\xe2\x80\x99Medici. Na placu na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od zamku Cloux wzniesiono \xc5\x82uk triumfalny. Znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 na nim naga figura z wyrze\xc5\xbabionymi liliami w jednej r\xc4\x99ce i delfinem z drugiej. Z jednej strony \xc5\x82uk zdobi\xc5\x82a salamandra z mottem Franciszka I: Nutrisco et extinguo (\xc5\xbbywi\xc4\x99 i gasz\xc4\x99), a z drugiej strony widnia\xc5\x82o has\xc5\x82o: Potius mori quam foedari (Lepiej umrze\xc4\x87, ni\xc5\xbc si\xc4\x99 skala\xc4\x87).\n_START_SECTION_\nSztuki plastyczne\n_START_PARAGRAPH_\nW\xc5\x82oski architekt Cesare Cesariano w t\xc5\x82umaczeniu dzie\xc5\x82a O architekturze ksi\xc4\x85g dziesi\xc4\x99\xc4\x87 Witruwiusza zamie\xc5\x9bci\xc5\x82 rycin\xc4\x99 Cz\xc5\x82owieka witruwia\xc5\x84skiego z cz\xc5\x82onkiem w stanie wzwodu. W\xc5\x82oski artysta Donato Bramante nada\xc5\x82 postaci Heraklita z Efezu z obrazu Zbrojni wygl\xc4\x85d Leonarda da Vinci. P\xc3\xb3\xc5\xbaniej Paulo Lomazzo stworzy\xc5\x82 obraz o podobnej tematyce, w kt\xc3\xb3rym r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nada\xc5\x82 Heraklitowi wygl\xc4\x85d Leonarda, wzoruj\xc4\x85c si\xc4\x99 na s\xc5\x82ynnym autoportrecie starca z d\xc5\x82ug\xc4\x85 brod\xc4\x85._NEWLINE_Obraz powszechnie uznany za portret Leonarda da Vinci z pewno\xc5\x9bci\xc4\x85 zosta\xc5\x82 wykonany przez niego samego, jednak nie ma powszechnej pewno\xc5\x9bci co do tego, czy przedstawia w\xc5\x82a\xc5\x9bnie jego, z uwagi na wiek sportretowanej osoby, kt\xc3\xb3ra robi wra\xc5\xbcenie starszej od Leonarda. Niekt\xc3\xb3rzy uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85, \xc5\xbce jest to portret ojca lub dziadka artysty. Pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 tak\xc5\xbce inne wyt\xc5\x82umaczenie, postuluj\xc4\x85ce, \xc5\xbce Leonardo specjalnie narysowa\xc5\x82 siebie w podesz\xc5\x82ym wieku, aby Rafael m\xc3\xb3g\xc5\x82 wykorzysta\xc4\x87 obraz dla odzwierciedlenia jego osoby w Szkole Ate\xc5\x84skiej jako Platona. Rysunek ten by\xc5\x82 tak\xc5\xbce podstaw\xc4\x85 dla wielu innych obraz\xc3\xb3w przedstawiaj\xc4\x85cych Leonarda da Vinci._NEWLINE_W roku 1818 francuski malarz Jean-Auguste-Dominique Ingres przedstawi\xc5\x82 scen\xc4\x99 \xc5\x9bmierci Leonarda, maj\xc4\x85c\xc4\x85 miejsce w domu \xe2\x80\x9eClos Luce\xe2\x80\x9d udost\xc4\x99pnionym mu przez kr\xc3\xb3la Francji Franciszka I Walezjusza. Na obrazie \xe2\x80\x93 wed\xc5\x82ug opisu Giorgio Vasariego \xe2\x80\x93 kr\xc3\xb3l podtrzymuje g\xc5\x82ow\xc4\x99 Leonarda w chwili jego \xc5\x9bmierci._NEWLINE_W 1999 roku w Mediolanie ods\xc5\x82oni\xc4\x99to wysoki na 24 stopy pos\xc4\x85g konia, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 odtworzony wed\xc5\x82ug rysunk\xc3\xb3w Leonarda przez Charlesa Denta, a nast\xc4\x99pnie odlany z br\xc4\x85zu przez Nin\xc4\x99 Akamu.\n_START_SECTION_\nNazewnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nImi\xc4\x99 Leonarda da Vinci nosz\xc4\x85 mi\xc4\x99dzy innymi po\xc5\x82o\xc5\xbcony 30\xc2\xa0km od centrum Rzymu mi\xc4\x99dzynarodowy port lotniczy w Fiumicino i zaprojektowany przez Vebj\xc3\xb8rna Sanda most Leonarda nad autostrad\xc4\x85 \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85c\xc4\x85 Norwegi\xc4\x99 i Szwecj\xc4\x99. Przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cie, kt\xc3\xb3re od 1994 r. kszta\xc5\x82tuje tzw. europejsk\xc4\x85 przestrze\xc5\x84 edukacyjn\xc4\x85 w ramach Unii Europejskiej, zosta\xc5\x82o nazwane Programem Leonardo da Vinci."