b'\n_START_ARTICLE_\nUjgurzy\n_START_SECTION_\nHistoria i pochodzenie\n_START_PARAGRAPH_\nObecnie Ujgurzy w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci zamieszkuj\xc4\x85 Ujgurski Autonomiczny Region Xinjiang, jednak\xc5\xbce migracja na to terytorium odby\xc5\x82a si\xc4\x99 dopiero w drugiej po\xc5\x82owie IX wieku. W staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci Ujgurzy byli uwa\xc5\xbcani za cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w rasy tureckiej, kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a du\xc5\xbcy wp\xc5\x82yw mi\xc4\x99dzy innymi na stosunki chi\xc5\x84skich imperi\xc3\xb3w, szczeg\xc3\xb3lnie za czas\xc3\xb3w panowania dynastii Tang (618\xe2\x80\x93907). Nie tylko chi\xc5\x84skie \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a zawieraj\xc4\x85 informacje o Ujgurach, ale tak\xc5\xbce arabskie, perskie oraz europejskie, zebrane w \xc5\x9bredniowieczu. Zapiski w j\xc4\x99zyku Ujgur\xc3\xb3w r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc s\xc4\x85 dost\xc4\x99pne, ale s\xc4\x85 to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie fragmentaryczne r\xc4\x99cznie wykonane inskrypcje._NEWLINE_Pierwsze wzmianki o Ujgurach pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w odniesieniu do plemion Tiele w czasie P\xc3\xb3\xc5\x82nocnego Wei (386\xe2\x80\x93584), do kt\xc3\xb3rych mieliby pierwotnie nale\xc5\xbce\xc4\x87. Byli opisywani jako ludzie nie posiadaj\xc4\x85cy sta\xc5\x82ych mieszka\xc5\x84, prowadz\xc4\x85cy koczowniczy tryb \xc5\xbcycia. Mi\xc4\x99dzy V a VI wiekiem lud ujgurski zacz\xc4\x85\xc5\x82 przemieszcza\xc4\x87 si\xc4\x99 z wcze\xc5\x9bniej zajmowanego terenu, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny zach\xc3\xb3d od rzeki Orchon w g\xc3\xb3rnej Mongolii, na wsch\xc3\xb3d, w pobli\xc5\xbce rzeki Tula. Mniejsza grupa wyemigrowa\xc5\x82a w okolice g\xc3\xb3r Tienszan. W po\xc5\x82owie VI wieku znowu si\xc4\x99 przenie\xc5\x9bli, tym razem w pobli\xc5\xbce rzeki Selenga. W VII i VIII wieku Ujgurzy stali si\xc4\x99 pot\xc4\x99\xc5\xbcn\xc4\x85 nacj\xc4\x85. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracowali z dynasti\xc4\x85 Tang w celu pokonania Tujue \xe2\x80\x93 grupy, z kt\xc3\xb3r\xc4\x85 Ujgurzy walczyli ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej. Gdy Ujgurzy ustanowili sw\xc3\xb3j w\xc5\x82asny chanat, ich spos\xc3\xb3b \xc5\xbcycia zmieni\xc5\x82 si\xc4\x99 z koczowniczego na osiad\xc5\x82y. W roku 840 ujgurski chanat upad\xc5\x82 i Ujgurzy przemie\xc5\x9bcili si\xc4\x99 na po\xc5\x82udnie oraz zach\xc3\xb3d. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 osiedli\xc5\x82a si\xc4\x99 w pobli\xc5\xbcu g\xc3\xb3r Tienszan. Nast\xc4\x99pnie podzielili si\xc4\x99 na trzy grupy: pierwsza przenios\xc5\x82a si\xc4\x99 na Wy\xc5\xbcyn\xc4\x99 Pamirsk\xc4\x85, zak\xc5\x82adaj\xc4\x85c kr\xc3\xb3lestwo, kt\xc3\xb3rego panowanie trwa\xc5\x82o od IX do XIII wieku; druga ulokowa\xc5\x82a si\xc4\x99 w Korytarzu Gansu (p\xc3\xb3\xc5\xbaniej podbita przez Zachodnie Xia w pierwszej po\xc5\x82owie XI wieku); trzecia natomiast wyemigrowa\xc5\x82a do dzisiejszej prefektury Turfanu, tworz\xc4\x85c kr\xc3\xb3lestwo podbite przez mongolsk\xc4\x85 dynasti\xc4\x99 Yuan w XIII wieku._NEWLINE_W 1759 dynastia Qing podbi\xc5\x82a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniego terytorium dzisiejszego Xinjiangu i w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a je do swojego imperium._NEWLINE_W 1864 Ujgurzy zbuntowali si\xc4\x99 i wyparli Qing\xc3\xb3w ze Wschodniego Turkiestanu i utworzyli niepodleg\xc5\x82e pa\xc5\x84stwo Yettishar. W 1876 Qing zaatakowa\xc5\x82o kr\xc3\xb3lestwo ujgurskie, ponownie przy\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85c je do Chin. Dynastia zawar\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas uk\xc5\x82ad z Rosjanami i zaanektowa\xc5\x82a pa\xc5\x84stwo Ujgur\xc3\xb3w, nadaj\xc4\x85c terytorium nazw\xc4\x99 Prowincja Xinjiang._NEWLINE_W latach na kr\xc3\xb3tko po utworzeniu pa\xc5\x84stwa radzieckiego i w latach 20., rz\xc4\x85d ZSRR wspar\xc5\x82 ujgurskich separatyst\xc3\xb3w. W 1933 roku Ujgurzy sprzeciwili si\xc4\x99 Chi\xc5\x84czykom i og\xc5\x82osili Xinjiang Pierwsz\xc4\x85 Republik\xc4\x85 Wschodniego Turkiestanu, republika by\xc5\x82a krajem \xc5\x9bwieckim z wp\xc5\x82ywami komunizuj\xc4\x85cymi. Chi\xc5\x84ski rz\xc4\x85d obali\xc5\x82 Republik\xc4\x99 rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, jednak Ujgurzy po raz kolejny si\xc4\x99gn\xc4\x99li po niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 10 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, ustanawiaj\xc4\x85c Drug\xc4\x85 Republik\xc4\x99 Wschodniego Turkiestanu, kt\xc3\xb3ra tym razem przetrwa\xc5\x82a pi\xc4\x99\xc4\x87 lat do momentu og\xc5\x82oszenia przez Mao Zedonga Chi\xc5\x84skiej Republiki Ludowej 1 pa\xc5\xbadziernika 1949 roku. W okresie rz\xc4\x85d\xc3\xb3w chi\xc5\x84skich ZSRR dystrybuowa\xc5\x82 w\xc5\x9br\xc3\xb3d mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w kraju paszporty radzieckie, aby u\xc5\x82atwi\xc4\x87 im emigracj\xc4\x99 do Kazachskiej SRR._NEWLINE_Ujgurski Region Autonomiczny Xinjiang w Chi\xc5\x84skiej Republice Ludowej powsta\xc5\x82 oficjalnie 1 pa\xc5\xbadziernika 1955 roku, zast\xc4\x99puj\xc4\x85c wcze\xc5\x9bniejsz\xc4\x85 nazw\xc4\x99 Prowincja Xinjiang. Po roz\xc5\x82amie mi\xc4\x99dzy rz\xc4\x85dem ZSRR a Chin wzmocni\xc5\x82o si\xc4\x99 ponownie poparcie ZSRR dla tamtejszego ruchu separatystycznego._NEWLINE_Po og\xc5\x82oszeniu rozpadu Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego i powstaniu nowych, niezale\xc5\xbcnych pa\xc5\x84stw, Ujgurzy tak\xc5\xbce zacz\xc4\x99li domaga\xc4\x87 si\xc4\x99 oddzielenia Xinjiangu od Chin. Przy narastaj\xc4\x85cych ruchach separatystycznych, narasta\xc5\x82y tak\xc5\xbce dzia\xc5\x82ania terrorystyczne, wymierzone w ludno\xc5\x9b\xc4\x87 Han, kt\xc3\xb3re trwaj\xc4\x85 po dzi\xc5\x9b dzie\xc5\x84. Tendencje separatystyczne tym razem po\xc5\x82\xc4\x85czone zosta\xc5\x82y z radykalnym islamizmem. Na czele ruchu stan\xc4\x85\xc5\x82 terrorystyczny Islamski Ruch Wschodniego Turkiestanu spokrewniony z Al-Kaid\xc4\x85, talibami i Islamskim Ruchem Uzbekistanu, kt\xc3\xb3ry rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 seri\xc4\x99 zamach\xc3\xb3w przeciwko w\xc5\x82adzom Xinjiangu.\n_START_SECTION_\nRozmieszczenie\n_START_PARAGRAPH_\nW 2008 roku Ujgur\xc3\xb3w w Xinjiangu by\xc5\x82o 9,8 mln. Migracje Ujgur\xc3\xb3w odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 przede wszystkim w obr\xc4\x99bie samego Xinjiangu, z obszar\xc3\xb3w wiejskich (po\xc5\x82udnie) na obszary miejskie (p\xc3\xb3\xc5\x82noc). Ma\xc5\x82e grupy Ujgur\xc3\xb3w zamieszkuj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na terenie prowincji Hunan i Henan._NEWLINE_Po\xc5\x82udniowy Xinjiang to obszar, na kt\xc3\xb3rym rezyduje zdecydowana wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 populacji ujgurskiej, podczas gdy w miastach po\xc5\x82o\xc5\xbconych w obszarze p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym dominuje ludno\xc5\x9b\xc4\x87 Han (90%).\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nUjgurzy wiedli nomadyczny tryb \xc5\xbcycia, jednak w po\xc5\x82owie IX wieku zaj\xc4\x99li si\xc4\x99 rolnictwem oraz hodowl\xc4\x85 ro\xc5\x9blin i zwierz\xc4\x85t. Du\xc5\xbco handlowali z Chi\xc5\x84czykami, najwi\xc4\x99cej swoimi wyrobami rzemie\xc5\x9blniczymi._NEWLINE_Ujgurska gospodarka oparta jest na przemy\xc5\x9ble lekkim oraz uprawie owoc\xc3\xb3w, bawe\xc5\x82ny, zbo\xc5\xbca oraz ry\xc5\xbcu. Ujgurska ziemia jest bogata w rop\xc4\x99 i z\xc5\x82o\xc5\xbca mineralne. Wytwarzaj\xc4\x85 tak\xc5\xbce dywany, charakterystyczne nakrycia g\xc5\x82owy oraz no\xc5\xbce.\n_START_SECTION_\nReligia\n_START_PARAGRAPH_\nUjgurzy od staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci byli powi\xc4\x85zani z szamanizmem oraz animizmem. Wierzyli, \xc5\xbce wszystko na ziemi zes\xc5\x82ane zosta\xc5\x82o przez Tengri, najwy\xc5\xbcszego boga. Obiektami kultu by\xc5\x82y m.in. s\xc5\x82o\xc5\x84ce, ziemia, ogie\xc5\x84. Najwa\xc5\xbcniejszym kierunkiem by\xc5\x82 wsch\xc3\xb3d \xe2\x80\x93 tam pojawia\xc5\x82o si\xc4\x99 s\xc5\x82o\xc5\x84ce ka\xc5\xbcdego dnia, namioty by\xc5\x82y skierowane w tym kierunku, tak samo jak ich kamienie nagrobne. Maj by\xc5\x82 miesi\xc4\x85cem ku czci bog\xc3\xb3w._NEWLINE_Manicheizm to po\xc5\x82\xc4\x85czenie dualistycznej filozofii zoroastryjskiej z buddyzmem, chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwem, gnostycyzmem oraz posiadaj\xc4\x85ce elementy folkloru staro\xc5\xbcytnego Babilonu. Ujgurzy przeszli na t\xc4\x99 religi\xc4\x99 w VIII wieku. Pomimo sprzeciwu ze strony buddyst\xc3\xb3w Ujgurzy nie byli prze\xc5\x9bladowani ze wzgl\xc4\x99du na now\xc4\x85 religi\xc4\x99, gdy\xc5\xbc pomogli cesarzowi podczas jednej z wojen, co zaowocowa\xc5\x82o udzieleniem \xc5\x82aski wyznawcom._NEWLINE_Buddyzm, zanim przyby\xc5\x82 do centralnego terytorium Chin, musia\xc5\x82 przej\xc5\x9b\xc4\x87 przez obecny Xinjiang, co oznacza, \xc5\xbce Ujgurzy poznali go jako pierwsi i manicheizm zosta\xc5\x82 wyparty przez buddyzm w X wieku. To samo sta\xc5\x82o si\xc4\x99 z buddyzmem w XIV wieku, kt\xc3\xb3ry powoli zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony przez islam. Zabytki buddyjskie przetrwa\xc5\x82y w niekt\xc3\xb3rych miejscach do dzi\xc5\x9b, w tym na\xc5\x9bcienne malowid\xc5\x82a i manuskrypty._NEWLINE_Prze\xc5\x9bladowanie zachodnich religii rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 w 843 roku i pierwsz\xc4\x85 religi\xc4\x85, kt\xc3\xb3ra pad\xc5\x82a tego ofiar\xc4\x85 by\xc5\x82 manicheizm. W 840 Ujgurzy zostali pokonani przez Kirgiz\xc3\xb3w i dlatego sko\xc5\x84czy\xc5\x82o si\xc4\x99 poparcie dla Ujgur\xc3\xb3w i ich religii. Islamizacja rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 ju\xc5\xbc w IX wieku._NEWLINE_Podczas trwania Imperium Mongolskiego, Ujgurzy mogli si\xc4\x99 cieszy\xc4\x87 wolno\xc5\x9bci\xc4\x85 wyznania, co sprzyja\xc5\x82o pluralizmowi religijnemu. Ujgurzy wyznawali wtedy islam, buddyzm, nestorianizm. Jednak w XVI wieku ca\xc5\x82y Xinjiang wyznawa\xc5\x82 ju\xc5\xbc islam._NEWLINE_\xc5\x9awi\xc4\x99ta, kt\xc3\xb3re obchodz\xc4\x85 Ujgurzy to m.in. Id al-Fitr i Id al-Adha. Podczas obchod\xc3\xb3w obecne s\xc4\x85 nie tylko pie\xc5\x9bni i ta\xc5\x84ce, ale tak\xc5\xbce \xc5\x82apanie owiec, zapasy, oraz wy\xc5\x9bcigi \xc5\x82y\xc5\xbcwiarskie i narciarskie.\n_START_SECTION_\nKultura\n_START_PARAGRAPH_\nManichejczycy i nestorianie przedstawili elementy kultury zachodniej Ujgurom, m.in. greckiej, centralnej i wschodniej Azji, a tak\xc5\xbce malarstwo na\xc5\x9bcienne i sztuk\xc4\x99 iluminacji._NEWLINE_W czasie panowania dynastii mongolskiej, istnia\xc5\x82y dwa o\xc5\x9brodki kulturalne: islamski z centrum w Kaszgarze oraz buddyjski z centrum w Turfanie. W obszarze kultury islamskiej u\xc5\xbcywano j\xc4\x99zyka arabskiego, natomiast w buddyjskim staroturecki (ujgurski) by\xc5\x82 nadal w u\xc5\xbcyciu._NEWLINE_Ujgurzy pos\xc5\x82ugiwali si\xc4\x99 swoim w\xc5\x82asnym stylem we wzornictwie. Inspiracje czerpali z natury: z kwiat\xc3\xb3w, zwierz\xc4\x85t, krajobrazu, figur geometrycznych. Projekty posiada\xc5\x82y unikalne formy, mia\xc5\x82y zwart\xc4\x85 organizacj\xc4\x99 oraz bogate kolory. Wzor\xc3\xb3w tych u\xc5\xbcywali na porz\xc4\x85dku dziennym, m.in. na ubraniach, butach, bi\xc5\xbcuterii, wystroju wn\xc4\x99trz domostw._NEWLINE_Du\xc5\xbc\xc4\x85 rol\xc4\x99 w sztuce ujgurskiej odegra\xc5\x82 buddyzm. Istniej\xc4\x85 osiemdziesi\xc4\x85t trzy zachowane jaskinie, z kt\xc3\xb3rych oko\xc5\x82o czterdzie\xc5\x9bci zdobi\xc4\x85 malowid\xc5\x82a \xc5\x9bcienne o powierzchni oko\xc5\x82o tysi\xc4\x85ca dwustu metr\xc3\xb3w kwadratowych._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni uczeni pracowali nad przywr\xc3\xb3ceniem klasycznych pie\xc5\x9bni i ta\xc5\x84c\xc3\xb3w kultury ujgurskiej, np. do Dwunastu Muqam (typ melodii), kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 dobrze zachowane i bardzo popularne w Azji Centralnej. Oryginalne teksty Muqam pochodzi\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z pie\xc5\x9bni ludowych i przekaz\xc3\xb3w ustnych._NEWLINE_Typowym strojem dla Ujgur\xc3\xb3w s\xc4\x85 w przypadku m\xc4\x99skim d\xc5\x82ugie szaty, a w przypadku damskim kamizelka za\xc5\x82o\xc5\xbcona na sukni\xc4\x99. Wszyscy Ujgurzy, niezale\xc5\xbcnie od p\xc5\x82ci czy wieku nosz\xc4\x85 zdobione nakrycia g\xc5\x82owy.\n_START_SECTION_\nJ\xc4\x99zyk\n_START_PARAGRAPH_\nPodczas trwania Imperium Ujgurskiego, Ujgurzy u\xc5\xbcywali j\xc4\x99zyka tureckiego orcho\xc5\x84skiego, zapisywanego runami orcho\xc5\x84skimi. U\xc5\xbcywano go do pisania inskrypcji. Wcze\xc5\x9bniej Ujgurzy u\xc5\xbcywali alfabetu sogdyjskiego, kt\xc3\xb3re p\xc3\xb3\xc5\xbaniej przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82o si\xc4\x99 w pismo staroujgurskie. Zdarza\xc5\x82o si\xc4\x99 im tak\xc5\xbce u\xc5\xbcywa\xc4\x87 pisma manichejskiego._NEWLINE_Podczas panowania dynastii mongolskiej Ujgurzy u\xc5\xbcywali zar\xc3\xb3wno j\xc4\x99zyka arabskiego jak i staroujgurskiego, ale pr\xc3\xb3cz tych dw\xc3\xb3ch powsta\xc5\x82 tak\xc5\xbce nowy j\xc4\x99zyk czagatajski. Nale\xc5\xbca\xc5\x82 do grupy j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w tureckich, a jego s\xc5\x82ownictwo zawiera\xc5\x82o ujgurski, arabski, perski oraz mongolski._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny ujgurski zalicza si\xc4\x99 do grupy j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w uralo-a\xc5\x82tajskich, najbardziej podobny jest za\xc5\x9b do uzbeckiego. J\xc4\x99zyk ujgurski od 1955 jest oficjalnym j\xc4\x99zykiem Ujgurskiego Regionu Autonomicznego. Jak wynika ze spisu przeprowadzonego w 2000 roku, os\xc3\xb3b, dla kt\xc3\xb3rych ujgurski jest j\xc4\x99zykiem ojczystym, jest blisko 10 milion\xc3\xb3w, z czego wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 mieszka w Xinjiangu. Spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci pos\xc5\x82uguj\xc4\x85ce si\xc4\x99 tym j\xc4\x99zykiem znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce w Rosji, Mongolii, Pakistanie oraz Afganistanie.\n_START_SECTION_\nGrupy peryferyjne\n_START_PARAGRAPH_\nLop Nur oficjalnie uznawani s\xc4\x85 za cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 narodu ujgurskiego, jednak sami Lop Nur maj\xc4\x85 poczucie swej odr\xc4\x99bno\xc5\x9bci. U\xc5\xbcywaj\xc4\x85 dialektu j\xc4\x99zyka ujgurskiego, a ich zwyczaje upodabniaj\xc4\x85 ich do Mongo\xc5\x82\xc3\xb3w. Lop Nur wierz\xc4\x85 w swoje pochodzenie od staro\xc5\xbcytnego ludu Loulan. Ich spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 liczy 34 tysi\xc4\x85ce._NEWLINE_Ujgurzy Taklamakan gdy we wczesnych latach 90. XX wieku, Chi\xc5\x84czycy rozpocz\xc4\x99li poszukiwania ropy na pustyni Takla Makan natkn\xc4\x99li si\xc4\x99 na oaz\xc4\x99 zamieszkan\xc4\x85 przez ludzi, kt\xc3\xb3rych wiedza historyczna zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 na czasach dynastii Qing. Nie wiadomo dlaczego schronili si\xc4\x99 tak g\xc5\x82\xc4\x99boko w g\xc5\x82\xc4\x99bi pustyni. Jednak spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 licz\xc4\x85ca zaledwie 300 os\xc3\xb3b i ca\xc5\x82kowicie odizolowana od \xc5\x9bwiata zewn\xc4\x99trznego przez tak d\xc5\x82ugi czas nie ma szans na przetrwanie._NEWLINE_Ujgurzy Jutian \xc5\xbcyj\xc4\x85 w Ujgurii oko\xc5\x82o 150 km na wsch\xc3\xb3d od miasta Hoten. Licz\xc4\x85 55 tys. Pr\xc3\xb3cz dialektu odr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85 ich wyj\xc4\x85tkowe stroje i zwyczaje kobiet. Pochodz\xc4\x85 z Kaszgaru.'