b'\n_START_ARTICLE_\nBiblia Lutra\n_START_SECTION_\nHistoria przek\xc5\x82adu do 1546 roku\n_START_PARAGRAPH_\nJu\xc5\xbc na pocz\xc4\x85tku swej dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci reformatorskiej Marcin Luter dostrzeg\xc5\x82 potrzeb\xc4\x99 dokonania przek\xc5\x82adu Biblii na j\xc4\x99zyk niemiecki. Jeszcze przed nim istnia\xc5\x82y niemieckie przek\xc5\x82ady Pisma \xc5\x9awi\xc4\x99tego, jednak ich szata j\xc4\x99zykowa daleka by\xc5\x82a od doskona\xc5\x82o\xc5\x9bci. Dodatkowo w miar\xc4\x99 rozpowszechnione by\xc5\x82y jedynie cz\xc4\x99\xc5\x9bciowe przek\xc5\x82ady Nowego Testamentu, dost\xc4\x99p do ca\xc5\x82ego tekstu Biblii by\xc5\x82 utrudniony._NEWLINE_Przek\xc5\x82adu Nowego Testamentu dokona\xc5\x82 Luter w ci\xc4\x85gu 10 tygodni podczas pobytu na zamku w Wartburgu gdzie z obawy przed pojmaniem lub zabiciem mog\xc4\x85cym nast\xc4\x85pi\xc4\x87 z rozkazu cesarskiego Luter sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 blisko rok podaj\xc4\x85c si\xc4\x99 za rycerza J\xc3\xb6rga. Po powrocie do Wittenbergi Luter poprawia\xc5\x82 jeszcze tekst z pomoc\xc4\x85 Filipa Melanchtona. Pierwsze wydanie Nowego Testamentu, opublikowane we wrze\xc5\x9bniu 1522 roku w nak\xc5\x82adzie 3000 egzemplarzy, nazwano Testamentem Wrze\xc5\x9bniowym lub Bibli\xc4\x85 Wrze\xc5\x9bniow\xc4\x85. Przek\xc5\x82ad Starego Testamentu by\xc5\x82 ju\xc5\xbc dzie\xc5\x82em ca\xc5\x82ego zespo\xc5\x82u, w kt\xc3\xb3rego sk\xc5\x82ad wchodzili, obok Lutra i Melanchtona, tak\xc5\xbce m.in. Jan Bugenhagen, Kaspar Cruciger, Justus Jonas i Matth\xc3\xa4us Aurogallus. Tekst ca\xc5\x82ej Biblii opublikowany zosta\xc5\x82 w 1534 roku. Luter stale dopracowywa\xc5\x82 sw\xc3\xb3j przek\xc5\x82ad, \xc5\x82\xc4\x85cznie za jego \xc5\xbcycia ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 pi\xc4\x99\xc4\x87 wyda\xc5\x84 poprawionych, z czego ostatnie w 1545 roku. Istnia\xc5\x82y te\xc5\xbc liczne wydania cz\xc4\x85stkowe i przedruki, cz\xc4\x99sto obarczone b\xc5\x82\xc4\x99dami.\n_START_SECTION_\nCharakterystyka przek\xc5\x82adu\n_START_PARAGRAPH_\nZa podstaw\xc4\x99 tekstu Starego Testamentu s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 tekst opublikowany w Brescii przez Gerszona ben Moj\xc5\xbcesza Soncino w 1494 roku, a za podstaw\xc4\x99 tekstu Nowego Testamentu \xe2\x80\x93 wydanie Erazma z Rotterdamu z 1516 roku. T\xc5\x82umacz\xc4\x85c tekst Starego Testamentu korzystano tak\xc5\xbce z Septuaginty, Wulgaty i p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych przek\xc5\x82ad\xc3\xb3w Biblii. T\xc5\x82umacz\xc4\x85c Nowy Testament, Luter por\xc3\xb3wnywa\xc5\x82 tekst grecki z Wulgat\xc4\x85, raczej nie pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 si\xc4\x99 natomiast \xc5\xbcadnym konkretnym wcze\xc5\x9bniejszym przek\xc5\x82adem na j\xc4\x99zyk niemiecki, jednak dostrzec mo\xc5\xbcna pewien wp\xc5\x82yw wcze\xc5\x9bniejszych prac t\xc5\x82umaczeniowych._NEWLINE_Pierwsze wydania Biblii Lutra zawiera\xc5\x82y ksi\xc4\x99gi deuterokanoniczne okre\xc5\x9blone jako apokryfy. Krytyczne podej\xc5\x9bcie Lutra do niekt\xc3\xb3rych ksi\xc4\x85g Nowego Testamentu \xe2\x80\x93 Listu Jakuba, Listu Judy, Listu do Hebrajczyk\xc3\xb3w i Apokalipsy \xe2\x80\x93 znalaz\xc5\x82o sw\xc3\xb3j wyraz w przedmowach do ksi\xc4\x85g oraz adnotacjach do tekstu biblijnego, a tak\xc5\xbce w zmianie tradycyjnej kolejno\xc5\x9bci ksi\xc4\x85g Nowego Testamentu. Przek\xc5\x82ad nie zawiera\xc5\x82 kwestionowanego przez Erazma Comma Johanneum, kt\xc3\xb3re dodano po raz pierwszy w wydaniu frankfurckim z 1574 roku._NEWLINE_Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 b\xc5\x82\xc4\x99d\xc3\xb3w t\xc5\x82umaczenia znajduje si\xc4\x99 w Ksi\xc4\x99dze Hioba i ksi\xc4\x99gach prorockich. Przyczyn\xc4\x85 b\xc5\x82\xc4\x99d\xc3\xb3w by\xc5\x82 niski jeszcze poziom biblistyki, kt\xc3\xb3ra w\xc3\xb3wczas dopiero raczkowa\xc5\x82a._NEWLINE_Ju\xc5\xbc od pocz\xc4\x85tku teolodzy katoliccy krytykowali tekst przek\xc5\x82adu Lutra, zarzucaj\xc4\x85c mu zafa\xc5\x82szowanie tekstu biblijnego. Szczeg\xc3\xb3lnie krytykowano t\xc5\x82umaczenie Rz 3,28 So halten wir es nun, da\xc3\x9f der Mensch gerecht werde ohne des Gesetzes Werke, allein durch den Glaube (\xe2\x80\x9eUwa\xc5\xbcamy wi\xc4\x99c, \xc5\xbce cz\xc5\x82owiek usprawiedliwiony zostaje bez uczynk\xc3\xb3w Prawa, tylko przez wiar\xc4\x99\xe2\x80\x9d), kt\xc3\xb3re Luter uwa\xc5\xbca\xc5\x82 za w\xc5\x82a\xc5\x9bciwie oddaj\xc4\x85cy sens teksu biblijnego w idiomatycznym niemieckim (cho\xc4\x87 nie u\xc5\xbcywa s\xc5\x82owa allein w Gal 2,16, gdzie jego u\xc5\xbcycie mog\xc5\x82oby by\xc4\x87 bardziej uzasadnione). Ju\xc5\xbc wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni Lutrowi wskazywali wszak\xc5\xbce, \xc5\xbce takie t\xc5\x82umaczenie zastosowano tak\xc5\xbce w jednym z wcze\xc5\x9bniejszych przek\xc5\x82ad\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nJ\xc4\x99zyk\n_START_PARAGRAPH_\nLuter w swym t\xc5\x82umaczeniu pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 j\xc4\x99zykiem dworskim Saksonii Elektorskiej, form\xc4\x85 j\xc4\x99zyka wczesno-nowo-wysoko-niemieckiego, u\xc5\xbcywanym te\xc5\xbc w komunikacji pomi\xc4\x99dzy cesarzem a stanami, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 powszechnie zrozumia\xc5\x82y. Luter wzbogaci\xc5\x82 tekst o s\xc5\x82ownictwo u\xc5\xbcywane przez lud w tym celu przys\xc5\x82uchuj\xc4\x85c si\xc4\x99 rozmowom prowadzonym przez prostych ludzi. Jego t\xc5\x82umaczenie by\xc5\x82o wi\xc4\x99c zrozumia\xc5\x82e dla czytelnik\xc3\xb3w bez wzgl\xc4\x99du na ich status spo\xc5\x82eczny. By\xc5\x82 to j\xc4\x99zyk m\xc3\xb3wiony, a nie ksi\xc4\x85\xc5\xbckowy, Luter dba\xc5\x82 nie tylko o poprawno\xc5\x9b\xc4\x87 t\xc5\x82umaczenia, ale i rytm i r\xc3\xb3wnowag\xc4\x99 tekstu. Celem Lutra by\xc5\x82o przekazanie my\xc5\x9bli biblijnych autor\xc3\xb3w niemieckiemu czytelnikowi, dlatego stara\xc5\x82 si\xc4\x99 unika\xc4\x87 dos\xc5\x82ownego t\xc5\x82umaczenia idiom\xc3\xb3w i stosowania wyraz\xc3\xb3w obcych (przet\xc5\x82umaczy\xc5\x82 nawet greckie s\xc5\x82owo barbaros jako undeutsch)._NEWLINE_J\xc4\x99zyk u\xc5\xbcyty przez Lutra sta\xc5\x82 si\xc4\x99 punktem odniesienia dla p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych t\xc5\x82umacze\xc5\x84 tekstu Biblii. Biblia Lutra kszta\xc5\x82towa\xc5\x82a j\xc4\x99zyk niemiecki przez dwa do trzech wiek\xc3\xb3w, wywieraj\xc4\x85c tak\xc5\xbce wp\xc5\x82yw na j\xc4\x99zyk niemieckich klasyk\xc3\xb3w takich jak Herder, Goethe czy Schiller. Wiele zwrot\xc3\xb3w u\xc5\xbcytych w przek\xc5\x82adzie takich jak \xe2\x80\x9erzuca\xc4\x87 per\xc5\x82y przed wieprze\xe2\x80\x9d czy \xe2\x80\x9eI sta\xc5\x82o si\xc4\x99 w owe dni\xe2\x80\xa6\xe2\x80\x9d przesz\xc5\x82o do j\xc4\x99zyka potocznego.\n_START_SECTION_\nWydania\n_START_PARAGRAPH_\nPo \xc5\x9bmierci Lutra d\xc5\x82ugo nie dokonywano wi\xc4\x99kszych rewizji tekstu jego przek\xc5\x82adu, jednak w wydaniach pojawia\xc5\x82y si\xc4\x99 b\xc5\x82\xc4\x99dy i odst\xc4\x99pstwa od orygina\xc5\x82u. W przedruku opublikowanym w Heidelbergu w 1568 po raz pierwszy wprowadzono podzia\xc5\x82 na wersety, w wydaniu frankfurckim z 1574 roku dodano Comma Johanneum. W niekt\xc3\xb3rych wydaniach do apokryf\xc3\xb3w dodano 3 i 4 Ksi\xc4\x99g\xc4\x99 Ezdrasza oraz 3 Ksi\xc4\x99g\xc4\x99 Machabejsk\xc4\x85. Podj\xc4\x99ta przez elektora Augusta Wettyna pr\xc3\xb3ba ujednolicenia tekstu nie przynios\xc5\x82a rezultatu. W XVIII wieku tekstem przyj\xc4\x99tym Biblii Lutra zosta\xc5\x82o wydanie dokonane przez Cansteinsche Bibelanstalt, towarzystwo biblijne za\xc5\x82o\xc5\xbcone przez Carla Hildebranda von Cansteina._NEWLINE_Pr\xc3\xb3by rewizji dokonane w po\xc5\x82owie XIX wieku nie przynios\xc5\x82y skutku, pozycj\xc4\x99 dominuj\xc4\x85c\xc4\x85 uzyska\xc5\x82o natomiast konserwatywne wydanie z 1863 roku autoryzowane przez po\xc5\x82\xc4\x85czone niemieckie w\xc5\x82adze ko\xc5\x9bcielne. Ostatecznie zdecydowano si\xc4\x99 na unowocze\xc5\x9bnienie j\xc4\x99zyka i w 1912 roku ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 zrewidowane wydanie dopuszczone przez Niemieck\xc4\x85 Ewangelick\xc4\x85 Komisj\xc4\x99 Ko\xc5\x9bcieln\xc4\x85. Kolejne rewizje ukaza\xc5\x82y si\xc4\x99 w latach 1956 (NT) i 1964 (ST). Rewizja z 1975 roku nie zyska\xc5\x82a popularno\xc5\x9bci, natomiast wydanie z 1984 roku wesz\xc5\x82o do powszechnego u\xc5\xbcytku. Rewizj\xc4\x99 z roku 1984 przeprowadzi\xc5\x82 70-osobowy zesp\xc3\xb3\xc5\x82 kierowany przez bp. prof. Christopha K\xc3\xa4hlera._NEWLINE_Kolejna rewizja tekstu (Lutherbibel 2017) ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 w 2016 roku z okazji obchod\xc3\xb3w 500 lat reformacji. Uwzgl\xc4\x99dni\xc5\x82a ona najnowsze osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia na polu krytyki tekstualnej i egzegezy, w warstwie j\xc4\x99zykowej zachowuj\xc4\x85c mo\xc5\xbcliwie najwi\xc4\x99ksze podobie\xc5\x84stwo do przek\xc5\x82adu Lutra. W niekt\xc3\xb3rych miejscach przywr\xc3\xb3cono wersj\xc4\x99 Lutra z XVI wieku uznaj\xc4\x85c po krytycznej analizie tekstu, \xc5\xbce tekst Lutra by\xc5\x82 bli\xc5\xbcszy oryginalnemu ni\xc5\xbc p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze rewizje.'