b'\n_START_ARTICLE_\nOboda\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nMiasto powsta\xc5\x82o przypuszczalnie przed ko\xc5\x84cem IV wieku p.n.e. na szlaku \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cym Petr\xc4\x99 z portami \xc5\x9br\xc3\xb3dziemnomorskimi. W okresie hellenistycznym stanowi\xc5\x82o wa\xc5\xbcny punkt handlowy, co po\xc5\x9bwiadczaj\xc4\x85 odkryte na stanowisku liczne znaleziska, w tym amfory z wyspy Rodos. Po podbiciu Gazy przez w\xc5\x82adc\xc4\x99 \xc5\xbcydowskiego Aleksandra Janneusza oko\xc5\x82o 100 roku p.n.e. i za\xc5\x82amaniu si\xc4\x99 w zwi\xc4\x85zku z tym szlak\xc3\xb3w handlowych Oboda straci\xc5\x82a na znaczeniu, kt\xc3\xb3re odzyska\xc5\x82a dopiero po podboju Palestyny przez Rzymian. Zgodnie z przekazem Stafanosa z Bizancjum nazwa miasta pochodzi od imienia kr\xc3\xb3la nabatejskiego Obodasa I, lub \xe2\x80\x93 jak twierdzi\xc5\x82 Jerome Murphy-O\xe2\x80\x99Connor, irlandzki dominikanin, profesor Francuskiej Szko\xc5\x82y Biblijnej i Archeologicznej w Jerozolimie \xe2\x80\x93 jego wnuka, Obodasa II. Kolejny w\xc5\x82adca nabatejski, Aretas IV, otoczy\xc5\x82 akropol ogromnymi murami oporowymi, a w p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci wzni\xc3\xb3s\xc5\x82 \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x99. Miasto sukcesywnie traci\xc5\x82o na znaczeniu, bowiem zmienia\xc5\x82 si\xc4\x99 przebieg szlaku handlowego z Arabii do doliny Nilu. Z tego powodu zmniejszy\xc5\x82y si\xc4\x99 dochody mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Obody z handlu i byli zmuszeni do rozwijania rolnictwa. Nabatejczycy zbudowali system nawadniania teren\xc3\xb3w uprawnych i tworzyli narz\xc4\x99dzia rolnicze, kt\xc3\xb3rych pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci odkrywane s\xc4\x85 na terenach po\xc5\x82o\xc5\xbconych na po\xc5\x82udnie i na zach\xc3\xb3d od miasta. Tereny rolnicze nabatejczyk\xc3\xb3w sta\xc5\x82y si\xc4\x99 atrakcyjnym miejscem osiadania nomad\xc3\xb3w. Wzrost populacji lud\xc3\xb3w koczuj\xc4\x85cych w tym regionie skutkowa\xc5\x82 z kolei obni\xc5\xbceniem bezpiecze\xc5\x84stwa szlak\xc3\xb3w. Z tego powodu Rzymianie, kt\xc3\xb3ry w 106 roku podbili Negew, osadzili w mie\xc5\x9bcie swoich by\xc5\x82ych \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, kt\xc3\xb3rzy w zamian za nadanie ziem, mieli zadanie pilnowania bezpiecze\xc5\x84stwa mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Zachowane na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny wsch\xc3\xb3d od miasta pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci obozu wojskowego prawdopodobnie pochodz\xc4\x85 z tego okresu. W tym samym czasie wzmocnione zosta\xc5\x82y tak\xc5\xbce budowle obronne na akropolu. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 Obody by\xc5\x82a bardzo zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana. W mie\xc5\x9bcie by\xc5\x82y \xc5\x9bwi\xc4\x85tynie Zeusa, Afrodyty i Obodasa._NEWLINE_W po\xc5\x82owie IV w. lub na pocz\xc4\x85tku V wieku Oboda zosta\xc5\x82a zniszczona przez silne trz\xc4\x99sienie ziemi. Po kataklizmie miasto zosta\xc5\x82o odbudowane i nadal pozostawa\xc5\x82o zasiedlone, jednak prawdopodobnie zosta\xc5\x82o zasilone dodatkow\xc4\x85, now\xc4\x85 grup\xc4\x85 ludno\xc5\x9bci. W mie\xc5\x9bcie zacz\xc4\x99to wznosi\xc4\x87 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y. Bizanty\xc5\x84ska Oboda liczy\xc5\x82a oko\xc5\x82o 350\xe2\x80\x93400 dom\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y wzniesione na zboczu wzg\xc3\xb3rza mi\xc4\x99dzy drog\xc4\x85 a akropolem. Wielko\xc5\x9b\xc4\x87 zabudowy pozwala na oszacowanie ludno\xc5\x9bci na oko\xc5\x82o 2\xe2\x80\x933 tysi\xc4\x85ce mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy utrzymywali si\xc4\x99 z rolnictwa, w tym z hodowli i produkcji wina. Opr\xc3\xb3cz winogron uprawiano tam tak\xc5\xbce soczewic\xc4\x99, j\xc4\x99czmie\xc5\x84 i pszenic\xc4\x99._NEWLINE_W roku 620 Oboda zosta\xc5\x82a spustoszona przez Sasanid\xc3\xb3w. Odkopywany przez archeolog\xc3\xb3w teren miasta pokrywa\xc5\x82 gruba warstwa popio\xc5\x82u, co \xc5\x9bwiadczy o tym, \xc5\xbce miasto zosta\xc5\x82o spalone. Zniszczone po naje\xc5\xbadzie miasto zosta\xc5\x82o ostatecznie opuszczone po podboju arabskim w 636 roku.\n_START_SECTION_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82czesno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nTeren dawnej Obody zosta\xc5\x82y odwiedzony w 1870 roku przez Edwarda H. Palmera, a nast\xc4\x99pnie w 1902 i 1904 r. przez Aloisa Musila. Pierwszy plan ruin sporz\xc4\x85dzili w 1904 roku Antonin Jaussen, Rafael Savignac i Luis Vincent. Pierwsze prace na stanowisku prowadzili Leonard Woolley i Thomas Edward Lawrence w 1912 roku oraz Theodor Wiegand w 1916 roku. Kompleksowe wykopaliska rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 w 1958 roku M. Awi-Jona, kontynuowa\xc5\x82 je w kolejnych latach Awraham Negew.\n_START_SECTION_\nArchitektura\n_START_PARAGRAPH_\nW pierwszym okresie rozwoju miasta miejscowa ludno\xc5\x9b\xc4\x87 prowadzi\xc5\x82a najpewniej p\xc3\xb3\xc5\x82koczowniczy tryb \xc5\xbcycia, mieszkaj\xc4\x85c w namiotach. W zwi\xc4\x85zku z tym nie znaleziono starszych ni\xc5\xbc I wiek p.n.e. pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci architektonicznych. Z czas\xc3\xb3w nabatejskich pochodz\xc4\x85 ruiny zagr\xc3\xb3d dla wielb\xc5\x82\xc4\x85d\xc3\xb3w, warsztatu garncarskiego, obozu wojskowego oraz okaza\xc5\x82ej \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni. Wzniesiona na otoczonej murem platformie \xc5\x9bwi\xc4\x85tynia o wymiarach 13,7\xc3\x9711 m by\xc5\x82a miejscem kultu uto\xc5\xbcsamionego z Zeusem deifikowanego Obodasa I. W \xc5\x9bwi\xc4\x85tynnym skarbcu odkryto inskrypcje z czas\xc3\xb3w Aretasa IV. W IV wieku \xc5\x9bwi\xc4\x85tynia zosta\xc5\x82a rozebrana, a na jej miejscu wzniesiono ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82._NEWLINE_W czasach panowania rzymskiego rozbudowano miejskie fortyfikacje, dobudowuj\xc4\x85c m.in. trzypi\xc4\x99trow\xc4\x85 wie\xc5\xbc\xc4\x99 wzniesion\xc4\x85 na planie kwadratu o boku 10 m. Z okresu rzymskiego pochodz\xc4\x85 ruiny dzielnicy mieszkalnej, willa oraz groby jamowe na p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodnim zboczu akropolu._NEWLINE_Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 miasta bizantyjskiego, odbudowanego po trz\xc4\x99sieniu ziemi w po\xc5\x82owie IV (lub na pocz\xc4\x85tku V) wieku, zamieszkiwa\xc5\x82a domy, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y po\xc5\x82\xc4\x85czone z grotami wykutymi w skale zbocza. Obie cz\xc4\x99\xc5\x9bci domostwa by\xc5\x82y ze sob\xc4\x85 zintegrowane. Groty wykorzystywano jako magazyny, pracownie, piwnice na wino, a tak\xc5\xbce jako kaplice i grobowce. W okresie bizantyjskim na akropolu wzniesiono pot\xc4\x99\xc5\xbcn\xc4\x85 cytadel\xc4\x99 o wymiarach 61\xc3\x9741 m z murami o grubo\xc5\x9bci ponad 2 m, z prostok\xc4\x85tnymi basztami w naro\xc5\xbcnikach i w po\xc5\x82owie ka\xc5\xbcdej \xc5\x9bciany. \xc3\x93wczesne miasto mia\xc5\x82o dwa ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y, wzniesion\xc4\x85 na miejscu nabatejskiej \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni tr\xc3\xb3jnawow\xc4\x85 bazylik\xc4\x99 p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85, poprzedzon\xc4\x85 otoczonym kolumnad\xc4\x85 atrium zaopatrzonym w podziemn\xc4\x85 cystern\xc4\x99, oraz tak\xc5\xbce tr\xc3\xb3jnawow\xc4\x85 bazylik\xc4\x99 po\xc5\x82udniow\xc4\x85 nosz\xc4\x85c\xc4\x85 wezwanie \xc5\x9bw. Teodora, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 poprzedza\xc5\x82o kolumnowe atrium otoczone celami mniszymi. W pod\xc5\x82odze bazyliki po\xc5\x82udniowej odkryto nisze z poch\xc3\xb3wkami dostojnik\xc3\xb3w ko\xc5\x9bcielnych i inskrypcjami z lat 541-618 (lub 542-618).\n_START_SECTION_\nForteca\n_START_PARAGRAPH_\nFortec\xc4\x99 Obody stanowi\xc5\x82 niezabudowany plac, otoczony murem, kt\xc3\xb3rego ka\xc5\xbcdy z bok\xc3\xb3w by\xc5\x82 wzmocniony trzema wie\xc5\xbcami. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce by\xc5\x82o to miejsce, w kt\xc3\xb3rym mieszka\xc5\x84cy chronili si\xc4\x99 wraz ze swymi stadami przed nomadami. Ju\xc5\xbc po naje\xc5\xbadzie perskim na terenie fortecy wybudowano ma\xc5\x82\xc4\x85 kaplic\xc4\x99. Zdaniem Jodi Magnessa forteca powsta\xc5\x82a w czasach Dioklecjana, za\xc5\x9b Jerome Murphy-O\xe2\x80\x99Connor by\xc5\x82 zdania, \xc5\xbce wzniesiono j\xc4\x85 w wieku VI n.e.\n_START_SECTION_\nKo\xc5\x9bcio\xc5\x82y\n_START_PARAGRAPH_\nW okresie bizanty\xc5\x84skim na akropolu wzniesiono dwa ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y oraz klasztor. Powsta\xc5\x82y najprawdopodobniej na miejscu wcze\xc5\x9bniejszych \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84 poga\xc5\x84skich. Zdaniem Avi-Yonaha, kt\xc3\xb3ry prowadzi\xc5\x82 wykopaliska archeologiczne na terenie ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego, obydwa ko\xc5\x9bcio\xc5\x82y zosta\xc5\x82y spalone w okresie najazdu perskiego. Wyposa\xc5\xbcenie nie by\xc5\x82o niszczone przed spaleniem, ale cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo rozgrabione, a w cz\xc4\x99\xc5\x9bci uleg\xc5\x82o zniszczeniu w po\xc5\xbcarze.\n_START_SECTION_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Teodora (po\xc5\x82udniowy)\n_START_PARAGRAPH_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Teodora zosta\xc5\x82 dobudowany do muru oporowego na zach\xc3\xb3d od fortecy jako bazylika o wymiarach 21\xc3\x9712,6 m, z dwiema kaplicami bocznymi, w kt\xc3\xb3rych przechowywano relikwie. Ulokowane na zach\xc3\xb3d od bazyliki atrium mia\xc5\x82o kszta\xc5\x82t zbli\xc5\xbcony do kwadratu (15 \xc3\x97 14 m) i z trzech stron by\xc5\x82o zamkni\xc4\x99te pomieszczeniami, prawdopodobnie klasztornymi. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce budowle wok\xc3\xb3\xc5\x82 atrium mia\xc5\x82y tak\xc5\xbce wy\xc5\xbcsz\xc4\x85 kondygnacj\xc4\x99. Wie\xc5\xbca za absyd\xc4\x85 datowana jest na III wiek, za\xc5\x9b pozosta\xc5\x82e cz\xc4\x99\xc5\x9bci budowli na wiek VI. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 okala zabudowa klasztorna z celami dla mnich\xc3\xb3w. Na terenie dawnego klasztoru odkryto tak\xc5\xbce kamienie nagrobne datowane na lata 541\xe2\x80\x93618 (lub 542-618). Jedno z epitafi\xc3\xb3w wspomina \xe2\x80\x9eOjca (greckie ABBAC) Kapito, prezbitera, (syna) Erasinosa, kt\xc3\xb3ry zmar\xc5\x82 w dniu 22 wrze\xc5\x9bnia 617 CE\xe2\x80\x9d. Inne epitafium m\xc3\xb3wi o \xe2\x80\x9edziewicy Boga\xe2\x80\x9d (greckie: parthene Theou), co mo\xc5\xbce wskazywa\xc4\x87 na \xe2\x80\x9edziewic\xc4\x99 konsekrowan\xc4\x85\xe2\x80\x9d, czyli mniszk\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\x82nocny\n_START_PARAGRAPH_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 zlokalizowany w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci akropolu stoi samotnie. Zosta\xc5\x82 najprawdopodobniej wzniesiony w V wieku w miejscu nabatejskiej \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni poga\xc5\x84skiej, z kt\xc3\xb3rej pozosta\xc5\x82 kamie\xc5\x84 ofiarny i brama wej\xc5\x9bciowa. W absydzie widoczne jest podwy\xc5\xbcszenie na kt\xc3\xb3rym m\xc3\xb3g\xc5\x82 spoczywa\xc4\x87 fotel lokalnego biskupa. W ko\xc5\x9bciele p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 dwa baptysteria: ma\xc5\x82e, o nieregularnym kszta\xc5\x82cie, s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o do chrzczenia dzieci, za\xc5\x9b du\xc5\xbce, wykute na planie krzy\xc5\xbca dla doros\xc5\x82ych.\n_START_SECTION_\nRzymski ob\xc3\xb3z wojskowy\n_START_PARAGRAPH_\nDatowany na III wiek n.e. ob\xc3\xb3z wojskowy by\xc5\x82 rzymskim obozowiskiem typu garnizonowego, a wi\xc4\x99c r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85cego si\xc4\x99 od zabudowy obl\xc4\x99\xc5\xbcniczej, kt\xc3\xb3rej przyk\xc5\x82ad znany jest z Masady. Ob\xc3\xb3z i znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w nim 8 pod\xc5\x82u\xc5\xbcnych barak\xc3\xb3w otoczono podw\xc3\xb3jnymi murami, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y wzmocnione kwadratowymi wie\xc5\xbcami. Baraki by\xc5\x82y rozlokowane co 6 metr\xc3\xb3w, a wzd\xc5\x82u\xc5\xbc przej\xc5\x9b\xc4\x87 mi\xc4\x99dzy nimi wybudowane by\xc5\x82y chodniki. W obozie rozpoczyna\xc5\x82a si\xc4\x99 nabatejska droga datowana na I wiek n.e., kt\xc3\xb3rej szeroko\xc5\x9b\xc4\x87 osi\xc4\x85ga\xc5\x82a 5 metr\xc3\xb3w. By\xc5\x82 to 12-kilometrowy odcinek traktu handlowego wiod\xc4\x85cego z Petry do Gazy. Droga nie zosta\xc5\x82a wybrukowana, jednak by\xc5\x82a oczyszczona z lu\xc5\xbanych kamieni.\n_START_SECTION_\nWarsztat ceramiczny\n_START_PARAGRAPH_\nW mie\xc5\x9bcie odkryto budowl\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra pe\xc5\x82ni\xc5\x82a funkcj\xc4\x99 warsztatu ceramicznego. Jest to jedyna znana budowla nabatejska tego typu. Warsztat wyposa\xc5\xbcony by\xc5\x82 w trzy piece do wypalania ceramiki. Obok jednego z nich usytuowane by\xc5\x82o pomieszczenie wyposa\xc5\xbcone w ko\xc5\x82o na okr\xc4\x85g\xc5\x82ym postumencie oraz w trzy \xc5\x82awy rozlokowane wzd\xc5\x82u\xc5\xbc \xc5\x9bcian. \xc5\x81awy s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y do suszenia przygotowanych naczy\xc5\x84.\n_START_SECTION_\n\xc5\x81a\xc5\xbania bizanty\xc5\x84ska\n_START_PARAGRAPH_\nZachowana w Obodzie \xc5\x82a\xc5\xbania bizanty\xc5\x84ska znajduje si\xc4\x99 w pobli\xc5\xbcu kasy biletowej. Budynek jest przykryty dachem, a kolejne elementy zosta\xc5\x82y rozlokowane wed\xc5\x82ug typowego rzymskiego projektu: najpierw basen z zimn\xc4\x85 wod\xc4\x85, do kt\xc3\xb3rego wiedzie odr\xc4\x99bne wej\xc5\x9bcie, potem przebieralnia i pomieszczenia przeznaczone na zimne i gor\xc4\x85ce k\xc4\x85piele. Budowla jest zaliczana do najlepiej zachowanych w Izraelu \xc5\x82a\xc5\xbani z okresu bizanty\xc5\x84skiego.\n_START_SECTION_\nDom bizanty\xc5\x84ski\n_START_PARAGRAPH_\nW Obodzie zrekonstruowano typowy, zadaszony nabatejski dom mieszkalny. Budowla jest na ty\xc5\x82ach skomunikowana poprzez korytarz z wielokomorow\xc4\x85 grot\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rej sklepieniu widoczne s\xc4\x85 wyst\xc4\x99py do zawieszania ro\xc5\x9blin. W grocie pokazano te\xc5\xbc inne elementy wyposa\xc5\xbcenia: \xc5\x82aw\xc4\x99, na kt\xc3\xb3rej mocowano dzbany, oraz wykute w skale zbiorniki do przechowywania ziarna. Dom wyposa\xc5\xbcony by\xc5\x82 w toalet\xc4\x99. W s\xc4\x85siedztwie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 dwie inne groty, na kt\xc3\xb3rych \xc5\x9bcianach widoczne s\xc4\x85 inskrypcje \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85ce o tym, \xc5\xbce owe pomieszczenia by\xc5\x82y podczas najazdu perskiego wykorzystywane jako schronienie. W jednej z grot mo\xc5\xbcna zobaczy\xc4\x87 cztery wykute w skale kapitele.\n_START_SECTION_\nJaskinie pogrzebowe\n_START_PARAGRAPH_\nNabatejczycy chowali swoich zmar\xc5\x82ych w odr\xc4\x99bnych grotach wykutych w skale. Najwi\xc4\x99ksza grota na terenie Obody by\xc5\x82a wykonana na planie kwadratu i mie\xc5\x9bci\xc5\x82a 22 miejsca na poch\xc3\xb3wki. W przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci spekulowano, \xc5\xbce grota mog\xc5\x82a stanowi\xc4\x87 grobowiec kr\xc3\xb3la Obodasa, jednak budowla datowana jest na III wiek n.e.\n_START_SECTION_\nPrasa winna\n_START_PARAGRAPH_\nW Obodzie odkryto trzy prasy do wyt\xc5\x82aczania winogron. Najlepiej zachowana, zbudowana na planie kwadratu, by\xc5\x82a z trzech stron obudowana ma\xc5\x82ymi magazynami. Z czwartej strony przygotowano okr\xc4\x85g\xc5\x82e zag\xc5\x82\xc4\x99bienie do kt\xc3\xb3rego wi\xc3\xb3d\xc5\x82 kanalik, kt\xc3\xb3rym sp\xc5\x82ywa\xc5\x82 wyci\xc5\x9bni\xc4\x99ty sok.'