b'\n_START_ARTICLE_\nWojna polsko-krzy\xc5\xbcacka (1519\xe2\x80\x931521)\n_START_PARAGRAPH_\nWojna polsko-krzy\xc5\xbcacka 1519\xe2\x80\x931521, potocznie wojna pruska lub wojna rycerska (niem. Reiterkrieg) \xe2\x80\x93 wojna pomi\xc4\x99dzy Polsk\xc4\x85 i zakonem krzy\xc5\xbcackim w latach 1519\xe2\x80\x931521.\n_START_SECTION_\nPrzyczyny\n_START_PARAGRAPH_\nPo zawarciu pokoju toru\xc5\x84skiego w 1466 zakon krzy\xc5\xbcacki uzna\xc5\x82 si\xc4\x99 lennikiem Korony Polskiej z terytorium Prus Wschodnich. Jednak\xc5\xbce zakon formalnie podlega\xc5\x82 tak\xc5\xbce cesarzom rzymskim i papie\xc5\xbcom. T\xc4\x99 podw\xc3\xb3jn\xc4\x85 podleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 wykorzysta\xc4\x87 cesarz Maksymilian I Habsburg, kt\xc3\xb3ry walcz\xc4\x85c z Jagiellonami o wp\xc5\x82ywy w Europie \xc5\x9arodkowej, w 1501 oficjalnie zakaza\xc5\x82 wielkiemu mistrzowi Fryderykowi Wettynowi jako ksi\xc4\x99ciu Rzeszy z\xc5\x82o\xc5\xbcenia ho\xc5\x82du lennego kr\xc3\xb3lowi Polski Janowi Olbrachtowi._NEWLINE_W 1505 papie\xc5\xbc Juliusz II wyda\xc5\x82 brewe nakazuj\xc4\x85ce Krzy\xc5\xbcakom z\xc5\x82o\xc5\xbcenie ho\xc5\x82du Aleksandrowi Jagiello\xc5\x84czykowi. Jednak ju\xc5\xbc w 1509 odwo\xc5\x82a\xc5\x82 to postanowienie, wyznaczaj\xc4\x85c s\xc4\x85d rozjemczy polsko-krzy\xc5\xbcacki w Poznaniu. W 1511 nowym wielkim mistrzem krzy\xc5\xbcackim zosta\xc5\x82 Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec kr\xc3\xb3la Zygmunta Starego. Rokowania przeniesiono do Torunia, gdzie prymas Jan \xc5\x81aski bezskutecznie pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 wynegocjowa\xc4\x87 z biskupem pomeza\xc5\x84skim Hiobem von Dobeneckem warunki, na jakich Albrecht mia\xc5\x82 z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 ho\xc5\x82d lenny._NEWLINE_Uzbrojony przez Niemcy wielki ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 moskiewski Wasyl III uderzy\xc5\x82 w 1512 na Wielkie Ksi\xc4\x99stwo Litewskie, rozpoczynaj\xc4\x85c I wojn\xc4\x99 polsko-rosyjsk\xc4\x85. Albrecht jako wasal Zygmunta Starego powinien by\xc5\x82 przyj\xc5\x9b\xc4\x87 z pomoc\xc4\x85 swojemu suzerenowi. Tego jednak nie uczyni\xc5\x82, a Polska uzna\xc5\x82a, \xc5\xbce Albrecht pope\xc5\x82ni\xc5\x82 feloni\xc4\x99 i zyska\xc5\x82a tym samym casus belli z zakonem krzy\xc5\xbcackim._NEWLINE_W 1514 w Moskwie podpisano rosyjsko-niemiecki sojusz zaczepno-odporny, wymierzony w Polsk\xc4\x99. Nad pa\xc5\x84stwem Zygmunta I zawis\xc5\x82a gro\xc5\xbaba uderzenia oskrzydlaj\xc4\x85cego. Dopiero udana interwencja polskiej dyplomacji w czasie zjazdu wiede\xc5\x84skiego w 1515 doprowadzi\xc5\x82a do zawarcia porozumienia z Maksymilianem I, moc\xc4\x85 kt\xc3\xb3rego uznawa\xc5\x82 on stan prawny Prus z 1467 i rezygnowa\xc5\x82 z sojuszu z Rosj\xc4\x85. Rozstrzygni\xc4\x99cie sprawy ho\xc5\x82du zawieszono na 5 lat._NEWLINE_Porzuceni przez cesarza Krzy\xc5\xbcacy, zawarli z Wasylem III kolejny traktat zaczepno-odporny 10 marca 1517 w Moskwie. Rosjanie zobowi\xc4\x85zywali si\xc4\x99 dostarczy\xc4\x87 Albrechtowi pieni\xc4\x99dzy na zwerbowanie 10 tysi\xc4\x99cy piechoty i 2 000 jazdy i wsp\xc3\xb3lnie z Krzy\xc5\xbcakami zaatakowa\xc4\x87 Polsk\xc4\x99. Wielki ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 moskiewski wzi\xc4\x85\xc5\x82 tak\xc5\xbce zakon pod swoj\xc4\x85 protekcj\xc4\x99, o czym nie omieszka\xc5\x82 zawiadomi\xc4\x87 kr\xc3\xb3la Francji Franciszka I.\n_START_SECTION_\nWybuch\n_START_PARAGRAPH_\nAlbrecht Hohenzollern wysun\xc4\x85\xc5\x82 wobec Polski pretensje terytorialne, \xc5\xbc\xc4\x85daj\xc4\x85c zwrotu Prus Kr\xc3\xb3lewskich i Warmii oraz wyp\xc5\x82acenia odszkodowania za 50 lat polskiej okupacji po 30 tysi\xc4\x99cy gulden\xc3\xb3w rocznie. 20 sierpnia 1518 biskup p\xc5\x82ocki Erazm Cio\xc5\x82ek wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 na sejmie Rzeszy w Augsburgu z antykrzy\xc5\xbcack\xc4\x85 filipik\xc4\x85._NEWLINE_W 1519 sejm stan\xc3\xb3w pruskich uchwali\xc5\x82 przeprowadzenie wojny z zakonem krzy\xc5\xbcackim. 11 grudnia 1519 sejm walny w Toruniu uchwali\xc5\x82 rozpocz\xc4\x99cie wojny z Krzy\xc5\xbcakami i wyznaczy\xc5\x82 nowe podatki na werbunek wojsk zaci\xc4\x99\xc5\xbcnych. Litwa odm\xc3\xb3wi\xc5\x82a jednak pomocy Polsce w nadci\xc4\x85gaj\xc4\x85cej wojnie.\n_START_SECTION_\nI faza wojny\n_START_PARAGRAPH_\nHetman wielki koronny Miko\xc5\x82aj Firlej przeprowadzi\xc5\x82 koncentracj\xc4\x99 4 tysi\xc4\x99cy polskich wojsk zaci\xc4\x99\xc5\xbcnych w obozie pod Ko\xc5\x82em. Wzmocniono polskimi za\xc5\x82ogami Gda\xc5\x84sk i Toru\xc5\x84. Czeskimi najemnikami dowodzi\xc5\x82 Jan Zieroty\xc5\x84ski._NEWLINE_Wojska polskie uderzy\xc5\x82y przez Pomezani\xc4\x99, w kierunku Kr\xc3\xb3lewca. 1 stycznia 1520 Krzy\xc5\xbcacy zdobyli Braniewo i obsadzili je swoj\xc4\x85 za\xc5\x82og\xc4\x85. Wojska polskie obleg\xc5\x82y Kwidzyn i Pas\xc5\x82\xc4\x99k. Jednocze\xc5\x9bnie skaptowana przez Zygmunta Starego flota kaperska przeprowadzi\xc5\x82a blokad\xc4\x99 port\xc3\xb3w krzy\xc5\xbcackich \xe2\x80\x93 Kr\xc3\xb3lewca i Pilawy. 18 stycznia 1520 roku wojska polskie zwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc5\x82y w bitwie pod Pas\xc5\x82\xc4\x99kiem i 16 kwietnia w bitwie pod Bartoszycami. Dzia\xc5\x82ania zaczepne stan\xc4\x99\xc5\x82y jednak w miejscu, poniewa\xc5\xbc wojska koronne nie posiada\xc5\x82y artylerii obl\xc4\x99\xc5\xbcniczej. Sprowadzenie dzia\xc5\x82 obl\xc4\x99\xc5\xbcniczych z Krakowa przyspieszy\xc5\x82o zdobycie Kwidzyna (18 marca) i Pas\xc5\x82\xc4\x99ku (29 kwietnia). Braniewo bezskutecznie pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82y odbi\xc4\x87 oddzia\xc5\x82y pod wodz\xc4\x85 Janusza \xc5\x9awierczowskiego. Jednocze\xc5\x9bnie od po\xc5\x82udnia uderzy\xc5\x82y na pa\xc5\x84stwo zakonne wojska mazowieckie, a wojska gda\xc5\x84skie przeprowadzi\xc5\x82y atak na Ba\xc5\x82g\xc4\x99 i K\xc5\x82ajped\xc4\x99._NEWLINE_W obronie zagro\xc5\xbconego zakonu stan\xc4\x99li w\xc3\xb3wczas legaci papie\xc5\xbca Leona X, kt\xc3\xb3rzy oskar\xc5\xbcyli Polsk\xc4\x99 o podnoszenie r\xc4\x99ki na rycerstwo chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skie, w obliczu gro\xc5\xbaby najazdu Tatar\xc3\xb3w. By\xc5\x82a to gra na czas Albrechta, kt\xc3\xb3ry czeka\xc5\x82 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie na posi\xc5\x82ki landsknecht\xc3\xb3w z Rzeszy.\n_START_SECTION_\nII faza wojny\n_START_PARAGRAPH_\nW lipcu 1520 wojska krzy\xc5\xbcackie przesz\xc5\x82y do kontrofensywy, uderzaj\xc4\x85c na Mazowsze, pustosz\xc4\x85c ziemi\xc4\x99 \xc5\x82om\xc5\xbcy\xc5\x84sk\xc4\x85. 24 sierpnia 1520 roku Krzy\xc5\xbcacy pokonali wojska polskie w bitwie pod Reszlem. W sierpniu zaatakowa\xc5\x82y Warmi\xc4\x99 i rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y obl\xc4\x99\xc5\xbcenie Lidzbarka Warmi\xc5\x84skiego, kt\xc3\xb3rego jednak nie zdoby\xc5\x82y. W sierpniu nadci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y z Niemiec posi\xc5\x82ki krzy\xc5\xbcackie w liczbie 1900 jazdy i 8 tysi\xc4\x99cy piechoty pod wodz\xc4\x85 Wolfa von Sch\xc3\xb6nburga. Uderzy\xc5\x82y one na Wielkopolsk\xc4\x99 i 12 pa\xc5\xbadziernika 1520 zdoby\xc5\x82y Mi\xc4\x99dzyrzecz i nast\xc4\x99pnie zamek w Mi\xc4\x99dzyrzeczu. Potem spalili Skwierzyn\xc4\x99, zaj\xc4\x99li Tuczno, Wa\xc5\x82cz, L\xc4\x99dyczek, Kamie\xc5\x84 Kraje\xc5\x84ski. Omijaj\xc4\x85c przygotowany do obrony Cz\xc5\x82uch\xc3\xb3w, najemnicy 27 pa\xc5\xbadziernika zaj\xc4\x99li Chojnice, kt\xc3\xb3re skapitulowa\xc5\x82y bez walki._NEWLINE_Zygmunt Stary zwo\xc5\x82a\xc5\x82 pospolite ruszenie do W\xc4\x85growca i wzmocni\xc5\x82 za\xc5\x82og\xc4\x99 Poznania i Gda\xc5\x84ska. 2 listopada kr\xc3\xb3l wraz z 40 tys. wojska wyruszy\xc5\x82 do Bydgoszczy, by os\xc5\x82oni\xc4\x87 przed odci\xc4\x99ciem wojska polskie przebywaj\xc4\x85ce w Prusach Wschodnich. Uderzenie niemieckie zmierza\xc5\x82o w kierunku Gda\xc5\x84ska, gdzie te\xc5\xbc ze wschodu mia\xc5\x82y przyby\xc4\x87 si\xc5\x82y krzy\xc5\xbcackie. W celu odci\xc4\x99cia dw\xc3\xb3ch grup wojsk i uniemo\xc5\xbcliwienia ich po\xc5\x82\xc4\x85czenia starosta malborski Stanis\xc5\x82aw Ko\xc5\x9bcielecki zaj\xc4\x85\xc5\x82 wszystkie przeprawy na Wi\xc5\x9ble._NEWLINE_Niemcy nast\xc4\x99pnie zaj\xc4\x99li zamek w Starej Kiszewie, Skarszewy, Starogard i Tczew, gdzie po naradzie ruszyli w kierunku Gda\xc5\x84ska, kt\xc3\xb3ry 8 listopada zacz\xc4\x99li nieskutecznie ostrzeliwa\xc4\x87 z Biskupiej G\xc3\xb3rki. 9 listopada do miasta przebi\xc5\x82y si\xc4\x99 polskie posi\xc5\x82ki pod wodz\xc4\x85 wojewody kaliskiego Jana Zaremby. Jednak Albrechtowi zabrak\xc5\x82o pieni\xc4\x99dzy na op\xc5\x82acenie lancknecht\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy 10 listopada wycofali si\xc4\x99 do Oliwy, zagro\xc5\xbceni odsiecz\xc4\x85 Miko\xc5\x82aja Firleja. W tym czasie oddzia\xc5\x82y krzy\xc5\xbcackie na prawym brzegu zaj\xc4\x99\xc5\x82y 9 listopada Mi\xc5\x82om\xc5\x82yn i zdoby\xc5\x82y 15 listopada po zaci\xc4\x99tej polskiej obronie Dobre Miasto dokonuj\xc4\x85c nast\xc4\x99pnie rzezi mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w i zaci\xc4\x99\xc5\xbcnych. Albrecht nie by\xc5\x82 jednak w stanie od 1 listopada zdoby\xc4\x87 Lidzbarka Warmi\xc5\x84skiego bronionego przez za\xc5\x82og\xc4\x99 pod dow\xc3\xb3dztwem Jakuba Secygniowskiego, wi\xc4\x99c 16 listopada rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 obl\xc4\x99\xc5\xbcenie Ornety, kt\xc3\xb3ra podda\xc5\x82a si\xc4\x99 23 listopada._NEWLINE_Tymczasem od 3 listopada trwa\xc5\x82 w Bydgoszczy sejm obozowy, kt\xc3\xb3ry wymog\xc5\x82a na kr\xc3\xb3lu zebrana szlachta. Po d\xc5\x82ugich targach i negocjacjach cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 szlachty zgodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 wzi\xc4\x85\xc4\x87 udzia\xc5\x82 w dzia\xc5\x82aniach wojennych i w liczbie 7 tys. ruszy\xc5\x82a pod dow\xc3\xb3dztwem hetmana Miko\xc5\x82aja Firleja pod Chojnice, kt\xc3\xb3rego 150 osobowa krzy\xc5\xbcacka za\xc5\x82oga skapitulowa\xc5\x82a po otrzymaniu glejtu bezpiecze\xc5\x84stwa._NEWLINE_Zaci\xc4\x99\xc5\xbcne wojska czeskie i gda\xc5\x84skie obleg\xc5\x82y w tym samym czasie Tczew (28 listopada) i Starogard (6 grudnia). 28 listopada dow\xc3\xb3dca krzy\xc5\xbcacki Moryc Knebel zwin\xc4\x85\xc5\x82 obl\xc4\x99\xc5\xbcenie Lidzbarka. Zaremba wyprowadzi\xc5\x82 uderzenie z Gda\xc5\x84ska na Oliw\xc4\x99 i atakowa\xc5\x82 wycofuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 wojska niemieckie w kierunku Pucka. Tam lancknechci byli nieustannie n\xc4\x99kani atakami Kaszub\xc3\xb3w._NEWLINE_W tym czasie jednak kr\xc3\xb3l Zygmunt Stary zmuszony by\xc5\x82 rozpu\xc5\x9bci\xc4\x87 pospolite ruszenie, a w kasie pa\xc5\x84stwowej zabrak\xc5\x82o pieni\xc4\x99dzy na zaci\xc4\x85g nowego wojska. 30 listopada mazowiecka ksi\xc4\x99\xc5\xbcna Anna i ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Stanis\xc5\x82aw zaproponowali Krzy\xc5\xbcakom rozejm. 19 grudnia Polacy rozpocz\xc4\x99li obl\xc4\x99\xc5\xbcenie I\xc5\x82awy, kt\xc3\xb3rej jednak nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 opanowa\xc4\x87, uda\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak zaj\xc4\x85\xc4\x87 Mi\xc5\x82akowo. Brak koncepcji jak prowadzi\xc4\x87 dalsz\xc4\x85 wojn\xc4\x99 spowodowa\xc5\x82 wysuni\xc4\x99cie przez kanclerza Krzysztofa Szyd\xc5\x82owieckiego propozycji zawarcia pokoju. Wielki mistrz spodziewaj\xc4\x85c si\xc4\x99 tego postanowi\xc5\x82 podj\xc4\x85\xc4\x87 ofensyw\xc4\x99 w celu doprowadzenia do lepszej sytuacji wyj\xc5\x9bciowej podczas negocjacji._NEWLINE_Wykorzystali to Krzy\xc5\xbcacy, kt\xc3\xb3rzy po skoncentrowaniu w Braniewie 4 tys. piechoty, 600 jazdy kopijnik\xc3\xb3w i 400 strzelc\xc3\xb3w ruszy\xc5\x82 w kierunku Dobrego Miasta i spalili miasto Jeziorany (bez zamku, kt\xc3\xb3ry si\xc4\x99 obroni\xc5\x82). W styczniu 1521 Krzy\xc5\xbcacy pokonali Polak\xc3\xb3w pod murami Lubawy. Nast\xc4\x99pnie Krzy\xc5\xbcacy zaj\xc4\x99li Nowe Miasto Lubawskie, kt\xc3\xb3re podda\xc5\x82o si\xc4\x99 bez walki i uderzyli na Mazowsze w okolicach \xc5\xbburomina i M\xc5\x82awy. Po 26 stycznia krzy\xc5\xbcacki oddzia\xc5\x82 Wilhelma von Schaumburga bezskutecznie szturmowa\xc5\x82 fortyfikacje miejskie Olsztyna przygotowanego do obrony przez administratora kapitulnego Miko\xc5\x82aja Kopernika, kt\xc3\xb3ry \xc5\x9bci\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 z Elbl\xc4\x85ga do obrony 17 hakownic. W dniu 8 marca 1521 Krzy\xc5\xbcacy pr\xc3\xb3bowali zdoby\xc4\x87 z zaskoczenia Elbl\xc4\x85g. W dniu 27 marca Gda\xc5\x84szczanie zdobyli po walce statek krzy\xc5\xbcacki \xe2\x80\x9eKneiphfen\xe2\x80\x9d z 75-osobow\xc4\x85 za\xc5\x82og\xc4\x85, zaci\xc4\x99\xc5\xbcnymi i uzbrojeniem.\n_START_SECTION_\nRozejm\n_START_PARAGRAPH_\nNowy cesarz rzymski Karol V Habsburg wezwa\xc5\x82 do natychmiastowego przerwania dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojennych. Pose\xc5\x82 polski w Rzeszy Hieronim \xc5\x81aski pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 jeszcze przekona\xc4\x87 cesarza do swoich racji. W obliczu nowego najazdu Turk\xc3\xb3w Osma\xc5\x84skich na W\xc4\x99gry, 5 kwietnia 1521 strony zgodzi\xc5\x82y si\xc4\x99 podpisa\xc4\x87 zawieszenie broni na cztery lata i odda\xc4\x87 sp\xc3\xb3r pod s\xc4\x85d rozjemczy Karola V i kr\xc3\xb3la W\xc4\x99gier Ludwika Jagiello\xc5\x84czyka.\n_START_SECTION_\nPok\xc3\xb3j\n_START_PARAGRAPH_\nW 1525 up\xc5\x82yn\xc4\x85\xc5\x82 termin zawieszenia broni, jednak Albrecht Hohenzollern nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 ju\xc5\xbc liczy\xc4\x87 na wsparcie i posi\xc5\x82ki ze strony Rzeszy._NEWLINE_8 kwietnia 1525 podpisano traktat krakowski, moc\xc4\x85 kt\xc3\xb3rego zsekularyzowane Prusy Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ce sta\xc5\x82y si\xc4\x99 dziedzicznym lennem Kr\xc3\xb3lestwa Polskiego, pozostaj\xc4\x85c w r\xc4\x99kach dynastii Hohenzollern\xc3\xb3w. 10 kwietnia Albrecht z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 ho\xc5\x82d lenny Zygmuntowi Staremu na rynku w Krakowie.'