b"\n_START_ARTICLE_\nMitologia litewska\n_START_PARAGRAPH_\nMitologia litewska \xe2\x80\x93 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 mitologii ba\xc5\x82tyjskiej tworzonej i rozwijanej przez Litwin\xc3\xb3w na przestrzeni wiek\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nHistoria wierze\xc5\x84\n_START_PARAGRAPH_\nInformacje, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y zachowane, s\xc4\x85 bardzo og\xc3\xb3lne i niekompletne. Podobnie jak w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci kultur indoeuropejskich (na przyk\xc5\x82ad w Grecji i w Indiach), podstawowym sposobem dzielenia si\xc4\x99 wiedz\xc4\x85 o mitach, historiach i zwyczajach by\xc5\x82 przekaz ustny. Przekaz pisemny by\xc5\x82 w tamtych wiekach rzadki, a sta\xc5\x82 si\xc4\x99 on standardem dopiero za czas\xc3\xb3w chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa, kt\xc3\xb3re bazowa\xc5\x82o na informacjach zawartych w tek\xc5\x9bcie. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ksi\xc4\x85g spisanych przed przyj\xc4\x99ciem chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa zawiera teksty kr\xc3\xb3tkie, spisane g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez obcokrajowc\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej chrze\xc5\x9bcijan, kt\xc3\xb3rzy nie byli zwolennikami wierze\xc5\x84 poga\xc5\x84skich. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 bada\xc5\x84 uznaje te ksi\xc4\x99gi za nierzetelne, zawieraj\xc4\x85ce \xc5\xbale zrozumiane informacje, a nawet tre\xc5\x9bci zmy\xc5\x9blone przez pisarzy. Co wi\xc4\x99cej, wiele \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 wymienia r\xc3\xb3\xc5\xbcne nazwy i imiona z rozmait\xc4\x85 pisowni\xc4\x85, przez co niejednokrotnie nie jest pewne, czy odnosz\xc4\x85 si\xc4\x99 one do tych samych rzeczy lub postaci._NEWLINE_Chrzest Litwy trwa\xc5\x82 od ko\xc5\x84ca XIV wieku do pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w XV wieku, jednak religia pogan przetrwa\xc5\x82a nast\xc4\x99pne dwa stulecia, stopniowo trac\xc4\x85c sw\xc3\xb3j wp\xc5\x82yw i jednorodno\xc5\x9b\xc4\x87. Protestantyzm, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 rozpowszechniany w Prusach przez Albrechta Hohenzollerna, zak\xc5\x82ada\xc5\x82 g\xc5\x82oszenie kaza\xc5\x84 w ojczystym j\xc4\x99zyku wiernych, a nie po \xc5\x82acinie. Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 Albrecht za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 Uniwersytet Albertyna w Kr\xc3\xb3lewcu, gdzie wyk\xc5\x82adano w j\xc4\x99zykach kraj\xc3\xb3w s\xc4\x85siednich oraz gdzie drukowano pierwsze ksi\xc4\x85\xc5\xbcki w tych j\xc4\x99zykach. Ostatnie koncepcje poga\xc5\x84stwa przetrwa\xc5\x82y a\xc5\xbc do pocz\xc4\x85tku XIX wieku. Jednak wiedza na ten temat by\xc5\x82a przekazywana ustnie, zgodnie z tradycj\xc4\x85, a sami wyznawcy nie spisywali tych informacji. Wierzenia by\xc5\x82y opisywane g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez osoby spoza kr\xc4\x99gu wyznawc\xc3\xb3w._NEWLINE_Cho\xc4\x87 religia poga\xc5\x84ska wymar\xc5\x82a na Litwie o wiele p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ni\xc5\xbc w jakimkolwiek innym kraju europejskim, informacje dotycz\xc4\x85ce mitologii litewskiej s\xc4\x85 niesp\xc3\xb3jne i cz\xc4\x99sto p\xc3\xb3\xc5\xbano odkryte. Zainteresowanie litewskimi wierzeniami zacz\xc4\x99\xc5\x82o wzrasta\xc4\x87 w XIX wieku, kiedy zbi\xc3\xb3r opowiada\xc5\x84 zosta\xc5\x82 skompletowany. Pomimo tego, wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 Litwin\xc3\xb3w nie \xc5\xbcyje ju\xc5\xbc zgodnie z wiar\xc4\x85 i zasadami swoich przodk\xc3\xb3w, a opowiadacze nie potrafi\xc4\x85 wyt\xc5\x82umaczy\xc4\x87 ich znaczenia w spos\xc3\xb3b wyczerpuj\xc4\x85cy i dok\xc5\x82adny. Bez tego typu obja\xc5\x9bnie\xc5\x84 ludowe opowie\xc5\x9bci i pie\xc5\x9bni zebrane przez uczonych s\xc4\x85 dla wielu mitolog\xc3\xb3w i historyk\xc3\xb3w jedynie zbiorem informacji bez warto\xc5\x9bci religijnej, a nie mitologi\xc4\x85 sam\xc4\x85 w sobie. Relikwie poga\xc5\x84skie zosta\xc5\x82y pomieszane z innymi ludowymi legendami, a nast\xc4\x99pnie dok\xc5\x82adnie spisane \xc5\x82\xc4\x85cznie z tre\xc5\x9bci\xc4\x85 przekazywan\xc4\x85 bezpo\xc5\x9brednio przez opowiadaczy. Synkretyczny charakter tej mitologii wzbudzi\xc5\x82 wiele w\xc4\x85tpliwo\xc5\x9bci, a w nast\xc4\x99pstwie narodzi\xc5\x82o si\xc4\x99 wiele hipotez i dyskusji o tym, jaka tak naprawd\xc4\x99 by\xc5\x82a poga\xc5\x84ska religia dawnych Litwin\xc3\xb3w._NEWLINE_Z tego powodu wielu uczonych zdecydowa\xc5\x82o si\xc4\x99 na stworzenie w\xc5\x82asnych wersji litewskiej mitologii, bazuj\xc4\x85c na \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach historycznych, archeologicznych oraz etnograficznych. Pierwszej takiej odbudowy dokona\xc5\x82 polski historyk Teodor Narbutt na pocz\xc4\x85tku XIX wieku. Dwie inne bardziej znacz\xc4\x85ce rekonstrukcje by\xc5\x82y podejmowane przez Marij\xc4\x99 Gimbutas i Algirdasa Juliena Greimasa. Tworzenie tego typu rekonstrukcji jest jednak pe\xc5\x82ne trudno\xc5\x9bci i \xc5\xbcadna z tych wersji nie wyczerpywa\xc5\x82a tematu w pe\xc5\x82ni._NEWLINE_Pierwsz\xc4\x85 powa\xc5\xbcn\xc4\x85 trudno\xc5\x9b\xc4\x87 stanowi fakt, i\xc5\xbc mitologia litewska nie by\xc5\x82a dzie\xc5\x82em uko\xc5\x84czonym, lecz nieustannie rozwijaj\xc4\x85cym si\xc4\x99. Z tego powodu nie pozostawa\xc5\x82a w niezmienionej formie przez \xc5\xbcaden d\xc5\x82u\xc5\xbcszy okres, kt\xc3\xb3ry mogliby p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zbada\xc4\x87 mitologowie. Drug\xc4\x85 kwesti\xc4\x85 jest to, \xc5\xbce mitologia s\xc5\x82owia\xc5\x84ska mia\xc5\x82a znacz\xc4\x85cy wp\xc5\x82yw na my\xc5\x9blenie i post\xc4\x99powanie Litwin\xc3\xb3w, co ingerowa\xc5\x82o w etnografi\xc4\x99, a tak\xc5\xbce oceny badaczy zajmuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 tym tematem. Og\xc3\xb3lne za\xc5\x82o\xc5\xbcenia s\xc5\x82owia\xc5\x84skich wierze\xc5\x84 mog\xc5\x82y by\xc4\x87 jednak zupe\xc5\x82nie r\xc3\xb3\xc5\xbcne od ich litewskich i \xc5\x82otewskich odpowiednik\xc3\xb3w._NEWLINE_Pierwsze opisy i rekonstrukcje litewskiej mitologii przedstawia\xc5\x82y zatem wersje dalekie od rzeczywistych wierze\xc5\x84, stanowi\xc4\x85c raczej wybi\xc3\xb3rcz\xc4\x85 zbitk\xc4\x99 informacji z\xc5\x82o\xc5\xbconych po cz\xc4\x99\xc5\x9bci z litewskiej i bia\xc5\x82oruskiej mitologii. Wiedza spisana przez Teodora Narbutta, a tak\xc5\xbce tradycje przedstawiane w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci Adama Mickiewicza (na przyk\xc5\x82ad w Dziadach) nale\xc5\xbc\xc4\x85 do tego typu mieszanki. Mitologowie potwierdzili to dopiero w drugiej po\xc5\x82owie XIX wieku, mi\xc4\x99dzy innymi na podstawie badania r\xc3\xb3\xc5\xbcnic strukturalnych pomi\xc4\x99dzy j\xc4\x99zykiem litewskim a j\xc4\x99zykami s\xc5\x82owia\xc5\x84skimi._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnymi badaczami litewskiej mitologii byli dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cy w drugiej po\xc5\x82owie XX wieku Norbertas V\xc4\x97lius i Gintaras Beresnevi\xc4\x8dius. Ich prace uznawane s\xc4\x85 za najbardziej rzetelne. Byli oni bardzo ostro\xc5\xbcni i krytyczni wobec \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 mitologicznych.\n_START_SECTION_\nPowi\xc4\x85zania z innymi systemami wierze\xc5\x84\n_START_PARAGRAPH_\nMitologia litewska jest prawdopodobnie najbardziej zbli\xc5\xbcona do mitologii \xc5\x82otewskiej. Zgodnie z powszechn\xc4\x85 opini\xc4\x85 w\xc5\x9br\xc3\xb3d badaczy, Prusowie i Litwini mieli bardzo zbli\xc5\xbcone wierzenia, podobne mity i podstawowe prawdy wiary. Z drugiej strony, niekt\xc3\xb3re elementy ich wyzna\xc5\x84 mia\xc5\x82y wi\xc4\x99cej wsp\xc3\xb3lnego z innymi systemami mitologicznymi, szczeg\xc3\xb3lnie z tymi funkcjonuj\xc4\x85cymi w s\xc4\x85siednich kulturach._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d ugrofi\xc5\x84skiego narodu, Mordwin\xc3\xb3w, znany by\xc5\x82 b\xc3\xb3g piorun\xc3\xb3w o imieniu Pur'ginepaz, kt\xc3\xb3ry wykazuje cechy wsp\xc3\xb3lne z litewskim Perkunem. \xe2\x80\x9eIskry ulatuj\xc4\x85 spod k\xc3\xb3\xc5\x82 wozu i kopyt ognistoczerwonych koni Pur'ginepaza, mordwi\xc5\x84skiego boga piorun\xc3\xb3w, kiedy przelatuje on wzd\xc5\x82u\xc5\xbc nieba\xe2\x80\x9d. W kilku mitologicznych pie\xc5\x9bniach b\xc3\xb3g piorun\xc3\xb3w Pur'ginepaz bierze za \xc5\xbcon\xc4\x99 ziemsk\xc4\x85 niewiast\xc4\x99 imieniem Litowa lub Lituwa. Mit ten przypomina histori\xc4\x99 wedyjskiego boga Pard\xc5\xbaanja.\n_START_SECTION_\nOkresy litewskiej mitologii\n_START_PARAGRAPH_\nPrzedchrze\xc5\x9bcija\xc5\x84ska mitologia znana jest g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z domys\xc5\x82\xc3\xb3w i rekonstrukcji, chocia\xc5\xbc istnienie pewnych element\xc3\xb3w mitologicznych (znanych z p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82) zosta\xc5\x82o potwierdzone przez odkrycia archeologiczne. Maj\xc4\x85 one swoje \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a w ludowych pie\xc5\x9bniach, na przyk\xc5\x82ad o Juracie lub o Egl\xc4\x97._NEWLINE_Kolejny rozdzia\xc5\x82 w litewskiej mitologii zaczyna si\xc4\x99 w XV wieku i trwa do po\xc5\x82owy XVII wieku. Mity w tym okresie s\xc4\x85 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej heroiczne i dotycz\xc4\x85 przede wszystkim pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w pa\xc5\x84stwa litewskiego. Dwie najbardziej znane historie to sen wielkiego ksi\xc4\x99cia Giedymina o powstaniu Wilna, stolicy Litwy, oraz \xc5\xa0ventaragis, kt\xc3\xb3ry tak\xc5\xbce dotyczy historii Wilna. Wiele opowie\xc5\x9bci tego typu odzwierciedla prawdziwe wydarzenia historyczne. Mity te s\xc4\x85 og\xc3\xb3lnie podrasowane przez patriotyzm. Jeszcze przed XVI wiekiem istnia\xc5\x82 niejednolity panteon. Dane z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 nie pokrywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 ze sob\xc4\x85, a lokalne duchy, szczeg\xc3\xb3lnie te zwi\xc4\x85zane z bytem ekonomicznym, zosta\xc5\x82y pomieszane z czo\xc5\x82owym b\xc3\xb3stwem, zyskuj\xc4\x85c w ten spos\xc3\xb3b miano bog\xc3\xb3w._NEWLINE_Trzeci etap przypada na rosn\xc4\x85cy wp\xc5\x82yw chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa i wzmo\xc5\xbcon\xc4\x85 aktywno\xc5\x9b\xc4\x87 jezuit\xc3\xb3w maj\xc4\x85ce sw\xc3\xb3j pocz\xc4\x85tek ju\xc5\xbc pod koniec XVI wieku. Porzucono pomys\xc5\x82 agresywnego narzucania Litwinom chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa w miejsce ich rdzennego dziedzictwa. Postanowiono rozpowszechni\xc4\x87 now\xc4\x85 wiar\xc4\x99 poprzez g\xc5\x82oszenie misjonarzy. To r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wprowadzi\xc5\x82o chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skie elementy do ludowych wierze\xc5\x84 mitycznych._NEWLINE_Ostatni okres litewskiej mitologii rozpoczyna si\xc4\x99 w XIX wieku, kiedy wzros\xc5\x82o znaczenie dawnego dziedzictwa kulturowego \xe2\x80\x93 nie tylko w\xc5\x9br\xc3\xb3d wy\xc5\xbcszych klas, lecz na szersz\xc4\x85 skal\xc4\x99 po\xc5\x9br\xc3\xb3d ca\xc5\x82ego narodu. Historie mityczne z tego okresu stanowi\xc4\x85 odzwierciedlenie wczesnych mit\xc3\xb3w. Nie by\xc5\x82y one uwa\xc5\xbcane za autentyczne \xe2\x80\x93 traktowano je jako zakodowane relikwie przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci. Skupia\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na dylematach moralnych oraz heroicznej wizji przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci, a nie na samych bohaterach, kt\xc3\xb3rzy cz\xc4\x99sto byli pozbawieni imion i prezentowani jako \xe2\x80\x9eksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9ew\xc5\x82adca zamku\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nBogowie i natura\n_START_PARAGRAPH_\nOpowiadania, pie\xc5\x9bni i legendy o tej tematyce opisywa\xc5\x82y prawa natury i procesy w przyrodzie (takie jak zmiany p\xc3\xb3r roku), ich wzajemny wp\xc5\x82yw oraz ich powi\xc4\x85zania z \xc5\xbcyciem ludzkim. Natura jest cz\xc4\x99sto opisywana nazwami cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w rodziny. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym tego przyk\xc5\x82adem jest (spotykane w wielu pie\xc5\x9bniach i opowie\xc5\x9bciach) nazywanie s\xc5\x82o\xc5\x84ca matk\xc4\x85, ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca ojcem, a gwiazd siostrami ludzkiego istnienia. Litewska mitologia pe\xc5\x82na jest bog\xc3\xb3w i bo\xc5\xbck\xc3\xb3w wody, nieba i ziemi.\n_START_SECTION_\nBogowie moralno\xc5\x9bci\n_START_PARAGRAPH_\nMity opowiadaj\xc4\x85ce o problemach moralnych maj\xc4\x85 prosty przekaz i przypominaj\xc4\x85 swoj\xc4\x85 form\xc4\x85 znane ba\xc5\x9bnie popularne w\xc5\x9br\xc3\xb3d wszystkich narod\xc3\xb3w Europy. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym zamys\xc5\x82em tych opowie\xc5\x9bci jest to, \xc5\xbce bogini lub b\xc3\xb3g cz\xc4\x99sto odwiedza ludzi, by pom\xc3\xb3c im rozwi\xc4\x85za\xc4\x87 moralny dylemat, lecz ludzie nie s\xc4\x85 w stanie jej lub jego dostrzec. Wed\xc5\x82ug tych przypowie\xc5\x9bci, cz\xc5\x82owiek zawsze powinien ws\xc5\x82uchiwa\xc4\x87 si\xc4\x99 w sw\xc3\xb3j wewn\xc4\x99trzny g\xc5\x82os harmonii i sprawiedliwo\xc5\x9bci, aby zachowywa\xc4\x87 si\xc4\x99 moralnie w obecno\xc5\x9bci bogini lub boga, albowiem nigdy nie jest w stanie przewidzie\xc4\x87, kiedy b\xc3\xb3stwo go obserwuje. Wielu uczonych zwraca uwag\xc4\x99 na mieszanie chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich i poga\xc5\x84skich postaci w tych historiach."