b'\n_START_ARTICLE_\nPiorun\n_START_SECTION_\nZasady ochrony przed piorunami\n_START_PARAGRAPH_\nW USA pioruny zabijaj\xc4\x85 50-55 os\xc3\xb3b rocznie, natomiast w Polsce 3 do 5 os\xc3\xb3b. Ponad 80 proc. os\xc3\xb3b trafionych b\xc5\x82yskawicami to m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani. Zaleca si\xc4\x99, by w czasie burzy nie k\xc4\x85pa\xc4\x87 si\xc4\x99, nie chodzi\xc4\x87 na spacery, nie stawa\xc4\x87 pod samotnie rosn\xc4\x85cymi drzewami (pr\xc4\x85d wy\xc5\x82adowania przep\xc5\x82ywajacy rdzeniem drzewa doprowadza do gwa\xc5\x82townego odparowania znajduj\xc4\x85cej si\xc4\x99 w nim wody i w efekcie bardzo gro\xc5\xbanego wybuchu), ani w pobli\xc5\xbcu wysokich metalowych maszt\xc3\xb3w, w kt\xc3\xb3re cz\xc4\x99sto uderza piorun, oraz w pobli\xc5\xbcu linii elektroenergetycznych._NEWLINE_Osoba przebywaj\xc4\x85ca na otwartej przestrzeni powinna znale\xc5\xba\xc4\x87 pomieszczenie, budynek, ziemiank\xc4\x99 i ukry\xc4\x87 si\xc4\x99 w nim. Z braku innej mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci schroni\xc4\x87 si\xc4\x99 w zag\xc5\x82\xc4\x99bieniu terenu, nie k\xc5\x82a\xc5\x9b\xc4\x87 si\xc4\x99 na ziemi. Najbezpieczniej jest ukucn\xc4\x85\xc4\x87 ze z\xc5\x82\xc4\x85czonymi i podci\xc4\x85gni\xc4\x99tymi do siebie nogami, poniewa\xc5\xbc po uderzeniu pioruna, w wyniku rozp\xc5\x82ywu \xc5\x82adunku w postaci pr\xc4\x85d\xc3\xb3w powierzchniowych, mo\xc5\xbce doj\xc5\x9b\xc4\x87 do przep\xc5\x82ywu pr\xc4\x85du mi\xc4\x99dzy stopami poprzez cia\xc5\x82o ofiary (skutek powstania r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy potencja\xc5\x82\xc3\xb3w, tzw. napi\xc4\x99cia krokowego). Nale\xc5\xbcy odrzuci\xc4\x87 lub po\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 na ziemi du\xc5\xbce przedmioty metalowe przewodz\xc4\x85ce pr\xc4\x85d. Trzeba r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc oddali\xc4\x87 si\xc4\x99 od zbiornik\xc3\xb3w i ciek\xc3\xb3w wodnych (podobnie po\xc5\x82acie wilgotnego mchu stanowi\xc4\x85 zagro\xc5\xbcenie). Osoby znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w g\xc3\xb3rach powinny niezw\xc5\x82ocznie zej\xc5\x9b\xc4\x87 ze szczyt\xc3\xb3w i grani, oko\xc5\x82o 100 metr\xc3\xb3w ni\xc5\xbcej, najlepiej na stron\xc4\x99 zawietrzn\xc4\x85 (przeciwn\xc4\x85 do kierunku zbli\xc5\xbcania si\xc4\x99 burzy). Mog\xc4\x85 one usi\xc4\x85\xc5\x9b\xc4\x87 na plecakach (nie na stela\xc5\xbcu!), tak aby odizolowa\xc4\x87 si\xc4\x99 od pod\xc5\x82o\xc5\xbca i zabezpieczy\xc4\x87 przed wt\xc3\xb3rnym pora\xc5\xbceniem od pr\xc4\x85d\xc3\xb3w powierzchniowych. Pr\xc3\xb3buj\xc4\x85c kry\xc4\x87 si\xc4\x99 w jaskiniach lub wn\xc4\x99kach trzeba uwa\xc5\xbca\xc4\x87, aby nie znale\xc5\xba\xc4\x87 si\xc4\x99 w miejscach, w kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbcna sta\xc4\x87 si\xc4\x99 \xe2\x80\x9epomostem\xe2\x80\x9d dla przep\xc5\x82ywaj\xc4\x85cych pr\xc4\x85d\xc3\xb3w (np. wej\xc5\x9bcia jaski\xc5\x84, w\xc4\x85skie lub niskie groty). Strop powinien znajdowa\xc4\x87 si\xc4\x99 co najmniej 3 metry nad nami, a \xc5\x9bciany 1 metr od nas. Nie mo\xc5\xbcna dotyka\xc4\x87 wysokich, pionowych \xc5\x9bcian ska\xc5\x82. Bardzo dobrymi miejscami na schrony s\xc4\x85 wn\xc4\x99trza klatek, kratownic (w tym i maszt\xc3\xb3w), wagonik\xc3\xb3w kolejki g\xc3\xb3rskiej. Nie wolno jednak dotyka\xc4\x87 metalowych element\xc3\xb3w konstrukcji. Tak\xc5\xbce samochody chroni\xc4\x85 przed piorunem. Wymienione obiekty spe\xc5\x82niaj\xc4\x85 funkcj\xc4\x99 klatki Faradaya. Grupy os\xc3\xb3b pozostaj\xc4\x85ce na otwartej przestrzeni powinny si\xc4\x99 rozproszy\xc4\x87 w odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci do kilkudziesi\xc4\x99ciu metr\xc3\xb3w, tak by na wypadek pora\xc5\xbcenia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 grupy mog\xc5\x82a udzieli\xc4\x87 pomocy pora\xc5\xbconym._NEWLINE_Budynki i inne wysokie konstrukcje musz\xc4\x85 by\xc4\x87 zabezpieczone piorunochronem, chroni\xc4\x85cym je w czasie burzy. Instalacje elektryczne, w tym i sieci przesy\xc5\x82owe zabezpiecza si\xc4\x99 bezpiecznikami przeciwprzepi\xc4\x99ciowymi._NEWLINE_W domu podczas burzy nale\xc5\xbcy unika\xc4\x87 korzystania z telefon\xc3\xb3w stacjonarnych przewodowych oraz urz\xc4\x85dze\xc5\x84 elektrycznych, przede wszystkim tych obs\xc5\x82ugiwanych r\xc4\x99cznie. Korzystanie z tych urz\xc4\x85dze\xc5\x84 grozi pora\xc5\xbceniem impulsem rozchodz\xc4\x85cym si\xc4\x99 w przewodach instalacji, kt\xc3\xb3ry mo\xc5\xbce doprowadzi\xc4\x87 do \xc5\x9bmierci. Sprz\xc4\x99t domowy, zw\xc5\x82aszcza elektronik\xc4\x99 \xe2\x80\x93 RTV, komputery itp. nale\xc5\xbcy od\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 od sieci elektrycznej i innych instalacji przewodowych (np. instalacji antenowych, telekomunikacyjnych, sieci internetowych, TV kablowej itp.), co zapewni ochron\xc4\x99 tych urz\xc4\x85dze\xc5\x84 przed wy\xc5\x82adowaniami atmosferycznymi.\n_START_SECTION_\nChmury burzowe\n_START_PARAGRAPH_\nUwa\xc5\xbca si\xc4\x99, \xc5\xbce \xc5\x82adunek elektryczny w powietrzu powstaje w wyniku powszechnie znanych mechanizm\xc3\xb3w elektryzowania g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez indukcj\xc4\x99 elektrostatyczn\xc4\x85 oraz pocieranie. Cho\xc4\x87 g\xc5\x82\xc3\xb3wny mechanizm jest znany, to szczeg\xc3\xb3\xc5\x82y zjawisk zachodz\xc4\x85cych w chmurach burzowych s\xc4\x85 niezwykle z\xc5\x82o\xc5\xbcone a opis wci\xc4\x85\xc5\xbc tylko hipotetyczny._NEWLINE_Kiedy na skutek zderzenia zimnych i ciep\xc5\x82ych mas powietrza powstaje silny pr\xc4\x85d wznosz\xc4\x85cy, tworz\xc4\x85 si\xc4\x99 chmury burzowe (k\xc5\x82\xc4\x99biasto-deszczowe, cumulonimbus) maj\xc4\x85ce wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 nawet kilkunastu (10-20) kilometr\xc3\xb3w. Ruch powietrza powoduje wzajemne zderzanie ze sob\xc4\x85 kryszta\xc5\x82\xc3\xb3w lodu oraz kropel wody. Dotykanie si\xc4\x99 lub pocieranie cia\xc5\x82 wykonanych z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych substancji albo z jednakowej substancji ale r\xc3\xb3\xc5\xbcnej budowie krystalicznej b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc o r\xc3\xb3\xc5\xbcnych temperaturach wywo\xc5\x82uje elektryzowanie si\xc4\x99 tych cia\xc5\x82. Kiedy krople w chmurze burzowej s\xc4\x85 gwa\xc5\x82townie unoszone do g\xc3\xb3ry, w ci\xc4\x85gu kr\xc3\xb3tkiego czasu ich temperatura spada do -10 \xc2\xb0C, -20\xc2\xa0\xc2\xb0C i zamarzaj\xc4\x85c tworz\xc4\x85 krupy lodowe. Krupy zderzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 z ju\xc5\xbc zamro\xc5\xbconymi kryszta\xc5\x82kami lodu, co pozostawia na nich niewielki ujemny \xc5\x82adunek. Kryszta\xc5\x82ki otrzymuj\xc4\x85 \xc5\x82adunek dodatni. Ka\xc5\xbcde zetkni\xc4\x99cie si\xc4\x99 i rozdzielenie cia\xc5\x82 znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w polu elektrycznym elektryzuje oba cia\xc5\x82a przeciwnymi \xc5\x82adunkami. Proces ten zachodzi gdy wznosz\xc4\x85ce si\xc4\x99 powietrze znajdzie si\xc4\x99 w pobli\xc5\xbcu ju\xc5\xbc naelektryzowanego obszaru, podczas zderzania si\xc4\x99 krup lodowych lub te\xc5\xbc podczas rozpadu lub tylko ocierania si\xc4\x99 kropelek wody. Zjawisko elektryzowania przez indukcj\xc4\x99 staje si\xc4\x99 szczeg\xc3\xb3lnie wydajne gdy chmura lub obszar obok niej jest ju\xc5\xbc w pewnym stopniu naelektryzowany i odgrywa g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w elektryzowaniu si\xc4\x99 chmury._NEWLINE_Pr\xc4\x85d powietrza rozdziela l\xc5\xbcejsze kryszta\xc5\x82ki lodu od krup unosz\xc4\x85c je do g\xc3\xb3ry. Krupy opadaj\xc4\x85 na d\xc3\xb3\xc5\x82 chmury i w ten spos\xc3\xb3b powstaje r\xc3\xb3\xc5\xbcnica potencja\xc5\x82\xc3\xb3w rz\xc4\x99du od 10 do 100 milion\xc3\xb3w wolt\xc3\xb3w._NEWLINE_W latach 90. XX w uczeni zwr\xc3\xb3cili uwag\xc4\x99 na elektryzowanie powietrza przez promieniowanie gamma. Zewn\xc4\x99trzne warstwy atmosfery s\xc4\x85 stale bombardowane promieniowaniem gamma, promieniowanie to jest poch\xc5\x82aniane przez powietrze, podczas poch\xc5\x82aniania z atom\xc3\xb3w wybijane s\xc4\x85 elektrony, dodatnie jony pozostaj\xc4\x85 w miejscu, a wybite elektrony poruszaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w kierunku ruchu (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w d\xc3\xb3\xc5\x82) wybijaj\xc4\x85cego je promieniowania, po przebyciu kilku centymetr\xc3\xb3w zatrzymuj\xc4\x85 si\xc4\x99 i przy\xc5\x82\xc4\x85czaj\xc4\x85 do atom\xc3\xb3w powietrza. W wyniku tego procesu mi\xc4\x99dzy jonosfer\xc4\x85 i powierzchni\xc4\x85 Ziemi powstaje r\xc3\xb3\xc5\xbcnica potencja\xc5\x82\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nWy\xc5\x82adowanie pilotuj\xc4\x85ce\n_START_PARAGRAPH_\nKiedy r\xc3\xb3\xc5\xbcnica potencja\xc5\x82\xc3\xb3w stanie si\xc4\x99 wystarczaj\xc4\x85co du\xc5\xbca, mo\xc5\xbce rozpocz\xc4\x85\xc4\x87 si\xc4\x99 wy\xc5\x82adowanie elektryczne. Wed\xc5\x82ug hipotezy zaproponowanej przez Aleksandra Gurewicza z Instytutu Lebiedewa w Rosji drog\xc4\x99 wy\xc5\x82adowania pilotuj\xc4\x85cego wytyczaj\xc4\x85 wysokoenergetyczne cz\xc4\x85stki promieniowania kosmicznego. Zderzenie kosmicznego przybysza z atomem powietrza prowadzi do powstania kaskad cz\xc4\x85stek wt\xc3\xb3rnych wytwarzaj\xc4\x85cych strumienie elektron\xc3\xb3w. W ten spos\xc3\xb3b w g\xc3\xb3rnej na\xc5\x82adowanej ujemnie cz\xc4\x99\xc5\x9bci chmury rozpoczyna si\xc4\x99 wy\xc5\x82adowanie pilotuj\xc4\x85ce (lider, prekursor). Strumienie na\xc5\x82adowanych cz\xc4\x85stek pokonuj\xc4\x85 odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 do ziemi skokami o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci od 30 do 50 metr\xc3\xb3w. Zachodzi przy tym jonizacja powietrza, co zmniejsza op\xc3\xb3r elektryczny. Ca\xc5\x82y proces mo\xc5\xbce trwa\xc4\x87 od ok. 10 do ok. 100 milisekund (tysi\xc4\x99cznych cz\xc4\x99\xc5\x9bci sekundy). Cz\xc4\x99sto wy\xc5\x82adowanie pilotuj\xc4\x85ce rozdziela si\xc4\x99 na wiele odn\xc3\xb3g, z kt\xc3\xb3rych tylko jedna dociera do celu.\n_START_SECTION_\nWy\xc5\x82adowanie g\xc5\x82\xc3\xb3wne\n_START_PARAGRAPH_\nKiedy ca\xc5\x82y kana\xc5\x82 od ziemi do chmury jest zjonizowany, znacznie zmniejsza si\xc4\x99 op\xc3\xb3r powietrza, co pozwala na przep\xc5\x82yw znacznej ilo\xc5\x9bci \xc5\x82adunku. Wy\xc5\x82adowanie g\xc5\x82\xc3\xb3wne porusza si\xc4\x99 ze znacznie mniejsz\xc4\x85 pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci\xc4\x85 rz\xc4\x99du 10 000 km/s (pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87 tzw. PILOTA wynosi 30 000 km/s). G\xc5\x82\xc3\xb3wny impuls trwa kilkadziesi\xc4\x85t milionowych cz\xc4\x99\xc5\x9bci sekundy, a przep\xc5\x82yw pr\xc4\x85du zanika zwykle po kilkuset._NEWLINE_Kiedy ujemne wy\xc5\x82adowanie zbli\xc5\xbcy si\xc4\x99 do ziemi, od do\xc5\x82u wyrusza mu na spotkanie jego dodatni odpowiednik. Zwykle jego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em s\xc4\x85 wysoko po\xc5\x82o\xc5\xbcone obiekty (drzewa, maszty, budynki). Prawa elektrostatyki powoduj\xc4\x85, \xc5\xbce bardzo skutecznym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em dodatniego wy\xc5\x82adowania pilotuj\xc4\x85cego s\xc4\x85 ostro zako\xc5\x84czone metalowe przedmioty (patrz Ognie \xc5\x9bwi\xc4\x99tego Elma). Nat\xc4\x99\xc5\xbcenie pr\xc4\x85du wynosi oko\xc5\x82o 250 000 A, napi\xc4\x99cie oko\xc5\x82o 30 milion\xc3\xb3w V._NEWLINE_Czasami wy\xc5\x82adowanie g\xc5\x82\xc3\xb3wne pochodz\xc4\x85ce z chmury nazywane jest udarem przewodnim. Po nim wyst\xc4\x99puje zwykle udar powrotny, w kt\xc3\xb3rym \xc5\x82adunek dodatni p\xc5\x82ynie z ziemi do chmury tym samym kana\xc5\x82em. Zwykle ka\xc5\xbcde uderzenie powrotne jest op\xc3\xb3\xc5\xbanione o 30-tysi\xc4\x99cznych cz\xc4\x99\xc5\x9bci sekundy._NEWLINE_Wy\xc5\x82adowanie g\xc5\x82\xc3\xb3wne niesie ze sob\xc4\x85 pr\xc4\x85d o nat\xc4\x99\xc5\xbceniu od 30 do 50\xc2\xa0kA, przy r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy potencja\xc5\x82\xc3\xb3w 10 do 100 milion\xc3\xb3w V, ale zdarzaj\xc4\x85 si\xc4\x99 i wy\xc5\x82adowania wytwarzaj\xc4\x85ce 150\xc2\xa0kA. W czasie uderzenia przep\xc5\x82ywa \xc5\x82adunek rz\xc4\x99du 5\xc2\xa0kulomb\xc3\xb3w, a ca\xc5\x82kowita energia odpowiada 140\xc2\xa0kWh (504 MJ). Taka ilo\xc5\x9b\xc4\x87 energii wystarczy\xc5\x82aby, aby \xc5\xbcar\xc3\xb3wka o mocy 100\xc2\xa0W \xc5\x9bwieci\xc5\x82a si\xc4\x99 przez dwa miesi\xc4\x85ce. Odpowiada to r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc energii wybuchu 122 kg trotylu. \xc5\x9arednie dane dotycz\xc4\x85ce piorun\xc3\xb3w mog\xc4\x85 si\xc4\x99 r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 zale\xc5\xbcnie od warunk\xc3\xb3w atmosferycznych typowych dla danego klimatu._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug najnowszych bada\xc5\x84 Instytutu Fizyki Atmosfery na Uniwersytecie Arizony w Tucson stwierdzono, \xc5\xbce 35 proc. piorun\xc3\xb3w uderza w ziemi\xc4\x99 w dwa, a nawet w wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 liczb\xc4\x99 miejsc, odleg\xc5\x82ych od siebie o dziesi\xc4\x85tki metr\xc3\xb3w. Na jeden piorun przebiegaj\xc4\x85cy z chmury do ziemi przypada \xc5\x9brednio oko\xc5\x82o 1,45 miejsc trafie\xc5\x84._NEWLINE_Niewyja\xc5\x9bnione do dzi\xc5\x9b pozostaj\xc4\x85 przyczyny powstawania wy\xc5\x82adowa\xc5\x84 w wulkanach. Robocza hipoteza zak\xc5\x82ada, \xc5\xbce p\xc4\x99cherzyki magmy oraz cz\xc4\x85stki wyrzucanego do atmosfery py\xc5\x82u wulkanicznego s\xc4\x85 na\xc5\x82adowane elektrycznie, co skutkuje tworzeniem si\xc4\x99 b\xc5\x82yskawic.\n_START_SECTION_\nWy\xc5\x82adowanie do jonosfery\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszy raz wzmianki o wy\xc5\x82adowaniu z chmury burzowej do g\xc3\xb3ry pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 w roku 1886, ale potwierdzenie znalaz\xc5\x82y dopiero ostatnio._NEWLINE_Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej obserwowany rodzaj wy\xc5\x82adowania do jonosfery pojawia si\xc4\x99 tylko w chmurach cumulonimbus wznosz\xc4\x85cych si\xc4\x99 wysoko do g\xc3\xb3ry. Ma ono zwykle kolor czerwono pomara\xc5\x84czowy, podobny do \xc5\x9bwiat\xc5\x82a lamp neonowych i trwa d\xc5\x82u\xc5\xbcej ni\xc5\xbc zwyk\xc5\x82y piorun. Zwykle jest widoczne przez 17\xc2\xa0ms. Jego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em jest bardzo silny piorun w kierunku ziemi, kt\xc3\xb3ry pozbawia chmur\xc4\x99 \xc5\x82adunku dodatniego. Wy\xc5\x82adowanie w kierunku jonosfery mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 do 50\xc2\xa0km i pojawia si\xc4\x99 oko\xc5\x82o 100\xc2\xa0ms p\xc3\xb3\xc5\xbaniej. Cz\xc4\x99sto wy\xc5\x82adowanie jest podw\xc3\xb3jne, a wok\xc3\xb3\xc5\x82 niego na skutek rozgrzania plazmy powstaje po\xc5\x9bwiata._NEWLINE_Pierwsze zdj\xc4\x99cia wy\xc5\x82adowania do jonosfery wykonali 6 czerwca 1989 roku naukowcy z University of Minnesota. Nazwali to zjawisko angielskim s\xc5\x82owem sprite nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85cym do postaci ze sztuki Szekspira._NEWLINE_Rzadszym rodzajem wy\xc5\x82adowa\xc5\x84 do jonosfery s\xc4\x85 b\xc5\x82\xc4\x99kitne smugi (ang. blue jets), pierwszy raz zaobserwowane w 1989 z pok\xc5\x82adu promu kosmicznego, fotografowane i badane w nast\xc4\x99pnych latach. Si\xc4\x99gaj\xc4\x85 one od szczytu chmury burzowej, do wysoko\xc5\x9bci oko\xc5\x82o 50\xc2\xa0km (obserwowano te\xc5\xbc znacznie d\xc5\x82u\xc5\xbcsze, si\xc4\x99gaj\xc4\x85ce 80\xc2\xa0km). Maj\xc4\x85 posta\xc4\x87 w\xc4\x85skich, b\xc5\x82\xc4\x99kitnych sto\xc5\xbck\xc3\xb3w i s\xc4\x85 ja\xc5\x9bniejsze, ni\xc5\xbc sprites. W przeciwie\xc5\x84stwie do tych ostatnich, nie wydaj\xc4\x85 si\xc4\x99 bezpo\xc5\x9brednio zwi\xc4\x85zane z silnymi wy\xc5\x82adowaniami w kierunku ziemi. Mechanizm ich powstawania prawdopodobnie wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 z tworzeniem si\xc4\x99 kana\xc5\x82\xc3\xb3w silnie zjonizowanego gazu pomi\xc4\x99dzy wierzcho\xc5\x82kiem chmury a jonosfer\xc4\x85._NEWLINE_W roku 1990 pierwszy raz zaobserwowano, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z pok\xc5\x82adu promu kosmicznego, elfy (ang elves) \xe2\x80\x93 bardzo kr\xc3\xb3tkie (0,5\xc2\xa0ms) i s\xc5\x82abe rozb\xc5\x82yski o kszta\xc5\x82cie dysku lub torusa, ponad chmur\xc4\x85 burzow\xc4\x85, na wysoko\xc5\x9bci 85\xe2\x80\x93100\xc2\xa0km, skojarzone z silnymi wy\xc5\x82adowaniami poni\xc5\xbcej chmury. S\xc4\x85 one zbyt kr\xc3\xb3tkie i s\xc5\x82abe by mog\xc5\x82y by\xc4\x87 obserwowane go\xc5\x82ym okiem, widoczne s\xc4\x85 tylko dla czu\xc5\x82ych kamer. Najprawdopodobniej wywo\xc5\x82uje je oddzia\xc5\x82ywanie impulsu elektromagnetycznego (EMP), generowanego przez uderzenie pioruna, z jonosfer\xc4\x85._NEWLINE_W roku 1994 satelita przeznaczony do obserwacji promieniowania rentgenowskiego i gamma pochodz\xc4\x85cego z kosmosu, odkry\xc5\x82 silne rozb\xc5\x82yski gamma pochodz\xc4\x85ce z atmosfery ziemskiej, ponad chmurami burzowymi. Pochodz\xc4\x85 one od hamowania elektron\xc3\xb3w rozp\xc4\x99dzonych do energii 20\xe2\x80\x9340\xc2\xa0MeV w g\xc3\xb3rnych warstwach atmosfery. Nie jest obecnie jasne, czy s\xc4\x85 one bezpo\xc5\x9brednio zwi\xc4\x85zane z jakim\xc5\x9b rodzajem wy\xc5\x82adowa\xc5\x84 do jonosfery._NEWLINE_S\xc5\x82abiej zbadane s\xc4\x85 odkryte ostatnio zjawiska jasnych i d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82ych (do 2\xc2\xa0s) b\xc5\x82yskawic rozci\xc4\x85gaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 od chmury burzowej w g\xc3\xb3r\xc4\x99, oraz tzw. pixies \xe2\x80\x93 rozb\xc5\x82ysk\xc3\xb3w wierzcho\xc5\x82ka chmury.\n_START_SECTION_\nPioruny poza Ziemi\xc4\x85\n_START_PARAGRAPH_\nB\xc5\x82yskawice mog\xc4\x85 wyst\xc4\x99powa\xc4\x87 tak\xc5\xbce w atmosferach innych planet. Wy\xc5\x82adowania atmosferyczne zosta\xc5\x82y zaobserwowane na Jowiszu, Saturnie oraz Wenus i Marsie. Od misji radzieckich sond Wenera i ameryka\xc5\x84skich sond Pioneer w latach 70. i 80. XX wieku istnia\xc5\x82y przes\xc5\x82anki za istnieniem piorun\xc3\xb3w na Wenus, jednak ich istnienie pozostawa\xc5\x82o kontrowersyjne, w zwi\xc4\x85zku z r\xc3\xb3\xc5\xbcnicami mi\xc4\x99dzy ziemsk\xc4\x85 i wenusja\xc5\x84sk\xc4\x85 atmosfer\xc4\x85. Dopiero badania orbitera Venus Express dowiod\xc5\x82y jednoznacznie wyst\xc4\x99powania piorun\xc3\xb3w, w dodatku o energii podobnej do wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych na Ziemi. Z kolei na Marsie, kt\xc3\xb3rego atmosfera jest bardzo rozrzedzona, pioruny powstaj\xc4\x85 podczas burz py\xc5\x82owych.\n_START_SECTION_\nPiorun jako symbol\n_START_PARAGRAPH_\nPiorun jest umieszczany na tablicach i znakach informuj\xc4\x85cych np. o niebezpiecze\xc5\x84stwie zwi\xc4\x85zanym z napi\xc4\x99ciem elektrycznym.'