b'\n_START_ARTICLE_\nLizbona\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nObszar dzisiejszej Lizbony zamieszkany by\xc5\x82 co najmniej od czas\xc3\xb3w rzymskich. \xc3\x93wczesna osada wyst\xc4\x99puje w \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach jako Olisipo. W staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci by\xc5\x82 to rejon osadnictwa Luzytan\xc3\xb3w i by\xc4\x87 mo\xc5\xbce punkt handlowy Fenicjan (czego dot\xc4\x85d nie potwierdzi\xc5\x82y badania archeologiczne). W VIII wieku miasto zosta\xc5\x82o zaj\xc4\x99te przez Maur\xc3\xb3w z Afryki p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i nazwane Lishubn\xc4\x85. W 1147 roku zosta\xc5\x82a zdobyta przez pierwszego w\xc5\x82adc\xc4\x99 Portugalii, Alfonsa I Zdobywc\xc4\x99 (Dom Afonso Henriques), przy pomocy krzy\xc5\xbcowc\xc3\xb3w. Pierwszym biskupem Lizbony zosta\xc5\x82 angielski krzy\xc5\xbcowiec Gilbert z Hastings. W 1255 roku kr\xc3\xb3l Alfons III przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 stolic\xc4\x99 Portugalii z Coimbry do Lizbony. W 1290 powsta\xc5\x82 w Lizbonie uniwersytet._NEWLINE_W okresie wielkich odkry\xc4\x87 geograficznych (XV-XVII wiek) z Lizbony, a \xc5\x9bci\xc5\x9blej z jej portu Bel\xc3\xa9m, wyruszy\xc5\x82o wiele wypraw morskich, kt\xc3\xb3re przyczyni\xc5\x82y si\xc4\x99 do rozwoju kr\xc3\xb3lestwa i jego stolicy. W kwietniu 1506 roku w mie\xc5\x9bcie mia\xc5\x82 miejsce kilkudniowy pogrom, w kt\xc3\xb3rego wyniku zamordowano kilka tysi\xc4\x99cy \xc5\xbbyd\xc3\xb3w przymusowo nawr\xc3\xb3conych na katolicyzm._NEWLINE_26 stycznia 1531 roku miasto zosta\xc5\x82o dotkni\xc4\x99te przez trz\xc4\x99sienie ziemi, w kt\xc3\xb3rym zgin\xc4\x99\xc5\x82y tysi\xc4\x85ce jego mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. W dzie\xc5\x84 Wszystkich \xc5\x9awi\xc4\x99tych 1 listopada 1755 mia\xc5\x82o miejsce kolejne pot\xc4\x99\xc5\xbcne trz\xc4\x99sienie ziemi (9 stopni w skali Richtera), kt\xc3\xb3re poch\xc5\x82on\xc4\x99\xc5\x82o ok. 60 000 ofiar i praktycznie zrujnowa\xc5\x82o Lizbon\xc4\x99. Przetrwa\xc5\x82y jedynie zabudowania dzielnic Alfamy i Bel\xc3\xa9m. Z inicjatywy ministra kr\xc3\xb3la Jos\xc3\xa9 I, markiza Pombala, miasto zosta\xc5\x82o odbudowane. _NEWLINE_5 pa\xc5\xbadziernika 1910 wybuch\xc5\x82a w Lizbonie rewolucja republika\xc5\x84ska. 25 kwietnia 1974 rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 rewolucja go\xc5\xbadzik\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82rz\xc4\x99dne geograficzne Lizbony to: 38\xc2\xb042\xe2\x80\xb2N, 9\xc2\xb005\xe2\x80\xb2W, co czyni j\xc4\x85 najbardziej wysuni\xc4\x99t\xc4\x85 na zach\xc3\xb3d stolic\xc4\x85 w kontynentalnej Europie. Miasto jest zlokalizowane w zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju, nad rzek\xc4\x85 Tag w pobli\xc5\xbcu uj\xc5\x9bcia do Oceanu Atlantyckiego. Oddalona jest o oko\xc5\x82o 220 km od najwy\xc5\xbcszego szczytu kontynentalnej Portugalii w Serra da Estrela (oko\xc5\x82o 3 godz. jazdy samochodem)._NEWLINE_Centrum administracyjne podzielone jest na 53 dzielnice (freguesias), natomiast metropolia na 18 gmin (munic\xc3\xadpios)._NEWLINE_Zachodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 miasta jest g\xc5\x82\xc3\xb3wnie zaj\xc4\x99ta przez Park Monsanto, kt\xc3\xb3ry jest najwi\xc4\x99kszym parkiem miejskim w Europie. Jego powierzchnia to 10 km\xc2\xb2.\n_START_SECTION_\nDemografia\n_START_PARAGRAPH_\nLizbona liczy\xc5\x82a (2011 r.) 547 631 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w, wewn\xc4\x85trz centrum administracyjnego, na powierzchni zaledwie 84,6 km\xc2\xb2. Granice miasta nie s\xc4\x85 precyzyjne zdefiniowane. W zwi\xc4\x85zku z tym administracyjnie zdefiniowane miasta, kt\xc3\xb3re istniej\xc4\x85 w pobli\xc5\xbcu stolicy s\xc4\x85 w rzeczywisto\xc5\x9bci cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 metropolitalnego obwodu Lizbony. Strefa miejska Lizbony (ang. Urban Zone) ma 2 435 837 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wed\xc5\x82ug danych Eurostatu. Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 miejski liczy 2 700 000 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w b\xc4\x99d\xc4\x85c jedenastym co do wielko\xc5\x9bci zespo\xc5\x82em miejskim w Unii Europejskiej po Pary\xc5\xbcu, Londynie, Zag\xc5\x82\xc4\x99biu Ruhry, Madrycie, Mediolanie, Barcelonie, Berlinie, Rzymie, Neapolu i Atenach. Ca\xc5\x82a metropolia Lizbona (obszar metropolitalny) ma oko\xc5\x82o 2,8 miliona mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Wed\xc5\x82ug oficjalnych danych rz\xc4\x85dowych, Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Ponadto inne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przedstawiaj\xc4\x85 podobn\xc4\x85 liczb\xc4\x99, wed\xc5\x82ug Organizacji Wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy Gospodarczej i Rozwoju \xe2\x80\x93 2 797 612 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w; wed\xc5\x82ug Departamentu Spraw Gospodarczych i Spo\xc5\x82ecznych ONZ \xe2\x80\x93 2 890 000; wed\xc5\x82ug Europejskiego Urz\xc4\x99du Statystycznego (Eurostat) \xe2\x80\x93 2 839 908 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w; wed\xc5\x82ug Brookings Institution ma 2 968 600 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nSport\n_START_PARAGRAPH_\nLizbona jako stolica Portugalii jest tak\xc5\xbce jednym z jej sportowych centr\xc3\xb3w. Swoj\xc4\x85 siedzib\xc4\x99 maj\xc4\x85 tu m.in. takie kluby jak SL Benfica czy Sporting CP. Mistrzostwa Europy w Pi\xc5\x82ce No\xc5\xbcnej 2004 tak\xc5\xbce go\xc5\x9bci\xc5\x82y w stolicy, a ich mecz fina\xc5\x82owy zosta\xc5\x82 rozegrany na Est\xc3\xa1dio da Luz. Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 hal\xc4\x85 sportow\xc4\x85 jest MEO Arena. Najwi\xc4\x99kszymi stadionami s\xc4\x85: Est\xc3\xa1dio da Luz o pojemno\xc5\x9bci 64 642 widz\xc3\xb3w, Est\xc3\xa1dio Jos\xc3\xa9 Alvalade o pojemno\xc5\x9bci 50 000 widz\xc3\xb3w, Est\xc3\xa1dio do Restelo o pojemno\xc5\x9bci 19 856 widz\xc3\xb3w oraz znajduj\xc4\x85cy si\xc4\x99 na przedmie\xc5\x9bciach Est\xc3\xa1dio Nacional o pojemno\xc5\x9bci 37 500 widz\xc3\xb3w. Innym jest Est\xc3\xa1dio Universit\xc3\xa1rio de Lisboa, obejmuj\xc4\x85cy ca\xc5\x82y kompleks sportowy.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wne dziedziny przemys\xc5\x82u w rejonie Lizbony to przemys\xc5\x82 stalowy, w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczy, chemiczny, ceramiczny, stoczniowy i rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwo. Lizbona posiada oceaniczny port handlowy i wojenny. W Lizbonie odby\xc5\x82o si\xc4\x99 Expo \xe2\x80\x9998. Bezrobocie w Zespole Metropolitalnym Lizbony w drugim kwartale 2017 roku wynosi\xc5\x82o 9,4%._NEWLINE_W 2017 roku Lizbona by\xc5\x82a 61 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej odwiedzanym miastem na \xc5\x9bwiecie (tu\xc5\xbc przed Kairem) z 3,3 milionem turyst\xc3\xb3w w ci\xc4\x85gu roku._NEWLINE_W 2018 roku zosta\xc5\x82o zakwalifikowane na 74 miejscu w\xc5\x9br\xc3\xb3d centr\xc3\xb3w finansowych \xc5\x9bwiata.\n_START_SECTION_\nKolej\n_START_PARAGRAPH_\nWa\xc5\xbcniejsze stacje kolejowe: Lisboa Oriente, Esta\xc3\xa7\xc3\xa3o do Cais do Sodr\xc3\xa9, Esta\xc3\xa7\xc3\xa3o Rossio, Lisboa Bra\xc3\xa7o de Prata, Lisboa Santa Apolonia. Fertagus to aglomeracyjny przewo\xc5\xbanik kolejowy, obs\xc5\x82uguj\xc4\x85cy Lizbon\xc4\x99 z przedmie\xc5\x9bciami. T\xc3\xbanel do Rossio to tunel kolejowy w mie\xc5\x9bcie.\n_START_SECTION_\nKultura\n_START_PARAGRAPH_\nWa\xc5\xbcniejsze teatry to: Teatro Nacional de S\xc3\xa3o Carlos, Teatro Nacional D. Maria II, Teatro Politeama, Teatro Tivoli, Teatro da Trindade._NEWLINE_Wa\xc5\xbcniejsze muzea: Narodowe Muzeum Archeologiczne, Centro de Arte Moderna Jos\xc3\xa9 de Azeredo Perdig\xc3\xa3o, Museu Nacional de Arte Antiga, Muzeum Chiado, Muzeum Calouste Gulbenkiana, Muzeum Morskie, Narodowe Muzeum Powoz\xc3\xb3w, Muzeum Carris, Muzeum Elektryczno\xc5\x9bci (Lizbona), Muzeum Fado, Museu da M\xc3\xbasica, Muzeum Wody w Lizbonie, Museu Nacional do Azulejo. Coliseu dos Recreios to sala koncertowa. Cinema S\xc3\xa3o Jorge jedno z kin.'