b'\n_START_ARTICLE_\nMasakra w Dynowie (1939)\n_START_PARAGRAPH_\nMasakra w Dynowie (1939) \xe2\x80\x93 pogrom \xc5\xbcydowskiej ludno\xc5\x9bci Dynowa dokonany przez funkcjonariuszy niemieckich Einsatzgruppen podczas kampanii wrze\xc5\x9bniowej 1939 roku._NEWLINE_Masakra w Dynowie by\xc5\x82a elementem szerszego planu realizowanego przez kierownictwo III Rzeszy, zmierzaj\xc4\x85cego do sprowokowania masowego exodusu polskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w na obszary znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 pod okupacj\xc4\x85 sowieck\xc4\x85. W po\xc5\x82owie wrze\xc5\x9bnia 1939 funkcjonariusze tzw. Einsatzkommando 1/I zamordowali w Dynowie kilkuset \xc5\xbbyd\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w miasta oraz uciekinier\xc3\xb3w z innych region\xc3\xb3w Polski (\xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a podaj\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcne daty tych wydarze\xc5\x84). Co najmniej kilkadziesi\xc4\x85t ofiar zosta\xc5\x82o spalonych \xc5\xbcywcem w miejscowej synagodze. Pod koniec wrze\xc5\x9bnia 1939 pozosta\xc5\x82ych przy \xc5\xbcyciu dynowskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w przep\xc4\x99dzono wp\xc5\x82aw przez San do strefy okupowanej przez Armi\xc4\x99 Czerwon\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nPreludium\n_START_PARAGRAPH_\nW wyniku zwyci\xc4\x99skiej kampanii wrze\xc5\x9bniowej pod kontrol\xc4\x85 Niemiec znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 tereny zachodniej i centralnej Polski, zamieszkiwane przez 2,2 mln \xc5\xbbyd\xc3\xb3w._NEWLINE_Dla nazistowskich przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy z rasizmu i antysemityzmu uczynili rdze\xc5\x84 swej ideologii, by\xc5\x82a to sytuacja wysoce niepo\xc5\xbc\xc4\x85dana. W pierwszej fazie wojny w\xc5\x82adze III Rzeszy rozwa\xc5\xbca\xc5\x82y rozmaite warianty \xe2\x80\x9erozwi\xc4\x85zania kwestii \xc5\xbcydowskiej\xe2\x80\x9d. Jeszcze przed zako\xc5\x84czeniem kampanii wrze\xc5\x9bniowej SS-Gruppenf\xc3\xbchrer Reinhard Heydrich, szef s\xc5\x82u\xc5\xbcb bezpiecze\xc5\x84stwa III Rzeszy, zaproponowa\xc5\x82, aby wysiedli\xc4\x87 polskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w na ziemie wschodniej Polski, kt\xc3\xb3re zgodnie z zapisami uk\xc5\x82adu Ribbentrop-Mo\xc5\x82otow mia\xc5\x82y znale\xc5\xba\xc4\x87 si\xc4\x99 pod okupacj\xc4\x85 ZSRR. Plan ten zosta\xc5\x82 najprawdopodobniej zaakceptowany przez naczelne dow\xc3\xb3dztwo Wehrmachtu. Mo\xc5\xbce o tym \xc5\x9bwiadczy\xc4\x87 chocia\xc5\xbcby dyrektywa z 12 wrze\xc5\x9bnia 1939, skierowana przez genera\xc5\x82a Eduarda Wagnera (Generalnego Kwatermistrza Wojsk L\xc4\x85dowych) do dow\xc3\xb3dztwa Grupy Armii \xe2\x80\x9ePo\xc5\x82udnie\xe2\x80\x9d, zawieraj\xc4\x85ca rozkaz \xe2\x80\x9ewywiezienia za San\xe2\x80\x9d wszystkich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z polskiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci G\xc3\xb3rnego \xc5\x9al\xc4\x85ska. Jednocze\xc5\x9bnie chc\xc4\x85c przyspieszy\xc4\x87 masowy exodus ludno\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej do strefy sowieckiej, Niemcy rozpocz\xc4\x99li brutalne pogromy i wysiedlenia. Szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 rol\xc4\x99 w tej akcji odegra\xc5\x82y tzw. Einsatzgruppen \xe2\x80\x93 specjalne grupy operacyjne niemieckiej s\xc5\x82u\xc5\xbcby bezpiecze\xc5\x84stwa i policji bezpiecze\xc5\x84stwa, pod\xc4\x85\xc5\xbcaj\xc4\x85ce w \xc5\x9blad za oddzia\xc5\x82ami regularnej armii z zadaniem \xe2\x80\x9ezwalczania wszystkich wrogich Rzeszy i Niemcom element\xc3\xb3w na ty\xc5\x82ach walcz\xc4\x85cych wojsk\xe2\x80\x9d oraz \xe2\x80\x9euj\xc4\x99cia os\xc3\xb3b niepewnych pod wzgl\xc4\x99dem politycznym\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Plan wysiedlenia polskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w na tereny zaj\xc4\x99te przez Armi\xc4\x99 Czerwon\xc4\x85 nie zosta\xc5\x82 ostatecznie zrealizowany \xe2\x80\x93 m.in. z powodu niech\xc4\x99ci w\xc5\x82adz sowieckich do przyjmowania tak wielkiej liczby uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w. Zanim jednak Sowieci uszczelnili granic\xc4\x99, funkcjonariusze Einsatzgruppen zd\xc4\x85\xc5\xbcyli wyp\xc4\x99dzi\xc4\x87 tysi\xc4\x85ce \xc5\xbbyd\xc3\xb3w za Bug i San. Niemcy dopu\xc5\x9bcili si\xc4\x99 przy tym szeregu mord\xc3\xb3w, rabunk\xc3\xb3w, gwa\xc5\x82t\xc3\xb3w i podpale\xc5\x84. Szczeg\xc3\xb3lnie brutalny przebieg mia\xc5\x82o zw\xc5\x82aszcza wyp\xc4\x99dzanie ludno\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej z teren\xc3\xb3w po\xc5\x82udniowej Polski (G\xc3\xb3rny \xc5\x9al\xc4\x85sk, Ma\xc5\x82opolska), gdzie operowa\xc5\x82a Einsatzgruppe I dowodzona przez SS-Brigadef\xc3\xbchrera Bruno Streckenbacha. Jeden z pododdzia\xc5\x82\xc3\xb3w tej grupy \xe2\x80\x93 Einsatzkommando 3/I dowodzone przez SS-Sturmbanf\xc3\xbchrera dr Alfreda Hasselberga \xe2\x80\x93 na samym tylko odcinku mi\xc4\x99dzy Sandomierzem a Jaros\xc5\x82awiem wyp\xc4\x99dzi\xc5\x82 za San ok. 18 tys. \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Licznych zbrodni dopu\xc5\x9bci\xc5\x82y si\xc4\x99 tak\xc5\xbce inne pododdzia\xc5\x82y grupy Streckenbacha. Punktem kulminacyjnym niemieckiej akcji sta\xc5\x82y si\xc4\x99 masowe mordy na \xc5\xbcydowskiej ludno\xc5\x9bci Przemy\xc5\x9bla (16-19 wrze\xc5\x9bnia). Nieco wcze\xc5\x9bniej ofiar\xc4\x85 pogromu padli natomiast \xc5\xbbydzi z Dynowa.\n_START_SECTION_\nPrzebieg masakry\n_START_PARAGRAPH_\n13 wrze\xc5\x9bnia 1939 roku oddzia\xc5\x82y Wehrmachtu wkroczy\xc5\x82y do Dynowa. Nied\xc5\x82ugo p\xc3\xb3\xc5\xbaniej do miasta dotar\xc5\x82o tzw. Einsatzkommando 1/I. By\xc5\x82 to jeden z pododdzia\xc5\x82\xc3\xb3w grupy Streckenbacha, z\xc5\x82o\xc5\xbcony w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci z by\xc5\x82ych funkcjonariuszy plac\xc3\xb3wki Gestapo w Weimarze. Jednostk\xc4\x85 dowodzi\xc5\x82 SS-Sturmbannf\xc3\xbchrer Ludwig Hahn. Esesmani natychmiast przyst\xc4\x85pili do mordowania i terroryzowania \xc5\xbcydowskiej spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci Dynowa. W zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a podawane s\xc4\x85 jednak r\xc3\xb3\xc5\xbcne daty rozpocz\xc4\x99cia pogromu. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 autor\xc3\xb3w, opieraj\xc4\x85c si\xc4\x99 m.in. na zeznaniach \xc5\xbcydowskich \xc5\x9bwiadk\xc3\xb3w, podaje, \xc5\xbce Einsatzkommando pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 w mie\xc5\x9bcie w pierwszym dniu \xc5\xbcydowskiego \xc5\x9bwi\xc4\x99ta Rosz ha-Szana \xe2\x80\x93 tj. 14 wrze\xc5\x9bnia. W niekt\xc3\xb3rych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach mo\xc5\xbcna jednak znale\xc5\xba\xc4\x87 informacj\xc4\x99, i\xc5\xbc masakra rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 15 wrze\xc5\x9bnia lub 18 wrze\xc5\x9bnia._NEWLINE_Po przybyciu do Dynowa podw\xc5\x82adni Hahna rozpocz\xc4\x99li \xc5\x82apank\xc4\x99 na ulicach miasta, wymierzon\xc4\x85 w m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn narodowo\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej. Ze wzgl\xc4\x99du na fakt, i\xc5\xbc \xc5\xbbydzi pr\xc3\xb3bowali kry\xc4\x87 si\xc4\x99 w budynkach, Niemcy zacz\xc4\x99li si\xc4\x99 tak\xc5\xbce wdziera\xc4\x87 do dom\xc3\xb3w i mieszka\xc5\x84. Wszystkich zatrzymanych gromadzono na podw\xc3\xb3rzu miejscowej szko\xc5\x82y powszechnej. Po pewnym czasie \xc5\xbbyd\xc3\xb3w zaprowadzono do jednej ze szkolnych sal, po czym w godzinach wieczornych za\xc5\x82adowano do samochod\xc3\xb3w ci\xc4\x99\xc5\xbcarowych i wywieziono w nieznane. Niemcy o\xc5\x9bwiadczyli \xc5\xbcydowskim kobietom, \xc5\xbce m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn zabrano na roboty do Jawornika Ruskiego. W rzeczywisto\xc5\x9bci wywo\xc5\xbcono ich do podmiejskiego lasu \xc5\xbburawiec lub na tzw. Pleba\xc5\x84skie Pole, po\xc5\x82o\xc5\xbcone nieopodal ul. ks. J\xc3\xb3zefa O\xc5\xbcoga (na ty\xc5\x82ach plebanii katolickiej parafii \xc5\x9bw. Wawrzy\xc5\x84ca). Tam w \xc5\x9bwietle reflektor\xc3\xb3w samochodowych ofiary ustawiano w rz\xc4\x99dach po 10 os\xc3\xb3b, po czym rozstrzeliwano ogniem broni maszynowej. Zamordowanych pogrzebano na miejscu ka\xc5\xbani, przysypuj\xc4\x85c ich cia\xc5\x82a cienk\xc4\x85 warstw\xc4\x85 ziemi. Tej nocy ofiar\xc4\x85 egzekucji pad\xc5\x82o co najmniej 150-170 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Masakr\xc4\x99 prze\xc5\xbcy\xc5\x82 jedynie kupiec Jakob Guttman, kt\xc3\xb3ry uda\xc5\x82 zabitego, a po odej\xc5\x9bciu oprawc\xc3\xb3w uciek\xc5\x82 na drug\xc4\x85 stron\xc4\x99 Sanu._NEWLINE_Pogrom by\xc5\x82 kontynuowany r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nast\xc4\x99pnego dnia. Esesmani wdarli si\xc4\x99 w\xc3\xb3wczas do miejscowej synagogi, gdzie zebrali roda\xc5\x82y i ksi\xc4\x85\xc5\xbcki na jeden stos, oblali benzyn\xc4\x85 i podpalili. Ogniem zaj\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 najpierw ca\xc5\x82a synagoga, a nast\xc4\x99pnie dwa pobliskie domy modlitwy wraz z roda\xc5\x82ami i ksi\xc4\x99gozbiorem pism talmudycznych. Sacher Gr\xc3\xbcnbaum, \xc5\x9bwiadek tych wydarze\xc5\x84, zezna\xc5\x82, \xc5\xbce do p\xc5\x82on\xc4\x85cej synagogi Niemcy wrzucili dw\xc3\xb3ch m\xc5\x82odych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Israela Kehra (pomocnika piekarskiego) i J\xc3\xb3zefa Rogela (cholewkarza). W wielu innych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach mo\xc5\xbcna jednak znale\xc5\xba\xc4\x87 informacj\xc4\x99, \xc5\xbce tego dnia Niemcy spalili \xc5\xbcywcem w synagodze co najmniej 50 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Niekt\xc3\xb3rzy autorzy szacowali nawet liczb\xc4\x99 zamordowanych w ten spos\xc3\xb3b ofiar na blisko 200. \xc5\xbbyd\xc3\xb3w usi\xc5\x82uj\xc4\x85cych uciec z p\xc5\x82on\xc4\x85cej bo\xc5\xbcnicy esesmani mieli wrzuca\xc4\x87 do pobliskiej studni, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zasypali wraz z cia\xc5\x82ami ofiar._NEWLINE_\xc5\x81\xc4\x85cznie w trakcie kilkudniowej masakry Niemcy zamordowali w Dynowie kilkuset \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Dok\xc5\x82adna liczba ofiar nie jest znana. Najbardziej ostro\xc5\xbcne szacunki m\xc3\xb3wi\xc4\x85 o blisko 200 zamordowanych. W niekt\xc3\xb3rych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach liczba ofiar jest jednak szacowana w przedziale od 300 do 600. W gronie zamordowanych znale\xc5\xbali si\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno miejscowi \xc5\xbbydzi, jak te\xc5\xbc uchod\xc5\xbacy z innych miast \xe2\x80\x93 Brzozowa, Gorlic, Jas\xc5\x82a, Krosna i Nowego S\xc4\x85cza. Ofiarami pogromu byli g\xc5\x82\xc3\xb3wnie m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani, cho\xc4\x87 w gronie zamordowanych znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 tak\xc5\xbce pewna liczba kobiet i dzieci. Ponadto we wrze\xc5\x9bniu 1939 Niemcy zamordowali na terenie Dynowa co najmniej 9 Polak\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 w tym sze\xc5\x9bciu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w miasta (pi\xc4\x99ciu m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn i kobiet\xc4\x99) oraz dw\xc3\xb3ch \xc5\xbco\xc5\x82nierzy WP przebranych w ubrania cywilne._NEWLINE_Ostatni akt pogromu nast\xc4\x85pi\xc5\x82 28 wrze\xc5\x9bnia 1939, w pierwszy dzie\xc5\x84 \xc5\xbcydowskiego \xc5\x9bwi\xc4\x99ta Sukkot. Tego dnia policjant gminny og\xc5\x82osi\xc5\x82 przy d\xc5\xbawi\xc4\x99kach b\xc4\x99bna, i\xc5\xbc niemieckie w\xc5\x82adze zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82y, aby \xc5\xbbydzi w ci\xc4\x85gu 15 minut zgromadzili si\xc4\x99 na dynowskim rynku. Nie podano celu tego zgromadzenia, opornym zagro\xc5\xbcono natomiast kar\xc4\x85 \xc5\x9bmierci. Gdy wszyscy \xc5\xbbydzi zgromadzili si\xc4\x99 w wyznaczonym miejscu, rynek zosta\xc5\x82 otoczony przez funkcjonariuszy SS i policji niemieckiej. Oko\xc5\x82o 1500 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w (w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci kobiety i dzieci) uformowano w kolumn\xc4\x99, po czym przy d\xc5\xbawi\xc4\x99kach orkiestry pognano nad brzeg Sanu. Niemcy strzelaj\xc4\x85c na postrach w powietrze zmusili nast\xc4\x99pnie wszystkich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, aby przeszli wp\xc5\x82aw przez rzek\xc4\x99, na tereny okupowane przez Armi\xc4\x99 Czerwon\xc4\x85. Ze wzgl\xc4\x99du na fakt, i\xc5\xbc woda by\xc5\x82a w tym miejscu g\xc5\x82\xc4\x99boka, a nurt bystry, co najmniej kilka starszych kobiet uton\xc4\x99\xc5\x82o podczas przeprawy. \xc5\xbbydzi, kt\xc3\xb3rzy przeszli na drugi brzeg Sanu zostali otoczeni przez sowieckich \xc5\xbco\xc5\x82nierzy. Mokrzy i zzi\xc4\x99bni\xc4\x99ci przez ca\xc5\x82\xc4\x85 dob\xc4\x99 musieli oczekiwa\xc4\x87 pod go\xc5\x82ym niebem na decyzj\xc4\x99 o swoim losie. Ostatecznie wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich wywieziono w g\xc5\x82\xc4\x85b ZSRR. Pozostawione w Dynowie \xc5\xbcydowskie mienie przepad\xc5\x82o.\n_START_SECTION_\nEpilog\n_START_PARAGRAPH_\nPo wydarzeniach z 28 wrze\xc5\x9bnia w Dynowie pozosta\xc5\x82y jedynie dwie rodziny \xc5\xbcydowskie. Zosta\xc5\x82y one p\xc3\xb3\xc5\xbaniej wywiezione do getta w Brzozowie._NEWLINE_W 1940 roku gmina \xc5\xbcydowska w Kro\xc5\x9bnie uzyska\xc5\x82a zgod\xc4\x99 w\xc5\x82adz okupacyjnych na ekshumacj\xc4\x99 ofiar masakry oraz z\xc5\x82o\xc5\xbcenie ich cia\xc5\x82 w zbiorowych mogi\xc5\x82ach na nowym cmentarzu \xc5\xbcydowskim przy ul. Karol\xc3\xb3wka w Dynowie. Po wojnie na cmentarzu wzniesiono pomnik ku czci dynowskich ofiar Holocaustu._NEWLINE_Ludwig Hahn prze\xc5\xbcy\xc5\x82 wojn\xc4\x99. Przed zachodnioniemieckim s\xc4\x85dem stan\xc4\x85\xc5\x82 dopiero w 1972 roku, lecz w akcie oskar\xc5\xbcenia nie uj\xc4\x99to czyn\xc3\xb3w pope\xc5\x82nionych przez oskar\xc5\xbconego w trakcie kampanii wrze\xc5\x9bniowej 1939 roku. Ostatecznie Hahn zosta\xc5\x82 uznany winnym zarz\xc4\x85dzenia egzekucji 100 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w warszawskiego Pawiaka i skazany na kar\xc4\x99 12 lat pozbawienia wolno\xc5\x9bci. W kolejnym procesie, dotycz\xc4\x85cym tym razem jego udzia\xc5\x82u w masowych deportacjach warszawskich \xc5\xbbyd\xc3\xb3w do obozu zag\xc5\x82ady w Treblince, zosta\xc5\x82 skazany na kar\xc4\x99 do\xc5\xbcywotniego pozbawienia wolno\xc5\x9bci (1975). Po up\xc5\x82ywie 8 lat Hahn zosta\xc5\x82 jednak zwolniony z wi\xc4\x99zienia z przyczyn zdrowotnych (choroba nowotworowa). Zmar\xc5\x82 10 listopada 1986.'