b'\n_START_ARTICLE_\nStefan Batory\n_START_SECTION_\nTytu\xc5\x82 kr\xc3\xb3lewski\n_START_PARAGRAPH_\nT\xc5\x82umaczenie: Stefan, z Bo\xc5\xbcej \xc5\x82aski kr\xc3\xb3l Polski, wielki ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 litewski, ruski, pruski, mazowiecki, \xc5\xbcmudzki, kijowski, wo\xc5\x82y\xc5\x84ski, podlaski, inflancki, a tak\xc5\xbce ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 siedmiogrodzki.\n_START_SECTION_\nM\xc5\x82odo\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nBy\xc5\x82 synem wojewody siedmiogrodzkiego Stefana Batorego i Katarzyny Telegdi._NEWLINE_Wcze\xc5\x9bnie osierocony, dla zachowania swoich d\xc3\xb3br dziedzicznych zwi\xc4\x85za\xc5\x82 swoj\xc4\x85 karier\xc4\x99 polityczn\xc4\x85 z rodem Habsburg\xc3\xb3w. 22 pa\xc5\xbadziernika 1549 w imieniu cesarza Ferdynanda I Habsburga wzi\xc4\x85\xc5\x82 udzia\xc5\x82 w Mantui w za\xc5\x9blubinach jego c\xc3\xb3rki Katarzyny Habsbur\xc5\xbcanki z Franciszkiem III Gonzag\xc4\x85. Prawdopodobnie w\xc5\x82a\xc5\x9bnie wtedy nauczy\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc5\x82oskiego i przez kilka miesi\xc4\x99cy studiowa\xc5\x82 na Uniwersytecie w Padwie.\n_START_SECTION_\nW\xc5\x82adca Siedmiogrodu\n_START_PARAGRAPH_\nW obliczu najazdu tureckiego na W\xc4\x99gry, Stefan Batory zmieni\xc5\x82 swoje sympatie polityczne i zwi\xc4\x85za\xc5\x82 si\xc4\x99 z obozem narodowym wspieraj\xc4\x85cym Z\xc3\xa1poly\xc3\xb3w. 22 pa\xc5\xbadziernika 1556 wita\xc5\x82 w imieniu szlachty w\xc4\x99gierskiej powracaj\xc4\x85c\xc4\x85 z Polski Izabel\xc4\x99 Jagiellonk\xc4\x99. Na czele wojsk siedmiogrodzkich stoczy\xc5\x82 4 marca 1562 krwaw\xc4\x85 bitw\xc4\x99 z wojskami cesarskimi pod Hadad, zako\xc5\x84czon\xc4\x85 podpisaniem kr\xc3\xb3tkotrwa\xc5\x82ego rozejmu. Kr\xc3\xb3l Jan II Zygmunt Z\xc3\xa1polya wys\xc5\x82a\xc5\x82 go w 1563 w misji dyplomatycznej do Wiednia, kt\xc3\xb3ra jednak zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 niepowodzeniem. 13 marca 1565 w Satmarze wynegocjowa\xc5\x82 wst\xc4\x99pne porozumienie pokojowe z cesarzem Maksymilianem II Habsburgiem. Jednak wobec gro\xc5\xbaby kolejnego najazdu tureckiego i na skutek zmiany orientacji polityki zagranicznej Z\xc3\xa1polyi, zosta\xc5\x82 przez Austriak\xc3\xb3w internowany w wiede\xc5\x84skiej karczmie. Dopiero w 1567 powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 na W\xc4\x99gry._NEWLINE_W 1571, po \xc5\x9bmierci Z\xc3\xa1polyi, na czele stronnictwa prohabsburskiego stan\xc4\x85\xc5\x82 Kasper Bekiesz, przeciwko kt\xc3\xb3remu wyst\xc4\x85pi\xc5\x82o pospolite ruszenie szlachty w\xc4\x99gierskiej pod wodz\xc4\x85 Krzysztofa Batorego, brata Stefana._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki poparciu su\xc5\x82tana tureckiego Selima II Stefan Batory zosta\xc5\x82 wybrany ksi\xc4\x99ciem Siedmiogrodu 25 maja 1571 przez sejm w Alba Iulia. Swoim nast\xc4\x99pc\xc4\x85 wyznaczy\xc5\x82 brata Krzysztofa, kt\xc3\xb3ry wkr\xc3\xb3tce odebra\xc5\x82 przysi\xc4\x99g\xc4\x99 wierno\xc5\x9bci od szlachty siedmiogrodzkiej. W 1573 odebra\xc5\x82 twierdze obsadzone przez wojska Bekiesza. 19 lipca 1575 pokona\xc5\x82 posi\xc5\x82kuj\xc4\x85ce Bekiesza wojska habsburskie w bitwie pod Kerel\xc5\x91szentp\xc3\xa1l (obecnie S\xc3\xa2npaul).\n_START_SECTION_\nUnia Rzeczypospolitej z Siedmiogrodem\n_START_PARAGRAPH_\nKiedy Stefan Batory zosta\xc5\x82 wybrany kr\xc3\xb3lem musia\xc5\x82 zgodzi\xc4\x87 si\xc4\x99 na p\xc5\x82acenie wy\xc5\xbcszego haraczu Turkom (\xc5\x82\xc4\x85cznie 25 tys. floren\xc3\xb3w) w zamian za co uzyska\xc5\x82 ich zgod\xc4\x99 na personaln\xc4\x85 uni\xc4\x99 polsko-siedmiogrodzk\xc4\x85. Regentem (wojewod\xc4\x85) mianowa\xc5\x82 swego brata Krzysztofa. Po jego \xc5\x9bmierci w\xc5\x82adz\xc4\x99 przej\xc4\x99\xc5\x82a Rada Regencyjna, a w 1585 r. regentem (zast\xc4\x99puj\xc4\x85cym Zygmunta, niepe\xc5\x82noletniego syna Krzysztofa) zosta\xc5\x82 Jan Ghycza. Mimo to kr\xc3\xb3l Stefan zorganizowa\xc5\x82 w Krakowie oddzieln\xc4\x85 kancelari\xc4\x99 siedmiogrodzk\xc4\x85, wszelkie wa\xc5\xbcne decyzje pozostawiaj\xc4\x85c sobie. W wojnach z Moskw\xc4\x85 wykorzysta\xc5\x82 te\xc5\xbc \xc5\xbco\xc5\x82nierzy siedmiogrodzkich, rekrutowanych g\xc5\x82\xc3\xb3wnie spo\xc5\x9br\xc3\xb3d Rumun\xc3\xb3w i Szekler\xc3\xb3w. Ocenia si\xc4\x99, \xc5\xbce jego panowanie da\xc5\x82o Siedmiogrodowi uspokojenie i szans\xc4\x99 na rozw\xc3\xb3j, k\xc5\x82ad\xc4\x85c podstawy pod przysz\xc5\x82e sukcesy tego pa\xc5\x84stwa.\n_START_SECTION_\nAnna Jagiellonka\n_START_PARAGRAPH_\nStefan po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 53-letniej i starszej o 10 lat Annie trzy noce po\xc5\x9blubne (Jan Tarnowski napisa\xc5\x82 w li\xc5\x9bcie do magnata z Litwy ...Anna ch\xc5\x82opa dopad\xc5\x82a i g\xc4\x99b\xc4\x99 wysoko nosi...). P\xc3\xb3\xc5\xbaniej nie zagl\xc4\x85da\xc5\x82 do jej sypialni, ale pozwoli\xc5\x82 jej przychodzi\xc4\x87, kiedy tylko zechce. Pewnej nocy Anna zapragn\xc4\x99\xc5\x82a odwiedzi\xc4\x87 Batorego, ale ten uciek\xc5\x82. Wiele os\xc3\xb3b by\xc5\x82o \xc5\x9bwiadkiem tego wydarzenia, kr\xc3\xb3lowa dosta\xc5\x82a gor\xc4\x85czki i trzeba by\xc5\x82o jej krew upuszcza\xc4\x87._NEWLINE_Szydercze wypowiedzi na temat Anny zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 pojawia\xc4\x87 zaraz po \xc5\x9blubie. Z czasem Batory mia\xc5\x82 do\xc5\x9b\xc4\x87 matrony, jej d\xc4\x85s\xc3\xb3w, humor\xc3\xb3w i wtr\xc4\x85cania si\xc4\x99 do polityki. Wola\xc5\x82 przebywa\xc4\x87 na wojnach, poniewa\xc5\xbc wojna i polityka interesowa\xc5\x82y go bez reszty._NEWLINE_Anna wr\xc3\xb3ci\xc5\x82a do Warszawy. Na jej dworze go\xc5\x9bcili dyplomaci i antykr\xc3\xb3lewscy malkontenci. Ich obecno\xc5\x9b\xc4\x87 od razu spotka\xc5\x82a si\xc4\x99 z kontrakcj\xc4\x85 ze strony kr\xc3\xb3lewskich faworyt\xc3\xb3w (Miko\xc5\x82aja Mieleckiego, Andrzeja Opali\xc5\x84skiego i Zamoyskiego). Biskup (Stanis\xc5\x82aw Karnkowski) proponowa\xc5\x82 parze kr\xc3\xb3lewskiej rozw\xc3\xb3d. Sz\xc5\x82o o ponowne o\xc5\xbcenienie Batorego i wydanie potomstwa. Ten jednak zdecydowanie odm\xc3\xb3wi\xc5\x82.\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tek rz\xc4\x85d\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\n1 maja 1576 w katedrze wawelskiej biskup kujawski Stanis\xc5\x82aw Karnkowski udzieli\xc5\x82 Stefanowi Batoremu \xc5\x9blubu z Ann\xc4\x85 Jagiellonk\xc4\x85 i koronowa\xc5\x82 na kr\xc3\xb3la Polski._NEWLINE_Jednak Batory musia\xc5\x82 wkr\xc3\xb3tce stawi\xc4\x87 czo\xc5\x82o opozycji, kt\xc3\xb3ra nie uznaj\xc4\x85c jego tytu\xc5\x82u kr\xc3\xb3lewskiego liczy\xc5\x82a na rych\xc5\x82e przybycie Maksymiliana II. Nadal wierne Habsburgowi pozosta\xc5\x82o Wielkie Ksi\xc4\x99stwo Litewskie i Prusy Kr\xc3\xb3lewskie._NEWLINE_Dopiero demonstracja zbrojna wojsk batoria\xc5\x84skich zmusi\xc5\x82a jego przeciwnik\xc3\xb3w do pogodzenia si\xc4\x99 z nowym w\xc5\x82adc\xc4\x85. 24 maja wojska kr\xc3\xb3lewskie zdoby\xc5\x82y zamek w Lanckoronie, opanowany wcze\xc5\x9bniej przez wojewod\xc4\x99 sieradzkiego Olbrachta \xc5\x81askiego, kt\xc3\xb3ry zamierza\xc5\x82 uczyni\xc4\x87 z niego punkt oparcia dla si\xc5\x82 prohabsburskich w Ma\xc5\x82opolsce. Batorego uzna\xc5\x82a wkr\xc3\xb3tce Litwa i Prusy, a przysi\xc4\x99g\xc4\x99 wierno\xc5\x9bci przez swoich wys\xc5\x82annik\xc3\xb3w z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 mu nawet ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern.\n_START_SECTION_\nInflanty\n_START_PARAGRAPH_\nPo wygranej wojnie Batory przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 do porz\xc4\x85dkowania administracji w odzyskanych Inflantach._NEWLINE_W 1583 na sejmiku w Kiesi komisarz generalny Stanis\xc5\x82aw P\xc4\x99kos\xc5\x82awski og\xc5\x82osi\xc5\x82 nadan\xc4\x85 im przez w\xc5\x82adc\xc4\x99 konstytucj\xc4\x99 Inflant. Namiestnictwo w tej prowincji kr\xc3\xb3l z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w r\xc4\x99ce biskupa wile\xc5\x84skiego Jerzego Radziwi\xc5\x82\xc5\x82a._NEWLINE_Z inicjatywy monarchy erygowano tak\xc5\xbce nowe biskupstwo wende\xc5\x84skie._NEWLINE_Po kr\xc3\xb3tkotrwa\xc5\x82ym konflikcie zbrojnym, 20 kwietnia 1585 Rzeczpospolita przej\xc4\x99\xc5\x82a od Danii, po wp\xc5\x82aceniu odszkodowania ziemi\xc4\x99 pilty\xc5\x84sk\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nPolityka wewn\xc4\x99trzna\n_START_PARAGRAPH_\nNajbli\xc5\xbcszym wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracownikiem i wiernym sojusznikiem kr\xc3\xb3la w okresie jego panowania w Polsce by\xc5\x82 kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Niezmiernie utalentowany, przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 do sukces\xc3\xb3w politycznych i gospodarczych kr\xc3\xb3la, a tak\xc5\xbce do sukces\xc3\xb3w wojskowych jako hetman wielki koronny. W czasie swego urz\xc4\x99dowania Jan Zamoyski sta\xc5\x82 si\xc4\x99 jednym z najbogatszych magnat\xc3\xb3w w Europie, b\xc4\x99d\xc4\x85c tak\xc5\xbce wielkim mecenasem sztuki._NEWLINE_Szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 opiek\xc4\x85 otoczy\xc5\x82 Batory zakon jezuit\xc3\xb3w. Popiera\xc5\x82 zak\xc5\x82adanie przez nich kolegi\xc3\xb3w w Po\xc5\x82ocku (1579), Rydze (1581), Dorpacie (1583), Grodnie i Nie\xc5\x9bwie\xc5\xbcu._NEWLINE_W 1579 podni\xc3\xb3s\xc5\x82 wile\xc5\x84skie kolegium jezuickie do godno\xc5\x9bci Akademii Wile\xc5\x84skiej. By\xc5\x82a to wtedy druga uczelnia wy\xc5\xbcsza w Rzeczypospolitej, a jej pierwszym rektorem zosta\xc5\x82 Piotr Skarga._NEWLINE_Cho\xc4\x87 kr\xc3\xb3l by\xc5\x82 gorliwym katolikiem znanym z nietolerancji religijnej, jednocze\xc5\x9bnie w pewnej mierze przestrzega\xc5\x82 zasad tolerancji. W 1578 ostro pot\xc4\x99pi\xc5\x82 antyprotestancki tumult w Krakowie. Zapobieg\xc5\x82 te\xc5\xbc usuni\xc4\x99ciu z miasta warszawskich luteran._NEWLINE_Batory zosta\xc5\x82 ostrze\xc5\xbcony przez wojewod\xc4\x99 sieradzkiegoOlbrachta \xc5\x81askiego o przygotowaniach do zamachu na jego osob\xc4\x99, czynionych przez banit\xc4\x99 Samuela Zborowskiego. Po jego pojmaniu kr\xc3\xb3l zatwierdzi\xc5\x82 wyrok \xc5\x9bmierci wydany przez Jana Zamoyskiego. Zborowski zosta\xc5\x82 \xc5\x9bci\xc4\x99ty 26 maja 1584 na dziedzi\xc5\x84cu zamku wawelskiego._NEWLINE_Powo\xc5\x82any na Sejmie w 1585 s\xc4\x85d sejmowy rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 rozpatrywanie skargi Zborowskich o naruszenie wolno\xc5\x9bci szlacheckiej, poniewa\xc5\xbc ich zdaniem krewny zosta\xc5\x82 stracony bez s\xc4\x85du i z pogwa\xc5\x82ceniem praw Rzeczypospolitej._NEWLINE_Senat popar\xc5\x82 w tym sporze Batorego, uznaj\xc4\x85c i\xc5\xbc dowody spisku Samuela Zborowskiego by\xc5\x82y ewidentne, a w\xc5\x82adca dzia\xc5\x82a\xc5\x82 w stanie wy\xc5\xbcszej konieczno\xc5\x9bci. Na dodatek podwa\xc5\xbcona zosta\xc5\x82a wiarygodno\xc5\x9b\xc4\x87 jednego z powod\xc3\xb3w, brata Samuela \xe2\x80\x93 Krzysztofa, gdy wysz\xc5\x82o na jaw, \xc5\xbce on sam nasy\xc5\x82a\xc5\x82 skrytob\xc3\xb3jc\xc3\xb3w na kr\xc3\xb3la. Nastawiona przeciwko kr\xc3\xb3lowi izba poselska nie przyj\xc4\x99\xc5\x82a tego werdyktu do wiadomo\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9amier\xc4\x87 i miejsce poch\xc3\xb3wku\n_START_PARAGRAPH_\nStefan Batory zmar\xc5\x82 w 1586 prawdopodobnie na mocznic\xc4\x99, b\xc4\x99d\xc4\x85c\xc4\x85 schy\xc5\x82kowym stadium zwyrodnienia wielotorbielowatego nerek, co potwierdza sekcja zw\xc5\x82ok. Zosta\xc5\x82 pochowany w katedrze wawelskiej w Krakowie. Po nim kr\xc3\xb3lem polskim zosta\xc5\x82 obrany Zygmunt III Waza (1587\xe2\x80\x931632). W 1877 roku trumna ze szcz\xc4\x85tkami Stefana Batorego zosta\xc5\x82a otworzona. Znaleziono w niej regalia kr\xc3\xb3lewskie oraz szabl\xc4\x99 nale\xc5\xbc\xc4\x85c\xc4\x85 do kr\xc3\xb3la. Wed\xc5\x82ug wywodu dr. Hermana Zdzis\xc5\x82awa Scheuringa, przedstawionego w jego ksi\xc4\x85\xc5\xbcce pt. Czy kr\xc3\xb3lob\xc3\xb3jstwo? Krytyczne studium o \xc5\x9bmierci kr\xc3\xb3la Stefana Wielkiego Batorego (1964), w\xc5\x82adca zmar\xc5\x82 w wyniku otrucia dokonanego przez lekarzy cudzoziemc\xc3\xb3w i innowierc\xc3\xb3w.'