b'\n_START_ARTICLE_\nArtyleria\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPrawdopodobnie nazwa artylerii wywodzi si\xc4\x99 z w\xc5\x82oskiej arte de tirare (sztuki strzelania), terminu ukutego przez matematyka i jednego z pierwszych teoretyk\xc3\xb3w artylerii, Niccolo Tartagli\xc4\x99. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 historyk\xc3\xb3w wojskowo\xc5\x9bci przyjmuje, \xc5\xbce termin ten obejmuje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc stosowane w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci i wczesnym \xc5\x9bredniowieczu machiny miotaj\xc4\x85ce, jak katapulta, onager, trebusz czy balista oraz \xe2\x88\x92 znany od VII wieku \xe2\x88\x92 ogie\xc5\x84 grecki.\n_START_SECTION_\nWynalazek prochu\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszy udokumentowany przypadek u\xc5\xbcycia artylerii z wykorzystaniem prochu mia\xc5\x82 miejsce 28 stycznia 1132 roku, kiedy to genera\xc5\x82 Han Shizhong (Dynastia Song) obleg\xc5\x82 i zdoby\xc5\x82 miasto w Fujianie. Te pierwsze prymitywne dzia\xc5\x82a (albo raczej race)  przedosta\xc5\x82y si\xc4\x99 wraz z Mongo\xc5\x82ami do Azji Mniejszej, a stamt\xc4\x85d \xe2\x88\x92 w XIII wieku \xe2\x88\x92 do Europy, gdzie pierwsze strza\xc5\x82y pad\xc5\x82y w roku 1247 pod Sewill\xc4\x85._NEWLINE_Do Polski artyleria dotar\xc5\x82a w XIV wieku; bro\xc5\x84 palna (puszki) wspomniane s\xc4\x85 w Statutach wi\xc5\x9blickich z 1347. U\xc5\xbcyta zosta\xc5\x82a podczas bezkr\xc3\xb3lewia po \xc5\x9bmierci Ludwika W\xc4\x99gierskiego, kiedy to stronnicy jednego z kandydat\xc3\xb3w do tronu oblegali swych przeciwnik\xc3\xb3w w Pyzdrach w 1383 roku. Trzeba tu doda\xc4\x87, \xc5\xbce armaty tego okresu, strzelaj\xc4\x85ce kulami kamiennymi, przydatne by\xc5\x82y w zdobywaniu umocnie\xc5\x84, w polu natomiast mia\xc5\x82y niewielkie znaczenie. Jan D\xc5\x82ugosz odnotowuje jej u\xc5\xbcycie w opisie bitwy pod Grunwaldem i przy obl\xc4\x99\xc5\xbceniu zamku w Malborku._NEWLINE_W Europie Zachodniej prze\xc5\x82om w tej dziedzinie nast\xc4\x85pi\xc5\x82 w czasie zmaga\xc5\x84 wojny stuletniej, aczkolwiek armaty u\xc5\xbcywane na polach bitew by\xc5\x82y ma\xc5\x82e i niezbyt silne. Ci\xc4\x99\xc5\xbcszych dzia\xc5\x82 u\xc5\xbcywano jedynie do zdobywania i obrony zamk\xc3\xb3w, jak to mia\xc5\x82o miejsce podczas walk o Breteuil w roku 1356: oblegani Anglicy wystrza\xc5\x82em z dzia\xc5\x82a zniszczyli francusk\xc4\x85 wie\xc5\xbc\xc4\x99 obl\xc4\x99\xc5\xbcnicz\xc4\x85. Do ko\xc5\x84ca XIV wieku dzia\xc5\x82a mog\xc5\x82y co najwy\xc5\xbcej rozbija\xc4\x87 dachy zabudowa\xc5\x84 twierdz, nie za\xc5\x9b rozbija\xc4\x87 ich mury.\n_START_SECTION_\nXV wiek\n_START_PARAGRAPH_\nPrawdziwa zmiana nast\xc4\x85pi\xc5\x82a w latach 1420\xe2\x80\x931430. Artyleria uleg\xc5\x82a wzmocnieniu i mog\xc5\x82a ju\xc5\xbc z powodzeniem kruszy\xc4\x87 mury zamkowe. Zar\xc3\xb3wno Anglicy jak i Francuzi poczynili znaczne post\xc4\x99py w rozwoju artylerii, a w rezultacie tradycyjna przewaga, jak\xc4\x85 dawa\xc5\x82 obleganym mur, straci\xc5\x82a swe znaczenie. Lufy dzia\xc5\x82 zosta\xc5\x82y wyd\xc5\x82u\xc5\xbcone, a receptura produkcji prochu tak ulepszona, \xc5\xbce sta\xc5\x82 si\xc4\x99 trzykrotnie silniejszy ni\xc5\xbc uprzednio._NEWLINE_Joanna d\xe2\x80\x99Arc kilkakrotnie u\xc5\xbcywa\xc5\x82a broni palnej. W swych bitwach pod Jargeau, Meung-sur-Loire i Beaugency posi\xc5\x82kowa\xc5\x82a si\xc4\x99 silnymi zwi\xc4\x85zkami artylerii. W kwietniu 1430 roku jej si\xc5\x82y star\xc5\x82y si\xc4\x99 z Burgundami, kt\xc3\xb3rzy wspierali Anglik\xc3\xb3w jako wojsko zaci\xc4\x99\xc5\xbcne. W tym czasie Burgundowie posiadali najliczniejsz\xc4\x85 i najsilniejsz\xc4\x85 artyleri\xc4\x99 w Europie, ale prowadzeni przez Joann\xc4\x99 Francuzi zdo\xc5\x82ali ich pokona\xc4\x87._NEWLINE_Bartolomeo Colleoni, s\xc5\x82ynny kondotier w s\xc5\x82u\xc5\xbcbach Republiki Weneckiej, ok. 1440 r. zastosowa\xc5\x82 skutecznie artyleri\xc4\x99 w polu w czasie walk z mediola\xc5\x84skimi Viscontimi._NEWLINE_W armii Mehmeda Zdobywcy, kt\xc3\xb3ra w roku 1453 zdoby\xc5\x82a Konstantynopol, znajdowali si\xc4\x99 \xe2\x88\x92 obok artylerzyst\xc3\xb3w \xe2\x88\x92 piesi strzelcy uzbrojeni w rusznice. Turcy sprowadzili pod mury Konstantynopola 69 dzia\xc5\x82 w 15 bateriach. Bombardowanie trwa\xc5\x82o 45 dni, a dzia\xc5\x82a wystrzeli\xc5\x82y 19\xc2\xa0320 pocisk\xc3\xb3w. _NEWLINE_Artyleria odegra\xc5\x82a decyduj\xc4\x85c\xc4\x85 rol\xc4\x99 \xe2\x80\x9epoborcy podatk\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d we Francji Ludwika XI (1461-1483), gdzie dw\xc3\xb3r m\xc3\xb3g\xc5\x82 wreszcie utrzymywa\xc4\x87 kontrol\xc4\x99 nad krn\xc4\x85brnymi wasalami.\n_START_SECTION_\nCzas dzia\xc5\x82 g\xc5\x82adkolufowych\n_START_PARAGRAPH_\nBombardy by\xc5\x82y u\xc5\xbcywane g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w dzia\xc5\x82aniach obl\xc4\x99\xc5\xbcniczych. Tzw. \xe2\x80\x9edzia\xc5\x82a dardanelskie\xe2\x80\x9d, u\xc5\xbcywane przez Turk\xc3\xb3w podczas obl\xc4\x99\xc5\xbcenia Konstantynopola w 1453 roku, wa\xc5\xbcy\xc5\x82y po ok. 19 ton, a do dostarczenia na pozycj\xc4\x99 wymaga\xc5\x82y 200 ludzi i 60 wo\xc5\x82\xc3\xb3w; mog\xc5\x82y wystrzeli\xc4\x87 zaledwie siedem razy dziennie. Niemniej wzi\xc4\x99cie Konstantynopola by\xc5\x82o pierwszym przypadkiem zmasowanego wykorzystania artylerii obl\xc4\x99\xc5\xbcniczej w historii._NEWLINE_Pierwsze g\xc5\x82adkolufowe europejskie bombardy by\xc5\x82y broni\xc4\x85 masywn\xc4\x85 i ci\xc4\x99\xc5\xbck\xc4\x85, pozbawion\xc4\x85 lawet i k\xc3\xb3\xc5\x82, a wi\xc4\x99c nieruchom\xc4\x85 po umieszczeniu na pozycji. Charakteryzowa\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci\xc4\x85 kszta\xc5\x82t\xc3\xb3w i wymiar\xc3\xb3w, a nadto by\xc5\x82y niebezpieczne dla artylerzyst\xc3\xb3w (w roku 1460 Jakub II (kr\xc3\xb3l Szkocji) zgin\xc4\x85\xc5\x82 podczas obl\xc4\x99\xc5\xbcenia Roxburgh w chwili gdy eksplodowa\xc5\x82a odpalana przeze\xc5\x84 bombarda Lew). Ich wielkie rozmiary uniemo\xc5\xbcliwia\xc5\x82y (przy \xc3\xb3wczesnym stanie techniki) odlewanie w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci, by\xc5\x82y wi\xc4\x99c budowane ze skuwanych razem pr\xc4\x99t\xc3\xb3w metalowych, a nast\xc4\x99pnie spinane obr\xc4\x99czami, jak beczki._NEWLINE_Poj\xc4\x99cie \xe2\x80\x9edzia\xc5\x82a\xe2\x80\x9d wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 z wprowadzeniem w XV wieku lawety z zaprz\xc4\x99\xc5\xbconym w konie przodkiem, co pozwoli\xc5\x82o artylerii towarzyszy\xc4\x87 armii w polu. Unowocze\xc5\x9bnienie techniki odlewniczej i nowe, doskonalsze receptury prochu, umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82y zmniejszenie rozmiar\xc3\xb3w lufy, za\xc5\x9b dodanie biegun\xc3\xb3w pozwoli\xc5\x82o na \xc5\x82atwiejsze podnoszenie lub opuszczanie lufy do po\xc5\xbc\xc4\x85danego k\xc4\x85ta._NEWLINE_Pierwsze\xc5\x84stwo u\xc5\xbcycia dzia\xc5\x82 polowych tradycja przypisuje Janowi \xc5\xbdi\xc5\xbece, kt\xc3\xb3ry wykorzystywa\xc5\x82 swe ci\xc4\x85gnione przez wo\xc5\x82y dzia\xc5\x82a w czasie wojen husyckich (1418\xe2\x80\x931424). By\xc5\x82y to jednak wci\xc4\x85\xc5\xbc dzia\xc5\x82a ci\xc4\x99\xc5\xbckie, niepor\xc4\x99czne i wolne, co spowodowa\xc5\x82o, \xc5\xbce po wprowadzeniu w XVI wieku r\xc4\x99cznej broni palnej, na pewien czas znikn\xc4\x99\xc5\x82y (cho\xc4\x87 nie ca\xc5\x82kowicie) z p\xc3\xb3l bitew._NEWLINE_Kolejnym krokiem na drodze rozwoju broni palnej by\xc5\x82o wynalezienie naboju, co nast\xc4\x85pi\xc5\x82o w latach dwudziestych XVII wieku. Ten prosty p\xc5\x82\xc3\xb3cienny worek szybko zosta\xc5\x82 przyj\xc4\x99ty we wszystkich krajach Europy. Nab\xc3\xb3j przyspiesza\xc5\x82 \xc5\x82adowanie i czyni\xc5\x82 je bezpieczniejszym, z drugiej jednak strony niewyrzucone z lufy wraz z pociskiem fragmenty spalonego lub nadpalonego p\xc5\x82\xc3\xb3tna zwi\xc4\x99ksza\xc5\x82y zabrudzenie lufy, co wymaga\xc5\x82o dodatkowych czynno\xc5\x9bci przy jej czyszczeniu. Gustaw II Adolf jest uwa\xc5\xbcany za wodza, kt\xc3\xb3ry \xe2\x88\x92 wprowadzaj\xc4\x85c znacznie mniejsze i l\xc5\xbcejsze dzia\xc5\x82a \xe2\x88\x92 uczyni\xc5\x82 z artylerii bro\xc5\x84 efektywn\xc4\x85, cho\xc4\x87 o zwyci\xc4\x99stwie w polu nadal decydowa\xc5\x82y piechota i kawaleria. _NEWLINE_W XVII wieku wynaleziono granat artyleryjski (pocisk o skorupie wype\xc5\x82nionej prochem i zamkni\xc4\x99ty czopem z tkwi\xc4\x85cym w nim lontem). Wprowadzono te\xc5\xbc mo\xc5\xbadzierze, a wi\xc4\x99c pierwsze egzemplarze broni stromotorowej. Budowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc mniej pospolite rodzaje broni palnej, jak np. \xe2\x80\x9eorganki\xe2\x80\x9d._NEWLINE_W roku 1650 Kazimierz Siemienowicz wyda\xc5\x82 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 Artis Magnae Artilleriae pars prima, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a jedn\xc4\x85 z najwa\xc5\xbcniejszych publikacji w dziedzinie wiedzy o artylerii. Przez ponad dwie\xc5\x9bcie lat by\xc5\x82a w Europie podstawowym podr\xc4\x99cznikiem artylerzyst\xc3\xb3w._NEWLINE_Obocznym skutkiem rozwoju artylerii sta\xc5\x82 si\xc4\x99 nowy spos\xc3\xb3b budowy fortyfikacji. W roku 1500 oblegani przez Florenty\xc5\x84czyk\xc3\xb3w mieszka\xc5\x84cy Pizy odkryli, \xc5\xbce stos piasku \xe2\x88\x92 w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od kamiennego muru \xe2\x88\x92 wch\xc5\x82ania pociski artyleryjskie doznaj\xc4\x85c przy tym tylko nieznacznych uszkodze\xc5\x84. Zamiast wznosi\xc4\x87 wysokie mury usypali wi\xc4\x99c wa\xc5\x82y o pochy\xc5\x82ych stokach z otaczaj\xc4\x85c\xc4\x85 je fos\xc4\x85. Do roku 1520 ten system fortyfikacji bastionowych przyj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 w ca\xc5\x82ych W\xc5\x82oszech, a nast\xc4\x99pnie \xe2\x88\x92 udoskonalony przez Holendr\xc3\xb3w \xe2\x88\x92 w Europie.'