b'\n_START_ARTICLE_\nUpadek planetoidy Eltanin\n_START_SECTION_\nOdkrycie i badania\n_START_PARAGRAPH_\nWydarzenie to zosta\xc5\x82o rozpoznane w 1981 r. jako anomalia irydowa w rdzeniach osadowych wydobytych w 1965 r. przez okr\xc4\x99t badawczy marynarki USA USNS Eltanin (st\xc4\x85d nazwa). Dalsze badania wykaza\xc5\x82y wyst\xc4\x99powanie meteoryt\xc3\xb3w w rdzeniach odleg\xc5\x82ych o 500 km, zosta\xc5\x82y one zaklasyfikowane jako mezosyderyty. W 1995 roku statek badawczy FS Polarstern przeprowadzi\xc5\x82 badania w rejonie, w kt\xc3\xb3rym mia\xc5\x82 miejsce impakt, odnajduj\xc4\x85c dowody na przemieszanie osad\xc3\xb3w w wieku od eoce\xc5\x84skiego po plioce\xc5\x84ski na du\xc5\xbcym obszarze wskutek uderzenia. Obraz komplikuje istnienie w tym obszarze g\xc3\xb3r podmorskich Freeden. Ocenia si\xc4\x99, \xc5\xbce dno morskie w pobli\xc5\xbcu tych g\xc3\xb3r na obszarze o powierzchni ok. 20 tys. km\xc2\xb2 zawiera od 1 do 6 gram\xc3\xb3w materii meteorytowej na centymetr kwadratowy, wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc gdziekolwiek na Ziemi._NEWLINE_Upadek planetoidy Eltanin nie pozostawi\xc5\x82 krateru uderzeniowego na dnie oceanu._NEWLINE_Datowanie palomagnetyczne i biostratygraficzne rdzeni osadowych pozwoli\xc5\x82o okre\xc5\x9bli\xc4\x87, \xc5\xbce upadek ten mia\xc5\x82 miejsce 2,511\xc2\xa0\xc2\xb1\xc2\xa00,07 miliona lat temu. W tym czasie mia\xc5\x82y miejsce szybkie zmiany klimatyczne; impakt m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 przyczyni\xc4\x87 do przyspieszenia och\xc5\x82adzania klimatu.\n_START_SECTION_\nUpadek\n_START_PARAGRAPH_\nPlanetoida Eltanin mia\xc5\x82a od 1 do 4 km \xc5\x9brednicy i gdyby uderzy\xc5\x82a w kontynent, mog\xc5\x82aby utworzy\xc4\x87 krater o \xc5\x9brednicy od 15 do 40 km. Impakt mia\xc5\x82 jednak miejsce w g\xc5\x82\xc4\x99bokim na 5 km oceanie. Takie uderzenie musia\xc5\x82o wywo\xc5\x82a\xc4\x87 powstanie olbrzymich fal. Przy za\xc5\x82o\xc5\xbceniu, \xc5\xbce planetoida mia\xc5\x82a 4 km \xc5\x9brednicy, w chwili impaktu w oceanie powsta\xc5\x82a wyrwa o \xc5\x9brednicy 60 km, si\xc4\x99gaj\xc4\x85ca do dna. Fale rozchodz\xc4\x85ce si\xc4\x99 w oceanie od miejsca uderzenia w 2,5 godziny przeby\xc5\x82y 1750 km i dotar\xc5\x82y do wybrze\xc5\xbcy Ameryki Po\xc5\x82udniowej i Antarktydy. Na szelfach kontynentalnych zmala\xc5\x82a ich pr\xc4\x99dko\xc5\x9b\xc4\x87, lecz wzros\xc5\x82a amplituda, sprawiaj\xc4\x85c, \xc5\xbce kolejne nadchodz\xc4\x85ce grzbiety fal mog\xc5\x82y osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc4\x87 wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 200-300 m. 2,5 godziny p\xc3\xb3\xc5\xbaniej fale dotar\xc5\x82y m.in. do zamarzni\xc4\x99tego Morza Rossa, maj\xc4\x85c amplitud\xc4\x99 od 65 do 150 m, zapewne wystarczaj\xc4\x85c\xc4\x85, by zdestabilizowa\xc4\x87 istniej\xc4\x85ce w\xc3\xb3wczas lodowce szelfowe. Po ponad 10 h od impaktu fale, maj\xc4\x85ce na otwartym oceanie wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 35-40 m, uderzy\xc5\x82y w wybrze\xc5\xbca Ameryki \xc5\x9arodkowej i Australii. Je\xc5\xbceli planetoida mia\xc5\x82aby czterokrotnie mniejsz\xc4\x85 \xc5\x9brednic\xc4\x99, fale mia\xc5\x82yby ok. 5 razy mniejsz\xc4\x85 wysoko\xc5\x9b\xc4\x87. Dla por\xc3\xb3wnania, fale wywo\xc5\x82ywane przez du\xc5\xbce trz\xc4\x99sienia ziemi maj\xc4\x85 zazwyczaj na otwartym oceanie amplitud\xc4\x99 rz\xc4\x99du kilkudziesi\xc4\x99ciu centymetr\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nSkutki\n_START_PARAGRAPH_\nNa wybrze\xc5\xbcach kontynent\xc3\xb3w bliskich miejsca impaktu odnalezione zosta\xc5\x82y pewne anomalie geologiczne, b\xc4\x99d\xc4\x85ce \xc5\x9bwiadectwem tego wydarzenia. Na wybrze\xc5\xbcu Peru odkryto zgrupowanie pomieszanych, kompletnych szkielet\xc3\xb3w ssak\xc3\xb3w morskich i l\xc4\x85dowych; na wybrze\xc5\xbcu Antarktydy cienka warstwa plejstoce\xc5\x84skich osad\xc3\xb3w morskich zawieraj\xc4\x85cych okrzemki znajduje si\xc4\x99 kilkadziesi\xc4\x85t metr\xc3\xb3w powy\xc5\xbcej wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego poziomu morza. Prawdopodobnie zosta\xc5\x82y one tam przeniesione z szelfu przez uderzenie pot\xc4\x99\xc5\xbcnej fali tsunami._NEWLINE_W chwili upadku planetoidy wielkie ilo\xc5\x9bci s\xc5\x82onej wody zosta\xc5\x82y wyrzucone w atmosfer\xc4\x99; takie zdarzenie mog\xc5\x82o mie\xc4\x87 dalekosi\xc4\x99\xc5\xbcne skutki dla klimatu, w tym zmniejszenie nas\xc5\x82onecznienia, och\xc5\x82odzenie globu i powi\xc4\x99kszenie dziury ozonowej. W G\xc3\xb3rach Transantarktycznych odnaleziono osady morskie, okrzemki i promienice, kt\xc3\xb3re mog\xc5\x82y trafi\xc4\x87 tam wraz z opadem materii wyrzuconej przez uderzenie planetoidy.'