b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Chin\n_START_SECTION_\nWp\xc5\x82ywy kolonialne w Chinach\n_START_PARAGRAPH_\nW XVII w. do Chin zacz\xc4\x99\xc5\x82y przybywa\xc4\x87 liczne misje handlowe i polityczne z Rosji, Holandii, Wielkiej Brytanii, Portugalii i Francji. Nasili\xc5\x82a si\xc4\x99 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 misjonarzy, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie jezuit\xc3\xb3w. Chc\xc4\x85c broni\xc4\x87 si\xc4\x99 przed obcymi wp\xc5\x82ywami i importem towar\xc3\xb3w zagranicznych rz\xc4\x85d mand\xc5\xbcurski zamkn\xc4\x85\xc5\x82 1757 dla cudzoziemskich statk\xc3\xb3w wszystkie porty z wyj\xc4\x85tkiem Kantonu. Wielkie zapotrzebowanie na herbat\xc4\x99, jedwab i porcelan\xc4\x99 zmusi\xc5\x82o kraje europejskie, a przede wszystkim Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x99, do poszukiwania sposob\xc3\xb3w zbilansowania ujemnego salda w handlu z Chinami. Do cesarstwa zacz\xc4\x99to przywozi\xc4\x87 opium. W kr\xc3\xb3tkim czasie narkomania w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie chi\xc5\x84skim przybra\xc5\x82a tak du\xc5\xbce rozmiary, \xc5\xbce urz\xc4\x99dnicy zacz\xc4\x99li przypisywa\xc4\x87 jej nadmierny odp\xc5\x82yw srebra za granic\xc4\x99. W 1839 zniszczono w Kantonie zapasy opium nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do kupc\xc3\xb3w brytyjskich._NEWLINE_W latach 1839\xe2\x80\x931841 powsta\xc5\x82 zbrojny konflikt mi\xc4\x99dzy Chinami a Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x85, zwany pierwsz\xc4\x85 wojn\xc4\x85 opiumow\xc4\x85. Na skutek wojny zwyci\xc4\x99ska Wielka Brytania na mocy traktatu nanki\xc5\x84skiego, zawartego 29 sierpnia 1842, zmusi\xc5\x82a Chiny do otwarcia niekt\xc3\xb3rych port\xc3\xb3w w Kantonie, Fuzhou, Xiamen, Ningbo i Szanghaju dla statk\xc3\xb3w europejskich, odst\xc4\x85pienia Brytyjczykom Hongkongu oraz op\xc5\x82acenia wysokiej kontrybucji. Podobne traktaty Chiny podpisa\xc5\x82y w 1844 ze Stanami Zjednoczonymi i Francj\xc4\x85. Ich skutkiem by\xc5\x82o powstanie m.in. eksterytorialnych dzielnic europejskich (tzw. koncesji) w wi\xc4\x99kszych portach i miastach. Sytuacja po pierwszej wojnie opiumowej sprzyja\xc5\x82a aktywizacji tajnych stowarzysze\xc5\x84 o charakterze antymand\xc5\xbcurskim i antyfeudalnym takich jak Stowarzyszenie Bia\xc5\x82ego Lotosu, Zwi\xc4\x85zek Triady, Zwi\xc4\x85zek Starszych Braci. W 1850 roku dosz\xc5\x82o do wybuchu jednego z najwi\xc4\x99kszych w dziejach Chin ch\xc5\x82opskiego powstania tajping\xc3\xb3w. Na czele powstania sta\xc5\x82 Hong Xiuquan, kt\xc3\xb3ry pod wyra\xc5\xbanym wp\xc5\x82ywem chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa, g\xc5\x82osi\xc5\x82 idee r\xc3\xb3wno\xc5\x9bci i braterstwa. Na ogromnych obszarach \xc5\x9brodkowych i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych Chin zaj\xc4\x99tych przez powsta\xc5\x84c\xc3\xb3w proklamowa\xc5\x82 Niebia\xc5\x84skie Kr\xc3\xb3lestwo Najwy\xc5\xbcszego Spokoju._NEWLINE_W latach 1856\xe2\x80\x931860 nast\xc4\x85pi\xc5\x82 dalszy etap agresji mocarstw europejskich przeciwko Chinom, tzw. II wojna opiumowa i III wojna opiumowa. W 1857 wojska brytyjsko-francuskie zaj\xc4\x99\xc5\x82y Kanton, a w 1860 wkroczy\xc5\x82y do Pekinu. Rezultatem tego by\xc5\x82y dalsze ust\xc4\x99pstwa Chin usankcjonowane traktatami tienci\xc5\x84skimi z Wielk\xc4\x85 Brytani\xc4\x85, Francj\xc4\x85 i USA (1858), traktatem aigu\xc5\x84skim z Rosj\xc4\x85 (1858) oraz traktatami peki\xc5\x84skimi (1860). W 1861, po \xc5\x9bmierci cesarza Tongzhi w wyniku przewrotu pa\xc5\x82acowego przej\xc4\x99\xc5\x82a rz\xc4\x85dy cesarzowa-wdowa Cixi, kt\xc3\xb3ra po uzyskaniu zbrojnego poparcia Wielkiej Brytanii i Francji st\xc5\x82umi\xc5\x82a powstanie tajping\xc3\xb3w. Nadal jednak wybucha\xc5\x82y lokalne powstania antymand\xc5\xbcurskie, inspirowane najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej przez tajne organizacje narodowe, zwi\xc4\x85zane z Bia\xc5\x82ym Lotosem._NEWLINE_Licz\xc4\x85c na poparcie w walce z ludowymi ruchami wewn\xc4\x85trz kraju, rz\xc4\x85d mand\xc5\xbcurski kontynuowa\xc5\x82 w latach 60. XIX w. polityk\xc4\x99 uleg\xc5\x82o\xc5\x9bci i jednostronnych ust\xc4\x99pstw wobec pa\xc5\x84stw europejskich. Nier\xc3\xb3wnoprawne traktaty podpisano z Prusami w 1861, a z Dani\xc4\x85 i Holandi\xc4\x85 w 1863, Hiszpani\xc4\x85 1864, Belgi\xc4\x85 1865, W\xc5\x82ochami 1866 i Austro-W\xc4\x99grami w 1869. System nier\xc3\xb3wnoprawnych traktat\xc3\xb3w, narzuconych si\xc5\x82\xc4\x85 cesarstwu Qing\xc3\xb3w, stworzy\xc5\x82 warunki do pog\xc5\x82\xc4\x99bienia penetracji obcych mocarstw w Chinach oraz ich podzia\xc5\x82u na strefy wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w. Wielka Brytania narzuci\xc5\x82a Chinom tzw. konwencj\xc4\x99 Zhifu (1876), w wyniku kt\xc3\xb3rej uzyska\xc5\x82a dost\xc4\x99p do prowincji Yunnan oraz otwarcie dla obcych statk\xc3\xb3w 4 port\xc3\xb3w morskich i 6 rzecznych. W latach 1872\xe2\x80\x931879 Japonia opanowa\xc5\x82a wyspy Riukiu, a 1874 podj\xc4\x99\xc5\x82a pr\xc3\xb3b\xc4\x99 opanowania Tajwanu. Wojna chi\xc5\x84sko-francuska, 1884-5 zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 traktatem w Tianjinie i uznaniem przez Chiny protektoratu Francji nad Annamem. W 1885 Wielka Brytania dokona\xc5\x82a aneksji Birmy, a 1890 terytorium Sikkimu. Dotkliw\xc4\x85 kl\xc4\x99sk\xc4\x99 ponios\xc5\x82o cesarstwo Qing\xc3\xb3w w wojnie z Japoni\xc4\x85 (1894\xe2\x80\x931895). Na mocy traktatu zawartego w Shimonoseki 17 kwietnia 1895 Chiny zrzek\xc5\x82y si\xc4\x99 zwierzchnictwa nad Kore\xc4\x85, odst\xc4\x85pi\xc5\x82y Japonii Tajwan, Peskadory oraz p\xc3\xb3\xc5\x82wysep Liaotung z Dalianem i Port Artur oraz wyp\xc5\x82aci\xc5\x82y wysok\xc4\x85 kontrybucj\xc4\x99. Sprzeciw Rosji, Niemiec i Francji nie dopu\xc5\x9bci\xc5\x82 wprawdzie do aneksji p\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Liaotung przez Japoni\xc4\x99, ale kontrybucja zosta\xc5\x82a zwi\xc4\x99kszona z 200 do 230 mln taeli._NEWLINE_Wojna japo\xc5\x84sko-chi\xc5\x84ska zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82a faktyczny podzia\xc5\x82 Chin na sfery wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w obcych mocarstw i prawie nieograniczon\xc4\x85 penetracj\xc4\x99 obcego kapita\xc5\x82u w cesarstwie Qing\xc3\xb3w. W 1897 Niemcy zagarn\xc4\x99\xc5\x82y port Jiaozhou na p\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Szantung. Rosja, wsp\xc3\xb3\xc5\x82zawodnicz\xc4\x85c z Japoni\xc4\x85, rozszerzy\xc5\x82a swe wp\xc5\x82ywy w Mand\xc5\xbcurii i rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a budow\xc4\x99 kolei mand\xc5\xbcurskiej. Na mocy traktatu z 27 marca 1898 dokonano nowego podzia\xc5\x82u wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w: port Dalian oraz twierdza Port Artur zosta\xc5\x82y oddane w dzier\xc5\xbcaw\xc4\x99 Rosji na 25 lat, Wielka Brytania \xe2\x80\x9ewydzier\xc5\xbcawi\xc5\x82a\xe2\x80\x9d port Weihai w prowincji Shandong i P\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Koulun (Jiulong). Stany Zjednoczone formalnie odcina\xc5\x82y si\xc4\x99 od dzia\xc5\x82a\xc5\x84 pozosta\xc5\x82ych mocarstw w Chinach. Jednak 1899 wyst\xc4\x85pi\xc5\x82y z polityk\xc4\x85 \xe2\x80\x9eotwartych drzwi\xe2\x80\x9d, oznaczaj\xc4\x85c\xc4\x85 przyznanie im takich samych przywilej\xc3\xb3w, jakie uzyska\xc5\x82y inne mocarstwa, a tak\xc5\xbce prawa do swobodnego dzia\xc5\x82ania poza strefami wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w tych mocarstw. Cesarstwo Qing\xc3\xb3w zosta\xc5\x82o przekszta\xc5\x82cone w pa\xc5\x84stwo p\xc3\xb3\xc5\x82kolonialne._NEWLINE_Pod koniec XIX w. zacz\xc4\x99\xc5\x82y powstawa\xc4\x87 pierwsze chi\xc5\x84skie przedsi\xc4\x99biorstwa kapitalistyczne. Ich rozw\xc3\xb3j nie by\xc5\x82 chroniony przez rz\xc4\x85d qingowski przed zagraniczn\xc4\x85 konkurencj\xc4\x85. W ko\xc5\x82ach m\xc5\x82odej bur\xc5\xbcuazji, w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli ziemskich i inteligencji pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 tendencje reformatorskie, przede wszystkim dotycz\xc4\x85ce systemu o\xc5\x9bwiaty, organizacji armii, rozwoju przemys\xc5\x82u i rolnictwa. Przyw\xc3\xb3dc\xc4\x85 \xc5\x9brodowisk zwolennik\xc3\xb3w reform by\xc5\x82 Kang Youwei, kt\xc3\xb3ry zdoby\xc5\x82 zaufanie cesarza Guangxu (1875-1908) i pod jego auspicjami rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 realizacj\xc4\x99 reform. Po stu dniach reform (1898) cesarzowa Cixi po\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82a kres przemianom, cesarz zosta\xc5\x82 internowany, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 reformist\xc3\xb3w uj\xc4\x99ta i stracona.\n_START_SECTION_\nRewolucja chi\xc5\x84ska i op\xc3\xb3r wobec w\xc5\x82adzy\n_START_PARAGRAPH_\nNapi\xc4\x99cia spo\xc5\x82eczne w cesarstwie Qing\xc3\xb3w narasta\xc5\x82y, nadal dzia\xc5\x82a\xc5\x82y r\xc3\xb3\xc5\xbcne tajne stowarzyszenia. W 1898 wybuch\xc5\x82o powstanie bokser\xc3\xb3w zorganizowane przez stowarzyszenie Yihequan (Pi\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 w imi\xc4\x99 sprawiedliwo\xc5\x9bci i pokoju). Dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w 1900 powsta\xc5\x84cy wkroczyli do Pekinu i zablokowali dzielnic\xc4\x99 misji dyplomatycznych. Interwencja (1900\xe2\x80\x931901) Niemiec, Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Japonii, Rosji, Austro-W\xc4\x99gier i W\xc5\x82och zako\xc5\x84czy\xc5\x82a si\xc4\x99 podpisaniem tzw. protoko\xc5\x82u ko\xc5\x84cowego, w my\xc5\x9bl kt\xc3\xb3rego Chiny mia\xc5\x82y w ci\xc4\x85gu 39 lat sp\xc5\x82aci\xc4\x87 kontrybucj\xc4\x99 450 mln taeli. Ochron\xc4\x99 ambasad w Pekinie mia\xc5\x82y sprawowa\xc4\x87 obce wojska. Powstanie bokser\xc3\xb3w upad\xc5\x82o._NEWLINE_W 1905 walk\xc4\x99 o wyzwolenie Chin podj\xc4\x99\xc5\x82a Liga Zwi\xc4\x85zkowa za\xc5\x82o\xc5\xbcona w 1905 przez Sun Jat-sena. Sformu\xc5\x82owa\xc5\x82 on w 1907 program Ligi w postaci 3 zasad: nacjonalizmu (obalenie dynastii Qing), demokracji (ustanowienie republiki) i dobrobytu ludu (zr\xc3\xb3wnanie w prawach do ziemi). 1 grudnia 1907 roku Jat-sen poprowadzi\xc5\x82 do walki wojska rewolucyjne, kt\xc3\xb3re star\xc5\x82y si\xc4\x99 z lojalistami Qing na prze\xc5\x82\xc4\x99czy Przyja\xc5\xbani (granica Guangxi i Wietnamu). Powstanie zosta\xc5\x82o st\xc5\x82umione po siedmiu dniach._NEWLINE_W 1907 roku wybuch\xc5\x82y kolejne cztery antymand\xc5\xbcurskie powstania, w tym rebeli\xc4\x99 w Chaozhou, powstanie siedmiu kobiet nad jeziorem Huzhou i powstanie w Qinzhou. W 1908 roku mia\xc5\x82y miejsce dwa kolejne powstania \xe2\x80\x93 powstanie Hekou i w Qinlian._NEWLINE_W 1908 zmar\xc5\x82 cesarz Guangxu, a wkr\xc3\xb3tce potem cesarzowa Cixi; na tronie osadzono zakedwie 2-letniego Pu Yi. W 1911 z inspiracji Ligi Zwi\xc4\x85zkowej wybuch\xc5\x82o powstanie w Wuchangu, kt\xc3\xb3re zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82o rewolucj\xc4\x99 Xinhai. 29 grudnia 1911 w Nankinie zgromadzenie przedstawicieli zrewolucjonizowanych prowincji proklamowa\xc5\x82o Republik\xc4\x99 Chi\xc5\x84sk\xc4\x85 i wybra\xc5\x82o Sun Jat-sena na tymczasowego prezydenta. 12 lutego 1912 opublikowano edykt o detronizacji dynastii Qing.\n_START_SECTION_\nRepublika Chi\xc5\x84ska (1911-1949)\n_START_PARAGRAPH_\nBrak przygotowania dzia\xc5\x82aczy demokratycznych do przej\xc4\x99cia w\xc5\x82adzy po upadku dynastii Qing zmusi\xc5\x82 ich do kompromisu. 21 grudnia Sun przyjecha\xc5\x82 do Szanghaju, a nast\xc4\x99pnie w trakcie spotkania w Nankinie zosta\xc5\x82 wybrany na tymczasowego prezydenta. Jat-sen zrzek\xc5\x82 si\xc4\x99 prezydentury w lutym 1912 na rzecz b\xc4\x99d\xc4\x85cego cesarskim ministrem genera\xc5\x82a Yuan Shikaia w ten spos\xc3\xb3b dosz\xc5\x82o do podzia\xc5\x82u w\xc5\x82adzy mi\xc4\x99dzy rewolucjonist\xc3\xb3w a dawnych zwolennik\xc3\xb3w cesarza._NEWLINE_W marcu 1912 uchwalono w Nankinie tymczasow\xc4\x85 konstytucj\xc4\x99 republiki. W sierpniu tego samego roku Sun Jat-sen za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 parti\xc4\x99 polityczn\xc4\x85 Kuomintang, w kt\xc3\xb3rej sk\xc5\x82ad wesz\xc5\x82a Liga Zwi\xc4\x85zkowa i inne liberalne ugrupowania. Wybory 1912-1913 okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 dla Kuomintangu wielkim sukcesem, partia zdoby\xc5\x82a 296 z 596 mandat\xc3\xb3w w izbie ni\xc5\xbcszej i 123 z 274 w wy\xc5\xbcszej. W listopadzie 1912 Yuan Shikai zdelegalizowa\xc5\x82 Kuomintang, rozwi\xc4\x85za\xc5\x82 parlament i wprowadzi\xc5\x82 dyktatur\xc4\x99. Z polecenia Yuana zamordowany zosta\xc5\x82 tw\xc3\xb3rca Kuomintangu Song Jiaoren. Wydarzenie to doprowadzi\xc5\x82o do wybuchu walki o w\xc5\x82adz\xc4\x99 pomi\xc4\x99dzy Sunem i Yuanem. W kraju dosz\xc5\x82o do drugiej rewolucji, w trakcie kt\xc3\xb3rej Sun i wojska wierne Kuomintangowi pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82y obali\xc4\x87 re\xc5\xbcim Yuana._NEWLINE_Po wybuchu I wojny \xc5\x9bwiatowej Japo\xc5\x84czycy wykorzystali d\xc4\x85\xc5\xbcenia Yuan Shikaia do w\xc5\x82adzy cesarskiej i w styczniu 1915 wysun\xc4\x99li 21 \xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x84 warunkuj\xc4\x85cych udzielenie mu pomocy. Domagali si\xc4\x99 przede wszystkim: udost\xc4\x99pnienia Japonii prowincji Shandong, udzielenia zezwolenia na prowadzenie handlu, eksploatacji kopal\xc5\x84 oraz budowy dr\xc3\xb3g i kolei w Chinach (zw\xc5\x82aszcza w Mand\xc5\xbcurii i Mongolii Wewn\xc4\x99trznej), udzia\xc5\x82u Japonii w kierowaniu polityk\xc4\x85, finansami i wojskiem. Yuan Shikai przyj\xc4\x85\xc5\x82 wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 tych \xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x84 i w grudniu 1915 og\xc5\x82osi\xc5\x82 si\xc4\x99 cesarzem, lecz wkr\xc3\xb3tce potem zmar\xc5\x82 (1916). W\xc5\x82adz\xc4\x99 po nim obj\xc4\x85\xc5\x82 rz\xc4\x85d Duana Qirui w Pekinie._NEWLINE_W 1915 roku Yuan og\xc5\x82osi\xc5\x82 przywr\xc3\xb3cenie w Chinach ustroju monarchicznego, a sam koronowa\xc5\x82 si\xc4\x99 na cesarza. Sun wzi\xc4\x85\xc5\x82 udzia\xc5\x82 w wojnie mi\xc4\x99dzy si\xc5\x82ami republiki a wojskami cesarskimi (1915-1916), w trakcie kt\xc3\xb3rej zwi\xc4\x85za\xc5\x82 si\xc4\x99 z republika\xc5\x84skim Ruchem Obrony Konstytucji. Opr\xc3\xb3cz tego wspom\xc3\xb3g\xc5\x82 rebeli\xc4\x99 Bai Langa skierowan\xc4\x85 przeciwko rz\xc4\x85dom Yuana. Walki zewn\xc4\x99trzne zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82y w Chinach tzw. er\xc4\x99 militaryst\xc3\xb3w, w trakcie kt\xc3\xb3rej rzeczywist\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 w wielu rejonach Chin obj\xc4\x99li lokalni wata\xc5\xbckowie. W 1915 roku Sun napisa\xc5\x82 do II Mi\xc4\x99dzynarod\xc3\xb3wki, aby ta wys\xc5\x82a\xc5\x82a do Chin zesp\xc3\xb3\xc5\x82 specjalist\xc3\xb3w kt\xc3\xb3ry pom\xc3\xb3g\xc5\x82by w zjednoczeniu Chin i utworzeniu w nich pierwszej na \xc5\x9bwiecie republiki socjalistycznej. W tym okresie pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 wiele rozbie\xc5\xbcnych propozycji przysz\xc5\x82o\xc5\x9bci Chin, w okresie politycznego chaosu nowym prezydentem republiki og\xc5\x82oszono jednocze\xc5\x9bnie Suna i Xu Shichanga. W rezultacie walk wewn\xc4\x99trznych po\xc5\x82udniowe Chiny pozostawa\xc5\x82y pod silnymi wp\xc5\x82ywami Kuomintangu, natomiast na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy faktyczn\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x85 podzieli\xc5\x82o si\xc4\x99 kilku genera\xc5\x82\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych najwi\xc4\x99kszymi si\xc5\x82ami dysponowali Zhang Zuolin i Sun Chuanfang. W latach 1912\xe2\x80\x931927 roku w po\xc5\x82udniowych Chin dzia\xc5\x82a\xc5\x82y trzy rz\xc4\x85dy \xe2\x80\x93 Tymczasowy Rz\xc4\x85d Nanki\xc5\x84ski (1912), wojskowy rz\xc4\x85d w Kantonie (1921-1925) i Rz\xc4\x85d w Kantonie (a nast\xc4\x99pnie w Wuhanie, 1925-1927). Rz\xc4\x85dy w po\xc5\x82udniowych Chinach dzia\xc5\x82a\xc5\x82y w opozycji do rz\xc4\x85du peki\xc5\x84skiego na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Kuomintang zosta\xc5\x82 zdelegalizowany przez Yuana, a tymczasowym zamiennikiem partii by\xc5\x82\xc4\x85 Chi\xc5\x84ska Partia Rewolucyjna._NEWLINE_W 1916 r. dosz\xc5\x82o do upadku re\xc5\xbcimu Yuana. W nast\xc4\x99pnym roku Sun przyby\xc5\x82 z Szanghaju do Guangdongu, w celu zorganizowania ruchu przeciwko premierowi Duan Qiruiowi. Sun zosta\xc5\x82 w lipcu wybrany generalissimusem separatystycznego rz\xc4\x85du, jednak\xc5\xbce w po\xc5\x82owie 1918 r. musia\xc5\x82 zrezygnowa\xc4\x87 z powodu utraty poparcia lokalnego wata\xc5\xbcki Lu Rongtinga. Wcze\xc5\x9bniej Lu zgodzi\xc5\x82 si\xc4\x99 na obj\xc4\x99cie przez Suna kontroli nad 20 batalionami gwardii, je\xc5\xbceli si\xc5\x82y te pozostan\xc4\x85 poza Guangdongiem. Sun zaakceptowa\xc5\x82 ten warunek i mianowa\xc5\x82 Chen Jiongminga na dow\xc3\xb3dc\xc4\x99 swoich oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w w Fujian. Po przekonaniu Chena do walki z Lu, Sunowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 wr\xc3\xb3ci\xc4\x87 na swoje dawne stanowisko na 16 miesi\xc4\x99cy. Jednak\xc5\xbce po zwr\xc3\xb3ceniu si\xc4\x99 Chena przeciwko niemu, znowu musia\xc5\x82 opu\xc5\x9bci\xc4\x87 Szanghaj._NEWLINE_W czasie I wojny \xc5\x9bwiatowej nast\xc4\x85pi\xc5\x82o os\xc5\x82abienie nacisku politycznego i gospodarczego ze strony Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Rosji, zaj\xc4\x99tych wojn\xc4\x85 w Europie. Wzmocni\xc5\x82y si\xc4\x99 natomiast wp\xc5\x82ywy Japonii i USA. Odrzucenie na paryskiej konferencji pokojowej w 1919 \xc5\xbc\xc4\x85da\xc5\x84 chi\xc5\x84skich w sprawie uniewa\xc5\xbcnienia przywilej\xc3\xb3w i praw obcych mocarstw na ich terytorium, a tak\xc5\xbce zwrotu poniemieckiego terytorium koncesyjnego w Shandongu wywo\xc5\x82a\xc5\x82o masowe demonstracje, znane jako Ruch 4 Maja (w jego organizacji znaczn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odegrali intelektuali\xc5\x9bci skupieni wok\xc3\xb3\xc5\x82 wy\xc5\xbcszych uczelni, zw\xc5\x82. Pekinu)._NEWLINE_Kuomintang zosta\xc5\x82 restaurowany 10 pa\xc5\xbadziernika 1919 roku, gdy Sun utworzy\xc5\x82 nowe ugrupowanie legitymuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 t\xc4\x85 nazw\xc4\x85. Sunowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 przekona\xc4\x87 wojska prowincji Yunnan i Guangxi do przej\xc5\x9bcia na jego stron\xc4\x99 i z ich pomoc\xc4\x85 w 1921 roku odzyska\xc4\x87 Kanton. W 1923 r. Sun sam mianowa\xc5\x82 si\xc4\x99 generalissimusem nowych w\xc5\x82adz._NEWLINE_Sun po bezskutecznych pr\xc3\xb3bach uzyskania pomocy zar\xc3\xb3wno od mocarstw zachodnich, jak i od Japonii zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 si\xc4\x99 ku ZSRR. Radziecki dyplomata Adolf Joffe odwiedzi\xc5\x82 go w Szanghaju w 1922 i w 1923 r. Podczas ostatniego z tych spotka\xc5\x84 ustalono, \xc5\xbce system komunistyczny nie jest odpowiedni dla Chin, ponadto ZSRR zrzek\xc5\x82 si\xc4\x99 jakichkolwiek roszcze\xc5\x84 w stosunku do Mongolii Zewn\xc4\x99trznej. Umowa mi\xc4\x99dzy rz\xc4\x85dem Suna a ZSRR zosta\xc5\x82a spisana w Manife\xc5\x9bcie Sun-Joffe ze stycznia 1923. W kraju zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 organizowa\xc4\x87 k\xc3\xb3\xc5\x82ka marksistowskie, z kt\xc3\xb3rych w 1921 powsta\xc5\x82a Komunistyczna Partia Chin. W pa\xc5\xbadzierniku 1923 r. Michai\xc5\x82 Borodin, przedstawiciel Kominternu, przyjecha\xc5\x82 do Szanghaju i zdoby\xc5\x82 zaufanie Sun Jat-sena. Na pocz\xc4\x85tku 1924 r. Sunowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zreorganizowa\xc4\x87 i scali\xc4\x87 Kuomintang w hierarchiczn\xc4\x85 struktur\xc4\x99, wzorowan\xc4\x85 na partii bolszewickiej. Z mocy jego polecenia delegaci Kuomintangu wybrali do jego Komitetu Wykonawczego trzech przedstawicieli komunist\xc3\xb3w i zgodzili si\xc4\x99 na powo\xc5\x82anie akademii wojskowej (na czele kt\xc3\xb3rej stan\xc4\x85\xc5\x82 Czang Kaj-szek)._NEWLINE_Komuni\xc5\x9bci nawi\xc4\x85zali wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 z Kuomintangiem w 1924 roku, przekszta\xc5\x82conym w parti\xc4\x99 narodowo-rewolucyjn\xc4\x85. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82praca pomi\xc4\x99dzy Kuomintangiem a KPCh doprowadzi\xc5\x82a m.in. do utworzenia Armii Narodowo-Rewolucyjnej, podleg\xc5\x82ej rz\xc4\x85dowi w Kantonie. Odegra\xc5\x82a ona znaczn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w I rewolucyjnej wojnie domowej (1924-1927). W celu doprowadzenia do zwo\xc5\x82ania og\xc3\xb3lnokrajowego Zgromadzenia Narodowego, Sun Jat-sen w imieniu rz\xc4\x85du w Kantonie uda\xc5\x82 si\xc4\x99 na rokowania z rz\xc4\x85dem peki\xc5\x84skim, lecz \xc5\x9bmier\xc4\x87 (12 marca 1925) przerwa\xc5\x82a jego misj\xc4\x99. Chiny ogarn\xc4\x99\xc5\x82a fala strajk\xc3\xb3w, przeciw kt\xc3\xb3rym rz\xc4\x85d w Pekinie zastosowa\xc5\x82 ostre represje, co z kolei wywo\xc5\x82a\xc5\x82o wsp\xc3\xb3lne wyst\xc4\x85pienia robotnik\xc3\xb3w, student\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce kupc\xc3\xb3w. Demonstracje te znane jako Ruch 30 maja, sprzyja\xc5\x82y podj\xc4\x99ciu akcji wojennej przeciwko genera\xc5\x82om sprawuj\xc4\x85cym w\xc5\x82adz\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Chin.\n_START_SECTION_\nRoz\xc5\x82am radziecko-chi\xc5\x84ski\n_START_PARAGRAPH_\nNa prze\xc5\x82omie 1959 i 1960 nast\xc4\x85pi\xc5\x82a zmiana chi\xc5\x84skiej polityki zagranicznej. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82praca pomi\xc4\x99dzy Chinami a ZSRR i pa\xc5\x84stwami bloku sowieckiego, z powodu rywalizacji KPCh i KPZR o prymat w \xc5\x9bwiatowym ruchu komunistycznym, zosta\xc5\x82a zawieszona. Przyczyn\xc4\x85 roz\xc5\x82amu mi\xc4\x99dzy ChRL a ZSRR by\xc5\x82 m.in. konflikt pomi\xc4\x99dzy Mao Zedongiem a Nikit\xc4\x85 Chruszczowem. Mao uwa\xc5\xbca\xc5\x82 nowego lidera ZSRR za tego, kt\xc3\xb3ry zatraci\xc5\x82 rewolucyjne idea\xc5\x82y. Z drugiej strony Chruszczow, w kontek\xc5\x9bcie stosunku do wojny j\xc4\x85drowej, okre\xc5\x9bli\xc5\x82 Mao jako \xe2\x80\x9eszale\xc5\x84ca na tronie\xe2\x80\x9d. Od 1958 oba mocarstwa nie szcz\xc4\x99dzi\xc5\x82y sobie krytyki. Sowieci oskar\xc5\xbcali Chi\xc5\x84czyk\xc3\xb3w o nacjonalizm, a Chi\xc5\x84czycy Rosjan \xe2\x80\x93 o rewizjonizm. Chiny skrytykowa\xc5\x82y m.in. wznowienie przez ZSRR stosunk\xc3\xb3w dyplomatycznych z Jugos\xc5\x82awi\xc4\x85, rozwi\xc4\x85zanie Kominformu i doktryn\xc4\x99 pokojowego wsp\xc3\xb3\xc5\x82istnienia. W atmosferze narastaj\xc4\x85cego konfliktu ZSRR zerwa\xc5\x82 w 1959 porozumienie o dostawie do Chin technologii wojskowych i broni atomowej. Chi\xc5\x84czycy natomiast odm\xc3\xb3wili zgody na budow\xc4\x99 na swoim terytorium radzieckiej rozg\xc5\x82o\xc5\x9bni radiowej i odrzucili plany utworzenia wsp\xc3\xb3lnej marynarki wojennej. Roz\xc5\x82am zosta\xc5\x82 ostatecznie przypiecz\xc4\x99towany w lecie 1960. W\xc3\xb3wczas rz\xc4\x85d Chin usun\xc4\x85\xc5\x82 z kraju wszystkich radzieckich ekspert\xc3\xb3w. Na naradzie partii komunistycznych i robotniczych \xc5\x9bwiata w Moskwie w 1960 delegacja KPCh pot\xc4\x99pi\xc5\x82a polityk\xc4\x99 \xe2\x80\x9epokojowego wsp\xc3\xb3\xc5\x82istnienia\xe2\x80\x9d. Jeszcze w tym samym roku Chi\xc5\x84czycy opublikowali zbi\xc3\xb3r Niech \xc5\xbcyje leninizm, kt\xc3\xb3ry rozkolportowany zosta\xc5\x82 te\xc5\xbc poza granicami Chin. Ukazanie si\xc4\x99 tej pracy uwa\xc5\xbcane jest za pocz\xc4\x85tek chi\xc5\x84skich pr\xc3\xb3b zdobycia hegemonii w ruchu komunistycznym. Od 1960 Chi\xc5\x84czycy rozpocz\xc4\x99li swoj\xc4\x85 ofensyw\xc4\x99, pr\xc3\xb3buj\xc4\x85c wykorzystywa\xc4\x87 do tego przer\xc3\xb3\xc5\xbcne okazje, a przede wszystkim agituj\xc4\x85c na rzecz maoizmu na forach takich organizacji, jak: \xc5\x9awiatowa Federacja Zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w Zawodowych, \xc5\x9awiatowa Federacja M\xc5\x82odzie\xc5\xbcy Demokratycznej czy \xc5\x9awiatowa Federacja Kobiet. Do pierwszej konfrontacji maoist\xc3\xb3w z pozosta\xc5\x82ymi przedstawicielami ruch\xc3\xb3w komunistycznych dosz\xc5\x82o w listopadzie 1960 na naradzie 81 partii robotniczych i komunistycznych. Delegaci z Chin zakwestionowali tezy o mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci pokojowej budowy socjalizmu i strategi\xc4\x99 innych partii._NEWLINE_W 1961 Zhou Enlai na XXII Zje\xc5\xbadzie Komunistycznej Partii Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego skrytykowa\xc5\x82 KPZR i przeciwstawi\xc5\x82 has\xc5\x82a maoistowskie has\xc5\x82om radzieckim. Podobn\xc4\x85 taktyk\xc4\x99 przyj\xc4\x99\xc5\x82y delegacj\xc4\x99 chi\xc5\x84skie na innych zjazdach partii komunistycznych. W 1962 w organie KPCh, Renmin Ribao, ukaza\xc5\x82 si\xc4\x99 artyku\xc5\x82, kt\xc3\xb3ry przedstawi\xc5\x82 ruch robotniczy jako dziel\xc4\x85cy si\xc4\x99 na rewizjonist\xc3\xb3w (wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87) i rewolucjonist\xc3\xb3w (mniejszo\xc5\x9b\xc4\x87). Na naradzie partii komunistycznych z 1960 okaza\xc5\x82o si\xc4\x99, \xc5\xbce wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ugrupowa\xc5\x84 odrzuca maoizm. 14 czerwca 1963 Chi\xc5\x84czycy wys\xc5\x82ali do Komitetu Centralnego KPZR 25-punktowy list, w kt\xc3\xb3rym domagali si\xc4\x99 zaakceptowania przez parti\xc4\x99 radzieck\xc4\x85 postulat\xc3\xb3w maoistycznych. KC KPZR podj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 pr\xc3\xb3b dyskusji z Chi\xc5\x84czykami, lecz zosta\xc5\x82y one przez stron\xc4\x99 chi\xc5\x84sk\xc4\x85 odrzucone. Po nieudanych rozmowach, KC KPZR rozes\xc5\x82a\xc5\x82 listy do organizacji partyjnych, w kt\xc3\xb3rych poinformowa\xc5\x82 o tym, \xc5\xbce Ch\xc5\x84czycy d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 do narzucenia ruchowi komunistycznemu swojego punktu widzenia, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 okre\xc5\x9blony przez KC KPZR jako sekciarski i dogmatyczny. W 1963 prasa chi\xc5\x84ska oskar\xc5\xbcy\xc5\x82a ZSRR o restauracj\xc4\x99 kapitalizmu, a w 1964 ChRL wyst\xc4\x85pi\xc5\x82a z pretensjami terytorialnymi wobec ZSRR. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie g\xc5\x82oszono, \xc5\xbce centrum rewolucji \xc5\x9bwiatowej przesuwa si\xc4\x99 do Chin (\xe2\x80\x9eWiatr ze wschodu przewa\xc5\xbca nad wiatrem z zachodu\xe2\x80\x9d)._NEWLINE_Konflikt nasili\xc5\x82 si\xc4\x99 w po\xc5\x82owie lat 60. XX w. Chiny uzna\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas dotychczasow\xc4\x85 pomoc radzieck\xc4\x85 za zbyt ma\xc5\x82\xc4\x85, wysun\xc4\x99\xc5\x82y tak\xc5\xbce pretensje terytorialne wobec teren\xc3\xb3w zagarni\xc4\x99tych przez carsk\xc4\x85 Rosj\xc4\x99 w XIX wieku (Kraj Nadmorski, W\xc5\x82adywostok). Dosz\xc5\x82o do star\xc4\x87 na linii brzegowej, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y te\xc5\xbc przesun\xc4\x85\xc4\x87 si\xc4\x99 na pustynny teren Kazachstanu, gdzie 13 sierpnia w okolicach \xc5\xbba\xc5\x82anoszkol w obwodzie semipa\xc5\x82aty\xc5\x84skim granic\xc4\x99 przekroczy\xc5\x82o 300 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy Chi\xc5\x84skiej Armii Ludowo-Wyzwole\xc5\x84czej. Po godzinnej bitwie Chi\xc5\x84czycy wycofali si\xc4\x99. Sowieci poinformowali o 2 zabitych i 11 rannych. W ZSRR rozwa\xc5\xbcano mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 prewencyjnego ataku rakietowego na chi\xc5\x84skie instalacje j\xc4\x85drowe. Walki chi\xc5\x84sko-radzieckie trwa\xc5\x82y do ko\xc5\x84ca kwietnia 1969. Zgin\xc4\x99\xc5\x82o co najmniej 48 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy radzieckich i by\xc4\x87 mo\xc5\xbce 1000 Chi\xc5\x84czyk\xc3\xb3w. Efektem ubocznym walk by\xc5\x82o zdobycie przez Chi\xc5\x84czyk\xc3\xb3w i poznanie nowego radzieckiego uzbrojenia, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci czo\xc5\x82gu T-62 uzbrojonego w dzia\xc5\x82o g\xc5\x82adkolufowe o du\xc5\xbcej w\xc3\xb3wczas skuteczno\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nKonflikt z Indiami i sojusz z Pakistanem\n_START_PARAGRAPH_\nW okresie mi\xc4\x99dzywojennym lider indyjskiego ruchu niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bciowego, Jawaharlal Nehru wi\xc4\x85za\xc5\x82 z Chinami du\xc5\xbce nadzieje. W tych pogl\xc4\x85dach utwierdzi\xc5\x82a go wizyta w Chinach i sukces chi\xc5\x84skiej rewolucji ludowej. Uwa\xc5\xbca\xc5\x82 \xc5\xbce w\xc5\x82adza KPCh pozytywnie wp\xc5\x82ynie na relacje tego kraju z Indiami. Indie uzna\xc5\x82y oficjalnie ChRL 30 grudnia 1949 roku. Nehru popar\xc5\x82 w\xc5\x82\xc4\x85czenie ChRL do ONZ i odm\xc3\xb3wi\xc5\x82 uznania Chin za agresora w konflikcie korea\xc5\x84skim. W 1954 roku Nehru podpisa\xc5\x82 z Chinami pi\xc4\x99\xc4\x87 zasad pokojowego wsp\xc3\xb3\xc5\x82istnienia znanego w Indiach jako Pa\xc5\x84cza Sila (od s\xc5\x82owa Pa\xc5\x84cza: pi\xc4\x99\xc4\x87, Sila: cnoty). By\xc5\x82 to zestaw zasad, kt\xc3\xb3re regulowa\xc5\x82y stosunki indyjsko-chi\xc5\x84skie, ich pierwsza oficjalna kodyfikacja w postaci traktatu zosta\xc5\x82a zawarta w umowie mi\xc4\x99dzy Chinami i Indiami w 1954 roku. Zosta\xc5\x82y one zawarte w preambule do umowy mi\xc4\x99dzy Tybeta\xc5\x84skim Regionem Chin a Indiami, podpisanej w Pekinie w dniu 29 kwietnia 1954 roku. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych latach dosz\xc5\x82o do chi\xc5\x84sko-indyjskich spor\xc3\xb3w granicznych, ponadto Nehru udzieli\xc5\x82 azylu politycznego Dalajlamie. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie z konfliktem z ZSRR zaostrzy\xc5\x82 si\xc4\x99 sp\xc3\xb3r z p\xc3\xb3\xc5\x82nocny Kaszmir i tzw. NEFA (P\xc3\xb3\xc5\x82nocno-Wschodni Obszar Graniczny; z ang. North\xe2\x80\x93Eastern Frontier Area, wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 indyjskiej stanu Arunachal Pradesh, granicz\xc4\x85cego z Bhutanem i Birm\xc4\x85). W wyniku wojny chi\xc5\x84sko-indyjskiej w 1962 Chiny zaj\xc4\x99\xc5\x82y sporne terytorium Aksai Chin. Do normalizacji wzajemnych relacji dosz\xc5\x82o ponownie w okresie rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Indiry Gandhi i trzy letnich rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Partii Ludowej (1977-1980). Relacje mi\xc4\x99dzy krajami ponownie och\xc5\x82odzi\xc5\x82y si\xc4\x99 gdy w 1975 roku Sikkim zosta\xc5\x82 w\xc5\x82\xc4\x85czony w sk\xc5\x82ad Indii co zosta\xc5\x82o pot\xc4\x99pione przez Chiny._NEWLINE_Korzystnie na konflikcie z Indiami wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y relacje Chin z Pakistanem, szczeg\xc3\xb3lnie w okresie w okresie rz\xc4\x85d\xc3\xb3w prezydenta Ayub Khana i Zulfikara Ali Bhutto jako ministra spraw zagranicznych. Bhutto popiera\xc5\x82 polityk\xc4\x99 jednych Chin \xe2\x80\x93 Pakistan uznawa\xc5\x82 ChRL, cho\xc4\x87 wiele pa\xc5\x84stw w tym okresie za prawowity rz\xc4\x85d chi\xc5\x84ski uznawa\xc5\x82o rz\xc4\x85d Kuomintangu. Gdy w 1964, pa\xc5\x84stwa bloku wschodniego i wielu sojusznik\xc3\xb3w bloku na \xc5\x9bwiecie zerwa\xc5\x82o stosunki z ChRL ze wzgl\xc4\x99du na r\xc3\xb3\xc5\xbcnice ideologiczne, Pakistan dalej utrzymywa\xc5\x82 z Chinami dobre kontakty. Popiera\xc5\x82 Pekin w Radzie Bezpiecze\xc5\x84stwa ONZ i pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 budowa\xc4\x87 mosty mi\xc4\x99dzy Chinami a Stanami Zjednoczonymi. Bhutto z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 oficjaln\xc4\x85 wizyt\xc4\x99 w Pekinie i spotka\xc5\x82 si\xc4\x99 z Mao. Bhutto pom\xc3\xb3g\xc5\x82 Ayubowi wynegocjowa\xc4\x87 z rz\xc4\x85dem chi\xc5\x84skim umowy handlowe i wojskowe. W zamian Chi\xc5\x84czycy zgodzili si\xc4\x99 pom\xc3\xb3c Pakistanowi w realizacji projekt\xc3\xb3w militarnych i przemys\xc5\x82owych. 2 marca 1963 Bhutto podpisa\xc5\x82 traktat graniczny z Chinami. Na jego podstawie Chiny zyska\xc5\x82y 750 km\xc2\xb2 Kaszmiru, kt\xc3\xb3rego w\xc5\x82\xc4\x85czenia do swojego pa\xc5\x84stwa domaga\xc5\x82y si\xc4\x99 Indie. Gdy w latach 70. Bhutto przej\xc4\x85\xc5\x82 w\xc5\x82adz\xc4\x99 najpierw jako prezydent, a nast\xc4\x99pnie jako premier, relacje Pakistanu z Chinami zosta\xc5\x82y poprawione jeszcze znaczniej.\n_START_SECTION_\nRewolucja kulturalna\n_START_PARAGRAPH_\nW 1966 zwolennicy Mao Zedonga proklamowali \xe2\x80\x9erewolucj\xc4\x99 kulturaln\xc4\x85\xe2\x80\x9d; polityk\xc4\x99 regulacji wprowadzon\xc4\x85 w celu z\xc5\x82agodzenia skutk\xc3\xb3w wielkiego skoku naprz\xc3\xb3d pot\xc4\x99piono jako \xe2\x80\x9eodbudow\xc4\x99 kapitalizmu\xe2\x80\x9d. a jej realizator\xc3\xb3w Liu Shaoqi i Deng Xiaopinga odsuni\xc4\x99to od w\xc5\x82adzy. Rz\xc4\x85dy w Chinach przej\xc4\x99\xc5\x82o niewielkie grono os\xc3\xb3b skupionych wok\xc3\xb3\xc5\x82 Mao Zedonga i mianowanego jego nast\xc4\x99pc\xc4\x85 marsza\xc5\x82ka Lin Biao. W\xc5\x82adz\xc4\x99 w terenie przej\xc4\x99\xc5\x82o wojsko. \xe2\x80\x9eRewolucja kulturalna\xe2\x80\x9d zdezorganizowa\xc5\x82a \xc5\xbcycie kraju i spowodowa\xc5\x82a ogromne ofiary w ludziach. Po \xc5\x9bmierci Lin Biao w 1971 premier Zhou Enlai podj\xc4\x85\xc5\x82 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bciowej rezygnacji z cel\xc3\xb3w \xe2\x80\x9erewolucji kulturalnej\xe2\x80\x9d. wspart\xc4\x85 przez Deng Xiaopinga, od 1973 ponownie wicepremiera. Ich usi\xc5\x82owania spotka\xc5\x82y si\xc4\x99 z energicznym przeciwdzia\xc5\x82aniem radykalnej frakcji w kierownictwie partii. Po \xc5\x9bmierci Zhou Enlaia w styczniu 1976, premierem zosta\xc5\x82 Hua Guofeng. W kwietniu 1976 na placu Tian\xe2\x80\x99anmen dosz\xc5\x82o do pierwszych w ChRL masowych wyst\xc4\x85pie\xc5\x84 ludno\xc5\x9bci z \xc5\xbc\xc4\x85daniem porzucenia polityki budowania komunizmu i walki klasowej wysuwanych przez Mao Zedonga. Deng Xiaopinga kolejny raz odsuni\xc4\x99to od w\xc5\x82adzy.\n_START_SECTION_\nPr\xc3\xb3by przej\xc4\x99cia kontroli nad \xc5\x9bwiatowym ruchem komunistycznym\n_START_PARAGRAPH_\nNa skutek roz\xc5\x82amu z ZSRR na \xc5\x9bwiecie powsta\xc5\x82 szereg organizacji politycznych wyra\xc5\xbcaj\xc4\x85cych swoje poparcie dla ChRL. Sympatyzuj\xc4\x85ce z Chinami ruchy maoistowskie i promaoistowskie zacz\xc4\x99\xc5\x82y dzia\xc5\x82a\xc4\x87 w Europie Zachodniej i innych rejonach od 1963 roku. Zasilili je g\xc5\x82\xc3\xb3wnie byli cz\xc5\x82onkowie partii komunistycznych, ale te\xc5\xbc i osoby kt\xc3\xb3re nigdy wcze\xc5\x9bniej nie mia\xc5\x82y styczno\xc5\x9bci z ruchem komunistycznym. Organizacje maoistowskie powsta\xc5\x82y na bazie k\xc3\xb3\xc5\x82 studi\xc3\xb3w maoistowskich, redakcji pism czy towarzystw przyja\xc5\xbani z Chinami. KPCh podj\xc4\x99\xc5\x82y kroki maj\xc4\x85ce zjednoczy\xc4\x87 ruchy maoistowskie kt\xc3\xb3re nie odgrywa\xc5\x82y du\xc5\xbcej roli politycznej. W 1968 roku odby\xc5\x82o si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzynarodowe seminarium a wst\xc4\x99pna narada konsultacyjna w 1969 roku. Problem ten powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 w czasie rozm\xc3\xb3w mi\xc4\x99dzy KPCh a delegacjami maoistowskimi z okazji 20. rocznicy utworzenia Chin Ludowych. W okresie od 1967 do 69 tworzono partie polityczne o ideologii maoistycznej. Partie jednocz\xc4\x85ce wcze\xc5\x9bniejsze grupy maoist\xc3\xb3w cz\xc4\x99sto rozpada\xc5\x82y si\xc4\x99. Wraz z roz\xc5\x82amami w grupach maoistowskich, KPCh postanowi\xc5\x82o utworzy\xc4\x87 list\xc4\x99 organizacji maoistowskich \xe2\x80\x9ezalegalizowanych\xe2\x80\x9d, czyli takich kt\xc3\xb3re popierane by\xc5\x82y przez w\xc5\x82adz\xc4\x99 Chi\xc5\x84skiej Partii Komunistycznej. Niekt\xc3\xb3re z partii zosta\xc5\x82y usuni\xc4\x99te z listy, m.in. w 1968 roku skre\xc5\x9blona zosta\xc5\x82a z listy partia belgijska na czele z Jacques\xe2\x80\x99em Grippym. Niekiedy ruchy promaoistowskie nie mia\xc5\x82y du\xc5\xbcej wiedzy o teorii maoistowskiej mia\xc5\x82o to miejsce m.in. w czasie paryskich protest\xc3\xb3w studenckich w 1968 roku gdy studenci nie\xc5\x9bli portrety Mao tylko dlatego, \xc5\xbce polityk ten uosabia\xc5\x82 wzorzec rewolucjonisty. Inne grupy niemaoistowskie odwo\xc5\x82ywa\xc5\x82y si\xc4\x99 do rewolucji kulturalnej lub innych element\xc3\xb3w idei maoizmu. W \xc5\x9brodowiskach robotnik\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie cudzoziemskich gdzie maoizm zdoby\xc5\x82 pe\xc5\x82ne wp\xc5\x82ywy kojarzono ten nurt jako ideologi\xc4\x99 dzia\xc5\x82aj\xc4\x85c\xc4\x85 na rzecz r\xc3\xb3wno\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznej i uosobienie walki biednych z bogatymi. W krajach ubogich maoizm dzia\xc5\x82a\xc5\x82 jako ruch antymieszcza\xc5\x84skiej rewolucji ch\xc5\x82opskiej czy ideologii antykolonialnej. Maoizm niekiedy dzia\xc5\x82a\xc5\x82 jako jedna z tendencji sinofilizmu czy zainteresowania Chinami. Grupy takie nie by\xc5\x82 jednolite ideologiczne, toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich dyskusje nt. rewolucji kulturalnej. Atakowano samego Mao uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85c \xc5\xbce liderem Chin powinien by\xc4\x87 Zhou Enlai czy Liu Shaoqi. Sytuacja ta doprowadzi\xc5\x82a do dalszych podzia\xc5\x82\xc3\xb3w i powstania tzw. ortodoksyjnego maoizmu. Jednym przedstawicieli nurtu ortodoksyjnego by\xc5\x82 J. Jurqueta kt\xc3\xb3ry przedstawi\xc5\x82 prochi\xc5\x84skie pogl\xc4\x85dy na I Kongresie PCMLF w 1968 roku._NEWLINE_Przez wiele \xc5\x9brodowisk zachodnich maoizm uznawany by\xc5\x82 jako klasyczny wzorzec leninizmu. Prasa zachodnia atakowa\xc5\x82a ZSRR za odej\xc5\x9bcie od wzorca komunistycznego kt\xc3\xb3rym mia\xc5\x82o by\xc4\x87 ChRL i okre\xc5\x9bla\xc5\x82a ZSRR jako kraj rewizjonistyczny czy te\xc5\xbc pisa\xc5\x82a o ustroju Chin jako ustroju demokratycznym. Maoi\xc5\x9bci zaatakowali leninowsk\xc4\x85 strategi\xc4\x99 nowej partii dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cej na zasadach centralizmu demokratycznego, krytyk\xc4\x99 centralizmu demokratycznego przyj\xc4\x99\xc5\x82a m.in. w\xc5\x82oska grupa Il Manifesto na czele z Rossano Rossand\xc4\x85. W 1967 roku KPCh oficjalnie popar\xc5\x82a 79 organizacji maoistycznych, w 1971 roku grup takich by\xc5\x82o jedynie 25. Ma prze\xc5\x82omie 1970-72 z chi\xc5\x84skich publikacji krajowych znikn\xc4\x99\xc5\x82y dane dotycz\xc4\x85ce ugrupowa\xc5\x84 maoistycznych w Europie. Stopniowo KPCh ograniczy\xc5\x82o t\xc4\x99 polityk\xc4\x99, ponownie udzielaj\xc4\x85c poparcia maoistom europejskim. Tym razem z\xc5\x82agodzono has\xc5\x82a ultrarewolucyjne. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 grup skrytykowa\xc5\x82a now\xc4\x85 mniej rewolucyjn\xc4\x85 strategi\xc4\x99 KPCh. Po \xc5\x9bmierci Mao nowe kierownictwo KPCh zrewidowa\xc5\x82o jego dotychczasow\xc4\x85 polityk\xc4\x99 i rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o stopniowe otwarcie na Zach\xc3\xb3d. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 roz\xc5\x82amowc\xc3\xb3w opowiedzia\xc5\x82a si\xc4\x99 za maoizmem proalba\xc5\x84skim (hod\xc5\xbcyzmem) krytykuj\xc4\x85cym teori\xc4\x99 trzech \xc5\x9bwiat\xc3\xb3w i zmiany zachodz\xc4\x85ce w ChRL.\n_START_SECTION_\nSojusz z Albani\xc4\x85\n_START_PARAGRAPH_\nPo destalinizacji w podobnej sytuacji co Chiny, znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 Albania rz\xc4\x85dzona przez Envera Hod\xc5\xbc\xc4\x99. Hod\xc5\xbca odwiedzi\xc5\x82 Chiny i spotka\xc5\x82 si\xc4\x99 z Mao. Po wizycie pomoc Chin dla Albanii wzros\xc5\x82a do 21,6% (w 1955 by\xc5\x82o to 4,2%). W trakcie realizacji trzeciego alba\xc5\x84skiego planu pi\xc4\x99cioletniego, Chiny udzieli\xc5\x82y Alba\xc5\x84czykom po\xc5\xbcyczek w wysoko\xc5\x9bci 125 mln dolar\xc3\xb3w na budow\xc4\x99 dwudziestu pi\xc4\x99ciu fabryk chemicznych, hut i instalacji elektrycznych. W por\xc3\xb3wnaniu do dawnych sojusznik\xc3\xb3w Albanii \xe2\x80\x93 Jugos\xc5\x82awii i ZSRR, Chiny mia\xc5\x82y najmniejszy wp\xc5\x82yw ekonomiczny w Albanii. Chiny nigdy nie ingerowa\xc5\x82y w produkcj\xc4\x99 gospodarcz\xc4\x85 Albanii. Technicy chi\xc5\x84scy otrzymywali takie same p\xc5\x82ace jak pracownicy alba\xc5\x84scy. Wygl\xc4\x85da\xc5\x82o to wi\xc4\x99c inaczej, ni\xc5\xbc w przypadku technik\xc3\xb3w sowieckich. Stosunki Albanii z ChRL zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 pogarsza\xc4\x87 po 15 lipca 1971, gdy Chiny odwiedzi\xc5\x82 prezydent Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, Richard Nixon. Hod\xc5\xbca poczu\xc5\x82 si\xc4\x99 zdradzony. 6 sierpnia wys\xc5\x82a\xc5\x82 pismo KC Alba\xc5\x84skiej Partii Pracy do KC KPCh, w kt\xc3\xb3rym nazwa\xc5\x82 Nixona \xe2\x80\x9eszalonym antykomunist\xc4\x85\xe2\x80\x9d.'