b'\n_START_ARTICLE_\nBat Jam\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nBat Jam jest po\xc5\x82o\xc5\xbcony na kontynencie azjatyckim, na wschodnim wybrze\xc5\xbcu Morza \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnego 32\xc2\xb001\xe2\x80\xb223\xe2\x80\xb3N\xc2\xa034\xc2\xb045\xe2\x80\xb201\xe2\x80\xb3E. Miasto le\xc5\xbcy na nadmorskiej r\xc3\xb3wninie Szaron, na historycznej drodze l\xc4\x85dowej \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cej Europ\xc4\x99, Azj\xc4\x99 i Afryk\xc4\x99._NEWLINE_Z powodu rozwoju Tel Awiwu i obszaru metropolitalnego Gusz Dan, nie istniej\xc4\x85 wyra\xc5\xbane granice pomi\xc4\x99dzy Bat Jam a po\xc5\x82o\xc5\xbconym na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Tel Awiwem. Bat Jam jest po\xc5\x82o\xc5\xbcony w odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci 60 km na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny zach\xc3\xb3d od Jerozolimy i 98\xc2\xa0km na po\xc5\x82udnie od Hajfy. Graniczy od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy z Tel Awiwem, od wschodu z Holon i od po\xc5\x82udnia z Riszon le-Cijjon.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9arodowisko naturalne\n_START_PARAGRAPH_\nMiasto powsta\xc5\x82o na nadmorskich wydmach i stosunkowo ma\xc5\x82o \xc5\xbcyznych gruntach, po\xc5\x82o\xc5\xbconych na po\xc5\x82udnie od portu morskiego Jafa. Podczas rozbudowy miasta teren zosta\xc5\x82 wyr\xc3\xb3wnany i obecnie obszar miasta jest p\xc5\x82aski, nie ma tu wi\xc4\x99kszych r\xc3\xb3\xc5\xbcnic wysoko\xc5\x9bci.  Niewielkie r\xc3\xb3\xc5\xbcnice wyniesienia parter\xc3\xb3w budynk\xc3\xb3w wykorzystano dla bardziej naturalnego rozdzia\xc5\x82u podw\xc3\xb3rek.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nBat Jam ma klimat \xc5\x9br\xc3\xb3dziemnomorski, kt\xc3\xb3ry charakteryzuje si\xc4\x99 gor\xc4\x85cymi i wilgotnymi latami oraz ch\xc5\x82odnymi i deszczowymi zimami. Wiosna rozpoczyna si\xc4\x99 w marcu, a w drugiej po\xc5\x82owie maja rozpoczyna si\xc4\x99 lato. \xc5\x9arednia temperatura latem wynosi 26 \xc2\xb0C, a zim\xc4\x85 12\xc2\xa0\xc2\xb0C (\xc5\x9brednia z lat 1988-2000). Opady \xc5\x9bniegu s\xc4\x85 rzadko\xc5\x9bci\xc4\x85, ale zdarza si\xc4\x99 spadek temperatury do 5\xc2\xa0\xc2\xb0C. Najwi\xc4\x99ksze opady deszczu wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 pomi\xc4\x99dzy pa\xc5\xbadziernikiem a kwietniem. Suma rocznych opad\xc3\xb3w atmosferycznych wynosi 530 mm.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nOsada zosta\xc5\x82a za\xc5\x82o\xc5\xbcona w 1926 przez 13 rodzin ultraortodoksyjnych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w. Ich pragnieniem by\xc5\x82o zagospodarowa\xc4\x87 piaszczyste wydmy po\xc5\x82o\xc5\xbcone na po\xc5\x82udnie od Jafy i stworzy\xc4\x87 pioniersk\xc4\x85 dzielnic\xc4\x99 ortodoksyjn\xc4\x85. Ten cel znalaz\xc5\x82 swoje odbicie w nazwie osady Bayit VaGan (hebr. \xd7\x91\xd7\x99\xd7\xaa \xd7\x95\xd7\x92\xd7\x9f; pol. Dom i Ogr\xc3\xb3d)._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tki osady by\xc5\x82y bardzo trudne. By\xc5\x82a ona oddalona od Tel Awiwu, nie posiada\xc5\x82a \xc5\xbcadnej drogi dojazdowej, nie by\xc5\x82o pr\xc4\x85du elektrycznego i brakowa\xc5\x82o wody. Piaszczyste grunty uniemo\xc5\xbcliwia\xc5\x82y rozw\xc3\xb3j rolnictwa. Podczas arabskich rozruch\xc3\xb3w w 1929 osada by\xc5\x82a celem licznych napa\xc5\x9bci ze strony arabskich gang\xc3\xb3w atakuj\xc4\x85cych z pobliskiej Jafy. Brytyjskie w\xc5\x82adze mandatowe, nie mog\xc4\x85c zapewni\xc4\x87 bezpiecze\xc5\x84stwa \xc5\xbbydom, zdecydowa\xc5\x82y si\xc4\x99 na ewakuacj\xc4\x99 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Bayit VaGan._NEWLINE_W 1930 nast\xc4\x85pi\xc5\x82o ponowne za\xc5\x82o\xc5\xbcenie osady, kt\xc3\xb3ra pomimo trudno\xc5\x9bci stopniowo si\xc4\x99 rozwija\xc5\x82a. Wa\xc5\xbcnym momentem prze\xc5\x82omowym okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 imigracja z Europy w latach 30. W 1934 za\xc5\x82o\xc5\xbcono pierwsz\xc4\x85 szko\xc5\x82\xc4\x99 z czterema klasami. Uzyskano tak\xc5\xbce dost\xc4\x99p do czystej wody, uruchomiono sie\xc4\x87 elektryczn\xc4\x85, a nast\xc4\x99pnie ruszy\xc5\x82a sta\xc5\x82a linia autobusowa do Tel Awiwu._NEWLINE_W 1936 brytyjskie w\xc5\x82adze uzna\xc5\x82y osiedle jako samorz\xc4\x85d lokalny i zmieni\xc5\x82y jego nazw\xc4\x99 na obecn\xc4\x85 Bat Jam. W 1939 populacja wynosi\xc5\x82a 1,3 tys. mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Podczas II wojny \xc5\x9bwiatowej pobliski Tel Awiw by\xc5\x82 bombardowany przez w\xc5\x82oskie lotnictwo, i w\xc3\xb3wczas Bat Jam sta\xc5\x82o si\xc4\x99 azylem dla wielu jego mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w. Wojna by\xc5\x82y czynnikiem nap\xc4\x99dowym dla tutejszej gospodarki. Lokalny przemys\xc5\x82 pracowa\xc5\x82 dla brytyjskiej armii, produkuj\xc4\x85c gwo\xc5\xbadzie, aceton i dro\xc5\xbcd\xc5\xbce. Pod koniec wojny wybrukowano ulice miejskie i uruchomiono kino. Populacja Bat Jam wzros\xc5\x82a do 3,5 tys. mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_Podczas wojny domowej w Mandacie Palestyny w 1948 Bat Jam by\xc5\x82o ci\xc4\x99\xc5\xbcko ostrzeliwane przez Arab\xc3\xb3w z Jafy. Ostrza\xc5\x82 i napa\xc5\x9bci usta\xc5\x82y wraz ze zdobyciem Jafy (13 maja 1948) przez \xc5\xbcydowskie oddzia\xc5\x82y Hagany i Irgunu. Lata 50. charakteryzowa\xc5\x82y si\xc4\x99 nap\xc5\x82ywem do Izraela fali masowej imigracji \xc5\xbcydowskiej z ca\xc5\x82ego \xc5\x9bwiata. Bat Jam przyj\xc4\x99\xc5\x82o wi\xc4\x99cej imigrant\xc3\xb3w ni\xc5\xbc jakiekolwiek inne miasto. Piaszczyste wydmy wyr\xc3\xb3wnano i wybudowano na nich 2,5 tys. nowych dom\xc3\xb3w. Granice miasto rozszerzy\xc5\x82y si\xc4\x99 w ten spos\xc3\xb3b w kierunku wschodnim i po\xc5\x82udniowym. Przez pewien czas funkcjonowa\xc5\x82 namiotowy ob\xc3\xb3z dla przesiedle\xc5\x84c\xc3\xb3w. W styczniu 1958 Bat Jam otrzyma\xc5\x82a prawa miejskie. Populacja wynosi\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas ju\xc5\xbc 30 tys. mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_W nast\xc4\x99pnych latach nap\xc5\x82yw nowych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w nie ustawa\xc5\x82. W Bat Jam w latach 40. i 50. osiedlili si\xc4\x99 imigranci z Iraku, Libii, Egiptu i Maroka tu\xc5\xbc obok imigrant\xc3\xb3w z Rumunii, Bu\xc5\x82garii i Polski. W latach 60. nap\xc5\x82yn\xc4\x99li imigranci z Turcji i Ameryki Po\xc5\x82udniowej. W latach 70. i 90. ze Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego i Etiopii, a w ostatnim okresie przede wszystkim, w stopniu niemal dominuj\xc4\x85cym na ulicy, kolejni repatrianci z obszaru by\xc5\x82ego ZSRR.\n_START_SECTION_\nArchitektura\n_START_PARAGRAPH_\nW latach 20. generalny plan budowy osiedla Bayit Vagan przygotowa\xc5\x82 architekt Alexander Baerwald. Pomys\xc5\x82 zosta\xc5\x82 jednak od\xc5\x82o\xc5\xbcony z powodu braku funduszy. Gdy w 1926 osiedlili si\xc4\x99 tutaj pierwsi pionierzy, osad\xc4\x99 zacz\xc4\x99to budowa\xc4\x87 na zakupionych 24 ha ziemi, po\xc5\x82o\xc5\xbconej wzd\xc5\x82u\xc5\xbc brzegu morza._NEWLINE_Obecnie znaczn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 miasta zajmuje ciasne blokowisko, o skromnym, surowym, oszcz\xc4\x99dnym standardzie lat 60-tych, jednak z dobr\xc4\x85 komunikacj\xc4\x85 mi\xc4\x99dzy nimi i wystarczaj\xc4\x85c\xc4\x85 tak\xc5\xbce dzi\xc5\x9b liczb\xc4\x85 miejsc parkingowych. Gdy nowo powstaj\xc4\x85ce budynki mieszkalne, to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie wie\xc5\xbcowce wysokiego standardu i o wyszukanej estetyce, najwy\xc5\xbcszy z nich o 40-kondygnacyjny._NEWLINE_Ratusz miejski wybudowano w pobli\xc5\xbcu promenady nadmorskiej, w 1963 wed\xc5\x82ug projektu Zvi Heckera, Alfreda Neumanna i Eldar Szarona. Budynek wzbudza zainteresowanie w\xc5\x9br\xc3\xb3d znawc\xc3\xb3w architektury, gdy mieszka\xc5\x84cy Bat Jam podzieleni s\xc4\x85 w ocenie samego wygl\xc4\x85du.. Innowacyjna jest w projekcie tak\xc5\xbce \xc5\x82atwo\xc5\x9b\xc4\x87, automatyzm wizualnej kontroli stanowisk pracy urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w, przez kogokolwiek z prze\xc5\x82o\xc5\xbconych i ka\xc5\xbcdego z interesant\xc3\xb3w._NEWLINE_W s\xc4\x85siedztwie blokowisk i przy lokalnych ci\xc4\x85gach komunikacyjnych, zauwa\xc5\xbcalna jest znaczna dba\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 o ma\xc5\x82\xc4\x85 architektur\xc4\x99 i ziele\xc5\x84, a skwery i ronda dzielnic nadmorskich, pr\xc3\xb3cz zieleni i kwiat\xc3\xb3w, o\xc5\xbcywiaj\xc4\x85 liczne wizerunki u\xc5\x9bmiechni\xc4\x99tych, kolorowych morskich stwor\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nKultura\n_START_PARAGRAPH_\nMiasto s\xc5\x82ynie z Mi\xc4\x99dzynarodowego Festiwalu Teatr\xc3\xb3w Ulicznych, kt\xc3\xb3ry ka\xc5\xbcdego lata (od 1996) ma miejsce przez trzy dni na nadmorskiej promenadzie. Spektakle teatr\xc3\xb3w ulicznych ogl\xc4\x85da oko\xc5\x82o 15 tys. widz\xc3\xb3w ka\xc5\xbcdego roku. Uczestnicz\xc4\x85 oni w przedstawieniach, warsztatach teatralnych, pokazach pirotechnicznych i targach._NEWLINE_Dodatkowe atrakcje zapewnia centrum kultury \xe2\x80\x9eCanyon Bat Yam\xe2\x80\x9d z licznymi kinami i restauracjami. Na uwag\xc4\x99 zas\xc5\x82uguje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Muzeum Sztuki Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej. Jest tu tak\xc5\xbce muzeum po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone pami\xc4\x99ci \xc5\xbcydowskiego prozaika, dramaturga i eseisty pisz\xc4\x85cego w j\xc4\x99zyku jidysz Szalom Asz, kt\xc3\xb3ry ostatnie lata swojego \xc5\xbcycia sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 w Bat Jam. Istnieje ma\xc5\x82e muzeum Holocaustu.\n_START_SECTION_\nEdukacja i nauka\n_START_PARAGRAPH_\nW mie\xc5\x9bcie znajduje si\xc4\x99 28 szk\xc3\xb3\xc5\x82 podstawowych i 7 szk\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9brednich, w kt\xc3\xb3rych uczy si\xc4\x99 30 tys. uczni\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nTurystyka\n_START_PARAGRAPH_\nJedn\xc4\x85 z najwi\xc4\x99kszych atrakcji Bat Jam s\xc4\x85 wspania\xc5\x82e bia\xc5\x82e pla\xc5\xbce. Ci\xc4\x85gn\xc4\x85ce si\xc4\x99 na nieamal ca\xc5\x82ej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci miasta i tak\xc5\xbce daleko poza nie, na Po\xc5\x82udnie, s\xc5\x82yn\xc4\x85ce z bezpiecznego, \xc5\x82agodnego dna, drobnego, bia\xc5\x82ego piasku i d\xc5\x82ugich, zwykle \xc5\x82agodnych fal. Woda jest tu ciep\xc5\x82a jeszczew p\xc3\xb3\xc5\xban\xc4\x85 jesieni\xc4\x85, tak\xc5\xbce w odczuciu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w europejskich kraj\xc3\xb3w \xc5\x9brdziemnomorskich. Istnieje sze\xc5\x9b\xc4\x87 autoryzowanych pla\xc5\xbc publicznych, na kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbcna uprawia\xc4\x87 sporty wodne. Za miastem, w stron\xc4\x99 Rishon le-Cijjon rozci\xc4\x85gaj\xc4\x85 si\xc4\x99 d\xc5\x82ugie, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc pi\xc4\x99kne i relatywnie bezpieczne pla\xc5\xbce dzikie. Przy pla\xc5\xbcach powsta\xc5\x82y liczne obiekty sportowe oraz kilka basen\xc3\xb3w. Latem pla\xc5\xbce strze\xc5\xbcone \xc5\xbcyj\xc4\x85 do p\xc3\xb3\xc5\xbana w nocy, a w ich otoczeniu odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 koncerty oraz dyskoteki. Nadmorska promenada liczy ponad 3 km. Liczne restauracje, oferuj\xc4\x85 tu tradycyjne dania z kuchni izraelskiej, ba\xc5\x82ka\xc5\x84skiej, orientalnej, \xc5\x9brodkowoeuropejskiej i innych. Dzieci i m\xc5\x82odzie\xc5\xbc korzystaj\xc4\x85 z licznych, zw\xc5\x82aszcza w dzielnicy nadmorskiej, element\xc3\xb3w ma\xc5\x82ej architektury, zadbanych technicznie i ju\xc5\xbc w projekcie przewidzianych tak\xc5\xbce dla funkcji amatorskich scen, W amfiteatrze odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 koncerty i wyst\xc4\x99py artystyczne.\n_START_SECTION_\nReligia\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsza synagoga w Bat Jam zosta\xc5\x82a wybudowana w 1928 przez dw\xc3\xb3ch miejscowych stolarzy. By\xc5\x82a ona wykonana w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci z drzewa.\n_START_SECTION_\nSport i rekreacja\n_START_PARAGRAPH_\nW mie\xc5\x9bcie znajduje si\xc4\x99 kompleks sportowy Bat Yam Sports Center, w sk\xc5\x82ad kt\xc3\xb3rego wchodz\xc4\x85 cztery baseny k\xc4\x85pielowe, dziesi\xc4\x99\xc4\x87 kort\xc3\xb3w tenisowych i stadion sportowy._NEWLINE_W mie\xc5\x9bcie jest klub pi\xc5\x82karski Maccabi Ironi Bat Jam F.C., kt\xc3\xb3ry uczestniczy w rozgrywkach drugiej ligi. Klub powsta\xc5\x82 w 2004 z po\xc5\x82\xc4\x85czenia Hapoel Bat Jam i Maccabi Bat Jam. Mecze rozgrywane s\xc4\x85 na miejskim stadionie stadionie Bat Jam, kt\xc3\xb3ry posiada 3,1 tys. miejsc dla kibic\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nMiasto jest przede wszystkim sypialn\xc4\x85 Tel Awiwu, tak\xc5\xbce niewielkim o\xc5\x9brodkiem przemys\xc5\x82owym zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w przemys\xc5\x82u maszynowego, w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczego i chemicznego.  Najwa\xc5\xbcniejsze bran\xc5\xbce tutejszej gospodarki jest budownictwo mieszkaniowe, us\xc5\x82ugi dla mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w i turystyka.\n_START_SECTION_\nTransport\n_START_PARAGRAPH_\nPrzez miasto przebiega autostrada nr 20  (Riszon le-Cijjon-Riszpon)._NEWLINE_Transport w Bat Jam jest obs\xc5\x82ugiwany g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przez autobusy. B\xc4\x99d\xc4\x85c cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 aglomeracji miejskiej Gusz Dan, wszystkie linie autobusowe wychodz\xc4\x85 poza granice miasta, tworz\xc4\x85c dogodne po\xc5\x82\xc4\x85czenia z s\xc4\x85siednimi miastami. Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 linii autobusowych w mie\xc5\x9bcie obs\xc5\x82uguje Dan Bus Company, kt\xc3\xb3rej autobusami mo\xc5\xbcna dojecha\xc4\x87 do wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci dzielnic Tel Awiwu, Holonu, Riszon le-Cijjon, Ramat Gan, Giwatajim, Bene Berak i bazy wojskowej Tel HaSzomer. Natomiast autobusy linii Egged \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85 Bat Jam z Cholonem, Riszon le-Cijjon, Jerozolim\xc4\x85, Tel Awiwem, Raml\xc4\x85 i mi\xc4\x99dzynarodowym portem lotniczym im. Dawida Ben Guriona._NEWLINE_Komunikacj\xc4\x99 publiczn\xc4\x85 z aglomeracj\xc4\x85 i niemal ca\xc5\x82ym Izraelem wspomaga kolej. W pi\xc4\x85tek, wczesnym popo\xc5\x82udniem transport publiczny zamiera, by ruszy\xc4\x87 dopiero po kolejnych 24 godzinach, czynne pozostaj\xc4\x85 jedynie taks\xc3\xb3wki.'