b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Karelii\n_START_SECTION_\nPrehistoria\n_START_PARAGRAPH_\nZasiedlanie obszaru dzisiejszej Karelii rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 w IX-VIII tys. p.n.e. G\xc5\x82\xc3\xb3wnymi zaj\xc4\x99ciami \xc3\xb3wczesnych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w by\xc5\x82o my\xc5\x9blistwo i rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwo. Byli przedstawicielami kultury Suomusj\xc3\xa4rvi, do kt\xc3\xb3rej przynale\xc5\xbceli przodkowie lud\xc3\xb3w ugrofi\xc5\x84skich. Pozostawi\xc5\x82y po sobie zabytki, m.in. w postaci petroglif\xc3\xb3w. Od ok. 1500 roku p.n.e. zacz\xc4\x99to obrabia\xc4\x87 br\xc4\x85z i stopniowo koczowniczy tryb \xc5\xbcycia ust\xc4\x99powa\xc5\x82 uprawie roli i hodowli. Mimo to, ze wzgl\xc4\x99du na surowy klimat, przez d\xc5\x82ugi czas nie odgrywa\xc5\x82y one istotnej roli. W po\xc5\x82owie I tys. p.n.e. na terenach kraju rozpocz\xc4\x99to produkcj\xc4\x99 \xc5\xbcelaza z lokalnych z\xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbc, a narz\xc4\x99dzia z niego produkowane zacz\xc4\x99to u\xc5\xbcywa\xc4\x87 w \xc5\xbcyciu codziennym oraz jako przedmiot handlu. Obszary kraju zamieszkiwa\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas plemiona ugrofi\xc5\x84skie, kt\xc3\xb3re przez tysi\xc4\x85ce lat migrowa\xc5\x82y falami z dorzecza Wo\xc5\x82gi i Kamy - przodkowie dzisiejszych Karel\xc3\xb3w (na wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci terytorium), Weps\xc3\xb3w (w pobli\xc5\xbcu jezior \xc5\x81adoga i Onega), oraz Lapo\xc5\x84czyk\xc3\xb3w (na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy). W pocz\xc4\x85tku I tys. p.n.e. cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Karel\xc3\xb3w zasiedli\xc5\x82a tereny po\xc5\x82o\xc5\xbcone w pobli\xc5\xbcu Zatoki Botnickiej i Morza Bia\xc5\x82ego.\n_START_SECTION_\n\xc5\xb9r\xc3\xb3d\xc5\x82a pisane\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze pisemne wzmianki o obszarze i ludach zamieszkuj\xc4\x85cych tereny dzisiejszej Karelii pochodz\xc4\x85 z VI w. n.e. W ksi\xc4\x99dze Jordanesa O pochodzeniu i historii Got\xc3\xb3w w\xc5\x9br\xc3\xb3d narod\xc3\xb3w pokonanych przez wodza gockiego Germanaricha wymieniono tak\xc5\xbce lud o nazwie \xc2\xabThiudos in Aunxis\xc2\xbb, kt\xc3\xb3re to miano obecnie rozszyfrowuje si\xc4\x99 jako Czudowie O\xc5\x82onieccy (w j\xc4\x99zyku karelskim miasto O\xc5\x82oniec nosi nazw\xc4\x99 Anus, a w fi\xc5\x84skim \xe2\x80\x93 Aunus). Zdaniem badaczy wyliczenie narod\xc3\xb3w znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w tej ksi\xc4\x99dze jest jednak jeszcze starsze i zosta\xc5\x82o przez Jordanesa przepisane z dokumentu, kt\xc3\xb3ry nie dotrwa\xc5\x82 do naszych czas\xc3\xb3w._NEWLINE_Inna, relatywnie wczesna pisemna wzmianka o Karelach pochodzi z ko\xc5\x84ca VII w. i dotyczy w\xc5\x82adcy du\xc5\x84skiego (lub gockiego) - Ivara Vidfamme, kt\xc3\xb3ry poni\xc3\xb3s\xc5\x82 kl\xc4\x99sk\xc4\x99 i zgin\xc4\x85\xc5\x82 w bitwie w niezidentyfikowanej miejscowo\xc5\x9bci nazywanej Karelskie Zalewy (prawdopodobnie nazwa ta nawi\xc4\x85zuje do rozpowszechnionego na Przesmyku Karelskim typu wybrze\xc5\xbca). Zdarzenie to zosta\xc5\x82o opisane w Gesta Danorum oraz w Sadze o Inglingach._NEWLINE_Natomiast pierwsze pisemne wzmianki o innym z plemion, kt\xc3\xb3re z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82o si\xc4\x99 na powstanie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej narodowo\xc5\x9bci karelskiej - Ludynkach pochodz\xc4\x85 z napisanej w latach 921-922 ksi\xc4\x99gi muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skiego podr\xc3\xb3\xc5\xbcnika Ahmeda ibn Fadlana, w kt\xc3\xb3rej opisuje on m.in. lud o nazwie Luud-aana, pod kt\xc3\xb3r\xc4\x85 to nazw\xc4\x85 kryje si\xc4\x99 po\xc5\x82udniowy od\xc5\x82am dzisiejszych Karel\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Ludynkowie.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9aredniowiecze\n_START_PARAGRAPH_\nW nast\xc4\x99pnych wiekach pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 wp\xc5\x82ywy kultury s\xc5\x82owia\xc5\x84skiej i skandynawskiej, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y efektem rozwoju dalekosi\xc4\x99\xc5\xbcnego handlu przy du\xc5\xbcym udziale miejscowej ludno\xc5\x9bci. Pozwoli\xc5\x82o to na rozw\xc3\xb3j gospodarczy Karel\xc3\xb3w i przekszta\xc5\x82cenie struktur rodowych w terytorialno-plemienne (Pit\xc3\xa4j\xc3\xa4), a z czasem utworzenia federacji plemion, tworz\xc4\x85c\xc4\x85 przedpa\xc5\x84stwowy tw\xc3\xb3r polityczny, zdolny przeciwstawi\xc4\x87 si\xc4\x99 napa\xc5\x9bciom Wareg\xc3\xb3w. Powsta\xc5\x82a sie\xc4\x87 grod\xc3\xb3w, pe\xc5\x82ni\xc4\x85ca funkcje obronne, handlowe, a mo\xc5\xbcliwe \xc5\xbce niekt\xc3\xb3re tak\xc5\xbce polityczne. W XI wieku w Karelii zacz\xc4\x99\xc5\x82y nasila\xc4\x87 si\xc4\x99 wp\xc5\x82ywy Rusi Kijowskiej (po 1054 roku Ksi\xc4\x99stwa Nowogrodu). W niekt\xc3\xb3rych latach popada\xc5\x82a w zale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 trybutarn\xc4\x85, w niekt\xc3\xb3rych stawa\xc5\x82a jako sojusznik, a cz\xc4\x99sto prowadzi\xc5\x82a z ni\xc4\x85 wojny. Dzi\xc4\x99ki rozwini\xc4\x99temu handlowi po\xc5\x82udniowa cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Karelii osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82a stosunkowo wysoki poziom rozwoju gospodarczego i demograficznego. Karelowie utrzymywali o\xc5\xbcywione kontakty handlowe nie tylko ze S\xc5\x82owianami, ale tak\xc5\xbce z Normanami i Bu\xc5\x82garami Nadwo\xc5\x82\xc5\xbca\xc5\x84skimi. W p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci obecnie istniej\xc4\x85cej republiki dominowa\xc5\x82o plemi\xc4\x99 okre\xc5\x9blanie jako Kvenowie (fi\xc5\x84skie Kainuu), kt\xc3\xb3re trudni\xc5\x82o si\xc4\x99 my\xc5\x9blistwem, rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwem i \xc5\x9bci\xc4\x85ganiem danin od Lapo\xc5\x84czyk\xc3\xb3w. Rolnictwo odgrywa\xc5\x82o w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich bardzo niewielk\xc4\x85 rol\xc4\x99, ze wzgl\xc4\x99du na zimny klimat. W 1227 roku z r\xc4\x99ki nowogrodzkiego ksi\xc4\x99cia W\xc5\x82odzimierza Wsiewo\xc5\x82odowicza formalnie przyj\xc4\x99li chrzest w obrz\xc4\x85dku prawos\xc5\x82awnym, jednak w praktyce niemal wszyscy byli poganami (rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej chrzest przyj\xc4\x99li Wepsowie. W tym czasie mo\xc5\xbcna zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87 zmiany w sposobie poch\xc3\xb3wku, kt\xc3\xb3ry zosta\xc5\x82 przej\xc4\x99ty od chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiego. Karelowie zacz\xc4\x99li tak\xc5\xbce popada\xc4\x87 w zale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 o charakterze lennym, co miejscowe elity uzna\xc5\x82y za zagro\xc5\xbcenie dla bytu plemienia. Zacz\xc4\x99\xc5\x82y one wi\xc4\x99c d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc4\x87 do stworzenia w\xc5\x82asnego pa\xc5\x84stwa, co przejawia\xc5\x82o si\xc4\x99 w prowadzeniu agresywnej polityki przeciwko s\xc4\x85siadom. Karelowie cz\xc4\x99\xc5\x9bciej organizowali \xc5\x82upieskie wyprawy przeciwko Nowogrodowi i plemieniu H\xc3\xa4me ze \xc5\x9brodkowej Finlandii, pr\xc3\xb3bowali osiedla\xc4\x87 si\xc4\x99 w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Karelii i na P\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Kolskim. Pragn\xc4\x85c zyska\xc4\x87 monopol na \xc5\x9bci\xc4\x85ganie danin od Lapo\xc5\x84czyk\xc3\xb3w, napadali na norweskich kupc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy wyprawiali si\xc4\x99 tam w celu pozyskania futer, na kt\xc3\xb3re istnia\xc5\x82o du\xc5\xbce zapotrzebowanie w Europie i kt\xc3\xb3re osi\xc4\x85ga\xc5\x82y wysokie ceny. Karelscy przyw\xc3\xb3dcy zacz\xc4\x99li zawiera\xc4\x87 bezpo\xc5\x9brednie umowy handlowe z niemieckimi kupcami, pomijaj\xc4\x85c po\xc5\x9brednictwo Nowogrodu, co przyczyni\xc5\x82o si\xc4\x99 do wzrostu znaczenia g\xc5\x82\xc3\xb3wnego grodu i centrum plemiennego K\xc3\xa4kisalmi (ros. Korela) - obecnego miasta Prioziorsk, znajduj\xc4\x85cego si\xc4\x99 poza granicami Karelii, w obwodzie leningradzkim. Innymi o\xc5\x9brodkami by\xc5\x82 Tiurinlinna, Aunus (ros. O\xc5\x82oniec), Sortavala, Lahdenpohja i Viipuri (Wyborg). W latach 70-tych tego wieku Karelia wesz\xc5\x82a w sk\xc5\x82ad Republiki Nowogrodu po kilkuletniej kampanii, podczas kt\xc3\xb3rej nowogrodzianie spalili wiele karelskich grod\xc3\xb3w i wiosek. M\xc5\x82odzi m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani z tego rejonu zacz\xc4\x99li chodzi\xc4\x87 w sk\xc5\x82ad si\xc5\x82 zbrojnych ksi\xc4\x99stwa. Mieszka\xc5\x84cy Karelii walczyli wsp\xc3\xb3lnie z Nowogrodzianami przeciw niemieckim i szwedzkim pr\xc3\xb3bom ekspansji w rejonie Morza Ba\xc5\x82tyckiego. Mimo tego w ko\xc5\x84cu XIII w. Szwedzi opanowali cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ziem w po\xc5\x82udniowo-zachodniej Karelii, w rejonie Przesmyku Karelskiego, gdzie  w 1293 roku na miejscu dawnej karelskiej osady za\xc5\x82o\xc5\xbcyli twierdz\xc4\x99 Viipuri (Wyborg). P\xc3\xb3\xc5\xbaniej podejmowali wyprawy w dorzecze Newy i nad Jezioro \xc5\x81adoga, tymczasowo zajmuj\xc4\x85c ca\xc5\x82y obszar Przesmyku Karelskiego. Dzia\xc5\x82ania te zosta\xc5\x82y zako\xc5\x84czone pokojem w Pahkinasaari w 1323, na mocy kt\xc3\xb3rego sporne tereny podzielono mi\xc4\x99dzy Republik\xc4\x99 Nowogrodu i Kr\xc3\xb3lestwo Szwecji. Granica bieg\xc5\x82a przez rzek\xc4\x99 Siestra (Siestarjoki, Rajajoki), jezioro Saimaa, p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 regionu Savo i rzek\xc4\x99 Kalajoki uchodz\xc4\x85ca do Zatoki Botnickiej. Viipuri (Wyborg) i cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Przesmyku Karelskiego znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 po stronie szwedzkiej._NEWLINE_W okresie zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci Karel\xc3\xb3w od Nowogrodu spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo ostatecznie przesz\xc5\x82o od opisywanej we wsp\xc3\xb3lnym dla Fin\xc3\xb3w i Karel\xc3\xb3w eposie Kalevala wsp\xc3\xb3lnoty plemiennej o charakterze rodowym do feudalizmu. W tym okresie uformowa\xc5\x82a si\xc4\x99 tak\xc5\xbce ostatecznie narodowo\xc5\x9b\xc4\x87 karelska, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 od Fin\xc3\xb3w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82o wyznanie prawos\xc5\x82awne. W odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od Ingrii i teren\xc3\xb3w po\xc5\x82o\xc5\xbconych na po\xc5\x82udniowy-wsch\xc3\xb3d od Jeziora \xc5\x81adoga, kolonizacja ruska niemal nie istnia\xc5\x82a. Jedynie w miastach pojawili si\xc4\x99 Rosjanie, kt\xc3\xb3rzy stanowili aparat administracyjny oraz duchowie\xc5\x84stwo, pozostawiaj\xc4\x85c du\xc5\xbc\xc4\x85 swobod\xc4\x99 Karelom w rozwijaniu ich w\xc5\x82asnej kultury. Udzia\xc5\x82 w chrystianizacji miejscowej ludno\xc5\x9bci mia\xc5\x82y klasztor na wyspie Wa\xc5\x82aam i na Wyspach So\xc5\x82owieckich. Dawni karelscy przyw\xc3\xb3dcy tworzyli warstw\xc4\x99 bojar\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ra do XVI wieku uleg\xc5\x82a rusyfikacji, a ciesz\xc4\x85cy si\xc4\x99 dotychczas wolno\xc5\x9bci\xc4\x85 osobist\xc4\x85 ch\xc5\x82opi popadli w zale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 pa\xc5\x84szczy\xc5\xbanian\xc4\x85. Ewenementem by\xc5\x82 fakt, i\xc5\xbc rol\xc4\x99 pan\xc3\xb3w feudalnych ogrywali najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej nie mo\xc5\xbcni posiadacze ziemscy, lecz klasztory prawos\xc5\x82awne.\n_START_SECTION_\nW sk\xc5\x82adzie pa\xc5\x84stwa rosyjskiego\n_START_PARAGRAPH_\nW 1478 Karelia wraz z innymi ziemiami dotychczas wchodz\xc4\x85cymi w sk\xc5\x82ad Nowogrodu wesz\xc5\x82a w sk\xc5\x82ad pa\xc5\x84stwa rosyjskiego. _NEWLINE_W ko\xc5\x84cu XVI w. ponownie rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 szwedzka ekspansja na ziemie Karelii. W 1581 Szwedzi zdobyli K\xc3\xa4kisalmi (Korela) i zaj\xc4\x99li ca\xc5\x82y Przesmyk Karelski, a tak\xc5\xbce pewne inne obszary, na kt\xc3\xb3rych pozostawali do roku 1595, kiedy to ziemie te odzyska\xc5\x82a Rosja na mocy traktatu w T\xc3\xa4yssin\xc3\xa4. Jednak ju\xc5\xbc po 16 latach, w 1611, po sze\xc5\x9bciomiesi\xc4\x99cznym obl\xc4\x99\xc5\xbceniu twierdza Koriela pad\xc5\x82a ponownie. W traktacie pokojowym z 1617 zwanym pokojem sto\xc5\x82bowskim Rosja zmuszona by\xc5\x82a odst\xc4\x85pi\xc4\x87 Szwecji ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 ziem Przesmyku Karelskiego, a tak\xc5\xbce pewne inne obszary, co poci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82o za sob\xc4\x85 przesiedlenia du\xc5\xbcej liczby Karel\xc3\xb3w na terytorium pa\xc5\x84stwa rosyjskiego. Szacuje si\xc4\x99, i\xc5\xbc swoje domy opu\xc5\x9bci\xc5\x82o oko\xc5\x82o po\xc5\x82owy wszystkich Karel\xc3\xb3w. Przesiedle\xc5\x84cy osiedlali si\xc4\x99 w rejonach przyleg\xc5\x82ych do Karelii, lub w centralnej Rosji. Najwi\xc4\x99ksza ich liczba (25.000-30.000 os\xc3\xb3b) osiad\xc5\x82a w rejonie Tweru, gdzie wykszta\xc5\x82ci\xc5\x82a si\xc4\x99 z nich grupa etniczna tzw. twerskich Karel\xc3\xb3w (populacja ta w okresie mi\xc4\x99dzywojennym by\xc5\x82a liczniejsza, ni\xc5\xbc populacja Karel\xc3\xb3w w Karelii, co \xc5\x9bwiadczy o skali migracji z pocz\xc4\x85tku XVII wieku)._NEWLINE_W 1649 r. za\xc5\x82o\xc5\xbcono nowe centrum administracyjno-handlowe Karelii - twierdz\xc4\x99 O\xc5\x82oniec (dawn\xc4\x85 karelsk\xc4\x85 osad\xc4\x99 Aunus), kt\xc3\xb3ra zast\xc4\x85pi\xc5\x82a znajduj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 w r\xc4\x99kach szwedzkich Koriel\xc4\x99 (karelskie K\xc3\xa4kisalmi) (nosz\xc4\x85c\xc4\x85 w\xc3\xb3wczas szwedzk\xc4\x85 nazw\xc4\x99 Kexholm). W XVII w. nast\xc4\x85pi\xc5\x82 znaczny rozw\xc3\xb3j hutnictwa \xc5\xbcelaza na terenie kraju. _NEWLINE_W 1710 r. car Piotr I pokona\xc5\x82 Szwed\xc3\xb3w w rejonie Przesmyku Karelskiego i zaj\xc4\x85\xc5\x82 historyczne karelskie ziemie w tej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju, za\xc5\x9b na mocy traktatu pokojowego z Nystad (fin. Uusikaupunki) w 1721 r. formalnie przy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 do Rosji pozostaj\xc4\x85c\xc4\x85 dotychczas w r\xc4\x99kach szwedzkich po\xc5\x82udniowo-zachodni\xc4\x85 Kareli\xc4\x99. _NEWLINE_W XVIII w. wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 terytorium Karelii wchodzi\xc5\x82o w sk\xc5\x82ad najpierw guberni petersburskiej, nast\xc4\x99pnie nowogrodzkiej, a od 1784 r. - guberni o\xc5\x82onieckiej (ze stolic\xc4\x85 w Pietrozawodsku). Pozosta\xc5\x82a cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 w sk\xc5\x82adzie guberni wyborskiej i archangielskiej. _NEWLINE_Po opanowaniu przez w Rosj\xc4\x99 szwedzkiej Finlandii i utworzeniu w 1809 r. Wielkiego Ksi\xc4\x99stwa Finlandii - autonomicznej prowincji Cesarstwa Rosyjskiego w\xc5\x82\xc4\x85czono w jego sk\xc5\x82ad tereny p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Przesmyku Karelskiego oraz pewne obszary na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od niego, pozostaj\xc4\x85ce dot\xc4\x85d w bezpo\xc5\x9bredniej w\xc5\x82adzy Rosji. Ziemie te, od czasu exodusu Karel\xc3\xb3w z pocz\xc4\x85tku XVII w. zamieszkane by\xc5\x82y niemal w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci przez Fin\xc3\xb3w, osiad\xc5\x82ych na cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo wyludnionych terenach. W kilku wioskach na pograniczu mieszkali Rosjanie, a na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy przez Karel\xc3\xb3w._NEWLINE_Od 2. po\xc5\x82owy XVIII w po\xc5\x82udniowej Karelii, w pobli\xc5\xbcu nowej rosyjskiej stolicy - Sankt Petersburga feudalizm zacz\xc4\x85\xc5\x82 stopniowo przechodzi\xc4\x87 w kapitalizm. Kraj zacz\xc4\x85\xc5\x82 powoli rozwija\xc4\x87 si\xc4\x99, do czego przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 o\xc5\xbcywiony handel. W tym okresie pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 grupa ludzi pracuj\xc4\x85cych w przemy\xc5\x9ble, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie g\xc3\xb3rniczym, nazwana p\xc3\xb3\xc5\xbaniej klas\xc4\x85 robotnicz\xc4\x85, jej liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82a jednak niewielka (w 1897 r. ok. 3.000 os\xc3\xb3b na 215.000 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Karelii). Rozw\xc3\xb3j nasili\xc5\x82 si\xc4\x99 zw\xc5\x82aszcza po zniesieniu pa\xc5\x84szczyzny w 1861 r. Karelia sta\xc5\x82a si\xc4\x99 wa\xc5\xbcnym ogniwem europejskiego handlu drewnem. Od lat 60. i 70. po jeziorze Onega i Morzu Bia\xc5\x82ym zacz\xc4\x99\xc5\x82y regularnie kursowa\xc4\x87 parowce, nied\xc5\x82ugo potem zacz\xc4\x99to w kraju budowa\xc4\x87 linie kolejowe.\n_START_SECTION_\nOkres radziecki\n_START_PARAGRAPH_\nW\xc5\x82adza radziecka ustanowi\xc5\x82a si\xc4\x99 w Karelii w listopadzie 1917 r. - kwietniu 1918 r. Od wiosny 1918 r. ziemie Karelii, dot\xc4\x85d znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 na uboczu wojny, sta\xc5\x82y si\xc4\x99 aren\xc4\x85 walk pomi\xc4\x99dzy Armi\xc4\x85 Czerwon\xc4\x85 a oddzia\xc5\x82ami bia\xc5\x82ogwardyjskimi i zagraniczn\xc4\x85 interwencj\xc4\x85. Do lata 1919 r. komuni\xc5\x9bci zostali wyparci z cz\xc4\x99\xc5\x9bci terytorium kraju, kt\xc3\xb3re opanowa\xc5\x82y wojska kraj\xc3\xb3w Ententy oraz Finowie. Ci ostatni zaj\xc4\x99li ziemie przyleg\xc5\x82e do ich nowo powsta\xc5\x82ego pa\xc5\x84stwa. W 1918 r. w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Karelii, w Uhtua (dzisiejsza Kalewa\xc5\x82a), proklamowane zosta\xc5\x82o niepodleg\xc5\x82e pa\xc5\x84stwo karelskie. W wyniku intensywnych walk do marca 1920 r. Rosjanie odzyskali wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 utraconych teren\xc3\xb3w na po\xc5\x82udniu, wypieraj\xc4\x85c interwent\xc3\xb3w i Fin\xc3\xb3w, za\xc5\x9b do 1922 r. ostatecznie zlikwidowali Republik\xc4\x99 w Uhtua, k\xc5\x82ad\xc4\x85c kres szansie na stworzenie niepodleg\xc5\x82ego pa\xc5\x84stwa lub zjednoczenie z Finlandi\xc4\x85._NEWLINE_W pa\xc5\xbadzierniku 1921 r. w p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju mia\xc5\x82o miejsce powstanie ch\xc5\x82opskie, spowodowane brakiem \xc5\xbcywno\xc5\x9bci i zmuszaniem ch\xc5\x82op\xc3\xb3w do pracy. Mimo pomocy ze strony Finlandii powstanie zosta\xc5\x82o st\xc5\x82umione. _NEWLINE_Po zawarciu pokoju pomi\xc4\x99dzy Rosj\xc4\x85 Radzieck\xc4\x85 a Finlandi\xc4\x85 po stronie fi\xc5\x84skiej pozosta\xc5\x82y niewielkie skrawki historycznej Karelii, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w rejonie Leningradu. _NEWLINE_8 czerwca 1920 r. na zamieszkanych przez Karel\xc3\xb3w ziemiach guberni archangielskiej i o\xc5\x82onieckiej utworzono autonomiczn\xc4\x85 jednostk\xc4\x99 administracyjn\xc4\x85 - Robotnicz\xc4\x85 Karelsk\xc4\x85 Komun\xc4\x99. _NEWLINE_25 lipca 1923 r. Karelska Komuna Pracy zosta\xc5\x82a przekszta\xc5\x82cona w Karelsk\xc4\x85 Autonomiczn\xc4\x85 Socjalistyczn\xc4\x85 Republik\xc4\x99 Radzieck\xc4\x85 pozostaj\xc4\x85c\xc4\x85 w sk\xc5\x82adzie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej._NEWLINE_W latach 20. i 30. w Karelii mia\xc5\x82 miejsce masowy proces industrializacyjny. Od podstaw zbudowano wiele ga\xc5\x82\xc4\x99zi przemys\xc5\x82u: celulozowo-papierniczy, meblowy, g\xc3\xb3rniczy, energetyczny. Ubocznym celem jaki przy\xc5\x9bwieca\xc5\x82 komunistom w dzia\xc5\x82aniach zmierzaj\xc4\x85cych do uprzemys\xc5\x82owienia Republiki by\xc5\x82o wykszta\xc5\x82cenie w kraju licznej klasy robotniczej._NEWLINE_W okresie komunistycznym w Karelii, opr\xc3\xb3cz fabryk powstawa\xc5\x82y tak\xc5\xbce \xc5\x82agry. Praca wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w GU\xc5\x81agu by\xc5\x82a wa\xc5\xbcnym czynnikiem wp\xc5\x82ywaj\xc4\x85cym na rozw\xc3\xb3j kraju, m.in. doprowadzi\xc5\x82a do zbudowania w Karelii Kana\xc5\x82u Bia\xc5\x82omorsko-Ba\xc5\x82tyckiego. W 1940 r. wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie dostarczali np. 50% ca\xc5\x82o\xc5\x9bci pozyskiwanego w kraju drewna. _NEWLINE_W latach 1929-1933 w kraju przeprowadzona zosta\xc5\x82a przymusowa kolektywizacja. _NEWLINE_Tak\xc5\xbce w latach 30. ludno\xc5\x9b\xc4\x87 republiki, podobnie jak ludno\xc5\x9b\xc4\x87 innych cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ZSRR dotkn\xc4\x99\xc5\x82y masowe represje stalinowskie. Podobnie jak w ca\xc5\x82ym Zwi\xc4\x85zku Radzieckim prze\xc5\x9bladowano prawdziwych i domniemanych wrog\xc3\xb3w w\xc5\x82adzy radzieckiej, niezale\xc5\xbcnie od ich narodowo\xc5\x9bci, a ponadto szczeg\xc3\xb3lnie nasilone represje zastosowano wobec \xc5\xbcyj\xc4\x85cych w Karelii Fin\xc3\xb3w. Finowie byli masowo wysiedlani na Syberi\xc4\x99, a j\xc4\x99zyk fi\xc5\x84ski by\xc5\x82 eliminowany z \xc5\xbcycia publicznego (m.in. fi\xc5\x84skoj\xc4\x99zyczny napis z nazw\xc4\x85 Karelskiej ASRR zosta\xc5\x82 usuni\xc4\x99ty z flagi tej republiki). W wyniku tych dzia\xc5\x82a\xc5\x84 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 15.000 przedstawicieli tej narodowo\xc5\x9bci zamieszkuj\xc4\x85cych Kareli\xc4\x99 w 1934 r., w pi\xc4\x99\xc4\x87 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej pozosta\xc5\x82o zaledwie ok. 8000. Zacz\xc4\x85\xc5\x82 te\xc5\xbc drastycznie spada\xc4\x87 og\xc3\xb3lny odsetek ludno\xc5\x9bci karelskiej, zamieszkuj\xc4\x85cej republik\xc4\x99 z ok. 40% w 1920 roku do 13% w 1959 roku._NEWLINE_W listopadzie 1939 roku mi\xc4\x99dzy ZSRR a Finlandi\xc4\x85 wybuch\xc5\x82a tzw. wojna zimowa (fin. Talvisota). Jej celem by\xc5\x82o opanowanie Finlandii przez Zwi\xc4\x85zek Radziecki i ustanowienie w niej w\xc5\x82adzy radzieckiej. Zdecydowany op\xc3\xb3r Fin\xc3\xb3w w po\xc5\x82\xc4\x85czeniu z nieudolno\xc5\x9bci\xc4\x85 radzieckiego dow\xc3\xb3dztwa uniemo\xc5\xbcliwi\xc5\x82y zrealizowanie tego celu, ostatecznie jednak rosyjska przewaga liczebna spowodowa\xc5\x82a, i\xc5\xbc prze\xc5\x82amali oni tzw. lini\xc4\x99 Mannerheima i znale\xc5\xbali si\xc4\x99 pod Viipuri (Wyborgiem). Mimo osi\xc4\x85gni\xc4\x99tych sukces\xc3\xb3w i odparcia Armii Czerwonej na innych odcinkach frontu, 13 marca Finowie byli zmuszeni podpisa\xc4\x87 traktat pokojowy, na mocy kt\xc3\xb3rego wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ziem fi\xc5\x84skiej Karelii przesz\xc5\x82a w r\xc4\x99ce ZSRR. Tereny te by\xc5\x82y zrujnowane przez dzia\xc5\x82ania wojenne, a ponadto cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 pozosta\xc5\x82ego maj\xc4\x85tku narodowego przeniesiono do Finlandii. Zamieszkuj\xc4\x85ca przekazane ZSRR obszary ludno\xc5\x9b\xc4\x87 w zdecydowanej wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci (ok. 420 tys.os\xc3\xb3b) opu\xc5\x9bci\xc5\x82a domy, repatriuj\xc4\x85c si\xc4\x99 do Finlandii._NEWLINE_Po wojnie zimowej, 31 marca 1940 Karelska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka zosta\xc5\x82a powi\xc4\x99kszona o cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 odebranych Finlandii teren\xc3\xb3w i przekszta\xc5\x82cona w Karelo-Fi\xc5\x84sk\xc4\x85 Socjalistyczn\xc4\x85 Republik\xc4\x99 Radzieck\xc4\x85 b\xc4\x99d\xc4\x85c\xc4\x85 16. republik\xc4\x85 zwi\xc4\x85zkow\xc4\x85 w sk\xc5\x82adzie ZSRR. Przekszta\xc5\x82cenie Karelskiej ASRR w Karelo-Fi\xc5\x84sk\xc4\x85 SRR mia\xc5\x82o by\xc4\x87 kolejnym krokiem w kierunku zamierzanej aneksji Finlandii. _NEWLINE_Po niemieckim ataku na Zwi\xc4\x85zek Radziecki (1941 r.) znaczna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju zosta\xc5\x82a zaj\xc4\x99ta przez wojska fi\xc5\x84skie (tzw. wojna kontynuacyjna)._NEWLINE_Armia Czerwona do ko\xc5\x84ca czerwca 1944 odzyska\xc5\x82a utracone terytoria i przy\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82a do Karelo-Fi\xc5\x84skiej SRR, nadaj\xc4\x85c jej kszta\xc5\x82t granic istniej\xc4\x85cy do dzisiaj. W wyniku dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojennych gospodarka Karelii znacznie ucierpia\xc5\x82a, kraj poni\xc3\xb3s\xc5\x82 tak\xc5\xbce du\xc5\xbce straty w ludziach. Fi\xc5\x84ski rz\xc4\x85d, chc\xc4\x85c ocali\xc4\x87 niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 swojego kraju, zmuszony by\xc5\x82 do negocjacji ze Zwi\xc4\x85zkiem Radzieckim i obr\xc3\xb3cenia si\xc4\x99 przeciwko swoim dotychczasowym niemieckim sprzymierze\xc5\x84com. _NEWLINE_Okres powojenny to czas odbudowy i rozwoju kraju, ale zarazem nasilonego osadnictwa, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie rosyjskiego, w mniejszym stopniu ukrai\xc5\x84skiego i bia\xc5\x82oruskiego, kt\xc3\xb3re powodowa\xc5\x82o dalszy, cho\xc4\x87 mniej drastyczny ni\xc5\xbc w okresie mi\xc4\x99dzywojennym spadek udzia\xc5\x82u procentowego Karel\xc3\xb3w w populacji kraju._NEWLINE_16 lipca 1956, po ostatecznej rezygnacji z plan\xc3\xb3w aneksji Finlandii ponownie zmieniono status republiki, powracaj\xc4\x85c do stanu sprzed 1940 r. tj. Karelo-Fi\xc5\x84ska SRR zosta\xc5\x82a w\xc5\x82\xc4\x85czona do Rosyjskiej FSRR jako Karelska ASRR.\n_START_SECTION_\nOkres poradziecki\n_START_PARAGRAPH_\n9 sierpnia 1990 r. w warunkach narastaj\xc4\x85cego kryzysu ZSRR Rada Najwy\xc5\xbcsza Karelii przyj\xc4\x99\xc5\x82a deklaracj\xc4\x99 o suwerenno\xc5\x9bci. Nie mia\xc5\x82a ona jednak znaczenia prawnego; z punktu widzenia prawa ZSRR mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 secesji mia\xc5\x82y jedynie republiki zwi\xc4\x85zkowe. 13 listopada 1991 zmieniono oficjaln\xc4\x85 nazw\xc4\x99 kraju - odt\xc4\x85d nazywa si\xc4\x99 on Republika Karelii (lub Republika Karelia). 31 marca 1992 r. w\xc5\x82adze Karelii zawar\xc5\x82y porozumienie, na mocy kt\xc3\xb3rego kraj sta\xc5\x82 si\xc4\x99 pe\xc5\x82noprawnym podmiotem Federacji Rosyjskiej. Rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 proces demokratyzacji (kt\xc3\xb3ry uleg\xc5\x82 zahamowaniu) i budowania zr\xc4\x99b\xc3\xb3w gospodarki rynkowej. _NEWLINE_12 lutego 2001 zosta\xc5\x82a uchwalona Konstytucja Karelii._NEWLINE_Pod wzgl\xc4\x99dem gospodarczym po rozpadzie Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego Kareli\xc4\x99, jak wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 innych ziem dawniej wchodz\xc4\x85cych w sk\xc5\x82ad tego pa\xc5\x84stwa, dotkn\xc4\x85\xc5\x82 g\xc5\x82\xc4\x99boki kryzys ekonomiczny, kt\xc3\xb3rego nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 przezwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc4\x87 do dnia dzisiejszego. W wyniku spowodowanej kryzysem migracji ludno\xc5\x9bci w latach 1992-2012 populacja Karelii zmniejszy\xc5\x82a si\xc4\x99 o 20%._NEWLINE_W 2007 by\xc5\x82y wiceminister spraw zagranicznych Rosji Andriej Fiodorow og\xc5\x82osi\xc5\x82, \xc5\xbce grupa doradc\xc3\xb3w prezydenta Borysa Jelcyna rozwa\xc5\xbca\xc5\x82a sprzedanie Finlandii Karelii. W 1992 Rosjanie wycenili Kareli\xc4\x99 na 15 miliard\xc3\xb3w dolar\xc3\xb3w. Pieni\xc4\x85dze te mia\xc5\x82y za\xc5\x82ata\xc4\x87 dziury w bud\xc5\xbcecie Federacji Rosyjskiej. Do transakcji nie dosz\xc5\x82o, a fi\xc5\x84scy przyw\xc3\xb3dcy z tamtych lat dementuj\xc4\x85 ten fakt i zarzekaj\xc4\x85 si\xc4\x99, \xc5\xbce nie dostali \xc5\xbcadnej propozycji zakupu. W Finlandii sprawa Karelii to temat tabu, na kt\xc3\xb3rym nikt nie pr\xc3\xb3buje zbija\xc4\x87 kapita\xc5\x82u politycznego. Mimo \xc5\xbce 1/3 Fin\xc3\xb3w popiera powr\xc3\xb3t kres\xc3\xb3w do macierzy, to kolejne rz\xc4\x85dy w Helsinkach, w imi\xc4\x99 dobrych stosunk\xc3\xb3w z Moskw\xc4\x85 dyplomatycznie unikaj\xc4\x85 rewizji traktatu pokojowego z Rosj\xc4\x85.'