b'\n_START_ARTICLE_\nKuchnia polska w dawnych czasach\n_START_PARAGRAPH_\nDawna kuchnia polska opiera\xc5\x82a si\xc4\x99 na prostych potrawach wytwarzanych z p\xc5\x82od\xc3\xb3w rolnych (proso, \xc5\xbcyto, pszenica), mi\xc4\x99sa zwierz\xc4\x85t dzikich i hodowlanych oraz owoc\xc3\xb3w, zi\xc3\xb3\xc5\x82 i przypraw uzyskiwanych drog\xc4\x85 zbieractwa. Znana by\xc5\x82a przede wszystkim z obfitego wykorzystania soli i sta\xc5\x82ej obecno\xc5\x9bci kasz. Cechowa\xc5\x82a j\xc4\x85 wysoka kaloryczno\xc5\x9b\xc4\x87 da\xc5\x84 i spo\xc5\xbcycie piwa i miodu pitnego jako podstawowych napoj\xc3\xb3w, w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od rozpowszechnionego w po\xc5\x82udniowej i zachodniej Europie wina._NEWLINE_R\xc3\xb3\xc5\xbcnice wzgl\xc4\x99dem kuchni innych narod\xc3\xb3w s\xc5\x82owia\xc5\x84skich by\xc5\x82y niewielkie i wynika\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z dost\xc4\x99pno\xc5\x9bci poszczeg\xc3\xb3lnych rodzaj\xc3\xb3w \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. Ze wzgl\xc4\x99du na brak bezpo\xc5\x9brednich \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82, histori\xc4\x99 kulinarn\xc4\x85 od czas\xc3\xb3w przedpiastowskich do XVIII wieku bada\xc5\x82o si\xc4\x99 na podstawie przekaz\xc3\xb3w rodzimych kronikarzy i zagranicznych podr\xc3\xb3\xc5\xbcnik\xc3\xb3w, analiz por\xc3\xb3wnawczych z innymi krajami regionu i lepiej poznanych zwyczaj\xc3\xb3w \xc5\xbcywieniowych kolejnych epok.\n_START_SECTION_\nPrzyprawy\n_START_PARAGRAPH_\nW dawnej Polsce powszechnie stosowano rodzime, a w najbogatszych domach r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc importowane przyprawy. Te ostatnie by\xc5\x82y niewyobra\xc5\xbcalnie drogie, bo sprowadzane z daleka drog\xc4\x85 l\xc4\x85dow\xc4\x85 przez wielu po\xc5\x9brednik\xc3\xb3w. Z miejscowych przypraw znano pietruszk\xc4\x99, cebul\xc4\x99, koper, czosnek, ja\xc5\x82owiec, lebiodk\xc4\x99, gorczyc\xc4\x99, mi\xc4\x99t\xc4\x99, kminek, babk\xc4\x99, li\xc5\x9bcie wi\xc5\x9bni i d\xc4\x99bu oraz mak. Importowano za\xc5\x9b z Indii i Wysp Korzennych drog\xc4\x85 morsk\xc4\x85 przez Gda\xc5\x84sk lub l\xc4\x85dow\xc4\x85 przez Lw\xc3\xb3w, przyprawy korzenne: imbir, szafran, pieprz i ga\xc5\x82k\xc4\x99 muszkato\xc5\x82ow\xc4\x85. Dopiero od XVI wieku przywo\xc5\xbcono w "g\xc5\x82owach" cukier, dot\xc4\x85d w Polsce zupe\xc5\x82nie nieznany (jeszcze w 1648 roku za \xc4\x87wier\xc4\x87 kilograma trzeba by\xc5\x82o zap\xc5\x82aci\xc4\x87 600 dzisiejszych z\xc5\x82otych). Du\xc5\xbce znaczenie mia\xc5\x82 wobec tego mi\xc3\xb3d, zapewniaj\xc4\x85cy s\xc5\x82odki smak ciast i innych potraw, dlatego te\xc5\xbc zaw\xc3\xb3d bartnika by\xc5\x82 zawodem poszukiwanym. S\xc3\xb3l stosowano zar\xc3\xb3wno jako konserwant, jak i podstawow\xc4\x85 przypraw\xc4\x99. Jej obfite stosowanie sta\xc5\x82o si\xc4\x99 wyznacznikiem polskiej sztuki kulinarnej._NEWLINE_Trzeba tu doda\xc4\x87, \xc5\xbce wszystkie artyku\xc5\x82y importowane by\xc5\x82y niezwykle drogie. Funt cytryn kosztowa\xc5\x82 ok. 1000 PLN, funt ga\xc5\x82ki muszkato\xc5\x82owej ok. 6000 PLN, a \xc5\x82ut pieprzu ok. 450 PLN.\n_START_SECTION_\nWp\xc5\x82yw post\xc3\xb3w na kuchni\xc4\x99\n_START_PARAGRAPH_\nZnaczny wp\xc5\x82yw na diet\xc4\x99 w Polsce mia\xc5\x82o wprowadzenie chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa, a z nim post\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza po rozbudowie w XIII wieku sieci parafii. Posty by\xc5\x82y wymuszane zar\xc3\xb3wno przez duchowie\xc5\x84stwo, jak i w\xc5\x82adz\xc4\x99 \xc5\x9bwieck\xc4\x85. Najbardziej znany jest przyk\xc5\x82ad Boles\xc5\x82awa Chrobrego, kt\xc3\xb3ry wed\xc5\x82ug relacji Thietmara nakazywa\xc5\x82 wybija\xc4\x87 z\xc4\x99by tym, kt\xc3\xb3rzy nie powstrzymywali si\xc4\x99 od jedzenia mi\xc4\x99sa w dni postne. Zwyczaje towarzysz\xc4\x85ce wielkiemu postowi w \xc5\x9bredniowieczu by\xc5\x82y znacznie bardziej restrykcyjne ni\xc5\xbc wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie. Zakazane by\xc5\x82o spo\xc5\xbcycie nie tylko mi\xc4\x99s, ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, stanowi\xc4\x85cego jedn\xc4\x85 z podstaw diety, nabia\xc5\x82u. Dodatkowo wielki post do 1248 r. w Polsce trwa\xc5\x82 a\xc5\xbc dziewi\xc4\x99\xc4\x87 tygodni. Ograniczenia postne obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82y tak\xc5\xbce w pi\xc4\x85tki, wigilie wa\xc5\xbcnych \xc5\x9bwi\xc4\x85t i trzy razy na kwarta\xc5\x82 w tzw. \xe2\x80\x9esuche dni\xe2\x80\x9d. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 w efekcie egzekwowania post\xc3\xb3w do rozpowszechnienia spo\xc5\xbcycia ryb.\n_START_SECTION_\nObyczaj ucztowania\n_START_PARAGRAPH_\nBiesiady zwykle zwi\xc4\x85zane by\xc5\x82y ze \xc5\x9bwi\xc4\x99tami, uroczysto\xc5\x9bciami rodzinnymi lub przyjmowaniem darzonych szacunkiem go\xc5\x9bci. Niezwykle wystawne by\xc5\x82y w przypadku monarszych dwor\xc3\xb3w, szczeg\xc3\xb3lnie kiedy uczta mia\xc5\x82a znaczenie polityczne. Przyk\xc5\x82adem jest opisana przez Anonima zwanego Gallem biesiada w Gnie\xc5\xbanie, kt\xc3\xb3ra wywar\xc5\x82a wra\xc5\xbcenie na cesarzu Ottonie III. Mniej okazale biesiadowali mo\xc5\xbcni, a tak\xc5\xbce mieszcza\xc5\x84stwo czy ch\xc5\x82opi._NEWLINE_Na co dzie\xc5\x84, nawet na dworach ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99cych, u\xc5\xbcywano drewnianych lub cynowych naczy\xc5\x84. Na wi\xc4\x99ksze uczty zachowywano zastaw\xc4\x99 srebrn\xc4\x85, poz\xc5\x82acan\xc4\x85 czy nawet z\xc5\x82ot\xc4\x85. Z czasem wiele naczy\xc5\x84 drogich dotar\xc5\x82o tak\xc5\xbce do ni\xc5\xbcszych warstw spo\xc5\x82ecznych, czego dowodem s\xc4\x85 testamenty mieszcza\xc5\x84skie z XVI wieku, wymieniaj\xc4\x85ce srebrne kubki i \xc5\x82y\xc5\xbcki, cynowe talerze, czy ozdobne czarki, haftowane obrusy. W wielkie \xc5\x9bwi\xc4\x99ta takie zastawy wyjmowane by\xc5\x82y tak\xc5\xbce w wielu kmiecych domach. Odmiennie wygl\xc4\x85da\xc5\x82a sprawa wide\xc5\x82ek, czyli widelc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych w opisywanym okresie prawie nie u\xc5\xbcywano. \xc5\x9aredniozamo\xc5\xbcny dom szlachecki rzadko kiedy mia\xc5\x82 wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc tuzin \xc5\x82y\xc5\xbcek i sztu\xc4\x87c\xc3\xb3w srebrnych, wi\xc4\x99c a\xc5\xbc do XVII wieku jad\xc4\x85cy w go\xc5\x9bcin\xc4\x99 szlachcic mia\xc5\x82 ze sob\xc4\x85 \xe2\x88\x92 jak pisa\xc5\x82 w \xe2\x80\x9ePami\xc4\x99tnikach\xe2\x80\x9d Jan Duklan Ochocki \xe2\x88\x92 \xe2\x80\x9e\xc5\x82y\xc5\xbck\xc4\x99 u pasa\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Z powodu braku \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 trudno jest okre\xc5\x9bli\xc4\x87, kiedy i jakie posi\xc5\x82ki spo\xc5\xbcywano. Zale\xc5\xbca\xc5\x82o to zapewne od pozycji spo\xc5\x82ecznej i wykonywanego zawodu. Z braku o\xc5\x9bwietlenia przez d\xc5\x82ugi czas wieczorne uczty by\xc5\x82y zarezerwowane dla \xc5\x9brodowiska dworskiego. Dzisiejsze \xc5\x9bniadanie jest ca\xc5\x82kowicie nieznane polskim \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82om. W\xc5\x9br\xc3\xb3d warstw wy\xc5\xbcszych przyj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 obyczaj spo\xc5\xbcywania w dni powszednie dw\xc3\xb3ch g\xc5\x82\xc3\xb3wnych posi\xc5\x82k\xc3\xb3w. Przed po\xc5\x82udniem jedzono prandium, czyli wczesny obiad, natomiast mi\xc4\x99dzy godz. 17-18 wieczerz\xc4\x99 okre\xc5\x9blan\xc4\x85 mianem coena. Oba posi\xc5\x82ki by\xc5\x82y podobne pod wzgl\xc4\x99dem liczby i rodzaju da\xc5\x84. Zale\xc5\xbca\xc5\x82y one natomiast od okazji i przyjmowanych go\xc5\x9bci. Wed\xc5\x82ug Jana D\xc5\x82ugosza liczba da\xc5\x84 na stole Jagie\xc5\x82\xc5\x82y podczas wyj\xc4\x85tkowo hucznych uczt dochodzi\xc5\x82a nawet do 100. Ucztom cz\xc4\x99sto towarzyszy\xc5\x82y opowie\xc5\x9bci bajarzy, \xc5\x9bpiew i muzyka. Z czasem na dworach ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99cych zacz\xc4\x99\xc5\x82y wykszta\xc5\x82ca\xc4\x87 si\xc4\x99 obyczaje zwi\xc4\x85zane z biesiadowaniem i lu\xc5\xbana, ale jednak istniej\xc4\x85ca etykieta dworska, wynikaj\xc4\x85ca z etosu rycerskiego, kt\xc3\xb3ry na ziemiach polskich zakorzeni\xc5\x82 si\xc4\x99 na prze\xc5\x82omie XIV i XV wieku.\n_START_SECTION_\nKultura spo\xc5\xbcywania posi\xc5\x82k\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nZasady zachowania przy stole w\xc5\x9br\xc3\xb3d prostych ludzi w dawnej Polsce nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w \xc5\xbcadnych znanych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach. Lepiej znane s\xc4\x85 zasady panuj\xc4\x85ce, szczeg\xc3\xb3lnie u schy\xc5\x82ku epoki, na dworach. Prawid\xc5\x82a etykiety biesiadnej opisa\xc5\x82 w prze\xc5\x9bmiewczej formie Przec\xc5\x82aw S\xc5\x82ota w utworze O chlebowym stole. Zarzuci\xc5\x82 on bywalcom uczt nieznajomo\xc5\x9b\xc4\x87 zasad kultury. Wed\xc5\x82ug niego nie powinno si\xc4\x99 podczas uczty objada\xc4\x87 si\xc4\x99, wybiera\xc4\x87 najlepsze kawa\xc5\x82ki, wypluwa\xc4\x87 do misy resztki jedzenia, podnosi\xc4\x87 i je\xc5\x9b\xc4\x87 upuszczone kawa\xc5\x82ki. Nale\xc5\xbca\xc5\x82o zajmowa\xc4\x87 wyznaczone miejsce za sto\xc5\x82em, my\xc4\x87 palce przed jedzeniem, wyciera\xc4\x87 usta, nie rozmawia\xc4\x87 podczas jedzenia, zabawia\xc4\x87 damy i proponowa\xc4\x87 im najlepsze k\xc4\x85ski._NEWLINE_Podobnie instruowa\xc5\x82 w pierwszej po\xc5\x82owie XIV w. kanonik krakowski Frowin w utworze Antigameratus. Wskazywa\xc5\x82, jak nale\xc5\xbcy zachowa\xc4\x87 si\xc4\x99 za sto\xc5\x82em, jak u\xc5\xbcywa\xc4\x87 no\xc5\xbca i serwetki, w jaki spos\xc3\xb3b je\xc5\x9b\xc4\x87 dania. Rady te nie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 od zasad przyj\xc4\x99tych w zachodniej Europie, ale znano je zasadniczo wy\xc5\x82\xc4\x85cznie w \xc5\x9brodowisku dworskim.\n_START_SECTION_\nWp\xc5\x82ywy zagraniczne\n_START_PARAGRAPH_\nO \xc3\xb3wczesnej kuchni w Polsce nie mo\xc5\xbcna m\xc3\xb3wi\xc4\x87 jako o kuchni narodowej, poniewa\xc5\xbc takie potrawy, jak np. bigos, ros\xc3\xb3\xc5\x82 czy barszcz, znane by\xc5\x82y tak\xc5\xbce jej s\xc4\x85siadom. Kuchni\xc4\x99 polsk\xc4\x85 wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82o spo\xc5\xbcywanie kasz, piwa i miodu, jednak te same produkty by\xc5\x82y tak\xc5\xbce rozpowszechnione w\xc5\x9br\xc3\xb3d S\xc5\x82owian po\xc5\x82udniowych czy wschodnich. O niekt\xc3\xb3rych specyficznych cechach kuchni w Polsce decydowa\xc5\x82y dost\xc4\x99pne produkty, np. w Polsce do mi\xc4\x99sa dodawano ocet lub piwo, podczas gdy na Zachodzie preferowano wino. Wp\xc5\x82ywy zagraniczne nie by\xc5\x82y wielkie, ale stale ros\xc5\x82y. Od XIV wieku port morski w Gda\xc5\x84sku dostarcza\xc5\x82 znacznych ilo\xc5\x9bci \xc5\x9bledzia ze Skandynawii, piwa z Anglii, wina z Francji i Hiszpanii, a do Krakowa i Lwowa kupcy ormia\xc5\x84scy, s\xc5\x82owaccy, tatarscy, tureccy, weneccy sprowadzali przyprawy korzenne, wina w\xc4\x99gierskie, w\xc5\x82oskie i greckie.'