b"\n_START_ARTICLE_\nAlbert Wielki\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbycie\n_START_PARAGRAPH_\nUrodzony w bawarskiej miejscowo\xc5\x9bci Lauingen (Donau) w rodzinie rycerskiej. Prawdopodobnie by\xc5\x82 najstarszym synem hrabiego von Bollst\xc3\xa4dt. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 historyk\xc3\xb3w uznaje za rok jego urodzenia 1205 lub 1206, chocia\xc5\xbc niekt\xc3\xb3rzy przesuwaj\xc4\x85 go a\xc5\xbc na 1193. Przydomek Wielki nie ma charakteru nadanego przez potomnych wyrazu uznania, ale jest t\xc5\x82umaczeniem jego nazwiska (de Groot)._NEWLINE_Nie wiadomo nic pewnego co do tego, gdzie pobiera\xc5\x82 pierwsze nauki \xe2\x80\x93 prawdopodobnie w domu rodzinnym lub pobliskiej szkole. Wy\xc5\xbcsze nauki pobiera\xc5\x82 najpierw w Padwie, gdzie zapozna\xc5\x82 si\xc4\x99 z pismami Arystotelesa. Miasto to zosta\xc5\x82o wybrane ze wzgl\xc4\x99du na to, \xc5\xbce mieszka\xc5\x82 tam wuj Alberta, by\xc4\x87 mo\xc5\xbce tak\xc5\xbce dla tego, \xc5\xbce ju\xc5\xbc wtedy Albert \xc5\xbcywi\xc5\x82 zainteresowanie bujnie rozwijaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 na w\xc5\x82oskich uniwersytetach wiedz\xc4\x85 przyrodnicz\xc4\x85. Nie znamy dok\xc5\x82adnej daty jego udania si\xc4\x99 do Padwy. Prawdopodobnie studiowa\xc5\x82 te\xc5\xbc tam prawo._NEWLINE_Gdy \xe2\x80\x93 jak g\xc5\x82osi podanie \xe2\x80\x93 objawi\xc5\x82a mu si\xc4\x99 Maryja, wst\xc4\x85pi\xc5\x82 do zakonu dominika\xc5\x84skiego (1223), w ramach kt\xc3\xb3rego studiowa\xc5\x82 teologi\xc4\x99 (prawdopodobnie w Bolonii i w innych miastach): do zakonu przyci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y go kazania b\xc5\x82. Jordana z Saksonii, drugiego prze\xc5\x82o\xc5\xbconego dominikan\xc3\xb3w. Nast\xc4\x99pnie od 1233 naucza\xc5\x82 w Kolonii (gdzie wcze\xc5\x9bniej odbywa\xc5\x82 nowicjat i przyj\xc4\x85\xc5\x82 \xc5\x9bwi\xc4\x99cenia kap\xc5\x82a\xc5\x84skie), Ratyzbonie, Fryburgu (bryzgowijskim), Strasburgu i Hildesheim jako lektor przy miejscowych konwentach zakonnych. Gdy przebywa\xc5\x82 w Kolonii i komentowa\xc5\x82 Piotra Lombarda zakon poleci\xc5\x82 mu przenie\xc5\x9b\xc4\x87 si\xc4\x99 do Pary\xc5\xbca (1245), gdzie otrzyma\xc5\x82 tytu\xc5\x82 doktora teologii i przez pewien czas naucza\xc5\x82, z wielkim powodzeniem. W\xc5\x82a\xc5\x9bnie w okresie nauczania w Kolonii i w Pary\xc5\xbcu znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc5\x9br\xc3\xb3d jego s\xc5\x82uchaczy Tomasz z Akwinu, wtedy jeszcze cichy, zamy\xc5\x9blony m\xc5\x82odzieniec \xe2\x80\x93 kt\xc3\xb3rego geniusz \xc5\x9bw. Albert rozpozna\xc5\x82 i kt\xc3\xb3remu przepowiedzia\xc5\x82 wielk\xc4\x85 przysz\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87. Ucze\xc5\x84 towarzyszy\xc5\x82 nauczycielowi w Pary\xc5\xbcu, a w 1248 powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 razem z nim do Kolonii, gdzie wsp\xc3\xb3lnie zak\xc5\x82adali studium generale, p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszy Uniwersytet Kolo\xc5\x84ski: Albert obj\xc4\x85\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 regenta, a Tomasz drugiego profesora i magistri studentium. Wsp\xc3\xb3lnie pracowali do 1252 roku. \xc5\x9aw. Albert cieszy\xc5\x82 si\xc4\x99 ju\xc5\xbc w\xc3\xb3wczas znacznym autorytetem, gdy\xc5\xbc wybrano go na arbitra w sporze mi\xc4\x99dzy arcybiskupem Konradem von Hochstaden a mieszka\xc5\x84cami Kolonii._NEWLINE_W 1254 Albert zosta\xc5\x82 wybrany prowincja\xc5\x82em Zakonu Dominika\xc5\x84skiego na terenie Niemiec (prowincja Teutonia), spe\xc5\x82niaj\xc4\x85c swoje obowi\xc4\x85zki skutecznie i z wielkim oddaniem. W 1256, wraz ze \xc5\x9bw. Bonawentur\xc4\x85, odby\xc5\x82 podr\xc3\xb3\xc5\xbc do Rzymu, gdzie broni\xc5\x82 sprawy zakon\xc3\xb3w \xc5\xbcebraczych przed atakami Wilhelma z Saint-Amour, kt\xc3\xb3rego dzie\xc5\x82o De novissimis temporum periculis zosta\xc5\x82o pot\xc4\x99pione przez papie\xc5\xbca Aleksandra IV 5 pa\xc5\xbadziernika 1256. Podczas pobytu w Rzymie Albert pe\xc5\x82ni\xc5\x82 funkcj\xc4\x99 magistra pa\xc5\x82acu \xc5\x9bwi\xc4\x99tego (ustanowion\xc4\x85 w czasach \xc5\x9bw. Dominika) i g\xc5\x82osi\xc5\x82 kazania w duchu Ewangelii \xc5\x9bw. Jana i List\xc3\xb3w Apostolskich. W czasie pe\xc5\x82nienia funkcji prowincja\xc5\x82a pisa\xc5\x82 komentarz do \xc5\x9bw. Jana i polemiki z arabskim filozofem Awerroesem. W 1257 zrezygnowa\xc5\x82 z funkcji prowincja\xc5\x82a i powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Kolonii, by m\xc3\xb3c w pe\xc5\x82ni po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc4\x87 si\xc4\x99 studiom i nauczaniu. Na zgromadzeniu generalnym swojego zakonu w Valenciennes w 1250 razem ze \xc5\x9bw. Tomaszem z Akwinu i Piotrem z Tarentasii (p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym papie\xc5\xbcem Innocentym V) opracowa\xc5\x82 nowy program studi\xc3\xb3w dominika\xc5\x84skich \xe2\x80\x93 za jego staraniem wprowadzono do niego obowi\xc4\x85zkowe nauczanie filozofii. W 1258 ponownie wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 jako po\xc5\x9brednik w sporze mi\xc4\x99dzy mieszka\xc5\x84cami a arcybiskupem Konradem._NEWLINE_W 1260 papie\xc5\xbc Aleksander IV powierzy\xc5\x82 mu biskupstwo Ratyzbony. Humbert z Romans, prze\xc5\x82o\xc5\xbcony zakonu dominika\xc5\x84skiego, w obawie przed utrat\xc4\x85 pomocy wielkiego uczonego dla zakonu pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 wstrzyma\xc4\x87 t\xc4\x99 nominacj\xc4\x99, lecz bezskutecznie. Albert zarz\xc4\x85dza\xc5\x82 diecezj\xc4\x85 do 1262 kiedy uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 doprowadzi\xc4\x87 do przyj\xc4\x99cia rezygnacji przez papie\xc5\xbca Urbana IV \xe2\x80\x93 w zamian za to musia\xc5\x82 jednak jako legat papieski g\xc5\x82osi\xc4\x87 w Niemczech niemieckoj\xc4\x99zyczne kazania nawo\xc5\x82uj\xc4\x85ce do krucjaty. W 1263 przebywa\xc5\x82 jeszcze na dworze papie\xc5\xbca Urbana IV w Orvieto i Viterbo, gdzie nawi\xc4\x85za\xc5\x82 kontakt z Wilhelmem z Moerbeke, poprawiaj\xc4\x85cym wtedy swoje przek\xc5\x82ady Arystotelesa. W latach 1264-1270 przebywa\xc5\x82 kolejno w W\xc3\xbcrzburgu i Strasburgu. W Strasburgu go\xc5\x9bci\xc5\x82 u swego ucznia Ulrycha ze Strasburga. W czasie gdy g\xc5\x82osi\xc5\x82 kazania zaznajomi\xc5\x82 si\xc4\x99 z joannitami. Mediowa\xc5\x82 dlatego w sporze mi\xc4\x99dzy nimi a Barnimem I ksi\xc4\x99ciem zachodniopomorskim. Podj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 tego zadania otrzymuj\xc4\x85c mandat papie\xc5\xbca Klemensa IV. Po rozs\xc4\x85dzeniu sprawy wr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do Strasburga. Nast\xc4\x99pnie dobrowolnie powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do obowi\xc4\x85zk\xc3\xb3w profesora kolo\xc5\x84skiego Studium. Wtedy dowiedzia\xc5\x82 si\xc4\x99, i\xc5\xbc wydany przez niego werdykt nie by\xc5\x82 przestrzegany przez ksi\xc4\x99cia. Na\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 wi\xc4\x99c na Barnima kl\xc4\x85tw\xc4\x99 i wys\xc5\x82a\xc5\x82 do niego pos\xc5\x82\xc3\xb3w. Delegaci Alberta zostali jednak pojmani, obrabowani, zel\xc5\xbceni i wtr\xc4\x85ceni do wi\xc4\x99zienia. Dlatego w 1271 na\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 na ksi\xc4\x99stwo Barnima interdykt. Pozosta\xc5\x82\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcycia sp\xc4\x99dzi\xc5\x82 w Kolonii, z rzadka tylko wyje\xc5\xbcd\xc5\xbcaj\xc4\x85c. Odm\xc3\xb3wi\xc5\x82 te\xc5\xbc pro\xc5\x9bbie akademik\xc3\xb3w paryskich obj\xc4\x99cia katedry teologii._NEWLINE_W 1270 pomaga\xc5\x82 \xc5\x9bw. Tomaszowi w zwalczaniu pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w Sigera z Brabancji i awerroist\xc3\xb3w. Uczyni\xc5\x82 to wysy\xc5\x82aj\xc4\x85c do Pary\xc5\xbca sw\xc3\xb3j drugi traktat przeciw awerroizmowi (pierwszy powsta\xc5\x82 w 1256 i nosi\xc5\x82 tytu\xc5\x82 De Unitate Intellectus Contra Averroem). W 1270 propagowa\xc5\x82 w Austrii \xc3\xb3sm\xc4\x85 krucjat\xc4\x99. Jego stan zdrowia si\xc4\x99 pogarsza\xc5\x82 i prawdopodobnie traci\xc5\x82 wzrok. Mimo to odpowiedzia\xc5\x82 w 1274 na wezwanie papie\xc5\xbca Grzegorza X do uczestnictwa w drugim soborze w Lyonie, w kt\xc3\xb3rego obradach odgrywa\xc5\x82 aktywn\xc4\x85 rol\xc4\x99._NEWLINE_W czasie obrad soboru dowiedzia\xc5\x82 si\xc4\x99 o \xc5\x9bmierci \xc5\x9bw. Tomasza, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a dla niego wielkim ciosem \xe2\x80\x93 Albert og\xc5\x82osi\xc5\x82, \xc5\xbce \xe2\x80\x9ezgas\xc5\x82o \xc5\x9bwiat\xc5\x82o Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a\xe2\x80\x9d. Legendy m\xc3\xb3wi\xc4\x85, \xc5\xbce od tego czasu nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 wstrzyma\xc4\x87 \xc5\x82ez za ka\xc5\xbcdym razem, kiedy m\xc3\xb3wiono o Tomaszu. Jednym z jego ostatnich dzia\xc5\x82a\xc5\x84 by\xc5\x82a obrona prawowierno\xc5\x9bci ucznia \xe2\x80\x93 w 1277 Stephan Tempier pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 doprowadzi\xc4\x87 do pot\xc4\x99pienia pism Tomasza argumentuj\xc4\x85c, \xc5\xbce s\xc4\x85 one zbyt bliskie poga\xc5\x84skim filozofom (uczeni kwestionuj\xc4\x85 jednak osobisty pobyt Alberta w Pary\xc5\xbcu). Po pogorszeniu stanu zdrowia w 1278, zmar\xc5\x82 15 listopada 1280 w Kolonii. Jego gr\xc3\xb3b znajduje si\xc4\x99 w krypcie kolo\xc5\x84skiego ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a dominikan\xc3\xb3w pw. \xc5\x9bw. Andrzeja._NEWLINE_\xc5\x9aw. Alberta cz\xc4\x99sto przywo\xc5\x82uje Dante, kt\xc3\xb3ry uczyni\xc5\x82 z jego uj\xc4\x99cia problemu wolnej woli podstaw\xc4\x99 w\xc5\x82asnego systemu przekona\xc5\x84 moralnych. W Boskiej komedii Dante umieszcza \xc5\x9bw. Alberta w Niebie S\xc5\x82o\xc5\x84ca, razem z jego uczniem \xc5\x9bw. Tomaszem \xe2\x80\x93 po\xc5\x9br\xc3\xb3d wielkich mi\xc5\x82o\xc5\x9bnik\xc3\xb3w m\xc4\x85dro\xc5\x9bci (Spiriti Sapienti)._NEWLINE_Albert zosta\xc5\x82 beatyfikowany w 1622, kanonizowany i og\xc5\x82oszony doktorem Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a w 1931 przez papie\xc5\xbca Piusa XI. Jego \xc5\x9bwi\xc4\x99to obchodzi si\xc4\x99 15 listopada.\n_START_SECTION_\nFilozofia\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9aw. Albert bardziej ni\xc5\xbc jakikolwiek inny wielki filozof scholastyczny poprzedzaj\xc4\x85cy \xc5\x9bw. Tomasza przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 do nadania chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej filozofii i teologii tej formy i metody, jak\xc4\x85 ma po dzi\xc5\x9b dzie\xc5\x84. Przede wszystkim by\xc5\x82 nauczycielem i poprzednikiem Tomasza, kt\xc3\xb3ry go przewy\xc5\xbcszy\xc5\x82 \xe2\x80\x93 we wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej historii filozofii panuje jednak tendencja do dostrzegania w rozleg\xc5\x82ej i wielow\xc4\x85tkowej nauce \xc5\x9bw. Alberta samodzielnej i systematycznej ca\xc5\x82o\xc5\x9bci. Jako ten, kt\xc3\xb3ry wytyczy\xc5\x82 drog\xc4\x99 nowej scholastycznej filozofii Albert dzieli s\xc5\x82aw\xc4\x99 z Aleksandrem z Hales (zm. 1245), kt\xc3\xb3rego Summa Theologiae sprawi\xc5\x82a, \xc5\xbce filozofia Arystotelesa sta\xc5\x82a si\xc4\x99 powszechnie znana na Uniwersytecie Paryskim. Ich zastosowanie arystotelesowskich metod i zasad do wyk\xc5\x82adu \xc5\x9bwi\xc4\x99tej doktryny da\xc5\x82o \xc5\x9bwiatu system scholastyczny d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85cy do pogodzenia rozumu i objawionej wiary. Obok Awerroesa Albert by\xc5\x82 najwa\xc5\xbcniejszym komentatorem dzie\xc5\x82 Arystotelesa, kt\xc3\xb3rego zasady przyj\xc4\x85\xc5\x82 aby usystematyzowa\xc4\x87 teologi\xc4\x99, przez co rozumia\xc5\x82 wyk\xc5\x82ad zasad wiary chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej dokonany wed\xc5\x82ug zasad rozumu._NEWLINE_Wyb\xc3\xb3r w\xc5\x82a\xc5\x9bnie Arystotelesa jako przewodnika nowej filozofii wywo\xc5\x82a\xc5\x82 siln\xc4\x85 opozycj\xc4\x99. \xc5\xbbydowscy i arabscy komentatorzy pism Stagiryty w ci\xc4\x85gu wielu setek lat zajmowania si\xc4\x99 jego pismami wprowadzili do dyskursu o nim tak wiele element\xc3\xb3w niezgodnych z nauk\xc4\x85 Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, \xc5\xbce w \xc5\x9bwiecie chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skim wytworzy\xc5\x82a si\xc4\x99 przeciwna Arystotelesowi atmosfera, co skutkowa\xc5\x82o zakazem czytania jego Fizyki i Metafizyki na Uniwersytecie Paryskim w latach 1210-1225. Albert s\xc4\x85dzi\xc5\x82 jednak, \xc5\xbce niech\xc4\x99\xc4\x87 do Arystotelesa uzasadniona jest tylko przez niezgodne z nauczaniem Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a pogl\xc4\x85dy wcze\xc5\x9bniejszych arystotelik\xc3\xb3w (Awerroesa, Abelarda, Amalryka), a \xe2\x80\x9eczysta\xe2\x80\x9d nauka Arystotelesa jest od ich b\xc5\x82\xc4\x99d\xc3\xb3w wolna. Uznaj\xc4\x85c te\xc5\xbc, \xc5\xbce nie jest mo\xc5\xbcliwe zatrzymanie panuj\xc4\x85cego w XIII w. entuzjazmu dla studi\xc3\xb3w filozoficznych, postanowi\xc5\x82 oczy\xc5\x9bci\xc4\x87 arystotelizm z wszelkich niezgodno\xc5\x9bci z nauczaniem Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a. Chodzi\xc5\x82o przede wszystkim o interpretacje szko\xc5\x82y awerroist\xc3\xb3w, panteizm, skrajny racjonalizm rozumiany jako przekonanie o mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci racjonalnego wyt\xc5\x82umaczenia wszelkich prawd wiary, a wi\xc4\x99c odrzucenie konieczno\xc5\x9bci objawienia. Albert d\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 do tego, by zaprz\xc4\x99gn\xc4\x85\xc4\x87 dziedzictwo filozofii poga\xc5\x84skiej w s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej prawdzie objawionej. W postawie tej na\xc5\x9bladowa\xc5\x82 kanon stworzony przez \xc5\x9bw. Augustyna, kt\xc3\xb3ry s\xc4\x85dzi\xc5\x82, \xc5\xbce prawdy zawarte w dzie\xc5\x82ach poga\xc5\x84skich filozof\xc3\xb3w mog\xc4\x85 by\xc4\x87 po\xc5\xbcyteczne o tyle, o ile nie stanowi\xc4\x85 przeszkody w dochodzeniu do wy\xc5\xbcszych rzeczywisto\xc5\x9bci, \xe2\x80\x9ekt\xc3\xb3rych zdobyciu powinny s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87\xe2\x80\x9e (ad quas adipiscendas servire debent, zob. O nauce chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skiej II,26.40; por. \xc5\x9bw. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae I, q. 84, a. 5.). Wed\xc5\x82ug Alberta, wszystkie nauki b\xc4\x99d\xc4\x85ce owocem ludzkiego wysi\xc5\x82ku poznawczego powinny by\xc4\x87 \xe2\x80\x9es\xc5\x82u\xc5\xbcebnicami\xe2\x80\x9d (ancillae) teologii, kt\xc3\xb3ra jest wy\xc5\xbcsza od nich i jest ich \xe2\x80\x9epani\xc4\x85\xe2\x80\x9d. Sprzeciwiaj\xc4\x85c si\xc4\x99 radykalnemu racjonalizmowi Abelarda i jego uczni\xc3\xb3w, Albert podkre\xc5\x9bla\xc5\x82 r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x99 pomi\xc4\x99dzy prawdami, kt\xc3\xb3re mog\xc4\x85 by\xc4\x87 poznane za pomoc\xc4\x85 naturalnego rozumu, i tajemnicami wiary (np. Tr\xc3\xb3jcy \xc5\x9awi\xc4\x99tej, wcielenia), kt\xc3\xb3rych nie mo\xc5\xbcna pozna\xc4\x87 bez pomocy objawienia.\n_START_SECTION_\nPrzeciw awerroizmowi\n_START_PARAGRAPH_\nJak powiedziano wy\xc5\xbcej, napisa\xc5\x82 dwa traktaty przeciw awerroizmowi, kt\xc3\xb3ry wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 przeciw nie\xc5\x9bmiertelno\xc5\x9bci duszy indywidualnej i przeciw indywidualnej odpowiedzialno\xc5\x9bci przez tez\xc4\x99, \xc5\xbce dla wszystkich ludzi istnieje tylko jedna dusza rozumna. Panteizm odpiera\xc5\x82 przez g\xc5\x82oszenie arystotelesowskiej umiarkowanej doktryny co do istnienia uniwersali\xc3\xb3w, zwanej umiarkowanym realizmem poj\xc4\x99ciowym, przyj\xc4\x99tej nast\xc4\x99pnie przez filozof\xc3\xb3w scholastycznych ze \xc5\x9bw. Tomaszem na czele. Nauk\xc4\x99 t\xc4\x99 Albert opar\xc5\x82 na rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu pomi\xc4\x99dzy uniwersaliami ante rem (idea lub archetyp w umy\xc5\x9ble Boga), in re (istniej\xc4\x85cymi lub mog\xc4\x85cymi istnie\xc4\x87 w wielu indywiduach) i post rem (jako abstrakcyjne poj\xc4\x99cie istniej\xc4\x85ce w umy\xc5\x9ble i zestawione z indywiduami z kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wyprowadzone): Universale duobus constituitur, natura, scilicet cui accidit universalitas, et respectu ad multa. qui complet illam in natura universalis (Met., lib. V, tr. vi, cc. v, vi).\n_START_SECTION_\nInspiracje poza arystotelesowskie\n_START_PARAGRAPH_\nTo \xc5\xbce Albert chcia\xc5\x82 by\xc4\x87 wiernym uczniem Arystotelesa, nie znaczy jeszcze, \xc5\xbce lekcewa\xc5\xbcy\xc5\x82 Platona: Scias quod non perficitur homo in philosophia, nisi scientia duarum philosophiarum, Aristotelis et Platonis (Met., lib. I, tr. v, c. xv). Nazywanie Alberta \xe2\x80\x9ema\xc5\x82p\xc4\x85 (simius) Arystotelesa\xe2\x80\x9d jest wi\xc4\x99c tylko o tyle s\xc5\x82uszne, o ile nie zarzuca si\xc4\x99 Albertowi radykalnego odrzucenia ca\xc5\x82ej nie-arystotelesowskiej tradycji filozoficznej czy jakiego\xc5\x9b rodzaju fanatyzmu w byciu arystotelikiem. Co do wiedzy o sprawach bo\xc5\xbcych, wiara poprzedza rozumienie prawdy, a autorytet poprzedza rozum \xe2\x80\x93 ale co do wiedzy o \xc5\x9bwiecie przyrodzonym jest inaczej \xe2\x80\x93 filozof nie mo\xc5\xbce \xc5\xbcywi\xc4\x87 przekona\xc5\x84, kt\xc3\xb3rych nie mo\xc5\xbcna doj\xc5\x9b\xc4\x87 za pomoc\xc4\x85 rozumu. Logika jest wed\xc5\x82ug Alberta przygotowaniem do filozoficznej wiedzy o tym, jak u\xc5\xbcywamy rozumu przechodz\xc4\x85c od nieznanego do znanego: Docens qualiter et per quae devenitur per notum ad ignoti notitiam (De praedicabilibus I,4)._NEWLINE_Filozofia mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 charakter teoretyczny lub praktyczny. Filozofia teoretyczna obejmuje fizyk\xc4\x99, matematyk\xc4\x99 i metafizyk\xc4\x99, filozofia praktyczna (moralna) obejmuje sprawy jednostki, rodziny i pa\xc5\x84stwa lub spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa. Z wy\xc5\x82\xc4\x85czeniem fizyki, kt\xc3\xb3ra sta\xc5\x82a si\xc4\x99 osobn\xc4\x85 nauk\xc4\x85 filozoficzn\xc4\x85, wielu wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych filozof\xc3\xb3w w jakiej\xc5\x9b formie podtrzymuje stary scholastyczny podzia\xc5\x82 nauk filozoficznych.\n_START_SECTION_\nTeologia\n_START_PARAGRAPH_\nW historii teologii Albert, zwany \xe2\x80\x9edoktorem powszechnym\xe2\x80\x9d (\xc5\x82ac. doctor universalis) odegra\xc5\x82 rol\xc4\x99 po\xc5\x9bredni\xc4\x85 mi\xc4\x99dzy Piotrem Lombardem, okre\xc5\x9blanym jako \xe2\x80\x9emistrz sentencji\xe2\x80\x9d, a \xc5\x9bw. Tomaszem z Akwinu. W systematyczno\xc5\x9bci i porz\xc4\x85dku, w dok\xc5\x82adno\xc5\x9bci i jasno\xc5\x9bci wyprzedzi\xc5\x82 Piotra Lombarda. A jego ucze\xc5\x84, Tomasz, zwany doktorem anielskim, z kolei prze\xc5\x9bcign\xc4\x85\xc5\x82 swego mistrza. Summa Theologiae Alberta by\xc5\x82a post\xc4\x99pem w por\xc3\xb3wnaniu z dzie\xc5\x82ami \xc3\xb3wczesnej teologii: co do naukowego porz\xc4\x85dku, eliminacji niepotrzebnych problem\xc3\xb3w, ograniczenia ilo\xc5\x9bci argument\xc3\xb3w i kontr-argument\xc3\xb3w. Pozosta\xc5\x82o w niej jednak wiele trudno\xc5\x9bci i niejasno\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re \xc5\x9bw. Tomasz uzna\xc5\x82 za wystarczaj\xc4\x85co powa\xc5\xbcne, aby g\xc5\x82osi\xc4\x87 konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 powstania nowego elementarnego podr\xc4\x99cznika teologii ad eruditionem incipientium (dla pocz\xc4\x85tkuj\xc4\x85cych). Umys\xc5\x82 Doktora Uniwersalnego by\xc5\x82 do tego stopnia przepe\xc5\x82niony wieloma r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodnymi zagadnieniami, \xc5\xbce nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 przystosowa\xc4\x87 do potrzeby obja\xc5\x9bniania prawdy z uwzgl\xc4\x99dnieniem zdolno\xc5\x9bci nowicjuszy. Mimo tej s\xc5\x82abo\xc5\x9bci, to w\xc5\x82a\xc5\x9bnie Albert pokierowa\xc5\x82 uczniem, kt\xc3\xb3ry da\xc5\x82 \xc5\x9bwiatu najdoskonalsz\xc4\x85 wyk\xc5\x82adni\xc4\x99 nauczania Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a \xe2\x80\x93 mo\xc5\xbcna powiedzie\xc4\x87 wi\xc4\x99c, \xc5\xbce w takim rozumieniu Sum\xc4\x99 teologiczn\xc4\x85 \xc5\x9bw. Tomasza zawdzi\xc4\x99czamy Albertowi Wielkiemu.\n_START_SECTION_\nSztuki wyzwolone\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9aw. Albert \xc5\xbcywo interesowa\xc5\x82 si\xc4\x99 ka\xc5\xbcd\xc4\x85 dost\xc4\x99pn\xc4\x85 w jego czasach dziedzin\xc4\x85 wiedzy przyrodniczej, dzi\xc4\x99ki czemu sta\xc5\x82 si\xc4\x99 (obok Rogera Bacona) najbardziej uczonym cz\xc5\x82owiekiem swoich czas\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 ze wzgl\xc4\x99du na t\xc4\x99 rozleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 zainteresowa\xc5\x84 potomni nadali mu tytu\xc5\x82 Doctor Universalis. Mimo tego cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tej wiedzy jest w typowy dla jego czas\xc3\xb3w spos\xc3\xb3b zepsuta \xe2\x80\x93 wydaje si\xc4\x99 nawet, \xc5\xbce uwa\xc5\xbca\xc5\x82 Platona i Speuzypa za stoik\xc3\xb3w._NEWLINE_Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 swojej wiedzy w zakresie sztuk wyzwolonych zaczerpn\xc4\x85\xc5\x82 z naukowych pism Arystotelesa, stanowi\xc4\x85cych fundament wiedzy przyrodniczej jego czas\xc3\xb3w. Nie oznacza to jednak \xe2\x80\x93 wbrew potocznym s\xc4\x85dom \xc5\xbcywionym nieraz o \xc5\x9aredniowieczu \xe2\x80\x93 \xc5\xbce jest bezkrytyczny. M\xc3\xb3wi np., \xc5\xbce \xe2\x80\x9eCelem nauk przyrodniczych nie jest proste przyjmowanie wynik\xc3\xb3w [narrata] uzyskanych przez innych, ale poszukiwanie przyczyn kt\xc3\xb3re dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 w naturze\xe2\x80\x9d (De Miner., lib. II, tr. ii, i). W swoim traktacie o ro\xc5\x9blinach g\xc5\x82osi zasad\xc4\x99, \xc5\xbce experimentum solum certificat in talibus [w badaniach jedynym bezpiecznym przewodnikiem jest do\xc5\x9bwiadczenie]_NEWLINE_Szczeg\xc3\xb3lnie interesowa\xc5\x82 si\xc4\x99 botanik\xc4\x85 i chemi\xc4\x85. W 1250 otrzyma\xc5\x82 arszenik. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni oskar\xc5\xbcali go o uprawianie magii, cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo na skutek zazdro\xc5\x9bci, cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo na skutek niezrozumienia jego nieraz bardzo nowatorskich idei (stworzy\xc5\x82 np. androida, maszyn\xc4\x99 o postaci cz\xc5\x82owieka). Przypisywane mu cz\xc4\x99sto grymuary maj\xc4\x85 jednak \xe2\x80\x93 mimo czarnej legendy jaka je otacza \xe2\x80\x93 wyj\xc4\x85tkowo niewinny charakter. W swym dziele Compositium de compositis opisa\xc5\x82 m.in. \xc5\xbce zwi\xc4\x85zek otrzymany z rozpuszczenia srebra w kwasie azotowym \xe2\x80\x9e... barwi r\xc4\x99ce ludzkie na czarno, ci\xc4\x99\xc5\xbck\xc4\x85 do pozbycia si\xc4\x99 farb\xc4\x85...\xe2\x80\x9d zauwa\xc5\xbcaj\xc4\x85c tym samym zjawisko \xc5\x9bwiat\xc5\x82oczu\xc5\x82o\xc5\x9bci zwi\xc4\x85zku srebra, co zbadane zosta\xc5\x82o dok\xc5\x82adniej dopiero kilkaset lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej...\n_START_SECTION_\nMuzyka\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9aw. Albert jest znany w historii muzyki jako autor jednego z niewielu komentarzy o praktyce muzycznej swoich czas\xc3\xb3w. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 jego uwag o muzyce zawarta jest w komentarzu do Poetyki Arystotelesa. Odrzuci\xc5\x82 ide\xc4\x99 muzyki sfer uznaj\xc4\x85c j\xc4\x85 za \xc5\x9bmieszn\xc4\x85: s\xc4\x85dzi\xc5\x82, \xc5\xbce ruch cia\xc5\x82 niebieskich nie mo\xc5\xbce wytworzy\xc4\x87 d\xc5\xbawi\xc4\x99k\xc3\xb3w. Pisa\xc5\x82 tak\xc5\xbce o proporcjach w muzyce i o trzech r\xc3\xb3\xc5\xbcnych subiektywnych poziomach na kt\xc3\xb3rych \xc5\x9bpiew oddzia\xc5\x82uje na ludzk\xc4\x85 dusz\xc4\x99: oczyszczaniu tego co nieczyste, o\xc5\x9bwieceniu prowadz\xc4\x85cym do kontemplacji i doskona\xc5\x82o\xc5\x9bci osi\xc4\x85ganej przez kontemplacj\xc4\x99. Szczeg\xc3\xb3lne zainteresowanie dwudziestowiecznych teoretyk\xc3\xb3w muzyki budzi jego podej\xc5\x9bcie do ciszy, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 uznawa\xc5\x82 za integraln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 muzyki.\n_START_SECTION_\nZnaczenie\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9aw. Albert by\xc5\x82 jednym z najbardziej wp\xc5\x82ywowych filozof\xc3\xb3w XIII w. Swoj\xc4\x85 s\xc5\x82aw\xc4\x99 zawdzi\xc4\x99cza w znacznej cz\xc4\x99\xc5\x9bci temu, \xc5\xbce by\xc5\x82 poprzednikiem, opiekunem i nauczycielem \xc5\x9bw. Tomasza, co jednak nie znaczy, \xc5\xbce jego samego mo\xc5\xbcna lekcewa\xc5\xbcy\xc4\x87 jako teologa i uczonego. Trzeba zauwa\xc5\xbcy\xc4\x87 \xc5\xbce pomimo swoich licznych i pracoch\xc5\x82onnych zaj\xc4\x99\xc4\x87 \xe2\x80\x93 jako kap\xc5\x82ana, prowincja\xc5\x82a swojego zakonu, biskupa i legata papieskiego, kaznodziei krucjatowego, mimo wype\xc5\x82nionych prac\xc4\x85 podr\xc3\xb3\xc5\xbcy do Pary\xc5\xbca, Kolonii, Rzymu i wielu miejsc w Niemczech \xe2\x80\x93 by\xc5\x82 zdolny u\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 ogromn\xc4\x85 encyklopedi\xc4\x99 obejmuj\xc4\x85c\xc4\x85 naukowe traktaty dotycz\xc4\x85ce prawie ka\xc5\xbcdej dziedziny wiedzy oraz uzyska\xc4\x87 wgl\xc4\x85d w natur\xc4\x99 i wiedz\xc4\x99 teologiczn\xc4\x85 kt\xc3\xb3ra zdumiewa\xc5\x82a jego wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych i wzbudza podziw uczonych naszych czas\xc3\xb3w._NEWLINE_Obok \xc5\x9bw. Tomasza Albert wychowa\xc5\x82 wielu innych uczni\xc3\xb3w (Hugo Ripelin, Ulrich ze Strasburga, Dietrich z Freibergu), kt\xc3\xb3rzy cz\xc4\x99sto (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w Kolonii) odchodzili od tomizmu chc\xc4\x85c g\xc5\x82osi\xc4\x87 \xe2\x80\x9eczyste\xe2\x80\x9d nauki \xc5\x9bw. Alberta \xe2\x80\x93 rozwijali jednak g\xc5\x82\xc3\xb3wnie jego w\xc4\x85tki neoplato\xc5\x84skie. Filozofi\xc4\x99 t\xc4\x99 nazywamy albertynizmem.\n_START_SECTION_\nPisma\n_START_PARAGRAPH_\nOpublikowano dwa wydania zbiorowe pism \xc5\x9bw. Alberta (Opera Omnia): pierwsze w Lyonie w 1651, w 21 tomach in folio, przez o. Petera Jammy'ego, O.P. Drugie w Pary\xc5\xbcu (Louis Viv\xc3\xa8s), 1890-99, w 38 tomach in quarto, pod redakcj\xc4\x85 Auguste'a Borgneta._NEWLINE_Pisma Alberta zgromadzone w wydaniu zbiorowym z 1899 sk\xc5\x82adaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 z 38 tom\xc3\xb3w ukazuj\xc4\x85 jego wielk\xc4\x85 pracowito\xc5\x9b\xc4\x87 i dos\xc5\x82ownie encyklopedyczn\xc4\x85 wiedz\xc4\x99, obejmuj\xc4\x85c\xc4\x85 m.in. logik\xc4\x99, teologi\xc4\x99, botanik\xc4\x99, geografi\xc4\x99, astronomi\xc4\x99, mineralogi\xc4\x99, chemi\xc4\x99, zoologi\xc4\x99, fizjologi\xc4\x99, fizjologi\xc4\x99 i frenologi\xc4\x99. By\xc5\x82 najszerszej znanym autorem swoich czas\xc3\xb3w. W zgodzie z nauczaniem Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a zebra\xc5\x82 i usystematyzowa\xc5\x82 ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 pism Arystotelesa w \xc5\x82aci\xc5\x84skich przek\xc5\x82adach i komentarzach arabskich. By\xc5\x82 tak przywi\xc4\x85zany do Arystotelesa, \xc5\xbce nazywano go nawet \xe2\x80\x9ema\xc5\x82p\xc4\x85 Arystotelesa\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bw. Alberta ma jednak charakter bardziej filozoficzny ni\xc5\xbc teologiczny. Po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone s\xc4\x85 przede wszystkim arystotelejskiemu schematowi podzia\xc5\x82u nauk i zawieraj\xc4\x85 interpretacje i rozwa\xc5\xbcania nad dzie\xc5\x82ami Arystotelesa, z dodatkowymi rozwa\xc5\xbcaniami wobec zagadnie\xc5\x84 filozoficznych szczeg\xc3\xb3lnie aktualnych w czasach \xc5\x9bw. Alberta i pewnymi zmianami wobec opinii Filozofa._NEWLINE_Wydanie zbiorowe obejmuje nast\xc4\x99puj\xc4\x85ce pisma:_NEWLINE_Logiczne: siedem traktat\xc3\xb3w (1, 2)._NEWLINE_Fizyczne: Liber Physicorum (3); De Coelo et Mundo, De Generatione et Corruptione, Liber Meteororum(4); Liber Mineralium (5); De Natura locorum, De passionibus aeris (9)._NEWLINE_Biologiczne: De vegetabilibus et plantis (10); De animalibus (11-12); De motibus animalium, De nutrimento et nutribili, De aetate, De morte et vita, De spiritu et respiratione (9)._NEWLINE_Psychologiczne: De Anima (5); De sensu et sensato, De Memoria, et reminiscentia, De somno et vigilia, De natura et origine animae, De intellectu et intelligibili, De unitate intellectus (9). Powy\xc5\xbcsze tematy, z wyj\xc4\x85tkiem logiki, s\xc4\x85 om\xc3\xb3wione \xc5\x82\xc4\x85cznie w Philosophia pauperum (5)._NEWLINE_Moralne i polityczne: Liber Ethicorum (7); Liber Politocorum (8)._NEWLINE_Metafizyczne: Liber Metaphysicorum (6); De causis et processu universitatis (10)._NEWLINE_Teologiczne: Komentarz do pism Dionizego Areopagity (14); Komentarz do Sentencji Piotra Lombarda (25-30); Summa Theologiae (31-33); Summa de creaturis (34-35); De sacramento Eucharistiae (38); Super evangelium missus est (37)._NEWLINE_Egzegetyczne: Komentarze do Psalm\xc3\xb3w i Prorok\xc3\xb3w (15-19); Komentarze do Ewangelii (20-24); O Apokalipsie (38)._NEWLINE_Mowy: (13)._NEWLINE_Pisma w\xc4\x85tpliwej autentyczno\xc5\x9bci: De apprehensione (5); Speculum astronomicum (5); De alchimia (38); Scriptum super arborem Aristotelis (38); Paradisus animae (37); Liber de Adhaerendo Deo (37); De Laudibus B. Virginis (36); Biblia Mariana (37)._NEWLINE_Quindecim problemata contra Averroistas wyda\xc5\x82 Mandonnet w dziele \xe2\x80\x9eSiger de Brabant\xe2\x80\x9d (Freiburg, 1899)._NEWLINE_Najwi\xc4\x99ksze znaczenie maj\xc4\x85 komentarze do Sentencji Piotra Lombarda i do \xe2\x80\x9eSumy Teologicznej\xe2\x80\x9d, stanowi\xc4\x85ce ich powt\xc3\xb3rzenie w bardziej dydaktycznej formie._NEWLINE_Od 1951 wychodzi przygotowywane przez Instytut Alberta Wielkiego w Kolonii edycja krytyczna dzie\xc5\x82 \xc5\x9bw. Alberta (Editio Coloniensis), planowana na 40 tom\xc3\xb3w (Sancti Doctoris Ecclesiae Alberti Magni, Ordinis Fratrum Praedicatorum, Opera omnia, ad fidem codicum manuscriptorum edenda, apparatu critico, notis prolegomenis, indicibus instruenda curavit Institutum Alberti Magni Coloniense Bernhardo Geyer praeside (ab 1978 Wilhelmo K\xc3\xbcbel praeside)) \xe2\x80\x93 Dotychczas ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 13 tom\xc3\xb3w, w tym 9 dwucz\xc4\x99\xc5\x9bciowych.\n_START_SECTION_\nWspomnienie\n_START_PARAGRAPH_\nW Ko\xc5\x9bciele katolickim wspominany jest w dzienn\xc4\x85 rocznic\xc4\x99 \xc5\x9bmierci."