b'\n_START_ARTICLE_\nDolina Szwajcarska\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nDzieje Doliny Szwajcarskiej rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 oko\xc5\x82o 1768 r., kiedy to by\xc5\x82a jeszcze cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Ujazdowa, a Stanis\xc5\x82aw August ofiarowa\xc5\x82 te tereny ojcom bazylianom \xe2\x80\x93 stawiaj\xc4\x85c im warunek, by wybudowali ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 i konwikt dla m\xc5\x82odzie\xc5\xbcy pochodz\xc4\x85cej z Rusi. Da\xc5\x82 te\xc5\xbc zezwolenie na odbywanie kwest. Dzi\xc4\x99ki dotacjom kr\xc3\xb3lewskim budowa ruszy\xc5\x82a z du\xc5\xbcym impetem, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej jednak zabrak\xc5\x82o pieni\xc4\x99dzy i bazylianie urz\xc4\x85dzili tam sk\xc5\x82ady drewna, wapna i innych materia\xc5\x82\xc3\xb3w budowlanych. Wkr\xc3\xb3tce bazylianie zrezygnowali z ofiarowanych im teren\xc3\xb3w, gdy\xc5\xbc zgromadzone \xc5\x9brodki okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 za ma\xc5\x82e. Dolina znowu sta\xc5\x82a si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Ujazdowa._NEWLINE_7 pa\xc5\xbadziernika 1825 roku tereny te przej\xc4\x85\xc5\x82 w wieczyst\xc4\x85 dzier\xc5\xbcaw\xc4\x99 kapitan saper\xc3\xb3w Wojska Polskiego Stanis\xc5\x82aw \xc5\x9aleszy\xc5\x84ski. Okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 on obrotnym przedsi\xc4\x99biorc\xc4\x85. Za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 tu rozleg\xc5\x82y ogr\xc3\xb3d owocowy. Jak g\xc5\x82osi\xc5\x82a plotka, odkry\xc5\x82 on na tym terenie pozostawione przez bazylian\xc3\xb3w znacznych rozmiar\xc3\xb3w sk\xc5\x82adowisko wapna, a fundusze otrzymane z jego sprzeda\xc5\xbcy przeznaczy\xc5\x82 na budow\xc4\x99 pa\xc5\x82acyku i ogrodu \xe2\x80\x9efruktowego\xe2\x80\x9d. Do budowy przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 w roku 1826 wraz ze sw\xc4\x85 \xc5\xbcon\xc4\x85 Gertrud\xc4\x85 Emili\xc4\x85 z Jakubowskich i J\xc3\xb3zefem Foxem. Projektantem pi\xc4\x99trowego pa\xc5\x82acyku z portykiem i kolumnad\xc4\x85 by\xc5\x82 Antonio Corazzi. Ca\xc5\x82a dzia\xc5\x82ka zajmowa\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas ok. 4,5 ha._NEWLINE_Dla publiczno\xc5\x9bci ogr\xc3\xb3d otworzono w roku 1827. \xc5\x9aleszy\xc5\x84ski urz\xc4\x85dzi\xc5\x82 teren ten jako park publiczny: z licznymi pawilonami kawiarnianymi w stylu \xe2\x80\x9earchitektury szwajcarskiej\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Badacze do dzi\xc5\x9b nie ustalili pochodzenia nazwy Doliny Szwajcarskiej, cho\xc4\x87 by\xc4\x87 mo\xc5\xbce wzi\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 ona od wzniesionych tu drewnianych altan w stylu szwajcarskim. W\xc5\x82a\xc5\x9bciciel odnajmowa\xc5\x82 je handlarzom piwa, cukr\xc3\xb3w i kie\xc5\x82ba\xc5\x9bnikom. Z czasem ogr\xc3\xb3d w dolinie ozdobi\xc5\x82y starannie wytyczone \xc5\x9bcie\xc5\xbcki oraz klomby kwiatowe. Latem spacerowiczom przygrywa\xc5\x82a muzyka._NEWLINE_Sterzy\xc5\x84ski (\xc5\x9aleszy\xc5\x84ski) wcze\xc5\x9bniej je\xc5\xbcd\xc5\xbc\xc4\x85c po Europie zawadzi\xc5\x82 o Szwajcari\xc4\x99. Tam wpad\xc5\x82y mu w oko charakterystyczne altanki, kt\xc3\xb3re zapragn\xc4\x85\xc5\x82 mie\xc4\x87 w otaczaj\xc4\x85cym jego rezydencj\xc4\x99 ogrodzie. Wyb\xc3\xb3r takiej formy dla pawilon\xc3\xb3w nie by\xc5\x82 z pewno\xc5\x9bci\xc4\x85 przypadkowy. Co lepiej pasowa\xc5\x82o by do doliny jak nie modne w tym czasie domki \xe2\x80\x93 pawilony z romantycznej i podziwianej Szwajcarii._NEWLINE_Charakterystyczne dla ko\xc5\x84ca XVIII wieku i ca\xc5\x82ego XIX wieku zainteresowanie pi\xc4\x99knem natury i krajobrazu odzwierciedla\xc5\x82o si\xc4\x99 w sposobie kszta\xc5\x82towania za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84 ogrodowych. Schemat ogrodu urz\xc4\x85dzonego w stylu krajobrazowym z licznymi pawilonami kawiarnianymi by\xc5\x82 powszechnie stosowany dla park\xc3\xb3w miejskich i uzdrowiskowych XIX wieku. Niemal ka\xc5\xbcdy park XIX-wieczny posiada\xc5\x82 ozdoby kwiatowe, uk\xc5\x82ady alejowe, ogrody tematyczne (r\xc3\xb3\xc5\xbcanki, alpinaria, ogrody wodne), altany wypoczynkowe i koncertowe._NEWLINE_25 maja 1852 roku sprzeda\xc5\x82 \xc5\x9aleszy\xc5\x84ski Dolin\xc4\x99 Szwajcarsk\xc4\x85 po po\xc5\x82owie dw\xc3\xb3m ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwom: Dziechci\xc5\x84skim (zakupili cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z nieruchomo\xc5\x9bci\xc4\x85) oraz Winnickim (cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z ogrodem). Nowi w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele rozpocz\xc4\x99li wielk\xc4\x85 rozbudow\xc4\x99 ogrodu w 1855 roku buduj\xc4\x85c najwi\xc4\x99kszy w \xc3\xb3wczesnej Warszawie gmach koncertowy \xe2\x80\x93 Salon Wielkiej Alei (wed\xc5\x82ug projektu I. Leona Esmanowskiego). Inauguracja nast\xc4\x85pi\xc5\x82a 9 lub 11 pa\xc5\xbadziernika 1856 r. Koncert da\xc5\x82a orkiestra Escherta._NEWLINE_Jednak zdaniem Stanis\xc5\x82awa Szenica i J\xc3\xb3zefa Chudka, autor\xc3\xb3w \xe2\x80\x9eNajstarszego Szlaku Warszawy\xe2\x80\x9d artysta nie zdoby\xc5\x82 uznania publiczno\xc5\x9bci i wkr\xc3\xb3tce zosta\xc5\x82 zast\xc4\x85piony przez Leopolda Lewandowskiego i Kuhnego. Szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 cieszy\xc5\x82 si\xc4\x99 Lewandowski, kt\xc3\xb3rego nazywano warszawskim Straussem i bez niego nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 obej\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcaden bal. Z kolei w latach 1857\xe2\x80\x931879, wed\xc5\x82ug badacza dziej\xc3\xb3w muzyki warszawskiej Mieczys\xc5\x82awa Skarzy\xc5\x84skiego w warszawskim \xc5\xbcyciu muzycznym dominowa\xc5\x82 wraz ze sw\xc4\x85 orkiestr\xc4\x85 przybysz z Legnicy Benjamin Bilse. Na jego koncerty przychodzi\xc5\x82y ogromne t\xc5\x82umy. W wielkim gmachu koncertowym dor\xc3\xb3wnuj\xc4\x85cym gmachom niekt\xc3\xb3rych filharmonii europejskich odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 koncerty z udzia\xc5\x82em Edwarda i Jana Strauss\xc3\xb3w, Ignacego Paderewskiego, Tadeusza Sygiety\xc5\x84skiego._NEWLINE_W roku 1857 Artur i Pelagia Winniccy odsprzedaj\xc4\x85 swoj\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 nieruchomo\xc5\x9bci Karolinie z Wisnowskich Wedlowej, kt\xc3\xb3ra w latach 60. XIX wieku sprzedaje Dolin\xc4\x99 Szwajcarsk\xc4\x85 Beinowi. Po powstaniu styczniowym dolina zostaje na drodze publicznej licytacji sprzedana kupcowi b\xc5\x82awatnemu A.W\xc5\x82odkowskiemu, kt\xc3\xb3ry w 1869 r. rozbudowa\xc5\x82 Salon Wielkiej Alei zgodnie z projektem Ludwika \xc5\xbbychli\xc5\x84skiego i budowniczego Sztarka z Berlina. Przed budynkiem urz\xc4\x85dzono taras. Wn\xc4\x99trza ozdobiono pilastrami, lustrami i dekoracyjnymi stropami. Ozdobn\xc4\x85 posadzk\xc4\x99 wykona\xc5\x82a znana firma meblarska Simler\xc3\xb3w. Wzniesiono sale jadalne i galerie. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 uzyska\xc5\x82a nieco eklektyczny charakter z przewag\xc4\x85 form renesansu i klasycyzmu. Nowo otwart\xc4\x85 restauracj\xc4\x99 wydzier\xc5\xbcawiono Aleksandrowi Ja\xc5\x82oszy\xc5\x84skiemu, kt\xc3\xb3ry urz\xc4\x85dza\xc5\x82 tu zabawy taneczne i maskarady ogrodowe. Po remoncie budynku W\xc5\x82odkowski wynajmowa\xc5\x82 go kolejno r\xc3\xb3\xc5\xbcnym restauratorom (m.in. A. Ja\xc5\x82oszy\xc5\x84ski, Abl, Igiel, Wojakowski, Wa\xc5\x9bniewski)._NEWLINE_W 1874 r. w cz\xc4\x99\xc5\x9bci przy ul. Mokotowskiej otworzono Now\xc4\x85 Szwajcari\xc4\x99 (ogr\xc3\xb3d zabaw dzieci\xc4\x99cych). Pod koniec XIX wieku okolice Doliny Szwajcarskiej staj\xc4\x85 si\xc4\x99 bardzo atrakcyjnym terenem pod zabudow\xc4\x99. W roku 1877 powstaje Aleja R\xc3\xb3\xc5\xbc (wykrojona z terenu parku) podobnie w 1890 roku \xe2\x80\x93 ul. Szopena (obecnie: F. Chopina)._NEWLINE_Ogromn\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 cieszy\xc5\x82y si\xc4\x99 w dolinie wyst\xc4\x99py rozmaitych magik\xc3\xb3w, jasnowidz\xc3\xb3w i po\xc5\x82ykaczy ognia. Przyjazdy publiczno\xc5\x9bci u\xc5\x82atwia\xc5\x82 dochodz\xc4\x85cy do doliny tramwaj konny uruchomiony w latach osiemdziesi\xc4\x85tych dziewi\xc4\x99tnastego wieku (cena biletu do doliny wynosi\xc5\x82a siedem kopiejek). Organizowano liczne konkursy i wystawy (I Samodzielna Wystawa Ogrodnicza \xe2\x80\x93 1881 rok)._NEWLINE_Zim\xc4\x85 natomiast Dolina Szwajcarska zmienia\xc5\x82a si\xc4\x99 w najwytworniejsz\xc4\x85 \xc5\x9blizgawk\xc4\x99 stolicy. W roku 1887 za\xc5\x82o\xc5\xbcono w dolinie \xc5\x9blizgawk\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra w ci\xc4\x85gu jednego zaledwie sezonu sta\xc5\x82a si\xc4\x99 najpopularniejszym lodowiskiem Warszawy. Powsta\xc5\x82y tak\xc5\xbce korty tenisowe i wrotkarnia, jesieni\xc4\x85 zacz\xc4\x99to organizowa\xc4\x87 targi owocowe i jarmarki \xe2\x80\x9ep\xc5\x82od\xc3\xb3w ziemi\xe2\x80\x9d (du\xc5\xbc\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 cieszy\xc5\x82y si\xc4\x99 organizowane w Dolinie Szwajcarskiej korowody kwiatowe)._NEWLINE_Popularno\xc5\x9b\xc4\x87 ogrodu spowodowa\xc5\x82a, \xc5\xbce z czasem pawilony zosta\xc5\x82y zast\xc4\x85pione letni\xc4\x85 sal\xc4\x85 koncertow\xc4\x85 (zamienion\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej na kino), w kt\xc3\xb3rej odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju sezonowe spektakle, wystawy i koncerty. W latach 80. XIX wieku wydzier\xc5\xbcawi\xc5\x82 teren Niemiec Salomonsky (dyrektor Cyrku Letniego). Od 1887 dzier\xc5\xbcaw\xc4\x99 przejmuje Konstanty Kuzi\xc5\x84ski, a od 1895 Warszawskie Towarzystwo \xc5\x81y\xc5\xbcwiarskie, kt\xc3\xb3re niezabudowany teren wydzier\xc5\xbcawia Ko\xc5\xbcuchowskiemu celem rozszerzenia terenu spacerowego dla organizacji bal\xc3\xb3w, zabaw ogrodowych, konkurs\xc3\xb3w itp._NEWLINE_W ko\xc5\x84cu XIX wieku teren pomi\xc4\x99dzy salonem a Al. Ujazdowskimi Warszawskie Towarzystwo \xc5\x81y\xc5\xbcwiarskie (WT\xc5\x81) odsprzeda\xc5\x82 M. Spokornemu, kt\xc3\xb3ry zbudowa\xc5\x82 w tym miejscu olbrzymi\xc4\x85 pi\xc4\x99ciokondygnacyjn\xc4\x85 kamienic\xc4\x99 wed\xc5\x82ug projektu D. Landego._NEWLINE_W latach 1895\xe2\x80\x931898 WT\xc5\x81 rozbudowa\xc5\x82o salon. Latem w Dolinie Szwajcarskiej koncertowa\xc5\x82y liczne orkiestry zar\xc3\xb3wno krajowe, jak i zagraniczne, odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 przedstawienia teatrzyku ogrodowego. W 1898 zgod\xc4\x99 na prowadzenie teatru r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc po zako\xc5\x84czeniu okresu letniego otrzyma\xc5\x82 dyrektor ogr\xc3\xb3dkowego Teatru \xe2\x80\x9eOdeon\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 Przybylski. Przedstawienia mia\xc5\x82y si\xc4\x99 odbywa\xc4\x87 pocz\xc4\x85tkowo w Dolinie Szwajcarskiej. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej po zako\xc5\x84czeniu sezonu ogr\xc3\xb3dkowego teatralna trupa komediowo-operetkowa L. Zimajerowej i M. Trapszy w pa\xc5\xbadzierniku i listopadzie zago\xc5\x9bci\xc5\x82a w Dolinie Szwajcarskiej._NEWLINE_U schy\xc5\x82ku XIX stulecia za\xc5\x82o\xc5\xbcono w dolinie tak zwany Cyrk Letni (zimowym nazywano odt\xc4\x85d Cyrk Braci Staniewskich przy ulicy Ordynackiej), wyci\xc4\x99to sporo drzew, zbudowano stajnie dla koni i baraki dla akrobat\xc3\xb3w. Dolina z muzycznego salonu Warszawy stawa\xc5\x82a si\xc4\x99 miejscem popularnej rozrywki. Muzyka z trudem wytrzymywa\xc5\x82a konkurencj\xc4\x99._NEWLINE_W 1899 roku pionier polskiej kinematografii fotograf oraz filmowiec Boles\xc5\x82aw Matuszewski zorganizowa\xc5\x82 na zabawie tanecznej w Dolinie Szwajcarskiej jeden z pierwszych pokaz\xc3\xb3w filmowych w Polsce prezentuj\xc4\x85c \xe2\x80\x9ekinematograf ze scenami humorystycznymi\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Ju\xc5\xbc na pocz\xc4\x85tku XX wieku w wyniku parcelacji, teren parku zosta\xc5\x82 znacznie okrojony i zabudowany. Przed II wojn\xc4\x85 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85 granice ogr\xc3\xb3dka by\xc5\x82y niemal\xc5\xbce takie same jak dzisiaj. Sam teren ogr\xc3\xb3dka by\xc5\x82 nawet jeszcze bardziej \xe2\x80\x9euwi\xc4\x99ziony\xe2\x80\x9d w\xc5\x9br\xc3\xb3d zabudowy, gdy\xc5\xbc opr\xc3\xb3cz ogrodzenia w postaci muru z prze\xc5\x9bwitami, od strony wschodniej ogranicza\xc5\x82 go poka\xc5\xbanych rozmiar\xc3\xb3w budynek z sal\xc4\x85 koncertow\xc4\x85 po\xc5\x82\xc4\x85czony z will\xc4\x85 WT\xc5\x81 mieszcz\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 na rogu ul. F. Chopina i Al. Ujazdowskich._NEWLINE_Coraz bardziej uszczuplany teren nie sprzyja\xc5\x82 rozwojowi tego miejsca, powstaj\xc4\x85 tu co prawda jeszcze w XIX wieku pierwsze betonowe korty (w pocz\xc4\x85tkach XX wieku pokryte asfaltem), lecz powoli park przestaje by\xc4\x87 miejscem sprzyjaj\xc4\x85cym wys\xc5\x82uchaniu koncert\xc3\xb3w. Najpierw sta\xc5\x82 si\xc4\x99 terenem sportowym i wystawowym, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, w okresie mi\xc4\x99dzywojennym by\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc miejscem manifestacji politycznych._NEWLINE_Rok 1939 przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 upadek doliny. Nikt jej ju\xc5\xbc nie odwiedza\xc5\x82 ze wzgl\xc4\x99du na zbyt bliskie s\xc4\x85siedztwo siedziby Gestapo w Alei Szucha. W czasie powstania przebiega\xc5\x82a t\xc4\x99dy linia walk, w trakcie kt\xc3\xb3rych dolina uleg\xc5\x82a kompletnemu zniszczeniu. Wojna ostatecznie zniszczy\xc5\x82a to, co pozosta\xc5\x82o po wcze\xc5\x9bniejszej parcelacji parku (pozostaje ok. 1/6 powierzchni z pocz\xc4\x85tkowej w\xc5\x82asno\xc5\x9bci \xc5\x9aleszy\xc5\x84skiego). Co prawda pa\xc5\x82acyk \xc5\x9aleszy\xc5\x84skich przetrwa\xc5\x82 jako jeden z nielicznych budynk\xc3\xb3w Warszawy, jednak teren ten, zamieniony na dzielnic\xc4\x99 ambasad, ju\xc5\xbc nigdy nie odzyska\xc5\x82 swej pozycji salonu muzyczno-kulturalnego. Przyczyn\xc4\x85 takiego stanu rzeczy mog\xc5\x82a by\xc4\x87 niewielka powierzchnia, a tak\xc5\xbce brak wydarze\xc5\x84 kulturalnych (zabrak\xc5\x82o teatrzyku ogr\xc3\xb3dkowego, koncert\xc3\xb3w, maskarad i fajerwerk\xc3\xb3w) \xe2\x80\x93 w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci zamkni\xc4\x99tych w salach teatr\xc3\xb3w, oper, dom\xc3\xb3w kultury lub przeniesionych do powstaj\xc4\x85cych w\xc3\xb3wczas \xe2\x80\x9epark\xc3\xb3w ludowych\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku lat pi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych zabudowan\xc4\x85 pa\xc5\x82acykami ulic\xc4\x99 F. Chopina uzupe\xc5\x82niono tzw. ma\xc5\x82ym domem partii, w kt\xc3\xb3rym pomieszczono Komitet Warszawski PZPR. Przed budynkiem urz\xc4\x85dzono spory parking. Pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 po dolinie jest miniaturowy ogr\xc3\xb3dek z tarasami i fontann\xc4\x85 zaprojektowany w 1951 przez architekt\xc3\xb3w Zygmunta St\xc4\x99pi\xc5\x84skiego i J. Dworakowsk\xc4\x85. Socrealistyczne rze\xc5\xbaby wykonane zosta\xc5\x82y przez R. \xc5\x81ukianowa._NEWLINE_O dzisiejszym kszta\xc5\x82cie Doliny Szwajcarskiej zadecydowa\xc5\x82a zatem nie tyle niszcz\xc4\x85ca si\xc5\x82a wojny, co brak woli odbudowania jej w dawnym kszta\xc5\x82cie. Dla ludu przewidziano inne miejsca zabaw, takie jak Centralny Park Kultury czy Rynek Mariensztacki, nie budz\xc4\x85ce wspomnie\xc5\x84 po bur\xc5\xbcuazyjnej Warszawie._NEWLINE_Dopiero w latach 1998\xe2\x80\x932003 przez sze\xc5\x9b\xc4\x87 letnich sezon\xc3\xb3w Andrzej Tadeusz Kijowski nawi\xc4\x85zywa\xc5\x82 do XIX-wiecznej tradycji pr\xc3\xb3buj\xc4\x85c osadzi\xc4\x87 tam Konkurs Teatr\xc3\xb3w Ogr\xc3\xb3dkowych. W 2004 przeniesiony zosta\xc5\x82 jednak do Ogrod\xc3\xb3w Frascati w Warszawie._NEWLINE_Obecnie na miejscu sali koncertowej biegnie przechodnia uliczka Sieroszewskiego (\xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85ca ul. F. Chopina z alej\xc4\x85 R\xc3\xb3\xc5\xbc). Znajduje si\xc4\x99 tam r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc parking dla samochod\xc3\xb3w, a 11 czerwca 2005 roku ods\xc5\x82oni\xc4\x99to Pomnik Stefana Roweckiego \xe2\x80\x9eGrota\xe2\x80\x9d._NEWLINE_8 listopada 2016 w Dolinie Szwajcarskiej ods\xc5\x82oni\xc4\x99to Pomnik Henryka S\xc5\x82awika i J\xc3\xb3zsefa Antalla.'