b'\n_START_ARTICLE_\nGeografia Turkmenistanu\n_START_PARAGRAPH_\nTurkmenistan jest \xc5\x9bredniej wielko\xc5\x9bci pa\xc5\x84stwem azjatyckim nale\xc5\xbc\xc4\x85cym do by\xc5\x82ych republik radzieckich. Ten nizinny kraj cechuje si\xc4\x99  suchym i surowym klimatem, ja\xc5\x82owym a zarazem atrakcyjnym turystycznie krajobrazem, gdzie dominuj\xc4\x85 pustynie piaszczyste. Tak jak inne kraje \xc5\x9brodkowo azjatyckie, Turkmenistan jest krajem muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skim, a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ludno\xc5\x9bci reprezentuj\xc4\x85 Turkmeni.\n_START_SECTION_\nBudowa geologiczna i rze\xc5\xbaba\n_START_PARAGRAPH_\nWi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 obszaru Turkmenistanu le\xc5\xbcy w zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci fa\xc5\x82dowego pasma uralsko-mongolskiego. Niemal ca\xc5\x82y kraj spoczywa na p\xc5\x82ycie tura\xc5\x84skiej, kt\xc3\xb3ra jest przykryta seri\xc4\x85 utwor\xc3\xb3w mezozoicznych oraz gliniastymi i piaszczystymi osadami pochodz\xc4\x85cymi z neogenu. Jedynie w po\xc5\x82udniowo-wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 ods\xc5\x82oni\xc4\x99te struktury paleozoiczne, kt\xc3\xb3re nale\xc5\xbc\xc4\x85 do obszaru kazasko-tiensza\xc5\x84skiego. G\xc3\xb3ry Kopet-dag i Nizina Zachodnioturkme\xc5\x84ska nale\xc5\xbc\xc4\x85 do alpejskich struktur trzeciorz\xc4\x99dowych pasma \xc5\x9br\xc3\xb3dziemnomorsko-himalajskiego. Turkmenistan nale\xc5\xbcy do pa\xc5\x84stw o du\xc5\xbcej aktywno\xc5\x9bci sejsmicznej._NEWLINE_Niemal ca\xc5\x82y kraj (oko\xc5\x82o 90%) jest zaj\xc4\x99ty przez Nizin\xc4\x99 Tura\xc5\x84sk\xc4\x85, o \xc5\x9bredniej wysoko\xc5\x9bci poni\xc5\xbcej 500 m n.p.m. Obszary nizinne s\xc4\x85 przykryte pustyni\xc4\x85 piaszczyst\xc4\x85 zwan\xc4\x85 Kara-Kum, co oznacza dos\xc5\x82ownie "czarne piaski". Obszary najwy\xc5\xbcej po\xc5\x82o\xc5\xbcone znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 na po\xc5\x82udniowym wschodzie. Do tych obszar\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85: Wy\xc5\xbcyna Badchyz i Wy\xc5\xbcyna Karabil o \xc5\x9bredniej wysoko\xc5\x9bci 900 m n.p.m. wy\xc5\xbcyny te wchodz\xc4\x85 w sk\xc5\x82ad przedg\xc3\xb3rza Paropamisu Poza wy\xc5\xbcynami w po\xc5\x82udniowo-wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju le\xc5\xbc\xc4\x85 g\xc3\xb3ry Kugitangtau o maksymalnej wysoko\xc5\x9bci 3199 m n.p.m. Na po\xc5\x82udniu kraju wzd\xc5\x82u\xc5\xbc granicy z Iranem ci\xc4\x85gnie si\xc4\x99 pasmo g\xc3\xb3rskie Kopet-Dag ze szczytem Kuh-e Rize o wysoko\xc5\x9bci 2942 m n.p.m. Najni\xc5\xbcej po\xc5\x82o\xc5\xbcone miejsce w kraju to depresja Akczakaja le\xc5\xbc\xc4\x85ca na wysoko\xc5\x9bci 81 m p.p.m. w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju._NEWLINE_Linia brzegowa Morza Kaspijskiego jest s\xc5\x82abo rozwini\xc4\x99ta, gdzie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 dwie du\xc5\xbce zatoki: Krasnowodzka i Turkme\xc5\x84ska. Po\xc5\x82udniowa cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wybrze\xc5\xbca jest p\xc5\x82aska i piaszczysta, za\xc5\x9b na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy wyst\xc4\x99puje wybrze\xc5\xbce klifowe \xe2\x80\x93 kraw\xc4\x99d\xc5\xba P\xc5\x82askowy\xc5\xbcu Krasnowodzkiego, kt\xc3\xb3ry stanowi zachodni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wy\xc5\xbcyny Ustiurt.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nWi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 Turkmenistanu znajduje si\xc4\x99 w strefie klimatu podzwrotnikowego, a p\xc3\xb3\xc5\x82nocne obszary nad rzek\xc4\x85 graniczn\xc4\x85 z Uzbekistanem to region b\xc4\x99d\xc4\x85cy pod wp\xc5\x82ywem bardziej umiarkowanych mas powietrza. Obie te strefy \xc5\x82\xc4\x85czy wsp\xc3\xb3lna cecha \xe2\x80\x93 sucha lub wybitnie sucha odmiana klimatu i kontynentalizm. To oznacza, \xc5\xbce klimat Turkmenistanu jest surowy, charakteryzuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 mro\xc5\xbanymi zimami i upalnymi latami._NEWLINE_Temperatury s\xc4\x85 skrajne. Zim\xc4\x85 w styczniu \xc5\x9brednia dobowa wynosi -4\xc2\xa0\xc2\xb0C ze spadkami do -33\xc2\xa0\xc2\xb0C.  Jedynie w dolinie Atreku \xc5\x9brednia dobowa to oko\xc5\x82o 4\xc2\xa0\xc2\xb0C. Latem w lipcu \xc5\x9brednie warto\xc5\x9bci termiczne wynosz\xc4\x85 od 28 do 32\xc2\xa0\xc2\xb0C. Na pustyni Kara-Kum warto\xc5\x9bci te dochodz\xc4\x85 w ci\xc4\x85gu dnia do 50\xc2\xa0\xc2\xb0C. Charakterystyczn\xc4\x85 cech\xc4\x85 s\xc4\x85 wysokie amplitudy dobowe wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce przez ca\xc5\x82y rok, zw\xc5\x82aszcza na pustyni Kara-Kum._NEWLINE_Opady w kraju s\xc4\x85 niskie, \xc5\x9brednia roczna suma opad\xc3\xb3w wynosi 150 mm. Najni\xc5\xbcsze opady wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 na po\xc5\x82udniowym wschodzie kraju, oscyluj\xc4\x85c w granicach 80 mm. Na przedg\xc3\xb3rzach dochodz\xc4\x85 do 300 mm, a w g\xc3\xb3rach Kopet-Dag do 400 mm rocznie. Do cz\xc4\x99stych zjawisk nale\xc5\xbc\xc4\x85 burze py\xc5\x82owe i gor\xc4\x85cy wiatr fenowy zwany garmsil, kt\xc3\xb3ry podnosi temperatur\xc4\x99 i obni\xc5\xbca wilgotno\xc5\x9b\xc4\x87 powietrza. Turkmenistan tak jak inne kraje o wybitnie kontynentalnym klimacie \xc5\x9arodkowej Azji cechuje si\xc4\x99 niskim zachmurzeniem powietrza.\n_START_SECTION_\nWody\n_START_PARAGRAPH_\nCa\xc5\x82y kraj le\xc5\xbcy w strefie bezodp\xc5\x82ywowej. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 kraju to tereny pozbawione sta\xc5\x82ych rzek. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em w\xc3\xb3d rzecznych s\xc4\x85 wysokie g\xc3\xb3ry, zar\xc3\xb3wno te w Turkmenistanie, jak i te poza granicami kraju. Wszystkie te cieki wodne p\xc5\x82yn\xc4\x85c przez Turkmenistan, gin\xc4\x85 na pustyni Kara-Kum. Zasoby wodne kraju s\xc4\x85 bardzo skromne. G\xc5\x82\xc3\xb3wne rzeki kraju to Amu-daria, kt\xc3\xb3ra wyp\xc5\x82ywa z Hindukuszu i p\xc5\x82ynie przez p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodni\xc4\x85 i p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Turkmenistanu i dalej p\xc5\x82ynie na p\xc3\xb3\xc5\x82noc przez Uzbekistan i w ko\xc5\x84cu uchodzi (najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wysycha) do Jeziora Aralskiego. Inne wa\xc5\xbcne rzeki to: Ted\xc5\xbcen i Murgab na po\xc5\x82udniowym wschodzie kraju. Poza nimi wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 kr\xc3\xb3tkie rzeki g\xc3\xb3rskie na po\xc5\x82udniu, kt\xc3\xb3re gin\xc4\x85 w piaskach Kara-Kum. Nad Morzem Kaspijskim licznie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 s\xc5\x82one bagna.\n_START_SECTION_\nGleby\n_START_PARAGRAPH_\nPrawie ca\xc5\x82y Turkmenistan jest pozbawiony \xc5\xbcyznych gleb. Jedynie w aluwiach, ukszta\xc5\x82towa\xc5\x82y si\xc4\x99 fluwisole, a wok\xc3\xb3\xc5\x82 Ted\xc5\xbcenu i w dolinie Amu-darii ziemie pokrywaj\xc4\x85 glejsole. Reszta kraju to obszary piaszczyste obszary pustynne, pozbawiane gleb. Nad Morzem Kaspijskim wyst\xc4\x99puje szeroki pas s\xc5\x82onych gleb \xe2\x80\x93 so\xc5\x82onczak\xc3\xb3w, pustynnych gleb \xe2\x80\x93 yernosoli. Na po\xc5\x82udniu kraju pustynne tereny pokrywaj\xc4\x85 arenosole.\n_START_SECTION_\nFlora\n_START_PARAGRAPH_\nSzata ro\xc5\x9blinna jest uboga, zdecydowana wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 kraju jest zdominowana przez gatunki pustynne jak saksau\xc5\x82, turzyce i trawy oraz inne ro\xc5\x9bliny charakterystyczne dla s\xc5\x82onych i pio\xc5\x82unowych pusty\xc5\x84, wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych w strefie nadbrze\xc5\xbcnej Morza Kaspijskiego. Doliny rzeczne s\xc4\x85 poro\xc5\x9bni\xc4\x99te przez tugaje -lasy wierzbowo-topolowe, a opr\xc3\xb3cz nich wyst\xc4\x99kuj\xc4\x85 bagna poro\xc5\x9bni\xc4\x99te trzcin\xc4\x85. W g\xc3\xb3rach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 stepy, a w dolinach potok\xc3\xb3w rosn\xc4\x85 lasy z udzia\xc5\x82em drzew owocowych i drzewiastych ja\xc5\x82owc\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nFauna\n_START_PARAGRAPH_\nFaun\xc4\x99 reprezentuj\xc4\x85 gatunki nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do Regionu \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnomorskiego i \xc5\x9arodkowoazjatyckiego. Obszary pustynne i stepowe zamieszkuj\xc4\x85 antylopy suhak i bardzo du\xc5\xbco gatunk\xc3\xb3w gryzoni. Do gryzoni nale\xc5\xbcy suse\xc5\x82. Z drapie\xc5\xbcnik\xc3\xb3w przewa\xc5\xbcaj\xc4\x85 tch\xc3\xb3rze stepowe, a z ptak\xc3\xb3w kulony piaskowe. Du\xc5\xbco jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc gad\xc3\xb3w, gdzie przewa\xc5\xbcaj\xc4\x85 jaszczurki i w\xc4\x99\xc5\xbce. W g\xc3\xb3rach Turkmenistanu \xc5\xbcyj\xc4\x85 dzikie owce, gazele d\xc5\xbcejran i drapie\xc5\xbcniki takiej jak nied\xc5\xbawied\xc5\xba i ry\xc5\x9b. Do orientalnych gatunk\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85 je\xc5\xbcozwierze indyjskie. W g\xc3\xb3rach bytuj\xc4\x85 tak\xc5\xbce du\xc5\xbce ptaki drapie\xc5\xbcne jak orze\xc5\x82 przedni._NEWLINE_W Turkmenistanie istnieje 8 rezerwat\xc3\xb3w przyrody o \xc5\x82\xc4\x85cznej powierzchni 8,2 tys. km\xc2\xb2.'