b'\n_START_ARTICLE_\nHabiru\n_START_PARAGRAPH_\nHabiru (tak\xc5\xbce Habiri, Khabiri, Hapiru, `Apiru, `Eperu) \xe2\x80\x93 staro\xc5\xbcytna grupa ludzi zamieszkuj\xc4\x85cych rejon Syropalestyny, kt\xc3\xb3rzy nie posiadali w\xc5\x82asnego pa\xc5\x84stwa. Byli przybyszami (zza Eufratu) i prowadzili g\xc5\x82\xc3\xb3wnie koczowniczy tryb \xc5\xbcycia, przez co mo\xc5\xbcna ich por\xc3\xb3wna\xc4\x87 do w\xc4\x99drownych Cygan\xc3\xb3w. Do grupy tej nale\xc5\xbceli g\xc5\x82\xc3\xb3wnie Huryci i Semici, za\xc5\x9b w staro\xc5\xbcytnych inskrypcjach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 jako w\xc5\x82\xc3\xb3cz\xc4\x99dzy i rabusie, zaci\xc4\x99\xc5\xbcni wojownicy, s\xc5\x82udzy i niewolnicy oraz kupcy i handlarze. Z racji zbli\xc5\xbconego brzmienia oraz wsp\xc3\xb3lnego \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82os\xc5\x82owu nazwy, podobnego stylu \xc5\xbcycia, a tak\xc5\xbce relacjach o podboju Kanaanu w listach amarne\xc5\x84skich wielu uczonych uwa\xc5\xbca, \xc5\xbce do grupy tej zaliczano tak\xc5\xbce Hebrajczyk\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nJ\xc4\x99zyk arabski i staroegipski\n_START_PARAGRAPH_\nZauwa\xc5\xbcono tak\xc5\xbce podobie\xc5\x84stwo do arabskiego habata oznaczaj\xc4\x85cego w\xc4\x99drowa\xc4\x87. Znaczenie w\xc4\x99drowa\xc4\x87, przekroczy\xc4\x87, mija\xc4\x87, przemieszcza\xc4\x87 si\xc4\x99 jest wsp\xc3\xb3lne tak\xc5\xbce dla semickiego `br i akadyjskiego habatu. W j\xc4\x99zyku staroegipskim odpowiednikiem terminu habiru by\xc5\x82 apiru (`pr.w).\n_START_SECTION_\nPryzma z Tikunani\n_START_PARAGRAPH_\nAkadyjski dokument kr\xc3\xb3la Tunip-Te\xc5\xa1\xc5\xa1up w\xc5\x82adaj\xc4\x85cego miastem-pa\xc5\x84stwem Tikunani w Mezopotamii (za rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Hattusilisa I, kr\xc3\xb3la Hetyt\xc3\xb3w) wymienia 438 Hapiru, kt\xc3\xb3rzy byli jego \xc5\xbco\xc5\x82nierzami lub s\xc5\x82ugami. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 to imiona huryckie, pozosta\xc5\x82e s\xc4\x85 wschodniosemickie oraz jedno kasyckie. Fakt ten sugeruje, i\xc5\xbc termin hapiru by\xc5\x82 stosowany w\xc3\xb3wczas nie tyle w odniesieniu do pewnego narodu czy grupy etnicznej, co raczej do ludzi prowadz\xc4\x85cych podobny styl \xc5\xbcycia (tu prawdopodobnie przybysze i bezpa\xc5\x84stwowcy oferuj\xc4\x85cy swe us\xc5\x82ugi jako zaci\xc4\x99\xc5\xbcni wojownicy kr\xc3\xb3lowi Tikunani).\n_START_SECTION_\nApiru w Egipcie\n_START_PARAGRAPH_\nStaro\xc5\xbcytne teksty egipskie wspominaj\xc4\x85 o Apiru co najmniej 14 razy. Za rz\xc4\x85d\xc3\xb3w Totmesa III w teba\xc5\x84skich grobowcach Pujemre, Drugiego Proroka Amona (TT39) oraz Intefa (TT155) ukazano Apiru pracuj\xc4\x85cych przy produkcji wina. Z okresu panowania tego samego w\xc5\x82adcy pochodzi historia zdobycia Joppy (Jafy) przez Egipcjan, kiedy to genera\xc5\x82 Tahutia (Thot=Djehuty) przemyci\xc5\x82 w koszach do miasta swoich 200 \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, kt\xc3\xb3rzy po zmroku otworzyli bramy. W opowie\xc5\x9bci jest tak\xc5\xbce wzmianka o pro\xc5\x9bbie egipskiego genera\xc5\x82a do swojego przeciwnika z Joppy, by wprowadzi\xc4\x87 do miasta konie zaprz\xc4\x99gane do rydwan\xc3\xb3w, gdy\xc5\xbc przechodz\xc4\x85cy Apir (Apuro) m\xc3\xb3g\xc5\x82by je ukra\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Amenhotep II na stelach odkrytych w Memfis i Karnaku m\xc3\xb3wi o swoich wyprawach wojennych do Palestyny w 7. i 9. roku panowania. W\xc5\x9br\xc3\xb3d niemal 90.000 je\xc5\x84c\xc3\xb3w uprowadzonych z okolic Kanaanu znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 tak\xc5\xbce 3.600 Apiru._NEWLINE_Seti I na steli wystawionej w Bet Sze\xe2\x80\x99an m\xc3\xb3wi, \xc5\xbce wys\xc5\x82a\xc5\x82 swoje oddzia\xc5\x82y przeciwko Apiru z g\xc3\xb3ry Jarmut (hebr. \xd7\x99\xd7\xa8\xd7\x9e\xd7\x95\xd7\xaa w Ksi\xc4\x99dze Jozuego 21:29), kt\xc3\xb3rzy razem z ludem Tejer zacz\xc4\x99li atakowa\xc4\x87 Azjat\xc3\xb3w mieszkaj\xc4\x85cych w Rehem_NEWLINE_Dwa listy urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w Ramzesa II wspominaj\xc4\x85 o Apiru, kt\xc3\xb3rzy transportuj\xc4\x85 kamienie na wielki pylon Ramzesa._NEWLINE_Ramzes III w jednym ze swoich dekret\xc3\xb3w wymienia Apiru w\xc5\x9br\xc3\xb3d s\xc5\x82ug \xc5\x9bwi\xc4\x85tynnych w Heliopolis._NEWLINE_Ramzes IV na steli w Wadi Hammamat m\xc3\xb3wi o wys\xc5\x82aniu do kamienio\xc5\x82om\xc3\xb3w ekspedycji licz\xc4\x85cej ponad 8.000 ludzi, z czego 800 stanowili Apiru.'