b"\n_START_ARTICLE_\nHaiti\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nW XV wieku wysp\xc4\x99 zamieszkiwali Karaibowie oraz Arawakowie. W 1492 roku wysp\xc4\x99 odkry\xc5\x82 dla Europy Krzysztof Kolumb. Wyspa pod nazw\xc4\x85 Hispaniola wesz\xc5\x82a w sk\xc5\x82ad imperium kolonialnego Hiszpanii. W przeci\xc4\x85gu XVI wieku niemal ca\xc5\x82kowitemu wyniszczeniu uleg\xc5\x82a ludno\xc5\x9b\xc4\x87 autochtoniczna. Zachodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wyspy uleg\xc5\x82a penetracji francuskich pirat\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy w 1644 roku za\xc5\x82o\xc5\xbcyli Port-de-Paix. W 1697 roku na mocy traktatu z Rijswijk, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wyspy na kt\xc3\xb3rej znajduje si\xc4\x99 obecne Haiti przesz\xc5\x82a we francuskie w\xc5\x82adanie jako Saint-Domingue. W XVIII wieku francuska administracja kolonialna prze\xc5\xbcywa\xc5\x82a rozkwit \xe2\x80\x94 rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 uprawy trzciny cukrowej, kawy, bawe\xc5\x82ny i indygo. Do pracy sprowadzono niewolnik\xc3\xb3w z Afryki, kt\xc3\xb3rzy pod koniec wieku stanowili wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w._NEWLINE_W 1791 roku wybuch\xc5\x82o niewolnicze powstanie (rewolucja haita\xc5\x84ska) pod wodz\xc4\x85 kap\xc5\x82ana voodoo. Przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w niewolnik\xc3\xb3w, w tym Toussainta Louverture\xe2\x80\x99a, wspierali Hiszpanie. W 1793 roku zniesiono niewolnictwo. W 1794 roku Toussaint ze swoimi powsta\xc5\x84cami przeszed\xc5\x82 na stron\xc4\x99 Francji, a po okresie walk wewn\xc4\x99trznych i zwyci\xc4\x99stwie nad interwencyjnymi armiami hiszpa\xc5\x84skimi (1796) i brytyjskimi (1798), proklamowa\xc5\x82 w 1801 roku konstytucj\xc4\x99 Saint-Domingue. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wyspy sta\xc5\x82a si\xc4\x99 autonomicznym pa\xc5\x84stwem sprzymierzonym z Francj\xc4\x85. Niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bciowe starania rz\xc4\x85du autonomii sprowokowa\xc5\x82y zbrojn\xc4\x85 interwencj\xc4\x99 francusk\xc4\x85 (z wykorzystaniem Legion\xc3\xb3w Polskich). Toussainta rz\xc4\x85dz\xc4\x85cego jako gubernatora obalono, a Francuzi zacz\xc4\x99li przywraca\xc4\x87 dawne porz\xc4\x85dki. W 1802 roku wybuch\xc5\x82o kolejne powstanie, kt\xc3\xb3re przerodzi\xc5\x82o si\xc4\x99 w wojn\xc4\x99 o niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87. Na czele rebeliant\xc3\xb3w stan\xc4\x85\xc5\x82 Jean-Jacques Dessalines kt\xc3\xb3ry zyska\xc5\x82 przychylno\xc5\x9b\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno ludno\xc5\x9bci murzy\xc5\x84skiej jak i Mulat\xc3\xb3w. Dowodzona przez niego armia pokona\xc5\x82a wojska francuskie._NEWLINE_1 stycznia 1804 roku proklamowano niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 Saint-Dominque jako Haiti. Dessalines og\xc5\x82osi\xc5\x82 si\xc4\x99 cesarzem i bezskutecznie pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 zaj\xc4\x85\xc4\x87 wschodni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Hispanioli. Wewn\xc4\x85trz Haiti dosz\xc5\x82o do konfliktu pomi\xc4\x99dzy Murzynami a Mulatami. W trakcie buntu mulackich w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli ziemskich w 1806 roku cesarz zosta\xc5\x82 zamordowany. Po \xc5\x9bmierci Dessalinesa na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy powsta\xc5\x82o Pa\xc5\x84stwo Haiti (od 1811 Kr\xc3\xb3lestwo Haiti) rz\xc4\x85dzone przez Henriego Christophera (kr\xc3\xb3l Henryk I) i wojskowo-ziemia\xc5\x84skie elity Murzyn\xc3\xb3w. Na po\xc5\x82udniu i zachodzie z kolei funkcjonowa\xc5\x82a mulacka Republika Haiti (urz\xc4\x85d prezydenta sprawowali kolejno Alexandre P\xc3\xa9tion i Jean-Pierre Boyer). W 1820 roku, po buncie wojska i arystokracji w Kr\xc3\xb3lestwie Haiti po\xc5\x82\xc4\x85czonym z samob\xc3\xb3jstwem kr\xc3\xb3la Henryka I, Boyer zjednoczy\xc5\x82 Haiti. W 1822 roku zaj\xc4\x85\xc5\x82 nadto wschodni\xc4\x85 Hispaniol\xc4\x99 (obecna Dominikana). Francja uzna\xc5\x82a niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 kraju w zamian za wysokie odszkodowania dla by\xc5\x82ych ziemian. Konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 sp\xc5\x82aty odszkodowa\xc5\x84 sk\xc5\x82oni\xc5\x82a prezydenta Boyera do przywr\xc3\xb3cenia wp\xc3\xb3\xc5\x82niewolniczego systemu wielkoplantacyjnego - spotka\xc5\x82o to si\xc4\x99 z powszechn\xc4\x85 dezaprobat\xc4\x85 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85. W ca\xc5\x82ym Haiti wybuch\xc5\x82y antyrz\xc4\x85dowe zamieszki w efekcie kt\xc3\xb3rych zniesiono reformy prezydenta. Od tego czasu w kraju utrwali\xc5\x82a si\xc4\x99 drobnotowarowa gospodarka ch\xc5\x82opska._NEWLINE_W 1844 roku od Haiti oderwa\xc5\x82a si\xc4\x99 Dominikana. Dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej prezydentem zosta\xc5\x82 genera\xc5\x82 Faustin Soulouque (od 1849 roku cesarz Faustyn I). Opar\xc5\x82 on swoje rz\xc4\x85dy na elitach murzy\xc5\x84skich. Jego zbrojne pr\xc3\xb3by przy\xc5\x82\xc4\x85czenia Dominikany doprowadzi\xc5\x82y do os\xc5\x82abienia pa\xc5\x84stwa. Po obaleniu Soulouque w 1859 roku, przywr\xc3\xb3cono republik\xc4\x99. Kraj sparali\xc5\xbcowa\xc5\x82a anarchia i konflikty polityczno-rasowe. Nieciekawa by\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc sytuacja gospodarcza, kraj pozostawa\xc5\x82 uzale\xc5\xbcniony od obcych kapita\xc5\x82\xc3\xb3w. Chaos utrzymywa\xc5\x82 si\xc4\x99 do 1915 roku. W 1915 roku wojska ameryka\xc5\x84skie zbrojnie zaj\xc4\x99\xc5\x82y kraj (pod pretekstem zabezpieczenia sp\xc5\x82at haita\xc5\x84skiego zad\xc5\x82u\xc5\xbcenia). Do 1934 roku kraj pozostawa\xc5\x82 pod okupacj\xc4\x85 Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Po wycofaniu si\xc4\x99 ameryka\xc5\x84skiej armii w\xc5\x82adza nale\xc5\xbca\xc5\x82a g\xc5\x82\xc3\xb3wnie do mulackich elit zarz\xc4\x85dzaj\xc4\x85cych krajem w dyktatorski spos\xc3\xb3b._NEWLINE_Wybory prezydenckie w 1957 roku wygra\xc5\x82 murzy\xc5\x84ski nacjonalista, Fran\xc3\xa7ois Duvalier. Rz\xc4\x85dzi\xc5\x82 on w dyktatorski spos\xc3\xb3b, t\xc5\x82amsi\xc5\x82 opozycj\xc4\x99, a rz\xc4\x85dy opar\xc5\x82 na dzia\xc5\x82aniach s\xc5\x82u\xc5\xbcb Tonton Macoute. Po jego \xc5\x9bmierci w 1971 roku, urz\xc4\x85d prezydenta obj\xc4\x85\xc5\x82 jego syn, Jean-Claude kontynuuj\xc4\x85cy autorytarne rz\xc4\x85dy. Jean-Claude Duvalier ust\xc4\x85pi\xc5\x82 ze stanowiska i zbieg\xc5\x82 z kraju po masowych zamieszkach z 1986 roku. W\xc5\x82adz\xc4\x99 w kraju obj\xc4\x99\xc5\x82o wojsko. W 1987 roku wprowadzona zosta\xc5\x82a nowa konstytucja. W 1990 roku odby\xc5\x82y si\xc4\x99 demokratyczne wybory prezydenckie zako\xc5\x84czone zwyci\xc4\x99stwem kandydata lewicy Jean-Bertranda Aristide. Nowo obrany prezydent zosta\xc5\x82 w 1991 roku obalony przez wojskowy zamach stanu. W trakcie rz\xc4\x85d\xc3\xb3w junty nasili\xc5\x82a si\xc4\x99 emigracja Haita\xc5\x84czyk\xc3\xb3w do USA i Dominikany. W 1994 roku junta odda\xc5\x82a w\xc5\x82adz\xc4\x99 po pokojowej interwencji si\xc5\x82 ONZ. Na stanowisko prezydenta powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 Aristide. W 1995 roku wybory prezydenckie wygra\xc5\x82 Ren\xc3\xa9 Pr\xc3\xa9val. W 2001 roku na urz\xc4\x85d prezydenta po wyborczym sukcesie powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 Aristide. W lutym 2004, po wielodniowych zamieszkach wewn\xc4\x99trznych, obalono prezydenta Aristide'a. W 2006 roku do w\xc5\x82adzy powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 Pr\xc3\xa9val. W 2010 roku kraj nawiedzi\xc5\x82o du\xc5\xbce trz\xc4\x99sienie ziemi.\n_START_SECTION_\nUstr\xc3\xb3j polityczny\n_START_PARAGRAPH_\nHaiti jest republik\xc4\x85 z prezydentem wybieranym w g\xc5\x82osowaniu powszechnym. Wed\xc5\x82ug powszechnych ocen rz\xc4\x85dy w Haiti rzadko sprawowane by\xc5\x82y jednak w demokratyczny spos\xc3\xb3b, poniewa\xc5\xbc kolejni prezydenci cz\xc4\x99sto stosowali autorytarne metody._NEWLINE_Aktualnie obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85ca konstytucja, wzorowana na francuskiej i ameryka\xc5\x84skiej, zosta\xc5\x82a wprowadzona w 1987 roku, kiedy prezydentem by\xc5\x82 Leslie Manigat. W p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie by\xc5\x82a czasowo zawieszana i ograniczana i dopiero w 1994 roku zosta\xc5\x82a wprowadzona na nowo.\n_START_SECTION_\nJ\xc4\x99zyki\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82\xc3\xb3wnymi j\xc4\x99zykami Haiti s\xc4\x85 j\xc4\x99zyk haita\xc5\x84ski oraz j\xc4\x99zyk francuski, przy czym francuski jest j\xc4\x99zykiem kultury oraz edukacji i jako taki ma wy\xc5\xbcszy presti\xc5\xbc spo\xc5\x82eczny. Rola haita\xc5\x84skiego ro\xc5\x9bnie jednak z roku na rok, poniewa\xc5\xbc przez wielu Haita\xc5\x84czyk\xc3\xb3w odbierany jest jako element w\xc5\x82asnej to\xc5\xbcsamo\xc5\x9bci. Wy\xc5\x82\xc4\x85cznie religijne znaczenie (dla wyznawc\xc3\xb3w voodoo) ma j\xc4\x99zyk langaj.\n_START_SECTION_\nKultura\n_START_PARAGRAPH_\nLiteratura haita\xc5\x84ska tworzona jest g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w j\xc4\x99zyku francuskim, cho\xc4\x87 z roku na rok wzrasta znaczenie literatury tworzonej w j\xc4\x99zyku haita\xc5\x84skim. Do tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy zdobyli sobie najwi\xc4\x99ksze uznanie, tak\xc5\xbce mi\xc4\x99dzynarodowe, nale\xc5\xbc\xc4\x85 m.in. Ren\xc3\xa9 Depestre (kt\xc3\xb3rego ksi\xc4\x85\xc5\xbcka Hadrianna moich marze\xc5\x84 przet\xc5\x82umaczona zosta\xc5\x82a tak\xc5\xbce na j\xc4\x99zyk polski), Dany Laferri\xc3\xa8re (tak\xc5\xbce t\xc5\x82umaczony na polski), Jean Price-Mars, Jacques Roumain, Frank\xc3\xa9tienne oraz Edwidge Danticat."