b'\n_START_ARTICLE_\nP\xc4\x81\n_START_PARAGRAPH_\nP\xc4\x81 \xe2\x88\x92 s\xc5\x82owo w j\xc4\x99zyku maoryskim u\xc5\xbcywane dawniej dla okre\xc5\x9blenia wioski lub osady, cz\xc4\x99sto jednak odnosz\xc4\x85ce si\xc4\x99 do ufortyfikowanego, otoczonego palisad\xc4\x85 wzg\xc3\xb3rza z tarasami obronnymi, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc \xe2\x88\x92 og\xc3\xb3lnie \xe2\x88\x92 do ka\xc5\xbcdych fortyfikacji. P\xc4\x81 znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na Wyspie P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Nowej Zelandii, na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od jeziora Taupo. Odkryto, sfotografowano i przebadano oko\xc5\x82o 5000 takich miejsc, przy czym kilka z nich stanowi obiekt szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owych bada\xc5\x84. Nie znaleziono jak dot\xc4\x85d p\xc4\x81 z wczesnego okresu kolonizacji, gdy pierwsi polinezyjscy M\xc4\x81ori osiedlali si\xc4\x99, wed\xc5\x82ug archeolog\xc3\xb3w, na brzegach Wyspy Po\xc5\x82udniowej, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w miejscu zwanym dzi\xc5\x9b Wairau Bar pomi\xc4\x99dzy rokiem 925 a 1280. Odkrycie Nowej Zelandii legenda przypisuje powszechnie \xc5\xbceglarzowi Kupe, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 tego dokona\xc4\x87 w po\xc5\x82owie X wieku. Zap\xc4\x99dzi\xc5\x82 si\xc4\x99 mianowicie za wodzem ka\xc5\x82amarnic i w ten spos\xc3\xb3b dotar\xc5\x82 do l\xc4\x85du z wysokimi g\xc3\xb3rami. Po powrocie do Polinezji poinformowa\xc5\x82 o odkryciu l\xc4\x85du zamieszka\xc5\x82ego wy\xc5\x82\xc4\x85cznie przez ptaki i wyznaczy\xc5\x82 kierunek \xc5\xbceglugi, kt\xc3\xb3ry na prze\xc5\x82omie listopada i grudnia przypada\xc5\x82 na nieco na lewo od pozycji zachodz\xc4\x85cego s\xc5\x82o\xc5\x84ca. Nie ulega w\xc4\x85tpliwo\xc5\x9bci, \xc5\xbce nast\xc4\x99pne wyprawy kierowa\xc5\x82y si\xc4\x99 jego instrukcjami. Tak przynajmniej uczyni\xc5\x82 w XII wieku daleki potomek odkrywcy, kt\xc3\xb3ry dotar\xc5\x82 do Whakatane i za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 osad\xc4\x99. Jego nast\xc4\x99pcy, jak g\xc5\x82osi legenda, przybyli tam na siedmiu \xc5\x82odziach \xc5\xbcaglowych, a ka\xc5\xbcda z nich da\xc5\x82a pocz\xc4\x85tek jednemu plemieniu. Wkr\xc3\xb3tce jednak M\xc4\x81ori j\xc4\x99li przemieszcza\xc4\x87 si\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82noc, gdzie znale\xc5\xbali lepsze warunki bytowe, co jednak doprowadzi\xc5\x82o do zag\xc4\x99szczenia populacji, niedostatku ziemi uprawnej, a tym samym do wojen plemiennych. Te za\xc5\x9b leg\xc5\x82y u podstaw budowy umocnie\xc5\x84.\n_START_SECTION_\nPrzyczyny budowy fortyfikacji\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\xbbeglarzom Oceanu Spokojnego budowa umocnie\xc5\x84 by\xc5\x82a nieobca. R\xc3\xb3\xc5\xbcne podobne do p\xc4\x81 budowle odnaleziono tak\xc5\xbce w \xc5\x9brodkowej Polinezji, na wyspach archipelag\xc3\xb3w Fid\xc5\xbci, Tonga i Markiz\xc3\xb3w. S\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y tam jednak innym celom: ochronie o\xc5\x9brodk\xc3\xb3w w\xc5\x82adzy czy kultu. Tymczasem na nowo odkrytym l\xc4\x85dzie Polinezyjczycy stan\xc4\x99li przez powa\xc5\xbcnymi problemami \xc5\xbcywieniowymi: kury i \xc5\x9bwinie (kt\xc3\xb3re pierwsi osadnicy zabrali zapewne z sob\xc4\x85) nie przetrwa\xc5\x82y podr\xc3\xb3\xc5\xbcy, a zastane na miejscu wielkie, bezbronne nieloty \xe2\x80\x9emoa\xe2\x80\x9d, zosta\xc5\x82y w kr\xc3\xb3tkim czasie wybite._NEWLINE_Inny problem stanowi\xc5\x82a ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87. Na Nowej Zelandii nie ros\xc5\x82y palmy kokosowe, drzewa chlebowe ni bananowce. S\xc5\x82odki ziemniak, taro, r\xc3\xb3s\xc5\x82 wprawdzie, ale dawa\xc5\x82 tylko jeden zbi\xc3\xb3r w roku, w przeciwie\xc5\x84stwie do kilkukrotnych plon\xc3\xb3w na tropikalnych wyspach Polinezji, co wymusi\xc5\x82o zasiewy na wi\xc4\x99kszych area\xc5\x82ach oraz budow\xc4\x99 spichlerzy w postaci ziemianek, kt\xc3\xb3rych nale\xc5\xbca\xc5\x82o strzec przed rabusiami. Otwarta wioska nie dawa\xc5\x82a wystarczaj\xc4\x85cej ochrony. Skutkiem do\xc5\x9bwiadcze\xc5\x84 zacz\xc4\x99to budowa\xc4\x87 je na wzniesieniach, otacza\xc4\x87 rowami i p\xc5\x82otami, a nast\xc4\x99pnie palisadami. O\xc5\x9brodkiem tak ufortyfikowanej wioski by\xc5\x82 dom wodza i magazyn \xc5\xbcywno\xc5\x9bci, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej na samym szczycie konstrukcji.\n_START_SECTION_\nZnaczenie\n_START_PARAGRAPH_\nW kulturze maoryskiej wielka p\xc4\x81 by\xc5\x82a oznak\xc4\x85 presti\xc5\xbcu i strategicznego znaczenia iwi uosabianego przez rangatir\xc4\x99. P\xc4\x81 znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w wielu miejscach obronnych na terytorium (rohe) ka\xc5\xbcdej iwi strzeg\xc4\x85c \xc5\xbcyznych p\xc3\xb3l uprawnych i innych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 zaopatrzenia w \xc5\xbcywno\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Pierwotnie niemal wszystkie p\xc4\x81 znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 na wybitnych wzniesieniach, szczeg\xc3\xb3lnie na wzg\xc3\xb3rzach pochodzenia wulkanicznego, przy czym naturalne stoki wzniesie\xc5\x84 przecinano tarasami. Nieczynne wulkany by\xc5\x82y najcz\xc4\x99stszym miejscem lokalizacji p\xc4\x81 na obszarze dzisiejszego Auckland. P\xc4\x81 mia\xc5\x82y wielorakie przeznaczenie. Te, kt\xc3\xb3re poddano szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owym badaniom po wojnach maoryskich, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ostatnio odkryte, strzeg\xc5\x82y zapas\xc3\xb3w wody pitnej, w tym tak\xc5\xbce jej \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82, \xc5\xbcywno\xc5\x9bci \xe2\x88\x92 (szczeg\xc3\xb3lnie k\xc5\xabmary) \xe2\x88\x92 jak i niewielkich poletek uprawianych wewn\xc4\x85trz p\xc4\x81. Badania prowadzone w latach 2002-2004 wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce tylko kilka os\xc3\xb3b zamieszkiwa\xc5\x82o p\xc4\x81 na sta\xc5\x82e, i \xc5\xbce iwi zarz\xc4\x85dza\xc5\x82a kilkoma p\xc4\x81 jednocze\xc5\x9bnie, oddaj\xc4\x85c je pod kontrol\xc4\x99 hap\xc5\xab (klanu). Poletka wewn\xc4\x85trz p\xc4\x81 s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y mieszka\xc5\x84com g\xc5\x82\xc3\xb3wnie jako ogrody warzywne. Atrakcj\xc4\x85 turystyczn\xc4\x85 jest dobrze zachowana p\xc4\x81 na Mount Eden w Auckland. Jej tradycyjna nazwa to Maungawhau, czyli G\xc3\xb3ra Drzew Whau. Endemiczne Whau (Entelea) to drzewo lub krzew o lekkim, por\xc3\xb3wnywanym z bals\xc4\x85 drewnie, u\xc5\xbcywanym przez M\xc4\x81ori do budowy tratew i p\xc5\x82ywak\xc3\xb3w sieci zastawnych na ryby.\n_START_SECTION_\nZmierzch p\xc4\x81\n_START_PARAGRAPH_\nSporadyczne walki trwa\xc5\x82y przez ca\xc5\x82e lata sze\xc5\x9b\xc4\x87dziesi\xc4\x85te XIX wieku, a\xc5\xbc wreszcie Ministerstwo Wojny postanowi\xc5\x82o w roku 1868 ca\xc5\x82kowicie wycofa\xc4\x87 regimenty brytyjskie z Nowej Zelandii oddaj\xc4\x85c j\xc4\x85 w zarz\xc4\x85d Sekretarza ds. Kolonii, kt\xc3\xb3ry dysponowa\xc5\x82 ju\xc5\xbc znaczn\xc4\x85 liczb\xc4\x85 osadniczej milicji zwanej Forest Rangers i New Zealand Armed Constabulary, nie licz\xc4\x85c pomocniczych ugrupowa\xc5\x84 wojownik\xc3\xb3w tych iwi, kt\xc3\xb3re posz\xc5\x82y na wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 z okupantem. Co wi\xc4\x99cej Brytyjczycy zacz\xc4\x99li prowadzi\xc4\x87 wojn\xc4\x99 totaln\xc4\x85, nie ograniczaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do walki z toa ukrytymi za palisadami p\xc4\x81, ale niszcz\xc4\x85c wioski i pola uprawne tubylc\xc3\xb3w, nawet tych, kt\xc3\xb3rzy zajmowali neutralne stanowisko w wojnie._NEWLINE_Jak wspomniano powy\xc5\xbcej strona brytyjska dysponowa\xc5\x82a coraz silniejsz\xc4\x85 artyleri\xc4\x85. By\xc5\x82a to przede wszystkim odtylcowa 12-funtowa armata Armstronga, nadto zawsze mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o liczy\xc4\x87 na artyleri\xc4\x99 okr\xc4\x99tow\xc4\x85, ale M\xc4\x81ori radzili sobie z tym kopi\xc4\x85c coraz g\xc5\x82\xc4\x99bsze schrony kryte coraz grubsz\xc4\x85 warstw\xc4\x85 pni drzewnych i ziemi. Skuteczniejszym okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 4,4-calowy mo\xc5\xbadzierz Coehorna: kr\xc3\xb3tka lufa osadzona na sta\xc5\x82e pod k\xc4\x85tem 45 stopni na drewnianej podstawie. By\xc5\x82a to bro\xc5\x84 \xc5\x82atwa do przeniesienia przez piechur\xc3\xb3w i cho\xc4\x87 niezbyt skuteczna w walce z palisadami i rowami, mia\xc5\x82a destrukcyjne dzia\xc5\x82anie, bowiem obro\xc5\x84cy musieli ca\xc5\x82ymi dniami i nocami przesiadywa\xc4\x87 pod ziemi\xc4\x85. Walki coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej ko\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 wycofaniem lub kapitulacj\xc4\x85 obro\xc5\x84c\xc3\xb3w p\xc4\x81, w czym znaczn\xc4\x85 rol\xc4\x99 odgrywali kolaboruj\xc4\x85cy z pakeha Maorysami. Ostatnim zwyci\xc4\x99stwem M\xc4\x81ori by\xc5\x82a obrona Te Ngutu o te Manu p\xc4\x81 od sierpnia do wrze\xc5\x9bnia 1868 roku, kiedy to poleg\xc5\x82 znany brytyjski traper, major Gustavus von Tempsky._NEWLINE_S\xc5\x82ab\xc4\x85 stron\xc4\x85 maoryskiego stylu prowadzenia dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojennych, a wi\xc4\x99c tak\xc5\xbce ich fortyfikacji by\xc5\x82a konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 przerwania walk, gdy wojownicy musieli zasia\xc4\x87 lub zebra\xc4\x87 plony z p\xc3\xb3l, wzgl\xc4\x99dnie upolowa\xc4\x87 zwierzyn\xc4\x99 w lasach. W rezultacie p\xc4\x81 wyludnia\xc5\x82y si\xc4\x99 czasami na cztery do sze\xc5\x9bciu miesi\xc4\x99cy w roku. Zgodnie z tradycj\xc4\x85 p\xc4\x81 mog\xc5\x82a zosta\xc4\x87 opuszczona r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wtedy, gdy poleg\xc5\x82 w\xc3\xb3dz lub gdy tohunga matakite (szaman) wieszczy\xc5\x82 nieszcz\xc4\x99\xc5\x9bcie zes\xc5\x82ane przez z\xc5\x82ego ducha (atua). Gdy w pa\xc5\xbadzierniku-listopadzie zako\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 zbiory k\xc5\xabmary, a magazyny zosta\xc5\x82y nape\xc5\x82nione, nastawa\xc5\x82 czas innych czynno\xc5\x9bci, w tym tak\xc5\xbce wojen. Tylko lato (grudzie\xc5\x84-stycze\xc5\x84-luty) dla M\xc4\x81ori by\xc5\x82o czasem walki, a to stawia\xc5\x82o ich na przegranej pozycji wobec armii brytyjskiej, kt\xc3\xb3ra mog\xc5\x82a prowadzi\xc4\x87 dzia\xc5\x82ania zbrojne przez ca\xc5\x82y rok._NEWLINE_Wiele resztek XIX-wiecznych p\xc4\x81 przetrwa\xc5\x82o po dzi\xc5\x9b dzie\xc5\x84, ale najbardziej znana \xe2\x80\x93 i nietkni\xc4\x99ta \xe2\x80\x93 jest Te Porere p\xc4\x81, wzniesiona na niemal \xe2\x80\x9eeuropejski\xe2\x80\x9d spos\xc3\xb3b przez wodza Te Kooti Arikirangi we wrze\xc5\x9bniu 1869 roku.'