b'\n_START_ARTICLE_\nKampania mezopotamska\n_START_SECTION_\nT\xc5\x82o\n_START_PARAGRAPH_\nBrytyjskie plany, opracowane w 1912 r. na wypadek wojny z Turcj\xc4\x85, zak\xc5\x82ada\xc5\x82y konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 obrony rafinerii w Abadanie oraz ruroci\xc4\x85g\xc3\xb3w i p\xc3\xb3l naftowych nad Zatok\xc4\x85 Persk\xc4\x85. Zadanie mia\xc5\x82 realizowa\xc4\x87 rz\xc4\x85d Indii Brytyjskich za po\xc5\x9brednictwem swoich si\xc5\x82 ekspedycyjnych (Indian Expeditionary Force D). W pa\xc5\xbadzierniku 1914 r. wojska te zosta\xc5\x82y zgromadzone w Bahrajnie, gdzie oczekiwa\xc5\x82y na formalne rozpocz\xc4\x99cie wojny z Imperium Osma\xc5\x84skim. Turcy zlekcewa\xc5\xbcyli te przygotowania, nie wierz\xc4\x85c, \xc5\xbce zaanga\xc5\xbcowani w walki we Francji Brytyjczycy zdecyduj\xc4\x85 si\xc4\x99 na otwarcie nowego frontu. W przededniu wybuchu wojny, stacjonuj\xc4\x85ce w Mezopotamii si\xc5\x82y tureckie zosta\xc5\x82y uszczuplone o dwa korpusy, kt\xc3\xb3re rozlokowano w bardziej (zdaniem dow\xc3\xb3dztwa) nara\xc5\xbconych prowicjach. Ju\xc5\xbc w trakcie trwania konfliktu w\xc5\x9br\xc3\xb3d pa\xc5\x84stw Ententy dojrzewa\xc5\x82 pomys\xc5\x82 rozbioru Imperium Osma\xc5\x84skiego po wojnie. Znalaz\xc5\x82o to wyraz w podpisanej w maju 1916 r. brytyjsko-francuskiej umowie Sykes-Picot o strefach wp\xc5\x82ywu na Bliskim Wschodzie.\n_START_SECTION_\nOperacje w po\xc5\x82udniowym Iraku\n_START_PARAGRAPH_\n6 listopada 1914 r., tu\xc5\xbc po wybuchu wojny z Turcj\xc4\x85, wojska indyjsko-brytyjskie dokona\xc5\x82y udanego desantu z morza na fort w Al-Fau, le\xc5\xbc\xc4\x85cy u uj\xc5\x9bcia Szatt al-Arab do Zatoki Perskiej. 350 osma\xc5\x84skich obro\xc5\x84c\xc3\xb3w wyposa\xc5\xbconych w cztery dzia\xc5\x82a wycofa\xc5\x82o si\xc4\x99 jeszcze tego samego dnia. Do po\xc5\x82owy listopada si\xc5\x82y gen. Arthura Barretta zako\xc5\x84czy\xc5\x82y l\xc4\x85dowanie i rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y marsz na p\xc3\xb3\xc5\x82noc. Pod koniec miesi\xc4\x85ca Brytyjczycy, po pokonaniu oporu kilku tureckich brygad, zaj\xc4\x99li Basr\xc4\x99, a 9 grudnia podda\xc5\x82 im si\xc4\x99 osma\xc5\x84ski garnizon Al-Kurny. Pozosta\xc5\x82e si\xc5\x82y tureckie wycofa\xc5\x82y si\xc4\x99 w stron\xc4\x99 Al-Amary. Komend\xc4\x99 nad nimi obj\xc4\x85\xc5\x82 p\xc5\x82k S\xc3\xbcleyman Asker\xc3\xae, kt\xc3\xb3ry otrzymawszy posi\xc5\x82ki, w kwietniu 1915 r. podj\xc4\x85\xc5\x82 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 kontrataku i odbicia Basry. Barrett stawi\xc5\x82 mu jednak silny op\xc3\xb3r w krwawej bitwie pod Asz-Szajb\xc4\x85, zako\xc5\x84czonej osma\xc5\x84sk\xc4\x85 pora\xc5\xbck\xc4\x85. Upokorzony Asker\xc3\xae pope\xc5\x82ni\xc5\x82 samob\xc3\xb3jstwo._NEWLINE_Nowy angielski dow\xc3\xb3dca, gen. John Nixon przeszed\xc5\x82 do ofensywy, zajmuj\xc4\x85c 3 czerwca Al-Amar\xc4\x99, a miesi\xc4\x85c p\xc3\xb3\xc5\xbaniej An-Nasirijj\xc4\x99. Pu\xc5\x82kownik Nureddin Pasza mia\xc5\x82 do swojej dyspozycji niewielkie si\xc5\x82y tureckie, jednak nowe oddzia\xc5\x82y powoli nap\xc5\x82ywa\xc5\x82y do Mezopotamii z innych cz\xc4\x99\xc5\x9bci imperium. We wrze\xc5\x9bniu, kiedy sko\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 letnie upa\xc5\x82y, Brytyjczycy ponownie ruszyli do ataku. Pod koniec miesi\xc4\x85ca zaatakowali miasteczko Al-Kut nad rzek\xc4\x85 Tygrys, odnosz\xc4\x85c \xc5\x82atwe zwyci\xc4\x99stwo przy osma\xc5\x84skiej stracie 4 tys. ofiar. Po tych starciach, Brytyjczycy mogli uzna\xc4\x87 swoje instalacje naftowe nad Zatok\xc4\x85 Persk\xc4\x85 za zabezpieczone.\n_START_SECTION_\nOfensywa Townshenda\n_START_PARAGRAPH_\nMimo zrealizowania strategicznego celu kampanii, gen. Nixon uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce ofensyw\xc4\x99 nale\xc5\xbcy kontynuowa\xc4\x87. Swojemu podw\xc5\x82adnemu, gen. Charlesowi Townshendowi, zwyci\xc4\x99zcy spod Amary i Kut, wyda\xc5\x82 rozkaz zdobycia Bagdadu. Townshend uwa\xc5\xbca\xc5\x82 ten ruch za ryzykowny: wiedzia\xc5\x82, \xc5\xbce znajduje si\xc4\x99 daleko od swojej bazy zaopatrzeniowej, a w razie przegranej bitwy nie mo\xc5\xbce liczy\xc4\x87 na szybkie przybycie posi\xc5\x82k\xc3\xb3w. Mimo to wykona\xc5\x82 rozkaz i na pocz\xc4\x85tku pa\xc5\xbadziernika ruszy\xc5\x82 w stron\xc4\x99 Bagdadu wzd\xc5\x82u\xc5\xbc rzeki Tygrys. Nureddin Pasza przygotowa\xc5\x82 obron\xc4\x99 w okolicy ruin staro\xc5\xbcytnego Ktezyfonu. Okop\xc3\xb3w broni\xc5\x82o ok. 20 tys. Turk\xc3\xb3w, po\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 nowo przyby\xc5\x82a, do\xc5\x9bwiadczona 51 Dywizja. 22 listopada Brytyjczycy, w sile 11 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy, zaatakowali tureckie pozycje. Mimo zadania wrogom ogromnych strat (ponad 6 tys. zabitych i rannych) i zdobycia linii osma\xc5\x84skich umocnie\xc5\x84, szczup\xc5\x82e si\xc5\x82y Townshenda nie zdo\xc5\x82a\xc5\x82y w ci\xc4\x85gu czterech kolejnych dni zmusi\xc4\x87 przeciwnika do odwrotu. W bitwie pod Ktezyfonem odnios\xc5\x82y pyrrusowe zwyci\xc4\x99stwo. Straci\xc5\x82y 4500 ludzi i w obawie przed osma\xc5\x84skim kontratakiem rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y odwr\xc3\xb3t do Al-Kut._NEWLINE_Townshend uzna\xc5\x82, \xc5\xbce dalsza ucieczka na po\xc5\x82udnie doprowadzi do rozbicia jego si\xc5\x82, a post\xc4\x99puj\xc4\x85ce za nim wojska tureckie podejm\xc4\x85 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 wyparcia Brytyjczyk\xc3\xb3w z Mezopotamii. Przygotowa\xc5\x82 si\xc4\x99 wi\xc4\x99c do obrony w Al-Kut. Po\xc5\x82o\xc5\xbcona w zakolu Tygrysu miejscowo\xc5\x9b\xc4\x87 zosta\xc5\x82a ufortyfikowana oraz dobrze zaopatrzona w amunicj\xc4\x99 i racje \xc5\xbcywno\xc5\x9bciowe na 60 dni. W grudniu Nureddin Pasza i niemiecki doradca, feldmarsza\xc5\x82ek Colmar von der Goltz otoczyli Kut i rozlokowali kawaleri\xc4\x99 na po\xc5\x82udnie od miasta, by powstrzyma\xc4\x87 pr\xc3\xb3by przyj\xc5\x9bcia na pomoc obl\xc4\x99\xc5\xbconym. Mimo ponawianych kilkukrotnie szturm\xc3\xb3w nie zdo\xc5\x82ali jednak z\xc5\x82ama\xc4\x87 brytyjskiej obrony. Townshend tymczasem prosi\xc5\x82 dow\xc3\xb3dztwo o posi\xc5\x82ki. Aby przyspieszy\xc4\x87 ich przybycie, zani\xc5\xbca\xc5\x82 w depeszach ilo\xc5\x9b\xc4\x87 zgromadzonych zapas\xc3\xb3w. Doprowadzi\xc5\x82o to do przedwczesnego wys\xc5\x82ania przygotowanej napr\xc4\x99dce odsieczy pod komend\xc4\x85 gen. Aymlera, kt\xc3\xb3ra mi\xc4\x99dzy styczniem a kwietniem 1916 r. podj\xc4\x99\xc5\x82a wiele nieudanych pr\xc3\xb3b przebicia si\xc4\x99 do obl\xc4\x99\xc5\xbconych (poch\xc5\x82on\xc4\x99\xc5\x82y one 18 tys. brytyjskich ofiar). W trakcie bitwy nast\xc4\x85pi\xc5\x82y zmiany w osma\xc5\x84skim dow\xc3\xb3dztwie: 20 stycznia Nureddina Pasz\xc4\x99 zast\xc4\x85pi\xc5\x82 p\xc5\x82k Halil, a 19 kwietnia zmar\xc5\x82 feldmarsza\xc5\x82ek von der Goltz. W kwietniu do Mezopotamii przybyli Aubrey Herbert i T.E. Lawrence, angielscy oficerowie z Kairu, kt\xc3\xb3rzy pr\xc3\xb3bowali wynegocjowa\xc4\x87 z tureckim dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 uwolnienie obro\xc5\x84c\xc3\xb3w Kut w zamian za 2 miliony funt\xc3\xb3w okupu. Rozmowy nie powiod\xc5\x82y si\xc4\x99 i si\xc5\x82y brytyjskie (ponad 13 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy), kt\xc3\xb3re zu\xc5\xbcy\xc5\x82y ju\xc5\xbc wszystkie zapasy \xc5\xbcywno\xc5\x9bci, 29 kwietnia bezwarunkowo podda\xc5\x82y si\xc4\x99 Halilowi Paszy. Wyg\xc5\x82odzonych je\xc5\x84c\xc3\xb3w zmuszono do dalekiego marszu, po czym wykorzystano do prac na kolei. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich nie do\xc5\xbcy\xc5\x82a ko\xc5\x84ca wojny.\n_START_SECTION_\nPrzygotowania i wznowienie ofensywy\n_START_PARAGRAPH_\nPo poniesionej kl\xc4\x99sce, gen. Nixon zrezygnowa\xc5\x82 z dalszego dowodzenia ze wzgl\xc4\x99du na z\xc5\x82y stan zdrowia, a komend\xc4\x99 nad brytyjskimi wojskami w Mezopotamii obj\xc4\x85\xc5\x82 gen. Frederick Stanley Maude. Odpowiedzialno\xc5\x9b\xc4\x87 za prowadzenie kampanii zosta\xc5\x82a przeniesiona z rz\xc4\x85du kolonialnych Indii na londy\xc5\x84skie Ministerstwo Wojny. Si\xc5\x82y naje\xc5\xbad\xc5\xbacze wzmocniono o dwie dywizje, co zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82o ich liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 do 166 tys. \xc5\xbco\xc5\x82nierzy. Maude w pierwszej kolejno\xc5\x9bci zaj\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 popraw\xc4\x85 systemu zaopatrzenia armii. Mi\xc4\x99dzy kwietniem a grudniem podwoi\xc5\x82 \xc5\x82adowno\xc5\x9b\xc4\x87 statk\xc3\xb3w dostawczych na Tygrysie oraz rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 budow\xc4\x99 linii kolejowej z Basry w stron\xc4\x99 Bagdadu. Usprawni\xc5\x82 te\xc5\xbc system zap\xc3\xb3r rzecznych i grobli, co przyczyni\xc5\x82o si\xc4\x99 do zwi\xc4\x99kszenia lokalnej produkcji \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. Dzia\xc5\x82ania te jednocze\xc5\x9bnie zapewnia\xc5\x82y mu przychylno\xc5\x9b\xc4\x87 miejscowych Arab\xc3\xb3w. Tymczasem sytuacja Turk\xc3\xb3w uleg\xc5\x82a pogorszeniu. Halil Pasza otrzyma\xc5\x82 jedynie niewielkie posi\xc5\x82ki, cho\xc4\x87 jego wojska stale szczupla\xc5\x82y ze wzgl\xc4\x99du na choroby i dezercje. Si\xc5\x82y te musia\xc5\x82y strzec jednocze\xc5\x9bnie dw\xc3\xb3ch dr\xc3\xb3g w g\xc5\x82\xc4\x85b Mezopotamii (wzd\xc5\x82u\xc5\xbc Tygrysu i wzd\xc5\x82u\xc5\xbc Eufratu), oddzielonych od siebie niemal stukilometrow\xc4\x85 pustyni\xc4\x85._NEWLINE_W grudniu 1916 r. Brytyjczycy wznowili ofensyw\xc4\x99, po raz kolejny wybieraj\xc4\x85c szlak brzegami Tygrysu. Pod koniec lutego 1917 r. Maude niespodziewanie przerzuci\xc5\x82 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 armii przez rzek\xc4\x99 powy\xc5\xbcej Al-Kut i oskrzydli\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wne si\xc5\x82y tureckie, broni\xc4\x85ce od po\xc5\x82udnia dost\xc4\x99pu do miasta. Halil z trudem zd\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 wycofa\xc4\x87 je w g\xc3\xb3r\xc4\x99 Tygrysu i przygotowa\xc4\x87 kolejn\xc4\x85 lini\xc4\x99 obrony. Jednak po kilku dniach ci\xc4\x99\xc5\xbckich walk ponownie ust\xc4\x85pi\xc5\x82 pola i znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 w odwrocie, zostawiaj\xc4\x85c za sob\xc4\x85 Bagdad, kt\xc3\xb3ry Brytyjczycy zaj\xc4\x99li 11 marca. Ich dalszy marsz na p\xc3\xb3\xc5\x82noc, spowolniony przez letnie upa\xc5\x82y, doprowadzi\xc5\x82 do zdobycia Ar-Ramadi we wrze\xc5\x9bniu i Tikritu w listopadzie. 18 listopada gen. Maude zmar\xc5\x82 na choler\xc4\x99, a jego miejsce zaj\xc4\x85\xc5\x82 gen. William Marshall. Z wyj\xc4\x85tkiem nierozstrzygni\xc4\x99tych star\xc4\x87 w okolicy Chan al-Baghdadi w marcu 1918 r., Irak pozostawa\xc5\x82 przez wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 czasu spokojny, gdy\xc5\xbc z wojsk brytyjskich wydzielono znaczne si\xc5\x82y, kt\xc3\xb3re wys\xc5\x82ano na front palesty\xc5\x84ski. Marshall wznowi\xc5\x82 ofensyw\xc4\x99 dopiero w pa\xc5\xbadzierniku \xe2\x80\x93 celem by\xc5\x82o zaj\xc4\x99cie przed ko\xc5\x84cem wojny Mosulu wraz z jego bogatymi z\xc5\x82o\xc5\xbcami ropy. Wojska tureckie, wycofuj\xc4\x85ce si\xc4\x99 pod naciskiem w g\xc3\xb3r\xc4\x99 rzeki, zosta\xc5\x82y oskrzydlone na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od Asz-Szarkat. Ich dow\xc3\xb3dca, Hakki Bej, \xc5\x9bwiadomy tocz\xc4\x85cych si\xc4\x99 rokowa\xc5\x84 pokojowych, 30 pa\xc5\xbadziernika podda\xc5\x82 si\xc4\x99 Brytyjczykom. 1 listopada kawaleria Marshalla zaj\xc4\x99\xc5\x82a bez walki Mosul, co by\xc5\x82o naruszeniem podpisanego wcze\xc5\x9bniej, ko\xc5\x84cz\xc4\x85cego wojn\xc4\x99 rozejmu w Mudros.\n_START_SECTION_\nSkutki\n_START_PARAGRAPH_\nW wyniku rozbioru Imperium Osma\xc5\x84skiego, zaplanowanego w umowie Sykes-Picot i potwierdzonego traktatem pokojowym w S\xc3\xa8vres, Mezopotamia znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 pod panowaniem Zjednoczonego Kr\xc3\xb3lestwa. Spotka\xc5\x82o si\xc4\x99 to z niezadowoleniem arabskiej ludno\xc5\x9bci i doprowadzi\xc5\x82o w 1920 r. do wybuchu antybrytyjskiego powstania. W odpowiedzi na te wydarzenia utworzono cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo niepodleg\xc5\x82e Kr\xc3\xb3lestwo Iraku, na kt\xc3\xb3rego tronie zasiad\xc5\x82 Fajsal I (Haszymita pochodz\xc4\x85cy z odleg\xc5\x82ego Hid\xc5\xbcazu), sojusznik Anglik\xc3\xb3w w czasie arabskiej rewolty przeciw Turcji. Pa\xc5\x84stwo irackie z czasem uzyska\xc5\x82o pe\xc5\x82n\xc4\x85 suwerenno\xc5\x9b\xc4\x87, lecz nie zako\xc5\x84czy\xc5\x82o to niepokoj\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re trwaj\xc4\x85 do XXI w.'