b'\n_START_ARTICLE_\nAmsterdam\n_START_SECTION_\nDane og\xc3\xb3lne\n_START_PARAGRAPH_\nAmsterdam po\xc5\x82o\xc5\xbcony jest nad rzekami Amstel i IJ oraz licznymi kana\xc5\x82ami (160) \xe2\x80\x93 trzy najwi\xc4\x99ksze w kszta\xc5\x82cie p\xc3\xb3\xc5\x82ksi\xc4\x99\xc5\xbcyc\xc3\xb3w usytuowane niemal\xc5\xbce r\xc3\xb3wnolegle do siebie to: Herengracht (po\xc5\x82o\xc5\xbcony najbardziej centralnie), Keizersgracht i Prinsengracht. Z nimi \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85 si\xc4\x99 promieni\xc5\x9bcie mniejsze kana\xc5\x82y, tworz\xc4\x85c sie\xc4\x87 wodn\xc4\x85 dziel\xc4\x85c\xc4\x85 miasto na liczne wyspy, dlatego Amsterdam nazywany jest cz\xc4\x99sto Wenecj\xc4\x85 P\xc3\xb3\xc5\x82nocy. Amsterdam po\xc5\x82o\xc5\xbcony jest cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo poni\xc5\xbcej poziomu morza. Jest najwi\xc4\x99kszym miastem Holandii, du\xc5\xbcym o\xc5\x9brodkiem przemys\xc5\x82owym, drugim po Rotterdamie portem handlowym Holandii (dost\xc4\x99pnym dla statk\xc3\xb3w oceanicznych), po\xc5\x82\xc4\x85czonym kana\xc5\x82ami z Morzem P\xc3\xb3\xc5\x82nocnym i Renem. Wa\xc5\xbcny o\xc5\x9brodek naukowy (2 uniwersytety, Kr\xc3\xb3lewski Instytut Tropikalny) i kulturalny; jest te\xc5\xbc wa\xc5\xbcnym o\xc5\x9brodkiem turystycznym z licznymi muzeami (m.in. Rijksmuseum, Muzeum Vincenta van Gogha, Rembrandthuis, Muzeum Tropiku); zabytkami i bogatymi ogrodami botanicznymi. Centrum miasta wraz z kana\xc5\x82ami powsta\xc5\x82o w przewa\xc5\xbcaj\xc4\x85cej cz\xc4\x99\xc5\x9bci w XVII wieku (z\xc5\x82oty wiek w historii Holandii)_NEWLINE_Nazwa miasta oznacza \xe2\x80\x93 tam\xc4\x99 (z holend. \xe2\x80\x9edam\xe2\x80\x9d) na rzece Amstel (pierwotnie: Amsteldam). Pierwszy raz nazwa ta zosta\xc5\x82a zapisana po \xc5\x82acinie w 1275 roku przez hrabiego Florisa V \xe2\x80\x93 homines manentes apud Amestelledamme (ludzie mieszkaj\xc4\x85cy w pobli\xc5\xbcu Amestelledamme). Litera r pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 po raz pierwszy w 1282 roku \xe2\x80\x93 Amestelredamme. W 1327 roku hrabia Wilhelm III z Hainaut u\xc5\xbcy\xc5\x82 formy Aemsterdam, kt\xc3\xb3ra najbardziej przypomina dzisiejsz\xc4\x85 nazw\xc4\x99 miasta.\n_START_SECTION_\nHerb miasta\n_START_PARAGRAPH_\nHerb Amsterdamu to trzy krzy\xc5\xbce \xc5\x9bw. Andrzeja jeden pod drugim, takie same krzy\xc5\xbce znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 na fladze miasta, tyle \xc5\xbce tam ustawione s\xc4\x85 one poziomo. Znaczenie tych krzy\xc5\xbcy nie jest jasne, jednak historycy podejrzewaj\xc4\x85, i\xc5\xbc maj\xc4\x85 one symbolizowa\xc4\x87 trzy plagi, jakie dotkn\xc4\x99\xc5\x82y Amsterdam \xe2\x80\x93 wod\xc4\x99, ogie\xc5\x84 i d\xc5\xbcum\xc4\x99. Opr\xc3\xb3cz nich w herbie znajduje si\xc4\x99 austriacka korona cesarska, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 umie\xc5\x9bci\xc5\x82 tam w 1489 roku kr\xc3\xb3l Niemiec Maksymilian I Habsburg (Niderlandy znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 wtedy pod jego panowaniem) \xe2\x80\x93 na znak swojego poparcia udzielonego miastu. Lwy w herbie pochodz\xc4\x85 z XVI wieku, gdy miasto by\xc5\x82o cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Republiki. Po II wojnie \xc5\x9bwiatowej, w 1946 roku, za zgod\xc4\x85 kr\xc3\xb3lowej Wilhelminy, dodano do herbu motto \xe2\x80\x93 \xe2\x80\x9eDzielni, Zdecydowani, Mi\xc5\x82osierni\xe2\x80\x9d (Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig)\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nAmsterdam jest o\xc5\x9brodkiem finansowo-handlowym, siedzib\xc4\x85 bank\xc3\xb3w, gie\xc5\x82dy, towarzystw ubezpieczeniowych. Tutaj znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 siedziby g\xc5\x82\xc3\xb3wne takich firm jak ABN Amro, ING Group, Ahold, Delta Lloyd Group i Philips. Miasto posiada wielk\xc4\x85 stoczni\xc4\x99 remontow\xc4\x85, kompleks rafineryjno-petrochemiczny, fabryk\xc4\x99 samochod\xc3\xb3w (Ford), fili\xc4\x99 IBM (elektronika), browary Heinekena, szlifiernie diament\xc3\xb3w, niegdy\xc5\x9b tak\xc5\xbce fabryk\xc4\x99 samolot\xc3\xb3w (Fokker). Centrum biznesowym miasta jest Zuidas, gdzie coraz wi\xc4\x99cej bank\xc3\xb3w ma swoje biura, tutaj te\xc5\xbc znajduje si\xc4\x99 World Trade Centre. Amsterdamska gie\xc5\x82da (indeks AEX) jest cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 platformy Euronext, najstarsz\xc4\x85 gie\xc5\x82d\xc4\x85 na \xc5\x9bwiecie i nadal nale\xc5\xbcy do najwa\xc5\xbcniejszych w Europie.\n_START_SECTION_\nKultura i turystyka\n_START_PARAGRAPH_\nTurystyka ma niezwykle pozytywny wp\xc5\x82yw na gospodark\xc4\x99 miasta. Rocznie odwiedza Amsterdam oko\xc5\x82o czterech milion\xc3\xb3w turyst\xc3\xb3w. W mie\xc5\x9bcie znajduje si\xc4\x99 ponad 300 hoteli. Amsterdam jest centrum \xc5\xbcycia kulturalnego Holandii, ma sw\xc3\xb3j balet, orkiestry, teatry, muzea i galerie. Amsterdam jest te\xc5\xbc dla wielu przede wszystkim miastem wolno\xc5\x9bci, tolerancji i liberalnej polityki wzgl\xc4\x99dem mi\xc4\x99kkich narkotyk\xc3\xb3w. Dzielnica Czerwonych Latarni jest jedn\xc4\x85 z najwi\xc4\x99kszych atrakcji miasta dla zagranicznych turyst\xc3\xb3w, na r\xc3\xb3wni z kawiarniami (coffeeshop), gdzie u\xc5\xbcywanie marihuany zosta\xc5\x82o zdepenalizowane.\n_START_SECTION_\nTransport\n_START_PARAGRAPH_\nOko\xc5\x82o 18\xc2\xa0km na po\xc5\x82udniowy zach\xc3\xb3d od Amsterdamu, obok autostrady A4 w kierunku do Hagi, znajduje si\xc4\x99 najwi\xc4\x99kszy w Holandii port lotniczy Schiphol. Lotnisko wa\xc5\xbcne jest nie tylko pod wzgl\xc4\x99dem transportowym, ale tak\xc5\xbce gospodarczym \xe2\x80\x93 zatrudnionych jest tu 57 tysi\xc4\x99cy os\xc3\xb3b, a po\xc5\x9brednio dodatkowe 50 tysi\xc4\x99cy. Schiphol to czwarte co do wielko\xc5\x9bci lotnisko w Europie i 11 na \xc5\x9bwiecie, a pod wzgl\xc4\x99dem liczby pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 czwarte w Europie. W 2006 roku lotnisko, kt\xc3\xb3re ma ponad 200 po\xc5\x82\xc4\x85cze\xc5\x84, obs\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o 44 miliony pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w. Jest baz\xc4\x85 Air France-KLM. Lotnisko ma dogodne po\xc5\x82\xc4\x85czenia kolejowe z centrum miasta. Amsterdam posiada te\xc5\xbc port morski \xe2\x80\x93 pi\xc4\x85ty co do wielko\xc5\x9bci w Europie. Obok transportu towar\xc3\xb3w zajmuje si\xc4\x99 on przewozem pasa\xc5\xbcerskim._NEWLINE_W mie\xc5\x9bcie znajduje si\xc4\x99 znacz\xc4\x85cy w\xc4\x99ze\xc5\x82 kolejowy (g\xc5\x82\xc3\xb3wny dworzec Centraal Station), kt\xc3\xb3ry dziennie obs\xc5\x82uguje oko\xc5\x82o 280 tysi\xc4\x99cy pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w, co oznacza, \xc5\xbce jest to najruchliwszy dworzec w Holandii. St\xc4\x85d odje\xc5\xbcd\xc5\xbcaj\xc4\x85 poci\xc4\x85gi mi\xc4\x99dzynarodowe \xe2\x80\x93 do Belgii, Francji, Niemiec i Szwajcarii. W Amsterdamie znajduje si\xc4\x99 osiem innych stacji kolejowych._NEWLINE_Amsterdam jest tak\xc5\xbce du\xc5\xbcym w\xc4\x99z\xc5\x82em drogowym kraju (A1, A2, A4, A6, A7, A8, A9, A10)._NEWLINE_Do wszystkich cz\xc4\x99\xc5\x9bci miasta mo\xc5\xbcna dotrze\xc4\x87 korzystaj\xc4\x85c z transportu publicznego, obs\xc5\x82ugiwanego przez Gemeentelijkvervoerbedrijf (GVB), Connexxion, Arriva i Nederlandse Spoorwegen. S\xc4\x85 to linie autobusowe, tramwajowe i metro. Piesi i rowerzy\xc5\x9bci mog\xc4\x85 te\xc5\xbc skorzysta\xc4\x87 z bezp\xc5\x82atnej przeprawy promem przez IJ \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cej Amsterdam po\xc5\x82udniowy z dzielnic\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\x82nocn\xc4\x85. Tramwaje je\xc5\xbcd\xc5\xbc\xc4\x85 w Amsterdamie od 1875 roku, autobusy od 1925 roku, a od 1977 roku kursuje metro, kt\xc3\xb3rego sie\xc4\x87 sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z czterech linii, a pi\xc4\x85ta \xe2\x80\x93 przebiegaj\xc4\x85ca z p\xc3\xb3\xc5\x82nocy na po\xc5\x82udnie \xe2\x80\x93 pozostaje od 2003 roku w budowie (aktualnie planowane zako\xc5\x84czenie prac przypada na rok 2018)._NEWLINE_Amsterdam jest jednak znany przede wszystkim z ogromnej liczby rower\xc3\xb3w i znakomitej infrastruktury rowerowej. Oko\xc5\x82o 70% ca\xc5\x82ego ruchu w centrum miasta odbywa si\xc4\x99 na rowerach. Jest ich w Amsterdamie oko\xc5\x82o 900 tysi\xc4\x99cy.Mo\xc5\xbcna nawet skorzysta\xc4\x87 z us\xc5\x82ug rowerowych taks\xc3\xb3wek, tzw. Amsterdam Bike Taxi, kt\xc3\xb3re sta\xc5\x82y si\xc4\x99 ju\xc5\xbc bardziej popularne ni\xc5\xbc tradycyjne samochodowe taks\xc3\xb3wki, dla kt\xc3\xb3rych ruch w centrum jest mocno ograniczony. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ulic ma wyznaczon\xc4\x85 drog\xc4\x99 rowerow\xc4\x85, w mie\xc5\x9bcie jest tak\xc5\xbce wiele parking\xc3\xb3w dla rower\xc3\xb3w. Rocznie oko\xc5\x82o 80 000 jedno\xc5\x9blad\xc3\xb3w zostaje skradzionych, a 25 tysi\xc4\x99cy wpada do amsterdamskich kana\xc5\x82\xc3\xb3w. Atrakcj\xc4\x85 turystyczn\xc4\x85 w Amsterdamie s\xc4\x85 autobusy wodne.\n_START_SECTION_\nO\xc5\x9bwiata i nauka\n_START_PARAGRAPH_\nAmsterdam ma dwa uniwersytety \xe2\x80\x93 Uniwersytet Amsterdamski (Universiteit van Amsterdam) i Wolny Uniwersytet Amsterdam (Vrije Universiteit Amsterdam). Opr\xc3\xb3cz nich w mie\xc5\x9bcie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 inne szko\xc5\x82y wy\xc5\xbcsze, m.in. Hogeschool van Amsterdam, Azusa theologische hogeschool (teologia), Lucia Marthas (akademia ta\xc5\x84ca), Hogeschool voor Economische Studies (szko\xc5\x82a ekonomiczna) oraz Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (Wy\xc5\xbcsza Szko\xc5\x82a Sztuk Pi\xc4\x99knych w Amsterdamie) z konserwatorium muzycznym i jedynym w Zachodniej Europie fakultetem muzeologii \xe2\x80\x93 Reinwardt Academie. W Amsterdamie znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 te\xc5\xbc liczne szko\xc5\x82y podstawowe i \xc5\x9brednie, zar\xc3\xb3wno \xc5\x9bwieckie, jak i religijne (oparte na katolicyzmie, protestantyzmie i islamie). Miasto ma trzy niezale\xc5\xbcne szko\xc5\x82y \xc5\x9brednie, kt\xc3\xb3re ostatnio prze\xc5\xbcywaj\xc4\x85 powr\xc3\xb3t do \xc5\x9bwietno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 Vossius Gymnasium, Barlaeus Gymnasium i St. Ignatiusgymnasium, w nich nauka przebiega wed\xc5\x82ug klasycznego programu z grek\xc4\x85 i \xc5\x82acin\xc4\x85. Amsterdamski Mi\xc4\x99dzynarodowy Instytut Historii Spo\xc5\x82ecznej (Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis) jest jednym z najwi\xc4\x99kszych na \xc5\x9bwiecie instytut\xc3\xb3w badawczych w dziedzinie historii spo\xc5\x82ecznej, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci ruch\xc3\xb3w robotniczych. Hortus Botanicus, za\xc5\x82o\xc5\xbcony w pocz\xc4\x85tkach XVII wieku jest jednym z najstarszych ogrod\xc3\xb3w botanicznych na \xc5\x9bwiecie, z bardzo rzadkimi gatunkami ro\xc5\x9blin.\n_START_SECTION_\nSport\n_START_PARAGRAPH_\nAmsterdam znany jest przede wszystkim z pi\xc5\x82ki no\xc5\xbcnej i klubu sportowego AFC Ajax, w kt\xc3\xb3rym gra\xc5\x82 i odnosi\xc5\x82 najwi\xc4\x99ksze sukcesy w latach 70. Johan Cruijff. W 1995 roku Ajax zdoby\xc5\x82 puchar Ligi Mistrz\xc3\xb3w. Od 1996 roku Ajax mo\xc5\xbce poszczyci\xc4\x87 si\xc4\x99 nowym nowoczesnym stadionem \xe2\x80\x93 Amsterdam ArenA \xe2\x80\x93 z ponad 50 000 miejsc. W Amsterdamie znajduje si\xc4\x99 tak\xc5\xbce lodowisko Jaap Eden baan, gdzie rozgrywane s\xc4\x85 mecze hokejowe z udzia\xc5\x82em m.in. amsterdamskiej dru\xc5\xbcyny \xe2\x80\x93 Amstel Tijgers, a na torach (400 metr\xc3\xb3w) wok\xc3\xb3\xc5\x82 lodowiska odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 liczne mi\xc4\x99dzynarodowe turnieje w \xc5\x82y\xc5\xbcwiarstwie szybkim._NEWLINE_Miasto ma tak\xc5\xbce swoj\xc4\x85 dru\xc5\xbcyn\xc4\x99 baseballow\xc4\x85 \xe2\x80\x93 Amsterdam Pirates, trzy dru\xc5\xbcyny hokeja na trawie \xe2\x80\x93 Amsterdam, Pinok\xc3\xa9 i Hurley, dru\xc5\xbcyn\xc4\x99 koszyk\xc3\xb3wki \xe2\x80\x93 Amsterdam Astronauts._NEWLINE_Od 1999 roku miasto przyznaje co roku nagrody najlepszym swoim sportowcom \xe2\x80\x93 pierwszymi uhonorowanymi byli bokser Raymond Joval i hokeistka na trawie Carole Thate._NEWLINE_W 1928 roku w Amsterdamie odby\xc5\x82y si\xc4\x99 IX Letnie Igrzyska Olimpijskie. Specjalnie na t\xc4\x99 okazj\xc4\x99 wybudowano Stadion Olimpijski, gdzie dzi\xc5\x9b maj\xc4\x85 miejsce nie tylko imprezy sportowe, ale tak\xc5\xbce kulturalne.'