b'\n_START_ARTICLE_\nOgr\xc3\xb3d francuski\n_START_PARAGRAPH_\nOgr\xc3\xb3d francuski (fr. jardin \xc3\xa0 la fran\xc3\xa7aise), ogr\xc3\xb3d barokowy, ogr\xc3\xb3d w stylu francuskim ewentualnie barokowym, a tak\xc5\xbce barokowy/francuski styl ogrodowy oraz francuski ogr\xc3\xb3d regularny \xe2\x80\x93 styl aran\xc5\xbcacji ogrodu zapocz\xc4\x85tkowany we Francji w XVII wieku. Tego typu ogrody powsta\xc5\x82y dzi\xc4\x99ki rozwojowi gospodarczemu, a zw\xc5\x82aszcza kulturalnemu Europy. Wywodzi si\xc4\x99 je z renesansowych ogrod\xc3\xb3w w\xc5\x82oskich, kt\xc3\xb3re na pocz\xc4\x85tku XVII wieku sta\xc5\x82y si\xc4\x99 wa\xc5\xbcnym dodatkiem pa\xc5\x82ac\xc3\xb3w i dwor\xc3\xb3w, stanowi\xc4\x85c ich niezb\xc4\x99dne dope\xc5\x82nienie. Do ozdobno\xc5\x9bci ogrod\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85cych do kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w francuskich przywi\xc4\x85zywano wielk\xc4\x85 wag\xc4\x99. Za Ludwika XVI ogr\xc3\xb3d w Wersalu osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 szczytow\xc4\x85 form\xc4\x99 i sta\xc5\x82 si\xc4\x99 wzorem. Idea natury w pe\xc5\x82ni zdominowanej i kontrolowanej przez cz\xc5\x82owieka korespondowa\xc5\x82a z w\xc3\xb3wczas modnym absolutyzmem o\xc5\x9bwieconym. Styl szybko rozprzestrzeni\xc5\x82 si\xc4\x99 nie tylko na dworach mo\xc5\xbcnow\xc5\x82adc\xc3\xb3w francuskich, ale te\xc5\xbc stopniowo w ca\xc5\x82ej Europie. W poszczeg\xc3\xb3lnych krajach k\xc5\x82adziono nacisk na r\xc3\xb3\xc5\xbcne elementy ozdobne i styl cz\xc4\x99sto wzbogacano nowymi elementami architektonicznymi w duchu narodowym oraz nowymi ro\xc5\x9blinami w zgodzie z miejscowym klimatem. Po kl\xc4\x99sce Napoleona rola Francji jako wzorca znacznie os\xc5\x82ab\xc5\x82a, a w ogrodnictwie zapanowa\xc5\x82 romantyczny styl angielski. Mimo to, w wielu miejscach regularne ogrody w stylu francuskim s\xc4\x85 wci\xc4\x85\xc5\xbc utrzymywane, a nawet zak\xc5\x82adane od nowa.\n_START_SECTION_\nCharakterystyka og\xc3\xb3lna\n_START_PARAGRAPH_\nCharakterystyczn\xc4\x85 cech\xc4\x85 typowych ogrod\xc3\xb3w francuskich jest regularno\xc5\x9b\xc4\x87 kompozycji, zwykle zaznaczana symetri\xc4\x85 dwuboczn\xc4\x85 wzgl\xc4\x99dem alejki g\xc5\x82\xc3\xb3wnej biegn\xc4\x85cej przez \xc5\x9brodek ogrodu. Drzewa i krzewy formowano i r\xc3\xb3wno strzy\xc5\xbcono. Aleje, szpalery, labirynty i punkty widokowe uk\xc5\x82ada\xc5\x82y si\xc4\x99 w ogrodowe wn\xc4\x99trza o r\xc3\xb3\xc5\xbcnych funkcjach. W ogrodach barokowych niezwykle wa\xc5\xbcne by\xc5\x82y kontrast i \xc5\x9bwiat\xc5\x82ocie\xc5\x84 \xe2\x80\x93 ich uzyskanie w praktyce polega\xc5\x82o na zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowaniu wysoko\xc5\x9bci terenu w bezpo\xc5\x9brednio s\xc4\x85siaduj\xc4\x85cych cz\xc4\x99\xc5\x9bciach ogrodu oraz dba\xc5\x82o\xc5\x9bci o rozmaito\xc5\x9b\xc4\x87 kolorystyki sadzonych ro\xc5\x9blin. Starano si\xc4\x99 tak projektowa\xc4\x87 za\xc5\x82o\xc5\xbcenia ogrodowe, aby zachowywa\xc5\x82y cechy dynamiczne, zwraca\xc5\x82y uwag\xc4\x99 swoim bogactwem kszta\xc5\x82t\xc3\xb3w i kolor\xc3\xb3w oraz efektowno\xc5\x9bci\xc4\x85 i rozmiarami. Ziele\xc5\x84 wzbogacano \xc5\x82awkami, fontannami, rze\xc5\xbabami. Pa\xc5\x82ace, a zw\xc5\x82aszcza zamki, kt\xc3\xb3re wcze\xc5\x9bniej mia\xc5\x82y charakter obronny, sta\xc5\x82y si\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 ogrod\xc3\xb3w poprzez zabudow\xc4\x99 na planie podkowy z dziedzi\xc5\x84cem po\xc5\x9brodku (tzw. uk\xc5\x82ad entre cour et jardin). Najlepszy widok na g\xc5\x82\xc3\xb3wny ogr\xc3\xb3d, zwykle umieszczony za pa\xc5\x82acem, roztacza\xc5\x82 si\xc4\x99 z okien sali balowej pa\xc5\x82acu. Wzd\xc5\x82u\xc5\xbc osi ogrodu umieszczano elementy podkre\xc5\x9blaj\xc4\x85ce reprezentacyjno\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x93 strumyk, basen, alej\xc4\x99 lub pawilon ogrodowy. W dalszej cz\xc4\x99\xc5\x9bci ogrodu znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 elementy charakterystyczne dla baroku i rokoka \xe2\x80\x93 labirynty, gabinety, boskiety oraz teatry ogrodowe; zazwyczaj umieszczano je poza cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 parterow\xc4\x85 ogrodu.\n_START_SECTION_\nHistoria i ewolucja ogrodu francuskiego\n_START_PARAGRAPH_\nWbrew pozorom styl francuski ogrodu nie by\xc5\x82 jednolity. W zasadniczej postaci trwa\xc5\x82 oko\xc5\x82o 150 lat (od po\xc5\x82owy wieku XVII do ko\xc5\x84ca XVIII) i przetrwa\xc5\x82 barok, regencj\xc4\x99 oraz rokoko. W poszczeg\xc3\xb3lnych okresach obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82y nieco inne regu\xc5\x82y i chocia\xc5\xbc nowe elementy ogrodu zyskiwa\xc5\x82y przewag\xc4\x99, jednak poprzednie, typowe formy wci\xc4\x85\xc5\xbc by\xc5\x82y w u\xc5\xbcyciu. \xc5\x81atwo to zrozumie\xc4\x87 je\xc5\x9bli we\xc5\xbamie si\xc4\x99 pod uwag\xc4\x99, \xc5\xbce w tym okresie ogrodnictwo sta\xc5\x82o si\xc4\x99 modnym, bardzo cenionym i do\xc5\x9b\xc4\x87 popularnym zaj\xc4\x99ciem, przez encyklopedyst\xc3\xb3w uznawanym za sztuk\xc4\x99. Na temat sztuki ogrodniczej napisano wiele ksi\xc4\x85\xc5\xbcek zawieraj\xc4\x85cych liczne projekty ogrodowych za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84. Po \xc5\x9bmierci Ludwika XIV, dw\xc3\xb3r przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 si\xc4\x99 do Pary\xc5\xbca, a za nim pod\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82a arystokracja i bogata bur\xc5\xbcuazja. Masowo zacz\xc4\x99to na\xc5\x9bladowa\xc4\x87 ogrody zak\xc5\x82adane przez Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a. Tylko w pierwszej po\xc5\x82owie XVIII wieku ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 4 razy wi\xc4\x99cej ksi\xc4\x85\xc5\xbcek o ogrodach i ich zak\xc5\x82adaniu ni\xc5\xbc w ca\xc5\x82ym wieku XVII, a na dodatek mia\xc5\x82y one liczne wznowienia. Ogr\xc3\xb3d sta\xc5\x82 si\xc4\x99 wyrazem snobizmu, intelektualnych zainteresowa\xc5\x84, norm\xc4\x85 smaku i kryterium nowoczesno\xc5\x9bci. Zak\xc5\x82adano powszechnie, w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych warunkach w sensie klimatu i rodzaju pod\xc5\x82o\xc5\xbca oraz w sensie zasobno\xc5\x9bci portfela. Jean Baptiste Alexandre Le Blond idee francuskiego ogrodu przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 nawet do zimnej Rosji._NEWLINE_._NEWLINE_Andr\xc3\xa9 Le N\xc3\xb4tre i jego pomocnicy stworzyli mod\xc4\x99 na partery ogrodowe, mod\xc4\x99 kt\xc3\xb3ra w klasycznej formie, przez szacunek dla tw\xc3\xb3rcy, utrzymywa\xc5\x82a si\xc4\x99 do po\xc5\x82owy a miejscami w Wersalu, nawet do ko\xc5\x84ca XVIII wieku. Jeszcze w drugiej po\xc5\x82owie XVIII wieku J. Delille pisa\xc5\x82: styl Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a na to jest, a\xc5\xbceby si\xc4\x99 przed monarchami okazywa\xc5\x82, zw\xc5\x82aszcza \xc5\xbce kr\xc3\xb3lowie losem swoim s\xc4\x85 skazani na to, a\xc5\xbceby trzymali si\xc4\x99 wspania\xc5\x82o\xc5\x9bci. Partery haftowe pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 w ko\xc5\x84cu XVI w. i wed\xc5\x82ug relacji Louisa de Saint-Simona nawet Le N\xc3\xb4tre pocz\xc4\x85tkowo ocenia\xc5\x82 je krytycznie. W 1690 r. ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 dzie\xc5\x82o Jean de la Quintinie Instruction pour les jardins. Dzi\xc4\x99ki tej ksi\xc4\x85\xc5\xbcce napisanej przez ogrodnika szkolonego pod okiem Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a ogr\xc3\xb3d francuski sta\xc5\x82 si\xc4\x99 powszechnie dost\xc4\x99pny. Partery Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a i jego nast\xc4\x99pc\xc3\xb3w tworzono w obramieniu bukszpanowym. Przestrze\xc5\x84 mi\xc4\x99dzy wzorem oraz powierzchni\xc4\x99 prostoliniowych alei wype\xc5\x82niano piaskiem zapobiegaj\xc4\x85c wzrostowi innych ro\xc5\x9blin. Teren za\xc5\x82o\xc5\xbcenia by\xc5\x82 p\xc5\x82aski, w centrum lokalizowano staw lub fontann\xc4\x99 a wok\xc3\xb3\xc5\x82 nie by\xc5\x82o drzew chyba \xc5\xbce jako szpaler na obrze\xc5\xbcu. W pierwszej po\xc5\x82owie XVIII w. ch\xc4\x99tnie stosowano kwiaty cebulkowe. Hodowane w doniczkach by\xc5\x82y w ci\xc4\x85g\xc5\x82ym pogotowiu. Wymieniaj\xc4\x85c doniczki mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o z dnia na dzie\xc5\x84 uzyska\xc4\x87 zmian\xc4\x99 barwy wybranej cz\xc4\x99\xc5\x9bci parteru np. z \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tej (\xc5\xbconkile) na niebiesk\xc4\x85 (np. hiacynty). Co wi\xc4\x99cej, trzymaj\xc4\x85c wysuszone cebulki i podlewaj\xc4\x85c, mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o zakwitni\xc4\x99cie uzyska\xc4\x87 w dowolnej porze. Jeszcze do ko\xc5\x84ca lat 30. XVIII wieku najch\xc4\x99tniej na\xc5\x9bladowano mistrza Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a._NEWLINE_P\xc3\xb3\xc5\xbaniej coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 partery rokokowe okre\xc5\x9blane jako rozerwane lub negatywowe bo g\xc5\x82\xc3\xb3wnym ich elementem sta\xc5\x82y si\xc4\x99 powierzchnie wysypane \xc5\xbcwirkiem. Ro\xc5\x9bliny zajmowa\xc5\x82y w nich znacznie mniejsz\xc4\x85 powierzchni\xc4\x99, ponadto by\xc5\x82y ukrywane przez zastosowanie podobnego kolorystycznie pod\xc5\x82o\xc5\xbca. Zaciera\xc5\x82y si\xc4\x99 kontury i pojawia\xc5\x82 si\xc4\x99 efekt nieci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9bci, zw\xc5\x82aszcza zewn\xc4\x99trznych obramie\xc5\x84 np. u Louisa Ligera. Wzory wcze\xc5\x9bniej uzyskiwane jednym gatunkiem ro\xc5\x9bliny teraz wykonywano kilkoma. Dotychczas zwart\xc4\x85 form\xc4\x99 zast\xc4\x85piono migotaniem rozdrobnionych form i kolor\xc3\xb3w, pozornie pozostaj\xc4\x85cych bez zwi\xc4\x85zku ze sob\xc4\x85. Zaistnia\xc5\x82\xc4\x85 przewag\xc4\x99 pustych miejsc og\xc3\xb3lnie okre\xc5\x9blano jako amor vacui, czyli upodobanie do pustki. Rozdrobnienie ozdobnego motywu mia\xc5\x82o symbolizowa\xc4\x87 tkni\xc4\x99cie pi\xc4\x99tnem rozpadu obejmuj\xc4\x85cego wz\xc3\xb3r, powierzchni\xc4\x99 oraz ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 kompozycji. Stosowano r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodne ro\xc5\x9bliny, a na pod\xc5\x82o\xc5\xbce kolorowe piaski, py\xc5\x82 kamienny, ceglany, w\xc4\x99glowy, wi\xc3\xb3rki \xc5\xbcelazne, szk\xc5\x82o, kamie\xc5\x84 itp. materia\xc5\x82y. Na ma\xc5\x82ej kwaterze parteru mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o znale\xc5\xba\xc4\x87 do 15 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych materia\xc5\x82\xc3\xb3w. Prawdziw\xc4\x85 kompozycj\xc4\x99 motywu nie\xc5\x82atwo mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o dostrzec. \xc5\xb9r\xc3\xb3d\xc5\x82em nowych idei kompozycji ogrodowych sta\xc5\x82y si\xc4\x99 utwory muzyczne zw\xc5\x82aszcza Domenico Scarlattiego. Ceniono zw\xc5\x82aszcza kr\xc3\xb3tkie d\xc5\xbawi\xc4\x99ki klawesynu oraz utwory wirtuozowskie komponowane w my\xc5\x9bl zasady, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rej im dalej od siebie znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 obie r\xc4\x99ce graj\xc4\x85cego, tym lepiej. Stosowano te\xc5\xbc akord roz\xc5\x82o\xc5\xbcony. W jednej formie muzycznej zalecano prezentacj\xc4\x99 ca\xc5\x82ej inwencji artysty. Regu\xc5\x82y idealnej muzyki w tym okresie mia\xc5\x82y te\xc5\xbc bezpo\xc5\x9brednie prze\xc5\x82o\xc5\xbcenie na kompozycje ogrodowe, zw\xc5\x82aszcza w za\xc5\x82o\xc5\xbceniach Louisa Ligera. Opr\xc3\xb3cz niego propagatorami parter\xc3\xb3w rokokowych byli tak\xc5\xbce Jacques-Fran\xc3\xa7ois Blondel, Jean Baptiste-Alexandre Le Blond (kolejny ucze\xc5\x84 Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a), a w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie tak\xc5\xbce Pierre Galimard. Ten ostatni, w 1762 r. na temat regularnych ogrod\xc3\xb3w wyda\xc5\x82 do\xc5\x9b\xc4\x87 istotn\xc4\x85 prac\xc4\x99 pt. Architekture des jardins._NEWLINE_Tymczasem ogr\xc3\xb3d regularny zacz\xc4\x99to odbiera\xc4\x87 jako makiet\xc4\x99, na kt\xc3\xb3rej kunszt ogrodnika ukrywa\xc5\x82 nawet naturalny bieg p\xc3\xb3r roku. Z pocz\xc4\x85tkiem XVIII w. zacz\xc4\x99to zauwa\xc5\xbca\xc4\x87 traw\xc4\x99 i ca\xc5\x82e bogactwo jej odcieni. Dystans cz\xc5\x82owieka od przyrody powoli zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 zmniejsza\xc4\x87. Stopniowo powierzchnie trawiaste zajmowa\xc5\x82y coraz wi\xc4\x99kszy obszar. Pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 parter gazonowy (trawiasty), trawiaste sta\xc5\x82y si\xc4\x99 nawierzchnie alei, ramp, zboczy oraz dziedzi\xc5\x84c\xc3\xb3w. Partery gazonowe zacz\xc4\x85\xc5\x82 zak\xc5\x82ada\xc4\x87 ju\xc5\xbc Le N\xc3\xb4tre. W pierwszej po\xc5\x82owie XVIII w. zyska\xc5\x82y one ogromn\xc4\x85 popularno\xc5\x9b\xc4\x87. Partery haftowe og\xc5\x82oszono niemodnymi a ich miejsce zacz\xc4\x99\xc5\x82y zajmowa\xc4\x87 zainicjowane przez Le Blonda partery gazonowo-haftowe lub gazonowo-kwiatowe. W parterach gazonowo-haftowych zast\xc4\x99powano jedn\xc4\x85 z par symetrycznych kwater trawnikiem natomiast typowy parter haftowy pozostawiano jedynie pod oknami pa\xc5\x82acu. Nawet trawniki w okresie rokoka nie zajmowa\xc5\x82y jednolitej powierzchni, mia\xc5\x82y liczne wci\xc4\x99cia i wypusty. Jacques-Fran\xc3\xa7ois Blondel zaproponowa\xc5\x82 odwr\xc3\xb3cenie wzoru \xe2\x80\x93 g\xc5\x82\xc3\xb3wny motyw parteru rysowano pustk\xc4\x85. Za rodzaj pustki mo\xc5\xbcna uzna\xc4\x87 wszelkiego rodzaju \xc5\x9bcie\xc5\xbcki i gabinety wytyczane wewn\xc4\x85trz boskiet\xc3\xb3w._NEWLINE_Zamiast r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju murk\xc3\xb3w rozdzielaj\xc4\x85cych lub zamykaj\xc4\x85cych widok pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 wzniesienia zwane vertugadin, jednak wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 cieszy\xc5\x82y si\xc4\x99 wg\xc5\x82\xc4\x99bniki, czyli boulingrin. Pocz\xc4\x85tek da\xc5\x82 im bowling-green, czyli specjalnie ukszta\xc5\x82towane trawiaste pole do kr\xc4\x99gli, umieszczone w\xc5\x9br\xc3\xb3d boskiet\xc3\xb3w mi\xc4\x99dzy skarpami. W boulingrin zacienianie zieleni odbywa\xc5\x82o si\xc4\x99 w spos\xc3\xb3b naturalny. R\xc3\xb3\xc5\xbcnice w wilgotno\xc5\x9bci pod\xc5\x82o\xc5\xbca by\xc5\x82y minimalne, ale widoczne. W centrum, w miejscu najg\xc5\x82\xc4\x99bszym, ziele\xc5\x84 by\xc5\x82a najintensywniejsza. Boulingrin by\xc5\x82 tani i \xc5\x82atwy do za\xc5\x82o\xc5\xbcenia, nadawa\xc5\x82 si\xc4\x99 nawet na tereny podmok\xc5\x82e. Wg\xc5\x82\xc4\x99bniki zdecydowanie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 od nadmiernie wysuszonych parter\xc3\xb3w i dobrze zaspokaja\xc5\x82y potrzeb\xc4\x99 zieleni._NEWLINE_Na terenie p\xc5\x82askim boulingrin, wkr\xc3\xb3tce nauczono si\xc4\x99 na\xc5\x9bladowa\xc4\x87 stosuj\xc4\x85c r\xc3\xb3\xc5\xbcne gatunki traw \xe2\x80\x93 ka\xc5\xbcda zgodnie z natur\xc4\x85 mia\xc5\x82a troch\xc4\x99 inn\xc4\x85 wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 i kolor._NEWLINE_Drzewa sporadycznie stosowane w ogrodach ju\xc5\xbc w XVI wieku, pierwotnie wyst\xc4\x99powa\xc5\x82y w postaci szpaler\xc3\xb3w wyznaczaj\xc4\x85cych pola widokowe. Od pocz\xc4\x85tku XVIII wieku zacz\xc4\x99\xc5\x82y wyst\xc4\x99powa\xc4\x87 jako boskiet quinconce i wkr\xc3\xb3tce sta\xc5\x82y si\xc4\x99 elementem obowi\xc4\x85zkowym ogrodu. Drzewa zacz\xc4\x99to traktowa\xc4\x87 indywidualnie i w drugiej po\xc5\x82owie XVIII w. zaprzestano, powszechnego wcze\xc5\x9bniej podcinania. Wreszcie mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o zobaczy\xc4\x87 i doceni\xc4\x87 indywidualne cechy gatunkowe drzew, dostrzec faktur\xc4\x99 pnia, kszta\xc5\x82t korony i li\xc5\x9bci. Drzewa nawet zacz\xc4\x99to sadzi\xc4\x87 w bezpo\xc5\x9bredniej blisko\xc5\x9bci pa\xc5\x82acu, zast\xc4\x99puj\xc4\x85c nimi parter. M. A. Laugier bardzo lansowa\xc5\x82 tego typu za\xc5\x82o\xc5\xbcenia jako naturalne i daj\xc4\x85ce cie\xc5\x84._NEWLINE_Cie\xc5\x84 sta\xc5\x82 si\xc4\x99 zupe\xc5\x82nie nowym odkryciem. Wreszcie sko\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 spacery po pustych placach wysypanych \xc5\xbcwirkiem, gdzie nie by\xc5\x82o najmniejszej mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci ukrycia si\xc4\x99 przed s\xc5\x82o\xc5\x84cem a zwiedzaj\xc4\x85cy nawet nie zapuszczali si\xc4\x99 w g\xc5\x82\xc4\x85b parku poniewa\xc5\xbc nie mieli si\xc5\x82y na takie eskapady. Brak cienia, podobnie jak symetria, by\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 cech\xc4\x85 klasycznego francuskiego ogrodu regularnego. Ju\xc5\xbc w latach 30. XVIII w. Louis de Saint-Simon pisa\xc5\x82 w Pami\xc4\x99tnikach: ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 wywo\xc5\x82uje podziw, lecz nie zach\xc4\x99ca do przebywania za\xc5\x9b brak cienia okre\xc5\x9bla\xc5\x82 jako gwa\xc5\x82t na naturze._NEWLINE_Fryderyk Schulz, kurlandzki pose\xc5\x82 na sejm w Warszawie, relacjonowa\xc5\x82 wra\xc5\xbcenia z ogrodu Saskiego: Aleje, \xc5\xbcywe p\xc5\x82oty, trawniki ogrodu urz\xc4\x85dzone we francuskim stylu. Daj\xc4\x85 one du\xc5\xbco wolnego miejsca..., ale za to ma\xc5\x82o cienia. Dlatego ogr\xc3\xb3d szczeg\xc3\xb3lniej bywa zwiedzany tylko rankami i wieczorami. Nawet aleje Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a nie dawa\xc5\x82y cienia bowiem by\xc5\x82y szerokie a szpalery je otaczaj\xc4\x85ce niskie. Jeszcze za swego \xc5\xbcycia Le N\xc3\xb4tre za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 ogr\xc3\xb3d Sources, zawieraj\xc4\x85cy same boskiety i kryte aleje za\xc5\x9b zupe\xc5\x82nie pozbawiony parter\xc3\xb3w. Ze wzgl\xc4\x99du na cie\xc5\x84, umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85cy spacery nawet do kra\xc5\x84c\xc3\xb3w ogrodu, Sources by\xc5\x82 przez wielu bardzo ceniony. Sam autor uwa\xc5\xbca\xc5\x82 go, podobnie jak ogr\xc3\xb3d Tuileries, za swoje najwi\xc4\x99ksze dokonanie. Podobny styl zastosowano tak\xc5\xbce w Trainon-sous-Bois. Dla ksi\xc4\x99cia Orlea\xc5\x84skiego w ogr\xc3\xb3d pe\xc5\x82en cienia przekszta\xc5\x82cono Palais-Royal. Jako nowo\xc5\x9b\xc4\x87 pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 tam binda\xc5\xbce (franc. berceaux). By\xc5\x82y to \xc5\xbcywe graby splecione ze sob\xc4\x85 w rodzaj tunelu, opisane w Mercure de France w 1732 roku. Nast\xc4\x99pnie stosowano drewniane, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej metalowe stela\xc5\xbce tworz\xc4\x85ce \xc5\x82ukowato sklepiony tunel (bram\xc4\x99, kosz, altank\xc4\x99) i oplecione ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci\xc4\x85 pn\xc4\x85c\xc4\x85. Binda\xc5\xbce wkr\xc3\xb3tce sta\xc5\x82y si\xc4\x99 ulubionym elementem boskiet\xc3\xb3w i labirynt\xc3\xb3w. By\xc5\x82 to nowy element pozwalaj\xc4\x85cy urozmaici\xc4\x87 ogr\xc3\xb3d za\xc5\x9b r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87 wed\xc5\x82ug D\xc3\xa9zalliera d\xe2\x80\x99Argenville (1709) oraz J.A. Piganiola de la Force by\xc5\x82a cech\xc4\x85 najlepiej \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85c\xc4\x85 o wspania\xc5\x82o\xc5\x9bci ogrodu. Idea r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci sprawia\xc5\x82a, \xc5\xbce nawet \xc5\x9bwiadomi na\xc5\x9bladowcy gotowych plan\xc3\xb3w i rozwi\xc4\x85za\xc5\x84, zacz\xc4\x99li powstrzymywa\xc4\x87 si\xc4\x99 od pe\xc5\x82nej ich realizacji. R\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci w spos\xc3\xb3b naturalny sprzyja\xc5\x82o \xc5\xbcywe, a wi\xc4\x99c zmienne tworzywo ro\xc5\x9blinne._NEWLINE_Bli\xc5\xbcej po\xc5\x82owy XVIII wieku na powierzchni wg\xc5\x82\xc4\x99bnik\xc3\xb3w zacz\xc4\x99to rozrzuca\xc4\x87 pojedyncze okazy lip i kasztanowc\xc3\xb3w. Odkryto zalety drzew iglastych \xe2\x80\x93 boskiety \xc5\x9bwierkowe uznano za najpi\xc4\x99kniejsze i nazywano je bois verts. Pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 te\xc5\xbc dwa rodzaje alei. W All\xc3\xa9e blanche (aleje bia\xc5\x82e) maj\xc4\x85cych zwarte korony s\xc4\x85siednich szereg\xc3\xb3w i przez to niedopuszczaj\xc4\x85ce s\xc5\x82o\xc5\x84ca na \xc5\x9bcie\xc5\xbcki powierzchni\xc4\x99 spacerow\xc4\x85 wysypywano bia\xc5\x82ym \xc5\xbcwirkiem. \xc5\x9acie\xc5\xbcki lu\xc5\xbaniejszych alei zielonych (all\xc3\xa9e verte) pozostawiano trawiaste._NEWLINE_Coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej A.M.A. Laugier krytykowa\xc5\x82 partery tradycyjne za brak cienia (tylko piasek i kwiaty) natomiast abb\xc3\xa9 Antoine Pluche (1732), abb\xc3\xa9 T. Leblanc (1745) oraz J.F Blondel wychwalali w ogrodach naturaln\xc4\x85 ziele\xc5\x84. W efekcie stopniowo coraz wi\xc4\x99cej by\xc5\x82o zieleni i coraz mniej pstrokacizny kwiatowej oraz murk\xc3\xb3w. Ziele\xc5\x84 sta\xc5\x82a si\xc4\x99 symbolem naturalno\xc5\x9bci i zacz\xc4\x99to czyni\xc4\x87 starania aby z ogrodu ca\xc5\x82kowicie wyeliminowa\xc4\x87 wszelkie \xc5\x9blady dzia\xc5\x82ania cz\xc5\x82owieka (D\xc3\xa9zallier)._NEWLINE_Od samego pocz\xc4\x85tku XVIII wieku w\xc5\x9br\xc3\xb3d propagator\xc3\xb3w ogrodowej zieleni pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 dwie tendencje, wyra\xc5\xbanie dostrzegalne dopiero od po\xc5\x82owy XVIII wieku. Pierwsza tendencja prowadzi\xc5\x82a do stworzenia idealnego ogrodu arkadyjskiego, takiego jak na obrazach Watteau. \xc5\xbbycie wolne od fa\xc5\x82szu i \xc5\x9bmierci, przep\xc4\x99dzane na \xc5\x82\xc4\x85kach w cieniu drzew jako sielski idea\xc5\x82 przedstawia\xc5\x82 te\xc5\xbc Honoriusz d\xe2\x80\x99Urf\xc3\xa9 w Astrei. Za idea\xc5\x82 pierwotnego \xc5\xbcycia wiejskiego uznano czasy sprzed epoki Ludwika XIV. Sianko, kr\xc3\xb3wki, pastuszkowie, a w tle, namalowane na murach, tajemnicze budowle. Pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 kult rolnictwa i nobilituj\xc4\x85cej pracy na roli. Ogrody w takim stylu, w kt\xc3\xb3rych dopuszczano niewielk\xc4\x85 porz\xc4\x85dkuj\xc4\x85c\xc4\x85 ingerencj\xc4\x99 cz\xc5\x82owieka, propagowa\xc5\x82 abb\xc3\xa9 Antoine Pluche. Jednak za ojca idei park\xc3\xb3w krajobrazowych uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 H.L. Duhamela de Monceau, autora pracy Irait\xc3\xa9 de la culture des terres (Paris 1750) i J. G.Sulzera autora Entretiens sur les beaut\xc3\xa9s de la Nature (Paris 1750). Traktowa\xc5\x82y one o uprawie roli i stosunku cz\xc5\x82owieka do natury uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85c niekt\xc3\xb3re koncepcje fizjokratyzmu. Tym samym pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie ogrodu regularnego w stylu Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a i ogrodu jako parku widokowego (krajobrazowego). Pocz\xc4\x85tek przemiany we Francji zaznaczy\xc5\x82 si\xc4\x99 najpierw w s\xc5\x82ownictwie, partery zacz\xc4\x99to nazywa\xc4\x87 \xc5\x82\xc4\x85k\xc4\x85 za\xc5\x9b boskiety lasem mimo \xc5\xbce ich wygl\xc4\x85d nie uleg\xc5\x82 zmianie, zmieni\xc5\x82 si\xc4\x99 jedynie spos\xc3\xb3b my\xc5\x9blenia. Jednak do ko\xc5\x84ca XVIII wieku ogrody francuskie by\xc5\x82y zgeometryzowane i podlega\xc5\x82y regu\xc5\x82om matematycznym. Koncepcja nowego ogrodu (parku krajobrazowego) zwyci\xc4\x99\xc5\xbca\xc5\x82a stopniowo, powoli by ostateczne zwyci\xc4\x99stwo odnie\xc5\x9b\xc4\x87 z pocz\xc4\x85tkiem XIX w. Park krajobrazowy okresu klasycyzmu nabra\xc5\x82 charakteru sentymentalnego. Pozwala\xc5\x82 dostrzec ro\xc5\x9bliny jako takie (nie proporcje, linie i regularno\xc5\x9bci), stopniowo nast\xc4\x99powa\xc5\x82 te\xc5\xbc koniec iluzji natury abstrakcyjnej, samej w sobie. Pod wp\xc5\x82ywem krytyki D\xc3\xa9zalliera (jeszcze z pocz\xc4\x85tku wieku) zrezygnowano w ko\xc5\x84cu z pa\xc5\x82ac\xc3\xb3w gin\xc4\x85cych w oddali i malowanych na murze zast\xc4\x99puj\xc4\x85c je altanami obro\xc5\x9bni\xc4\x99tymi \xc5\xbcyw\xc4\x85 ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci\xc4\x85. Koncepcja parku krajobrazowego powstawa\xc5\x82a zar\xc3\xb3wno w Anglii, jak i we Francji. We Francji odbywa\xc5\x82a si\xc4\x99 w ramach geometrycznych ogranicze\xc5\x84 stylu, natomiast w Anglii tych ram nie wytyczano. Jako kraj \xc5\xbceglarski czerpa\xc5\x82a wzorce z W\xc5\x82och, Chin i wielu innych miejsc. Nie mniej obie drogi prowadzi\xc5\x82y do tej samej krajobrazowej koncepcji parku. By\xc5\x82y to pocz\xc4\x85tki stylu, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej okre\xc5\x9blanego jako angielski.\n_START_SECTION_\nFrancuski park krajobrazowy\n_START_PARAGRAPH_\nW 1699 roku kr\xc3\xb3l Ludwik XIV nakaza\xc5\x82 zorganizowanie ogrodu w Marly zalecaj\xc4\x85c by park nie mia\xc5\x82 charakteru ogrodu pa\xc5\x82acowego, by\xc5\x82 naturalny a drzewa ros\xc5\x82y jak w lesie. Kilka miesi\xc4\x99cy p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zmar\xc5\x82 Le N\xc3\xb4tre daj\xc4\x85c mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 realizacji pomys\xc5\x82\xc3\xb3w Dufresny\xe2\x80\x99emu. Dufresny na dworze by\xc5\x82 ceniony za to, \xc5\xbce nieustannie tryska\xc5\x82 nowymi pomys\xc5\x82ami. Biografowie zazwyczaj stawiaj\xc4\x85 Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a w opozycji do Dufresny\xe2\x80\x99ego co wcale nie musia\xc5\x82o mie\xc4\x87 miejsca w rzeczywisto\xc5\x9bci (mia\xc5\x82 13 lat gdy Le N\xc3\xb4tre ju\xc5\xbc by\xc5\x82 kr\xc3\xb3lewskim ogrodnikiem), chocia\xc5\xbc koncepcje obu pan\xc3\xb3w r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y si\xc4\x99 zdecydowanie. Dufresny zak\xc5\x82ada\xc5\x82 swoje niewielkie ogrody na terenie pofa\xc5\x82dowanym, a nawet sztucznie wzbogacanym dodatkowo usypanymi wzniesieniami. Jego ogrody by\xc5\x82y nieregularne, wielocz\xc4\x99\xc5\x9bciowe a ka\xc5\xbcda cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 mia\xc5\x82a inny charakter, brak te\xc5\xbc w nich by\xc5\x82o rze\xc5\xbab, fontann itp. obcych naturze element\xc3\xb3w. Zak\xc5\x82adano je z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o zabawie i rozrywce i w \xc5\xbcadnym wypadku nie mia\xc5\x82y mie\xc4\x87 charakteru reprezentacyjnego. W swoich ogrodach eksponowa\xc5\x82 element przypadku, paradoksu, \xc5\xbcartu i zabawy z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o ilustrowaniu ba\xc5\x9bni chi\xc5\x84skich oraz bajek pana Perraulta. Nowe ogrody mia\xc5\x82y charakter naturalny bo nie chodzi\xc5\x82o o pokazanie kunsztu ogrodniczego, lecz ilustracj\xc4\x99 ba\xc5\x9bni. Paradoksalnie, widzowie przyzwyczajeni do regularnych ogrod\xc3\xb3w Le N\xc3\xb4tre\xe2\x80\x99a, naturalno\xc5\x9b\xc4\x87 ogrod\xc3\xb3w Dufresny\xe2\x80\x99ego odbierali jako fantazj\xc4\x99 i niespotykane dziwactwo. Dla zwiedzaj\xc4\x85cych, zza wzg\xc3\xb3rz niespodziewanie ukazywa\xc5\x82y si\xc4\x99 \xe2\x80\x9edziwne\xe2\x80\x9d obrazy a to stos nar\xc4\x85banego drzewa a to m\xc5\x82yn, gdzie\xc5\x9b stogi siana i inne elementy rustykalne, typowe dla wsi (znana ju\xc5\xbc sielsko\xc5\x9b\xc4\x87). Dodanie element\xc3\xb3w zabawowych, pojawiaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 podczas zabaw, jedynie uatrakcyjnia\xc5\x82o ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87, przez wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 czasu zdominowan\xc4\x85 przez sam\xc4\x85 natur\xc4\x99._NEWLINE_W tym kontek\xc5\x9bcie pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 te\xc5\xbc moda na chi\xc5\x84szczyzn\xc4\x99, w szczeg\xc3\xb3lno\xc5\x9bci jako na\xc5\x9bladownictwo ogrod\xc3\xb3w chi\xc5\x84skich. W 1692 roku w Londynie w scenerii chi\xc5\x84skiego ogrodu wystawiono oper\xc4\x99 Henry Purcella The Fairy Queen opart\xc4\x85 na \xc5\x9anie nocy Letniej Szekspira. Altanki, wypuk\xc5\x82e mostki (chi\xc5\x84skie), kr\xc4\x99te \xc5\x9bcie\xc5\xbcki, pojedyncze drzewa owocowe oraz egzotyczne zwierz\xc4\x99ta budzi\xc5\x82y powszechne zainteresowanie i ch\xc4\x99\xc4\x87 na\xc5\x9bladownictwa._NEWLINE_Opisy chi\xc5\x84skich ogrod\xc3\xb3w trafi\xc5\x82y do Francji za spraw\xc4\x85 jezuit\xc3\xb3w Jean-Baptiste du Halde\xe2\x80\x99a (lata 30. XVIII w.) oraz Attireta (lata 40. XVIII w.). W latach 1750-1755 pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 oryginalne francuskie projekty na\xc5\x9bladuj\xc4\x85ce chi\xc5\x84skie ogrody przy okazji krytykuj\xc4\x85ce symetri\xc4\x99 i parzysto\xc5\x9b\xc4\x87. Wkr\xc3\xb3tce asymetri\xc4\x99 i linie krzywe jeszcze okre\xc5\x9blane jako bizarres (dziwactwa) popularyzowali M.A. Laugier, N. Pineau, J.A. Meissonnie oraz J. de Lajoue. Laugier ju\xc5\xbc w latach 30. XVIII w. twierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce linia prosta w naturze nie istnieje, naturalne s\xc4\x85 jedynie linie krzywe. Te pogl\xc4\x85dy szybko si\xc4\x99 przyj\xc4\x99\xc5\x82y. Pod ich wp\xc5\x82ywem pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 niechlujne mostki, wal\xc4\x85ce si\xc4\x99 p\xc5\x82oty, stare, samotne d\xc4\x99by, powyginane sosny, a nawet drzewa uschni\xc4\x99te itp. r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodne elementy naturalne. Ju\xc5\xbc J.F. Blondel w 1752 r. stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce w zabawowych boskietach funkcjonuj\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie aleje krzywe, spiralne i zygzakowate. W La Granja na prze\xc5\x82omie XVII i XVIII wieku wykonano spiralny labirynt, niebudz\xc4\x85cy w\xc3\xb3wczas specjalnego zainteresowania. Teraz jego konstrukcja znalaz\xc5\x82a na\xc5\x9bladowc\xc3\xb3w w Anglii (park w Batty Langley) i we Francji np. w Chantilly (prawdopodobnie D\xc3\xa9zalliera) albo w Choisy autorstwa Le Blondela._NEWLINE_Chi\xc5\x84sk\xc4\x85 egzotyk\xc4\x99 odbierano jak r\xc3\xb3wnie dziwaczn\xc4\x85 natur\xc4\x99, wi\xc4\x99c ich po\xc5\x82\xc4\x85czenie nikogo nie powinno dziwi\xc4\x87. Chi\xc5\x84ski charakter uzyska\xc5\x82 ogr\xc3\xb3d Trianon-de-Porcelaine. Inspiracj\xc4\x85 by\xc5\x82a opowie\xc5\x9b\xc4\x87 o c\xc3\xb3rce chi\xc5\x84skiego cesarza kt\xc3\xb3ra przy pomocy r\xc3\xb3\xc5\xbcd\xc5\xbcki stwarza\xc5\x82a r\xc3\xb3\xc5\xbcne elementy ogrodu, \xc5\x82\xc4\x85cznie z porcelanowym pa\xc5\x82acem, krzewem ja\xc5\x9bminu i wodotryskami. Oko\xc5\x82o 1750 r. pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 w ogrodach sarny, daniele i jelenie, wodne ptaki, a w sadzawkach z\xc5\x82ote rybki. Dla nich budowano woliery._NEWLINE_W wyniku opisanych przemian do ko\xc5\x84ca XVIII wieku dominowa\xc5\x82 ogr\xc3\xb3d krajobrazowy w swej istocie b\xc4\x99d\xc4\x85cy po\xc5\x82\xc4\x85czeniem naturalnej sielsko\xc5\x9bci z chi\xc5\x84sk\xc4\x85 egzotyk\xc4\x85. Idea\xc5\x82em sta\xc5\x82o si\xc4\x99 utrzymanie ci\xc4\x85g\xc5\x82ego wra\xc5\xbcenia wiosny ewentualnie lata. Chodzi\xc5\x82o o stworzenia t\xc5\x82a na kt\xc3\xb3rym co\xc5\x9b si\xc4\x99 dzia\xc5\x82o. Sama przyroda jako t\xc5\x82o, jeszcze prawie nikogo nie interesowa\xc5\x82a. Przechadzki w plenerze dla samego podziwiania natury w\xc3\xb3wczas zainteresowa\xc5\x82y jedynie pani\xc4\x85 Rambouillet._NEWLINE_Z ko\xc5\x84cem XVIII wieku ogr\xc3\xb3d regularny sta\xc5\x82 si\xc4\x99 anachroniczny, a i koncepcja zabawowo-sentymentalnego ogrodu krajobrazowego te\xc5\xbc upad\xc5\x82a jako sztuczny tw\xc3\xb3r oparty na fa\xc5\x82szywych za\xc5\x82o\xc5\xbceniach. Powszechnie uznano i\xc5\xbc natura to nie abstrakcyjny kosmos, lecz realna przyroda, wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ca na miejscu. Wkr\xc3\xb3tce ogrody krajobrazowe prawie niezauwa\xc5\xbcalnie da\xc5\x82y przekszta\xc5\x82ci\xc4\x87 si\xc4\x99 w romantyczne, typowe ogrody angielskie. Jednak w latach 30. XIX wieku nast\xc4\x85pi\xc5\x82 cz\xc4\x99\xc5\x9bciowy powr\xc3\xb3t do francuskiego stylu regularnego, zrezygnowano jednak z \xe2\x80\x9ewysypki \xc5\xbcwirkowej\xe2\x80\x9d. Ro\xc5\x9bliny sadzono odt\xc4\x85d w ziemi, w otoczeniu ziemi i trawnik\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nSk\xc5\x82ad gatunkowy uprawianych ro\xc5\x9blin\n_START_PARAGRAPH_\nW ogrodach barokowych najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej u\xc5\xbcywano gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin rodzimych, \xc5\x82atwo daj\xc4\x85cych si\xc4\x99 formowa\xc4\x87 w odpowiednie kszta\xc5\x82ty. Dominowa\xc5\x82y bry\xc5\x82owe, przestrzenne formy geometryczne \xe2\x80\x93 ich uzyskanie by\xc5\x82o bardzo pracoch\xc5\x82onne. Gatunki drzew rodzimych, nie daj\xc4\x85ce si\xc4\x99 \xc5\x82atwo formowa\xc4\x87 zostawiane by\xc5\x82y w kszta\xc5\x82tach naturalnych, w \xe2\x80\x9edzikszych\xe2\x80\x9d cz\xc4\x99\xc5\x9bciach ogrodu takich jak zwierzyniec._NEWLINE_Doceniono walory skupisk ro\xc5\x9blinnych. Do tworzenia szpaler\xc3\xb3w s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y min.: grab, lipa, buk, klon, wi\xc4\x85z, cis, bukszpan, ja\xc5\x82owiec i ostrokrzew. Aleje obsadzano d\xc4\x99bami, wi\xc4\x85zami, kasztanowcami, lipami, bukami, topolami i kasztanami jadalnymi._NEWLINE_Do obsadzania boskiet\xc3\xb3w u\xc5\xbcywane by\xc5\x82y jesiony i inne typowe drzewa alejowe. Po\xc5\x9br\xc3\xb3d nich sadzono pojedynczo krzewy takie jak g\xc5\x82\xc3\xb3g, bukszpan, leszczyna i ostrokrzew._NEWLINE_Na otwartej przestrzeni latem uprawiane by\xc5\x82y ro\xc5\x9bliny ciep\xc5\x82olubne, kt\xc3\xb3re na zim\xc4\x99 przenoszone by\xc5\x82y z powrotem do pomara\xc5\x84czarni. Nale\xc5\xbca\xc5\x82y do nich pomara\xc5\x84cze, cytryny oraz pi\xc4\x99knie kwitn\xc4\x85ce ja\xc5\x9bminy, wawrzyny i mirty. Du\xc5\xbcym powodzeniem cieszy\xc5\x82y si\xc4\x99 tak\xc5\xbce r\xc3\xb3\xc5\xbce: miesi\xc4\x99czna, damasce\xc5\x84ska, francuska i stulistna. Na rabatach sadzono g\xc5\x82\xc3\xb3wnie byliny w towarzystwie pojedynczych \xc5\xbcywotnik\xc3\xb3w, bukszpan\xc3\xb3w lub \xc5\x9bwierk\xc3\xb3w. Z po\xc5\x82udniowej Europy zacz\xc4\x99to sprowadza\xc4\x87 dotychczas mniej spotykane drzewa i krzewy takie jak: lilak pospolity, ja\xc5\x9bminowiec, ligustr i z\xc5\x82otokap. Spoza Europy najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej by\xc5\x82y sprowadzane: jukka, cypry\xc5\x9bnik b\xc5\x82otny, sumak octowiec, perukowiec, morwa bia\xc5\x82a, sosna wejmutka, tulipanowiec ameryka\xc5\x84ski, magnolia drzewiasta, hortensja krzewiasta, mi\xc5\x82orz\xc4\x85b dwuklapowy oraz biota wschodnia._NEWLINE_Byliny i jednoroczne ro\xc5\x9bliny ozdobne spe\xc5\x82nia\xc5\x82y rol\xc4\x99 drugoplanow\xc4\x85 i sadzone by\xc5\x82y najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej wewn\xc4\x85trz rabat. Do najwa\xc5\xbcniejszych nale\xc5\xbca\xc5\x82y: aksamitka, lewkonia, nagietek, wy\xc5\xbclin wi\xc4\x99kszy, ostr\xc3\xb3\xc5\xbcka, r\xc4\x85cznik oraz szar\xc5\x82aty. Do cz\xc4\x99sto spotykanych nale\xc5\xbc\xc4\x85: dzwonki, go\xc5\xbadziki, b\xc5\x82awatki, chabry, kosa\xc4\x87ce, jaskry, naparstnice, pierwiosnki, s\xc5\x82oneczniki, stokrotki oraz fio\xc5\x82ki. Du\xc5\xbc\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 cieszy\xc5\x82y si\xc4\x99 kwiaty cebulowe takie jak: hiacynty, tulipany oraz narcyzy, szachownice cesarskie, krokusy, \xc5\x9bniedki, lilie oraz szafirki.'