b'\n_START_ARTICLE_\nMasakry wi\xc4\x99zienne NKWD w Wilnie\n_START_PARAGRAPH_\nMasakry wi\xc4\x99zienne NKWD w Wilnie \xe2\x80\x93 ewakuacja wile\xc5\x84skich wi\xc4\x99zie\xc5\x84 po\xc5\x82\xc4\x85czona z mordowaniem wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, przeprowadzona przez sowieckie organy bezpiecze\xc5\x84stwa w czerwcu 1941 roku. W jej wyniku ponios\xc5\x82o \xc5\x9bmier\xc4\x87 co najmniej kilkaset os\xc3\xb3b. By\xc5\x82a to jedna z wielu tzw. masakr wi\xc4\x99ziennych dokonanych przez NKWD po rozpocz\xc4\x99ciu niemieckiej inwazji na ZSRR.\n_START_SECTION_\nGeneza\n_START_PARAGRAPH_\nW konsekwencji sowieckiej agresji 17 wrze\xc5\x9bnia 1939 roku Wilno zosta\xc5\x82o zdobyte przez Armi\xc4\x99 Czerwon\xc4\x85, a nast\xc4\x99pnie przekazane Litwie. W czerwcu 1940 roku wraz z ca\xc5\x82\xc4\x85 Litw\xc4\x85 znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 ponownie pod sowieck\xc4\x85 okupacj\xc4\x85._NEWLINE_Osoby aresztowane przez NKWD by\xc5\x82y osadzane w przedwojennych polskich zak\xc5\x82adach karnych: wi\xc4\x99zieniu na \xc5\x81ukiszkach oraz wi\xc4\x99zieniu przy ul. Ponarskiej. By\xc5\x82y to dwa z trzech wi\xc4\x99zie\xc5\x84 funkcjonuj\xc4\x85cych na terenie okupowanej Wile\xc5\x84szczyzny; w oficjalnych dokumentach okre\xc5\x9blano je mianem \xe2\x80\x9ewi\xc4\x99zienia nr 2\xe2\x80\x9d i \xe2\x80\x9ewi\xc4\x99zienia nr 3\xe2\x80\x9d._NEWLINE_22 czerwca 1941 roku nazistowskie Niemcy dokona\xc5\x82y inwazji na Zwi\xc4\x85zek Radziecki. Pierwsze tygodnie wojny mia\xc5\x82y bardzo pomy\xc5\x9blny przebieg dla strony niemieckiej. Dywizjom Wehrmachtu uda\xc5\x82o si\xc4\x99 bowiem rozbi\xc4\x87 wojska nadgranicznych okr\xc4\x99g\xc3\xb3w wojskowych ZSRR, a nast\xc4\x99pnie wedrze\xc4\x87 si\xc4\x99 w g\xc5\x82\xc4\x85b sowieckiego terytorium. Wobec szybkich post\xc4\x99p\xc3\xb3w niemieckiego natarcia NKWD przyst\xc4\x85pi\xc5\x82o do ewakuacji i likwidacji wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w politycznych przetrzymywanych w strefie dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojennych. Latem 1941 roku w wi\xc4\x99zieniach i aresztach na Kresach Wschodnich zamordowano od 20 tys. do 30 tys. os\xc3\xb3b.\n_START_SECTION_\nEwakuacja wi\xc4\x99zie\xc5\x84 wile\xc5\x84skich\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug danych zawartych w dokumencie pt. Informacja o liczbie wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w w wi\xc4\x99zieniach NKWD Litewskiej SRR wed\xc5\x82ug stanu na 10 czerwca 1941 r. w obu wile\xc5\x84skich wi\xc4\x99zieniach przetrzymywano \xc5\x82\xc4\x85cznie 2371 os\xc3\xb3b, z czego 1112 wci\xc4\x85\xc5\xbc znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 w \xc5\x9bledztwie. Inny dokument NKWD z tego okresu informuje natomiast, \xc5\xbce liczba wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w na dzie\xc5\x84 10 czerwca 1941 roku wynosi\xc5\x82a 2347 os\xc3\xb3b. Prawdopodobnie liczba osadzonych by\xc5\x82a jednak wi\xc4\x99ksza. 14 czerwca 1941 roku Sowieci przeprowadzili bowiem na Wile\xc5\x84szczy\xc5\xbanie masow\xc4\x85 akcj\xc4\x99 deportacyjn\xc4\x85. W jej wyniku wywieziono z Wilna prawie 7,6 tys. os\xc3\xb3b (uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85c te\xc5\xbc wywiezionych po 22 czerwca)._NEWLINE_Wkr\xc3\xb3tce po rozpocz\xc4\x99ciu niemieckiej inwazji zast\xc4\x99pca ludowego komisarza spraw wewn\xc4\x99trznych ZSRR Wasilij Czernyszow zatwierdzi\xc5\x82 plany ewakuacji wi\xc4\x99zie\xc5\x84 w zachodnich republikach ZSRR. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 5,9 tys. wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w przetrzymywanych na terenie Litewskiej SRR planowano wywie\xc5\xba\xc4\x87 na wsch\xc3\xb3d 4 tys. os\xc3\xb3b. Wi\xc4\x99\xc5\xbaniowie z Wilna mieli docelowo trafi\xc4\x87 do wi\xc4\x99zie\xc5\x84 w obwodzie gorkowskim._NEWLINE_Ewakuacja wile\xc5\x84skich wi\xc4\x99zie\xc5\x84 powiod\xc5\x82a si\xc4\x99 tylko cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo. Z dworca kolejowego w Wilnie odprawiono w g\xc5\x82\xc4\x85b ZSRR cztery poci\xc4\x85gi z wi\xc4\x99\xc5\xbaniami. Z ostatniego, kt\xc3\xb3ry odszed\xc5\x82 w nocy z 23 na 24 czerwca, polscy kolejarze odczepili cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wagon\xc3\xb3w, dzi\xc4\x99ki czemu uda\xc5\x82o si\xc4\x99 ocali\xc4\x87 przed wywiezieniem oko\xc5\x82o 300 os\xc3\xb3b. Podczas tej akcji straci\xc5\x82o \xc5\xbcycie kilku kolejarzy i kilku wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. W\xc5\x9br\xc3\xb3d uratowanych mia\xc5\x82o znajdowa\xc4\x87 si\xc4\x99 wielu \xc5\xbco\xc5\x82nierzy Zwi\xc4\x85zku Walki Zbrojnej. Wydarzenie to opisano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w raportach NKWD. W jednym z nich podano, \xc5\xbce 23 czerwca \xe2\x80\x9epodczas nalotu lotnictwa nieprzyjaciela i dzia\xc5\x82a\xc5\x84 grup kontrrewolucyjnych w Wilnie\xe2\x80\x9d zbieg\xc5\x82a wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 konwojent\xc3\xb3w, w tym dow\xc3\xb3dca transportu starszy lejtnant Djaczkow i starszy politruk Panczenko. Na miejscu pozosta\xc5\x82 jedynie m\xc5\x82odszy sier\xc5\xbcant Wasilij I. Umierienkow wraz z trzema \xc5\xbco\xc5\x82nierzami 240. pu\xc5\x82ku wojsk konwojowych NKWD, kt\xc3\xb3ry sterroryzowawszy broni\xc4\x85 przypadkowo napotkanego maszynist\xc4\x99, wyprowadzi\xc5\x82 poci\xc4\x85g z Wilna. Jak informuje Wykaz odjazd\xc3\xb3w i ruchu transport\xc3\xb3w z wi\xc4\x99zie\xc5\x84 NKWD Litewskiej SRR, transport ostatecznie dotar\xc5\x82 do Gorkiego w dniu 3 lipca. Znajdowa\xc4\x87 si\xc4\x99 w nim mia\xc5\x82o 648 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w oraz dwa cia\xc5\x82a, przy czym 606 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zosta\xc5\x82o przywiezionych z wile\xc5\x84skich wi\xc4\x99zie\xc5\x84, a pozosta\xc5\x82ych czterdziestu czterech z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych areszt\xc3\xb3w tymczasowych._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug Moniki Tomkiewicz po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej wywieziono z Wilna \xc5\x82\xc4\x85cznie 1425 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, z czego oko\xc5\x82o 800 zmar\xc5\x82o lub zosta\xc5\x82o zamordowanych w czasie transportu._NEWLINE_Ewakuacji wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w towarzyszy\xc5\x82y zbiorowe egzekucje. Dok\xc5\x82adna liczba ofiar jest trudna do ustalenia. Dokumenty sowieckie milcz\xc4\x85 bowiem na temat mord\xc3\xb3w dokonywanych w wile\xc5\x84skich wi\xc4\x99zieniach. Historycy bazuj\xc4\x85c na relacjach \xc5\x9bwiadk\xc3\xb3w, doniesieniach \xc3\xb3wczesnej prasy oraz niemieckich raportach, szacuj\xc4\x85, \xc5\xbce po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej NKWD zamordowa\xc5\x82o w Wilnie kilkuset wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug relacji \xc5\x9bwiadk\xc3\xb3w po wyparciu Sowiet\xc3\xb3w z Wilna w piwnicach siedziby NKWD przy ul. Mickiewicza znaleziono liczne zw\xc5\x82oki. Z ustale\xc5\x84 Oddzia\xc5\x82owej Komisji \xc5\x9acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gda\xc5\x84sku wynika, \xc5\xbce zamordowano tam 922 osoby. Co najmniej kilku wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zamordowano tak\xc5\xbce na terenie wi\xc4\x99zienia na \xc5\x81ukiszkach. Ponadto na kilka godzin przed wkroczeniem Niemc\xc3\xb3w enkawudzi\xc5\x9bci zamordowali kilkunastu wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy pracowali na lotnisku w podwile\xc5\x84skim Porubanku. Niekt\xc3\xb3re zw\xc5\x82oki odnalezione w wi\xc4\x99zieniach nosi\xc4\x87 mia\xc5\x82y \xc5\x9blady okrutnych tortur (obci\xc4\x99te nosy i uszy)._NEWLINE_W\xc5\x9br\xc3\xb3d wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w zamordowanych w Wilnie po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej znajdowali si\xc4\x99 por. Franciszek Szenk, adiutant komendanta siatki miejskiej ZWZ, a tak\xc5\xbce cz\xc5\x82onkowie grupy wywiadowczej ZWZ \xe2\x80\x9ePonary\xe2\x80\x9d, w tym jej dow\xc3\xb3dca kpt. Jerzy Bronikowski._NEWLINE_24 czerwca Wilno zosta\xc5\x82o zaj\xc4\x99te przez wojska niemieckie.'