b'\n_START_ARTICLE_\nNiemieckie represje wobec ludno\xc5\x9bci Grudzi\xc4\x85dza (1939)\n_START_PARAGRAPH_\nNiemieckie represje wobec ludno\xc5\x9bci Grudzi\xc4\x85dza (1939) \xe2\x80\x93 masowe represje wobec ludno\xc5\x9bci Grudzi\xc4\x85dza, zastosowane przez okupant\xc3\xb3w niemieckich jesieni\xc4\x85 1939. _NEWLINE_W ramach akcji \xe2\x80\x9epolitycznego oczyszczania terytorium\xe2\x80\x9d funkcjonariusze Einsatzgruppen (grup operacyjnych) oraz cz\xc5\x82onkowie paramilitarnego Selbstschutzu aresztowali kilka tysi\xc4\x99cy mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Grudzi\xc4\x85dza i okolicznych miejscowo\xc5\x9bci. Co najmniej 300 os\xc3\xb3b zgin\xc4\x99\xc5\x82o w tajnych i publicznych egzekucjach, przeprowadzanych w obr\xc4\x99bie miasta lub na pobliskich Ksi\xc4\x99\xc5\xbcych G\xc3\xb3rach. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ofiar stanowili przedstawiciele polskiej elity spo\xc5\x82ecznej i intelektualnej oraz osoby narodowo\xc5\x9bci \xc5\xbcydowskiej.\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tek niemieckiej okupacji\n_START_PARAGRAPH_\nGrudzi\xc4\x85dz zosta\xc5\x82 zaj\xc4\x99ty przez oddzia\xc5\x82y Wehrmachtu w dniu 4 wrze\xc5\x9bnia 1939. W \xc5\x9blad za jednostkami regularnej armii do miasta wkroczyli funkcjonariusze Einsatzgruppe V (dow\xc3\xb3dca: SS-Standartenf\xc3\xbchrer Ernst Damzog) \xe2\x80\x93 specjalnej grupy operacyjnej (Einsatzgruppen) niemieckiej policji bezpiecze\xc5\x84stwa i s\xc5\x82u\xc5\xbcby bezpiecze\xc5\x84stwa, kt\xc3\xb3rej zadaniem by\xc5\x82o \xe2\x80\x9ezwalczanie wszystkich wrogich Rzeszy i Niemcom element\xc3\xb3w na ty\xc5\x82ach walcz\xc4\x85cych wojsk\xe2\x80\x9d oraz \xe2\x80\x9euj\xc4\x99cie os\xc3\xb3b niepewnych pod wzgl\xc4\x99dem politycznym\xe2\x80\x9d, zw\xc5\x82aszcza tych, kt\xc3\xb3rych nazwiska figurowa\xc5\x82y w Sonderfahndungsbuch Polen. 6 wrze\xc5\x9bnia funkcjonariusze Einsatzgruppen przeprowadzili w Grudzi\xc4\x85dzu szereg rewizji w budynkach u\xc5\xbcyteczno\xc5\x9bci publicznej. Przeszukano mi\xc4\x99dzy innymi urz\xc4\x99dy stra\xc5\xbcy granicznej, komisariaty graniczne i policyjne oraz plac\xc3\xb3wki organizacji krzewi\xc4\x85cych polsko\xc5\x9b\xc4\x87. W pomieszczeniach Zwi\xc4\x85zku Strzeleckiego zarekwirowano bro\xc5\x84 oraz kartotek\xc4\x99 z fotografiami cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zku. W nast\xc4\x99pnych dniach przeszukano tak\xc5\xbce punkt kontaktowy polskiej \xe2\x80\x9eDw\xc3\xb3jki\xe2\x80\x9d oraz budynki S\xc4\x85du Okr\xc4\x99gowego i S\xc4\x85du Grodzkiego. Rewizje w poszukiwaniu broni przeprowadzano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w mieszkaniach prywatnych. Dosz\xc5\x82o przy tym do szeregu rabunk\xc3\xb3w._NEWLINE_7 wrze\xc5\x9bnia zatrzymano w charakterze zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w 25 obywateli miasta \xe2\x80\x93 duchownych, nauczycieli oraz inne osoby ciesz\xc4\x85ce si\xc4\x99 autorytetem w polskim spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie. Zatrzymanym zagro\xc5\xbcono rozstrzelaniem w przypadku, gdyby jakakolwiek krzywda spotka\xc5\x82a miejscowych volksdeutsch\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych w\xc5\x82adze polskie internowa\xc5\x82y i wywioz\xc5\x82y w g\xc5\x82\xc4\x85b kraju jeszcze przed opanowaniem miasta przez Wehrmacht. Dopiero, gdy internowani Niemcy powr\xc3\xb3cili do swych dom\xc3\xb3w, w\xc5\x82adze niemieckie zwolni\xc5\x82y zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich po pewnym czasie zosta\xc5\x82a jednak ponownie aresztowana, a nast\xc4\x99pnie stracona. 9 wrze\xc5\x9bnia Niemcy aresztowali 65 polskich m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn w wieku poborowym, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc internowali kolejnych 20 os\xc3\xb3b, oskar\xc5\xbconych o prowadzenie propolskiej agitacji podczas plebiscytu na Warmii i Mazurach w 1920. Wcze\xc5\x9bniej w\xc5\x82adze okupacyjne nakaza\xc5\x82y zniszczenie Pomnika Niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci znajduj\xc4\x85cego si\xc4\x99 na grudzi\xc4\x85dzkim rynku (4 wrze\xc5\x9bnia), jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zakaza\xc5\x82y polskim ksi\xc4\x99\xc5\xbcom katolickim wyg\xc5\x82aszania kaza\xc5\x84._NEWLINE_Represje spad\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na ludno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowsk\xc4\x85. 4 wrze\xc5\x9bnia dow\xc3\xb3dztwo Einsatzgruppe V ustanowi\xc5\x82o dw\xc3\xb3ch pe\xc5\x82nomocnik\xc3\xb3w dla ok. 600-osobowej grudzi\xc4\x85dzkiej gminy \xc5\xbcydowskiej, kt\xc3\xb3rych zobowi\xc4\x85zano do sporz\xc4\x85dzenia w ci\xc4\x85gu 14 godzin imiennego wykazu cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w gminy oraz posiadanego przez nich maj\xc4\x85tku. Na \xc5\xbbyd\xc3\xb3w na\xc5\x82o\xc5\xbcono te\xc5\xbc kontrybucj\xc4\x99 w wysoko\xc5\x9bci 20 000 z\xc5\x82otych. 6 wrze\xc5\x9bnia w ca\xc5\x82ym mie\xc5\x9bcie wywieszono plakaty wzywaj\xc4\x85ce \xc5\xbbyd\xc3\xb3w oraz miesza\xc5\x84c\xc3\xb3w I i II stopnia (mischling\xc3\xb3w), aby zg\xc5\x82aszali si\xc4\x99 do siedziby Einsatzgruppe V urz\xc4\x85dzonej w szkole przy ulicy M\xc5\x82y\xc5\x84skiej 19. Na wezwanie stawi\xc5\x82o si\xc4\x99 ok. 100 os\xc3\xb3b, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y natychmiast aresztowane. Zatrzymanych \xc5\xbbyd\xc3\xb3w ograbiono, a nast\xc4\x99pnie wywieziono w nieznanym kierunku. Prawdopodobnie zostali oni zamordowani w pobliskich lasach ko\xc5\x82o wsi Mniszek-Grupa._NEWLINE_Einsatzgruppe V operowa\xc5\x82a w okolicach Grudzi\xc4\x85dza mniej wi\xc4\x99cej do 21 wrze\xc5\x9bnia, po czym przesz\xc5\x82a na tereny centralnej Polski. Wkr\xc3\xb3tce p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w mie\xc5\x9bcie ulokowano jedn\xc4\x85 z filii Einsatzkommando 16 \xe2\x80\x93 specjalnej grupy operacyjnej utworzonej na bazie gda\xc5\x84skiego Gestapo, kt\xc3\xb3rej podstawowym zadaniem by\xc5\x82a likwidacja polskiej inteligencji na terenach okupowanego Pomorza (26 wrze\xc5\x9bnia). Ponadto w okupowanym Grudzi\xc4\x85dzu szybko zainstalowa\xc5\x82y si\xc4\x99 organy niemieckich w\xc5\x82adz policyjnych, pa\xc5\x84stwowych i partyjnych. Funkcj\xc4\x99 landrata powiatu grudzi\xc4\x85dzkiego, a zarazem kierownika powiatowej organizacji partyjnej (Kreisleitera) obj\xc4\x85\xc5\x82 dr Rudolf Reimers. Stanowisko nadburmistrza Grudzi\xc4\x85dza (oraz szefa miejskiej kom\xc3\xb3rki NSDAP) powierzono natomiast Brunonowi Kellerowi. Jednocze\xc5\x9bnie w mie\xc5\x9bcie i okolicznych miejscowo\xc5\x9bciach zacz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 tworzy\xc4\x87 pierwsze struktury Selbstschutzu \xe2\x80\x93 paramilitarnej formacji z\xc5\x82o\xc5\xbconej z przedstawicieli niemieckiej mniejszo\xc5\x9bci narodowej zamieszkuj\xc4\x85cej przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej. Na czele grudzi\xc4\x85dzkiego Selbstschutzu stan\xc4\x85\xc5\x82 dr Joachim Gramse, przedwojenny dzia\xc5\x82acz sp\xc3\xb3\xc5\x82dzielczy z Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska. _NEWLINE_Na mocy dekretu Hitlera z 8 pa\xc5\xbadziernika 1939 Grudzi\xc4\x85dz wraz z ca\xc5\x82ym powiatem zosta\xc5\x82 wcielony do Rzeszy jako cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 rejencji kwidzy\xc5\x84skiej Okr\xc4\x99gu Gda\xc5\x84sk-Prusy Zachodnie. 19 pa\xc5\xbadziernika wizyt\xc4\x99 w mie\xc5\x9bcie z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 gda\xc5\x84ski gauleiter NSDAP, Albert Forster. Podczas wiecu dla volksdeutsch\xc3\xb3w o\xc5\x9bwiadczy\xc5\x82 on, i\xc5\xbc \xe2\x80\x9eprowincja Gda\xc5\x84sk-Prusy Zachodnie ma w kr\xc3\xb3tkim czasie sta\xc4\x87 si\xc4\x99 stuprocentowo niemiecka, a Polacy nie maj\xc4\x85 tu czego szuka\xc4\x87 i powinni zosta\xc4\x87 wyrzuceni\xe2\x80\x9d. Jednocze\xc5\x9bnie wyrazi\xc5\x82 zdziwienie, i\xc5\xbc \xe2\x80\x9ena ulicach tego miasta nie wida\xc4\x87 jeszcze polskiej krwi mimo morderstw pope\xc5\x82nionych tam na Niemcach\xe2\x80\x9d. Przem\xc3\xb3wienie Forstera zainicjowa\xc5\x82o zakrojon\xc4\x85 na szerok\xc4\x85 skal\xc4\x99 akcj\xc4\x99 represyjn\xc4\x85 przeciwko Polakom. Nast\xc4\x99pnego dnia, tj. w niedziel\xc4\x99 20 pa\xc5\xbadziernika, Selbstschutz masowo zatrzymywa\xc5\x82 wychodz\xc4\x85cych z ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w Polak\xc3\xb3w. Do jednej ze \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84 boj\xc3\xb3wkarze wtargn\xc4\x99li jeszcze w trakcie nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa. Indywidualne aresztowania w domach i mieszkaniach by\xc5\x82y kontynuowane w nast\xc4\x99pnych dniach.\n_START_SECTION_\nPo wojnie\n_START_PARAGRAPH_\nW miejscu strace\xc5\x84 na Ksi\xc4\x99\xc5\xbcych G\xc3\xb3rach przeprowadzono w pa\xc5\xbadzierniku 1945 prace ekshumacyjne. Odnalezione zw\xc5\x82oki ofiar niemieckiego terroru zosta\xc5\x82y uroczy\xc5\x9bcie pogrzebane na grudzi\xc4\x85dzkim cmentarzu komunalnym przy ul. Cmentarnej. W tym samym roku, z inicjatywy Polskiego Zwi\xc4\x85zku Zachodniego, przy obecnej ulicy Pi\xc5\x82sudskiego postawiono drewniany pomnik ku czci 10 zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w rozstrzelanych 29 pa\xc5\xbadziernika 1939. 22 lipca 1958 ods\xc5\x82oni\xc4\x99to w tym miejscu kamienny pomnik d\xc5\x82uta artysty rze\xc5\xbabiarza Ignacego Zelka. Z kolei 6 marca 1971 ods\xc5\x82oni\xc4\x99to na Ksi\xc4\x99\xc5\xbcych G\xc3\xb3rach pomnik ku czci zamordowanych tam Polak\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rego projektantem i wykonawc\xc4\x85 by\xc5\x82 Henryk Rasmus._NEWLINE_Po wojnie przed polskimi s\xc4\x85dami stan\xc4\x99\xc5\x82o kilku szeregowych cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w grudzi\xc4\x85dzkiego Selbstschutzu. Na kar\xc4\x99 \xc5\x9bmierci skazani zostali: Fritz K\xc3\xbchn, Fritz Lenz, Alfons Schlitkus oraz Hans Welke. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 sprawc\xc3\xb3w zbrodni pope\xc5\x82nionych jesieni\xc4\x85 1939 na terenie Grudzi\xc4\x85dza unikn\xc4\x99\xc5\x82a jednak odpowiedzialno\xc5\x9bci karnej. Heinz Gr\xc3\xa4fe, dow\xc3\xb3dca Einsatzkommando 1/V (pododdzia\xc5\x82 Einsatzgruppe V dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cy jesieni\xc4\x85 1939 m.in. w okolicach Grudzi\xc4\x85dza, Brodnicy i Nowego Miasta Lubawskiego) zgin\xc4\x85\xc5\x82 w styczniu 1944 w wypadku drogowym. Ernst Damzog, dow\xc3\xb3dca Einsatzgruppe V, zmar\xc5\x82 w lipcu 1945. \xc5\xbbaden z cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w grudzi\xc4\x85dzkiego Selbstschutzu nie by\xc5\x82 po wojnie s\xc4\x85dzony w Niemczech Zachodnich.'