b'\n_START_ARTICLE_\nSeder\n_START_PARAGRAPH_\nSeder (hebr. \xd7\xa1\xd7\x93\xd7\xa8) \xe2\x80\x93 w judaizmie pierwszy wiecz\xc3\xb3r \xc5\x9bwi\xc4\x99ta Paschy; w diasporze pierwsze dwa wieczory s\xc4\x85 zwane Wieczorem sederowym. Spo\xc5\xbcywa si\xc4\x99 wtedy tradycyjn\xc4\x85 wieczerz\xc4\x99, w kt\xc3\xb3rej przewa\xc5\xbcnie uczestniczy bli\xc5\xbcsza i dalsza rodzina z dziadkami, ciotkami, wujami i kuzynami, a tak\xc5\xbce zaproszeni go\xc5\x9bcie. Posi\xc5\x82ek ten wzorowany jest na urz\xc4\x85dzanych przez zgromadzenia rodzinne w \xc5\x9awi\xc4\x85tyni Jerozolimskiej dla spo\xc5\xbcycia ofiarnego baranka paschalnego. _NEWLINE_Zwyczaj sederu praktykuj\xc4\x85 \xc5\xbbydzi o bardzo r\xc3\xb3\xc5\xbcnym stopniu zaanga\xc5\xbcowania religijnego, cho\xc4\x87 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 z nich towarzysz\xc4\x85ce mu rytua\xc5\x82y sprowadzi\xc5\x82a do minimum, traktuj\xc4\x85c t\xc4\x99 okazj\xc4\x99 jako pretekst do spotka\xc5\x84 rodzinnych.\n_START_SECTION_\nZwyczaje\n_START_PARAGRAPH_\nW czasie uczty sederowej czyta si\xc4\x99 jedn\xc4\x85 z Hagad \xe2\x80\x93 tekst o wyj\xc5\x9bciu \xc5\xbbyd\xc3\xb3w z Egiptu. Towarzyszy temu wiele innych rytua\xc5\x82\xc3\xb3w. _NEWLINE_Podczas uczty ka\xc5\xbcdy wychyla cztery puchary wina dla upami\xc4\x99tnienia zapisanych w Ksi\xc4\x99dze Wyj\xc5\x9bcia (6:6-7) czterech sposob\xc3\xb3w okre\xc5\x9blenia wybawienia, przy czym pierwszy puchar wypija si\xc4\x99 w czasie \xc5\x9bwi\xc4\x85tecznego Kiduszu. Siedz\xc4\x85cy przy stole m\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani s\xc4\x85 lekko pochyleni w lew\xc4\x85 stron\xc4\x99, co jest staro\xc5\xbcytnym znakiem cz\xc5\x82owieka wolnego. Jedno z obecnych dzieci zadaje specjalne, dotycz\xc4\x85ce tego wieczoru pytanie, na kt\xc3\xb3re odpowiada g\xc5\x82owa rodziny. Biesiadnicy odmawiaj\xc4\x85 \xc5\x9bpiewne psalmy Halelu, jest te\xc5\xbc w zwyczaju spo\xc5\xbcywanie warzyw zanurzonych w s\xc5\x82onej wodzie, pewnej, niewielkiej ilo\xc5\x9bci macy oraz gorzkich zi\xc3\xb3\xc5\x82, chrzanu lub sa\xc5\x82aty. _NEWLINE_St\xc3\xb3\xc5\x82 nakryty jest w okre\xc5\x9blony spos\xc3\xb3b, a w\xc5\x9br\xc3\xb3d r\xc3\xb3\xc5\xbcnych rytualnych da\xc5\x84 sederowych znajduje si\xc4\x99 pieczony udziec z ko\xc5\x9bci\xc4\x85 \xe2\x80\x93 symbol ofiary paschalnej \xe2\x80\x93 i jajko, oznaczaj\xc4\x85ce \xc5\x9bwi\xc4\x85teczn\xc4\x85 ofiar\xc4\x99. Jednak \xc5\xbcadnej z tych dw\xc3\xb3ch potraw nie spo\xc5\xbcywa si\xc4\x99 tego wieczoru. _NEWLINE_Na zako\xc5\x84czenie uczty, przed odczytaniem ko\xc5\x84cowego fragmentu Hagady, spo\xc5\xbcywa si\xc4\x99 ostatni kawa\xc5\x82ek macy, tak zwany afikoman. To greckie s\xc5\x82owo oznacza spo\xc5\xbcywany po posi\xc5\x82ku deser, po\xc5\x82\xc4\x85czony z zabaw\xc4\x85. Jednak w rzeczywisto\xc5\x9bci po zjedzeniu macy nie ma \xc5\xbcadnego deseru, wi\xc4\x99c nazwa ta przylgn\xc4\x99\xc5\x82a tylko do tego kawa\xc5\x82ka macy. Afikoman odk\xc5\x82ada si\xc4\x99 na bok na pocz\xc4\x85tku uczty, a poniewa\xc5\xbc nale\xc5\xbcy go zje\xc5\x9b\xc4\x87 przed p\xc3\xb3\xc5\x82noc\xc4\x85, w niekt\xc3\xb3rych gminach panuje zwyczaj, \xc5\xbce dzieci pr\xc3\xb3buj\xc4\x85 go "ukra\xc5\x9b\xc4\x87". W zamian za jego zwrot \xc5\xbc\xc4\x85daj\xc4\x85 od prowadz\xc4\x85cego seder okupu w postaci jakiego\xc5\x9b prezentu. _NEWLINE_Wok\xc3\xb3\xc5\x82 tych rytua\xc5\x82\xc3\xb3w naros\xc5\x82o wiele innych zwyczaj\xc3\xb3w, jak nape\xc5\x82nianie winem pucharu dla proroka Eliasza, otwieranie drzwi wej\xc5\x9bciowych i zapraszanie go do \xc5\x9brodka czy te\xc5\xbc ulewanie wina z kielich\xc3\xb3w uczestnik\xc3\xb3w wieczerzy podczas wspominania ka\xc5\xbcdej z dziesi\xc4\x99ciu plag egipskich, co ma oznacza\xc4\x87 udzia\xc5\x82 w niew\xc4\x85tpliwie koniecznych cierpieniach Egipcjan. M\xc4\x99\xc5\xbcczy\xc5\xbani zak\xc5\x82adaj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc bia\xc5\x82e kitle lub ubieraj\xc4\x85 si\xc4\x99 w str\xc3\xb3j Izraelit\xc3\xb3w zbieraj\xc4\x85cych si\xc4\x99 do opuszczenia Egiptu.'