b'\n_START_ARTICLE_\nZapach\n_START_SECTION_\nAdaptacja w\xc4\x99chowa\n_START_PARAGRAPH_\nCzynnikiem ograniczaj\xc4\x85cym mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci uznania zapachu za sygna\xc5\x82 alarmowy jest adaptacja sensoryczna. Przebywaj\xc4\x85c w pomieszczeniu, w kt\xc3\xb3rym st\xc4\x99\xc5\xbcenie toksycznego zwi\xc4\x85zku stopniowo ro\xc5\x9bnie, mo\xc5\xbcemy nie wyczu\xc4\x87 jego zapachu, mimo wielokrotnego przekroczenia progu wyczuwalno\xc5\x9bci, okre\xc5\x9blanego zgodnie z norm\xc4\x85 w czystym laboratorium. Rysunek ilustruje sytuacj\xc4\x99, gdy wzrost st\xc4\x99\xc5\xbcenia odoranta ma charakter schodkowy. Adaptacja sprawia, \xc5\xbce po chwili zapach ten przestaje by\xc4\x87 wyczuwalny. Pr\xc3\xb3g podwy\xc5\xbcsza si\xc4\x99 do poziomu r\xc3\xb3wnego warto\xc5\x9bci st\xc4\x99\xc5\xbcenia w otoczeniu, kt\xc3\xb3re analizator w\xc4\x99chowy zaczyna uznawa\xc4\x87 za naturalne t\xc5\x82o dla innych bod\xc5\xbac\xc3\xb3w. Zauwa\xc5\xbcalny jest tylko kolejny wzrost st\xc4\x99\xc5\xbcenia (ponad nowy pr\xc3\xb3g wyczuwalno\xc5\x9bci). Odczuwane wra\xc5\xbcenie jest wtedy du\xc5\xbco s\xc5\x82absze od tego, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82oby odebrane bez wcze\xc5\x9bniejszej adaptacji. Podobnie przebiega adaptacja wzroku do zmieniaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 o\xc5\x9bwietlenia.\n_START_SECTION_\nHistoria bada\xc5\x84 naukowych\n_START_PARAGRAPH_\nPr\xc3\xb3by klasyfikacji zapach\xc3\xb3w by\xc5\x82y podejmowane ju\xc5\xbc w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci. Znana jest klasyfikacja Arystotelesa (384 p.n.e. \xe2\x80\x93 322 p.n.e.), kt\xc3\xb3ry proponowa\xc5\x82 wyodr\xc4\x99bnienie 6 klas, okre\xc5\x9blonych nazwami pochodz\xc4\x85cymi od smak\xc3\xb3w, \xc5\x82atwiejszych do nazwania. Jest to zwi\xc4\x85zane, jak wiadomo obecnie, z odbieraniem wra\xc5\xbce\xc5\x84 smakowych przez pi\xc4\x99\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych receptor\xc3\xb3w bod\xc5\xbac\xc3\xb3w smakowych._NEWLINE_W roku 1752 Linneusz wyodr\xc4\x99bni\xc5\x82 siedem klas zapachu: aromatyczny, pachn\xc4\x85cy, ambrozji, czosnkowy, kozi, odpychaj\xc4\x85cy i budz\xc4\x85cy md\xc5\x82o\xc5\x9bci. Klasyfikacja Linneusza, w wersji nieco zmienionej w r. 1895 przez Zwaardemakera (9 klas, nieco zmienione nazwy zapach\xc3\xb3w), by\xc5\x82a stosowana przez oko\xc5\x82o 100 lat._NEWLINE_Na prze\xc5\x82omie XIX i XX wieku podejmowano pr\xc3\xb3by do\xc5\x9bwiadczalnego wykazania, \xc5\xbce wymienione zapachy \xe2\x80\x93 wyodr\xc4\x99bnione na podstawie subiektywnych wra\xc5\xbce\xc5\x84 \xe2\x80\x93 s\xc4\x85 "zapachami podstawowymi". Opierano si\xc4\x99 na analogii z mechanizmem odbierania barwnych wra\xc5\xbce\xc5\x84 wzrokowych. W siatk\xc3\xb3wce oka wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 trzy rodzaje czopk\xc3\xb3w widzenia dziennego, kt\xc3\xb3re zawieraj\xc4\x85 bia\xc5\x82ka (rodopsyna) zmieniaj\xc4\x85ce konformacj\xc4\x99 w wyniku absorpcji kwant\xc3\xb3w promieniowania w trzech pasmach widma widzialnego (trzy barwy podstawowe). Dzi\xc4\x99ki ich pobudzaniu w r\xc3\xb3\xc5\xbcnym stopniu cz\xc5\x82owiek odbiera ca\xc5\x82\xc4\x85 palet\xc4\x99 barw i odcieni._NEWLINE_Zak\xc5\x82adano, \xc5\xbce pobudzenie niewielkiej liczby rodzaj\xc3\xb3w receptor\xc3\xb3w \xe2\x80\x9ezapach\xc3\xb3w podstawowych\xe2\x80\x9d (6-9) umo\xc5\xbcliwia komponowanie wszystkich znanych zapach\xc3\xb3w. Do\xc5\x9bwiadczenia zmierzaj\xc4\x85ce do potwierdzenia hipotezy o istnieniu sze\xc5\x9bciu zapach\xc3\xb3w podstawowych prowadzi\xc5\x82 niemiecki psycholog Hans Henning (1885\xe2\x80\x931946). Jako zapachy podstawowe zaproponowa\xc5\x82 on w 1915 roku zapachy: korzenny, kwietny, owocowy, \xc5\xbcywiczny, przypalony i gnilny. Jednoznacznego potwierdzenia hipotezy nie uzyskano._NEWLINE_W latach 1960-1980 bardzo popularna by\xc5\x82a kolejna hipoteza, dotycz\xc4\x85ce zapach\xc3\xb3w podstawowych \xe2\x80\x93 w du\xc5\xbco mniejszym stopniu oparta na subiektywnych ocenach podobie\xc5\x84stwa zapachu. System Johna Amoore\'a i Roberta Moncrieffa jest znany jako teoria stereochemiczna Amoore\'a._NEWLINE_Na podstawie przegl\xc4\x85du pi\xc5\x9bmiennictwa Amoore wykaza\xc5\x82, \xc5\xbce istnieje siedem najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej u\xc5\xbcywanych okre\xc5\x9ble\xc5\x84 zapachu czystych zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w chemicznych: zapach kamforowy, pi\xc5\xbcmowy, kwiatowy, mi\xc4\x99towy, eteryczny, ostry i gnilny. Stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce w tak wyodr\xc4\x99bnionych grupach znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 zwi\xc4\x85zki, kt\xc3\xb3rych modele kulowe maj\xc4\x85 podobny kszta\xc5\x82t, uzna\xc5\x82 wi\xc4\x99c, \xc5\xbce istnieje siedem r\xc3\xb3\xc5\xbcnych receptor\xc3\xb3w zapach\xc3\xb3w podstawowych, w kt\xc3\xb3rych znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 "gniazdka" o odpowiednim kszta\xc5\x82cie (model klucza i zamka)._NEWLINE_Obecnie wiadomo, \xc5\xbce problem percepcji zapachu jest znacznie bardziej skomplikowany. W nab\xc5\x82onku w\xc4\x99chowym cz\xc5\x82owieka znajduje si\xc4\x99 oko\xc5\x82o 300 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych bia\xc5\x82ek receptorowych, przy czym nie reaguj\xc4\x85 nie s\xc4\x85 one selektywne (na obecno\xc5\x9b\xc4\x87 jednego zwi\xc4\x85zku reaguje nie jeden, lecz kilka lub wi\xc4\x99cej r\xc3\xb3\xc5\xbcnych receptor\xc3\xb3w (Linda B. Buck, Richard Axel, Nagroda Nobla 2004). Pr\xc3\xb3by klasyfikacji zapach\xc3\xb3w, oparte na hipotezie "zapach\xc3\xb3w podstawowych", zosta\xc5\x82y zarzucone.\n_START_SECTION_\nZapachy w przemy\xc5\x9ble\n_START_PARAGRAPH_\nWiele zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w chemicznych cechuje silny zapach, kt\xc3\xb3ry odczuwa olbrzymia wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ludzi. Cz\xc4\x99sto wystarczaj\xc4\x85 ich st\xc4\x99\xc5\xbcenia na poziomie kilku ppm, aby by\xc5\x82y one wyczuwalne dla cz\xc5\x82owieka. W niekt\xc3\xb3rych przypadkach wystarczaj\xc4\x85ce s\xc4\x85 st\xc4\x99\xc5\xbcenia nawet ponad tysi\xc4\x85ckrotnie mniejsze._NEWLINE_Tego rodzaju zwi\xc4\x85zki s\xc4\x85 masowo stosowane w przemy\xc5\x9ble spo\xc5\xbcywczym, \xc5\x9brodk\xc3\xb3w czysto\xc5\x9bci i przede wszystkim kosmetycznym (zw\xc5\x82aszcza w bran\xc5\xbcy perfumeryjnej) \xe2\x80\x93 s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85 one do nadawania przyjemnego zapachu takim produktom, jak proszki do prania, myd\xc5\x82a, kremy oraz do produkcji perfum i w\xc3\xb3d toaletowych._NEWLINE_Ze wzgl\xc4\x99du na komercyjne znaczenie tych zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w prowadzi si\xc4\x99 na ca\xc5\x82ym \xc5\x9bwiecie szeroko zakrojone ich poszukiwania. Wci\xc4\x85\xc5\xbc nowe s\xc4\x85 wprowadzane na rynek. Podstawowym i pierwotnym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em tego rodzaju substancji s\xc4\x85 ekstrakty z ro\xc5\x9blin i zwierz\xc4\x85t (w mniejszym stopniu), tzw. olejki zapachowe (naturalne). S\xc4\x85 one rozdzielane na poszczeg\xc3\xb3lne zwi\xc4\x85zki, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych wybiera si\xc4\x99 te, kt\xc3\xb3re prawdopodobnie decyduj\xc4\x85 o zapachu mieszaniny. Zwi\xc4\x85zki te s\xc4\x85 nast\xc4\x99pnie klasyfikowane i katalogowane. W czasie takich bada\xc5\x84 s\xc4\x85 stosowane chromatografy gazowe z przystawk\xc4\x85 do w\xc4\x99chowych \xe2\x80\x93 olfaktometrycznych \xe2\x80\x93 ocen zapachu poszczeg\xc3\xb3lnych eluat\xc3\xb3w.'