b'\n_START_ARTICLE_\nKasztanowiec pospolity\n_START_SECTION_\nRozmieszczenie geograficzne\n_START_PARAGRAPH_\nKasztanowiec pospolity jest jedynym europejskim przedstawicielem swego rodzaju i jego wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny zasi\xc4\x99g ma charakter reliktowy. Gatunek by\xc5\x82 rozpowszechniony na kontynencie we wczesnym plejstocenie ok. miliona lat temu, ale przetrwa\xc5\x82 tylko w trzech izolowanych obszarach na P\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Ba\xc5\x82ka\xc5\x84skim. Ze wzgl\xc4\x99du na rol\xc4\x99 jak\xc4\x85 mogli pe\xc5\x82ni\xc4\x87 wielcy ro\xc5\x9blino\xc5\xbcercy dla rozprzestrzeniania du\xc5\xbcych nasion tego gatunku, za jedn\xc4\x85 z mo\xc5\xbcliwych przyczyn znacz\xc4\x85cego ograniczenia area\xc5\x82u w plejstocenie uznaje si\xc4\x99 wymarcie w tym czasie megafauny. G\xc5\x82\xc3\xb3wny obszar naturalnego wyst\xc4\x99powania tego gatunku wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie, to g\xc3\xb3ry Pindos w p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodniej i \xc5\x9brodkowej Grecji (Epir-Macedonia Zachodnia i Tesalia-Grecja \xc5\x9arodkowa), w po\xc5\x82udniowej Albanii i Macedonii P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej. Drugi obszar po\xc5\x82o\xc5\xbcony jest w rejonie g\xc3\xb3ry Osa na wschodnim wybrze\xc5\xbcu Tesalii w Grecji. Trzeci we wschodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Starej P\xc5\x82aniny we wschodniej Bu\xc5\x82garii, gdzie w rejonie Pres\xc5\x82awskiego Ba\xc5\x82kana ro\xc5\x9bnie znaczna liczba drzew i w du\xc5\xbcym zag\xc4\x99szczeniu. W Grecji znanych jest w sumie oko\xc5\x82o 100 stanowisk tego gatunku, ale ro\xc5\x9bnie na nich nie wi\xc4\x99cej jak 1,5 tysi\xc4\x85ca drzew \xc5\x82\xc4\x85cznie. W po\xc5\x82udniowej Albanii ro\xc5\x9bnie poni\xc5\xbcej 500 drzew, przy czym na \xc5\xbcadnym ze stanowisk nie ma ich wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc 50. Poza po\xc5\x82udniem kraju ro\xc5\x9bnie w dw\xc3\xb3ch miejscach na wschodzie kraju i jednym na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. W Macedonii gatunek obecny jest w trzech parkach narodowych w zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju._NEWLINE_Gatunek zosta\xc5\x82 szeroko rozprzestrzeniony poza swoim naturalnym zasi\xc4\x99giem. Dobrze udokumentowane jest dostarczenie kasztanowca z Konstantynopola, gdzie by\xc5\x82 uprawiany, do Wiednia w 1576 i 1581 roku, sk\xc4\x85d rozprzestrzeniony zosta\xc5\x82 dalej w Europie \xc5\x9arodkowej i Zachodniej. Botanicy europejscy dostawali informacje o kasztanowcu ju\xc5\xbc jednak wcze\xc5\x9bniej, np. Pierandrea Matthioli podczas pobytu w Pradze w 1557 opisa\xc5\x82 kasztanowca na podstawie ga\xc5\x82\xc4\x85zki otrzymanej z Konstantynopola. Niewykluczone jest tak\xc5\xbce, \xc5\xbce we W\xc5\x82oszech w tym czasie kasztanowiec ju\xc5\xbc trafi\xc5\x82 do uprawy \xe2\x80\x93 jego rysunek wykona\xc5\x82 w 1563 Giacomo Antonio Cortuso z ogrodu botanicznego w Padwie, a Jean Bauhin wspomina\xc5\x82, \xc5\xbce ogl\xc4\x85da\xc5\x82 ten gatunek we Florencji, gdzie by\xc5\x82 w 1562. W ka\xc5\xbcdym razie w nied\xc5\x82ugim czasie p\xc3\xb3\xc5\xbaniej kasztanowiec zosta\xc5\x82 rozprzestrzeniony w Europie \xe2\x80\x93 do Francji gatunek trafi\xc5\x82 w 1615, a do Anglii w 1633. W Polsce znale\xc5\xba\xc4\x87 si\xc4\x99 m\xc3\xb3g\xc5\x82 ju\xc5\xbc w XVI wieku (Stefan Batory mia\xc5\x82 kaza\xc4\x87 sadzi\xc4\x87 \xe2\x80\x9estroyne ka\xc5\x9bta\xc5\x84ce\xe2\x80\x9d przy Pa\xc5\x82acu Kr\xc3\xb3lewskim w \xc5\x81obzowie)._NEWLINE_Gatunek zosta\xc5\x82 spopularyzowany jako drzewo ozdobne, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 jednym z kilku gatunk\xc3\xb3w rozprzestrzenionych w Europie w zwi\xc4\x85zku z ekspansj\xc4\x85 tureck\xc4\x85 (obok lilaka pospolitego i ketmii syryjskiej). Z upraw kasztanowiec pospolity dziczeje, rozsiewaj\xc4\x85c si\xc4\x99 zar\xc3\xb3wno na siedliskach antropogenicznych, jak i naturalnych. Zw\xc5\x82aszcza w zachodniej Europie gatunek \xc5\x82atwo dziczeje \xe2\x80\x93 w Anglii, p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Francji, w Niemczech, Danii i Czechach jest cz\xc4\x99sto rejestrowany w lasach, rzadziej w Polsce, na S\xc5\x82owacji, W\xc4\x99grzech i dalej w po\xc5\x82udniowej i wschodniej Europie. Chocia\xc5\xbc na rozleg\xc5\x82ych obszarach Europy jest gatunkiem obcym i zadomowionym (ma status kenofita), nie jest uznawany za problematyczny gatunek inwazyjny._NEWLINE_Jako gatunek introdukowany ro\xc5\x9bnie te\xc5\xbc w Ameryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej, gdzie lokalnie pojawia si\xc4\x99 te\xc5\xbc jako dziczej\xc4\x85cy na wschodzie kontynentu oraz na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym wschodzie Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych i w Kolumbii Brytyjskiej. Uprawiany jest tak\xc5\xbce m.in. w Chinach i na Nowej Zelandii._NEWLINE_Mimo rozprzestrzenienia kasztanowca pospolitego w uprawie d\xc5\x82ugi czas nieznana pozostawa\xc5\x82a ojczyzna tego gatunku. Botanicy europejscy uwa\xc5\xbcali, \xc5\xbce pochodzi z g\xc3\xb3r Indii (np. Karol Linneusz). W niekt\xc3\xb3rych nawet wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach pojawia si\xc4\x99 informacja, \xc5\xbce gatunek ten ro\xc5\x9bnie naturalnie w Azji, co wynika\xc4\x87 mo\xc5\xbce st\xc4\x85d, \xc5\xbce dawniej nie odr\xc3\xb3\xc5\xbcniano go od kasztanowca indyjskiego A. indica. Gatunek ten wygl\xc4\x85da bardzo podobnie, ale ma owoce bez kolc\xc3\xb3w i jest bardzo wra\xc5\xbcliwy na mr\xc3\xb3z. Poza tym s\xc4\x85dzono te\xc5\xbc, \xc5\xbce kasztanowiec pospolity mo\xc5\xbce rosn\xc4\x85\xc4\x87 gdzie\xc5\x9b w Azji Mniejszej, skoro do Europy sprowadzony zosta\xc5\x82 z Konstantynopola. Dopiero w latach 90. XVIII wieku angielski podr\xc3\xb3\xc5\xbcnik John Hawkins trafi\xc5\x82 na kasztanowca pospolitego w greckich g\xc3\xb3rach Pindos i Pelion, co odnotowane zosta\xc5\x82o w pracy Johna Sibthorpa pt. Florae Graecae Prodromus wydanej w 1806. Informacja ta nie zosta\xc5\x82a jednak uznana za wiarygodn\xc4\x85 i by\xc5\x82a pomijana lub dyskredytowana w kolejnych publikacjach botanicznych, a\xc5\xbc do ponownego odkrycia stanowisk tego gatunku w trudno dost\xc4\x99pnych g\xc3\xb3rach Pindos w 1879, czego dokona\xc5\x82 niemiecki botanik Theodor von Heldreich, w\xc3\xb3wczas dyrektor ogrodu botanicznego w Atenach.\n_START_SECTION_\nAnatomia i sk\xc5\x82ad chemiczny\n_START_PARAGRAPH_\nCharakterystyczne dla kasztanowca pospolitego s\xc4\x85 koletery \xe2\x80\x93 gruczo\xc5\x82y obecne na \xc5\x82uskach p\xc4\x85k\xc3\xb3w. Wydzielaj\xc4\x85 one lepk\xc4\x85 mieszanin\xc4\x99 terpen\xc3\xb3w i \xc5\x9bluz\xc3\xb3w do przestrzeni znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 pod kutykul\xc4\x85, sk\xc4\x85d wydostaje si\xc4\x99 ona przez jej sp\xc4\x99kania na zewn\xc4\x85trz._NEWLINE_Liczba chromosom\xc3\xb3w wynosi 2n = 40. Wielko\xc5\x9b\xc4\x87 genomu jest niewielka i wynosi 2C = 1,122 pg (ca\xc5\x82y rodzaj Aesculus cechuje si\xc4\x99 niewielk\xc4\x85 ilo\xc5\x9bci\xc4\x85 materia\xc5\x82u genetycznego).\n_START_SECTION_\nBudowa drewna\n_START_PARAGRAPH_\nDrewno rozpierzch\xc5\x82onaczyniowe \xe2\x80\x93 naczynia s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnomiernie roz\xc5\x82o\xc5\xbcone, liczne, drobne do \xc5\x9brednich. Drewno bielaste i twardzielowe nie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 znacz\xc4\x85co, ewentualnie bielaste jest barwy bia\xc5\x82o\xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tej, a twardzielowe ciemniejsze \xe2\x80\x93 pomara\xc5\x84czowoczerwone. Przyrosty roczne widoczne na przekroju jako jasne linie na ich granicy. Rysunek drewna na przekroju promieniowym uzupe\xc5\x82niaj\xc4\x85 niewielkie promienie drzewne. Drewno jest umiarkowanie lekkie, jednorodne i mi\xc4\x99kkie, jego g\xc4\x99sto\xc5\x9b\xc4\x87 w stanie suchym wynosi wed\xc5\x82ug r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 od 460 do 550\xc2\xa0kg/m\xc2\xb3, jest trudno \xc5\x82upliwe. Ma przyjemny, aromatyczny zapach, opisywany te\xc5\xbc jako przypominaj\xc4\x85cy zapach tartych ziemniak\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nRozw\xc3\xb3j\n_START_PARAGRAPH_\nRozwijanie si\xc4\x99 li\xc5\x9bci kasztanowca pospolitego wczesn\xc4\x85 wiosn\xc4\x85 (w fenologii zwan\xc4\x85 pierwio\xc5\x9bniem) jest jednym z wyznacznik\xc3\xb3w tej fenologicznej pory roku w Europie \xc5\x9arodkowej. P\xc4\x85ki kasztanowca p\xc4\x99kaj\xc4\x85 w Polsce na prze\xc5\x82omie marca i kwietnia, a pierwsze li\xc5\x9bcie rozwijaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w kwietniu. Z kolei kwitnienie kasztanowca pospolitego wyznacza pe\xc5\x82n\xc4\x85 wiosn\xc4\x99 \xe2\x80\x93 nast\xc4\x99puje w maju\xe2\x80\x93czerwcu (w Polsce zwykle w pierwszych dniach maja) i trwa 2\xe2\x80\x933 tygodnie. Kwiaty zapylane s\xc4\x85 przez r\xc3\xb3\xc5\xbcne owady, przy czym najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej trzmiele. Owady odwiedzaj\xc4\x85 kwiaty z \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tymi sygna\xc5\x82ami barwnymi na g\xc3\xb3rnych p\xc5\x82atkach korony, wabi\xc4\x85ce je zapachem i wydzielaj\xc4\x85ce nektar. Po zapyleniu sygna\xc5\x82y barwne ciemniej\xc4\x85, nektar przestaje by\xc4\x87 wydzielany i zmienia si\xc4\x99 zapach kwiat\xc3\xb3w na zniech\xc4\x99caj\xc4\x85cy do odwiedzin. P\xc5\x82atki opadaj\xc4\x85, zal\xc4\x85\xc5\xbcnia powi\xc4\x99ksza si\xc4\x99 i stopniowo przybiera kszta\xc5\x82t torebki, zachowuj\xc4\x85c jeszcze przez pewien czas d\xc5\x82ug\xc4\x85 szyjk\xc4\x99 s\xc5\x82upka. Owoce dojrzewaj\xc4\x85 do sierpnia\xe2\x80\x93wrze\xc5\x9bnia lub pa\xc5\xbadziernika (w Polsce zwykle w ko\xc5\x84cu wrze\xc5\x9bnia). Po dojrzeniu opadaj\xc4\x85 na ziemi\xc4\x99, rozpadaj\xc4\x85c si\xc4\x99 przy tym i uwalniaj\xc4\x85c nasiona. Dojrza\xc5\x82e drzewa wydaj\xc4\x85 nasiona regularnie, cho\xc4\x87 przynajmniej w obr\xc4\x99bie naturalnego zasi\xc4\x99gu zarejestrowano u tego gatunku zjawisko regularnej i zsynchronizowanej wzmo\xc5\xbconej produkcji owoc\xc3\xb3w wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cej co dwa lata (cyklicznie pojawiaj\xc4\x85cego si\xc4\x99 wi\xc4\x99kszego urodzaju, ang. masting). Wraz z opadni\xc4\x99ciem owoc\xc3\xb3w li\xc5\x9bcie zaczynaj\xc4\x85 \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82kn\xc4\x85\xc4\x87, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej br\xc4\x85zowie\xc4\x87. Opadanie li\xc5\x9bci (o ile nie jest przy\xc5\x9bpieszone \xc5\xbcerowaniem szkodnik\xc3\xb3w lub susz\xc4\x85) jest wyznacznikiem nadej\xc5\x9bcia fenologicznej jesieni._NEWLINE_Rzadko, na przyk\xc5\x82ad z powodu zniszczenia listowia w trakcie sezonu wegetacyjnego przez szkodniki, dochodzi\xc4\x87 mo\xc5\xbce do rozwini\xc4\x99cia po raz kolejny w tym samym sezonie p\xc4\x99d\xc3\xb3w z m\xc5\x82odymi li\xc5\x9b\xc4\x87mi i kwiatostanami. P\xc4\x99dy takie s\xc4\x85 os\xc5\x82abione \xe2\x80\x93 nie zawi\xc4\x85zuj\xc4\x85 si\xc4\x99 na nich owoce i \xc5\x82atwo przemarzaj\xc4\x85 w ci\xc4\x85gu zimy._NEWLINE_Kasztanowiec pospolity rozmna\xc5\xbca si\xc4\x99 za pomoc\xc4\x85 nasion zachowuj\xc4\x85cych zdolno\xc5\x9b\xc4\x87 kie\xc5\x82kowania tylko przez p\xc3\xb3\xc5\x82 roku. Sporadycznie obserwowano powstawanie odrost\xc3\xb3w korzeniowych i pniowych u tego gatunku. Nasiona rozprzestrzeniane s\xc4\x85 barochorycznie, rzadko tak\xc5\xbce hydrochorycznie. Mo\xc5\xbcliwe jest tak\xc5\xbce, \xc5\xbce jak\xc4\x85\xc5\x9b rol\xc4\x99 w ich rozprzestrzenianiu odgrywaj\xc4\x85 zwierz\xc4\x99ta, w tym gryzonie._NEWLINE_Kie\xc5\x82kowanie jest podziemne, du\xc5\xbce li\xc5\x9bcienie pozostaj\xc4\x85 w \xc5\x82upinie nasiennej. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 nadli\xc5\x9bcieniowa siewki ma d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 10\xe2\x80\x9318\xc2\xa0cm, grubo\xc5\x9b\xc4\x87 na dole 5\xe2\x80\x936\xc2\xa0mm, ku g\xc3\xb3rze zw\xc4\x99\xc5\xbca si\xc4\x99 do 3\xe2\x80\x934\xc2\xa0mm, jest g\xc5\x82adka, naga, koloru brunatnozielonego. Pierwsze li\xc5\x9bcie w\xc5\x82a\xc5\x9bciwe s\xc4\x85 naprzeciwlegle, na zielonych ogonkach o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 6\xe2\x80\x939\xc2\xa0mm. S\xc4\x85 d\xc5\x82oniasto z\xc5\x82o\xc5\xbcone z pi\xc4\x99ciu siedz\xc4\x85cych, odwrotnie jajowatych listk\xc3\xb3w, z klinowat\xc4\x85 podstaw\xc4\x85 i kr\xc3\xb3tkim ostrym wierzcho\xc5\x82kiem, ciemnozielonych na wierzchu i ja\xc5\x9bniejszych pod spodem. Listki maj\xc4\x85 pierzaste unerwienie z g\xc4\x99stymi, kr\xc3\xb3tkimi w\xc5\x82oskami przy nerwie g\xc5\x82\xc3\xb3wnym i drobne, ostre pi\xc5\x82kowanie na brzegach. Korze\xc5\x84 pierwotny jest palowy, ma wiele kr\xc3\xb3tkich korzeni bocznych i kolor szarobr\xc4\x85zowy._NEWLINE_M\xc5\x82ode drzewo ro\xc5\x9bnie szybko, je\xc5\x9bli tylko rozwija si\xc4\x99 w \xc5\xbcyznej glebie. Po 5 latach osi\xc4\x85ga 6 m wysoko\xc5\x9bci i 5 m rozpi\xc4\x99to\xc5\x9bci korony. Po 10 latach \xe2\x80\x93 12 m wysoko\xc5\x9bci i 10 m rozpi\xc4\x99to\xc5\x9bci, po 20 latach \xe2\x80\x93 25 m wysoko\xc5\x9bci i 15 m rozpi\xc4\x99to\xc5\x9bci. Owocowa\xc4\x87 zaczynaj\xc4\x85 drzewa w wieku 10\xe2\x80\x9315, ewentualnie 20 lat. Na pniach drzew w wieku powy\xc5\xbcej 80 lat dot\xc4\x85d g\xc5\x82adka lub lekko sp\xc4\x99kana kora zaczyna si\xc4\x99 tafelkowato \xc5\x82uszczy\xc4\x87. Kasztanowce pospolite \xc5\xbcyj\xc4\x85 zwykle ok. 200 lat, rzadziej ok. 250 lat. Najstarszy kasztanowiec w Polsce ro\xc5\x9bnie w Lubiniu (Wielkopolska) przed ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em Narodzenia Naj\xc5\x9bwi\xc4\x99tszej Marii Panny. W 1992 jego wiek ustalono na 233 lata (w 2019 osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 260 lat). W Niemczech najstarszy kasztanowiec rosn\xc4\x85cy przy Schloss Weiler (powiat Heilbronn) ma mie\xc4\x87 ponad 300 lat. Starsze konary staj\xc4\x85 si\xc4\x99 \xc5\x82amliwe i mog\xc4\x85 si\xc4\x99 od\xc5\x82amywa\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno z powodu silnych wiatr\xc3\xb3w, jak i podczas deszczu, gdy woda znacznie zwi\xc4\x99ksza ci\xc4\x99\xc5\xbcar g\xc4\x99stego listowia.\n_START_SECTION_\nEkologia\n_START_PARAGRAPH_\nKasztanowiec w obszarze naturalnego wyst\xc4\x99powania ro\xc5\x9bnie na og\xc3\xb3\xc5\x82 w niewielkich grupach, w zazwyczaj mieszanych, cienistych lasach g\xc3\xb3rskich na stokach p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych i w wilgotnych dolinach na rz\xc4\x99dnych od 228 m do 1485 m n.p.m. W g\xc3\xb3rach alba\xc5\x84skich i greckich wyst\xc4\x99puje zwykle w lasach z dominacj\xc4\x85 buka zwyczajnego, na izolowanym obszarze na zboczach g\xc3\xb3ry Osa \xe2\x80\x93 z lip\xc4\x85 szerokolistn\xc4\x85. Jego stanowiska w g\xc3\xb3rach Pindos wykszta\xc5\x82caj\xc4\x85 si\xc4\x99 na ska\xc5\x82ach wapiennych z licznymi zjawiskami krasowymi, przez co cz\xc4\x99sto s\xc4\x85 to miejsca trudno dost\xc4\x99pne. Kasztanowiec rzadko przekracza 10% udzia\xc5\x82u w drzewostanie. Poza wymienionymi wy\xc5\xbcej dominantami, w lasach greckich kasztanowcowi towarzysz\xc4\x85: jod\xc5\x82a bu\xc5\x82garska, olsza czarna, jesion wynios\xc5\x82y i mannowy oraz ostrokrzew kolczasty. W Albanii obok dominant\xc3\xb3w najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej obecne s\xc4\x85: klon jawor, lipa szerokolistna i drobnolistna. W ni\xc5\xbcszych warstwach rosn\xc4\x85 takie gatunki jak: moszenki po\xc5\x82udniowe, klon hyrka\xc5\x84ski, wawrzynek wilcze\xc5\x82yko, kalina hordowina, r\xc3\xb3\xc5\xbcne gatunki kruszyn i jarz\xc4\x99b\xc3\xb3w. W dolinach kasztanowiec ro\xc5\x9bnie na glebach aluwialnych, zwykle w towarzystwie graba pospolitego, ale te\xc5\xbc olszy, platana wschodniego, orzecha w\xc5\x82oskiego i d\xc4\x99b\xc3\xb3w, w podszycie z bzem czarnym. Rzadko tworzy lite, jednogatunkowe drzewostany._NEWLINE_Ze wzgl\xc4\x99du na g\xc5\x82\xc4\x99boki cie\xc5\x84 i ogromn\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 li\xc5\x9bci opadaj\xc4\x85cych z g\xc4\x99stej korony, bezpo\xc5\x9brednio pod kasztanowcem zwykle nie mog\xc4\x85 rozwija\xc4\x87 si\xc4\x99 inne gatunki lub rosn\xc4\x85 bardzo s\xc5\x82abo. Wzrost innych ro\xc5\x9blin ogranicza te\xc5\xbc fitotoksyczna eskulina zawarta w li\xc5\x9bciach i okrywach owocowych (zob. allelopatia). Na ga\xc5\x82\xc4\x99ziach kasztanowca rozwija\xc4\x87 si\xc4\x99 mo\xc5\xbce z kolei jemio\xc5\x82a pospolita (Viscum album)._NEWLINE_Kasztanowiec pospolity wyst\xc4\x99puje w obszarze znajduj\xc4\x85cym si\xc4\x99 pod wp\xc5\x82ywem ciep\xc5\x82ego klimatu umiarkowanego. Nasiona s\xc4\x85 bardzo wra\xc5\xbcliwe na wysychanie i uniemo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85 temu gatunkowi kolonizacj\xc4\x99 obszar\xc3\xb3w bez pokrywy le\xc5\x9bnej i miejsc suchych, nas\xc5\x82onecznionych. Gatunek ten wymaga gleb g\xc5\x82\xc4\x99bokich, wilgotnych i przepuszczalnych. Lubi gleby kamieniste i zasobne w w\xc4\x99glan wapnia o odczynie od lekko kwa\xc5\x9bnego do alkalicznego. Jest bardzo wra\xc5\xbcliwy na susze i po\xc5\xbcary. Z powodu suszy mo\xc5\xbce ju\xc5\xbc latem traci\xc4\x87 li\xc5\x9bcie. Najlepiej ro\xc5\x9bnie w miejscach, gdzie mikroklimat jest wilgotny. Kasztanowiec pospolity dobrze znosi mrozy do -25\xc2\xa0\xc2\xb0C, jednak podczas bardzo surowych zim (w Polsce \xc5\x9brodkowej i wschodniej) mo\xc5\xbce przemarza\xc4\x87. Na mrozy s\xc4\x85 bardziej wra\xc5\xbcliwe drzewa rosn\xc4\x85ce w miejscach bardzo wilgotnych i siewki. Poza stref\xc4\x85 klimatu umiarkowanie ciep\xc5\x82ego gatunek ten wymaga stanowisk ciep\xc5\x82ych i os\xc5\x82oni\xc4\x99tych. M\xc5\x82ode drzewa s\xc4\x85 do\xc5\x9b\xc4\x87 cieniozno\xc5\x9bne, ale wraz z wiekiem kasztanowce maj\xc4\x85 coraz wi\xc4\x99ksze wymagania \xc5\x9bwietlne. Najlepiej rosn\xc4\x85 i najobficiej kwitn\xc4\x85 na otwartej przestrzeni._NEWLINE_Drzewo uznawane jest za odporne na warunki miejskie i zanieczyszczenie powietrza._NEWLINE_Bogate w skrobi\xc4\x99 nasiona cz\xc4\x99sto s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85 jako pokarm dla zwierz\xc4\x85t, np. saren, jeleni, dzik\xc3\xb3w. Kwiaty zapylane s\xc4\x85 przez odwiedzaj\xc4\x85ce je dla nektaru pszczo\xc5\x82y, w tym zw\xc5\x82aszcza trzmiele. Na py\xc5\x82ku \xc5\xbceruj\xc4\x85 tak\xc5\xbce bzygowate.\n_START_SECTION_\nNazewnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nRodzajowa nazwa naukowa Aesculus przeniesiona zosta\xc5\x82a przez Karola Linneusza z okre\xc5\x9blenia u\xc5\xbcywanego przez Rzymian (m.in. Pliniusza Starszego) w odniesieniu do jakiego\xc5\x9b gatunku d\xc4\x99bu o jadalnych \xc5\xbco\xc5\x82\xc4\x99dziach. S\xc5\x82owo zapisywane by\xc5\x82o tak\xc5\xbce w formie esculus i pochodzi\xc5\x82o prawdopodobnie od s\xc5\x82owa esca znacz\xc4\x85cego pokarm, jedzenie i pasz\xc4\x99. Nazwa gatunkowa hippocastanum jest s\xc5\x82owem z\xc5\x82o\xc5\xbconym z greckiej nazwy konia hippos i greckiego lub tureckiego s\xc5\x82owa oznaczaj\xc4\x85cego kasztan (odpowiednio kastanon lub al-kastanesi). Nazwa ta u\xc5\xbcywana by\xc5\x82a w Europie na okre\xc5\x9blenie kasztanowca po jego rozpropagowaniu za spraw\xc4\x85 Turk\xc3\xb3w w XVI wieku. Powsta\xc5\x82a z powodu podobie\xc5\x84stwa tego drzewa do kasztana (nasion, owoc\xc3\xb3w i listk\xc3\xb3w kasztanowca przypominaj\xc4\x85cych li\xc5\x9bcie kasztana) oraz stosowania przez Turk\xc3\xb3w jego owoc\xc3\xb3w do leczenia chor\xc3\xb3b koni (po ponownym odkryciu kasztanowca w g\xc3\xb3rach greckich w ko\xc5\x84cu XIX wieku okaza\xc5\x82o si\xc4\x99, \xc5\xbce tak\xc5\xbce miejscowi Grecy u\xc5\xbcywali jego owoc\xc3\xb3w do leczenia kaszlu u koni). Przed Linneuszem nazw\xc4\x99 t\xc4\x99 proponowa\xc5\x82 na rodzajow\xc4\x85 dla kasztanowca Joseph Pitton de Tournefort, kt\xc3\xb3ry przet\xc5\x82umaczy\xc5\x82 na grek\xc4\x99 nazw\xc4\x99 \xc5\x82aci\xc5\x84sk\xc4\x85 wcze\xc5\x9bniej w Europie dla kasztanowca stosowan\xc4\x85 \xe2\x80\x93 Castanea quina (u\xc5\xbcywali jej np. Pierandrea Matthioli i Rembert Dodoens)._NEWLINE_Alternatywnym wyja\xc5\x9bnieniem nazwy \xe2\x80\x9eko\xc5\x84skiego kasztana\xe2\x80\x9d maj\xc4\x85 by\xc4\x87 te\xc5\xbc jasne u tego gatunku blizny li\xc5\x9bciowe, kt\xc3\xb3re wraz z uk\xc5\x82adem wi\xc4\x85zek przewodz\xc4\x85cych przypominaj\xc4\x85 podkow\xc4\x99 ze \xc5\x9bladami po gwo\xc5\xbadziach._NEWLINE_Podobie\xc5\x84stwo do kasztana jadalnego by\xc5\x82o powodem tak\xc5\xbce podobnego nazywania i kasztanowca. W j\xc4\x99zyku polskim okre\xc5\x9blenie kasztan w odniesieniu do kasztana jadalnego znane jest ju\xc5\xbc od XVI wieku. S\xc5\x82owo to wesz\xc5\x82o do j\xc4\x99zyka polskiego za po\xc5\x9brednictwem niemieckiego Kastania/Kastanienbaum. Kasztanowiec tak\xc5\xbce zwany by\xc5\x82 kasztanem, ale udokumentowano i takie jego nazwy jak: kasztanek, kasztania, kanstania, kanstarz, kasztalon, kasztelan, kasztanowe drzewo, a w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od kasztana jadalnego (kasztana s\xc5\x82odkiego) zwany by\xc5\x82 kasztanem gorzkim (u Krzysztofa Kluka), nibykasztanem, kasztanem dzikim albo ko\xc5\x84skim. Nazw\xc4\x99 kasztanowiec zaproponowa\xc5\x82 w XIX wieku Ignacy Rafa\xc5\x82 Czerwiakowski. Mimo odr\xc4\x99bnego naukowego nazewnictwa zwyczajowego dla dw\xc3\xb3ch r\xc3\xb3\xc5\xbcnych rodzaj\xc3\xb3w Aesculus i Castanea \xe2\x80\x93 w gwarze ludowej, cz\xc4\x99sto tak\xc5\xbce w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci artystycznej, nazwa kasztan pozostaje w u\xc5\xbcyciu w odniesieniu tak\xc5\xbce do kasztanowca.\n_START_SECTION_\nPozycja systematyczna i zmienno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nKasztanowiec pospolity jest jednym z 12 lub 19 gatunk\xc3\xb3w w rodzaju kasztanowiec Aesculus (r\xc3\xb3\xc5\xbcnica wynika z r\xc3\xb3\xc5\xbcnego uj\xc4\x99cia 7 gatunk\xc3\xb3w azjatyckich z sekcji Calothyrsus). A. hippocastanum, wsp\xc3\xb3lnie z kasztanowcem japo\xc5\x84skim A. turbinata tworzy sekcj\xc4\x99 Aesculus \xe2\x80\x93 jedn\xc4\x85 z czterech w obr\xc4\x99bie rodzaju._NEWLINE_W obr\xc4\x99bie gatunku opisano szereg form r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85cych si\xc4\x99 kszta\xc5\x82tem oraz barw\xc4\x85 li\xc5\x9bci i kwiat\xc3\xb3w, ale ich znaczenie systematyczne jest niewielkie. Ze wzgl\xc4\x99du na rozmna\xc5\xbcanie tego gatunku z nasion wyst\xc4\x99puje du\xc5\xbca zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 cech, drzewa r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 m.in. por\xc4\x85 rozwijania li\xc5\x9bci i kwitnienia nawet do kilkunastu dni.\n_START_SECTION_\nRo\xc5\x9blina ozdobna\n_START_PARAGRAPH_\nKasztanowiec pospolity jest cz\xc4\x99sto stosowany w nasadzeniach parkowych, alejach, na obrze\xc5\xbcach dr\xc3\xb3g, bulwar\xc3\xb3w, promenad i plac\xc3\xb3w. Rekomendowany jest do nasadze\xc5\x84 w zadrzewieniach drogowych autostrad i dr\xc3\xb3g ekspresowych, na terenach wiejskich do nasadze\xc5\x84 przydomowych i na terenach u\xc5\xbcyteczno\xc5\x9bci publicznej, najlepiej w formie grupowej lub rz\xc4\x99dowej. Ze wzgl\xc4\x99du jednak na obce pochodzenie gatunku bywa odradzany od stosowania poza terenami zabudowanymi, a na obszarach chronionego krajobrazu i w sieci Natura 2000 jego nasadzanie jako gatunku obcego zakazuje prawo. Poza naturalnym zasi\xc4\x99giem gatunek uwa\xc5\xbcany jeszcze w po\xc5\x82owie XX wieku za typowy raczej tylko dla krajobrazu zurbanizowanego, ale w ko\xc5\x84cu tego wieku ju\xc5\xbc zadomowiony tak\xc5\xbce w krajobrazie wiejskim. W Polsce cz\xc4\x99sto uwa\xc5\xbcany bywa wr\xc4\x99cz za gatunek rodzimy. Szczeg\xc3\xb3lnie cenione by\xc5\x82y kasztanowce w XVII wieku, gdy jako nowo\xc5\x9b\xc4\x87 sadzone by\xc5\x82y podobnie ch\xc4\x99tnie jak lipy przy posiad\xc5\x82o\xc5\x9bciach dworskich, zamkach i ko\xc5\x9bcio\xc5\x82ach._NEWLINE_Drzewo jest efektowne o ka\xc5\xbcdej porze roku \xe2\x80\x93 w czasie rozwijania m\xc5\x82odych li\xc5\x9bci (walorem jest ich wczesny rozw\xc3\xb3j), kwitnienia, owocowania i przebarwiania li\xc5\x9bci. Ze wzgl\xc4\x99du na g\xc4\x99st\xc4\x85, ciemnozielon\xc4\x85 koron\xc4\x99 jest bardzo cieniodajne. W zadrzewieniach ma \xc5\x9brednie znaczenie d\xc5\xbawi\xc4\x99koch\xc5\x82onne, ale du\xc5\xbce przeciwwietrzne. Za najbardziej efektowne uznawane s\xc4\x85 drzewa rosn\xc4\x85ce na otwartej przestrzeni z koron\xc4\x85 si\xc4\x99gaj\xc4\x85c\xc4\x85 ziemi. Nasiona kasztanowca (kasztany) wykorzystywane s\xc4\x85 do dekoracji i stanowi\xc4\x85 atrakcj\xc4\x99 dla dzieci. Ch\xc4\x99tnie s\xc4\x85 przez nie zbierane i wykorzystywane do tworzenia figurek oraz nauki liczenia._NEWLINE_Problemem generowanym przez ten gatunek bywa za\xc5\x9bmiecanie otoczenia \xc5\x82upinami owoc\xc3\xb3w i du\xc5\xbc\xc4\x85 ilo\xc5\x9bci\xc4\x85 li\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nUprawa\n_START_PARAGRAPH_\nPrzy planowaniu uprawy kasztanowca uwzgl\xc4\x99dni\xc4\x87 nale\xc5\xbcy osi\xc4\x85gane przez drzewo rozmiary. Odst\xc4\x99p mi\xc4\x99dzy drzewami powinien wynie\xc5\x9b\xc4\x87 co najmniej 12 m (taki jest zalecany dla nasadze\xc5\x84 alejowych). Gatunek rosn\xc4\x85\xc4\x87 mo\xc5\xbce niemal w ka\xc5\xbcdej glebie z wyj\xc4\x85tkiem miejsc bardzo mokrych, suchych, zasolonych oraz gleb torfowych. Dobrze sobie radzi w warunkach miejskich, tak\xc5\xbce w miejscach, gdzie s\xc4\x85 ograniczone warunki rozwoju systemu korzeniowego z powodu s\xc4\x85siedztwa zabudowy lub ulic. Z powodu zanieczyszczenia powietrza mo\xc5\xbce \xc5\xbale rosn\xc4\x85\xc4\x87 w \xc5\x9bcis\xc5\x82ych centrach miast. Najlepiej rozwija si\xc4\x99 w p\xc3\xb3\xc5\x82cieniu i w pe\xc5\x82nym nas\xc5\x82onecznieniu. Rekomendowany jest do uprawy w 6\xe2\x80\x939 strefie mrozoodporno\xc5\x9bci, czyli na ca\xc5\x82ym terytorium Polski z wyj\xc4\x85tkiem Suwalszczyzny i Podhala. Wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 mo\xc5\xbce by\xc4\x87 jednak uprawiany nawet w 4 strefie mrozoodporno\xc5\x9bci, o ile m\xc5\x82ode drzewko przetrwa pierwsze 3\xe2\x80\x934 lata, kiedy jest najbardziej wra\xc5\xbcliwe na mr\xc3\xb3z._NEWLINE_Drzewo nie wymaga ci\xc4\x99cia, ale w razie potrzeby mo\xc5\xbcliwe jest usuni\xc4\x99cie problematycznych konar\xc3\xb3w. Drzewa nawet powa\xc5\xbcnie przyci\xc4\x99te wed\xc5\x82ug jednych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 znosz\xc4\x85 to dobrze, cho\xc4\x87 zachowuj\xc4\x85 zniekszta\xc5\x82con\xc4\x85 koron\xc4\x99 przez wiele lat, wed\xc5\x82ug innych du\xc5\xbce ci\xc4\x99cia goj\xc4\x85 si\xc4\x99 \xc5\xbale, a w przypadku odci\xc4\x99cia konar\xc3\xb3w o \xc5\x9brednicy ponad 15\xc2\xa0cm w 80% przypadk\xc3\xb3w w ci\xc4\x85gu 2\xe2\x80\x934 lat rana jest infekowana przez patogeny grzybowe._NEWLINE_Kasztanowca \xc5\x82atwo rozmna\xc5\xbca si\xc4\x99 z nasion. Po ich zbiorze najlepiej wysia\xc4\x87 je tej samej jesieni, ewentualnie mo\xc5\xbcna je przechowa\xc4\x87 co najwy\xc5\xbcej do najbli\xc5\xbcszej wiosny. Przechowuj\xc4\x85c nale\xc5\xbcy chroni\xc4\x87 je przed wyschni\xc4\x99ciem \xe2\x80\x93 zado\xc5\x82owane lub umieszczone w worku foliowym i przetrzymywane w temperaturze 3\xc2\xa0\xc2\xb0C. U tak przechowywanych nasion nast\xc4\x99puje spadek \xc5\xbcywotno\xc5\x9bci z pocz\xc4\x85tkowych 85% do 60% po 13 i 25% po 15 miesi\xc4\x85cach. Sieje si\xc4\x99 nasiona umieszczaj\xc4\x85c na g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci 4\xe2\x80\x935\xc2\xa0cm ja\xc5\x9bniejszym znaczkiem do do\xc5\x82u. M\xc5\x82ode siewki wymagaj\xc4\x85 ochrony przed przymrozkami. Odmiany ozdobne rozmna\xc5\xbca si\xc4\x99 przez szczepienie.\n_START_SECTION_\nChoroby i szkodniki\n_START_PARAGRAPH_\nKasztanowiec pospolity przez d\xc5\x82ugi czas pozostawa\xc5\x82 drzewem stosunkowo niewra\xc5\xbcliwym na choroby i szkodniki, zachowuj\xc4\x85cym si\xc4\x99 na og\xc3\xb3\xc5\x82 w dobrym stanie fitopatologicznym. Ograniczone problemy powodowane by\xc5\x82y przez \xc5\xbcerowanie owad\xc3\xb3w na li\xc5\x9bciach i zapadanie na tzw. czekoladow\xc4\x85 plamisto\xc5\x9b\xc4\x87 li\xc5\x9bci powodowan\xc4\x85 przez grzyb Guignardia aesculi. Sytuacja tego gatunku w Europie uleg\xc5\x82a istotnemu pogorszeniu na prze\xc5\x82omie XX i XXI wieku z powodu pojawienia si\xc4\x99 w kr\xc3\xb3tkim czasie nowych patogen\xc3\xb3w i zmiany warunk\xc3\xb3w klimatycznych. Czynniki te zreszt\xc4\x85 s\xc4\x85 sprz\xc4\x99\xc5\xbcone, bowiem ocieplanie klimatu u\xc5\x82atwia dyspersj\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82noc patogenicznych grzyb\xc3\xb3w i owad\xc3\xb3w._NEWLINE_W 1984 nad Jeziorem Ochrydzkim w Macedonii odkryto obecno\xc5\x9b\xc4\x87 nieznanego dot\xc4\x85d nauce gatunku drobnego motyla \xe2\x80\x93 szrot\xc3\xb3wka kasztanowcowiaczka Cameraria ohridella, kt\xc3\xb3ry w ci\xc4\x85gu kilkunastu lat rozprzestrzeni\xc5\x82 si\xc4\x99 w ca\xc5\x82ej Europie. Gwa\xc5\x82towno\xc5\x9b\xc4\x87 jego ekspansji i brak wrog\xc3\xb3w \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85 o jego zawleczeniu z odleg\xc5\x82ego obszaru (np. Azji lub Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej). Trzy pokolenia g\xc4\x85sienic tego gatunku w ci\xc4\x85gu roku \xc5\xbceruj\xc4\x85 wewn\xc4\x85trz blaszki li\xc5\x9bciowej kasztanowc\xc3\xb3w, powoduj\xc4\x85c powstawanie plam (min) o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 3\xe2\x80\x934\xc2\xa0cm na du\xc5\xbcej cz\xc4\x99\xc5\x9bci blaszki i w ko\xc5\x84cu przyczyniaj\xc4\x85c si\xc4\x99 do brunatnienia i zasychania li\xc5\x9bci opadaj\xc4\x85cych ju\xc5\xbc w lipcu i sierpniu. Skr\xc3\xb3cenie okresu wegetacji drzew przez tego owada nie wp\xc5\x82ywa na intensywno\xc5\x9b\xc4\x87 kwitnienia i liczb\xc4\x99 wydawanych nasion, jednak znacz\xc4\x85co pogarsza ich jako\xc5\x9b\xc4\x87, zmniejszaj\xc4\x85c ich mas\xc4\x99 \xc5\x9brednio o po\xc5\x82ow\xc4\x99 i os\xc5\x82abiaj\xc4\x85c mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 rozsiewania si\xc4\x99 gatunku, zw\xc5\x82aszcza w obszarze naturalnego wyst\xc4\x99powania. Na zaatakowanych drzewach stwierdzono powstawanie dodatkowych, fa\xc5\x82szywych pier\xc5\x9bcieni przyrost\xc3\xb3w rocznych poprawiaj\xc4\x85cych mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci transportu substancji od\xc5\xbcywczych i przep\xc5\x82yw wody w celu kompensowania skr\xc3\xb3cenia okresu wegetacji. Rejestrowano jednak tak\xc5\xbce wyra\xc5\xbane os\xc5\x82abienie przyrost\xc3\xb3w rocznych._NEWLINE_Na Ba\xc5\x82kanach w obr\xc4\x99bie naturalnego zasi\xc4\x99gu kasztanowca poza szrot\xc3\xb3wkiem du\xc5\xbcym problemem jest tak\xc5\xbce zawleczona z wschodniej Azji k\xc3\xb3zka Anoplophora glabripennis, kt\xc3\xb3rej larwy dr\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 pnie kasztanowc\xc3\xb3w._NEWLINE_Do innych bezkr\xc4\x99gowc\xc3\xb3w od dawna zwi\xc4\x85zanych z kasztanowcami nale\xc5\xbc\xc4\x85: chrab\xc4\x85szcz kasztanowy Melolontha hippocastani i majowy M. melolontha, Alsophila aescularia, wieczernica klon\xc3\xb3wka Acronicta aceris, Phyllobius pyri, Galerucella luteola, Eulecanium tiliae, w\xc5\x82ochatka klonowa czarna Periphyllus testudinaceus, Alebra wahlenbergi, Vasates hippocastani, Eotetranychus aesculi, Tegonotus carinatus._NEWLINE_W 1999 w Niemczech, po raz pierwszy w Europie, stwierdzony zosta\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoameryka\xc5\x84ski m\xc4\x85czniak Erysiphe flexuosa wywo\xc5\x82uj\xc4\x85cy chorob\xc4\x99 \xe2\x80\x93 m\xc4\x85czniaka prawdziwego kasztanowca. Od pocz\xc4\x85tku XXI wieku patogen ten rozprzestrzenia si\xc4\x99 w Europie \xc5\x9arodkowej. Inny gatunek z tego rodzaju pora\xc5\xbcaj\xc4\x85cy kasztanowce to Erysiphe alphitoides, a z rz\xc4\x99du m\xc4\x85czniakowc\xc3\xb3w na kasztanowcu stwierdzane s\xc4\x85 poza tym Phyllactinia guttata i Sawadaea bicornis. Li\xc5\x9bcie kasztanowca infekowane s\xc4\x85 tak\xc5\xbce grzybem z rz\xc4\x99du Capnodiales \xe2\x80\x93 Septoria hippocastani oraz Phyllosticta aesculina, Ascochyta grandimaculans, Verticillium albo-atrum, Apiognomonia errabunda._NEWLINE_Z Indii zawleczono do Europy Zachodniej, obserwowan\xc4\x85 tam od 2002, zw\xc5\x82aszcza w Holandii i Wielkiej Brytanii, a od 2007 obecn\xc4\x85 te\xc5\xbc w Niemczech, bakteryjn\xc4\x85 chorob\xc4\x99 kasztanowc\xc3\xb3w wywo\xc5\x82ywan\xc4\x85 przez Pseudomonas syringae pv. aesculi. Objawami choroby s\xc4\x85 wiosenne wycieki w kolorze bezbarwnym lub \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tawym pojawiaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 na pniu i konarach, wysychaj\xc4\x85ce i czerniej\xc4\x85ce w ci\xc4\x85gu lata._NEWLINE_Pnie drzew z uszkodzeniami mrozowymi i innymi pora\xc5\xbcane s\xc4\x85 przez grzyb \xe2\x80\x93 rozszczepk\xc4\x99 pospolit\xc4\x85 Schizophyllum commune. Poza tym pnie i konary kasztanowc\xc3\xb3w padaj\xc4\x85 ofiar\xc4\x85 fytoftorozy powodowanej przez l\xc4\x99gniowce: Phytophthora ramorum i Phytophthora cactorum. Na martwych lub obumieraj\xc4\x85cych kasztanowcach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85: Plagiostoma aesculi, Diaporthe coneglanensis, Daldinia fissa, \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ciak siarkowy Laetiporus sulphureus, \xc5\xbcagiew \xc5\x82uskowata Cerioporus squamosus, b\xc5\x82yskoporek szczotkowaty Inonotus hispidus, lakownica sp\xc5\x82aszczona Ganoderma applanatum, gruze\xc5\x82ek cynobrowy Nectria cinnabarina i N. ditissima._NEWLINE_Obserwuje si\xc4\x99 tak\xc5\xbce wyst\xc4\x99powanie w znacznym stopniu listowia nekroz w przypadku drzew sadzonych w miastach w zbyt ciasnych przestrzeniach, np. w w\xc4\x85skich ulicach._NEWLINE_W pierwszej dekadzie XXI wieku stan zdrowotny kasztanowc\xc3\xb3w w Europie \xc5\x9arodkowej uleg\xc5\x82 znacz\xc4\x85cemu pogorszeniu. W celu ograniczania ekspansji patogen\xc3\xb3w konieczne jest mo\xc5\xbcliwie skrupulatne zbieranie i niszczenie opadaj\xc4\x85cych li\xc5\x9bci z drzew oraz ewentualnie stosowanie \xc5\x9brodk\xc3\xb3w chemicznych. Zwraca si\xc4\x99 jednak uwag\xc4\x99 na szkodliwo\xc5\x9b\xc4\x87 zabieg\xc3\xb3w z u\xc5\xbcyciem \xc5\x9brodk\xc3\xb3w chemicznych zar\xc3\xb3wno dla samych drzew, na kt\xc3\xb3rych dokonywano ich iniekcji, jak i innych owad\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych z kasztanowcami, w tym pszcz\xc3\xb3\xc5\x82 zbieraj\xc4\x85cych z nich nektar.\n_START_SECTION_\nZagro\xc5\xbcenia i ochrona\n_START_PARAGRAPH_\nGatunek uznawany jest nara\xc5\xbcony na wymarcie w naturze (VU) wed\xc5\x82ug \xc5\x9bwiatowej czerwonej listy publikowanej przez Mi\xc4\x99dzynarodow\xc4\x85 Uni\xc4\x99 Ochrony Przyrody oraz czerwonej listy drzew europejskich. Tak\xc4\x85 sam\xc4\x85 kategori\xc4\x99 zagro\xc5\xbcenia ma w Grecji i Bu\xc5\x82garii, a w Albanii jest krytycznie zagro\xc5\xbcony (CR). Problemem w zachowaniu tego gatunku w naturze jest niewielka liczba osobnik\xc3\xb3w (oceniana na poni\xc5\xbcej 2,5 tysi\xc4\x85ca lub 5\xe2\x80\x939 tysi\xc4\x99cy, podczas gdy dla por\xc3\xb3wnania zasoby tego gatunku w Polsce szacowane s\xc4\x85 na ok. 500 tysi\xc4\x99cy drzew), z\xc5\x82y stan kasztanowc\xc3\xb3w i ich populacji z powodu inwazji takich patogen\xc3\xb3w jak szrot\xc3\xb3wek kasztanowcowiaczek Cameraria ohridella i Anoplophora glabripennis, a tak\xc5\xbce przekszta\xc5\x82canie siedlisk powodowane dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci\xc4\x85 inwestycyjn\xc4\x85, budow\xc4\x85 dr\xc3\xb3g, turystyk\xc4\x85, eksploatacj\xc4\x85 drewna i po\xc5\xbcarami las\xc3\xb3w. Problemem jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wyjadanie nasion przez byd\xc5\x82o i inne zwierz\xc4\x99ta oraz pozyskiwanie nasion do cel\xc3\xb3w leczniczych. Gatunek w naturalnym \xc5\x9brodowisku bardzo s\xc5\x82abo si\xc4\x99 odnawia \xe2\x80\x93 w przypadku ponad 60% subpopulacji w Grecji nie obserwuje si\xc4\x99 odnowienia zupe\xc5\x82nie, a skutecznie rozmna\xc5\xbca si\xc4\x99 jedynie 6%._NEWLINE_Niemal po\xc5\x82owa populacji greckich podlega ochronie w rezerwatach i parkach narodowych. Stanowisko w Bu\xc5\x82garii chronione jest tak\xc5\xbce w rezerwacie przyrody, a sam gatunek podlega ochronie prawnej. W Macedonii kasztanowiec pospolity ro\xc5\x9bnie w trzech parkach narodowych, przy czym ponad 100 drzew rosn\xc4\x85cych w Parku Narodowym Bistra w dolinie Garskiej Reki zagro\xc5\xbconych jest planowan\xc4\x85 budow\xc4\x85 elektrowni wodnej i zapory._NEWLINE_Dla zachowania gatunku uznaje si\xc4\x99 za konieczne zwalczanie inwazyjnego szrot\xc3\xb3wka i innych patogen\xc3\xb3w, wzmocnienie ochrony rezerwatowej, ograniczanie oddzia\xc5\x82ywa\xc5\x84 antropogenicznych na siedliska oraz wprowadzenie kasztanowc\xc3\xb3w z naturalnych stanowisk do upraw ex situ._NEWLINE_Stan kasztanowc\xc3\xb3w pospolitych tak\xc5\xbce na obszarach, gdzie gatunek zosta\xc5\x82 introdukowany uleg\xc5\x82 pogorszeniu w pocz\xc4\x85tkach XXI wieku w zwi\xc4\x85zku ze zmianami klimatu i rozprzestrzenianiem si\xc4\x99 zawlekanych, inwazyjnych patogen\xc3\xb3w._NEWLINE_Dla ochrony drzew przed presj\xc4\x85 owad\xc3\xb3w, zw\xc5\x82aszcza szrot\xc3\xb3wka, kluczowe jest mo\xc5\xbcliwie regularne i skrupulatne usuwanie li\xc5\x9bci z larwami. W celu ich zniszczenia li\xc5\x9bcie nale\xc5\xbcy spali\xc4\x87 lub kompostowa\xc4\x87 pod co najmniej 20\xc2\xa0cm grubo\xc5\x9bci warstw\xc4\x85 ziemi (bez takiego zabezpieczenia motyl wydostanie si\xc4\x99 na zewn\xc4\x85trz). Stosowa\xc4\x87 mo\xc5\xbcna tak\xc5\xbce pu\xc5\x82apki feromonowe oraz opaski i tablice lepowe z feromonami specyficznymi dla szrot\xc3\xb3wka (inaczej nawet do 90% ofiar stanowi\xc4\x87 mog\xc4\x85 inne bezkr\xc4\x99gowce), przy czym s\xc4\x85 one skuteczne, je\xc5\x9bli za\xc5\x82o\xc5\xbcone zostan\xc4\x85 w po\xc5\x82owie kwietnia, tj. w czasie wylotu pierwszego pokolenia motyla. Stosowane s\xc4\x85 tak\xc5\xbce metody chemiczne w postaci iniekcji do pni, do gleby pod drzewami oraz w formie oprysk\xc3\xb3w. Rekomendowane jest te\xc5\xbc ograniczenie udzia\xc5\x82u kasztanowca w nasadzeniach i zast\xc4\x99powanie go innymi gatunkami z tego rodzaju, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 ma\xc5\x82o podatne na szkodnika (w tym tak\xc5\xbce miesza\xc5\x84cowy kasztanowiec czerwony)._NEWLINE_W zwi\xc4\x85zku z inwazj\xc4\x85 szrot\xc3\xb3wka i pogorszeniem stanu kasztanowc\xc3\xb3w pospolitych w Polsce od 2005 do 2014 roku prowadzony by\xc5\x82 program \xe2\x80\x9ePom\xc3\xb3\xc5\xbcmy kasztanowcom\xe2\x80\x9d zapocz\xc4\x85tkowany przez Fundacj\xc4\x99 Nasza Ziemia i Clear Channel Polska. W jego ramach organizowano zbi\xc3\xb3rki publiczne na dzia\xc5\x82ania ochronne i leczenie kasztanowc\xc3\xb3w, organizowano akcje grabienia li\xc5\x9bci i zbioru nasion oraz obchodzono Dzie\xc5\x84 Kasztanowca (w drug\xc4\x85 niedziel\xc4\x99 maja)._NEWLINE_Kasztanowce cz\xc4\x99sto sadzone w parkach, przy ko\xc5\x9bcio\xc5\x82ach i na cmentarzach podlegaj\xc4\x85 w Polsce ochronie konserwatorskiej. Wed\xc5\x82ug Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody w Polsce kasztanowce chronione s\xc4\x85 jako 622 pomniki przyrody (stan: 8 stycznia 2019), przy czym w niekt\xc3\xb3rych wypadkach ochronie podlegaj\xc4\x85 ca\xc5\x82e aleje (np. w Szymanowie i Ruchocicach w Wielkopolsce). Pomnikiem przyrody jest te\xc5\xbc m.in. najstarszy kasztanowiec w Polsce \xe2\x80\x93 Benedykt z Lubinia.\n_START_SECTION_\nObecno\xc5\x9b\xc4\x87 w kulturze\n_START_PARAGRAPH_\nZe wzgl\xc4\x99du na kwitnienie kasztanowc\xc3\xb3w na pocz\xc4\x85tku maja \xe2\x80\x93 kojarz\xc4\x85 si\xc4\x99 one w Polsce z egzaminami maturalnymi przypadaj\xc4\x85cymi tradycyjnie w tym czasie. Spopularyzowane (pod ludow\xc4\x85 nazw\xc4\x85) te\xc5\xbc w piosence Wojciecha G\xc4\x85ssowskiego \xe2\x80\x9eGdzie si\xc4\x99 podzia\xc5\x82y tamte prywatki\xe2\x80\x9d (\xe2\x80\xa6) tu\xc5\xbc przed matur\xc4\x85 kwit\xc5\x82y kasztany, \xc5\xbcy\xc5\x82o si\xc4\x99 tak jak we \xc5\x9bnie (\xe2\x80\xa6)._NEWLINE_Ga\xc5\x82\xc4\x85zkami kasztanowca ozdabiano domy i obej\xc5\x9bcia na wsiach polskich w Zielone \xc5\x9awi\xc4\x85tki. Przegl\xc4\x85d licznych odwo\xc5\x82a\xc5\x84 do kasztanowca w tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci poetyckiej i ludowej przedstawi\xc5\x82a Anna Kaczan w \xe2\x80\x9ePi\xc5\x9bmie Folkowym\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Jedn\xc4\x85 z kultywowanych tradycji pochodz\xc4\x85cych z teren\xc3\xb3w wiejskich, zw\xc5\x82aszcza Podlasia, jest noszenie w kieszeniach kasztan\xc3\xb3w dla \xc5\x82agodzenia b\xc3\xb3li artretycznych i reumatycznych. Nasiona kasztanowca s\xc4\x85 te\xc5\xbc u\xc5\xbcywane jako naturalne \xe2\x80\x9eodpromienniki\xe2\x80\x9d chroni\xc4\x85ce przed \xe2\x80\x9eszkodliwym promieniowaniem\xe2\x80\x9d, w tym tzw. promieniowaniem geotycznym z \xc5\xbcy\xc5\x82 wodnych. Przechowywane w lnianych woreczkach umieszczane bywaj\xc4\x85 pod \xc5\x82\xc3\xb3\xc5\xbckami i w tapczanach. Zalecane jest przy tym podk\xc5\x82adanie pod miejsce do spania trzech work\xc3\xb3w zawieraj\xc4\x85cych 15 do 20 nasion i coroczne ich wymienianie. Istnieje te\xc5\xbc przes\xc4\x85d o zapewnianiu harmonii w domu, w kt\xc3\xb3rym na \xc5\x9bcianie zawiesi si\xc4\x99 sznur kasztan\xc3\xb3w. Z kolei w Europie Zachodniej i Ameryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej znane jest przekonanie, \xc5\xbce nasiona kasztanowca odstraszaj\xc4\x85 paj\xc4\x85ki. Z naukowego punktu widzenia przekonania o tego typu w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bciach kasztanowc\xc3\xb3w nie maj\xc4\x85 uzasadnienia._NEWLINE_Wierz\xc4\x85cy w dzia\xc5\x82anie homeopatii stosuj\xc4\x85 te\xc5\xbc wod\xc4\x99 \xe2\x80\x9epami\xc4\x99taj\xc4\x85c\xc4\x85\xe2\x80\x9d w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci preparat\xc3\xb3w z kasztanowca w leczeniu przewlek\xc5\x82ych nie\xc5\xbcyt\xc3\xb3w jamy nosowo-gard\xc5\x82owej z uczuciem sucho\xc5\x9bci i palenia oraz ciemnoczerwonym zabarwieniem; ostrych b\xc3\xb3li odbytu, sta\xc5\x82ych b\xc3\xb3li w okolicy krzy\xc5\xbca, l\xc4\x99d\xc5\xbawi i bioder, nasilaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w czasie chodzenia; obrz\xc4\x99k\xc3\xb3w n\xc3\xb3g._NEWLINE_Kasztanowce masowo rosn\xc4\x85ce w Kijowie na Ukrainie sta\xc5\x82y si\xc4\x99 symbolem tego miasta. Gatunek ten jest te\xc5\xbc typowy dla ogrod\xc3\xb3w piwnych w Bawarii i zwi\xc4\x85za\xc5\x82 si\xc4\x99 z tradycj\xc4\x85 warzenia i spo\xc5\xbcywania piwa w tym kraju. Sta\xc5\x82o si\xc4\x99 tak dlatego, \xc5\xbce kasztanowiec jako gatunek cieniodajny i posiadaj\xc4\x85cy p\xc5\x82aski system korzeniowy by\xc5\x82 sadzony nad piwnicami piwiarni w celu ochrony przed nagrzewaniem ziemi nad nimi. W po\xc5\x82udniowej Europie kwitn\xc4\x85ce kasztanowce s\xc4\x85 symbolem ludzi zakochanych._NEWLINE_Do znanych drzew tego gatunku nale\xc5\xbca\xc5\x82 kasztanowiec rosn\xc4\x85cy przed miejscem ukrywania si\xc4\x99 Anne Frank w Amsterdamie w czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej. \xc5\xbbydowska dziewczyna sp\xc4\x99dzaj\xc4\x85c czas w oficynie przez ponad dwa lata mog\xc5\x82a ogl\xc4\x85da\xc4\x87 rosn\xc4\x85cego przed domem kasztanowca i opisywa\xc5\x82a go w swoim dzienniku, tak\xc5\xbce nied\xc5\x82ugo przed denuncjacj\xc4\x85 i wywiezieniem do obozu koncentracyjnego. Drzewo-symbol zosta\xc5\x82o powalone przez wiatr i ulew\xc4\x99 w 2010, jednak wcze\xc5\x9bniej uda\xc5\x82o si\xc4\x99 pozyska\xc4\x87 z niego nasiona i uzyska\xc4\x87 potomstwo, kt\xc3\xb3re sta\xc5\x82o si\xc4\x99 jednym z symboli holocaustu i jest sadzone przed miejscami pami\xc4\x99ci i muzeami po\xc5\x9bwi\xc4\x99conymi Zag\xc5\x82adzie \xc5\xbbyd\xc3\xb3w._NEWLINE_Kasztanowce pospolite odegra\xc5\x82y te\xc5\xbc pewn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w powstaniu pa\xc5\x84stwa Izrael i pokonaniu pa\xc5\x84stw centralnych w czasie I wojny \xc5\x9bwiatowej. Sta\xc5\x82o si\xc4\x99 to za spraw\xc4\x85 Chaima Weizmana, kt\xc3\xb3ry pracuj\xc4\x85c jako chemik w Wielkiej Brytanii wynalaz\xc5\x82 proces fermentacji z udzia\xc5\x82em bakterii, kt\xc3\xb3ry na skal\xc4\x99 przemys\xc5\x82ow\xc4\x85 pozwala\xc5\x82 na uzyskanie acetonu. Zwi\xc4\x85zek ten by\xc5\x82 deficytowy, a niezb\xc4\x99dny do produkcji materia\xc5\x82\xc3\xb3w wybuchowych (kordytu). Ze wzgl\xc4\x99du na sytuacj\xc4\x99 wojenn\xc4\x85 i deficyty po\xc5\xbcywienia, konieczne do procesu w\xc4\x99glowodany pozyskiwano dzi\xc4\x99ki og\xc3\xb3lnokrajowym akcjom zbierania nasion kasztanowc\xc3\xb3w. S\xc5\x82awa i wp\xc5\x82ywy jak\xc4\x85 Weizman zdoby\xc5\x82 dzi\xc4\x99ki odkryciu u\xc5\x82atwi\xc5\x82y mu propagowanie idei syjonistycznej i wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 mia\xc5\x82y sta\xc4\x87 si\xc4\x99 wprost powodem powstania deklaracji Balfoura. Zbi\xc3\xb3rka nasion kasztanowca powt\xc3\xb3rzona zosta\xc5\x82a w Wielkiej Brytanii tak\xc5\xbce w czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej.'