b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria technologii chemicznej i in\xc5\xbcynierii procesowej\n_START_SECTION_\nPierwotne rzemios\xc5\x82o\n_START_PARAGRAPH_\nCz\xc5\x82owiek przetwarza\xc5\x82 naturalne surowce w u\xc5\xbcyteczne produkty od tysi\xc4\x85cleci. Pierwotnie by\xc5\x82a to dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 oparta na  przekazywanych z pokolenia na pokolenie recepturach (przepisach), informuj\xc4\x85cych np. jak mo\xc5\xbcna uzyska\xc4\x87 barwniki o po\xc5\xbc\xc4\x85danych odcieniach lub uspokajaj\xc4\x85ce wywary z zi\xc3\xb3\xc5\x82. W ten spos\xc3\xb3b otrzymywano np. ciemnob\xc5\x82\xc4\x99kitny barwnik z li\xc5\x9bci indygowca barwierskiego lub olejki eteryczne o cenionych zapachach. Wiedza o sposobach dobierania surowc\xc3\xb3w i warunkach, w kt\xc3\xb3rych nale\xc5\xbcy je przetwarza\xc4\x87, mia\xc5\x82a charakter ca\xc5\x82kowicie empiryczny. Narodziny wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej technologii chemicznej musia\xc5\x82 poprzedzi\xc4\x87 rozw\xc3\xb3j wiedzy o budowie materii i mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bciach jej przekszta\xc5\x82cania. Pierwsze metody chemicznej syntezy 1H-indolo-2,3-dionu (indygo) w skali przemys\xc5\x82owej opracowano dopiero w drugiej po\xc5\x82owie XIX wieku.\n_START_SECTION_\nPrze\xc5\x82omowe syntezy przemys\xc5\x82owe\n_START_PARAGRAPH_\nRozw\xc3\xb3j technologii chemicznej (chemii technicznej) jest ilustrowany przyk\xc5\x82adem dotycz\xc4\x85cym produkcji amoniaku, stosowanego do produkcji azotowych nawoz\xc3\xb3w sztucznych._NEWLINE_Amoniak otrzymywano pocz\xc4\x85tkowo metod\xc4\x85 zgazowania w\xc4\x99gla kamiennego. Stosowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc cyjanamid wapnia (azotniak, produkt azotowania acetylenku wapnia, czyli karbidu), kt\xc3\xb3ry poddawano hydrolizie. Pr\xc3\xb3by syntezy amoniaku z azotu i wodoru rozpocz\xc4\x99to dopiero w ko\xc5\x84cu XIX wieku. Rozw\xc3\xb3j termodynamiki umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82 w\xc3\xb3wczas okre\xc5\x9blenie w\xc5\x82a\xc5\x9bciwych fizycznych parametr\xc3\xb3w reakcji (np. ci\xc5\x9bnienie ok. 100 atm; Le Chatelier, 1901); znajomo\xc5\x9b\xc4\x87 kinetyki chemicznej pozwoli\xc5\x82a dobra\xc4\x87 odpowiednie katalizatory i zrealizowa\xc4\x87 syntez\xc4\x99 w skali laboratoryjnej (F. Haber i W. Nernst, 1904\xe2\x80\x931908). Uruchomienie produkcji przemys\xc5\x82owej wymaga\xc5\x82o pokonania trudno\xc5\x9bci natury technicznej, co by\xc5\x82o mo\xc5\xbcliwe dzi\xc4\x99ki dzi\xc4\x99ki wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy Habera z C. Boschem z firmy Badische Anilin- und Sodafabrik. Pierwsza fabryka amoniaku (wytwarzaj\xc4\x85ca \xe2\x80\x9echleb z powietrza\xe2\x80\x9d, jak pisano w prasie), rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a produkcj\xc4\x99 30 t NH\xe2\x82\x83 na dob\xc4\x99 w 1913 roku.  Za syntez\xc4\x99 amoniaku z pierwiastk\xc3\xb3w sk\xc5\x82adowych Fritz Haber otrzyma\xc5\x82 Nagrod\xc4\x99 Nobla w dziedzinie chemii w 1918 roku(BASF)._NEWLINE_Uruchomienie produkcji amoniaku metod\xc4\x85 Habera i Boscha umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o rozw\xc3\xb3j innych wa\xc5\xbcnych technologii ci\xc5\x9bnieniowych, np. syntezy metanolu, otrzymywania paliw p\xc5\x82ynnych z w\xc4\x99gla kamiennego lub ci\xc5\x9bnieniowej polimeryzacji etylenu. Za wynalezienie i rozw\xc3\xb3j chemicznych metod wysokoci\xc5\x9bnieniowych Carl Bosch, wsp\xc3\xb3lnie z Friedrichem Bergiusem, otrzyma\xc5\x82 Nagrod\xc4\x99 Nobla w 1931 roku.\n_START_SECTION_\nNarodziny Chemical Engineering\n_START_PARAGRAPH_\nPokonywanie drogi od etapu laboratoryjnych bada\xc5\x84 reakcji chemicznych i r\xc3\xb3\xc5\xbcnych sposob\xc3\xb3w wyodr\xc4\x99bniania u\xc5\xbcytecznych produkt\xc3\xb3w  do uruchomienia produkcji przemys\xc5\x82owej wymaga\xc5\x82o rozwi\xc4\x85zywania wielu problem\xc3\xb3w interdyscyplinarnych. Projektowanie du\xc5\xbcych aparat\xc3\xb3w przemys\xc5\x82owych i ca\xc5\x82ych instalacji, np. wytw\xc3\xb3rni nawoz\xc3\xb3w fosforowych, polimer\xc3\xb3w, w\xc5\x82\xc3\xb3kien sztucznych, by\xc5\x82o mo\xc5\xbcliwe dzi\xc4\x99ki wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy chemik\xc3\xb3w i mechanik\xc3\xb3w. Opracowywano np. konstrukcje reaktor\xc3\xb3w i innych element\xc3\xb3w instalacji, sposoby wytwarzania materia\xc5\x82\xc3\xb3w konstrukcyjnych o odpowiedniej wytrzyma\xc5\x82o\xc5\x9bci mechanicznej i odporno\xc5\x9bci na korozj\xc4\x99, metody analitycznej kontroli przebiegu proces\xc3\xb3w. Wprowadzenie, w okresie rewolucji przemys\xc5\x82owej, produkcji masowej wymaga\xc5\x82o zastosowania proces\xc3\xb3w ci\xc4\x85g\xc5\x82ych (zamiast wcze\xc5\x9bniej powszechnie stosowanych proces\xc3\xb3w technologicznych okresowych), kt\xc3\xb3rych prowadzenie stawi\xc5\x82o przed projektantami nowe zadania._NEWLINE_Wdra\xc5\xbcaniem wielkotona\xc5\xbcowej produkcji chemicznej zajmowali si\xc4\x99 pocz\xc4\x85tkowo g\xc5\x82\xc3\xb3wnie mechanicy, korzystaj\xc4\x85cy z pomocy chemik\xc3\xb3w-analityk\xc3\xb3w. Potrzeb\xc4\x99 wyodr\xc4\x99bnienia nowej specjalno\xc5\x9bci, zawodu \xe2\x80\x9din\xc5\xbcyniera chemii technicznej\xe2\x80\x9d, stwierdzono w pierwszej kolejno\xc5\x9bci w Stanach Zjednoczonych._NEWLINE_Podstaw\xc4\x85 nowej nauki sta\xc5\x82a si\xc4\x99 definicja poj\xc4\x99cia \xe2\x80\x9eoperacja jednostkowa\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wprowadzili George E. Davis, Lewis Norton i Arthur D. Little. Zwr\xc3\xb3cono uwag\xc4\x99, \xc5\xbce przebieg destylacji lub adsorpcji opisuj\xc4\x85 te same prawa, niezale\xc5\xbcnie od chemicznego sk\xc5\x82adu o\xc5\x9brodka, w przebiegaj\xc4\x85. U podstaw in\xc5\xbcynierii chemicznej le\xc5\xbcy te\xc5\xbc definicja poj\xc4\x99cia proces jednostkowy i klasyfikacja reakcji chemicznych, zachodz\xc4\x85cych w reaktorach (np. utlenianie, redukcja, alkilowanie, polimeryzacja itp.). Pierwsze uniwersyteckie wyk\xc5\x82ady z in\xc5\xbcynierii chemicznej (chemii przemys\xc5\x82owej) George Davis  i Lewis Norton rozpocz\xc4\x99li w Massachusetts Institute of Technology w latach 1887 i 1888. Po kilku latach analogiczne kursy zosta\xc5\x82y w\xc5\x82\xc4\x85czone do program\xc3\xb3w studi\xc3\xb3w w University of Pennsylvania i Tulane University of Louisiana. W 1898 roku Frank H. Thorpe, nast\xc4\x99pca Nortona, opublikowa\xc5\x82 pierwszy podr\xc4\x99cznik in\xc5\xbcynierii chemicznej, Outlines of Industrial Chemistry (Zarys chemii przemys\xc5\x82owej). Dwa kolejne tomy ksi\xc4\x85\xc5\xbcki Davisa, Handbook of Chemical Engineering, ukaza\xc5\x82y si\xc4\x99 w latach  1901 i 1904._NEWLINE_W 1908 roku powsta\xc5\x82 American Institute of Chemical Engineers (AIChE). W chwili utworzenia liczy\xc5\x82 40. cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w (ich liczba po 100 latach osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82a 55 tys.). W 1915 roku Davis (z bratem) utworzy\xc5\x82 Chemical Trade Journal, w kt\xc3\xb3rym opublikowa\xc5\x82 swoje wyk\xc5\x82ady, staraj\xc4\x85c si\xc4\x99 spopularyzowa\xc4\x87 poj\xc4\x99cia procesu jednostkowego i operacji jednostkowej, oraz rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 akcj\xc4\x99 na rzecz powo\xc5\x82ania Institution of Chemical Engineers. Propozycja spotka\xc5\x82a si\xc4\x99 pocz\xc4\x85tkowo z silnym sprzeciwem Society of Chemical Industry. W 1919 roku utworzono w tym stowarzyszeniu Chemical Engineering Group, co wst\xc4\x99pnie potwierdzi\xc5\x82o potrzeb\xc4\x99 wyodr\xc4\x99bnienia chemical engineering (\xe2\x80\x9ein\xc5\xbcynierii chemicznej\xe2\x80\x9d) jako odr\xc4\x99bnej dyscypliny. W 1921 roku, na zje\xc5\xbadzie Chemical Engineering Group, John W. Hinchley zg\xc5\x82osi\xc5\x82 wniosek o powo\xc5\x82anie niezale\xc5\xbcnej organizacji, Institution of Chemical Engineers. Akces zg\xc5\x82osi\xc5\x82o 100 os\xc3\xb3b. Organizacj\xc4\x99 utworzono w 1922 roku._NEWLINE_W kolejnych latach podobne instytucje i organizacje powstawa\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w innych krajach (zobacz: lista stowarzysze\xc5\x84).'