b'\n_START_ARTICLE_\nAmoniak\n_START_SECTION_\nBudowa cz\xc4\x85steczki\n_START_PARAGRAPH_\nCz\xc4\x85steczka amoniaku ma struktur\xc4\x99 tetraedryczn\xc4\x85. Kszta\xc5\x82t cz\xc4\x85steczki amoniaku przypomina piramid\xc4\x99 trygonaln\xc4\x85, jednak niewi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85ca wolna para elektronowa n na atomie azotu znajduje si\xc4\x99 na czwartym zhybrydyzowanym orbitalu typu sp\xc2\xb3. Pozosta\xc5\x82e trzy orbitale stanowi\xc4\x85 wi\xc4\x85zania z atomami wodoru. Obecno\xc5\x9b\xc4\x87 wolnej pary elektronowej powoduje niewielkie zniekszta\xc5\x82cenie tetraedrycznej struktury, gdy\xc5\xbc odpychanie elektron\xc3\xb3w pary n jest silniejsze ni\xc5\xbc tych, tworz\xc4\x85cych wi\xc4\x85zania N\xe2\x88\x92H. Z tego wzgl\xc4\x99du k\xc4\x85t mi\xc4\x99dzy wi\xc4\x85zaniami jest nieco mniejszy (106\xc2\xb045\xe2\x80\xb2) ni\xc5\xbc np. mi\xc4\x99dzy wi\xc4\x85zaniami C\xe2\x88\x92H w cz\xc4\x85steczce metanu (109\xc2\xb028\xe2\x80\xb2). Z kolei w cz\xc4\x85steczce wody, kt\xc3\xb3ra zawiera dwie pary niewi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85ce n k\xc4\x85t mi\xc4\x99dzy wi\xc4\x85zaniami O\xe2\x88\x92H jest jeszcze mniejszy (104\xc2\xb045\xe2\x80\xb2) ni\xc5\xbc w cz\xc4\x85steczce amoniaku. Struktura cz\xc4\x85steczki amoniaku i wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 jego pochodnych (amin) nie jest jednak stereochemicznie stabilna to znaczy ulega ona tzw. inwersji parasolowej, w kt\xc3\xb3rej cz\xc4\x85steczka \xe2\x80\x9eprzewraca si\xc4\x99 na drug\xc4\x85 stron\xc4\x99\xe2\x80\x9d jak parasol na silnym wietrze, a wolna para elektronowa n przeskakuje na drug\xc4\x85 stron\xc4\x99 p\xc5\x82aszczyzny cz\xc4\x85steczki._NEWLINE_Z powodu stosunkowo du\xc5\xbcej r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy elektroujemno\xc5\x9bci mi\xc4\x99dzy atomem azotu i wodoru (0,84 wed\xc5\x82ug skali Paulinga) oraz asymetrycznej budowie, cz\xc4\x85steczka amoniaku ma do\xc5\x9b\xc4\x87 du\xc5\xbcy moment dipolowy (\xce\xbc = 1,47\xc2\xa0D). Polarno\xc5\x9b\xc4\x87 cz\xc4\x85steczek amoniaku jest przyczyn\xc4\x85 tworzenia si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy nimi wi\xc4\x85za\xc5\x84 wodorowych.\n_START_SECTION_\nPalno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nAmoniak jest palny (temperatura samozap\xc5\x82onu: 630\xc2\xa0\xc2\xb0C). Spala si\xc4\x99 \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tawym p\xc5\x82omieniem na azot i wod\xc4\x99. Mieszaniny z powietrzem (15\xe2\x80\x9328% obj. NH_NEWLINE_3) s\xc4\x85 wybuchowe.\n_START_SECTION_\nAktywno\xc5\x9b\xc4\x87 chemiczna gazowego amoniaku\n_START_PARAGRAPH_\nW stanie gazowym, powy\xc5\xbcej 700\xc2\xa0\xc2\xb0C amoniak ma silne w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci redukuj\xc4\x85ce, co jest spowodowane jego dysocjacj\xc4\x85 termiczn\xc4\x85 z wydzieleniem wodoru. W ni\xc5\xbcszych temperaturach jest stabilny chemicznie. Po d\xc5\x82u\xc5\xbcszym kontakcie z rt\xc4\x99ci\xc4\x85, srebrem i halogenami wilgotny amoniak tworzy zwi\xc4\x85zki wybuchowe wra\xc5\xbcliwe na uderzenia.\n_START_SECTION_\nAnaliza\n_START_PARAGRAPH_\nZar\xc3\xb3wno amoniak, jak i jego zwi\xc4\x85zki mo\xc5\xbcna wykry\xc4\x87 i oznaczy\xc4\x87 metodami chemicznymi, przede wszystkim za pomoc\xc4\x85 odczynnika Nesslera lub metod\xc4\x85 indofenolow\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nZastosowanie\n_START_PARAGRAPH_\nNajwi\xc4\x99ksze ilo\xc5\x9bci amoniaku s\xc4\x85 w przemy\xc5\x9ble zu\xc5\xbcywane do produkcji nawoz\xc3\xb3w sztucznych oraz do otrzymywania metod\xc4\x85 Ostwalda tlenku azotu(II), kt\xc3\xb3ry jest p\xc3\xb3\xc5\x82produktem do otrzymywania kwasu azotowego. Ponadto amoniaku u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 do produkcji w\xc4\x99glanu sodu (sody amoniakalnej) metod\xc4\x85 Solvaya, materia\xc5\x82\xc3\xb3w wybuchowych, cyjanowodoru, tkanin syntetycznych etc._NEWLINE_Ze wzgl\xc4\x99du na swoje w\xc5\x82asno\xc5\x9bci termodynamiczne amoniak jest stosowany jako czynnik ch\xc5\x82odniczy (R717), zw\xc5\x82aszcza w du\xc5\xbcych urz\xc4\x85dzeniach ch\xc5\x82odniczych._NEWLINE_Woda amoniakalna stosowana jest jako sk\xc5\x82adnik soli trze\xc5\xbawi\xc4\x85cych w celu przywr\xc3\xb3ceniu \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci os\xc3\xb3b, u kt\xc3\xb3rych wyst\xc4\x85pi\xc5\x82o omdlenie._NEWLINE_Amoniak wymieszany z powietrzem jest stosowany na statkach do redukcji cz\xc4\x85stek NO\xe2\x82\x93 w procesie selektywnej redukcji katalitycznej (SCR).\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszy opisany zwi\xc4\x85zek amoniaku \xe2\x80\x93 salmiak (chlorek amonu), otrzymany zosta\xc5\x82 ok. 332 roku p.n.e. z odchod\xc3\xb3w wielb\xc5\x82\xc4\x85d\xc3\xb3w w pobli\xc5\xbcu \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni Amona w oazie Siwa na terenie dzisiejszego Egiptu. St\xc4\x85d pochodzi nazwa \xe2\x80\x9eamoniak\xe2\x80\x9d u\xc5\xbcywana w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych formach w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w \xc5\x9bwiata._NEWLINE_Chlorek amonu by\xc5\x82 te\xc5\xbc znany przez \xc5\x9bredniowiecznych alchemik\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 by\xc5\x82 wzmiankowany przez Alberta Wielkiego na pocz\xc4\x85tku XIII wieku. W XV w. Basilius Valentinus otrzyma\xc5\x82 amoniak przez dzia\xc5\x82anie na t\xc4\x99 s\xc3\xb3l zasad\xc4\x85. Sk\xc5\x82ad amoniaku zosta\xc5\x82 ustalony przez Claude\xe2\x80\x99a Louisa Bertholleta.'