b"\n_START_ARTICLE_\nCzam\n_START_PARAGRAPH_\nCzam \xe2\x80\x93 (cham, cz\xe2\x80\x99am) w j\xc4\x99zyku tybeta\xc5\x84skim ('chams) oznacza taniec. Rytualny taniec tybeta\xc5\x84ski, kt\xc3\xb3ry wykonuj\xc4\x85 w klasztorach odpowiednio wyszkoleni mnisi lub lamowie, podczas kt\xc3\xb3rego pokazywane s\xc4\x85 \xc5\x9bwieckiej publiczno\xc5\x9bci wyobra\xc5\xbcenia b\xc3\xb3stw wzywanych w czasie medytacji. Wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 mo\xc5\xbcemy dwa podstawowe rodzaje tego typu ta\xc5\x84ca: statyczny, w kt\xc3\xb3rym dominuje recytacja (okre\xc5\x9blany niekiedy mianem czamu Milarepy, charakterystyczny przede wszystkim dla buddyzmu mongolskiego) oraz dynamiczny, w kt\xc3\xb3rym pojawia si\xc4\x99 pantomimiczny uk\xc5\x82ad ruchowy (z maskami i bez nich). Jest regularnie odprawiany we wszystkich wi\xc4\x99kszych klasztorach.\n_START_SECTION_\nCharakterystyka\n_START_PARAGRAPH_\nCzam jest swego rodzaju egzorcyzmem, kt\xc3\xb3ry ma na celu pozbycie si\xc4\x99 nieprzyjaznych si\xc5\x82 dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cych na szkod\xc4\x99 wsp\xc3\xb3lnoty widz\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy przez udzielenie wsparcia finansowego i obecno\xc5\x9b\xc4\x87 na uroczysto\xc5\x9bci przysporzyli sobie wiele zas\xc5\x82ug duchowych. \xc5\x9awi\xc4\x99ty taniec odbywa si\xc4\x99 ku czci b\xc3\xb3stw opieku\xc5\x84czych, kt\xc3\xb3re przedstawiaj\xc4\x85 przebrani mnisi z maskami na twarzach. Przy pomocy rytmicznych ruch\xc3\xb3w, ewolucji tanecznych i teatralnych gest\xc3\xb3w w takt muzyki, odgrywane jest zwyci\xc4\x99stwo b\xc3\xb3stw opieku\xc5\x84czych nad wrogim demonem. Ka\xc5\xbcdy klasztor ma swoje b\xc3\xb3stwo opieku\xc5\x84cze, wi\xc4\x99c w ka\xc5\xbcdym przedstawienia maj\xc4\x85 odmienny charakter. Czam wyst\xc4\x99puje we wszystkich krajach, gdzie rozpowszechniony jest buddyzm tybeta\xc5\x84ski (Tybet, Ladakh, Bhutan i Mongolia).\n_START_SECTION_\nTaniec Czarnych Kapeluszy\n_START_PARAGRAPH_\nPodczas \xc5\x9bwi\xc4\x99ta klasztoru Curp\xe2\x80\x99u z Doliny Dowo Lung taniec ten jest nazywany ta\xc5\x84cem Czarnych Kapeluszy, a mnisi ta\xc5\x84cz\xc4\x85cy go odgrywaj\xc4\x85 role wojownik\xc3\xb3w stoj\xc4\x85cych na stra\xc5\xbcy wielkiego \xc5\x82adu oraz harmonii we wszech\xc5\x9bwiecie. Czarny kapelusz ma tutaj symbolik\xc4\x99 ca\xc5\x82ego \xc5\x9bwiata, a jego czubek to mityczna G\xc3\xb3ra Merdu, czyli nieruchome centrum wszech\xc5\x9bwiata \xe2\x80\x93 axis mundi.\n_START_SECTION_\nFunkcje spo\xc5\x82eczne\n_START_PARAGRAPH_\nZrozumienie g\xc5\x82\xc4\x99bokiego znaczenia ta\xc5\x84ca cz\xe2\x80\x99am wykracza poza mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci niewtajemniczonych (wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci ludzi). Wa\xc5\xbcne jest jednak to, \xc5\xbce obrz\xc4\x99d przyci\xc4\x85ga wiernych i zapewnia g\xc5\x82\xc4\x99bokie prze\xc5\xbcycia religijne i ludyczne. Uczestnictwo w \xc5\x9bwi\xc4\x99cie przerywa rytm \xc5\x9bwieckiego \xc5\xbcycia, wprowadza w wymiar duchowy \xe2\x80\x93 i co nie mniej wa\xc5\xbcne \xe2\x80\x93 integruje okresowo lokalne spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3rych cz\xc5\x82onkowie przybywaj\xc4\x85 do klasztoru nawet z bardzo odleg\xc5\x82ych miejscowo\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nCzas wyst\xc4\x99powania\n_START_PARAGRAPH_\nCzas trwania ta\xc5\x84c\xc3\xb3w zale\xc5\xbcy od miejscowych obyczaj\xc3\xb3w i kalendarza \xc5\x9bwi\xc4\x85tecznego; zwykle trwaj\xc4\x85 one jeden dzie\xc5\x84 lub dwa dni. Podczas szczeg\xc3\xb3lnie wa\xc5\xbcnych \xc5\x9bwi\xc4\x85t ta\xc5\x84ce odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 na zako\xc5\x84czenie wcze\xc5\x9bniejszych uroczysto\xc5\x9bci. Obok ta\xc5\x84c\xc3\xb3w oczyszczaj\xc4\x85cych (np. Yamantaka czy Mahakala) program uroczysto\xc5\x9bci mo\xc5\xbce przewidywa\xc4\x87 tak\xc5\xbce inne ta\xc5\x84ce, ilustruj\xc4\x85ce przypowie\xc5\x9bci dydaktyczne.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nW sensie historyczno-genologicznym mo\xc5\xbcna wyznaczy\xc4\x87 kilka wa\xc5\xbcnych moment\xc3\xb3w procesu wyspecjalizowania si\xc4\x99 czamu. Podstaw\xc4\x85 ideow\xc4\x85 jest tutaj tantryczne przekonanie, i\xc5\xbc taniec jest sposobem osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia duchowego wyzwolenia i stanowi nieod\xc5\x82\xc4\x85czn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tradycji religijnej. W tradycjach buddyzmu tantrycznego przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce rytualny taniec jest cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 liturgii, zestawem zachowa\xc5\x84, kt\xc3\xb3re \xe2\x80\x93 jak podaj\xc4\x85 religijne opowie\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 by\xc5\x82y najpierw postrzegane w wizjach wielkich duchowych mistrz\xc3\xb3w, a dopiero potem zapisywane przez kolejne pokolenia. W\xc5\x82a\xc5\x9bnie w takim aspekcie opisa\xc5\x82 czam ucze\xc5\x84 Nagard\xc5\xbcuny (ok. 120 r. n.e.), kt\xc3\xb3ry zanotowa\xc5\x82 informacje o 58 uk\xc5\x82adach tanecznych wraz z ich charakterystyk\xc4\x85 i sanskryckimi nazwami. Podstaw\xc4\x85 formaln\xc4\x85 s\xc4\x85 dla czamu przystosowane do nowych warunk\xc3\xb3w kulturowych elementy rytualnego ta\xc5\x84ca indyjskiego. Na zestaw przej\xc4\x99tych z kultury wedyjskiej mudr, mimiki i ruch\xc3\xb3w na\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82y si\xc4\x99 czynniki rodzimej religii Tybetu, czyli b\xc3\xb6n, na przyk\xc5\x82ad obrz\xc4\x99dowe elementy szamanistyczne, takie jak wyp\xc4\x99dzanie starego roku i przywo\xc5\x82ywanie nowego albo ceremonie ofiarowania ludzkiego cia\xc5\x82a. Jeszcze p\xc3\xb3\xc5\xbaniej czynniki wedyjskie i b\xc3\xb6nowskie zosta\xc5\x82y ponownie zinterpretowane przez przedstawicieli buddyzmu._NEWLINE_Jak podaje tradycja religijna, taniec rytualny stosowa\xc5\x82 ju\xc5\xbc Padmasambhawa, legendarny za\xc5\x82o\xc5\xbcyciel buddyzmu w Tybecie, kt\xc3\xb3ry dzi\xc4\x99ki specjalnym gestom i ruchom odegna\xc5\x82 nieo\xc5\x9bwiecone duchy, umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85c tym samym zbudowanie pierwszego tybeta\xc5\x84skiego klasztoru buddyjskiego Samje. Od tego momentu czam stosowany by\xc5\x82 w szko\xc5\x82ach ningmapy, na przyk\xc5\x82ad taniec ukazuj\xc4\x85cy osiem aspekt\xc3\xb3w Padmasambhawy nazywany Tseciu (tyb. tshad bcu), opisywany przez tybeta\xc5\x84skiego mistrza Cie\xc5\x82anga. P\xc3\xb3\xc5\xbaniej tak\xc5\xbce szko\xc5\x82y kagju i gelugpa zacz\xc4\x99\xc5\x82y stosowa\xc4\x87 czam w swoich praktykach duchowych. Przyw\xc3\xb3dca ostatniej z wymienionych szk\xc3\xb3\xc5\x82 buddyzmu tybeta\xc5\x84skiego V Dalajlama Nga\xc5\x82ang Lobsang Gjatso opisa\xc5\x82 pierwszy czam o b\xc3\xb3stwach opieku\xc5\x84czych buddyzmu, kt\xc3\xb3ry by\xc5\x82 odgrywany w tej tradycji. Tak\xc5\xbce p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, za czas\xc3\xb3w VII Dalajlamy, powsta\xc5\x82y kolejne ta\xc5\x84ce o tej tematyce oraz o reformatorze i za\xc5\x82o\xc5\xbcycielu tradycji gelugpa \xe2\x80\x93 Tsongkapie. Autorem wielu popularnych widowisk czam by\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Thangtong Gjalpo, czternastowieczny jogin, odkrywca tak zwanych term (gter ma), ukrytych tekst\xc3\xb3w, lekarz, konstruktor i dramaturg. Czam, zadomowiony w Tybecie, dotar\xc5\x82 z czasem do Mongolii (na prze\xc5\x82omie XVIII i XIX wieku) i trwa\xc5\x82 tam do ko\xc5\x84ca lat trzydziestych XX wieku, przyjmuj\xc4\x85c form\xc4\x99 widowisk o Geserze czy Erliku."