b'\n_START_ARTICLE_\nEgzekucje w Forcie Krzes\xc5\x82awice\n_START_PARAGRAPH_\nEgzekucje w Forcie Krzes\xc5\x82awice \xe2\x80\x93 masowe egzekucje obywateli polskich przeprowadzane przez okupant\xc3\xb3w niemieckich na terenie Fortu 49 \xe2\x80\x9eKrzes\xc5\x82awice\xe2\x80\x9d w Krakowie. _NEWLINE_W pierwszych latach niemieckiej okupacji Fort Krzes\xc5\x82awice by\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnym miejscem strace\xc5\x84 polskich wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w politycznych w okolicach Krakowa. Mi\xc4\x99dzy pa\xc5\xbadziernikiem 1939 a listopadem 1941 funkcjonariusze SS i policji niemieckiej przeprowadzili tam co najmniej dwana\xc5\x9bcie zbiorowych egzekucji, w kt\xc3\xb3rych \xc5\x9bmier\xc4\x87 ponios\xc5\x82o 440 os\xc3\xb3b. W gronie ofiar znalaz\xc5\x82o si\xc4\x99 wielu przedstawicieli krakowskiej inteligencji, kt\xc3\xb3rych aresztowano w ramach tzw. Akcji AB.\n_START_SECTION_\nPrzebieg akcji eksterminacyjnej\n_START_PARAGRAPH_\nFort 49 \xe2\x80\x9eKrzes\xc5\x82awice\xe2\x80\x9d stanowi element pasa austriackich fortyfikacji okalaj\xc4\x85cych niegdy\xc5\x9b Krak\xc3\xb3w. Le\xc5\xbcy on ok. 13 kilometr\xc3\xb3w na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny wsch\xc3\xb3d od centrum Krakowa, na wzniesieniu dochodz\xc4\x85cym do 275 metr\xc3\xb3w n.p.m. Z punktu widzenia kat\xc3\xb3w fort znakomicie nadawa\xc5\x82 si\xc4\x99 na miejsce egzekucji. By\xc5\x82 on stosunkowo dobrze zamaskowany i niewidoczny z wi\xc4\x99kszej odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci. Tereny bezpo\xc5\x9brednio s\xc4\x85siaduj\xc4\x85ce z fortyfikacjami by\xc5\x82y niezabudowane, a najbli\xc5\xbcsze osiedla (Krzes\xc5\x82awice, D\xc5\x82ubnia, Kantorowice, Gr\xc4\x99ba\xc5\x82\xc3\xb3w, Lubocza) znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci od 800 do 1200 metr\xc3\xb3w. Ponadto fort by\xc5\x82 oddalony o zaledwie 1 kilometr od szosy Krak\xc3\xb3w-Kocmyrz\xc3\xb3w, co u\xc5\x82atwia\xc5\x82o Niemcom transport wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w na miejsce ka\xc5\xbani._NEWLINE_Wkr\xc3\xb3tce po zaj\xc4\x99ciu Krakowa Niemcy pojawili si\xc4\x99 w forcie, aby wywie\xc5\xba\xc4\x87 magazynowan\xc4\x85 tam amunicj\xc4\x99. Zgodnie z zeznaniami dozorcy fortu, Antoniego Grzesiaka, pierwsza egzekucja mia\xc5\x82a si\xc4\x99 tam odby\xc4\x87 w dniu 11 pa\xc5\xbadziernika 1939. Kolejna zbiorowa egzekucja mia\xc5\x82a miejsce 15 listopada 1939. Zgodnie z relacj\xc4\x85 tego samego \xc5\x9bwiadka Niemcy rozstrzelali w\xc3\xb3wczas na terenie fortu 15 os\xc3\xb3b \xe2\x80\x93 w tym trzy kobiety. Zazwyczaj przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce akcja eksterminacyjna w Forcie Krzes\xc5\x82awice trwa\xc5\x82a od jesieni 1939 do listopada 1941 roku, a jej najwi\xc4\x99ksze nasilenie przypad\xc5\x82o na lato 1940 roku. Ustalone daty przeprowadzonych tam egzekucji to: 11 pa\xc5\xbadziernika 1939, 15 listopada 1939, 14 grudnia 1939, 14 stycznia 1940, ok. 20 stycznia 1940, 29 marca 1940, 6 czerwca 1940, 29 czerwca 1940, 2 lipca 1940, 4 lipca 1940, 12 marca 1941 oraz 7 listopada 1941._NEWLINE_Masowe mordy na terenie Fortu Krzes\xc5\x82awice by\xc5\x82y zazwyczaj dokonywane wed\xc5\x82ug jednakowego schematu. Wiele informacji zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 zw\xc5\x82aszcza na temat prowadzonej tam eksterminacji wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w Montelupich. Wiadomo, \xc5\xbce skazanych na \xc5\x9bmier\xc4\x87 wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w gromadzono wcze\xc5\x9bniej w osobnych pomieszczeniach \xe2\x80\x93 zazwyczaj w jednej z cel na lewym skrzydle parteru b\xc4\x85d\xc5\xba w celach nr 87 i 94 na I pi\xc4\x99trze. Zawsze na dzie\xc5\x84 przed egzekucj\xc4\x85, zazwyczaj w godzinach popo\xc5\x82udniowych, skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w przewo\xc5\xbcono do fortu, aby wykopali dla siebie zbiorowe groby. Transporty egzekucyjne organizowano natomiast w nocy lub we wczesnych godzinach porannych. Wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w Montelupich wywo\xc5\x82ywano w\xc3\xb3wczas na korytarz \xe2\x80\x93 bez rzeczy, a czasem w samej bieli\xc5\xbanie. Tam wi\xc4\x85zano im r\xc4\x99ce za plecami (przy pomocy sznura lub drutu) b\xc4\x85d\xc5\xba skuwano ich kajdankami po dw\xc3\xb3ch. Zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 wypadki, gdy skazanych na \xc5\x9bmier\xc4\x87 kneblowano b\xc4\x85d\xc5\xba oznaczano ich krzy\xc5\xbcem nakre\xc5\x9blonym bia\xc5\x82\xc4\x85 kred\xc4\x85 z ty\xc5\x82u marynarki. Typowy transport sk\xc5\x82ada\xc5\x82 si\xc4\x99 zwykle z 2-3 krytych brezentem samochod\xc3\xb3w ci\xc4\x99\xc5\xbcarowych, kt\xc3\xb3rym towarzyszy\xc5\x82y 1-2 samochody przewo\xc5\xbc\xc4\x85ce eskort\xc4\x99 oraz pluton egzekucyjny. W egzekucjach przeprowadzanych na terenie fortu gin\xc4\x99\xc5\x82o zazwyczaj od 30 do 50 skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w, cho\xc4\x87 zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przypadki mordowania pojedynczych os\xc3\xb3b. Na miejscu, wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w rozstrzeliwano nad skrajem przygotowanych uprzednio grob\xc3\xb3w. Wyniki przeprowadzonej po wojnie ekshumacji wskazuj\xc4\x85, \xc5\xbce wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ofiar (395 z 440) zgin\xc4\x99\xc5\x82a od strza\xc5\x82u w ty\xc5\x82 g\xc5\x82owy. Prawdopodobnie zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 przypadki, gdy daj\xc4\x85cych oznaki \xc5\xbcycia skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w zakopywano \xc5\xbcywcem. Niekiedy do zasypywania mogi\xc5\x82 zmuszano polsk\xc4\x85 ludno\xc5\x9b\xc4\x87 z pobliskich Krzes\xc5\x82awic. W sk\xc5\x82ad pluton\xc3\xb3w egzekucyjnych wchodzili najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej funkcjonariusze niemieckiej policji ochronnej (Schutzpolizei). Zazwyczaj egzekucjami kierowa\xc5\x82 SS-Unterscharf\xc3\xbchrer Skrzypek._NEWLINE_Czasami, celem zachowania pozor\xc3\xb3w praworz\xc4\x85dno\xc5\x9bci, wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w stawiano przed tzw. policyjnym s\xc4\x85dem dora\xc5\xbanym (Standgericht). Sk\xc5\x82ad s\xc4\x99dziowski tworzyli zazwyczaj: krakowski komendant SD i policji bezpiecze\xc5\x84stwa b\xc4\x85d\xc5\xba upowa\xc5\xbcniony przez niego oficer (jako przewodnicz\xc4\x85cy) oraz dw\xc3\xb3ch innych oficer\xc3\xb3w upowa\xc5\xbcnionych przez komendanta (jako cz\xc5\x82onkowie sk\xc5\x82adu s\xc4\x99dziowskiego). Pierwsza rozprawa przed krakowskim Standgerichtem odby\xc5\x82a si\xc4\x99 w wi\xc4\x99zieniu Montelupich mi\xc4\x99dzy 20 a 24 grudnia 1939 i dotyczy\xc5\x82a kilkunastu wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w przywiezionych z Wadowic. Kulminacyjny punkt jego dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci przypad\xc5\x82 natomiast na wiosn\xc4\x99 i lato 1940. Post\xc4\x99powania przed policyjnym s\xc4\x85dem dora\xc5\xbanym stanowi\xc5\x82y parodi\xc4\x99 wymiaru sprawiedliwo\xc5\x9bci, gdy\xc5\xbc prowadzono je w trybie maksymalnie uproszczonym. Zazwyczaj jednak Niemcy rezygnowali z jakichkolwiek pozor\xc3\xb3w, wydaj\xc4\x85c wyroki \xc5\x9bmierci bez rozprawy._NEWLINE_Niemcy dok\xc5\x82adali wysi\xc5\x82k\xc3\xb3w, aby zachowa\xc4\x87 w tajemnicy zbrodnie dokonywane w Forcie Krzes\xc5\x82awice. Rodziny zamordowanych fa\xc5\x82szywie informowano, \xc5\xbce ich bliskich wywieziono na roboty do Rzeszy b\xc4\x85d\xc5\xba powiadamiaj\xc4\x85c o \xc5\x9bmierci krewnego podawano fa\xc5\x82szyw\xc4\x85 przyczyn\xc4\x99 zgonu (np. atak serca). Bardzo szybko ludno\xc5\x9b\xc4\x87 Krakowa odkry\xc5\x82a jednak prawd\xc4\x99 o przeprowadzanych w forcie egzekucjach. Na drodze prowadz\xc4\x85cej do miejsca strace\xc5\x84 znajdowano grypsy wyrzucane przez skaza\xc5\x84c\xc3\xb3w, w kt\xc3\xb3rych zawiadamiali oni rodziny, i\xc5\xbc s\xc4\x85 wiezieni na \xc5\x9bmier\xc4\x87. Na terenie fortu mieszka\xc5\x84cy okolicznych miejscowo\xc5\x9bci odnajdywali natomiast rozmaite drobiazgi nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do ofiar, a czasem r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc krew i fragmenty cia\xc5\x82.\n_START_SECTION_\nPo wojnie\n_START_PARAGRAPH_\nMi\xc4\x99dzy 15 pa\xc5\xbadziernika a 6 grudnia 1945 pracownicy G\xc5\x82\xc3\xb3wnej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce dokonali szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owych ogl\xc4\x99dzin miejsca ka\xc5\xbani i ekshumacji odnalezionych grob\xc3\xb3w. \xc5\x9aledztwem i pracami ekshumacyjnymi kierowa\xc5\x82 okr\xc4\x99gowy s\xc4\x99dzia \xc5\x9bledczy Jan Sehn, kt\xc3\xb3rego wspomagali: dr Stanis\xc5\x82aw \xc5\xbbmuda (s\xc4\x99dzia S\xc4\x85du Grodzkiego w Krakowie), Edward P\xc4\x99chalski i dr Wincenty Jarosi\xc5\x84ski (wiceprokuratorzy S\xc4\x85du Okr\xc4\x99gowego) oraz profesor  Jan Olbrycht (Kierownik Zak\xc5\x82adu Medycyny S\xc4\x85dowej UJ). Na terenie Fortu Krzes\xc5\x82awice odnaleziono 29 zbiorowych mogi\xc5\x82 r\xc3\xb3\xc5\xbcnej wielko\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 w tym 23 groby w fosach fortu oraz sze\xc5\x9b\xc4\x87 kolejnych na jego dziedzi\xc5\x84cu. Z grob\xc3\xb3w wydobyto 440 zw\xc5\x82ok. 91 cia\xc5\x82 zosta\xc5\x82o rozpoznanych przez krewnych ofiar. Przy kolejnych 13 zw\xc5\x82okach odnaleziono dokumenty i przedmioty osobiste, kt\xc3\xb3re umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82y ich identyfikacj\xc4\x99. Ponadto uda\xc5\x82o si\xc4\x99 ustali\xc4\x87 nazwiska 78 os\xc3\xb3b, kt\xc3\xb3re wedle wszelkiego prawdopodobie\xc5\x84stwa zosta\xc5\x82y rozstrzelane w Forcie Krzes\xc5\x82awice. 258 ofiar pozosta\xc5\x82o bezimiennych. Po zako\xc5\x84czeniu prac ekshumacyjnych wszystkie odnalezione zw\xc5\x82oki pochowano w jednej zbiorowej mogile, zlokalizowanej na zapolu fortu._NEWLINE_Wkr\xc3\xb3tce po zako\xc5\x84czeniu ekshumacji powsta\xc5\x82 Komitet Obywatelski, kt\xc3\xb3ry rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 zbi\xc3\xb3rk\xc4\x99 sk\xc5\x82adek na budow\xc4\x99 grobowca i pomnika ku czci zamordowanych. Po \xc5\x9bmierci przewodnicz\xc4\x85cego (\xc3\xb3wczesnego starosty krakowskiego) prace komitetu uleg\xc5\x82y jednak wstrzymaniu. Dopiero w po\xc5\x82owie maja 1956 \xe2\x80\x93 z inicjatywy nowohuckiego oddzia\xc5\x82u ZBoWiD oraz dzielnicowego komitetu Frontu Jedno\xc5\x9bci Narodu \xe2\x80\x93 powo\xc5\x82ano kolejny Obywatelski Komitet Budowy Pomnika (pod przewodnictwem Tadeusza Rafa\xc5\x82owicza, prezesa oddzia\xc5\x82u ZBoWiD w Nowej Hucie). Uporz\xc4\x85dkowano otoczenie grobu, a 27 maja 1956 genera\xc5\x82 Franciszek Ksi\xc4\x99\xc5\xbcarczyk (przedstawiciel Rady Naczelnej ZBoWiD) ods\xc5\x82oni\xc5\x82 na miejscu strace\xc5\x84 pami\xc4\x85tkow\xc4\x85 tablic\xc4\x99. Z kolei 6 lipca 1956 w Forcie Krzes\xc5\x82awice ods\xc5\x82oni\xc4\x99to pomnik-mauzoleum projektu artystki-rze\xc5\xbabiarki Marii Rajnochowej. W uroczysto\xc5\x9bci udzia\xc5\x82 wzi\xc4\x99\xc5\x82o w ok. 20 tysi\xc4\x99cy os\xc3\xb3b, w tym premier J\xc3\xb3zef Cyrankiewicz oraz delegacje z NRD i Czechos\xc5\x82owacji. Ponadto Obywatelski Komitet Budowy Pomnika ufundowa\xc5\x82 10 stypendi\xc3\xb3w (na \xc5\x82\xc4\x85czn\xc4\x85 sum\xc4\x99 150 tysi\xc4\x99cy z\xc5\x82otych) dla sierot po ofiarach zamordowanych w Forcie Krzes\xc5\x82awice. _NEWLINE_Kolejne lata przynios\xc5\x82y jednak stopniow\xc4\x85 dewastacj\xc4\x99 miejsca pami\xc4\x99ci. W latach 70. decyzj\xc4\x85 w\xc5\x82adz dzielnicy Nowa Huta zasypano fosy i kaponiery, na kt\xc3\xb3rych wci\xc4\x85\xc5\xbc widnia\xc5\x82y \xc5\x9blady kul i tabliczki z napisem \xe2\x80\x9eMiejsce u\xc5\x9bwi\xc4\x99cone m\xc4\x99cze\xc5\x84sk\xc4\x85 krwi\xc4\x85 Polak\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d. Wysadzono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zachodni\xc4\x85 kaponier\xc4\x99. Na terenie fortu zacz\xc4\x99to lokalizowa\xc4\x87 magazyny, gara\xc5\xbce, a nawet kurniki i nielegalne wysypiska \xc5\x9bmieci. Dewastacj\xc4\x99 fortu powstrzyma\xc5\x82o jego przekazanie na siedzib\xc4\x99 M\xc5\x82odzie\xc5\xbcowego Domu Kultury (1994). W 1995 roku przy bramie wej\xc5\x9bciowej, w pobli\xc5\xbcu masowego grobu, umieszczono napis: \xe2\x80\x9eCmentarz \xe2\x80\x93 miejsce spoczynku 440 Polak\xc3\xb3w zamordowanych przez hitlerowc\xc3\xb3w w latach 1939-41\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nOdpowiedzialno\xc5\x9b\xc4\x87 sprawc\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nW 1947 Brytyjski Trybuna\xc5\x82 Wojskowy w Hamburgu skaza\xc5\x82 Brunona M\xc3\xbcllera na kar\xc4\x99 20 lat pozbawienia wolno\xc5\x9bci za zbrodnie pope\xc5\x82nione w ko\xc5\x84cowym okresie wojny. W 1953 M\xc3\xbcller zosta\xc5\x82 przedterminowo zwolniony. Zmar\xc5\x82 w marcu 1960. Walter Huppenkothen zamieszka\xc5\x82 po wojnie w Niemczech Zachodnich, gdzie skazano go na kar\xc4\x99 siedmiu lat pozbawienia wolno\xc5\x9bci za udzia\xc5\x82 w  prze\xc5\x9bladowaniach cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w niemieckiego ruchu antynazistowskiego. Po wyj\xc5\x9bciu na wolno\xc5\x9b\xc4\x87 (1959) by\xc5\x82 cenionym specjalist\xc4\x85 w dziedzinie prawa gospodarczego. Zmar\xc5\x82 w 1979 w Lubece. Ludwig Hahn przez wiele lat mieszka\xc5\x82 w Hamburgu pod swoim prawdziwym nazwiskiem. Przed s\xc4\x85dem stan\xc4\x85\xc5\x82 dopiero w 1972 i po trwaj\xc4\x85cym rok procesie skazany zosta\xc5\x82 na kar\xc4\x99 12 lat pozbawienia wolno\xc5\x9bci. W procesie rewizyjnym hamburski s\xc4\x85d przysi\xc4\x99g\xc5\x82ych podwy\xc5\xbcszy\xc5\x82 kar\xc4\x99 na do\xc5\xbcywotnie pozbawienie wolno\xc5\x9bci (1975), wyrok dotyczy\xc5\x82 jednak wy\xc5\x82\xc4\x85cznie zbrodni pope\xc5\x82nionych przez Hahna w czasie likwidacji getta warszawskiego. Hahn wyszed\xc5\x82 na wolno\xc5\x9b\xc4\x87 w 1983 i zmar\xc5\x82 trzy lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej._NEWLINE_SS-Gruppenf\xc3\xbchrer Karl Zech \xe2\x80\x93 Dow\xc3\xb3dca SS i Policji w dystrykcie krakowskim \xe2\x80\x93 pope\xc5\x82ni\xc5\x82 samob\xc3\xb3jstwo w 1944. Max Grosskopf pope\xc5\x82ni\xc5\x82 samob\xc3\xb3jstwo w 1945. Otto von W\xc3\xa4chter \xe2\x80\x93 gubernator dystryktu krakowskiego \xe2\x80\x93 zmar\xc5\x82 w 1949 w Rzymie, gdzie ukrywa\xc5\x82 si\xc4\x99 w katolickim kolegium.'