b'\n_START_ARTICLE_\nLiteratura esto\xc5\x84ska\n_START_PARAGRAPH_\nTermin literatura esto\xc5\x84ska odnosi si\xc4\x99 do tekst\xc3\xb3w pisanych i m\xc3\xb3wionych w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim i tworzonych przez esto\xc5\x84skich pisarzy w kraju i na emigracji._NEWLINE_Pocz\xc4\x85wszy od XIII w. (od czas\xc3\xb3w krucjat p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych) a\xc5\xbc po uzyskanie przez Estoni\xc4\x99 niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci w 1918 r., obszar tego pa\xc5\x84stwa znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 pod obcym panowaniem: pocz\xc4\x85tkowo Danii, potem Niemiec, Rzeczypospolitej, Szwecji, a wreszcie Rosji. W efekcie nie powsta\xc5\x82y \xc5\xbcadne rodzime instytucje (np. kancelarie ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ce czy dwory lokalnych mo\xc5\xbcnow\xc5\x82adc\xc3\xb3w), kt\xc3\xb3re zainteresowane by\xc5\x82yby krzewieniem pi\xc5\x9bmiennictwa w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim. Pi\xc5\x9bmiennictwo u\xc5\xbcytkowe, \xc5\x9bwieckie b\xc4\x85d\xc5\xba religijne, powstawa\xc5\x82o w ci\xc4\x85gu tego czasu w j\xc4\x99zyku dominuj\xc4\x85cej kultury (niemieckiej, szwedzkiej czy rosyjskiej) lub po \xc5\x82acinie. Tym te\xc5\xbc nale\xc5\xbcy wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 fakt, i\xc5\xbc pierwsze esto\xc5\x84skie teksty pisane powsta\xc5\x82y wzgl\xc4\x99dnie p\xc3\xb3\xc5\xbano i a\xc5\xbc XIX w. pi\xc5\x9bmiennictwo esto\xc5\x84skie by\xc5\x82o ubogie i ma\xc5\x82o zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowane._NEWLINE_Rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 natomiast literatura ludowa przekazywana ustnie, cho\xc4\x87 informacje na jej temat (np. odno\xc5\x9bnie doboru form poetyckich, metryki, charakterystycznych motyw\xc3\xb3w itp.) s\xc4\x85 raczej sk\xc4\x85pe i w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci przypadk\xc3\xb3w odnosz\xc4\x85 si\xc4\x99 dopiero do stanu z XIX w. Bogactwo ustnej literatury ludowej zosta\xc5\x82o w esto\xc5\x84skiej tradycji pi\xc5\x9bmienniczej wykorzystane w ograniczonym stopniu, bowiem punktem odniesienia dla kszta\xc5\x82tuj\xc4\x85cej si\xc4\x99 literatury esto\xc5\x84skiej by\xc5\x82 raczej dorobek poet\xc3\xb3w i pisarzy tworz\xc4\x85cych na ziemiach esto\xc5\x84skich w j\xc4\x99zyku niemieckim. Tym niemniej tradycje ludowe sta\xc5\x82y si\xc4\x99 inspiracj\xc4\x85 do spisania przez Friedricha Reinholda Kreutzwalda eposu Kalevipoeg (Syn Kaleva, 1803-1882), kt\xc3\xb3ry odegra\xc5\x82 ogromn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w procesie powstawania i formowania w\xc5\x9br\xc3\xb3d Esto\xc5\x84czyk\xc3\xb3w nowoczesnej \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci narodowej._NEWLINE_W czasach najnowszych najpopularniejszymi i najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej t\xc5\x82umaczonymi za granic\xc4\x85 pisarzami esto\xc5\x84skimi s\xc4\x85 Jaan Kross oraz Jaan Kaplinski.\n_START_SECTION_\nPocz\xc4\x85tki\n_START_PARAGRAPH_\nPierwocin pisanej literatury esto\xc5\x84skiej nale\xc5\xbcy szuka\xc4\x87 w okresie \xc5\x9bredniowiecza. Teksty z tego najwcze\xc5\x9bniejszego okresu s\xc4\x85 jednak wyj\xc4\x85tkowo nieliczne a ponadto przewa\xc5\xbcnie bardzo kr\xc3\xb3tkie. Najstarszym zapisem, wi\xc4\x85zanym z j\xc4\x99zykiem esto\xc5\x84skim s\xc4\x85 fragmenty \xc5\x82aci\xc5\x84skoj\xc4\x99zycznej Kroniki Henryka \xc5\x81otysza, zatytu\xc5\x82owanej O pocz\xc4\x85tkach Liwonii (\xc5\x82ac. Originates Livoniae). Sama kronika uwa\xc5\xbcana jest za najstarsze znane \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o pisane dotycz\xc4\x85ce historii teren\xc3\xb3w dzisiejszej Estonii i \xc5\x81otwy. W tekst kroniki zosta\xc5\x82y wplecione esto\xc5\x84skie nazwy miejscowe, nazwy osobowe, imiona b\xc3\xb3stw, pojedyncze s\xc5\x82owa oraz fragmenty zda\xc5\x84. Powsta\xc5\x82a na dworze du\xc5\x84skiego kr\xc3\xb3la Waldemara II Ksi\xc4\x99ga posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci du\xc5\x84skich (\xc5\x82ac. Liber Census Daniae) z 1241, zawiera esto\xc5\x84skie nazwy miejscowe i osobowe._NEWLINE_Znakomita wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 najstarszych esto\xc5\x84skich tekst\xc3\xb3w ma charakter religijny. Ich autorami byli w g\xc5\x82\xc3\xb3wnej mierze duchowni, wywodz\xc4\x85cy si\xc4\x99 przede wszystkim ze \xc5\x9brodowiska Niemc\xc3\xb3w ba\xc5\x82tyckich. Ze wzgl\xc4\x99du na fakt, i\xc5\xbc dla autor\xc3\xb3w tych tekst\xc3\xb3w j\xc4\x99zyk esto\xc5\x84ski nie by\xc5\x82 j\xc4\x99zykiem ojczystym, ich poziom j\xc4\x99zykowy nie jest najwy\xc5\xbcszy._NEWLINE_Najstarszym zwartym tekstem w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim s\xc4\x85 tzw. modlitwy z Kullamaa, datowane na okres mi\xc4\x99dzy 1524 a 1528 r. Zawieraj\xc4\x85 one r\xc4\x99kopi\xc5\x9bmienne teksty podstawowych, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej u\xc5\xbcywanych modlitw, Ojcze nasz, Zdrowa\xc5\x9b Maryjo, Wierz\xc4\x99 w Boga. Za pierwsz\xc4\x85 drukowan\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 esto\xc5\x84sk\xc4\x85 uchodzi katechizm, wydany przez biskupa Ozylii Jana Kyvela (K\xc3\xb5vela) w 1517 r. Niestety, katechizm ten nie zachowa\xc5\x82 si\xc4\x99 do naszych czas\xc3\xb3w. Nie zachowa\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wydany w 1525 r. w Lubece modlitewnik, w kt\xc3\xb3rym znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 obja\xc5\x9bnienia pisane po esto\xc5\x84sku, \xc5\x82otewsku i litewsku. Ocala\xc5\x82y natomiast fragmenty kolejnego esto\xc5\x84skiego tekstu drukowanego: dwuj\xc4\x99zycznego, niemiecko-esto\xc5\x84skiego przek\xc5\x82adu katechizmu Lutra, kt\xc3\xb3ry przygotowany zosta\xc5\x82 przez S. Wanradta i J. Koella i wydany w 1535 r. Wa\xc5\xbcnym tekstem jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Domowa ksi\xc4\x85\xc5\xbcka podr\xc4\x99czna dla Ksi\xc4\x99stwa Esto\xc5\x84skiego w Liwonii (niem. Hand- und Hausbuch f\xc3\xbcr das F\xc3\xbcrstenthumb Esthen in Liffland), 1632-1638 napisana przez Heinricha Stahla i zawieraj\xc4\x85ca paralelnie zestawione teksty esto\xc5\x84skie i niemieckie. Stahl jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc autorem wydanej w 1637 r. na potrzeby duchownych niemieckoj\xc4\x99zycznej gramatyki j\xc4\x99zyka esto\xc5\x84skiego. Niemiecki pastor, Reiner Brocmann (1609-1647), nauczyciel greki w gimnazjum w Tallinnie, jest autorem kilku utwor\xc3\xb3w poetyckich pisanych w j\xc4\x99zyku esto\xc5\x84skim, w tym pierwszego esto\xc5\x84skiego wiersza: napisanego w 1637 r. utworu Carmen Alexandrinum Esthonicum ad leges Opitij poeticas compositum. Nowy Testament zosta\xc5\x82 prze\xc5\x82o\xc5\xbcony na j\xc4\x99zyk v\xc3\xb5ro w 1686 r., natomiast na dialekt p\xc3\xb3\xc5\x82nocnoesto\xc5\x84ski w 1715 r._NEWLINE_Niemieckoj\xc4\x99zyczna literatura, tworzona przez pisarzy z kr\xc4\x99gu arystokracji Niemc\xc3\xb3w ba\xc5\x82tyckich mia\xc5\x82a_NEWLINE_niema\xc5\x82y wp\xc5\x82yw na rozw\xc3\xb3j literatury esto\xc5\x84skiej r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym czasie. Punktem odniesienia dla tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w esto\xc5\x84skich by\xc5\x82y m.in. pisane w j\xc4\x99zyku niemieckim kroniki, przedstawienia teatralne czy okoliczno\xc5\x9bciowe wiersze. Dominacja j\xc4\x99zyka niemieckiego w kulturze i tradycji Estonii by\xc5\x82a d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82a, jeszcze w XIX w. Lydia Koidula (1843\xe2\x80\x931886), jedna z pierwszych poetek esto\xc5\x84skich, pisa\xc5\x82a utwory, formalnie i tematycznie nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85ce do wzorc\xc3\xb3w, znanych z lokalnej literatury niemieckoj\xc4\x99zycznej.\n_START_SECTION_\nTw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 ludowa\n_START_PARAGRAPH_\nW odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od stosunkowo p\xc3\xb3\xc5\xbano ukszta\xc5\x82towanej literatury pisanej, esto\xc5\x84ska tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 ludowa ma d\xc5\x82ugie i bardzo bogate tradycje, si\xc4\x99gaj\xc4\x85ce czas\xc3\xb3w sprzed utraty niezale\xc5\xbcno\xc5\x9bci w czasach krucjat p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych. Najstarsze zapisy esto\xc5\x84skiej poezji ludowej odkry\xc4\x87 mo\xc5\xbcna w trzynastowiecznej kronice Henryka \xc5\x81otysza. Johann Gottfried Herder opublikowa\xc5\x82 przyk\xc5\x82ady ludowych pie\xc5\x9bni esto\xc5\x84skich w swym zbiorze Volkslieder (1807). W drugiej po\xc5\x82owie XIX w. Jakob Hurt (1839-1907) jako pierwszy rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 systematyczne zbieranie esto\xc5\x84skiej tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci ludowej, planuj\xc4\x85c obszern\xc4\x85, wielotomow\xc4\x85 publikacj\xc4\x99 zatytu\xc5\x82owan\xc4\x85 Monumenta Estoniae Antiquae. Hurt jest autorem sentencji, kt\xc3\xb3ra wyra\xc5\xbca mentalno\xc5\x9b\xc4\x87 Esto\xc5\x84czyk\xc3\xb3w, jako niewielkiego liczebnie narodu: Je\xc5\x9bli nie mo\xc5\xbcemy by\xc4\x87 wielcy liczb\xc4\x85, musimy by\xc4\x87 wielcy duchem.\n_START_SECTION_\nKristjan Jaak Peterson\n_START_PARAGRAPH_\nZa w\xc5\x82a\xc5\x9bciwego tw\xc3\xb3rc\xc4\x99 nowoczesnej poezji esto\xc5\x84skiej uznaje si\xc4\x99 Kristjana Jaaka Petersona (1801-1822). Jest on autorem dw\xc3\xb3ch tomik\xc3\xb3w wierszy, kt\xc3\xb3re jednak nie ukaza\xc5\x82y si\xc4\x99 drukiem za jego \xc5\xbcycia. Jego trzy wiersze pisane po niemiecku wydrukowano po\xc5\x9bmiertnie w 1823 r., wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x93 dopiero w wieku XX. Jednym z najwa\xc5\xbcniejszych projekt\xc3\xb3w Petersona, by\xc5\x82o niemieckie t\xc5\x82umaczenie opracowania Mythologia Fennica fi\xc5\x84skiego badacza Kristfrid Ganandera (szwedzki orygina\xc5\x82 opracowania ukaza\xc5\x82 si\xc4\x99 w 1789 r.). Niemiecki przek\xc5\x82ad tego dzie\xc5\x82a, b\xc4\x99d\xc4\x85cego s\xc5\x82ownikiem fi\xc5\x84skiej mitologii i nazewnictwa, znalaz\xc5\x82 w Estonii znaczny kr\xc4\x85g czytelnik\xc3\xb3w, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 wa\xc5\xbcnym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em ideologii narodowej i inspiracji dla wielu wczesnych tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w esto\xc5\x84skich. Du\xc5\xbcy wp\xc5\x82yw tego dzie\xc5\x82a, jako \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a inspiracji i punktu odniesienia dla tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w esto\xc5\x84skich utrzymywa\xc5\x82 si\xc4\x99 do pierwszych dziesi\xc4\x99cioleci XX w.\n_START_SECTION_\nKalevipoeg\n_START_PARAGRAPH_\nNajwybitniejszym osi\xc4\x85gni\xc4\x99ciem inspirowanych folklorem bada\xc5\x84 literackich po\xc5\x82owy XIX w. by\xc5\x82a prowadzona w zgodzie z duchem \xc3\xb3wczesnych czas\xc3\xb3w rekonstrukcja esto\xc5\x84skiego eposu narodowego. Prac\xc4\x99 nad tym podj\xc4\x85\xc5\x82 Friedrich Robert Faehlmann, cz\xc5\x82onek Esto\xc5\x84skiego Towarzystwa Naukowego (niem. Gelehrte Esthnische Gesellschaft), og\xc5\x82aszaj\xc4\x85c w 1839 r. sw\xc3\xb3j artyku\xc5\x82 po\xc5\x9bwi\xc4\x99cony mitycznemu bohaterowi z esto\xc5\x84skich legend, o imieniu Kalevipoeg (Syn Kaleva). Po \xc5\x9bmierci Faehlmanna w 1850 r. jego prac\xc4\x99 kontynuowa\xc5\x82 Friedrich Reinhold Kreutzwald, kt\xc3\xb3ry uko\xc5\x84czy\xc5\x82 j\xc4\x85 w 1853 r. Ze wzgl\xc4\x99du na trudno\xc5\x9bci wydawnicze i k\xc5\x82opoty z cenzur\xc4\x85 pe\xc5\x82ne, dwuj\xc4\x99zyczne, niemiecko-esto\xc5\x84skie wydanie eposu Kalevipoeg ukazywa\xc5\x82o si\xc4\x99 w cz\xc4\x99\xc5\x9bciach w latach 1857-1861 r. Kompletne wydanie esto\xc5\x84skie opublikowano dopiero w 1862 r. Kalevipoeg w ogromnym stopniu ukszta\xc5\x82towa\xc5\x82 esto\xc5\x84sk\xc4\x85 \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9b\xc4\x87 narodow\xc4\x85, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 punktem odniesienia dla wielu p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych pisarzy i poet\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPrze\xc5\x82om XIX i XX w.\n_START_PARAGRAPH_\nNajwybitniejszym tw\xc3\xb3rc\xc4\x85 schy\xc5\x82ku XIX w. by\xc5\x82 Juhan Liiv (1864-1913), kt\xc3\xb3ry zyska\xc5\x82 uznanie za swe utwory poetyckie, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc opowiadania i nowele. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym Liivowi by\xc5\x82 Eduard Vilde (1865-1933), pisarz, kt\xc3\xb3ry zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82 realizm krytyczny w literaturze esto\xc5\x84skiej._NEWLINE_Wraz z ukszta\xc5\x82towaniem si\xc4\x99 m\xc5\x82odoesto\xc5\x84skiego (est. Noor-Eesti) nurtu kulturowego w 1905 do g\xc5\x82osu doszli reprezentuj\xc4\x85cy modernistyczne tendencje w sztuce poeci Gustav Suits (1883-1956), Villem Gr\xc3\xbcnthal-Ridala oraz reformator esto\xc5\x84skiego j\xc4\x99zyka literackiego Johannes Aavik (1880-1973). Za najwa\xc5\xbcniejszego prozaika pierwszych dziesi\xc4\x99cioleci XX w. uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 Oskara Lutsa (1887-1953). Innym wa\xc5\xbcnym tw\xc3\xb3rc\xc4\x85 by\xc5\x82 Friedebert Tuglas (1886-1971) i Jaan Oks (1884-1951). Poezja Ernsta Enno (1875-1934) zdoby\xc5\x82a sobie popularno\xc5\x9b\xc4\x87 ju\xc5\xbc w nowszych czasach._NEWLINE_Racjonalizm tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w m\xc5\x82odoesto\xc5\x84skich zosta\xc5\x82 odrzucony przez grup\xc4\x99 tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w zjednoczonych wok\xc3\xb3\xc5\x82 grupy literackiej Siuru (Niebieski Ptak), utworzonej w 1917 r. W\xc5\x9br\xc3\xb3d tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w tego kr\xc4\x99gu znale\xc5\xbali si\xc4\x99 Henrik Visnapuu (1890-1951), Marie Under (1883-1980), Johannes Semper (1892-1970) i August Gailit (1891-1960). Szczytowy okres tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci pisarzy, zaliczanych do grupy Siuru przypad\xc5\x82 na okres dwudziestolecia mi\xc4\x99dzywojennego._NEWLINE_W tym te\xc5\xbc czasie zacz\xc4\x99\xc5\x82o ukazywa\xc4\x87 si\xc4\x99 wa\xc5\xbcne czasopismo literackie, pt. Eesti Kirjandus (Literatura Esto\xc5\x84ska) w 1906 a w 1907 powsta\xc5\x82o Esto\xc5\x84skie Towarzystwo Literackie (est. Eesti Kirjanduse Selts).\n_START_SECTION_\n1918-1940\n_START_PARAGRAPH_\nPo uzyskaniu przez Estoni\xc4\x99 niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci w 1918 r., m.in. dzi\xc4\x99ki powstawaniu i dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci r\xc3\xb3\xc5\xbcnorakich instytucji kulturalnych, literatura esto\xc5\x84ska zyska\xc5\x82a na jako\xc5\x9bci i r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9bci. W 1922 r. utworzone zosta\xc5\x82o Zwi\xc4\x85zek Pisarzy Esto\xc5\x84skich. W 1923 r. zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 ukazywa\xc4\x87 miesi\xc4\x99cznik literacki Looming (Tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87), do dzisiaj pozostaj\xc4\x85cy g\xc5\x82\xc3\xb3wnym czasopismem tego typu w Estonii. W 1925 r. powsta\xc5\x82a Fundacja Wspierania Kultury, dzia\xc5\x82aj\xc4\x85ca do dzisiaj instytucja, kt\xc3\xb3rej zadaniem by\xc5\x82o wspieranie rozmaitych projekt\xc3\xb3w artystycznych._NEWLINE_Dominuj\xc4\x85c\xc4\x85 tendencj\xc4\x85 artystyczn\xc4\x85 w prozie esto\xc5\x84skiej okresu mi\xc4\x99dzywojennego by\xc5\x82 realizm. Najwa\xc5\xbcniejszym pisarzem tego okresu by\xc5\x82 Anton Hansen Tammsaare (1878-1940), autor pi\xc4\x99ciotomowej epickiej powie\xc5\x9bci, zatytu\xc5\x82owanej T\xc3\xb5de ja \xc3\xb5igus (Prawda i sprawiedliwo\xc5\x9b\xc4\x87, 1926-1933). Jest ona uwa\xc5\xbcana za jeden z najwa\xc5\xbcniejszych tekst\xc3\xb3w w literaturze esto\xc5\x84skiej. Innymi wybitnymi pisarzami byli August M\xc3\xa4lk (1900-1987), Karl Ristikivi (1912-1977) oraz August Gailit, kt\xc3\xb3ry na scenie literackiej pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 wraz z pisarzami grupy Siuru._NEWLINE_W poezji ko\xc5\x84ca lat 30. s\xc5\x82yszalny by\xc5\x82 g\xc5\x82os niewielkiej, ale wp\xc5\x82ywowej grupy poet\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rych manifestem sta\xc5\x82 si\xc4\x99 wsp\xc3\xb3lny tom, zatytu\xc5\x82owany Arbujad (Wieszczowie), wydany w 1938 r. Do grupy nale\xc5\xbceli m.in. Betti Alver (1906-1989), Uku Masing (1909-1985), Mart Raud (1903-1980), Kersti Merilaas (1913-1986), Bernard Kangro (1910-1994), Heiti Talvik (1904-1947), August Sang (1914-1969) i Paul Viiding (1904-1962). Utwory poet\xc3\xb3w tej grupy by\xc5\x82y eklektyczne formalnie, autor\xc3\xb3w \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y jednak ambicje pog\xc5\x82\xc4\x99bienia w poezji wymowy intelektualnej i emocjonalnej. Poeci z grupy Arbujad opowiadali si\xc4\x99 za wolno\xc5\x9bci\xc4\x85 i niezale\xc5\xbcno\xc5\x9bci\xc4\x85 i wyst\xc4\x99powali przeciwko przymusowi ideologicznemu i totalitarnym zap\xc4\x99dom swoich czas\xc3\xb3w. Jak pisze Florian Nieuwa\xc5\xbcny: Poeci owi, nie mieszcz\xc4\x85cy si\xc4\x99 w oficjalnym aprobatywnym nurcie poezji ani nie nale\xc5\xbc\xc4\x85cy do zdecydowanej lewicy, byli wszelako w opozycji do mieszcza\xc5\x84skiej konwencji i konwenans\xc3\xb3w zar\xc3\xb3wno w sztuce, jak i w \xc5\xbcyciu, byli sceptyczni wobec nacjonalistycznej frazeologii i pe\xc5\x82ni niepokoju, poniewa\xc5\xbc przeczuwali nadej\xc5\x9bcie wstrz\xc4\x85s\xc3\xb3w mog\xc4\x85cych zniweczy\xc4\x87 kultur\xc4\x99 i zburzy\xc4\x87 dotychczasow\xc4\x85 hierarchi\xc4\x99 warto\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nEmigracja\n_START_PARAGRAPH_\nGdy Estonia znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 w orbicie wp\xc5\x82yw\xc3\xb3w Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego dosz\xc5\x82o do za\xc5\x82amania dotychczasowego \xc5\xbcycia literackiego. Wielu pisarzy, \xc5\xbcyj\xc4\x85cych i tworz\xc4\x85cych przed wojn\xc4\x85 oraz w czasie niemieckiej okupacji wyjecha\xc5\x82o z kraju, wybieraj\xc4\x85c emigracj\xc4\x99. Niekt\xc3\xb3rzy wyemigrowali do Niemiec (Henrik Visnapuu), inni do Szwecji \xe2\x80\x93 b\xc4\x85d\xc5\xba bezpo\xc5\x9brednio, b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc przez Finlandi\xc4\x99 (Gustav Suits, Marie Under, August Gailit, Bernard Kangro, August M\xc3\xa4lk, Karl Ristikivi). Ci, kt\xc3\xb3rzy zdecydowali si\xc4\x99 na pozostanie i nie byli zwolennikami ideologii komunistycznej, trafiali do \xc5\x82agr\xc3\xb3w (Heiti Talvik, Hugo Raudsepp), b\xc4\x85d\xc5\xba poddawani byli represjom, uniemo\xc5\xbcliwiano im publikowanie tekst\xc3\xb3w lub te\xc5\xbc wybierali emigracj\xc4\x99 wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 (Friedebert Tuglas, Betti Alver, Uku Masing)._NEWLINE_Mimo trudnych warunk\xc3\xb3w lat wojny i okresu powojennego dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 pisarska emigrant\xc3\xb3w rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 bujnie, zar\xc3\xb3wno w warunkach tymczasowego pobytu w Finlandii, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w obozach dla uchod\xc5\xbac\xc3\xb3w w Szwecji i Niemczech. W 1945 r. w\xc5\x9br\xc3\xb3d esto\xc5\x84skich emigrant\xc3\xb3w w Sztokholmie utworzony zosta\xc5\x82 Zwi\xc4\x85zek Pisarzy Esto\xc5\x84skich na Emigracji. W 1950 r. dzi\xc4\x99ki staraniom Bernarda Kangro zacz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 ukazywa\xc4\x87 w Lund esto\xc5\x84skie czasopismo kulturalne pt. Tulimuld, wydawane do 1993 r. Powsta\xc5\x82o tak\xc5\xbce wydawnictwo Eesti Kirjanike Kooperatiiv, najwi\xc4\x99ksza tego typu instytucja emigracyjna, zajmuj\xc4\x85ca si\xc4\x99 drukowaniem, popularyzowaniem pi\xc5\x9bmiennictwa esto\xc5\x84skiego w \xc5\x9bwiecie i trosk\xc4\x85 o zachowanie przedwojennych tradycji literackich. Kwesti\xc4\x85 popularyzacji literatury esto\xc5\x84skiej zajmowali si\xc4\x99 tak\xc5\xbce niezale\xc5\xbcnie inni pisarze i dzia\xc5\x82acze kulturalni: w USA Ivar Ivask (1927-1992) redagowa\xc5\x82 czasopismo World Literature Today, w kt\xc3\xb3rym opublikowa\xc5\x82 liczne artyku\xc5\x82y po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone literaturze esto\xc5\x84skiej oraz recenzje esto\xc5\x84skich ksi\xc4\x85\xc5\xbcek._NEWLINE_Mieszkaj\xc4\x85cy w Sztokholmie Ilmar Laaban swym debiutanckim tomem poetyckim Ankruketi l\xc3\xb5pp on laulu algus (1946) wprowadzi\xc5\x82 do literatury esto\xc5\x84skiej poetyk\xc4\x99 surrealizmu. Laaban by\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc aktywnym t\xc5\x82umaczem, popularyzuj\xc4\x85cym esto\xc5\x84sk\xc4\x85 poezj\xc4\x99 w Szwecji i Niemczech (t\xc5\x82umaczy\xc5\x82 na j\xc4\x99zyk szwedzki i niemiecki). Modernistyczne tendencje pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 w esto\xc5\x84skiej prozie dzi\xc4\x99ki przebywaj\xc4\x85cemu od 1944 r. w Szwecji Karlowi Ristikivi (1912-1977). Ristikivi, publikuj\xc4\x85cy przed wojn\xc4\x85 do\xc5\x9b\xc4\x87 tradycjonaln\xc4\x85 proz\xc4\x99, wyda\xc5\x82 w 1953 r. powie\xc5\x9b\xc4\x87 Hingede \xc3\xb6\xc3\xb6, uwa\xc5\xbcan\xc4\x85 za pierwszy surrealistyczny utw\xc3\xb3r prozatorski w literaturze esto\xc5\x84skiej. Opublikowana w 1957 powie\xc5\x9b\xc4\x87_NEWLINE_Seitse kohtup\xc3\xa4eva Arveda Viirlaida sta\xc5\x82a si\xc4\x99 wa\xc5\xbcnym tekstem utwierdzaj\xc4\x85cym wprowadzanie nowoczesnych technik prozatorskich do literatury esto\xc5\x84skiej. Pisarzem, kt\xc3\xb3ry konsekwentnie stosowa\xc5\x82 nowoczesne \xc5\x9brodki wyrazu by\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Ilmar Jaks (ur. 1923)._NEWLINE_Emigracyjn\xc4\x85 literatur\xc4\x99 esto\xc5\x84sk\xc4\x85 wzbogaca\xc5\x82y poza tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci\xc4\x85 poetyck\xc4\x85 i prozatorsk\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc utwory reporta\xc5\xbcowe, przedstawiaj\xc4\x85ce kraje, w kt\xc3\xb3rych osiedlali si\xc4\x99 esto\xc5\x84scy pisarze, tacy jak np. Karl Rumor (1886-1971) w Brazylii czy Gert Helbem\xc3\xa4e (1913-1974) w Wielkiej Brytanii._NEWLINE_W drugiej po\xc5\x82owie lat 50. w esto\xc5\x84skiej poezji emigracyjnej poza Bernardem Kangro uznanie zdoby\xc5\x82 sobie tak\xc5\xbce Kalju Lepik (1920-1999). Pierwsza wizyta tego poety w ojczystym kraju (1990) oraz publikacja tomu jego wierszy sta\xc5\x82a si\xc4\x99 symbolicznym ko\xc5\x84cem podzia\xc5\x82u literatury esto\xc5\x84skiej na literatur\xc4\x99 emigracyjn\xc4\x85 i literatur\xc4\x99 tworzon\xc4\x85 w sowieckiej Estonii.\n_START_SECTION_\nZa \xc5\xbcelazn\xc4\x85 kurtyn\xc4\x85\n_START_PARAGRAPH_\nZmiana ustrojowa, zwi\xc4\x85zana z wej\xc5\x9bciem Estonii w sk\xc5\x82ad Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego, doprowadzi\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do ca\xc5\x82kowitej zmiany w rozumieniu zada\xc5\x84 i funkcji, jakie literatura ma pe\xc5\x82ni\xc4\x87 w \xc5\xbcyciu spo\xc5\x82ecznym. Zgodnie z za\xc5\x82o\xc5\xbceniami socrealizmu literatura mia\xc5\x82a stanowi\xc4\x87 wa\xc5\xbcny element propagandy, s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cej przede wszystkim celom politycznym i spo\xc5\x82ecznym, natomiast warto\xc5\x9b\xc4\x87 artystyczna tekst\xc3\xb3w przesta\xc5\x82a odgrywa\xc4\x87 istotn\xc4\x85 rol\xc4\x99. St\xc4\x85d te\xc5\xbc w pierwszych latach powojennych powstawa\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie utwory utrzymane w poetyce realizmu socjalistycznego, zak\xc5\x82adaj\xc4\x85cego m.in. typowo\xc5\x9b\xc4\x87 opisywanych sytuacji, ideologiczn\xc4\x85 motywacj\xc4\x99 rozwoju akcji i romantyk\xc4\x99 rewolucyjn\xc4\x85 oraz przes\xc5\x82anie dydaktyczne. W\xc5\x9br\xc3\xb3d pisarzy, realizuj\xc4\x85cych w swej tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci za\xc5\x82o\xc5\xbcenia socrealizmu mo\xc5\xbcna wymieni\xc4\x87 m.in. Hansa Leberechta (1910-1960), Juhana Smuula (1922-1971) czy Ralfa Parve (ur. 1919)._NEWLINE_Odwil\xc5\xbc polityczna i ideologiczna jaka nast\xc4\x85pi\xc5\x82a po \xc5\x9bmierci J\xc3\xb3zefa Stalina w 1953 r. oraz stopniowe odej\xc5\x9bcie od za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84 socrealizmu pozwoli\xc5\x82y na doj\xc5\x9bcie do g\xc5\x82osu na prze\xc5\x82omie lat 50. i 60. szeregu m\xc5\x82odym pisarzom. Do pokolenia tego nale\xc5\xbceli m.in. Jaan Kross (1920-2007), Artur Alliksaar (1923-1966), Ain Kaalep (ur. 1926), Kersti Merilaas (1916-1986) czy Ellen Niit (ur. 1928). W latach 60. sw\xc4\x85 obecno\xc5\x9b\xc4\x87 w literaturze esto\xc5\x84skiej zaznaczy\xc5\x82o tzw. pokolenie kasetowe (nazwa pochodzi od tanich tom\xc3\xb3w poezji, wydawanych jednocze\xc5\x9bnie przez kilku poet\xc3\xb3w i ukazuj\xc4\x85cych si\xc4\x99 w formie kartonowych pude\xc5\x82ek, nazywanych po esto\xc5\x84sku kassett), kt\xc3\xb3re reprezentowali m.in. Jaan Kaplinski (ur. 1941), tworz\xc4\x85cy poezj\xc4\x99 inspirowan\xc4\x85 Wschodem oraz przyrod\xc4\x85, Hando Runnel (ur. 1938), Viivi Luik (ur. 1946), Mats Traat (ur. 1936), Andres Ehin (1940-2011) oraz Ilmar Laaban (1921-2000)._NEWLINE_Od ko\xc5\x84ca lat 60. ze wzgl\xc4\x99du na polityczne nast\xc4\x99pstwa Praskiej Wiosny w 1968 r. zaczyna rozwija\xc4\x87 si\xc4\x99 literatura drugiego obiegu. Wielu poet\xc3\xb3w pr\xc3\xb3buje wydawa\xc4\x87 wiersze w\xc5\x82asnym sumptem lub rozpowszechnia je w r\xc4\x99kopisie, np. Paul-Eerik Rummo, kt\xc3\xb3rego tom Saatja aadress, uko\xc5\x84czony w 1972 r. nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 ukaza\xc4\x87 si\xc4\x99 ze wzgl\xc4\x99du na interwencj\xc4\x99 cenzury a\xc5\xbc do roku 1989. W\xc5\x9br\xc3\xb3d pisarzy, kt\xc3\xb3rych tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9b\xc4\x87 w znacznej mierze rozpowszechniana by\xc5\x82a w drugim obiegu mo\xc5\xbcna wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc takich tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w, jak poeta Johnny B. Isotamm (1939-2014) czy prozaik Toomas Vint (ur. 1944). Do najwa\xc5\xbcniejszych poet\xc3\xb3w lat 60. i 70. nale\xc5\xbca\xc5\x82 Juhan Viiding pisz\xc4\x85cy pocz\xc4\x85tkowo pod pseudonimem J\xc3\xbcri \xc3\x9cdi (1948-1995), syn jednego z przedstawicieli literackiej grupy Arbujad, Paula Viidinga. Wydany w 1971 tom N\xc3\xa4rvitr\xc3\xbckk, zawieraj\xc4\x85cy utwory Viidinga, Isotamma, Liiva oraz Sanga zdoby\xc5\x82 sobie znaczn\xc4\x85 popularno\xc5\x9b\xc4\x87 w\xc5\x9br\xc3\xb3d czytelnik\xc3\xb3w. Uznanie czytelnik\xc3\xb3w mimo niech\xc4\x99ci czynnik\xc3\xb3w oficjalnych zdoby\xc5\x82y sobie r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nasycone motywami patriotycznymi oraz formalnie bliskie pie\xc5\x9bniom utwory Hando Runnela.\n_START_SECTION_\n1991-2001\n_START_PARAGRAPH_\nUpadek Zwi\xc4\x85zku Radzieckiego przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 Estonii niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 w 1991 r. Zmiana systemu politycznego, demokratyzacja instytucji oraz otwarcie na \xc5\x9bwiat pozwoli\xc5\x82y na pokonanie istniej\xc4\x85cego niemal p\xc3\xb3\xc5\x82 wieku podzia\xc5\x82u pi\xc5\x9bmiennictwa esto\xc5\x84skiego na literatur\xc4\x99 tworzon\xc4\x85 w kraju oraz literatur\xc4\x99 emigracyjn\xc4\x85. Wielu pisarzy emigracyjnych powr\xc3\xb3ci\xc5\x82o do Estonii na pocz\xc4\x85tku lat 90. b\xc4\x85d\xc5\xba te\xc5\xbc po raz pierwszy przyjecha\xc5\x82o wtedy z wizyt\xc4\x85 do swego ojczystego kraju (np. Kalju Lepik w 1990). Zacz\xc4\x99to wydawa\xc4\x87 teksty pisarzy emigracyjnych, wprowadzaj\xc4\x85c w obieg literacki ich utwory, dotychczas pomijane przez czynniki oficjalne. W oficjalnej dystrybucji pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 dzie\xc5\x82a niedopuszczone do druku i istniej\xc4\x85ce tylko w drugim obiegu, b\xc4\x85d\xc5\xba publikowano nowe, nieocenzurowane wersje (jak np. powie\xc5\x9b\xc4\x87 Matsa Traata Karukell, kurvameelsuse rohi, kt\xc3\xb3re pierwotnie ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 w 1982 r., natomiast w wersji nieocenzurowanej powt\xc3\xb3rnie w 1990 r.). Dwa zwi\xc4\x85zki pisarzy esto\xc5\x84skich, dzia\xc5\x82aj\xc4\x85cy w ojczy\xc5\xbanie i emigracyjny, po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y si\xc4\x99 dopiero w 2000 r._NEWLINE_Symbolicznym pocz\xc4\x85tkiem nowej epoki by\xc5\x82a powie\xc5\x9b\xc4\x87 Emila Tode (w\xc5\x82a\xc5\x9bc. T\xc3\xb5nu \xc3\x95nnepalu, ur. 1962) pt. Piiririik, opublikowana w 1993 r. Zyska\xc5\x82a ona du\xc5\xbce uznanie w kraju, jak i za granic\xc4\x85, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 jednym z cz\xc4\x99\xc5\x9bciej przek\xc5\x82adanych na j\xc4\x99zyki obce tekst\xc3\xb3w nowszej literatury esto\xc5\x84skiej. Powie\xc5\x9b\xc4\x87 ta wprowadzi\xc5\x82a do literatury esto\xc5\x84skiej now\xc4\x85 jako\xc5\x9b\xc4\x87, zapocz\xc4\x85tkowuj\xc4\x85c nurt, kt\xc3\xb3rego g\xc5\x82\xc3\xb3wnym motywem jest stosunek Esto\xc5\x84czyk\xc3\xb3w do Europy, poszukiwanie kszta\xc5\x82tu w\xc5\x82asnej to\xc5\xbcsamo\xc5\x9bci w \xc5\x9bwiecie otwartych granic._NEWLINE_W tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci poetyckiej sw\xc4\x85 obecno\xc5\x9b\xc4\x87 zaznaczyli m.in. Jaan Undusk (ur. 1958), Mati Unt, Viivi Luik oraz Hasso Krull (ur. 1964), ch\xc4\x99tnie wykorzystuj\xc4\x85cych nawi\xc4\x85zania intertekstualne oraz ironi\xc4\x99. Do bardziej zauwa\xc5\xbcalnych m\xc5\x82odych prozaik\xc3\xb3w tego okresu nale\xc5\xbceli Andrus Kivir\xc3\xa4hk (ur. 1970), Karl-Martin Sinij\xc3\xa4rv (ur. 1971), Mehis Heinsaar (ur. 1973), Peeter Sauter (ur. 1962) czy J\xc3\xbcri Ehlvest (1967-2006), kt\xc3\xb3rzy podj\xc4\x99li tematyk\xc4\x99, zapocz\xc4\x85tkowan\xc4\x85 przez \xc3\x95nnepalu, robi\xc4\x85c to jednak w bardziej zawoalowany i niepozbawiony poczucia humoru spos\xc3\xb3b._NEWLINE_Do literackiej nagrody Nobla kilkakrotnie zg\xc5\x82aszano kandydatur\xc4\x99 Jaana Krossa. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Jaan Kaplinski nale\xc5\xbcy do wa\xc5\xbcniejszych postaci wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej kultury esto\xc5\x84skiej. Pisze on eseje, sztuki teatralne oraz zajmuje si\xc4\x99 prac\xc4\x85 t\xc5\x82umacza. Wielokrotnie wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 z odczytami i wyk\xc5\x82adami za granicami Estonii, m.in. w Vancouver, Calgary, Lublanie, Trie\xc5\x9bcie, Tajpej, Sztokholmie, Bolonii, Londynie czy Edynburgu._NEWLINE_I cho\xc4\x87 Jaan Kross i Jaan Kaplinski wci\xc4\x85\xc5\xbc nale\xc5\xbc\xc4\x85 do bardziej znanych i najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej t\xc5\x82umaczonych pisarzy esto\xc5\x84skich, w ostatnich latach r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc opowiadania Eevy Park oraz powie\xc5\x9bci T\xc3\xb5nu \xc3\x95nnepalu czy Ervin \xc3\x95unapuu spotka\xc5\x82y si\xc4\x99 z uznaniem i zainteresowaniem czytelnik\xc3\xb3w zagranicznych, przede wszystkim w Niemczech i Skandynawii.\n_START_SECTION_\nLiteratura ostatnich lat\n_START_PARAGRAPH_\nPrze\xc5\x82om wiek\xc3\xb3w i pocz\xc4\x85tek nowego stulecia przynios\xc5\x82y wiele nowych talent\xc3\xb3w literackich. Do g\xc5\x82osu zacz\xc4\x99li dochodzi\xc4\x87 pisarze i poeci z pokolenia lat 70. W\xc5\x9br\xc3\xb3d poet\xc3\xb3w mo\xc5\xbcna wymieni\xc4\x87 nazwiska takie jak J\xc3\xbcrgen Rooste (ur. 1979), Ivar Sild (ur. 1977), Jaak Urmet (pos\xc5\x82uguj\xc4\x85cy si\xc4\x99 pseudonimem Wimberg, ur. 1979) czy Kristiina Ehin (ur. 1977). S\xc4\x85 to autorzy, proponuj\xc4\x85cy w\xc5\x82asn\xc4\x85, oryginaln\xc4\x85 wizj\xc4\x99 \xc5\x9bwiata, uj\xc4\x99t\xc4\x85 w zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowanej formalnie, stylistycznie i j\xc4\x99zykowo tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci. W\xc5\x9br\xc3\xb3d nich Rooste najsilniej nawi\xc4\x85zuje do ameryka\xc5\x84skich bitnik\xc3\xb3w. Sild podejmuje tematyk\xc4\x99 gejowsk\xc4\x85, natomiast Wimgerg (w\xc5\x82a\xc5\x9bc. Urmet) ch\xc4\x99tnie si\xc4\x99ga po stylistyk\xc4\x99 i s\xc5\x82ownictwo typowe dla j\xc4\x99zyka dzieci\xc4\x99cego. Z kolei Kristiina Ehin uwa\xc5\xbcana jest za kontynuatork\xc4\x99 najlepszych tradycji esto\xc5\x84skiego pisarstwa kobiecego._NEWLINE_Bujnie rozwija si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc proza. Kaur Kender (ur. 1971) zaznaczy\xc5\x82 sw\xc4\x85 obecno\xc5\x9b\xc4\x87 w literaturze b\xc5\x82yskotliwym, pisanym pod wp\xc5\x82ywem tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci Chucka Palahniuka debiutem zatytu\xc5\x82owanym Iseseisvusp\xc3\xa4ev (1998). T\xc4\x99 stylistyk\xc4\x99 podejmuje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Sass Henno (ur. 1982) w powie\xc5\x9bci Elu algab t\xc3\xa4na (2003), opublikowanej w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci w internecie.'