b'\n_START_ARTICLE_\nWyspy Chatham\n_START_SECTION_\nPrzyroda\n_START_PARAGRAPH_\nWi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 obszaru obu wysp g\xc5\x82\xc3\xb3wnych pokrywaj\xc4\x85 pastwiska i wrzosowiska, jednak\xc5\xbce istnieje nieco obszar\xc3\xb3w zalesionych. Niekt\xc3\xb3re z wysp, w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci ogo\xc5\x82ocone z las\xc3\xb3w dla cel\xc3\xb3w rolniczych, obecnie stanowi\xc4\x85 rezerwaty unikalnej flory i fauny archipelagu._NEWLINE_Flora wysp obejmuje 388 gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych a\xc5\xbc 47 to endemity tego archipelagu. nale\xc5\xbc\xc4\x85 do nich m.in.: Myosotidium hortensium, Brachyglottis huntii, Astelia chathamica, Aciphylla dieffenbachii, Geranium traversii, Olearia semidentata, O. chathamica, Embergeria grandifolia. Do charakterystycznych cech miejscowej flory nale\xc5\xbc\xc4\x85 gatunki osi\xc4\x85gaj\xc4\x85ce okaza\xc5\x82e rozmiary, b\xc4\x99d\xc4\x85ce najwi\xc4\x99kszymi przedstawicielami swoich rodzaj\xc3\xb3w. Do przyk\xc5\x82ad\xc3\xb3w nale\xc5\xbcy: Coprosma chathamica, Hebe barkeri i Olearia traversii (jeden z najbardziej okaza\xc5\x82ych, drzewiastych przedstawicieli rodziny astrowatych). Pierwotnie wyspa by\xc5\x82a pokryta w 90% mozaik\xc4\x85 las\xc3\xb3w i zaro\xc5\x9bli, w pozosta\xc5\x82ej cz\xc4\x99\xc5\x9bci mokrad\xc5\x82ami. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci nawi\xc4\x85zuj\xc4\x85cych do naturalnych ekosystem\xc3\xb3w zachowywane s\xc4\x85 w sieci obszar\xc3\xb3w chronionych. _NEWLINE_Wyspy s\xc4\x85 siedliskiem kilku endemicznych gatunk\xc3\xb3w ptak\xc3\xb3w. Najbardziej znanymi s\xc4\x85 petrel reliktowy i skalinek czarny, oba zagro\xc5\xbcone wygini\xc4\x99ciem przed obj\xc4\x99ciem ochron\xc4\x85 gatunkow\xc4\x85. Innymi endemicznymi gatunkami fauny s\xc4\x85 ostrygojad kr\xc3\xb3tkodzioby, krzak\xc3\xb3wka d\xc5\x82ugodzioba, garlica szarorzytna (inaczej parea, go\xc5\x82\xc4\x85b chathamski), modrolotka szmaragdowa, bekas wyspowy i sieweczka koroniasta\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszymi lud\xc5\xbami, kt\xc3\xb3rzy zasiedlili wyspy Chatham, by\xc5\x82o spokrewnione z Maorysami polinezyjskie plemi\xc4\x99, kt\xc3\xb3re osiedli\xc5\x82o si\xc4\x99 tu oko\xc5\x82o roku 1500 n.e. i po latach izolacji zacz\xc4\x99\xc5\x82o okre\xc5\x9bla\xc4\x87 si\xc4\x99 mianem ludu Moriori. Ich liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 nigdy nie przekracza\xc5\x82a 2000 os\xc3\xb3b. Umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci uprawy roli, z jakimi przybyli na Chatham, okaza\xc5\x82y si\xc4\x99 nieprzydatne w ch\xc5\x82odnym klimacie wysp, w zwi\xc4\x85zku z czym zacz\xc4\x99li p\xc4\x99dzi\xc4\x87 \xc5\xbcycie \xc5\x82owc\xc3\xb3w-zbieraczy, zdobywaj\xc4\x85c po\xc5\xbcywienie z morza i miejscowej ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci. Skoro ich nowe otoczenie uniemo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o budow\xc4\x99 jednostek p\xc5\x82ywaj\xc4\x85cych pozwalaj\xc4\x85cych na dalsze podr\xc3\xb3\xc5\xbce oceaniczne, Moriori zbudowali waka korari, na wp\xc3\xb3\xc5\x82-zanurzon\xc4\x85 \xc5\x82\xc3\xb3d\xc5\xba, zbudowan\xc4\x85 z w\xc5\x82\xc3\xb3kna lnianego i pokryt\xc4\x85 p\xc4\x99cherzami powietrznymi z morskich wodorost\xc3\xb3w. Takie \xc5\x82odzie u\xc5\xbcywane by\xc5\x82y do podr\xc3\xb3\xc5\xbcy na bardziej oddalone wyspy archipelagu w celu zbierania jaj ptasich. Spo\xc5\x82eczno\xc5\x9b\xc4\x87 Moriori nale\xc5\xbca\xc5\x82a do wyj\xc4\x85tkowo pokojowo nastawionych, a rozlew krwi zosta\xc5\x82 zakazany przez wodza Nunuku po wielu latach walk. Spory by\xc5\x82y rozwi\xc4\x85zywane poprzez g\xc5\x82osowanie, lub te\xc5\xbc poprzez pojedynki, przy czym walczono do pierwszej krwi, kiedy nast\xc4\x99powa\xc5\x82 koniec walki._NEWLINE_Nazwa "Chatham Islands" pochodzi od statku HMS Chatham, kt\xc3\xb3rego kapitan, William R. Broughton wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82 tu 29 listopada 1791 roku, og\xc5\x82osi\xc5\x82 przynale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 wysp do Zjednoczonego Kr\xc3\xb3lestwa i nazwa\xc5\x82 wyspy imieniem \xc3\xb3wczesnego szefa Royal Navy, lorda Chathama, kt\xc3\xb3rego krewny, Thomas Pitt, by\xc5\x82 cz\xc5\x82onkiem wyprawy. _NEWLINE_19 listopada 1835 roku dobi\xc5\x82 do brzeg\xc3\xb3w g\xc5\x82\xc3\xb3wnej wyspy archipelagu brytyjski statek z 500 Maorysami na pok\xc5\x82adzie, uzbrojonymi w strzelby, pa\xc5\x82ki i siekiery (5 grudnia dobi\xc5\x82 drugi statek z 400 Maorysami). Rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 masakra. Moriorysi byli zabijani lub przekszta\xc5\x82cani w niewolnik\xc3\xb3w. Moriori, kt\xc3\xb3ry prze\xc5\xbcy\xc5\x82, wspomina\xc5\x82: "Maorysi zabijali nas jak owce... byli\xc5\x9bmy przera\xc5\xbceni, uciekali\xc5\x9bmy w krzaki, szukaj\xc4\x85c kryj\xc3\xb3wek w ka\xc5\xbcdej dziurze w ziemi, byle tylko uciec naszym prze\xc5\x9bladowcom. Nic to nie dawa\xc5\x82o; znajdowano nas i zabijano - m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn, kobiety i dzieci, bez r\xc3\xb3\xc5\xbcnicy". A Maoryscy napastnicy m\xc3\xb3wili o swej akcji tak: "Wzi\xc4\x99li\xc5\x9bmy [wysp\xc4\x99] w posiadanie... zgodnie z naszym zwyczajem i wy\xc5\x82apali\xc5\x9bmy wszystkich ludzi. Nikt [nam] nie uszed\xc5\x82..."._NEWLINE_Moriorysi, kt\xc3\xb3rzy prze\xc5\xbcyli, stali si\xc4\x99 niewolnikami naje\xc5\xbad\xc5\xbac\xc3\xb3w z klan\xc3\xb3w Ngati Tama i Ngati Mutunga; zakazano im zawierania ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stw pomi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85 i posiadania wsp\xc3\xb3lnych dzieci. Wielu zmar\xc5\x82o z rozpaczy. Wiele morioryskich kobiet mia\xc5\x82o p\xc3\xb3\xc5\xbaniej dzieci ze swymi panami. Niewielki odsetek spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich wszed\xc5\x82 w zwi\xc4\x85zki ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84skie z Maorysami lub Europejczykami. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zosta\xc5\x82a wywieziona z wyspy i nigdy nie wr\xc3\xb3ci\xc5\x82a. Dzisiaj lud Moriori prze\xc5\xbcywa renesans, zar\xc3\xb3wno na Rekohu jak i w Nowej Zelandii. Morioryska kultura od\xc5\xbcy\xc5\x82a, a w styczniu 2005 roku mia\xc5\x82o miejsce uroczyste otwarcie Kopinga Marae (domu spotka\xc5\x84)._NEWLINE_W roku 1843 na Chatham przyby\xc5\x82a spora grupa Niemc\xc3\xb3w, misjonarzy lutera\xc5\x84skich. Wielu dzisiejszych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wyspy uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 za ich potomk\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nZaludnienie\n_START_PARAGRAPH_\nWyspy Chatham i Pitt s\xc4\x85 zamieszkane, ich 609 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w posiada europejskie (66%), maoryskie i morioryskie korzenie. G\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 osad\xc4\x85 jest miasteczko Waitangi na wyspie Chatham; zamieszkuje je oko\xc5\x82o 200 os\xc3\xb3b. Inne osady to Te One i Kaingaroa (gdzie mieszcz\xc4\x85 si\xc4\x99 dwie szko\xc5\x82y podstawowe; trzecia szko\xc5\x82a znajduje si\xc4\x99 na wyspie Pitt). Na wyspach znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dwie osady rybackie, Owenga i Port Hutt._NEWLINE_W Waitangi znajduje si\xc4\x99 szpital z jednym lekarzem, bank, kilka sklep\xc3\xb3w oraz zak\xc5\x82ad mechaniczny i warsztat szkutniczy. Miasteczko posiada g\xc5\x82\xc3\xb3wny pirs za\xc5\x82adowczo-wy\xc5\x82adowczy dla statk\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nTransport i komunikacja\n_START_PARAGRAPH_\nPodr\xc3\xb3\xc5\xbcni przybywaj\xc4\x85 na Chatham zazwyczaj drog\xc4\x85 powietrzn\xc4\x85 z Christchurch, Auckland lub Wellington (oko\xc5\x82o 1,5\xe2\x80\x932 godz. z Christchurch samolotem Convair 580). Towary przewo\xc5\xbcone s\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie drog\xc4\x85 morsk\xc4\x85 (4\xe2\x80\x935 dni)._NEWLINE_Jakkolwiek wyspy Chatham s\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Nowej Zelandii, a wi\xc4\x99c nie ma formalno\xc5\x9bci paszportowo-celnych, podr\xc3\xb3\xc5\xbcnym zaleca si\xc4\x99 wcze\xc5\x9bniejsze zarezerwowanie miejsc zakwaterowania. Kompanie lotnicze mog\xc4\x85 odm\xc3\xb3wi\xc4\x87 przewozu pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w nie posiadaj\xc4\x85cych takiej rezerwacji. Ponadto na wyspach nie ma \xc5\xbcadnej firmy przewozowej, obowi\xc4\x85zek przewozu podr\xc3\xb3\xc5\xbcnych bior\xc4\x85 na siebie kwaterodawcy. _NEWLINE_Przez wiele lat transport lotniczy zapewnia\xc5\x82 Bristol Freighter, powolny i ha\xc5\x82a\xc5\x9bliwy samolot transportowy, do kt\xc3\xb3rego wn\xc4\x99trza wmontowano kabin\xc4\x99 pasa\xc5\xbcersk\xc4\x85 z fotelami i toalet\xc4\x85. Samolot ten s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie do przewozu wysoko cenionych miejscowych skorupiak\xc3\xb3w._NEWLINE_Trawiaste lotnisko w Hapupu, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym kra\xc5\x84cu g\xc5\x82\xc3\xb3wnej wyspy by\xc5\x82o zbyt niebezpieczne dla wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci samolot\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 poza Bristol Freighterem \xe2\x80\x93 a l\xc4\x85dowanie na nim cz\xc4\x99sto ko\xc5\x84czy\xc5\x82o si\xc4\x99 usterkami podwozia. W roku 1991, po wielu latach zabieg\xc3\xb3w mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w oraz wobec nieuchronnego ko\xc5\x84ca u\xc5\xbcywalno\xc5\x9bci wiekowego Bristol Freightera, wybudowano wreszcie betonowy pas startowy w Karewa, (Tuuta Airport), pozwalaj\xc4\x85cy na bezpieczne l\xc4\x85dowanie nowoczesnych samolot\xc3\xb3w. W\xc5\x82asna wyspiarska kompania transportowa, Air Chathams, obs\xc5\x82uguje loty do Auckland w czwartki, do Wellington w poniedzia\xc5\x82ki, \xc5\x9brody i pi\xc4\x85tki oraz do Christchurch we wtorki. Rozk\xc5\x82ad jazdy zmienia si\xc4\x99 sezonowo, ale generalnie samoloty wylatuj\xc4\x85 z Chatham oko\xc5\x82o 10.30  (czasu Chatham) i przybywaj\xc4\x85 na Now\xc4\x85 Zelandi\xc4\x99 oko\xc5\x82o po\xc5\x82udnia. Po zatankowaniu paliwa, startuj\xc4\x85 oko\xc5\x82o godz. 13 do lotu powrotnego na Chatham. Air Chathams posiadaj\xc4\x85 dwa turbo\xc5\x9bmig\xc5\x82owe samoloty Convair 580, s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85ce zar\xc3\xb3wno do przewozu towar\xc3\xb3w jak i pasa\xc5\xbcer\xc3\xb3w, oraz pasa\xc5\xbcerski samolot Fairchild Swearingen Metroliner._NEWLINE_Samolot Black Robin Freighter utrzymuje transport towarowy z Timaru i Napier._NEWLINE_Poza kr\xc3\xb3tkim odcinkiem drogi utwardzonej pomi\xc4\x99dzy Waitangi i Te One wszystkie drogi na wyspach to drogi szutrowe.'