b'\n_START_ARTICLE_\nEdynburg\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze \xc5\x9blady ludzkiego osadnictwa w okolicach Edynburga datuje si\xc4\x99 na epok\xc4\x99 br\xc4\x85zu i \xc5\xbcelaza. Miasto bierze swoje pocz\xc4\x85tki od twierdzy obronnej za\xc5\x82o\xc5\xbconej na wzg\xc3\xb3rzu zamkowym przez Edwina, kr\xc3\xb3la Nortumbrii. Wok\xc3\xb3\xc5\x82 twierdzy zacz\xc4\x99\xc5\x82a powstawa\xc4\x87 osada, a gdy jej mieszka\xc5\x84com przydzielono ziemie na tereny uprawne, ukszta\xc5\x82towa\xc5\x82 si\xc4\x99 pierwotny uk\xc5\x82ad przestrzenny miasta. Pierwsz\xc4\x85 twierdz\xc4\x99 nazywano w j\xc4\x99zyku brytyjskim Din Eidyn, co oznacza \xe2\x80\x9eTwierdz\xc4\x99 Edwina\xe2\x80\x9d. Nazw\xc4\x99 t\xc4\x99 przekszta\xc5\x82cono w j\xc4\x99zyku angielskim na Edwinesburch, a nast\xc4\x99pnie na dzisiejsz\xc4\x85 Edinburgh._NEWLINE_W 1. po\xc5\x82. IX wieku Edynburg wraz z ca\xc5\x82\xc4\x85 Nortumbri\xc4\x85 zosta\xc5\x82 podbity przez du\xc5\x84skich wiking\xc3\xb3w i w\xc5\x82\xc4\x85czony do obszaru prawa du\xc5\x84skiego. Po pokonaniu Du\xc5\x84czyk\xc3\xb3w przez Edwarda Starszego w 910 miasto zosta\xc5\x82o przej\xc4\x99te przez Szkot\xc3\xb3w. W 1020 kr\xc3\xb3l Malcolm II w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 Edynburg na sta\xc5\x82e do terytorium kr\xc3\xb3lestwa Szkocji. W XII w. pod edynburskim zamkiem istnia\xc5\x82o ma\xc5\x82e miasto a w jego pobli\xc5\xbcu rozwija\xc5\x82a si\xc4\x99 osada przy opactwie Holyrood. W XIII w. obie osady sta\xc5\x82y si\xc4\x99 w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 kr\xc3\xb3lewsk\xc4\x85. Jednocze\xc5\x9bnie Edynburg wraz z pogranicznym rejonem Borders sta\xc5\x82 si\xc4\x99 przedmiotem sporu pomi\xc4\x99dzy Angli\xc4\x85 a Szkocj\xc4\x85. Spowodowa\xc5\x82o to d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82e walki pomi\xc4\x99dzy obydwoma kr\xc3\xb3lestwami, w czasie kt\xc3\xb3rych Anglicy cz\xc4\x99sto oblegali i zdobywali miasto. W ci\xc4\x85gu nast\xc4\x99pnych stuleci Szkoci zdobyli przewag\xc4\x99 w potyczkach z wojskami angielskimi i w XV wieku kr\xc3\xb3l Szkocji Jakub IV zdecydowa\xc5\x82 o przeniesieniu stolicy kraju ze Stirling do Holyrood, przez co Edynburg sta\xc5\x82 si\xc4\x99 faktycznie stolic\xc4\x85 Szkocji._NEWLINE_W czasach szkockiej monarchii miasto rozwija\xc5\x82o si\xc4\x99 pod wzgl\xc4\x99dem gospodarczym i kulturalnym. W 1603 kr\xc3\xb3l Szkocji Jakub VI jako pierwszy z dynastii Stuart\xc3\xb3w koronowa\xc5\x82 si\xc4\x99 na kr\xc3\xb3la Anglii, \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85c Angli\xc4\x99 i Szkocj\xc4\x99 uni\xc4\x85 personaln\xc4\x85. W tym samym roku za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 Szkocki Parlament, kt\xc3\xb3ry wkr\xc3\xb3tce utworzy\xc5\x82 swoj\xc4\x85 siedzib\xc4\x99 na g\xc5\x82\xc3\xb3wnej ulicy Edynburga Royal Mile. W dawnym budynku pierwszego szkockiego parlamentu znajduje si\xc4\x99 obecnie S\xc4\x85d Najwy\xc5\xbcszy Szkocji. W 1639 pr\xc3\xb3ba narzucenia Szkocji wyznania anglika\xc5\x84skiego wywo\xc5\x82a\xc5\x82a zamieszki w Edynburgu, kt\xc3\xb3re rozwin\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 w bunt ca\xc5\x82ego kraju, prowadz\xc4\x85cy w konsekwencji do Angielskiej Wojny Domowej. Po rozbiciu wojsk szkockich przez Olivera Cromwella Edynburg zosta\xc5\x82 zaj\xc4\x99ty przez Anglik\xc3\xb3w._NEWLINE_W 1745 wybuch\xc5\x82o 2. powstanie jakobickie przeciwko rz\xc4\x85dom angielskim. Armia powsta\xc5\x84cza zaj\xc4\x99\xc5\x82a Edynburg, jednak po kilku pocz\xc4\x85tkowych zwyci\xc4\x99stwach zosta\xc5\x82a rozgromiona pod Culloden. Kl\xc4\x99ska powstania by\xc5\x82a pocz\xc4\x85tkiem angielskich represji wymierzonych w Szkot\xc3\xb3w. Na znak angielskiej dominacji postanowiono zbudowa\xc4\x87 now\xc4\x85 dzielnic\xc4\x99, przeznaczon\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie dla bogatych angielskich mieszczan, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 nazwano New Town. Na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od zamku utworzono symetryczny uk\xc5\x82ad szerokich i wygodnych ulic, przy kt\xc3\xb3rych wznoszono szeregi wytwornych kamienic mieszcz\xc4\x85cych apartamenty, banki i urz\xc4\x99dy. Nazwy ulic w nowej dzielnicy mia\xc5\x82y upami\xc4\x99tnia\xc4\x87 angielsk\xc4\x85 rodzin\xc4\x99 kr\xc3\xb3lewsk\xc4\x85 \xe2\x80\x93 centralna ulica nosi nazw\xc4\x99 George Street od imienia kr\xc3\xb3la Jerzego III, a r\xc3\xb3wnolegle po jej bokach biegn\xc4\x85 ulice Queen Street i Princes Street, kt\xc3\xb3rych nazwy upami\xc4\x99tniaj\xc4\x85 \xc5\xbcon\xc4\x99 Jerzego, kr\xc3\xb3low\xc4\x85 Charlott\xc4\x99, oraz ich syn\xc3\xb3w._NEWLINE_Kl\xc4\x99ska walk o niezale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87 nie spowodowa\xc5\x82a jednak upadku Edynburga. Inwestycje w dzielnicy New Town, po\xc5\x82\xc4\x85czone z powstaniem nowych instytucji naukowych i kulturalnych przyci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82y do miasta wielu uczonych i artyst\xc3\xb3w. Tworzyli oni idee daj\xc4\x85ce pocz\xc4\x85tek nowemu szkockiemu spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwu. Odchodzili od przestarza\xc5\x82ych form narodu podzielonego na rodowe klany, w jego miejsce tworz\xc4\x85c wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo brytyjskie. Rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 czas rozkwitu miasta przypadaj\xc4\x85cy na okres O\xc5\x9bwiecenia, kiedy w Edynburgu mieszkali i tworzyli my\xc5\x9bliciele i wynalazcy, tacy jak Adam Smith, David Hume czy Alexander Graham Bell. \xc5\xbbycie kulturalne przenosi\xc5\x82o si\xc4\x99 do nowych dzielnic z przeludnionego Starego Miasta, gdzie ograniczona murami miejskimi przestrze\xc5\x84 nie pozwala\xc5\x82a na wznoszenie nowych budynk\xc3\xb3w. Zamiast tego dobudowywano tam kolejne pi\xc4\x99tra do istniej\xc4\x85cych dom\xc3\xb3w. W rezultacie dziesi\xc4\x99ciopi\xc4\x99trowa kamienica nie by\xc5\x82a na edynburskiej star\xc3\xb3wce niczym dziwnym, a niekt\xc3\xb3re budynki si\xc4\x99ga\xc5\x82y trzynastu pi\xc4\x99ter. Stare Miasto uleg\xc5\x82o powa\xc5\xbcnemu zniszczeniu w po\xc5\xbcarze w 1824, lecz mimo to wiele z tych \xe2\x80\x9ewie\xc5\xbcowc\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 do dzisiejszych czas\xc3\xb3w._NEWLINE_W XIX w. liczba ludno\xc5\x9bci Edynburga wzros\xc5\x82a z 90 tys. w 1801 do 413 tys. w 1901. Tak gwa\xc5\x82towny wzrost populacji miasta spowodowany by\xc5\x82 m.in. przez imigrant\xc3\xb3w z Irlandii, uciekaj\xc4\x85cych przed tzw. zaraz\xc4\x85 ziemniaczan\xc4\x85. W tamtym czasie w Edynburgu, podobnie jak w innych brytyjskich miastach, nadszed\xc5\x82 okres uprzemys\xc5\x82owienia. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 nowych fabryk i zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w produkcyjnych powsta\xc5\x82a jednak w s\xc4\x85siaduj\xc4\x85cym porcie Leith, poza terenem \xc3\xb3wczesnego Edynburga. Najwi\xc4\x99kszym o\xc5\x9brodkiem przemys\xc5\x82u w Szkocji sta\xc5\x82o si\xc4\x99 Glasgow, Edynburg natomiast pozosta\xc5\x82 jednym z najwa\xc5\xbcniejszych brytyjskich centr\xc3\xb3w nauki i kultury.\n_START_SECTION_\nDzielnice miasta\n_START_PARAGRAPH_\nNa centrum Edynburga sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 Stare Miasto (Old Town) i Nowe Miasto (New Town) rozdzielone ogrodami Princes Street Gardens. Stare Miasto jest najstarsz\xc4\x85 dzielnic\xc4\x85, budowan\xc4\x85 od wczesnego \xc5\x9bredniowiecza wzd\xc5\x82u\xc5\xbc traktu \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cego edynburski Zamek z pa\xc5\x82acem Holyrood. Nowe Miasto powsta\xc5\x82o w XVIII w. jako dzielnica bogatych rezydencji, urz\xc4\x99d\xc3\xb3w i bank\xc3\xb3w, i charakteryzuje si\xc4\x99 regularn\xc4\x85 zabudow\xc4\x85 i szerokimi, wygodnymi ulicami. Pomi\xc4\x99dzy obiema dzielnicami rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 teren parkowy Princes Street Gardens, powsta\xc5\x82y po osuszeniu znajduj\xc4\x85cego si\xc4\x99 tam niegdy\xc5\x9b jeziora Nor Loch. Na po\xc5\x82udnie od centrum znajduje si\xc4\x99 okolica uniwersytecka, na zach\xc3\xb3d od zamku niewielka dzielnica biurowa z budynkami bank\xc3\xb3w i instytucji finansowych. W odleglejszych od centrum dzielnicach Edynburga przewa\xc5\xbca zabudowa mieszkalna.\n_START_SECTION_\nOld Town\n_START_PARAGRAPH_\nOld Town jest sercem \xc5\x9bredniowiecznego Edynburga, posiada wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 jego historycznych zabytk\xc3\xb3w, w tym Zamek, Pa\xc5\x82ac Holyrood oraz Katedr\xc4\x99 St Giles. Znajduje si\xc4\x99 tu r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dom Johna Knoxa, kt\xc3\xb3ry wprowadzi\xc5\x82 protestantyzm w Szkocji, oraz pomnik Waltera Scotta \xe2\x80\x93 s\xc5\x82awnego pisarza i poety szkockiego._NEWLINE_Royal Mile jest g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 ulic\xc4\x85 star\xc3\xb3wki, kt\xc3\xb3ra \xc5\x82\xc4\x85czy ze sob\xc4\x85 dwie kr\xc3\xb3lewskie rezydencje Edynburga: Edinburgh Castle i Pa\xc5\x82ac Holyrood. Zawiera w sobie trzy najwa\xc5\xbcniejsze ci\xc4\x85gi ulic \xe2\x80\x93 Castlehill, Lawnmarket i High Street. \xe2\x80\x9eKr\xc3\xb3lewska Mila\xe2\x80\x9d jest najch\xc4\x99tniej odwiedzanym przez turyst\xc3\xb3w miejscem Edynburga._NEWLINE_Na po\xc5\x82udniu star\xc3\xb3wki wa\xc5\xbcnym punktem s\xc4\x85 tak\xc5\xbce Cowgate i Grassmarket. Okolica ta jest pe\xc5\x82na pub\xc3\xb3w, lokali rozrywkowych i antykwariat\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPrinces Street Gardens\n_START_PARAGRAPH_\nPark ten (a w zasadzie ogrody) znajduje si\xc4\x99 w dolinie pomi\xc4\x99dzy Old Town a New Town. Od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy przylega do Princes Street. W czasie pomi\xc4\x99dzy \xc5\x9awi\xc4\x99tami Bo\xc5\xbcego Narodzenia a Nowym Rokiem w ogrodach tych, tu\xc5\xbc pod zamkiem, odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 turnieje \xc5\x82y\xc5\xbcwiarskie._NEWLINE_W centrum Princes Street Gardens znajduje si\xc4\x99 sztuczne wzg\xc3\xb3rze The Mound. Jego nazwa oznacza \xe2\x80\x9ekopiec\xe2\x80\x9d i wywodzi si\xc4\x99 z czas\xc3\xb3w, gdy pomi\xc4\x99dzy Starym i Nowym Miastem znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 jezioro, a wzg\xc3\xb3rze usypano jako rodzaj grobli \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cej obie cz\xc4\x99\xc5\x9bci centrum. Na wzg\xc3\xb3rzu tym swoje siedziby maj\xc4\x85 m.in. Royal Scottish Academy, National Gallery of Scotland oraz Bank of Scotland.\n_START_SECTION_\nNew Town\n_START_PARAGRAPH_\nNowe miasto zbudowane zosta\xc5\x82o w XVIII w., aby poprawi\xc4\x87 fatalne warunki \xc5\xbcycia w Old Town, kt\xc3\xb3re w owych czasach pozbawione by\xc5\x82o kanalizacji, a w\xc4\x85skie i kr\xc4\x99te uliczki przyczynia\xc5\x82y si\xc4\x99 do wybuch\xc3\xb3w licznych po\xc5\xbcar\xc3\xb3w. W New Town powsta\xc5\x82y szerokie i przestronne ulice, budowane w stylu georgia\xc5\x84skim, przy kt\xc3\xb3rych znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 liczne budynki rz\xc4\x85dowe i ekskluzywne mieszcza\xc5\x84skie apartamenty. Szachownica r\xc3\xb3wnoleg\xc5\x82ych do siebie ulic, jak i same budynki, biura i banki, s\xc4\x85 przyk\xc5\x82adem doskona\xc5\x82ej, wr\xc4\x99cz klasycznej i eleganckiej prostoty._NEWLINE_W centrum New Town znajduje si\xc4\x99 ulica George Street z wieloma szykownymi sklepami i restauracjami podnosz\xc4\x85cymi presti\xc5\xbc okolicy. Biegnie ona r\xc3\xb3wnolegle pomi\xc4\x99dzy Queen Street a Princes Street, szerok\xc4\x85 i eleganck\xc4\x85 ulic\xc4\x85 z du\xc5\xbcymi budynkami na obydwu ko\xc5\x84cach. Na zachodnim jej kra\xc5\x84cu znajduje si\xc4\x99 Charlotte Square, zaprojektowany w 1791 roku przez Roberta Adamsa, a tak\xc5\xbce Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 St George\xc2\xb4s. St Andrews Square z Melville Monument i Royal Bank of Scotland le\xc5\xbc\xc4\x85 na przeciwleg\xc5\x82ym ko\xc5\x84cu George Street. Princes Street ze wzgl\xc4\x99du na doskona\xc5\x82y widok na zamek i blisko\xc5\x9b\xc4\x87 parku sta\xc5\x82a si\xc4\x99 najbardziej popularn\xc4\x85 ulic\xc4\x85 w Edynburgu. Najbardziej imponuj\xc4\x85cym budynkiem jest Register House na p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodnim jej ko\xc5\x84cu. Znajduje si\xc4\x99 tu tak\xc5\xbce Waverley Market, tu\xc5\xbc obok dworca kolejowego Waverley.\n_START_SECTION_\nBruntsfield, Marchmont i Morningside\n_START_PARAGRAPH_\nNa po\xc5\x82udniowych przedmie\xc5\x9bciach znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 du\xc5\xbce otwarte przestrzenie The Meadows i Bruntsfield. Stoi tu tak\xc5\xbce \xc5\x9bredniowieczne Burgh Muir, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82o miejscem kwarantanny dla ofiar \xc5\x9bredniowiecznej zarazy. Marchmont jest obszarem obleganym przez student\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nLeith\n_START_PARAGRAPH_\nOkolica portowa Leith wydaje si\xc4\x99 by\xc4\x87 oddzielona od reszty miasta \xe2\x80\x93 mieszka\xc5\x84cy uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 swoj\xc4\x85 dzielnic\xc4\x99 za osobne miasto. Jest to poniek\xc4\x85d zgodne z prawd\xc4\x85, gdy\xc5\xbc jeszcze w XIX w. by\xc5\x82a to odr\xc4\x99bna miejscowo\xc5\x9b\xc4\x87. Przy nabrze\xc5\xbcu w Leith jest od 1997 zacumowany i udost\xc4\x99pniony do zwiedzania Jacht Jej Kr\xc3\xb3lewskiej Mo\xc5\x9bci Britannia. Leith by\xc5\x82o \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em inspiracji dla pisarza Irvina Welsha.\n_START_SECTION_\nKomunikacja\n_START_PARAGRAPH_\nSystem komunikacji miejskiej w tym prawie 480-tysi\xc4\x99cznym mie\xc5\x9bcie opiera si\xc4\x99 prawie wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na po\xc5\x82\xc4\x85czeniach autobusowych. Sie\xc4\x87 po\xc5\x82\xc4\x85cze\xc5\x84 jest bardzo g\xc4\x99sta, a przystanki cz\xc4\x99sto zlokalizowane bardzo blisko siebie. Najpopularniejszym przewo\xc5\xbanikiem jest przedsi\xc4\x99biorstwo Lothian Buses, kt\xc3\xb3re obejmuje swym zasi\xc4\x99giem miasto i przyleg\xc5\x82e jednostki administracyjne: Mid- i East Lothian. Tabor sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 w oko\xc5\x82o 70% z pojazd\xc3\xb3w niskopod\xc5\x82ogowych. Ich \xc5\x9bredni wiek to 5,3 roku. W 2014 roku (koniec maja) uruchomiono 13 km lini\xc4\x99 tramwajow\xc4\x85 \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85c\xc4\x85 \xc5\x9br\xc3\xb3dmie\xc5\x9bcie (York Place) z lotniskiem.\n_START_SECTION_\nZoo\n_START_PARAGRAPH_\nTo jeden z najwi\xc4\x99kszych park\xc3\xb3w zoologicznych w Szkocji. W zbiorach ogrodu znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy innymi szympansy, lwy azjatyckie, lemury katta, koale i nosoro\xc5\xbcce pancerne. Od roku 2011 w zoo mo\xc5\xbcna zobaczy\xc4\x87 pandy wielkie. Drug\xc4\x85 atrakcj\xc4\x85 zoo s\xc4\x85 pingwiny cesarskie. W tym ogrodzie po raz pierwszy w historii zanotowano z\xc5\x82o\xc5\xbcenie jaja przez te ptaki.\n_START_SECTION_\nNauka\n_START_PARAGRAPH_\nW Edynburgu dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 cztery uniwersytety: Edynburski (od 1582), Uniwersytet Heriot-Watt (od 1966), Edinburgh Napier University (od 1992) i Queen Margaret University (od 2007). St\xc4\x85d pochodzi\xc5\x82 Alexander Graham Bell, wynalazca telefonu. W znajduj\xc4\x85cym si\xc4\x99 nieopodal Roslin dokonano sklonowania owcy Dolly.\n_START_SECTION_\nPolacy w Edynburgu\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug konsula generalnego Rzeczypospolitej Polskiej Aleksandra Dietkowa, liczba Polak\xc3\xb3w zarejestrowanych w Edynburgu wynosi ok. 20 tys. Bior\xc4\x85c pod uwag\xc4\x99, \xc5\xbce nie wszyscy Polacy rejestruj\xc4\x85 si\xc4\x99 w urz\xc4\x99dach, prawdziwa liczba mo\xc5\xbce by\xc4\x87 jednak nawet 2 razy wi\xc4\x99ksza._NEWLINE_Dzielnic\xc4\x85 o najwi\xc4\x99kszym zag\xc4\x99szczeniu Polonii (szczeg\xc3\xb3lnie przyby\xc5\x82ej do Szkocji po wst\xc4\x85pieniu Polski do UE w 2004) jest Leith. Od ko\xc5\x84ca 2008 Polak\xc3\xb3w w Edynburgu ubywa, a pozostaj\xc4\x85cy cz\xc4\x99sto wybieraj\xc4\x85 inne ni\xc5\xbc Leith miejsce zamieszkania. Wci\xc4\x85\xc5\xbc jednak dzia\xc5\x82a wiele polskich sklep\xc3\xb3w oraz biura udzielaj\xc4\x85ce pomocy prawnej. Edynburska Polonia coraz bardziej wtapia si\xc4\x99 w wielonarodowe miasto, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 wa\xc5\xbcnym elementem lokalnej spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci.'