b'\n_START_ARTICLE_\nPentakarbonylek \xc5\xbcelaza\n_START_SECTION_\nBudowa cz\xc4\x85steczki\n_START_PARAGRAPH_\nLigandy karbonylkowe wok\xc3\xb3\xc5\x82 centralnego atomu \xc5\xbcelaza uk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 w idealn\xc4\x85 bipiramid\xc4\x99 trygonaln\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rej trzy z nich znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w jednej p\xc5\x82aszczy\xc5\xbanie (ligandy ekwatorialne), za\xc5\x9b dwa znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 pod i nad t\xc4\x85 p\xc5\x82aszczyzn\xc4\x85 (ligandy aksjalne). Przy takim uk\xc5\x82adzie, w widmach 13_NEWLINE_C-NMR mo\xc5\xbcna oczekiwa\xc4\x87 dw\xc3\xb3ch sygna\xc5\x82\xc3\xb3w pochodz\xc4\x85cych od karbonylkowych atom\xc3\xb3w w\xc4\x99gla, tymczasem w widmach wykonywanych w temperaturze pokojowej jest widoczny tylko jeden sygna\xc5\x82. T\xc5\x82umaczy si\xc4\x99 to zjawiskiem bardzo szybkiej zamiany pozycji ligand\xc3\xb3w aksjalnych i ekwatorialnych zgodnie z mechanizmem pseudorotacji, w wyniku czego na widmie NMR rejestrowany jest jeden, u\xc5\x9bredniony sygna\xc5\x82. Zjawisko pseudorotacji dodatkowo stabilizuje ten zwi\xc4\x85zek.\n_START_SECTION_\nW syntezie organicznej i nieorganicznej\n_START_PARAGRAPH_\nFe(CO)_NEWLINE_5 znajduje szerokie zastosowanie w syntezie zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w organicznych i metaloorganicznych.\n_START_SECTION_\nReakcje z zasadami Lewisa\n_START_PARAGRAPH_\nSubstytucja kolejnych ligand\xc3\xb3w CO przez zasady Lewisa (L) prowadzi do otrzymania serii pochodnych o og\xc3\xb3lnym wzorze Fe(CO)_NEWLINE_5\xe2\x88\x92xL_NEWLINE_x. Mo\xc5\xbcna w ten spos\xc3\xb3b otrzymywa\xc4\x87 metaloorganiczne pochodne izocyjanian\xc3\xb3w, fosfin, arsenian\xc3\xb3w i alken\xc3\xb3w. Zwykle reakcje te ko\xc5\x84cz\xc4\x85 si\xc4\x99 na wyparciu z pentakarbonylku \xc5\xbcelaza jednego lub dw\xc3\xb3ch ligand\xc3\xb3w karbonylkowych, jednak silne zasady (np. PF_NEWLINE_3) mog\xc4\x85 wyprze\xc4\x87 nawet pi\xc4\x99\xc4\x87 ligand\xc3\xb3w. Przyk\xc5\x82adem jest synteza bis(trifenylofosfinowego) kompleksu Fe(CO)_NEWLINE_3(P(C_NEWLINE_6H_NEWLINE_5)_NEWLINE_3)_NEWLINE_2. Reakcje te mog\xc4\x85 by\xc4\x87 inicjowane fotochemicznie lub przez dodanie NaOH oraz NaBH_NEWLINE_4.\n_START_SECTION_\nReakcje redoks\n_START_PARAGRAPH_\nReakcja Fe(CO)_NEWLINE_5 z halogenami prowadz\xc4\x85 do otrzymania w pierwszym etapie mieszanych halogeno-karbonylk\xc3\xb3w \xc5\xbcelaza(II): Fe(CO)_NEWLINE_4X_NEWLINE_2 (gdzie X = I, Br, Cl), kt\xc3\xb3re nast\xc4\x99pnie samorzutnie rozk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 do odpowiednich halogenk\xc3\xb3w \xc5\xbcelaza z wydzieleniem CO. Jest to wykorzystywane m.in. przy produkcji czystego chlorku \xc5\xbcelaza(II)._NEWLINE_Redukcja Fe(CO)_NEWLINE_5 sodem to podstawowa metoda syntezy soli sodowej tetrakarbonylo\xc5\xbcelaza(II) (Na_NEWLINE_2Fe(CO)_NEWLINE_4), znanej jako odczynnik Collmana, kt\xc3\xb3ry umo\xc5\xbcliwia bezpo\xc5\x9bredni\xc4\x85 syntez\xc4\x99 aldehyd\xc3\xb3w z chloroalkan\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nReakcje z dienami\n_START_PARAGRAPH_\nWiele dien\xc3\xb3w reaguje z Fe(CO)_NEWLINE_5 tworz\xc4\x85c kompleksy alkenowe typu (dien)Fe(CO)_NEWLINE_3, z wydzieleniem dw\xc3\xb3ch cz\xc4\x85steczek CO. Reaguj\xc4\x85 w ten spos\xc3\xb3b m.in. norbornadien i 1,3-butadien. Reakcja ta umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82a \xe2\x80\x9ezamro\xc5\xbcenie\xe2\x80\x9d cyklobutadienu w formie jego kompleksu (C_NEWLINE_4H_NEWLINE_4)Fe(CO)_NEWLINE_3, dzi\xc4\x99ki czemu udowodniono istnienie cyklobutadienu, kt\xc3\xb3ry w stanie wolnym jest wysoce nietrwa\xc5\x82y. Szczeg\xc3\xb3lnym zainteresowaniem ze wzgl\xc4\x99du na swoje w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci katalityczne ciesz\xc4\x85 si\xc4\x99 kompleksy karbonylkowo-\xc5\xbcelazowe cykloheksadien\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPozosta\xc5\x82e zastosowania\n_START_PARAGRAPH_\nZe wzgl\xc4\x99du na ochron\xc4\x99 patentow\xc4\x85 u\xc5\xbcycia tetraetylo\xc5\x82owiu jako \xc5\x9brodka przeciwstukowego przez koncern General Motors konkurenci pracowali nad znalezieniem jego zamiennik\xc3\xb3w. Pentakarbonylek \xc5\xbcelaza zosta\xc5\x82 opatentowany jako \xc5\x9brodek przeciwstukowy w Niemczech w 1926 roku. Mia\xc5\x82 on nawet lepsze w\xc5\x82a\xc5\x9bciwo\xc5\x9bci antystukowe od tetraetylo\xc5\x82owiu, lecz jego wad\xc4\x85 by\xc5\x82o gromadzenie si\xc4\x99 tlenk\xc3\xb3w \xc5\xbcelaza w uk\xc5\x82adach wydechowych samochod\xc3\xb3w. Mimo to by\xc5\x82 on stosowany na masow\xc4\x85 skal\xc4\x99 w latach 30. XX wieku przez Niemc\xc3\xb3w._NEWLINE_Fe(CO)_NEWLINE_5 jest stosowany do otrzymywania tzw. \xc5\xbcelaza karbonylowego, tj. ultraczystego py\xc5\x82u \xc5\xbcelaza stosowanego przy produkcji ta\xc5\x9bm magnetycznych, rdzeni ferrytowych stosowanych w wewn\xc4\x99trznych antenach radiowych, cewkach, a tak\xc5\xbce do pokrywania powierzchni samolot\xc3\xb3w i statk\xc3\xb3w w technologii stealth. Produkcja \xc5\xbcelaza karbonylowego polega na bezpo\xc5\x9bredniej reakcji py\xc5\x82u \xc5\xbcelaza z tlenkiem w\xc4\x99gla metod\xc4\x85 Monda, po czym przeprowadza si\xc4\x99 kontrolowany rozk\xc5\x82ad termiczny powsta\xc5\x82ego pentakarbonylku \xc5\xbcelaza. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym producentem \xc5\xbcelaza karbonylkowego jest przedsi\xc4\x99biorstwo BASF.'