b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Surinamu\n_START_PARAGRAPH_\nHistoria Surinamu \xe2\x80\x93 obejmuje dzieje pa\xc5\x84stwa (wieloetnicznej i wielorasowej) wsp\xc3\xb3lnoty narodowej Surinamu._NEWLINE_Historia Surinamu si\xc4\x99ga 3000 roku p.n.e., kiedy rdzenni Amerykanie zacz\xc4\x99li zamieszkiwa\xc4\x87 ten obszar. Z czasem Holendrzy nabyli Surinam od Anglik\xc3\xb3w, a europejskie osadnictwo datuje si\xc4\x99 na XVII wiek, kiedy to Surinam by\xc5\x82 koloni\xc4\x85 plantacyjn\xc4\x85 wykorzystuj\xc4\x85c\xc4\x85 niewolnik\xc3\xb3w mi\xc4\x99dzy innymi do uprawy cukru. Wraz ze zniesieniem niewolnictwa pod koniec XIX wieku plantatorzy sprowadzali pracownik\xc3\xb3w z Chin, Madery, Indii i Indonezji, kt\xc3\xb3ra r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc by\xc5\x82a skolonizowana przez Holendr\xc3\xb3w. Chocia\xc5\xbc holenderski jest j\xc4\x99zykiem urz\xc4\x99dowym Surinamu, wraz z jego zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowan\xc4\x85 populacj\xc4\x85, rozwin\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jeden z j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w kreolskich, Sranan tongo.\n_START_SECTION_\nRdzenni osadnicy\n_START_PARAGRAPH_\nSurinam by\xc5\x82 zaludniony na wiele tysi\xc4\x85cleci przed przybyciem Europejczyk\xc3\xb3w przez wiele odr\xc4\x99bnych kultur tubylczych. Najwi\xc4\x99kszymi ludami w czasie kolonizacji byli Arawakowie (koczownicze plemi\xc4\x99 przybrze\xc5\xbcne, kt\xc3\xb3re \xc5\xbcy\xc5\x82o z polowania i rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwa) oraz Karaibowie. Karaibowie zdobyli znaczne tereny Arawak\xc3\xb3w wzd\xc5\x82u\xc5\xbc cz\xc4\x99\xc5\x9bci wybrze\xc5\xbca oraz Karaiby, u\xc5\xbcywaj\xc4\x85c \xc5\xbcaglowc\xc3\xb3w. Osiedlili si\xc4\x99 w Galibi (Kupali Yum\xc3\xaf, co oznacza \xe2\x80\x9edrzewo przodk\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d) u uj\xc5\x9bcia rzeki Marowijne. Podczas gdy Arawakowie i Karaibowie \xc5\xbcyli na wybrze\xc5\xbcu i sawannie, mniejsze grupy rdzennych lud\xc3\xb3w \xc5\xbcy\xc5\x82y w lasach tropikalnych w g\xc5\x82\xc4\x99bi l\xc4\x85du (na przyk\xc5\x82ad) Akurio, Trio, Warao i Wayana.\n_START_SECTION_\nKolonizacja angielska\n_START_PARAGRAPH_\nPierwszymi Europejczykami, kt\xc3\xb3rzy przybyli do Surinamu, byli hiszpa\xc5\x84scy odkrywcy i holenderscy kupcy, kt\xc3\xb3rzy odwiedzili ten obszar wraz z innymi cz\xc4\x99\xc5\x9bciami Dzikiego Wybrze\xc5\xbca Ameryki Po\xc5\x82udniowej. Pierwsze pr\xc3\xb3by zasiedlenia tego obszaru przez Europejczyk\xc3\xb3w mia\xc5\x82y miejsce w 1630 r., kiedy angielscy osadnicy pod wodz\xc4\x85 kapitana Marshalla pr\xc3\xb3bowali za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc4\x87 tu koloni\xc4\x99. Uprawiali tyto\xc5\x84, lecz przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cie okaza\xc5\x82o si\xc4\x99 nieop\xc5\x82acalne finansowo.\n_START_SECTION_\nWilloughbyland\n_START_PARAGRAPH_\nW 1650 r. Lord Willoughby, gubernator Barbadosu, wyposa\xc5\xbcy\xc5\x82 statek w osadnik\xc3\xb3w z Surinamu. Na w\xc5\x82asny koszt wyposa\xc5\xbcy\xc5\x82 statek 20 dzia\xc5\x82ami i kilkoma mniejszymi rzeczami niezb\xc4\x99dnymi do wsparcia plantacji. Major Anthony Rowse osiad\xc5\x82 tam w swoim imieniu. Dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, dla lepszego osiedlenia si\xc4\x99 w kolonii, uda\xc5\x82 si\xc4\x99 tam osobi\xc5\x9bcie, ufortyfikowa\xc5\x82 i wyposa\xc5\xbcy\xc5\x82 w rzeczy niezb\xc4\x99dne do obrony i handlu. Teren Willoughbylandu mia\xc5\x82 powierzchni\xc4\x99 oko\xc5\x82o 30 000 akr\xc3\xb3w i posiada\xc5\x82 fort. W 1663 r. wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 prac na 50 plantacjach zosta\xc5\x82a wykonana przez rdzennych Indian i 3000 afryka\xc5\x84skich niewolnik\xc3\xb3w. By\xc5\x82o tam oko\xc5\x82o 1000 bia\xc5\x82ych, w tym brazylijscy \xc5\xbbydzi, zach\xc4\x99ceni wolno\xc5\x9bci\xc4\x85 religijn\xc4\x85, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 Anglicy przyznali wszystkim osadnikom.\n_START_SECTION_\nKolonizacja holenderska\n_START_PARAGRAPH_\nOsada zosta\xc5\x82a zaatakowana przez siedem holenderskich statk\xc3\xb3w (z regionu Zeeland), na czele z Abrahamem Crijnssenem, 26 lutego 1667 roku. Fort Willoughby zosta\xc5\x82 pojmany nast\xc4\x99pnego dnia po trzygodzinnej walce i przemianowany na Fort Zeelandia. 31 lipca 1667 r. Anglicy i Holendrzy podpisali Traktat w Bredzie, w kt\xc3\xb3rym p\xc3\xb3ki co respektowano status quo: Holendrzy mogli nadal zajmowa\xc4\x87 Surinam i dawn\xc4\x85 holendersk\xc4\x85 koloni\xc4\x99 New Amsterdam (dzisiejszy Nowy Jork, w tamtych czasach pod panowaniem brytyjskim). Kilka lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Willoughbyland zosta\xc5\x82 przemianowany na Surinam. Porozumienie to zosta\xc5\x82o oficjalnie og\xc5\x82oszone w Traktacie Westminsterskim z 1674 r. Po odzyskaniu i ponownej utracie Surinamu przez Brytyjczyk\xc3\xb3w w 1667 r., Holendrzy odzyskali koloni\xc4\x99 w 1668 r. W 1683 r. utworzono Towarzystwo Surinamskie, wzorowane na ideach Jeana-Baptiste\xe2\x80\x99a Colberta, korzystaj\xc4\x85ce z mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci zarz\xc4\x85dzania i obrony kolonii w ramach Republiki Holenderskiej. Mia\xc5\x82o ono trzech cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w (z r\xc3\xb3wnym udzia\xc5\x82em w odpowiedzialno\xc5\x9bci i zyskach towarzystwa) \xe2\x80\x93 miasto Amsterdam, rodzin\xc4\x99 Van Aerssen van Sommelsdijck i Holendersk\xc4\x85 Kompani\xc4\x99 Zachodnioindyjsk\xc4\x85. Rodzina Van Aerssen zdo\xc5\x82a\xc5\x82a sprzeda\xc4\x87 swoje udzia\xc5\x82y dopiero w 1770 r. Towarzystwo zako\xc5\x84czy\xc5\x82o dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 w 1795 r., kiedy tego rodzaju handel i biznes przesta\xc5\x82y by\xc4\x87 akceptowane.\n_START_SECTION_\nNiewolnictwo i emancypacja\n_START_PARAGRAPH_\nW Ameryce Po\xc5\x82udniowej niewolnictwo by\xc5\x82o norm\xc4\x85. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 tubylcza okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 mie\xc4\x87 ograniczon\xc4\x85 poda\xc5\xbc, w zwi\xc4\x85zku z czym handel niewolnikami z Atlantyku dostarcza\xc5\x82 si\xc5\x82y roboczej plantacjom. Plantacje produkowa\xc5\x82y cukier, kaw\xc4\x99, kakao, bawe\xc5\x82n\xc4\x99, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y eksportowane na rynek amsterdamski. Na przyk\xc5\x82ad w 1713 r. wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 prac na 200 plantacjach wykona\xc5\x82o 13 000 afryka\xc5\x84skich niewolnik\xc3\xb3w. Ich warunki pracy by\xc5\x82y przera\xc5\xbcaj\xc4\x85ce, a niewolnicy od czasu do czasu uciekali do d\xc5\xbcungli. Maroni (znani r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jako \xe2\x80\x9eDjukas\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9eBakabusi Nengre\xe2\x80\x9d) zaatakowali plantacje w celu zdobycia d\xc3\xb3br, kt\xc3\xb3rych brakowa\xc5\x82o, oraz uwolnienia zniewolonych kobiet. Godnymi uwagi przyw\xc3\xb3dcami surinamskich Maron\xc3\xb3w byli Alabi, Boni, Joli-coeur i Kapitan Broos. W XVIII wieku trzech Maron\xc3\xb3w podpisa\xc5\x82o traktat, podobny do traktatu pokojowego ko\xc5\x84cz\xc4\x85cego pierwsz\xc4\x85 wojn\xc4\x99 Maron\xc3\xb3w na Jamajce, w kt\xc3\xb3rym zostali uznani za wolnych ludzi i otrzymywali coroczny trybut, kt\xc3\xb3ry zapewnia\xc5\x82 im dobra, do kt\xc3\xb3rych przywykli aby \xe2\x80\x9ewyzwoli\xc4\x87 ich od pracy na plantacji\xe2\x80\x9d. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny opis wojny mi\xc4\x99dzy Maronami a w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielami plantacji w Surinamie mo\xc5\xbcna znale\xc5\xba\xc4\x87 w \xe2\x80\x9eNarracji o pi\xc4\x99cioletniej ekspedycji przeciwko zbuntowanym Murzynom z Surinamu\xe2\x80\x9d Johna Gabriela Stedmana._NEWLINE_Surinam zosta\xc5\x82 zaj\xc4\x99ty przez Brytyjczyk\xc3\xb3w w 1799 r. po tym jak Holandia zosta\xc5\x82a w\xc5\x82\xc4\x85czona do Francji, i ponownie znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 pod panowaniem holenderskim w 1816 r. po kl\xc4\x99sce Napoleona. Holendrzy znie\xc5\x9bli niewolnictwo dopiero w 1863 r., chocia\xc5\xbc Brytyjczycy ju\xc5\xbc zd\xc4\x85\xc5\xbcyli je znie\xc5\x9b\xc4\x87 podczas swoich kr\xc3\xb3tkich rz\xc4\x85d\xc3\xb3w. Wyzwoleni niewolnicy byli jednak nadal zobowi\xc4\x85zani do kontynuowania prac plantacyjnych na podstawie umowy i nie zostali zwolnieni do 1873 r. Do tego roku prowadzili obowi\xc4\x85zkow\xc4\x85, ale p\xc5\x82atn\xc4\x85 prac\xc4\x99 na plantacjach. W mi\xc4\x99dzyczasie sprowadzono znacznie wi\xc4\x99cej pracownik\xc3\xb3w z Holenderskich Indii Wschodnich, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie chi\xc5\x84skich mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w tej kolonii, tworz\xc4\x85c chi\xc5\x84sk\xc4\x85 populacj\xc4\x99 Surinam\xc3\xb3w. Od 1873 do 1916 roku wielu robotnik\xc3\xb3w zosta\xc5\x82o przywiezionych z Indii, tworz\xc4\x85c Indo-Surinam. Po 1916 r. wielu robotnik\xc3\xb3w ponownie sprowadzono z Holenderskich Indii Wschodnich, zw\xc5\x82aszcza z Jawy, tworz\xc4\x85c Jawajski Surinam.\n_START_SECTION_\nDwudziesty wiek\n_START_PARAGRAPH_\nW XX wieku wykorzystano zasoby naturalne Surinamu: gum\xc4\x99 (kauczuk naturalny), z\xc5\x82oto i boksyt. Ameryka\xc5\x84ska firma Alcoa ro\xc5\x9bci\xc5\x82a sobie prawa do du\xc5\xbcego obszaru w Surinamie, gdzie znaleziono boksyt, z kt\xc3\xb3rego mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o wytwarza\xc4\x87 aluminium. Bior\xc4\x85c pod uwag\xc4\x99, \xc5\xbce traktaty pokojowe z ludem Maron\xc3\xb3w przyzna\xc5\x82y im prawo do ziemi, mia\xc5\x82y miejsce mi\xc4\x99dzynarodowe sprawy s\xc4\x85dowe, kt\xc3\xb3re negowa\xc5\x82y prawo rz\xc4\x85du Surinamu do przyznawania tych roszcze\xc5\x84 (co oznacza\xc5\x82o prawo do zaj\xc4\x99cia ziemi dla siebie). 23 listopada 1941 r., na mocy porozumienia z holenderskim rz\xc4\x85dem na uchod\xc5\xbastwie, Stany Zjednoczone zaj\xc4\x99\xc5\x82y Gujan\xc4\x99 Holendersk\xc4\x85, aby chroni\xc4\x87 kopalnie boksytu.\n_START_SECTION_\nDekolonizacja\n_START_PARAGRAPH_\nW 1945 r. odby\xc5\x82y si\xc4\x99 pierwsze pe\xc5\x82ne wybory, w kt\xc3\xb3rych Holandia udziela\xc5\x82a pomocy w kwestiach zdrowotnych._NEWLINE_W 1954 r. Surinam uzyska\xc5\x82 samorz\xc4\x85dno\xc5\x9b\xc4\x87, a Holandia zachowa\xc5\x82a kontrol\xc4\x99 nad obron\xc4\x85 i sprawami zagranicznymi.\n_START_SECTION_\nNiezale\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nW 1973 r. rz\xc4\x85d holenderski rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 negocjacje niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bciowe z w\xc5\x82adzami lokalnymi pod przewodnictwem NPS (partii w du\xc5\xbcej mierze kreolskiej), kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y zako\xc5\x84czone 25 listopada 1975 r. Holendrzy wprowadzili program pomocy o warto\xc5\x9bci 1,5 mld USD, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 trwa\xc4\x87 do 1985 r. Pierwszym prezydentem kraju zosta\xc5\x82 Johan Ferrier, a Henck Arron (lider NPS) premierem. Oko\xc5\x82o jedna trzecia ludno\xc5\x9bci wyemigrowa\xc5\x82a do Holandii przed uzyskaniem niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci, obawiaj\xc4\x85c si\xc4\x99, \xc5\xbce mieszkanie w nowym kraju stanie si\xc4\x99 nieop\xc5\x82acalne._NEWLINE_W 1980 r. rz\xc4\x85d Hencka Arrona zosta\xc5\x82 obalony w wojskowym zamachu stanu przeprowadzonym przez sier\xc5\xbcanta-majora D\xc3\xa9siego Bouterse\xe2\x80\x99a, prezydent Ferrier odm\xc3\xb3wi\xc5\x82 jednak uznania nowego rz\xc4\x85du. Kolejny zamach nast\xc4\x85pi\xc5\x82 pi\xc4\x99\xc4\x87 miesi\xc4\x99cy p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, kiedy armia zast\xc4\x85pi\xc5\x82a Ferriera senatorem Chin A Senem. Zosta\xc5\x82o to w du\xc5\xbcym stopniu przyj\xc4\x99te pozytywnie przez ludno\xc5\x9b\xc4\x87, kt\xc3\xb3ra spodziewa\xc5\x82a si\xc4\x99, \xc5\xbce nowy rz\xc4\x85d pod przewodnictwem armii po\xc5\x82o\xc5\xbcy kres korupcji i poprawi standard \xc5\xbcycia. By\xc5\x82o tak pomimo faktu, \xc5\xbce nowy re\xc5\xbcim zakaza\xc5\x82 tworzenia partii opozycyjnych i stawa\xc5\x82 si\xc4\x99 coraz bardziej dyktatorski. Holendrzy pocz\xc4\x85tkowo zaakceptowali nowy rz\xc4\x85d; jednak\xc5\xbce stosunki mi\xc4\x99dzy Surinamem a Holandi\xc4\x85 za\xc5\x82ama\xc5\x82y si\xc4\x99, gdy 15 cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w opozycji politycznej zosta\xc5\x82o zabitych przez armi\xc4\x99 8 grudnia 1982 r. w Fort Zeelandia. To wydarzenie znane jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jako grudniowe morderstwa (Decembermoorden). Holendrzy i Amerykanie odci\xc4\x99li im pomoc w prote\xc5\x9bcie przeciwko ruchowi._NEWLINE_W 1985 r. zniesiono zakaz tworzenia partii opozycyjnych i rozpocz\xc4\x99to prace nad opracowaniem nowej konstytucji. W nast\xc4\x99pnym roku rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 antyrz\xc4\x85dowa rebelia Maron\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy utworzyli Jungle Commando pod przewodnictwem Ronniego Brunswijka. Rz\xc4\x85d Bouters\xe2\x80\x99a gwa\xc5\x82townie pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 st\xc5\x82umi\xc4\x87 powstanie, mi\xc4\x99dzy innymi pal\xc4\x85c wsie i u\xc5\xbcywaj\xc4\x85c innych podobnych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w. W rezultacie tych dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wielu Maron\xc3\xb3w uciek\xc5\x82o do Gujany Francuskiej.'