b'\n_START_ARTICLE_\nGlistnik jask\xc3\xb3\xc5\x82cze ziele\n_START_SECTION_\nRozmieszczenie geograficzne\n_START_PARAGRAPH_\nZasi\xc4\x99g geograficzny gatunku obejmuje rozleg\xc5\x82e obszary Eurazji. Ro\xc5\x9bnie niemal w ca\xc5\x82ej Europie z wyj\xc4\x85tkiem p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci P\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Skandynawskiego i Islandii. Glistnik obecny jest tak\xc5\xbce na Maderze i Wyspach Kanaryjskich, w Maroku i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Algierii. W Azji ro\xc5\x9bnie szerokim pasem od zachodu po Daleki Wsch\xc3\xb3d, z wyj\xc4\x85tkiem po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kontynentu i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych jego kra\xc5\x84c\xc3\xb3w. Po\xc5\x82udniowa granica zasi\xc4\x99gu biegnie przez Turcj\xc4\x99, Iran, Kazachstan i po\xc5\x82udniowe Chiny. Najdalej na wsch\xc3\xb3d si\xc4\x99ga Wysp Japo\xc5\x84skich._NEWLINE_Gatunek zosta\xc5\x82 introdukowany na r\xc3\xb3\xc5\xbcnych obszarach w strefie klimatu umiarkowanego. Obecny jest na Azorach, na rozleg\xc5\x82ych obszarach Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej (w Nowej Anglii opisany pierwszy raz w 1676, po wieku ju\xc5\xbc by\xc5\x82 gatunkiem pospolitym) oraz na Nowej Zelandii._NEWLINE_W Polsce gatunek jest szeroko rozpowszechniony z wyj\xc4\x85tkiem najwy\xc5\xbcszych g\xc3\xb3r. W Tatrach ro\xc5\x9bnie do wysoko\xc5\x9bci ok. 950 m n.p.m., w Bieszczadach do ok. 600 m n.p.m, w Karkonoszach do 850 m n.p.m.\n_START_SECTION_\nRozw\xc3\xb3j\n_START_PARAGRAPH_\nBylina, hemikryptofit. Kwitnie od maja do wrze\xc5\x9bnia. Nasiona rozsiewane s\xc4\x85 przez mr\xc3\xb3wki wabione elajosomem (myrmekochoria). Dojrzewaj\xc4\x85 sukcesywnie w okresie od czerwca do grudnia. Rozpoczynaj\xc4\x85 kie\xc5\x82kowanie w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od warunk\xc3\xb3w pogodowych po 20-60 dniach. Zachowuj\xc4\x85 zdolno\xc5\x9b\xc4\x87 do kie\xc5\x82kowania przez 4 lata, jednak z ka\xc5\xbcdym rokiem zdolno\xc5\x9b\xc4\x87 ta wyra\xc5\xbanie spada. Li\xc5\x9bcienie s\xc4\x85 owalne, li\xc5\x9bcie m\xc5\x82odociane tr\xc3\xb3jklapowe. Po pierwszym roku rozwoju ro\xc5\x9bliny zimuj\xc4\x85 wytworzywszy niewielk\xc4\x85 rozet\xc4\x99 li\xc5\x9bci odziomkowych. Organy nadziemne dobrze znosz\xc4\x85 mrozy, co zawdzi\xc4\x99czaj\xc4\x85 glikogenowi. W kolejnym roku intensywny wzrost rozpoczyna si\xc4\x99 w ko\xc5\x84cu marca i ju\xc5\xbc od po\xc5\x82owy maja rozpoczyna si\xc4\x99 kwitnienie. Kwiaty glistnika s\xc4\x85 samopylne, cho\xc4\x87 dochodzi tak\xc5\xbce do zapylenia krzy\xc5\xbcowego. Glistnik rozmna\xc5\xbca si\xc4\x99 tak\xc5\xbce wegetatywnie. Nast\xc4\x99puje to w wyniku specyficznego przyrostu korzenia. Od g\xc3\xb3ry, w cz\xc4\x99\xc5\x9bci \xc5\x9brodkowej korzenia dochodzi do zamierania kom\xc3\xb3rek. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie przyrasta on pier\xc5\x9bcieniowo w dw\xc3\xb3ch kierunkach. W efekcie nast\xc4\x99puje od g\xc3\xb3ry rozszczepienie korzenia g\xc5\x82\xc3\xb3wnego i w miar\xc4\x99 kontynuowania tego procesu powstaj\xc4\x85 dwie ro\xc5\x9bliny potomne.\n_START_SECTION_\nAnatomia\n_START_PARAGRAPH_\nPo prze\xc5\x82amaniu organ\xc3\xb3w nadziemnych (\xc5\x82odygi, li\xc5\x9bci) wydziela si\xc4\x99 obficie \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82topomara\xc5\x84czowy sok mleczny zawarty w wakuolach \xc5\xbcywych kom\xc3\xb3rek rurek mlecznych (latycyfer). Rurki mleczne glistnika s\xc4\x85 cz\xc5\x82onowane i tworz\xc4\x85 d\xc5\x82ugie \xc5\x82a\xc5\x84cuchy niepo\xc5\x82\xc4\x85czone ze sob\xc4\x85 (brak anastomoz). Kolejne kom\xc3\xb3rki w rurce \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85 si\xc4\x99 poprzez perforacje \xc5\x9bcian poprzecznych. Korze\xc5\x84 na prze\xc5\x82omie jest \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ty, \xc5\x82odyga i ogonki li\xc5\x9bciowe s\xc4\x85 wewn\xc4\x85trz puste. Liczba chromosom\xc3\xb3w 2n=10, 12.\n_START_SECTION_\nEkologia\n_START_PARAGRAPH_\nGlistnik ro\xc5\x9bnie w miejscach ruderalnych (przydro\xc5\xbca, przyp\xc5\x82ocia, rumowiska i wysypiska odpad\xc3\xb3w) oraz na obrze\xc5\xbcach las\xc3\xb3w i w zaro\xc5\x9blach, na siedliskach wilgotnych gr\xc4\x85d\xc3\xb3w oraz \xc5\xbcyznych buczyn. Nierzadko tak\xc5\xbce jako chwast w parkach, sadach i ogrodach. Preferuje miejsca lekko zacienione, na glebach \xc5\xbcyznych i pr\xc3\xb3chnicznych. Przystosowaniem do wzrostu na glebach \xc5\xbcyznych i pulchnych jest pe\xc5\x82nienie przez li\xc5\x9bcie odziomkowe funkcji podporowych \xe2\x80\x93 odgi\xc4\x99te na boki utrzymuj\xc4\x85 w odpowiedniej pozycji chwiejnie osadzon\xc4\x85 w mi\xc4\x99kkiej glebie ro\xc5\x9blin\xc4\x99. Glistnik wymaga gleb bogatych w azot, o odczynie oboj\xc4\x99tnym. Ro\xc5\x9bnie nierzadko jako przypadkowy epifit np. na og\xc5\x82awianych wierzbach, gdzie jego nasiona zanoszone s\xc4\x85 przez mr\xc3\xb3wki._NEWLINE_W fitosocjologii jest gatunkiem charakterystycznym dla rz\xc4\x99du (O.) Glechometalia oraz dla lask\xc3\xb3w robiniowych Chelidonio-Robinietalia. Jest te\xc5\xbc gatunkiem wyr\xc3\xb3\xc5\xbcniaj\xc4\x85cym dla antropogenicznej postaci zespo\xc5\x82u okrajkowego Alliario-Chaerophylletum temuli oraz zbiorowiska bylin ruderalnych Erysimo-Melilotetum.\n_START_SECTION_\nNazewnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nNaukowa nazwa rodzajowa Chelidonium pochodzi od greckiego s\xc5\x82owa chelidon oznaczaj\xc4\x85cego jask\xc3\xb3\xc5\x82k\xc4\x99. Tak\xc5\xbce nazwa zwyczajowa w j\xc4\x99zyku polskim (jask\xc3\xb3\xc5\x82cze ziele) nawi\xc4\x85zuje do tych ptak\xc3\xb3w. Etymologia tych okre\xc5\x9ble\xc5\x84 wi\xc4\x85zana jest ze zbie\xc5\xbcno\xc5\x9bci\xc4\x85 termin\xc3\xb3w zakwitania i zamierania tych ro\xc5\x9blin z terminami przylot\xc3\xb3w i odlot\xc3\xb3w jask\xc3\xb3\xc5\x82ek, co opisa\xc5\x82 ju\xc5\xbc Pedanios Dioskurydes. W XVII w. angielski botanik i lekarz Nicholas Culpeper wywodzi\xc5\x82 nazw\xc4\x99 od jask\xc3\xb3\xc5\x82ek t\xc5\x82umacz\xc4\x85c jednak odmiennie zwi\xc4\x85zek tej ro\xc5\x9bliny z nimi. Ziele glistnika mia\xc5\x82o bowiem by\xc4\x87 przez jask\xc3\xb3\xc5\x82ki wykorzystywane do regeneracji oczu, w przypadku ich wyd\xc5\x82ubania piskl\xc4\x99tom... (sam potwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce po wyd\xc5\x82ubaniu m\xc5\x82odym jask\xc3\xb3\xc5\x82kom \xc5\xbarenic, ich oczy mia\xc5\x82y zdrowie\xc4\x87, cho\xc4\x87 nie zauwa\xc5\xbcy\xc5\x82 jednak w jaki spos\xc3\xb3b doros\xc5\x82e korzysta\xc5\x82y z glistnika...). S\xc5\x82owo chelidonium stosowane by\xc5\x82o tak\xc5\xbce w Staro\xc5\xbcytnym Rzymie w odniesieniu do tej ro\xc5\x9bliny oraz z wyrabianej z niej ma\xc5\x9bci na oczy. Nazwa gatunkowa majus oznacza "wi\xc4\x99kszy". Alchemicy ceni\xc4\x85cy korze\xc5\x84 glistnika nazywali go "kamieniem m\xc4\x85dro\xc5\x9bci" oraz coeli donum czyli "darem niebios", co wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 jest genez\xc4\x85 nazwy naukowej._NEWLINE_Ro\xc5\x9blina ma wiele nazw zwyczajowych i ludowych w j\xc4\x99zyku polskim oraz odnotowanych dawniej na polskich kresach. Ich \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em jest spolszczona w r\xc3\xb3\xc5\xbcny spos\xc3\xb3b tradycyjna nazwa grecka i \xc5\x82aci\xc5\x84ska (st\xc4\x85d: celidonia (na Pomorzu), cyndalia (na \xc5\x9al\xc4\x85sku), cyngalia (w okolicach Kielc), cencylia, cendalia), \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ta barwa kwiat\xc3\xb3w i soku mlecznego (z\xc5\x82otnik (w Wielkopolsce), \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tnik (na Mazowszu), \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82cieniec, \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82cie\xc5\x84, \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tak), wykorzystywanie do zwalczania robak\xc3\xb3w (st\xc4\x85d: glistewnik (na Podlasiu), glistnik pospolity, glistnik wi\xc4\x99kszy, gli\xc5\x9bnik, glizdownik), nawi\xc4\x85zanie do terminu kwitnienia i przylotu jask\xc3\xb3\xc5\x82ek (jask\xc3\xb3\xc5\x82ecznik (na bia\xc5\x82ostocczy\xc5\xbanie), jask\xc3\xb3\xc5\x82cze ziele, jask\xc3\xb3\xc5\x82cze gniazdo, jask\xc3\xb3lnik). W u\xc5\xbcyciu by\xc5\x82y i takie nazwy jak: sapun lub sapon (na \xc5\x9al\xc4\x85sku), h\xc5\x82adysznyk, jodyna, kurza \xc5\x9blepota, niebospad, psi mlecz, rostopa\xc5\x9b\xc4\x87, samoze\xc5\x82e\xc5\x84, sobacza lilija, brodawka, brodawnik, dar niebieski._NEWLINE_Najstarsze udokumentowane nazwy w j\xc4\x99zyku polskim odnosz\xc4\x85ce si\xc4\x99 do tego gatunku to z\xc5\x82otokwiat (zlothokwath) w r\xc4\x99kopisie z 1468 oraz odnotowane w XVI wieku gorzekwiat, celidonia, z\xc5\x82otnik (zlothnyk, szlothnyk). Pierwszym, kt\xc3\xb3ry opublikowa\xc5\x82 nazw\xc4\x99 "glistnik jask\xc3\xb3\xc5\x82cze ziele", rozpowszechnion\xc4\x85 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w XX wieku, by\xc5\x82 Feliks Berdau w 1859 (Flora Cracoviensis).\n_START_SECTION_\nRo\xc5\x9blina ozdobna\n_START_PARAGRAPH_\nRo\xc5\x9bliny typowe wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w ogrodach i parkach cz\xc4\x99sto jako chwasty. Odmiany ozdobne o kwiatach pe\xc5\x82nych lub silnie wcinanych li\xc5\x9bciach i p\xc5\x82atkach bywaj\xc4\x85 uprawniane. Ze wzgl\xc4\x99du na jasnozielon\xc4\x85 barw\xc4\x99 i jaskrawe kwiaty zalecane s\xc4\x85 do sadzenia na tle ciemnych, rzadko rosn\xc4\x85cych krzew\xc3\xb3w i iglak\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nUprawa\n_START_PARAGRAPH_\nW uprawie ogrodowej glistnik jest ma\xc5\x82o wymagaj\xc4\x85cy. W do\xc5\x9bwiadczeniach polowych z do\xc5\x9b\xc4\x87 dobrym skutkiem wysiewano glistnika do gruntu w listopadzie i w kwietniu w rz\xc4\x99dach o rozstawie 0,4\xe2\x80\x930,5 m. Bardziej wskazany jest wysiew jesienny, poniewa\xc5\xbc nasiona wysiane wiosn\xc4\x85 kie\xc5\x82kuj\xc4\x85 mniej r\xc3\xb3wnomiernie i z du\xc5\xbcym op\xc3\xb3\xc5\xbanieniem (do 6 tygodni od wysiewu). W celu uzyskania nasion zbiera si\xc4\x99 ca\xc5\x82e ro\xc5\x9bliny i suszy, ew. zbiera si\xc4\x99 nasiona z ro\xc5\x9blin kilkukrotnie w zwi\xc4\x85zku ze stopniowym ich dojrzewaniem. Nasiona \xc5\x82atwo si\xc4\x99 osypuj\xc4\x85 i ich plon z 1 ha wynosi do 140 kg (do obsiania 1 ha wystarcza ok. 3\xe2\x80\x935 kg nasion). Ro\xc5\x9bliny dobrze rosn\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno w p\xc3\xb3\xc5\x82cieniu jak i na stanowiskach w pe\xc5\x82ni o\xc5\x9bwietlonych. Maj\xc4\x85 wi\xc4\x99ksze wymagania wilgotno\xc5\x9bciowe w okresie kie\xc5\x82kowania i we wczesnych fazach wzrostu. Tak\xc5\xbce umiarkowane nawo\xc5\xbcenie przy\xc5\x9bpiesza wzrost m\xc5\x82odych ro\xc5\x9blin. Z powodu pocz\xc4\x85tkowo powolnego wzrostu nale\xc5\xbcy szybko odchwaszcza\xc4\x87 miejsce uprawy glistnika. Poza tym wskazane jest spulchnianie gleby._NEWLINE_W uprawie polowej zbierano z 1 ha od 1,2 do 2 ton korzeni i od 1 do 1,5 tony ziela.\n_START_SECTION_\nChoroby i szkodniki\n_START_PARAGRAPH_\nGlistnik pora\xc5\xbcany jest przez wiosenne stadia rdzy topolowo-glistnikowej (Melampsora magnusiana). Pod sk\xc3\xb3rk\xc4\x85 li\xc5\x9bci zaatakowanych ro\xc5\x9blin tworz\xc4\x85 si\xc4\x99 drobne spermatogonia, a nast\xc4\x99pnie na p\xc4\x99dach powstaj\xc4\x85 \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82topomara\xc5\x84czowe, lu\xc5\xbane lub zwarte plamy o \xc5\x9brednicy do 2 cm (skupienia zarodnik\xc3\xb3w wiosennych). Dalsze stadia rozwojowe powoduj\xc4\x85ce pora\xc5\xbcenia li\xc5\x9bci odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 na r\xc3\xb3\xc5\xbcnych gatunkach topoli._NEWLINE_Z chor\xc3\xb3b wirusowych cz\xc4\x99sto deformacje glistnika powoduje mozaika glistnikowa (Cucumber mosaic virus). Ro\xc5\x9bliny pora\xc5\xbcone wolno rosn\xc4\x85 wiosn\xc4\x85, maj\xc4\x85 zdeformowane li\xc5\x9bcie, plamiaste zw\xc5\x82aszcza w cz\xc4\x99\xc5\x9bci \xc5\x9brodkowej blaszki. Wirusy przenoszone s\xc4\x85 przez mszyc\xc4\x99 glistnikow\xc4\x85 (Acyrthosiphon chelidonii) \xe2\x80\x93 monofaga \xc5\xbceruj\xc4\x85cego wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na glistniku, zwykle na spodniej stronie jego li\xc5\x9bci, ew. na m\xc5\x82odych p\xc4\x99dach. Poza tym na glistniku \xc5\xbceruj\xc4\x85 niewyspecjalizowane pokarmowo zwierz\xc4\x99ta.\n_START_SECTION_\nObecno\xc5\x9b\xc4\x87 w kulturze i tradycjach\n_START_PARAGRAPH_\nZiele glistnika \xc5\x9bwi\xc4\x99cone by\xc5\x82o na r\xc3\xb3\xc5\xbcnych obszarach Polski podczas obchod\xc3\xb3w Bo\xc5\xbcego Cia\xc5\x82a. Odwarem z glistnika wyparzano garnki "aby wi\xc4\x99cej \xc5\x9bmietany by\xc5\x82o na wierzchu"._NEWLINE_Korze\xc5\x84 glistnika, kt\xc3\xb3ry prze\xc5\x82amany ma \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ty kolor, ceniony by\xc5\x82 bardzo w alchemii. O jego znaczeniu \xc5\x9bwiadczy to, \xc5\xbce nazywany by\xc5\x82 on przez alchemik\xc3\xb3w "kamieniem m\xc4\x85dro\xc5\x9bci" i "darem niebios". Ziele dodane do Terra damnata mia\xc5\x82o by\xc4\x87 lekiem na wszelkie choroby.'