b'\n_START_ARTICLE_\nJ\xc3\xa9r\xc3\xb4me Lalande\n_START_PARAGRAPH_\nJoseph J\xc3\xa9r\xc3\xb4me Lefran\xc3\xa7ais de Lalande (ur. 11 lipca 1732 r. w Bourg-en-Bresse obecnie departament Ain, zm. 4 kwietnia 1807 r. w Pary\xc5\xbcu) \xe2\x80\x93 francuski matematyk, astronom oraz pisarz, wolnomularz.\n_START_SECTION_\nNauka\n_START_PARAGRAPH_\nUcz\xc4\x99szcza\xc5\x82 pocz\xc4\x85tkowo do szko\xc5\x82y \xc5\x9bredniej prowadzonej przez Jezuit\xc3\xb3w w Lionie. Uko\xc5\x84czy\xc5\x82 j\xc4\x85 w 1748 r. i rodzice wys\xc5\x82ali go do Pary\xc5\xbca, aby tam studiowa\xc5\x82 prawo. Zamieszkiwa\xc5\x82 w Cluny H\xc3\xb4tel, gdzie nawi\xc4\x85za\xc5\x82 kontakty z Josephem Nicolasem Delisle, astronomem prowadz\xc4\x85cym na dachu swoje obserwacje. Odt\xc4\x85d pasj\xc4\x85 Lalanda sta\xc5\x82a si\xc4\x99 astronomia, chocia\xc5\xbc prawo jak najbardziej uko\xc5\x84czy\xc5\x82. Studiowa\xc5\x82 jednak opr\xc3\xb3cz prawa tak\xc5\xbce astronomi\xc4\x99, matematyk\xc4\x99 oraz fizyk\xc4\x99. W 1751 r. wr\xc3\xb3ci\xc5\x82 do rodzinnego Bourg-en-Bresse, gdzie pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82 prowadzi\xc4\x87 praktyk\xc4\x99 prawnicz\xc4\x85. Wci\xc4\x85\xc5\xbc jednak utrzymywa\xc5\x82 osobiste kontakty z poznanymi wcze\xc5\x9bniej uczonymi, a i sam podj\xc4\x85\xc5\x82 w ko\xc5\x84cu badania naukowe.\n_START_SECTION_\nAstronomia\n_START_PARAGRAPH_\nWkr\xc3\xb3tce dzi\xc4\x99ki Le Monnierowi (poznanemu jeszcze u Delisle cz\xc5\x82onkowi Francuskiej Akademii Nauk, jego nauczycielowi fizyki) wyjecha\xc5\x82 do Berlina, aby wykona\xc4\x87 tam obserwacje za\xc4\x87mienia S\xc5\x82o\xc5\x84ca przez Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyc celem dok\xc5\x82adnego wyznaczenia paralaksy Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca, a to dzi\xc4\x99ki temu, \xc5\xbce w tym samym czasie Lacaille mia\xc5\x82 robi\xc4\x87 to samo na Przyl\xc4\x85dku Dobrej Nadziei. Wyniki obserwacji pozwoli\xc5\x82y Lalandowi na bardzo dok\xc5\x82adne (jak na swoje czasy) obliczenie odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci Ksi\xc4\x99\xc5\xbcyca od Ziemi. Ponadto udana obserwacja, zaliczona na konto dwudziestojednoletniego astronoma, otworzy\xc5\x82a mu drzwi Berli\xc5\x84skiej Akademii Nauk \xe2\x80\x93 zosta\xc5\x82 jej cz\xc5\x82onkiem korespondencyjnym. Lalande w Berlinie nawi\xc4\x85za\xc5\x82 kontakty z Pierrem Louisem Maupertuis oraz Eulerem, przedstawi\xc5\x82 te\xc5\xbc prac\xc4\x99 Topografische Reduktion o pomiarach niwelacyjnych terenu.\n_START_SECTION_\nSukcesy\n_START_PARAGRAPH_\nNiespodziewana s\xc5\x82awa pozwoli\xc5\x82a mu zosta\xc4\x87 w 1753 r. adiunktem astronomii Francuskiej Akademii Nauk. W 1755 r. za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 Soci\xc3\xa9t\xc3\xa9 d\'\xc3\xa9mulation de l\'Ain. 4 marca 1761 roku zosta\xc5\x82 cz\xc5\x82onkiem l\'Acad\xc3\xa9mie des sciences, belles-lettres et arts w Rouen. Jednak jego g\xc5\x82\xc3\xb3wnym zaj\xc4\x99ciem sta\xc5\x82y si\xc4\x99 obliczenia astronomiczne i przeliczanie tablic ruchu planet. W 1759 r. wraz z Alexisem Clairaut oraz z Nichole-Reine Lepaute wykazali, \xc5\xbce komety z lat 1531, 1607 i 1682 by\xc5\x82y komet\xc4\x85 Halleya. Znacznie te\xc5\xbc poprawili przewidywalno\xc5\x9b\xc4\x87 jej po\xc5\x82o\xc5\xbcenia \xe2\x80\x93 dzi\xc4\x99ki nowym obliczeniom koryguj\xc4\x85cym pierwotne, poczynione przez Halleya._NEWLINE_W ramach przyjacielskiej przys\xc5\x82ugi Delisle zrzek\xc5\x82 si\xc4\x99 w 1762 r. swej profesury w Coll\xc3\xa8ge de France na korzy\xc5\x9b\xc4\x87 Lalanda, kt\xc3\xb3ry pe\xc5\x82ni\xc5\x82 t\xc4\x99 funkcj\xc4\x99 przez nast\xc4\x99pne 46 lat. Jego dom w tym czasie sta\xc5\x82 si\xc4\x99 o\xc5\x9brodkiem oblicze\xc5\x84 astronomicznych i astronomiczn\xc4\x85 szko\xc5\x82\xc4\x85. Studenci i hobby\xc5\x9bci amatorzy pomagali w prowadzonych tam obliczeniach (bez wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych urz\xc4\x85dze\xc5\x84 elektronicznych obliczenia jednej warto\xc5\x9bci trwa\xc5\x82y cz\xc4\x99sto kilka miesi\xc4\x99cy, 40 lat po Lalandzie Heinrich Olbers opracowa\xc5\x82 nieco szybsze metody obliczania parametr\xc3\xb3w orbit komet). W\xc5\x9br\xc3\xb3d jego uczni\xc3\xb3w byli mi\xc4\x99dzy innymi s\xc5\x82awni: Jean Baptiste Delambre, Giuseppe Piazzi oraz Pierre M\xc3\xa9chain. Du\xc5\xbc\xc4\x85 pomoc\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcyli mu: jego w\xc5\x82asny siostrzeniec Michel Lefran\xc3\xa7ois Lalande (1766-1839), pocz\xc4\x85tkowo ucze\xc5\x84, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej samodzielny astronom oraz jego \xc5\xbcona Maria. Dzi\xc4\x99ki wieloosobowej pomocy publikowane wyniki oblicze\xc5\x84 d\xc5\x82ugo nie mia\xc5\x82y sobie r\xc3\xb3wnych. Jednak z powodu do\xc5\x9b\xc4\x87 trudnego charakteru Lalande nie z ka\xc5\xbcdym umia\xc5\x82 wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracowa\xc4\x87. Z tego powodu mia\xc5\x82 te\xc5\xbc wielu wrog\xc3\xb3w (bardzo por\xc3\xb3\xc5\xbcnili si\xc4\x99 np. z Lemonnierem; by\xc5\x82 te\xc5\xbc krytykowany za poparcie kandydatury Napoleona na cz\xc5\x82onka Francuskiej Akademii Nauk)._NEWLINE_W 1763 roku zosta\xc5\x82 cz\xc5\x82onkiem Royal Society._NEWLINE_Na prze\xc5\x82omie lat 1765 i 1766 Lalande by\xc5\x82 we W\xc5\x82oszech. Relacj\xc4\x99 z podr\xc3\xb3\xc5\xbcy opublikowa\xc5\x82 w 1769 r., a nast\xc4\x99pnie uda\xc5\x82 si\xc4\x99 do Anglii. Szczeg\xc3\xb3lnie interesowa\xc5\x82y go znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w Greenwich s\xc5\x82awne z niezwyk\xc5\x82ej dok\xc5\x82adno\xc5\x9bci zegary Harrisona, pozwalaj\xc4\x85ce ustala\xc4\x87 dok\xc5\x82adnie po\xc5\x82o\xc5\xbcenie angielskich statk\xc3\xb3w na morzu._NEWLINE_W 1768 roku zosta\xc5\x82 cz\xc5\x82onkiem lo\xc5\xbcy maso\xc5\x84skiej Wielkiego Wschodu Francji (Grand Orient de France)._NEWLINE_Wielk\xc4\x85 s\xc5\x82aw\xc4\x99 przynios\xc5\x82a Lalandowi publikacja, wymagaj\xc4\x85ca wieloletnich obserwacji i oblicze\xc5\x84, opisuj\xc4\x85ca przej\xc5\x9bcie Wenus na tle tarczy S\xc5\x82o\xc5\x84ca w latach 1761\xe2\x80\x931769. W zebraniu potrzebnych danych s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 mu pomoc\xc4\x85 James Cook ze swoj\xc4\x85 ekspedycj\xc4\x85 na okr\xc4\x99cie Endeavour oraz przeprowadzaj\xc4\x85cy pomiary na Tahiti w czerwcu 1769 r. Charles Green. Przy okazji Lalande na nowo obliczy\xc5\x82 warto\xc5\x9b\xc4\x87 jednostki astronomicznej i wysz\xc5\x82o mu, \xc5\xbce \xc5\x9brednia odleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 Ziemi od S\xc5\x82o\xc5\x84ca wynosi 153\xc2\xa0000\xc2\xa0000 km (dzisiaj wiemy, \xc5\xbce jest to niespe\xc5\x82na 149\xc2\xa0600\xc2\xa0000 km)._NEWLINE_Po 1778 r. Lalande zmieni\xc5\x82 swoje zainteresowania, po\xc5\x9bwi\xc4\x99caj\xc4\x85c si\xc4\x99 hydrologii. Zredagowa\xc5\x82 trzycz\xc4\x99\xc5\x9bciowe opracowanie po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone og\xc3\xb3lnie poj\xc4\x99tej, wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnej i historycznej problematyce \xc5\xbceglugi \xc5\x9br\xc3\xb3dl\xc4\x85dowej Des Canaux de Navigation, et sp\xc3\xa9cialement du Canal de Languedoc. Jako trzeci\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wyda\xc5\x82 przyk\xc5\x82adowe opracowanie budowy tzw. kana\xc5\x82u \xc5\x9brodkowego. Wraz z zakonnikiem Henri Gr\xc3\xa9goire ("Abb\xc3\xa9 Gr\xc3\xa9goire") uruchomi\xc5\x82 us\xc5\x82ugowe Bureau des longitudes._NEWLINE_Od 1795 r. Lalande kierowa\xc5\x82 obserwatorium astronomicznym w Pary\xc5\xbcu. W 1801 roku uko\xc5\x84czy\xc5\x82 wielotomow\xc4\x85 publikacj\xc4\x99 Histoire c\xc3\xa9leste fran\xc3\xa7aise - katalog obejmuj\xc4\x85cy ponad 47 tys. gwiazd. W tej publikacji pomagali mu: nie\xc5\x9blubna c\xc3\xb3rka Am\xc3\xa9lie Harlay oraz \xe2\x80\x93 jak zwykle \xe2\x80\x93 siostrzeniec Michel Lalande._NEWLINE_Lalande by\xc5\x82 og\xc3\xb3lnie znany ze swych ateistycznych pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w. Wyda\xc5\x82 nawet w 1799 r. Podr\xc4\x99cznik dla ateist\xc3\xb3w, czym zyska\xc5\x82 sobie uznanie Napoleona. Wkr\xc3\xb3tce jednak popad\xc5\x82 w nie\xc5\x82ask\xc4\x99, gdy\xc5\xbc Bonaparte zacz\xc4\x85\xc5\x82 zabiega\xc4\x87 o poparcie Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a.\n_START_SECTION_\nZas\xc5\x82ugi i upami\xc4\x99tnienie\n_START_PARAGRAPH_\nPrzygotowa\xc5\x82 ok. 250 hase\xc5\x82 z dziedziny astronomii, miernictwa i wolnomularstwa do Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, przygotowywanej przez Diderota i d\xe2\x80\x99Alemberta. Uczestniczy\xc5\x82 w przygotowaniu kalendarza republika\xc5\x84skiego. Przygotowane przez niego tablice logarytmiczne by\xc5\x82y w u\xc5\xbcyciu jeszcze do pocz\xc4\x85tku XX wieku._NEWLINE_Swoj\xc4\x85 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci\xc4\x85 i publikacjami przyczyni\xc5\x82 si\xc4\x99 wielce do popularyzacji astronomii. Wyrazem tego mo\xc5\xbce by\xc4\x87 \xc5\xbcartobliwy wierszyk z epoki:_NEWLINE_Oui, de vous, landerirette,_NEWLINE__NEWLINE_Monsieur De Lalande rira._NEWLINE__NEWLINE_Quand elle vous tombera,_NEWLINE__NEWLINE_Sur la t\xc3\xaate, la Com\xc3\xa8te!_NEWLINE_(W wolnym t\xc5\x82umaczeniu: Nie ma co si\xc4\x99 \xc5\x9bmia\xc4\x87 z cudzych upadk\xc3\xb3w patrz\xc4\x85c uwa\xc5\xbcnie pod swoje nogi. I tak ostatni \xc5\x9bmia\xc4\x87 si\xc4\x99 b\xc4\x99dzie pan Lalande, gdy padniesz trafiony w g\xc5\x82ow\xc4\x99 komet\xc4\x85!)_NEWLINE_W 1802 r. Lalande ustanowi\xc5\x82 nagrod\xc4\x99 swojego imienia za najlepsze prace o tematyce astronomicznej. Do dzi\xc5\x9b nadaje j\xc4\x85 Francuska Akademia Nauk._NEWLINE_Na jego cze\xc5\x9b\xc4\x87 nazwy otrzyma\xc5\x82y: gwiazda Lalande 21185 (czerwony karze\xc5\x82 w gwiazdozbiorze Wielkiej Nied\xc5\xbawiedzicy) oraz ksi\xc4\x99\xc5\xbcycowy krater Lalande._NEWLINE_Jego nazwisko pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 na li\xc5\x9bcie 72 nazwisk na wie\xc5\xbcy Eiffla.'