b'\n_START_ARTICLE_\nFrankfurt (Main) Hauptbahnhof\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie\n_START_PARAGRAPH_\nDworzec po\xc5\x82o\xc5\xbcony jest na zachodnim obrze\xc5\xbcu centrum Frankfurtu w Gutleutviertel przy Alleenring. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 podziemnych budowli zespo\xc5\x82u dworca znajduje si\xc4\x99 natomiast pod Bahnhofsviertel (Dzielnic\xc4\x85 Dworcow\xc4\x85). Do budynku przylegaj\xc4\x85 ulice Mannheimer Stra\xc3\x9fe (od po\xc5\x82udnia), Poststra\xc3\x9fe (od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy), natomiast od wschodu dworzec czo\xc5\x82owy poprzedzony jest placem o nazwie Am Hauptbahnhof (plac przy Dworcu G\xc5\x82\xc3\xb3wnym). Na zachodzie dworca znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 rozjazdy i stacje manewrowe.\n_START_SECTION_\nPlany\n_START_PARAGRAPH_\nWraz ze wzrostem ruchu pasa\xc5\xbcerskiego w ko\xc5\x84cu XIX wieku dworce zachodnie sta\xc5\x82y si\xc4\x99 przestarza\xc5\x82e. Dalszy problem stanowi\xc5\x82 brak po\xc5\x82\xc4\x85cze\xc5\x84 do Hanauer Bahnhof oraz S\xc3\xbcdbahnhof. Po aneksji Frankfurtu przez Prusy w 1866 powsta\xc5\x82y pierwsze konkretne plany budowy centralnego dworca. Tak jak dotychczasowe dworce zachodnie mia\xc5\x82 by\xc4\x87 to dworzec czo\xc5\x82owy. Pocz\xc4\x85tkowo my\xc5\x9blano o wielkim dworcu z 34 kraw\xc4\x99dziami peronowymi, jednak wkr\xc3\xb3tce zdecydowano si\xc4\x99 na okrojenie plan\xc3\xb3w do 18 tor\xc3\xb3w pasa\xc5\xbcerskich. Proponowano umieszczenie odprawy poczty oraz towar\xc3\xb3w w podziemiu dworca, za\xc5\x9b poci\xc4\x85gi lokalne mia\xc5\x82y odje\xc5\xbcd\xc5\xbca\xc4\x87 z tor\xc3\xb3w poza hal\xc4\x85 dworcow\xc4\x85. Rada miasta, kt\xc3\xb3ra dopiero w 1875 otrzyma\xc5\x82a prawo g\xc5\x82osu w sprawie dworca, domaga\xc5\x82a si\xc4\x99 ponadto odsuni\xc4\x99cia nowego dworca na zach\xc3\xb3d od plant\xc3\xb3w, na tzw. Galgenfeld (Pole Szubieniczne). Na terenie dawnych dworc\xc3\xb3w zachodnich mia\xc5\x82a powsta\xc4\x87 nowa dzielnica. W 1881, w rozpisanym w celu wy\xc5\x82onienia projektanta dworca pierwszym konkursie architektonicznym w Niemczech, zwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc5\x82 Hermann Eggert, u kt\xc3\xb3rego nast\xc4\x99pnie zam\xc3\xb3wiono projekt i realizacj\xc4\x99 budynku wej\xc5\x9bciowego. Laureat drugiej nagrody, Johann Wilhelm Schwedler z Berlina, kt\xc3\xb3ry specjalizowa\xc5\x82 si\xc4\x99 w budownictwie stalowym, zosta\xc5\x82 in\xc5\xbcynierem nowoczesnych stalowych hal peronowych.\n_START_SECTION_\nBudowa dworca\n_START_PARAGRAPH_\n18 sierpnia 1888 po tylko pi\xc4\x99ciu latach budowy otwarto Centralbahnhof Frankfurt. Ju\xc5\xbc w dniu otwarcia, wieczorem jeden z wje\xc5\xbcd\xc5\xbcaj\xc4\x85cych poci\xc4\x85g\xc3\xb3w nie zahamowa\xc5\x82 i przejecha\xc5\x82 przez kozio\xc5\x82 oporowy, niszcz\xc4\x85c nawierzchni\xc4\x99 peronu poprzecznego. Uszkodzeniu uleg\xc5\x82a tak\xc5\xbce lokomotywa. W kolejnych latach powsta\xc5\x82a Dzielnica Dworcowa, po\xc5\x82o\xc5\xbcona na wschodnim przedpolu nowego dworca, ca\xc5\x82kowicie zabudowana do oko\xc5\x82o 1900 roku. A\xc5\xbc do zbudowania dworca G\xc5\x82\xc3\xb3wnego w Lipsku w 1915 dworzec G\xc5\x82\xc3\xb3wny we Frankfurcie by\xc5\x82 najwi\xc4\x99kszym dworcem kolejowym Europy.\n_START_SECTION_\nPrzebudowy i rozbudowy\n_START_PARAGRAPH_\nW 1924 rozbudowano budynek dworca o dwie zewn\xc4\x99trzne hale i odpowiadaj\xc4\x85ce im skrzyd\xc5\x82a budynku wej\xc5\x9bciowego, utrzymane w formach neoklasycystycznych. Tym samym liczba tor\xc3\xb3w pasa\xc5\xbcerskich zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82a si\xc4\x99 do 24 (p\xc3\xb3\xc5\xbaniej doszed\xc5\x82 jeszcze dodatkowy tor 1a poza hal\xc4\x85 peronow\xc4\x85). W czasie II wojny \xc5\x9bwiatowej, kt\xc3\xb3ra spustoszy\xc5\x82a zabytkowe centrum Frankfurtu, dworzec G\xc5\x82\xc3\xb3wny zosta\xc5\x82 tylko nieznacznie uszkodzony. W 1956 uko\xc5\x84czono elektryfikacj\xc4\x99 dworca, za\xc5\x9b rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej uruchomiono najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 w\xc3\xb3wczas w Europie nastawni\xc4\x99 przeka\xc5\xbanikow\xc4\x85 z pulpitem obrazuj\xc4\x85cym uk\xc5\x82ad tor\xc3\xb3w. W mi\xc4\x99dzyczasie sam dworzec zosta\xc5\x82 uznany za zabytek architektury._NEWLINE_Wraz z budow\xc4\x85 tunelu B frankfurckiego metra pod \xc5\x9br\xc3\xb3dmie\xc5\x9bciem rozpocz\xc4\x99to w 1971 budow\xc4\x99 podziemnych cz\xc4\x99\xc5\x9bci dworca. Pod dworcem G\xc5\x82\xc3\xb3wnym powsta\xc5\x82 rozleg\xc5\x82y pasa\xc5\xbc handlowy (tzw. poziom B) oraz dwa czterotorowe dworce \xe2\x80\x93 metra oraz S-Bahn (w ci\xc4\x85gu tunelu \xc5\x9brednicowego), jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc tr\xc3\xb3jpoziomowy parking podziemny, kt\xc3\xb3ry w razie potrzeby mo\xc5\xbce by\xc4\x87 u\xc5\xbcywany jako schron obrony cywilnej. Stacje i pasa\xc5\xbce po\xc5\x82\xc4\x85czone s\xc4\x85 skomplikowanym systemem schod\xc3\xb3w (w tym pierwszymi publicznymi schodami ruchomymi we Frankfurcie) mi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85, z hal\xc4\x85 i budynkiem wej\xc5\x9bciowym dworca, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z przystankami tramwajowymi i miastem. Schron obrony przeciwlotniczej w gara\xc5\xbcu podziemnym wyposa\xc5\xbcony jest w central\xc4\x99 telefoniczn\xc4\x85, central\xc4\x99 zapowiadania odjazd\xc3\xb3w, a tak\xc5\xbce filtry powietrza i generatory pr\xc4\x85du, nadal utrzymywane w gotowo\xc5\x9bci. Podziemia dworca zbudowano metod\xc4\x85 odkrywkow\xc4\x85, w celu budowy, mieszcz\xc4\x85cej si\xc4\x99 pod drug\xc4\x85 licz\xc4\x85c od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy hal\xc4\x85 peronow\xc4\x85, stacji S-Bahn rozebrano cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82nocnego skrzyd\xc5\x82a budynku wej\xc5\x9bciowego dworca, a nast\xc4\x99pnie odbudowano je z wykorzystaniem oryginalnej kamieniarki. Podziemne stacje w\xc5\x82\xc4\x85czono do ruchu w 1978 roku.\n_START_SECTION_\nCz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 nadziemna\n_START_PARAGRAPH_\nNadziemna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 dworca sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z hali peronowej oraz westybulu (hali wej\xc5\x9bciowej). Hala wej\xc5\x9bciowa znajduj\xc4\x85ca si\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy dworcem czo\xc5\x82owym oraz Dzielnic\xc4\x85 Dworcow\xc4\x85, zwr\xc3\xb3cona jest g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 fasad\xc4\x85 na wsch\xc3\xb3d i sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 ze starszej neorenesansowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci oraz neoklasycystycznej rozbudowy. W centralnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci fasady znajduje si\xc4\x99 symetrycznie rozplanowane wej\xc5\x9bcie g\xc5\x82\xc3\xb3wne, z\xc5\x82o\xc5\xbcone z trzech portali, za\xc5\x9b za nim g\xc5\x82\xc3\xb3wna hala wej\xc5\x9bciowa. Nad wej\xc5\x9bciem zwie\xc5\x84czonym szerokim \xc5\x82\xc4\x99kiem znajduje si\xc4\x99 ozdobny zegar z alegoriami dnia i nocy, nad kt\xc3\xb3rym zamocowano w ko\xc5\x84cu XX wieku symbol Deutsche Bahn i napis Hauptbahnhof. Podzia\xc5\x82 wej\xc5\x9bcia na trzy portale ma sw\xc3\xb3j odpowiednik w podziale wype\xc5\x82niaj\xc4\x85cego \xc5\x82\xc4\x99k okna, a tak\xc5\xbce w podziale znajduj\xc4\x85cej si\xc4\x99 na jego przed\xc5\x82u\xc5\xbceniu tr\xc3\xb3jperonowej hali, co z kolei odpowiada trzem towarzystwom kolejowym, kt\xc3\xb3re niegdy\xc5\x9b korzysta\xc5\x82y z dworca: Taunusbahn, Preu\xc3\x9fische Staatsbahn oraz Hessische Ludwigsbahn. Centralna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 fasady flankowana jest wie\xc5\xbcyczkami. Klucz \xc5\x82\xc4\x99ku zwie\xc5\x84czony jest rze\xc5\xbab\xc4\x85 przedstawiaj\xc4\x85c\xc4\x85 Atlasa nios\xc4\x85cego kul\xc4\x99 ziemsk\xc4\x85 w towarzystwie alegorii pary i elektryczno\xc5\x9bci. Figura o wysoko\xc5\x9bci 6,3 m zosta\xc5\x82a odlana w br\xc4\x85zie przez rze\xc5\xbabiarza Hermanna Howaldta z Brunszwiku i mia\xc5\x82a podkre\xc5\x9bla\xc4\x87 szczeg\xc3\xb3lne znaczenie dworca._NEWLINE_Na po\xc5\x82udnie i p\xc3\xb3\xc5\x82noc od g\xc5\x82\xc3\xb3wnego westybulu znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 cztery boczne hale wej\xc5\x9bciowe. Dwie z nich, po\xc5\x82o\xc5\xbcone na skraju dworca, s\xc4\x85 neoklasycystyczne i posiadaj\xc4\x85 wej\xc5\x9bcia od po\xc5\x82udnia i p\xc3\xb3\xc5\x82nocy. Na zach\xc3\xb3d od budynku wej\xc5\x9bciowego przylega do niego hala peronowa. Sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 ona z pi\xc4\x99ciu przeszklonych kratownicowo-\xc5\x82ukowych naw o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 186 m, przekrywaj\xc4\x85cych pocz\xc4\x85tkow\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 peron\xc3\xb3w. Trzy wi\xc4\x99ksze \xc5\x9brodkowe hale posiadaj\xc4\x85 rozpi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 50\xc2\xa0m przy wysoko\xc5\x9bci 28\xc2\xa0m, dwie zewn\xc4\x99trzne s\xc4\x85 mniejsze, z rozpi\xc4\x99to\xc5\x9bci\xc4\x85 po 31\xc2\xa0m i wysoko\xc5\x9bci\xc4\x85 20\xc2\xa0m. Na ca\xc5\x82ej szeroko\xc5\x9bci hali peronowej, r\xc3\xb3wnolegle do budynku wej\xc5\x9bciowego, znajduje si\xc4\x99 tzw. peron poprzeczny, stanowi\xc4\x85cy hal\xc4\x99 rozrz\xc4\x85dow\xc4\x85 \xe2\x80\x93 bezpo\xc5\x9brednie doj\xc5\x9bcie do 24 tor\xc3\xb3w naziemnych. Perony dworca po\xc5\x82o\xc5\xbcone s\xc4\x85 poprzecznie do niego, w kierunku wsch\xc3\xb3d-zach\xc3\xb3d i dodatkowo po\xc5\x82\xc4\x85czone tunelem poprzecznym pod torami._NEWLINE_W latach 2002\xe2\x80\x932006 hale peronowe zosta\xc5\x82y wyremontowane bez zamykania ruchu kolejowego. By\xc5\x82o to mo\xc5\xbcliwe dzi\xc4\x99ki stworzonej w tym celu technologii budowlanej, pos\xc5\x82uguj\xc4\x85cej si\xc4\x99 platform\xc4\x85 monta\xc5\xbcowo-transportow\xc4\x85, ustawion\xc4\x85 10 m nad torami i przesuwan\xc4\x85 w miar\xc4\x99 post\xc4\x99pu prac. Nad cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 platformy zainstalowano d\xc5\xbawigi. S\xc5\x82upy platformy o no\xc5\x9bno\xc5\x9bci do 150 t posiada\xc5\x82y w\xc5\x82asne fundamenty, cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo na poziomie piwnicznym dworca. Co dwa tygodnie platform\xc4\x99 przesuwano o jedno pole hali, tzn. 9,3\xc2\xa0m. Nity zosta\xc5\x82y w czasie remontu zast\xc4\x85pione specjalnymi \xc5\x9brubami. Dzi\xc4\x99ki remontowi dachu dworzec uzyska\xc5\x82 znacznie lepsze o\xc5\x9bwietlenie \xc5\x9bwiat\xc5\x82em dziennym. Nios\xc4\x85ce dach wi\xc4\x85zary uzyska\xc5\x82y zgodne ze stanem pierwotnym jasnoszare malowanie i sta\xc5\x82y si\xc4\x99 dzi\xc4\x99ki temu ja\xc5\x9bniejsze. Ozdobne rozety w pachwinach \xc5\x82uk\xc3\xb3w s\xc4\x85 ciemnob\xc5\x82\xc4\x99kitne i dzi\xc4\x99ki temu lepiej widoczne.\n_START_SECTION_\nTunele\n_START_PARAGRAPH_\nPod halami dworca rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 rozleg\xc5\x82y system tuneli, kt\xc3\xb3re do lat 70. XX wieku s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y do przewozu baga\xc5\xbcy i poczty. W \xc5\xbcargonie kolejarzy s\xc4\x85 okre\xc5\x9blane jako katakumby. W czasie remontu zadaszenia dworca stanowi\xc5\x82y powa\xc5\xbcne utrudnienie w budowie fundament\xc3\xb3w dla przesuwnej platformy. W katakumbach znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 obecnie znaczne ilo\xc5\x9bci substancji szkodliwych dla \xc5\x9brodowiska, m.in. pod\xc5\x82oga przes\xc4\x85czona jest olejem pochodz\xc4\x85cym ze spalinowych ci\xc4\x85gnik\xc3\xb3w rozwo\xc5\xbc\xc4\x85cych niegdy\xc5\x9b baga\xc5\xbce.\n_START_SECTION_\nDworzec podziemny\n_START_PARAGRAPH_\nW przeciwie\xc5\x84stwie do historyzuj\xc4\x85cego budynku wej\xc5\x9bciowego podziemne cz\xc4\x99\xc5\x9bci dworca (Tiefbahnhof) zbudowano w rzeczowym i nowoczesnym stylu. Stacja S-Bahn posiada pokryte pomara\xc5\x84czowymi kaflami s\xc5\x82upy i bia\xc5\x82e ok\xc5\x82adziny \xc5\x9bcian i sufity, za\xc5\x9b stacja metra posiada br\xc4\x85zowe kafle ze \xc5\x9bcianami ozdobionymi bia\xc5\x82ym pasem i wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnymi fotografiami Frankfurtu.'