b"\n_START_ARTICLE_\nHerb Bydgoszczy\n_START_PARAGRAPH_\nHerb Bydgoszczy \xe2\x80\x93 jeden z symboli miejskich Bydgoszczy.\n_START_SECTION_\nHistoria herbu\n_START_PARAGRAPH_\nHerb i piecz\xc4\x99cie miasta Bydgoszczy nie doczeka\xc5\x82y si\xc4\x99 jak dotychczas pe\xc5\x82nego opracowania, chocia\xc5\xbc istnieje ju\xc5\xbc do\xc5\x9b\xc4\x87 znaczna literatura na ten temat. Skr\xc3\xb3towy opis dziej\xc3\xb3w bydgoskiego herbu dali dotychczas Jerzy Derenda i J\xc3\xb3zef Podg\xc3\xb3reczny, ze strony niemieckiej dokona\xc5\x82 tego G\xc3\xbcnther Meinhardt. Natomiast piecz\xc4\x99cie Bydgoszczy najobszerniej om\xc3\xb3wi\xc5\x82 Marian Gumowski. O tym, jak bardzo jest to temat aktualny i jednocze\xc5\x9bnie wzbudzaj\xc4\x85cy niema\xc5\x82e emocje, \xc5\x9bwiadczy ostatni artyku\xc5\x82 publicystyczny Jerzego Derendy.\n_START_SECTION_\nNajstarszy zachowany herb\n_START_PARAGRAPH_\nNajstarszy herb miasta Bydgoszczy zachowa\xc5\x82 si\xc4\x99 na piecz\xc4\x99ci wisz\xc4\x85cej przy dokumencie dla koronowskich cysters\xc3\xb3w z dnia 27 marca 1362 roku, wystawionego w Byszewie (Byszewie Nowym, czyli dzisiejszym Koronowie) przez pochodz\xc4\x85cego z kraje\xc5\x84skiego Wa\xc5\x82dowa rycerza imieniem Walko (Waldo). W\xc5\x9br\xc3\xb3d wymienionych w testacji \xc5\x9bwiadk\xc3\xb3w omawianego dyplomu wyst\xc4\x99puje dw\xc3\xb3ch bydgoskich burmistrz\xc3\xb3w oraz jeden rajca i to oni zapewne przywiesili piecz\xc4\x99\xc4\x87 swego miasta. Niestety obecnie woskowy odcisk tej piecz\xc4\x99ci jest ju\xc5\xbc do cna skruszony, na szcz\xc4\x99\xc5\x9bcie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 jej opisy i podobizny. By\xc5\x82a to piecz\xc4\x99\xc4\x87 okr\xc4\x85g\xc5\x82a o \xc5\x9brednicy 35 mm, wyobra\xc5\xbcaj\xc4\x85ca baszt\xc4\x99 z bram\xc4\x85 i z szerokim, wspartym na krokwiach blankowanym gankiem, przykryt\xc4\x85 niskim spiczastym dachem, prawdopodobnie zwie\xc5\x84czonym ga\xc5\x82k\xc4\x85. W otokowym napisie legenda: + S CIVITATIS BIDGOSCSE_NEWLINE_Prawdopodobnie by\xc5\x82a to pierwotna piecz\xc4\x99\xc4\x87 Bydgoszczy, kt\xc3\xb3ra powsta\xc5\x82a wkr\xc3\xb3tce po wydaniu przez kr\xc3\xb3la Kazimierza Wielkiego przywileju lokacji miasta \xe2\x80\x93 19 kwietnia 1346 roku. Trzeba, bowiem pami\xc4\x99ta\xc4\x87, i\xc5\xbc prawo u\xc5\xbcywania piecz\xc4\x99ci przys\xc5\x82ugiwa\xc5\x82o wszelkim osadom, nawet o charakterze miejskim, dopiero wraz tzw. lokacj\xc4\x85, nadaniem praw miejskich i zorganizowaniem samorz\xc4\x85du miejskiego.\n_START_SECTION_\nHerb XIV - XV w.\n_START_PARAGRAPH_\nKolejna piecz\xc4\x99\xc4\x87 zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 wed\xc5\x82ug Mariana Gumowskiego przy nieposiadaj\xc4\x85cym datacji dokumencie z oko\xc5\x82o 1400 roku przechowywanym w Archiwum Pa\xc5\x84stwowym w Toruniu. Jest ona w swej ikonografii i legendzie odmienna od poprzedniej. W polu tej licz\xc4\x85cej 27 mm \xc5\x9brednicy piecz\xc4\x99ci przedstawiona zosta\xc5\x82a du\xc5\xbca kwadratowa brama miejska o podw\xc3\xb3jnym obudowaniu, nad ni\xc4\x85 jakby dwie niskie wie\xc5\xbce boczne i daszek spiczasty w \xc5\x9brodku. W otoku umieszczono inskrypcj\xc4\x99: S' CIVITATIS BROMBVRIEN._NEWLINE_Ten zas\xc5\x82u\xc5\xbcony sfragistyk zna\xc5\x82 jeszcze jedn\xc4\x85 \xc5\x9bredniowieczn\xc4\x85 piecz\xc4\x99\xc4\x87 Bydgoszczy, przywieszon\xc4\x85 do bli\xc5\xbcej niezidentyfikowanego dyplomu z 1362 roku, wed\xc5\x82ug autora przechowywanego w archiwum pozna\xc5\x84skim, wobec tego akt ten podejrzewa si\xc4\x99, i\xc5\xbc mo\xc5\xbce by\xc4\x87 on obecnie przechowywany w Archiwum Pa\xc5\x84stwowym w Bydgoszczy. Niestety, wobec tak niepe\xc5\x82nego opisu (brak sygnatury!) nie uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zidentyfikowa\xc4\x87 wspomnianego dokumentu, a tym samym natrafi\xc4\x87 na t\xc4\x99 piecz\xc4\x99\xc4\x87. Jest to tym dotkliwsze, i\xc5\xbc M. Gumowski nie pokusi\xc5\x82 si\xc4\x99 o opublikowanie jej podobizny, poprzestaj\xc4\x85c na opisie. Mia\xc5\x82a to by\xc4\x87 piecz\xc4\x99\xc4\x87 o \xc5\x9brednicy 35 mm, na kt\xc3\xb3rej obwodzie widnia\xc5\x82 napis: + S CIVITATIS BYDDGOSH._NEWLINE_W godle wyobra\xc5\xbcono \xe2\x80\x9ebram\xc4\x99 forteczn\xc4\x85 z dwiema wie\xc5\xbcami po bokach i daszkiem spiczastym w \xc5\x9brodku\xe2\x80\x9d, wida\xc4\x87 wi\xc4\x99c wyra\xc5\xbane podobie\xc5\x84stwa do herbu poprzedniego. _NEWLINE_W Archiwum Pa\xc5\x84stwowym w Toruniu przy dw\xc3\xb3ch dokumentach z 1485 zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 w papierowo-woskowych odciskach gotycka piecz\xc4\x99\xc4\x87, zamykaj\xc4\x85ca listy rady miasta Bydgoszczy. Opatrzono j\xc4\x85, obecnie bardzo s\xc5\x82abo czytelnym, wykonanym minusku\xc5\x82\xc4\x85 gotyck\xc4\x85, otokowym napisem: + SIGILLUM CIVITATIS BIDGOSTIENSIS._NEWLINE_W polu piecz\xc4\x99ci ukazano blankowan\xc4\x85 bram\xc4\x99 miejsk\xc4\x85 o 4 blankach, w niej wrota, z kt\xc3\xb3rych heraldycznie lewa po\xc5\x82owa jest otwarta. Sponad mur\xc3\xb3w wyrastaj\xc4\x85 3 baszty okr\xc4\x85g\xc5\x82e, zwie\xc5\x84czone spiczastymi dachami. Obie baszty skrajne, ni\xc5\xbcsze, zako\xc5\x84czono kr\xc3\xb3tkimi iglicami, natomiast wy\xc5\xbcsza ni\xc5\xbc pozosta\xc5\x82e baszta \xc5\x9brodkowa zwie\xc5\x84czona zosta\xc5\x82a kul\xc4\x85. We wszystkich trzech basztach okienka zamkni\xc4\x99te p\xc3\xb3\xc5\x82okr\xc4\x85g\xc5\x82o. Warto tu zaznaczy\xc4\x87 jedynie nietypowe dla innych wzor\xc3\xb3w herbu Bydgoszczy otwarcie heraldycznie lewej po\xc5\x82owy podwoi bramnych._NEWLINE_Z prze\xc5\x82omu XV i XVI stulecia pochodzi niewielka, owalna piecz\xc4\x99\xc4\x87 sygnetowa o wymiarach 20 / 11mm. Wyobra\xc5\xbca ona gotyckiej tarczy turniejowej mur forteczny z bram\xc4\x85 w po\xc5\x82owie otwart\xc4\x85 i trzema r\xc3\xb3wnymi basztami o ostrych, spadzistych, dachach. Nad tarcz\xc4\x85 widniej\xc4\x85 litery B S (Bidgostiense Sigillum).\n_START_SECTION_\nHerb w XVI w.\n_START_PARAGRAPH_\nJak zauwa\xc5\xbcy\xc5\x82 Ryszard Kabaci\xc5\x84ski, architektoniczny motyw god\xc5\x82a miejskiego by\xc5\x82 dla wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych tak oczywisty, \xc5\xbce najp\xc3\xb3\xc5\xbaniej w po\xc5\x82owie XVI stulecia przyswoi\xc5\x82y go sobie niekt\xc3\xb3re bydgoskie cechy rzemie\xc5\x9blnicze, jak na przyk\xc5\x82ad garncarze, kt\xc3\xb3rzy uczynili z symbolu miejskiego element herbu cechowego, wzbogacaj\xc4\x85c go, w miejsce bramy, najbardziej popularnym wyobra\xc5\xbceniem swej produkcji - glinianym dzbanem. Przytoczona tu, jako najbardziej instruktywny przyk\xc5\x82ad, piecz\xc4\x99\xc4\x87 bydgoskich garncarzy ma \xc5\x9brednic\xc4\x99 30 mm i jest przywieszona do dokumentu spisanego w roku 1554._NEWLINE_Kolejn\xc4\x85 odmian\xc4\x99 herbu Bydgoszczy mo\xc5\xbcna zaobserwowa\xc4\x87 na tzw. piecz\xc4\x99ci Wojciecha \xc5\x81ochowskiego Starszego, znanej, opr\xc3\xb3cz wielu odcisk\xc3\xb3w, z oryginalnego t\xc5\x82oka piecz\xc4\x99tnego przechowywanego obecnie w Muzeum im. Leona Wycz\xc3\xb3\xc5\x82kowskiego w Bydgoszczy. Do niedawna przypuszczano, i\xc5\xbc pochodzi on z roku 1640, jak g\xc5\x82osi inskrypcja fundacyjna na jego uchwycie, uzupe\xc5\x82niona dodatkowo gmerkiem mieszcza\xc5\x84skim \xc5\x81ochowskich. Notabene zgodnie z napisem uchwyt tego t\xc5\x82oka piecz\xc4\x99tnego zosta\xc5\x82 sprawiony do piecz\xc4\x99ci podw\xc3\xb3jciego. Jednak dok\xc5\x82adniejsza analiza t\xc5\x82oka piecz\xc4\x99tnego, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 zawdzi\xc4\x99czamy Rajmundowi Kuczmie, wskazuje na jego znacznie wcze\xc5\x9bniejsze pochodzenie - na pewno sprzed roku 1564. _NEWLINE_Pochodz\xc4\x85ce z oko\xc5\x82o po\xc5\x82owy XVI wieku wyobra\xc5\xbcenie tej mierz\xc4\x85cej 37 mm \xc5\x9brednicy piecz\xc4\x99ci mo\xc5\xbcna opisa\xc4\x87 nast\xc4\x99puj\xc4\x85co: W miejskim murze obronnym, blankowanym, zbudowanym zapewne z cios\xc3\xb3w kamiennych, brama z otwart\xc4\x85 praw\xc4\x85 (heraldycznie) po\xc5\x82ow\xc4\x85 wr\xc3\xb3t, w kt\xc3\xb3rym to prze\xc5\x9bwicie wida\xc4\x87 na p\xc3\xb3\xc5\x82 opuszczon\xc4\x85 bron\xc4\x99 (krat\xc4\x99). Na zamkni\xc4\x99tej lewej (heraldycznie) po\xc5\x82owie bramy wida\xc4\x87 masywne, wyprofilowane na kszta\xc5\x82t w\xc4\x85s\xc3\xb3w okucia zawias\xc3\xb3w. Ponad murem wznosz\xc4\x85 si\xc4\x99 trzy wie\xc5\xbce z prostok\xc4\x85tnymi oknami po\xc5\x9brodku ka\xc5\xbcdej, nakryte dachami namiotowymi zwie\xc5\x84czonymi ga\xc5\x82kami. Kule na wie\xc5\xbcach bocznych zako\xc5\x84czone s\xc4\x85 kr\xc3\xb3tkimi iglicami, natomiast ga\xc5\x82k\xc4\x99 wie\xc5\xbcy \xc5\x9brodkowej zwie\xc5\x84czono wysokim, wchodz\xc4\x85cym w pole napisu otokowego, krzy\xc5\xbcem \xc5\x82aci\xc5\x84skim z chor\xc4\x85giewk\xc4\x85 o dwu strefach zwr\xc3\xb3con\xc4\x85 w prawo (heraldycznie). W otoku umieszczono napis: SIGILVM * CIVITATIS * BIDGOSTIENSIS.\n_START_SECTION_\nHerb w XVII \xe2\x80\x93 XIX w.\n_START_PARAGRAPH_\nPoszczeg\xc3\xb3lne wyrazy legendy rozdzielono do\xc5\x9b\xc4\x87 rozbudowan\xc4\x85 floratur\xc4\x85. Do naszych czas\xc3\xb3w zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 do\xc5\x9b\xc4\x87 wiele XVII-wiecznych odcisk\xc3\xb3w tej tzw. \xe2\x80\x9epiecz\xc4\x99ci \xc5\x81ochowskiego\xe2\x80\x9d._NEWLINE_T\xc5\x82okiem tym piecz\xc4\x99towano wystawiane przez miasto dokumenty jeszcze w XVIII wieku. \xc5\x9awiadcz\xc4\x85 o tym przechowywane w Archiwum Pa\xc5\x84stwowym w Toruniu dwa dokumenty burmistrza i rady miasta Bydgoszczy. Szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owego opisu domaga si\xc4\x99 zw\xc5\x82aszcza jeden z nich, wystawiony w 1701 roku, do kt\xc3\xb3rego na czerwonej wst\xc4\x99dze z bia\xc5\x82ym obr\xc4\x99bieniem przywieszono piecz\xc4\x99\xc4\x87 odci\xc5\x9bni\xc4\x99t\xc4\x85 w czerwonym wosku, zabezpieczon\xc4\x85 przed zniszczeniem toczon\xc4\x85 w drewnie puszk\xc4\x85. Drugi ze wspomnianych dyplom\xc3\xb3w uwierzytelniony zosta\xc5\x82 w formie odcisku papierowo-woskowego. Wa\xc5\xbcniejsze jednak jest to, \xc5\xbce wystawiono go w 1765 roku. Pozwala to przypuszcza\xc4\x87, i\xc5\xbc \xe2\x80\x9epiecz\xc4\x99\xc4\x87 \xc5\x81ochowskiego\xe2\x80\x9d by\xc5\x82a traktowana przez ca\xc5\x82y okres staropolski jako reprezentacyjna piecz\xc4\x99\xc4\x87 miejska, u\xc5\xbcywana prawdopodobnie do czasu pierwszego rozbioru Polski (1772)._NEWLINE_Od schy\xc5\x82ku lat trzydziestych XVII wieku poprzez ca\xc5\x82\xc4\x85 reszt\xc4\x99 tego stulecia pojawia si\xc4\x99 piecz\xc4\x99\xc4\x87 w\xc3\xb3jtowska Bydgoszczy (w\xc3\xb3jt - po \xc5\x82ac. advocatus). W jej otokowym napisie wykonanym kapita\xc5\x82\xc4\x85 humanistyczn\xc4\x85 umieszczono inskrypcj\xc4\x99: + SIGILVM ... ADVOCATIALAE + CIVITATIS ) BIDGOST._NEWLINE_Jest ona bardzo podobna w stylu do omawianej powy\xc5\xbcej \xe2\x80\x9epiecz\xc4\x99ci \xc5\x81ochowskiego\xe2\x80\x9d, ma nawet identyczne z ni\xc4\x85 wymiary, to jest \xc5\x9brednic\xc4\x99 37 mm. Mo\xc5\xbce to do tej w\xc5\x82a\xc5\x9bnie piecz\xc4\x99ci przeznaczony by\xc5\x82 sprawiony przez Wojciecha \xc5\x81ochowskiego srebrny uchwyt piecz\xc4\x99tny? W stosunku do poprzednio omawianej, rysunek tej piecz\xc4\x99ci r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 przede wszystkim tym, \xc5\xbce mur obronny nie posiada wyra\xc5\xbanie zarysowanego blankowania, a dachy wszystkich trzech wie\xc5\xbc zwie\xc5\x84czone zosta\xc5\x82y kulami. Do czas\xc3\xb3w wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 kilka jej odcisk\xc3\xb3w papierowo-woskowych oraz jeden, mocno zniszczony, wykonany w czerwonym laku, przechowywany w Muzeum Historyczno-Etnograficznym w Chojnicach. _NEWLINE_Warto jeszcze nadmieni\xc4\x87, i\xc5\xbc opr\xc3\xb3cz dopiero co wspomnianej piecz\xc4\x99ci jeszcze w 6 dziesi\xc4\x99cioleciu XVII w. funkcjonowa\xc5\x82a piecz\xc4\x99\xc4\x87 \xc5\x82awy miejskiej. Mia\xc5\x82a ona \xc5\x9brednic\xc4\x99 30 mm, na jej obwodzie umieszczono napis wykonany gotycyzuj\xc4\x85c\xc4\x85 minusku\xc5\x82\xc4\x85: \xe2\x80\x9eS + Scabinorum + bidgostiensis\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Zamieszczony na niej rysunek bydgoskiego herbu charakteryzuje si\xc4\x99 wyra\xc5\xbanym zarysem cegie\xc5\x82 muru miejskiego, otwart\xc4\x85 heraldycznie lew\xc4\x85 po\xc5\x82ow\xc4\x85 bramy miejskiej i zwie\xc5\x84czeniem iglicami dach\xc3\xb3w baszt. Posiadamy sporo papierowo-woskowych odcisk\xc3\xb3w tej piecz\xc4\x99ci przechowywanych w Archiwum Pa\xc5\x84stwowym w Bydgoszczy. Warto jednak pami\xc4\x99ta\xc4\x87, \xc5\xbce piecz\xc4\x99cie nie s\xc4\x85 jedynymi \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ami, z kt\xc3\xb3rych czerpiemy wiedz\xc4\x99 o wzorze herbu Bydgoszczy i jego odmianach. W bydgoskim Muzeum im. Leona Wycz\xc3\xb3\xc5\x82kowskiego znajduje si\xc4\x99 rzadki eksponat - klejnot bydgoskiego Bractwa Kurkowego (Strzeleckiego). Jak mo\xc5\xbcna wnosi\xc4\x87 z umieszczonego na kurze herbu Grzyma\xc5\x82a, pochodzi on zapewne z okresu 1600-1617, gdy funkcj\xc4\x99 starosty bydgoskiego sprawowa\xc5\x82 Maciej Smogulecki, piecz\xc4\x99tuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie Grzyma\xc5\x82\xc4\x85. W szponach prawej nogi kur strzelecki trzyma kartusz z wyobra\xc5\xbconym w nim herbem Bydgoszczy. Jest to mur miejski, w kt\xc3\xb3rym umieszczono bram\xc4\x99 wisz\xc4\x85c\xc4\x85 na trzech zawiasach. Heraldycznie prawe skrzyd\xc5\x82o wr\xc3\xb3t jest otwarte, w prze\xc5\x9bwicie wida\xc4\x87 podniesion\xc4\x85 krat\xc4\x99. Po bokach bramy zaznaczono strzelnice tzw. kluczowe. Ponad murem wyrastaj\xc4\x85 trzy wie\xc5\xbce zwie\xc5\x84czone blankowaniem, wie\xc5\xbca \xc5\x9brodkowa jest wy\xc5\xbcsza. We wszystkich basztach umieszczono okr\xc4\x85g\xc5\x82e okna. W tak przedstawionym godle Bydgoszczy wyra\xc5\xbanie wida\xc4\x87 nawi\xc4\x85zanie do herbu fundatora - Grzyma\xc5\x82y. Ten szlachecki herb wyobra\xc5\xbca, bowiem w polu z\xc5\x82otym mur blankowany czerwony o trzech basztach, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc blankowanych, z kt\xc3\xb3rych \xc5\x9brodkowa jest wy\xc5\xbcsza, z bram\xc4\x85 otwart\xc4\x85 o z\xc5\x82otych podwojach. W bramie stoi rycerz w zbroi z tarcz\xc4\x85 i wzniesionym mieczem._NEWLINE_W taki oto spos\xc3\xb3b przetransponowany herb Bydgoszczy konsekwentnie by\xc5\x82 wielokrotnie przedstawiany w Ksi\xc4\x99dze Kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w Kurkowych Bractwa Strzeleckiego w Bydgoszczy. Zamieszczone tam podobizny s\xc4\x85 tym cenniejsze, i\xc5\xbc malowano je w kolorze, co pozwala na odtworzenie pierwotnych barw heraldycznych. _NEWLINE_Szczeg\xc3\xb3lnie ciekawy jest herb umieszczony na bordiurze jednej z kart Ksi\xc4\x99gi. Miniatura ukazuje nam z\xc5\x82oto obramowan\xc4\x85 tarcz\xc4\x99 o b\xc5\x82\xc4\x99kitnym polu, zwie\xc5\x84czon\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc z\xc5\x82ot\xc4\x85 otwart\xc4\x85 koron\xc4\x85 kr\xc3\xb3lewsk\xc4\x85. Sam herb przedstawia czerwony mur miejski o pi\xc4\x99ciu blankach z bram\xc4\x85, kt\xc3\xb3rej heraldycznie prawe skrzyd\xc5\x82o jest otwarte. O\xc5\x9bcierza bramy obudowane bia\xc5\x82ym kamieniem, wrota w kolorze z\xc5\x82otawym, deski u\xc5\x82o\xc5\xbcone w jode\xc5\x82k\xc4\x99, w otworze bramnym wida\xc4\x87 podniesion\xc4\x85 bron\xc4\x99. Po obu stronach wr\xc3\xb3t umieszczono strzelnice tzw. kluczowe. Ponad murem wyrastaj\xc4\x85 trzy, jednakowej wysoko\xc5\x9bci, okr\xc4\x85g\xc5\x82e wie\xc5\xbce zwie\xc5\x84czone blankowaniem. Ka\xc5\xbcda z wie\xc5\xbc opatrzona zosta\xc5\x82a w dwa ci\xc4\x85gi otwor\xc3\xb3w strzelniczych; ci\xc4\x85g g\xc3\xb3rny - po dwa okienka, ci\xc4\x85g dolny - po jednym okienku. Spoinowanie wykonano bia\xc5\x82\xc4\x85 farb\xc4\x85. Dodatkowym elementem s\xc4\x85 fragmenty drzew wystaj\xc4\x85ce ponad mur miejski. Opisany tu herb wykonany prawdopodobnie zosta\xc5\x82 w ko\xc5\x84cu XVII stulecia, lecz sta\xc5\x82 si\xc4\x99 wzorem do na\xc5\x9bladowania na kolejnych kartach Ksi\xc4\x99gi Kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w Kurkowych. _NEWLINE_Wpisy pochodz\xc4\x85ce z pierwszych lat zaboru pruskiego opatrywano w okr\xc4\x85g\xc5\x82e kartusze, zawsze s\xc4\x85siaduj\xc4\x85ce z czarnym or\xc5\x82em Kr\xc3\xb3lestwa Prus, na kt\xc3\xb3rych umieszczano god\xc5\x82o Bydgoszczy tylko w niewielkim stopniu odbiegaj\xc4\x85ce od swego XVII-wiecznego pierwowzoru. Jedyn\xc4\x85 znaczniejsz\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x85 jest przeniesienie korony na pole tarczy, ponad wie\xc5\xbce. W rysunku herbu novum stanowi namalowanie u do\xc5\x82u bramy drewnianego (kolor z\xc5\x82ocisty) mostu zwodzonego przerzuconego nad fos\xc4\x85. Taki wizerunek herbu, r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85cy si\xc4\x99 pomi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85 tylko w szczeg\xc3\xb3\xc5\x82ach, jak np. liczba strzelnic w basztach, widnieje pod rokiem 1774 i 1791. _NEWLINE_Natomiast w XIX wieku, pomimo nadal obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cego wzorca, r\xc3\xb3\xc5\xbcnice w szczeg\xc3\xb3\xc5\x82ach herbu nasilaj\xc4\x85 si\xc4\x99, o czym przekonuj\xc4\x85 nas rysunki z lat 1828 i 1830. W rysunkach pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 ju\xc5\xbc z\xc5\x82ota korona i most zwodzony, na murze obronnym brak blankowania, deski we wrotach bramy u\xc5\x82o\xc5\xbcone zosta\xc5\x82y pionowo. Rysunki pozbawione s\xc4\x85 cech heraldycznych, zastosowane barwy odpowiadaj\xc4\x85 kolorom naturalnym. Z okresu pruskiego, dok\xc5\x82adniej z roku 1796, posiadamy now\xc4\x85 piecz\xc4\x99\xc4\x87 wyobra\xc5\xbcaj\xc4\x85c\xc4\x85 ceglany mur miejski zwie\xc5\x84czony blankami, w kt\xc3\xb3rym umieszczono bram\xc4\x99 z otwart\xc4\x85 heraldycznie praw\xc4\x85 po\xc5\x82ow\xc4\x85 wr\xc3\xb3t. Wrota zawieszono na dwu parach zawias\xc3\xb3w zako\xc5\x84czonych w\xc4\x85sami, zbudowano je z desek u\xc5\x82o\xc5\xbconych w jode\xc5\x82k\xc4\x99. Znad muru wyrastaj\xc4\x85 trzy wie\xc5\xbce jednakowej wysoko\xc5\x9bci, w ka\xc5\xbcdej z nich po jednym prostok\xc4\x85tnym okienku. Namiotowe dachy wie\xc5\xbc, kryte dach\xc3\xb3wk\xc4\x85 karpi\xc3\xb3wk\xc4\x85, zwie\xc5\x84czono kulami, natomiast wie\xc5\xbca \xc5\x9brodkowa posiada dodatkowo maszt zako\xc5\x84czony krzy\xc5\xbcem, na kt\xc3\xb3rym powiewa chor\xc4\x85giewka zwr\xc3\xb3cona w heraldycznie praw\xc4\x85 stron\xc4\x99. Orygina\xc5\x82 papierowo-woskowego odcisku o \xc5\x9brednicy 47 mm opatrzono w g\xc3\xb3rnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci rysunku p\xc3\xb3\xc5\x82okr\xc4\x85g\xc5\x82o rozmieszczonym napisem: \xe2\x80\x9eSIEGEL DER KONIGL: PREUSS: STADT\xe2\x80\x9d poni\xc5\xbcej za\xc5\x9b, poziomo, dodano: \xe2\x80\x9eBROMBERG\xe2\x80\x9d. _NEWLINE_Bardzo podobnie wygl\xc4\x85da herb miasta na planie Bydgoszczy z 1800 roku, sporz\xc4\x85dzonym przez porucznika Lindnera. Niewiele od jej rysunku odbiega\xc5\x82a piecz\xc4\x99\xc4\x87 miejska z 1823 roku - podstawowe r\xc3\xb3\xc5\xbcnice polega\xc5\x82y na dodaniu iglic kulom wie\xc5\x84cz\xc4\x85cym dachy skrajnych baszt i zwr\xc3\xb3ceniu w lewo chor\xc4\x85giewki na wie\xc5\xbcy \xc5\x9brodkowej.\n_START_SECTION_\nHerb po 1920 r.\n_START_PARAGRAPH_\nOd oko\xc5\x82o po\xc5\x82owy XIX stulecia utrwali\xc5\x82 si\xc4\x99 rysunek herbu Bydgoszczy, kt\xc3\xb3ry przetrwa\xc5\x82 do momentu powrotu miasta do Macierzy w styczniu 1920 roku. Herb umieszczano zwykle na fantazyjnym kartuszu, u g\xc3\xb3ry ozdobionym tzw. koron\xc4\x85 murow\xc4\x85 (corona muralis). Przedstawia\xc5\x82 on mur obronny z czterema blankami, w kt\xc3\xb3rym umieszczono bram\xc4\x99 miejsk\xc4\x85, obudowan\xc4\x85 kamiennymi ciosami. Heraldycznie prawa po\xc5\x82owa wr\xc3\xb3t jest otwarta, w prze\xc5\x9bwicie bramnym wida\xc4\x87 na wp\xc3\xb3\xc5\x82 opuszczon\xc4\x85 bron\xc4\x99. Ponad murem wznosz\xc4\x85 si\xc4\x99 trzy okr\xc4\x85g\xc5\x82e baszty nakryte dachami namiotowymi, z kt\xc3\xb3rych \xc5\x9brodkowa jest wy\xc5\xbcsza. W ka\xc5\xbcdej wie\xc5\xbcy po jednym p\xc3\xb3\xc5\x82koli\xc5\x9bcie zako\xc5\x84czonym oknie. Dachy wie\xc5\xbc skrajnych zwie\xc5\x84czone zosta\xc5\x82y kulami, \xc5\x9brodkowa r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc posiada\xc5\x82a ga\xc5\x82k\xc4\x99, lecz zwie\xc5\x84czon\xc4\x85 wysokim krzy\xc5\xbcem, na kt\xc3\xb3rym umieszczono chor\xc4\x85giewk\xc4\x99 dachow\xc4\x85 zwr\xc3\xb3con\xc4\x85 w heraldycznie praw\xc4\x85 stron\xc4\x99. Taki oto herb widnieje na medalionie \xc5\x82a\xc5\x84cucha nadburmistrza Bydgoszczy z drugiej po\xc5\x82owy XIX wieku. Umieszczano go r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na miejskich budynkach u\xc5\xbcyteczno\xc5\x9bci publicznej, np. nad wej\xc5\x9bciem do dawnego ratusza przy ul. Pozna\xc5\x84skiej, nad g\xc5\x82\xc3\xb3wnym wej\xc5\x9bciem gazowni przy ul. Jagiello\xc5\x84skiej oraz Hali Targowej. _NEWLINE_Znale\xc5\xba\xc4\x87 go mo\xc5\xbcna r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc na oficjalnych dokumentach miejskich, jak ten z 1869 roku, oraz na karcie tytu\xc5\x82owej Ksi\xc4\x99gi Adresowej Bydgoszczy z roku 1911. Wraz z odzyskaniem niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci, polskie w\xc5\x82adze samorz\xc4\x85dowe przej\xc4\x99\xc5\x82y dotychczasowy rysunek herbu, pozbawiaj\xc4\x85c go jednak korony murowej. Najlepiej niech \xc5\x9bwiadczy o tym odcisk piecz\xc4\x99ci magistrackiej z ok. 1930 roku. Jednocze\xc5\x9bnie rozpocz\xc4\x99to badania, w jakim stopniu herb miejski zosta\xc5\x82 ska\xc5\xbcony przez zaborcze nalecia\xc5\x82o\xc5\x9bci. Zadanie to powierzono kustoszowi Biblioteki Miejskiej Leopoldowi Kronenbergowi. Nie uchroni\xc5\x82o to god\xc5\x82a Bydgoszczy od pewnej dowolno\xc5\x9bci w jego wyobra\xc5\xbceniu, dotyczy\xc5\x82o to najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej zwie\xc5\x84czenia dach\xc3\xb3w wie\xc5\xbc._NEWLINE_Ze zdwojon\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x85 problem herbu powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 w 1933 roku wraz z ko\xc5\x84cem okresu przej\xc5\x9bciowego w sprawie regulacji wzor\xc3\xb3w piecz\xc4\x99ci, oznak i flag. Prezydent Bydgoszczy \xe2\x80\x93 Leon Barciszewski poleci\xc5\x82 prace nad nowym wzorem herbu miasta doktorowi Witoldowi Be\xc5\x82zie, dyrektorowi Biblioteki Miejskiej i jednocze\xc5\x9bnie naczelnikowi Wydzia\xc5\x82u Kultury i Sztuki w bydgoskim Magistracie. W zwi\xc4\x85zku z tym powsta\xc5\x82y projekty, z kt\xc3\xb3rych dwa przechowywane s\xc4\x85 w bydgoskim Archiwum Pa\xc5\x84stwowym._NEWLINE_Pierwszy z nich przedstawia mur miejski z bram\xc4\x85, kt\xc3\xb3rej prawa po\xc5\x82owa jest otwarta. W prze\xc5\x9bwicie bramnym wida\xc4\x87 podniesion\xc4\x85 bron\xc4\x99. Mur jest z ceg\xc5\x82y, zwie\xc5\x84czony czterema blankami i trzema basztami, w ka\xc5\xbcdej z nich otw\xc3\xb3r strzelniczy. Wie\xc5\xbce nakryte s\xc4\x85 dachami namiotowymi zako\xc5\x84czonymi krzy\xc5\xbcami r\xc3\xb3wnoramiennymi (wie\xc5\xbce skrajne) i \xc5\x82aci\xc5\x84skim (baszta \xc5\x9brodkowa). Wie\xc5\xbca \xc5\x9brodkowa, wy\xc5\xbcsza ni\xc5\xbc boczne, ma nadto przytwierdzon\xc4\x85 do krzy\xc5\xbca chor\xc4\x85giew dachow\xc4\x85 zwr\xc3\xb3con\xc4\x85 w prawo. _NEWLINE_Drugi z projekt\xc3\xb3w, bardzo staranny w wykonaniu, r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 od poprzedniego tym, \xc5\xbce w murze zmieniono ceg\xc5\x82\xc4\x99 na kamie\xc5\x84, mur obronny uzyska\xc5\x82 te\xc5\xbc ozdobny gzyms. Dachy baszt zwie\xc5\x84czono z\xc5\x82otymi kulami, baszta \xc5\x9brodkowa posiada te\xc5\xbc krzy\xc5\xbc \xc5\x82aci\xc5\x84ski, z kt\xc3\xb3rego zwisa czerwona chor\xc4\x85giew w prawo. Wiosn\xc4\x85 Magistrat Bydgoszczy przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 do prac nad ostatecznym rysunkiem herbu i jego historycznym wywodem. 25 kwietnia 1933 roku na posiedzeniu Magistratu ustalono wz\xc3\xb3r herbu Bydgoszczy i przepisy dotycz\xc4\x85ce jego u\xc5\xbcywania, uchwa\xc5\x82\xc4\x99 sygnowa\xc5\x82 prezydent Leon Barciszewski. Nast\xc4\x99pnego dnia (16.IV.1933 r.) wyst\xc4\x85piono do Rady Miejskiej z wnioskiem o zatwierdzenie uchwa\xc5\x82y Magistratu. 4 maja Rada omawia\xc5\x82a to zagadnienie, a nast\xc4\x99pnego dnia wniosek zatwierdzi\xc5\x82a. Wobec takiego obrotu sprawy 8 maja 1933 roku prezydent miasta wyst\xc4\x85pi\xc5\x82 do Ministra Spraw Wewn\xc4\x99trznych o zatwierdzenie herbu zgodnie z obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cym ustawodawstwem. Wizerunek herbu miasta Bydgoszczy zosta\xc5\x82 ostatecznie ustalony 3 pa\xc5\xbadziernika 1936 roku przez Ministra Spraw Wewn\xc4\x99trznych w porozumieniu z Ministerstwem Wyzna\xc5\x84 Religijnych i O\xc5\x9bwiecenia Publicznego. Tak oto opisano w Monitorze Polskim urz\xc4\x99dowy wz\xc3\xb3r god\xc5\x82a Bydgoszczy: _NEWLINE_W polu srebrnym mur miejski czerwony z blankami, z bram\xc4\x85 i trzema basztami, z kt\xc3\xb3rych \xc5\x9brodkowa wy\xc5\xbcsza i wi\xc4\x99ksza, w ka\xc5\xbcdej baszcie po jednym oknie \xc5\x82ukowym, czarnym. Na basztach dachy niebieskie, zako\xc5\x84czone ga\xc5\x82kami z\xc5\x82otymi. Na ga\xc5\x82ce dachu baszty \xc5\x9brodkowej wietrznik z\xc5\x82oty zwr\xc3\xb3cony w prawo. W murze brama z bron\xc4\x85 z\xc5\x82ot\xc4\x85 podniesion\xc4\x85; prawe podwoje otwarte; otw\xc3\xb3r bramny srebrny, podwoje niebieskie, okucia podwoi z\xc5\x82ote\xe2\x80\x9d. _NEWLINE_Trudno jednoznacznie powiedzie\xc4\x87, co sprawi\xc5\x82o, i\xc5\xbc ostateczna wersja herbu r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82a si\xc4\x99 nieco od jego projektu, uj\xc4\x99to bowiem z najwy\xc5\xbcszej, \xc5\x9brodkowej baszty krzy\xc5\xbc, pozostawiaj\xc4\x85c jednak chor\xc4\x85giewk\xc4\x99. Mo\xc5\xbce by\xc5\x82 to wp\xc5\x82yw Ministerstwa Wyzna\xc5\x84 Religijnych i O\xc5\x9bwiecenia Publicznego, d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85cego do unikania ewentualnych zadra\xc5\xbcnie\xc5\x84 na tle symboli religijnych. Wiadomo\xc5\x9b\xc4\x87 o nowym wzorze herbu szerokiej rzeszy mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w miasta wkr\xc3\xb3tce przybli\xc5\xbcy\xc5\x82 Dziennik Bydgoski.\n_START_SECTION_\nNiezrealizowane plany 1939 r.\n_START_PARAGRAPH_\nW okre\xc5\x9blonym w\xc3\xb3wczas kszta\xc5\x82cie herb ten dotrwa\xc5\x82 do wybuchu II wojny \xc5\x9bwiatowej. Ju\xc5\xbc pod koniec 1939 roku okupacyjne w\xc5\x82adze hitlerowskie przyst\xc4\x85pi\xc5\x82y do projektu zmiany herbu miejskiego. Naturalne Niemcom wydawa\xc5\x82o si\xc4\x99, \xc5\xbce nale\xc5\xbcy powr\xc3\xb3ci\xc4\x87 do wzorca z okresu zaboru pruskiego. Jednak\xc5\xbce w miejsce korony murowej i chor\xc4\x85gwi dachowej zako\xc5\x84czonej krzy\xc5\xbcem, planowano wstawi\xc4\x87 faszystowskiego or\xc5\x82a trzymaj\xc4\x85cego w \xc5\x82apach god\xc5\x82o hitlerowskich Niemiec - hakenkreuz w czerwonym kolistym polu. Z niewiadomych wzgl\xc4\x99d\xc3\xb3w projektu tego nie wprowadzono w \xc5\xbcycie, co mo\xc5\xbcna zaobserwowa\xc4\x87 na piecz\xc4\x99ci nadprezydenta Bydgoszczy. Widniej\xc4\x85cy tam herb miasta odpowiada opisowi ustalonemu przez polskie Ministerstwo Spraw Wewn\xc4\x99trznych w roku 1936. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc po odzyskaniu niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci ca\xc5\x82kowicie pozostano przy godle przedwojennym.\n_START_SECTION_\nNiezrealizowane plany 1948 r.\n_START_PARAGRAPH_\nPewne plany powzi\xc4\x99to dopiero w 1947 roku w zwi\xc4\x85zku z uchwa\xc5\x82\xc4\x85 Krajowej Rady Narodowej, nadaj\xc4\x85c\xc4\x85 Bydgoszczy Krzy\xc5\xbc Grunwaldu III klasy za obron\xc4\x99 polsko\xc5\x9bci w latach 1939-1945 i bohatersk\xc4\x85 walk\xc4\x99 z Niemcami. Na posiedzeniu Miejskiej Rady Narodowej z 16 maja 1947 roku wyra\xc5\xbcono zgod\xc4\x99 na uzupe\xc5\x82nienie herbu miejskiego o Krzy\xc5\xbc Grunwaldu. Zarz\xc4\x85d Miejski og\xc5\x82osi\xc5\x82 konkurs w dniu 29 wrze\xc5\x9bnia 1948 roku, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 11 prac jury wybra\xc5\x82o projekt Kazimierza Boruckiego, na kt\xc3\xb3rym doln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 tarczy herbowej (od linii muru obronnego) oplata\xc5\x82 wieniec laurowy, z kt\xc3\xb3rego zwisa\xc5\x82o odznaczenie. Realizacja tego pomys\xc5\x82u najpierw zosta\xc5\x82a od\xc5\x82o\xc5\xbcona, a p\xc3\xb3\xc5\xbaniej posz\xc5\x82a w zapomnienie.\n_START_SECTION_\nPlany 2002 r.\n_START_PARAGRAPH_\nZ propozycj\xc4\x85 zmian w herbie Bydgoszczy wyst\xc4\x85pili radni AWS. Proponowano w\xc3\xb3wczas umieszczenie na jednej z herbowych baszt krzy\xc5\xbca.\n_START_SECTION_\nPodsumowanie\n_START_PARAGRAPH_\nHerb miejski Bydgoszczy nale\xc5\xbcy do popularnych w heraldyce miejskiej wyobra\xc5\xbce\xc5\x84 tzw. herb\xc3\xb3w architektonicznych. Brama lub mur obronny z trzema basztami jest cz\xc4\x99stym elementem heraldycznym zar\xc3\xb3wno w Polsce, jak i w miejskiej heraldyce europejskiej. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc legendy (napisy) na bydgoskich piecz\xc4\x99ciach miejskich pozostaj\xc4\x85 w g\xc5\x82\xc3\xb3wnym nurcie stosowanych w\xc3\xb3wczas napis\xc3\xb3w napiecz\xc4\x99tnych. Herb Bydgoszczy powsta\xc5\x82 tu\xc5\xbc po nadaniu jej praw miejskich (1346), jego god\xc5\x82o by\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas zbli\xc5\xbcone do wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych nam herb\xc3\xb3w Nak\xc5\x82a nad Noteci\xc4\x85 i \xc5\x9aremu. Jego ostateczny kszta\xc5\x82t uformowany zosta\xc5\x82 jeszcze w XV wieku, nast\xc4\x99pne stulecia ugruntowa\xc5\x82y tylko ten wizerunek, uzupe\xc5\x82niaj\xc4\x85c go dodatkowymi elementami. Co najmniej od po\xc5\x82owy XVI stulecia w zwie\xc5\x84czeniu \xc5\x9brodkowej, najwy\xc5\xbcszej baszty, pojawia si\xc4\x99 krzy\xc5\xbc i chor\xc4\x85giewka, pozosta\xc5\x82e skrajne wie\xc5\xbce wie\xc5\x84czy\xc5\x82y kule b\xc4\x85d\xc5\xba iglice. Krzy\xc5\xbc pozostawa\xc5\x82 elementem miejskiego god\xc5\x82a a\xc5\xbc do 1936 roku. Przyczyna pozbawienia herbu tego atrybutu heraldycznego nie jest znana, nale\xc5\xbcy jednak wspomnie\xc4\x87, \xc5\xbce jego stosowanie nie by\xc5\x82o powszechne (np. przechowywany w Muzeum Okr\xc4\x99gowym miecz ceremonialny bydgoskiej \xc5\x81awy S\xc4\x85dowej z 1672 posiada herb bez krzy\xc5\xbca). Pewnym modyfikacjom ulega\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kszta\xc5\x82t baszt obronnych, kt\xc3\xb3re najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej by\xc5\x82y kryte dachem namiotowym, chocia\xc5\xbc pojawia\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wie\xc5\xbce otwarte u g\xc3\xb3ry. Osobnym zagadnieniem s\xc4\x85 zastosowane w herbie barwy heraldyczne, odbiegaj\xc4\x85ce od heraldycznej konwencji (b\xc5\x82\xc4\x99kitne wrota i dachy wie\xc5\xbc) i dalekie od barw naturalnych."