b'\n_START_ARTICLE_\nGeografia Mali\n_START_PARAGRAPH_\nMali jest du\xc5\xbcym pa\xc5\x84stwem po\xc5\x82o\xc5\xbconym w Afryce Zachodniej, na styku Sahary i Sahelu. Tak jak wiele kraj\xc3\xb3w Afryki, Mali by\xc5\x82o dawniej koloni\xc4\x85 - obszar pa\xc5\x84stwa wchodzi\xc5\x82 w sk\xc5\x82ad Francuskiej Afryki Zachodniej. Kraj uzyska\xc5\x82 niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 w 1960 roku. Nazwa kraju pochodzi od przedkolonialnego Imperium Mali, kt\xc3\xb3re powsta\xc5\x82o w XIII wieku; w czasie najwi\xc4\x99kszego rozkwitu, si\xc4\x99ga\xc5\x82o a\xc5\xbc po Atlantyk.\n_START_SECTION_\nBudowa geologiczna i rze\xc5\xbaba\n_START_PARAGRAPH_\nTerytorium Mali le\xc5\xbcy na starym cokole zbudowanym z granit\xc3\xb3w i ska\xc5\x82 metamorficznych. Wierzchni\xc4\x85 warstw\xc4\x99 ska\xc5\x82 stanowi\xc4\x85 w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci ska\xc5\x82y osadowe, w sk\xc5\x82ad kt\xc3\xb3rych wchodz\xc4\x85 piaskowce pochodz\xc4\x85ce z czas\xc3\xb3w prekambryjskich po okres trzeciorz\xc4\x99du. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 piaskowc\xc3\xb3w pochodzi z paleozoiku. Miejscami wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 tak\xc5\xbce ska\xc5\x82y granitowe i kwarcytowe._NEWLINE_Mali posiada monotonn\xc4\x85 rze\xc5\xbab\xc4\x99 terenu, wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 jego powierzchni stanowi\xc4\x85 wy\xc5\xbcynne r\xc3\xb3wniny ze \xc5\x9bredni\xc4\x85 wysoko\xc5\x9bci\xc4\x85 350 m n.p.m. R\xc3\xb3wniny te s\xc4\x85 w niewielkim stopniu urozmaicone g\xc3\xb3rami wyspowymi. Najwy\xc5\xbcsze wzniesienia r\xc3\xb3wnin, kt\xc3\xb3re na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym wschodzie urozmaicone si\xc4\x99 niewielkimi g\xc3\xb3rami, wznosz\xc4\x85 si\xc4\x99 na 890 m n.p.m. Jest to krystaliczny masyw Adrar des Iforas. Najwy\xc5\xbcszy szczyt kraju Hombori Tondo wznosi si\xc4\x99 na wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 1 155 m n.p.m. i le\xc5\xbcy w niewielkim masywie Hombori na wsch\xc3\xb3d od wewn\xc4\x99trznej delty Nigru._NEWLINE_\xc5\x9arodkowa cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju, gdzie znajduje si\xc4\x99 owa delta - to Kotlina \xc5\x9arodkowego Nigru, b\xc4\x99d\xc4\x85ca zarazem aluwialn\xc4\x85 dolin\xc4\x85 rzeki Niger. Jest to tak\xc5\xbce wspomniany wcze\xc5\x9bniej - najw\xc4\x99\xc5\xbcszy obszar terytorium Mali. Wschodnia cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju pokryta jest wydmami i tak\xc5\xbce stanowi obszar r\xc3\xb3wnin. W po\xc5\x82udniowo-zachodniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju le\xc5\xbcy wy\xc5\xbcyna Manding o \xc5\x9bredniej wysoko\xc5\x9bci 400 m n.p.m.\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nMali posiada wyra\xc5\xbany, strefowy uk\xc5\x82ad zmieniaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 z po\xc5\x82udnia na p\xc3\xb3\xc5\x82noc warunk\xc3\xb3w klimatycznych. W kraju wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 dwie strefy klimatyczne - klimat zwrotnikowy na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i podr\xc3\xb3wnikowy na po\xc5\x82udniu, kt\xc3\xb3ry dodatkowo dzieli si\xc4\x99 na suchy i wilgotny na samym po\xc5\x82udniu._NEWLINE_Klimat podr\xc3\xb3wnikowy wilgotny wyst\xc4\x99puje na po\xc5\x82udniowych kra\xc5\x84cach Mali, gdzie roczne opady si\xc4\x99gaj\xc4\x85 1 400\xc2\xa0mm. rocznie. Wyst\xc4\x99puje tam jedna pora deszczowa, kt\xc3\xb3ra trwa od maja do pa\xc5\xbadziernika. Temperatury s\xc4\x85 wysokie, a ich wahania w ci\xc4\x85gu roku niewielkie. \xc5\x9arednia roczna wynosi 27\xc2\xa0\xc2\xb0C, w najcieplejszym miesi\xc4\x85cu kwietniu to oko\xc5\x82o 32\xc2\xa0\xc2\xb0C, a w najzimniejszym miesi\xc4\x85cu styczniu - 25\xc2\xa0\xc2\xb0C._NEWLINE_Dalej na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy w po\xc5\x82udniowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci wewn\xc4\x99trznej delty Nigru, klimat staje si\xc4\x99 suchy, a pora deszczowa skraca si\xc4\x99 do trzech letnich miesi\xc4\x99cy. Pierw pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 dwie kilkutygodniowe pory deszczowe w okresie czerwiec - sierpie\xc5\x84, a w rejonie Timbuktu ju\xc5\xbc tylko jedna pora w lipcu i sierpniu, kt\xc3\xb3ra trwa maksymalnie jeden miesi\xc4\x85c. Roczne opady wynosz\xc4\x85 1 000\xc2\xa0mm w Bamako, oko\xc5\x82o 800 w rejonie miasta S\xc3\xa9gou, le\xc5\xbc\xc4\x85cego nad Nigrem. W rejonie Timbuktu, gdzie klimat podr\xc3\xb3wnikowy, przechodzi w suchy zwrotnikowy; rocznie spada tylko 200\xc2\xa0mm. Samo Timbuktu le\xc5\xbcy na skraju Sahary, a deszcze (o charakterze epizodycznym) padaj\xc4\x85 tam nieregularnie w bardzo kr\xc3\xb3tkim okresie jednego miesi\xc4\x85ca._NEWLINE_Zwrotnikowy klimat, kt\xc3\xb3ry ma such\xc4\x85, a dalej na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy wybitnie such\xc4\x85 odmian\xc4\x99, zaczyna si\xc4\x99 mniej wi\xc4\x99cej w rejonie Timbuktu, a nawet w niekt\xc3\xb3rych miejscach 2-3\xc2\xb0 na po\xc5\x82udnie. W tym rejonie opady s\xc4\x85 bardzo niskie, maksymalnie do 200\xc2\xa0mm na g\xc3\xb3rnym \xc5\x82uku Nigru. Na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od \xc5\x82uku Nigru, opady si\xc4\x99 zmniejszaj\xc4\x85. P\xc3\xb3\xc5\x82nocna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju cechuje si\xc4\x99 bezdeszczowymi okresami, trwaj\xc4\x85cymi nawet kilka lat. Temperatury s\xc4\x85 bardzo wysokie. Latem dochodzi do 40\xc2\xa0\xc2\xb0C, a nawet 52\xc2\xa0\xc2\xb0C. Zim\xc4\x85 za\xc5\x9b tylko 18-20\xc2\xa0\xc2\xb0C. Noce s\xc4\x85 zimne, ze spadkami do 0\xc2\xa0\xc2\xb0C_NEWLINE_Obszary nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do klimatu podr\xc3\xb3wnikowego suchego, s\xc4\x85 cz\xc4\x99sto nawiedzane przez susze, kt\xc3\xb3re stanowi\xc4\x85 ogromny problem, dodaj\xc4\x85c fakt, \xc5\xbce kraj ten nale\xc5\xbcy do najubo\xc5\xbcszych na \xc5\x9bwiecie.\n_START_SECTION_\nWody\n_START_PARAGRAPH_\nPomimo faktu, \xc5\xbce przez Mali przyp\xc5\x82ywa trzecia co do wielko\xc5\x9bci w Afryce rzeka - Niger, sie\xc4\x87 rzeczna jest uboga. Rzeki sta\xc5\x82e wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 na po\xc5\x82udniu kraju i \xc5\x9brodkowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju. P\xc3\xb3\xc5\x82nocna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju, charakteryzuje si\xc4\x99 rzekami okresowymi, a w strefie skrajnie suchej (na p\xc3\xb3\xc5\x82noc od 20\xc2\xb0N)- rzeki maja charakter epizodyczny. W tej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kraju wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 uedy._NEWLINE_Poza g\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 rzek\xc4\x85 Niger, przez kraj p\xc5\x82ynie Senegal, kt\xc3\xb3ry wyp\xc5\x82ywa z Futa D\xc5\xbcalon w Gwinei. Rzeki w Mali nale\xc5\xbc\xc4\x85 do zlewiska Oceanu Atlanckiego, poniewa\xc5\xbc Senegal i Niger uchodz\xc4\x85 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie do tego oceanu. Niger na terytorium Mali p\xc5\x82ynie na odcinku 1 700\xc2\xa0km. Niger na obszarze kotliny, tworzy rozleg\xc5\x82\xc4\x85, wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85 delt\xc4\x99 o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci oko\xc5\x82o 300\xc2\xa0km i oko\xc5\x82o 100\xc2\xa0km szeroko\xc5\x9bci. Delta stanowi obszar bagien i sezonowy rozlewisk, tworz\xc4\x85cych w okresie wezbra\xc5\x84 - liczne jeziora o \xc5\x82\xc4\x85cznej powierzchni oko\xc5\x82o 40 tysi\xc4\x99cy km\xc2\xb2._NEWLINE_Zar\xc3\xb3wno Niger, jak i Senegal charakteryzuj\xc4\x85 si\xc4\x99 du\xc5\xbcymi wahaniami wodostan\xc3\xb3w, na kt\xc3\xb3re maj\xc4\x85 wp\xc5\x82yw wahania opad\xc3\xb3w deszczu. Na przyk\xc5\x82ad Senegal w rejonie miasta Galongo ma \xc5\x9bredni przep\xc5\x82yw w maju 15\xc2\xa0m/s, natomiast we wrze\xc5\x9bniu to a\xc5\xbc 2 800\xc2\xa0m/s. Inny przyk\xc5\x82ad to Niger, kt\xc3\xb3rego kwietniowy przep\xc5\x82yw w rejonie miasta Koulikoro wynosi 70\xc2\xa0m/s, a we wrze\xc5\x9bniu przep\xc5\x82yw osi\xc4\x85ga 5 700\xc2\xa0m/s. Ze wzgl\xc4\x99du na niewielki spadek terenu wysoka fala rzecznego przyp\xc5\x82ywu dociera do le\xc5\xbc\xc4\x85cego na wschodzie kraju Gao dopiero w styczniu na drugi rok._NEWLINE_Najwi\xc4\x99kszym dop\xc5\x82ywem Nigru jest Bani, kt\xc3\xb3ra ma oko\xc5\x82o 900\xc2\xa0km d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci i uchodz\xc4\x85c do g\xc5\x82\xc3\xb3wnej rzeki kraju, tworzy jego delt\xc4\x99 wewn\xc4\x99trzn\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nGleby\n_START_PARAGRAPH_\nPokrywa glebowa uk\xc5\x82ada si\xc4\x99 w taki sam spos\xc3\xb3b, co strefy klimatyczne, czyli r\xc3\xb3wnole\xc5\xbcnikowo. Po\xc5\x82udnie kraju jest zdominowane przez \xc5\xbcelaziste luwisole z ukazuj\xc4\x85cymi si\xc4\x99 nierzadko pancerzami laterytowymi. P\xc3\xb3\xc5\x82nocna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 (saharyjska) jest pokryta ermosolami - szkieletowymi glebami pustynnymi. Na zachodnich piaszczystych obszarach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 regosole.\n_START_SECTION_\nFlora\n_START_PARAGRAPH_\nSzata ro\xc5\x9blinna uk\xc5\x82ada si\xc4\x99 wed\xc5\x82ug panuj\xc4\x85cych warunk\xc3\xb3w klimatycznych. Im dalej na p\xc3\xb3\xc5\x82noc tym ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 staje si\xc4\x99 coraz bardziej ubo\xc5\xbcsza i w ko\xc5\x84cu zanika, gdzie wyst\xc4\x99puje pustynia piaszczysta._NEWLINE_Po\xc5\x82udnie kraju jest poro\xc5\x9bni\xc4\x99te wysokotrawiast\xc4\x85 sawann\xc4\x85 z licznymi drzewami, gdzie do g\xc5\x82\xc3\xb3wnych gatunk\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85 baobaby i akacje. Poza nimi rosn\xc4\x85 drzewa mas\xc5\x82owe, tamaryndowce i drzewa kapokowe. Przesuwaj\xc4\x85c si\xc4\x99 w kierunku p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym, zaczyna pojawia\xc4\x87 si\xc4\x99 przewaga akacji, kt\xc3\xb3re w strefie klimatu podr\xc3\xb3wnikowego suchego, s\xc4\x85 niemal jedynymi gatunkami drzew, pomijaj\xc4\x85c r\xc3\xb3\xc5\xbcne gatunki palm. W\xc5\x9br\xc3\xb3d gatunk\xc3\xb3w akacji warto wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 takie drzewo jak Acacia albida, kt\xc3\xb3re zrzuca li\xc5\x9bcie nie w porze suchej, lecz deszczowej. Ta akacja jest ceniona w Mali, poniewa\xc5\xbc u\xc5\xbcy\xc5\xbania gleb\xc4\x99._NEWLINE_Obszar Sahelu, tu\xc5\xbc na kraw\xc4\x99dzi pustyni, stanowi obszar ubogiej ro\xc5\x9blinno\xc5\x9bci, gdzie drzewa rosn\xc4\x85 w du\xc5\xbcym rozrzedzeniu. Jednym z nich jest ciekawy gatunek akacji \xe2\x80\x93 Acacia verek, z kt\xc3\xb3rej pozyskuje si\xc4\x99 gum\xc4\x99 arabsk\xc4\x85. Takie miejsca jak p\xc3\xb3\xc5\x82nocny \xc5\x82uk Nigru w rejonie Timbuktu to obszar zdominowany przez krzewy. Dalej na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny ro\xc5\x9blinno\xc5\x9b\xc4\x87 stopniowo zanika. Na pustyniach pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 gatunki efemeryczne, oraz odporne na upa\xc5\x82 i brak wody suchoro\xc5\x9bla i inne gatunki ro\xc5\x9blin kserofitycznych. Znaczna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych i zachodnich obszar\xc3\xb3w kraju jest pokryta pustyniami zar\xc3\xb3wno piaszczystymi jak i kamienistymi.\n_START_SECTION_\nFauna\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\x9awiat zwierz\xc4\x85t Mali jest bardzo wyniszczony. Rzadko spotyka si\xc4\x99 wielkie ssaki, takie jak s\xc5\x82onie, \xc5\xbcyrafy i bawo\xc5\x82y. Tak\xc5\xbce wielkie koty nale\xc5\xbc\xc4\x85 do rzadko\xc5\x9bci. W kraju wyst\xc4\x99puje tylko 146 gatunk\xc3\xb3w ssak\xc3\xb3w, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d kt\xc3\xb3rych dwa s\xc4\x85 zagro\xc5\xbcone wygini\xc4\x99ciem. Na po\xc5\x82udniu kraju, gdzie szata ro\xc5\x9blinna jest g\xc4\x99sta, \xc5\xbcyje kilka gatunk\xc3\xb3w ma\xc5\x82p jak szympansy, i ma\xc5\x82piatki. Na terenach pustynnych mo\xc5\xbcna spotka\xc4\x87 fenka, a z niebezpiecznych gatunk\xc3\xb3w zwierz\xc4\x85t wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w\xc4\x99\xc5\xbce i skorpiony. W wodach Nigru \xc5\xbcyje oko\xc5\x82o 130 gatunk\xc3\xb3w ryb._NEWLINE_\xc5\x9awiat ptak\xc3\xb3w jest bardziej bogaty, m.in. wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 strusie, a nad wodami Nigru i Senegalu bytuj\xc4\x85 pelikany i kormorany etiopskie. Ponadto wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 czaple purpurowe, a tak\xc5\xbce bociany, kt\xc3\xb3re sp\xc4\x99dzaj\xc4\x85 w tym kraju zim\xc4\x99._NEWLINE_Ochrona przyrody w kraju jest niedostateczna. Istnieje niewielka liczba park\xc3\xb3w narodowych i rezerwat\xc3\xb3w. Na po\xc5\x82udniowym zachodzie utworzono park narodowy nad rzek\xc4\x85 Baoul\xc3\xa9 (Park Narodowy Boucle du Baoul\xc3\xa9), a na po\xc5\x82udnie od niego rezerwat Fina.'