b'\n_START_ARTICLE_\nOjcowski Park Narodowy\n_START_SECTION_\nHistoria parku\n_START_PARAGRAPH_\nW XIX wieku przyroda OPN ponosi\xc5\x82a wielkie straty \xe2\x80\x93 wycinano ca\xc5\x82e drzewostany, rozkopywano jaskinie by wydoby\xc4\x87 nagromadzony w nich naw\xc3\xb3z, od\xc5\x82amywano skalne nacieki. R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie jednak dokonywano pierwszych odkry\xc4\x87 archeologicznych, naukowcy opisywali rzadkie gatunki ro\xc5\x9blin i zwierz\xc4\x85t, a pi\xc4\x99kno Doliny Pr\xc4\x85dnika przyci\xc4\x85ga\xc5\x82o pierwszych turyst\xc3\xb3w. W prasie pojawia\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82osy o konieczno\xc5\x9bci ochrony tego unikalnego przyrodniczo miejsca, a \xc5\x9bwiatli ziemianie i przedsi\xc4\x99biorcy starali si\xc4\x99 zapobiec dalszej jego dewastacji, wykupuj\xc4\x85c jego tereny. Archeolog amator Jan Zawisza rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 wykupy od wroc\xc5\x82awskich kupc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy bez skrupu\xc5\x82\xc3\xb3w wycinali lasy. Kontynuowa\xc5\x82 je Ludwik J\xc3\xb3zef Krasi\xc5\x84ski, a za\xc5\x82o\xc5\xbcona z inicjatywy Adolfa Dygasi\xc5\x84skiego sp\xc3\xb3\xc5\x82ka akcyjna wykupi\xc5\x82a zamek w Pieskowej Skale. Pod koniec XIX\xc2\xa0w. za\xc5\x82o\xc5\xbcono muzeum regionalne w Ojcowie._NEWLINE_Starania o ochron\xc4\x99 przyrody Doliny Pr\xc4\x85dnika prowadzono ju\xc5\xbc przed drug\xc4\x85 wojn\xc4\x85 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85. Projekt utworzenia rezerwatu przyrody w Dolinie Pr\xc4\x85dnika i S\xc4\x85spowskiej powsta\xc5\x82 pod kierunkiem prof. W\xc5\x82adys\xc5\x82awa Szafera w 1924. Z jego inicjatywy opracowano pierwsz\xc4\x85 monografi\xc4\x99 przyrodnicz\xc4\x85 Doliny Pr\xc4\x85dnika i Doliny S\xc4\x85spowskiej i zaprojektowano pierwszy rezerwat przyrody, kt\xc3\xb3ry wed\xc5\x82ug autor\xc3\xb3w (prof. Szafer i in\xc5\xbc. S. Richter) mia\xc5\x82 \xe2\x80\x9es\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 nauce jako teren bada\xc5\x84 naukowych, a dla turyst\xc3\xb3w przygodnie odwiedzaj\xc4\x85cych te strony oraz dla letnik\xc3\xb3w (...) stanowi\xc4\x87 \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o niezapomnianych wra\xc5\xbce\xc5\x84 estetycznych\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Do utworzenia rezerwatu przed II wojn\xc4\x85 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85 jednak nie dosz\xc5\x82o, a plany te zacz\xc4\x99\xc5\x82y by\xc4\x87 realizowane dopiero w 1953. Na mocy Rozporz\xc4\x85dzenia Rady Ministr\xc3\xb3w z 14 stycznia 1956 utworzono Ojcowski Park Narodowy, jako sz\xc3\xb3sty w Polsce. W 1981 ustanowiono wok\xc3\xb3\xc5\x82 OPN stref\xc4\x99 ochronn\xc4\x85, tworzon\xc4\x85 przez Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 Jurajskich Park\xc3\xb3w Krajobrazowych. Po korekcie granic w 1997 powierzchnia tej strefy wynosi 6777\xc2\xa0ha.\n_START_SECTION_\nGeologia i rze\xc5\xbaba terenu\n_START_PARAGRAPH_\nObszar parku buduj\xc4\x85 wapienie pochodz\xc4\x85ce z g\xc3\xb3rnej jury. Powsta\xc5\x82y na dnie dawnego morza ze szkielet\xc3\xb3w organizm\xc3\xb3w, a ich mi\xc4\x85\xc5\xbcszo\xc5\x9b\xc4\x87 w wielu miejscach dochodzi do 200 m. S\xc4\x85 dwa typy tych wapieni: twarde wapienie skaliste i mi\xc4\x99kkie wapienie \xc5\x82awicowe. Wapienie skaliste tworz\xc4\x85 liczne formy ska\xc5\x82kowe, wapienie \xc5\x82awicowe wype\xc5\x82niaj\xc4\x85 obszar mi\xc4\x99dzy nimi. W wapieniach skalistych znajduje si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie szkielety g\xc4\x85bek, w \xc5\x82awicowych ramienionog\xc3\xb3w oraz krzemienne bu\xc5\x82y._NEWLINE_W paleogenie na Wy\xc5\xbcynie Olkuskiej w wyniku d\xc5\x82ugotrwa\xc5\x82ych proces\xc3\xb3w denudacyjnych dosz\xc5\x82o do powstania falistej wierzchowiny. W pliocenie podlega\xc5\x82a ona silnej erozji, w wyniku kt\xc3\xb3rej powsta\xc5\x82a obecna sie\xc4\x87 dolin i w\xc4\x85woz\xc3\xb3w us\xc5\x82anych ska\xc5\x82kami z twardych wapieni skalistych. Wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 formy dolinne i wierzchowinowe. Do form dolinnych nale\xc5\xbc\xc4\x85 jary o g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci do 100\xc2\xa0m, niedu\xc5\xbce dolinki krasowe, w\xc4\x85wozy oraz terasy i sto\xc5\xbcki (usypiskowe b\xc4\x85d\xc5\xba nap\xc5\x82ywowe). Nad wznosz\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 ponad dolinami wierzchowin\xc4\x85 g\xc3\xb3ruj\xc4\x85 osta\xc5\x84ce. Najwi\xc4\x99kszymi dolinami s\xc4\x85 Dolina Pr\xc4\x85dnika i S\xc4\x85spowska, o p\xc5\x82askim dnie i stromych, cz\xc4\x99sto pionowych lub nawet podci\xc4\x99tych zboczach, ich dnem p\xc5\x82yn\xc4\x85 potoki. Do nich uchodzi wiele mniejszych, przewa\xc5\xbcnie bezwodnych dolin bocznych. U ich wylotu cz\xc4\x99sto tworz\xc4\x85 si\xc4\x99 sto\xc5\xbcki nap\xc5\x82ywowe spychaj\xc4\x85ce potok pod przeciwleg\xc5\x82y brzeg, np. u wylotu w\xc4\x85wozu Korytania, W\xc4\x85wozu za Krakowsk\xc4\x85 Bram\xc4\x85 i innych. Pod koniec ostatniego zlodowacenia tereny parku pokryte zosta\xc5\x82y nawianym z p\xc3\xb3\xc5\x82nocy lessem o grubo\xc5\x9bci dochodz\xc4\x85cej do 8 m._NEWLINE_Wynikiem kolejnych etap\xc3\xb3w rozwoju dolin s\xc4\x85 wyst\xc4\x99puj\xc4\x85ce na zboczach niekt\xc3\xb3rych dolin terasy. Pozosta\xc5\x82e po nich fragmenty cz\xc4\x99sto tworz\xc4\x85 interesuj\xc4\x85ce formy skalne, jak np. Ig\xc5\x82a Deotymy czy Brama Krakowska. Terasy by\xc5\x82y wygodnym miejscem do wznoszenia budowli obronnych, na nich zbudowano zamki w Pieskowej Skale i w Ojcowie.\n_START_SECTION_\nJaskinie\n_START_PARAGRAPH_\nWapienne pod\xc5\x82o\xc5\xbce sprzyja powstawaniu jaski\xc5\x84. Do 2006 r. skatalogowano na obszarze parku oko\xc5\x82o 500 jaski\xc5\x84 i mniejszych jaski\xc5\x84. Powsta\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w wyniku krasowego dzia\xc5\x82ania w\xc3\xb3d. Najd\xc5\x82u\xc5\xbcszymi s\xc4\x85: Jaskinia \xc5\x81okietka, Ciemna \xe2\x80\x93 udost\xc4\x99pnione turystycznie, oraz Zb\xc3\xb3jecka, Okopy Wielka Dolna, S\xc4\x85spowska, Krakowska, Bia\xc5\x82a i Koziarnia._NEWLINE_Najwi\xc4\x99ksze zgrupowanie jaski\xc5\x84 jest w niedost\xc4\x99pnym dla turyst\xc3\xb3w W\xc4\x85wozie Jamki, wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 pozosta\xc5\x82ych znajduje si\xc4\x99 na lewym zboczu Doliny Pr\xc4\x85dnika, kilkana\xc5\x9bcie jaski\xc5\x84 jest w Dolinie S\xc4\x85spowskiej. Liczne jaskinie umo\xc5\xbcliwiaj\xc4\x85 wyst\xc4\x99powanie na terenie parku bogatej fauny nietoperzy, kt\xc3\xb3re w nich zimuj\xc4\x85. Jaskinie by\xc5\x82y wykorzystywane przez cz\xc5\x82owieka prehistorycznego, kt\xc3\xb3rego \xc5\x9blady bytowania znaleziono w wielu schroniskach na terenie OPN.\n_START_SECTION_\nPradzieje cz\xc5\x82owieka w Dolinie Pr\xc4\x85dnika i Ojcowie\n_START_PARAGRAPH_\nW OPN znaleziono liczne \xc5\x9blady bytowania ludzi prehistorycznych. Sprzyja\xc5\x82o im wyst\xc4\x99powanie naturalnych jaski\xc5\x84 i schronisk, dobre warunki obronne terenu, a tak\xc5\xbce obfito\xc5\x9b\xc4\x87 krzemieni, z kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o wykonywa\xc4\x87 narz\xc4\x99dzia. Archeolodzy znajduj\xc4\x85 ich \xc5\x9blady g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w namuliskach jaski\xc5\x84 i schronisk. Najstarsze znaleziska pobytu ludzi prehistorycznych odkryto w Jaskini Ciemnej. Pochodz\xc4\x85 sprzed 120\xe2\x80\x93115 tys. lat p.n.e. i nale\xc5\xbc\xc4\x85 do kultury aszelskiej z ko\xc5\x84ca zlodowacenia \xc5\x9brodkowopolskiego. W jaskiniach Koziarnia, Ciemna i schronisku Wylotne odkryto bogaty materia\xc5\x82 wykopaliskowy \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85cy o ich zamieszkiwaniu przez ludzi zaliczanych do 5 kultur i \xc5\xbcyj\xc4\x85cych 70\xe2\x80\x9354 tys. lat p.n.e. By\xc5\x82y to licz\xc4\x85ce do 20 ludzi plemiona w\xc4\x99drownych my\xc5\x9bliwych poluj\xc4\x85cych za pomoc\xc4\x85 oszczep\xc3\xb3w i bolas\xc3\xb3w na \xc3\xb3wcze\xc5\x9bnie \xc5\xbcyj\xc4\x85ce tu zwierz\xc4\x99ta, m.in. mamuty, tury, renifery, nied\xc5\xbawiedzie jaskiniowe. Bardzo liczne narz\xc4\x99dzia krzemienne znaleziono w Jaskini Nietoperzowej, mniej liczne w Koziarni, Jaskini Mamutowej i schronisku w Skale Puchacza. Nale\xc5\xbca\xc5\x82y do \xc5\xbcyj\xc4\x85cych ok. 36 tys. lat p.n.e. ludzi kultury jerzmanowickiej. W Jaskini Maszyckiej znaleziono zdobione narz\xc4\x99dzia ludzi kultury magdale\xc5\x84skiej sprzed 13\xe2\x80\x9312 tys. lat p.n.e., oraz dowody \xc5\x9bwiadcz\xc4\x85ce o praktykowanym w\xc3\xb3wczas kanibalizmie. Nieliczne \xc5\x9blady pobytu ludzi starszej epoki kamienia (8\xe2\x80\x935,5 tys. lat p.n.e.), tzw. mikrolity, znaleziono w okolicach Smardzowic. Bardzo du\xc5\xbco natomiast znaleziono materia\xc5\x82\xc3\xb3w archeologicznych z m\xc5\x82odszej epoki kamienia (5,5\xe2\x80\x932,2 tys. lat p.n.e.). Tereny OPN i okolic zamieszkiwane w\xc3\xb3wczas by\xc5\x82y licznie przez ludzi nale\xc5\xbc\xc4\x85cych do kilku kultur: ceramiki wst\xc4\x99gowej rytej, lendzielskiej, puchar\xc3\xb3w lejkowatych, bade\xc5\x84skiej. Znaleziono liczne kopalnie krzemienia, narz\xc4\x99dzia krzemienne, po\xc5\x82upane ko\xc5\x9bci zwierz\xc4\x85t, ozdoby, fragmenty ceramiki. W jaskiniach ojcowskich czasowo chronili si\xc4\x99 w\xc3\xb3wczas ludzie przybywaj\xc4\x85cy z okolicznych osad po krzemienie, oraz my\xc5\x9bliwi. Tereny OPN zamieszkiwane by\xc5\x82y tak\xc5\xbce w epoce br\xc4\x85zu i epoce \xc5\xbcelaza, ale nielicznie, z powodu niesprzyjaj\xc4\x85cych rolnictwu warunk\xc3\xb3w naturalnych.\n_START_SECTION_\nFlora\n_START_PARAGRAPH_\nPomimo znacznych przeobra\xc5\xbce\xc5\x84 dokonanych dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci\xc4\x85 cz\xc5\x82owieka przez ostatnie 150 lat przed utworzeniem parku narodowego (wyniszczono zupe\xc5\x82nie 36 gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin), przyroda zachowa\xc5\x82a du\xc5\xbc\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87. Na bogactwo flory sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 ok. 950 gatunk\xc3\xb3w ro\xc5\x9blin naczyniowych, ponad 230 gatunk\xc3\xb3w mch\xc3\xb3w i w\xc4\x85trobowc\xc3\xb3w, 1200 odmian grzyb\xc3\xb3w i ok. 200 rodzaj\xc3\xb3w porost\xc3\xb3w. 84 gatunki ro\xc5\x9blin s\xc4\x85 prawnie chronione, m.in.: r\xc3\xb3\xc5\xbca alpejska, brzoza ojcowska, kruszczyk b\xc5\x82otny i rdzawoczerwony, gnidosz rozes\xc5\x82any, goryczuszka orz\xc4\x99siona, kosatka kielichowa, listera jajowata, rokitnik zwyczajny, skrzyp olbrzymi, zerwa kulista. Przedstawicielami flory stepowej s\xc4\x85 wi\xc5\x9bnia kar\xc5\x82owata, aster gaw\xc4\x99dka, ostnica Jana. Flor\xc4\x99 g\xc3\xb3rsk\xc4\x85 reprezentuje jod\xc5\x82a, grab, tojad smuk\xc5\x82y, tojad mo\xc5\x82dawski, chaber mi\xc4\x99kkow\xc5\x82osy, \xc5\xbcywiec gruczo\xc5\x82owaty. Przetrwa\xc5\x82y gatunki reliktowe z holocenu: u\xc5\x82udka le\xc5\x9bna i obrazki plamiste._NEWLINE_Doliczono si\xc4\x99 ok. 30 zespo\xc5\x82\xc3\xb3w ro\xc5\x9blinnych. Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 powierzchni\xc4\x99 zajmuj\xc4\x85 lasy i zaro\xc5\x9bla: gr\xc4\x85dy d\xc4\x99bowo-lipowe, buczyna karpacka, jaworzyna g\xc3\xb3rska, bory sosnowe, lasy mieszane. Wiosn\xc4\x85 przed rozwojem li\xc5\x9bci drzew w runie masowo zakwitaj\xc4\x85: przylaszczka pospolita, miodunka \xc4\x87ma, zawilec gajowy i \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ty, \xc5\x9bledziennica skr\xc4\x99tolistna, zdroj\xc3\xb3wka rutewkowata. Na ska\xc5\x82ach wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 murawy kserotermiczne, a na dnach dolin las \xc5\x82\xc4\x99gowy. Wilgotne ska\xc5\x82y poro\xc5\x9bni\xc4\x99te s\xc4\x85 glonami, jak reliktowy gatunek wodolubka (Hydrurus foetidus). Z rzadkich grzyb\xc3\xb3w warto wymieni\xc4\x87 purchawic\xc4\x99 olbrzymi\xc4\x85, sromotnika bezwstydnego, sopl\xc3\xb3wk\xc4\x99 jod\xc5\x82ow\xc4\x85 i gwiazdosza czteropromiennego. Do gatunk\xc3\xb3w introdukowanych nale\xc5\xbcy mi\xc4\x99dzy innymi grujecznik japo\xc5\x84ski.\n_START_SECTION_\nFauna\n_START_PARAGRAPH_\nLiczb\xc4\x99 wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych w parku i jego otulinie gatunk\xc3\xb3w zwierz\xc4\x85t szacuje si\xc4\x99 na 11 tys., do tej pory wykazano ich ok. 6 tys. Symbolem OPN s\xc4\x85 zamieszkuj\xc4\x85ce jaskinie nietoperze \xe2\x80\x93 17 gatunk\xc3\xb3w (w Polsce \xe2\x80\x93 25), najcz\xc4\x99stszymi s\xc4\x85 nocek du\xc5\xbcy i podkowiec ma\xc5\x82y. Z wi\xc4\x99kszych ssak\xc3\xb3w: sarna, zaj\xc4\x85c szarak, dzik europejski, lis rudy, kuna le\xc5\x9bna, tch\xc3\xb3rz zwyczajny, gronostaj, b\xc3\xb3br europejski, borsuk, orzesznica, pi\xc5\xbcmak. Stwierdzono wyst\xc4\x99powanie 120 gatunk\xc3\xb3w ptak\xc3\xb3w, w tym 94 l\xc4\x99gowe, m.in.: bocian czarny, pluszcz, zimorodek, puszczyk, jastrz\xc4\x85b go\xc5\x82\xc4\x99biarz, sowa uszata, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82 czarny, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82 zielony, dzi\xc4\x99cio\xc5\x82 zielonosiwy, dzikie go\xc5\x82\xc4\x99bie (go\xc5\x82\xc4\x85b grzywacz i turkawka), mysikr\xc3\xb3lik. Na zim\xc4\x99 przylatuj\xc4\x85: czeczotki, jemio\xc5\x82uszki i kwiczo\xc5\x82y. Z p\xc5\x82az\xc3\xb3w wyst\xc4\x99puj\xc4\x85: traszka zwyczajna i grzebieniasta, kumak nizinny, ropucha szara, \xc5\xbcaba trawna, rzekotka drzewna i inne. Gady reprezentowane s\xc4\x85 przez: zaskro\xc5\x84ca zwyczajnego, jaszczurk\xc4\x99 zwink\xc4\x99, padalca zwyczajnego, \xc5\xbcmij\xc4\x99 zygzakowat\xc4\x85, gniewosza plamistego_NEWLINE_Najpospolitszymi gatunkami ryb s\xc4\x85 \xc5\xbcyj\xc4\x85ce w wodach S\xc4\x85sp\xc3\xb3wki oraz Pr\xc4\x85dnika pstr\xc4\x85g potokowy i pstr\xc4\x85g t\xc4\x99czowy. Z rzadkich \xc5\x9blimak\xc3\xb3w warto wymieni\xc4\x87 du\xc5\xbcego pomrowa b\xc5\x82\xc4\x99kitnego i wielkiego. Najliczniejsze s\xc4\x85 owady (opisano ich tu ponad 5 tys. gatunk\xc3\xb3w)._NEWLINE_218 gatunk\xc3\xb3w zwierz\xc4\x85t jest prawnie chronionych.\n_START_SECTION_\nHydrologia\n_START_PARAGRAPH_\nNa terenie parku jest ponad 50 wywierzysk zwanych \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ami. S\xc4\x85 tylko dwa sta\xc5\x82e cieki wodne: Pr\xc4\x85dnik uchodz\xc4\x85cy do Wis\xc5\x82y i jego dop\xc5\x82yw \xe2\x80\x93 potok S\xc4\x85sp\xc3\xb3wka. Przy Pr\xc4\x85dniku zlokalizowane s\xc4\x85 liczne m\xc5\x82yny pochodz\xc4\x85ce z XIX\xc2\xa0w. (Boronia, Katarzy\xc5\x84skich, Natka\xc5\x84ca, Tarn\xc3\xb3wki) i z I. po\xc5\x82owy XX\xc2\xa0w. (Bosaka, Krzemienia, Krzystanka, Mosura, Wilka).'