b'\n_START_ARTICLE_\nSumo\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nZnalezione przez archeolog\xc3\xb3w figurki zapa\xc5\x9bnik\xc3\xb3w sumo s\xc4\x85 datowane na okres pomi\xc4\x99dzy III a VIII wiekiem. Najprawdopodobniej te walki si\xc5\x82aczy wywodz\xc4\x85 si\xc4\x99 z ceremonia\xc5\x82\xc3\xb3w agrarnych. Sumo jest wspomniane w mitach i legendach zawartych w najstarszych kronikach japo\xc5\x84skich, spisanych w VIII wieku: Kojiki i Nihonshoki. Kiedy nadchodzi\xc5\x82 czas sadzenia ry\xc5\xbcu, walki by\xc5\x82y organizowane jako modlitwa do b\xc3\xb3stw (kami) o obfite plony lub pr\xc3\xb3by przewidywania, czy zbiory b\xc4\x99d\xc4\x85 dobre. Od pocz\xc4\x85tku zatem sumo by\xc5\x82o zwi\xc4\x85zane z rytua\xc5\x82ami shint\xc5\x8d. W okresach Nara (710\xe2\x80\x93794) i Heian (794\xe2\x80\x931192), walki zapa\xc5\x9bnik\xc3\xb3w organizowano przed cesarzem (tenran-zum\xc5\x8d). W okresie panowania cesarza Sh\xc5\x8dmu (724-749) walki o nazwie shinji-zum\xc5\x8d (s\xc5\x82u\xc5\xbcby bogom) by\xc5\x82y cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 festiwali tanabata. W okresie Heian sumo sta\xc5\x82o si\xc4\x99 natomiast cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 \xc5\x9bci\xc5\x9ble dworskiej ceremonii o nazwie sechie-zum\xc5\x8d. Cesarz by\xc5\x82 uwa\xc5\xbcany za przedstawiciela bog\xc3\xb3w (kami), a ceremonia mia\xc5\x82a okre\xc5\x9bli\xc4\x87 ich wol\xc4\x99. Poprzez takie wi\xc4\x99zi z shint\xc5\x8d i dworem cesarskim sumo przekszta\xc5\x82ci\xc5\x82o si\xc4\x99 z obrz\xc4\x99du agrarnego w rytua\xc5\x82 religijny i polityczny, poprzez kt\xc3\xb3ry kierowano modlitwy o dobrobyt kraju._NEWLINE_Kiedy w XII wieku rzeczywista w\xc5\x82adza znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 w r\xc4\x99kach przyw\xc3\xb3dc\xc3\xb3w wojskowych (siogun\xc3\xb3w) zako\xc5\x84czy\xc5\x82y si\xc4\x99 walki sumo na dworze cesarskim. Sta\xc5\x82y si\xc4\x99 one \xe2\x80\x93 jako buke-zum\xc5\x8d (sumo wojownik\xc3\xb3w) \xe2\x80\x93 elementem szkolenia wojownik\xc3\xb3w, obok zdobywania umiej\xc4\x99tno\xc5\x9bci pos\xc5\x82ugiwania si\xc4\x99 \xc5\x82ukiem i mieczem. Niekt\xc3\xb3re z \xc3\xb3wczesnych technik zapa\xc5\x9bniczych mo\xc5\xbcna odnale\xc5\xba\xc4\x87 we wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym judo. W okresie Kamakura (1185\xe2\x80\x931333) sumo pojawi\xc5\x82o si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jako forma rozrywki. W 1189 roku turniej \xc5\x9bwi\xc4\x85tynny ogl\xc4\x85da\xc5\x82 w\xc3\xb3dz Yoritomo Minamoto. Natomiast w okresie Muromachi-Ashikaga (1336\xe2\x80\x931573) wykszta\xc5\x82ci\xc5\x82o si\xc4\x99 kanjin-zum\xc5\x8d (sumo s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85ce zbieraniu funduszy na cele religijne). Chramy zbiera\xc5\x82y pieni\xc4\x85dze od widz\xc3\xb3w i dzieli\xc5\x82y si\xc4\x99 nimi z zapa\xc5\x9bnikami._NEWLINE_W XVI wieku daimy\xc5\x8d Nobunaga Oda sta\xc5\x82 si\xc4\x99 wielbicielem sumo i zacz\xc4\x85\xc5\x82 organizowa\xc4\x87 coroczne turnieje. W czasie jednego z nich w 1575 roku podarowa\xc5\x82 zwyci\xc4\x99zcy jeden ze swoich \xc5\x82uk\xc3\xb3w. Doceniaj\xc4\x85c warto\xc5\x9b\xc4\x87 prezentu, rikishi w ge\xc5\x9bcie podzi\xc4\x99kowania zaimprowizowa\xc5\x82 taniec z \xc5\x82ukiem. Ceremonia ta (yumitori-shiki) przyj\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 i jest dzi\xc5\x9b odtwarzana na koniec ka\xc5\xbcdego dnia turnieju._NEWLINE_Podstawowe formy i zasady dla sumo, kt\xc3\xb3re obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85 do dzi\xc5\x9b, opracowano w okresie Edo (1603\xe2\x80\x931868). Zawody by\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas organizowane w celu zbierania pieni\xc4\x99dzy na budow\xc4\x99 \xc5\x9bwi\xc4\x85ty\xc5\x84 i chram\xc3\xb3w, czy remontowanie most\xc3\xb3w. Doprowadzi\xc5\x82o to do ukszta\xc5\x82towania si\xc4\x99 zawodowego sumo. Powsta\xc5\x82 system \xe2\x80\x9estajni\xe2\x80\x9d (heya) szkol\xc4\x85cych zawodnik\xc3\xb3w, czyli rikishi. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesny ksztalt sumo osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82o w okresie Meiji (1868-1912). Wtedy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zosta\xc5\x82o ono wyniesione do rangi narodowego sportu Japonii.\n_START_SECTION_\nRing (dohy\xc5\x8d)\n_START_PARAGRAPH_\nPolem walki jest ko\xc5\x82o o \xc5\x9brednicy 4,55 m, wyznaczone przez okr\xc4\x85g wykonany ze s\xc5\x82omy ry\xc5\xbcowej (sh\xc5\x8dbu-dawara), zwini\xc4\x99tej w gruby powr\xc3\xb3z i do po\xc5\x82owy wkopanej w dohy\xc5\x8d, czyli podwy\xc5\xbcszony, kwadratowy ring o boku 6,7 m, wykonany z twardo ubitej gliny na wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 od 37 do 60 cm. Powierzchnia jest posypana piaskiem. Na zewn\xc4\x85trz okr\xc4\x99gu jest on starannie wyr\xc3\xb3wnywany przed ka\xc5\xbcdym pojedynkiem, aby w niejasnych przypadkach s\xc4\x99dziowie mogli po \xc5\x9bladach okre\xc5\x9bli\xc4\x87 zwyci\xc4\x99zc\xc4\x99. Dohy\xc5\x8d jest budowane na nowo przed ka\xc5\xbcdym turniejem przez odpowiedzialnych za to yobidashi (\xe2\x80\x9easystent\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d turnieju, kt\xc3\xb3rzy m.in.: wywo\xc5\x82uj\xc4\x85 zapa\xc5\x9bnik\xc3\xb3w do walki, buduj\xc4\x85 dohy\xc5\x8d i utrzymuj\xc4\x85 na nim porz\xc4\x85dek pomi\xc4\x99dzy walkami, dbaj\xc4\x85 o zapas ceremonialnej soli oraz od\xc5\x9bwie\xc5\xbcaj\xc4\x85cej i oczyszczaj\xc4\x85cej \xe2\x80\x9ewody mocy\xe2\x80\x9d chikara-mizu do p\xc5\x82ukania ust przed walk\xc4\x85) i usuwane po jego zako\xc5\x84czeniu. W przypadku turnieju w Nagoi jego kawa\xc5\x82ki s\xc4\x85 zabierane przez fan\xc3\xb3w._NEWLINE_Ponad ringiem zawieszony jest dach (tsuriyane lub yakata) podkre\xc5\x9blaj\xc4\x85cy zwi\xc4\x85zki sumo z chramami shint\xc5\x8d. Znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 w rogach dachu d\xc5\x82ugie fr\xc4\x99dzle zast\xc4\x85pi\xc5\x82y filary, kt\xc3\xb3re w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci podtrzymywa\xc5\x82y dach. Ponadto, taka zmiana pozwala widzom lepiej widzie\xc4\x87 przebieg walki. _NEWLINE_Ka\xc5\xbcdy z fr\xc4\x99dzli jest w innym kolorze: zielonym, czerwonym, bia\xc5\x82ym i czarnym. Maj\xc4\x85 one tak\xc5\xbce znaczenie religijne \xe2\x80\x93 symbolizuj\xc4\x85 kierunki \xc5\x9bwiata i bog\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy je chroni\xc4\x85, a tak\xc5\xbce cztery pory roku.\n_START_SECTION_\nCeremonia\xc5\x82\n_START_PARAGRAPH_\nSumo \xe2\x80\x93 jak \xc5\xbcaden inny sport \xe2\x80\x93 obwarowane jest skomplikowanym ceremonia\xc5\x82em, wywodz\xc4\x85cym si\xc4\x99 z czas\xc3\xb3w feudalnej Japonii. Przejawia si\xc4\x99 on w \xc5\x9bci\xc5\x9ble okre\xc5\x9blonym systemie zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci, trybie \xc5\xbcycia i treningu zawodnik\xc3\xb3w, jak i w sposobie rozgrywania samych zawod\xc3\xb3w._NEWLINE_Przed rozpocz\xc4\x99ciem pojedynku zawodnicy rzucaj\xc4\x85 przed siebie gar\xc5\x9b\xc4\x87 soli, aby oczy\xc5\x9bci\xc4\x87 aren\xc4\x99 i nast\xc4\x99pnie wykonuj\xc4\x85 shiko. Czynno\xc5\x9b\xc4\x87 ta polega na przenoszeniu ci\xc4\x99\xc5\xbcaru cia\xc5\x82a z nogi na nog\xc4\x99, podnoszeniu ich kolejno w g\xc3\xb3r\xc4\x99 i opuszczaniu z mocnym uderzeniem w pod\xc5\x82o\xc5\xbce. Robi\xc4\x85 to, aby przep\xc4\x99dzi\xc4\x87 z\xc5\x82e moce. Nast\xc4\x99pnie wchodz\xc4\x85 do \xc5\x9brodka kr\xc4\x99gu, k\xc5\x82aniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 i przyjmuj\xc4\x85c pozycj\xc4\x99 kuczn\xc4\x85 wykonuj\xc4\x85 rytua\xc5\x82 o nazwie chirich\xc5\x8dzu. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 ceremonialna jest znacznie d\xc5\x82u\xc5\xbcsza ni\xc5\xbc sam pojedynek. _NEWLINE_Pojedynek polega na wypchni\xc4\x99ciu przeciwnika poza pole walki lub spowodowaniu, aby dotkn\xc4\x85\xc5\x82 powierzchni dohy\xc5\x8d jak\xc4\x85kolwiek inn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 cia\xc5\x82a ni\xc5\xbc podeszwy jego st\xc3\xb3p.\n_START_SECTION_\nS\xc4\x99dziowie\n_START_PARAGRAPH_\nS\xc4\x99dziowie ringowi zawodowego sumo nazywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 gy\xc5\x8dji. Do \xc5\x9bwiata zapas\xc3\xb3w trafiaj\xc4\x85 zazwyczaj jako nastoletni adepci, pozostaj\xc4\x85c w zawodzie \xe2\x80\x93 jako cz\xc5\x82onkowie Japo\xc5\x84skiego Stowarzyszenia Sumo \xe2\x80\x93 do emerytury w wieku 65 lat. Ich str\xc3\xb3j jest oparty na \xc5\x9bredniowiecznych ubiorach dworskich. Kolor i wzory stroju koresponduj\xc4\x85 z rang\xc4\x85 dywizji, dla kt\xc3\xb3rej s\xc4\x99dziuj\xc4\x85. Ich atrybutem jest gunbai, niegdy\xc5\x9b wachlarz bojowy, s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85cy m.in. do porozumiewania si\xc4\x99 na polu bitwy. _NEWLINE_Ma\xc5\x82o znany jest fakt, \xc5\xbce gy\xc5\x8dji nosz\xc4\x85 przy sobie \xe2\x80\x93 dzi\xc5\x9b ju\xc5\xbc symbolicznie \xe2\x80\x93 rodzaj sztyletu tant\xc5\x8d. Oznacza to, \xc5\xbce s\xc4\x99dzia traktuje swoje decyzje z najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 powag\xc4\x85 i \xc5\xbce jest gotowy pope\xc5\x82ni\xc4\x87 seppuku w przypadku podj\xc4\x99cia b\xc5\x82\xc4\x99dnej decyzji. Oczywi\xc5\x9bcie w dzisiejszych czasach sporz\xc4\x85dza on rezygnacj\xc4\x99 na papierze, ale jest to bardzo rzadko akceptowane._NEWLINE_Wok\xc3\xb3\xc5\x82 ringu zasiada pi\xc4\x99ciu s\xc4\x99dzi\xc3\xb3w bocznych shinpan. Wspomagaj\xc4\x85 oni swoj\xc4\x85 decyzj\xc4\x85 s\xc4\x99dziego ringowego w przypadkach trudnych do rozstrzygni\xc4\x99cia. Ubrani s\xc4\x85 w tradycyjne, czarne stroje m\xc4\x99skie.\n_START_SECTION_\nCudzoziemcy\n_START_PARAGRAPH_\nW II po\xc5\x82owie XX wieku w walkach sumo zacz\xc4\x99\xc5\x82y zachodzi\xc4\x87 istotne przeobra\xc5\xbcenia. Zainteresowanie tym sportem zacz\xc4\x99\xc5\x82o spada\xc4\x87 i do grona japo\xc5\x84skich zawodnik\xc3\xb3w zawodowo uprawiaj\xc4\x85cych ten sport zacz\xc4\x99to do\xc5\x82\xc4\x85cza\xc4\x87 przedstawicieli innych nacji, co przez wiele stuleci by\xc5\x82o nie do pomy\xc5\x9blenia. _NEWLINE_Jako pierwsi pojawili si\xc4\x99 Amerykanie pochodzenia hawajskiego. Na pocz\xc4\x85tku by\xc5\x82 to Takamiyama, kt\xc3\xb3ry walczy\xc5\x82 w latach 1964\xe2\x80\x931984, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85c rang\xc4\x99 sekiwake. Po zako\xc5\x84czeniu kariery za\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 w 1986 roku w\xc5\x82asn\xc4\x85 \xe2\x80\x9estajni\xc4\x99\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 jako pierwszy cudzoziemiec \xe2\x80\x93 o nazwie Azumazeki. W jego \xc5\x9blady poszli: yokozuna Akebono (jako pierwszy cudzoziemiec osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 rang\xc4\x99 wielkiego mistrza \xe2\x80\x93 yokozuny), yokozuna Musashimaru i \xc5\x8dzeki Konishiki. Wnie\xc5\x9bli oni do sumo now\xc4\x85 warto\xc5\x9b\xc4\x87 i widowiskowo\xc5\x9b\xc4\x87, jakimi by\xc5\x82y ich fenomenalne warunki fizyczne, nieosi\xc4\x85galne dla rdzennych Japo\xc5\x84czyk\xc3\xb3w: wzrost ponad 2 m i waga cia\xc5\x82a znacznie przekraczaj\xc4\x85ca 200 kg. Walki Akebono z japo\xc5\x84skimi bra\xc4\x87mi Takanohan\xc4\x85 i Wakanohan\xc4\x85 znacznie zwi\xc4\x99kszy\xc5\x82y atrakcyjno\xc5\x9b\xc4\x87 zawod\xc3\xb3w i zainteresowanie sumo._NEWLINE_Na pocz\xc4\x85tku obecnego stulecia pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 w wielkim sumo grupa zapa\xc5\x9bnik\xc3\xb3w z Mongolii. Najlepszymi z zawodnik\xc3\xb3w mongolskich s\xc4\x85 dwaj wielcy mistrzowie (yokozuna) o imionach ringowych (shikona): Asash\xc5\x8dry\xc5\xab i Hakuh\xc5\x8d. _NEWLINE_Pierwszym Europejczykiem, kt\xc3\xb3ry osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 rang\xc4\x99 mistrza (\xc5\x8dzeki) i wygra\xc5\x82 turniej zawodowc\xc3\xb3w (honbasho) w 2008 roku by\xc5\x82 Bu\xc5\x82gar Koto\xc5\x8dsh\xc5\xab. Jego shikona sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z dw\xc3\xb3ch element\xc3\xb3w: koto i \xc5\x8dsh\xc5\xab. Pierwsze s\xc5\x82owo to rodzaj japo\xc5\x84skiej cytry o trzynastu strunach. W tym wypadku jest to obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85ca cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 imienia, przyj\xc4\x99ta dla zawodnik\xc3\xb3w jego \xe2\x80\x9estajni\xe2\x80\x9d o nazwie Sadogatake. Drugie s\xc5\x82owo znaczy Europa._NEWLINE_Od niedawna istnieje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w wielu krajach sumo amatorskie. Rozgrywane s\xc4\x85 mistrzostwa krajowe, kontynentalne i \xc5\x9bwiata. Spowodowa\xc5\x82o to m.in. rozw\xc3\xb3j federacji krajowych oraz kontynentalnych. Prym w rozgrywkach mi\xc4\x99dzynarodowych wiod\xc4\x85: Rosja, Ukraina, Polska, W\xc4\x99gry, Bu\xc5\x82garia, Estonia, Niemcy.\n_START_SECTION_\nDieta zapa\xc5\x9bnik\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nPodstaw\xc4\x85 diety rikishi jest znana potrawa o nazwie chanko-nabe, kt\xc3\xb3ra pozwala utrzymywa\xc4\x87 i pozyskiwa\xc4\x87 niezb\xc4\x99dne kilogramy wagi. Jest to \xe2\x80\x9egor\xc4\x85cy garnek\xe2\x80\x9d (ang. hot pot) wype\xc5\x82niony bulionem, r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju mi\xc4\x99sem, grzybami, tofu i warzywami. Restauracje serwuj\xc4\x85ce ten posi\xc5\x82ek znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w pobli\xc5\xbcu hal sportowych, gdzie odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 turnieje. W\xc5\x82a\xc5\x9bcicielami tych lokali s\xc4\x85 cz\xc4\x99sto byli zawodnicy.\n_START_SECTION_\nCiekawostka\n_START_PARAGRAPH_\nWalka sumo znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 w karcie WrestleManii 21. Akebono pokona\xc5\x82 w niej Big Showa.'