b'\n_START_ARTICLE_\nLalkowy\n_START_SECTION_\nHistoria wsi\n_START_PARAGRAPH_\nOko\xc5\x82o 1190 r. wie\xc5\x9b podlega\xc5\x82a ksi\xc4\x99ciu starogardzko-\xc5\x9bwieckiemu, Grzymis\xc5\x82awowi. W dokumencie z XIII w. wspomniana jest wie\xc5\x9b Lelkow,Lelikow w sk\xc5\x82adzie tzw.ziemi w\xc4\x85skiej czyli gniewskiej. W latach 122O-1278 podporz\xc4\x85dkowana by\xc5\x82a kasztelanowi \xc5\x9bwieckiemu. Pod koniec XIII w. przesz\xc5\x82a pod panowanie Krzy\xc5\xbcak\xc3\xb3w. W tych czasach przy\xc5\x82\xc4\x85czona by\xc5\x82a do komturii starostwa grudzi\xc4\x85dzkiego. W 1454 r. wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen zapisa\xc5\x82 osobnym przywilejem na w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 wie\xc5\x9b Lelekow Arnoldowi z Mort\xc4\x85g. W XVI w. Lalkowy stanowi\xc5\x82y w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 kr\xc3\xb3lewsk\xc4\x85 przynale\xc5\xbcn\xc4\x85 do Starostwa grudzi\xc4\x85dzkiego. Dobra te by\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas w r\xc4\x99kach rodu Kostk\xc3\xb3w. Pod wzgl\xc4\x99dem s\xc4\x85dowym, skarbowym i sejmikowym nale\xc5\xbca\xc5\x82y do powiatu nowskiego. Od ko\xc5\x84ca XVII i w XVIII wieku dobra Lalkowy by\xc5\x82y w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 rodziny Czapskich, mieszkaj\xc4\x85cej na zamku w pobliskiej Rynk\xc3\xb3wce. W XIX w.maj\xc4\x85tek prawdopodobnie okresowo by\xc5\x82 w r\xc4\x99kach \xc5\xbcydowskich. W latach 80. XIX wieku dziedzicem by\xc5\x82 Herman Conrad z Fr\xc4\x85cy. Za jego czas\xc3\xb3w we wsi czynna by\xc5\x82a gorzelnia i m\xc5\x82yn parowy. Do dzi\xc5\x9b w centralnym punkcie wsi znajduje si\xc4\x99 prawie stuletnia, obecnie nieczynna ku\xc5\xbania.\n_START_SECTION_\nZabytki\n_START_PARAGRAPH_\nNajstarsze zabytki z terenu wsi i okolic pochodz\xc4\x85 z epoki neolitu. Stanowi\xc4\x85 je toporki neolityczne ,datowane na lata 4500 p.n.e. W kronice szkolnej we Fr\xc4\x85cy 5 lutego 1960 r.,kierowniczka szko\xc5\x82y Irena Oelberg, podaje informacj\xc4\x99, \xc5\xbce w 1952r . pod Lalkowami odkryto cmentarzysko, w kt\xc3\xb3rym znaleziono gr\xc3\xb3b skrzynkowy zawieraj\xc4\x85cy 8 popielnic ze spalonymi ko\xc5\x9b\xc4\x87mi ludzkimi. Urny zosta\xc5\x82y zabrane do muzeum w Gda\xc5\x84sku. Odkryte w\xc3\xb3wczas groby skrzynkowe zawiera\xc5\x82y zachowane w bardzo dobrym stanie urny popielnicowe o ornamentacji geometrycznej, tzw. \xc5\xbcalniki/od s\xc5\x82owa \xc5\xbca\xc5\x82owa\xc4\x87/,pochodz\xc4\x85ce z lat 700- 400 p.n.e. Niekt\xc3\xb3re w g\xc3\xb3rnej ich cz\xc4\x99\xc5\x9bci posiada\xc5\x82y stylizowane wyobra\xc5\xbcenie twarzy ludzkiej. Zwyczaje te, charakterystyczne dla kultury wschodniopomorskiej, zwanej te\xc5\xbc kultur\xc4\x85 grob\xc3\xb3w skrzynkowych, lub kultur\xc4\x85 urn twarzowych, stanowi\xc4\x85 jedn\xc4\x85 z wielu faz rozwoju kultury \xc5\x82u\xc5\xbcyckiej, kt\xc3\xb3ra na wschodnim Pomorzu pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 w VI - III w. p.n.e. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 tej kultury chowa\xc5\x82a swoich zmar\xc5\x82ych w grobach w formie skrzy\xc5\x84 z p\xc5\x82yt kamiennych lub wzniesionych z g\xc5\x82az\xc3\xb3w. Do skrzy\xc5\x84 wk\xc5\x82adano popielnice i wiele innych naczy\xc5\x84. Zdobienia urn i naczy\xc5\x84 zwi\xc4\x85zane s\xc4\x85 z kultem si\xc5\x82 przyrody, zwierz\xc4\x85t a tak\xc5\xbce i samych zmar\xc5\x82ych. Z regu\xc5\x82y by\xc5\x82y to groby rodzinne._NEWLINE_Najpi\xc4\x99kniejszym zabytkiem gminy Sm\xc4\x99towo jest gotycki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 parafialny. Konieczno\xc5\x9b\xc4\x87 budowy \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni zaistnia\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas, kiedy po zmianach administracyjnych Pieni\xc4\x85\xc5\xbckowo przypad\xc5\x82o biskupiej Stolicy w\xc5\x82oc\xc5\x82awskiej, a wi\xc4\x99c przed rokiem 1292. Decyzj\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t pomorskich wy\xc5\x82\xc4\x85czona zosta\xc5\x82a wtedy z parafii pieni\xc4\x85\xc5\xbckowskiej parafia Lalkowy. Po raz pierwszy wspomina j\xc4\x85 si\xc4\x99 jednak, jako Lalekow, dopiero pod dat\xc4\x85 1398 r. w wykazie danin rzymskich. Pod koniec wieku XIV zbudowany zosta\xc5\x82 z czerwonej ceg\xc5\x82y. Prawdopodobnie w zamian lub na miejscu wcze\xc5\x9bniejszego drewnianego, ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 posiadaj\xc4\x85cy cechy charakterystyczne dla stylu gotyckiego. Rozwijaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 pod koniec XIII w. W Europie Zachodniej forma architektury ceglanej ,za po\xc5\x9brednictwem niderlandzkich kolonist\xc3\xb3w i kupc\xc3\xb3w hanzeatyckich trafi\xc5\x82a tak\xc5\xbce na Pomorze, b\xc4\x99d\xc4\x85c wzorem dla jednonawowych wiejskich ko\xc5\x9bcio\xc5\x82\xc3\xb3w parafialnych. Ustawiony na usypanym wzniesieniu w centralnym punkcie wsi lalkowski ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ma kszta\xc5\x82t prostok\xc4\x85ta z wydzielonym prezbiterium. Wie\xc5\xbca w kszta\xc5\x82cie kwadratu z dwoma szczytowymi schodkami, nakryta dachem siod\xc5\x82owym odbudowana zosta\xc5\x82a po wielkim po\xc5\xbcarze z l862 roku podobnie jak wewn\xc4\x99trzne drewniane stropy. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 otacza gruby mur z kamienia i ceg\xc5\x82y, kt\xc3\xb3ry zapobiega osuwaniu si\xc4\x99 usypanej ziemi. Znajduje si\xc4\x99 w nim unikatowa brama kuta z dat\xc4\x85. We wn\xc4\x99ce nad bram\xc4\x85 znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 rze\xc5\xbaba \xc5\x9aw. Nepomucena, kt\xc3\xb3ra ze wzgl\xc4\x99du na du\xc5\xbc\xc4\x85 warto\xc5\x9b\xc4\x87 historyczn\xc4\x85 zosta\xc5\x82a przeniesiona do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie i zast\xc4\x85piona figur\xc4\x85 gipsow\xc4\x85._NEWLINE_Po raz pierwszy \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x99 konsekrowano w 1409 r. Po po\xc5\xbcarze z 19 V 1862 r. W latach 1863-66 ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 zosta\xc5\x82 odbudowany i powt\xc3\xb3rnie konsekrowany przez ks. sufragana Joschkego w dniu 11 XI 1868 r. We wn\xc4\x99trzu ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a znajduje si\xc4\x99 wiele unikatowych i zabytkowych eksponat\xc3\xb3w (p\xc5\x82askorze\xc5\xbaba \xc5\x9aw. Jerzego z XVI w., Matka Boska na tle or\xc5\x82\xc3\xb3w w koronie nad Lalkowami z 1917 r.). Ze wzgl\xc4\x99du na bezpiecze\xc5\x84stwo zabytk\xc3\xb3w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 przeniesiono do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. G\xc3\xb3ruj\xc4\x85cy nad okolic\xc4\x85 ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 (podobnie jak ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 w Ko\xc5\x9bcielnej Jani) stanowi\xc5\x82 dobry punkt orientacyjny. Tutaj zbiera\xc5\x82o si\xc4\x99 pospolite ruszenie i udaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 na sejmiki do Starogardu lub Grudzi\xc4\x85dza okoliczna szlachta. Do dzi\xc5\x9b na murach ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a odczyta\xc4\x87 mo\xc5\xbcna \xc5\x82aci\xc5\x84skie inskrypcje imion wyrytych przez dawnych woj\xc3\xb3w oraz daty. O datach dawnych misji informuje nas r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przyko\xc5\x9bcielny drewniany krzy\xc5\xbc misyjny._NEWLINE_Jednym z najcenniejszych zabytk\xc3\xb3w literackich okresu zabor\xc3\xb3w na Kociewiu jest zawieraj\xc4\x85cy 101 pie\xc5\x9bni ludowych \xc5\x9bwiecki \xc5\x9bpiewnik opracowany na prze\xc5\x82omie XIX i XX w. i przeznaczony dla towarzystw ludowych w Prusach Zachodnich, autorstwa proboszcza Leona Kurowskiego z Lalk\xc3\xb3w (potem proboszcza w Gniewie, zamordowanego przez hitlerowc\xc3\xb3w w 1939 r. w Szp\xc4\x99gawsku) oraz dziekana i proboszcza z Pieni\xc4\x85\xc5\xbckowa ks. Antoniego Wolszlegiera._NEWLINE_W 2012 zrealizowano przebudow\xc4\x99 dawnej ku\xc5\xbani w Lalkowach na Centrum Kultury Kociewskiej.'