b'\n_START_ARTICLE_\nSzahname\n_START_PARAGRAPH_\nSzahname, pers.: \xd8\xb4\xd8\xa7\xd9\x87\xd9\x86\xd8\xa7\xd9\x85\xd9\x87 "Ksi\xc4\x99ga kr\xc3\xb3lewska" \xe2\x80\x93 perski epos narodowy autorstwa Ferdousiego (940 \xe2\x80\x93 1020 albo 1025), opowiadaj\xc4\x85cy tradycyjn\xc4\x85 histori\xc4\x99 Iranu od stworzenia \xc5\x9bwiata do upadku dynastii Sasanid\xc3\xb3w._NEWLINE_Szahname "wyros\xc5\x82a z najstarszych i najtrwalszych tradycji Ira\xc5\x84czyk\xc3\xb3w; jej nowoperski kszta\xc5\x82t jest wynikiem wielowiekowego procesu przetwarzania tradycji narodowej, cyklizacji starych poda\xc5\x84 i legend o bohaterach i uk\xc5\x82adania ich w takiej kolejno\xc5\x9bci, by przybra\xc5\x82y kszta\xc5\x82t kroniki". Pierwsz\xc4\x85 znan\xc4\x85 pr\xc3\xb3b\xc4\x85 kodyfikacji tej tradycji by\xc5\x82o skomponowane pod koniec panowania Sasanid\xc3\xb3w Chwadajnamak ("Ksi\xc4\x99ga w\xc5\x82adc\xc3\xb3w"), kt\xc3\xb3r\xc4\x85 w VIII w. prze\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 na arabski Ibn al-Mukaffa (zm. ok. 757). Zar\xc3\xb3wno \xc5\x9brednioperski orygina\xc5\x82, jak i arabski przek\xc5\x82ad tego dzie\xc5\x82a zagin\xc4\x99\xc5\x82y. Pierwsz\xc4\x85 wa\xc5\xbcniejsz\xc4\x85 pr\xc3\xb3b\xc4\x99 odtworzenia tradycji zawartych w Chwadajnamak podj\xc4\x85\xc5\x82 Abu Ali Balchi (X w.), korzystaj\xc4\x85cy z zaginionych dzi\xc5\x9b przek\xc5\x82ad\xc3\xb3w \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 \xc5\x9brednioperskich na arabski. Jego dzie\xc5\x82o tak\xc5\xbce zagin\xc4\x99\xc5\x82o. W po\xc5\x82owie X wieku samanidzki namiestnik Tusu, Mohammad-e Abd ar-Razzagh (zm. 961), zebra\xc5\x82 ludzi znaj\xc4\x85cych histori\xc4\x99 i stare legendy i kaza\xc5\x82 im sporz\xc4\x85dzi\xc4\x87 Szahname spisan\xc4\x85 proz\xc4\x85 pod kierunkiem swojego wezyra Abu Mansura Mohammada al-Mamari. Na podstawie tej Szahname pochodz\xc4\x85cy z Tusu poeta Daghighi (zm. ok. 976) rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 pisanie wierszowanej Szahname. Po \xc5\x9bmierci Daghigiego jego prac\xc4\x99 kontynuowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce wywodz\xc4\x85cy si\xc4\x99 z Tusu Ferdousi, kt\xc3\xb3ry w\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 tysi\xc4\x85c bejt\xc3\xb3w swojego poprzednika do nowej wersji eposu. Ferdousi uko\xc5\x84czy\xc5\x82 Szahname w 1010 roku. W r\xc3\xb3\xc5\xbcnych r\xc4\x99kopisach jej obj\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 waha si\xc4\x99 od 48 do 55 tysi\xc4\x99cy bejt\xc3\xb3w._NEWLINE_Tradycyjnie w europejskiej nauce Szahname dzieli si\xc4\x99 na trzy cz\xc4\x99\xc5\x9bci: mityczn\xc4\x85, heroiczn\xc4\x85 i historyczn\xc4\x85. Rozpoczyna si\xc4\x99 ona stworzeniem \xc5\x9bwiata, po czym nast\xc4\x99puje panowanie kolejnych kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w ludzko\xc5\x9bci, pocz\xc4\x85wszy od pracz\xc5\x82owieka Gajomarta a\xc5\xbc do Feriduna. Ci pierwsi kr\xc3\xb3lowie, nazywani Piszdadydami, s\xc4\x85 dobroczy\xc5\x84cami ludzko\xc5\x9bci, ustanawiaj\xc4\x85cymi kolejne instytucje \xc5\xbcycia spo\xc5\x82ecznego, a tak\xc5\xbce walcz\xc4\x85cymi z demonami nawiedzaj\xc4\x85cymi Ziemi\xc4\x99. Kiedy jednak by\xc4\x87 mo\xc5\xbce najwi\xc4\x99kszy z tych kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w, D\xc5\xbcemszyd, popada w pych\xc4\x99, opuszcza go \xc5\x82aska ("farr") i \xc5\x9bwiat dostaje si\xc4\x99 pod tysi\xc4\x85cletnie panowanie tyrana Zahhaka. Zahhak zostaje obalony przez Feriduna, kt\xc3\xb3ry przed \xc5\x9bmierci\xc4\x85 dzieli \xc5\x9bwiat pomi\xc4\x99dzy swoich trzech syn\xc3\xb3w: pierworodny Salm otrzymuje Rum (tj. Zach\xc3\xb3d), m\xc5\x82odszy Tur Turan, a najm\xc5\x82odszy Irad\xc5\xbc Iran. Irad\xc5\xbc zostaje jednak zamordowany przez swoich braci, co uruchamia nieko\xc5\x84cz\xc4\x85cy si\xc4\x99 cykl zemsty, i odt\xc4\x85d g\xc5\x82\xc3\xb3wnym tematem eposu staje si\xc4\x99 walka pomi\xc4\x99dzy Iranem a Turanem, osiad\xc5\x82ymi Ira\xc5\x84czykami i koczownikami Azji \xc5\x9arodkowej. W tak rozpocz\xc4\x99tej heroicznej cz\xc4\x99\xc5\x9bci poematu dominuje posta\xc4\x87 Rostama, wywodz\xc4\x85cego si\xc4\x99 z Sistanu herosa o nadludzkiej sile, kt\xc3\xb3ry wspiera kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w Iranu w ich wojnach. Po \xc5\x9bmierci kr\xc3\xb3la Zawa, kt\xc3\xb3ry nie pozostawi\xc5\x82 po sobie nast\xc4\x99pcy, ira\xc5\x84ska arystokracja powo\xc5\x82uje na tron Kej Kobada, za\xc5\x82o\xc5\xbcyciela dynastii Kejanid\xc3\xb3w. Panowanie Kejanid\xc3\xb3w dobiega ko\xc5\x84ca, kiedy urodzony z odrzuconej przez kr\xc3\xb3la Daraba ci\xc4\x99\xc5\xbcarnej matki Eskandar (czyli Aleksander Macedo\xc5\x84ski) pokonuje swojego przyrodniego brata Dar\xc4\x99 i podbija Iran. Wraz z pojawieniem si\xc4\x99 Eskandara rozpoczyna si\xc4\x99 historyczna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Szahname, jednak "postacie s\xc4\x85 wprawdzie historyczne, ale ich czyny to w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci wyra\xc5\xbanie przej\xc4\x99te z dawnych poda\xc5\x84 \xc2\xabszaty honorowe\xc2\xbb. I tak zar\xc3\xb3wno Eskandar, jak i za\xc5\x82o\xc5\xbcyciel dynastii Sasanid\xc3\xb3w Ardaszir zabijaj\xc4\x85 smoka, udowadniaj\xc4\x85c w ten spos\xc3\xb3b \xc5\xbce posiadaj\xc4\x85 farr. Panowanie Arsakid\xc3\xb3w, nazywanych w Szahname Aszkanidami, w eposie trwa oko\xc5\x82o 200 lat i jest potraktowane bardzo pobie\xc5\xbcnie. Ferdousi zna imiona tylko o\xc5\x9bmiu kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w Part\xc3\xb3w. "Z punktu widzenia historiografii najwi\xc4\x99cej element\xc3\xb3w faktograficznych zawieraj\xc4\x85 partie dzie\xc5\x82a po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone epoce Sasanid\xc3\xb3w"._NEWLINE_Szahname jest przede wszystkim histori\xc4\x85 wojen i rycerskich czyn\xc3\xb3w, jednak zawiera w sobie tak\xc5\xbce historie mi\xc5\x82osne, co sprawia \xc5\xbce Ferdousi obok tw\xc3\xb3rcy perskiej epiki heroicznej mo\xc5\xbce uchodzi\xc4\x87 tak\xc5\xbce za prekursora epiki romantycznej. Z kolei wyodr\xc4\x99bniony fragment dzie\xc5\x82a, nazywany Dastan o Rostamie i Sohrabie, zaliczany jest do perskiego gatunki epiki okre\xc5\x9blanego jako dastan. Szahname zawiera bardzo ma\xc5\x82o zapo\xc5\xbcycze\xc5\x84 z arabskiego i "odegra\xc5\x82o ogromn\xc4\x85 rol\xc4\x99 w formowaniu si\xc4\x99 j\xc4\x99zyka nowoperskiego. O jego popularno\xc5\x9bci w\xc5\x9br\xc3\xb3d Ira\xc5\x84czyk\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 utrzymuj\xc4\x85cej si\xc4\x99 od pierwszych dni po ukazaniu si\xc4\x99 tekstu po dzie\xc5\x84 dzisiejszy \xe2\x80\x93 decydowa\xc5\x82y wzgl\xc4\x99dy artystyczne, dramaturgia opisywanych tam zdarze\xc5\x84, walory poetyckie i w ko\xc5\x84cu naukowe". Po podboju arabskim Iran by\xc5\x82 zagro\xc5\xbcony arabizacj\xc4\x85 w imi\xc4\x99 islamu i Szahname Ferdousiego, "prawdziwe repozytorium ira\xc5\x84skich tradycji" by\xc5\x82o najwa\xc5\xbcniejszym pojedynczym czynnikiem pozwalaj\xc4\x85cym Ira\xc5\x84czykom na zachowanie ich to\xc5\xbcsamo\xc5\x9bci.'