b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Hetmanatu\n_START_PARAGRAPH_\nHistoria Hetmanatu \xe2\x80\x93 dzieje autonomicznej struktury politycznej (autonomicznego samorz\xc4\x85du kozackiego) istniej\xc4\x85cego de iure od zawartej z Rzecz\xc4\x85pospolit\xc4\x85 ugody zborowskiej  (1649) i ugody perejes\xc5\x82awskiej z Rosj\xc4\x85 w 1654 r., w kt\xc3\xb3rej hetman kozacki podporz\xc4\x85dkowa\xc5\x82 si\xc4\x99 Moskwie. Od 1663 istnia\xc5\x82y de facto dwa hetmanaty na lewym i prawym brzegu Dniepru (Ukraina Lewobrze\xc5\xbcna i Ukraina Prawobrze\xc5\xbcna). Autonomia kozacka na lewobrze\xc5\xbcu zosta\xc5\x82a zlikwidowana przez Rosj\xc4\x99 w 1764 roku.\n_START_SECTION_\nUgoda zborowska, uznanie Hetmanatu przez Rzeczpospolit\xc4\x85\n_START_PARAGRAPH_\n17 sierpnia 1649 podpisano ugod\xc4\x99 zborowsk\xc4\x85 z Rzecz\xc4\x85pospolit\xc4\x85. Po ponownym wybuchu wojny i zwyci\xc4\x99stwie wojsk koronnych pod Beresteczkiem system autonomii terytorialnej (cho\xc4\x87 ograniczony do wojew\xc3\xb3dztwa kijowskiego) zosta\xc5\x82 potwierdzony przez kr\xc3\xb3la, Rzeczpospolit\xc4\x85 i Wojsko Zaporoskie w 1651 w ugodzie w Bia\xc5\x82ej Cerkwi. Jednak ugoda ta pozosta\xc5\x82a tylko na papierze \xe2\x80\x93 Sejm zebrany wiosn\xc4\x85 1652 jej nie zatwierdzi\xc5\x82. W zwi\xc4\x85zku z tym Chmielnicki wyda\xc5\x82 uniwersa\xc5\x82 wzywaj\xc4\x85cy do nowej wojny._NEWLINE_Formalnie przyczyn\xc4\x85 nowej wojny by\xc5\x82 wymarsz kozacko-tatarskiego oddzia\xc5\x82u pod dow\xc3\xb3dztwem Tymosza Chmielnickiego do Mo\xc5\x82dawii w celu zawarcia przez Tymosza ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa z Rozand\xc4\x85 Lupu. Naprzeciw jego oddzia\xc5\x82owi wys\xc5\x82ano armi\xc4\x99 polsk\xc4\x85 pod dow\xc3\xb3dztwem Marcina Kalinowskiego. Stoczy\xc5\x82a ona z Kozakami przegran\xc4\x85 bitw\xc4\x99 pod Batohem._NEWLINE_Po bitwie Chmielnicki z\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 propozycj\xc4\x99 oficjalnego przywr\xc3\xb3cenia artyku\xc5\x82\xc3\xb3w ugody zborowskiej. Jednak sejm odrzuci\xc5\x82 t\xc4\x99 propozycj\xc4\x99, uchwalaj\xc4\x85c jednocze\xc5\x9bnie zwi\xc4\x99kszenie armii. Do ko\xc5\x84ca 1652 utworzono 68 nowych chor\xc4\x85gwi, a og\xc3\xb3lna liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 armii polskiej wzros\xc5\x82a do 34 tysi\xc4\x99cy. Armia ta zacz\xc4\x99\xc5\x82a gromadzi\xc4\x87 si\xc4\x99 w Glinianach w lipcu 1653, a na pocz\xc4\x85tku pa\xc5\xbadziernika dotar\xc5\x82a do \xc5\xbbwa\xc5\x84ca ko\xc5\x82o Chocimia, gdzie zosta\xc5\x82a obl\xc4\x99\xc5\xbcona przez wojska kozacko-tatarskie. Pod koniec listopada podj\xc4\x99to rozmowy, kt\xc3\xb3re prowadzili pu\xc5\x82kownicy kozaccy.\n_START_SECTION_\nStosunki kozacko-turecko-tatarskie\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze pos\xc5\x82anie do chana Islama III Gireja Chmielnicki wys\xc5\x82a\xc5\x82 w 1648, jeszcze przed wybuchem powstania. Chanatowi Krymskiemu podlega\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Orda Nogajska i Orda Perekopska._NEWLINE_Rezultatem pos\xc5\x82ania by\xc5\x82a wyprawa beja perekopskiego Tuhaja w 1648 roku, z kt\xc3\xb3rymi wzi\xc4\x85\xc5\x82 udzia\xc5\x82 w bitwach nad \xc5\xbb\xc3\xb3\xc5\x82tymi Wodami i pod Korsuniem. W bitwie pod Pi\xc5\x82awcami wzi\xc4\x85\xc5\x82 udzia\xc5\x82 5-tysi\xc4\x99czny oddzia\xc5\x82 murzy budziackiego Antymira. W obl\xc4\x99\xc5\xbceniu Lwowa i Zamo\xc5\x9bcia uczestniczy\xc5\x82y wojska tatarskie pod dow\xc3\xb3dztwem Tuhaja oraz brata chana Krym Gireja. W bitwie pod Zborowem uczestniczy\xc5\x82y wojska tatarskie ordy nogajskiej i perekopskiej pod dow\xc3\xb3dztwem Islama III Gireja z wezyrem Sefer Gazi ag\xc4\x85._NEWLINE_R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w 1648, pod koniec pa\xc5\xbadziernika, Chmielnicki wyprawi\xc5\x82 poselstwo do su\xc5\x82tana tureckiego Mehmeda IV. Rozmowy dotyczy\xc5\x82y przyj\xc4\x99cia przez Ukrain\xc4\x99 protekcji Imperium osma\xc5\x84skiego. Na dworze tureckim wahano si\xc4\x99, czy zachowa\xc4\x87 dobre stosunki z Rzecz\xc4\x85pospolit\xc4\x85, czy te\xc5\xbc przyj\xc4\x85\xc4\x87 ofert\xc4\x99 Chmielnickiego. Dzi\xc4\x99ki przychylno\xc5\x9bci matki nieletniego su\xc5\x82tana, z pochodzenia Rusinki, wybrano drug\xc4\x85 opcj\xc4\x99. Na pocz\xc4\x85tku 1651 przys\xc5\x82ano Chmielnickiemu su\xc5\x82ta\xc5\x84ski niszan \xe2\x80\x93 przywilej bior\xc4\x85cy Chmielnickiego pod protekcj\xc4\x99 su\xc5\x82tana. W 1653 kolejne poselstwo przywioz\xc5\x82o Chmielnickiemu sand\xc5\xbcaki \xe2\x80\x93 insygnia w\xc5\x82adcy, kt\xc3\xb3rego zwierzchnikiem jest su\xc5\x82tan (bu\xc5\x82aw\xc4\x99, szabl\xc4\x99, bu\xc5\x84czuk i kaftan). W zamian oczekiwano od hetmana tylko cz\xc4\x99\xc5\x9bciowego ograniczenia polityki zagranicznej, oraz corocznej wp\xc5\x82aty ustalonej daniny. W zamian su\xc5\x82tan zobowi\xc4\x85zywa\xc5\x82 si\xc4\x99 do obrony terytorium przed wrogiem zewn\xc4\x99trznym._NEWLINE_Na radzie starszyzny kozackiej cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 pu\xc5\x82kownik\xc3\xb3w opowiedzia\xc5\x82a si\xc4\x99 za przyj\xc4\x99ciem podda\xc5\x84stwa. Jednak udzia\xc5\x82 armii kozackiej w walkach o tron mo\xc5\x82dawski, w tym poparcie Vasile Lupu przeciw tureckiemu kandydatowi \xc5\x9etefanowi Gheorghie wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82o negatywnie na rozw\xc3\xb3j stosunk\xc3\xb3w dyplomatycznych. Po podpisaniu ugody perejas\xc5\x82awskiej z Rosj\xc4\x85, sprawa ewentualnego protektoratu oddali\xc5\x82a si\xc4\x99 na kilka lat.\n_START_SECTION_\nStosunki kozacko-mo\xc5\x82dawskie\n_START_PARAGRAPH_\nHospodar mo\xc5\x82dawski Vasile Lupu od pocz\xc4\x85tku utrzymywa\xc5\x82 dobre stosunki z Hetmanatem. Pogorszy\xc5\x82y si\xc4\x99 one w lecie 1650, wskutek tatarskiej wyprawy Krym Gireja na ziemie mo\xc5\x82dawskie. Tatarzy chcieli ukara\xc4\x87 Mo\xc5\x82dawian za ich napa\xc5\x9bci, a do udzia\xc5\x82u w wyprawie z racji zawartego sojuszu zmuszeni byli Kozacy Chmielnickiego. We wrze\xc5\x9bniu 1650 przeprawili si\xc4\x99 wsp\xc3\xb3lnie z Tatarami przez Dniestr, i z zaskoczenia zaj\xc4\x99li Jassy._NEWLINE_Po zaj\xc4\x99ciu miasta za\xc5\xbc\xc4\x85dano zawarcia sojuszu kozacko-mo\xc5\x82dawskiego, kt\xc3\xb3rego por\xc4\x99czeniem mia\xc5\x82 by\xc4\x87 \xc5\x9blub Tymosza Chmielnickiego i Rozandy Lupu. Wyra\xc5\xbcono na to zgod\xc4\x99, i po \xc5\x9blubie na pocz\xc4\x85tku wrze\xc5\x9bnia Tymosz z \xc5\xbcon\xc4\x85 powr\xc3\xb3ci\xc5\x82 na Ukrain\xc4\x99._NEWLINE_Na wiosn\xc4\x99 1653 Siedmiogr\xc3\xb3d i Wo\xc5\x82oszczyzna (a z ni\xc4\x85 Turcja) podj\xc4\x99\xc5\x82y spisek maj\xc4\x85cy na celu usuni\xc4\x99cie hospodara Lupu i osadzenie na jego miejsce Ceaurula. Wezwane na pomoc wojska kozackie zdoby\xc5\x82y Suczaw\xc4\x99, i wkroczy\xc5\x82y na teren Wo\xc5\x82oszczyzny, jednak wkr\xc3\xb3tce zosta\xc5\x82y zepchni\xc4\x99te i obl\xc4\x99\xc5\xbcone w Suczawie, gdzie podczas obl\xc4\x99\xc5\xbcenia zgin\xc4\x85\xc5\x82 Tymosz, a razem z nim plany dynastyczne Chmielnickich.\n_START_SECTION_\nStosunki kozacko-rosyjskie\n_START_PARAGRAPH_\nKontakty kozacko-rosyjskie mia\xc5\x82y d\xc5\x82ug\xc4\x85 histori\xc4\x99. Kozacy zaporoscy wraz z Kozakami do\xc5\x84skimi wsp\xc3\xb3lnie osadzili na tronie Dymitra Samozwa\xc5\x84ca. W 1621 oddzia\xc5\x82y Kozak\xc3\xb3w do\xc5\x84skich walczy\xc5\x82y w Chocimiu, a w 1637 wsp\xc3\xb3lnie zaatakowa\xc5\x82y tureck\xc4\x85 twierdze Azow, i utrzyma\xc5\x82y j\xc4\x85 do 1641. Poza tym Kozacy zaporoscy opr\xc3\xb3cz granic Polski os\xc5\x82aniali r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc granice Carstwa Rosyjskiego._NEWLINE_Po wybuchu powstania Chmielnickiego pierwszy list do cara Aleksego Michaj\xc5\x82owicza zosta\xc5\x82 wys\xc5\x82any ju\xc5\xbc 18 czerwca 1648. By\xc5\x82 on podyktowany koncentracj\xc4\x85 wojsk rosyjskich przy p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej granicy Hetmanatu \xe2\x80\x93 Moskwa by\xc5\x82a zaniepokojona wybuchem powstania i sojuszem kozacko-tatarskim. List spe\xc5\x82ni\xc5\x82 swoj\xc4\x85 rol\xc4\x99, i przygotowania rosyjskie do marszu na po\xc5\x82udnie zosta\xc5\x82y wstrzymane._NEWLINE_Pod koniec lipca Chmielnicki po raz drugi zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 si\xc4\x99 do cara, zach\xc4\x99caj\xc4\x85c go do uderzenia na Rzeczpospolit\xc4\x85 i odebrania ziem zdobytych przez Polsk\xc4\x99 w wojnie smole\xc5\x84skiej. Zmusi\xc5\x82oby to polskie wojska do walki na dwa fronty. Rosja jednak nie czu\xc5\x82a si\xc4\x99 na si\xc5\x82ach, aby naruszy\xc4\x87 pok\xc3\xb3j polanowski. P\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze wizyty w Moskwie pos\xc5\x82\xc3\xb3w hetma\xc5\x84skich i ci\xc4\x85g\xc5\x82e pro\xc5\x9bby o pomoc wojskow\xc4\x85 pozostawa\xc5\x82y bez echa. Pos\xc5\x82\xc3\xb3w przyjmowano bardzo \xc5\xbcyczliwie, ale ko\xc5\x84czy\xc5\x82o si\xc4\x99 na propozycjach mediacji pomi\xc4\x99dzy kr\xc3\xb3lem polskim a Wojskiem Zaporoskim. Prze\xc5\x82om we wzajemnych stosunkach nast\xc4\x85pi\xc5\x82 pod koniec 1650. W lutym 1651 Sob\xc3\xb3r Ziemski opowiedzia\xc5\x82 si\xc4\x99 za zerwaniem pokoju z Polsk\xc4\x85, a w lipcu pos\xc5\x82owie moskiewscy przywie\xc5\xbali Chmielnickiemu obietnic\xc4\x99 carskiej \xc5\x82askawo\xc5\x9bci._NEWLINE_W marcu 1652 rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 rozmowy o warunkach ewentualnego sojuszu. Akcja polityczna uleg\xc5\x82a przy\xc5\x9bpieszeniu, kiedy pod koniec maja 1653 poselstwo su\xc5\x82ta\xc5\x84skie przywioz\xc5\x82o insygnia wasala su\xc5\x82ta\xc5\x84skiego. W czerwcu 1653 Sob\xc3\xb3r Ziemski uchwali\xc5\x82 przyj\xc4\x99cie pa\xc5\x84stwa kozackiego pod protektorat cara. 2 lipca car wys\xc5\x82a\xc5\x82 Chmielnickiemu gramot\xc4\x99, w kt\xc3\xb3rej oznajmia\xc5\x82 o przyj\xc4\x99ciu Wojska Zaporoskiego z miastami ich i ziemiami, pod monarchy wysokiego r\xc4\x99k\xc4\x99, a 11 pa\xc5\xbadziernika 1653 Sob\xc3\xb3r Ziemski Carstwa Rosyjskiego zatwierdzi\xc5\x82 decyzj\xc4\x99 i og\xc5\x82osi\xc5\x82 zerwanie pokoju z Polsk\xc4\x85. Ju\xc5\xbc 12 pa\xc5\xbadziernika wys\xc5\x82ano na Ukrain\xc4\x99 poselstwo pod przewodnictwem Wasyla Buturlina, kt\xc3\xb3re na pocz\xc4\x85tku listopada dotar\xc5\x82o do granicy z Ukrain\xc4\x85 w Putywlu. By\xc5\x82o jednak zmuszone do oczekiwania tam do ko\xc5\x84ca roku na zebranie si\xc4\x99 starszyzny i wojska kozackiego w Perejas\xc5\x82awiu.\n_START_SECTION_\nLikwidacja autonomii kozackiej\n_START_PARAGRAPH_\nPo kl\xc4\x99sce hetmana Mazepy, i \xc5\x9bmierci lub emigracji du\xc5\xbcej cz\xc4\x99\xc5\x9bci starszyzny kozackiej, zacz\xc4\x99to powoli likwidowa\xc4\x87 autonomi\xc4\x99 Hetmanatu, Ukrainy S\xc5\x82obodzkiej i Siczy Zaporoskiej. Wprowadzono obowi\xc4\x85zek utrzymywania 8-11 carskich pu\xc5\x82k\xc3\xb3w, ograniczono handel tworz\xc4\x85c list\xc4\x99 \xe2\x80\x9etowar\xc3\xb3w zakazanych\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3rych wywo\xc5\xbcenie za granic\xc4\x99 by\xc5\x82o zabronione, zacz\xc4\x99to powoli wprowadza\xc4\x87 pa\xc5\x84szczyzn\xc4\x99. Samorz\xc4\x85dno\xc5\x9b\xc4\x87 kozack\xc4\x85 zwalczano na dwa sposoby \xe2\x80\x93 ograniczaj\xc4\x85c uprawnienia instytucji samorz\xc4\x85dowych, a z drugiej strony daj\xc4\x85c ulgi dla uprzywilejowanych grup ludno\xc5\x9bci (starszyzny kozackiej i bogatszego mieszcza\xc5\x84stwa)._NEWLINE_W 1715 wprowadzono prawo, na mocy kt\xc3\xb3rego hetman m\xc3\xb3g\xc5\x82 zatwierdza\xc4\x87 pu\xc5\x82kownik\xc3\xb3w kozackich po uprzednim uzyskaniu zgody carskiego rezydenta. Od lat 30. XVIII wieku pu\xc5\x82kownik\xc3\xb3w wyznacza\xc5\x82y ju\xc5\xbc w\xc5\x82adze rosyjskie, nie pytaj\xc4\x85c hetmana o zdanie._NEWLINE_Na mocy hetma\xc5\x84skiego uniwersa\xc5\x82u, w zwi\xc4\x85zku z og\xc3\xb3ln\xc4\x85 bied\xc4\x85 panuj\xc4\x85c\xc4\x85 w\xc5\x9br\xc3\xb3d Kozak\xc3\xb3w, w 1735 podzielono ich na dwie grupy: wybornych (bogatszych, pe\xc5\x82ni\xc4\x85cych osobi\xc5\x9bcie s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x99 wojskow\xc4\x85), oraz podpomocnik\xc3\xb3w (biedniejszych, dostarczaj\xc4\x85cych wojsku \xc5\xbcywno\xc5\x9b\xc4\x87, konie, amunicj\xc4\x99 itp)._NEWLINE_Od roku 1775 tytu\xc5\x82 hetmana wojsk kozackich przys\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 panuj\xc4\x85cej rodzinie carskiej. Starszyzna kozacka zosta\xc5\x82a zr\xc3\xb3wnana w prawach z dworia\xc5\x84stwem rosyjskim, a wolnych Kozak\xc3\xb3w zr\xc3\xb3wnano z ch\xc5\x82opami rosyjskimi (kriepostniki).'