b'\n_START_ARTICLE_\nWolne Miasto Gda\xc5\x84sk\n_START_SECTION_\nUtworzenie i podstawa prawna istnienia\n_START_PARAGRAPH_\nNiemcy u\xc5\x9bwiadomili sobie, \xc5\xbce odradzaj\xc4\x85ca si\xc4\x99 pa\xc5\x84stwowo\xc5\x9b\xc4\x87 polska zamierza si\xc4\x99gn\xc4\x85\xc4\x87 po tereny, kt\xc3\xb3re Niemcy ju\xc5\xbc od dawna traktowali jako integraln\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 swojego pa\xc5\x84stwa. W Niemczech i Gda\xc5\x84sku zdawano sobie spraw\xc4\x99, \xc5\xbce polskie zamiary s\xc4\x85 oparte na coraz pewniejszych podstawach, przede wszystkim w wyniku poparcia Francji i przychylno\xc5\x9bci prezydenta Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Po przegranej wojnie Niemcy nie mogli suwerennie decydowa\xc4\x87 o swoim kraju, w tym o jego kszta\xc5\x82cie terytorialnym. Wiosn\xc4\x85 1919 nadchodzi\xc5\x82y z Pary\xc5\xbca wiadomo\xc5\x9bci o planach przekazania Polakom wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci Pomorza Gda\xc5\x84skiego, na co niemiecka ludno\xc5\x9b\xc4\x87 reagowa\xc5\x82a manifestacjami, kt\xc3\xb3re gromadzi\xc5\x82y w centrum Gda\xc5\x84ska dziesi\xc4\x85tki tysi\xc4\x99cy os\xc3\xb3b. Manifestacje te, jak te\xc5\xbc dominacja ludno\xc5\x9bci niemieckiej w Gda\xc5\x84sku oraz w powiatach bezpo\xc5\x9brednio z nim granicz\xc4\x85cych przynios\xc5\x82y skutek w postaci decyzji wielkich mocarstw o powo\xc5\x82aniu Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska._NEWLINE_10 stycznia 1920, po uprawomocnieniu si\xc4\x99 postanowie\xc5\x84 traktatu wersalskiego (ko\xc5\x84cz\xc4\x85cego I wojn\xc4\x99 \xc5\x9bwiatow\xc4\x85), Gda\xc5\x84sk zosta\xc5\x82 od\xc5\x82\xc4\x85czony od Rzeszy Niemieckiej, ale formalnie nie istnia\xc5\x82o jeszcze Wolne Miasto Gda\xc5\x84sk._NEWLINE_Gda\xc5\x84sk mia\xc5\x82 zosta\xc4\x87 zdemilitaryzowany, co oznacza\xc5\x82o koniec pruskiego garnizonu gda\xc5\x84skiego. Aby zabezpieczy\xc4\x87 Gda\xc5\x84sk, Ententa postanowi\xc5\x82a na okres przej\xc5\x9bciowy obsadzi\xc4\x87 miasto w\xc5\x82asnymi oddzia\xc5\x82ami wojskowymi. Pierwsi Anglicy przybyli 28 stycznia 1920; 30 stycznia przyjecha\xc5\x82 genera\xc5\x82 Richard Haking, wyznaczony na g\xc5\x82\xc3\xb3wnodowodz\xc4\x85cego okupacyjnych si\xc5\x82 alianckich. Nast\xc4\x99pnie pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 reszta si\xc5\x82, w tym Francuzi i okr\xc4\x99t ameryka\xc5\x84ski. 9 lutego wojska niemieckie ostatecznie opu\xc5\x9bci\xc5\x82y miasto. Zadaniem wojsk alianckich by\xc5\x82o zapewnienie bezpiecze\xc5\x84stwa i porz\xc4\x85dku. Sytuacja w mie\xc5\x9bcie by\xc5\x82a napi\xc4\x99ta, poniewa\xc5\xbc wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w nie mog\xc5\x82a pogodzi\xc4\x87 si\xc4\x99 z utworzeniem Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska. Znacznie wzros\xc5\x82o bezrobocie i ceny \xc5\xbcywno\xc5\x9bci. Wybucha\xc5\x82y strajki, dochodzi\xc5\x82o do pl\xc4\x85drowania sklep\xc3\xb3w i prowokacji. Symbolem rozstania gda\xc5\x84skich Niemc\xc3\xb3w z \xe2\x80\x9ewielk\xc4\x85 ojczyzn\xc4\x85\xe2\x80\x9d by\xc5\x82 wymarsz ostatnich oddzia\xc5\x82\xc3\xb3w niemieckiego garnizonu gda\xc5\x84skiego._NEWLINE_Najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 na terenie Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska w organizacji sprawowa\xc5\x82 dyplomata brytyjski, Reginald Tower, nosz\xc4\x85cy tytu\xc5\x82y pe\xc5\x82nomocnika G\xc5\x82\xc3\xb3wnych Mocarstw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych (Ententy) oraz tymczasowego Wysokiego Komisarza Ligi Narod\xc3\xb3w. W marcu rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 powo\xc5\x82ana przez Towera Rada Stanu, w maju wybrano Zgromadzenie Konstytucyjne \xe2\x80\x93 pierwszy demokratyczny parlament._NEWLINE_Stosunek gda\xc5\x84szczan do odradzaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 Polski by\xc5\x82 z regu\xc5\x82y niech\xc4\x99tny, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z powodu s\xc5\x82abej sytuacji gospodarczej i oderwania Gda\xc5\x84ska od Niemiec._NEWLINE_Wolne Miasto Gda\xc5\x84sk zosta\xc5\x82o utworzone 15 listopada 1920, jako wykonanie postanowie\xc5\x84 art. 100\xe2\x80\x93108 traktatu wersalskiego. Art. 100 traktatu okre\xc5\x9bli\xc5\x82 granice Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska, art. 105 ustanowi\xc5\x82 obywatelstwo Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska dla os\xc3\xb3b tam zamieszka\xc5\x82ych.\n_START_SECTION_\nKultura i rozrywka\n_START_PARAGRAPH_\n15 wrze\xc5\x9bnia 1926 rozpocz\xc4\x99\xc5\x82a swoj\xc4\x85 dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 gda\xc5\x84ska rozg\xc5\x82o\xc5\x9bnia radiowa. Studio nadawcze mie\xc5\x9bci\xc5\x82o si\xc4\x99 w budynku dyrekcji poczty przy Targu Ma\xc5\x9blanym._NEWLINE_W 1939 w Gda\xc5\x84sku by\xc5\x82o ponad 20 kin.\n_START_SECTION_\nSport\n_START_PARAGRAPH_\nW pierwszej po\xc5\x82owie lat 20. XX wieku nast\xc4\x85pi\xc5\x82a eksplozja futbolu w Gda\xc5\x84sku. W ci\xc4\x85gu zaledwie kilku lat rozpocz\xc4\x99\xc5\x82o w Gda\xc5\x84sku dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 kilkana\xc5\x9bcie nowych klub\xc3\xb3w sportowych z sekcjami pi\xc5\x82karskimi lub samodzielnych dru\xc5\xbcyn futbolowych. Powsta\xc5\x82y tak\xc5\xbce pierwsze zespo\xc5\x82y w Sopocie, w tym TSV Zoppot. W\xc5\x82asnych pi\xc5\x82karzy posiadali gda\xc5\x84scy policjanci (od 1920 SV Schutzpolizei Danzig, od 1939 Polizei SV Danzig), pocztowcy (Post SG Danzig), czy Polacy (np. utworzony w 1922 KS Gedania). Opr\xc3\xb3cz wymienionych dru\xc5\xbcyn zacz\xc4\x99\xc5\x82y dzia\xc5\x82a\xc4\x87 kluby SC Wacker i RSV Hansa Danzig (w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym okresie zosta\xc5\x82a po\xc5\x82\xc4\x85czona z zespo\xc5\x82em Ostmark Danzig) oraz dru\xc5\xbcyny \xe2\x80\x9edzielnicowe\xe2\x80\x9d: Nowy Port \xe2\x80\x93 SV Neufahrwasser 1919, Przer\xc3\xb3bka \xe2\x80\x93 SV 1921 Danzig-Troyl, Wis\xc5\x82ouj\xc5\x9bcie \xe2\x80\x93 SC Weichselm\xc3\xbcnde, Oliwa \xe2\x80\x93 (T)SV Oliva. Na pocz\xc4\x85tku 1939 dzia\xc5\x82a\xc5\x82o w Gda\xc5\x84sku oko\xc5\x82o 12 dru\xc5\xbcyn pi\xc5\x82karskich (nie licz\xc4\x85c junior\xc3\xb3w)._NEWLINE_8 maja 1925 zosta\xc5\x82 otwarty stadion sportowy Kampfbahn Niederstadt, z 400-metrow\xc4\x85 kryt\xc4\x85 bie\xc5\xbcni\xc4\x85 i trybun\xc4\x85 na 1100 miejsc, przy ul. Elbl\xc4\x85skiej na Dolnym Mie\xc5\x9bcie (obecnie Stadion im. Zbigniewa Podleckiego). W 1927 zosta\xc5\x82 zbudowany, a w 1935 zmodernizowany, stadion Jahnkampfbahn w dzielnicy Anio\xc5\x82ki przy ul. Traugutta (obecnie stadion MOSiR w Gda\xc5\x84sku)._NEWLINE_W Wolnym Mie\xc5\x9bcie istnia\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kluby zrzeszaj\xc4\x85ce wy\xc5\x82\xc4\x85cznie polskich cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w, m.in.: Gedania Gda\xc5\x84sk, Klub Wio\xc5\x9blarski w Gda\xc5\x84sku, AZS Gda\xc5\x84sk.\n_START_SECTION_\nSytuacja polityczna i prawna po 1945\n_START_PARAGRAPH_\nPo zdobyciu miasta przez Armi\xc4\x99 Czerwon\xc4\x85, w marcu 1945, do konferencji poczdamskiej miejscowi Niemcy wierzyli, \xc5\xbce b\xc4\x99d\xc4\x85 mogli pozosta\xc4\x87 w Gda\xc5\x84sku i zostan\xc4\x85 przywr\xc3\xb3cone instytucje Wolnego Miasta, co pozwoli utrzyma\xc4\x87 niemiecki charakter Gda\xc5\x84ska oraz jego najbli\xc5\xbcszego otoczenia. Obszar Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska zosta\xc5\x82 dekretem z 30 marca 1945 przy\xc5\x82\xc4\x85czony do wojew\xc3\xb3dztwa gda\xc5\x84skiego, a ustaw\xc4\x85 z dnia 11 stycznia 1949 razem z poniemieckimi ziemiami scalony z now\xc4\x85 polsk\xc4\x85 administracj\xc4\x85 pa\xc5\x84stwow\xc4\x85, do czego przes\xc5\x82ank\xc4\x85 by\xc5\x82y postanowienia konferencji poczdamskiej z 2 sierpnia 1945 (punkt IXb, suplement nr 1, Berlin 1946, strony 13\xe2\x80\x9320). Zapisy te nie mia\xc5\x82y jednak formy umowy mi\xc4\x99dzynarodowej, w dodatku by\xc5\x82y efektem porozumienia innych stron ni\xc5\xbc te, kt\xc3\xb3re podpisa\xc5\x82y traktat wersalski, tak wi\xc4\x99c nie mia\xc5\x82y mocy zmieni\xc4\x87 jego postanowie\xc5\x84. Przy\xc5\x82\xc4\x85czenie do Polski ziem na wsch\xc3\xb3d od Odry i Nysy, le\xc5\xbc\xc4\x85cych przed 1939 na terytorium Niemiec, ostatecznie uznane zosta\xc5\x82o przez Niemcy na konferencji dwa plus cztery 14 listopada 1990. Traktat ten nie dotyczy jednak obszaru Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska, kt\xc3\xb3re od 1920 nie by\xc5\x82o cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 terytorium Niemiec. Punkt widzenia rz\xc4\x85du polskiego w tej kwestii opiera si\xc4\x99 na ekspertyzie Krzysztofa Skubiszewskiego m\xc3\xb3wi\xc4\x85cej, \xc5\xbce WMG nie by\xc5\x82o suwerennym pa\xc5\x84stwem oraz \xc5\xbce wcielenie go do Polski w 1945 i 1949 nie by\xc5\x82o aneksj\xc4\x85, a przy\xc5\x82\xc4\x85czeniem opuszczonych ziem, z kt\xc3\xb3rych suwerenno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 o ile o takiej po 1939 mo\xc5\xbcna m\xc3\xb3wi\xc4\x87 \xe2\x80\x93 gda\xc5\x84skie pa\xc5\x84stwo lub spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo zrezygnowa\xc5\x82o._NEWLINE_Dalsze istnienie Wolnego Miasta Gda\xc5\x84ska uznaje za fakt de iure \xc5\x9brodowisko jego obywateli zamieszka\xc5\x82ych w Niemczech. Wybra\xc5\x82o ono w 1947, istniej\xc4\x85c\xc4\x85 do dzi\xc5\x9b, Rad\xc4\x99 Gda\xc5\x84ska (niem. Rat der Danziger), pe\xc5\x82ni\xc4\x85c\xc4\x85 obowi\xc4\x85zki Senatu WMG na uchod\xc5\xbastwie. Rada Gda\xc5\x84ska przez ca\xc5\x82y okres swego dzia\xc5\x82ania wywiera naciski na ONZ (jako nast\xc4\x99pczyni\xc4\x99 Ligi Narod\xc3\xb3w) w celu uregulowania prawno-mi\xc4\x99dzynarodowego statusu WMG.'