b'\n_START_ARTICLE_\nCzerwony nadolbrzym\n_START_PARAGRAPH_\nCzerwony nadolbrzym \xe2\x80\x93 jeden z etap\xc3\xb3w rozwoju gwiazdy, charakteryzuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 du\xc5\xbcymi rozmiarami, ma\xc5\x82\xc4\x85 g\xc4\x99sto\xc5\x9bci\xc4\x85 i nisk\xc4\x85 temperatur\xc4\x85 powierzchni (log T=3,5 \xe2\x80\x93 3,6, typ widmowy M\xe2\x80\x93K). Jasno\xc5\x9bci absolutne czerwonych nadolbrzym\xc3\xb3w s\xc4\x85 w zakresie \xe2\x88\x927 \xe2\x80\x93 \xe2\x88\x9210 . Etap ten nast\xc4\x99puje w chwili wyczerpania si\xc4\x99 w nich zapas\xc3\xb3w wodoru. Stadium to osi\xc4\x85gaj\xc4\x85 gwiazdy o pocz\xc4\x85tkowej masie w zakresie od 10 do 40 mas S\xc5\x82o\xc5\x84ca.\n_START_SECTION_\nEwolucja\n_START_PARAGRAPH_\nGwiazdy maj\xc4\x85ce mas\xc4\x99 wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 od oko\xc5\x82o 10 mas S\xc5\x82o\xc5\x84ca po \xe2\x80\x9ewypaleniu\xe2\x80\x9d wodoru przechodz\xc4\x85 do fazy syntezy (pot. \xe2\x80\x9espalania\xe2\x80\x9d) helu, co wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 ze znacznym zwi\xc4\x99kszeniem ich rozmiar\xc3\xb3w oraz z obni\xc5\xbceniem temperatury, kt\xc3\xb3ra na powierzchni wynosi 3500\xe2\x80\x934500 K (typ widmowy K-M). \xc5\x9arednica takich gwiazd zaobserwowanych w naszej Galaktyce jest oko\xc5\x82o 1500 razy wi\xc4\x99ksza od \xc5\x9brednicy S\xc5\x82o\xc5\x84ca, czyli oko\xc5\x82o 7 j.a. (gdyby S\xc5\x82o\xc5\x84ce mia\xc5\x82o tak\xc4\x85 wielko\xc5\x9b\xc4\x87, si\xc4\x99gn\xc4\x99\xc5\x82oby orbity Jowisza)._NEWLINE_Stadium czerwonego olbrzyma trwa wzgl\xc4\x99dnie kr\xc3\xb3tko \xe2\x80\x93 rz\xc4\x99du miliona lat. Czas \xc5\xbcycia gwiazdy na tym etapie zale\xc5\xbcy od jej metaliczno\xc5\x9bci: im wi\xc4\x99ksza, tym szybciej gwiazda traci otoczk\xc4\x99 w wyniku wiatru gwiazdowego. Bardzo masywne czerwone nadolbrzymy (pocz\xc4\x85tkowa masa >30 mas S\xc5\x82o\xc5\x84ca) przekszta\xc5\x82caj\xc4\x85 si\xc4\x99 w gwiazdy Wolfa-Rayeta, natomiast maj\xc4\x85ce mniejsz\xc4\x85 mas\xc4\x99 przechodz\xc4\x85 przez stadium b\xc5\x82\xc4\x99kitnego nadolbrzyma i ko\xc5\x84cz\xc4\x85 swoje \xc5\xbcycie jako supernowe. Powy\xc5\xbcej 40 mas S\xc5\x82o\xc5\x84ca gwiazda nie przechodzi przez stadium czerwonego nadolbrzyma, przekszta\xc5\x82caj\xc4\x85c si\xc4\x99 bezpo\xc5\x9brednio w gwiazd\xc4\x99 Wolfa-Rayeta._NEWLINE_Najbardziej znane czerwone nadolbrzymy to Betelgeza i Antares. Nieco mniej znanymi czerwonymi nadolbrzymami s\xc4\x85: Mira Ceti (w gwiazdozbiorze Wieloryba), Ras Algethi (w gwiazdozbiorze Herkulesa) czy Gwiazda Granat (w gwiazdozbiorze Cefeusza).'