b'\n_START_ARTICLE_\nGabinet doktora Caligari (film 1920)\n_START_SECTION_\nFabu\xc5\x82a\n_START_PARAGRAPH_\nFilm rozpoczyna si\xc4\x99 scen\xc4\x85 rozmowy Francisa \xe2\x80\x93 jednego z g\xc5\x82\xc3\xb3wnych bohater\xc3\xb3w z drugim m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn\xc4\x85. Francis opowiada histori\xc4\x99, kt\xc3\xb3ra mu si\xc4\x99 niegdy\xc5\x9b przytrafi\xc5\x82a._NEWLINE_W ma\xc5\x82ym niemieckim miasteczku Holstenwall pojawia si\xc4\x99 tajemniczy doktor Caligari. Gdy pr\xc3\xb3buje zarejestrowa\xc4\x87 swoje przedstawienie, lokalny urz\xc4\x99dnik traktuje go z pogard\xc4\x85. W nocy urz\xc4\x99dnik zostaje zamordowany. Tego samego dnia mieszkaj\xc4\x85cy w Holstenwall Francis wraz ze swoim przyjacielem Alanem, nie\xc5\x9bwiadomi tych wydarze\xc5\x84, udaj\xc4\x85 si\xc4\x99 do jarmarcznego gabinetu doktora Caligari. Tam s\xc4\x85 \xc5\x9bwiadkami pokazu przebudzenia \xc5\x9bpi\xc4\x85cego od urodzenia somnambulika Cesare. Rozbudzony lunatyk, kt\xc3\xb3ry wedle zapewnie\xc5\x84 Caligari zna odpowied\xc5\xba na ka\xc5\xbcde zadane mu pytanie, przepowiada Alanowi, \xc5\xbce ten umrze jeszcze przed wschodem s\xc5\x82o\xc5\x84ca. Przepowiednia wype\xc5\x82nia si\xc4\x99._NEWLINE_Podejrzenie pada na doktora Caligari i jego lunatyka. Francis wraz z funkcjonariuszem policji udaj\xc4\x85 si\xc4\x99 przes\xc5\x82ucha\xc4\x87 podejrzanych, jednak w tym samym czasie zostaje zatrzymany na gor\xc4\x85cym uczynku inny m\xc4\x99\xc5\xbcczyzna, kt\xc3\xb3ry usi\xc5\x82owa\xc5\x82 pope\xc5\x82ni\xc4\x87 podobn\xc4\x85 do poprzednich zbrodni\xc4\x99. Przest\xc4\x99pca przyznaje si\xc4\x99 jednak tylko do czynu, na kt\xc3\xb3rym go przy\xc5\x82apano, twierdz\xc4\x85c, \xc5\xbce chcia\xc5\x82 w ten spos\xc3\xb3b odpowiedzialno\xc5\x9bci\xc4\x85 za sw\xc3\xb3j post\xc4\x99pek obarczy\xc4\x87 nieznanego seryjnego morderc\xc4\x99. Francis wierzy aresztantowi i na w\xc5\x82asn\xc4\x85 r\xc4\x99k\xc4\x99 \xc5\x9bledzi doktora Caligari i jego somnambulika. Wszystko wydaje si\xc4\x99 by\xc4\x87 w porz\xc4\x85dku, lunatyk \xc5\x9bpi w swojej skrzyni, doktor czuwa przy nim._NEWLINE_Tymczasem ukochana Francisa zostaje porwana, a nast\xc4\x99pnie w wyniku po\xc5\x9bcigu, zorganizowanego przez  mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w miasta, odzyskana. Porywaczowi udaje si\xc4\x99 zbiec. Policjanci w towarzystwie Francisa powracaj\xc4\x85 do doktora Caligari, okazuje si\xc4\x99, \xc5\xbce zamiast Cesare\xe2\x80\x99a w skrzyni le\xc5\xbcy jego kuk\xc5\x82a. Zdemaskowany Caligari ucieka i skrywa si\xc4\x99 w pobliskim szpitalu dla ob\xc5\x82\xc4\x85kanych. Ku swojemu przera\xc5\xbceniu Francis odnajduje go tam jako szanowanego dyrektora plac\xc3\xb3wki. Gdy dyrektor opuszcza zak\xc5\x82ad, wraz z policj\xc4\x85 i lekarzami przeszukuje jego gabinet. Odnajduje dziennik doktora, z kt\xc3\xb3rego wynika, \xc5\xbce prowadzi on badania nad somnambulizmem. Wzoruje si\xc4\x99 na prawdziwym doktorze Caligari, \xc5\xbcyj\xc4\x85cym w XVIII wieku, kt\xc3\xb3ry odkry\xc5\x82, jak mo\xc5\xbcna zmusi\xc4\x87 lunatyka do pope\xc5\x82niania morderstwa \xe2\x80\x93 czynu, kt\xc3\xb3rego, nie dopu\xc5\x9bci\xc5\x82by si\xc4\x99 na jawie. Celem dyrektora zak\xc5\x82adu jest powt\xc3\xb3rzenie tego osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia, a Cesare jest jego ofiar\xc4\x85. Rzekomy Caligari zostaje schwytany i zamkni\xc4\x99ty w szpitalnej celi._NEWLINE_Na tym ko\xc5\x84czy si\xc4\x99 opowie\xc5\x9b\xc4\x87 Francisa, a zaraz potem okazuje si\xc4\x99, \xc5\xbce obaj rozm\xc3\xb3wcy znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w przedstawionym przez niego szpitalu dla chorych umys\xc5\x82owo. Jane \xe2\x80\x93 narzeczona, oraz Cesare \xe2\x80\x93 lunatyk, tak samo jak Francis, s\xc4\x85 pacjentami plac\xc3\xb3wki. Na widok lekarza, w kt\xc3\xb3rym rozpoznaje doktora Caligari, Francis staje si\xc4\x99 agresywny. Po obezw\xc5\x82adnieniu go przez sanitariuszy i kr\xc3\xb3tkim badaniu doktor stawia diagnoz\xc4\x99 i podejmuje decyzj\xc4\x99 co do dalszego leczenia.\n_START_SECTION_\nInterpretacje\n_START_PARAGRAPH_\nFilm Roberta Wiene skierowany by\xc5\x82 do publiczno\xc5\x9bci o wyrobionych gustach, potrafi\xc4\x85cej doceni\xc4\x87 jego warto\xc5\x9b\xc4\x87 artystyczn\xc4\x85.  Jako pierwsi dzie\xc5\x82o docenili krytycy francuscy, kt\xc3\xb3rzy mieli okazj\xc4\x99 ogl\xc4\x85da\xc4\x87 premier\xc4\x99 Gabinetu podczas spotka\xc5\x84 Stowarzyszenia Klubu Filmowego Francji, zrzeszaj\xc4\x85cego tw\xc3\xb3rc\xc3\xb3w i mi\xc5\x82o\xc5\x9bnik\xc3\xb3w kina. Film Wiene okrzykni\xc4\x99to pierwszym artystycznym filmem w historii kina._NEWLINE_Po II wojnie \xc5\x9bwiatowej za spraw\xc4\x85 pozaartystycznej interpretacji Siegfrieda Kracauera Gabinet doktora Caligari zacz\xc4\x85\xc5\x82 by\xc4\x87 odczytywany na nowy spos\xc3\xb3b. Wed\xc5\x82ug badacza Caligari, bezwzgl\xc4\x99dny doktor, jest pierwszym z szeregu tyran\xc3\xb3w zaludniaj\xc4\x85cych wyobra\xc5\xbanie niemieckiego widza. Jego ca\xc5\x82kowicie pos\xc5\x82usznym poddanym jest somnambulik Cezar, kt\xc3\xb3ry nie waha si\xc4\x99 na rozkaz swojego pana pope\xc5\x82ni\xc4\x87 zbrodni\xc4\x99. Film stanowi wyraz zbiorowej nie\xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci weimarskiego spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa, pierwszy sygna\xc5\x82 nadchodz\xc4\x85cej ery Hitlera i totalitaryzmu w Niemczech. Ostateczne zdemaskowanie Francisa jako osobnika chorego psychicznie \xe2\x80\x93 zdaniem krytyka \xe2\x80\x93 nie podwa\xc5\xbca tej interpretacji, lecz przeciwnie, wzmacnia j\xc4\x85. Swoje spostrze\xc5\xbcenia Kracauer zawar\xc5\x82 w wydanej po II wojnie \xc5\x9bwiatowej ksi\xc4\x85\xc5\xbcce pod znacz\xc4\x85cym tytu\xc5\x82em Od Caligariego do Hitlera (1947)._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni badacze s\xc4\x85 zdania, \xc5\xbce rama narracyjna zastosowana w filmie (historia doktora Caligari jako opowie\xc5\x9b\xc4\x87 Francisa) jest przyczyn\xc4\x85 powstania ontologicznej dwuznaczno\xc5\x9bci: nie wiadomo, kt\xc3\xb3ra z dw\xc3\xb3ch zaprezentowanych rzeczywisto\xc5\x9bci jest prawdziwa. Widz musi zdecydowa\xc4\x87, czy \xc5\x9bwiat przedstawiony przez Francisa jest rzeczywi\xc5\x9bcie rojeniem chorego umys\xc5\x82u, czy mo\xc5\xbce przeciwnie, zupe\xc5\x82nie zdrowy Francis zosta\xc5\x82 uwi\xc4\x99ziony przez podst\xc4\x99pnego Caligari w zak\xc5\x82adzie dla ob\xc5\x82\xc4\x85kanych. Narracja filmu prowadzona z punktu widzenia Francisa mo\xc5\xbce sk\xc5\x82ania\xc4\x87 do przyj\xc4\x99cia tej drugiej perspektywy.\n_START_SECTION_\nEstetyka filmu\n_START_PARAGRAPH_\nW\xc5\x9br\xc3\xb3d badaczy kina zdania s\xc4\x85 podzielone, co do kwestii, czy Gabinet jest pierwszym, czy jednym z pierwszych film\xc3\xb3w ekspresjonistycznych (zale\xc5\xbcy to m.in. od przyj\xc4\x99tej przez badacza definicji ekspresjonizmu). Film Wiene okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 jako \xe2\x80\x9eoficjalny\xe2\x80\x9d pocz\xc4\x85tek niemieckiego ekspresjonizmu filmowego. W\xc5\x9br\xc3\xb3d innych film\xc3\xb3w w tej estetyce, niewiele przyk\xc5\x82ada tak du\xc5\xbc\xc4\x85 wag\xc4\x99 do scenografii jak Gabinet doktora Caligari. Film Wiene by\xc5\x82 pr\xc3\xb3b\xc4\x85 nobilitacji sztuki filmowej, jest niekiedy okre\xc5\x9blany mianem \xe2\x80\x9ekina scenograf\xc3\xb3w\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3rych znaczenie dla kszta\xc5\x82tu dzie\xc5\x82a by\xc5\x82o w nim kluczowe (scenografi\xc4\x99 tworzyli Hermann Warm, Walter Reimann i Walter R\xc3\xb6hrig). Wszystkie sceny zosta\xc5\x82y nagrane w studio filmowym. Tw\xc3\xb3rcy nie nakr\xc4\x99cili ani jednego uj\xc4\x99cia w plenerze (cho\xc4\x87 w 1920 roku by\xc5\x82a to powszechnie stosowana metoda). Ka\xc5\xbcdy kadr bardzo dok\xc5\x82adnie przygotowano wraz ze wszystkimi detalami, kamera pozostawa\xc5\x82a nieruchoma. Dekoracje s\xc4\x85 nierealistyczne, dominuj\xc4\x85 w nich linie krzywe, cz\xc4\x99sto ograniczaj\xc4\x85 trajektori\xc4\x99 ruchu aktor\xc3\xb3w w przestrzeni kadru (np. ucieczka Cezara z porwan\xc4\x85 Jane), przedstawione przedmioty s\xc4\x85 niefunkcjonalne (np.: groteskowo wysokie sto\xc5\x82ki urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w, krzywe kszta\xc5\x82ty drzwi i okien). Scenografia zrywa z iluzj\xc4\x85 perspektywy, jest o\xc5\x9bwietlona sztucznym \xc5\x9bwiat\xc5\x82em, niekt\xc3\xb3re cienie s\xc4\x85 po prostu namalowane na pod\xc5\x82odze i \xc5\x9bcianach. Wszystko to sprawia, \xc5\xbce \xc5\x9bwiat przedstawiony filmu wydaje si\xc4\x99 sztuczny. Gabinet doktora Caligari kopiuje ekspresjonistyczn\xc4\x85 konwencj\xc4\x99 teatralnej scenografii, popularn\xc4\x85 na prze\xc5\x82omie drugiej i trzeciej dekady XX wieku._NEWLINE_Gabinet zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82 tak\xc5\xbce mod\xc4\x99 na ram\xc4\x99 narracyjn\xc4\x85 w fabule \xc3\xb3wcze\xc5\x9bnie tworzonych dzie\xc5\x82 filmowych.\n_START_SECTION_\nInne filmy o Caligarim\n_START_PARAGRAPH_\nW 1962 roku powsta\xc5\x82 film The Cabinet of Caligari, kt\xc3\xb3rego scenarzyst\xc4\x85 by\xc5\x82 Robert Bloch. Ponad czterdzie\xc5\x9bci lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, w roku 2005, premier\xc4\x99 odnotowa\xc5\x82 kolejny remake filmu.'