b'\n_START_ARTICLE_\nLipan\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nW pocz\xc4\x85tku XVIII wieku Lipanowie, kt\xc3\xb3rzy do tego czasu utrzymywali bliskie wi\xc4\x99zi plemienne z Jicarillami, odeszli na po\xc5\x82udnie i osiedli na preriach po\xc5\x82udniowego Teksasu. W pocz\xc4\x85tku XVIII wieku opanowali konia i wkr\xc3\xb3tce stali si\xc4\x99 niedo\xc5\x9bcig\xc5\x82ymi \xc5\x82owcami bizon\xc3\xb3w z \xc5\x82atwo\xc5\x9bci\xc4\x85 przemieszczaj\xc4\x85cymi si\xc4\x99 od stanu Kansas po granic\xc4\x99 meksyka\xc5\x84sk\xc4\x85 i napadaj\xc4\x85cymi okoliczne wioski. Indianie z plemienia Kaddo \xc5\x9bmiertelnie bali si\xc4\x99 ich rajd\xc3\xb3w rozb\xc3\xb3jniczych dop\xc3\xb3ki nie dostali broni palnej od Francuz\xc3\xb3w i stali si\xc4\x99 zdolni do przep\xc4\x99dzenia napastnik\xc3\xb3w._NEWLINE_W po\xc5\x82owie XVIII wieku Lipanowie sami stali si\xc4\x99 w potrzebie i poprosili miejscowe w\xc5\x82adze hiszpa\xc5\x84skie o pomoc przeciwko Komanczom napieraj\xc4\x85cych na nich z p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i wschodu. Nie na wiele si\xc4\x99 to zda\xc5\x82o i pod koniec stulecia Lipanowie wyparci zostali tam, gdzie ich pobratymcy Mescalero i Jicarilla. Na terenie Teksasu pozosta\xc5\x82a ich zaledwie garstka. W roku 1900 by\xc5\x82o ich oko\xc5\x82o 100 os\xc3\xb3b. Jednak ci nieliczni oddali stanowi wielkie us\xc5\x82ugi jako przewodnicy, zwiadowcy i obwo\xc5\xbani handlarze._NEWLINE_Po wojnie z Meksykiem w roku 1848, w kt\xc3\xb3rej Lipanowie wspomagali Amerykan\xc3\xb3w, nie doczekali si\xc4\x99 podzi\xc4\x99kowa\xc5\x84 ani lepszego traktowania. W\xc5\x82adze postanowi\xc5\x82y ich spacyfikowa\xc4\x87 i zes\xc5\x82a\xc4\x87 do rezerwatu. Mimo podj\xc4\x99tej walki o swoje (uczestniczyli w ostatnich bojach wodza Chiricahua\xe2\x80\x99\xc3\xb3w, Victoria) w 1903 roku zostali zmuszeni do po\xc5\x82\xc4\x85czenia si\xc4\x99 z Apaczami Mescalero w ich rezerwacie.\n_START_SECTION_\nReligia\n_START_PARAGRAPH_\nReligia Apacz\xc3\xb3w oparta jest na bogatej mitologii oraz personifikacji si\xc5\x82 natury. Bogiem o najwi\xc4\x99kszej pot\xc4\x99dze jest S\xc5\x82o\xc5\x84ce, ale niewiele mniejsz\xc4\x85 pot\xc4\x99g\xc4\x85 obdarzone s\xc4\x85 b\xc3\xb3stwa pomniejsze, jak np. Bia\xc5\x82o Malowana Kobieta i jej syn Dziecko Wody, b\xc4\x99d\xc4\x85ce duchami opieku\xc5\x84czymi g\xc3\xb3r (ga\xe2\x80\x99an). Podczas okre\xc5\x9blonych ceremonii (np. inicjacji seksualnej dziewcz\xc4\x85t) te ostatnie odgrywane s\xc4\x85 przez tancerzy w maskach. Apacze wierzyli, \xc5\xbce ka\xc5\xbcda \xc5\xbcywa istota mia\xc5\x82a w innym wcieleniu przodka \xe2\x80\x93 cz\xc5\x82owieka, w zwi\xc4\x85zku z czym ka\xc5\xbcdy cz\xc5\x82owiek post\xc4\x99puje \xc5\x9bladami swego odleg\xc5\x82ego poprzednika._NEWLINE_\xc5\xb9r\xc3\xb3d\xc5\x82a szamanizmu Apacze doszukiwali si\xc4\x99 w sile, kt\xc3\xb3ra przychodzi\xc5\x82a do okre\xc5\x9blonego cz\xc5\x82owieka poprzez zwierz\xc4\x99, cia\xc5\x82o niebieskie lub okre\xc5\x9blone si\xc5\x82y przyrody; gdy si\xc5\x82a zosta\xc5\x82a okazana i zaakceptowana, przyjmuj\xc4\x85cy j\xc4\x85 mia\xc5\x82 obowi\xc4\x85zek podj\xc4\x85\xc4\x87 nauk\xc4\x99 obowi\xc4\x85zk\xc3\xb3w szama\xc5\x84skich. Wykszta\xc5\x82ceni szamani posiadali moc wykorzystywan\xc4\x85 w czasie wojny, pro\xc5\x9bby o deszcz, szcz\xc4\x99\xc5\x9bcie, zdrowie. Si\xc5\x82a mo\xc5\xbce by\xc4\x87 zar\xc3\xb3wno dobra, jak i z\xc5\x82a, ale choroba i nieszcz\xc4\x99\xc5\x9bcie powodowane s\xc4\x85 gniewem b\xc3\xb3stwa spowodowanym niew\xc5\x82a\xc5\x9bciwym traktowaniem natury. Szaman posiada\xc5\x82 odpowiedni\xc4\x85 wiedz\xc4\x99 i zdolno\xc5\x9bci do uzdrawiania, dlatego cieszy\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc5\x9br\xc3\xb3d Lipan\xc3\xb3w ogromnym szacunkiem._NEWLINE_Powsta\xc5\x82y w pierwszych latach \xc5\xbcycia w rezerwacie i popularny tzw. Native American Church w latach p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych straci\xc5\x82 na znaczeniu. Dzisiejsi Lipanowie nale\xc5\xbc\xc4\x85 przede wszystkim do Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a baptyst\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\n\xc5\xbbycie codzienne\n_START_PARAGRAPH_\nApacze Lipan mieszkali w typowych dla Indian prerii tipi krytych sk\xc3\xb3rami bizon\xc3\xb3w. Gdy znale\xc5\xbali si\xc4\x99 na terenach g\xc3\xb3rzystych zacz\xc4\x99li u\xc5\xbcywa\xc4\x87 sza\xc5\x82as\xc3\xb3w z gi\xc4\x99tych pr\xc4\x99t\xc3\xb3w krytych traw\xc4\x85 lub \xe2\x80\x93 w razie z\xc5\x82ej pogody \xe2\x80\x93 sk\xc3\xb3rami, co zapo\xc5\xbcyczyli od innych Apacz\xc3\xb3w._NEWLINE_Byli \xc5\x82owcami i zbieraczami. Do XVII wieku polowali g\xc5\x82\xc3\xb3wnie na bizony, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej na drobniejsz\xc4\x85 zwierzyn\xc4\x99 g\xc3\xb3rsk\xc4\x85. Nie jadali mi\xc4\x99sa nied\xc5\xbawiedzi, indyk\xc3\xb3w, ani nie \xc5\x82owili ryb._NEWLINE_Podstawowym po\xc5\xbcywieniem ro\xc5\x9blinnym by\xc5\x82y orzechy, mi\xc4\x85\xc5\xbcsz agawy, jagody, ziarna dzikich traw, mi\xc3\xb3d, dzika cebula i ziemniaki. Orzechy i nasiona cz\xc4\x99sto mielono na m\xc4\x85k\xc4\x99. Agawa mia\xc5\x82a wyj\xc4\x85tkowe znaczenie jako ro\xc5\x9blina o znacznej ilo\xc5\x9bci zastosowa\xc5\x84: korze\xc5\x84 pieczony na roz\xc5\xbcarzonych kamieniach dawa\xc5\x82 mezcal, s\xc5\x82odk\xc4\x85, po\xc5\xbcywn\xc4\x85 papk\xc4\x99, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 nast\xc4\x99pnie suszono i przechowywano na okres zimowy, albo poddawano fermentacji uzyskuj\xc4\x85c wysokoprocentowy nap\xc3\xb3j alkoholowy, odpowiednio u\xc5\x82amany ostry kolec wraz z w\xc5\x82\xc3\xb3knem s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82 do szycia jako ig\xc5\x82a z nitk\xc4\x85, inne w\xc5\x82\xc3\xb3kna by\xc5\x82y wykorzystywane do produkcji plecionek, np. mat._NEWLINE_W XVII wieku nauczyli si\xc4\x99 od Indian Pueblo rolnictwa i do pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w XIX wieku uprawiali (nad brzegami rzek i nieco dalej, przy wykorzystaniu kana\xc5\x82\xc3\xb3w nawadniaj\xc4\x85cych) fasol\xc4\x99, dyni\xc4\x99, groch, zbo\xc5\xbce i melony. Gdy zbiory by\xc5\x82y niewystarczaj\xc4\x85ce, zaopatrzenie uzupe\xc5\x82niali zakupami lub rajdami \xc5\x82upie\xc5\xbcczymi na tereny Pueblo._NEWLINE_Ubierali si\xc4\x99 w sk\xc3\xb3ry i bielone, wyszywane paciorkami mokasyny. Moda kobieca Lipan\xc3\xb3w opiera\xc5\x82a si\xc4\x99 na podobnych standardach jak w innych plemionach Apacz\xc3\xb3w, przy czym wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82a si\xc4\x99 wyskubywaniem brwi._NEWLINE_Podczas wojny wojownicy walczyli o dobra doczesne (np. konie), a s\xc5\x82aw\xc4\x99 wojownikowi przynosi\xc5\x82o powalenie przeciwnika od jednego ciosu. Ich tradycyjnymi wrogami byli Komancze, Jutowie i Meksykanie. Do wyposa\xc5\xbcenia wojownika (przed wej\xc5\x9bciem w u\xc5\xbcycie broni palnej) nale\xc5\xbca\xc5\x82a sk\xc3\xb3rzana, malowana tarcza, \xc5\x82uk ze strza\xc5\x82ami, sk\xc3\xb3rzane ochraniacze nadgarstk\xc3\xb3w, oszczepy, proce ze sk\xc3\xb3ry, krzemienne no\xc5\xbce i maczugi.\n_START_SECTION_\nLipanowie dzisiaj\n_START_PARAGRAPH_\nMa\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa mieszane w zasadzie wtopi\xc5\x82y Lipan\xc3\xb3w w plemi\xc4\x99 znacznie liczniejszych Mescalero. Ich j\xc4\x99zyk zagin\xc4\x85\xc5\x82 zupe\xc5\x82nie, ale nadal uczestnicz\xc4\x85 w \xc5\xbcyciu plemiennym. Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 dziewcz\xc4\x85t nadal oddaje si\xc4\x99 rytua\xc5\x82om inicjacji seksualnej, a z okazji \xc5\x9bwi\xc4\x99ta niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci 4 lipca odprawiane s\xc4\x85 uroczyste ta\xc5\x84ce plemienne._NEWLINE_Od roku 1953 dzieci s\xc4\x85 obj\xc4\x99te og\xc3\xb3lnoameryka\xc5\x84skim systemem szkolnictwa publicznego, a plemienny fundusz stypendialny pomaga tym, kt\xc3\xb3rzy chc\xc4\x85 kszta\xc5\x82ci\xc4\x87 si\xc4\x99 dalej.'