b'\n_START_ARTICLE_\nAlieni iuris\n_START_PARAGRAPH_\nAlieni iuris (\xc5\x82ac. [osoby] cudzego prawa) \xe2\x80\x93 w prawie rzymskim, osoby podlegaj\xc4\x85ce w\xc5\x82adzy patris familias.\n_START_SECTION_\nStatus prawny os\xc3\xb3b alieni iuris\n_START_PARAGRAPH_\nDo kategorii os\xc3\xb3b alieni iuris nale\xc5\xbca\xc5\x82y przede wszystkim osoby podlegaj\xc4\x85ce w\xc5\x82adzy ojcowskiej (tzw. patria potestas), tj. synowie (filii familias), c\xc3\xb3rki (filiae familias), wnuki i dalsi zst\xc4\x99pni oraz adoptowani i arrogowani. Ponadto osob\xc4\x85 alieni iuris mog\xc5\x82a by\xc4\x87 \xc5\xbcona (uxor) ojca rodziny lub osoby mu podleg\xc5\x82ej, je\xc5\xbceli wesz\xc5\x82a pod w\xc5\x82adz\xc4\x99 (manus) m\xc4\x99\xc5\xbca oraz do jego rodziny agnatycznej. \xc5\xbbona ojca rodziny, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a in manu (podlega\xc5\x82a jego w\xc5\x82adzy), nazywana by\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas mater familias._NEWLINE_Osoby alieni iuris nie mog\xc5\x82y by\xc4\x87 podmiotami praw maj\xc4\x85tkowych, tj. nie mog\xc5\x82y mie\xc4\x87 \xc5\xbcadnej w\xc5\x82asno\xc5\x9bci ani niczego nabywa\xc4\x87 dla siebie. Pocz\xc4\x85tkowo nie mia\xc5\x82y one r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zdolno\xc5\x9bci do zawierania um\xc3\xb3w. Z czasem mog\xc5\x82y dokonywa\xc4\x87 takich czynno\xc5\x9bci, ale wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na rzecz patris familias, tj. to, co naby\xc5\x82y, stawa\xc5\x82o si\xc4\x99 w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 ich zwierzchnika. Analogiczna sytuacja mia\xc5\x82a miejsce, kiedy syn nabywa\xc5\x82 w\xc5\x82adz\xc4\x99 nad swoj\xc4\x85 \xc5\xbcon\xc4\x85, gdy\xc5\xbc nabywa\xc5\x82 j\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc nie dla siebie, ale na rzecz swojego patris familias._NEWLINE_W czasach najdawniejszych po\xc5\x82o\xc5\xbcenie dzieci podlegaj\xc4\x85cych patria potestas, zbli\xc5\xbcone by\xc5\x82o do po\xc5\x82o\xc5\xbcenia niewolnik\xc3\xb3w. Np. ojciec m\xc3\xb3g\xc5\x82 swe dzieci sprzeda\xc4\x87 (syna, wedle Prawa XII Tablic najwy\xc5\xbcej trzykrotnie pod rygorem utraty nad nim w\xc5\x82adzy, c\xc3\xb3rk\xc4\x99 lub wnuka wedle p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej interpretacji jeden raz), zabi\xc4\x87 (po przeprowadzeniu "s\xc4\x85du domowego" iudicium domesticum) lub porzuci\xc4\x87 (ius exponendi), z czasem prawo ograniczy\xc5\x82o te mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci. Odpowiedzialno\xc5\x9b\xc4\x87 ojca za d\xc5\x82ugi zaci\xc4\x85gni\xc4\x99te przez syna by\xc5\x82a taka sama, jak odpowiedzialno\xc5\x9b\xc4\x87 w\xc5\x82a\xc5\x9bciciela za d\xc5\x82ugi zaci\xc4\x85gni\xc4\x99te przez niewolnika. Ponadto je\xc5\xbceli jaka\xc5\x9b osoba przetrzymywa\xc5\x82a syna, ojciec m\xc3\xb3g\xc5\x82 si\xc4\x99 domaga\xc4\x87 jego wydania przy pomocy rei vindicatio, tak jak to mia\xc5\x82o miejsce w przypadku niewolnika czy innej rzeczy. Jednak jako ludziom wolnym, obywatelom rzymskim przys\xc5\x82ugiwa\xc5\x82a pe\xc5\x82nia praw politycznych \xe2\x80\x93 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzna alieni iuris w czasach republiki m\xc3\xb3g\xc5\x82 doj\xc5\x9b\xc4\x87 do najwy\xc5\xbcszych stanowisk urz\xc4\x99dniczych._NEWLINE_Za przest\xc4\x99pstwa i delikty os\xc3\xb3b alieni iuris odpowiada\xc5\x82 noksalnie jej zwierzchnik. By\xc5\x82 on r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc uprawniony do wytoczenia pow\xc3\xb3dztwa w wypadku zniewa\xc5\xbcenia podleg\xc5\x82ej mu osoby.\n_START_SECTION_\nSytuacja maj\xc4\x85tkowa filii familias\n_START_PARAGRAPH_\nFilius familias pocz\xc4\x85tkowo m\xc3\xb3g\xc5\x82 dzia\xc5\x82a\xc4\x87 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na rzecz swojego zwierzchnika. Pod koniec republiki \xe2\x80\x93 wedle prawa pretorskiego \xe2\x80\x93 m\xc3\xb3g\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc zobowi\xc4\x85zywa\xc4\x87 patrem familias kontraktami, o ile wynika\xc5\x82y z nich skierowane przeciwko pater familias pow\xc3\xb3dztwa o charakterze dodatkowym (actiones adiecticiae qualitatis)._NEWLINE_Za dominatu, filius familias zdobywa stopniowo odr\xc4\x99bn\xc4\x85 zdolno\xc5\x9b\xc4\x87 do czynno\xc5\x9bci prawnych. M\xc3\xb3g\xc5\x82 on samodzielnie zobowi\xc4\x85zywa\xc4\x87 si\xc4\x99 przez kontrakty i by\xc4\x87 z nich pozywany. Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej jednak egzekucja z tych kontrakt\xc3\xb3w by\xc5\x82a bezskuteczna, gdy\xc5\xbc za \xc5\xbcycia ojca nie mia\xc5\x82 on w\xc5\x82asnego maj\xc4\x85tku._NEWLINE_Osoby alieni iuris w zasadzie nie mog\xc5\x82y sporz\xc4\x85dzi\xc4\x87 testamentu. Mog\xc5\x82y za to dziedziczy\xc4\x87, jednak spadek taki przypada\xc5\x82 na zasadach og\xc3\xb3lnych ich ojcu. Jednak od czas\xc3\xb3w cesarza Konstantyna, pater familias nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 zby\xc4\x87 takiego spadku, je\xc5\xbceli dziecko otrzyma\xc5\x82o go po matce lub po jej krewnym wst\xc4\x99pnym.\n_START_SECTION_\nPeculium\n_START_PARAGRAPH_\nPater familias z regu\xc5\x82y wydziela\xc5\x82 synowi ze swego maj\xc4\x85tku do zarz\xc4\x85du i u\xc5\xbcywania tzw. peculium profecticium. Pater familias pozostawa\xc5\x82 jednak nadal jego w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielem. M\xc3\xb3g\xc5\x82 on powi\xc4\x99kszy\xc4\x87, zmniejszy\xc4\x87 czy wreszcie odebra\xc4\x87 (ademptio peculii) takie peculium. Umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82o ono synowi zdobycie do\xc5\x9bwiadczenia \xc5\xbcyciowego i zawodowego. Emancypowany syn zwykle otrzymywa\xc5\x82 je na w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_Instytucja ta wywodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 \xe2\x80\x93 od czas\xc3\xb3w Oktawiana Augusta lub wcze\xc5\x9bniejszych \xe2\x80\x93 z "maj\xc4\x85tku obozowego" (peculium castrense). By\xc5\x82 to maj\xc4\x85tek, jaki syn otrzymywa\xc5\x82 w zwi\xc4\x85zku ze swoj\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcb\xc4\x85 wojskow\xc4\x85 lub zdobywa\xc5\x82 w jej trakcie. By\xc5\x82 on jego w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 i m\xc3\xb3g\xc5\x82 ni\xc4\x85 swobodnie dysponowa\xc4\x87 czynno\xc5\x9bciami inter vivos (mi\xc4\x99dzy \xc5\xbcyj\xc4\x85cymi, np. umowy) jak i mortis causa (na wypadek \xc5\x9bmierci, np. testament, darowizna na wypadek \xc5\x9bmierci). Je\xc5\xbceli jednak zmar\xc5\x82 on, nie rozporz\xc4\x85dziwszy nim, maj\xc4\x85tek \xc3\xb3w przypada\xc5\x82 patri familias nie jako spadek, ale z tytu\xc5\x82u zwrotu peculium._NEWLINE_Za czas\xc3\xb3w dominatu (IV w.) pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 instytucja \xe2\x80\x9emaj\xc4\x85tku tak jakby obozowego\xe2\x80\x9d (peculium quasi castrense), b\xc4\x99d\xc4\x85cego r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xc4\x85 syna. By\xc5\x82 to maj\xc4\x85tek nabyty w cywilnej s\xc5\x82u\xc5\xbcbie pa\xc5\x84stwowej, pocz\xc4\x85tkowo jako dygnitarz dworski, od V w. r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jako jakikolwiek urz\xc4\x99dnik lub duchowny.\n_START_SECTION_\nBona adventicia\n_START_PARAGRAPH_\nOd czas\xc3\xb3w kodyfikacji justynia\xc5\x84skiej, syn (filius familias) stawa\xc5\x82 si\xc4\x99 w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielem ca\xc5\x82ego maj\xc4\x85tku niepochodz\xc4\x85cego od ojca ani z jego maj\xc4\x85tku (ze spadku po matce bona materna lub z innych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 tzw. bona adventicia lub peculium adventicium, zaliczano tu nabytki z ma\xc5\x82\xc5\xbce\xc5\x84stwa lucra nuptialia czyli posag). Jednak\xc5\xbce ojciec m\xc3\xb3g\xc5\x82 ten maj\xc4\x85tek do\xc5\xbcywotnio u\xc5\xbcytkowa\xc4\x87 i zarz\xc4\x85dza\xc4\x87, chyba \xc5\xbce osoba, od kt\xc3\xb3rej te dobra pochodzi\xc5\x82y, wykluczy\xc5\x82a zarz\xc4\x85d i u\xc5\xbcytkowanie ojca (bona adventicia irregularia)._NEWLINE_Syn, dop\xc3\xb3ki by\xc5\x82 alieni iuris, nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 rozporz\xc4\x85dza\xc4\x87 tymi dobrami w testamencie. Jednak w pierwszej kolejno\xc5\x9bci dziedziczy\xc5\x82y po nim beztestamentowo jego dzieci, nast\xc4\x99pnie bracia a dopiero w dalszej kolejno\xc5\x9bci ojciec.'