b'\n_START_ARTICLE_\nKerala\n_START_SECTION_\nPo\xc5\x82o\xc5\xbcenie geograficzne\n_START_PARAGRAPH_\nStan ten graniczy z Tamilnadu i Karnatak\xc4\x85 na wschodzie i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnym wschodzie, na zachodzie i po\xc5\x82udniu graniczy z Oceanem Indyjskim, na jego terytorium le\xc5\xbcy tak\xc5\xbce Mah\xc3\xa9 \xe2\x80\x93 przybrze\xc5\xbcna eksklawa terytorium zwi\xc4\x85zkowego Puducherry, by\xc5\x82ej kolonii francuskiej. Niedaleko le\xc5\xbcy tak\xc5\xbce archipelag Lakszadiwy._NEWLINE_D\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 Wybrze\xc5\xbca Malabarskiego \xe2\x80\x93 590\xc2\xa0km. G\xc4\x99sto zalesione na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Ghaty Zachodnie wznosz\xc4\x85 si\xc4\x99 przeci\xc4\x99tnie na wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 1500 m n.p.m. Najwy\xc5\xbcszy szczyt Anai Mudi (2695 m n.p.m.) Na zachodzie g\xc3\xb3ry przechodz\xc4\x85 w krajobraz wzg\xc3\xb3rz, a potem w \xc5\xbcyzn\xc4\x85 r\xc3\xb3wnin\xc4\x99 nad Morzem Arabskim. Mi\xc4\x99dzy miastami Koczin i Kollam rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 pas kana\xc5\x82\xc3\xb3w, jezior i lagun (tzw. Backwaters). Na po\xc5\x82udnie od Koczin znajduje si\xc4\x99 najwi\xc4\x99kszy zbiornik wodny stanu \xe2\x80\x93 jezioro Vembadan. W wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci wody sp\xc5\x82ywaj\xc4\x85 z Ghat\xc3\xb3w Zachodnich. Najwi\xc4\x99ksza rzeka \xe2\x80\x93 Periyar.\n_START_SECTION_\nPodzia\xc5\x82 administracyjny\n_START_PARAGRAPH_\nStan Kerala dzieli si\xc4\x99 na nast\xc4\x99puj\xc4\x85ce okr\xc4\x99gi:\n_START_SECTION_\nKlimat\n_START_PARAGRAPH_\nKlimat tropikalny z niedu\xc5\xbcymi wahaniami temperatury, zale\xc5\xbcny od monsun\xc3\xb3w. Po\xc5\x82udniowo-zachodni monsun najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej nadchodzi w Kerali na pocz\xc4\x85tku czerwca i przynoszone przez niego opady trwaj\xc4\x85 do pa\xc5\xbadziernika. Wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 opad\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 1250\xc2\xa0mm na nizinie i 5000\xc2\xa0mm w g\xc3\xb3rach. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich przypada na por\xc4\x99 monsunow\xc4\x85. Od pa\xc5\xbadziernika do maja opad\xc3\xb3w ma\xc5\x82o, ale wilgotno\xc5\x9b\xc4\x87 powietrza mimo to wysoka.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nPodstaw\xc4\x85 gospodarki stanu jest rolnictwo. Uprawia si\xc4\x99 tu oko\xc5\x82o 600 gatunk\xc3\xb3w ry\xc5\xbcu ponadto du\xc5\xbce znaczenie maj\xc4\x85 takie ro\xc5\x9bliny jak: palma kokosowa, herbata, kauczuk oraz przyprawy \xe2\x80\x93 pieprz, wanilia oraz cynamon. Wytwarza si\xc4\x99 tu kopr\xc4\x99. Znaczenie ma rybo\xc5\x82\xc3\xb3wstwo. Pewien udzia\xc5\x82 w ekonomii maj\xc4\x85 tak\xc5\xbce przemys\xc5\x82 oraz turystyka._NEWLINE_Kerala szczyci si\xc4\x99 najni\xc5\xbcsz\xc4\x85 \xc5\x9bmiertelno\xc5\x9bci\xc4\x85 niemowl\xc4\x85t i najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 w Indiach ilo\xc5\x9bci\xc4\x85 pi\xc5\x9bmiennych (91%). W por\xc3\xb3wnaniu z naruszeniem r\xc3\xb3wnowagi demograficznej w Indiach w Kerali \xe2\x80\x93 wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ilo\xc5\x9bci\xc4\x85 kobiet od m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn. Mimo reform z lat 60. wielu mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Kerali pracuje jako gastarbeiterzy na Bliskim Wschodzie wysy\xc5\x82aj\xc4\x85c pieni\xc4\x85dze rodzinie w Kerali. Kwoty te s\xc4\x85 istotn\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 dochod\xc3\xb3w Kerali.\n_START_SECTION_\nJ\xc4\x99zyki\n_START_PARAGRAPH_\nJ\xc4\x99zykiem malajalam pos\xc5\x82uguje si\xc4\x99 w Kerali \xe2\x80\x93 96,8%, tamilskim \xe2\x80\x93 1,9%, innymi j\xc4\x99zykami 1,3%.\n_START_SECTION_\nHistoria Kerali\n_START_PARAGRAPH_\n(w oparciu o wikipedia.de)_NEWLINE_Legenda g\xc5\x82osi, \xc5\xbce Kerala wy\xc5\x82oni\xc5\x82a si\xc4\x99 z morza za spraw\xc4\x85 Para\xc5\x9buramy. Bogowie dali mu ziemi\xc4\x99, w kt\xc3\xb3r\xc4\x85 przemieni\xc5\x82o si\xc4\x99 morze w miejscu, gdzie wrzuci\xc5\x82 on top\xc3\xb3r. Mi\xc4\x99dzy g\xc3\xb3rami a morzem powsta\xc5\x82a dzisiejsza Kerala._NEWLINE_Od 3 tysi\xc4\x99cy lat wybrze\xc5\xbce Kerali by\xc5\x82o znane z handlu przyprawami i ko\xc5\x9bci\xc4\x85 s\xc5\x82oniow\xc4\x85. Stamt\xc4\x85d ruszano z azjatyckimi towarami na zach\xc3\xb3d. Z powodu g\xc4\x99stej d\xc5\xbcungli zagospodarowanie przez ludzi rozwija\xc5\x82o si\xc4\x99 powoli, dopiero kontakty z dynasti\xc4\x85 Maurj\xc3\xb3w da\xc5\x82y impuls do rozwoju. W tym czasie (320\xe2\x80\x93180 p.n.e.) w dzisiejszej Kerali rozprzestrzenia\xc5\x82 si\xc4\x99 buddyzm i d\xc5\xbcinizm. Na ziemi tej rzekomo w 52 r. n.e. roku we wspomnianym przez rzymskiego uczonego Pliniusza Starszego porcie  Muziris (Kodungallur) wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82  Tomasz Aposto\xc5\x82 sprowadzaj\xc4\x85c chrze\xc5\x9bcijan do Indii. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce jednak pojawili si\xc4\x99 oni z kupcami syryjskimi. Pierwsze wsp\xc3\xb3lnoty zak\xc5\x82adane by\xc5\x82y  dopiero w IV wieku n.e. \xc5\xbbydzi pojawili si\xc4\x99 po zburzeniu \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni w Jerozolimie w 70 r. n.e. Wybrze\xc5\xbce rozwija\xc5\x82o si\xc4\x99 szczeg\xc3\xb3lnie dzi\xc4\x99ki handlowym kontaktom z chi\xc5\x84skimi, arabskimi, rzymskimi kupcami. Utrzymywano te\xc5\xbc kontakty handlowe z Fenicj\xc4\x85 i z Egiptem._NEWLINE_Do oko\xc5\x82o 400 roku n.e. ziemiami dzisiejszej centralnej Kerali rz\xc4\x85dzili kr\xc3\xb3lowie Czera handluj\xc4\x85c z Grekami, Rzymianami i Arabami, wojuj\xc4\x85c z tamilskimi dynastiami \xc4\x86ol\xc3\xb3w i Pandja. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Kerali powsta\xc5\x82o w\xc3\xb3wczas kr\xc3\xb3lestwo Mooshika od stolicy nazwane Ezhimala. Mi\xc4\x99dzy dzisiejsz\xc4\x85 stolica Kerali Thiruvananthapuram a przyl\xc4\x85dkiem Komoryn znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 pa\xc5\x84stwo Aj\xc3\xb3w. Najwi\xc4\x99ksze znaczenie mieli Czera, o kt\xc3\xb3rych s\xc4\x85 wzmianki ju\xc5\xbc z czasu A\xc5\x9boki._NEWLINE_W latach 400 r n.e. Czera zostali pokonani przez Kalabhrasz Dekanu. Czas ten uchodzi za czasy ciemno\xc5\x9bci. 400 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej w\xc5\x82adcy ci zostali zwyci\xc4\x99\xc5\xbceni przez dynastie Pallaw\xc3\xb3w, Czalukja, Pandja i Rasztrakuta._NEWLINE_W 800 r. n.e.kr\xc3\xb3l Kulasekhara (800\xe2\x80\x93820) wznowi\xc5\x82 w\xc5\x82adz\xc4\x99 dynastii Czera. Od za\xc5\x82o\xc5\xbcenia miasta Kollam w 825 roku odlicza si\xc4\x99 w kulturze j\xc4\x99zyka malajalam czas. Najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 rol\xc4\x99 podczas drugiego panowania dynastii Czera odegra\xc5\x82 Sthanu Ravi Varman. Podczas jego panowania (844\xe2\x80\x93885) rozkwit\xc5\x82 handel morski. W tym te\xc5\xbc czasie w 851 roku wraz z przybyciem arabskiego kupca Sulejmana pojawili si\xc4\x99 na obszarze dzisiejszej Kerali muzu\xc5\x82manie. Po \xc5\x9bmierci w\xc5\x82adcy dosz\xc5\x82o do wojen z tamilsk\xc4\x85 dynasti\xc4\x85 \xc4\x86ol\xc3\xb3w. Podczas panowania ostatniego z dynastii Czera (Rama Varma Kulasekhara 1090\xe2\x80\x931102) \xc4\x86olowie zaj\xc4\x99li stolic\xc4\x99 kr\xc3\xb3lestwa Mahodyapuram (pierwotnie Muziris)._NEWLINE_Koniec panowania Czera rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 czas rozdrobnienia na ma\xc5\x82e pa\xc5\x84stewka. Najwa\xc5\xbcniejsze z nich to \xe2\x80\x93 Venads (z czasem Trawankor),_NEWLINE_Nediyirippu Swarupam pod panowaniem Zamorine z Calicut (obecnie Kozhikode) i  Perumpadappu Swarupam (Koczin). Pierwszy w\xc5\x82adca Venads  Udaya Marthanda Varma (1175\xe2\x80\x931195) rozwin\xc4\x85\xc5\x82 stolic\xc4\x99 Quilon (dzi\xc5\x9b Kollam) w kwitn\xc4\x85cy port w 1275 odwiedzany przez Marco Polo. Szczyt rozwoju Venads osi\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82o pod panowaniem Ravi Varma Kulasekhara (1299\xe2\x80\x931314). Potem podupad\xc5\x82o, by odzyska\xc4\x87 znaczenie dopiero jako ksi\xc4\x99stwo Trawankoru. Nediyirippu Swarupam, ze stolic\xc4\x85  Calicut (Kozhikode)) sw\xc3\xb3j dobrobyt zawdzi\xc4\x99cza handlowym stosunkom z Chinami i Arabi\xc4\x85. Zamorine (tzn. Panowie morza)) poszerzali swoje pa\xc5\x84stwo droga podboj\xc3\xb3w. Kres temu ustanowi\xc5\x82a rosn\xc4\x85ca si\xc5\x82a kolonii europejskich. Do tego czasu niewiele wiadomo o Perumpadappu Swarupam (Koczin) podobnie jak Calicut i Quilon utrzymuj\xc4\x85cym si\xc4\x99 z handlu morskiego. W XV wieku wesz\xc5\x82o ono w konflikt z ekspansywnym pa\xc5\x84stwem Zamorin._NEWLINE_W 1498 roku przybycie Vasco da Gama by\xc5\x82o znakiem rozpocz\xc4\x99cia si\xc4\x99 kolonizacji tych obszar\xc3\xb3w (od 1498 do 1947). Na pocz\xc4\x85tku XVI wieku ziemie skolonizowali Portugalczycy, w 1663 roku pokonani przez Holendr\xc3\xb3w. W 1795 ziemie przesz\xc5\x82y pod kontrol\xc4\x99 Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej._NEWLINE_W maju 1498, po okr\xc4\x85\xc5\xbceniu Afryki, portugalski \xc5\xbceglarz Vasco da Gama wyl\xc4\x85dowa\xc5\x82 na pla\xc5\xbcy Kappad, 30\xc2\xa0km od Calicut. Z pocz\xc4\x85tku by\xc5\x82 serdecznie przyjmowany przez Zamorin. Wkr\xc3\xb3tce straci\xc5\x82 przywileje handlu pr\xc3\xb3buj\xc4\x85c przej\xc4\x85c od Arab\xc3\xb3w handel przyprawami. Wykorzystuj\xc4\x85c wrogo\xc5\x9b\xc4\x87 mi\xc4\x99dzy Zamorinem a Koczinem, Portugalczycy prze\xc5\x82amali monopol arabski w handlu przyprawami. Vasco da Gama zawar\xc5\x82 wi\xc4\x99c sojusz z raj\xc4\x85 Koczinu i w 1503 roku zbudowa\xc5\x82 w Indiach pierwszy fort europejski. Calicut i Koczin zosta\xc5\x82y wci\xc4\x85gni\xc4\x99te w wojn\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy Arabami a Portugalczykami. 1506 roku Afonso de Albuquerque zosta\xc5\x82 gubernatorem portugalskich posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci w Indiach. Kolonizacja portugalska wp\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82a na  kultur\xc4\x99 przysz\xc5\x82ej Kerali. Jej pozosta\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 jest uprawa tytoniu, czy architektura. Niestety Portugalia przyczyni\xc5\x82a si\xc4\x99 w swoim czasie do nietolerancji religijnej na tych terenach._NEWLINE_Korupcja i os\xc5\x82abienie ekonomiczne Portugalii przyczyni\xc5\x82y si\xc4\x99 w XVI wieku do upadku jej w\xc5\x82adzy w Kerali. Jej miejsce zaj\xc4\x99\xc5\x82a Holandia. W 1603 roku admira\xc5\x82 Steven van der Hagen wyl\xc4\x85dowawszy w Calicut zawar\xc5\x82 umowy z Zamorinem spiskuj\xc4\x85cym przeciwko Portugalii. W ich wyniku uzyska\xc5\x82 zgod\xc4\x99 na budow\xc4\x99 twierdz w Purakkad, Kayakulum, Quilon i Travancore. W 1663 roku Holendrzy zaj\xc4\x99li Koczin przejmuj\xc4\x85c ostatecznie w\xc5\x82adz\xc4\x99 od Portugalczyk\xc3\xb3w. W tym czasie nast\xc4\x85pi\xc5\x82 te\xc5\xbc wzrost si\xc5\x82y Travankoru i inwazja Mysore. Holendrzy dominowali na tym obszarze w XVII i XVIII wieku._NEWLINE_Marthanda Varma w 1729 odziedziczywszy to, co pozosta\xc5\x82o z kr\xc3\xb3lestwa Venad podbi\xc5\x82 s\xc4\x85siednie ksi\xc4\x99stwa tworz\xc4\x85c Travancore. W bitwie pod Colachel  w 1741 pobi\xc5\x82 Holendr\xc3\xb3w. 1753 podpisa\xc5\x82 z nimi umow\xc4\x99 o pok\xc3\xb3j. Rama Varma, od 1758 nast\xc4\x99pca na tronie okaza\xc5\x82 si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie skutecznym przyw\xc3\xb3dc\xc4\x85. Panowa\xc5\x82 do 1798 roku. W 1791 zagro\xc5\xbcony przez Mysore uzale\xc5\xbcni\xc5\x82 si\xc4\x99 od pomocy Brytyjczyk\xc3\xb3w staj\xc4\x85c si\xc4\x99 brytyjskim protektoratem z oficjalnie zagwarantowan\xc4\x85 pozorn\xc4\x85  samodzielno\xc5\x9bci\xc4\x85. A\xc5\xbc do uniezale\xc5\xbcnienia si\xc4\x99 Indii w 1947 roku._NEWLINE_Hyder Ali, w\xc5\x82adca Mysore wzmocnionemu z walce przeciwko kolonializmowi brytyjskiemu w 1764 zaatakowa\xc5\x82 dzisiejsz\xc4\x85  Keral\xc4\x99. Dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zaj\xc4\x85\xc5\x82 Calicut. 1773 zdoby\xc5\x82 Trichur (obecnie Thrissur). Jego nast\xc4\x99pca Tipu Sultan w latach 1790 do 1792 przej\xc4\x85\xc5\x82 w\xc5\x82adz\xc4\x99 w po\xc5\x82udniowej Kerali. Wkr\xc3\xb3tce jednak zosta\xc5\x82 zwyci\xc4\x99\xc5\xbcony przez Brytyjczyk\xc3\xb3w._NEWLINE_ _NEWLINE_Brytyjczycy panowali w Kerali od XVII wieku do 1947 roku. Pierwszy raz zawarli umow\xc4\x99 handlowa z Zamorinem w 1615 roku. Dwadzie\xc5\x9bcia lat potem wolno im by\xc5\x82o wykorzystywa\xc4\x87 w handlu wszystkie portugalskie porty Kerali. Po upadku w\xc5\x82adzy Portugalii Calicut w 1664 roku przeszed\xc5\x82 pod panowanie brytyjskie. Inwazja Mysore da\xc5\x82a im sposobno\xc5\x9b\xc4\x87 do umocnienia swojej w\xc5\x82adzy w Kerali. 1795 roku ksi\xc4\x99stwo Travancore sta\xc5\x82o si\xc4\x99 ich protektoratem. W 1800 roku ca\xc5\x82\xc4\x85 Kerala by\xc5\x82a ju\xc5\xbc pod panowaniem brytyjskim. Dopiero w latach 20. XX wieku dosz\xc5\x82o do buntu \xe2\x80\x93 m.in. powstania Moplah w 1921 roku i rebelii Punnapra-Vayalar z 1946 roku._NEWLINE_Dwa lata po uzyskaniu niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bci Indii ksi\xc4\x99stwa Travancore i Koczinu do\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82y do Indii tworz\xc4\x85c w 1950 roku stan, przeorganizowany w 1956 roku w wyniku wyznaczenia granic stan\xc3\xb3w uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85cych u\xc5\xbcywany j\xc4\x99zyk. Tworz\xc4\x85c w 1956 (odgraniczaj\xc4\x85c stref\xc4\x99 j\xc4\x99zyka malajalam) roku obecny stan Kerala w\xc5\x82\xc4\x85czono do niego te\xc5\xbc ksi\xc4\x99stwa Travancore, Koczinu i Malabar. Najbardziej na po\xc5\x82udnie wysuni\xc4\x99ta cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Travancore (okr\xc4\x99g Kanyakumari) wesz\xc5\x82a w ska\xc5\x82 stanu Madras (od 1969 Tamilnadu). W pierwszych wyborach w Kerali w 1957 roku zwyci\xc4\x99\xc5\xbcy\xc5\x82a Komunistyczna Partia Indii. Po raz pierwszy w niezale\xc5\xbcnych Indiach przegra\xc5\x82 wybory Indyjski Kongres Narodowy, po raz pierwszy wybrano te\xc5\xbc demokratycznie parti\xc4\x99 komunistyczn\xc4\x85. Dwa lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej gabinet premiera E.M.S. Namboodiripad upad\xc5\x82 w wyniku zamieszek. Mimo to komuni\xc5\x9bci nadal utrzymuj\xc4\x85 si\xc4\x99 przy w\xc5\x82adzy._NEWLINE_Obecnie keralsk\xc4\x85 scen\xc4\x99 polityczn\xc4\x85 zdominowa\xc5\x82y dwa sojusze: United Democratic Front (UDF) kierowany przez Indyjski Kongres Narodowy i Left Democratic Front (LDF), kierowany przez Komunistyczn\xc4\x85 Parti\xc4\x99 Indii (Marksistowsk\xc4\x85). Komunistyczny rz\xc4\x85d Kerali zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 uwag\xc4\x99 \xc5\x9bwiata zakazuj\xc4\x85c w 2006 roku sprzeda\xc5\xbcy i produkcji coca-coli (ze wzgl\xc4\x99du na wykrycie w niej pestycyd\xc3\xb3w). Wypowiada si\xc4\x99 on te\xc5\xbc przeciwko monopolowi Microsoft. Od maja 2006 premierem jest V.S. Achuthanandan._NEWLINE_Dzi\xc4\x99ki wysokiemu poziomowi wykszta\xc5\x82cenia i rozwini\xc4\x99tej sztuce Kerala nale\xc5\xbcy do najbardziej post\xc4\x99powych stan\xc3\xb3w Indii.\n_START_SECTION_\nSztuka Kerali\n_START_PARAGRAPH_\nS\xc5\x82awny na ca\xc5\x82e Indie teatr wywodz\xc4\x85cy si\xc4\x99 z ceremonii religijnych. Podstawowe \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a to teatr Kathakali, Krysznattam, sanskrycki dramat Kutijattam i taniec Mohiniattam. W sztuce tej zaciera si\xc4\x99 granica mi\xc4\x99dzy przedstawieniem a kultem. W thejjamach z Malabaru przebrani tancerze wyst\xc4\x99puj\xc4\x85c przed \xc5\x9bwi\xc4\x85tyniami uosabiaj\xc4\x85 bog\xc3\xb3w._NEWLINE_Keral\xc4\x99 reprezentuje te\xc5\xbc kino w j\xc4\x99zyku malajalam tzw. Mollywood. Do s\xc5\x82awnych aktor\xc3\xb3w nale\xc5\xbcy Mammootty (Karutha Pakshikal, Ore Kadal)._NEWLINE_Codzienna gazeta \xe2\x80\x9eLalayala Manorama\xe2\x80\x9d (wydawana w Kottayam, z nak\xc5\x82adem 1,1 mln, z tygodnikiem po angielsku The Week i z wydaniem manoramaonline.com)._NEWLINE_Z tradycji wywodzi si\xc4\x99 te\xc5\xbc keralska sztuka walki \xe2\x80\x93 Kalari payattut, kt\xc3\xb3rej pokazy mo\xc5\xbcna zobaczy\xc4\x87 w Kerali.'