b"\n_START_ARTICLE_\nJaskinie w Luray\n_START_SECTION_\nGeologia\n_START_PARAGRAPH_\nJaskinie w Luray znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w Dolinie Shenandoah, na wsch\xc3\xb3d od \xc5\x82a\xc5\x84cucha Alleghen\xc3\xb3w w Appalachach. Dolina rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 pomi\xc4\x99dzy Pasmem B\xc5\x82\xc4\x99kitnym na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i G\xc3\xb3rami Massanutten na po\xc5\x82udniu. Wzg\xc3\xb3rze Cave Hill, w kt\xc3\xb3rego wn\xc4\x99trzu odkryto sie\xc4\x87 jaski\xc5\x84, ma wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 282 m n.p.m. Okolica by\xc5\x82a d\xc5\x82ugo miejscem zainteresowania poszukiwaczy, ze wzgl\xc4\x99du na liczne formy krasowe. Wchodz\xc4\x85c do jednego z naturalnych szyb\xc3\xb3w odkryto ci\xc4\x85g lurajskich grot._NEWLINE_Pierwotna sie\xc4\x87 jaski\xc5\x84 powsta\xc5\x82a w trzeciorz\xc4\x99dzie, erozji uleg\xc5\x82y w\xc3\xb3wczas sylurskie ska\xc5\x82y wapienne. Powsta\xc5\x82e nisze i szyby zosta\xc5\x82y ca\xc5\x82kowicie wype\xc5\x82nione wod\xc4\x85 charakteryzuj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 wysok\xc4\x85 kwasowo\xc5\x9bci\xc4\x85. Kwas zacz\xc4\x85\xc5\x82 oddzia\xc5\x82ywa\xc4\x87 na \xc5\x9bciany i sklepienia zag\xc5\x82\xc4\x99bie\xc5\x84. Jak wysoko si\xc4\x99ga\xc5\x82a woda, wida\xc4\x87 dzisiaj w miejscu zwanym Elfin Ramble._NEWLINE_Temperatura w jaskiniach jest sta\xc5\x82a i wynosi ok. 12 \xe2\x84\x83, podobnie jak w Jaskini Mamuciej w Parku Narodowym Mammoth Cave w stanie Kentucky._NEWLINE_Nie jest \xc5\x82atwo okre\xc5\x9bli\xc4\x87 rozmiary poszczeg\xc3\xb3lnych kom\xc3\xb3r Jaski\xc5\x84 w Luray. Spowodowane jest to ich nieregularno\xc5\x9bci\xc4\x85 i z\xc5\x82o\xc5\xbcono\xc5\x9bci\xc4\x85 ich struktury. Jaskinie sk\xc5\x82adaj\xc4\x85 si\xc4\x99 z szeregu kondygnacyjnych galerii. R\xc3\xb3\xc5\xbcnica wysoko\xc5\x9bci pomi\xc4\x99dzy najni\xc5\xbcszym punktem a najwy\xc5\xbcszym wynosi ponad 79 m.\n_START_SECTION_\nPierwotne formy krasowe\n_START_PARAGRAPH_\nJak to mia\xc5\x82o miejsce w innych jaskiniach krasowych, powstanie charakterystycznych form skalnych zale\xc5\xbca\xc5\x82o od tzw. procesu krasowienia, tzn. rozpuszczania ska\xc5\x82 wapiennych. Rozpuszczaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 w\xc4\x99glan wapnia, powodowa\xc5\x82 uwalnianie si\xc4\x99 dwutlenku w\xc4\x99gla. Wytr\xc4\x85caj\xc4\x85cy si\xc4\x99 wapie\xc5\x84 osadza\xc5\x82 si\xc4\x99, tworz\xc4\x85c najr\xc3\xb3\xc5\xbcniejsze formy. Najpierw powstawa\xc5\x82y niewielkie kalcytowe okr\xc4\x99gi osadowe, kt\xc3\xb3re stopniowo rozrasta\xc5\x82y si\xc4\x99, tworz\xc4\x85c kamienne sople, zwane stalaktytami. Formacje skalne jaski\xc5\x84 w Luray s\xc4\x85 koloru bia\xc5\x82ego, je\xc5\xbceli w\xc4\x99glan wapnia wyst\xc4\x99powa\xc5\x82 w formie pierwotnej. Inne zabarwienia s\xc4\x85 wynikiem absorpcji r\xc3\xb3\xc5\xbcnych zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w z pod\xc5\x82o\xc5\xbca lub warstw skalnych. Barwa czerwona \xc5\x9bwiadczy o obecno\xc5\x9bci \xc5\xbcelaza lub \xc5\xbcelazono\xc5\x9bnej kamionki, czarna tlenku manganu, niebieska i zielona zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w miedzi. W jaskiniach w Luray procesy osadowe s\xc4\x85 stale obserwowalne. W ci\xc4\x85gu 120 lat osadza si\xc4\x99 ponad 16 cm\xc2\xb3 rozpuszczonego materia\xc5\x82u skalnego.\n_START_SECTION_\nHydrologia a formacje wapienne w Luray\n_START_PARAGRAPH_\nW jaskiniach w Luray nie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 podziemne strumienie czy prawdziwe \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a. Doliczono si\xc4\x99 jednak setek wi\xc4\x99kszych lub mniejszych basen\xc3\xb3w (o \xc5\x9brednicy od 30 cm do 4,5 m; g\xc5\x82\xc4\x99boko\xc5\x9bci od 15 cm do 4,5 m). Woda w nich jest doskonale czysta, ale zawiera rozpuszczony w\xc4\x99glan wapnia, kt\xc3\xb3ry cz\xc4\x99sto wytr\xc4\x85ca si\xc4\x99, tworz\xc4\x85c zlepki nazywane w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od formy i rozmiaru per\xc5\x82ami, jajkami czy kulkami. Zlepki te s\xc4\x85 promieniste w swej strukturze. \xc5\x9aciany i dna zag\xc5\x82\xc4\x99bie\xc5\x84 wype\xc5\x82nionych wod\xc4\x85 pokryte s\xc4\x85 szklistymi, pierzastymi czy paprocio-kszta\xc5\x82tnymi kryszta\xc5\x82ami kalcytu. Poziomy lustra wody i wiek osad\xc3\xb3w oznaczane s\xc4\x85 pier\xc5\x9bcieniami, kraw\xc4\x99dziami i pofa\xc5\x82dowanymi brzegami. Poziomy te s\xc4\x85 ostro zaznaczone w obrze\xc5\xbcach Jeziora Broaddusa (ang. Broaddus Lake) oraz w wa\xc5\x82ach tzw. Zamk\xc3\xb3w na Krysztale (ang. Castles on the Rhine)._NEWLINE_Ze zbiornik\xc3\xb3w wodnych wystaj\xc4\x85 jakby wypolerowane, p\xc5\x82owo\xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82te stalagmity z bia\xc5\x82awymi naci\xc4\x99ciami oraz du\xc5\xbce grzyby okryte czerwon\xc4\x85, purpurow\xc4\x85 lub oliwkow\xc4\x85 pow\xc5\x82ok\xc4\x85 krystaliczn\xc4\x85, przypominaj\xc4\x85c\xc4\x85 w dotyku aksamit. W niekt\xc3\xb3rych ma\xc5\x82ych zbiornikach, w kt\xc3\xb3rych nadwy\xc5\xbcka kwasu w\xc4\x99glowego wydziela si\xc4\x99 gwa\xc5\x82townie, tworzy si\xc4\x99 cienka b\xc5\x82yszcz\xc4\x85ca b\xc5\x82ona na powierzchni dna i \xc5\x9bcianek._NEWLINE_Ilo\xc5\x9b\xc4\x87 wody w jaskiniach zmienia si\xc4\x99 w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od p\xc3\xb3r roku. W zwi\xc4\x85zku z tym niekt\xc3\xb3re stalaktyty maj\xc4\x85 swoje koniuszki zanurzone wystarczaj\xc4\x85co d\xc5\x82ugo, by mog\xc5\x82y si\xc4\x99 na nich osadza\xc4\x87 krystaliczne pompony. W porze suchej na nowo formuj\xc4\x85 si\xc4\x99 na nich stalaktytowe szpikulce. Zjawisko to powtarza si\xc4\x99 cyklicznie. W jaskiniach spotykane s\xc4\x85 tak\xc5\xbce formy odstaj\xc4\x85ce, godne odnotowania s\xc4\x85 ich pokr\xc4\x99cone i niezgrabne przyrosty. Przyczyn\xc4\x85 ich powstawania jest nadmierne osadzanie si\xc4\x99 kryszta\xc5\x82\xc3\xb3w po kt\xc3\xb3rej\xc5\x9b ze stron rosn\xc4\x85cego stalaktytu lub odchylenie spowodowane strumieniem powietrza. Odkryto r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, i\xc5\xbc wp\xc5\x82yw na powstawanie krzywych stalaktyt\xc3\xb3w ma wyst\xc4\x99powanie grzyba Mucor stalaclitis.\n_START_SECTION_\nFlora i fauna\n_START_PARAGRAPH_\nW podziemnych zbiornikach wodnych spotyka si\xc4\x99: niewielkie s\xc5\x82odkowodne skorupiaki. W jaskiniach w Luray \xc5\xbcyj\xc4\x85 stawonogi: paj\xc4\x85ki, much\xc3\xb3wki i ma\xc5\x82e pareczniki. Spotyka si\xc4\x99 szereg charakterystycznych dla jaski\xc5\x84 alg i mch\xc3\xb3w, w zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci od dost\xc4\x99pu \xc5\x9bwiat\xc5\x82a i wilgotno\xc5\x9bci. U wlotu do jaski\xc5\x84 rosn\xc4\x85 paprotniki, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y posadzone przez cz\xc5\x82owieka i nie wyst\xc4\x99powa\xc5\x82y tam pierwotnie.\n_START_SECTION_\nEksploracja\n_START_PARAGRAPH_\nJaskinie w Luray zosta\xc5\x82y odkryte 13 sierpnia 1878 przez pi\xc4\x99ciu obywateli miasteczka, m.in. Andrew J. Campbella (miejscowy blacharz), jego trzynastoletniego bratanka Quinta oraz fotografa Bentona Stebbinsa. Uwag\xc4\x99 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn przyku\xc5\x82 odkryty fragment pok\xc5\x82adu skalnego oraz zag\xc5\x82\xc4\x99bienie z ci\xc4\x85giem zimnego powietrza, z niego si\xc4\x99 wydobywaj\xc4\x85cym. Poszukuj\xc4\x85c podziemnej groty, Andrew zacz\xc4\x85\xc5\x82 kopa\xc4\x87 i po czterech godzinach uda\xc5\x82o mu si\xc4\x99 otworzy\xc4\x87 szczelin\xc4\x99, przez kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wsun\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 Quint. Pierwszy kamienny filar, kt\xc3\xb3ry przy \xc5\x9bwietle \xc5\x9bwieczki zobaczono, nazwano Kolumn\xc4\x85 Waszyngtona (ang. Washington Column), na cze\xc5\x9b\xc4\x87 pierwszego prezydenta Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych. Po wej\xc5\x9bciu odnaleziono ko\xc5\x9bci, tkwi\xc4\x85ce w osadzie krasowym. Z tego powodu komor\xc4\x99 t\xc4\x99 nazwano Gardziel\xc4\x85 Szkieletu (ang. Skeleton's Gorge). Inne \xc5\x9blady ludzkiej obecno\xc5\x9bci, na kt\xc3\xb3re napotkano, to: w\xc4\x99giel drzewny, krzemie\xc5\x84 oraz ludzkie ko\xc5\x9bci, tkwi\xc4\x85ce w stalaktytach. Szkielet, kt\xc3\xb3ry znaleziono w jednej ze szczelin, nale\xc5\xbca\xc5\x82 do india\xc5\x84skiej dziewczyny. Badaj\xc4\x85c struktur\xc4\x99 stalaktyt\xc3\xb3w wyznaczono przypuszczaln\xc4\x85 dat\xc4\x99 \xc5\x9bmierci dziewczyny \xe2\x80\x93 zw\xc5\x82oki le\xc5\xbca\xc5\x82y w jaskini przez oko\xc5\x82o 500 lat. Cia\xc5\x82o mog\xc5\x82o zsun\xc4\x85\xc4\x87 si\xc4\x99 do szybu wylotowego. Prawdziwa przyczyna spoczywania w jaskini zw\xc5\x82ok nie jest jednak znana. Ko\xc5\x9bci przechowywane s\xc4\x85 dzisiaj w National Museum of American History w ameryka\xc5\x84skiej stolicy \xe2\x80\x93 Waszyngtonie._NEWLINE_Teren, na kt\xc3\xb3rym znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 wej\xc5\x9bcie do jaski\xc5\x84, kupi\xc5\x82 Sam Buracker z Luray. Z powodu d\xc5\x82ug\xc3\xb3w, s\xc4\x85d zarz\xc4\x85dzi\xc5\x82 aukcj\xc4\x99 jego posiad\xc5\x82o\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3ra odby\xc5\x82a si\xc4\x99 14 wrze\xc5\x9bnia 1878. Ziemi\xc4\x99 zakupili Andrew Campbell, William Campbell oraz Benton Stebbins. Odkrywcy nikomu nie powiedzieli o znalezieniu jaski\xc5\x84, a\xc5\xbc do momentu licytacji. Z powodu utajnienia odkrycia uniewa\xc5\xbcniono aukcj\xc4\x99. Teren sprzedano firmie The Luray Cave and Hotel Company, kt\xc3\xb3rej g\xc5\x82\xc3\xb3wnym udzia\xc5\x82owcem by\xc5\x82a Shenandoah Railroad Company (od 1881 Norfolk and Western Railroad Company). W lipcu 1890 teren odkupili David Kagery z Luray i George Marshall z Uniontown w Pensylwanii. W pa\xc5\xbadzierniku tego samego roku kupi\xc5\x82a go od nich Valley Land and Improvement Company. Z powodu bankructwa w 1893 ziemia trafi\xc5\x82a w r\xc4\x99ce Luray Caverns Company, kt\xc3\xb3rej w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielem by\xc5\x82 J. Kemp Bartlett z Baltimore._NEWLINE_Problemy w\xc5\x82asno\xc5\x9bciowe, nag\xc5\x82o\xc5\x9bnione przez gazety, spowodowa\xc5\x82y wzrost zainteresowania systemem jaski\xc5\x84 w Luray. Profesor Jerome J. Collins, ameryka\xc5\x84ski polarnik, prze\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 termin swojej wyprawy na Biegun P\xc3\xb3\xc5\x82nocny, by wcze\xc5\x9bniej zobaczy\xc4\x87 coraz s\xc5\x82awniejsze jaskinie. Smithsonian Institution wys\xc5\x82a\xc5\x82a delegacj\xc4\x99 sk\xc5\x82adaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 z dziewi\xc4\x99ciu naukowc\xc3\xb3w, by zbadali podziemia w Luray. Rok p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Encyklopedia Britannica dedykowa\xc5\x82a odkryciom p\xc3\xb3\xc5\x82torastronicowy artyku\xc5\x82. Pierwszym profesjonalnym podr\xc3\xb3\xc5\xbcnikiem, kt\xc3\xb3ry napisa\xc5\x82 i spopularyzowa\xc5\x82 jaskinie by\xc5\x82 korespondent The New York Timesa Alexander J. Brand Junior._NEWLINE_W 1901 zimne, jak przypuszczano, uzdrawiaj\xc4\x85ce powietrze z jaski\xc5\x84, zacz\xc4\x99to t\xc5\x82oczy\xc4\x87 do pokoj\xc3\xb3w Limair Sanatorium, kt\xc3\xb3re na szczycie Cave Hill wybudowa\xc5\x82 pu\xc5\x82kownik T.C. Northcott, uprzedni prezydent Luray Caverns Corporation. Northcott reklamowa\xc5\x82 swoje sanatorium jako pierwszy dom z klimatyzacj\xc4\x85 w Stanach Zjednoczonych. Nawet w najgor\xc4\x99tszych letnich tygodniach w sanatorium utrzymywano temperatur\xc4\x99 ok. 21\xc2\xa0\xc2\xb0C. Spuszczaj\xc4\x85c do szybu o \xc5\x9brednicy p\xc3\xb3\xc5\x82tora metra zasilan\xc4\x85 elektrycznie pomp\xc4\x99 t\xc5\x82ocz\xc4\x85c\xc4\x85, pu\xc5\x82kownik by\xc5\x82 w stanie nawiewa\xc4\x87 \xc5\x9bwie\xc5\xbce powietrze dla ca\xc5\x82ego domu w ci\xc4\x85gu 4 minut. P\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze badania mia\xc5\x82y wykaza\xc4\x87 nieobecno\xc5\x9b\xc4\x87 jakichkolwiek bakterii w t\xc5\x82oczonym powietrzu. Sanatorium mia\xc5\x82o by\xc4\x87 Mekk\xc4\x85 dla wszystkich cierpi\xc4\x85cych na choroby uk\xc5\x82adu oddechowego. Luray Caverns Corporation zakupi\xc5\x82a jaskinie w lutym 1905 i jest w ich posiadaniu po dzie\xc5\x84 dzisiejszy._NEWLINE_Cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 jaski\xc5\x84 otwarta jest dla publiczno\xc5\x9bci i zaopatrzona jest w o\xc5\x9bwietlenie elektryczne. W 1906 jaskinie odwiedzi\xc5\x82o 18 tysi\xc4\x99cy turyst\xc3\xb3w. Obecnie ka\xc5\xbcdego roku Jaskinie w Luray odwiedza ok. 500 tysi\xc4\x99cy ludzi._NEWLINE_W 1974 National Park Service oraz Departament Zasob\xc3\xb3w Wewn\xc4\x99trznych Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych uzna\xc5\x82y Jaskinie w Luray za National Natural Landmark."