b'\n_START_ARTICLE_\nOrder Krzy\xc5\xbca Wolno\xc5\x9bci (Finlandia)\n_START_PARAGRAPH_\nOrder Rycerski Krzy\xc5\xbca Wolno\xc5\x9bci (fin.: Vapaudenristin ritarikunta, szwed.: Frihetkorsets orden) \xe2\x80\x93 najstarsze i najznamienitsze odznaczenie Republiki Finlandii.\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nFinlandia przez stulecia zwi\xc4\x85zana ze Szwecj\xc4\x85, a od 1809 z Imperium Rosyjskim, nie mia\xc5\x82a do roku 1918 w\xc5\x82asnych odznacze\xc5\x84. Order zosta\xc5\x82 ustanowiony 4 marca 1918 r. przez Senat Finlandii z inicjatywy g\xc5\x82\xc3\xb3wnodowodz\xc4\x85cego armi\xc4\x85 fi\xc5\x84sk\xc4\x85 w czasie wojny z komunistami, genera\xc5\x82a Gustawa Mannerheima, jako odznaczenie bojowe \xe2\x80\x93 medal \xe2\x80\x93 \xc3\xb3wczesnego (kr\xc3\xb3tkotrwa\xc5\x82ego) Kr\xc3\xb3lestwa Finlandii. By\xc5\x82 w tej pierwszej postaci nadawany jako czteroklasowy Krzy\xc5\xbc Wolno\xc5\x9bci (Vapaudenristin, Finska Frihetskorset), a\xc5\xbc do zwyci\xc4\x99skiego zako\xc5\x84czenia wojny w roku 1919. Jeden z pierwszych egzemplarzy, Wielki Krzy\xc5\xbc z brylantami, otrzyma\xc5\x82 cesarz Wilhelm II (30 czerwca 1918). Zawieszony na czas pokoju order zosta\xc5\x82 odnowiony 8 grudnia 1939 roku w czasie trwania tzw. Wojny zimowej z Sowietami, nadal jako medal nadawany tylko w czasie wojny. Status orderu odznaczenie ma od 16 grudnia 1940 roku, a w roku 1944, 18 sierpnia otrzyma\xc5\x82 nowe statuty, kt\xc3\xb3re umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82y nadawanie zar\xc3\xb3wno w czasie wojny, jak i pokoju. Oko\xc5\x82o roku 1960 zaprzestano nadawa\xc5\x84, ale order nadal widnieje na stronie prezydenta Finlandii, jako najznamienitsze odznaczenie pa\xc5\x84stwowe. \xc5\x9awi\xc4\x99tem orderu jest 4 czerwca, dzie\xc5\x84 narodzin Mannerheima._NEWLINE_Order Krzy\xc5\xbca Wolno\xc5\x9bci mo\xc5\xbce by\xc4\x87 wed\xc5\x82ug statut\xc3\xb3w nadawany \xc5\xbco\xc5\x82nierzom fi\xc5\x84skich si\xc5\x82 zbrojnych niezale\xc5\xbcnie od rangi wojskowej oraz cywilom za zas\xc5\x82ugi dla obronno\xc5\x9bci kraju, mog\xc4\x85 go tak\xc5\xbce otrzymywa\xc4\x87 cudzoziemcy, jednostki i organizacje wojskowe oraz miasta i gminy. Wielkim mistrzem jest dow\xc3\xb3dc\xc4\x85 si\xc5\x82 obronnych Finlandii, kt\xc3\xb3ra jest w normalnym czasie prezydent republiki.\n_START_SECTION_\nInsygnia\n_START_PARAGRAPH_\nInsygnia orderu, kt\xc3\xb3rych projekt wykona\xc5\x82 fi\xc5\x84ski artysta Akseli Gallen-Kallela, to oznaka, gwiazda I. i II. klasy oraz medale. Oznaka to krzy\xc5\xbc typu kawalerskiego, jednostronnie (na awersie) emaliowany na bia\xc5\x82o (I. do III. klasy) lub na niebiesko (IV. i V. klasa). Na krzy\xc5\xbcu po\xc5\x82o\xc5\xbcona jest z\xc5\x82ota (dla I.-IV. klasy) lub srebrna (dla V. klasy) prosta swastyka, jeden z symboli ludowych Finlandii. W medalionie awersu znajduje si\xc4\x99 bia\xc5\x82a r\xc3\xb3\xc5\xbca, inny symbol Finlandii. Zawieszk\xc4\x85 jest owalny wieniec z li\xc5\x9bci d\xc4\x99bowych, z\xc5\x82oty dla I.-IV. klasy, srebrny dla V. klasy. Przy dekoracjach wojennych z wie\xc5\x84ca wy\xc5\x82aniaj\xc4\x85 si\xc4\x99 dwa ramiona, z prawej rami\xc4\x99 uzbrojone w prosty miecz (symbol Zachodu), z lewej w zakrzywion\xc4\x85 szabl\xc4\x99 (symbol Wschodu), co ma symbolizowa\xc4\x87 "odwieczn\xc4\x85 walk\xc4\x99 mi\xc4\x99dzy Wschodem a Zachodem". Rewers oznaki by\xc5\x82 nieemaliowany i nosi\xc5\x82 daty 1918, 1939 lub 1941, krzy\xc5\xbce nadawane po roku 1945 daty nie mia\xc5\x82y. Za szczeg\xc3\xb3lne zas\xc5\x82ugi wojenne order nadawano tak\xc5\xbce z li\xc5\x9b\xc4\x87mi d\xc4\x99bowymi, kt\xc3\xb3re umieszczano na zawieszce mi\xc4\x99dzy obydwoma uzbrojonymi ramionami. Krzy\xc5\xbce dla cywil\xc3\xb3w by\xc5\x82y nadawane bez wie\xc5\x84ca z li\xc5\x9bci d\xc4\x99bowych_NEWLINE_Gwiazda Wielkiego Krzy\xc5\xbca i I. klasy (Wielkiego Oficera, komandoria z gwiazd\xc4\x85, gwiazda nieco mniejsza) jest srebrna, z pi\xc4\x99cioma p\xc4\x99kami promieni i nosi w swym \xc5\x9brodku symbol bia\xc5\x82ej r\xc3\xb3\xc5\xbcy otoczony czerwonym pier\xc5\x9bcieniem z napisem Is\xc3\xa4nmaan puolesta (Za ojczyzn\xc4\x99). Przy dekoracjach z mieczami podk\xc5\x82adano dwa skrzy\xc5\xbcowane miecze pod medalion \xc5\x9brodkowy._NEWLINE_Szczeg\xc3\xb3lnymi odmianami insygni\xc3\xb3w Krzy\xc5\xbca Wolno\xc5\x9bci by\xc5\x82y dekoracje opatrzone w medalionie \xc5\x9brodkowym awersu symbolem Czerwonego Krzy\xc5\xbca (dla personelu medycznego) oraz Krzy\xc5\xbce \xc5\xbba\xc5\x82obne, nadawane ma\xc5\x82\xc5\xbconce lub najbli\xc5\xbcszej \xc5\xbce\xc5\x84skiej krewnej \xc5\xbco\xc5\x82nierza, kt\xc3\xb3ry poleg\xc5\x82 na froncie. Te ostatnie by\xc5\x82y srebrne, pokryte czarn\xc4\x85 emali\xc4\x85 i noszone na czarnej wst\xc4\x85\xc5\xbcce z dodatkow\xc4\x85 kokard\xc4\x85 (tak jak wiele order\xc3\xb3w Imperium Rosyjskiego, w Rosji nazywano to "c \xd0\xb1a\xd0\xbd\xd1\x82o\xd0\xbc \xd0\xbda \xd0\xbbe\xd0\xbd\xd1\x82e")._NEWLINE_Medal Wolno\xc5\x9bci (nadawany wojskowym) by\xc5\x82 srebrny lub br\xc4\x85zowy z wyobra\xc5\xbceniem oznaki orderu na awersie, z dwoma uzbrojonymi ramionami w g\xc3\xb3rnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci oraz dat\xc4\x85 1918 w cz\xc4\x99\xc5\x9bci dolnej. Medal Zas\xc5\x82ugi (nadawany cywilom) mia\xc5\x82 trzy klasy, na awersie ukazywa\xc5\x82 g\xc5\x82ow\xc4\x99 lwa z god\xc5\x82a pa\xc5\x84stwowego otoczon\xc4\x85 fi\xc5\x84sko-szwedzkim napisem Is\xc3\xa4nmaan puolesta-F\xc3\xb6r F\xc3\xa4derneslandet, na rewersie mia\xc5\x82 napis Suomen kansalta (Od narodu fi\xc5\x84skiego). Medale mog\xc5\x82y by\xc4\x87 nadawane z symbolem Czerwonego Krzy\xc5\xbca._NEWLINE_Order by\xc5\x82 noszony na r\xc3\xb3\xc5\xbcnych wst\xc4\x99gach: krzy\xc5\xbce kategorii wojskowej na czerwonej wst\xc4\x99dze z obustronnymi bia\xc5\x82ymi bordiurami, krzy\xc5\xbce kategorii cywilnej na \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tej wst\xc4\x99dze z czerwonymi paskami po\xc5\x9brodku, za\xc5\x9b medale na czterech r\xc3\xb3\xc5\xbcnych wst\xc4\x85\xc5\xbckach zale\xc5\xbcnie od stopnia._NEWLINE_Obecnie kolor wst\xc4\x99g i wst\xc4\x85\xc5\xbcek wszystkich klas jest czerwony, je\xc5\x9bli odznaczenie zosta\xc5\x82o nadane w czasie wojny, albo \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ty, je\xc5\x9bli odznaczenie zosta\xc5\x82o nadane w czasie pokoju. Wielka wst\xc4\x99ga (szarfa) przys\xc5\x82uguj\xc4\x85ca ka\xc5\xbcdorazowo prezydentowi r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc jest koloru \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tego.'