b'\n_START_ARTICLE_\nJ\xc4\x99zyki tureckie\n_START_PARAGRAPH_\nJ\xc4\x99zyki tureckie albo turkijskie (dla wyra\xc5\xbaniejszego odr\xc3\xb3\xc5\xbcnienia od j\xc4\x99zyka tureckiego b\xc4\x99d\xc4\x85cego jedynie cz\xc5\x82onkiem ca\xc5\x82ej rodziny) \xe2\x80\x93 najliczniejsza podrodzina j\xc4\x99zyk\xc3\xb3w a\xc5\x82tajskich, obejmuj\xc4\x85ca oko\xc5\x82o 140 mln m\xc3\xb3wi\xc4\x85cych. Zamieszkuj\xc4\x85 oni obszar Azji Mniejszej (Turcja), Zakaukazia (Azerbejd\xc5\xbcan), Azji \xc5\x9arodkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tad\xc5\xbcykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) i Syberii (Jakucja), a tak\xc5\xbce Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze). Dziel\xc4\x85 si\xc4\x99 na nast\xc4\x99puj\xc4\x85ce grupy: bu\xc5\x82garsk\xc4\x85 (dzi\xc5\x9b tylko j\xc4\x99zyk czuwaski), oguzyjsk\xc4\x85, kipczack\xc4\x85, kar\xc5\x82uck\xc4\x85 (czyli karachanidzk\xc4\x85), p\xc3\xb3\xc5\x82nocnosyberyjsk\xc4\x85 (tylko j\xc4\x99zyk jakucki i do\xc5\x82ga\xc5\x84ski) i po\xc5\x82udniowosyberyjsk\xc4\x85._NEWLINE_Dawniej powszechn\xc4\x85 nazw\xc4\x85 tej rodziny j\xc4\x99zykowej u\xc5\xbcywan\xc4\x85 w polskiej turkologii by\xc5\x82 termin \xe2\x80\x9ej\xc4\x99zyki tureckie\xe2\x80\x9d. Dzi\xc5\x9b coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej stosuje si\xc4\x99 jednak termin \xe2\x80\x9ej\xc4\x99zyki turkijskie\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 czynnie wprowadzony do turkologii przez Henryka Jankowskiego \xe2\x80\x93 co pozwala \xc5\x82atwo rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc4\x87 pomi\xc4\x99dzy dwoma poziomami taksonomicznymi, np. w sformu\xc5\x82owaniu \xe2\x80\x9ewyraz turkijski\xe2\x80\x9d (tak jak \xe2\x80\x9ewyraz s\xc5\x82owia\xc5\x84ski\xe2\x80\x9d) i \xe2\x80\x9ewyraz turecki\xe2\x80\x9d [= w j\xc4\x99zyku wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Turcji] (tak jak: \xe2\x80\x9ewyraz polski\xe2\x80\x9d).\n_START_SECTION_\nNajstarsze teksty\n_START_PARAGRAPH_\nNajstarsze inskrypcje, pochodz\xc4\x85ce z pocz\xc4\x85tk\xc3\xb3w VIII wieku, odnaleziono w Mongolii, gdzie powsta\xc5\x82 pierwszy organizm pa\xc5\x84stwowy lud\xc3\xb3w tureckich, tzw. pierwszy, a potem te\xc5\xbc drugi kaganat (staro)turecki. S\xc4\x85 to g\xc5\x82\xc3\xb3wnie inskrypcje nagrobne zapisane tzw. alfabetem runicznym (niemaj\xc4\x85cym zwi\xc4\x85zku z runami skandynawskimi). J\xc4\x99zyk staroturkijski po\xc5\x9bwiadczony w napisach runicznych, znad rzeki Orchon (st\xc4\x85d: pismo orcho\xc5\x84skie) i g\xc3\xb3rnego Jeniseju, jest ju\xc5\xbc jednak w pe\xc5\x82ni ukszta\xc5\x82towanym, artystycznym j\xc4\x99zykiem literackim (pe\xc5\x82ni\xc5\x82 on funkcj\xc4\x99 ponaddialektalnego literackiego koin\xc3\xa9), tote\xc5\xbc wysoce prawdopodobny jest domys\xc5\x82, \xc5\xbce istnia\xc5\x82y te\xc5\xbc jakie\xc5\x9b znacznie wcze\xc5\x9bniejsze zabytki w tym j\xc4\x99zyku, kt\xc3\xb3re jednak \xe2\x80\x93 by\xc4\x87 mo\xc5\xbce jako zapisane na mniej trwa\xc5\x82ym ni\xc5\xbc kamie\xc5\x84 materiale \xe2\x80\x93 nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 do naszych czas\xc3\xb3w. Turkijski alfabet runiczny zosta\xc5\x82 odcyfrowany przez uczonego du\xc5\x84skiego Vilhelma Thomsena w ko\xc5\x84cu XIX w. \xe2\x80\x93 sukces ten mo\xc5\xbcna uzna\xc4\x87 za jeszcze wi\xc4\x99kszy ni\xc5\xbc odczytanie hieroglif\xc3\xb3w egipskich, jako \xc5\xbce w czasach Thomsena nie wiedziano nawet, w jakim j\xc4\x99zyku s\xc4\x85 teksty spisane tym pismem; nie wiedziano te\xc5\xbc, czy jest to pismo alfabetyczne, sylabowe czy hieroglificzne, ani w jakim kierunku nale\xc5\xbcy je czyta\xc4\x87 (np. z prawa na lewo, z g\xc3\xb3ry w d\xc3\xb3\xc5\x82 itd.).'