b'\n_START_ARTICLE_\nCietrzew zwyczajny\n_START_SECTION_\nWyst\xc4\x99powanie\n_START_PARAGRAPH_\nZamieszkuje stref\xc4\x99 las\xc3\xb3w iglastych p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej i \xc5\x9brodkowej Eurazji, od Europy Zachodniej i Wielkiej Brytanii po Wschodni\xc4\x85 Syberi\xc4\x99. Jego zasi\xc4\x99g ograniczony jest wyst\xc4\x99powaniem las\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy przechodz\xc4\x85 w tundr\xc4\x99, a od po\xc5\x82udnia w stepy. Cietrzew na swoim areale, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w Europie Zachodniej i \xc5\x9arodkowej, przez ostatnie dekady powoli ust\xc4\x99puje, czemu sprzyja cz\xc5\x82owiek, kt\xc3\xb3rego dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 przetwarza jego naturalne biotopy w mniej dla niego odpowiednie. To ptak osiad\xc5\x82y \xe2\x80\x93 nie odbywa w\xc4\x99dr\xc3\xb3wek._NEWLINE_W Polsce bardzo nieliczny ptak l\xc4\x99gowy na wschodzie i po\xc5\x82udniu, jego liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 szybko si\xc4\x99 zmniejsza. W 2003 roku szacowano \xc5\x82\xc4\x85czn\xc4\x85 liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 na ok. 2000\xe2\x80\x932500 osobnik\xc3\xb3w. W 2014 roku \xc5\x82\xc4\x85czn\xc4\x85 liczebno\xc5\x9b\xc4\x87 oszacowano na terenie Polski na 349 osobnik\xc3\xb3w. Wyst\xc4\x99puje wyspowo w p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodnich lub wschodnich regionach kraju, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w Karpatach Zachodnich, Sudetach Zachodnich, na Kielecczy\xc5\xbanie oraz w Borach Dolno\xc5\x9bl\xc4\x85skich. Zostaje na zim\xc4\x99. Do 1 kwietnia 1995 r. by\xc5\x82 ptakiem \xc5\x82ownym z ustanowionym okresem ochronnym._NEWLINE_Jeszcze w \xc5\x9bredniowieczu i do ko\xc5\x84ca XIX wieku ptak ten by\xc5\x82 do\xc5\x9b\xc4\x87 mocno rozpowszechniony na terenie Polski. Obecnie mimo pr\xc3\xb3b prawnej ochrony jego populacja stale maleje.\n_START_SECTION_\nG\xc5\x82os\n_START_PARAGRAPH_\nWiosn\xc4\x85 samce tokuj\xc4\x85 o \xc5\x9bwicie na otwartych przestrzeniach, wydaj\xc4\x85c be\xc5\x82gocz\xc4\x85ce i sycz\xc4\x85ce tony bul-got bul-got bul-got czu-szyyy. Samice wykrzykuj\xc4\x85 g\xc5\x82o\xc5\x9bne gagag. W stadach nawo\xc5\x82uj\xc4\x85 si\xc4\x99 przeci\xc4\x85g\xc5\x82ym jok.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9arodowisko\n_START_PARAGRAPH_\nSkraje las\xc3\xb3w, polany, por\xc4\x99by. Zazwyczaj w rejonach podmok\xc5\x82ych, ch\xc4\x99tnie w pobli\xc5\xbcu upraw gryki._NEWLINE_G\xc5\x82\xc3\xb3wn\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 zaniku, a czasem i wymarcia, cietrzewi jest zmiana sk\xc5\x82adu drzewostan\xc3\xb3w le\xc5\x9bnych. Wymaga bowiem las\xc3\xb3w iglastych, mieszanych i czysto li\xc5\x9bciastych, ale musz\xc4\x85 by\xc4\x87 to zbiorowiska lu\xc5\xbane, kt\xc3\xb3re przecinaj\xc4\x85 \xc5\x82\xc4\x85ki, jak te\xc5\xbc torfowiska i por\xc4\x99by. Jednak to na terenach otwartych odbywaj\xc4\x85 toki, kiedy to zbieraj\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 swego pokarmu. Preferuje p\xc3\xb3\xc5\x82otwarte obszary poro\xc5\x9bni\xc4\x99te jagodami, jak te\xc5\xbc doliny rzeczne. Wyst\xc4\x99puje te\xc5\xbc w strefie las\xc3\xb3w iglastych w g\xc3\xb3rach, a na wy\xc5\xbcynach na nielicznych terenach podmok\xc5\x82ych. Unika natomiast jednowiekowych, zwartych i jednogatunkowych las\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPo\xc5\xbcywienie\n_START_PARAGRAPH_\n\xc5\xbbywi\xc4\x85 si\xc4\x99 one g\xc5\x82\xc3\xb3wnie ro\xc5\x9blinami \xe2\x80\x93 r\xc3\xb3\xc5\xbcnymi mi\xc4\x99sistymi owocami, nasionami, m\xc5\x82odymi zielonymi p\xc4\x99dami, p\xc4\x85kami i li\xc5\x9b\xc4\x87mi drzew, owocami le\xc5\x9bnymi. Jednym z jego przysmak\xc3\xb3w s\xc4\x85 p\xc4\x85ki brzozy. Latem zbieraj\xc4\x85 du\xc5\xbce ilo\xc5\x9bci bezkr\xc4\x99gowc\xc3\xb3w, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie owad\xc3\xb3w (mr\xc3\xb3wki) i \xc5\x9blimak\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re stanowi\xc4\x85 podstaw\xc4\x99 wy\xc5\xbcywienia piskl\xc4\x85t. Wyszukuje je samica, a czasem wygrzebuje je te\xc5\xbc w ziemi. M\xc5\x82ode po doro\xc5\x9bni\xc4\x99ciu przechodz\xc4\x85 na pokarm ro\xc5\x9blinny, a bezkr\xc4\x99gowce staj\xc4\x85 si\xc4\x99 tylko uzupe\xc5\x82nieniem._NEWLINE_Nie tylko zmieniaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 biotop, ale i dieta powoduje zmniejszenie populacji cietrzewia. Wynika to bowiem z zanikania na terenach, kt\xc3\xb3re zajmuje, bor\xc3\xb3wki brusznicy, bor\xc3\xb3wki czarnej, ja\xc5\x82owca i malin. Poza okresem roku, w kt\xc3\xb3rym dojrzewaj\xc4\x85 te owoce, \xc5\xbcywi\xc4\x85 si\xc4\x99 zielonymi p\xc4\x99dami bylin i ro\xc5\x9blin drzewiastych, orzeszkami buku i \xc5\xbco\xc5\x82\xc4\x99dziami. Zim\xc4\x85 g\xc5\x82\xc3\xb3wny pokarm stanowi\xc4\x85 p\xc4\x85ki olch i brz\xc3\xb3z oraz ich kotki. Cietrzewie \xc5\xbceruj\xc4\x85 przez ca\xc5\x82y dzie\xc5\x84, a w nocy \xc5\x9bpi\xc4\x85 na drzewach.\n_START_SECTION_\nToki\n_START_PARAGRAPH_\nToki samc\xc3\xb3w s\xc4\x85 gromadne i odbywaj\xc4\x85 si\xc4\x99 przed \xc5\x9bwitem na ziemi lub drzewach od ko\xc5\x84ca marca do po\xc5\x82owy maja, na terenach otwartych (torfowiska, pola lub \xc5\x82\xc4\x85ki). Zbiera si\xc4\x99 zwykle kilka-kilkana\xc5\x9bcie kogut\xc3\xb3w. Cietrzewie szybko biegaj\xc4\x85 wtedy po ziemi, wydaj\xc4\x85c g\xc5\x82o\xc5\x9bne okrzyki, po kt\xc3\xb3rych nast\xc4\x99puj\xc4\x85 d\xc5\x82ugie modulowane odg\xc5\x82osy (tzw. be\xc5\x82kotanie i czuszykanie).  Rozk\xc5\x82adaj\xc4\x85 te\xc5\xbc wachlarzowato ogon, unosz\xc4\x85c go prostopadle do ziemi, opuszczaj\xc4\x85 skrzyd\xc5\x82a, wyci\xc4\x85gaj\xc4\x85 poziomo szyj\xc4\x99 i strosz\xc4\x85 pi\xc3\xb3ra. Co jaki\xc5\x9b czas w tej postawie podskakuj\xc4\x85, podfruwaj\xc4\x85 lub wzlatuj\xc4\x85, s\xc4\x85 bardzo ruchliwe. Taka postawa nadaje im pot\xc4\x99\xc5\xbcniejsz\xc4\x85 sylwetk\xc4\x99, ni\xc5\xbc maj\xc4\x85 w rzeczywisto\xc5\x9bci. Pr\xc3\xb3buj\xc4\x85 w ten spos\xc3\xb3b przestraszy\xc4\x87 rywali, ale i imponuj\xc4\x85 kurom. Te o wschodzie s\xc5\x82o\xc5\x84ca przylatuj\xc4\x85 na tokowiska. Ich przylot wywo\xc5\x82uje u upierzonych walcz\xc4\x85cych samc\xc3\xb3w du\xc5\xbce podniecenie i w czasie potyczek dochodzi\xc4\x87 mo\xc5\xbce do wzajemnego wyrywania sobie pi\xc3\xb3r.\n_START_SECTION_\nGniazdo\n_START_PARAGRAPH_\nP\xc5\x82ytkie zag\xc5\x82\xc4\x99bienie wygrzebane w ziemi, wys\xc5\x82ane \xc5\xbad\xc5\xbab\xc5\x82ami, li\xc5\x9b\xc4\x87mi i mchem (sk\xc4\x85po). Umiejscowione w trawie lub wrzosie, pod os\xc5\x82on\xc4\x85 krzewu, chrustu, m\xc5\x82odego \xc5\x9bwierku lub ja\xc5\x82owca. Cz\xc4\x99sto po\xc5\x82o\xc5\xbcone nawet kilka kilometr\xc3\xb3w od tokowiska. Gniazdo jest zatem dobrze ukryte.\n_START_SECTION_\nJaja\n_START_PARAGRAPH_\nJeden l\xc4\x99g w roku, mi\xc4\x99dzy kwietniem a czerwcem samica znosi od 6 do 14 \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82to-rdzawych jaj o br\xc4\x85zowym plamkowaniem.\n_START_SECTION_\nWysiadywanie\n_START_PARAGRAPH_\nJaja wysiadywane s\xc4\x85 przez 24\xe2\x80\x9326 dni tylko przez samic\xc4\x99. M\xc5\x82ode, zagniazdowniki, wodzone przez kur\xc4\x99 szybko dojrzewaj\xc4\x85, tak \xc5\xbce ju\xc5\xbc po tygodniu - dw\xc3\xb3ch, od wyklucia mog\xc4\x85 lata\xc4\x87 na niewielkie odleg\xc5\x82o\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nOchrona\n_START_PARAGRAPH_\nW Polsce obj\xc4\x99ty ochron\xc4\x85 gatunkow\xc4\x85 \xc5\x9bcis\xc5\x82\xc4\x85. Wymaga ochrony czynnej. Wok\xc3\xb3\xc5\x82 tokowisk cietrzewi od 1 lutego do 31 maja obowi\xc4\x85zuje strefa ochronna w promieniu do 500 m. W dyrektywie ptasiej uznany za gatunek silnie zagro\xc5\xbcony wygini\xc4\x99ciem w wyniku zmian siedliskowych w lasach, gdzie dokonuje si\xc4\x99 zalesianie obszar\xc3\xb3w \xc5\x9br\xc3\xb3dle\xc5\x9bnych lub osusza si\xc4\x99 torfowiska. S\xc4\x85 wra\xc5\xbcliwe te\xc5\xbc na niepokojenie, konkurencj\xc4\x99 ze strony ba\xc5\xbcant\xc3\xb3w i ataki drapie\xc5\xbcnych ssak\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nFilatelistyka\n_START_PARAGRAPH_\nPoczta Polska wyemitowa\xc5\x82a 28 lutego 1970 r. znaczek pocztowy przedstawiaj\xc4\x85cy samca cietrzewia zwyczajnego o nominale 3,40 z\xc5\x82, w serii Ptaki \xc5\x82owne. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka by\xc5\x82 Jerzy Desselberger. Znaczek pozostawa\xc5\x82 w obiegu do 31 grudnia 1994 r.'