b'\n_START_ARTICLE_\nAmok\n_START_SECTION_\nPrzyczyny\n_START_PARAGRAPH_\nOsoby, kt\xc3\xb3re zetkn\xc4\x99\xc5\x82y si\xc4\x99 z przypadkami amoku podawa\xc5\x82y wiele wyt\xc5\x82umacze\xc5\x84. Sugerowa\xc5\x82y m.in., \xc5\xbce jest to fizyczna konsekwencja alkoholizmu, uzale\xc5\xbcnienia od narkotyk\xc3\xb3w, przegrzania organizmu b\xc4\x85d\xc5\xba wyst\xc4\x99powania w nim paso\xc5\xbcyt\xc3\xb3w wewn\xc4\x99trznych. XIX i XX-wieczni badacze nie znale\xc5\xbali dowod\xc3\xb3w na potwierdzenie tych spekulacji._NEWLINE_Psychologowie s\xc4\x85 zdania, \xc5\xbce amok to nag\xc5\x82a eksplozja wewn\xc4\x99trznego napi\xc4\x99cia, ukszta\xc5\x82towanego przez \xc5\xbcycie w wysoce zhierarchizowanym spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie. Za takie uchodz\xc4\x85 spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa muzu\xc5\x82ma\xc5\x84skie na Filipinach, P\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Malajskim i Jawie._NEWLINE_Wyt\xc5\x82umaczenie najszerzej obecnie akceptowane g\xc5\x82osi, \xc5\xbce amok ma bliski zwi\xc4\x85zek z m\xc4\x99skim poczuciem honoru (amok u kobiet praktycznie nie wyst\xc4\x99puje). W wielu przypadkach uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zbada\xc4\x87 \xc5\x9brodowisko, z kt\xc3\xb3rego wywodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 osoba, kt\xc3\xb3ra wpad\xc5\x82a w amok. Okazywa\xc5\x82o si\xc4\x99, \xc5\xbce istnia\xc5\x82 jaki\xc5\x9b element g\xc5\x82\xc4\x99bokiego wstydu, kt\xc3\xb3ry nie pozwala\xc5\x82, w mniemaniu tej osoby, \xc5\xbcy\xc4\x87 z honorem w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie. Amok by\xc5\x82 dla niej zar\xc3\xb3wno sposobem ucieczki z tego \xc5\x9bwiata (sprawca zwykle gin\xc4\x85\xc5\x82) jak i przywr\xc3\xb3cenia reputacji cz\xc5\x82owieka, kt\xc3\xb3rego nale\xc5\xbcy ba\xc4\x87 si\xc4\x99 i szanowa\xc4\x87. Niekt\xc3\xb3rzy upatruj\xc4\x85 przyczyn amoku w islamie, kt\xc3\xb3ry zakazuje samob\xc3\xb3jstwa. Sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce sk\xc5\x82ania to sprawc\xc3\xb3w amoku do tworzenia sytuacji, w kt\xc3\xb3rej zostan\xc4\x85 zabici przez innych. Dowodem na to jest fakt, \xc5\xbce incydent\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych z amokiem jest mniej tam, gdzie sprawcy s\xc4\x85 aresztowani i s\xc4\x85dzeni, ni\xc5\xbc tam, gdzie s\xc4\x85 zabijani na miejscu._NEWLINE_W. W. Skeat napisa\xc5\x82 w 1911 roku w Encyklopedii Britannica: \xe2\x80\x9eMalajczyk w spos\xc3\xb3b nag\xc5\x82y i bez \xc5\xbcadnego widocznego powodu wpada\xc5\x82 na ulic\xc4\x99 uzbrojony w obosieczny miecz kalis, b\xc4\x85d\xc5\xba inn\xc4\x85 bro\xc5\x84 i sieka\xc5\x82 ni\xc4\x85 wszystkich, kt\xc3\xb3rych napotka\xc5\x82, dop\xc3\xb3ki sam nie zgin\xc4\x85\xc5\x82. Te ataki sza\xc5\x82u traktowano dot\xc4\x85d jako nag\xc5\x82e odej\xc5\x9bcie od zmys\xc5\x82\xc3\xb3w. Obecnie ju\xc5\xbc wiadomo, \xc5\xbce typowy amok to rezultat czynnik\xc3\xb3w takich jak lokalna zazdro\xc5\x9b\xc4\x87 czy du\xc5\xbca przegrana w hazardzie, kt\xc3\xb3re prowadz\xc4\x85 do desperacji i zm\xc4\x99czenia \xc5\xbcyciem. Jest to w zasadzie malajski ekwiwalent samob\xc3\xb3jstwa, jako i\xc5\xbc zwyczaj ten zanik\xc5\x82 w brytyjskich posiad\xc5\x82o\xc5\x9bciach na p\xc3\xb3\xc5\x82wyspie, gdzie potencjalni sprawcy boj\xc4\x85 si\xc4\x99 schwytania i os\xc4\x85dzenia z zimn\xc4\x85 krwi\xc4\x85.\xe2\x80\x9d_NEWLINE_Podczas ameryka\xc5\x84skiej okupacji Filipin uda\xc5\x82o si\xc4\x99 uwieczni\xc4\x87 na zdj\xc4\x99ciach incydenty amoku w Mindanao, Palawan i Sulu. Podczas hiszpa\xc5\x84skiego okresu kolonialnego osoby w amoku okre\xc5\x9blano mianem juramentador, czyli \xe2\x80\x9eci, kt\xc3\xb3rzy z\xc5\x82o\xc5\xbcyli \xc5\x9blubowanie Bogu\xe2\x80\x9d. Wynika\xc5\x82o to z faktu, \xc5\xbce osoby w amoku mylono z szahidami. Szahidzi sk\xc5\x82adali ceremonialne \xc5\x9bluby Bogu, i\xc5\xbc zgin\xc4\x85 podczas ataku na wroga. Taki akt po\xc5\x9bwi\xc4\x99cenia mia\xc5\x82 im zapewni\xc4\x87 osi\xc4\x85gni\xc4\x99cie raju. R\xc3\xb3\xc5\xbcnica polega jednak na tym, \xc5\xbce szahidzi atakuj\xc4\x85 przedstawicieli wrogiego wojska, podczas gdy osoba w amoku uderza w cywil\xc3\xb3w i nie zwraca uwagi na p\xc5\x82e\xc4\x87 czy wiek.\n_START_SECTION_\nWyst\xc4\x99powanie w innych kulturach\n_START_PARAGRAPH_\nWcze\xc5\x9bni podr\xc3\xb3\xc5\xbcnicy po Azji opisywali czasem pewien rodzaj militarnego amoku, w kt\xc3\xb3rym \xc5\xbco\xc5\x82nierze w obliczu nieuchronnej pora\xc5\xbcki wpadali w sza\xc5\x82 przemocy, kt\xc3\xb3ry tak zaskakiwa\xc5\x82 ich wrog\xc3\xb3w, \xc5\xbce prowadzi\xc5\x82 ich do zwyci\xc4\x99stwa, a przynajmniej do honorowej w ich mniemaniu \xc5\x9bmierci. Taka forma amoku przywo\xc5\x82uje na my\xc5\x9bl berserker\xc3\xb3w (wiking\xc3\xb3w-wojownik\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy walczyli w furii granicz\xc4\x85cej z transem), kafard\xc3\xb3w (Polinezja) b\xc4\x85d\xc5\xba iich\xe2\x80\x99aa (Indianie z plemienia Navaho)._NEWLINE_W zachodnich spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwach amokiem okre\xc5\x9blane jest zachowanie kogo\xc5\x9b, kto wchodzi w posiadanie broni i pod wp\xc5\x82ywem silnych emocji atakuje przypadkowych ludzi, cz\xc4\x99sto powoduj\xc4\x85c wiele ofiar \xc5\x9bmiertelnych. Angielski termin slangowy going postal (brak polskiego odpowiednika) odnosi si\xc4\x99 do takich zachowa\xc5\x84 w miejscu pracy. Z kolei termin killing spree (brak polskiego odpowiednika) dotyczy \xe2\x80\x9ezimnokrwistego\xe2\x80\x9d zachowania, zaplanowanego zamiaru zabicia przypadkowych os\xc3\xb3b w kr\xc3\xb3tkim odst\xc4\x99pie czasu. W Indonezji termin \xe2\x80\x9eamok\xe2\x80\x9d (amuk) odnosi si\xc4\x99 tylko do przypadk\xc3\xb3w zbiorowego sza\xc5\x82u. Indonezyjczycy w stosunku do amoku os\xc3\xb3b indywidualnych u\xc5\xbcywaj\xc4\x85 okre\xc5\x9blenia gelap mata (zaciemnione oczy)._NEWLINE_Stefan Zweig napisa\xc5\x82 nowel\xc4\x99 Amok, a Krystian Bala \xe2\x80\x93 powie\xc5\x9b\xc4\x87 Amok.'