b'\n_START_ARTICLE_\nLucjusz Celiusz Antypater\n_START_PARAGRAPH_\nLucjusz Celiusz Antypater (\xc5\x82ac. Lucius Coelius Antipater; II w. p.n.e., ur. ok. 180 r. p.n.e. \xe2\x80\x93 zm. po 121 r. p.n.e.) \xe2\x80\x93 rzymski retor i historyk._NEWLINE_By\xc5\x82 autorem pracy po\xc5\x9bwi\xc4\x99conej drugiej wojnie punickiej, pierwszej monografii w \xc5\x82aci\xc5\x84skiej historiografii. Jego dzie\xc5\x82o by\xc5\x82o cenione w staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci, pochwalnie wypowiada\xc5\x82 si\xc4\x99 o nim Marek Tuliusz Cyceron. Nie zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 jednak w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci, pozosta\xc5\x82y tylko fragmenty. Praca Celiusza Antypatera uznawana jest za znacz\xc4\x85c\xc4\x85, poniewa\xc5\xbc by\xc5\x82a dla Tytusa Liwiusza g\xc5\x82\xc3\xb3wnym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em wiedzy o drugiej wojnie Rzymu z Kartagin\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nStan zachowania\n_START_PARAGRAPH_\nDzie\xc5\x82o Celiusza Antypatera nie zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci. Przetrwa\xc5\x82o z niego jedynie ponad sze\xc5\x9b\xc4\x87dziesi\xc4\x85t czy siedemdziesi\xc4\x85t fragment\xc3\xb3w, na kt\xc3\xb3rych podstawie mo\xc5\xbcna odtworzy\xc4\x87 zarys ca\xc5\x82o\xc5\x9bci. Zosta\xc5\x82y wydane drukiem w Historicorum Romanorum Reliquiae Hermanna Petera i w L\xe2\x80\x99annalistique romaine Martine\xe2\x80\x99a Chassigneta.\n_START_SECTION_\nTematyka, tytu\xc5\x82 i kszta\xc5\x82t\n_START_PARAGRAPH_\nCeliusz Antypater przedstawi\xc5\x82 wy\xc5\x82\xc4\x85cznie przebieg drugiej wojny punickiej. Odszed\xc5\x82 od uj\xc4\x99cia annalistycznego (rocznikarskiego) i stworzy\xc5\x82 pierwsz\xc4\x85 monografi\xc4\x99 historyczn\xc4\x85 w rzymskim dziejopisarstwie. Trudno powiedzie\xc4\x87 co sk\xc5\x82oni\xc5\x82o go do przyj\xc4\x99cia takiej formy \xe2\x80\x93 by\xc4\x87 mo\xc5\xbce zainspirowa\xc5\x82 si\xc4\x99 Tukidydesem lub jakim\xc5\x9b dzie\xc5\x82em historiografii hellenistycznej, ewentualnie eposem Newiusza. Mo\xc5\xbcliwe, i\xc5\xbc  jego celem by\xc5\x82o przedstawienie swoistej repliki na prac\xc4\x99 Silenosa z Kaleakte, greckiego historyka, kt\xc3\xb3ry towarzyszy\xc5\x82 Hannibalowi i przedstawi\xc5\x82 kartagi\xc5\x84ski punkt widzenia na wojn\xc4\x99. Zaw\xc4\x99\xc5\xbcenie tematu umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o mu szczeg\xc3\xb3\xc5\x82owe przedstawienie wydarze\xc5\x84 i wnikliwe zapoznanie si\xc4\x99 ze \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ami._NEWLINE_Nie ma pewno\xc5\x9bci co do tytu\xc5\x82u dzie\xc5\x82a Celiusza Antypatera, antyczne przekazy podaj\xc4\x85 trzy r\xc3\xb3\xc5\xbcne wersje. Wed\xc5\x82ug Cycerona brzmia\xc5\x82 Bellum punicum, zdaniem Noniusza Marcellusa \xe2\x80\x93 Annales, wedle innych antycznych autor\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Historiae. Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej przyjmuje si\xc4\x99 wersj\xc4\x99 Cycerona, z dodaniem liczebnika \xe2\x80\x9esecundum\xe2\x80\x9d, by doprecyzowa\xc4\x87, kt\xc3\xb3ra z trzech wojen by\xc5\x82a tematem tej zaginionej pracy._NEWLINE_Mimo \xc5\xbce ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 dzie\xc5\x82a przepad\xc5\x82a, mo\xc5\xbcna nast\xc4\x99puj\xc4\x85co przedstawi\xc4\x87 jego uk\xc5\x82ad. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 liczy\xc5\x82a siedem ksi\xc4\x85g. We wst\xc4\x99pie Celiusz Antypater zawar\xc5\x82 dedykacj\xc4\x99 dzie\xc5\x82a oraz swoje pogl\xc4\x85dy na temat metodologii historii i stylu narracji, jaki przyj\xc4\x85\xc5\x82. Nast\xc4\x99pnie przedstawi\xc5\x82 przebieg ca\xc5\x82ej drugiej wojny punickiej, jak si\xc4\x99 wydaje, nie uwzgl\xc4\x99dniaj\xc4\x85c wydarze\xc5\x84 j\xc4\x85 poprzedzaj\xc4\x85cych ani tych, kt\xc3\xb3re nast\xc4\x85pi\xc5\x82y bezpo\xc5\x9brednio po jej zako\xc5\x84czeniu. W pierwszej ksi\xc4\x99dze zaprezentowa\xc5\x82 pocz\xc4\x85tkowy okres konfliktu, z wielkimi sukcesami Hannibala do bitwy pod Kannami (216) w\xc5\x82\xc4\x85cznie, traktuj\xc4\x85c go jednak skr\xc3\xb3towo. W drugiej uwzgl\xc4\x99dni\xc5\x82 wydarzenia po tym starciu i dalszy ci\xc4\x85g wypadk\xc3\xb3w do roku 210, natomiast od trzeciej do pi\xc4\x85tej ksi\xc4\x99gi opisa\xc5\x82 przebieg wojny w latach 210\xe2\x80\x93205. Ksi\xc4\x99g\xc4\x99 sz\xc3\xb3st\xc4\x85 po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 wyprawie Scypiona do Afryki, ko\xc5\x84cz\xc4\x85c j\xc4\x85 zapewne bitw\xc4\x85 pod Zam\xc4\x85 (202), za\xc5\x9b w si\xc3\xb3dmej zawar\xc5\x82 wydarzenia roku 201 i zawarcie pokoju.\n_START_SECTION_\nStyl\n_START_PARAGRAPH_\nSpo\xc5\x9br\xc3\xb3d rzymskich historyk\xc3\xb3w Celiusz Antypater jako pierwszy zwr\xc3\xb3ci\xc5\x82 du\xc5\xbc\xc4\x85 wag\xc4\x99 na stron\xc4\x99 formaln\xc4\x85 dzie\xc5\x82a historycznego, ozdobny styl i p\xc5\x82ynno\xc5\x9b\xc4\x87 narracji. Jako retor by\xc5\x82 zwolennikiem stylu azja\xc5\x84skiego, w monografii pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 silnie zrytmizowanym j\xc4\x99zykiem, co wp\xc5\x82ywa\xc5\x82o na udziwnienie szyku wyraz\xc3\xb3w, a zdania rozbija\xc5\x82 na kr\xc3\xb3tkie cz\xc5\x82ony. Dla o\xc5\xbcywienia narracji pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 czasem tera\xc5\xbaniejszym (praesens historicum), od Enniusza zapo\xc5\xbcycza\xc5\x82 ro\xc5\xbcne poetyckie wyra\xc5\xbcenia. Jego celem nie by\xc5\x82o jedynie przekazanie informacji historycznych; chcia\xc5\x82 uj\xc4\x85\xc4\x87 je w spos\xc3\xb3b retoryczny, tak dobieraj\xc4\x85c i przedstawiaj\xc4\x85c materia\xc5\x82, by zainteresowa\xc4\x87 odbiorc\xc4\x99, co zgodne by\xc5\x82o z postulatami cz\xc4\x99\xc5\x9bci historiografii hellenistycznej. Dlatego te\xc5\xbc zawar\xc5\x82 w dziele liczne anegdoty i dygresje, opowie\xc5\x9bci o potworach i podania o pocz\xc4\x85tkach miast oraz inne wiadomo\xc5\x9bci geograficzne. Zgodnie z tradycj\xc4\x85 antycznego dziejopisarstwa wprowadza\xc5\x82 nieautentyczne mowy, kt\xc3\xb3re wyg\xc5\x82asza\xc5\x82y przedstawiane postacie historyczne, a ponadto urozmaica\xc5\x82 sw\xc3\xb3j tekst opisami sn\xc3\xb3w, scenami patetycznymi i budz\xc4\x85cymi groz\xc4\x99 (np. zmy\xc5\x9blona burza podczas przeprawy armii rzymskiej do Afryki), nie unika\xc5\x82 retorycznej przesady, pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82 si\xc4\x99 te\xc5\xbc moralnymi pouczeniami (kl\xc4\x99sk\xc4\x99 nad Trazymenem sprowadzi\xc5\x82 brak pobo\xc5\xbcno\xc5\x9bci Flamminiusa, kt\xc3\xb3ry zlekcewa\xc5\xbcy\xc5\x82 boskie znaki). W podobnym celu wprowadza\xc5\x82 opisy interwencji bog\xc3\xb3w, cho\xc4\x87 nie mo\xc5\xbcna wykluczy\xc4\x87, i\xc5\xbc sam wierzy\xc5\x82 w ich wp\xc5\x82yw na \xc5\xbcycie ludzi.\n_START_SECTION_\nZnaczenie\n_START_PARAGRAPH_\nDzie\xc5\x82o to ze wzgl\xc4\x99du na walory narracji i zawart\xc4\x85 w nim refleksj\xc4\x99 historiograficzn\xc4\x85 cieszy\xc5\x82o si\xc4\x99 du\xc5\xbc\xc4\x85 poczytno\xc5\x9bci\xc4\x85 w antyku. Cyceron korzysta\xc5\x82 z niego, a Celiusza Antypatera uwa\xc5\xbca\xc5\x82 za najlepszego stylist\xc4\x99 spo\xc5\x9br\xc3\xb3d dotychczasowych rzymskich dziejopis\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3ry wreszcie przekazywa\xc5\x82 histori\xc4\x99 na spos\xc3\xb3b literacki, bliski literaturze pi\xc4\x99knej, a nie poprzez suche wyliczanie fakt\xc3\xb3w. Bellum secundum punicum by\xc5\x82a wzorem dla Salustiusza, kt\xc3\xb3ry r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wybra\xc5\x82 w swojej tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci form\xc4\x99 monografii. Dzie\xc5\x82o to by\xc5\x82o znane r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ze streszczenia, opracowanego przez Marka Juniusza Brutusa._NEWLINE_Du\xc5\xbce znaczenie pracy Celiusza Antypatera opiera si\xc4\x99 na tym, i\xc5\xbc najprawdopodobniej by\xc5\x82o to g\xc5\x82\xc3\xb3wne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o informacji na temat drugiej wojny punickiej dla Tytusa Liwiusza, kt\xc3\xb3rego dzie\xc5\x82o, w cz\xc4\x99\xc5\x9bci opisuj\xc4\x85cej ten konflikt, zachowa\xc5\x82o si\xc4\x99 do czas\xc3\xb3w wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych. Korzystali z niego tak\xc5\xbce, bezpo\xc5\x9brednio lub za po\xc5\x9brednictwem innych autor\xc3\xb3w, Plutarch, Waleriusz Maksymus, Frontyn i Kasjusz Dion. Dzie\xc5\x82o to cieszy\xc5\x82o si\xc4\x99 sporym zainteresowaniem w II wieku n.e., \xc5\x9brodowisku \xc3\xb3wczesnych filolog\xc3\xb3w, gramatyk\xc3\xb3w, komentator\xc3\xb3w i antykwaryst\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy cz\xc4\x99sto o nim wspominali, tak jak  Aulus Gelliusz, Sekstus Pompejusz Festus, Pliniusz Starszy, Fronton. Cesarz Hadrian mia\xc5\x82 pono\xc4\x87 ceni\xc4\x87 wy\xc5\xbcej Celiusza Antypatera ni\xc5\xbc Salustiusza ze wzgl\xc4\x99du na swoje zami\xc5\x82owanie do dawnej literatury rzymskiej. Zainteresowanie nim wykazywali tak\xc5\xbce p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsi badacze \xc5\x82aciny, jak Prysjcan z Cezarei, Serwiusz, Charyzjusz czy Noniusz Marcellus.\n_START_SECTION_\nWiarygodno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nOceniaj\xc4\x85c wiarygodno\xc5\x9b\xc4\x87 pracy Lucjusza Celiusza Antypatera na podstawie zachowanych fragment\xc3\xb3w i opinii antycznych uczonych, zwraca si\xc4\x99 uwag\xc4\x99, i\xc5\xbc przede wszystkim by\xc5\x82 retorem, kt\xc3\xb3remu zdarza\xc5\x82o si\xc4\x99 upi\xc4\x99ksza\xc4\x87 opisywane wydarzenia kosztem prawdy historycznej. Czyni\xc5\x82 to jednak w spos\xc3\xb3b umiarkowany, gdy chcia\xc5\x82 urozmaici\xc4\x87 czytelnikowi lektur\xc4\x99 lub nie by\xc5\x82 w stanie ustali\xc4\x87 prawdziwego biegu zdarze\xc5\x84. Poza tym stara\xc5\x82 si\xc4\x99 uprawia\xc4\x87 krytyk\xc4\x99 \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82, podchodzi\xc5\x82 do nich ostro\xc5\xbcnie, dokonywa\xc5\x82 wybor\xc3\xb3w mi\xc4\x99dzy sprzecznymi wersjami, st\xc4\x85d te\xc5\xbc bywa oceniany jako \xe2\x80\x9esumienny historyk\xe2\x80\x9d._NEWLINE_Si\xc4\x99gaj\xc4\x85c po rozmaite przekazy, w tym i prokartgi\xc5\x84skie, zebra\xc5\x82 bogaty materia\xc5\x82, kt\xc3\xb3ry znamy z zachowanych fragment\xc3\xb3w czy te\xc5\xbc dzie\xc5\x82a Liwiusza. Przyk\xc5\x82adami cennych informacji, zawartych w dziele Celiusza Antypatera s\xc4\x85 chocia\xc5\xbcby \xe2\x80\x93 zaczerpni\xc4\x99te z pracy Silenosa \xe2\x80\x93 wzmianki o \xc5\x9bnie Hannibala, podczas kt\xc3\xb3rego bogowie nakazali mu podj\xc4\x99cie wyprawy do Italii czy uratowaniu konsula Scypiona nad Ticinusem nie przez jego s\xc5\x82ynnego syna (jak to przekazuje Polibiusz), lecz liguryjskiego niewolnika. Opr\xc3\xb3cz nich mo\xc5\xbcna wymieni\xc4\x87 interesuj\xc4\x85ce relacje na temat przeprawy armii kartagi\xc5\x84skiej przez Rodan, trasy jej przemarszu przez Alpy (jako jedyny z antycznych dziejopis\xc3\xb3w poda\xc5\x82, i\xc5\xbc armia kartagi\xc5\x84ska przesz\xc5\x82a przez nie Grzbietem Kremony, co mo\xc5\xbce znaczy\xc4\x87, i\xc5\xbc pozna\xc5\x82 pierwotny plan marszu), jak i opis zaj\xc4\x99cia Tarentu przez Hannibala w 212 roku._NEWLINE_Jak si\xc4\x99 wydaje, stara\xc5\x82 si\xc4\x99 pisa\xc4\x87 monografi\xc4\x99 w spos\xc3\xb3b bezstronny, aczkolwiek reprezentowa\xc5\x82 tradycj\xc4\x99 rzymsk\xc4\x85. Mo\xc5\xbcliwe, i\xc5\xbc wrogo odnosi\xc5\x82 si\xc4\x99 do rodu Barkid\xc3\xb3w, przypisuje mu si\xc4\x99 wprowadzenie do antycznego dziejopisarstwa pog\xc5\x82oski o homoseksualnym zwi\xc4\x85zku Hamilkara Barkasa z zi\xc4\x99ciem, Hazdrubalem. Najprawdopodobniej kompozycja jego dzie\xc5\x82a \xe2\x80\x93 ograniczenie do pierwszej ksi\xc4\x99gi okresu najwi\xc4\x99kszych sukces\xc3\xb3w kartagi\xc5\x84skich w wojnie \xe2\x80\x93 mo\xc5\xbce wskazywa\xc4\x87 g\xc5\x82\xc3\xb3wny cel historyka: pokazanie odrodzenia si\xc5\x82 Rzymian i odniesienia przez nich ostatecznego zwyci\xc4\x99stwa. W przedstawianiu sytuacji wewn\xc4\x99trznej Rzymu pochwa\xc5\x82y wyg\xc5\x82asza\xc5\x82 pod adresem cz\xc5\x82onk\xc3\xb3w rodu Fabiusz\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rymi by\xc4\x87 mo\xc5\xbce by\xc5\x82 jako\xc5\x9b zwi\xc4\x85zany.'