b"\n_START_ARTICLE_\nReggae\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nKorzenie muzyki reggae si\xc4\x99gaj\xc4\x85 drugiej po\xc5\x82owy XIX wieku, kiedy stopniowo zacz\xc4\x99\xc5\x82o si\xc4\x99 kszta\xc5\x82towa\xc4\x87 oryginalne brzmienie jamajskiej muzyki ludowej, okre\xc5\x9blanej mianem mento. Wp\xc5\x82yw na jej rozw\xc3\xb3j mia\xc5\x82y zar\xc3\xb3wno afryka\xc5\x84skie, jak i europejskie tradycje muzyczne. Jako \xc5\xbce mento grano pocz\xc4\x85tkowo wy\xc5\x82\xc4\x85cznie na terenach wiejskich, ca\xc5\x82e instrumentarium wykonane by\xc5\x82o w\xc5\x82asnor\xc4\x99cznie z dost\xc4\x99pnych pod r\xc4\x99k\xc4\x85 materia\xc5\x82\xc3\xb3w (banjo, marimbula, bambusowe saksofony, flety i fla\xc5\xbcolety, drewniane b\xc4\x99bny r\xc4\x99czne i marakasy). W latach 20. i 30. XX wieku, na fali rosn\xc4\x85cej w Ameryce P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej popularno\xc5\x9bci jazzu, na Jamajce pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 pierwsze jazzowe big-bandy; w\xc5\x9br\xc3\xb3d nich wymieni\xc4\x87 warto przede wszystkim Orkiestry Erica Deansa, Roya Coburne'a i Vala Bennetta. Wielu przysz\xc5\x82ych pionier\xc3\xb3w muzyki jamajskiej rozpoczyna\xc5\x82o swoje kariery w\xc5\x82a\xc5\x9bnie w tego typu formacjach. Jazz wywar\xc5\x82 tak\xc5\xbce wp\xc5\x82yw na dalszy rozw\xc3\xb3j muzyki mento: bambusowe i drewniane instrumenty domowej roboty zosta\xc5\x82y stopniowo zast\xc4\x85pione przez profesjonalny sprz\xc4\x99t muzyczny._NEWLINE_Tak wyposa\xc5\xbcone zespo\xc5\x82y organizowa\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie w miastach, st\xc4\x85d te\xc5\xbc jazzzuj\xc4\x85cy styl ich gry okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 mianem \xe2\x80\x9emiejskiej\xe2\x80\x9d odmiany muzyki mento. Od ko\xc5\x84ca lat 40. zla\xc5\x82a si\xc4\x99 ona w jeden wsp\xc3\xb3lny nurt z wywodz\xc4\x85cym si\xc4\x99 z wysp Trynidadu i Tobago calypso, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85c szczyt popularno\xc5\x9bci w latach 50. W roku 1951_NEWLINE_drobny przedsi\xc4\x99biorca Stanley Motta otworzy\xc5\x82 pierwsze na Jamajce studio nagraniowe, Motta\xe2\x80\x99s Recording Studio; w grudniu zarejestrowa\xc5\x82 w nim pierwsze w historii jamajskiego przemys\xc5\x82u muzycznego nagranie \xe2\x80\x93 singel popularnego wykonawcy mento, Lorda Fly, przy akompaniamencie Orkiestry Dana Williamsa (strona A: \xe2\x80\x9eMedley of Jamaican Mento-Calypsos\xe2\x80\x9d, strona B: \xe2\x80\x9eWhai, Whai, Whai\xe2\x80\x9d). Trzy lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej g\xc5\x82\xc3\xb3wny konkurent Motty, Ken Khouri, zam\xc3\xb3wi\xc5\x82 z Kalifornii dwie maszyny t\xc5\x82ocz\xc4\x85ce, co pozwoli\xc5\x82o mu otworzy\xc4\x87 na zapleczu jego sklepu meblowego pierwsz\xc4\x85 na wyspie wytw\xc3\xb3rni\xc4\x99 p\xc5\x82ytow\xc4\x85 pod nazw\xc4\x85 Records Limited; w roku 1957 przeni\xc3\xb3s\xc5\x82 przedsi\xc4\x99wzi\xc4\x99cie do wi\xc4\x99kszego lokalu i zmieni\xc5\x82 jego nazw\xc4\x99 na Federal Records._NEWLINE_Okres ten, nazywany \xe2\x80\x9ez\xc5\x82ot\xc4\x85 er\xc4\x85\xe2\x80\x9d jamajskiego mento-calypso, zako\xc5\x84czy\xc5\x82o pojawienie si\xc4\x99 ameryka\xc5\x84skiego R&B w wiod\xc4\x85cej rozg\xc5\x82o\xc5\x9bni radiowej RJR. W\xc5\x9br\xc3\xb3d mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w wyspy zapanowa\xc5\x82o prawdziwe szale\xc5\x84stwo na punkcie zupe\xc5\x82nie dla nich nowego tanecznego gatunku muzyki, zw\xc5\x82aszcza w wykonaniu takich artyst\xc3\xb3w jak Fats Domino, Lloyd Price czy te\xc5\xbc Louis Jordan. Wkr\xc3\xb3tce do nowej mody dostosowali si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc miejscowi muzycy, kt\xc3\xb3rzy stworzyli w\xc3\xb3wczas jedyn\xc4\x85 w swoim rodzaju mieszank\xc4\x99 jazzu, R&B i mento-calypso, znan\xc4\x85 jako ska. Jej \xc5\xbcywio\xc5\x82owe tempo idealnie wpasowywa\xc5\x82o si\xc4\x99 w klimat miejskich dyskotek, za\xc5\x9b zespo\xc5\x82y ska zacz\xc4\x99\xc5\x82y by\xc4\x87 rozchwytywane przez w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli luksusowych hoteli, klub\xc3\xb3w i restauracji. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci przedstawicieli klasy \xc5\x9bredniej, a tym bardziej mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w slums\xc3\xb3w stolicy i teren\xc3\xb3w wiejskich, nie by\xc5\x82o jednak sta\xc4\x87 na tego typu rozrywk\xc4\x99. Chc\xc4\x85c wykorzysta\xc4\x87 ten potencja\xc5\x82, kilkoro przedsi\xc4\x99biorczych DJ-\xc3\xb3w i producent\xc3\xb3w zacz\xc4\x99\xc5\x82o organizowa\xc4\x87 obwo\xc5\xbane dyskoteki, przewo\xc5\xbc\xc4\x85c ogromne zestawy nag\xc5\x82o\xc5\x9bnieniowe furgonetkami; zapocz\xc4\x85tkowali oni w ten spos\xc3\xb3b kulturowy fenomen Jamajki \xe2\x80\x93 imprezy sound systemowe. Konkurencja pomi\xc4\x99dzy poszczeg\xc3\xb3lnymi ekipami by\xc5\x82a tak ostra, \xc5\xbce niejednokrotnie rozwi\xc4\x85zywa\xc5\x82y one swoje spory za pomoc\xc4\x85 pistolet\xc3\xb3w i no\xc5\xbcy._NEWLINE_Prym w\xc5\x9br\xc3\xb3d w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli sound system\xc3\xb3w wiedli dwaj producenci: Clement \xe2\x80\x9eSir Coxsone\xe2\x80\x9d Dodd (Downbeat Sound System) oraz Arthur \xe2\x80\x9eDuke\xe2\x80\x9d Reid (Trojan Sound System). Gdy w sierpniu 1962 roku Jamajka uzyska\xc5\x82a niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87, ska znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 u szczytu popularno\xc5\x9bci. Sir Coxsone cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 zysk\xc3\xb3w ze sprzeda\xc5\xbcy p\xc5\x82yt i funkcjonowania sound systemu przeznaczy\xc5\x82 na wyposa\xc5\xbcenie i otwarcie w\xc5\x82asnego studia nagraniowego, Studia One, kt\xc3\xb3re wkr\xc3\xb3tce sta\xc5\x82o si\xc4\x99 centralnym punktem na muzycznej mapie Kingston. W poszukiwaniu kariery zacz\xc4\x99\xc5\x82y \xc5\x9bci\xc4\x85ga\xc4\x87 do niego t\xc5\x82umy utalentowanych wokalist\xc3\xb3w, licz\xc4\x85cych na zarejestrowanie swoich utwor\xc3\xb3w przy akompaniamencie wynajmowanych przez Dodda najlepszych muzyk\xc3\xb3w sesyjnych na wyspie. W\xc5\x9br\xc3\xb3d nielicznych szcz\xc4\x99\xc5\x9bliwc\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rym uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zdoby\xc4\x87 anga\xc5\xbc u Sir Coxsone'a, znalaz\xc5\x82a si\xc4\x99 nieznana nikomu w\xc3\xb3wczas grupa wokalna The Wailers, z 18-letnim Bobem Marleyem na czele._NEWLINE_P\xc3\xb3\xc5\xban\xc4\x85 wiosn\xc4\x85 1964 roku, dziewi\xc4\x99cioro spo\xc5\x9br\xc3\xb3d graj\xc4\x85cych dla Studia One instrumentalist\xc3\xb3w po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82o swoje si\xc5\x82y, tworz\xc4\x85c najs\xc5\x82ynniejsz\xc4\x85 supergrup\xc4\x99 ska wszech czas\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 The Skatalites. Formacja ta niemal natychmiast zdoby\xc5\x82a ogromn\xc4\x85 popularno\xc5\x9b\xc4\x87, wyznaczaj\xc4\x85c aktualne do dzi\xc5\x9b standardy ska, po czym rozpad\xc5\x82a si\xc4\x99 po zaledwie 14 miesi\xc4\x85cach istnienia. Sp\xc3\xb3jno\xc5\x9b\xc4\x87 zespo\xc5\x82u, i tak ju\xc5\xbc nadw\xc4\x85tlon\xc4\x85 przez ambicjonalne konflikty pomi\xc4\x99dzy muzykami, ostatecznie rozbi\xc5\x82o aresztowanie puzonisty i kompozytora Dona Drummonda, kt\xc3\xb3ry w noc sylwestrow\xc4\x85 1964/65 zad\xc5\xbaga\xc5\x82 no\xc5\xbcem swoj\xc4\x85 narzeczon\xc4\x85. W mi\xc4\x99dzyczasie inny, mniej kontrowersyjny zesp\xc3\xb3\xc5\x82 ska, Byron Lee & The Dragonaires, wsparty przez czo\xc5\x82owych wokalist\xc3\xb3w (m.in. Prince Buster, Eric \xe2\x80\x9eMonty\xe2\x80\x9d Morris, Jimmy Cliff), reprezentowa\xc5\x82 Jamajk\xc4\x99 na Wystawie \xc5\x9awiatowej Expo '64 w Nowym Jorku. Ponadto, cover piosenki pt. \xe2\x80\x9eMy Boy Lollipop\xe2\x80\x9d w wykonaniu 17-letniej wokalistki Millie Small osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 drugie miejsce zar\xc3\xb3wno na brytyjskiej li\xc5\x9bcie przeboj\xc3\xb3w UK Singles Chart, jak i w ameryka\xc5\x84skim notowaniu Billboard Hot 100, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 pierwszym jamajskim hitem o zasi\xc4\x99gu mi\xc4\x99dzynarodowym._NEWLINE_Pomimo tych sukces\xc3\xb3w, panuj\xc4\x85ca od czasu sensacyjnej zbrodni Drummonda atmosfera nieufno\xc5\x9bci wobec wykonawc\xc3\xb3w ska, w po\xc5\x82\xc4\x85czeniu z niepokojami spo\xc5\x82ecznymi wywo\xc5\x82anymi polityczno-ekonomicznym kryzysem, sta\xc5\x82y si\xc4\x99 zapowiedzi\xc4\x85 kolejnych zmian na muzycznej scenie Jamajki. Najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej przytaczana wersja wydarze\xc5\x84 g\xc5\x82osi, i\xc5\xbc wyj\xc4\x85tkowo gor\xc4\x85ce lato roku 1966 zmusi\xc5\x82o muzyk\xc3\xb3w do grania w nieco wolniejszym tempie; z kolei gitarzysta Lynn Taitt utrzymywa\xc5\x82 w wywiadach, \xc5\xbce to on jako pierwszy spowolni\xc5\x82 wykonanie skanku, uznawszy tempo ska za zbyt szybkie do utworu Hopetona Lewisa pt. \xe2\x80\x9eTake It Easy\xe2\x80\x9d. Opr\xc3\xb3cz spokojniejszego tempa, w muzyce rocksteady (swoj\xc4\x85 nazw\xc4\x99 zawdzi\xc4\x99cza ona przebojowi Altona Ellisa pt. \xe2\x80\x9eRock Steady\xe2\x80\x9d) na dalszy plan zesz\xc5\x82y instrumenty d\xc4\x99te, ust\xc4\x99puj\xc4\x85c miejsca bardziej rozbudowanym liniom basowym. Natomiast mniej wi\xc4\x99cej latem 1968 roku nast\xc4\x85pi\xc5\x82o kolejne spowolnienie tempa, gitarzy\xc5\x9bci zacz\xc4\x99li zwraca\xc4\x87 si\xc4\x99 ku bardziej rockowemu brzmieniu, za\xc5\x9b fortepian ust\xc4\x85pi\xc5\x82 miejsca elektrycznym organom Hammonda, daj\xc4\x85c w ten spos\xc3\xb3b pocz\xc4\x85tek wczesnemu reggae \xe2\x80\x93 early reggae (szczeg\xc3\xb3lnej popularno\xc5\x9bci w\xc5\x9br\xc3\xb3d brytyjskich skin\xc3\xb3w zawdzi\xc4\x99cza ono swoj\xc4\x85 drug\xc4\x85 nazw\xc4\x99, \xe2\x80\x9eskinhead reggae\xe2\x80\x9d). Do\xc5\x9b\xc4\x87 charakterystyczne dla tego okresu by\xc5\x82o nagrywanie cover\xc3\xb3w ameryka\xc5\x84skich przeboj\xc3\xb3w soulowych, zw\xc5\x82aszcza spod znaku wytw\xc3\xb3rni Motown Records i Atlantic Records. W\xc5\x9br\xc3\xb3d najwa\xc5\xbcniejszych grup ery rocksteady/early reggae wymieni\xc4\x87 warto The Gaylads, The Paragons, The Pioneers, The Upsetters oraz The Maytals._NEWLINE_Prze\xc5\x82om lat 60. i 70., wraz z rosn\xc4\x85cym znaczeniem spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci rastafaria\xc5\x84skiej na wyspie, przyni\xc3\xb3s\xc5\x82 ca\xc5\x82kowicie nowe zjawisko: fal\xc4\x99 m\xc5\x82odych wykonawc\xc3\xb3w, chc\xc4\x85cych poprzez muzyk\xc4\x99 g\xc5\x82osi\xc4\x87 uduchowiony przekaz oraz idee ruchu Rastafari. Wokalistom takim jak Burning Spear, Ijahman Levi, Winston Holness czy te\xc5\xbc Yabby You uda\xc5\x82o si\xc4\x99 stopniowo prze\xc5\x82ama\xc4\x87 op\xc3\xb3r ze strony producent\xc3\xb3w, pocz\xc4\x85tkowo przeciwnych wydawaniu trudniejszego w odbiorze materia\xc5\x82u zamiast beztroskich, tanecznych hit\xc3\xb3w. W roku 1969 singel Desmonda Dekkera pt. \xe2\x80\x9eIsraelites\xe2\x80\x9d jako pierwszy jamajski utw\xc3\xb3r osi\xc4\x85gn\xc4\x85\xc5\x82 pierwsze miejsce na brytyjskiej li\xc5\x9bcie przeboj\xc3\xb3w. Z kolei za po\xc5\x9brednictwem charyzmatycznego b\xc4\x99bniarza rasta Counta Ossiego przenikn\xc4\x99\xc5\x82o do muzyki reggae brzmienie afryka\xc5\x84skich b\xc4\x99bn\xc3\xb3w Nyabinghi, pierwotnie akompaniuj\xc4\x85cych \xc5\x9bpiewom religijnym w czasie rastafaria\xc5\x84skich zgromadze\xc5\x84 modlitewnych (zob. chanty Nyabinghi). Ten nowy nurt w muzyce jamajskiej, okre\xc5\x9blany mianem roots reggae, znalaz\xc5\x82 si\xc4\x99 u szczytu popularno\xc5\x9bci w drugiej po\xc5\x82owie lat 70.; \xe2\x80\x9ekorzenne\xe2\x80\x9d utwory mia\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas w swoim repertuarze niemal ca\xc5\x82a czo\xc5\x82\xc3\xb3wka zespo\xc5\x82\xc3\xb3w reggae zar\xc3\xb3wno na Jamajce (m.in. Bob Marley & The Wailers, Black Uhuru, Culture, Inner Circle, Israel Vibration, The Abyssinians, The Congos, The Mighty Diamonds, Third World, Twinkle Brothers), jak i w Wielkiej Brytanii (Aswad, Misty in Roots, Steel Pulse). R\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie, dzi\xc4\x99ki eksperymentom d\xc5\xbawi\xc4\x99kowym przy stole mikserskim, prowadzonym przez King Tubby'ego i Lee \xe2\x80\x9eScratcha\xe2\x80\x9d Perry'ego nad instrumentalnymi wersjami utwor\xc3\xb3w, narodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 technika dub, staj\xc4\x85c si\xc4\x99 wkr\xc3\xb3tce odr\xc4\x99bnym gatunkiem muzyki elektronicznej._NEWLINE_\xc5\x9awiatowy rozg\xc5\x82os reggae zawdzi\xc4\x99cza przede wszystkim tw\xc3\xb3rczo\xc5\x9bci Boba Marleya, kt\xc3\xb3ry wraz ze swoim zespo\xc5\x82em The Wailers wyda\xc5\x82 w latach 70. seri\xc4\x99 entuzjastycznie przyj\xc4\x99tych album\xc3\xb3w studyjnych, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc odby\xc5\x82 kilka wielkich tras koncertowych, odwiedzaj\xc4\x85c niemal wszystkie kontynenty. W roku 1974 cover utworu Wailers\xc3\xb3w pt. \xe2\x80\x9eI Shot the Sheriff\xe2\x80\x9d w wykonaniu Erica Claptona trafi\xc5\x82 na szczyt brytyjskiej i ameryka\xc5\x84skiej listy przeboj\xc3\xb3w, ostatecznie wprowadzaj\xc4\x85c reggae do mainstreamu \xc5\x9bwiatowej muzyki. Z kolei ich p\xc5\x82yta Exodus z roku 1977 zosta\xc5\x82a na koniec stulecia uznana przez ameryka\xc5\x84ski tygodnik \xe2\x80\x9eTime\xe2\x80\x9d za najlepszy album muzyczny XX wieku. Natomiast wydana przez Island Records kompilacja najwi\xc4\x99kszych przeboj\xc3\xb3w formacji pt. Legend pozostaje do dzi\xc5\x9b najlepiej sprzedaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 p\xc5\x82yt\xc4\x85 reggae wszech czas\xc3\xb3w._NEWLINE_Po \xc5\x9bmierci Marleya w maju 1981 roku z powodu rozsianej choroby nowotworowej (czerniak z\xc5\x82o\xc5\x9bliwy) roots reggae nieco straci\xc5\x82o na popularno\xc5\x9bci, ust\xc4\x99puj\xc4\x85c miejsca nowoczesnemu dancehallowi, opartemu na agresywnych nawijkach DJ-skich. O ile we wczesnych nagraniach dancehallowych powszechne by\xc5\x82o wykorzystywanie od\xc5\x9bwie\xc5\xbconych akustycznych rytm\xc3\xb3w ze Studia One Sir Coxsone'a, tak z biegiem czasu g\xc3\xb3r\xc4\x99 wzi\xc4\x99\xc5\x82a trwaj\xc4\x85ca do dzi\xc5\x9b moda na riddimy elektroniczne. Przyjmuje si\xc4\x99, \xc5\xbce er\xc4\x99 \xe2\x80\x9edigital dancehall\xe2\x80\x9d (zob. ragga) zapocz\xc4\x85tkowa\xc5\x82 w roku 1985 King Jammy, komponuj\xc4\x85c przy pomocy syntezatora Casio MT-40 pierwszy w pe\xc5\x82ni elektroniczny riddim pt. Sleng Teng. W tym samym roku ustanowiona zosta\xc5\x82a nagroda Grammy w kategorii najlepszy album reggae; pierwsza statuetka trafia w r\xc4\x99ce grupy Black Uhuru za p\xc5\x82yt\xc4\x99 Anthem. Obecnie, najwi\xc4\x99ksz\xc4\x85 popularno\xc5\x9bci\xc4\x85 ciesz\xc4\x85 si\xc4\x99 wykonawcy \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cy reggae i dancehall z muzyk\xc4\x85 pop, R&B lub te\xc5\xbc hip-hop, a wi\xc4\x99c m.in. Sean Paul, Shaggy, Matisyahu oraz Gentleman (zob. reggae fusion)._NEWLINE_Ewolucja muzyki jamajskiej na osi czasu"