b'\n_START_ARTICLE_\nKiowa\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nWed\xc5\x82ug przekaz\xc3\xb3w, Kiowa \xc5\xbcyli na samym pocz\xc4\x85tku u \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 rzeki Yellowstone, zanim nie przenie\xc5\x9bli si\xc4\x99 na obszary Wielkich R\xc3\xb3wnin pomi\xc4\x99dzy rzek\xc4\x85 Missouri w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Montanie i Arrow River w po\xc5\x82udniowej Kanadzie. Tam \xc5\xbcyli w bliskich stosunkach z plemieniem Sarsi, jednym z pierwszych plemion Indian Prerii, kt\xc3\xb3re zamieszkiwa\xc5\x82y w tipi i \xc5\xbcy\xc5\x82y z polowania na bizony. Kiowowie szybko przej\xc4\x99li ich spos\xc3\xb3b \xc5\xbcycia i przestawili si\xc4\x99 z gospodarki \xc5\x82owiecko-zbierackiej w Indian-nomad\xc3\xb3w prerii._NEWLINE_Oko\xc5\x82o roku 1700 Kiowa, licz\xc4\x85cy wtedy nie wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc 4000 ludzi, wyemigrowali w Black Hills. Nie s\xc4\x85 dok\xc5\x82adnie znane tego powody, ale opowiadania Kiow\xc3\xb3w utrzymuj\xc4\x85, \xc5\xbce plemi\xc4\x99 podzieli\xc5\x82o si\xc4\x99 wskutek k\xc5\x82\xc3\xb3tni mi\xc4\x99dzy wodzami i wi\xc4\x99ksza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 musia\xc5\x82a uda\xc4\x87 si\xc4\x99 na po\xc5\x82udniowy wsch\xc3\xb3d. W dolinach Black Hills Kiowa po\xc5\x82\xc4\x85czyli si\xc4\x99 z plemieniem Wron (Absaroka), od kt\xc3\xb3rych ju\xc5\xbc ca\xc5\x82kowicie przej\xc4\x99li styl \xc5\xbcycia Indian R\xc3\xb3wnin. Dzi\xc4\x99ki nim Kiowowie weszli po raz pierwszy w posiadanie koni, kt\xc3\xb3rych wkr\xc3\xb3tce zacz\xc4\x99li u\xc5\xbcywa\xc4\x87 do polowa\xc5\x84. Od tego plemienia przej\xc4\x99li tak\xc5\xbce obrz\xc4\x99d Ta\xc5\x84ca S\xc5\x82o\xc5\x84ca, kt\xc3\xb3ry wkr\xc3\xb3tce rozprzestrzeni\xc5\x82 si\xc4\x99 na Wielkich R\xc3\xb3wninach._NEWLINE_Jako nomadowie prerii, Kiowa \xc5\xbcyli wy\xc5\x82\xc4\x85cznie z polowa\xc5\x84 na bizony. Z czasem stali si\xc4\x99 znani z powodu wielkich stad koni oraz wypraw \xc5\x82owieckich i rabunkowych, podczas kt\xc3\xb3rych pokonywali ogromne dystanse, si\xc4\x99gaj\xc4\x85c a\xc5\xbc po Kanad\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i na tereny Meksyku na po\xc5\x82udniu. Znamienne, \xc5\xbce w XIX wieku Kiowa byli nazywani \xe2\x80\x9enotorycznymi rabusiami\xe2\x80\x9d, przed kt\xc3\xb3rymi nie czuli si\xc4\x99 bezpieczni zar\xc3\xb3wno Amerykanie, Meksykanie, jak i inne plemiona Indian. Cz\xc4\x99sto napady te by\xc5\x82y wynikiem odwetu za napady innych plemion, czynione w celu uprowadzenia mustang\xc3\xb3w tak wa\xc5\xbcnych w \xc5\xbcyciu Indian prerii.\n_START_SECTION_\nW\xc4\x99dr\xc3\xb3wka do kraju Komancz\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nGdy plemiona Dakot\xc3\xb3w, Arapah\xc3\xb3w i Czejen\xc3\xb3w wesz\xc5\x82y ze wschodu na teren Black Hills, Kiowa musieli ust\xc4\x85pi\xc4\x87 i przenie\xc5\x9b\xc4\x87 si\xc4\x99 na po\xc5\x82udnie. Przekroczyli rzeki Platte P\xc3\xb3\xc5\x82nocna i Po\xc5\x82udniowa i w roku 1790 znale\xc5\xbali si\xc4\x99 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych terenach dzisiejszego stanu Teksas i w Oklahomie, pr\xc3\xb3buj\xc4\x85c si\xc4\x99 tam osiedli\xc4\x87. Jednak Komancze, na kt\xc3\xb3rych tereny wkroczyli, zacz\xc4\x99li zbrojnie ich zwalcza\xc4\x87, po czym zawarli mi\xc4\x99dzy sob\xc4\x85 sta\xc5\x82\xc4\x85 umow\xc4\x99 pokojow\xc4\x85 oko\xc5\x82o 1805 roku. W wyniku tego porozumienia obydwa plemiona kontrolowa\xc5\x82y wielki obszar, rozci\xc4\x85gaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 na terenach dzisiejszych stan\xc3\xb3w: Kansas, Oklahoma, Nowy Meksyk i Teksas. Teren ten by\xc5\x82 nazywany \xc5\x82\xc4\x85cznie Krajem Komancz\xc3\xb3w._NEWLINE_Kiowa cz\xc4\x99sto \xc5\xbcyli w najbli\xc5\xbcszym s\xc4\x85siedztwie Komancz\xc3\xb3w, obydwa plemiona jednak sporo si\xc4\x99 od siebie r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc5\x82y pod wzgl\xc4\x99dem kulturowym. Po\xc5\x9br\xc3\xb3d Kiow\xc3\xb3w \xc5\xbcy\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc od\xc5\x82am preriowych Apacz\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 Kiowa-Apacze, kt\xc3\xb3rych kulturowo zalicza si\xc4\x99 do Kiowa, j\xc4\x99zykowo jednak nale\xc5\xbc\xc4\x85 do obejmuj\xc4\x85cej tak\xc5\xbce j\xc4\x99zyki Apacz\xc3\xb3w rodziny j\xc4\x99zykowej na-dene. Te szczeg\xc3\xb3lne zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci sprawia\xc5\x82y, \xc5\xbce Kiowa \xc5\xbcyli z Komanczami i Kiowa-Apaczami w neutralnych stosunkach i nie wkraczali ze sob\xc4\x85 nawzajem na wojenn\xc4\x85 \xc5\x9bcie\xc5\xbck\xc4\x99. W latach 1800-1850, Kiowa walczyli przede wszystkim z innymi plemionami, kt\xc3\xb3re pr\xc3\xb3bowa\xc5\x82y wchodzi\xc4\x87 na teren Kraju Komancz\xc3\xb3w. Zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 zatargi z Czejenami, Arapahami, Osed\xc5\xbcami, Ute, Din\xc3\xa9 i Paunisami, a wi\xc4\x99c dawnymi wrogami Kiow\xc3\xb3w lub Komancz\xc3\xb3w. Znane s\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc przypadki wypraw rabunkowych na p\xc3\xb3\xc5\x82noc, na tereny zamieszkiwane przez Dakot\xc3\xb3w, oraz dalej wzd\xc5\x82u\xc5\xbc rzek Missisipi i Missouri, przeciwko Saukom i Lisom, plemionom Kansa i Oto. W 1840 sojusz Kiowa i Komancz\xc3\xb3w poszerzy\xc5\x82 si\xc4\x99 o plemiona Arapah\xc3\xb3w i Szejen\xc3\xb3w Po\xc5\x82udniowych, kt\xc3\xb3rzy byli spychani na po\xc5\x82udnie przez bia\xc5\x82ych osadnik\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nWalki z Amerykanami\n_START_PARAGRAPH_\nOd roku 1850 coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej zdarza\xc5\x82y si\xc4\x99 walki z wojskami Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, kt\xc3\xb3re \xc5\x82ama\xc5\x82y tym samym zawarte w 1837 traktaty pokojowe. Na kr\xc3\xb3tki czas Kiowom i Komanczom uda\xc5\x82o si\xc4\x99 zdoby\xc4\x87 tereny ameryka\xc5\x84skie w Teksasie, ale ju\xc5\xbc w 1855 armia ameryka\xc5\x84ska ponownie odzyska\xc5\x82a te ziemie. Dopiero w 1865 roku, po zako\xc5\x84czeniu ameryka\xc5\x84skiej wojny domowej na nowo Kiowowie zacz\xc4\x99li by\xc4\x87 uciskani przez wojska USA. Z tego powodu Kiowa, wraz z Komanczami i Szejenami Po\xc5\x82udniowymi byli zmuszeni do podpisania traktatu pokojowego w Medicine Lodge. Umowa ustala\xc5\x82a, \xc5\xbce Indianie zostan\xc4\x85 przesiedleni na teren rezerwatu w pobli\xc5\xbcu Fort Sill. Wi\xc4\x99ksza cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 Kiow\xc3\xb3w zamieszka\xc5\x82a w rezerwacie, ale wkr\xc3\xb3tce, po masakrze Szejen\xc3\xb3w nad Washita, zim\xc4\x85 1868 roku, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 wodz\xc3\xb3w sk\xc5\x82oni\xc5\x82a plemi\xc4\x99 do opuszczenia rezerwatu. Znowu dosz\xc5\x82o do potyczek w Teksasie w latach 1869-1871, zanim wodzowie Satanta, Satank i Big Tree nie zawarli traktat\xc3\xb3w pokojowych, na podstawie kt\xc3\xb3rych Kiowowie powr\xc3\xb3cili na teren rezerwatu._NEWLINE_Po raz ostatni Kiowa razem z Komanczami pr\xc3\xb3bowali przeciwstawi\xc4\x87 si\xc4\x99 ameryka\xc5\x84skiej agresji w latach 1874-1875. Jednak Satanta skapitulowa\xc5\x82 po pora\xc5\xbcce w Palo Duro Canyon w listopadzie 1874, a kr\xc3\xb3tko po tym r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Lone Wolf (Samotny Wilk) z ostatnimi 252 wolnymi Kiowami podda\xc5\x82 si\xc4\x99 w maju 1875. Do lata 1875 roku uda\xc5\x82o si\xc4\x99 wi\xc4\x99c rz\xc4\x85dowi USA umie\xc5\x9bci\xc4\x87 Kiow\xc3\xb3w znowu w rezerwacie niedaleko Fort Still na Terytorium India\xc5\x84skim (obecnie stan Oklahoma), gdzie zostali zmuszeni do zaprzestania dotychczasowego stylu \xc5\xbcycia, porzucenia tradycyjnej kultury i religii.\n_START_SECTION_\nPopulacja\n_START_PARAGRAPH_\nW 1700 populacja Kiowa liczy\xc5\x82a nie wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc 4000 ludzi._NEWLINE_W 1878 \xc5\xbcy\xc5\x82o ok. 1200 Kiow\xc3\xb3w. 6 sierpnia 1901 ziemie Kiowa zosta\xc5\x82y oddane bia\xc5\x82ym do swobodnego osiedlania i de facto zlikwidowano tym samym rezerwat. Ka\xc5\xbcda g\xc5\x82owa rodziny otrzyma\xc5\x82a wtedy 80 akr\xc3\xb3w ziemi. W XX w. liczba Kiow\xc3\xb3w, \xc5\xbcyj\xc4\x85cych na terenie dawnego rezerwatu i poza nim stopniowo wzrasta\xc5\x82a, by pod koniec stulecia przekroczy\xc4\x87 12 000._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug danych U.S. Census Bureau, podczas spisu powszechnego w 2000 roku 8559 obywateli USA zadeklarowa\xc5\x82o, \xc5\xbce jest pochodzenia Kiowa, za\xc5\x9b 12 242 o\xc5\x9bwiadczy\xc5\x82o, \xc5\xbce ma pochodzenie wy\xc5\x82\xc4\x85cznie lub mi\xc4\x99dzy innymi Kiowa z czego oko\xc5\x82o 4000 mieszka w okolicach miast Carnegie, Fort Cobb i Anadarko w Oklahomie. Oko\xc5\x82o 1000 Indian Kiowa nadal zna w wi\xc4\x99kszym lub mniejszym stopniu sw\xc3\xb3j plemienny j\xc4\x99zyk, wielu uczestniczy w tradycyjnych lokalnych spotkaniach i uroczysto\xc5\x9bciach.\n_START_SECTION_\nWsp\xc3\xb3\xc5\x82czesno\xc5\x9b\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nWielu Indian Kiowa s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82o w ostatnich dziesi\xc4\x99cioleciach w ameryka\xc5\x84skich si\xc5\x82ach zbrojnych, w tym na frontach II wojny \xc5\x9bwiatowej i w Korei. W latach 1957-58 weterani tych dw\xc3\xb3ch wojen odtworzyli dwa dawne plemienne stowarzyszenia wojenne: Klan Grzechotki Kiowa (Kiowa Gourd Clan) i Wojenne Stowarzyszenie Czarnych Leggin\xc3\xb3w (Black Leggins Warrior Society). Cz\xc5\x82onkowie plemienia s\xc4\x85 te\xc5\xbc aktywnymi uczestnikami tradycyjnych festiwali powwow na po\xc5\x82udniowych r\xc3\xb3wninach \xe2\x80\x93 zw\xc5\x82aszcza tam, gdzie wykonywany jest Taniec Grzechotki (Gourd Dance), kt\xc3\xb3ry Kiowa uwa\xc5\xbcaj\xc4\x85 za jeden z istotnych przejaw\xc3\xb3w swej plemiennej to\xc5\xbcsamo\xc5\x9bci._NEWLINE_Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bni Kiowa, od ponad 80 lat obywatele Stan\xc3\xb3w Zjednoczonych, z powodzeniem zajmuj\xc4\x85 si\xc4\x99 rolnictwem i hodowl\xc4\x85, pracuj\xc4\x85 w przemy\xc5\x9ble i o\xc5\x9bwiacie, pe\xc5\x82ni\xc4\x85 odpowiedzialne funkcje wojskowe i rz\xc4\x85dowe, s\xc4\x85 utalentowanymi rzemie\xc5\x9blnikami i artystami (zajmuj\xc4\x85 si\xc4\x99 m.in. malarstwem, rze\xc5\xbab\xc4\x85, projektowaniem mody i bi\xc5\xbcuterii).\n_START_SECTION_\nS\xc5\x82awne postacie\n_START_PARAGRAPH_\nNajbardziej znanym wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym Indianinem Kiowa jest N. Scott Momaday \xe2\x80\x93 ameryka\xc5\x84ski pisarz, profesor literatury ameryka\xc5\x84skiej, nagrodzony m.in. Nagrod\xc4\x85 Pulitzera w 1969 roku za powie\xc5\x9b\xc4\x87 Dom utkany ze \xc5\x9bwitu (w Polsce wydano tak\xc5\xbce jego autobiograficzn\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 Imiona)._NEWLINE_Indianinem Kiowa jest te\xc5\xbc by\xc5\x82y zast\xc4\x99pca naczelnego lekarza USA, dr Everett Rhoades.'