b'\n_START_ARTICLE_\nPrzemoc\n_START_SECTION_\nKoncepcje dotycz\xc4\x85ce przemocy\n_START_PARAGRAPH_\nPoj\xc4\x99cie przemocy pomimo obecnych w historii przeobra\xc5\xbce\xc5\x84 znaczeniowych zawsze po\xc5\x82\xc4\x85czone by\xc5\x82o z relacjami mi\xc4\x99dzy p\xc5\x82ciami, a wi\xc4\x99c z tym, co znaczy w danym spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie by\xc4\x87 m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn\xc4\x85 i kobiet\xc4\x85 i z tym, jakie zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci ekonomiczne, spo\xc5\x82eczne i psychologiczne przypisywano tym kategoriom (Ebrecht 2005). Co najmniej od XVIII wieku nier\xc3\xb3wny podzia\xc5\x82 w\xc5\x82adzy mi\xc4\x99dzy kobietami i m\xc4\x99\xc5\xbcczyznami uzasadniano mi\xc4\x99dzy innymi odmiennym podzia\xc5\x82em \xe2\x80\x9enami\xc4\x99tno\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d oraz innym potencja\xc5\x82em przemocy. Realna, gotowa do zastosowania przemocy w\xc5\x82adza mia\xc5\x82aby si\xc4\x99 koncentrowa\xc4\x87 po stronie m\xc4\x99\xc5\xbcczyzn, podczas gdy zadanie kobiet mia\xc5\x82oby polega\xc4\x87 na neutralizowaniu m\xc4\x99skiej gotowo\xc5\x9bci do stosowania przemocy poprzez w\xc5\x82asne podporz\xc4\x85dkowywanie si\xc4\x99 im. Zgodnie z takim obecnym m.in. u Hobbesa i Freuda podej\xc5\x9bciem opanowanie przemocy, kt\xc3\xb3ra zawsze istnieje w stanie potencjalnym, jest warunkiem zachowania porz\xc4\x85dku politycznego i zabezpiecza w ten spos\xc3\xb3b wszechw\xc5\x82adz\xc4\x99 m\xc4\x99sk\xc4\x85._NEWLINE_O ile Hobbes zak\xc5\x82ada\xc5\x82, \xc5\xbce w stanie natury wyst\xc4\x99puje sytuacja walki ka\xc5\xbcdego z ka\xc5\xbcdym, o tyle dla Ludwika Gumplowicza by\xc5\x82 to stan walki mi\xc4\x99dzy grupami d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85cymi do eksterminacji innych grup. Powstanie pa\xc5\x84stwa nie eliminuje przemocy i agresji, ale zamienia eksterminacj\xc4\x99 wrog\xc3\xb3w w ich eksploatacj\xc4\x99, panowanie silniejszych nad s\xc5\x82abszymi, ale tak\xc5\xbce przyczynia si\xc4\x99 do powstania ujednolicaj\xc4\x85cej spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo kultury. Jego podej\xc5\x9bcie by\xc5\x82o przeciwstawne wobec idei Auguste\xe2\x80\x99a Comte\xe2\x80\x99a i Herberta Spencera zak\xc5\x82adaj\xc4\x85cych mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 post\xc4\x99pu spo\xc5\x82ecznego. Na rol\xc4\x99 konfliktu w funkcjonowaniu grup spo\xc5\x82ecznych k\xc5\x82ad\xc5\x82 nacisk tak\xc5\xbce Georg Simmel, kt\xc3\xb3ry widzia\xc5\x82 w nim czynnik spajaj\xc4\x85cy grup\xc4\x99 i wyznaczaj\xc4\x85cy jej granice. Simmel w swej analizie nie rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnia\xc5\x82 jednak konflikt\xc3\xb3w zwi\xc4\x85zanych ze stosowaniem przemocy (przede wszystkim wojen) od konflikt\xc3\xb3w niezwi\xc4\x85zanych z dzia\xc5\x82aniem przemocowym. Max Weber z kolei wywodzi\xc5\x82 stosowanie \xc5\x9brodk\xc3\xb3w dyscyplinuj\xc4\x85cych i funkcjonowanie organizacji biurokratycznej z przemian zwi\xc4\x85zanych ze stosunkiem do przemocy zbrojnej. Zar\xc3\xb3wno stosowanie przemocy, jak i gro\xc5\xbaba jej zastosowania s\xc4\x85 gwarantem istnienia zwi\xc4\x85zk\xc3\xb3w politycznych w obr\xc4\x99bie danego terytorium oraz gwarantem narzucanego przez ten zwi\xc4\x85zek porz\xc4\x85dku. Charakter zwi\xc4\x85zku politycznego nie jest definiowany przez cel jego dzia\xc5\x82ania, ale poprzez \xc5\x9brodek do osi\xc4\x85gni\xc4\x99cia celu, jakim jest przemoc. Zwi\xc4\x85zkami politycznymi w takim rozumieniu mog\xc4\x85 by\xc4\x87 gminy, wsp\xc3\xb3lnoty domowe albo federacje cech\xc3\xb3w. Na przemoc ze strony wsp\xc3\xb3lnoty politycznej bardziej nara\xc5\xbcone s\xc4\x85 osoby podlegaj\xc4\x85ce dzia\xc5\x82aniu tej wsp\xc3\xb3lnoty ni\xc5\xbc zewn\xc4\x99trzni wobec niej wrogowie._NEWLINE_W uj\xc4\x99ciu Maxa Webera istnieje pewna r\xc3\xb3\xc5\xbcnorodno\xc5\x9b\xc4\x87, je\xc5\xbceli chodzi o relacje mi\xc4\x99dzy religi\xc4\x85 a przemoc\xc4\x85. Napi\xc4\x99cie mi\xc4\x99dzy religi\xc4\x85 promuj\xc4\x85ca zasady braterstwa a aparatem przemocy pojawia si\xc4\x99 tam, gdzie religia odrzuca stosowanie przemocy, natomiast dana wsp\xc3\xb3lnota religijna nie chce rezygnowa\xc4\x87 z uczestnictwa w \xc5\xbcyciu politycznym. Taki stan jest jednak zazwyczaj nietrwa\xc5\x82y i okre\xc5\x9blany by\xc5\x82 przez niego jako anarchistyczny. Mniejsze napi\xc4\x99cia wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w przypadku religii, kt\xc3\xb3rych wyznawcy nie d\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85 do zbawiania podbijanej ludno\xc5\x9bci (islam, kalwinizm), gdzie w odniesieniu do zbawienia zakazana jest przemoc i przeciwstawianie si\xc4\x99 przemocy (buddyzm, d\xc5\xbcinizm) lub gdzie etyka jest r\xc3\xb3wnoznaczna dostosowaniu si\xc4\x99 do \xc5\x9bwiata (konfucjanizm)._NEWLINE_W teorii podkultur dewiacyjnych Alberta Cohena agresja i przemoc s\xc4\x85 charakterystyczne dla przedstawicieli klas ni\xc5\xbcszych, nieumiej\xc4\x85cych konkurowa\xc4\x87 o pozycj\xc4\x99 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85 z osobami z klas \xc5\x9brednich. W klasie \xc5\x9bredniej przemoc jest eliminowana z tego powodu, \xc5\xbce przes\xc5\x82ania\xc5\x82aby walory intelektualne wykorzystywane w utrzymywaniu relacji z innymi oraz w konkurencyjno\xc5\x9bci. Koncepcja ta powsta\xc5\x82a na potrzeby wyja\xc5\x9bnienia zjawisk z lat 50. XX wieku, w kt\xc3\xb3rych obserwowano akty bezsensownych (dla obserwatora z zewn\xc4\x85trz) wandalizm\xc3\xb3w i przemocy. Wyja\xc5\x9bnia\xc5\x82a ona jednak tylko rzadkie formy przest\xc4\x99pczo\xc5\x9bci w warstwach ni\xc5\xbcszych, ale nie potrafi\xc5\x82a wyja\xc5\x9bni\xc4\x87 utylitarnych motyw\xc3\xb3w pope\xc5\x82niania przest\xc4\x99pstw._NEWLINE_W teorii neutralizacji Davida Matzy i Greshama Sykesa stosowanie przemocy jest powi\xc4\x85zane z kwestionowaniem ofiary (jedn\xc4\x85 z technik neutralizacji), w tym z negowaniem istnienia ofiary, albo z postrzeganiem siebie jako osoby wymierzaj\xc4\x85cej sprawiedliwo\xc5\x9b\xc4\x87. W\xc3\xb3wczas ofiara traktowana bywa jako osoba, kt\xc3\xb3ra zas\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82a na kar\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nPrzemoc w uj\xc4\x99ciu \xc5\x9awiatowej Organizacji Zdrowia (WHO)\n_START_PARAGRAPH_\nDefinicja WHO, przyj\xc4\x99ta w roku 1996 i obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85ca do tej pory, okre\xc5\x9bla przemoc jako: \xe2\x80\x9ecelowe u\xc5\xbcycie si\xc5\x82y fizycznej lub w\xc5\x82adzy, sformu\xc5\x82owane jako gro\xc5\xbaba lub rzeczywi\xc5\x9bcie u\xc5\xbcyte, skierowane przeciwko samemu sobie, innej osobie, grupie lub spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci, kt\xc3\xb3re albo prowadzi do albo z kt\xc3\xb3rym wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 wysokie prawdopodobie\xc5\x84stwo spowodowania obra\xc5\xbce\xc5\x84 cielesnych, \xc5\x9bmierci, szk\xc3\xb3d psychologicznych, wad rozwoju lub braku element\xc3\xb3w niezb\xc4\x99dnych do normalnego \xc5\xbcycia i zdrowia\xe2\x80\x9d. _NEWLINE_Wed\xc5\x82ug WHO, o uznaniu danego przypadku u\xc5\xbcycia si\xc5\x82y lub w\xc5\x82adzy, lub gro\xc5\xbaby takiego u\xc5\xbcycia, za przemoc, decyduje negatywny cel i wysokie prawdopodobie\xc5\x84stwo negatywnych skutk\xc3\xb3w takiego dzia\xc5\x82ania. Wa\xc5\xbcnym elementem definicji WHO jest uznanie celu za sk\xc5\x82adnik definicji przemocy, niezale\xc5\xbcnie od wyniku dzia\xc5\x82ania. To wyklucza z definicji niezamierzone zdarzenia, takie jak na przyk\xc5\x82ad wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 wypadk\xc3\xb3w. Z kolei w\xc5\x82\xc4\x85czenie s\xc5\x82owa "w\xc5\x82adza" (w oryginale "power") w dodatku do si\xc5\x82y fizycznej rozszerza definicj\xc4\x99 na r\xc3\xb3\xc5\xbcne aspekty zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci mi\xc4\x99dzy rz\xc4\x85dzonymi a rz\xc4\x85dz\xc4\x85cymi, w tym na przekroczenie granic prawnie dozwolonego u\xc5\xbcycia si\xc5\x82y, ale tak\xc5\xbce na zastraszanie i r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju zaniedbania. U\xc5\xbcycie si\xc5\x82y w dobrym celu nie jest wed\xc5\x82ug tej definicji WHO uwa\xc5\xbcane za przemoc. Z kolei przemoc nie jest automatycznie to\xc5\xbcsama z przymusem, stosowanym w celu zapewnienia przestrzegania prawa.\n_START_SECTION_\nDopuszczanie przemocy w prawie\n_START_PARAGRAPH_\nPrawo okre\xc5\x9bla sytuacje, w kt\xc3\xb3rych dopuszczalne jest stosowanie wobec kogo\xc5\x9b przemocy, a tak\xc5\xbce, kto i w jaki spos\xc3\xb3b mo\xc5\xbce jej u\xc5\xbcywa\xc4\x87. \xc5\x9arodkami przemocy dysponuj\xc4\x85 zazwyczaj organy pa\xc5\x84stwa. Czasami mog\xc4\x85 je r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc stosowa\xc4\x87 osoby prywatne (np. przy stanie wy\xc5\xbcszej konieczno\xc5\x9bci). Przemoc zastosowana przez osob\xc4\x99 nieuprawnion\xc4\x85 jest zabroniona. W funkcjonalnej teorii kultury Bronis\xc5\x82awa Malinowskiego istnienie prawa jest wystarczaj\xc4\x85c\xc4\x85 przyczyn\xc4\x85 dla stosowania przemocy, poniewa\xc5\xbc u\xc5\xbcycie si\xc5\x82y jest form\xc4\x85 ostatecznej sankcji prawnej niezale\xc5\xbcnie od powodu, do kt\xc3\xb3rego jest ona stosowana. W spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwach pierwotnych zwi\xc4\x85zana jest z regu\xc5\x82ami okre\xc5\x9blaj\xc4\x85cymi bezpo\xc5\x9brednie bezpiecze\xc5\x84stwo grupy plemiennej: m.in. obron\xc4\x99 terytorium i agresj\xc4\x99 wobec s\xc4\x85siednich plemion. Przemoc\xc4\x85 jako \xc5\x9brodkiem prawomocnym w przesz\xc5\x82o\xc5\x9bci pos\xc5\x82ugiwa\xc5\x82y si\xc4\x99 nie tylko pa\xc5\x84stwa, ale tak\xc5\xbce zrzeszenia, a w \xc5\x9bredniowieczu czasami wszystkie osoby, kt\xc3\xb3re mia\xc5\x82y prawo do noszenia broni. W osiad\xc5\x82ych spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwach tradycyjnych najpierw uprawomocnia\xc5\x82y si\xc4\x99 akty przemocy stosowane wobec towarzyszy broni, kt\xc3\xb3rzy dopuszczali si\xc4\x99 zdrady lub odmawiali walki._NEWLINE_W niekt\xc3\xb3rych przypadkach instytucje pa\xc5\x84stwowe nadu\xc5\xbcywaj\xc4\x85 wiedzy z zakresu stosowania przemocy w wyznaczonych przez siebie celach. Przypadkiem takim jest wykorzystanie wiedzy z eksperymentu wi\xc4\x99ziennego do lepszego przygotowywania \xc5\xbco\xc5\x82nierzy na wypadek wzi\xc4\x99cia ich do niewoli poprzez tworzenie symulowanych oboz\xc3\xb3w jenieckich. Rozwijany przez badaczy program, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 temu s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87, wykorzystywany by\xc5\x82 p\xc3\xb3\xc5\xbaniej ofensywnie przez Pentagon do stosowania tortur w wi\xc4\x99zieniu Guantanamo.\n_START_SECTION_\nPrzemoc fizyczna\n_START_PARAGRAPH_\nPrzemoc fizyczna to wywieranie wp\xc5\x82ywu na proces my\xc5\x9blowy, zachowanie lub stan fizyczny osoby pomimo braku jej przyzwolenia przy u\xc5\xbcyciu si\xc5\x82y fizycznej. Przemoc fizyczn\xc4\x85 stosuje si\xc4\x99 np. przy zgwa\xc5\x82ceniu albo kneblowaniu. Natomiast w przypadkach takich jak eksmisja z mieszkania, tymczasowe aresztowanie, zastosowanie kary pozbawienia wolno\xc5\x9bci itp. stosuje si\xc4\x99 przymus, chocia\xc5\xbc w razie przekroczenia przepis\xc3\xb3w okre\xc5\x9blaj\xc4\x85cych u\xc5\xbcycie si\xc5\x82y mo\xc5\xbce doj\xc5\x9b\xc4\x87 do akt\xc3\xb3w przemocy.\n_START_SECTION_\nPrzemoc psychiczna\n_START_PARAGRAPH_\nPrzemoc psychiczna to wywieranie wp\xc5\x82ywu na proces my\xc5\x9blowy, zachowanie lub stan fizyczny osoby pomimo braku jej przyzwolenia przy u\xc5\xbcyciu \xc5\x9brodk\xc3\xb3w komunikacji interpersonalnej. Typowymi \xc5\x9brodkami przemocy psychicznej s\xc4\x85 gro\xc5\xbaba, krzyczenie na kogo\xc5\x9b, obelga, straszenie (np. u\xc5\xbcyciem przemocy fizycznej)._NEWLINE_Tego rodzaju przemoc jest charakterystyczna dla nowoczesnego spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa, w kt\xc3\xb3rym mo\xc5\xbce by\xc4\x87 stosowana zar\xc3\xb3wno przez osoby znajduj\xc4\x85ce si\xc4\x99 na wy\xc5\xbcszym stanowisku w miejscu pracy, jak i przez podporz\xc4\x85dkowuj\xc4\x85cy si\xc4\x99 autorytetom personel. Pos\xc5\x82usze\xc5\x84stwo wobec autorytetu pozwala na zrzucenie odpowiedzialno\xc5\x9bci na prze\xc5\x82o\xc5\xbconych.\n_START_SECTION_\nPrzemoc a media\n_START_PARAGRAPH_\nRelacja mi\xc4\x99dzy przemoc\xc4\x85 rzeczywist\xc4\x85 a przemoc\xc4\x85 medialn\xc4\x85 jest obiektem zainteresowania wielu badaczy. W Stanach Zjednoczonych w latach osiemdziesi\xc4\x85tych zosta\xc5\x82o spisanych ponad 2500 artyku\xc5\x82\xc3\xb3w i ksi\xc4\x85\xc5\xbcek na ten temat. Nie znaleziono \xc5\xbcadnego znacz\xc4\x85cego wyniku naukowego, kt\xc3\xb3ry potwierdza\xc5\x82by wp\xc5\x82yw medi\xc3\xb3w na wyst\xc4\x99powanie zachowa\xc5\x84 agresywnych. Jednostki uspo\xc5\x82ecznione do przemocy mog\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bciej wystawia\xc4\x87 si\xc4\x99 na tego typu tre\xc5\x9bci. Wysoki wska\xc5\xbanik przemocy w\xc5\x9br\xc3\xb3d m\xc5\x82odzie\xc5\xbcy nie zawsze ma prze\xc5\x82o\xc5\xbcenie na wszechobecn\xc4\x85 przemoc w mediach. Dla przyk\xc5\x82adu, Japonia to kraj du\xc5\xbcej popularno\xc5\x9bci gier wideo, w kt\xc3\xb3rych mo\xc5\xbcna znale\xc5\xba\xc4\x87 walki i mangi nasi\xc4\x85kni\xc4\x99te przemoc\xc4\x85, a jednocze\xc5\x9bnie jest krajem, gdzie odnotowuje si\xc4\x99 jedna z najni\xc5\xbcszych z liczb przest\xc4\x99pstw seksualnych na \xc5\x9bwiecie. Innym przyk\xc5\x82adem s\xc4\x85 Stany Zjednoczone, kt\xc3\xb3re s\xc5\x82yn\xc4\x85 z tworzenia film\xc3\xb3w akcji i jednocze\xc5\x9bnie du\xc5\xbcej liczby przest\xc4\x99pstw. Przy tym s\xc4\x85 bardziej surowi w kontroli program\xc3\xb3w telewizyjnych ni\xc5\xbc Europejczycy. Przemoc w mediach mo\xc5\xbce wywo\xc5\x82ywa\xc4\x87 pewnego rodzaju urazy psychiczne, dlatego tre\xc5\x9bci w nich zamieszczane powinny podlega\xc4\x87 publicznej kontroli. Bior\xc4\x85c w obron\xc4\x99 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 medi\xc3\xb3w, dowiedziono, \xc5\xbce tre\xc5\x9bci fikcyjne przeznaczone dla dzieci s\xc4\x85 du\xc5\xbco mniej szkodliwe ni\xc5\xbc informacje (np. wiadomo\xc5\x9bci w TV), kt\xc3\xb3re odnosz\xc4\x85 si\xc4\x99 do rzeczywisto\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nGry komputerowe a przemoc\n_START_PARAGRAPH_\nPierwsze wyniki bada\xc5\x84 naukowc\xc3\xb3w z Iowa State University wskazuj\xc4\x85, i\xc5\xbc osoby graj\xc4\x85ce w gry z elementami przemocy (do bada\xc5\x84 wykorzystano gry: Carmageddon, Duke Nukem, Mortal Kombat, Future Cop) staj\xc4\x85 si\xc4\x99 mniej wra\xc5\xbcliwe na przemoc w realnym \xc5\xbcyciu. Eksperyment wykaza\xc5\x82, i\xc5\xbc nawet 20-minutowa gra wp\xc5\x82ywa na zachowanie badanych. Tego typu gry akcji wp\xc5\x82ywaj\xc4\x85 natomiast pozytywnie na procesy poznawcze, m.in. koncentracj\xc4\x99, skupianie uwagi na kilku elementach jednocze\xc5\x9bnie i szybko\xc5\x9b\xc4\x87 przetwarzania informacji. Zredukowanie skali przemocy w takich grach mog\xc5\x82oby pozwoli\xc4\x87 na wykorzystanie ich do stymulacji pracy m\xc3\xb3zgu, w tym r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc do cel\xc3\xb3w terapeutycznych, zast\xc4\x99puj\xc4\x85c mniej efektywne w terapii cz\xc4\x99\xc5\x9bci zaburze\xc5\x84 komputerowe gry logiczne.\n_START_SECTION_\nPrzemoc w wi\xc4\x99zieniu\n_START_PARAGRAPH_\nChocia\xc5\xbc wi\xc4\x99zienie jest miejscem, w kt\xc3\xb3rym osadza si\xc4\x99 m.in. ludzi stosuj\xc4\x85cych przemoc w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie, w Polsce walki mi\xc4\x99dzy wi\xc4\x99\xc5\xbaniami stosowane s\xc4\x85 rzadko. Stosowanie przemocy jest ukierunkowane w stron\xc4\x99 konkretnych grup wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w. Cz\xc4\x99\xc5\x9bciej wyst\xc4\x99puje ona w przypadku pobi\xc4\x87 nowicjuszy (\xc5\x9bwie\xc5\xbcak\xc3\xb3w) i frajer\xc3\xb3w oraz samookalecze\xc5\x84. Koszty walk s\xc4\x85 zbyt wysokie dla uzyskania zasob\xc3\xb3w lub presti\xc5\xbcu, przez co pr\xc3\xb3by ich inicjowania ko\xc5\x84cz\xc4\x85 si\xc4\x99, zanim dojdzie do starcia. Frajerzy stosuj\xc4\x85 przy tym strategi\xc4\x99 poddawania, co ko\xc5\x84czy si\xc4\x99 degradacj\xc4\x85 ich statusu oraz rozpoczyna proces ich \xe2\x80\x9eeksploatowania\xe2\x80\x9d przez innych wi\xc4\x99\xc5\xbani\xc3\xb3w, natomiast stawiaj\xc4\x85cy op\xc3\xb3r grypsuj\xc4\x85cy doprowadzaj\xc4\x85 do zaniechania walki przez atakuj\xc4\x85cego werbalnie przeciwnika.\n_START_SECTION_\nPrzemoc u hominin\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nPrzemoc jest zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana u gatunk\xc3\xb3w zwierz\xc4\x85t, nawet blisko spokrewnionych. W przypadku hominin\xc3\xb3w, do kt\xc3\xb3rych nale\xc5\xbcy tak\xc5\xbce Homo sapiens, samce szympans\xc3\xb3w zwyczajnych stosuj\xc4\x85 j\xc4\x85 cz\xc4\x99sto, natomiast jest ona rzadko\xc5\x9bci\xc4\x85 u bonobo (szympans\xc3\xb3w kar\xc5\x82owatych). W ogrodach zoologicznych cz\xc4\x99sto samice bonobo napadaj\xc4\x85 grupowo na samce, jednak w badaniach terenowych nie udokumentowano \xc5\xbcadnego ataku ze skutkiem \xc5\x9bmiertelnym. Zabijanie cz\xc4\x99sto zdarza si\xc4\x99 za to u szympans\xc3\xb3w zwyczajnych, zar\xc3\xb3wno jako skutek rywalizacji, jak i przy zabijaniu niemowl\xc4\x85t przez przedstawicieli obu p\xc5\x82ci. Oba gatunki stosuj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc odmienne strategie w rywalizacji o terytorium. W takich przypadkach szympansy zwyczajne nierzadko doprowadzaj\xc4\x85 do \xc5\x9bmierci osobnik\xc3\xb3w z rywalizuj\xc4\x85cych spo\xc5\x82eczno\xc5\x9bci, natomiast bonobo na granicach terytori\xc3\xb3w pojednawczo uprawiaj\xc4\x85 seks. U szympans\xc3\xb3w kar\xc5\x82owatych ataki grupowe na jednostk\xc4\x99 stosowane s\xc4\x85 w\xc3\xb3wczas, gdy np. samiec pr\xc3\xb3buje zaatakowa\xc4\x87 samic\xc4\x99 z m\xc5\x82odym.'