b'\n_START_ARTICLE_\nTurcja\n_START_SECTION_\nUkszta\xc5\x82towanie poziome\n_START_PARAGRAPH_\nTurcja le\xc5\xbcy na dw\xc3\xb3ch kontynentach: azjatyckim (w 97% powierzchni), w jego najdalej na zach\xc3\xb3d wysuni\xc4\x99tej cz\xc4\x99\xc5\x9bci, Azji Mniejszej (w regionie zwanym tak\xc5\xbce niegdy\xc5\x9b Anatoli\xc4\x85) oraz europejskim (w 3% powierzchni), w regionie dawnej wschodniej Tracji na P\xc3\xb3\xc5\x82wyspie Ba\xc5\x82ka\xc5\x84skim. Rozci\xc4\x85g\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 po\xc5\x82udnikowa wynosi ok. 500\xc2\xa0km, natomiast r\xc3\xb3wnole\xc5\xbcnikowa ok. 1600\xc2\xa0km. Kraj oblewa od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy Morze Czarne, od zachodu Morze Marmara i Morze Egejskie, a od po\xc5\x82udnia Morze \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemne. Przyl\xc4\x85dek Baba, najdalej wysuni\xc4\x99ty na zach\xc3\xb3d punkt Azji Mniejszej, jest jednocze\xc5\x9bnie najdalej wysuni\xc4\x99tym na zach\xc3\xb3d punktem ca\xc5\x82ej Azji. Do Turcji nale\xc5\xbc\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wyspy na Morzu Egejskim (m.in. Imroz i Bozca) oraz na morzu Marmara (m.in. Marmara i Wyspy Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ce).\n_START_SECTION_\nUstr\xc3\xb3j polityczny\n_START_PARAGRAPH_\nUstr\xc3\xb3j polityczny Turcji opiera si\xc4\x99 na Konstytucji Republiki Turcji z 1982, kt\xc3\xb3ra g\xc5\x82osi, \xc5\xbce pa\xc5\x84stwo tureckie jest niepodzieln\xc4\x85, laick\xc4\x85, demokratyczn\xc4\x85 oraz socjaln\xc4\x85 republik\xc4\x85. Obecna ustawa zasadnicza, narzucona przez wojsko zaraz po zamachu wojskowym w 1980 roku, zapewnia armii rol\xc4\x99 stra\xc5\xbcnika \xc5\x9bwieckiej, republika\xc5\x84skiej Turcji i przyznaje jej prawo do bezpo\xc5\x9bredniej interwencji w przypadku zagro\xc5\xbcenia status quo. Kobiety w Turcji otrzyma\xc5\x82y czynne i bierne prawa wyborcze 5 grudnia 1934 roku. W roku 1935 kobiety stanowi\xc5\x82y 4,6% pos\xc5\x82\xc3\xb3w w parlamencie. Obecnie ustr\xc3\xb3j pa\xc5\x84stwa jest w trakcie zmiany z systemu parlamentarnego na prezydencki. Poprawki nad konstytucj\xc4\x85 przyj\xc4\x99te w kwietniu 2017 po  Referendum w Turcji w 2017 roku.\n_START_SECTION_\nNaczelne organy pa\xc5\x84stwa\n_START_PARAGRAPH_\nG\xc5\x82ow\xc4\x85 pa\xc5\x84stwa jest prezydent wybierany przez obywateli na 5-letni\xc4\x85 kadencj\xc4\x99. W referendum 21 pa\xc5\xbadziernika 2007 r. Turcy opowiedzieli si\xc4\x99 za bezpo\xc5\x9brednimi wyborami prezydenta i skr\xc3\xb3ceniem jego kadencji do 5 lat, zmiany popar\xc5\x82o ponad 70% g\xc5\x82osuj\xc4\x85cych, i wesz\xc5\x82y one w \xc5\xbcycie w 2014 r. Kolejne referendum, wprowadzaj\xc4\x85ce zmiany w konstytucji odno\xc5\x9bnie m.in. si\xc5\x82 zbrojnych i systemu s\xc4\x85downictwa, odby\xc5\x82o si\xc4\x99 12 wrze\xc5\x9bnia 2010, w 30. rocznic\xc4\x99 wojskowego zamachu stanu. Tak\xc5\xbce tym razem g\xc5\x82osuj\xc4\x85cy zdecydowali o przyj\xc4\x99ciu rz\xc4\x85dowych propozycji (57,8% g\xc5\x82os\xc3\xb3w na tak)._NEWLINE_W\xc5\x82adz\xc4\x99 ustawodawcz\xc4\x85 wykonuje jednoizbowy parlament \xe2\x80\x93 Wielkim Zgromadzeniem Narodowym z 600 pos\xc5\x82ami. Cz\xc5\x82onkowie parlamentu wy\xc5\x82aniani s\xc4\x85 w g\xc5\x82osowaniu powszechnym przeprowadzanym co pi\xc4\x99\xc4\x87 lat._NEWLINE_Najwy\xc5\xbcszym organem s\xc4\x85downiczym jest S\xc4\x85d Konstytucyjny z\xc5\x82o\xc5\xbcony z 17 s\xc4\x99dzi\xc3\xb3w._NEWLINE_16 kwietnia 2017 z inicjatywy prezydenta Recepa Tayyipa Erdo\xc4\x9fana odby\xc5\x82o si\xc4\x99 referendum w sprawie zmiany ustroju pa\xc5\x84stwa z parlamentarnego na prezydencki.\n_START_SECTION_\nSamorz\xc4\x85d terytorialny\n_START_PARAGRAPH_\nW Turcji istniej\xc4\x85 struktury samorz\xc4\x85du terytorialnego, kt\xc3\xb3rego organy pochodz\xc4\x85 z powszechnych wybor\xc3\xb3w. W marcu 2019 odby\xc5\x82y si\xc4\x99 wybory do samorz\xc4\x85du terytorialnego. Centralna Komisja Wyborcza uniewa\xc5\xbcni\xc5\x82a w\xc3\xb3wczas wyniki g\xc5\x82osowania na burmistrza Stambu\xc5\x82u (zwyci\xc4\x99zc\xc4\x85 by\xc5\x82 Ekrem \xc4\xb0mamo\xc4\x9flu, przeciwnik rz\xc4\x85dz\xc4\x85cej partii Recepa Tayyipa Erdo\xc4\x9fana). Ponowne g\xc5\x82osowanie zosta\xc5\x82o wyznaczone na 23 czerwca 2019.\n_START_SECTION_\nGospodarka\n_START_PARAGRAPH_\nTurcja jest jedn\xc4\x85 z dwudziestu najwi\xc4\x99kszych gospodarek \xc5\x9bwiata, na co wp\xc5\x82yw ma g\xc5\x82\xc3\xb3wnie wielko\xc5\x9b\xc4\x87 tego kraju. PKB na g\xc5\x82ow\xc4\x99 mieszka\xc5\x84ca wynosi oko\xc5\x82o 9 tys. dolar\xc3\xb3w. Od czas\xc3\xb3w przej\xc4\x99cia rz\xc4\x85d\xc3\xb3w przez Parti\xc4\x99 Sprawiedliwo\xc5\x9bci i Rozwoju i poradzenia sobie z kryzysem finansowym z roku 2001 Turcja znajduje si\xc4\x99 w fazie wyj\xc4\x85tkowo dynamicznego wzrostu gospodarczego.\n_START_SECTION_\nRolnictwo\n_START_PARAGRAPH_\nTurcja jest jednym z 6 ca\xc5\x82kowicie samowystarczalnych pod wzgl\xc4\x99dem \xc5\xbcywno\xc5\x9bciowym kraj\xc3\xb3w \xc5\x9bwiata. Rolnictwo wytwarza ok. 10% produktu krajowego brutto Turcji. Zatrudnienie w tym sektorze znajduje oko\xc5\x82o 1/3 si\xc5\x82y roboczej. W Turcji istnieje ponad 5 milion\xc3\xb3w gospodarstw rolnych. Jedynie 6% z nich ma powierzchni\xc4\x99 wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 od 20 ha. Turcja jest jednym z pi\xc4\x99ciu najwi\xc4\x99kszych producent\xc3\xb3w: bawe\xc5\x82ny, soczewicy, cebuli, burak\xc3\xb3w cukrowych, tytoniu, pomidor\xc3\xb3w, arbuz\xc3\xb3w, jab\xc5\x82ek, winogron, orzeszk\xc3\xb3w pistacjowych, orzech\xc3\xb3w w\xc5\x82oskich, oliwek oraz owczego mleka. Jest zarazem najwi\xc4\x99kszym na \xc5\x9bwiecie wytw\xc3\xb3rc\xc4\x85 orzech\xc3\xb3w laskowych, moreli i fig. Obecnie sektor rolniczy wspierany jest przez rz\xc4\x85d przy pomocy takich samych instrument\xc3\xb3w, jakimi pos\xc5\x82uguje si\xc4\x99 Unia Europejska. Skala wsparcia jest r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc por\xc3\xb3wnywalna.\n_START_SECTION_\nPrzemys\xc5\x82\n_START_PARAGRAPH_\nTurcja posiada znaczne zasoby surowc\xc3\xb3w mineralnych, zw\xc5\x82aszcza rud metali. Wydobycie rud \xc5\xbcelaza (Divri\xc4\x9fi we wschodniej Anatolii), chromu (Seydi\xc5\x9fehir na po\xc5\x82udniu kraju \xe2\x80\x93 Turcja nale\xc5\xbcy do g\xc5\x82\xc3\xb3wnych \xc5\x9bwiatowych producent\xc3\xb3w chromu), boksyt\xc3\xb3w, rud miedzi (Murgul), cynku i o\xc5\x82owiu. Z surowc\xc3\xb3w energetycznych eksploatuje si\xc4\x99 w\xc4\x99giel brunatny (zachodnia Anatolia), w\xc4\x99giel kamienny (zag\xc5\x82\xc4\x99bie Ere\xc4\x9fli-Zonguldak) i rop\xc4\x99 naftow\xc4\x85 w pobli\xc5\xbcu granicy z Syri\xc4\x85 (g\xc5\x82\xc3\xb3wny o\xc5\x9brodek Batman). Z surowc\xc3\xb3w chemicznych wydobywa si\xc4\x99: fosforyty, s\xc3\xb3l kamienn\xc4\x85 i siark\xc4\x99. 39% energii elektrycznej dostarczaj\xc4\x85 elektrownie wodne (najwi\xc4\x99ksze Keban i Atat\xc3\xbcrk \xe2\x80\x93 zbudowane w 1992 na Eufracie), 61% w\xc4\x99glowe i naftowe. Produkcja energii elektrycznej na 1 mieszka\xc5\x84ca \xe2\x80\x93 1296 kWh (2000). Do najstarszych i najlepiej rozwini\xc4\x99tych ga\xc5\x82\xc4\x99zi przemys\xc5\x82u przetw\xc3\xb3rczego nale\xc5\xbc\xc4\x85: przemys\xc5\x82 spo\xc5\xbcywczy (cukrowniczy, mleczarski, tytoniowy) oraz w\xc5\x82\xc3\xb3kienniczy i odzie\xc5\xbcowy, wykorzystuj\xc4\x85ce surowce krajowe. Od lat 60. rozw\xc3\xb3j hutnictwa \xc5\xbcelaza (g\xc5\x82\xc3\xb3wnie o\xc5\x9brodki: Karab\xc3\xbck, Ere\xc4\x9fli), miedzi (Ergani, Stambu\xc5\x82) oraz aluminium, przemys\xc5\x82u maszynowego i zbrojeniowego, \xc5\x9brodk\xc3\xb3w transportu (montownie samochod\xc3\xb3w, ci\xc4\x85gnik\xc3\xb3w, budowa statk\xc3\xb3w), sprz\xc4\x99tu gospodarstwa domowego, chemicznych (m.in. produkcja nawoz\xc3\xb3w sztucznych), cementowego i rafineryjnego (w portach dowozowych ropy naftowej: \xc4\xb0zmit oraz w Batman). Powszechnie rozwini\xc4\x99te rzemios\xc5\x82o: dywany, bi\xc5\xbcuteria, wyroby metalowe, ceramika, wyroby sk\xc3\xb3rzane. Najwi\xc4\x99ksza koncentracja zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w przemys\xc5\x82owych w regionie p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-zachodnim: Stambu\xc5\x82 \xe2\x80\x93 Ere\xc4\x9fli \xe2\x80\x93 Izmir, ponadto w rejonie Ankary i na po\xc5\x82udniowo-wschodniej: Adana \xe2\x80\x93 Gaziantep\xe2\x80\x93Antakya.\n_START_SECTION_\nTransport\n_START_PARAGRAPH_\nSie\xc4\x87 transportowa w Turcji jest w rozbudowie i obecnie obejmuje ok. 63 tys. km dr\xc3\xb3g o twardej nawierzchni, w budowie dalsze 1250\xc2\xa0km autostrad \xe2\x80\x93 m.in. od granicy bu\xc5\x82garskiej do Ankary. Drogi \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85 Turcj\xc4\x99 z Bu\xc5\x82gari\xc4\x85 oraz Syri\xc4\x85, Iranem i Irakiem. Europejsk\xc4\x85 i azjatyck\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kraju \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85 2 mosty na Bosforze w Stambule._NEWLINE_Turcja posiada 8,4 tys. km linii kolejowych, w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci jednotorowych. W 2003 Tureckie Koleje Pa\xc5\x84stwowe (TCDD) rozpocz\xc4\x99\xc5\x82y program budowy linii wysokich pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci. Pierwsza z nich o d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 533\xc2\xa0km po\xc5\x82\xc4\x85czy Stambu\xc5\x82 z Ankar\xc4\x85 przez Eski\xc5\x9fehir i skr\xc3\xb3ci czas podr\xc3\xb3\xc5\xbcy z 6-7 godzin do 3,5. 29 pa\xc5\xbadziernika 2013 roku otwarto tunel kolejowy Marmaray pod Bosforem, b\xc4\x99d\xc4\x85cy projektem \xc5\x82\xc4\x85cz\xc4\x85cym dwa odr\xc4\x99bne systemy kolejowe: w europejskiej i azjatyckiej cz\xc4\x99\xc5\x9bci Turcji w jedn\xc4\x85 ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87._NEWLINE_No\xc5\x9bno\xc5\x9b\xc4\x87 floty handlowej \xe2\x80\x93 7,1 mln DWT. G\xc5\x82\xc3\xb3wne porty morskie (prze\xc5\x82adunek powy\xc5\xbcej 1 mln ton): Stambu\xc5\x82 nad cie\xc5\x9bnin\xc4\x85 Bosfor, Zonguldak, Ere\xc4\x9fli i Samsun nad Morzem Czarnym, Izmir i Izmit nad Morzem Egejskim i Mersin, \xc4\xb0skenderun nad Morzem \xc5\x9ar\xc3\xb3dziemnym. Rozwini\xc4\x99ta \xc5\xbcegluga kabota\xc5\xbcowa, po\xc5\x82\xc4\x85czenia promowe mi\xc4\x99dzy europejsk\xc4\x85 i azjatyck\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 kraju (na Bosforze), z Cyprem i wyspami greckimi (Rodos, Samos, Chios).\n_START_SECTION_\nZwierz\xc4\x99ta\n_START_PARAGRAPH_\nZwierz\xc4\x99ta chowane na terenie Turcji to: byd\xc5\x82o domowe, konie, kozy, os\xc5\x82y i owce, jak r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wielb\xc5\x82\xc4\x85dy i bawo\xc5\x82y._NEWLINE_Najpopularniejsz\xc4\x85 w Turcji ras\xc4\x85 psa jest Kangal \xe2\x80\x93 wielki i silny pies pasterski. Najciekawsz\xc4\x85 ras\xc4\x85 kot\xc3\xb3w s\xc4\x85 koty Van o bia\xc5\x82ym futrze i r\xc3\xb3\xc5\xbcnokolorowych oczach \xe2\x80\x93 jednym zielonym, a drugim niebieskim._NEWLINE_Na wolno\xc5\x9bci \xc5\xbcyj\xc4\x85 w Turcji jelenie, szakale, rysie, dziki, wilki oraz rzadko \xe2\x80\x93 lamparty i nied\xc5\xbawiedzie.\n_START_SECTION_\nMedia\n_START_PARAGRAPH_\nW Turcji dzia\xc5\x82a publiczne radio i telewizja (T\xc3\xbcrkiye Radyo Televizyon Kurumu). Dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 stacje tv: TRT1, TRT Haber, TRT T\xc3\xbcrk itp. Dzia\xc5\x82aj\xc4\x85 te\xc5\xbc stacje radiowe np.: Radyo1, TRT FM, Radyo3, czy te\xc5\xbc Radyo4. Tak\xc5\xbce s\xc4\x85 telewizje prywatne, np.: Show TV czy te\xc5\xbc NTV (Turcja).'