b'\n_START_ARTICLE_\nPZL-130 Orlik\n_START_SECTION_\nHistoria rozwoju\n_START_PARAGRAPH_\nPrace nad nowym samolotem szkolnym o nap\xc4\x99dzie \xc5\x9bmig\xc5\x82owym prowadzono w biurze konstrukcyjnym PZL na Ok\xc4\x99ciu. Zespo\xc5\x82em kierowa\xc5\x82 Andrzej Frydrychewicz. Wst\xc4\x99pny projekt maszyny przedstawiono w 1981 r. Samolot oznaczono PZL-130 i nazwano Orlik. Nazwa Orlik nawi\xc4\x85zuje do Szko\xc5\x82y Orl\xc4\x85t zosta\xc5\x82a zaproponowana przez Andrzeja Frydrychewicza. _NEWLINE_W lipcu 1982 roku uko\xc5\x84czono makiet\xc4\x99 samolotu w skali naturalnej - otrzyma\xc5\x82a fikcyjny numer 0252. Pierwszy prototyp, o numerze 001 przeznaczono do bada\xc5\x84 naziemnych. W 1984 powsta\xc5\x82a maszyna o numerze 002 kt\xc3\xb3r\xc4\x85 wyposa\xc5\xbcono w silnik gwiazdowy, M-14Pm o mocy 246\xc2\xa0kW. Pierwszy lot Orlik wykona\xc5\x82 12 pa\xc5\xbadziernika 1984. Pilotem by\xc5\x82 pilot do\xc5\x9bwiadczalny PZL Ok\xc4\x99cie, Witold \xc5\x81ukomski. Nast\xc4\x99pnie powsta\xc5\x82y kolejne maszyny: 003 (oblot w grudniu 1984) i 004 (oblot w styczniu 1985). Planem mia\xc5\x82o by\xc4\x87 u\xc5\xbcycie wy\xc5\x82\xc4\x85cznie krajowych komponent\xc3\xb3w. W efekcie struktura maszyny sk\xc5\x82ada si\xc4\x99 z oko\xc5\x82o 2100 nowych cz\xc4\x99\xc5\x9bci i 750 zaadaptowanych z innych maszyn._NEWLINE_Samolot wystawiony zosta\xc5\x82 na 36. Mi\xc4\x99dzynarodowym Salonie Lotniczym i Astronautycznym w Pary\xc5\xbcu. W ko\xc5\x84cu 1985 prototyp 004 trafi\xc5\x82 do Kanady, gdzie wymieniono silnik na turbo\xc5\x9bmig\xc5\x82owy Pratt & Whitney Canada PT6A-25A, a tak\xc5\xbce wymieniono awionik\xc4\x99, instalacj\xc4\x99 tlenow\xc4\x85, a instalacj\xc4\x99 pneumatyczna zast\xc4\x85piono hydrauliczn\xc4\x85. Dodano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc cztery zamki na dodatkowe zbiorniki paliwa lub uzbrojenie. Po tych przer\xc3\xb3bkach egzemplarz 004 przemianowano na PZL-130T Turbo Orlik. Przebudowana maszyna zosta\xc5\x82a oblatana 13 lipca 1986 i w tym samym roku zaprezentowano go w Chinach. Pocz\xc4\x85tkowy brak zainteresowania samolotem ze strony wojska spowodowa\xc5\x82, \xc5\xbce Orlika zacz\xc4\x99to promowa\xc4\x87 w Kanadzie, Irlandii, Grecji i pa\xc5\x84stwach Ameryki Po\xc5\x82udniowej. Pocz\xc4\x85tkowo Kolumbia zg\xc5\x82osi\xc5\x82a zainteresowanie na 80 sztuk samolot\xc3\xb3w tej klasy, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w wersji przeciwpartyzanckiej, z uzbrojeniem dostarczonym przez belgijsk\xc4\x85 firm\xc4\x99 FN-Herstal.  W 1987 samolot ten uleg\xc5\x82 katastrofie, w kt\xc3\xb3rej zgin\xc4\x99\xc5\x82o dw\xc3\xb3ch pilot\xc3\xb3w (Polak i kolumbijski oficer, kt\xc3\xb3ry testowa\xc5\x82 maszyn\xc4\x99). Katastrofa samolotu przekre\xc5\x9bli\xc5\x82a szanse na eksport do Ameryki Po\xc5\x82udniowej. Tragedia sprawi\xc5\x82a, \xc5\xbce przerwano prace nad PZL-130T._NEWLINE_W tym czasie na Ok\xc4\x99ciu powsta\xc5\x82y dwa kolejne prototypy \xe2\x80\x93 005 z silnikiem t\xc5\x82okowym M-24Pm i 006 z silnikiem K8-AA (produkowany w Polsce na licencji M-14Pm), zwi\xc4\x99kszono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc rozpi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 skrzyde\xc5\x82. Obie maszyny przekazano do testowania armii, kt\xc3\xb3ra uzna\xc5\x82a, \xc5\xbce nale\xc5\xbcy prowadzi\xc4\x87 dalsze prace nad Orlikiem nap\xc4\x99dzanym silnikiem turbo\xc5\x9bmig\xc5\x82owym. Na now\xc4\x85 jednostk\xc4\x99 nap\xc4\x99dow\xc4\x85 wybrano czeski silnik Walter M601E. Zamontowano go na kolejnym prototypie, 007, kt\xc3\xb3ry oznaczono PZL-130TM. Maszyn\xc4\x99 t\xc4\x99 po oblocie (pilot do\xc5\x9bwiadczalny mgr in\xc5\xbc. Jan Gaw\xc4\x99cki) w 1991 przekazano lotnictwu wojskowemu w celu wykonania pr\xc3\xb3b. Dobre wyniki sprawi\xc5\x82y, \xc5\xbce przebudowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w ten spos\xc3\xb3b samoloty 005 i 006. Je r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc, w ko\xc5\x84cu 1992, przekazano wojsku._NEWLINE_Produkcj\xc4\x99 kontynuowano, kolejny egzemplarz, 008, z silnikiem  PT6A-25A o tr\xc3\xb3j\xc5\x82opatowym \xc5\x9bmigle otrzyma\xc5\x82 oznaczenie PZL-130T._NEWLINE_Testy na prototypach 006 i 007 sprawi\xc5\x82y, \xc5\xbce armia sprecyzowa\xc5\x82a wymagania. Nowa maszyna mia\xc5\x82a by\xc4\x87 dostosowana do lot\xc3\xb3w bez widzialno\xc5\x9bci, wykonywania akrobacji, treningu w korzystaniu ze \xc5\x9brodk\xc3\xb3w nawigacyjnych oraz treningu zwalczania cel\xc3\xb3w powietrznych i naziemnych z wykorzystaniem przyrz\xc4\x85d\xc3\xb3w celowniczych. W pocz\xc4\x85tku 1992 powsta\xc5\x82 prototyp 009, kt\xc3\xb3ry poza tym, \xc5\xbce spe\xc5\x82nia\xc5\x82 wymagania armii, posiadaj\xc4\x85c zestaw przyrz\xc4\x85d\xc3\xb3w zbli\xc5\xbconych do PZL TS-11 Iskra, wyposa\xc5\xbcony by\xc5\x82 w silnik Walter 601T z pi\xc4\x99cio\xc5\x82opatowym \xc5\x9bmig\xc5\x82em. W ten spos\xc3\xb3b powsta\xc5\x82a wersja PZL-130TB. Po testach, w 1993 dopuszczono t\xc4\x99 wersj\xc4\x99 do u\xc5\xbcytkowania w lotnictwie wojskowym z zaleceniem dodania foteli katapultowych, rejestratora parametr\xc3\xb3w lotu (czarnej skrzynki) oraz innych element\xc3\xb3w wzbogacaj\xc4\x85cych awionik\xc4\x99. W ten spos\xc3\xb3b powsta\xc5\x82 PZL-130TC-1._NEWLINE_W mi\xc4\x99dzyczasie podpisano zam\xc3\xb3wienie na 48 sztuk PZL-130TB, kt\xc3\xb3rych dostawy rozpocz\xc4\x99to w 1994. Pierwsz\xc4\x85 jednostk\xc4\x85 wyposa\xc5\xbcon\xc4\x85 w Orliki by\xc5\x82 60 Lotniczy Pu\xc5\x82k Szkolny stacjonuj\xc4\x85cy w Radomiu._NEWLINE_W zak\xc5\x82adach natomiast prototyp 009 podniesiono do standardu PZL-130TC-1. Podczas pr\xc3\xb3b prototyp uleg\xc5\x82 katastrofie w wyniku awarii uk\xc5\x82adu nap\xc4\x99dowego, lecz prac nie przerwano zast\xc4\x99puj\xc4\x85c go maszyn\xc4\x85 037. Do ko\xc5\x84ca 1998 przebudowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wszystkie seryjne PZL-130TB na PZL-130TC-1. W 2004 testowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc now\xc4\x85 wersj\xc4\x99 PZL-130TC-II (pilot do\xc5\x9bwiadczalny mgr in\xc5\xbc. Maciej Aksler i Krzysztof Galus) seryjny samolot o numerze 047 z 2. O\xc5\x9brodka Szkolenia Lotniczego, w kt\xc3\xb3rym zmieniono skrzyd\xc5\x82a na wi\xc4\x99ksze (wi\xc4\x99ksza rozpi\xc4\x99to\xc5\x9b\xc4\x87 i powierzchnia), geometri\xc4\x99 steru kierunku, a tak\xc5\xbce wymieniono silnik na Pratt & Whitney of Canada PT6-25C o zwi\xc4\x99kszonej do 551\xc2\xa0kW mocy, kt\xc3\xb3ra jest sta\xc5\x82a bez wzgl\xc4\x99du na wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 lotu i temperatur\xc4\x99 powietrza, oraz d\xc5\x82u\xc5\xbcszym resursie. Wymieniono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc \xc5\x9bmig\xc5\x82o na cztero\xc5\x82opatowe Hartzell D4N, zmieniono pozycj\xc4\x99 instruktora i poprawiono awionik\xc4\x99. _NEWLINE_Drugi samolot w standardzie TC-II o numerze bocznym 037 znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 w jednostce w Radomiu. Pocz\xc4\x85tkowo planowano modernizacj\xc4\x99 10 z 37 eksploatowanych Orlik\xc3\xb3w, ale z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych przyczyn program ten op\xc3\xb3\xc5\xbani\xc5\x82 si\xc4\x99, a ostatecznie zdecydowano o przebudowie do nowego standardu 28 maszyn. Zaprezentowano r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc prototyp PZL-130TC-III o jeszcze lepszej awionice wyposa\xc5\xbcony  mi\xc4\x99dzy innymi w HUD. W samoloty te jest wyposa\xc5\xbcony powsta\xc5\x82y 1 stycznia 1998 roku Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 Akrobacyjny \xe2\x80\x9eOrlik\xe2\x80\x9d. Pocz\xc4\x85tkowo zesp\xc3\xb3\xc5\x82 lata\xc5\x82 na 5 samolotach typu TC-1 oraz 2 zmodernizowanych do standardu TC-II, obecnie wszystkie maszyny to Orliki TC-II._NEWLINE_11 stycznia 2010 Si\xc5\x82y Powietrzne WP podpisa\xc5\x82y umow\xc4\x99 IU/83/IX-35/DZSZ/286/IX-50/UZ/NEG/Z/2008/2011 z EADS PZL \xe2\x80\x9eWarszawa \xe2\x80\x93 Ok\xc4\x99cie\xe2\x80\x9d S.A. na modernizacj\xc4\x99 16 egzemplarzy PZL-130TC-I do wersji TC-II Garmin. Ostatnia zmodernizowana maszyna o numerze bocznym 052 zosta\xc5\x82a przekazana do 42. Bazy Lotnictwa Szkolnego w Radomiu 23 wrze\xc5\x9bnia 2013. W 2014 r. Inspektorat Uzbrojenia rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 analiz\xc4\x99 rynku dotycz\xc4\x85c\xc4\x85 modernizacji 12 Orlik\xc3\xb3w do wersji TC-II Glass Cockpit. W 2017 r. poinformowano, \xc5\xbce modernizacja nie zostanie przeprowadzona.\n_START_SECTION_\nOpis techniczny\n_START_PARAGRAPH_\nSamolot szkolno-treningowy konstrukcji ca\xc5\x82kowicie metalowej w uk\xc5\x82adzie dolnop\xc5\x82ata. Kad\xc5\x82ub konstrukcji p\xc3\xb3\xc5\x82skorupowej o przekroju prostok\xc4\x85tnym owalnie sklepiony. Nitowana i zgrzewna, podzielona na dwie cz\xc4\x99\xc5\x9bci przedni\xc4\x85 i tyln\xc4\x85. Os\xc5\x82ona kabiny otwierana na praw\xc4\x85 stron\xc4\x99 z szk\xc5\x82a organicznego i ramy szklano-epoksydowej. Za kabin\xc4\x85 komora wyposa\xc5\xbcenia elektrycznego. Na ko\xc5\x84cu kad\xc5\x82uba lampa antykolizyjna. _NEWLINE_Skrzyd\xc5\x82o wolnono\xc5\x9bne o obrysie trapezowym i wzniosie 5 stopni, konstrukcji jednocz\xc4\x99\xc5\x9bciowej i jednod\xc5\xbawigarowej mocowane dwoma okuciami, dwoma wahaczami i czterema \xc5\x82\xc4\x85cznikami. Konstrukcja cz\xc4\x99\xc5\x9bci sp\xc5\x82ywowej kesonu zgrzewana. Pokrycie kesonu stanowi blacha duralowa o grubo\xc5\x9bci od 1,2 do 2 mm nitowana nitami wpuszczanymi. Wewn\xc4\x85trz skrzyde\xc5\x82 integralne zbiorniki paliwa o pojemno\xc5\x9bci 640 litr\xc3\xb3w i komory na ko\xc5\x82a podwozia g\xc5\x82\xc3\xb3wnego. Ponadto na dolnej powierzchni skrzyde\xc5\x82 znajduje si\xc4\x99 4 (TC-1) lub 6 (TC) w\xc4\x99z\xc5\x82\xc3\xb3w do mocowania uzbrojenia. Na ko\xc5\x84cach skrzyde\xc5\x82 lampki pozycyjne i \xc5\x9bwiat\xc5\x82o l\xc4\x85dowania._NEWLINE_Lotki szczelinowe wychylane za pomoc\xc4\x85 uk\xc5\x82adu popychaczowego oraz nap\xc4\x99dzane elektrycznie dwuszczelinowe klapy Fowlera o r\xc3\xb3\xc5\xbcnym wychyleniu. Usterzenie klasyczne ze sterem kierunku, jednod\xc5\xbawigarowe ze wzmocnionym pokryciem. Statecznik pionowy trapezowy metalowy p\xc3\xb3\xc5\x82skorupowy, ze sterem kierunku z wywa\xc5\xbceniem masowym i skompensowaniem aerodynamicznym, z klapk\xc4\x85 odci\xc4\x85\xc5\xbcaj\xc4\x85c\xc4\x85 i wywa\xc5\xbcaj\xc4\x85c\xc4\x85. Ster kierunku kompozytowy. Statecznik poziomy metalowy p\xc3\xb3\xc5\x82skorupowy. Ster wysoko\xc5\x9bci prostok\xc4\x85tny, dwusegmentowy, metalowy p\xc3\xb3\xc5\x82skorupowy. Na tyle cz\xc4\x99\xc5\x9bci kad\xc5\x82uba sta\xc5\x82\xc4\x85 p\xc5\x82etwa ustateczniaj\xc4\x85ca, rekompensuj\xc4\x85ca moment obrotowy \xc5\x9bmig\xc5\x82a. Na szczycie statecznika lampa antykolizyjna _NEWLINE_Zesp\xc3\xb3\xc5\x82 nap\xc4\x99dowy stanowi\xc5\x82 czeski silnik turbo\xc5\x9bmig\xc5\x82owy, Walter M-601E o mocy 490\xc2\xa0kW z pi\xc4\x99cio\xc5\x82opatowym \xc5\x9bmig\xc5\x82em Avia V510/7 o \xc5\x9brednicy 2,3 m. Podwozie tr\xc3\xb3jko\xc5\x82owe (wszystkie ko\xc5\x82a tej samej \xc5\x9brednicy) chowane hydraulicznie. _NEWLINE_Ko\xc5\x82o przednie na widelcu ko\xc5\x82a g\xc5\x82\xc3\xb3wne wahaczowe z goleni\xc4\x85 teleskopow\xc4\x85. Podwozie wyposa\xc5\xbcono w amortyzatory olejowo-gazowe i hamulce hydrauliczne, wci\xc4\x85gane we wn\xc4\x99k\xc4\x99 z pokrywami. Hamulce wielotarczowe, sterowane hydraulicznie, z trzema uk\xc5\x82adami - zasadniczym, postojowym i awaryjnym. Podwozie przednie z reflektorem l\xc4\x85dowania. _NEWLINE_Kabina wyposa\xc5\xbcona w fotele wyrzucane Martin-Baker Mk PL11B. Fotele umieszczone s\xc4\x85 jeden za drugim (tandem) z lekkim podwy\xc5\xbcszeniem fotela tylnego w celu poprawienia widoczno\xc5\x9bci instruktora do przodu.\n_START_SECTION_\nPomniki\n_START_PARAGRAPH_\nObecnie Orlika o numerze 006 zobaczy\xc4\x87 mo\xc5\xbcna w Warszawie. Stoi przed budynkami Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych na ul. Ksi\xc4\x99cia Boles\xc5\x82awa._NEWLINE_Drugi, oznaczony numerem 027 stoi na skwerze przed budynkiem sztabu 42 Bazy Lotnictwa Szkolnego w Radomiu.'