b'\n_START_ARTICLE_\nRealizm prawniczy\n_START_SECTION_\nHistoria\n_START_PARAGRAPH_\nPocz\xc4\x85tki realistycznych tendencji si\xc4\x99gaj\xc4\x85 niemieckiej i francuskiej filozofii prawa XIX wieku. Prekursorami nurtu byli we Francji \xe2\x80\x93 F. Geny, natomiast w Niemczech H. Kantorowicz, E. Fuchs, E. Ehrlich oraz P. Heck. F. Geny og\xc5\x82osi\xc5\x82 w 1899 roku prac\xc4\x99 \xe2\x80\x9eMethode d\xe2\x80\x99interpretation et sources en droit priv\xc3\xa9 positif\xe2\x80\x9d. Skrytykowa\xc5\x82 w niej kontynentalny pozytywizm prawniczy. Stwierdzi\xc5\x82, \xc5\xbce pozytywizm nies\xc5\x82usznie uznaje prawo stanowione za jedyne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o prawa. Sprzeciwi\xc5\x82 si\xc4\x99 tak\xc5\xbce pozytywistycznej tezie, \xc5\xbce wyk\xc5\x82adnia prawa ma \xc5\x9bci\xc5\x9ble logiczny \xe2\x80\x93 algorytmiczny charakter. Geny postulowa\xc5\x82, \xc5\xbce przy interpretacji prawa nale\xc5\xbcy obok prawa stanowionego (ustawy) uwzgl\xc4\x99dni\xc4\x87 trzy inne \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a:_NEWLINE_1) zwyczaje,_NEWLINE_2) autorytet \xe2\x80\x93 ugruntowany przez orzecznictwo s\xc4\x85dowe i uniwersyteckie nauczanie prawa,_NEWLINE_3) nieskr\xc4\x99powane dociekania s\xc4\x99dziego._NEWLINE_Okre\xc5\x9blenie szko\xc5\x82y wolnego prawa lub szko\xc5\x82y wolnego orzecznictwa (Freirechtslehre lub Freirechtsbewegung) u\xc5\xbcywa si\xc4\x99 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej w odniesieniu do pogl\xc4\x85d\xc3\xb3w niemieckich filozof\xc3\xb3w: H. Kantorowicza, E. Fuchsa oraz E. Ehrlicha. Broszura programowa H. Kantorowicza pt. \xe2\x80\x9eDer Kampf um die Rechtswissenschaft\xe2\x80\x9d, wydana w 1906 r. przedstawia\xc5\x82a za\xc5\x82o\xc5\xbcenia programowe. Autorzy uznawali socjologicznie zorientowan\xc4\x85 nauk\xc4\x99 prawa. Odrzucali filozofi\xc4\x99 metafizyczn\xc4\x85. Odrzucali pozytywistyczn\xc4\x85 jedno\xc5\x9b\xc4\x87 ustawy i prawa. Prawem spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa s\xc4\x85 regu\xc5\x82y tworz\xc4\x85ce si\xc4\x99 spontanicznie i funkcjonuj\xc4\x85ce w \xc5\x9bwiadomo\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecznej jako \xe2\x80\x9e\xc5\xbcywe prawo\xe2\x80\x9d. G\xc5\x82osili, i\xc5\xbc s\xc4\x99dzia powinien posiada\xc4\x87 wolno\xc5\x9b\xc4\x87 i autonomi\xc4\x99. Obok norm o charakterze ustawowym istniej\xc4\x85 tak\xc5\xbce normy \xe2\x80\x9eprawa s\xc4\x99dziowskiego\xe2\x80\x9d (precedensowe orzeczenia), normy moralne i normy prawa zwyczajowego._NEWLINE_Z nurtu realizmu prawnego mo\xc5\xbcna wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 najbardziej znane rodzaje: realizm polsko-rosyjski, realizm ameryka\xc5\x84ski i realizm skandynawski.\n_START_SECTION_\nPsychologiczna teoria prawa Leona Petra\xc5\xbcyckiego\n_START_PARAGRAPH_\nZa uznaniem psychologicznej teorii praw Leona Petra\xc5\xbcyckiego jako realistycznej, przemawia jego pogl\xc4\x85d, \xc5\xbce porz\xc4\x85dna teoria naukowa powinna by\xc4\x87 wolna od spekulacji i zb\xc4\x99dnego racjonalizmu, czyli apriorycznych i przyjmowanych na wiar\xc4\x99 za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84. Przedmiotem naukowego poznania powinny by\xc4\x87 tylko takie klasy zjawisk, do kt\xc3\xb3rzy mo\xc5\xbcna stworzy\xc4\x87 teori\xc4\x99 adekwatn\xc4\x85, czyli tak\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rej to, co si\xc4\x99 wypowiada jest prawdziwe w stosunku do ca\xc5\x82ej klasy i tylko do niej. Punktem wyj\xc5\x9bcia jego koncepcji jest wyk\xc5\x82ad zasad metodologii og\xc3\xb3lnej, by na jej podstawie zbada\xc4\x87 zjawiska takie jak prawo i moralno\xc5\x9b\xc4\x87. Warunkiem stworzenia adekwatnej teorii tych zjawisk jest budowa nowej koncepcji psychologicznej, czyli psychologii emocjonalnej. Petra\xc5\xbcycki proponuje nowy podzia\xc5\x82 doktryny psychologicznej. Od jednostronnych prze\xc5\xbcy\xc4\x87 takich jak poznanie, uczucia, wola dodatkowo wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia prze\xc5\xbcycia psychiczne maj\xc4\x85ce dwustronny, pasywno-aktywny charakter. Nazywa je emocjami. Mo\xc5\xbcna je odkry\xc4\x87 poprzez zabieg introspekcji i \xc5\x9bwiadomych podra\xc5\xbcnie\xc5\x84. Emocje stanowi\xc4\x85 podstaw\xc4\x85 klas\xc4\x99 zjawisk psychologicznych, poniewa\xc5\xbc maja kluczowy wp\xc5\x82yw na nasze zachowanie i dzia\xc5\x82anie. Dlatego prawo i moralno\xc5\x9b\xc4\x87 mo\xc5\xbcemy analizowa\xc4\x87 tylko w kategoriach psychologii emocjonalnej. Klasyfikuj\xc4\x85c pobudki post\xc4\x99powania Petra\xc5\xbcycki rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnia emocje etyczne o zasadniczym charakterze, b\xc4\x99d\xc4\x85ce r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc emocjami \xe2\x80\x9eobowi\xc4\x85zku\xe2\x80\x9d. Wyst\xc4\x99puje w nich podzia\xc5\x82 na emocje moralne i prawne. Te pierwsze maj\xc4\x85 charakter jednostronnie-imperatywny, wy\xc5\x82\xc4\x85cznie zobowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cy. Drugie posiadaj\xc4\x85 charakter imperatywno-atrybutywny, czyli uprawniaj\xc4\x85cy-zobowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cy. Ostatecznie prawo w znaczeniu odr\xc4\x99bnej klasy zjawisk realnych b\xc4\x99dziemy rozumie\xc4\x87 jako prze\xc5\xbcycia etyczne, kt\xc3\xb3rych emocje posiadaj\xc4\x85 charakter atrybutywny. Wszelkie inne prze\xc5\xbcycia etyczne b\xc4\x99dziemy nazywali zjawiskami moralnymi i zaliczymy je do moralno\xc5\x9bci.\n_START_SECTION_\nRealizm ameryka\xc5\x84ski\n_START_PARAGRAPH_\nZosta\xc5\x82 stworzony przez prawnik\xc3\xb3w w Stanach Zjednoczonych w I po\xc5\x82owie XX w. G\xc5\x82\xc3\xb3wne postulaty tej formacji odnosi\xc5\x82y si\xc4\x99 do badania prawa rzeczywi\xc5\x9bcie istniej\xc4\x85cego, a nie teorii jego idea\xc5\x82u. Za\xc5\x82o\xc5\xbceniem realizmu ameryka\xc5\x84skiego jest zmienno\xc5\x9b\xc4\x87 prawa i jego kszta\xc5\x82towanie odbywa si\xc4\x99 na podstawie analizy orzecznictwa s\xc4\x85d\xc3\xb3w. Do g\xc5\x82\xc3\xb3wnych za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84 realizmu ameryka\xc5\x84skiego nale\xc5\xbc\xc4\x85 podzia\xc5\x82 na books law i law in action, czyli prawo spisane, zawarte w dokumentach (ang. books law) mia\xc5\x82o by\xc4\x87 zale\xc5\xbcne od orzecznictwa s\xc4\x85d\xc3\xb3w ( ang. law in action). Na koncepcji tej bazowa\xc5\x82a p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsza teoria bad man \xe2\x80\x93 cz\xc5\x82owiek nie jest ciekawy za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84 prawa, a rzeczywistych orzecze\xc5\x84 s\xc4\x85d\xc3\xb3w. Nawet je\xc5\x9bli nie interesuj\xc4\x85 go etyczne podstawy wykszta\xc5\x82cania si\xc4\x99 norm prawnych uznawanych przez spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo, b\xc4\x99dzie za nimi pod\xc4\x85\xc5\xbca\xc5\x82 w celu unikni\xc4\x99cia kary pieni\xc4\x99\xc5\xbcnej. Realizm ameryka\xc5\x84ski obala mitycznie fundamentaln\xc4\x85 rol\xc4\x99 regu\xc5\x82 w systemie prawa. Istnienie norm i regu\xc5\x82 nie determinuje konkretnego rozstrzygni\xc4\x99cia. Zak\xc5\x82ada koncentracj\xc4\x99 na faktach, kt\xc3\xb3re warunkuj\xc4\x85 decyzj\xc4\x99 s\xc4\x99dziego \xe2\x80\x93 i to na nich, a nie na normach prawnych, nale\xc5\xbcy skupi\xc4\x87 si\xc4\x99 podczas analizy systemu prawnego. Realizm ameryka\xc5\x84ski skupia\xc5\x82 najwa\xc5\xbcniejsze uniwersyteckie o\xc5\x9brodki prawnicze Harvardu, Yale i Columbii. Do jego g\xc5\x82\xc3\xb3wnych przedstawicieli nale\xc5\xbceli Oliver Wendell Holmes Jr., Jerome Frank, Thomas Grey i Karl Llewellyn.\n_START_SECTION_\nRealizm skandynawski\n_START_PARAGRAPH_\nTo rodzaj realizmu prawniczego, b\xc4\x99d\xc4\x85cy po\xc5\x82\xc4\x85czeniem realizmu ameryka\xc5\x84skiego, szko\xc5\x82y psychologicznej i szko\xc5\x82y socjologicznej, k\xc5\x82ad\xc4\x85cy nacisk na funkcjonowanie prawa w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie. Zajmowa\xc5\x82 si\xc4\x99 analiz\xc4\x85 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85 skutk\xc3\xb3w norm prawnych oraz bada\xc5\x82 aspekty psychologiczne prawa. Podkre\xc5\x9bla\xc5\x82 istot\xc4\x99 zachowania ludzi oraz ich prze\xc5\xbcycia psychiczne, kt\xc3\xb3re bezpo\xc5\x9brednio oddzia\xc5\x82uj\xc4\x85 na prawo. Negowa\xc5\x82 metafizyk\xc4\x99 prawa naturalnego i definiowa\xc5\x82 prawo jako poj\xc4\x99cie wieloznaczne i szerokie, jednocze\xc5\x9bnie k\xc5\x82ad\xc4\x85c nacisk na mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 empirycznego zbadania prawa. Wed\xc5\x82ug realizmu skandynawskiego prawo jest faktem psychicznym, kt\xc3\xb3ry nale\xc5\xbcy rozpatrywa\xc4\x87 globalnie, czyli og\xc3\xb3lnospo\xc5\x82ecznie, a samo obowi\xc4\x85zywanie prawa jest stopniowalne \xe2\x80\x93 im bardziej okre\xc5\x9blona norma jest przestrzegana przez organy pa\xc5\x84stwowe, tym bardziej jest obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85ca. Do g\xc5\x82\xc3\xb3wnych przedstawicieli realizmu skandynawskiego nale\xc5\xbcy Axel Hagerst\xc3\xb6m.'