b'\n_START_ARTICLE_\nPrawo\n_START_SECTION_\nSpory o istot\xc4\x99 prawa\n_START_PARAGRAPH_\nPrawo, ze wzgl\xc4\x99du na wieloznaczno\xc5\x9b\xc4\x87 pojmowania, w tym r\xc3\xb3\xc5\xbcnice \xc5\x9bwiatopogl\xc4\x85dowe wydaj\xc4\x85cych o nim opinie, jest poj\xc4\x99ciem wyj\xc4\x85tkowo trudnym do zdefiniowania. Dlatego wszelkie jego definicje s\xc4\x85 przedmiotem spor\xc3\xb3w.\n_START_SECTION_\nPrzyk\xc5\x82adowe teorie\n_START_PARAGRAPH_\nTomasz z Akwinu rozumia\xc5\x82 prawo (lex) jako pewne promulgowane rozumowe rozporz\xc4\x85dzenie ustanowione dla dobra wsp\xc3\xb3lnego przez osob\xc4\x99 maj\xc4\x85c\xc4\x85 piecz\xc4\x99 nad wsp\xc3\xb3lnot\xc4\x85._NEWLINE_Marksowsko-leninowska teoria prawa wywodzi, i\xc5\xbc prawo, jako tzw. nadbudowa ideologiczna do spo\xc5\x82eczno-gospodarczej bazy, jest stanowione przez klas\xc4\x99 panuj\xc4\x85c\xc4\x85, w interesie tej klasy i w celu utrzymania jej panowania._NEWLINE_Odmienn\xc4\x85 od leninowskiej teori\xc4\x99 prawa przedstawia\xc5\x82 Fr\xc3\xa9d\xc3\xa9ric Bastiat, francuski ekonomista wolnorynkowy, filozof i polityk. Wed\xc5\x82ug niego \xe2\x80\x9eprawo jest organizacj\xc4\x85 naturalnych praw dla legalnej obrony, jest stosowaniem wsp\xc3\xb3lnej si\xc5\x82y w zast\xc4\x99pstwie si\xc5\x82 indywidualnych dla legalnej obrony naturalnych praw cz\xc5\x82owieka: prawa do \xc5\xbcycia, do wolno\xc5\x9bci i do w\xc5\x82asno\xc5\x9bci\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nGa\xc5\x82\xc4\x99zie prawa\n_START_PARAGRAPH_\nGa\xc5\x82\xc4\x85\xc5\xba prawa stanowi podzesp\xc3\xb3\xc5\x82 norm prawnych, kt\xc3\xb3re ze wzgl\xc4\x99du na wybrane kryterium konstytuuj\xc4\x85 wzgl\xc4\x99dnie sp\xc3\xb3jn\xc4\x85 ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87.\n_START_SECTION_\n\xc5\xb9r\xc3\xb3d\xc5\x82a prawa\n_START_PARAGRAPH_\nPrawo wywodzi si\xc4\x99 z wielu \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82. Podstawowym i cz\xc4\x99sto mylonym podzia\xc5\x82em \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 prawa jest podzia\xc5\x82 na: \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a prawa sensu stricto (z \xc5\x82ac. fontes iuris oriundi) i \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a poznania prawa (z \xc5\x82ac. fontes iuris cognoscendi). Pierwszy termin \xe2\x80\x93 \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a prawa oznacza akty normatywne, czy te\xc5\xbc inaczej akty prawne zawieraj\xc4\x85ce przepisy prawa oraz tryb tworzenia takich akt\xc3\xb3w. Natomiast drugi termin \xe2\x80\x93 \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a poznania prawa obejmuje wszelkie materia\xc5\x82y s\xc5\x82u\xc5\xbc\xc4\x85ce poznaniu prawa oraz wszelkie formy przekazu o prawie (dokumenty, publikacje, nawet Internet)._NEWLINE_Ze wzgl\xc4\x99du na dopuszczalno\xc5\x9b\xc4\x87 istnienia r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 prawa, mo\xc5\xbcna wyr\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x87 w kulturze zachodniej dwa systemy prawne: anglosaski system common law i kontynentalny system prawa. Podstawow\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x85 mi\xc4\x99dzy nimi (przynajmniej ze wzgl\xc4\x99du na \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82a prawa) jest to \xc5\xbce system common law dopuszcza tworzenie prawa przez s\xc4\x85dy w wyniku precedensowych rozstrzygni\xc4\x99\xc4\x87. Pami\xc4\x99taj\xc4\x85c o tym, \xc5\xbce r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w wielu kontynentalnych systemach prawnych wyroki s\xc4\x85d\xc3\xb3w (zw\xc5\x82aszcza najwy\xc5\xbcszych) maj\xc4\x85 znaczenie przy p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych interpretacjach prawa stanowionego (i mog\xc4\x85 zapocz\xc4\x85tkowa\xc4\x87 jak\xc4\x85\xc5\x9b \xe2\x80\x9elini\xc4\x99\xe2\x80\x9d orzecznictwa), zwr\xc3\xb3ci\xc4\x87 nale\xc5\xbcy uwag\xc4\x99 \xc5\xbce wyroki s\xc4\x85d\xc3\xb3w w kontynentalnych systemach prawa maj\xc4\x85 jednak o wiele mniejsze znaczenie ni\xc5\xbc wyroki s\xc4\x85d\xc3\xb3w w systemach common law. Te ostatnie bowiem tworz\xc4\x85 prawo, a te pierwsze tylko je interpretuj\xc4\x85._NEWLINE_Fakt, \xc5\xbce w systemach typu common law s\xc4\x85dy bior\xc4\x85 udzia\xc5\x82 w tworzeniu prawa nie oznacza jednak braku wp\xc5\x82ywu normalnych demokratycznych w\xc5\x82adz na tworzenie prawa w pa\xc5\x84stwach stosuj\xc4\x85cych ten system. Bowiem obok prawa precedensowego (czyli w\xc5\x82a\xc5\x9bnie common law) egzystuje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc tzw. statute law, czyli prawo stanowione przez organ przedstawicielski (parlament).\n_START_SECTION_\nInterpretacja tekstu prawnego\n_START_PARAGRAPH_\nLitera prawa pisanego mo\xc5\xbce by\xc4\x87 interpretowana w r\xc3\xb3\xc5\xbcny spos\xc3\xb3b, i cz\xc4\x99sto prawo de facto zmienia si\xc4\x99 z czasem, pomimo i\xc5\xbc formalnie ca\xc5\x82y czas ma si\xc4\x99 do czynienia z tym samym tekstem prawa. Ewolucj\xc4\x99 tak\xc4\x85 wida\xc4\x87 na przyk\xc5\x82ad w przypadku Konstytucji USA, w kt\xc3\xb3rej wiele przepis\xc3\xb3w Konstytucji by\xc5\x82o reinterpretowanych w spos\xc3\xb3b, kt\xc3\xb3ry uczyni\xc5\x82 ich odmiennym od znaczenia jakie mia\xc5\x82y one w chwili powstania \xe2\x80\x93 pomimo i\xc5\xbc nie zosta\xc5\x82a zmieniona ich tre\xc5\x9b\xc4\x87. Koncepcja dynamicznej (zmieniaj\xc4\x85cej si\xc4\x99 w czasie) interpretacji prawa znajduje szerokie uznanie w szybko zmieniaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie realiach, chocia\xc5\xbc nie powinna by\xc4\x87 standardem przy interpretacji tekstu, a jedynie subsydiarn\xc4\x85 (pomocnicz\xc4\x85) form\xc4\x85 przy wyk\xc5\x82adni j\xc4\x99zykowo-gramatycznej oraz systemowej.\n_START_SECTION_\nStosowanie prawa w praktyce\n_START_PARAGRAPH_\nWiele norm prawnych nie jest w praktyce przestrzeganych. Wynika to z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych czynnik\xc3\xb3w m.in.:_NEWLINE_Przyzwolenie na \xc5\x82amanie normy prawnej \xe2\x80\x93 \xc5\x9bwiadomy i celowy brak reakcji ze strony spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa czy organ\xc3\xb3w maj\xc4\x85cych prawa te egzekwowa\xc4\x87 sprawia, \xc5\xbce regu\xc5\x82y te nie s\xc4\x85 prawem obowi\xc4\x85zuj\xc4\x85cym w danym spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie, a \xc5\x9bci\xc5\x9blej, \xc5\xbce zosta\xc5\x82y uchylone na mocy tzw. desuetudo. Je\xc5\xbceli brak reakcji organ\xc3\xb3w pa\xc5\x84stwa nie jest \xc5\x9bwiadomy (np. funkcjonariusze publiczni nie wiedz\xc4\x85, \xc5\xbce dane zachowanie jest niedozwolone b\xc4\x85d\xc5\xba nakazane przez prawo; albo nie podejmuj\xc4\x85 dzia\xc5\x82a\xc5\x84 nie dlatego, \xc5\xbce negatywnie oceniaj\xc4\x85 norm\xc4\x99 prawn\xc4\x85, tylko dlatego, \xc5\xbce im si\xc4\x99 nie chce) mamy do czynienia z \xe2\x80\x9emartwym prawem\xe2\x80\x9d, kt\xc3\xb3re obowi\xc4\x85zuje, ale po prostu nie jest przestrzegane. Tak ma si\xc4\x99 to np. z zakazem homoseksualnych stosunk\xc3\xb3w p\xc5\x82ciowych w niekt\xc3\xb3rych stanach USA czy zakazem rozpowszechniania utwor\xc3\xb3w kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 obj\xc4\x99te prawami autorskimi, kt\xc3\xb3re nie s\xc4\x85 ju\xc5\xbc aktywnie egzekwowane (abandonware). Wyst\xc4\x99puje te\xc5\xbc sytuacja niewielkiej cho\xc4\x87 niezerowej egzekwowalno\xc5\x9bci \xe2\x80\x93 np. w przypadku zakazu czerpania korzy\xc5\x9bci maj\xc4\x85tkowej z cudzej prostytucji czy te\xc5\xbc wymiany plik\xc3\xb3w obj\xc4\x99tych prawami autorskimi w sieciach P2P._NEWLINE_Lex imperfecta (norma niedoskona\xc5\x82a) \xe2\x80\x93 istnieje norma sankcjonowana kt\xc3\xb3ra nakazuje lub zakazuje okre\xc5\x9blonego zachowania, lecz w systemie prawa brak sprz\xc4\x99\xc5\xbconej z ni\xc4\x85 normy sankcjonuj\xc4\x85cej, kt\xc3\xb3ra przewidywa\xc5\x82aby sankcj\xc4\x99 za niezachowanie si\xc4\x99 w okre\xc5\x9blony spos\xc3\xb3b.'