b'\n_START_ARTICLE_\nNeandertalczyk\n_START_SECTION_\nHistoria odkry\xc4\x87\n_START_PARAGRAPH_\nJednym z pierwszych znalezisk o cechach neandertalczyka by\xc5\x82 wykopany w 1856 roku w niemieckim Neanderthalu niekompletny szkielet o mocnym ko\xc5\x9b\xc4\x87cu i grubym wale nadoczodo\xc5\x82owym. By\xc5\x82y to ko\xc5\x9bci podobne do ludzkich, ale o znacznie bardziej pierwotnych cechach._NEWLINE_Przyrodnicze ksi\xc4\x85\xc5\xbcki z tego okresu pe\xc5\x82ne s\xc4\x85 artystycznych rekonstrukcji ukazuj\xc4\x85cych neandertalczyk\xc3\xb3w jako istoty w\xc5\x82ochate i oci\xc4\x99\xc5\xbca\xc5\x82e, niewiele r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85ce si\xc4\x99 wygl\xc4\x85dem od ma\xc5\x82p, o t\xc4\x99pym wyrazie twarzy. Gdy w 1859 roku Karol Darwin opublikowa\xc5\x82 swoj\xc4\x85 prac\xc4\x99 O powstawaniu gatunk\xc3\xb3w, \xc3\xb3wczesna brukowa prasa nie szcz\xc4\x99dzi\xc5\x82a odkryciom ewolucji ironii._NEWLINE_Wcze\xc5\x9bniejsze odkrycie (jaskinia Engis, 1829) fragmentu czaszki 2-3-letniego dziecka neandertalczyka uznano dopiero w 1936 roku. Wcze\xc5\x9bniej klasyfikowano j\xc4\x85 do anatomicznie wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych ludzi. Podobnie cechy czaszki kobiety znalezionej w Forbes\xe2\x80\x99 Quarry (Gibraltar, 1848) zosta\xc5\x82y rozpoznane jako neandertalskie dopiero w 1864 roku. Wiele innych znalezisk by\xc5\x82o \xc5\xbale udokumentowanych, datowanych i obci\xc4\x85\xc5\xbca\xc5\x82o naukow\xc4\x85 debat\xc4\x99._NEWLINE_Obecnie nauka dysponuje du\xc5\xbc\xc4\x85 liczb\xc4\x85 szcz\xc4\x85tk\xc3\xb3w pochodz\xc4\x85cych od ponad 400 osobnik\xc3\xb3w H. neanderthalensis, stawiaj\xc4\x85c go na pierwszym miejscu w\xc5\x9br\xc3\xb3d najlepiej opisanych hominid\xc3\xb3w, a raczej z coraz wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 pewno\xc5\x9bci\xc4\x85 zaliczaj\xc4\x85c go do jednej z wcze\xc5\x9bnie \xc5\xbcyj\xc4\x85cych grup ludzkich. Jego szcz\xc4\x85tki znaleziono w Hiszpanii, Francji, W\xc5\x82oszech, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Belgii, Chorwacji, Izraelu, Iraku, Portugalii, Rumunii, Czechach oraz Polsce._NEWLINE_Prof. Jo\xc3\xa3o Zilh\xc3\xa3o z wydzia\xc5\x82u archeologii i antropologii na University of Bristol znalaz\xc5\x82 w 2009 roku w hiszpa\xc5\x84skiej prowincji Murcja, w dw\xc3\xb3ch miejscach zwi\xc4\x85zanych z neandertalczykami (grota Aviones oraz grota Ant\xc3\xb3n), z okresu odleg\xc5\x82ego od nas o oko\xc5\x82o 50 tys. lat, barwione i perforowane r\xc4\x99cznie muszle morskie, u\xc5\xbcywane najpewniej jako naszyjniki. Analiza grudek czerwonego i \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82tego pigmentu, znalezionych obok, sugeruje stosowanie kosmetyk\xc3\xb3w cia\xc5\x82a \xe2\x80\x93 na 10 tys. lat przed najwcze\xc5\x9bniejszymi \xc5\x9bladami tzw. wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych ludzi. W badaniach DNA neandertalczyk\xc3\xb3w, przeprowadzonych przez Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku, por\xc3\xb3wnano sekwencj\xc4\x99 DNA o \xc5\x82\xc4\x85cznej d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci 4 miliard\xc3\xb3w nukleotyd\xc3\xb3w, pobranego z ko\xc5\x9bci, z odpowiednimi sekwencjami DNA \xc5\xbcyj\xc4\x85cej populacji ludzkiej w Afryce, Azji i Europie. Znaleziono wi\xc4\x99ksze podobie\xc5\x84stwo z Europejczykami i Azjatami ni\xc5\xbc z Afryka\xc5\x84czykami. Wskazuje to na krzy\xc5\xbcowanie si\xc4\x99 populacji (ang. interbreeding). Mo\xc5\xbcliwe wi\xc4\x99c, \xc5\xbce neandertalczyka nale\xc5\xbcy nazywa\xc4\x87 Homo sapiens neanderthalensis.\n_START_SECTION_\nPochodzenie i wyst\xc4\x99powanie\n_START_PARAGRAPH_\nNeandertalczyk prawdopodobnie ewoluowa\xc5\x82 z Homo heidelbergensis lub formy z nim blisko spokrewnionej w \xc5\x9brodkowym plejstocenie. Pierwsze cechy neandertalskie pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 u hominid\xc3\xb3w w Europie ok. 400-350 tys. lat temu. Neandertalczycy rozprzestrzenili si\xc4\x99 po Europie (z wyj\xc4\x85tkiem pokrytej lodowcem Skandynawii) i na Bliskim Wschodzie. W okresie du\xc5\xbcych waha\xc5\x84 klimatycznych wykazywali przystosowania do zimnego klimatu. Prawdopodobnie w tym czasie zacz\xc4\x99li u\xc5\xbcywa\xc4\x87 odzie\xc5\xbcy (dla ochrony od zimna) oraz bi\xc5\xbcuterii. Nieliczne \xc5\x9blady wskazuj\xc4\x85 na obecno\xc5\x9b\xc4\x87 podobnych form w po\xc5\x82udniowej Syberii i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Afryce._NEWLINE_W 1938 w jaskini Teszik Tasz, w pobli\xc5\xbcu Samarkandy, odkopano fragmenty szkieletu m\xc5\x82odego neandertalczyka, w tym 150 fragment\xc3\xb3w ko\xc5\x9bci sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cych si\xc4\x99 na kompletn\xc4\x85 czaszk\xc4\x99. Powi\xc4\x99kszy\xc5\x82o to znany obszar zamieszkiwania tego gatunku i dowiod\xc5\x82o, \xc5\xbce zamieszkiwa\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wysokie g\xc3\xb3ry._NEWLINE_Odkrycia z 2001 i 2007 roku, tj. wykopaliska w Mamontowej Kurii w g\xc3\xb3rach Uralu u wybrze\xc5\xbcy Morza Arktycznego, oraz w jaskini Ok\xc5\x82adnikowa w g\xc3\xb3rach A\xc5\x82taj, wspomagane zaawansowanymi badaniami genetycznymi, sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce zakres wyst\xc4\x99powania neandertalczyka by\xc5\x82 znacznie wi\xc4\x99kszy.\n_START_SECTION_\nR\xc3\xb3\xc5\xbcnice i podobie\xc5\x84stwa do ludzi wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych\n_START_PARAGRAPH_\nDymorfizm rozpatruje si\xc4\x99 w obr\xc4\x99bie znalezisk z analogicznego okresu, gdzie ko\xc5\x9bci o cechach neandertalskich i bardziej podobnych do wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego cz\xc5\x82owieka wykazuj\xc4\x85 z\xc5\x82o\xc5\xbcone zale\xc5\xbcno\xc5\x9bci ewolucyjne. Najstarsze ko\xc5\x9bci o przewadze cech wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego cz\xc5\x82owieka posiadaj\xc4\x85 cechy neandertalskie oraz archaiczne nieneandertalskie. Z drugiej strony cechy rozr\xc3\xb3\xc5\xbcnialne jako neandertalskie posiadaj\xc4\x85 cechy wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne. Por\xc3\xb3wnanie cech neandertalczyka do wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego cz\xc5\x82owieka jest bardzo trudne, gdy\xc5\xbc ko\xc5\x9bci o cechach neandertalczyka wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w okresie 300 tysi\xc4\x99cy lat. Zmiana cech ci\xc4\x85gn\xc4\x99\xc5\x82a si\xc4\x99 przez oko\xc5\x82o 10 tys. lat od Ba\xc5\x82kan\xc3\xb3w do Iberii. Najwcze\xc5\x9bniej cechy neandertalskie zanikaj\xc4\x85 w centralnej Europie.\n_START_SECTION_\nEwolucja i wygini\xc4\x99cie\n_START_PARAGRAPH_\nPor\xc3\xb3wnanie materia\xc5\x82u genetycznego obu gatunk\xc3\xb3w wykazuje r\xc3\xb3\xc5\xbcnice w zaledwie u\xc5\x82amku procenta. Jednocze\xc5\x9bnie stwierdzono istotne r\xc3\xb3\xc5\xbcnice genetyczne pomi\xc4\x99dzy samymi neandertalczykami. Odkrycia w Portugalii (Lagar Velho), Rumunii (Pe\xc8\x99tera cu Oase) i na Morawach (Mlade\xc4\x8d) sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce mog\xc5\x82o dochodzi\xc4\x87 do krzy\xc5\xbcowania si\xc4\x99 H. sapiens neanderthalensis i H. sapiens sapiens. Na tej podstawie wysuni\xc4\x99to hipotez\xc4\x99 o mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9bci wch\xc5\x82oni\xc4\x99cia neandertalczyk\xc3\xb3w do populacji wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego cz\xc5\x82owieka. Hipoteza ta jest szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 odmian\xc4\x85 hipotezy multiregionalnej._NEWLINE_Trwaj\xc4\x85 spory, czy neandertalczycy mogli si\xc4\x99 krzy\xc5\xbcowa\xc4\x87 ze wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnymi sobie Homo sapiens. Analiza zmienno\xc5\x9bci mitochondrialnego DNA (mtDNA) cz\xc5\x82owieka wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego i por\xc3\xb3wnanie jej z sekwencjami mtDNA neandertalczyk\xc3\xb3w wskazuje, \xc5\xbce wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne populacje ludzkie nie zawieraj\xc4\x85 mtDNA neandertalczyka \xe2\x80\x93 mtDNA s\xc4\x85 przekazywane wy\xc5\x82\xc4\x85cznie w linii \xc5\xbce\xc5\x84skiej. To wskazuje, \xc5\xbce mitochondrialny DNA kobiet neandertalczyka nie wyst\xc4\x99puje w obecnej puli genowej, co mia\xc5\x82oby wskazywa\xc4\x87 na wymarcie tych ludzi; aczkolwiek wskazuje tylko na pochodzenie kobiet. Jednak chromosom X wykazuje wi\xc4\x99ksze r\xc3\xb3\xc5\xbcnice mi\xc4\x99dzy H. neanderthalensis a H. sapiens sapiens ni\xc5\xbc pozosta\xc5\x82e chromosomy co sugeruje przep\xc5\x82yw gen\xc3\xb3w w linii m\xc4\x99skiej. Najnowsze badania w tej dziedzinie przeprowadza zesp\xc3\xb3\xc5\x82 prof. Damiana Labudy z Uniwersytetu w Montrealu (Quebec), kt\xc3\xb3ry zidentyfikowa\xc5\x82 w chromosomie X cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 DNA r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85cego si\xc4\x99 od innych. Zdaniem kanadyjskich badaczy jest to dziedzictwo neandertalskie. Sekwencja ta zosta\xc5\x82a zidentyfikowana u lud\xc3\xb3w na wszystkich kontynentach, \xc5\x82\xc4\x85cznie z Australi\xc4\x85, ale z wyj\xc4\x85tkiem Afryki Subsaharyjskiej._NEWLINE_Badania allelu (+D) koduj\xc4\x85cego mikrocefalin\xc4\x99 wskazuj\xc4\x85 na pochodzenie genu z antycznej populacji cz\xc5\x82owieka. Wariant +D genu wprowadzony zosta\xc5\x82 do obecnej puli genowej ok. 37 tys. lat temu i teraz dominuje w puli genowej wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego cz\xc5\x82owieka. Rozprzestrzenienie si\xc4\x99 genu wynika z dodatniego efektu fenotypowego, jako \xc5\xbce ten gen zwi\xc4\x85zany jest z rozwojem m\xc3\xb3zgu. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d mo\xc5\xbcliwych populacji Evans, Lahn i inni za prawdopodobn\xc4\x85 wskazuj\xc4\x85 populacj\xc4\x99 Neandertalczyka, z kt\xc3\xb3rej przez rzadkie krzy\xc5\xbcowanie gen ten zdominowa\xc5\x82 obecn\xc4\x85 pul\xc4\x99 genow\xc4\x85 Homo sapiens. Frekwencja allelu typu +D jest mniejsza w sub-saharyjskiej Afryce, kt\xc3\xb3ra zawiera allel -D mikrocefaliny, kt\xc3\xb3rego linia oddzielona jest o ponad milion lat ewolucji._NEWLINE_Najp\xc3\xb3\xc5\xbaniejsze \xc5\x9blady jego bytno\xc5\x9bci znaleziono w Portugalii i Rumunii. \xc5\x9alady w\xc4\x99gla drzewnego i narz\xc4\x99dzi kamiennych odkryte w jaskini Gorhama w Gibraltarze sugeruj\xc4\x85, \xc5\xbce m\xc3\xb3g\xc5\x82 \xc5\xbcy\xc4\x87 jeszcze ok. 28-24 tys. lat temu._NEWLINE_Ko\xc5\x9bci znalezione w Abrigo do Lagar Velho w Portugalii datowane na 24 500 lat, posiadaj\xc4\x85ce cechy przej\xc5\x9bciowe pomi\xc4\x99dzy wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnym a kopalnym cz\xc5\x82owiekiem, zosta\xc5\x82y opisane w PNAS-ie._NEWLINE_Nie tylko ko\xc5\x9bci neandertalczyka posiada\xc5\x82y cechy wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych ludzi, ale i ko\xc5\x9bci wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych ludzi posiada\xc5\x82y dawniej cechy neandertalskie. Cechy typowe dla archaicznych, wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych i neandertalskich ludzi tworzy\xc5\x82y mozaik\xc4\x99 ju\xc5\xbc 34-36 tys. lat temu. Wiek ko\xc5\x9bci z rumu\xc5\x84skiej jaskini Pe\xc8\x99tera cu Oase oznaczono na podstawie oznaczenia spektrometri\xc4\x85 masow\xc4\x85 ilorazu \xc2\xb9\xe2\x81\xb4C/\xc2\xb9\xc2\xb2C, gdzie w\xc4\x99giel uzyskano, redukuj\xc4\x85c CO\xe2\x82\x82 ze spalenia liofilizowanej \xc5\xbcelatyny, z kt\xc3\xb3rej wydzielono tylko wi\xc4\x99ksz\xc4\x85 ni\xc5\xbc 30 kDa frakcj\xc4\x99 kolagenu._NEWLINE_Jedna z teorii maj\xc4\x85cych t\xc5\x82umaczy\xc4\x87 wygini\xc4\x99cie neandertalczyka g\xc5\x82osi, \xc5\xbce win\xc4\x99 za to wydarzenie ponosi erupcja wulkanu Campi Flegrei, maj\xc4\x85ca miejsce oko\xc5\x82o 40 tysi\xc4\x99cy lat temu. W wyniku spowodowanej ni\xc4\x85 zimy wulkanicznej mieszkaj\xc4\x85cy na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy neandertalczycy ucierpieli o wiele mocniej, ni\xc5\xbc zajmuj\xc4\x85cy wysuni\xc4\x99te bardziej na po\xc5\x82udnie terytoria Homo sapiens sapiens._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych badaczy, datowanie paleologicznych szcz\xc4\x85tk\xc3\xb3w i ich analiza zmienno\xc5\x9bci (testy statystyczne) wykazuje, \xc5\xbce Neandertalczyk krzy\xc5\xbcowa\xc5\x82 si\xc4\x99 i ich zdaniem dyskusja o jego wygini\xc4\x99ciu jest intelektualnie martwa, gdy\xc5\xbc teza dyskusji jest nieprawdziwa._NEWLINE_Wed\xc5\x82ug sensacyjnej i odrzuconej przez wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 badaczy hipotezy przedstawionej przez B. Hevelmansa i B. Porszniewa w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce Cz\xc5\x82owiek neandertalski nadal \xc5\xbcyje (wydanej w j\xc4\x99z. fr. L\xe2\x80\x99homme de n\xc3\xa9anderthal est toujours vivant, Pary\xc5\xbc, Plon, 1974) niekt\xc3\xb3re cz\xc5\x82ekokszta\xc5\x82tne kryptydy mog\xc4\x85 by\xc4\x87 reliktami neandertalczyka.\n_START_SECTION_\nAnaliza DNA\n_START_PARAGRAPH_\nInni badacze analizuj\xc4\x85 geny odpowiedzialne za kolor oczu i w\xc5\x82os\xc3\xb3w, jako \xc5\xbce p\xc3\xb3\xc5\xbaniejsza populacja, zajmuj\xc4\x85ca habitat neandertalczyk\xc3\xb3w, wykazuje istotne odchylenie ekspresji tych gen\xc3\xb3w od \xc5\x9bredniej._NEWLINE_Po wst\xc4\x99pnym zsekwencjonowaniu 60% genomu neandertalczyk\xc3\xb3w, sprzed 38 tys. lat, znalezionych w jaskini Vinidja w Chorwacji, i por\xc3\xb3wnaniu sekwencji wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych u Nieafryka\xc5\x84czyk\xc3\xb3w, a nie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85cych u Afryka\xc5\x84czyk\xc3\xb3w, badacze oszacowali, \xc5\xbce od. 1-4% DNA pozaafryka\xc5\x84skiego cz\xc5\x82owieka wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego pochodzi od neandertalczyka. Przypuszcza si\xc4\x99, \xc5\xbce do krzy\xc5\xbcowania dosz\xc5\x82o na Bliskim Wschodzie, przed opanowaniem Eurazji przez cz\xc5\x82owieka wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego._NEWLINE_Badacze okre\xc5\x9blili tak\xc5\xbce 78 zamian nukleotyd\xc3\xb3w zmieniaj\xc4\x85cych kodowany aminokwas, kt\xc3\xb3re r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 cz\xc5\x82owieka wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego od szympansa i neandertalczyka. Ustalono to, por\xc3\xb3wnuj\xc4\x85c sekwencje, kt\xc3\xb3re wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 u wszystkich ludzi wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych, z sekwencjami neandertalczyka identycznymi z sekwencjami szympansa. W pi\xc4\x99ciu genach znaleziono co najmniej 2 zmiany zmieniaj\xc4\x85ce sekwencj\xc4\x99 aminokwas\xc3\xb3w. Jedna z tych zmian powoduje produkcj\xc4\x99 kr\xc3\xb3tszego bia\xc5\x82ka repetyny u cz\xc5\x82owieka wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego ni\xc5\xbc u neandertalczyka (784 aminokwas\xc3\xb3w zamiast 892). Repetyna jest bia\xc5\x82kiem macierzy mi\xc4\x99dzykom\xc3\xb3rkowej nask\xc3\xb3rka i poza nask\xc3\xb3rkiem produkowana jest w du\xc5\xbcych ilo\xc5\x9bciach w ekrynowych gruczo\xc5\x82ach potowych, w wewn\xc4\x99trznych os\xc5\x82onkach cebulek w\xc5\x82osowych i w brodawkach nitkowatych j\xc4\x99zyka. Pod wzgl\xc4\x99dem fizyko-chemicznym podstawione aminokwasy najbardziej r\xc3\xb3\xc5\xbcni\xc4\x85 si\xc4\x99 od poprzedniego w bia\xc5\x82kach kodowanych przez GREB1, OR1K1 i SPAG17. GREB1 (ang. growth regulation by estrogen in breast cancer 1) jest genem wczesnej odpowiedzi w szlaku regulowanym przez receptor estrogenu. OR1K1 (ang. olfactory receptor, family 1, subfamily K, member 1) to receptor w\xc4\x99chowy, a SPAG17 (ang. sperm associated antigen 17) koduje bia\xc5\x82ko wa\xc5\xbcne dla struktury aksonemy wici plemnika. W sekwencjach niekoduj\xc4\x85cych znaleziono 232 zamiany (substytucje) i 36 insercji i delecji nukleotyd\xc3\xb3w. Znaleziono te\xc5\xbc jedn\xc4\x85 cz\xc4\x85steczk\xc4\x99 miRNA (hsa-mir-1304) inn\xc4\x85 u cz\xc5\x82owieka wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnego ni\xc5\xbc u neandertalczyka i szympansa.\n_START_SECTION_\nPochodzenie nazwy\n_START_PARAGRAPH_\nNazwa neandertalczyk wprowadzona 1863 przez anglo-irlandzkiego geologa Williama Kinga pochodzi od nazwy doliny Neandertal w Niemczech, w kt\xc3\xb3rej po raz pierwszy odkryto i rozpoznano jako nale\xc5\xbc\xc4\x85ce do odr\xc4\x99bnej odmiany cz\xc5\x82owieka szcz\xc4\x85tki neandertalczyka. Nazwa doliny z kolei pochodzi od XVII-wiecznego pastora Joachima Neandera, kt\xc3\xb3rego nazwisko dos\xc5\x82ownie znaczy \xe2\x80\x9enowy cz\xc5\x82owiek\xe2\x80\x9d.'