b'\n_START_ARTICLE_\nJelcz M11\n_START_SECTION_\nGeneza\n_START_PARAGRAPH_\nNa pocz\xc4\x85tku lat 70. XX wieku w\xc5\x82adze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej podj\xc4\x99\xc5\x82y decyzj\xc4\x99 o modernizacji taboru komunikacji miejskiej. W tym celu ju\xc5\xbc w latach 1970\xe2\x80\x931972 na warszawskich ulicach rozpocz\xc4\x99to testy modeli: w\xc4\x99gierski Ikarus 242, zachodnioniemiecki Magirus-Deutz M170-S11H, francuski Berliet PR100, w\xc5\x82oski FIAT 420A, brytyjsko-du\xc5\x84ski Leyland Lidrt 12/4 Worldmaster, hiszpa\xc5\x84ski Pegaso 5023, japo\xc5\x84ski Hino RC620 i czechos\xc5\x82owacka Karosa \xc5\xa0M11. Zwyci\xc4\x99zc\xc4\x85 zosta\xc5\x82 Berliet PR100. Od pocz\xc4\x85tku model ten by\xc5\x82 uwa\xc5\xbcany za przej\xc5\x9bciowy, gdy\xc5\xbc ze wzgl\xc4\x99du na wi\xc4\x99ksze potrzeby przewozowe planowano go wyd\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 poprzez dodanie jeszcze jednej pary drzwi. Nowy Jelcz PR110 by\xc5\x82 autobusem 12-metrowym wyposa\xc5\xbconym w trzy pary drzwi. Pojazdy te by\xc5\x82y wykonywane w 50% z cz\xc4\x99\xc5\x9bci sprowadzanych z Francji._NEWLINE_Kryzys lat 80. XX w. spowodowa\xc5\x82, i\xc5\xbc w\xc5\x82adze PRL nie mia\xc5\x82y walut obcych na zakup cz\xc4\x99\xc5\x9bci do tych pojazd\xc3\xb3w. Sprowadzane z zagranicy cz\xc4\x99\xc5\x9bci do jednego autobusu wed\xc5\x82ug cen z pocz\xc4\x85tku 1984 kosztowa\xc5\x82y 2000 dolar\xc3\xb3w ameryka\xc5\x84skich. Nie mog\xc5\x82y one zosta\xc4\x87 zakupione w polskich fabrykach. Dodatkowo fabryka silnik\xc3\xb3w WSK Mielec mog\xc5\x82a produkowa\xc4\x87 maksymalnie 1000 silnik\xc3\xb3w rocznie. Postanowiono wi\xc4\x99c rozpocz\xc4\x85\xc4\x87 wsp\xc3\xb3\xc5\x82prac\xc4\x99 z W\xc4\x99giersk\xc4\x85 Republik\xc4\x85 Ludow\xc4\x85. Umowa handlowa pomi\xc4\x99dzy PRL a WRL, podpisana w Warszawie 24 pa\xc5\xbadziernika 1983, zak\xc5\x82ada\xc5\x82a dostawy do polskich miast autobus\xc3\xb3w Ikarus 260 oraz podwozi Csepel 260.88 (kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y wykorzystywane mi\xc4\x99dzy innymi w autobusach Ikarus 260). W zamian strona w\xc4\x99gierska otrzymywa\xc5\x82a Fiaty 125p i 126p oraz ci\xc4\x99\xc5\xbcar\xc3\xb3wki Star. Zgodnie z umow\xc4\x85 WRL mia\xc5\x82a dostarczy\xc4\x87 w latach 1986\xe2\x80\x931990 oko\xc5\x82o 1500 kompletnych podwozi wraz z uk\xc5\x82adem jezdnym. Ju\xc5\xbc w\xc3\xb3wczas stwierdzono, \xc5\xbce Jelcze M11 (pocz\xc4\x85tkowo nazwane Jelczami M110) mia\xc5\x82y by\xc4\x87 rozwi\xc4\x85zaniem przej\xc5\x9bciowym, a ich produkcja mia\xc5\x82a zosta\xc4\x87 uko\xc5\x84czona w momencie pojawienia si\xc4\x99 produkowanych w ca\xc5\x82o\xc5\x9bci przez polski przemys\xc5\x82 Jelczy M120. Problemy z eksploatacj\xc4\x85 i awaryjno\xc5\x9b\xc4\x87 Jelczy M11 przyspieszy\xc5\x82y prace nad tym pojazdem.\n_START_SECTION_\nProdukcja\n_START_PARAGRAPH_\nNowy autobus Jelcz M11 oparto o kratownic\xc4\x99 podwoziow\xc4\x85 firmy Csepel wraz z silnikiem. Nadwozie przej\xc4\x99to po nieznacznych modyfikacjach z Jelcza PR110. Pierwszy prototyp powsta\xc5\x82 w roku 1983. Podczas test\xc3\xb3w prototypu w Budapeszcie naukowcy z miejscowej politechniki wykonali komputerowe testy wytrzyma\xc5\x82o\xc5\x9bciowe element\xc3\xb3w konstrukcji. Produkcja seryjna Jelczy M11 ruszy\xc5\x82a w 1984. Nowe autobusy produkowane by\xc5\x82y r\xc3\xb3wnolegle z Jelczami PR110, a do 1986 nawet z Jelczem 043. W 1990 zako\xc5\x84czono produkcj\xc4\x99 Jelcza M11; wyprodukowano w sumie oko\xc5\x82o 2600 sztuk.\n_START_SECTION_\nEksploatacja\n_START_PARAGRAPH_\nJelcze M11 trafia\xc5\x82y do wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci przedsi\xc4\x99biorstw przewozowych w kraju z wyj\xc4\x85tkiem Warszawy. Poza przewo\xc5\xbanikami miejskimi mo\xc5\xbcna je by\xc5\x82o spotka\xc4\x87 w PKSach (np. PKS K\xc5\x82odzko czy PKS Kamienna G\xc3\xb3ra). Do Warszawy Jelcze M11 trafi\xc5\x82y w latach 90., gdzie by\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie eksploatowane przez prywatnych przewo\xc5\xbanik\xc3\xb3w. W latach dziewi\xc4\x99\xc4\x87dziesi\xc4\x85tych u\xc5\xbcywane egzemplarze trafi\xc5\x82y do Rosji.\n_START_SECTION_\nModernizacja\n_START_PARAGRAPH_\nW Jelczach M11 modernizowano g\xc5\x82\xc3\xb3wnie detale nadwoziowe takie jak \xc5\x9bciana przednia lub tylna. Specjalizowa\xc5\x82y si\xc4\x99 w tym zak\xc5\x82ady w Solcu Kujawskim i w Kapenie gdzie montowano \xc5\x9bciany przednie i tylne od autobus\xc3\xb3w Jelcz 120M. W przypadku jednostek nap\xc4\x99dowych modernizacje by\xc5\x82y rzadsze i zdarza\xc5\x82 si\xc4\x99 monta\xc5\xbc silnik\xc3\xb3w Raba D10UTS. Rozwa\xc5\xbcano przystosowanie autobusu do przewozu os\xc3\xb3b niepe\xc5\x82nosprawnych poprzez obni\xc5\xbcenie pod\xc5\x82ogi za drug\xc4\x85 osi\xc4\x85 ale pomimo tego, \xc5\xbce jest to technicznie wykonalne to nie zrobiono tego (w przeciwie\xc5\x84stwie do ikarus\xc3\xb3w 260/280 gdzie na W\xc4\x99grzech i w Bu\xc5\x82garii wykonano kilka takich modernizacji).\n_START_SECTION_\nKonstrukcja\n_START_PARAGRAPH_\nPrzez ca\xc5\x82y 6 letni okres produkcji w modelu nie zachodzi\xc5\x82y praktycznie \xc5\xbcadne istotne zmiany.\n_START_SECTION_\nPodwozie\n_START_PARAGRAPH_\nJelcze M11 wyposa\xc5\xbcone by\xc5\x82y w w\xc4\x99gierskie podwozia Csepel 260.88 lub 260.98. Te same kratownice podwoziowe stosowane by\xc5\x82y r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w autobusach Ikarus 260. Pojazdy cechowa\xc5\x82y si\xc4\x99 wysok\xc4\x85 pod\xc5\x82og\xc4\x85.\n_START_SECTION_\nUk\xc5\x82ad nap\xc4\x99dowy\n_START_PARAGRAPH_\nAutobus nap\xc4\x99dzany by\xc5\x82 przez sze\xc5\x9bciocylindrowy rz\xc4\x99dowy silnik wysokopr\xc4\x99\xc5\xbcny RABA-MAN D2156HM6U o pojemno\xc5\x9bci 10350 cm\xc2\xb3 i maksymalnej mocy 192 KM. Jednostka nap\xc4\x99dowa umo\xc5\xbcliwia\xc5\x82a osi\xc4\x85gni\xc4\x99cie maksymalnej pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci 82 km/h. Silnik by\xc5\x82 umieszczony na \xc5\x9brodku pojazdu._NEWLINE_Nap\xc4\x99d przenoszony by\xc5\x82 za pomoc\xc4\x85 5-biegowej manualnej skrzyni typu Csepel ASH 75.2. Ze skrzyni bieg\xc3\xb3w moc silnika by\xc5\x82a przenoszona za pomoc\xc4\x85 wa\xc5\x82u nap\xc4\x99dowego produkcji Gewes z NRD. Wa\xc5\x82 nap\xc4\x99dza\xc5\x82 tylny most z firmy Raba. W autobusie zastosowano tylny most RABA 118 stosowany w Ikarusach od 1984 roku (wcze\xc5\x9bniej stosowano most Raba 018 (aczkolwiek pierwsze prototypy M11 mia\xc5\x82y most 018)).\n_START_SECTION_\nUk\xc5\x82ad kierowniczy\n_START_PARAGRAPH_\nW autobusie Jelcz M11 zastosowano kolumn\xc4\x99 kierownicz\xc4\x85 Csepel-Bendiberica. Ta modernizacja nast\xc4\x85pi\xc5\x82a r\xc3\xb3wnolegle z ikarusami 260 i 280 gdzie zast\xc4\x85piono starsze kolumny firmy Csepel (model 069). O\xc5\x9b przednia LiAZ A4 by\xc5\x82a produkowana przez radzieckiego LiAZa. Uk\xc5\x82ad kierowniczy, mimo tego samego producenta nie jest taki sam jak w Ikarusach 260 i 280.\n_START_SECTION_\nZawieszenie i uk\xc5\x82ad hamulcowy\n_START_PARAGRAPH_\nJelcz M11 mia\xc5\x82 zawieszenie pneumatyczne pochodz\xc4\x85ce z Ikarusa 260. Przednia o\xc5\x9b by\xc5\x82a zawieszona na dw\xc3\xb3ch miechach powietrznych, natomiast tylna na czterech miechach powietrznych tego samego typu. Zawieszenie by\xc5\x82o zasilane w spr\xc4\x99\xc5\xbcone powietrze za pomoc\xc4\x85 spr\xc4\x99\xc5\xbcarki Csonka lub Knorr._NEWLINE_Jelcz M11 by\xc5\x82 hamowany za pomoc\xc4\x85 hamulc\xc3\xb3w b\xc4\x99bnowych. \xc5\x9arednica b\xc4\x99bna wynosi\xc5\x82a 420 mm, a szeroko\xc5\x9b\xc4\x87 ok\xc5\x82adzin 140/180 mm. Uk\xc5\x82ad hamulcowy zasilany by\xc5\x82 spr\xc4\x99\xc5\xbconym powietrzem wed\xc5\x82ug systemu KNORR. Opr\xc3\xb3cz hamulca roboczego by\xc5\x82 hamulec r\xc4\x99czny spr\xc4\x99\xc5\xbcynowy.\n_START_SECTION_\nNadwozie\n_START_PARAGRAPH_\nJelcz M11 otrzyma\xc5\x82 zmodyfikowane nadwozie Jelcza PR110 skr\xc3\xb3cone o metr. Szkielet przyspawany by\xc5\x82 do kratownicy p\xc5\x82yty pod\xc5\x82ogowej. Dolna cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 kratownicy (do linii okien) by\xc5\x82a kopi\xc4\x85 konstrukcji Ikarusa 260. Ze wzgl\xc4\x99du na ci\xc4\x99\xc5\xbcar p\xc5\x82yty pod\xc5\x82ogowej i s\xc5\x82absz\xc4\x85 ni\xc5\xbc w Ikarusach konstrukcj\xc4\x99 kratownicy nadwozia ramy by\xc5\x82y nara\xc5\xbcone na p\xc4\x99kanie, co decydowa\xc5\x82o o wcze\xc5\x9bniejszej w por\xc3\xb3wnaniu do Ikarus\xc3\xb3w kasacji pojazd\xc3\xb3w. W wyniku modernizacji problem ten zosta\xc5\x82 cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo rozwi\xc4\x85zany, jednak\xc5\xbce stan dr\xc3\xb3g oraz prze\xc5\x82adowania podr\xc3\xb3\xc5\xbcnymi powodowa\xc5\x82y, \xc5\xbce p\xc4\x99kni\xc4\x99cia ram nadal si\xc4\x99 zdarza\xc5\x82y. Polskie nadwozie w por\xc3\xb3wnaniu do w\xc4\x99gierskiego dawa\xc5\x82o znacznie lepsze pole widzenia kierowcy (zastosowanie tr\xc3\xb3jk\xc4\x85tnych szyb w naro\xc5\xbcnikach).\n_START_SECTION_\nKratownica i karoseria\n_START_PARAGRAPH_\nDo budowy Jelczy M11 u\xc5\xbcyto gotowych kratownic podwoziowych autobus\xc3\xb3w Ikarus 260. Zmodyfikowano je poprzez likwidacj\xc4\x99 podestu pod kierowc\xc4\x85 ze wzgl\xc4\x99du na inn\xc4\x85 konstrukcj\xc4\x99 \xc5\x9bciany przedniej obu autobus\xc3\xb3w. W Jelczu M11/L11 kierowca siedzi o stopie\xc5\x84 ni\xc5\xbcej. Zmian\xc4\x99 t\xc4\x85 wprowadzono po testach prototyp\xc3\xb3w jeszcze z podestem. Do gotowej kratownicy ikarusa 260 zaadoptowano nadwozie o stylistyce znanej z autobus\xc3\xb3w Jelcz PR110M.\n_START_SECTION_\nDrzwi\n_START_PARAGRAPH_\nDrzwi Jelcza M11 by\xc5\x82y w uk\xc5\x82adzie 2-2-2, otwieranie centralnie przez kierowc\xc4\x99 za pomoc\xc4\x85 si\xc5\x82ownik\xc3\xb3w pneumatycznych, sterowanymi elektrycznie wed\xc5\x82ug systemu WESTINGHOUSE. Skrzyd\xc5\x82a drzwi by\xc5\x82y nie\xc5\x82amane otwierane do \xc5\x9brodka.\n_START_SECTION_\nSiedzenia\n_START_PARAGRAPH_\nSiedzenia by\xc5\x82y typu mi\xc4\x99kkiego. Pokryte by\xc5\x82y sk\xc3\xb3ropodobnym tworzywem (skaj), a w \xc5\x9brodku wy\xc5\x9bcie\xc5\x82ane g\xc4\x85bk\xc4\x85. Siedzenia pochodzi\xc5\x82y z Jelcza PR110M. Fabrycznie Jelcze M11 by\xc5\x82y wyposa\xc5\xbcane w 30 miejsc siedz\xc4\x85cych. Uk\xc5\x82ad siedze\xc5\x84 by\xc5\x82 inny ni\xc5\xbc w przypadku Ikarusa 260, w kt\xc3\xb3rym znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 tylko 22 siedzenia. Zmiana uk\xc5\x82adu siedze\xc5\x84 spowodowa\xc5\x82a zmniejszenie liczby miejsc stoj\xc4\x85cych o 10, przez co liczba miejsc og\xc3\xb3\xc5\x82em zmniejszy\xc5\x82a si\xc4\x99 z 102 do 100. Jednak\xc5\xbce zmiana uk\xc5\x82adu siedze\xc5\x84 pozwala\xc5\x82a na szybsz\xc4\x85 wymian\xc4\x99 podr\xc3\xb3\xc5\xbcnych, mimo zwi\xc4\x99kszenia liczby miejsc siedz\xc4\x85cych.\n_START_SECTION_\nOgrzewanie i wentylacja\n_START_PARAGRAPH_\nJelcz M11 by\xc5\x82 ogrzewany uk\xc5\x82adem wodnym (w odr\xc3\xb3\xc5\xbcnieniu od ikarusa 260, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 piec powietrzny). Autobus by\xc5\x82 wyposa\xc5\xbcony w piec wodny SIROKKO (analogicznie jak w ikarusie 280). W jednym autobusie znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 pi\xc4\x99\xc4\x87 nagrzewnic, z czego jedna nagrzewa\xc5\x82a kabin\xc4\x99 kierowcy. Wentylacja by\xc5\x82a swobodna poprzez otwierane szyby oraz szyberdachy.\n_START_SECTION_\nInstalacja elektryczna i o\xc5\x9bwietlenie\n_START_PARAGRAPH_\nInstalacja elektryczna Jelcza M11 by\xc5\x82a typowa dla tego typu pojazd\xc3\xb3w. Ca\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 instalacji dzia\xc5\x82a\xc5\x82a pod napi\xc4\x99ciem 24V. Pr\xc4\x85d elektryczny wytwarzany jest przez alternator z regulatorem. W przypadku kiedy silnik nie pracuje, instalacja jest zasilana z akumulator\xc3\xb3w EN 12 EXM/2x12 o pojemno\xc5\x9bci 180Ah._NEWLINE_Wn\xc4\x99trze by\xc5\x82o o\xc5\x9bwietlane za pomoc\xc4\x85 \xc5\x9bwietl\xc3\xb3wek podsufitowych w dw\xc3\xb3ch pasach wzd\xc5\x82u\xc5\xbc przestrzeni pasa\xc5\xbcerskiej. Z zewn\xc4\x85trz znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 tradycyjne \xc5\xbcar\xc3\xb3wki przes\xc5\x82oni\xc4\x99te kolorowymi kloszami.\n_START_SECTION_\nJelcz M17\n_START_PARAGRAPH_\nNigdy nie by\xc5\x82o plan\xc3\xb3w produkcji Jelcz M17. Ca\xc5\x82e zamieszanie wynika z jednego niefortunnego rysunku i zdj\xc4\x99cia dw\xc3\xb3ch Jelczy M11 w pozie mog\xc4\x85cej sugerowa\xc4\x87, \xc5\xbce pracuje si\xc4\x99 nad wersj\xc4\x85 przegubow\xc4\x85 autobusu. Jelcz w tych latach pracowa\xc5\x82 nad autobusami przegubowymi w\xc5\x82asnej konstrukcji._NEWLINE_W latach 1982-1992 sprowadzono do Polski Ikarusy 160P, koprodukcji polsko-jugos\xc5\x82owia\xc5\x84skiej. Pojazdy te mimo znacznego stopnia podobie\xc5\x84stwa nie s\xc4\x85 wersj\xc4\x85 przegubow\xc4\x85 Jelcza M11 ani Ikarusem 280 o zmienionym nadwoziu. Autobusy te opieraj\xc4\x85 si\xc4\x99 na innej p\xc5\x82ycie pod\xc5\x82ogowej, kt\xc3\xb3ra jest nieco d\xc5\x82u\xc5\xbcsza oraz ma nieco ni\xc5\xbcej pod\xc5\x82og\xc4\x99. Dodatkowo jugos\xc5\x82owia\xc5\x84ski Ikarus to inna firma ni\xc5\xbc jego w\xc4\x99gierski imiennik.'