b'\n_START_ARTICLE_\nSkorki\n_START_SECTION_\nBudowa\n_START_PARAGRAPH_\nCia\xc5\x82o skork\xc3\xb3w jest wyd\xc5\x82u\xc5\xbcone, w wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci przypadk\xc3\xb3w grzbietobrzusznie sp\xc5\x82aszczone. Osi\xc4\x85gaj\xc4\x85 one od 4 do 84 mm d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci, przy czym maksymalna warto\xc5\x9b\xc4\x87 dotyczy wymar\xc5\x82ego w XX wieku Labidura herculeana, natomiast najwi\xc4\x99kszym gatunkiem \xc5\xbcyj\xc4\x85cym jest Titanolabis colossea, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85cy oko\xc5\x82o 55 mm d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci. Ubarwienie zwykle jest w odcieniach \xc5\xbc\xc3\xb3\xc5\x82ci, br\xc4\x85zu lub czerni, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej jednolite, rzadziej z wzorem._NEWLINE_Owalna lub sercowata, wyra\xc5\xbanie odgraniczona od tu\xc5\x82owia, prognatyczna g\xc5\x82owa ma mniej lub bardziej widoczne szwy. Nitkowate lub paciorkowate czu\xc5\x82ki zbudowane s\xc4\x85 z 10\xe2\x80\x9350 cz\xc5\x82on\xc3\xb3w. Stosunkowo ma\xc5\x82e oczy z\xc5\x82o\xc5\xbcone z eukonicznymi fasetkami stanowi\xc4\x85 zwykle jedyny narz\xc4\x85d wzroku, gdy\xc5\xbc przyoczek u skork\xc3\xb3w brak. Gatunki paso\xc5\xbcytnicze s\xc4\x85 ca\xc5\x82kiem \xc5\x9blepe. Aparat g\xc4\x99bowy jest typu gryz\xc4\x85cego, ortopteroidalnego._NEWLINE_Przedtu\xc5\x82\xc3\xb3w nakrywa od g\xc3\xb3ry tarczowate, zwykle sp\xc5\x82aszczone przedplecze. Cz\xc4\x99sto \xc5\x9brodkiem przedplecza biegnie pod\xc5\x82u\xc5\xbcna bruzda, a niekiedy jego powierzchnia zr\xc3\xb3\xc5\xbcnicowana jest na przedni\xc4\x85 prozon\xc4\x99 i tyln\xc4\x85 metazon\xc4\x99. Budowa skrzyde\xc5\x82 obu par jest unikalna w\xc5\x9br\xc3\xb3d owad\xc3\xb3w. Pierwsza para skrzyde\xc5\x82 jest przekszta\xc5\x82cona w twarde, sk\xc3\xb3rzasto zgrubia\xc5\x82e pokrywy (tegminy). Pokrywy te si\xc4\x99gaj\xc4\x85 najwy\xc5\xbcej do po\xc5\x82owy d\xc5\x82ugo\xc5\x9bci odw\xc5\x82oka, a cz\xc4\x99sto s\xc4\x85 jeszcze kr\xc3\xb3tsze, zredukowane albo wr\xc4\x99cz szcz\xc4\x85tkowe, w postaci bocznych \xe2\x80\x9eklapek\xe2\x80\x9d. U form wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych pokrywy pozbawione s\xc4\x85 u\xc5\xbcy\xc5\x82kowania, ale u niekt\xc3\xb3rych wymar\xc5\x82ych jeszcze je mia\xc5\x82y. Druga para skrzyde\xc5\x82 jest b\xc5\x82oniasta, o bardzo mocno zredukowanym remigium i silnie rozszerzonym, wachlarzowatym vannusie, zwykle o zgrubia\xc5\x82ym przednim brzegu. Kszta\xc5\x82t skrzyde\xc5\x82 tylnych jest p\xc3\xb3\xc5\x82kolisty z promieni\xc5\x9bcie rozchodz\xc4\x85cymi si\xc4\x99 \xc5\xbcy\xc5\x82kami. W pozycji spoczynkowej skrzyd\xc5\x82a tylne z\xc5\x82o\xc5\xbcone s\xc4\x85 potr\xc3\xb3jnie: pod\xc5\x82u\xc5\xbcnie (wachlarzowato) i dwa razy poprzecznie; ca\xc5\x82kowicie ukryte pod pokrywami lub te\xc5\xbc o wystaj\xc4\x85cym spod nich przednim brzegu. Skrzyd\xc5\x82a tylnej pary, a czasem te\xc5\xbc pokrywy mog\xc4\x85 by\xc4\x87 ca\xc5\x82kowicie zanik\xc5\x82e. Czasem pokrywy ods\xc5\x82aniaj\xc4\x85 fragment \xc5\x9br\xc3\xb3dplecza zwany tarczk\xc4\x85. Odn\xc3\xb3\xc5\xbca poszczeg\xc3\xb3lnych par s\xc4\x85 podobnie zbudowane, bie\xc5\xbcne. Gatunki wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesne maj\xc4\x85 tr\xc3\xb3jcz\xc5\x82onowe stopy zako\xc5\x84czone par\xc4\x85 pazurk\xc3\xb3w, ale pozbawione przylg. Wymar\xc5\x82e Archidermaptera i Eodermaptera mia\xc5\x82y stopy pi\xc4\x99ciocz\xc5\x82onowe._NEWLINE_Odw\xc5\x82ok jest silnie zesklerotyzowany, zbudowany z 11 segment\xc3\xb3w. U samc\xc3\xb3w ma 10 tergit\xc3\xb3w i 9 sternit\xc3\xb3w, a u samic 8 tergit\xc3\xb3w i 7 sternit\xc3\xb3w. Pleuryty s\xc4\x85 u obu p\xc5\x82ci zanik\xc5\x82e. Wiele gatunk\xc3\xb3w ma gruczo\xc5\x82y produkuj\xc4\x85ce wydzielin\xc4\x99 odstraszaj\xc4\x85c\xc4\x85, uchodz\xc4\x85ce na wzg\xc3\xb3rkach po bokach trzeciego i czwartego tergitu. Ostatni tergit jest wi\xc4\x99kszy ni\xc5\xbc pozosta\xc5\x82e. Za nim le\xc5\xbcy pygidium, zwane te\xc5\xbc p\xc5\x82ytk\xc4\x85 odbytow\xc4\x85 i zako\xc5\x84czone metapygidium i p\xc5\x82ytk\xc4\x85 ko\xc5\x84cow\xc4\x85. Pygidium bywa ukryte, od g\xc3\xb3ry niewidoczne. Si\xc3\xb3dmy sternit samicy tworzy p\xc5\x82ytk\xc4\x99 subgenitaln\xc4\x85. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 gatunk\xc3\xb3w ma niecz\xc5\x82onowane, silnie zesklerotyzowane przysadki odw\xc5\x82okowe wykszta\xc5\x82cone w formie szczypiec (kleszczy). Cz\xc4\x99sto wykazuj\xc4\x85 one dymorfizm p\xc5\x82ciowy: te u samic s\xc4\x85 kr\xc3\xb3tsze, bardziej proste i nieuzbrojone, a u samc\xc3\xb3w d\xc5\x82u\xc5\xbcsze, silniej zakrzywione i wyposa\xc5\xbcone w guzki czy z\xc4\x85bki. Szczypce samc\xc3\xb3w mog\xc4\x85 by\xc4\x87 nawet d\xc5\x82u\xc5\xbcsze od cia\xc5\x82a. Ponadto znany jest polimorfizm przysadek w obr\xc4\x99bie jednej p\xc5\x82ci: wyst\xc4\x99powanie formy kr\xc3\xb3tko- i d\xc5\x82ugoszczypcowej. U gatunk\xc3\xb3w paso\xc5\xbcytniczych przysadki odw\xc5\x82okowe s\xc4\x85 nitkowate, a u niekt\xc3\xb3rych wymar\xc5\x82ych by\xc5\x82y jeszcze wielocz\xc5\x82onowe. Wyrostki rylcowe u skork\xc3\xb3w nie wyst\xc4\x99puj\xc4\x85. _NEWLINE_Narz\xc4\x85d kopulacyjny samca umieszczony jest mi\xc4\x99dzy dziewi\xc4\x85tym a dziesi\xc4\x85tym sternitem. U najbardziej prymitywnych grup (Pygidicranidae i Diplatyidae) narz\xc4\x85d ten jest parzysty i ma dwa symetryczne pr\xc4\x85cia. U Karschiellidae lewe pr\xc4\x85cie jest silnie zredukowane. U Apachyidae, Anisolabisidae i obc\xc4\x99\xc5\xbcnicowatych pr\xc4\x85cia s\xc4\x85 asymetryczne. U form bardziej zaawansowanych (Eudemaptera) aparat kopulacyjny i pr\xc4\x85cie s\xc4\x85 pojedyncze, ale wci\xc4\x85\xc5\xbc wyst\xc4\x99puje para przewod\xc3\xb3w wytryskowych, cho\xc4\x87 ten na stronie niefunkcjonalnej mo\xc5\xbce mie\xc4\x87 posta\xc4\x87 szcz\xc4\x85tkow\xc4\x85. Ka\xc5\xbcde pr\xc4\x85cie zaopatrzone jest w zesklerotyzowany wyrostek, zwany virg\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rym znajduje si\xc4\x99 ko\xc5\x84cowy odcinek przewodu wytryskowego i jego uj\xc5\x9bcie (gonopor). Virga mo\xc5\xbce by\xc4\x87 nawet 2,5 raza d\xc5\x82u\xc5\xbcsza od ca\xc5\x82ego cia\xc5\x82a. Skorki o dw\xc3\xb3ch penisach w czasie kopulacji wykorzystuj\xc4\x85 tylko jeden z nich. Zachowanie drugiego bywa jednak przydatne, gdy\xc5\xbc w czasie stosunku mo\xc5\xbce doj\xc5\x9b\xc4\x87 do od\xc5\x82amania si\xc4\x99 virgi. Bardzo d\xc5\x82ugie virgi s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 mog\xc4\x85 tak\xc5\xbce usuni\xc4\x99ciu z cia\xc5\x82a samicy spermy rywala._NEWLINE_U samic jajniki zbudowane s\xc4\x85 z owarioli meroistyczno-politroficznej, ale zmodyfikowane tak, \xc5\xbce ka\xc5\xbcdy oocyt \xc5\x82\xc4\x85czy si\xc4\x99 z jednym tylko trofocytem. Pok\xc5\x82ade\xc5\x82ko u form wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych jest szcz\xc4\x85tkowe, u wymar\xc5\x82ych bywa\xc5\x82o dobrze rozwini\xc4\x99te.\n_START_SECTION_\nBiologia i ekologia\n_START_PARAGRAPH_\nSkorki poruszaj\xc4\x85 si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie biegaj\xc4\x85c. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 ma dobrze rozwini\xc4\x99te skrzyd\xc5\x82a, ale lataj\xc4\x85 rzadko. Przy sk\xc5\x82adaniu skrzyde\xc5\x82 wykorzystuj\xc4\x85 szczypce. Dotkni\xc4\x99te przywieraj\xc4\x85 do pod\xc5\x82o\xc5\xbca (tigmotaksja). Mog\xc4\x85 si\xc4\x99 te\xc5\xbc broni\xc4\x87 szczypcami i wydzielin\xc4\x85 gruczo\xc5\x82\xc3\xb3w obronnych. S\xc4\x85 owadami higrofilnymi i raczej cieniolubnymi. W wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci s\xc4\x85 aktywne noc\xc4\x85. Grzbietobrzusznie sp\xc5\x82aszczone cia\xc5\x82a przystosowuj\xc4\x85 je do wchodzenia w ciasne miejsca. Przebywaj\xc4\x85 w szczelinach gleby i starego drewna, pod kor\xc4\x85, mchem, kamieniami, w\xc5\x9br\xc3\xb3d opad\xc5\x82ych li\xc5\x9bci, w \xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82ce, odpadkach ro\xc5\x9blinnych i zwierz\xc4\x99cych, nawozie, na pobrze\xc5\xbcach w\xc3\xb3d p\xc5\x82yn\xc4\x85cych i stoj\xc4\x85cych, tak\xc5\xbce o pod\xc5\x82o\xc5\xbcu piaszczystym. Gatunki synantropijne spotka\xc4\x87 mo\xc5\xbcna w piwnicach, spi\xc5\xbcarniach itp. miejscach. Niekt\xc3\xb3re s\xc4\x85 troglofilne i zasiedlaj\xc4\x85 jaskinie. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 to gatunki wszystko\xc5\xbcerne, \xc5\xbceruj\xc4\x85ce na ro\xc5\x9blinach oraz martwych i \xc5\xbcywych, ale mniej szybkich stawonogach, do chwytania kt\xc3\xb3rych mog\xc4\x85 u\xc5\xbcywa\xc4\x87 szczypiec. Niekt\xc3\xb3re s\xc4\x85 jednak wy\xc5\x82\xc4\x85cznie drapie\xc5\xbcne lub wy\xc5\x82\xc4\x85cznie ro\xc5\x9blino\xc5\xbcerne. Wyst\xc4\x99powa\xc4\x87 mo\xc5\xbce r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc kanibalizm._NEWLINE_Istotnym wyj\xc4\x85tkiem od powy\xc5\xbcszego opisu jest kilkana\xc5\x9bcie gatunk\xc3\xb3w tropikalnych z rodzin Arixeniidae i Hemimeridae, b\xc4\x99d\xc4\x85cych zewn\xc4\x99trznymi paso\xc5\xbcytami i komensalami ssak\xc3\xb3w. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d tej pierwszej rodziny Arixenia wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 w fa\xc5\x82dach sk\xc3\xb3ry nietoperza naguska obro\xc5\xbcnego (Cheiromeles torquatus), \xc5\xbcywi\xc4\x85c si\xc4\x99 cia\xc5\x82em lub wydzielinami gospodarza, a Xeniaria \xc5\xbceruj\xc4\x85 na guanie lub zasiedlaj\xc4\x85cych je stawonogach. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d Hemimeridae przedstawiciele rodzaju Hemimerus wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 na wielkoszczurach (Cricetomys), a Araeomerus na chomikoszczurach (Beamys).\n_START_SECTION_\nDrapie\xc5\xbcniki i paso\xc5\xbcyty\n_START_PARAGRAPH_\nSkorki padaj\xc4\x85 ofiarami licznych zwierz\xc4\x85t, w tym: ptak\xc3\xb3w, owado\xc5\xbcernych, nietoperzy, p\xc5\x82az\xc3\xb3w, jaszczurek, parecznik\xc3\xb3w, zajadkowatych, paj\xc4\x85k\xc3\xb3w i osowatych. Do pora\xc5\xbcaj\xc4\x85cych skorki parazytoid\xc3\xb3w nale\xc5\xbc\xc4\x85 niekt\xc3\xb3re much\xc3\xb3wki z rodziny r\xc4\x85czycowatych. Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich Triarthria setipennis wykorzystywana jest od lat do ich biologicznej kontroli, a potencja\xc5\x82 do takiego wykorzystania ma r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc Ocytata pallipes. Sporadycznie skorki atakuj\xc4\x85 nicienie z gatunku Mermis nigrescens. Skorki pora\xc5\xbcane s\xc4\x85 te\xc5\xbc przez co najmniej 26 gatunk\xc3\xb3w grzyb\xc3\xb3w z klasy owadoro\xc5\x9bli.\n_START_SECTION_\nRozr\xc3\xb3d i rozw\xc3\xb3j\n_START_PARAGRAPH_\nPrzedstawicieli rodzin Arixeniidae i Hemimeridae cechuje \xc5\xbcyworodno\xc5\x9b\xc4\x87 i od\xc5\xbcywianie potomstwa przez \xc5\x82o\xc5\xbcysko. Pozosta\xc5\x82e skorki s\xc4\x85 jajorodne. Podczas kopulacji samiec wykorzystywa\xc4\x87 mo\xc5\xbce do przytrzymywania samicy szczypce. U Anisolabidinae samce wykorzystuj\xc4\x85 swe nawet 2,5 raza d\xc5\x82u\xc5\xbcsze od cia\xc5\x82a virgi do usuni\xc4\x99cia spermy rywala z cia\xc5\x82a samicy. Po kopulacji samica przechowuje nasienie partnera w spermatece przez wiele miesi\xc4\x99cy i mo\xc5\xbce je wykorzysta\xc4\x87 do zap\xc5\x82odnienia wi\xc4\x99cej ni\xc5\xbc jednego pakietu jaj._NEWLINE_Samica buduje w wilgotnej glebie komor\xc4\x99 l\xc4\x99gow\xc4\x85, w kt\xc3\xb3rej sk\xc5\x82ada jaja. W jednym pakiecie mo\xc5\xbce ich by\xc4\x87 20\xe2\x80\x9380. Pocz\xc4\x85tkowo s\xc4\x85 per\xc5\x82owe i owalne, ale przed wyl\xc4\x99giem ciemniej\xc4\x85 i przybieraj\xc4\x85 kszta\xc5\x82t bardziej nerkowaty. Samica wykazuje si\xc4\x99 trosk\xc4\x85 rodzicielsk\xc4\x85. Nieustannie oblizuje jaja, chroni\xc4\x85c je przez zaple\xc5\x9bnieniem, a w razie potrzeby broni je przed drapie\xc5\xbcnikami. Larwy kluj\xc4\x85 si\xc4\x99 po oko\xc5\x82o tygodniu, czasami z asyst\xc4\x85 samicy. Pozostaj\xc4\x85 w gnie\xc5\xbadzie do drugiej wylinki, b\xc4\x99d\xc4\x85c r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc czyszczonymi przez samic\xc4\x99. S\xc4\x85 karmione pokarmem zwracanym przez samic\xc4\x99. Zjadaj\xc4\x85 te\xc5\xbc swoje wylinki, a w razie \xc5\x9bmierci samicy mog\xc4\x85 zje\xc5\x9b\xc4\x87 jej cia\xc5\x82o._NEWLINE_Rozw\xc3\xb3j pozazarodkowy odbywa si\xc4\x99 z przeobra\xc5\xbceniem niezupe\xc5\x82nym. Wyst\xc4\x99puje 4 do 6 stadi\xc3\xb3w larwalnych, zwanych te\xc5\xbc nimfami. Maj\xc4\x85 one mniej lub bardziej proste przysadki odw\xc5\x82okowe i pozbawione s\xc4\x85 skrzyde\xc5\x82. Cykl rozwojowy trwa\xc4\x87 mo\xc5\xbce od kilku tygodni do kilku miesi\xc4\x99cy. Gatunki \xc5\x9brodkowoeuropejskie zimuj\xc4\x85 jako larwy b\xc4\x85d\xc5\xba osobniki doros\xc5\x82e.\n_START_SECTION_\nRozmieszczenie\n_START_PARAGRAPH_\nOwady te rozprzestrzenione s\xc4\x85 na ca\xc5\x82ym \xc5\x9bwiecie z wyj\xc4\x85tkiem Antarktydy i p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej Arktyki, aczkolwiek najliczniej reprezentowane s\xc4\x85 w strefie tropikalnej i ciep\xc5\x82ej strefie umiarkowanej. Wyst\xc4\x99puj\xc4\x85 od brzeg\xc3\xb3w m\xc3\xb3rz po rejony wysokog\xc3\xb3rskie. W pi\xc4\x99trach alpejskim i subalpejskim wysokich g\xc3\xb3r Palearktyki dominuj\xc4\x85 przedstawiciele Anechurinae, ale du\xc5\xbce wysoko\xc5\x9bci osi\xc4\x85gaj\xc4\x85 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc rodzaje pospolite na nizinach. Rekord wysoko\xc5\x9bci nale\xc5\xbcy do Guanchia sjoestedti, znalezionej na rz\xc4\x99dnych 4880 m n.p.m. w masywie Kilimand\xc5\xbcaro. Najwi\xc4\x99cej (ponad 100) gatunk\xc3\xb3w skork\xc3\xb3w wykryto dotychczas w Indiach (239), Chinach (229), Indonezji (204), Brazylii (147), DR Konga (128), na Filipinach (110) i w Tanzanii (107)._NEWLINE_W Europie stwierdzono 84 gatunki skork\xc3\xb3w z 5 rodzin, najwi\xc4\x99cej w Hiszpanii (30) i W\xc5\x82oszech (24). Faun\xc4\x99 Rosji (z cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 azjatyck\xc4\x85 w\xc5\x82\xc4\x85cznie) reprezentuj\xc4\x85 34 gatunki z 4 rodzin (zobacz: skorki Rosji). W Polsce stwierdzono zaledwie 6 gatunk\xc3\xb3w z 3 rodzin, przy czym mo\xc5\xbcliwe jest znalezienie jeszcze jednego (zobacz: skorki Polski). Na Islandii brak skork\xc3\xb3w zupe\xc5\x82nie, a na Grenlandi\xc4\x99 zawleczono 1 gatunek (zobacz: skorki Grenlandii).\n_START_SECTION_\nZnaczenie gospodarcze\n_START_PARAGRAPH_\nPospolite gatunki skork\xc3\xb3w mog\xc4\x85 odgrywa\xc4\x87 po\xc5\xbcyteczn\xc4\x85 rol\xc4\x99, jako \xc5\xbce \xc5\xbceruj\xc4\x85 na wszelkich mniej ruchliwych owadach, a wi\xc4\x99c tak\xc5\xbce szkodnikach upraw. Skorek pospolity potrafi znacz\xc4\x85co zredukowa\xc4\x87 populacj\xc4\x99 mszyc (np. bawe\xc5\x82nicy kor\xc3\xb3wki, mszycy jab\xc5\x82oniowej, mszycy \xc5\x9bliwowo-chmielowej), tarcznikowatych, pryszczarkowatych, pilarzowych, roztoczy oraz motyli np. z rodzin bielinkowatych, s\xc3\xb3wkowatych i tantnisiowatych (zjada jaja, larwy jak i poczwarki). Z kolei kleszczanka ch\xc4\x99tnie \xc5\xbceruje na jajach i larwach muchy domowej._NEWLINE_Te same gatunki s\xc4\x85 jednak wszystko\xc5\xbcerne, w zwi\xc4\x85zku z czym bywaj\xc4\x85 notowane jako szkodniki niekt\xc3\xb3rych ro\xc5\x9blin. Skorek pospolity ogryza kwiaty, wyjadaj\xc4\x85c m.in. ich s\xc5\x82upki i pr\xc4\x99ciki oraz \xc5\xbceruje na owocach ro\xc5\x9blin uprawnych. Bywa notowany jako szkodnik m.in. brzoskwini zwyczajnej, moreli pospolitej, maliny w\xc5\x82a\xc5\x9bciwej i chmielu zwyczajnego. Mo\xc5\xbce te\xc5\xbc zjada\xc4\x87 niedojrza\xc5\x82e ziarna zb\xc3\xb3\xc5\xbc i notowany by\xc5\x82 jako szkodnik kukurydzy.'