b'\n_START_ARTICLE_\n20/25TP\n_START_SECTION_\nGeneza\n_START_PARAGRAPH_\nKoncepcja wyposa\xc5\xbcenia Wojska Polskiego w czo\xc5\x82gi \xc5\x9brednie pojawi\xc5\x82a si\xc4\x99 ju\xc5\xbc w  po\xc5\x82owie lat 20. XX wieku. Uznano wtedy, \xc5\xbce powinien to by\xc4\x87 pojazd o masie do 20 t, szybki, a tak\xc5\xbce w dostatecznym stopniu opancerzony i uzbrojony. Jednak\xc5\xbce w ci\xc4\x85gu nast\xc4\x99pnych lat prace nad budow\xc4\x85 czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego nie posuwa\xc5\x82y si\xc4\x99 naprz\xc3\xb3d. Nie istnia\xc5\x82a mo\xc5\xbcliwo\xc5\x9b\xc4\x87 wzorowania si\xc4\x99 na czo\xc5\x82gach zagranicznych (odpowiednich czo\xc5\x82g\xc3\xb3w albo nie by\xc5\x82o, albo trzymano ich projekty w tajemnicy). Brakowa\xc5\x82o tak\xc5\xbce w kraju specjalist\xc3\xb3w z odpowiednim do\xc5\x9bwiadczeniem oraz przemys\xc5\x82u zdolnego do produkcji takiego pojazdu. Wa\xc5\xbcnym powodem by\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc brak wystarczaj\xc4\x85cych \xc5\x9brodk\xc3\xb3w pieni\xc4\x99\xc5\xbcnych.\n_START_SECTION_\nPierwsza koncepcja\n_START_PARAGRAPH_\nDo problemu opracowania czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego powr\xc3\xb3cono w po\xc5\x82owie lat 30. XX wieku, po uruchomieniu produkcji tankietek TKS i czo\xc5\x82g\xc3\xb3w lekkich 7TP. W styczniu 1937 roku Komitet do Spraw Uzbrojenia i Sprz\xc4\x99tu Ministerstwa Spraw Wojskowych (KSUS) okre\xc5\x9bli\xc5\x82 wytyczne dotycz\xc4\x85ce koncepcji nowego czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego. Masa pojazdu mia\xc5\x82a wynosi\xc4\x87 16 ton, natomiast uzbrojenie mia\xc5\x82o sk\xc5\x82ada\xc4\x87 si\xc4\x99 z armaty wz. 1897 kal. 75 mm oraz dw\xc3\xb3ch karabin\xc3\xb3w maszynowych. Nap\xc4\x99d mia\xc5\x82 stanowi\xc4\x87 silnik wysokopr\xc4\x99\xc5\xbcny o mocy 320 KM. Og\xc3\xb3lny uk\xc5\x82ad mia\xc5\x82 by\xc4\x87 wzorowany na bazie angielskiego czo\xc5\x82gu A6: uzbrojenie artyleryjskie mia\xc5\x82o by\xc4\x87 umieszczone w wie\xc5\xbcy g\xc5\x82\xc3\xb3wnej, za\xc5\x9b karabiny maszynowe w dw\xc3\xb3ch, mniejszych, jednoosobowych wie\xc5\xbcach pomocniczych. Podobny uk\xc5\x82ad mia\xc5\x82y sowieckie czo\xc5\x82gi \xc5\x9brednie T-28. Wst\xc4\x99pne prace nad projektem przeprowadzone w Dow\xc3\xb3dztwie Broni Pancernych wykaza\xc5\x82y, \xc5\xbce przy zak\xc5\x82adanych grubo\xc5\x9bciach pancerza oraz uzbrojeniu masa czo\xc5\x82gu wyniesie 23-25 ton, co przekroczy zak\xc5\x82adany limit masy.\n_START_SECTION_\nProjekt Wydzia\xc5\x82u Projekt\xc3\xb3w i Konstrukcji BBT Br. Panc. i projekty KSUS\n_START_PARAGRAPH_\nW pa\xc5\xbadzierniku 1937 roku Wydzia\xc5\x82 Projekt\xc3\xb3w i Konstrukcji Biura Bada\xc5\x84 Technicznych Broni Pancernych pod kierownictwem mjr. Rudolfa Gundlacha opracowa\xc5\x82 autorski, wst\xc4\x99pny projekt czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego. Oparty by\xc5\x82 na tym samym kad\xc5\x82ubie co pocz\xc4\x85tkowy projekt, ale jego zasadnicz\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcnic\xc4\x85 w stosunku do pierwowzoru by\xc5\x82o uzbrojenie. G\xc5\x82\xc3\xb3wnym uzbrojeniem mia\xc5\x82a by\xc4\x87 automatyczna armata Boforsa kal. 40 mm (b\xc4\x99d\xc4\x85ca pochodn\xc4\x85 armaty przeciwlotniczej), a jej uzupe\xc5\x82nienie mia\xc5\x82 stanowi\xc4\x87 montowany w kad\xc5\x82ubie mo\xc5\xbadzierz kal. 81 mm i trzy karabiny maszynowe. Zmianie mia\xc5\x82 ulec, tak\xc5\xbce nap\xc4\x99d. Mia\xc5\x82 go tworzy\xc4\x87 jeden silnik ga\xc5\xbanikowy o mocy 500 KM lub dwa silniki, ka\xc5\xbcdy o mocy 300 KM. Projekt ten wraz z wnioskami zawarto w referacie \xe2\x80\x9eUzasadnienie charakterystyki czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego proponowanej przez BBT Br. Panc.\xe2\x80\x9d z 4 grudnia 1937 roku celem przedstawienia na najbli\xc5\xbcszym posiedzeniu KSUS._NEWLINE_Swoje urealnione projekty czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego opracowa\xc5\x82 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc KSUS. Powsta\xc5\x82y tam dwa warianty. Wariant pierwszy czo\xc5\x82g mia\xc5\x82 mie\xc4\x87 pancerz o grubo\xc5\x9bci 35 mm oraz mas\xc4\x99 22 ton, za\xc5\x9b nap\xc4\x99d stanowi\xc5\x82 silnik wysokopr\xc4\x99\xc5\xbcny o mocy 320 KM. Natomiast drugi wariant zak\xc5\x82ada\xc5\x82 pancerz o grubo\xc5\x9bci 50 mm, mas\xc4\x99 25 ton oraz nap\xc4\x99d w postaci dw\xc3\xb3ch silnik\xc3\xb3w ga\xc5\xbanikowych, ka\xc5\xbcdy o mocy 300 KM lub jednego silnika o mocy 600 KM. Taki nap\xc4\x99d mia\xc5\x82 pozwoli\xc4\x87 na rozwini\xc4\x99cie po drodze pr\xc4\x99dko\xc5\x9bci 45 km/h i 25 km/h w terenie.\n_START_SECTION_\nKo\xc5\x84cowy projekt BBT Br. Panc.\n_START_PARAGRAPH_\nPrace Wydzia\xc5\x82u Projekt\xc3\xb3w i Konstrukcji BBT Br. Panc. oraz KSUS poddano konfrontacji, w wyniku kt\xc3\xb3rej w roku 1938 w BBT Br. Panc. powsta\xc5\x82 kolejny, kompromisowy projekt czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego. Przewidywano, \xc5\xbce jego masa wyniesie 23 tony, pancerz b\xc4\x99dzie mia\xc5\x82 grubo\xc5\x9b\xc4\x87 50 mm, za\xc5\x9b uzbrojenie b\xc4\x99dzie stanowi\xc4\x87 armata automatyczna kal. 40 mm lub dzia\xc5\x82o kal. 75 mm oraz trzy karabiny maszynowe. Jako uzbrojenie g\xc5\x82\xc3\xb3wne kal. 75 mm pocz\xc4\x85tkowo rozwa\xc5\xbcano armat\xc4\x99 wz. 1897 Schneider lub haubic\xc4\x99 nowej konstrukcji. Ostatecznie do monta\xc5\xbcu w wie\xc5\xbcy zarekomendowano dzia\xc5\x82o Boforsa kal. 75 mm sprz\xc4\x99\xc5\xbcone z armat\xc4\x85 automatyczn\xc4\x85 kal. 40 mm, rezygnuj\xc4\x85c przy tym z karabinu maszynowego w wie\xc5\xbcy. Projekt w tej postaci zosta\xc5\x82 zatwierdzony przez KSUS do realizacji w BBT Br. Panc, kt\xc3\xb3remu zlecono wykonanie prototypu._NEWLINE_Pierwszymi zagadnieniami, jakimi zaj\xc4\x99li si\xc4\x99 konstruktorzy by\xc5\x82o m.in. opracowanie mechanizmu obrotu wie\xc5\xbcy oraz systemu naprowadzania armat, a tak\xc5\xbce wyb\xc3\xb3r odpowiedniej skrzyni bieg\xc3\xb3w i opracowanie metody produkcji odpowiedniego pancerza. W mi\xc4\x99dzyczasie rozpocz\xc4\x99to te\xc5\xbc pertraktacje nad zakupem w niemieckiej firmie Maybach silnika Zeppelin o mocy 550 KM. Rozmowy w tej sprawie toczy\xc5\x82y si\xc4\x99 na tyle d\xc5\x82ugo, \xc5\xbce pocz\xc4\x85tkowo ustalony termin uko\xc5\x84czenia prototypu oraz rozpocz\xc4\x99cie produkcji seryjnej na rok 1940, nie m\xc3\xb3g\xc5\x82 by\xc4\x87 zrealizowany. Problemy te spowodowa\xc5\x82y ostateczn\xc4\x85 rezygnacj\xc4\x99 z budowy tego czo\xc5\x82gu.\n_START_SECTION_\nKonkurencyjny projekt PZIn\xc5\xbc.\n_START_PARAGRAPH_\nKonkurencyjny projekt czo\xc5\x82gu \xc5\x9bredniego powsta\xc5\x82 na pocz\xc4\x85tku 1939 roku w Biurze Studi\xc3\xb3w Pa\xc5\x84stwowych Zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w In\xc5\xbcynierii. Pracami tymi kierowa\xc5\x82 in\xc5\xbc. Edward Habich. Konstruktorzy PZIn\xc5\xbc. odst\xc4\x85pili od projektu czo\xc5\x82gu wielowie\xc5\xbcowego, zaproponowano w zamian pojazd o mo\xc5\xbcliwie niskim i szerokim kad\xc5\x82ubie z pochylonymi p\xc5\x82ytami bok\xc3\xb3w i przodu. Pancerz przedni mia\xc5\x82 mie\xc4\x87 grubo\xc5\x9b\xc4\x87 60 mm, za\xc5\x9b boczny i tylny \xe2\x80\x93 40 mm. W przedniej cz\xc4\x99\xc5\x9bci kad\xc5\x82uba, obok kierowcy znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 stanowisko karabinu maszynowego. Zasadnicze uzbrojenie mia\xc5\x82o by\xc4\x87 zainstalowane w niskiej du\xc5\xbcej wie\xc5\xbcy, pocz\xc4\x85tkowo wykonanej ze spawanych p\xc5\x82yt pancernych, docelowo odlewanej._NEWLINE_Pocz\xc4\x85tkowo uzbrojeniem g\xc5\x82\xc3\xb3wnym mia\xc5\x82a by\xc4\x87 armata kal. 40-47 mm, p\xc3\xb3\xc5\xbaniej my\xc5\x9blano o nowym dziale kal. 60 mm, jednak\xc5\xbce szybko zmieniono te za\xc5\x82o\xc5\xbcenia i wiosn\xc4\x85 1939 roku zdecydowano si\xc4\x99 na wykorzystanie francuskiej armaty przeciwlotniczej wz. 1922/1924 kal. 75 mm. Pomys\xc5\x82odawc\xc4\x85 tego rozwi\xc4\x85zania by\xc5\x82 in\xc5\xbc. Tadeusz Ta\xc5\x84ski. Armaty te, w ilo\xc5\x9bci 14 sztuk znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 na wyposa\xc5\xbceniu artylerii przeciwlotniczej Marynarki Wojennej. W latach 30. XX wieku uznawano je ju\xc5\xbc jako za przestarza\xc5\x82e i nienadaj\xc4\x85ce si\xc4\x99 do zwalczania nowoczesnych samolot\xc3\xb3w. Jednak\xc5\xbce jej dobre charakterystyki balistyczne sprawia\xc5\x82y, \xc5\xbce nadawa\xc5\x82a si\xc4\x99 do zwalczania czo\xc5\x82g\xc3\xb3w przeciwnika, dost\xc4\x99pna by\xc5\x82a te\xc5\xbc amunicja od\xc5\x82amkowo-burz\xc4\x85ca dostatecznie skuteczna przeciwko typowym umocnieniom polowym. Uzbrojenie mia\xc5\x82 uzupe\xc5\x82nia\xc4\x87 karabin maszynowy zainstalowany na wie\xc5\xbcy przeznaczony do obrony przeciwlotniczej. Karabin ten mia\xc5\x82 by\xc4\x87 umieszczony na obrotowej podstawie nad w\xc5\x82azem dow\xc3\xb3dcy._NEWLINE_Nap\xc4\x99d czo\xc5\x82gu mia\xc5\x82 stanowi\xc4\x87 specjalnie opracowany widlasty silnik 12-cylindrowy w dw\xc3\xb3ch odmianach: ga\xc5\xbanikowej (o mocy 300 KM; wg innych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 mia\xc5\x82 by\xc4\x87 to silnik 8-cylindrowy) i wysokopr\xc4\x99\xc5\xbcnej z bezpo\xc5\x9brednim wtryskiem paliwa (o mocy 250 KM). Do wybuchu wojny nie zdo\xc5\x82ano uko\xc5\x84czy\xc4\x87 \xc5\xbcadnego z prototyp\xc3\xb3w nowych silnik\xc3\xb3w._NEWLINE_Zam\xc3\xb3wiono jeden prototyp tego czo\xc5\x82gu, kt\xc3\xb3ry mia\xc5\x82 by\xc4\x87 dostarczony do pr\xc3\xb3b. Do wybuchu wojny zdo\xc5\x82ano jednak wykona\xc4\x87 w PZIn\xc5\xbc. tylko drewnian\xc4\x85 makiet\xc4\x99 czo\xc5\x82gu w skali 1:1.'