b'\n_START_ARTICLE_\nSosna zwyczajna\n_START_SECTION_\nRozmieszczenie geograficzne\n_START_PARAGRAPH_\nZasi\xc4\x99g sosny zwyczajnej rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 od Wielkiej Brytanii i Portugalii na zachodzie po Serbi\xc4\x99, Kaukaz a\xc5\xbc do Morza Ochockiego na wschodzie, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy si\xc4\x99gaj\xc4\x85c kra\xc5\x84c\xc3\xb3w P\xc3\xb3\xc5\x82wyspu Skandynawskiego. W po\xc5\x82udniowej i zachodniej Europie zasi\xc4\x99g ten jest poprzerywany, natomiast w \xc5\x9brodkowej i wschodniej zwarty. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych obszarach zasi\xc4\x99gu jest drzewem ni\xc5\xbcowym, na po\xc5\x82udniowych wyst\xc4\x99puje w po\xc5\x82o\xc5\xbceniach g\xc3\xb3rskich._NEWLINE_W Wielkiej Brytanii sosna zwyczajna wyst\xc4\x99puje naturalnie tylko na terenie Szkocji, chocia\xc5\xbc z historycznych zapis\xc3\xb3w wynika, \xc5\xbce ros\xc5\x82a tak\xc5\xbce w lasach Irlandii, Walii i Anglii. Zosta\xc5\x82a wytrzebiona ok. 300\xe2\x80\x93400 lat temu, w wyniku nadmiernego wyr\xc4\x99bu. Podobne fakty mia\xc5\x82y miejsce w Niemczech i Holandii, gdzie gatunek ten jest reintrodukowany._NEWLINE_Jako \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82o drewna sosna zwyczajna uprawiana by\xc5\x82a tak\xc5\xbce poza zasi\xc4\x99giem wyst\xc4\x99powania \xe2\x80\x93 w Nowej Zelandii i w ch\xc5\x82odnych rejonach Ameryki P\xc3\xb3\xc5\x82nocnej. Dzi\xc4\x99ki du\xc5\xbcej tolerancji ekologicznej przedosta\xc5\x82a si\xc4\x99 z upraw le\xc5\x9bnych do naturalnych ekosystem\xc3\xb3w. W cz\xc4\x99\xc5\x9bci stan\xc3\xb3w USA (w regionie Wielkich Jezior i Nowej Anglii) naturalizowana, w innych uznana za gatunek inwazyjny, zagra\xc5\xbcaj\xc4\x85cy rodzimym gatunkom (m.in. w Ontario i Wisconsin).\n_START_SECTION_\nBiologia\n_START_PARAGRAPH_\nW li\xc5\x9bciach (ig\xc5\x82ach) znajduje si\xc4\x99 od 3 do 13 przewod\xc3\xb3w \xc5\xbcywicznych, po\xc5\x82o\xc5\xbconych pod sk\xc3\xb3rk\xc4\x85. Przewody \xc5\xbcywiczne otoczone s\xc4\x85 grubo\xc5\x9bcienn\xc4\x85 sklerenchym\xc4\x85. Sk\xc3\xb3rka z\xc5\x82o\xc5\xbcona jest z ma\xc5\x82ych, grubo\xc5\x9bciennych kom\xc3\xb3rek._NEWLINE_Sosna zwyczajna jest gatunkiem jednopiennym, jednak cz\xc4\x99sto na poszczeg\xc3\xb3lnych p\xc4\x99dach, ga\xc5\x82\xc4\x99ziach i nawet ca\xc5\x82ych drzewach kwiaty s\xc4\x85 tej samej p\xc5\x82ci. Kwiaty pojawiaj\xc4\x85 si\xc4\x99 od po\xc5\x82owy maja do po\xc5\x82owy czerwca. Kwiaty m\xc4\x99skie wyrastaj\xc4\x85 w miejsce igie\xc5\x82, najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej w dolnych partiach korony drzewa. Kwiaty \xc5\xbce\xc5\x84skie zlokalizowane s\xc4\x85 najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej w g\xc3\xb3rnej cz\xc4\x99\xc5\x9bci korony, ale mog\xc4\x85 wyrosn\xc4\x85\xc4\x87 na ka\xc5\xbcdym odpowiednio nas\xc5\x82onecznionym p\xc4\x99dzie._NEWLINE_Sosna jest wiatropylna. Pylenie nast\xc4\x99puje wczesnym latem. Py\xc5\x82ek unosi si\xc4\x99 na wietrze dzi\xc4\x99ki p\xc4\x99cherzykom powietrza \xe2\x80\x93 ka\xc5\xbcde ziarno py\xc5\x82ku ma 2 p\xc4\x99cherzyki. Drzewa produkuj\xc4\x85 du\xc5\xbce ilo\xc5\x9bci py\xc5\x82ku: kwiat wytwarza ok. 157 tys., kwiatostan ok. 5,8 mln ziaren py\xc5\x82ku. Wiosn\xc4\x85, po oko\xc5\x82o roku od zapylenia, dochodzi do zap\xc5\x82odnienia. Nasiona dojrzewaj\xc4\x85 jesieni\xc4\x85 tego samego roku, wypadaj\xc4\x85 z szyszek nast\xc4\x99pnej wiosny._NEWLINE_Nasiona zachowuj\xc4\x85 zdolno\xc5\x9b\xc4\x87 kie\xc5\x82kowania przez 3 lata (75\xe2\x80\x9395%). Kie\xc5\x82kuj\xc4\x85 w ci\xc4\x85gu 3\xe2\x80\x936 tygodni od wysiewu. Siewki maj\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcn\xc4\x85 liczb\xc4\x99 li\xc5\x9bcieni, zazwyczaj ok. 5 (3\xe2\x80\x939). W pierwszym roku z p\xc4\x85ka szczytowego wyrasta p\xc4\x99d z m\xc5\x82odocianymi pojedynczymi ig\xc5\x82ami, a jesieni\xc4\x85 opadaj\xc4\x85 li\xc5\x9bcienie. Doros\xc5\x82e ig\xc5\x82y na kr\xc3\xb3tkop\xc4\x99dzie wyrastaj\xc4\x85 w ci\xc4\x85gu kolejnego roku.\n_START_SECTION_\nEkologia\n_START_PARAGRAPH_\nTworzy lasy mieszane oraz czyste bory sosnowe zar\xc3\xb3wno tajgi jak i obszar\xc3\xb3w g\xc3\xb3rskich Europy w strefie umiarkowanej ch\xc5\x82odnej, o klimacie kontynentalnym. Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocy towarzysz\xc4\x85 jej \xc5\x9bwierk pospolity, brzoza brodawkowata, jarz\xc4\x85b pospolity oraz osika, na po\xc5\x82udniu dodatkowo sosna czarna, kosodrzewina i limba. Na wschodnich kra\xc5\x84cach zasi\xc4\x99gu wyst\xc4\x99puje razem z limb\xc4\x85 syberyjsk\xc4\x85._NEWLINE_W Polsce jest najpospolitsz\xc4\x85 z krajowych sosen, tworzy zespo\xc5\x82y bor\xc3\xb3w sosnowych (Pinetum) (jako gatunek dominuj\xc4\x85cy), wyst\xc4\x99puje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc cz\xc4\x99sto w borach mieszanych (Pino\xe2\x80\x93Quercetum). W lasach gospodarczych cz\xc4\x99sto sadzi si\xc4\x99 lite drzewostany sosny pospolitej zwane te\xc5\xbc monokulturami sosnowymi. W lasach mieszanych zajmuje bardziej nas\xc5\x82onecznione i suchsze zbocza. Jej naturalny zasi\xc4\x99g wyst\xc4\x99powania nie obejmuje jedynie Bieszczad\xc3\xb3w._NEWLINE_Toleruje r\xc3\xb3\xc5\xbcne gleby: piaszczyste, gliniaste, tak\xc5\xbce pod\xc5\x82o\xc5\xbce zawieraj\xc4\x85ce \xc5\x82upki i granit, wyst\xc4\x99puje tak\xc5\xbce na torfowiskach. Mo\xc5\xbce rosn\xc4\x85\xc4\x87 na glebach o pH od 4 do 7, ale preferuje 4,5\xe2\x80\x936 pH. Jest odporna na mrozy i dobrze znosi susze, ale jako gatunek \xc5\x9bwiat\xc5\x82o\xc5\xbc\xc4\x85dny \xc5\xbale znosi zacienienie._NEWLINE_Na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych kra\xc5\x84cach zasi\xc4\x99gu jest typowym gatunkiem ni\xc5\xbcowym, ro\xc5\x9bnie na wysoko\xc5\x9bciach od poziomu morza do 1000 m n.p.m. Na po\xc5\x82udniu jest drzewem g\xc3\xb3rskim i ro\xc5\x9bnie na wysoko\xc5\x9bciach 1200\xe2\x80\x932500 m n.p.m. W Tatrach ro\xc5\x9bnie pojedynczo lub w niewielkich grupach do wysoko\xc5\x9bci 1580 m n.p.m._NEWLINE_Dwuletnie ig\xc5\x82y sosny zwyczajnej s\xc4\x85 jednym z najlepszych bioindykator\xc3\xb3w ro\xc5\x9blinnych.'