b'\n_START_ARTICLE_\nLilith\n_START_SECTION_\nLilith w mitologii\n_START_PARAGRAPH_\nIstnieje wiele odmian mitu o Lilith: Hieronim \xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82 j\xc4\x85 z greck\xc4\x85 Lami\xc4\x85 \xe2\x80\x93 libijsk\xc4\x85 kr\xc3\xb3low\xc4\x85 zwi\xc4\x85zan\xc4\x85 z Zeusem. Gdy Zeus porzuci\xc5\x82 Lami\xc4\x99, Hera porwa\xc5\x82a jej dzieci, co z kolei by\xc5\x82o powodem porywania obcych dzieci przez Lami\xc4\x99._NEWLINE_Jej pierwotne akadyjskie imi\xc4\x99 brzmia\xc5\x82o \xe2\x80\x9eLilitu\xe2\x80\x9d, a t\xc5\x82umaczenie z hebrajskiego, \xe2\x80\x9e\xd7\x9c\xd7\x99\xd7\x9c\xd7\x99\xd7\xaa\xe2\x80\x9d brzmi \xe2\x80\x9eLilith\xe2\x80\x9d, \xe2\x80\x9eLillith\xe2\x80\x9d lub \xe2\x80\x9eLilit\xe2\x80\x9d. Lilitu by\xc5\x82 to \xc5\xbce\xc5\x84ski demon w mitologii babilo\xc5\x84sko-asyryjskiej._NEWLINE_Jej imi\xc4\x99 pochodzi by\xc4\x87 mo\xc5\xbce od hebrajskiego s\xc5\x82owa lulti oznaczaj\xc4\x85cego \xe2\x80\x9elubie\xc5\xbcno\xc5\x9b\xc4\x87\xe2\x80\x9d, a nie, jak cz\xc4\x99sto si\xc4\x99 uwa\xc5\xbca, od lajla oznaczaj\xc4\x85cego \xe2\x80\x9enoc\xe2\x80\x9d.\n_START_SECTION_\nLilit w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej tradycji \xc5\xbcydowskiej\n_START_PARAGRAPH_\nImi\xc4\x99 Lilith wyst\xc4\x99puje r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w R\xc4\x99kopisach z Qumran \xe2\x80\x93 w ust\xc4\x99pach opartych na Ksi\xc4\x99dze Izajasza oraz w r\xc3\xb3\xc5\xbcnych miejscach Talmudu i Zoharu. Niekt\xc3\xb3re midrasze podaj\xc4\x85, i\xc5\xbc w\xc4\x99\xc5\xbcem, kt\xc3\xb3ry skusi\xc5\x82 Ew\xc4\x99 do skosztowania zakazanego owocu, by\xc5\x82a w istocie Lilith, a nie sam szatan._NEWLINE_Wszystkie przypadki wyst\xc4\x85pienia Lilith we wczesnej literaturze rabinicznej mo\xc5\xbcna zebra\xc4\x87 w kilka grup. Po pierwsze, s\xc4\x85 to miejsca, w kt\xc3\xb3rych Lilith zostaje zaprezentowana jako bli\xc5\xbcej nieokre\xc5\x9blony nocny demon, np. w traktacie talmudycznym Szabbat 151b m\xc3\xb3wi si\xc4\x99, i\xc5\xbc ka\xc5\xbcdy, kto \xc5\x9bpi samotnie w pustym domu jest nara\xc5\xbcony na atak Lilith. Druga grupa zawiera opisy wizualne Lilit, np. Nidda 24b por\xc3\xb3wnuje kszta\xc5\x82t poronionego p\xc5\x82odu do Lilit z uzasadnieniem, \xc5\xbce jedno i drugie posiada skrzyd\xc5\x82a a Eruwin 100b m\xc3\xb3wi o Lilit jako o istocie posiadaj\xc4\x85cej d\xc5\x82ugie w\xc5\x82osy. Trzecia grupa wyst\xc4\x85pie\xc5\x84 zawiera kilka przypadk\xc3\xb3w trudnych do sklasyfikowania. W midraszu Wajjikra rabba 16:25 o Lilit m\xc3\xb3wi si\xc4\x99 jako o po\xc5\xbceraj\xc4\x85cej swoje w\xc5\x82asne dzieci; w Gittin 69a-b wzmiankuje si\xc4\x99 istnienie "strza\xc5\x82ki Lilit" - najprawdopodobniej fulgurytu wykorzystywanego w magii ludowej jako \xc5\x9brodek przeciwgor\xc4\x85czkowy, a Bawa batra 73a-b przytacza opowie\xc5\x9b\xc4\x87 o niezwykle zr\xc4\x99cznym demonie Horminie b\xc4\x99d\xc4\x85cym synem Lilit._NEWLINE_Opr\xc3\xb3cz powy\xc5\xbcszych fragment\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re pos\xc5\x82uguj\xc4\x85 si\xc4\x99 hebrajskim terminem lilit, istnieje jeszcze kilka ust\xc4\x99p\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3re odegra\xc5\x82y rol\xc4\x99 w p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszej tradycji. Po pierwsze s\xc4\x85 to dwie wzmianki o lilin - istotach, kt\xc3\xb3re interpretuje si\xc4\x99 jako nocne demony. Jest tak w Eruwin 18b, gdzie mo\xc5\xbcna przeczyta\xc4\x87, \xc5\xbce ojcem r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju demon\xc3\xb3w (hebr. ruchot we-szedim we-lilin) jest Adam oraz w traktacie Sanhedrin 109a, wed\xc5\x82ug kt\xc3\xb3rego budowniczowie wie\xc5\xbcy Babel zostali zamienieni w demony. Po drugie, kolekcja Midrasz rabba zawiera dwukrotnie wzmiank\xc4\x99 o "pierwszej Ewie" (hebr. Chawwa ha-riszona) w Bereszit rabba 18:4 i 22:7, czyli o kobiecie, kt\xc3\xb3rej B\xc3\xb3g nie zd\xc4\x85\xc5\xbcy\xc5\x82 doko\xc5\x84czy\xc4\x87 w procesie stworzenia a kt\xc3\xb3ra p\xc3\xb3\xc5\xbaniej zosta\xc5\x82a wykorzystana w mitologii Lilit.\n_START_SECTION_\nLilith jako pierwsza \xc5\xbcona Adama\n_START_PARAGRAPH_\nTradycja o Lilith jako pierwszej \xc5\xbconie Adama \xe2\x80\x93 mimo swojej ogromnej popularno\xc5\x9bci w r\xc3\xb3\xc5\xbcnego rodzaju opracowaniach \xe2\x80\x93 ma bardzo ubogie podstawy w \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82ach staro\xc5\xbcytnych i \xc5\x9bredniowiecznych. Pierwsza potwierdzona literacko wzmianka o istnieniu hipotetycznej poprzedniczki Ewy znajduje si\xc4\x99 w midraszu Bereszit rabba 18:4 pochodz\xc4\x85cym z p\xc3\xb3\xc5\xbanej staro\xc5\xbcytno\xc5\x9bci:_NEWLINE_Wtedy Adam rzek\xc5\x82: tym razem [jest to ko\xc5\x9b\xc4\x87 z mojej ko\xc5\x9bci i cia\xc5\x82o z mojego cia\xc5\x82a] (Rdz 2:23). Rabbi Jehuda syn Rabbiego powiedzia\xc5\x82: na pocz\xc4\x85tku, gdy [B\xc3\xb3g] mu stworzy\xc5\x82 [kobiet\xc4\x99], [Adam] spojrza\xc5\x82 na ni\xc4\x85 i zobaczy\xc5\x82, \xc5\xbce jest pe\xc5\x82na \xc5\x9bluzu i krwi. [B\xc3\xb3g wi\xc4\x99c] odprowadzi\xc5\x82 j\xc4\x85 sprzed niego, po czym stworzy\xc5\x82 j\xc4\x85 drugi raz, dlatego wi\xc4\x99c jest napisane tym razem._NEWLINE_Tekst midraszu bazuje na fakcie istnienia dw\xc3\xb3ch tradycji antropogenetycznych obecnych w dw\xc3\xb3ch opisach stworzenia \xc5\x9bwiata znajduj\xc4\x85cych si\xc4\x99 na pocz\xc4\x85tku Ksi\xc4\x99gi Rodzaju, odpowiednio w Rdz 1:1-2:3 oraz 2:4-2:25. Wed\xc5\x82ug pierwszego wariantu pierwszy m\xc4\x99\xc5\xbcczyzna i pierwsza kobieta zostali stworzeni r\xc3\xb3wnocze\xc5\x9bnie i w ten sam spos\xc3\xb3b (Rdz 1:26-28), natomiast wed\xc5\x82ug drugiego \xe2\x80\x93 Adam zostaje stworzony z ziemi (Rdz 2:7) a kobieta \xe2\x80\x93 z jego \xc5\xbcebra (Rdz 2:20-23). Tradycja przekazana przez rabin\xc3\xb3w w Bereszit rabba 18:4 pozwoli\xc5\x82a na pogodzenie tych dw\xc3\xb3ch wizji._NEWLINE_Rzeczony midrasz jednak nie\xc2\xa0pos\xc5\x82uguje si\xc4\x99 imieniem \xe2\x80\x9eLilith\xe2\x80\x9d a pierwszym \xc5\xbar\xc3\xb3d\xc5\x82em, kt\xc3\xb3re wprost tak nazywa poprzedniczk\xc4\x99 Ewy, jest Alfabet ben Syracha \xe2\x80\x93 \xc5\x9bredniowieczny pseudoepigraf o rubasznym i satyrycznym wyd\xc5\xbawi\xc4\x99ku.\xc2\xa0G\xc5\x82\xc3\xb3wnym bohaterem kompozycji jest Jezus ben Syrach, domniemany autor M\xc4\x85dro\xc5\x9bci Syracha, kt\xc3\xb3rego dzieje zostaj\xc4\x85 tutaj bezwzgl\xc4\x99dnie wyszydzone, podobnie zreszt\xc4\x85 innych postaci biblijnych. Sama narracja o Lilith zostaje wpleciona w nieco bardziej rozbudowan\xc4\x85 opowie\xc5\x9b\xc4\x87 o losach Jezusa ben Syracha na dworze kr\xc3\xb3la Nabuchodonozora II, gdzie pe\xc5\x82ni on funkcj\xc4\x99 lekarza i znachora. Gdy pewnego dnia syn Nabuchodonozora zapada na ci\xc4\x99\xc5\xbck\xc4\x85 chorob\xc4\x99, Jezus ben Syrach sporz\xc4\x85dza odpowiedni amulet oraz przedstawia jego tzw. historiol\xc4\x99, tj. opowie\xc5\x9b\xc4\x87 mityczn\xc4\x85 maj\xc4\x85c\xc4\x85 by\xc4\x87 gwarantem skuteczno\xc5\x9bci amuletu:_NEWLINE_Najm\xc5\x82odszy syn kr\xc3\xb3la [Nabuchodonozora] zachorowa\xc5\x82. Kr\xc3\xb3l rzek\xc5\x82 wi\xc4\x99c do [ben Syracha]: [sporz\xc4\x85d\xc5\xba] lekarstwo dla mojego syna, albo ci\xc4\x99 zamorduj\xc4\x99! [Ben Syrach] natychmiast usiad\xc5\x82 i przygotowa\xc5\x82 mu amulet z bo\xc5\xbcym imieniem. Spisa\xc5\x82 w nim [r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc] imiona anio\xc5\x82\xc3\xb3w odpowiedzialnych za uleczenie [oraz narysowa\xc5\x82] ich podobizny. Gdy Nabuchodonozor ujrza\xc5\x82 \xc3\xb3w amulet, zapyta\xc5\x82: kim oni s\xc4\x85? Ben Syrach odpar\xc5\x82: to anio\xc5\x82owie odpowiedzialni za uleczenie: Sanoj, Sansanoj, Samangalf._NEWLINE_Gdy \xc5\x9awi\xc4\x99ty, niech b\xc4\x99dzie b\xc5\x82ogos\xc5\x82awiony, stworzy\xc5\x82 pierwszego cz\xc5\x82owieka, [by\xc5\x82 on] samotny. Rzek\xc5\x82 wi\xc4\x99c: niedobrze cz\xc5\x82owiekowi by\xc4\x87 samemu (Rdz 2:18). Stworzy\xc5\x82 mu wi\xc4\x99c kobiet\xc4\x99 z ziemi, jak jego, i nazwa\xc5\x82 j\xc4\x85 \xe2\x80\x9eLilit\xe2\x80\x9d. [Adam i Lilit] od razu [jednak] zacz\xc4\x99li si\xc4\x99 ze sob\xc4\x85 k\xc5\x82\xc3\xb3ci\xc4\x87. [Lilit] powiedzia\xc5\x82a: nie b\xc4\x99d\xc4\x99 le\xc5\xbce\xc4\x87 na dole! Adam za\xc5\x9b odpar\xc5\x82: [ani ja] nie b\xc4\x99d\xc4\x99 le\xc5\xbce\xc4\x87 na dole, lecz na g\xc3\xb3rze, poniewa\xc5\xbc twoje miejsce jest na dole a moje na g\xc3\xb3rze! [Lilit na to] rzek\xc5\x82a: oboje jeste\xc5\x9bmy r\xc3\xb3wni, poniewa\xc5\xbc oboje [zostali\xc5\x9bmy stworzeni] z ziemi! [K\xc5\x82\xc3\xb3cili si\xc4\x99 tak] a jedno nie s\xc5\x82ucha\xc5\x82o drugiego._NEWLINE_Gdy wi\xc4\x99c Lilit [poj\xc4\x99\xc5\x82a, co si\xc4\x99 dzieje], wypowiedzia\xc5\x82a [sekretne] imi\xc4\x99 boskie, [unios\xc5\x82a si\xc4\x99] w powietrze i odfrun\xc4\x99\xc5\x82a. Adam [tymczasem] stan\xc4\x85\xc5\x82 do modlitwy przed swoim stw\xc3\xb3rc\xc4\x85 i rzek\xc5\x82: W\xc5\x82adco \xc5\x9bwiata! Kobieta, kt\xc3\xb3r\xc4\x85 mi podarowa\xc5\x82e\xc5\x9b, uciek\xc5\x82a ode mnie! \xc5\x9awi\xc4\x99ty, niech b\xc4\x99dzie b\xc5\x82ogos\xc5\x82awiony, natychmiast wys\xc5\x82a\xc5\x82 za ni\xc4\x85 owych trzech anio\xc5\x82\xc3\xb3w [kt\xc3\xb3rych imiona by\xc5\x82y spisane na amulecie ben Syracha], by sprowadzili j\xc4\x85 z powrotem. Doda\xc5\x82 te\xc5\xbc: lepiej, \xc5\xbceby zechcia\xc5\x82a wr\xc3\xb3ci\xc4\x87. Je\xc5\x9bli nie, b\xc4\x99dzie musia\xc5\x82a wzi\xc4\x85\xc4\x87 na siebie [jarzmo] \xc5\x9bmierci swoich syn\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 ka\xc5\xbcdego dnia stu z nich [zginie]._NEWLINE_[Anio\xc5\x82owie] opu\xc5\x9bcili go, udali si\xc4\x99 za ni\xc4\x85 i dogonili j\xc4\x85 na g\xc5\x82\xc4\x99bokim morzu, [po\xc5\x9br\xc3\xb3d] wzburzonych w\xc3\xb3d, w kt\xc3\xb3rych zgin\xc4\x85 Egipcjanie (Wj 14\xe2\x80\x9215). Powt\xc3\xb3rzyli jej [boskie] s\xc5\x82owa, ona jednak nie chcia\xc5\x82a wr\xc3\xb3ci\xc4\x87. Zagrozili jej: utopimy ci\xc4\x99 w morzu! Odpar\xc5\x82a im: zostawcie mnie w spokoju! Czy\xc5\xbc nie zosta\xc5\x82am stworzona w\xc5\x82a\xc5\x9bnie po to, by dr\xc4\x99czy\xc4\x87 noworodki chorob\xc4\x85 i s\xc5\x82abo\xc5\x9bci\xc4\x85? Od narodzin do \xc3\xb3smego dnia b\xc4\x99d\xc4\x99 mie\xc4\x87 nad nim w\xc5\x82adz\xc4\x99, je\xc5\x9bli to ch\xc5\x82opiec i od narodzin do dwudziestego dnia, je\xc5\x9bli to dziewczynka._NEWLINE_[Anio\xc5\x82owie], gdy us\xc5\x82yszeli jej s\xc5\x82owa, [wci\xc4\x85\xc5\xbc] nalegali, by j\xc4\x85 zabra\xc4\x87. Ona [jednak] przysi\xc4\x99g\xc5\x82a im, w imi\xc4\x99 boga \xc5\xbcywego i prawdziwego: za ka\xc5\xbcdym razem, gdy tylko ujrz\xc4\x99 was, wasze imiona lub wasze figury na amulecie, nie zaw\xc5\x82adn\xc4\x99 dzieckiem [chronionym przez ten amulet]! Wzi\xc4\x99\xc5\x82a te\xc5\xbc na siebie [jarzmo] \xc5\x9bmierci jej syn\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 stu spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich [zginie] ka\xc5\xbcdego dnia. Dlatego te\xc5\xbc codziennie umiera stu spo\xc5\x9br\xc3\xb3d demon\xc3\xb3w i dlatego te\xc5\xbc pisze si\xc4\x99 imiona [anio\xc5\x82\xc3\xb3w] na amulecie nale\xc5\xbc\xc4\x85cym do ma\xc5\x82ych dzieci. [Lilit], gdy tylko je ujrzy, przypomina sobie o swojej przysi\xc4\x99dze a dziecko zdrowieje._NEWLINE_Istniej\xc4\x85 r\xc3\xb3\xc5\xbcne interpretacje powy\xc5\xbcszego mitu. Wed\xc5\x82ug niekt\xc3\xb3rych badaczy stanowi on co\xc5\x9b w rodzaju manifestu feministycznego czyni\xc4\x85cego z Lilith \xc5\xbce\xc5\x84sk\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x99 przeciwstawiaj\xc4\x85c\xc4\x85 si\xc4\x99 m\xc4\x99skiej supremacji. Inni badacze z kolei zwracaj\xc4\x85 uwag\xc4\x99 na z gruntu prze\xc5\x9bmiewczy charakter ca\xc5\x82ej kompozycji jak i samej opowie\xc5\x9bci, co czyni j\xc4\x85 ma\xc5\x82o przekonuj\xc4\x85cym \xe2\x80\x9emanifestem\xe2\x80\x9d. Wreszcie niekt\xc3\xb3rzy zwracaj\xc4\x85 uwag\xc4\x99 na liczne podobie\xc5\x84stwa mi\xc4\x99dzy Lilith z Alfabetu ben Syracha a postaci\xc4\x85 Ewy odmalowan\xc4\x85 na gruncie wczesnej literatury rabinicznej, gdzie jawi si\xc4\x99 ona jako z\xc5\x82a i zepsuta kobieta. Ten ostatni w\xc4\x85tek znajduje swoje rozwini\xc4\x99cie w alternatywnym zako\xc5\x84czeniu opowie\xc5\x9bci o Lilith w niekt\xc3\xb3rych p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszych manuskryptach Alfabetu ben Syracha:_NEWLINE_[Lilit] odrzek\xc5\x82a jednak [anio\xc5\x82om]: nie mog\xc4\x99 wr\xc3\xb3ci\xc4\x87, poniewa\xc5\xbc napisano w Torze: jej pierwszy m\xc4\x85\xc5\xbc, kt\xc3\xb3ry j\xc4\x85 odes\xc5\x82a\xc5\x82, nie b\xc4\x99dzie m\xc3\xb3g\xc5\x82 jej wzi\xc4\x85\xc4\x87 z powrotem, by by\xc5\x82a jego \xc5\xbcon\xc4\x85 po tym, gdy si\xc4\x99 ju\xc5\xbc zanieczy\xc5\x9bci\xc5\x82a (Pwt 24:4) \xe2\x80\x93 to znaczy, po tym, gdy spa\xc5\x82 z ni\xc4\x85 [kto\xc5\x9b] inny. A ze mn\xc4\x85 spa\xc5\x82 ju\xc5\xbc wielki demon._NEWLINE_[Anio\xc5\x82owie] powiedzieli: nie damy ci spokoju, p\xc3\xb3ki nie przyjmiesz na siebie [jarzma] \xc5\x9bmierci twoich syn\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 stu spo\xc5\x9br\xc3\xb3d nich [zginie] ka\xc5\xbcdego dnia. [Lilit] zgodzi\xc5\x82a si\xc4\x99 i dlatego te\xc5\xbc codziennie umiera stu demon\xc3\xb3w. [Anio\xc5\x82owie] powiedzieli r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc: przysi\xc4\x99gnij nam, \xc5\xbce je\xc5\x9bli w kt\xc3\xb3rymkolwiek miejscu dostrze\xc5\xbcesz nasze imiona lub nasze podobizny, nie b\xc4\x99dziesz mie\xc4\x87 prawa tam wej\xc5\x9b\xc4\x87 \xe2\x80\x93 do domu, w kt\xc3\xb3rym znajduje si\xc4\x99 nowonarodzony._NEWLINE_Niekt\xc3\xb3rzy badacze twierdz\xc4\x85, \xc5\xbce owym wielkim demonem by\xc5\x82 Samael znany m.in. jako niebia\xc5\x84ski oskar\xc5\xbcyciel Izraela (midrasz Szemot rabba 18:5; 21:7), pod\xc5\xbcegacz w reiteracji opowie\xc5\x9bci o ofierze z Izaaka (midrasz Bereszit rabba 56:4\xe2\x80\x925) oraz \xe2\x80\x9ezepsuty\xe2\x80\x9d odpowiednik Adama w Zoharze (m.in. 1:19b\xe2\x80\x9220a i 1:148a\xe2\x80\x92148b).\n_START_SECTION_\nLilith jako porywaczka dzieci\n_START_PARAGRAPH_\nEcha tradycji o Lilith obecnej w Alfabecie ben Syracha oraz efekt inspiracji mitem o Lamii mo\xc5\xbcna odnale\xc5\xba\xc4\x87 w historiolach \xc5\xbcydowskich amulet\xc3\xb3w pochodz\xc4\x85cych ju\xc5\xbc z nowo\xc5\xbcytno\xc5\x9bci a kt\xc3\xb3re s\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc4\x87 mia\xc5\x82y ochronie kobiet w okresie ci\xc4\x85\xc5\xbcy jak i w trakcie samego porodu. Artefakty te mia\xc5\x82y zapewni\xc4\x87 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc bezpiecze\xc5\x84stwo nowonarodzonym przed byciem porwanym przez Lilith.'