b'\n_START_ARTICLE_\nHistoria Polski\n_START_SECTION_\nGospodarka i spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwo\n_START_PARAGRAPH_\nPodstaw\xc4\x85 w\xc5\x82adzy ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x85t polskich by\xc5\x82a dru\xc5\xbcyna ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ca \xe2\x80\x93 grupa woj\xc3\xb3w otaczaj\xc4\x85ca ksi\xc4\x99cia i b\xc4\x99d\xc4\x85ca na jego utrzymaniu. Prawdopodobnie o jej sile stanowili wojownicy norma\xc5\x84scy. Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 i jego otoczenie czerpa\xc5\x82o dochody z wypraw wojennych, sk\xc4\x85d sprowadzono niewolnik\xc3\xb3w, oraz ze \xc5\x9bwiadcze\xc5\x84 \xc5\x9bci\xc4\x85ganych z ludno\xc5\x9bci wiejskiej. O\xc5\x9brodkami w\xc5\x82adzy by\xc5\x82y grody. Po podboju wnoszono nowe grodziska na miejscu starych. Najwa\xc5\xbcniejszymi grodami, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d ok. 60-80, by\xc5\x82y Gniezno, Pozna\xc5\x84, Krak\xc3\xb3w, Kruszwica, Ostr\xc3\xb3w Lednicki, P\xc5\x82ock, Wroc\xc5\x82aw, Opole, G\xc5\x82og\xc3\xb3w i Niemcza. Grody otoczone by\xc5\x82y podgrodziami, w kt\xc3\xb3rych rozwija\xc5\x82o si\xc4\x99 rzemios\xc5\x82o i handel. W rejonie grod\xc3\xb3w rozlokowane by\xc5\x82y osady zasiedlone ludno\xc5\x9bci\xc4\x85 s\xc5\x82u\xc5\xbcebn\xc4\x85._NEWLINE_Ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99 by\xc5\x82 w\xc5\x82a\xc5\x9bcicielem ca\xc5\x82ej ziemi w kraju, cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 praw m\xc3\xb3g\xc5\x82 odst\xc4\x85pi\xc4\x87 w u\xc5\xbcytkowanie poszczeg\xc3\xb3lnym osobom czy instytucjom. Prawo ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ce (ius ducale) oddawa\xc5\x82o w r\xc4\x99ce w\xc5\x82adcy szereg przywilej\xc3\xb3w, od monopoli na korzystanie z las\xc3\xb3w czy kopalin (regale) po szereg powinno\xc5\x9bci i us\xc5\x82ug \xc5\x9bwiadczonych przez grupy lub poszczeg\xc3\xb3lne osoby. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 podzielona by\xc5\x82a na szereg kategorii reguluj\xc4\x85cych charakter i wysoko\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\x9bwiadcze\xc5\x84 na rzecz w\xc5\x82adcy. Nie jest jasne kiedy ukszta\xc5\x82towa\xc5\x82o si\xc4\x99 prawo ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99ce, najprawdopodobniej nast\xc4\x85pi\xc5\x82o to w ko\xc5\x84cu XII wieku, a wi\xc4\x99c niebezpieczne jest odnoszenie go do okresu przed \xc5\x9bmierci\xc4\x85 Krzywoustego, jakkolwiek pewne cechy na pewno istnia\xc5\x82y ju\xc5\xbc w\xc3\xb3wczas._NEWLINE_Po kryzysie monarchii z lat 30. XI wieku rozpad\xc5\x82 si\xc4\x99 system wojskowy oparty na dru\xc5\xbcynie, a zacz\xc4\x85\xc5\x82 kszta\xc5\x82towa\xc4\x87 si\xc4\x99 stan rycerski, ju\xc5\xbc nie utrzymywany przez ksi\xc4\x99cia, a nagradzany nadaniami. Z czasem ukszta\xc5\x82towa\xc5\x82o si\xc4\x99 odr\xc4\x99bne prawo rycerskie (ius militare) reguluj\xc4\x85ce powinno\xc5\x9bci i przywileje wojownik\xc3\xb3w, jak w przypadku innych grup. Pod koniec okresu co pot\xc4\x99\xc5\xbcniejsi mo\xc5\xbcnow\xc5\x82adcy r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc dorobili si\xc4\x99 w\xc5\x82asnej klienteli rycerskiej, kt\xc3\xb3r\xc4\x85, na\xc5\x9bladuj\xc4\x85c ksi\xc4\x99cia, nagradzali nadaniami, swoich rycerzy mieli wojewodowie Sieciech i Skarbimir oraz arcybiskup. Jednak do obrony kraju nadal zobowi\xc4\x85zana by\xc5\x82a ca\xc5\x82a ludno\xc5\x9b\xc4\x87, a wszystkie grupy mia\xc5\x82y charakter otwarty._NEWLINE_W toku dziej\xc3\xb3w du\xc5\xbc\xc4\x85 w\xc5\x82adz\xc4\x99 w pa\xc5\x84stwie zdoby\xc5\x82 sobie wojewoda (palatinus), kt\xc3\xb3ry pierwotnie zarz\xc4\x85dza\xc5\x82 dworem w\xc5\x82adcy, z czasem sta\xc5\x82 si\xc4\x99 drug\xc4\x85 osob\xc4\x85 w pa\xc5\x84stwie, a czasem potrafi\xc5\x82 podporz\xc4\x85dkowa\xc4\x87 sobie ksi\xc4\x99cia, jak to by\xc5\x82o w przypadku Sieciecha. Na czele prowincji stali naczelnicy (principes terrae), szacuje si\xc4\x99, \xc5\xbce by\xc5\x82o ich oko\xc5\x82o sze\xc5\x9bciu, cz\xc4\x99sto zostawali nimi cz\xc5\x82onkowie rodu ksi\xc4\x85\xc5\xbc\xc4\x99cego. Urz\xc4\x85d naczelnik\xc3\xb3w przesta\xc5\x82 istnie\xc4\x87 w okresie rozbicia kraju na dzielnice. Okr\xc4\x99giem grodowym zarz\xc4\x85dza\xc5\x82 \xc5\xbcupan (comes), sprawowali w\xc5\x82adz\xc4\x99 s\xc4\x85dow\xc4\x85, wojskow\xc4\x85 i skarbow\xc4\x85. Tereny przygraniczne otrzymywa\xc5\x82y status marchii, znane s\xc4\x85 marchie g\xc5\x82ogowska i gda\xc5\x84ska.\n_START_SECTION_\nKultura i \xc5\xbcycie religijne\n_START_PARAGRAPH_\nPocz\xc4\x85tki kultury pisma w Polsce wi\xc4\x85\xc5\xbce si\xc4\x99 z przyj\xc4\x99ciem chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84stwa. Pierwszym zabytkiem tego typu jest dokument Dagome iudex, kt\xc3\xb3rym Mieszko I oddawa\xc5\x82 swe pa\xc5\x84stwo w opiek\xc4\x99 Stolicy Piotrowej. Z obecno\xc5\x9bci\xc4\x85 Brunona z Kwerfurtu zwi\xc4\x85zane s\xc4\x85 pierwsze dzie\xc5\x82a literackie: Drugi \xc5\xbcywot i Pasja \xc5\x9bw. Wojciecha oraz \xc5\xbbywot Pi\xc4\x99ciu Braci M\xc4\x99czennik\xc3\xb3w. W tym samym czasie powstaj\xc4\x85 tak\xc5\xbce pierwsze roczniki spisywane na ziemiach polskich i dotycz\xc4\x85ce Polski, najbogatszy z nich to Rocznik kapitulny krakowski dawny._NEWLINE_Bezpo\xc5\x9brednio po chrzcie Mieszka I powsta\xc5\x82o w Poznaniu biskupstwo misyjne, na czele kt\xc3\xb3rego stan\xc4\x85\xc5\x82 Jordan. Wraz z utworzeniem w 1000 roku metropolii gnie\xc5\xbanie\xc5\x84skiej powsta\xc5\x82y sta\xc5\x82e sufraganie w Ko\xc5\x82obrzegu, Wroc\xc5\x82awiu i Krakowie. Pozna\xc5\x84 zosta\xc5\x82 podporz\xc4\x85dkowany Gnieznu dopiero ok. 1012, problemem by\xc5\x82o tak\xc5\xbce obj\xc4\x99cie jurysdykcj\xc4\x85 \xc5\x9al\xc4\x85ska i Ma\xc5\x82opolski, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y podporz\xc4\x85dkowane biskupstwom czeskim, a Krak\xc3\xb3w m\xc3\xb3g\xc5\x82 mie\xc4\x87 nawet w\xc5\x82asne biskupstwo. Polska sta\xc5\x82a si\xc4\x99 tak\xc5\xbce o\xc5\x9brodkiem dzia\xc5\x82alno\xc5\x9bci misyjnej. Najwa\xc5\xbcniejszymi misjonarzami byli \xc5\x9bw. Wojciech i Bruno z Kwerfurtu. Razem z nimi przybywali do Polski benedyktyni, kt\xc3\xb3rzy zak\xc5\x82adali pierwsze eremy i prowadzili dzia\xc5\x82alno\xc5\x9b\xc4\x87 chrystianizacyjn\xc4\x85._NEWLINE_W latach 1031\xe2\x80\x931032 wybuch\xc5\x82a w Polsce tzw. reakcja poga\xc5\x84ska, kt\xc3\xb3ra z p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszym najazdem czeskim niemal\xc5\xbce doszcz\xc4\x99tnie zniszczy\xc5\x82a organizacj\xc4\x99 ko\xc5\x9bcieln\xc4\x85 w Polsce. Niezwykle dotkliwa by\xc5\x82a utrata relikwii \xc5\x9bw. Wojciecha. Po ustabilizowaniu si\xc4\x99 w\xc5\x82adzy Kazimierza I, w 1046 powo\xc5\x82ano biskupstwo w Krakowie, kt\xc3\xb3re przez d\xc5\x82u\xc5\xbcszy czas pozostawa\xc5\x82o stolic\xc4\x85 polskiej prowincji ko\xc5\x9bcielnej. W Ty\xc5\x84cu osadzono za\xc5\x9b benedyktyn\xc3\xb3w. Boles\xc5\x82awowi uda\xc5\x82o si\xc4\x99 doko\xc5\x84czy\xc4\x87 dzie\xc5\x82o ojca w roku 1075/76, gdy powo\xc5\x82a\xc5\x82 on biskupstwa w Poznaniu, P\xc5\x82ocku oraz Gnie\xc5\xbanie, kt\xc3\xb3re na powr\xc3\xb3t sta\xc5\x82o si\xc4\x99 stolic\xc4\x85 polskiej metropolii, przy\xc5\x82\xc4\x85czono te\xc5\xbc, odnowione jeszcze przez Kazimierza, ale podporz\xc4\x85dkowane Magdeburgowi, biskupstwo we Wroc\xc5\x82awiu. Za czas\xc3\xb3w Boles\xc5\x82awa Krzywoustego powo\xc5\x82ano biskupstwa we W\xc5\x82oc\xc5\x82awku i Kruszwicy na Kujawach oraz dokonano chrystianizacji Pomorza, czego efektem by\xc5\x82o powo\xc5\x82anie biskupstwa w Wolinie w 1140 roku. W latach 1130\xe2\x80\x931136 trwa\xc5\x82 konflikt z arcybiskupem Magdeburga Norbertem, kt\xc3\xb3ry ro\xc5\x9bci\xc5\x82 sobie prawo do zwierzchno\xc5\x9bci nad polskim Ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em, jednak ostatecznie jego starania nie powiod\xc5\x82y si\xc4\x99.\n_START_SECTION_\nOkupacja i represje\n_START_PARAGRAPH_\nPodzia\xc5\x82 terytorium Polski pomi\xc4\x99dzy III Rzesz\xc4\x99 i ZSRR, dokona\xc5\x82 si\xc4\x99 na mocy podpisanego 28 wrze\xc5\x9bnia 1939, niemiecko-sowieckiego traktatu o granicach i przyja\xc5\xbani. W dokumencie tym oba pa\xc5\x84stwa og\xc5\x82osi\xc5\x82y koniec pa\xc5\x84stwa polskiego, \xc5\x82ami\xc4\x85c zasady prawa mi\xc4\x99dzynarodowego i przedwojenne uk\xc5\x82ady z II Rzecz\xc4\x85pospolit\xc4\x85. Podzia\xc5\x82 terytorium Polski dokona\xc5\x82 si\xc4\x99 na linii rozgraniczaj\xc4\x85cej strefy wp\xc5\x82ywu obu okupant\xc3\xb3w, poprowadzonej wzd\xc5\x82u\xc5\xbc linii rzek San-Bug-Narew-Pisa. W dodatkowym protokole Gestapo i NKWD oraz inne s\xc5\x82u\xc5\xbcby bezpiecze\xc5\x84stwa, zobowi\xc4\x85za\xc5\x82y si\xc4\x99 do wsp\xc3\xb3\xc5\x82pracy w zakresie zwalczania polskiego ruchu oporu i organizacji niepodleg\xc5\x82o\xc5\x9bciowych._NEWLINE_Tereny pod okupacj\xc4\x85 niemieck\xc4\x85, podzielono na dwie cz\xc4\x99\xc5\x9bci: ziemie p\xc3\xb3\xc5\x82nocne i zachodnie w\xc5\x82\xc4\x85czono do III Rzeszy, z reszty utworzono Generalne Gubernatorstwo. Ziemie polskie zaj\xc4\x99te przez ZSRR zosta\xc5\x82y wcielone do pa\xc5\x84stwa sowieckiego \xe2\x80\x93 Wile\xc5\x84szczyzna zosta\xc5\x82a natomiast przekazana Litwie, a nast\xc4\x99pnie w\xc5\x82\xc4\x85czona do ZSRR w sierpniu 1940._NEWLINE_Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 zamieszkuj\xc4\x85ca tereny zaj\xc4\x99te przez sowiet\xc3\xb3w sta\xc5\x82a si\xc4\x99 obiektem masowych deportacji na wsch\xc3\xb3d, przede wszystkim w pierwszej po\xc5\x82owie 1940 roku i w po\xc5\x82owie 1941. Represje dotyczy\xc5\x82y wojskowych i policjant\xc3\xb3w, inteligent\xc3\xb3w, urz\xc4\x99dnik\xc3\xb3w administracji, ziemian, komunist\xc3\xb3w, duchownych itp. Deportowano ok. 1,5 mln os\xc3\xb3b. Symbolem stalinowskiego terroru sta\xc5\x82 si\xc4\x99 los ok. 15 tys. polskich oficer\xc3\xb3w zamordowanych w Katyniu i innych miejscach._NEWLINE_Tereny okupowane przez Niemc\xc3\xb3w obj\xc4\x99te by\xc5\x82o stanem wojennym i wy\xc5\x82\xc4\x85czone spod prawa. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 z Generalnego Gubernatorstwa masowo wysy\xc5\x82ano do Niemiec jako tani\xc4\x85 si\xc5\x82\xc4\x99 robocz\xc4\x85, za\xc5\x9b z teren\xc3\xb3w w\xc5\x82\xc4\x85czonych do Rzeszy wysiedlano ludno\xc5\x9b\xc4\x87 do Generalnego Gubernatorstwa (operacja Tannenberg). W latach 1939\xe2\x80\x931941 wysiedlono z ziem w\xc5\x82\xc4\x85czonych ok. 700-800 tys. os\xc3\xb3b, a z do Rzeszy wys\xc5\x82ano ok. 740 tys. os\xc3\xb3b. Rozstrzelanie 26 grudnia 1939 w Wawrze 106 zak\xc5\x82adnik\xc3\xb3w sta\xc5\x82o si\xc4\x99 ko\xc5\x84cem z\xc5\x82udzeniem o charakterze okupacji niemieckiej. Niemcy d\xc4\x85\xc5\xbcyli do likwidacji polskiej inteligencji, co rozpocz\xc4\x99li zaraz po zako\xc5\x84czeniu dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojennych (Intelligenzaktion, Akcja AB), drug\xc4\x85 kategori\xc4\x85 ofiar byli pacjenci zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w psychiatrycznych i inwalidzi. Ludno\xc5\x9b\xc4\x87 \xc5\xbcydowska zosta\xc5\x82a niemal natychmiast symbolicznie odseparowana, a od 1940 roku osadzana w gettach. Proces masowych mord\xc3\xb3w \xc5\xbbyd\xc3\xb3w rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 w 1942 roku, a najwi\xc4\x99kszymi obozami zag\xc5\x82ady by\xc5\x82y KL Auschwitz i KL Treblinka, po\xc5\x82o\xc5\xbcone na ziemiach polskich. W 1943 roku rozpocz\xc4\x99to likwidacje gett, 18 stycznia w warszawskim getcie wybuch\xc5\x82o, krwawo st\xc5\x82umione, strace\xc5\x84cze powstanie. Wzrasta\xc5\x82 rozmiar terroru niemieckiego \xe2\x80\x93 w miastach odbywa\xc5\x82y si\xc4\x99 \xc5\x82apanki i rozstrzeliwania, a wsie by\xc5\x82y pacyfikowane (przede wszystkim okr\xc4\x99g zamojski). Masowo gin\xc4\x99li \xc5\xbco\xc5\x82nierze przetrzymywani w obozach jenieckich na ziemiach polskich. Og\xc3\xb3\xc5\x82em ok. 6 mln obywateli Polski zgin\xc4\x99\xc5\x82o w czasie drugiej wojny \xc5\x9bwiatowej, z czego 2,9 mln stanowili \xc5\xbbydzi, a 644 tys. ofiary dzia\xc5\x82a\xc5\x84 wojennych. Na ziemiach polskich zgin\xc4\x99\xc5\x82o ponad 11 mln ludzi, w tym 5 mln \xc5\xbbyd\xc3\xb3w, spo\xc5\x9br\xc3\xb3d 18 mln ofiar nazizmu\n_START_SECTION_\nPeriodyzacja\n_START_PARAGRAPH_\nPowy\xc5\xbcsza periodyzacja dziej\xc3\xb3w Polski zosta\xc5\x82a sporz\xc4\x85dzona na potrzeby Wikipedii. Jest ona zbli\xc5\xbcona do najcz\xc4\x99stszego sposobu podzia\xc5\x82u historii Polski stosowanego w literaturze. W literaturze przedmiotu zwykle wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 histori\xc4\x99 \xc5\x9bredniowieczn\xc4\x85 Polski (z podzia\xc5\x82em na pa\xc5\x84stwo pierwszych Piast\xc3\xb3w do 1138, okres rozbicia dzielnicowego, okres zjednoczonego kr\xc3\xb3lestwa i okres jagiello\xc5\x84ski) i histori\xc4\x99 nowo\xc5\xbcytn\xc4\x85 (okres jagiello\xc5\x84ski i okres elekcyjny, niekiedy z dodatkowymi podzia\xc5\x82ami). Kolejny etap stanowi okres rozbior\xc3\xb3w, zwykle ujmowany jako osobna epoka historyczna (XIX wiek). XX wiek wed\xc5\x82ug wi\xc4\x99kszo\xc5\x9bci opracowa\xc5\x84 w odniesieniu do Polski rozpocz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 wraz z utworzeniem II Rzeczypospolitej. Dla tego wieku wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnia si\xc4\x99 dodatkowo okres PRL i III RP. Dok\xc5\x82adne daty graniczne poszczeg\xc3\xb3lnych epok s\xc4\x85 kwesti\xc4\x85 sporn\xc4\x85.'