b'\n_START_ARTICLE_\nHolenderskie ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie\n_START_PARAGRAPH_\nHolenderskie ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie \xe2\x80\x93 ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie w j\xc4\x99zyku niderlandzkim podaj\xc4\x85ce przepisy na tradycyjne potrawy holenderskie._NEWLINE_Ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie i przepisy kulinarne by\xc5\x82y \xc5\x9bci\xc5\x9ble zwi\xc4\x85zane z rozwojem niderlandzkiej sztuki kulinarnej. Na przestrzeni wiek\xc3\xb3w z jednej strony wskazywa\xc5\x82y aktualny kierunek rozwoju kulinarnego i kreowa\xc5\x82y nowe trendy, za\xc5\x9b z drugiej strony ulega\xc5\x82y wp\xc5\x82ywowi wydarze\xc5\x84 i zmian zachodz\xc4\x85cych w spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie. Zmienia\xc5\x82a si\xc4\x99 i kszta\xc5\x82towa\xc5\x82a tak\xc5\xbce forma ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich oraz spos\xc3\xb3b podawania przepis\xc3\xb3w, ewoluuj\xc4\x85c do postaci znanej obecnie. Ju\xc5\xbc od XVI wieku ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie by\xc5\x82y wzgl\xc4\x99dnymi bestsellerami, a ich popularno\xc5\x9b\xc4\x87 w ci\xc4\x85gu nast\xc4\x99pnych wiek\xc3\xb3w wzrasta\xc5\x82a i zmienia\xc5\x82a si\xc4\x99. O ile na pocz\xc4\x85tku jedynie przedstawiciele najwy\xc5\xbcszej warstwy spo\xc5\x82ecznej mogli je kupowa\xc4\x87 i z nich korzysta\xc4\x87, wydaj\xc4\x85c polecenia pomocom kuchennym, to od XVIII wieku wyra\xc5\xbanie post\xc4\x99powa\xc5\x82 proces \xe2\x80\x9edemokratyzacji\xe2\x80\x9d ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich i wzrasta\xc5\x82a ich popularno\xc5\x9b\xc4\x87, gdy\xc5\xbc coraz wi\xc4\x99cej ludzi umia\xc5\x82o czyta\xc4\x87 i dysponowa\xc5\x82o odpowiedni\xc4\x85 kuchni\xc4\x85, a tak\xc5\xbce spad\xc5\x82y ceny wielu produkt\xc3\xb3w spo\xc5\xbcywczych. Wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie na rynku dost\xc4\x99pne s\xc4\x85 najr\xc3\xb3\xc5\xbcniejsze rodzaje ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich, kt\xc3\xb3rych autorami s\xc4\x85 zar\xc3\xb3wno uczeni, kucharze-profesjonali\xc5\x9bci, jak i amatorzy. Od 2007 corocznie organizowany jest konkurs na najlepsz\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 kucharsk\xc4\x85, wydan\xc4\x85 w Holandii lub Flandrii. Wyr\xc3\xb3\xc5\xbcnienie przyznawane jest w dw\xc3\xb3ch kategoriach: dla ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskiej niderlandzkoj\xc4\x99zycznej oraz dla t\xc5\x82umaczenia.\n_START_SECTION_\n\xc5\x9aredniowiecze\n_START_PARAGRAPH_\nW Holandii nie zachowa\xc5\x82y si\xc4\x99 znacz\xc4\x85ce zbiory \xc5\x9bredniowiecznych przepis\xc3\xb3w kulinarnych. Do dzisiejszych czas\xc3\xb3w przetrwa\xc5\x82y zaledwie trzy r\xc4\x99kopisy, pochodz\xc4\x85ce najprawdopodobniej dopiero z ko\xc5\x84ca XV wieku, kt\xc3\xb3re s\xc4\x85 obecnie przechowywane w Gandawie, dwa w Bibliotece Uniwersyteckiej i jeden w Kr\xc3\xb3lewskiej Akademii J\xc4\x99zyka i Literatury Niderlandzkiej.\n_START_SECTION_\nWiek XVI\n_START_PARAGRAPH_\nZachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 najstarsza drukowana ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska w j\xc4\x99zyku niderlandzkim, kt\xc3\xb3ra ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 na pocz\xc4\x85tku XVI wieku w 1514. Zosta\xc5\x82a wydrukowana w Antwerpii, a jej tytu\xc5\x82 brzmi Een notabel boecxken van cokeryen. Autor nie zosta\xc5\x82 wymieniony i pozosta\xc5\x82 do tej pory anonimowy. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka zawiera 175 r\xc3\xb3\xc5\xbcnych przepis\xc3\xb3w, przede wszystkim przeznaczonych na uroczyste przyj\xc4\x99cia. Zebrane w lu\xc5\xbany spos\xc3\xb3b \xc5\x9bredniowieczne i nowsze przepisy (jak np. na kandyzowanie owoc\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 now\xc4\x85 na owe czasy technik\xc4\x99 kulinarn\xc4\x85 pochodz\xc4\x85c\xc4\x85 z W\xc5\x82och) pochodzi\xc5\x82y g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z ju\xc5\xbc wcze\xc5\x9bniej wydrukowanych zbior\xc3\xb3w przepis\xc3\xb3w kulinarnych. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka by\xc5\x82a przeznaczona dla zamo\xc5\xbcnych czytelnik\xc3\xb3w. W sk\xc5\x82ad proponowanych potraw wchodzi\xc5\x82y drogie sk\xc5\x82adniki: przyprawy (pieprz, cynamon, imbir, ocet), cukier, dobre gatunki ryb i mi\xc4\x99sa, dziczyzna, ma\xc5\x82e ptaki \xc5\x9bpiewaj\xc4\x85ce. Tak\xc5\xbce sery i inne produkty mleczarskie by\xc5\x82y sk\xc5\x82adnikami w wielu przepisach. Zachowany do dzisiaj jedyny egzemplarz tej ksi\xc4\x85\xc5\xbcki jest przechowywany w bawarskiej bibliotece miejskiej w Monachium. W 1560, r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w Antwerpii, ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. Eenen nyeuwen coock boeck, napisana przez medyka, Gerarda Vorselmana, z holenderskiej miejscowo\xc5\x9bci Zundert. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka zawiera\xc5\x82a kompilacj\xc4\x99 przepis\xc3\xb3w kulinarnych z wcze\xc5\x9bniejszych ksi\xc4\x85\xc5\xbcek napisanych po w\xc5\x82osku, francusku i po \xc5\x82acinie, a tak\xc5\xbce z pierwszej ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskiej w j\xc4\x99zyku niderlandzkim, kt\xc3\xb3re zosta\xc5\x82y u\xc5\x82o\xc5\xbcone w logiczny spos\xc3\xb3b rozdzia\xc5\x82ami. Wed\xc5\x82ug autora ksi\xc4\x85\xc5\xbcka by\xc5\x82a przeznaczona dla tych, kt\xc3\xb3rym brakowa\xc5\x82o apetytu, np. rekonwalescent\xc3\xb3w po d\xc5\x82ugiej chorobie i chorych, ale przede wszystkim dla tych, kt\xc3\xb3rzy chcieli zachowa\xc4\x87 zdrowie. Vorselman uwa\xc5\xbca\xc5\x82, \xc5\xbce st\xc3\xb3\xc5\x82 nale\xc5\xbca\xc5\x82o dekorowa\xc4\x87; latem kwiatami i zielonymi li\xc5\x9b\xc4\x87mi, jesieni\xc4\x85 owocami, a zim\xc4\x85 przyprawami. W 1599 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 wydano ponownie w Delft, dopasowuj\xc4\x85c praktycznie jedynie tytu\xc5\x82 do zasad pisowni w p\xc3\xb3\xc5\x82nocnych Niderlandach (Eenen nieuwen koock-boeck). Pomimo \xc5\xbce zwolennicy luteranizmu i kalwinizmu zerwali z obowi\xc4\x85zkowym przestrzeganiem dni postnych, to jednak w protestanckiej Holandii jeszcze przez wieki potrawy by\xc5\x82y w ksi\xc4\x85\xc5\xbckach kucharskich oznaczane jako postne lub niepostne.\n_START_SECTION_\nWiek XVII\n_START_PARAGRAPH_\nNa pocz\xc4\x85tku XVII wieku ukazywa\xc5\x82y si\xc4\x99 g\xc5\x82\xc3\xb3wnie przedruki wcze\xc5\x9bniej wydanych ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich, zar\xc3\xb3wno tych napisanych przez autor\xc3\xb3w niderlandzkich, jak i przet\xc5\x82umaczonych z francuskiego. Natomiast by\xc5\x82y drukowane liczne ksi\xc4\x85\xc5\xbcki i traktaty dotycz\xc4\x85ce zdrowotnych aspekt\xc3\xb3w jedzenia, ostrzegaj\xc4\x85ce przed ob\xc5\xbcarstwem czy rozprawiaj\xc4\x85ce o ewentualnej szkodliwo\xc5\x9bci kawy i herbaty, lub po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone etykiecie. Dopiero w 1667 ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 drukiem anonimowa, jedyna nowa siedemnastowieczna niderlandzkoj\xc4\x99zyczna ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. De verstandige kock, of Sorghvuldige huys-houdster, uwa\xc5\xbcana powszechnie za pierwsz\xc4\x85 prawdziwie niderlandzk\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 kucharsk\xc4\x85. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka by\xc5\x82a wydawana samodzielnie, a tak\xc5\xbce jako cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 trzytomowej pozycji pt. Het vermakelyck landt-leven, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a bardzo cz\xc4\x99sto wznawiana, ulegaj\xc4\x85c kolejnym poszerzeniom i modernizacjom. W innych tomach ksi\xc4\x85\xc5\xbcki znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 porady zwi\xc4\x85zane m.in. z pracami piel\xc4\x99gnacyjnymi w sadzie i ogr\xc3\xb3dku warzywnym, hodowl\xc4\x85 pszcz\xc3\xb3\xc5\x82, robieniem konfitur, a nawet podano spos\xc3\xb3b w jaki samemu mo\xc5\xbcna by\xc5\x82o wykona\xc4\x87 kuchenk\xc4\x99 do gotowania wed\xc5\x82ug za\xc5\x82\xc4\x85czonej ryciny i wymiar\xc3\xb3w. Tematyka trzytomowej pozycji wynika\xc5\x82a z nowego trendu, kt\xc3\xb3ry rozwin\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 w XVII wieku w\xc5\x9br\xc3\xb3d bogatych mieszka\xc5\x84c\xc3\xb3w Amsterdamu, kt\xc3\xb3rzy latem opuszczali duszne miasto i udawali si\xc4\x99 do wakacyjnych domk\xc3\xb3w w celu zaczerpni\xc4\x99cia \xc5\x9bwie\xc5\xbcego powietrza i kosztowania naturalnie wytworzonej na w\xc5\x82asny u\xc5\xbcytek \xc5\xbcywno\xc5\x9bci, st\xc4\x85d do\xc5\x9b\xc4\x87 liczne by\xc5\x82y przepisy na potrawy ze \xc5\x9bwie\xc5\xbcych warzyw i sa\xc5\x82atki. W XVII w Hadze dwukrotnie wydrukowano, w 1654 i 1656, ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 kucharsk\xc4\x85 pt. Le cuisinier Fran\xc3\xa7ois z 1651, kt\xc3\xb3rej autorem by\xc5\x82 profesjonalny kucharz francuski Fran\xc3\xa7ois de La Varenne. Obok tradycyjnych przepis\xc3\xb3w, ksi\xc4\x85\xc5\xbcka zawiera\xc5\x82a nowy rodzaj przepis\xc3\xb3w kulinarnych na lekkie, bardziej subtelne i urozmaicone potrawy, zrywaj\xc4\x85c ze \xc5\x9bredniowiecznymi tradycjami kulinarnymi i zapowiadaj\xc4\x85c nadej\xc5\x9bcie haute cuisine. Fran\xc3\xa7ois de La Varenne poda\xc5\x82 m.in. przepis na rago\xc3\xbbt z kuropatwy, go\xc5\x82\xc4\x99bie w li\xc5\x9bciach winogron, zup\xc4\x99 z ostryg, kurczaka marynowanego w cytrynie i wiosennych cebulkach z sosem z zagotowanej marynaty, nadziewane grzyby, galaretk\xc4\x99 cytrynow\xc4\x85, tort z orzeszkami pistacjowymi i pieczonego nadziewanego indyka podawanego z sosem na bazie zasma\xc5\xbcki i posypanego \xc5\x9bwie\xc5\xbcymi malinami (w sezonie) lub nasionami granatu. Najprawdopodobniej De la Varenne jako pierwszy poda\xc5\x82 w tej ksi\xc4\x85\xc5\xbcce przepis na \xc5\x82\xc4\x85czenie sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w do sosu (roztopionego mas\xc5\x82a lub smalcu z m\xc4\x85k\xc4\x85 i bulionem), czyli to, co wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie kryje si\xc4\x99 pod nazw\xc4\x85 zasma\xc5\xbcki.\n_START_SECTION_\nWiek XVIII\n_START_PARAGRAPH_\nW XVIII wieku bogate panie domu zajmowa\xc5\x82y si\xc4\x99 spisywaniem przepis\xc3\xb3w kulinarnych dla swojego personelu, a od po\xc5\x82owy XVIII wieku na rynku ksi\xc4\x99garskim pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 nowy rodzaj ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich \xe2\x80\x93 by\xc5\x82y to wydane drukiem zbiory przepis\xc3\xb3w kulinarnych, przeznaczone jako instrukcje i praktyczne wskaz\xc3\xb3wki dla pomocy kuchennych, zebrane w\xc5\x82a\xc5\x9bnie przez damy z najwy\xc5\xbcszych sfer. W tytu\xc5\x82ach tych ksi\xc4\x85\xc5\xbcek wyst\xc4\x99powa\xc5\x82o zawsze okre\xc5\x9blenie pomoc kuchenna (nid. keukenmeid). Na przyk\xc5\x82ad w 1746 ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 drukiem w Amsterdamie ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. De volmaakte Hollandsche keuken-meid, najbardziej znana holenderska ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska z XVIII wieku. Zawiera\xc5\x82a przepisy reprezentuj\xc4\x85ce tradycyjn\xc4\x85 kuchni\xc4\x99 holendersk\xc4\x85, uwa\xc5\xbcan\xc4\x85 za zdrowsz\xc4\x85, smaczniejsz\xc4\x85 i ta\xc5\x84sz\xc4\x85 od kuchni niemieckiej, francuskiej czy w\xc5\x82oskiej, obok przepis\xc3\xb3w cudzoziemskich. Wed\xc5\x82ug wydawcy przepisy do ksi\xc4\x85\xc5\xbcki zgromadzi\xc5\x82a z my\xc5\x9bl\xc4\x85 o swoich c\xc3\xb3rkach i pomocach kuchennych mieszkanka Hagi, przynale\xc5\xbc\xc4\x85ca do najwy\xc5\xbcszej warstwy spo\xc5\x82ecznej, lecz by\xc4\x87 mo\xc5\xbce by\xc5\x82 to jedynie chwyt reklamowy. W swojej pierwszej wersji ksi\xc4\x85\xc5\xbcka zawiera\xc5\x82a 334 pochodz\xc4\x85ce z r\xc3\xb3\xc5\xbcnych \xc5\xbar\xc3\xb3de\xc5\x82 odmienne przepisy: stare, nowe, tradycyjne holenderskie i zagraniczne. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka odnios\xc5\x82a ogromny sukces wydawniczy \xe2\x80\x93 doczeka\xc5\x82a si\xc4\x99 12 wznowie\xc5\x84, ostatnie w 1856. Wkr\xc3\xb3tce na rynku pojawi\xc5\x82y si\xc4\x99 podobne ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie z przepisami z innych miast lub prowincji, oraz z radami dla pomocy kuchennych np. jak nakrywa\xc4\x87 do sto\xc5\x82u czy jak w elegancki spos\xc3\xb3b sk\xc5\x82ada\xc4\x87 serwetki. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie wydawane w XVIII wieku charakteryzowa\xc5\x82y si\xc4\x99 tym, \xc5\xbce nie by\xc5\x82y ju\xc5\xbc pisane przez medyk\xc3\xb3w, a obok przepis\xc3\xb3w kulinarnych zawiera\xc5\x82y te\xc5\xbc receptury na wykonanie domowych lekarstw np. przeciwko wypadaniu w\xc5\x82os\xc3\xb3w, przezi\xc4\x99bieniu, gor\xc4\x85czce czy przeciwko zajadom ust, oraz zawiera\xc5\x82y praktyczne porady dotycz\xc4\x85ce zasad zachowania si\xc4\x99 przy stole. W XVIII wieku ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie by\xc5\x82y nabywane, czytane i u\xc5\xbcytkowane ju\xc5\xbc nie tylko przez najwy\xc5\xbcsz\xc4\x85 klas\xc4\x99 spo\xc5\x82eczn\xc4\x85, ale tak\xc5\xbce przez bogat\xc4\x85 bur\xc5\xbcuazj\xc4\x99. Za najpi\xc4\x99kniejsz\xc4\x85 osiemnastowieczn\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 kucharsk\xc4\x85 uwa\xc5\xbca si\xc4\x99 ksi\xc4\x85\xc5\xbck\xc4\x99 pt. De volmaakte Geldersche keuken-meyd, do kt\xc3\xb3rej przepisy zgromadzi\xc5\x82y zamo\xc5\xbcne mieszkanki Nijmegen. Wydawca zatrudni\xc5\x82 profesjonalnego kucharza, kt\xc3\xb3ry nie tylko sprawdzi\xc5\x82 i dopracowa\xc5\x82 przepisy kulinarne, ale tak\xc5\xbce u\xc5\x82o\xc5\xbcy\xc5\x82 je logicznie rozdzia\xc5\x82ami w spos\xc3\xb3b, kt\xc3\xb3ry odpowiada temu stosowanemu w dalszym ci\xc4\x85gu wsp\xc3\xb3\xc5\x82cze\xc5\x9bnie. W rezultacie powsta\xc5\x82a praktyczna i \xc5\x82atwa w u\xc5\xbcytku ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska, licz\xc4\x85ca ponad 400 stron z prawie 800 przepisami. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka sta\xc5\x82a si\xc4\x99 prawdziwym bestsellerem w\xc5\x9br\xc3\xb3d czytelnik\xc3\xb3w; doczeka\xc5\x82a si\xc4\x99 10 przedruk\xc3\xb3w. W XVIII wieku ukazywa\xc5\x82y si\xc4\x99 r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie z silnie zaznaczonym wp\xc5\x82ywem wyrafinowanej kuchni francuskiej oraz przek\xc5\x82ady francuskich ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich. W ci\xc4\x85gu tego wieku wzr\xc3\xb3s\xc5\x82 te\xc5\xbc wp\xc5\x82yw kuchni francuskiej w\xc5\x9br\xc3\xb3d niderlandzkiej arystokracji i bogatych mieszczan. Zatrudnienie w domu prawdziwego francuskiego kucharza uchodzi\xc5\x82o za symbol status spo\xc5\x82ecznego.\n_START_SECTION_\nWiek XIX\n_START_PARAGRAPH_\nNa pocz\xc4\x85tku XIX wieku bestsellerem okaza\xc5\x82a si\xc4\x99 ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. Aaltje, de volmaakte en zuinige keukenmeid, opublikowana w 1803. Obok przepis\xc3\xb3w na drogie wykwintne potrawy (faszerowane ptaki, kluski gotowane w bullionie lub wodzie z szafranem, sosy z du\xc5\xbc\xc4\x85 ilo\xc5\x9bci\xc4\x85 jajek i mas\xc5\x82a, potrawy duszone z dodatkiem wina), w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce znalaz\xc5\x82y si\xc4\x99 te\xc5\xbc przepisy na skromne i oszcz\xc4\x99dne potrawy jak stamppot i hutspot, oraz po raz pierwszy wymieniono przepis na \xe2\x80\x9ekulinarne trio\xe2\x80\x9d \xe2\x80\x93 kombinacj\xc4\x99 ziemniak\xc3\xb3w, mi\xc4\x99sa i warzyw. W tym czasie zosta\xc5\x82y te\xc5\xbc dostrze\xc5\xbcone przez bogat\xc4\x85 elit\xc4\x99 kulinarne zalety ziemniak\xc3\xb3w i zacz\xc4\x99\xc5\x82y one coraz cz\xc4\x99\xc5\x9bciej go\xc5\x9bci\xc4\x87 na jej sto\xc5\x82ach. W 1827 zosta\xc5\x82a wydana ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. Nieuw Burgerkeukenboek, skierowana, w przeciwie\xc5\x84stwie do wszystkich poprzednich ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich, nie tylko do pomocy kuchennych bogatych dam, ale r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc i przede wszystkim do kobiet, kt\xc3\xb3re same gotowa\xc5\x82y w kuchni, co zwi\xc4\x85zane by\xc5\x82o z jednej strony ze wzrostem znaczenia klasy \xc5\x9bredniej w zjednoczonym spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwie obywatelskim, a z drugiej strony ze zmniejszeniem znaczenia elity zarz\xc4\x85dzaj\xc4\x85cej holenderskimi miastami. Recepty na potrawy by\xc5\x82y skromne i oszcz\xc4\x99dne, gdy\xc5\xbc oszcz\xc4\x99dno\xc5\x9b\xc4\x87 i gospodarno\xc5\x9b\xc4\x87 by\xc5\x82y uwa\xc5\xbcane za cechy po\xc5\xbc\xc4\x85dane u obywatela holenderskiego. Dziesi\xc4\x99\xc4\x87 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, w 1837, zosta\xc5\x82a wydana ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. Nieuw Nederlandsch Keukenboek, napisana przez do\xc5\x9bwiadczonego kucharza. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka zawiera\xc5\x82a ponad 1000 przepis\xc3\xb3w na tanie, zdrowe i smaczne potrawy, w tym liczne tradycyjne potrawy holenderskie jak np. erwtensoep, oraz r\xc3\xb3\xc5\xbcne porady i ciekawostki. By\xc5\x82a przeznaczona dla kucharek, pomocy kuchennych i m\xc5\x82odych \xc5\xbcon. Szczeg\xc3\xb3ln\xc4\x85 uwag\xc4\x99 zwr\xc3\xb3cono w niej na higien\xc4\x99: nieskazitelnie czyste obrusy, szk\xc5\x82o bez jakiejkolwiek plamki, wypolerowane sztu\xc4\x87ce i przygotowywanie posi\xc5\x82k\xc3\xb3w z nale\xc5\xbcyt\xc4\x85 uwag\xc4\x85. Pierwsza holenderska ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska dla wegetarian pt. Kookboek van den Nederlandschen Vegetari\xc3\xabrsbond ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 pod koniec XIX wieku w 1896. Obok wielu przepis\xc3\xb3w na wegetaria\xc5\x84skie potrawy z fasol\xc4\x85, soczewic\xc4\x85, gryk\xc4\x85 czy zapomnianymi warzywami (portulak\xc4\x85, pasternakiem i w\xc4\x99\xc5\xbcymordem), zawiera\xc5\x82a r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc porady dotycz\xc4\x85ce wegetaria\xc5\x84skiego stylu \xc5\xbcycia. R\xc3\xb3wnie\xc5\xbc w XIX wieku, w 1870 roku, zosta\xc5\x82a wydana po raz pierwszy ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska dla dzieci, kt\xc3\xb3ra mia\xc5\x82a na celu nauczenie dziewczynek pierwszych zasad gotowania. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka by\xc5\x82a zatytu\xc5\x82owana Anna, de kleine keukenmeid. Napisa\xc5\x82a j\xc4\x85 Henri\xc3\xabtte Davidis, kt\xc3\xb3ra by\xc5\x82a tak\xc5\xbce autork\xc4\x85 ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich dla doros\xc5\x82ych.\n_START_SECTION_\n1901\xe2\x80\x931945\n_START_PARAGRAPH_\nW 1910 ukaza\xc5\x82a si\xc4\x99 ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. Kookboek van de Amsterdamsche Huishoudschool, opracowana przez Corneli\xc4\x99 Johann\xc4\x99 Wann\xc3\xa9e, nauczycielk\xc4\x99 z amsterdamskiej szko\xc5\x82y gospodarstwa domowego dla dziewcz\xc4\x85t g\xc5\x82\xc3\xb3wnie z klasy robotniczej, przysz\xc5\x82ych gospody\xc5\x84 domowych, kt\xc3\xb3re chcia\xc5\x82y nauczy\xc4\x87 si\xc4\x99 jak oszcz\xc4\x99dnie i gospodarnie gotowa\xc4\x87 smaczne i zdrowe potrawy, z tanich i \xc5\x82atwo dost\xc4\x99pnych sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w, wed\xc5\x82ug prostych przepis\xc3\xb3w kulinarnych opartych na holenderskich tradycjach. Sprzedano ponad \xc4\x87wier\xc4\x87 miliona egzemplarzy tej ksi\xc4\x85\xc5\xbcki, gdy\xc5\xbc prezentowane przepisy kulinarne spotka\xc5\x82y si\xc4\x99 z uznaniem u znacznie wi\xc4\x99kszej cz\xc4\x99\xc5\x9bci spo\xc5\x82ecze\xc5\x84stwa. Ponadto w ksi\xc4\x85\xc5\xbcce wymieniono niezb\xc4\x99dne w kuchni przyrz\xc4\x85dy, sposoby przed\xc5\x82u\xc5\xbcania \xc5\x9bwie\xc5\xbco\xc5\x9bci artyku\xc5\x82\xc3\xb3w spo\xc5\xbcywczych, om\xc3\xb3wiono wady i zalety dost\xc4\x99pnych kuchenek do gotowania (gazowych, w\xc4\x99glowych i na naft\xc4\x99), oraz zwr\xc3\xb3cono uwag\xc4\x99 na prawid\xc5\x82owe usytuowanie pomieszczenia na kuchni\xc4\x99, kt\xc3\xb3rego okna wed\xc5\x82ug Wann\xc3\xa9e powinny wychodzi\xc4\x87 na p\xc3\xb3\xc5\x82nocny wsch\xc3\xb3d, co zapewnia\xc5\x82o wystarczaj\xc4\x85c\xc4\x85 ilo\xc5\x9b\xc4\x87 dziennego \xc5\x9bwiat\xc5\x82a oraz niezb\xc4\x99dn\xc4\x85 wentylacj\xc4\x99. Ksi\xc4\x85\xc5\xbcka ta jest w dalszym ci\xc4\x85gu aktualizowana i wydawana. W 2010, sto lat po pierwszym druku, ukaza\xc5\x82o si\xc4\x99 jej 29. jubileuszowe wydanie._NEWLINE_W 1940 zosta\xc5\x82a opublikowana ksi\xc4\x85\xc5\xbcka kucharska pt. Oorlogskookboek, po\xc5\x9bwi\xc4\x99cona oszcz\xc4\x99dnemu gotowaniu w czasie wojennego niedostatku, kiedy nic nie mo\xc5\xbce ulec zmarnowaniu, wi\xc4\x99c w menu wykorzystywane by\xc5\x82y nawet ozorki wieprzowe. Autorka, A. Geurts, nauczycielka gotowania i nauki o \xc5\xbcywno\xc5\x9bci, poda\xc5\x82a przepisy na 33 dania obiadowe (zup\xc4\x99, drugie danie i deser), dopasowane w taki spos\xc3\xb3b, aby dostarcza\xc5\x82y wszystkich niezb\xc4\x99dnych sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w pokarmowych. Dodatkowo zamie\xc5\x9bci\xc5\x82a rady jak zmniejszy\xc4\x87 zu\xc5\xbcycie energii podczas gotowania, czym mo\xc5\xbcna zast\xc4\x85pi\xc4\x87 cukier, kaw\xc4\x99 i herbat\xc4\x99, oraz jak przygotowa\xc4\x87 przetwory z warzyw i owoc\xc3\xb3w. W czasie wojny wymy\xc5\x9blono r\xc3\xb3wnie\xc5\xbc wiele surogat\xc3\xb3w dla trudno lub niedost\xc4\x99pnych sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w, z kt\xc3\xb3rych np. bia\xc5\x82a fasolka jako zamiennik dla migda\xc5\x82\xc3\xb3w jest wykorzystywana przez cukiernik\xc3\xb3w tak\xc5\xbce obecnie.\n_START_SECTION_\n1946\xe2\x80\x932000\n_START_PARAGRAPH_\nW tym okresie ukaza\xc5\x82y si\xc4\x99 liczne ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie, pi\xc4\x99knie i bogato ilustrowane, po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone kulinarnym tradycjom innych kraj\xc3\xb3w, szczeg\xc3\xb3lnie tym, kt\xc3\xb3re by\xc5\x82y cz\xc4\x99sto odwiedzane przez holenderskich turyst\xc3\xb3w. W serii ksi\xc4\x85\xc5\xbckowych publikacji opisano nie tylko kuchni\xc4\x99 Francji czy W\xc5\x82och, ale tak\xc5\xbce odleg\xc5\x82ych kraj\xc3\xb3w jak Po\xc5\x82udniowa Afryka, Australia, Meksyk, Tajlandia czy Karaib\xc3\xb3w. We wsp\xc3\xb3\xc5\x82czesnych ksi\xc4\x85\xc5\xbckach starano si\xc4\x99 przekaza\xc4\x87 przepisy kulinarne w jak najbardziej autentycznej postaci, albowiem coraz wi\xc4\x99cej obcych sk\xc5\x82adnik\xc3\xb3w by\xc5\x82o dost\xc4\x99pnych w holenderskich sklepach, co umo\xc5\xbcliwi\xc5\x82o \xe2\x80\x9eegzotyczne eksperymentowanie\xe2\x80\x9d w domowej kuchni. Od lat 70. zacz\xc4\x99to publikowa\xc4\x87 tak\xc5\xbce ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie dla dzieci. W ksi\xc4\x85\xc5\xbcce pt. Het Koekie Monster Kookboek Ciasteczkowy Potw\xc3\xb3r z Ulicy Sezamkowej udziela\xc5\x82 ma\xc5\x82ym czytelnikom wskaz\xc3\xb3wek, jak nale\xc5\xbca\xc5\x82o wykona\xc4\x87 dan\xc4\x85 potraw\xc4\x99 np. czekoladowo-mi\xc4\x99towy shake. W 1957 ukaza\xc5\x82 si\xc4\x99 ilustrowany atlas o potrawach z ca\xc5\x82ego \xc5\x9bwiata dla smakoszy (tytu\xc5\x82 pierwotnie brzmia\xc5\x82 Kookatlas, zosta\xc5\x82 zmieniony na  Buitenlandse gerechten voor fijnproevers; autor: J.W.F. Werumeus Buning). W latach 90. pojawi\xc5\x82 si\xc4\x99 nowy trend wydawniczy, kt\xc3\xb3ry polega\xc5\x82 na wydawaniu ksi\xc4\x85\xc5\xbcek kucharskich sygnowanych nazwiskiem s\xc5\x82ynnego kucharza-szefa lub nazw\xc4\x85 jego restauracji. Te ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskie by\xc5\x82y skierowane do profesjonalnych kucharzy i do\xc5\x9bwiadczonych kucharzy-amator\xc3\xb3w, kt\xc3\xb3rzy znali skomplikowane techniki kulinarne i dla w\xc5\x82asnej przyjemno\xc5\x9bci lubili sp\xc4\x99dza\xc4\x87 wiele godzin w kuchni. W ten spos\xc3\xb3b holenderscy szefowie kuchni mogli zaprezentowa\xc4\x87 czytelnikom swoj\xc4\x85 profesjonaln\xc4\x85 sztuk\xc4\x99 gotowania. Przyk\xc5\x82adem takiej ksi\xc4\x85\xc5\xbcki kucharskiej by\xc5\x82 Parkheuvel z 2001 roku, w kt\xc3\xb3rej jeden z najs\xc5\x82ynniejszych szef\xc3\xb3w, Cees Helder (ur. 1948), podzieli\xc5\x82 si\xc4\x99 z czytelnikami 50 w\xc5\x82asnymi przepisami. Tytu\xc5\x82 ksi\xc4\x85\xc5\xbcki odnosi\xc5\x82 si\xc4\x99 do nazwy restauracji Heldera, Parkheuvel, po\xc5\x82o\xc5\xbconej na wzniesieniu w parku w Rotterdamie. Otwarta w 1986 restauracja pod jego przewodnictwem zdoby\xc5\x82a trzy gwiazdki Michelin, pierwsz\xc4\x85 w 1990, drug\xc4\x85 w 1995 i trzeci\xc4\x85 w 2002. Cees Helder by\xc5\x82 pierwszym holenderskim kucharzem, kt\xc3\xb3ry m\xc3\xb3g\xc5\x82 pochwali\xc4\x87 si\xc4\x99 trzema gwiazdkami Michelin.'