b'\n_START_ARTICLE_\nZabytki w Pabianicach\n_START_SECTION_\nRenesansowy ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Mateusza\n_START_PARAGRAPH_\nNiezbyt daleko od zachodniej pierzei Starego Rynku, przy ulicy Grobelnej 2 w Pabianicach znajduje si\xc4\x99 niedu\xc5\xbcy, lecz bardzo interesuj\xc4\x85cy ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 nosz\xc4\x85cy wezwanie \xc5\x9bw. Mateusza Aposto\xc5\x82a i Ewangelisty i \xc5\x9bw. Wawrzy\xc5\x84ca M\xc4\x99czennika. Drewniana budowla sakralna musia\xc5\x82a stan\xc4\x85\xc4\x87 w tym miejscu ju\xc5\xbc w po\xc5\x82owie XIV stulecia, z chwil\xc4\x85 erygowania parafii. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ten by\xc5\x82 dosy\xc4\x87 ciasny i skromny, jak zauwa\xc5\xbcy\xc5\x82 100 lat p\xc3\xb3\xc5\xbaniej Jan D\xc5\x82ugosz. Go\xc5\x9bci\xc5\x82 jednak kilkakrotnie przeje\xc5\xbcd\xc5\xbcaj\xc4\x85cych przez Pabianice kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w Polski \xe2\x80\x93 W\xc5\x82adys\xc5\x82awa Jagie\xc5\x82\xc5\x82\xc4\x99 i Kazimierza Jagiello\xc5\x84czyka, np. w 1432 roku Jagie\xc5\x82\xc5\x82o zawar\xc5\x82 tu przymierze z przedstawicielami czeskich husyt\xc3\xb3w. Przy ko\xc5\x9bciele ju\xc5\xbc w ko\xc5\x84cu XIV wieku funkcjonowa\xc5\x82a szko\xc5\x82a oraz najstarszy pabianicki cmentarz. Dopiero w 1583 roku kapitu\xc5\x82a krakowska postanowi\xc5\x82a zafundowa\xc4\x87 dla swego miasteczka \xe2\x80\x93 centrum kwitn\xc4\x85cych d\xc3\xb3br, murowany ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 z prawdziwego zdarzenia. Wzniesiono go w ci\xc4\x85gu 5 lat z cegie\xc5\x82 z dodatkiem kamienia w stylu p\xc3\xb3\xc5\xbanorenesansowym. Architektem by\xc5\x82 Ambro\xc5\xbcy W\xc5\x82och, rodem z P\xc5\x82ocka, a wzorem \xe2\x80\x93 tamtejsza katedra. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Mateusza jest bazylikowy, tr\xc3\xb3jnawowy, zorientowany w kierunku wschodnim. Prostok\xc4\x85tne prezbiterium zako\xc5\x84czone jest p\xc3\xb3\xc5\x82kolist\xc4\x85 apsyd\xc4\x85. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ten posiada od zachodu charakterystyczn\xc4\x85 wynios\xc5\x82\xc4\x85 wie\xc5\xbc\xc4\x99, o\xc5\x9bmioboczn\xc4\x85 na podstawie czworobocznej. Do 1865 roku by\xc5\x82a ona zako\xc5\x84czona baniastym barokowym he\xc5\x82mem, zast\xc4\x85pionym p\xc3\xb3\xc5\xbaniej piramidalnym nakryciem neogotyckim z krzy\xc5\xbcem na szczycie. Ozdob\xc4\x85 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a jest 6 portali. Renesansowy portal przy g\xc5\x82\xc3\xb3wnym wej\xc5\x9bciu do ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, znajduj\xc4\x85cym si\xc4\x99 w wie\xc5\xbcy, zdobi herb kapitu\xc5\x82y krakowskiej i miasta Pabianic \xe2\x80\x93 Trzy Korony. Przy innym wej\xc5\x9bciu, na p\xc3\xb3\xc5\x82nocnej \xc5\x9bcianie ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, odnajdziemy obok \xc5\x82aci\xc5\x84skiej sentencji religijnej podpis: "Jakub Fusski, muliarz krakowski r\xc4\x99kami w\xc5\x82asnemi wykona\xc5\x82 (...) 1585". Jak\xc5\xbce to dalekie od \xc5\x9bredniowiecznej skromno\xc5\x9bci budowniczych gotyckich katedr! Niestety wskutek cz\xc4\x99stych po\xc5\xbcar\xc3\xb3w ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ten by\xc5\x82 kilkakrotnie przebudowywany w XVIII wieku i XIX wieku Po jednym z tych po\xc5\xbcar\xc3\xb3w na placu przyko\xc5\x9bcielnym ustawiono figur\xc4\x99 \xc5\x9bw. Floriana \xe2\x80\x93 patrona stra\xc5\xbcak\xc3\xb3w. Interesuj\xc4\x85ce jest wn\xc4\x99trze ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a \xc5\x9bw. Mateusza. Mo\xc5\xbcemy tu zobaczy\xc4\x87 np. barokowy o\xc5\x82tarz g\xc5\x82\xc3\xb3wny z ko\xc5\x84ca XVII wieku z rze\xc5\xbabami \xc5\x9bwi\xc4\x99tych Bart\xc5\x82omieja, Wawrzy\xc5\x84ca i Mateusza oraz obrazami Ukrzy\xc5\xbcowania i Wniebowzi\xc4\x99cia Marii, r\xc3\xb3wnie stare organy, gotyck\xc4\x85 jeszcze chrzcielnic\xc4\x99, barokowe krucyfiksy, obrazy, relikwiarz. Interesuj\xc4\x85ce s\xc4\x85 dwie tablice pami\xc4\x85tkowe z kamienia ku czci kanonik\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 fundator\xc3\xb3w ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a (z 1588 roku) oraz ksi\xc4\x99\xc5\xbcnej Judyty (z XVII wieku). Spo\xc5\x9br\xc3\xb3d p\xc5\x82yt nagrobnych w tym ko\xc5\x9bciele najciekawszy jest nagrobek wykonany z czerwonego marmuru po\xc5\x9bwi\xc4\x99cony zmar\xc5\x82ej w 1613 roku c\xc3\xb3reczce dzier\xc5\xbcawcy d\xc3\xb3br pabianickich \xe2\x80\x93 Annie Su\xc5\x82owskiej. Polski napis wzorowany jest na trenach Jana Kochanowskiego._NEWLINE_Wi\xc4\x99cej: Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Mateusza Aposto\xc5\x82a i Ewangelisty i \xc5\x9bw. Wawrzy\xc5\x84ca M\xc4\x99czennika w Pabianicach\n_START_SECTION_\nRenesansowy dw\xc3\xb3r obronny kapitu\xc5\x82y krakowskiej w Pabianicach\n_START_PARAGRAPH_\nOpuszczaj\xc4\x85c ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Mateusza, po drugiej stronie ulicy Zamkowej stoi najcenniejszy z pabianickich zabytk\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 dawny dw\xc3\xb3r obronny kapitu\xc5\x82y krakowskiej, gdzie rezydowali tenutariusze i starostowie pabianiccy. Sw\xc4\x85 siedzib\xc4\x99 ma tu od lat pabianickie Muzeum Regionalne ze zbiorami historycznymi i archeologicznymi. Na zapleczu zamku, nad rzeczk\xc4\x85 Dobrzynk\xc4\x85, rozci\xc4\x85ga si\xc4\x99 obecnie park im. Juliusza S\xc5\x82owackiego, za\xc5\x82o\xc5\xbcony na pocz\xc4\x85tku XX wieku. To niedu\xc5\xbce prywatne miasteczko funkcjonowa\xc5\x82o d\xc5\x82ugo w cieniu rezydencji w\xc5\x82a\xc5\x9bcicieli. Drewniany dw\xc3\xb3r kapitu\xc5\x82y musia\xc5\x82 sta\xc4\x87 gdzie\xc5\x9b w pobli\xc5\xbcu dzisiejszego zamku ju\xc5\xbc przynajmniej w pierwszej po\xc5\x82owie XIV wieku, gdy ustanowiono tu o\xc5\x9brodek zarz\xc4\x85du d\xc3\xb3br. Na prze\xc5\x82omie XIV i XV wieku znajdowa\xc5\x82 si\xc4\x99 tu dom \xe2\x80\x93 rezydencja, zwany potem starym, w kt\xc3\xb3rym znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 7 kom\xc3\xb3r, \xc5\x9bwietlica dla czeladzi i komnata z kominem. By\xc4\x87 mo\xc5\xbce to tu kanonicy go\xc5\x9bcili kr\xc3\xb3la Jagie\xc5\x82\xc5\x82\xc4\x99 a potem jego syna? Budynek ten sp\xc5\x82on\xc4\x85\xc5\x82 w po\xc5\xbcarze z 1532 roku. Stary dom szybko przesta\xc5\x82 wystarcza\xc4\x87 kanonikom, bo ju\xc5\xbc w latach 1510-1513 zbudowano nowy, zwany wielkim. Budulcem i tu by\xc5\x82o drewno. Dw\xc3\xb3r posiada\xc5\x82 4 wie\xc5\xbcyczki obronne, obszern\xc4\x85 sal\xc4\x99 z 2 alkierzami po bokach, du\xc5\xbc\xc4\x85 i ma\xc5\x82\xc4\x85 izb\xc4\x99, du\xc5\xbc\xc4\x85 i ma\xc5\x82\xc4\x85 komnat\xc4\x99, obszern\xc4\x85 piwnic\xc4\x99, a nawet szyby w oknach i wyg\xc3\xb3dki z bie\xc5\xbc\xc4\x85c\xc4\x85 wod\xc4\x85. Budynek ten tak\xc5\xbce nie przetrwa\xc5\x82 pr\xc3\xb3by czasu, gdy\xc5\xbc strop wielkiej sali trzeba by\xc5\x82o podeprze\xc4\x87 filarem a dom, zbudowany na grz\xc4\x85skim gruncie, zacz\xc4\x85\xc5\x82 si\xc4\x99 pochyla\xc4\x87. \xc5\xbbaden z tych budynk\xc3\xb3w nie doczeka\xc5\x82 naszych czas\xc3\xb3w. Zachowa\xc5\x82a si\xc4\x99 za to renesansowa rezydencja wzniesiona z cegie\xc5\x82 w latach 1565-1571 przez architekta Wawrzy\xc5\x84ca Lorka. Pabianicki dw\xc3\xb3r to prawdziwa pere\xc5\x82ka renesansu w wydaniu prowincjonalnym. Stan\xc4\x85\xc5\x82 on na wy\xc5\xbcszym i suchym miejscu. Nadano mu form\xc4\x99 zbli\xc5\xbcon\xc4\x85 do najlepszych krajowych wzor\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 krakowskich Sukiennic, ratusza w Sandomierzu i Szyd\xc5\x82owcu. Dw\xc3\xb3r jest jednopi\xc4\x99trowy i podpiwniczony, frontem zwr\xc3\xb3cony na po\xc5\x82udnie. Wzniesiony na planie kwadratu, posiada na naro\xc5\xbcu p\xc3\xb3\xc5\x82nocno-wschodnim i po\xc5\x82udniowo-zachodnim baszty z okienkami. Od strony zachodniej znajduje si\xc4\x99 XIX-wieczna przybud\xc3\xb3wka z okr\xc4\x85g\xc5\x82\xc4\x85 wie\xc5\xbcyczk\xc4\x85. Dach, sk\xc5\x82adaj\xc4\x85cy si\xc4\x99 z 4 p\xc5\x82aszczyzn, ukryty jest za wysok\xc4\x85, renesansow\xc4\x85 attyk\xc4\x85. Od p\xc3\xb3\xc5\x82nocy i po\xc5\x82udnia posiada ona wn\xc4\x99ki arkadowe, za\xc5\x9b z pozosta\xc5\x82ych stron \xe2\x80\x93 falisty wykr\xc3\xb3j. Budynek jest cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo oszkarpowany, jak dawniejsze budowle \xc5\x9bredniowieczne o charakterze obronnym. Otwory w attyce to jednak wcale nie okienka strzelnicze, lecz pozosta\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 po drewnianych rynnach odprowadzaj\xc4\x85cych wod\xc4\x99 z dachu, zwanych rzygaczami. Nad jednym z okien na pi\xc4\x99trze widzimy inskrypcj\xc4\x99 g\xc5\x82osz\xc4\x85c\xc4\x85 po \xc5\x82acinie: "Tak przemija chwa\xc5\x82a \xc5\x9bwiata". Z dawnego wyposa\xc5\xbcenia zachowa\xc5\x82 si\xc4\x99 w jednej z sal rokokowy kominek z XVIII wieku. Przed g\xc5\x82\xc3\xb3wnym wej\xc5\x9bciem do dworu znajdowa\xc5\x82y si\xc4\x99 niegdy\xc5\x9b 2 fontanny w formie \xc5\x82ab\xc4\x99dzi. Wraz z s\xc4\x85siednimi zabudowaniami by\xc5\x82 on otoczony obronn\xc4\x85 palisad\xc4\x85 d\xc4\x99bow\xc4\x85 z ceglan\xc4\x85 wie\xc5\xbc\xc4\x85 od strony rzeczki. Na wie\xc5\xbcy zamontowano zegar, kt\xc3\xb3ry pokazywa\xc5\x82 czas tak\xc5\xbce mieszka\xc5\x84com Pabianic. Dodatkowo obronno\xc5\x9b\xc4\x87 obiektu wzmacnia\xc5\x82y 2 baszty \xe2\x80\x93 jedna ulokowana od strony Dobrzynki i po\xc5\x82\xc4\x85czona z wie\xc5\xbc\xc4\x85 mostem zwodzonym oraz druga, przy bramie od strony miasta. Dw\xc3\xb3r otacza\xc5\x82a ponadto fosa wype\xc5\x82niona wod\xc4\x85 z rzeczki. Dla obrony budynku utrzymywano tu zaci\xc4\x99\xc5\xbcn\xc4\x85 za\xc5\x82og\xc4\x99 i armatki. Do chwili obecnej nie pozosta\xc5\x82o ju\xc5\xbc nic z tych umocnie\xc5\x84, a zachowany dw\xc3\xb3r sprawia wra\xc5\xbcenie obszernej miejskiej kamienicy, podobnie jak np. zamek kr\xc3\xb3lewski w Piotrkowie Trybunalskim. W obr\xc4\x99bie palisady funkcjonowa\xc5\x82y jeszcze, opr\xc3\xb3cz rezydencji, m.in. osobna kuchnia, stajnie dla koni i powoz\xc3\xb3w, browar, tzw. "pszczelnik" z ulami, wi\xc4\x99zienie oraz \xc5\x82a\xc5\xbania. W latach 20. XIX wieku, za czas\xc3\xb3w Kr\xc3\xb3lestwa Kongresowego, w\xc5\x82adze odda\xc5\x82y bezp\xc5\x82atnie pomieszczenia w zamku na warsztaty nap\xc5\x82ywaj\xc4\x85cym tu niemieckim tkaczom. Nieco p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, w 1833 roku, dw\xc3\xb3r sta\xc5\x82 si\xc4\x99 ratuszem \xe2\x80\x93 siedzib\xc4\x85 w\xc5\x82adz miasta. Furkot warsztat\xc3\xb3w tkackich w dawnych komnatach symbolizowa\xc5\x82 ju\xc5\xbc pocz\xc4\x85tek nowej epoki \xe2\x80\x93 epoki uprzemys\xc5\x82owienia.\n_START_SECTION_\nPabianickie domy tkaczy\n_START_PARAGRAPH_\nPrzy ulicy \xc5\x9bw. Jana 20 w Pabianicach mo\xc5\xbcemy zobaczy\xc4\x87, niedawno odnowiony, okaza\xc5\x82y, drewniany dom wzniesiony w stylu \xc5\x82u\xc5\xbcyckim w pocz\xc4\x85tkach XIX wieku. Dzi\xc5\x9b stanowi w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 prywatn\xc4\x85. Jest to budynek pi\xc4\x99trowy z wysokim, dwuspadowym dachem, o konstrukcji przys\xc5\x82upowej, z arkadowymi wn\xc4\x99kami wok\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bcian, w \xc5\x9brodku kt\xc3\xb3rych umieszczono okna. Dom ten okre\xc5\x9bla si\xc4\x99 "domem tkacza", cho\xc4\x87 bardzo r\xc3\xb3\xc5\xbcni si\xc4\x99 od, tak samo nazywanych, skromnych, parterowych domk\xc3\xb3w znanych z wielu okolicznych miasteczek. To \xc5\x9blad innych nieco tradycji budowlanych przyniesionych tu z zachodu przez dawnych, XIX-wiecznych kolonist\xc3\xb3w. Tkacze pabianiccy z 1 po\xc5\x82owy XIX wieku \xc5\xbcyli i pracowali jednak najcz\xc4\x99\xc5\x9bciej w standardowych, niskich, d\xc5\x82ugich, parterowych domach z wej\xc5\x9bciem i obszern\xc4\x85 sieni\xc4\x85 po\xc5\x9brodku i trzema oknami po ka\xc5\xbcdej stronie od ulicy, a czterema od podw\xc3\xb3rza. Mie\xc5\x9bci\xc5\x82y si\xc4\x99 w nich cztery lub dwie izby \xe2\x80\x93 warsztaty tkackie od strony ulicy i mieszkanie rodziny z ty\xc5\x82u. Dachy kryte by\xc5\x82y gontem, a \xc5\x9bciany szczytowe cz\xc4\x99sto budowano w tzw. pruski mur. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 z nich by\xc5\x82a drewniana, cho\xc4\x87 obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82y tu od pocz\xc4\x85tku przepisy przeciwpo\xc5\xbcarowe nakazuj\xc4\x85ce stawia\xc4\x87 w centrum Nowego Miasta i przy ulicy Zamkowej wy\xc5\x82\xc4\x85cznie domy murowane. Kilka takich XIX-wiecznych parterowych domk\xc3\xb3w mo\xc5\xbcemy spotka\xc4\x87 np. przy ulicy \xc5\x9bw. Rocha. W Pabianicach powstawa\xc5\x82y wtedy tak\xc5\xbce nieco inne ci\xc4\x85gi jednopi\xc4\x99trowych murowanych domk\xc3\xb3w z mieszkalnym poddaszem. Wznosili je w\xc5\x82a\xc5\x9bciciele najwi\xc4\x99kszych manufaktur dla swych robotnik\xc3\xb3w. Domy takie mo\xc5\xbcna zobaczy\xc4\x87 np. przy ul. Zamkowej 21 i 23.\n_START_SECTION_\nZabudowania fabryczne zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w bawe\xc5\x82nianych "Krusche-Ender"\n_START_PARAGRAPH_\nPo lewej stronie ulicy Zamkowej, tu\xc5\xbc za ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em \xc5\x9bw. Mateusza, natkniemy si\xc4\x99 na najwi\xc4\x99ksze w mie\xc5\x9bcie zabudowania fabryczne, z surowej ceg\xc5\x82y, pozosta\xc5\x82o\xc5\x9b\xc4\x87 po w\xc5\x82o\xc5\x9bciach "kr\xc3\xb3l\xc3\xb3w bawe\xc5\x82ny pabianickiej" \xe2\x80\x93 Kruschego i Endera. Znajduje si\xc4\x99 tu monumentalna prz\xc4\x99dzalnia cienkoprz\xc4\x99dna wybudowana w 1891 roku, a w g\xc5\x82\xc4\x99bi \xe2\x80\x93 tkalnia, farbiarnia, bielnik, drukarnia, apretura. Warto skr\xc4\x99ci\xc4\x87 w uliczk\xc4\x99 Lipow\xc4\x85 i doj\xc5\x9b\xc4\x87 do Grobelnej, aby w surowej scenerii fabrycznej odetchn\xc4\x85\xc4\x87 na chwil\xc4\x99 atmosfer\xc4\x85 "Ziemi Obiecanej". _NEWLINE_Zak\xc5\x82ady te w 1913 roku by\xc5\x82y czwart\xc4\x85 firm\xc4\x85 bran\xc5\xbcy bawe\xc5\x82nianej w Kr\xc3\xb3lestwie Polskim._NEWLINE_Jej wyroby s\xc5\x82yn\xc4\x99\xc5\x82y z bardzo dobrej jako\xc5\x9bci, wielokrotnie nagradzanej na r\xc3\xb3\xc5\xbcnych wystawach od Petersburga po Wiede\xc5\x84 i Pary\xc5\xbc.\n_START_SECTION_\nDawne biuro zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w "Krusche-Ender" z Prz\xc4\x85dkami\n_START_PARAGRAPH_\nPo II wojnie \xc5\x9bwiatowej zak\xc5\x82ady "Krusche i Ender" zosta\xc5\x82y upa\xc5\x84stwowione i otrzyma\xc5\x82y nazw\xc4\x99: Pabianickie Zak\xc5\x82ady Przemys\xc5\x82u Bawe\xc5\x82nianego im. Rewolucji 1905 r. Niedawno us\xc5\x82yszeli\xc5\x9bmy o ostatecznym bankructwie firmy "Pamotex S.A.", ostatniego spadkobiercy s\xc5\x82ynnej "pabianickiej bawe\xc5\x82ny". Na tej samej wysoko\xc5\x9bci, co dawne budynki fabryczne Kruschego i Endera, lecz po przeciwnej stronie ulicy Zamkowej, mo\xc5\xbcemy podziwia\xc4\x87 dawne biuro g\xc5\x82\xc3\xb3wne oraz kantor tych zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w. Jest to okaza\xc5\x82y dwupi\xc4\x99trowy budynek wzniesiony w 1865 roku w stylu neorenesansowym. Szczyt fasady \xc5\x9brodkowej cz\xc4\x99\xc5\x9bci gmachu zdobi oryginalna rze\xc5\xbaba trzech prz\xc4\x85dek, jeden z symboli nowoczesnych Pabianic. _NEWLINE_Budynek ten, do niedawna bardzo zaniedbany, przeszed\xc5\x82 w prywatne r\xc4\x99ce i doczeka\xc5\x82 si\xc4\x99 konserwacji.\n_START_SECTION_\nPa\xc5\x82ac rodziny Ender\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nTu\xc5\xbc obok "prz\xc4\x85dek", po przeciwnej stronie skrzy\xc5\xbcowania z ulic\xc4\x85 J\xc3\xb3zefa Pi\xc5\x82sudskiego, znajduje si\xc4\x99 najwspanialsza rezydencja fabrykancka Pabianich \xe2\x80\x93 dawny pa\xc5\x82ac rodziny Ender\xc3\xb3w wzniesiony w stylu eklektycznym w 1883 roku W\xc5\x82a\xc5\x9bciciele zgromadzili tu bogat\xc4\x85 kolekcj\xc4\x99 dzie\xc5\x82 sztuki \xe2\x80\x93 zabytkowe meble, obrazy, drzeworyty, miedzioryty, przedmioty sztuki orientalnej. Przebogate wn\xc4\x99trza, kt\xc3\xb3re pos\xc5\x82u\xc5\xbcy\xc5\x82y Wajdzie dla ukazania bogactwa i pychy XIX-wiecznych \xc5\x82\xc3\xb3dzkich fabrykant\xc3\xb3w \xe2\x80\x93 dorobkiewicz\xc3\xb3w, stanowi\xc4\x85 dzi\xc5\x9b siedzib\xc4\x99 w\xc5\x82adzy samorz\xc4\x85dowej \xe2\x80\x93 pabianickiego starostwa powiatowego. Nad pa\xc5\x82acem powiewa chor\xc4\x85giew ze \xc5\x9bwie\xc5\xbco zaprojektowanym herbem powiatu pabianickiego. Obok trzech koron z herbu miejskiego widzimy tu po\xc5\x82\xc3\xb3wki or\xc5\x82a i lwa z dawnego god\xc5\x82a ziemi sieradzkiej. Dzi\xc4\x99ki funkcjom urz\xc4\x99dowym wn\xc4\x99trza pa\xc5\x82acu zachowane s\xc4\x85 w dobrym stanie i cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo dost\xc4\x99pne dla zwiedzaj\xc4\x85cych.\n_START_SECTION_\nPa\xc5\x82ac Kruschego\n_START_PARAGRAPH_\nNieco wcze\xc5\x9bniej ni\xc5\xbc Pa\xc5\x82ac Ender\xc3\xb3w zbudowano neoklasycystyczny Pa\xc5\x82ac Kruschego, kt\xc3\xb3ry znajduje si\xc4\x99 przy ulicy \xc5\x9bw. Jana 4. _NEWLINE_W chwili obecnej mie\xc5\x9bci si\xc4\x99 w nim Urz\xc4\x85d Stanu Cywilnego. Dzi\xc4\x99ki funkcjom urz\xc4\x99dowym wn\xc4\x99trza pa\xc5\x82acu zachowane s\xc4\x85 w dobrym stanie i cz\xc4\x99\xc5\x9bciowo dost\xc4\x99pne dla zwiedzaj\xc4\x85cych.\n_START_SECTION_\nPa\xc5\x82ac Kindler\xc3\xb3w\n_START_PARAGRAPH_\nRezydencja rodziny Kindler\xc3\xb3w znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 po przeciwnej stronie ulicy Zamkowej. Dzi\xc5\x9b pa\xc5\x82ac ten zajmuje Urz\xc4\x85d Skarbowy.\n_START_SECTION_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ewangelicki \xc5\x9bw. Piotra i Paw\xc5\x82a\n_START_PARAGRAPH_\nStoi on w dzisiejszym centrum miasta, przy skrzy\xc5\xbcowaniu ulic Zamkowej i Kili\xc5\x84skiego, naprzeciw SDH "Trzy Korony". To niedawno odnowiony ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Piotra i \xc5\x9bw. Paw\xc5\x82a, przeznaczony od samego pocz\xc4\x85tku swego istnienia dla pabianickich ewangelik\xc3\xb3w, zwolennik\xc3\xb3w Reformacji zapocz\xc4\x85tkowanej przez ks. dr. Marcina Lutra. Niemcy \xe2\x80\x93 ewangelicy, g\xc5\x82\xc3\xb3wnie tkacze, zacz\xc4\x99li licznie nap\xc5\x82ywa\xc4\x87 do Pabianic w latach 20. XIX w. W 1 po\xc5\x82owie XIX w. odsetek protestant\xc3\xb3w w\xc5\x9br\xc3\xb3d ludno\xc5\x9bci Pabianic bardzo wzr\xc3\xb3s\xc5\x82, osi\xc4\x85gaj\xc4\x85c w 1848 roku 34%. W okresie uprzemys\xc5\x82owienia nap\xc5\x82yw polskich robotnik\xc3\xb3w do pracy w pabianickich fabrykach zmieni\xc5\x82 te proporcje. Przed wybuchem II wojny \xc5\x9bwiatowej Niemcy byli trzeci\xc4\x85 po Polakach i \xc5\xbbydach grup\xc4\x85 narodowo\xc5\x9bciow\xc4\x85 w Pabianicach i stanowili niespe\xc5\x82na 10% ludno\xc5\x9bci. Pocz\xc4\x85tkowo nabo\xc5\xbce\xc5\x84stwa lutera\xc5\x84skie odprawiano w jednej z sal pabianickiego zamku. Z chwil\xc4\x85 wytyczenia Nowego Miasta oddano gminie ewangelickiej obszerny plac s\xc4\x85siaduj\xc4\x85cy z Nowym Rynkiem. Murowany ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 zbudowano tu w latach 1827-1831. Zosta\xc5\x82 on nast\xc4\x99pnie znacznie powi\xc4\x99kszony i przebudowany w latach 1875-1876. Dodano wtedy neorenesansow\xc4\x85 wie\xc5\xbc\xc4\x99. Poszczeg\xc3\xb3lni fabrykanci fundowali to witra\xc5\xbc, to balustrad\xc4\x99. Pabianicki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ewangelicki ma klasycystyczn\xc4\x85 fasad\xc4\x99 i nietypowy kszta\xc5\x82t \xe2\x80\x93 rotundowy na planie krzy\xc5\xbca. Wie\xc5\x84czy go sto\xc5\xbckowy dach z tzw. latarni\xc4\x85 na szczycie._NEWLINE_Warto zwiedzi\xc4\x87 ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 pod wezwaniem Naj\xc5\x9bwi\xc4\x99tszej Marii Panny R\xc3\xb3\xc5\xbca\xc5\x84cowej, kt\xc3\xb3ry stoi na sztucznie usypanym wyniesieniu, nieco w g\xc5\x82\xc4\x99bi ulicy Zamkowej, pod numerem 39 w Pabianicach. Wygl\xc4\x85dem przypomina on \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x99 pod tym samym wezwaniem wybudowan\xc4\x85 w \xc5\x81odzi przy Placu Ko\xc5\x9bcielnym. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 NMP w Pabianicach powsta\xc5\x82 nieco p\xc3\xb3\xc5\xbaniej. By\xc5\x82 budowany stopniowo od 1898 roku do lat 20. XX w. Wy\xc5\x9bwi\xc4\x99cono go w 1903 roku. Budowla ta reprezentuje, lansowany w tych latach, sztuczny, historyzuj\xc4\x85cy styl zwany "gotykiem nadwi\xc5\x9bla\xc5\x84skim". Mimo \xc5\xbce to tylko neogotyk, ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 robi jednak wra\xc5\xbcenie sw\xc4\x85 wynios\xc5\x82o\xc5\x9bci\xc4\x85 i strzelisto\xc5\x9bci\xc4\x85. W \xc5\x9brodku mo\xc5\xbcna obejrze\xc4\x87 utrzymane w tym samym stylu o\xc5\x82tarze po\xc5\x9bwi\xc4\x99cone Matce Boskiej R\xc3\xb3\xc5\xbca\xc5\x84cowej, Sercu Jezusowemu i \xc5\x9bw. J\xc3\xb3zefowi, pi\xc4\x99kne witra\xc5\xbce oraz malowid\xc5\x82a autorstwa S. Dyzma\xc5\x84skiego. Najstarszym elementem wyposa\xc5\xbcenia jest XVIII-wieczny krucyfiks. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ten wzniesiono na potrzeby polskich robotnik\xc3\xb3w pabianickich fabryk w okresie apogeum uprzemys\xc5\x82owienia. Du\xc5\xbc\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 koszt\xc3\xb3w jego budowy pokry\xc5\x82y firmy "Krusche i Ender" oraz "R. Kindler", kierowane przez stuprocentowych protestant\xc3\xb3w. Po przeciwnej stronie ulicy Zamkowej, na zach\xc3\xb3d od obecnej ulicy kardyna\xc5\x82a Stefana Wyszy\xc5\x84skiego, znajdowa\xc5\x82o si\xc4\x99 osiedle dom\xc3\xb3w robotniczych dla robotnik\xc3\xb3w zak\xc5\x82ad\xc3\xb3w "Krusche i Ender", wybudowane z inicjatywy Augusty z Krusch\xc3\xb3w Enderowej w latach 80. XIX w. Domki te, zwane famu\xc5\x82ami, by\xc5\x82y murowane, parterowe, do ka\xc5\xbcdego z nich przylega\xc5\x82 niedu\xc5\xbcy ogr\xc3\xb3dek. Fabrykanci pabianiccy zbudowali dla swych robotnik\xc3\xb3w tak\xc5\xbce szpitale, szko\xc5\x82y, biblioteki, ochronk\xc4\x99 dla dzieci, stadion sportowy oraz zak\xc5\x82ad k\xc4\x85pielowy. Wi\xc4\x99kszo\xc5\x9b\xc4\x87 tych budynk\xc3\xb3w stoi po dzi\xc5\x9b dzie\xc5\x84, cz\xc4\x99sto pe\xc5\x82ni\xc4\x85c nadal swe pierwotne funkcje. W miejscu dawnego osiedla "famu\xc5\x82\xc3\xb3w" stoj\xc4\x85 dzi\xc5\x9b wie\xc5\xbcowce.\n_START_SECTION_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 Naj\xc5\x9bwi\xc4\x99tszej Maryi Panny R\xc3\xb3\xc5\xbca\xc5\x84cowej\n_START_PARAGRAPH_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 w stylu neogotyckim z 1900 roku. Wie\xc5\xbce dobudowano w 1904 roku. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 20 grudnia 1903 r. ks. pra\xc5\x82at Jan \xc5\x9aliwi\xc5\x84ski. Zbudowany zosta\xc5\x82 na planie krzy\xc5\xbca \xc5\x82aci\xc5\x84skiego. Zar\xc3\xb3wno wysoko\xc5\x9b\xc4\x87, jak i d\xc5\x82ugo\xc5\x9b\xc4\x87 ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, wynosz\xc4\x85 tyle samo - 49,8 m. Obie wie\xc5\xbce maj\xc4\x85 po 67 m wysoko\xc5\x9bci, dzi\xc4\x99ki czemu jest to najwy\xc5\xbcszy budynek w mie\xc5\x9bcie. Autor planu budowy ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a, in\xc5\xbc. Tadeusz Markiewicz, wzorowa\xc5\x82 si\xc4\x99 na ko\xc5\x9bciele NMP w \xc5\x81odzi. Wyposa\xc5\xbcenie ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a to trzy o\xc5\x82tarze neogotyckie: NMP R\xc3\xb3\xc5\xbca\xc5\x84cowej (w prezbiterium) i \xc5\x9bw. J\xc3\xb3zefa oraz Naj\xc5\x9bw. Serca Jezusowego (w nawach bocznych), neogotycka ambona i 6 konfesjona\xc5\x82\xc3\xb3w w tym samym stylu; na \xc5\x9bcianach umieszczono 14 p\xc5\x82askorze\xc5\xbab \xe2\x80\x93 stacji Drogi Krzy\xc5\xbcowej, w prezbiterium \xe2\x80\x93 neogotyckie stalle (wyposa\xc5\xbcanie wn\xc4\x99trza zako\xc5\x84czono w 1928 roku). W 1934 r. zbudowano organy.\n_START_SECTION_\nZesp\xc3\xb3\xc5\x82 cmentarzy chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skich w Pabianicach\n_START_PARAGRAPH_\nW 1810 roku mieszczanie wykupili grunty pod nowy cmentarz grzebalny na wsch\xc3\xb3d od miasta. Dzi\xc5\x9b w tym miejscu, przy ulicy Warszawskiej 34, znajduje si\xc4\x99 neogotycki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82ek \xc5\x9bw. Floriana. W latach 20. XIX w. postanowiono przenie\xc5\x9b\xc4\x87 ten cmentarz w inne miejsce i po\xc5\x82\xc4\x85czy\xc4\x87 go z nowo utworzonym cmentarzem ewangelickim. Na ten cel wybrano grunty ko\xc5\x9bcielne po\xc5\x82o\xc5\xbcone przy lokalnej drodze do Jutrzkowic, na po\xc5\x82udnie od Nowego Miasta. W chwili obecnej zesp\xc3\xb3\xc5\x82 pabianickich cmentarzy przy ulicy Kili\xc5\x84skiego obejmuje ju\xc5\xbc bardzo znaczny obszar. Szczeg\xc3\xb3lnie warto zwiedzi\xc4\x87 ewangelick\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9b\xc4\x87 cmentarza. Przed wej\xc5\x9bciem do niej mo\xc5\xbcna podziwia\xc4\x87 mauzoleum w stylu maureta\xc5\x84skim, zbudowane przez Zofi\xc4\x99 Kindler i oddane w 1911 roku do dyspozycji zboru. Do dzi\xc5\x9b pe\xc5\x82ni ono rol\xc4\x99 kaplicy cmentarnej tego wyznania. Na samym cmentarzu warto zwr\xc3\xb3ci\xc4\x87 uwag\xc4\x99 na monumentalne grobowce rodzinne pabianickich przemys\xc5\x82owc\xc3\xb3w wyznania lutera\xc5\x84skiego, np. rodzin Krusche, Ender\xc3\xb3w, Kindler\xc3\xb3w. Napis na nagrobku tej ostatniej rodziny g\xc5\x82osi\xc5\x82: "B\xc5\x82ogos\xc5\x82awione \xc5\xbcycie w pracy i trudzie". Tak\xc5\xbce niekt\xc3\xb3re skromniejsze nagrobki z okresu prze\xc5\x82omu wiek\xc3\xb3w XIX i XX s\xc4\x85 bardzo oryginalne i pe\xc5\x82ne wyrazu. W cz\xc4\x99\xc5\x9bci katolickiej cmentarza, znacznie dzi\xc5\x9b powi\xc4\x99kszonej w stosunku do pierwotnych za\xc5\x82o\xc5\xbce\xc5\x84, mo\xc5\xbcna, czytaj\xc4\x85c nazwiska pochowanych tu pabianiczan, zaobserwowa\xc4\x87 r\xc3\xb3\xc5\xbcne stadia przemieszania nacji i polonizacji potomk\xc3\xb3w niemieckich osadnik\xc3\xb3w w tym przemys\xc5\x82owym mie\xc5\x9bcie. To dobre miejsce dla rozwa\xc5\xbca\xc5\x84 nad tr\xc3\xb3jnarodowymi tradycjami tego miasta i regionu.\n_START_SECTION_\nKo\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 \xc5\x9bw. Maksymiliana Marii Kolbe\n_START_PARAGRAPH_\nPrzy ulicy Jana Paw\xc5\x82a II wzniosi si\xc4\x99, g\xc3\xb3ruj\xc4\x85cy nad po\xc5\x82udniowo-zachodni\xc4\x85 cz\xc4\x99\xc5\x9bci\xc4\x85 Pabianic, gigantyczny nowy ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 pod wezwaniem \xc5\x9bw. Maksymiliana Marii Kolbego. Kamie\xc5\x84 w\xc4\x99gielny pod t\xc4\x99 \xc5\x9bwi\xc4\x85tyni\xc4\x99 po\xc5\x9bwi\xc4\x99ci\xc5\x82 papie\xc5\xbc Jan Pawe\xc5\x82 II na placu \xc5\x9bw. Piotra w Rzymie w dniu zamachu na swe \xc5\xbcycie \xe2\x80\x93 13 maja 1981 roku. Konsekrowano j\xc4\x85 stosunkowo niedawno \xe2\x80\x93 25 wrze\xc5\x9bnia 1994 roku przy udziale najwy\xc5\xbcszych w\xc5\x82adz ko\xc5\x9bcielnych i pa\xc5\x84stwowych, z ksi\xc4\x99dzem prymasem J\xc3\xb3zefem Glempem i \xc3\xb3wczesnym prezydentem RP Lechem Wa\xc5\x82\xc4\x99s\xc4\x85 na czele. Ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82 ten wzniesiono staraniem proboszcza \xe2\x80\x93 ks. pra\xc5\x82ata Ryszarda Olszewskiego, b\xc4\x99d\xc4\x85cego tak\xc5\xbce duszpasterzem "Solidarno\xc5\x9bci". Przed ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em od 2001 roku mo\xc5\xbcemy ponadto podziwia\xc4\x87 pomnik Jana Paw\xc5\x82a II, dzie\xc5\x82o Krystyny Fa\xc5\x82dygi-Solskiej. Z dziejami Pabianic nierozerwalnie \xc5\x82\xc4\x85czy si\xc4\x99 posta\xc4\x87 patrona \xe2\x80\x93 \xc5\x9bw. Maksymiliana Kolbego, kt\xc3\xb3rego relikwie jako pierwszy w Polsce przyj\xc4\x85\xc5\x82 w\xc5\x82a\xc5\x9bnie ten pabianicki ko\xc5\x9bci\xc3\xb3\xc5\x82. P\xc3\xb3\xc5\xbaniejszy tw\xc3\xb3rca i gwardian Niepokalanowa, m\xc4\x99czennik o\xc5\x9bwi\xc4\x99cimski, wyniesiony w 1982 roku na o\xc5\x82tarze, przyszed\xc5\x82 na \xc5\x9bwiat w niedalekiej Zdu\xc5\x84skiej Woli w 1894 roku jako Rajmund Kolbe, syn tkacza Juliusza i Marianny z D\xc4\x85browskich. W latach 1897-1906 p\xc3\xb3\xc5\xbaniejszy \xc5\x9bw. Maksymilian mieszka\xc5\x82 wraz z rodzin\xc4\x85 w Pabianicach, gdzie jego ojciec mia\xc5\x82 sklepik spo\xc5\xbcywczy i cztery warsztaty tkackie. W pabianickim ko\xc5\x9bciele \xc5\x9bw. Mateusza w 1906 roku przysz\xc5\x82y \xc5\x9bwi\xc4\x99ty przyst\xc4\x85pi\xc5\x82 do pierwszej komunii \xc5\x9bw., co upami\xc4\x99tnia specjalna tablica oraz po\xc5\x9bwi\xc4\x99cony mu niewielki pomnik przed ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em.\n_START_SECTION_\nCmentarz \xc5\xbcydowski w Pabianicach\n_START_PARAGRAPH_\nNiemal naprzeciwko ko\xc5\x9bcio\xc5\x82a \xc5\x9bw. Maksymiliana, na rogu ulic Jana Paw\xc5\x82a II i J. \xc5\x9aniadeckiego, za wysokim betonowym parkanem, znajduje si\xc4\x99 pabianicki cmentarz \xc5\xbcydowski. Jest on dosy\xc4\x87 obszerny i dobrze zachowany. Spoczywa tu wielu zas\xc5\x82u\xc5\xbconych pabianiczan wyznania moj\xc5\xbceszowego, np. rodzina wspomnianego ju\xc5\xbc Maksymiliana Barucha. \xc5\x9aredniowieczne miasteczko Pabianice, jako w\xc5\x82asno\xc5\x9b\xc4\x87 instytucji ko\xc5\x9bcielnej, mia\xc5\x82o przywilej zakazuj\xc4\x85cy \xc5\xbbydom osiedlania si\xc4\x99 w ich granicach. Pojawili si\xc4\x99 tu wi\xc4\x99c dopiero w ko\xc5\x84cu XVIII w., za czas\xc3\xb3w pruskich. Starozakonni zacz\xc4\x99li nap\xc5\x82ywa\xc4\x87 liczniej od pocz\xc4\x85tku uprzemys\xc5\x82owienia. W 1836 roku powsta\xc5\x82a w Pabianicach gmina \xc5\xbcydowska. Formalnie jednak a\xc5\xbc do 1862 roku obowi\xc4\x85zywa\xc5\x82 zakaz osiedlania si\xc4\x99 \xc5\xbbyd\xc3\xb3w przy Starym Rynku, ulicach s\xc4\x85siaduj\xc4\x85cych z ko\xc5\x9bcio\xc5\x82em oraz na Nowym Mie\xc5\x9bcie. W praktyce by\xc5\x82 on omijany. W 1849 roku \xc5\xbbydzi stanowili ju\xc5\xbc 15% ludno\xc5\x9bci miasteczka, a potem liczba ta jeszcze wzros\xc5\x82a. Zajmowali si\xc4\x99 drobnym i wielkim handlem, niekt\xc3\xb3rymi rzemios\xc5\x82ami oraz finansami, nak\xc5\x82adem i przemys\xc5\x82em. Kilka kupieckich i rzemie\xc5\x9blniczych rodzin \xc5\xbcydowskich, np. Baruchowie, Pozna\xc5\x84scy, Lewiccy, do\xc5\x82\xc4\x85czy\xc5\x82o w XIX w. do elity przemys\xc5\x82owc\xc3\xb3w pabianickich.\n_START_SECTION_\nPabianicka synagoga\n_START_PARAGRAPH_\nPodobnie jak wyznania chrze\xc5\x9bcija\xc5\x84skie, tak\xc5\xbce starozakonni posiadali w Pabianicach sw\xc3\xb3j dom modlitwy. Synagoga ta, wzniesiona w 1847 roku i przebudowana 33 lata p\xc3\xb3\xc5\xbaniej, od pocz\xc4\x85tku by\xc5\x82a murowana, gdy\xc5\xbc w\xc5\x82adze nie wyrazi\xc5\x82y zgody na wzniesienie drewnianej. Znajdowa\xc5\x82a si\xc4\x99 ona na Starym Mie\xc5\x9bcie, przy uliczce do dzi\xc5\x9b zwanej B\xc3\xb3\xc5\xbcniczn\xc4\x85. By\xc5\x82 to budynek w stylu klasycystycznym, \xc5\x9bciany zewn\xc4\x99trzne mia\xc5\x82 podzielone pilastrami z wn\xc4\x99kami, a szczyt \xc5\x9bciany frontowej \xe2\x80\x93 tr\xc3\xb3jk\xc4\x85tny. Zosta\xc5\x82a zburzona przez Niemc\xc3\xb3w w okresie II wojny \xc5\x9bwiatowej. O jej istnieniu przypomina dzi\xc5\x9b tylko specjalna tablica pami\xc4\x85tkowa.\n_START_SECTION_\nDworzec kolejowy PKP\n_START_PARAGRAPH_\nPabianicki dworzec to budowla z nieotynkowanej ceg\xc5\x82y, wzniesiona na pocz\xc4\x85tku XX w. i typowa dla mniejszych stacji kolejowych \xc3\xb3wczesnego zaboru rosyjskiego. Niemal identyczne budynki dworcowe znajduj\xc4\x85 si\xc4\x99 w Zdu\xc5\x84skiej Woli i \xc5\x81asku. Niekt\xc3\xb3re detale wyposa\xc5\xbcenia dworca (np. piec kaflowy, okienka kas) pami\xc4\x99taj\xc4\x85 pocz\xc4\x85tki kolei warszawsko-kaliskiej \xe2\x80\x93 1903 rok. W roku 2005 dworzec zosta\xc5\x82 odnowiony._NEWLINE_Wi\xc4\x99cej: Pabianice (stacja kolejowa)'