Αγαπητά μας παιδιά,
Καθώς το ρυάκι του χρόνου κυλάει γοργά, φτάσατε κιόλας στην τελευταία τάξη του Δημοτικού σχολείου. Πριν ανοιχτείτε στους καινούριους ορίζοντες του Γυμνασίου, θα ολοκληρώσετε τη φετινή χρονιά αποκτώντας γνώσεις σε ένα υψηλότερο επίπεδο σε όλα τα μαθήματα, καθώς και στα Θρησκευτικά. Έχετε για εφόδια ό,τι κατακτήσατε ως τώρα, αλλά προπάντων τον διάλογο και τη συνεργασία με τους δασκάλους, τις δα­ σκάλες, τους συμμαθητές και τις συμμαθήτριές σας, καθώς επίσης την προσωπική σας συμμετοχή και προσπάθεια. Φέτος, θα εμβαθύνετε στην ορθόδοξη πίστη και ζωή μέ­ σα από πρόσωπα, ιερά κείμενα, μνημεία, έργα τέχνης, ιερούς τόπους και γεγονότα, όπως αυτά έχουν αποτυπωθεί στη θρησκευτική μας παράδοση, από τα βάθη των αι­ ώνων έως σήμερα.

Στο ξεκίνημά μας, θα γνωρίσουμε τις δυσκολίες που συνάντησαν οι πρώτοι χρι­ στιανοί (διωγμοί), αλλά και την επικράτηση του Χριστιανισμού. Κατόπιν, θα εκτιμή­ σουμε την επίδραση της Αγίας Γραφής στον πολιτισμό και στη ζωή των ανθρώπων, ενώ θα ασχοληθούμε ιδιαίτερα με το ιερό βιβλίο της Καινής Διαθήκης. Ακόμη, θα προσεγγίσουμε το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας ως κεντρικό γεγονός της ζωής της Εκκλησίας. Τέλος, θα γνωρίσουμε χριστιανικά ιερά προσκυνήματα, μνημεία και έργα τέχνης, στα οποία αποτυπώθηκε η πίστη και η παράδοσή μας.

Με συντροφιά το βιβλίο σας, θα επεξεργαστείτε τις θεματικές ενότητες και θα εκ­ φραστείτε δημιουργικά, ενώ με την καθοδήγηση της δασκάλας/του δασκάλου σας, μπορείτε να αξιοποιήσετε επιπλέον πληροφορίες και γνώσεις, που θα αναζητήσετε και σε άλλες πηγές.
Ας πορευτούμε λοιπόν…

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1

Οι πρώτοι χριστιανοί: δυσκολίες και περιπέτειες
Οι πρώτοι χριστιανοί τελούν το Mυστήριο της Βάπτισης σε κατακόμβη

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1

Οι πρώτοι χριστιανοί: δυσκολίες και περιπέτειες
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco), λεπτομέρεια από την Πεντηκοστή

Η εξάπλωση των χριστιανικών κοινοτήτων στον κόσμο
Την ημέρα της Πεντηκοστής, πενήντα ημέρες μετά την Ανάσταση του Χριστού, εμφανίστη­ κε στους μαθητές το Άγιο Πνεύμα, με μορφή πύρινων γλωσσών, πάνω από τα κεφάλια τους. Μετά από αυτό το γεγονός, οι μαθητές έπαψαν να φοβούνται και να κρύβονται κι άρχισαν να κηρύττουν την Ανάσταση του Δασκάλου τους και μάλιστα σε διαφορετικές γλώσσες! Έτσι τους καταλάβαιναν όλοι. Την ίδια κιόλας ημέρα, ο Πέτρος κήρυξε στους πιστούς Ιουδαίους που εί­ χαν έρθει από διαφορετικούς τόπους για να προσκυνήσουν στον ναό. Περίπου 3.000 πίστε­ ψαν και βαφτίστηκαν εκείνη την ημέρα. (Πράξεις 2,1­41)

Με αυτό το γεγονός, που θεωρείται η ιδρυτική πράξη της Εκκλησίας, άρχισε να δημιουρ­ γείται η πρώτη χριστιανική κοινότητα στα Ιεροσόλυμα περίπου το 30 μ.Χ., η οποία περιλάμ­ βανε τους πρώτους Ιουδαίους που προσχώρησαν στη νέα πίστη.
Αργότερα, με τις περιοδείες του Αποστόλου Παύλου, ο Χριστι ανισμός άρχισε να δια δίδεται με γοργούς ρυθμούς. Έτσι, όπως πληροφορούμαστε κυρίως από τις Πράξεις των Αποστόλων

] 10 ^
και τις επιστολές του Αποστόλου Παύλου, μόλις δέκα χρόνια με­ τά την Ανάσταση του Ιησού, ο Χριστιανισμός είχε εξαπλωθεί από την Ιερουσαλήμ ως την Α ντιόχεια, την Αλεξάν­ δρεια, την κυρίως Ελ­ λάδα, την Κύπρο, την Κρήτη και τη Ρώμη.
Υπολογίζεται ότι γύ­ ρω στο 100 μ.Χ. υπήρ­
χαν 40 χριστιανικές κοινότητες. Ένας χριστιανός φιλόσοφος, ο Ιουστίνος, που μαρτύρησε το 165 μ.Χ., διαβεβαίωνε ότι στις μέρες του ο Χριστιανισμός είχε διαδοθεί σε όλα τα γνωστά μέ­ ρη της γης.
Εξάπλωση του Χριστιανισμού ως το 325 μ.Χ.

Εξάπλωση του Χριστιανισμού ως το 600 μ.Χ.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Διηγηθείτε στην τάξη το γεγονός της Πεντηκοστής. Τι συνέβη; Ποιοι συμμετείχαν; Τι έγινε μετά από αυτό το γεγονός;
- 2. Συζητήστε σε ομάδες: Γιατί ο Χριστιανισμός εξαπλώθηκε πρώτα στις συγκεκριμένες πε­ ριοχές και πόλεις; Αφού παρουσιάσετε τις σκέψεις σας, συζητήστε αν είχε σημασία η γλώσσα που μιλούσαν οι κάτοικοι σε αυτές τις πόλεις/ περιοχές;
- 3. Χωριστείτε σε δυάδες. Κάθε δυάδα επιλέγει στον χάρτη μία περιοδεία του Αποστόλου Παύλου. Σημειώστε σε ένα χαρτί από ποιες πόλεις της Ελλάδας πέρασε. Συζητήστε για ποιο λόγο σταμάτησε εκεί.
- 4. Παρατηρήστε το ψηφιδωτό της συνάντησης Πέτρου και Παύλου από τη βασιλική του Μονρεάλε της Σικελίας.

Σκεφτείτε και συζητήστε στην τάξη: α. Τι βλέπω;
- β. Τι σκέφτομαι γι' αυτό που βλέπω;
- γ. Τι άλλο με κάνει να αναρωτιέμαι;

Τόποι λατρείας των πρώτων χριστιανών
Στα πρώτα χρόνια της ζωής της Εκκλησίας οι χριστιανοί δεν είχαν συγκεκριμένους τόπους λατρείας, καθώς ο Χριστιανισμός ήταν η νέα, αποκαλυμμένη θρηκεία, που χρειαζόταν χρόνο για να δημιουργήσει τα έθιμα και τις τελετές της, ώστε να ξεχωρίζει από τον Ιουδαϊσμό. Έτσι, στην αρχή, οι συγκεντρώσεις των πιστών γίνονταν σε σπίτια, που παραχωρούσαν όσοι χριστια­ νοί είχαν οικονομική άνεση. Εκεί έψαλλαν ύμνους, προσεύχονταν και τελούσαν τα Μυστήρια.
Σε πολλές περιπτώσεις δεν χρησιμοποιούσαν μόνο περιστασιακά τα σπίτια των πιστών, αλλά μετέτρεπαν σπίτια σε ναούς, όπως φαίνεται από τα ευρήματα των αρχαιολόγων. Για πα­ ράδειγμα, στην πόλη Δούρα ή Δαμάρα­Ευρωπός της Συρίας, που χρονολογείται τον 3ο μ.Χ. αιώνα, βρήκαν ένα μεγάλο δωμάτιο με υπερυψωμένο δάπεδο στην ανατολική πλευρά (που πιθανά τοποθετούνταν η Αγία Τράπεζα), ένα διπλανό δωμάτιο με το Βαπτιστήριο και τις ανά­ λογες εγκαταστάσεις ύδρευσης, που είναι διακοσμημένο με τοιχογραφίες, και μια αυλή που χωρίζει αυτά τα δωμάτια.

Το βαπτιστήριο
Κάτοψη (σχέδιο) των χώρων του σπιτιού. Τα μέρη που διαμορφώνουν οι πρώτοι χριστιανοί τα συναντούμε σε άλλη μορφή και σε σημερινές Εκκλησίες
- * Προστώο : ημιυπαίθριος, στεγασμένος χώρος με κίονες (στοά), εμπρός από την είσοδο του κτιρίου.
Αργότερα, από το 200 μ.Χ. και μετά το τέλος των διωγμών, όταν οι χριστιανοί αυξήθηκαν σε αριθμό, ιδρύθηκαν ξεχωριστοί τόποι λατρείας. Άλλες πληροφορίες για τη λατρευτική ζωή των πρώτων χριστιανών προέρχονται από τις τοιχογραφίες των κατακομβών.
Κατά τη διάρκεια των διωγμών οι χριστιανοί τελούσαν τη Θεία Ευ­ χαριστία μυστικά, κυρίως στις κα­ τακόμβες.

Ιερό στις κατακόμβες της Ρώμης
Οι κατακόμβες ήταν υπόγειες βαθιές στοές, στις οποίες θάβονταν οι νεκροί την εποχή εκείνη για εξοικονόμηση χώρου. Μετατράπηκαν σε κρύπτες­υπόγειους μικρούς ναούς και διακοσμούνταν με συμβολικές παραστάσεις. Εκεί, οι πρώτοι χριστιανοί τελούσαν τη Θεία Ευ­ χαριστία. Στη Ρώμη, έφταναν έως και τα έξι επίπεδα κάτω από την επιφάνεια της γης. Λαξεύ­
ονταν σε πορώδες έδαφος και αποτε­ λούνταν από περίπλοκα συμπλέγμα­ τα διαδρόμων και κεντρικών θαλά­ μων πολλών χιλιομέτρων, στα τοιχώ­ ματα των οποίων ανοίγονταν τάφοι σε επάλληλες σειρές και σε διάφορα σχήματα. Οι διάδρομοί τους ήταν μα­ κρόστενοι με δάπεδο επίπεδο και οροφή συνήθως ημικυλινδρική. Οι κατακόμβες χρησιμοποιήθηκαν ως χώροι λατρείας μόνο σε περιπτώσεις σκληρών διωγμών, λόγω της στενό­ τητας του χώρου και της πνιγηρής ατμόσφαιρας των τάφων.

Απεικόνιση με laser: οι κατακόμβες της Αγίας Δομιτίλλας στη Ρώμη
Ονομαστές κατακόμβες βρίσκονται στη Ρώμη (του Αγίου Καλλίστου, της Αγίας Δομιτίλλας, της Αγίας Πρίσκιλλας και του Αγίου Σεβαστιανού), στη Νάπολη, στη Σικελία, στην Αίγυπτο, στη Μάλτα (της Αγίας Αγάθης) και στην Ελλάδα (της Μήλου).
Κατακόμβες στη Μήλο
Στις κατακόμβες εντοπίζονται στοιχεία αρχαϊκής εικονογραφίας που έγινε γνωστή ως η τέ­ χνη των κατακομβών. Η τεχνοτροπία σ' αυτές τις απεικονίσεις είναι ελεύθερη. Άρχισε με μο­ τίβα, τα οποία παρέλαβε από την ειδωλολατρική τέχνη. Ο σκοπός της τέχνης αυτής είναι κα­ θαρά διδακτικός. Χρησιμοποιήθηκαν σύμβολα όπως η ναυς (καράβι), ο ιχθύς (ψάρι), η ελιά, η άγκυρα, η άμπελος κ.ά. Η θρησκευτική τέχνη αυτής της περιόδου δεν είναι τόσο εκλεπτυ­ σμένη όσο η Βυζαντινή και έχει περισσότερο θρησκευτική­διδακτική παρά καλλιτεχνική ση­ μασία.

Ιδέα για δραστηριότητα
Παρατηρήστε τις εικόνες με δύο από τα σύμβολα που οι πρώτοι χριστιανοί χάραζαν ή ζω­ γράφιζαν στις κατακόμβες.
Τι νομίζετε ότι συμβολίζει ο βοσκός; Τι συμβολίζουν τα ψάρια; Τι η άγκυρα; Κάνετε τη δική σας αναζήτηση (συμβουλευτείτε και το βιβλίο της Ε' Δημοτικού) και αναζητήστε και άλλα σύμβολα των χριστιανών. Σχεδιάστε τα σε χαρτάκια και κολλήστε τα στο ταμπλό της τάξης.

Χριστιανικές κοινότητες αγάπης
Από τη στιγμή που η βάση της διδασκαλίας του Χριστού ήταν η αγάπη, οι πρώτοι χριστιανοί έβαλαν στόχο να την κάνουν το θεμέλιο της νέας πίστης, και μάλιστα στην πράξη. Στην πρώτη χριστιανική κοινότητα της Ιερουσαλήμ όλοι ήταν αφοσιωμένοι στη διδασκαλία των Αποστόλων και στη μεταξύ τους ενότητα, στην τέλεση της Θείας Ευχαριστίας και στις προσευχές.
«Όλοι οι πιστοί ζούσαν σε έναν τόπο και είχαν τα πάντα κοινά πουλούσαν ακόμα και τα κτήματα και τα υπάρχοντά τους και μοίραζαν τα χρήματα σε όλους, ανάλογα με τις ανάγκες του καθενός».

Πράξ. 2:42­47
«Όλοι όσοι πίστεψαν, είχαν μία καρδιά και μία ψυχή. Κανείς δεν θεωρούσε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του ήταν δικό του, αλλά όλα τα είχαν κοινά».
Πράξ. 4:32
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει «κανείς ανάμεσά τους που να στερείται τα απα­ ραίτητα. Γιατί όσοι είχαν χωράφια ή σπίτια τα πουλούσαν, κι έφερναν το αντίτιμο αυτών που πουλούσαν και το έθεταν στη διάθεση των Αποστόλων. Απ' αυτό δινόταν στον καθένα ανάλο­ γα με τις ανάγκες του».
Πράξ. 4:34­35
Τα ήθη και ο πολιτισμός της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ευνοούσαν τον ατομισμό * ως στάση ζωής. Αντίθετα, και μάλλον πρωτότυπα για την εποχή εκείνη, η χριστιανική Εκκλησία ανέπτυξε έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης, που βασιζόταν σε όσα είχε διδάξει ο Ιησούς Χριστός, για τον πλησίον, σχετικά με τον πλούτο και την ατομική ιδιοκτησία αφού, όπως ο ίδιος είπε: «δύσκο­ λα θα μπουν στη Βασιλεία του Θεού αυτοί που έχουν τα χρήματα».

Λκ. 18, 24

Κωστής Παλαμάς, Άγιες αγάπες
Αγάπες μεγαλόδωρες περίσσια κάτου απ' τη σκέπη τη δική σας, ίσια ζούσαν μικροί, τρανοί, πλούσιοι, φτωχοί κι ένωνε τους ανθρώπους μια ψυχή.

Ο Ιάκωβος απευθύνεται στους πλούσιους:
«Ακούστε με τώρα εσείς οι πλούσιοι. Κλάψτε με γοερές κραυγές για τα βάσανά σας, που όπου να 'ναι έρχονται. Ο πλούτος σας σάπισε και τα ρούχα σας τα 'φαγε ο σκόρος το χρυσάφι σας και το ασήμι κατασκούριασαν και η σκουριά τους θα είναι μαρτυρική κατά­ θεση εναντίον σας και θα καταφάει τις σάρκες σας σαν τη φωτιά. Κι ενώ πλησιάζει κρίση, εσείς μαζεύετε θησαυρούς. Ακούτε! Κραυγάζει ο μισθός των εργατών που θέρισαν τα χω­ ράφια σας κι εσείς τους τον στερήσατε και οι κραυγές των θεριστών έφτασαν ως τα αυτιά του παντοδύναμου Κυρίου. Ζήσατε πάνω στη γη με απολαύσεις και σπατάλες. Παχύνατε σαν τα ζώα, που τα πάνε για σφάξιμο. Καταδικάσατε και φονεύσατε τον αθώο δε σας πρό­ βαλε αντίσταση καμία».

Ιακ. 5:1­6
Oι πρώτοι χριστιανοί αποφάσισαν να προσαρμόσουν τη ζωή τους στα παραπάνω λόγια του Ιακώβου. Θα αγαπούσαν, λοιπόν, τον συνάνθρωπο χωρίς εγωισμό και διάθεση να ωφε­ ληθούν εις βάρος του, όπως έκαναν οι τότε πλούσιοι. Θα έφτιαχναν έναν καινούριο κόσμο για να ζήσουν με αγάπη!
Αποφασίστηκε, λοιπόν, να υπάρχει ένα κοινό ταμείο σε κάθε εκκλησιαστική κοινότητα, ενώ η κοινοκτημοσύνη διέκρινε τις σχέσεις των πρώτων χριστιανών, οι οποίοι μοιράζονταν τα αγαθά τους, προκειμένου να μη νιώθει κανείς υποδεέστερος του άλλου. Όλοι τους ήταν ομό­ ψυχοι και ένιωθαν ενωμένοι σαν αδέρφια στην οικογένεια του Χριστού, με κοινό τους σπίτι την Εκκλησία, στην οποία περνούσαν πολύ χρόνο.

Όμως, με την πάροδο των αιώνων, την εξάπλωση της Εκκλησίας ανά την Οικουμένη και τη ραγδαία αύξηση των μελών της, ο κοινοτικός τρόπος ζωής που διέκρινε την πρώτη εκκλησια­ στική κοινότητα, αμβλύνθηκε και, τελικά, παρήκμασε. Πλέον, οι χριστιανοί πηγαίνουν στην Εκκλησία για να προσευχηθούν και να συμμετέχουν στα ιερά Μυστήρια ή για να πάρουν απο­ φάσεις για το μέλλον της εκκλησιαστικής τους κοινότητας.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Αναζητήστε τις δραστηριότητες που οργάνωναν και πραγματοποιούσαν οι πρώτοι χρι­ στιανοί ως μέρος της πίστης τους.
- 2. Χωριστείτε σε ομάδες και φτιάξτε από μια «παγωμένη εικόνα» από το περιεχόμενο της Ενότητας. Δώστε έμφαση στα συναισθήματα αδελφοσύνης που είχαν οι χριστιανοί με­ ταξύ τους και εκφράστε τα με τη στάση του σώματός σας και την έκφραση του προσώ­ που σας. Βγάλτε κάθε σκηνή φωτογραφία και εκθέστε τις στην τάξη.

Πώς έβλεπε ο κόσμος τους πρώτους χριστιανούς

«Ο λαός τους εκτιμούσε»
Οι μη χριστιανοί συμπολίτες τους τους αγαπούσαν και τους θαύμαζαν. «Ζούνε στη γη, μα συμπεριφέρονται σαν άγγελοι στον ουρανό» , έλεγαν. Είχε γίνει φανερό πως ο τρόπος ζωής τους ήταν διαφορετικός, καινούριος.

Φυλακίσεις και διωγμοί
Η παράδοξη συμπεριφορά των ανθρώπων αυτών που ζούσαν την αγάπη τόσο έντονα δεν προκαλούσε, όμως, μόνο θαυμασμό. Όπως και σήμερα, οι ασυνήθιστες συμπεριφορές προ­ καλούσαν και τότε καχυποψία, μέχρι και έχθρα σε όσους δεν τις καταλάβαιναν.
Από το βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων στην Καινή Διαθήκη, πληροφορούμαστε πως:
-  Οι Σαδδουκαίοι, τα μέλη του ιουδαϊκού Συνεδρίου, ήταν αγανακτισμένοι για όσα κήρυτ­ ταν οι Απόστολοι. Έτσι, ο Πέτρος και ο Ιωάννης ανακρίθηκαν, βασανίστηκαν, απειλήθηκαν και ρίχτηκαν στη φυλακή (Πράξ. 4).
-  Μετά τη συκοφάντηση και τον λιθοβολισμό του Στε­ φάνου (Πράξ. 6 και 7), έγι­ νε μεγάλος διωγμός των χριστιανών των Ιεροσολύ­ μων και όλοι, εκτός από τους Αποστόλους, αναγκά­ στηκαν να διασκορπιστούν στα χωριά της Ιουδαίας και της Σαμάρειας. Μάλι­ στα, ο ίδιος ο Παύλος, πριν τη μεταστροφή του, συμ­ μετείχε στους διωγμούς αυτούς, εισβάλλοντας στα σπίτια χριστιανών και ρί­ χνοντάς τους στη φυλακή (Πράξ. 8).

-  Ο βασιλιάς Ηρώδης άρχισε να διώκει τα μέλη της Εκκλησίας. Πρώτα αποκεφάλισε τον Ιά­ κωβο, τον αδελφό του Ιωάννη. Στη συνέχεια συνέλαβε και φυλάκισε τον Πέτρο (Πράξ. 12).
-  Αργότερα, στους Φιλίππους, ο ίδιος ο Παύλος και ο συνεργάτης του ο Σίλας ραβδίστηκαν δημόσια και φυλακίστηκαν (Πράξ. 16).
Απόστολος Παύλος στη φυλακή, Rembrandt, 1627
-  Στην Έφεσο έγιναν ταραχές εναντίον των χριστιανών, επειδή ξεσηκώθηκαν κατασκευαστές αγαλμάτων που είδαν τη δουλειά τους να μειώνεται (Πράξ. 19).
-  Έγιναν αναταραχές στα Ιεροσόλυμα εξαιτίας του κηρύγματος του Παύλου στον Ναό. Ακο­ λούθησε η σύλληψη και η απολογία του μπροστά στο συνέδριο (Πράξ. 22 και 23), συνω­ μοσίες, κατηγορίες, δολοφονική απόπειρα εναντίον του (Πράξ. 23 και 24), και απολογίες σε ρωμαίους διοικητές (Πράξ. 25 και 26).

Ιδέα για δραστηριότητα
Επιλέξτε ένα από τα περιστατικά εχθρότητας απέναντι στους χριστιανούς. Φτιάξτε δύο ομάδες και σταθείτε απέναντι. Η μία ομάδα εκφράζει εκείνους τους ανθρώπους που υπο­ ψιάζονται και εχθρεύονται τους χριστιανούς και η άλλη εκείνους που τους υπερασπίζο­ νται. Σκεφτείτε και αναφέρετε επιχειρήματα υπέρ και κατά των χριστιανών, ανάλογα με την ομάδα στην οποία ανήκετε.

Δυσκολίες και προβλήματα, καθώς οι κοινότητες μεγάλωναν

«Διάλεξαν επτά»: Οι Διάκονοι
Από τη δημιουργία της πρώτης χριστιανικής κοινότητας, η Εκκλησία είχε στραμμένο το ενδια­ φέρον της σε όσους είχαν ανάγκη και αγωνιζόταν να ανακουφίσει τον πόνο και τη δυστυχία των αν­ θρώπων. Καθώς τα μέλη των κοινοτήτων αυξάνο­ νταν, μεγάλωναν και οι ανάγκες τους και άρχισαν να δημιουργούνται προβλήματα. Κάποιοι παρα­ πονούνταν ότι γίνονταν αδικίες στη διανομή των τροφίμων σε βάρος χηρών γυναικών. Γι' αυτό τον λόγο, οι Απόστολοι ζήτησαν από τα μέλη της Εκ­ κλησίας να εκλέξουν επτά άντρες για να αναλά­ βουν το σωστό μοίρασμα των τροφίμων και τη φροντίδα των μελών της κοινότητας. Ο συγγραφέ­ ας των Πράξεων αναφέρεται στην εκλογή των πρώτων επτά Διακόνων, που προέκυψε από την ανάγκη κάλυψης των καθημερινών υλικών και βιο­ τικών αναγκών των μελών της κοινότητας, πράγμα που δε μπορούσαν άλλο να επιτελούν οι ίδιοι οι Απόστολοι, λόγω των μεγάλων ευθυνών τους για

Οι 7 Διάκονοι, τοιχογραφία του Fra Angelico
τη διάδοση του ευαγγελικού λόγου. Αυτοί ήταν οι επτά διάκονοι: ο Φίλιππος, ο Πρόχορος, ο Νικάνορας, ο Τίμωνας, ο Παρμενάς, ο Νικόλαος και ο Στέφανος. Αυτοί ανέλαβαν τη διακονία της κοινής τράπεζας της κοινότητας των πρώτων χριστιανών, όπως και άλλα καθήκοντα που αφορούσαν στην κάλυψη των καθημερινών αναγκών της πρώτης Εκκλησίας.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Μπείτε στη θέση των πρώτων χριστιανών και προσπαθήστε να δώσετε λύση στο πρό­ βλημα της οργάνωσης σε κοινότητες. Σκεφτείτε:
- α. Ποιο είναι το πρόβλημα;
- β. Ποια στρατηγική θα ακολουθήσετε για να το λύσετε;
- γ. Τι πληροφορίες έχετε και από πού προέρχονται; Σε ποιο κομμάτι του σχεδιασμού της λύσης είναι χρήσιμη η κάθε μία;
- δ. Η λύση που δώσατε θα ήταν αποτελεσματική; Γιατί;
- 2. Ποιες μπορεί να ήταν οι υλικές και βιοτικές ανάγκες των πρώτων χριστιανών; Από όσα γνωρίζετε για τον τρόπο ζωής τους, φτιάξτε μία λίστα με τις καθημερινές τους ανάγκες, τις οποίες κάλυπταν οι Διάκονοι.

Ο πρωτομάρτυρας Στέφανος
Ο Στέφανος, γεμάτος πίστη και δύναμη, ήταν αφοσιωμέ­ νος με ζήλο στα καθήκοντά του. Ταυτόχρονα μιλούσε σ' όλο τον κόσμο για τον Ιησού. Αυτό προκάλεσε κάποιους, που τον κατηγόρησαν για βλασφημία του Θεού και τον οδήγησαν σε δίκη.
Ο Στέφανος στην απολογία του, μπροστά στο ιουδαϊκό Συ­ νέδριο, έβγαλε έναν μεγάλο λόγο, κατακρίνοντας τη στάση των Ιουδαίων προς τον Χριστό και υποστηρίζοντας με σθένος την πίστη του. Οι ιερείς που τον δίκαζαν εξαγριώθηκαν και αποφάσισαν τη θανάτωσή του με λιθοβολισμό. Ανάμεσα στους διώκτες βρισκόταν και ο Σαύλος, που αργότερα έγινε ο Απόστολος Παύλος.

Ο Στέφανος, την ώρα του μαρτυρίου του, έπεσε στα γόνατα και φώναξε δυνατά: «Κύριε, μη λογαριάσεις σε αυτούς αυτή την αμαρτία» (Πράξ. 7, 60).
Καθώς είναι ο πρώτος χριστιανός που μαρτύρησε για τον Χριστό, ονομάστηκε πρωτομάρτυρας . Η μνήμη του τιμάται στις 27 Δεκεμβρίου.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Γνωρίζουμε πως στο μαρτύριο του Στεφάνου βρισκόταν και ο Σαύλος, ο μετέπειτα Από­ στολος Παύλος. Σκεφτείτε και συζητήστε: τι είδους συναισθήματα είχε για τους χρι­ στιανούς ως Σαύλος και τι είδους, αργότερα, ως Απόστολος Παύλος;
- 2. Παρατηρήστε με προσοχή την εικόνα του λιθοβολισμού του Διακόνου Στεφάνου. Αν αυτή η σκηνή είναι χρονικά το τέλος της ιστορίας, ποιες σκηνές θα μπορούσατε να σκε­ φτείτε για μέση και για αρχή της ιστορίας;

Το άνοιγμα της Εκκλησίας σε όλους χωρίς διάκριση

Το Άγιο Πνεύμα στους εθνικούς - Στο σπίτι του Κορνήλιου
Στην Καισάρεια ζούσε ένας Ρωμαίος εκατόνταρχος που λεγόταν Κορνήλιος. Ή ­ ταν ένας άνθρωπος που, αν και προερχό­ ταν από ειδωλολατρικό περιβάλλον, προ­ σευχόταν συνεχώς στον Θεό και έκανε πολ­ λές ελεημοσύνες σε όσους είχαν ανάγκη.
Μια μέρα είδε σε όραμα έναν άγγελο που τον προέτρεπε να καλέσει στο σπίτι του τον Απόστολο Πέτρο. Έτσι, ο Κορνήλιος έστειλε κάποιους δικούς του για να τον φέ­ ρουν.
Όταν ο Πέτρος έφτασε στο σπίτι του, βρήκε και άλλους πολλούς μαζεμένους να τον περιμένουν. Μιλώντας τους, τους φα­ νέρωσε ότι ο Θεός τού αποκάλυψε πως κα­ νέναν άνθρωπο δεν πρέπει να τον θεωρού­ με μολυσμένο ή ακάθαρτο. Μέχρι τότε, υπήρχε έντονη συζήτηση μεταξύ των χρι­ στιανών για το αν μπορούσαν οι ειδωλολά­ τρες να μετέχουν στην πίστη τους και να βαπτίζονται.

Ενώ ακόμη ο Πέτρος έλεγε αυτά τα λό­ για, κατέβηκε το Άγιο Πνεύμα πάνω σε όλους όσοι άκουγαν το κήρυγμα. Μαζί με
τον Πέτρο είχαν έρθει και κάποιοι πιστοί που, πριν γίνουν χριστιανοί, ήταν Ιουδαίοι. Βλέπο­ ντας να δίνεται και στους εθνικούς το Άγιο Πνεύμα έμειναν κατάπληκτοι. Τότε ο απόστολος Πέτρος τούς είπε: «Ποιος μπορεί να εμποδίσει να βαφτιστούν με νερό, αυτοί που έλαβαν το Άγιο Πνεύμα όπως κι εμείς;». Και τους έδωσε την άδεια να βαφτιστούν (Πράξ. 10).

Το κήρυγμα του Χριστού σε όλους τους λαούς, χωρίς καμιά εξαίρεση
Οι περισσότεροι από τους λαούς που δεν πρόλαβαν να γνωρίσουν τον ίδιο τον Ιησού, τον έμαθαν μέ σα από τα λόγια ή τα γραπτά του Αποστόλου Παύλου. Αν και ο ίδιος δεν είχε δει και ζήσει τον Χριστό, όπως οι μαθητές του, είχε το μεγάλο χάρισμα να εξηγεί με απλά λόγια το νόημα της διδασκαλίας του Χριστού.
Αυτό είχε τεράστια αξία για τους ειδωλολάτρες που γνώριζαν για πρώτη φορά τον Χρι­ στιανισμό, γιατί εκείνα τα πρώτα χρόνια οι άνθρωποι, λόγω αγραμματοσύνης αλλά και συνή­ θειας, ερμήνευαν λάθος τη διδασκαλία του Χριστού.

Ο Παύλος με τις επιστολές του δίδασκε και καθοδηγούσε διαρκώς τα νέα μέλη της Εκκλη­ σίας, δείχνοντάς τους την αλήθεια της χριστιανικής πίστης. Στην επιστολή του προς τους Γα­ λάτες που ζούσαν στη Μ. Ασία, ο Παύλος βάζει τα θεμέλια του Χριστιανισμού:

Ο Χριστός μάς ελευθερώνει
-  …πάντες γὰρ υἱοὶ Θεοῦ ἐστε διὰ τῆς πίστεως ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ
-  ὅσοι γὰρ εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε.
-  οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρ σεν καὶ θῆλυ πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.
-  Όλοι είστε γιοι του Θεού, μέσω της πί­ στης στον Χριστό Ιησού.
-  Όλοι στον Χριστό βαφτιστήκατε, τον Χριστό ντυθήκατε.
-  Δεν υπάρχει Ιουδαίος ούτε Έλληνας, δεν υπάρχει δούλος ούτε ελεύθερος, δεν υπάρχει άνδρας και γυναίκα. Γιατί όλοι εσείς είστε ένας, χάρη στον Ιησού Χριστό.

Στην Εκκλησία, όλες οι διακρίσεις καταργούνται με απόλυτη, αδιαμφισβήτητη σαφήνεια: υπάρχει ισότητα ανάμεσα στους λαούς, στους ανθρώπους, αλλά και στα φύλα, άνδρες και γυ­ ναίκες.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Διαβάστε τα λόγια του Παύλου και σκεφτείτε σε τετράδες: Ποιες ήταν οι πεποιθήσεις περί ισότητας λαών, δούλων/ελεύθερων και ανδρών/γυναικών τον καιρό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας; Ανακοινώστε τις σκέψεις σας στην τάξη.
- 2. Πέρα από τους εθνικούς/ειδωλολάτρες, σε ποια άλλα κομμάτια του πληθυσμού της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας απευθύνθηκε ο Χριστιανισμός; Φτιάξτε μια λίστα και συζη­ τήστε στην τάξη σύμφωνα με όσα γνωρίζετε: ήταν ομάδες ανθρώπων που απολάμβα­ ναν προνόμια στην κοινωνία που ζούσαν ή όχι;

Ο Παύλος είχε σαφή συνείδηση της ιερής του αποστολής και ήταν ξεκάθαρος στο τι ήθελε να επιτύχει με τη δράση του. Γράφει σε μια άλλη επιστολή του, αυτή τη φορά στους Ρωμαίους:
«Όταν κηρύττω το ευαγγέλιο, ενεργώ ως ιερέας του Θεού, για να γίνουν όλοι αυτοί οι λαοί προσφορά ευπρόσδεκτη από τον Θεό, αγιασμένη από το Άγιο Πνεύμα… δεν θα τολμήσω να αναφέρω τίποτε παραπάνω από όσα έκανε ο Χριστός… Όλα είναι έργο του Χριστού για να δε­ χτούν οι διάφοροι λαοί το ευαγγέλιο… Έτσι, με το κήρυγμά μου γέμισε όλος ο χώρος από την Ιερουσαλήμ ως την Ιλλυρία από το ευαγγέλιο του Χριστού.

Πάντοτε όμως κήρυττα το ευαγγέλιο εκεί όπου δεν είχε ακόμα ακου­ στεί το όνομα του Χριστού. Σύμφωνα με τα λόγια της Γραφής: Θα τον δουν αυτοί στους οποίους δεν τον είχαν αναγγείλει και θα τον κατα­ λάβουν όσοι δεν τον είχαν καν ακουστά».
Ρωμ. 15, 14­21Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Ο Απόστολος Παύλος, 1608­1614

Το ήξερες;
Ο πάπυρος αυτός (που οι παλαιογράφοι αρίθμησαν ως «15») είναι από τα πρώτα αντίγραφα των επιστολών του Απ. Παύλου (3ος αι. μ.Χ.). Ο τύπος των γραμμάτων δείχνει ότι αντιγράφηκε στην Αλεξάνδρεια. Σήμερα φυλάσσεται στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου.

Ιδέα για δραστηριότητα
Ο δάσκαλος/η δασκάλα μάς διαβάζει μια παραβολή, μια αλληγορική δηλαδή ιστορία, που ο Ιησούς συνήθιζε να διηγείται, κάνοντας κατανοητή σε όλους τη διδασκαλία του. Αφού ακούσουμε την παραβολή συζητούμε: Ήταν σημαντική και απαραίτητη η καταγραφή των λόγων του Ιησού από τους Ευαγγελιστές σε κείμενα ή αρκούσε μόνο η προφορική διάδο­ σή τους; Γιατί;

Διακρίσεις στην εποχή μας

Νέλσον Μαντέλα (1918­2013)
Ο νοτιοαφρικανός Νέλσον Μαντέλα υπήρξε ηγέτης της αντίστασης στο Απαρτχάιντ και στις φυλετικές διακρίσεις, πρώτος μαύρος πρόεδρος της Νότιας Αφρικής, τιμημένος με το Νόμπελ Ειρήνης, μεγάλος φιλάνθρωπος και ακούρα­ στος πρεσβευτής της ελευθερίας. Ο αγαπημένος Μαντίμπα των Νοτιοαφρικανών φυλακίστηκε για 27 χρόνια από το καθεστώς των λευκών.
Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Νέλσον Μαντέλα δεν υπαναχώρησε από την πίστη του στις αξίες της δημοκρα­ τίας, της ισότητας, της ειρήνης και της διαρκούς μάθησης.

Παρά τις τρομερές προκλήσεις που δέχτηκε, ποτέ δεν «απάντησε» στον ρατσισμό με ρατσι­ σμό. Τον Οκτώβριο του 1963, ο Μαντέλα είχε κατηγορηθεί για δολοπλοκία, με στόχο τη βίαιη πτώση της κυβέρνησης. Στη δίκη που έμεινε γνωστή ως «Rivonia Trial», αντιμέτωπος, πλέον, με τη θανατική ποινή, είπε αυτά τα λόγια ενώπιον του δικαστηρίου:
«Πολέμησα κατά της κυριαρχίας των λευκών και πολέμησα κατά της κυριαρχίας των μαύ­ ρων. Ονειρεύομαι το ιδανικό μίας δημοκρατικής και ελεύθερης κοινωνίας, όπου όλοι οι άν­ θρωποι θα ζουν μαζί, σε αρμονία και με ίσες ευκαιρίες. Είναι ένα ιδανικό, για το οποίο ελπίζω να ζήσω και να πετύχω. Αν όμως αυτό χρειάζεται, είναι ένα ιδανικό για το οποίο είμαι προε­ τοιμασμένος να πεθάνω».

Αντώνης Σαμαράκης, Αρνούμαι (αποσπάσματα)
«Όχι, δε μπορώ να συμβιβαστώ!.. Δεν μπορώ να εξακολουθώ να είμαι μέσα σ' αυτόν τον κόσμο σα να μην έχει συμβεί τίποτα, σα να μη συμβαίνει τίποτα!».
«Ή θα διαλέξεις τη σιωπή για να μην χάσεις τη βολή σου, την ησυχία σου, ή θ' αντιδράσεις, θ' αντισταθείς, θα αγωνιστείς σε όλα αυτά τα αποτρόπαια, τα εφιαλτικά που γίνονται για σέ­ να, υποτίθεται, αλλά χωρίς εσένα. […]
Θα διαλέξω την ελευθερία να πω όχι, αρνούμαι θα πω σ' αυτήν την απάνθρωπη ανθρω­ πότητα».

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Με αφορμή το κείμενο της ομιλίας του Ν. Μαντέλα συζητήστε στην τάξη: Οι διαφορές αποτελούν πάντοτε αιτία διαχωρισμού και αντίθεσης μεταξύ των ανθρώπων ή μπο­ ρούν και να τους ενώσουν, πλουτίζοντας τις εμπειρίες και τη ζωή τους;
- 2. Διαβάστε τα αποσπάσματα από το βιβλίο Αρνούμαι του Αντώνη Σαμαράκη. Τι σημαίνει «διαφορετικός»; Ποια στοιχεία ενός ανθρώπου τον κάνουν να διαφέρει;
- 3. Συζητήστε σε δυάδες: Είναι όλοι σαν κι εμάς; Πρέπει να είμαστε ίδιοι για να νιώθουμε άνετα; Καταγράψτε τα βασικότερα επιχειρήματά σας, ενωθείτε με άλλη μια δυάδα και συζητήστε τα. Ανακοινώστε τις καλύτερες ιδέες κάθε τετράδας στην τάξη.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2

Διωγμοί και εξάπλωση του Χριστιανισμού. Πρόσωπα και μαρτυρίες
Μαρτύριο αγίων, χειρόγραφο 11ου αι. μ.Χ.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2

Διωγμοί και εξάπλωση του Χριστιανισμού. Πρόσωπα και μαρτυρίες

Πολύχρονοι διωγμοί

Γιατί διώχθηκαν οι χριστιανοί;
«Όπως καταδίωξαν εμένα, έτσι θα καταδιώξουν κι εσάς», είχε πει ο Χριστός στους μαθητές του και τα λόγια του βγήκαν αληθινά. Πρώτοι διώκτες των χριστιανών έγιναν οι Ιουδαίοι, που έβλεπαν ότι το κήρυγμα του Χριστού έβαζε σε δεύτερη μοίρα τον Μωσαϊκό νόμο. Ύστερα, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες, που με σκληρά διατάγματα, καταδίωξαν πολλές φορές την Εκκλησία.
Μία από τις αιτίες ήταν ότι το κήρυγμα των χριστιανών για αγάπη, δικαιοσύνη και ισότητα μεταξύ των ανθρώπων θεωρήθηκε επικίνδυνο για το πολίτευμα της ρωμαϊκής αυτοκρατο­ ρίας. Ακόμη, η άρνηση των χριστιανών να λατρεύουν τους αυτοκράτορες σαν θεούς, όπως το επέβαλλε τότε ο νόμος, οδήγησε σε πολλές ψεύτικες κατηγορίες, η κυριότερη από τις οποίες ήταν ότι οι χριστιανοί στις συγκεντρώσεις τους συνωμοτούσαν εναντίον του κράτους. Επιπλέ­ ον, με την εξάπλωση του Χριστιανισμού θίγονταν και τα οικονομικά συμφέροντα πολλών που είχαν σχέση με τα είδωλα, λ.χ. των ιερέων, των αγαλματοποιών και των εμπόρων σχετικών ει­ δών, που έβλεπαν τη ζήτηση για τα εμπορεύματά τους να μειώνεται. Τέλος, οι χριστιανοί θε­ ωρούνταν πάντοτε ύποπτοι για ό,τι κακό συνέβαινε: θεομηνίες, πλημμύρες, σεισμοί, πυρκα­ γιές κ.ά. που από καμιά εποχή δεν λείπουν. Όλα αυτά υποτίθεται ότι τα έστελναν οι θεοί από οργή για τους χριστιανούς, επειδή δεν τους λάτρευαν. Η εχθρότητα που συσσωρεύτηκε απέ­ ναντί τους για όλα αυτά, οδήγησε τους Ρωμαίους σε οργανωμένη προσπάθεια να καταπνί­ ξουν τον Χριστιανισμό με τη βία και τον φόβο, κάνοντας διωγμούς. Οι χριστιανοί θεωρούνταν παράνομοι και διώχνονταν από τους τόπους τους ή θανατώνονταν δημόσια με μαρτύρια.

Διωγμοί χριστιανών σε ρωμαϊκή αρένα

Ποιοι ήταν οι σκληρότεροι διωγμοί;

ΠΙΝΑΚΑΣ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΔΙΩΓΜΩΝ

Οι άγιοι δισμύριοι (20.000) από τη Νικομήδεια μαρτύρησαν τον καιρό του Διοκλητιανού. Λείψανά τους βρίσκονται στο Άγιο Όρος

«Χριστιανός ειμί!»: Μάρτυρες από ελεύθερη επιλογή

Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας (περ. 50­107 μ.Χ.)
Ο Ιγνάτιος από μικρός γνώρισε τον Χριστό. Ονομάστηκε και «θεοφόρος» γιατί σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας, ήταν το παιδί που σήκωσε στα χέρια του ο Χριστός και είπε: «Όποιος δεν υπερηφανεύεται, αλλά είναι ταπεινός σαν αυτό το παιδί, αυτός είναι ο ανώτερος στον καινούριο κόσμο του Θεού» .
Το 70 μ.Χ. περίπου, έγινε Επίσκοπος στην Αντιόχεια. Όλοι έδειχναν σεβασμό και εμπιστο­ σύνη προς το πρόσωπό του. Όχι μόνον οι χριστιανοί της Αντιόχειας, αλλά και οι Μικρασιάτες και οι Ρωμαίοι.

Ωστόσο, όταν ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Τραϊανός εξαπέλυσε διωγμό εναντίον των χρι­ στιανών, ο Ιγνάτιος οδηγήθηκε αλυσοδεμένος στη Ρώμη, αφού τον πέρασαν από αρκετές πό­ λεις της Μικράς Ασίας και της Μακεδονίας. Ο σκοπός των διωκτών του ήταν να εκφοβίσουν τους χριστιανούς, οι οποίοι έβλεπαν τον αγαπημένο τους Επίσκοπο να βαδίζει προς το μαρ­
τύριο. Παρ' όλα αυτά, η παρουσία του Ιγνατίου δυνάμωνε την πίστη των χριστιανών και προκαλούσε θαυμασμό στους ειδωλολάτρες.
Στη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, ο Ιγνάτιος έγραψε 7 επιστολές στους χριστιανούς διαφόρων πόλεων, στις οποί­ ες περιέχονται σημαντικές οδηγίες και συμβουλές. Επίσης, δίνουν πολλές πληροφορίες για το πώς ζούσαν οι πρώτοι χριστιανοί.

Όταν τελικά έφτασε στη Ρώμη, τον οδήγησαν στο Κο­ λοσσαίο, για να τον κατασπαράξουν τα άγρια θηρία. Πριν το τέλος του είπε: «Είμαι ένας σπόρος σιταριού του Κυρίου μου, που τα δόντια των λιονταριών θα αλέσουν για να γίνω καθαρό ψωμί».
Robert Thirion, Θρίαμβος χριστιανών μαρτύρων την εποχή του Νέρωνα
Ρώμη. Το Κολοσσαίο όπως είναι σήμερα

Αγάπη, Ειρήνη, Χιονία
Οι τρεις αδελφές η Αγάπη, η Ειρήνη και η Χιονία, ζούσαν στη Θεσσαλονίκη και έγιναν χρι­ στιανές στα χρόνια του αυτοκράτορα Διοκλητιανού. Όταν ο Διοκλητιανός εξέδωσε διάταγμα τον Φεβρουάριο του 303 μ.Χ., που απαγόρευε τη χρήση και κατοχή χριστιανικών βιβλίων και κειμένων, οι τρεις αδελφές έκρυψαν τα βιβλία που είχαν και κατέφυγαν σε «όρος υψηλό» κο­ ντά στη Θεσσαλονίκη, πιθανώς στον Χορτιάτη. Μετά από έναν περίπου χρόνο, κάποιος απε­ σταλμένος του αυτοκράτορα ανακάλυψε τα τρία κορίτσια στο ερημικό καταφύγιό τους. Αφού τις συνέλαβε, τις οδήγησε για ανάκριση μπροστά στον διοικητή της Μακεδονίας (στη Θεσσα­ λονίκη). Η κατηγορία ήταν ότι «δεν θέλουν να φάνε από τα ειδωλόθυτα$^{*}$» . Από τα πρακτικά

Το εκκλησάκι μέσα στο προαύλιο του σχολείου
της δίκης αυτής που διασώθηκαν, βλέπουμε ότι οι τρεις νέες έδιναν απαντήσεις που προκαλούσαν κατάπληξη για το θάρρος και την αποφασιστικότη­ τά τους. Ο διοικητής ντροπιασμένος και οργισμέ­ νος διέταξε να ριχτούν στην πυρά.
Σήμερα, μετά τις έρευνες που έχουν γίνει, ο τό­ πος του μαρτυρίου τους τοποθετείται με ασφά­ λεια στη θέση του 59ου Δημοτικού Σχολείου Θεσ­ σαλονίκης (όπου έχει ιδρυθεί ναός αφιερωμένος στη μνήμη τους εντός του προαυλίου), δίπλα στην Παναγία Φανερωμένη. Η μνήμη τους εορτάζεται στις 16 Απριλίου.

Λογγίνος ο εκατόνταρχος
Ο Λογγίνος ήταν εκείνος ο Ρωμαίος αξιωματικός που κέντρισε την πλευρά του Ιησού στον Σταυρό, για να βεβαιωθεί ότι ήταν νεκρός. Μετά τα συγκλονιστικά γεγονότα της Σταύρωσης και της Ανάστασης, ο Λογγίνος πίστεψε στη θεότητα του Ιησού, εγκατέλειψε τον Ρωμαϊκό στρατό και επέστρεψε στη γενέτειρά του, την Καππαδοκία, όπου κή­ ρυττε την πίστη στον Χριστό. Τότε, εκδόθηκε ένταλμα από τον Πόντιο Πιλάτο για τη σύλληψη και την εκτέλεσή του και στάλθηκαν δύο στρατιώτες στην Καππαδοκία. Ο Λογγίνος άκουσε για τους στρατιώ­ τες και χωρίς να αποκαλύψει ποιος είναι, τους φιλοξένησε στο σπίτι του σαν αγαπημένους φίλους. Το βράδυ εκείνο προσευχήθηκε, παρη­ γόρησε τους φίλους και τους συγγενείς του και το πρωί αποκάλυψε την ταυτότητά του στους στρατιώτες. Εκείνοι, έκπληκτοι και με μεγά­ λη θλίψη στην ψυχή, εκτέλεσαν την εντολή του Πιλάτου και τον απο­ κεφάλισαν. Η Εκκλησία γιορτάζει τον μάρτυρα στις 16 Οκτωβρίου.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Σε ομάδες, μιλήστε για τα συναισθήματα που πιστεύετε ότι είχαν οι διωκόμενοι χρι­ στιανοί μάρτυρες. Ακόμη, συζητήστε πώς μπορεί να αισθάνονταν οι συνάνθρωποί τους, που έβλεπαν ή μάθαιναν αυτά που τους συνέβαιναν.
- 2. Περιηγηθείτε στο Λογισμικό της Ε' Τάξης Αγωνιστές και μάρτυρες . Καταγράψτε επιπλέ­ ον πληροφορίες για τους μάρτυρες, ώστε να διαμορφώσετε μια πληρέστερη εικόνα για τη ζωή και τον θάνατό τους.
Οι άγιοι Σαράντα μάρτυρες της Σεβάστειας (17ος αι.)

Το τέλος των διωγμών και η εξάπλωση του Χριστιανισμού

Ένας χριστιανός ρωμαίος αυτοκράτορας: Ο Μέγας Κωνσταντίνος
Πατέρας του Κωνσταντίνου ήταν ο Κωνστάντιος ο Χλωρός, Καίσαρας της Γαλατίας, και μητέρα του η Ελένη. Ο Κωνσταντίνος γεννήθηκε στη Νίσσα της σημερινής Σερβίας το 274 μ.Χ. Ύστερα από τον θάνα­ το του πατέρα του, ο Κωνσταντίνος ανακηρύχθηκε από τον στρατό διάδοχός του. Χρειάστηκε όμως να κάνει πολλούς πολέμους για να εδραιώσει τη θέση του.

Ιδέα για δραστηριότητα
Παρατηρήστε προσεκτικά την Αψίδα του Μ. Κωνσταντίνου στη Ρώμη και συμπληρώστε τον πίνακα:
ΣΧΗΜΑΤΑ Τι είδους σχήματα βλέπετε; Περιγράψτε τα.
ΓΡΑΜΜΕΣ Ποια είδη γραμμών βλέπετε; Περιγράψτε τις.

«Εν τούτω νίκα»
Η κρίσιμη μάχη για την επικράτηση του Κωνστα­ ντίνου θα δινόταν στη Μουλβία γέφυρα του ποτα­ μού Τίβερη, στην Ιταλία. Ο αντίπαλος του Κωνστα­ ντίνου, ο Μαξέντιος, είχε τετραπλάσιες δυνάμεις. Αλλά ο Κωνσταντίνος δεν έχασε το θάρρος του. Ο ίδιος διηγήθηκε ότι μια μέρα του 312 μ.Χ. είδε ξαφ­ νικά στον ουρανό ένα φωτεινό σταυρό με την επι­ γραφή «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ». Η έκπληξη που ένιωσε ήταν μεγάλη.
Την ίδια νύχτα, είδε στον ύπνο του τον Χριστό να τον ενθαρρύνει. Όταν ξύπνησε, με εντολή του, ετοιμάστηκε ένα λάβαρο που το κοντάρι του κατέ­ ληγε σε σταυρό. Πάνω σ' αυτό έβαλαν και ένα χρυ­ σό στεφάνι με το μονόγραμμα του Χριστού. Κάτω απ' αυτό κρέμασαν ένα πολύτιμο τετράγωνο ύφα­ σμα με τις εικόνες του αυτοκράτορα και των γιων του. Ο ενθουσιασμός των χριστιανών στρατιωτών, όταν είδαν το λάβαρο, ήταν μεγάλος. Στη μάχη νί­ κησε ο Κωνσταντίνος, ο οποίος από τη στιγμή εκεί­ νη στράφηκε οριστικά στον Χριστιανισμό.

Το ήξερες;
Τότε πρωτοεμφανίστηκε η λέξη λάβαρο (labarum) στο οποίο εικονίστηκε το 'Χριστόγραμμα', ο συνδυασμός του Χ­Ρ (Χριστός). Από εκείνη την εποχή, έγινε κοινό σύμβολο του Χριστιανισμού.
Το λάβαρο του Μ. Κωνσταντίνου σε ασημένιο μετάλλιο
Ο Μ. Κωνσταντίνος, λεπτομέρεια ψηφιδωτού από την Αγία Σοφία. Κρατά στα χέρια του τη νέα του πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη

Το Διάταγμα των Μεδιολάνων
Ένα από τα πρώτα έργα του Κωνσταντίνου, μόλις ανέλαβε τη διοίκηση του κράτους με τον Λικίνιο, ήταν το Διάταγμα των Μεδιολάνων (Μιλάνο). Μ' αυτό το διάταγμα δινόταν στον κα­ θένα το δικαίωμα να ακολουθεί όποια θρησκεία ήθελε. Έτσι τερματίζονταν οριστικά οι διωγ­ μοί κατά των χριστιανών.
Όταν το 323 μ.Χ. ο Κωνσταντίνος έγινε αυτοκράτορας σε ολόκληρο το ρωμαϊκό κράτος, προστάτεψε με πολλούς τρόπους τον Χριστιανισμό: επέστρεψε στους χριστιανούς τους ναούς και τις περιουσίες τους που είχαν δημευτεί την περίοδο των διωγμών, καθιέρωσε την Κυριακή ως ημέρα γιορτής και αργίας, έκτισε ναούς στην καινούρια πρωτεύουσα, καταπολέμησε τις αιρέσεις κ.ά.

Arrigo Minervi, Το Διάταγμα των Μεδιολάνων. Λεπτομέρεια από την πόρτα του Καθεδρικού ναού του Μιλάνο
«Εδώ και πολύν καιρό, έχοντας αποφασίσει ότι δεν πρέπει να απορρίπτεται η ελευθερία της θρησκείας και πως πρέπει να δίνεται η δυνατότητα στη βούληση του καθενός να υπηρετεί τα θεία πράγματα σύμφωνα με την προαίρεσή του, παραγγείλαμε στους χριστιανούς να φυ­ λάνε την πίστη της θρησκείας τους…
Όταν εγώ, ο Αύγουστος Κωνσταντίνος, κι εγώ, ο Αύγουστος Λικίνιος, με καλούς οιωνούς ήρθαμε στα Μεδιόλανα και συζητήσαμε όλα όσα αφορούν την ωφέλεια του δημοσίου, ανά­ μεσα στα άλλα μέτρα που κρίναμε ότι θα είναι επωφελή σ' όλους από πολλές απόψεις, απο­ φασίσαμε κατά πρώτο και κύριο λόγο να διατάξουμε να εξασφαλιστεί η τιμή και ο σεβασμός προς το Θείο , δηλαδή να δώσουμε και στους χριστιανούς και σ' όλους την ελευθερία να ακο­ λουθήσουν όποια θρησκεία θέλουν, έτσι ώστε, όποια κι αν είναι η θεότητα και η ουράνια δύ­ ναμη, να μπορέσει να είναι ευμενής και σε μας τους ίδιους και στους υπηκόους μας…

Ήταν λοιπόν φυσικό να θεωρήσουμε καλό να εκδώσουμε αυτή τη διαταγή, για να αφαι­ ρεθούν εντελώς οι όροι που υπήρχαν σε προηγούμενα έγγραφα σχετικά με τους χριστια­ νούς , όροι οι οποίοι ήσαν σκληροί και ξένοι στην πραότητά μας».
Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία (επιλογές) Ο Ευσέβιος Καισαρείας διασώζει το περιεχόμενο του εγγράφου του Λικίνιου προς τον έπαρχο της Βιθυνίας, με το οποίο, του ανακοινώνει τις αποφάσεις που έλαβαν στα Μεδιόλανα ο ίδιος και ο Κωνσταντίνος.

Ιδέες για δραστηριότητες
Φτιάξτε δύο ομόκεντρους κύκλους. Οι λιγότεροι μαθητές του εσωτερικού κύκλου αναλαμ­ βάνουν τον ρόλο του Μ. Κωνσταντίνου, όταν σκεπτόταν να εκδώσει το Διάταγμα των Με­ διολάνων. Οι περισσότεροι μαθητές του εξωτερικού κύκλου είναι οι φωνές της συνείδη­ σής του. Πείτε στους μαθητές του εσωτερικού κύκλου τα επιχειρήματα, τις σκέψεις, τα συ­ ναισθήματά σας για το Διάταγμα. Ανταλλάξτε θέσεις και επαναλάβετε.
Ραφαήλ, Το όραμα του Κωνσταντίνου. Φρέσκο του 1520, Βατικανό
Κοίταξε προσεκτικά την παραπάνω τοιχογραφία και:

ΣΥΝΔΕΣΕ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΕ­ ΕΠΕΚΤΕΙΝΕ
Με ποιον τρόπο συνδέονται οι πληρο­ φορίες που παρουσιάζονται με ό,τι ήδη γνωρίζεις;
Ποιες ερωτήσεις, σκέψεις ή απορίες σού προκαλεί το έργο του Ραφαήλ; Τι άλλο θα ήθελες να αναζητήσεις σχετικά με το έργο ή το θέμα που αναπαριστά;

Γιορτές μνήμης, τόποι λατρείας

Ο ναός της Αναστάσεως της Ιερουσαλήμ
Ο ναός της Αναστάσεως της Ιε­ ρουσαλήμ λέγεται και ναός του Παναγίου Τάφου και βρίσκεται στη χριστιανική συνοικία της παλαιάς πόλης της Ιερουσα­ λήμ. Ο ναός θεωρείται ότι βρί­ σκεται στη θέση του Γολγοθά, του λόφου πάνω στον οποίο σταυρώθηκε και τάφηκε ο Ιη­ σούς Χριστός. Ο ναός χτίστηκε από την Αγία Ελένη, τη μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, στα μέσα του 4ου αιώνα μ.Χ. και περιλαμβάνει τον Πανάγιο
Τάφο μαζί με τον Γολγοθά. Με το πέρασμα των χρόνων, υπέστη πολλές φθορές και καταστρο­ φές. Το 1958, Ορθόδοξοι, Καθολικοί και Αρμένιοι άρχισαν, όλοι μαζί, την αποκατάσταση και συντήρησή του. Το 2017 ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση του μνημείου (ιερό κουβούκλιο) που καλύπτει τον Πανάγιο Τάφο.

H γιορτή Κωνσταντίνου και Ελένης
Ο Μέγας Κωνσταντίνος τιμούσε ιδιαίτερα τη μητέρα του. Της έδωσε τον τίτλο της Αυγού­ στας (στα λατινικά σημαίνει ένδοξη), έβαλε τη μορφή της πάνω σε νομίσματα και έδωσε το όνομά της σε μία πόλη της Βιθυνίας.
Η Ελένη έκτισε πολλές Εκκλησίες: στη Ρώμη (του Τιμίου Σταυρού), στην Κωνσταντινούπο­
λη (των Αγίων Αποστόλων), στη Βηθλεέμ (βασιλική της Γεννήσεως) και στο Όρος των Ελαιών (βασιλική της Γεθσημανή).
Η πιο σεβαστή προσφορά της στον Χριστιανισμό έγινε όταν το 326 μ.Χ. πήγε στην Ιερουσαλήμ, όπου «μὲ μέγαν κόπον καὶ πολλὴν ἔξοδον καὶ φοβερίσματα ηὗρεν τὸν τίμιον σταυρὸν καὶ τοὺς ἄλλους δύο σταυ­ ροὺς τῶν ληστῶν», όπως γράφει ο Κύπριος χρονογρά­ φος Λεόντιος Μαχαιράς.

Οι Βυζαντινοί τιμούσαν ιδιαίτερα τον Μέγα Κων­ σταντίνο και την Αγία Ελένη. Έτσι, άρχισαν να τους απεικονίζουν μαζί, να κρατούν ανάμεσά τους τον Σταυρό. Η Εκκλησία τούς ανακήρυξε ισαποστόλους και η μνήμη τους τιμάται στις 21 Μαΐου.

Η γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού
Ο λαός, όταν έμαθε πως βρέθηκε ο Σταυρός, θέλησε να τον δει και να τον προσκυνήσει. Γι' αυτό, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων τον ύψωσε μέσα στον ναό, ενώ ο κόσμος έκλαιγε από χαρά. Η Αγία Ελένη φρόντισε να χτιστεί στον τόπο εκείνο ο ναός της Αναστάσεως και να το­ ποθετηθεί μέσα του ο Σταυρός.
Μετά από χρόνια, οι Πέρσες κυρίεψαν την Ιερουσαλήμ. Μαζί με άλλα λάφυρα πήραν στη χώρα τους και τον Τίμιο Σταυρό. Αυτή η προσβολή ήταν σαν αγκάθι στις καρδιές των χριστια­ νών, μέχρι τη στιγμή που ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ηράκλειος νίκησε τους Πέρσες, πήρε πίσω τον Τίμιο Σταυρό και τον έφερε στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί, ο Σταυρός υψώθηκε και πάλι μπροστά στον λαό, που παρακολουθούσε με ευλάβεια και συγκίνηση.

Όλα αυτά τα θυμούνται οι χριστιανοί στις 14 Σεπτεμβρίου, τη μέρα δηλαδή της γιορτής της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού.
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού
Agnolo Gadde, Η είσοδος του Ηρακλείου στην Ιερουσαλήμ

Έθιμα της γιορτής
Την ημέρα της γιορτής της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, ο ιερέας μοιράζει στους πιστούς κλαδάκια βασιλικού γιατί -κατά την παράδοση- η Αγία Ελένη βρήκε τον Σταυρό του Χριστού σε ένα χώρο που ήταν κατάφυτος από βασιλικούς. Γι' αυτό και ο βασιλικός λέγεται σταυρο­ λούλουδο .
Με αυτόν τον βασιλικό και με τον αγιασμό της ημέρας, οι νοικοκυρές συνήθιζαν να φτιά­ χνουν το προζύμι της χρονιάς.
Λένε για τον βασιλικό:
«Βασιλικός κι αν μαραθεί Κι αν γείρουν τα κλωνιά του Ρίξε νερό στη ρίζα του Να' ρθει στα πρωτινά του».

Καθώς το Φθινόπωρο είναι περίοδος που πλησιάζει η σπορά, ο ι π ι σ τ ο ί στέλ­ νουν στην Εκκλησία πολυσπόριο , ένα μείγμα δηλαδή, απ' όλα τα είδη των σπό­ ρων, για να λειτουργηθούν και να ευλο­ γηθούν. Τη μέρα αυτή οι ναυτικοί σταμα­
τούν τα μακρινά ταξίδια, όπως συμβουλεύει και η κοινή παροιμία: «Του Σταυρού σταύρωνε και δένε ή του Σταυρού κοίτα και τ' άι­Γιωργιού ξεκοίτα» . Άλλη παροιμία λέει: «Του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε» .
Γ. Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Κοιτάξτε τις δύο παραστάσεις της Ύψωσης του Σταυρού και της Εισόδου του Ηρακλείου στην Ιερουσαλήμ. Σε δυάδες καταγράψτε ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στα δύο έργα. Συζητήστε τις διαπιστώσεις σας με τον διπλανό σας και μετά με την τάξη.
- 2. Βρείτε παροιμίες και έθιμα για άλλες θρησκευτικές γιορτές της Εκκλησίας.

Σύγχρονοι διωγμοί χριστιανικών πληθυσμών
Tony Rezk, Οι 21 Σύγχρονοι χριστιανοί Κόπτες μάρτυρες στη Λιβύη

Οι χριστιανοί της Συρίας
Καθημερινή , 24/4/2016
«...Οι χριστιανοί στη Συρία ζούμε όλο τον χρόνο Μεγάλη Εβδομάδα, βιώνουμε διαρκώς μια αίσθηση συμμετοχής στον Σταυρό και στον θάνατο».
Η χριστιανή ορθόδοξη μοναχή Μαριάμ, από τη Χομς της Συρίας, μιλάει για το δράμα των χριστιανών στην πατρίδα της αλλά και στο Ιράκ. «Στεναχωριόμαστε όταν συνειδητοποιούμε ότι ο στόχος είναι ν' αδειάσει η Ανατολή από χριστιανούς, η Ανατολή στην οποία έζησε ο ίδιος ο Χριστός.
Τώρα, οι χριστιανοί της Συρίας, που αποτελούσαν μειοψηφία στον πληθυσμό με ποσοστό 10% σε καιρό ειρήνης, αναγκάζονται να φύγουν -αν δεν σκοτωθούν- από πόλεις στις οποίες η αγριότητα του πολέμου είναι διαρκής. Αυτοί οι άνθρωποι καταφεύγουν σε μέρη της Συρίας πιο ασφαλή, είτε φεύγουν για χώρες τις Ευρώπης που είναι διατεθειμένες να τους δεχθούν…

Στο χωριό μου πλειοψηφούσαν οι ορθόδοξοι χριστιανοί, υπήρχαν όμως και πολλοί μου­ σουλμάνοι. Η συμβίωσή μας ήταν αρμονική, μέναμε ο ένας δίπλα στον άλλο στην ίδια πολυ­ κατοικία. Ο πόλεμος τα άλλαξε όλα», λέει.
Χριστιανές στο Ιράκ. Σήμερα απέμεινε το 25% των χριστιανών που ζούσαν εκεί

Οι πρώτοι χριστιανοί: δυσκολίες και περιπέτειες
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco), λεπτομέρεια από την Πεντηκοστή

Η εξάπλωση των χριστιανικών κοινοτήτων στον κόσμο
Την ημέρα της Πεντηκοστής, πενήντα ημέρες μετά την Ανάσταση του Χριστού, εμφανίστη­ κε στους μαθητές το Άγιο Πνεύμα, με μορφή πύρινων γλωσσών, πάνω από τα κεφάλια τους. Μετά από αυτό το γεγονός, οι μαθητές έπαψαν να φοβούνται και να κρύβονται κι άρχισαν να κηρύττουν την Ανάσταση του Δασκάλου τους και μάλιστα σε διαφορετικές γλώσσες! Έτσι τους καταλάβαιναν όλοι. Την ίδια κιόλας ημέρα, ο Πέτρος κήρυξε στους πιστούς Ιουδαίους που εί­ χαν έρθει από διαφορετικούς τόπους για να προσκυνήσουν στον ναό. Περίπου 3.000 πίστε­ ψαν και βαφτίστηκαν εκείνη την ημέρα. (Πράξεις 2,1­41)

Με αυτό το γεγονός, που θεωρείται η ιδρυτική πράξη της Εκκλησίας, άρχισε να δημιουρ­ γείται η πρώτη χριστιανική κοινότητα στα Ιεροσόλυμα περίπου το 30 μ.Χ., η οποία περιλάμ­ βανε τους πρώτους Ιουδαίους που προσχώρησαν στη νέα πίστη.
Αργότερα, με τις περιοδείες του Αποστόλου Παύλου, ο Χριστι ανισμός άρχισε να δια δίδεται με γοργούς ρυθμούς. Έτσι, όπως πληροφορούμαστε κυρίως από τις Πράξεις των Αποστόλων

] 10 ^
και τις επιστολές του Αποστόλου Παύλου, μόλις δέκα χρόνια με­ τά την Ανάσταση του Ιησού, ο Χριστιανισμός είχε εξαπλωθεί από την Ιερουσαλήμ ως την Α ντιόχεια, την Αλεξάν­ δρεια, την κυρίως Ελ­ λάδα, την Κύπρο, την Κρήτη και τη Ρώμη.
Υπολογίζεται ότι γύ­ ρω στο 100 μ.Χ. υπήρ­
χαν 40 χριστιανικές κοινότητες. Ένας χριστιανός φιλόσοφος, ο Ιουστίνος, που μαρτύρησε το 165 μ.Χ., διαβεβαίωνε ότι στις μέρες του ο Χριστιανισμός είχε διαδοθεί σε όλα τα γνωστά μέ­ ρη της γης.
Εξάπλωση του Χριστιανισμού ως το 325 μ.Χ.

Εξάπλωση του Χριστιανισμού ως το 600 μ.Χ.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Διηγηθείτε στην τάξη το γεγονός της Πεντηκοστής. Τι συνέβη; Ποιοι συμμετείχαν; Τι έγινε μετά από αυτό το γεγονός;
- 2. Συζητήστε σε ομάδες: Γιατί ο Χριστιανισμός εξαπλώθηκε πρώτα στις συγκεκριμένες πε­ ριοχές και πόλεις; Αφού παρουσιάσετε τις σκέψεις σας, συζητήστε αν είχε σημασία η γλώσσα που μιλούσαν οι κάτοικοι σε αυτές τις πόλεις/ περιοχές;
- 3. Χωριστείτε σε δυάδες. Κάθε δυάδα επιλέγει στον χάρτη μία περιοδεία του Αποστόλου Παύλου. Σημειώστε σε ένα χαρτί από ποιες πόλεις της Ελλάδας πέρασε. Συζητήστε για ποιο λόγο σταμάτησε εκεί.
- 4. Παρατηρήστε το ψηφιδωτό της συνάντησης Πέτρου και Παύλου από τη βασιλική του Μονρεάλε της Σικελίας.

Σκεφτείτε και συζητήστε στην τάξη: α. Τι βλέπω;
- β. Τι σκέφτομαι γι' αυτό που βλέπω;
- γ. Τι άλλο με κάνει να αναρωτιέμαι;

Τόποι λατρείας των πρώτων χριστιανών
Στα πρώτα χρόνια της ζωής της Εκκλησίας οι χριστιανοί δεν είχαν συγκεκριμένους τόπους λατρείας, καθώς ο Χριστιανισμός ήταν η νέα, αποκαλυμμένη θρηκεία, που χρειαζόταν χρόνο για να δημιουργήσει τα έθιμα και τις τελετές της, ώστε να ξεχωρίζει από τον Ιουδαϊσμό. Έτσι, στην αρχή, οι συγκεντρώσεις των πιστών γίνονταν σε σπίτια, που παραχωρούσαν όσοι χριστια­ νοί είχαν οικονομική άνεση. Εκεί έψαλλαν ύμνους, προσεύχονταν και τελούσαν τα Μυστήρια.
Σε πολλές περιπτώσεις δεν χρησιμοποιούσαν μόνο περιστασιακά τα σπίτια των πιστών, αλλά μετέτρεπαν σπίτια σε ναούς, όπως φαίνεται από τα ευρήματα των αρχαιολόγων. Για πα­ ράδειγμα, στην πόλη Δούρα ή Δαμάρα­Ευρωπός της Συρίας, που χρονολογείται τον 3ο μ.Χ. αιώνα, βρήκαν ένα μεγάλο δωμάτιο με υπερυψωμένο δάπεδο στην ανατολική πλευρά (που πιθανά τοποθετούνταν η Αγία Τράπεζα), ένα διπλανό δωμάτιο με το Βαπτιστήριο και τις ανά­ λογες εγκαταστάσεις ύδρευσης, που είναι διακοσμημένο με τοιχογραφίες, και μια αυλή που χωρίζει αυτά τα δωμάτια.

Το βαπτιστήριο
Κάτοψη (σχέδιο) των χώρων του σπιτιού. Τα μέρη που διαμορφώνουν οι πρώτοι χριστιανοί τα συναντούμε σε άλλη μορφή και σε σημερινές Εκκλησίες
- * Προστώο : ημιυπαίθριος, στεγασμένος χώρος με κίονες (στοά), εμπρός από την είσοδο του κτιρίου.
Αργότερα, από το 200 μ.Χ. και μετά το τέλος των διωγμών, όταν οι χριστιανοί αυξήθηκαν σε αριθμό, ιδρύθηκαν ξεχωριστοί τόποι λατρείας. Άλλες πληροφορίες για τη λατρευτική ζωή των πρώτων χριστιανών προέρχονται από τις τοιχογραφίες των κατακομβών.
Κατά τη διάρκεια των διωγμών οι χριστιανοί τελούσαν τη Θεία Ευ­ χαριστία μυστικά, κυρίως στις κα­ τακόμβες.

Ιερό στις κατακόμβες της Ρώμης
Οι κατακόμβες ήταν υπόγειες βαθιές στοές, στις οποίες θάβονταν οι νεκροί την εποχή εκείνη για εξοικονόμηση χώρου. Μετατράπηκαν σε κρύπτες­υπόγειους μικρούς ναούς και διακοσμούνταν με συμβολικές παραστάσεις. Εκεί, οι πρώτοι χριστιανοί τελούσαν τη Θεία Ευ­ χαριστία. Στη Ρώμη, έφταναν έως και τα έξι επίπεδα κάτω από την επιφάνεια της γης. Λαξεύ­
ονταν σε πορώδες έδαφος και αποτε­ λούνταν από περίπλοκα συμπλέγμα­ τα διαδρόμων και κεντρικών θαλά­ μων πολλών χιλιομέτρων, στα τοιχώ­ ματα των οποίων ανοίγονταν τάφοι σε επάλληλες σειρές και σε διάφορα σχήματα. Οι διάδρομοί τους ήταν μα­ κρόστενοι με δάπεδο επίπεδο και οροφή συνήθως ημικυλινδρική. Οι κατακόμβες χρησιμοποιήθηκαν ως χώροι λατρείας μόνο σε περιπτώσεις σκληρών διωγμών, λόγω της στενό­ τητας του χώρου και της πνιγηρής ατμόσφαιρας των τάφων.

Απεικόνιση με laser: οι κατακόμβες της Αγίας Δομιτίλλας στη Ρώμη
Ονομαστές κατακόμβες βρίσκονται στη Ρώμη (του Αγίου Καλλίστου, της Αγίας Δομιτίλλας, της Αγίας Πρίσκιλλας και του Αγίου Σεβαστιανού), στη Νάπολη, στη Σικελία, στην Αίγυπτο, στη Μάλτα (της Αγίας Αγάθης) και στην Ελλάδα (της Μήλου).
Κατακόμβες στη Μήλο
Στις κατακόμβες εντοπίζονται στοιχεία αρχαϊκής εικονογραφίας που έγινε γνωστή ως η τέ­ χνη των κατακομβών. Η τεχνοτροπία σ' αυτές τις απεικονίσεις είναι ελεύθερη. Άρχισε με μο­ τίβα, τα οποία παρέλαβε από την ειδωλολατρική τέχνη. Ο σκοπός της τέχνης αυτής είναι κα­ θαρά διδακτικός. Χρησιμοποιήθηκαν σύμβολα όπως η ναυς (καράβι), ο ιχθύς (ψάρι), η ελιά, η άγκυρα, η άμπελος κ.ά. Η θρησκευτική τέχνη αυτής της περιόδου δεν είναι τόσο εκλεπτυ­ σμένη όσο η Βυζαντινή και έχει περισσότερο θρησκευτική­διδακτική παρά καλλιτεχνική ση­ μασία.

Ιδέα για δραστηριότητα
Παρατηρήστε τις εικόνες με δύο από τα σύμβολα που οι πρώτοι χριστιανοί χάραζαν ή ζω­ γράφιζαν στις κατακόμβες.
Τι νομίζετε ότι συμβολίζει ο βοσκός; Τι συμβολίζουν τα ψάρια; Τι η άγκυρα; Κάνετε τη δική σας αναζήτηση (συμβουλευτείτε και το βιβλίο της Ε' Δημοτικού) και αναζητήστε και άλλα σύμβολα των χριστιανών. Σχεδιάστε τα σε χαρτάκια και κολλήστε τα στο ταμπλό της τάξης.

Χριστιανικές κοινότητες αγάπης
Από τη στιγμή που η βάση της διδασκαλίας του Χριστού ήταν η αγάπη, οι πρώτοι χριστιανοί έβαλαν στόχο να την κάνουν το θεμέλιο της νέας πίστης, και μάλιστα στην πράξη. Στην πρώτη χριστιανική κοινότητα της Ιερουσαλήμ όλοι ήταν αφοσιωμένοι στη διδασκαλία των Αποστόλων και στη μεταξύ τους ενότητα, στην τέλεση της Θείας Ευχαριστίας και στις προσευχές.
«Όλοι οι πιστοί ζούσαν σε έναν τόπο και είχαν τα πάντα κοινά πουλούσαν ακόμα και τα κτήματα και τα υπάρχοντά τους και μοίραζαν τα χρήματα σε όλους, ανάλογα με τις ανάγκες του καθενός».

Πράξ. 2:42­47
«Όλοι όσοι πίστεψαν, είχαν μία καρδιά και μία ψυχή. Κανείς δεν θεωρούσε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του ήταν δικό του, αλλά όλα τα είχαν κοινά».
Πράξ. 4:32
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει «κανείς ανάμεσά τους που να στερείται τα απα­ ραίτητα. Γιατί όσοι είχαν χωράφια ή σπίτια τα πουλούσαν, κι έφερναν το αντίτιμο αυτών που πουλούσαν και το έθεταν στη διάθεση των Αποστόλων. Απ' αυτό δινόταν στον καθένα ανάλο­ γα με τις ανάγκες του».
Πράξ. 4:34­35
Τα ήθη και ο πολιτισμός της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ευνοούσαν τον ατομισμό * ως στάση ζωής. Αντίθετα, και μάλλον πρωτότυπα για την εποχή εκείνη, η χριστιανική Εκκλησία ανέπτυξε έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης, που βασιζόταν σε όσα είχε διδάξει ο Ιησούς Χριστός, για τον πλησίον, σχετικά με τον πλούτο και την ατομική ιδιοκτησία αφού, όπως ο ίδιος είπε: «δύσκο­ λα θα μπουν στη Βασιλεία του Θεού αυτοί που έχουν τα χρήματα».

Λκ. 18, 24

Κωστής Παλαμάς, Άγιες αγάπες
Αγάπες μεγαλόδωρες περίσσια κάτου απ' τη σκέπη τη δική σας, ίσια ζούσαν μικροί, τρανοί, πλούσιοι, φτωχοί κι ένωνε τους ανθρώπους μια ψυχή.

Ο Ιάκωβος απευθύνεται στους πλούσιους:
«Ακούστε με τώρα εσείς οι πλούσιοι. Κλάψτε με γοερές κραυγές για τα βάσανά σας, που όπου να 'ναι έρχονται. Ο πλούτος σας σάπισε και τα ρούχα σας τα 'φαγε ο σκόρος το χρυσάφι σας και το ασήμι κατασκούριασαν και η σκουριά τους θα είναι μαρτυρική κατά­ θεση εναντίον σας και θα καταφάει τις σάρκες σας σαν τη φωτιά. Κι ενώ πλησιάζει κρίση, εσείς μαζεύετε θησαυρούς. Ακούτε! Κραυγάζει ο μισθός των εργατών που θέρισαν τα χω­ ράφια σας κι εσείς τους τον στερήσατε και οι κραυγές των θεριστών έφτασαν ως τα αυτιά του παντοδύναμου Κυρίου. Ζήσατε πάνω στη γη με απολαύσεις και σπατάλες. Παχύνατε σαν τα ζώα, που τα πάνε για σφάξιμο. Καταδικάσατε και φονεύσατε τον αθώο δε σας πρό­ βαλε αντίσταση καμία».

Ιακ. 5:1­6
Oι πρώτοι χριστιανοί αποφάσισαν να προσαρμόσουν τη ζωή τους στα παραπάνω λόγια του Ιακώβου. Θα αγαπούσαν, λοιπόν, τον συνάνθρωπο χωρίς εγωισμό και διάθεση να ωφε­ ληθούν εις βάρος του, όπως έκαναν οι τότε πλούσιοι. Θα έφτιαχναν έναν καινούριο κόσμο για να ζήσουν με αγάπη!
Αποφασίστηκε, λοιπόν, να υπάρχει ένα κοινό ταμείο σε κάθε εκκλησιαστική κοινότητα, ενώ η κοινοκτημοσύνη διέκρινε τις σχέσεις των πρώτων χριστιανών, οι οποίοι μοιράζονταν τα αγαθά τους, προκειμένου να μη νιώθει κανείς υποδεέστερος του άλλου. Όλοι τους ήταν ομό­ ψυχοι και ένιωθαν ενωμένοι σαν αδέρφια στην οικογένεια του Χριστού, με κοινό τους σπίτι την Εκκλησία, στην οποία περνούσαν πολύ χρόνο.

Όμως, με την πάροδο των αιώνων, την εξάπλωση της Εκκλησίας ανά την Οικουμένη και τη ραγδαία αύξηση των μελών της, ο κοινοτικός τρόπος ζωής που διέκρινε την πρώτη εκκλησια­ στική κοινότητα, αμβλύνθηκε και, τελικά, παρήκμασε. Πλέον, οι χριστιανοί πηγαίνουν στην Εκκλησία για να προσευχηθούν και να συμμετέχουν στα ιερά Μυστήρια ή για να πάρουν απο­ φάσεις για το μέλλον της εκκλησιαστικής τους κοινότητας.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Αναζητήστε τις δραστηριότητες που οργάνωναν και πραγματοποιούσαν οι πρώτοι χρι­ στιανοί ως μέρος της πίστης τους.
- 2. Χωριστείτε σε ομάδες και φτιάξτε από μια «παγωμένη εικόνα» από το περιεχόμενο της Ενότητας. Δώστε έμφαση στα συναισθήματα αδελφοσύνης που είχαν οι χριστιανοί με­ ταξύ τους και εκφράστε τα με τη στάση του σώματός σας και την έκφραση του προσώ­ που σας. Βγάλτε κάθε σκηνή φωτογραφία και εκθέστε τις στην τάξη.

Πώς έβλεπε ο κόσμος τους πρώτους χριστιανούς

«Ο λαός τους εκτιμούσε»
Οι μη χριστιανοί συμπολίτες τους τους αγαπούσαν και τους θαύμαζαν. «Ζούνε στη γη, μα συμπεριφέρονται σαν άγγελοι στον ουρανό» , έλεγαν. Είχε γίνει φανερό πως ο τρόπος ζωής τους ήταν διαφορετικός, καινούριος.

Φυλακίσεις και διωγμοί
Η παράδοξη συμπεριφορά των ανθρώπων αυτών που ζούσαν την αγάπη τόσο έντονα δεν προκαλούσε, όμως, μόνο θαυμασμό. Όπως και σήμερα, οι ασυνήθιστες συμπεριφορές προ­ καλούσαν και τότε καχυποψία, μέχρι και έχθρα σε όσους δεν τις καταλάβαιναν.
Από το βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων στην Καινή Διαθήκη, πληροφορούμαστε πως:
-  Οι Σαδδουκαίοι, τα μέλη του ιουδαϊκού Συνεδρίου, ήταν αγανακτισμένοι για όσα κήρυτ­ ταν οι Απόστολοι. Έτσι, ο Πέτρος και ο Ιωάννης ανακρίθηκαν, βασανίστηκαν, απειλήθηκαν και ρίχτηκαν στη φυλακή (Πράξ. 4).
-  Μετά τη συκοφάντηση και τον λιθοβολισμό του Στε­ φάνου (Πράξ. 6 και 7), έγι­ νε μεγάλος διωγμός των χριστιανών των Ιεροσολύ­ μων και όλοι, εκτός από τους Αποστόλους, αναγκά­ στηκαν να διασκορπιστούν στα χωριά της Ιουδαίας και της Σαμάρειας. Μάλι­ στα, ο ίδιος ο Παύλος, πριν τη μεταστροφή του, συμ­ μετείχε στους διωγμούς αυτούς, εισβάλλοντας στα σπίτια χριστιανών και ρί­ χνοντάς τους στη φυλακή (Πράξ. 8).

-  Ο βασιλιάς Ηρώδης άρχισε να διώκει τα μέλη της Εκκλησίας. Πρώτα αποκεφάλισε τον Ιά­ κωβο, τον αδελφό του Ιωάννη. Στη συνέχεια συνέλαβε και φυλάκισε τον Πέτρο (Πράξ. 12).
-  Αργότερα, στους Φιλίππους, ο ίδιος ο Παύλος και ο συνεργάτης του ο Σίλας ραβδίστηκαν δημόσια και φυλακίστηκαν (Πράξ. 16).
Απόστολος Παύλος στη φυλακή, Rembrandt, 1627
-  Στην Έφεσο έγιναν ταραχές εναντίον των χριστιανών, επειδή ξεσηκώθηκαν κατασκευαστές αγαλμάτων που είδαν τη δουλειά τους να μειώνεται (Πράξ. 19).
-  Έγιναν αναταραχές στα Ιεροσόλυμα εξαιτίας του κηρύγματος του Παύλου στον Ναό. Ακο­ λούθησε η σύλληψη και η απολογία του μπροστά στο συνέδριο (Πράξ. 22 και 23), συνω­ μοσίες, κατηγορίες, δολοφονική απόπειρα εναντίον του (Πράξ. 23 και 24), και απολογίες σε ρωμαίους διοικητές (Πράξ. 25 και 26).

Ιδέα για δραστηριότητα
Επιλέξτε ένα από τα περιστατικά εχθρότητας απέναντι στους χριστιανούς. Φτιάξτε δύο ομάδες και σταθείτε απέναντι. Η μία ομάδα εκφράζει εκείνους τους ανθρώπους που υπο­ ψιάζονται και εχθρεύονται τους χριστιανούς και η άλλη εκείνους που τους υπερασπίζο­ νται. Σκεφτείτε και αναφέρετε επιχειρήματα υπέρ και κατά των χριστιανών, ανάλογα με την ομάδα στην οποία ανήκετε.

Δυσκολίες και προβλήματα, καθώς οι κοινότητες μεγάλωναν

«Διάλεξαν επτά»: Οι Διάκονοι
Από τη δημιουργία της πρώτης χριστιανικής κοινότητας, η Εκκλησία είχε στραμμένο το ενδια­ φέρον της σε όσους είχαν ανάγκη και αγωνιζόταν να ανακουφίσει τον πόνο και τη δυστυχία των αν­ θρώπων. Καθώς τα μέλη των κοινοτήτων αυξάνο­ νταν, μεγάλωναν και οι ανάγκες τους και άρχισαν να δημιουργούνται προβλήματα. Κάποιοι παρα­ πονούνταν ότι γίνονταν αδικίες στη διανομή των τροφίμων σε βάρος χηρών γυναικών. Γι' αυτό τον λόγο, οι Απόστολοι ζήτησαν από τα μέλη της Εκ­ κλησίας να εκλέξουν επτά άντρες για να αναλά­ βουν το σωστό μοίρασμα των τροφίμων και τη φροντίδα των μελών της κοινότητας. Ο συγγραφέ­ ας των Πράξεων αναφέρεται στην εκλογή των πρώτων επτά Διακόνων, που προέκυψε από την ανάγκη κάλυψης των καθημερινών υλικών και βιο­ τικών αναγκών των μελών της κοινότητας, πράγμα που δε μπορούσαν άλλο να επιτελούν οι ίδιοι οι Απόστολοι, λόγω των μεγάλων ευθυνών τους για

Οι 7 Διάκονοι, τοιχογραφία του Fra Angelico
τη διάδοση του ευαγγελικού λόγου. Αυτοί ήταν οι επτά διάκονοι: ο Φίλιππος, ο Πρόχορος, ο Νικάνορας, ο Τίμωνας, ο Παρμενάς, ο Νικόλαος και ο Στέφανος. Αυτοί ανέλαβαν τη διακονία της κοινής τράπεζας της κοινότητας των πρώτων χριστιανών, όπως και άλλα καθήκοντα που αφορούσαν στην κάλυψη των καθημερινών αναγκών της πρώτης Εκκλησίας.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Μπείτε στη θέση των πρώτων χριστιανών και προσπαθήστε να δώσετε λύση στο πρό­ βλημα της οργάνωσης σε κοινότητες. Σκεφτείτε:
- α. Ποιο είναι το πρόβλημα;
- β. Ποια στρατηγική θα ακολουθήσετε για να το λύσετε;
- γ. Τι πληροφορίες έχετε και από πού προέρχονται; Σε ποιο κομμάτι του σχεδιασμού της λύσης είναι χρήσιμη η κάθε μία;
- δ. Η λύση που δώσατε θα ήταν αποτελεσματική; Γιατί;
- 2. Ποιες μπορεί να ήταν οι υλικές και βιοτικές ανάγκες των πρώτων χριστιανών; Από όσα γνωρίζετε για τον τρόπο ζωής τους, φτιάξτε μία λίστα με τις καθημερινές τους ανάγκες, τις οποίες κάλυπταν οι Διάκονοι.

Ο πρωτομάρτυρας Στέφανος
Ο Στέφανος, γεμάτος πίστη και δύναμη, ήταν αφοσιωμέ­ νος με ζήλο στα καθήκοντά του. Ταυτόχρονα μιλούσε σ' όλο τον κόσμο για τον Ιησού. Αυτό προκάλεσε κάποιους, που τον κατηγόρησαν για βλασφημία του Θεού και τον οδήγησαν σε δίκη.
Ο Στέφανος στην απολογία του, μπροστά στο ιουδαϊκό Συ­ νέδριο, έβγαλε έναν μεγάλο λόγο, κατακρίνοντας τη στάση των Ιουδαίων προς τον Χριστό και υποστηρίζοντας με σθένος την πίστη του. Οι ιερείς που τον δίκαζαν εξαγριώθηκαν και αποφάσισαν τη θανάτωσή του με λιθοβολισμό. Ανάμεσα στους διώκτες βρισκόταν και ο Σαύλος, που αργότερα έγινε ο Απόστολος Παύλος.

Ο Στέφανος, την ώρα του μαρτυρίου του, έπεσε στα γόνατα και φώναξε δυνατά: «Κύριε, μη λογαριάσεις σε αυτούς αυτή την αμαρτία» (Πράξ. 7, 60).
Καθώς είναι ο πρώτος χριστιανός που μαρτύρησε για τον Χριστό, ονομάστηκε πρωτομάρτυρας . Η μνήμη του τιμάται στις 27 Δεκεμβρίου.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Γνωρίζουμε πως στο μαρτύριο του Στεφάνου βρισκόταν και ο Σαύλος, ο μετέπειτα Από­ στολος Παύλος. Σκεφτείτε και συζητήστε: τι είδους συναισθήματα είχε για τους χρι­ στιανούς ως Σαύλος και τι είδους, αργότερα, ως Απόστολος Παύλος;
- 2. Παρατηρήστε με προσοχή την εικόνα του λιθοβολισμού του Διακόνου Στεφάνου. Αν αυτή η σκηνή είναι χρονικά το τέλος της ιστορίας, ποιες σκηνές θα μπορούσατε να σκε­ φτείτε για μέση και για αρχή της ιστορίας;

Το άνοιγμα της Εκκλησίας σε όλους χωρίς διάκριση

Το Άγιο Πνεύμα στους εθνικούς - Στο σπίτι του Κορνήλιου
Στην Καισάρεια ζούσε ένας Ρωμαίος εκατόνταρχος που λεγόταν Κορνήλιος. Ή ­ ταν ένας άνθρωπος που, αν και προερχό­ ταν από ειδωλολατρικό περιβάλλον, προ­ σευχόταν συνεχώς στον Θεό και έκανε πολ­ λές ελεημοσύνες σε όσους είχαν ανάγκη.
Μια μέρα είδε σε όραμα έναν άγγελο που τον προέτρεπε να καλέσει στο σπίτι του τον Απόστολο Πέτρο. Έτσι, ο Κορνήλιος έστειλε κάποιους δικούς του για να τον φέ­ ρουν.
Όταν ο Πέτρος έφτασε στο σπίτι του, βρήκε και άλλους πολλούς μαζεμένους να τον περιμένουν. Μιλώντας τους, τους φα­ νέρωσε ότι ο Θεός τού αποκάλυψε πως κα­ νέναν άνθρωπο δεν πρέπει να τον θεωρού­ με μολυσμένο ή ακάθαρτο. Μέχρι τότε, υπήρχε έντονη συζήτηση μεταξύ των χρι­ στιανών για το αν μπορούσαν οι ειδωλολά­ τρες να μετέχουν στην πίστη τους και να βαπτίζονται.

Ενώ ακόμη ο Πέτρος έλεγε αυτά τα λό­ για, κατέβηκε το Άγιο Πνεύμα πάνω σε όλους όσοι άκουγαν το κήρυγμα. Μαζί με
τον Πέτρο είχαν έρθει και κάποιοι πιστοί που, πριν γίνουν χριστιανοί, ήταν Ιουδαίοι. Βλέπο­ ντας να δίνεται και στους εθνικούς το Άγιο Πνεύμα έμειναν κατάπληκτοι. Τότε ο απόστολος Πέτρος τούς είπε: «Ποιος μπορεί να εμποδίσει να βαφτιστούν με νερό, αυτοί που έλαβαν το Άγιο Πνεύμα όπως κι εμείς;». Και τους έδωσε την άδεια να βαφτιστούν (Πράξ. 10).

Το κήρυγμα του Χριστού σε όλους τους λαούς, χωρίς καμιά εξαίρεση
Οι περισσότεροι από τους λαούς που δεν πρόλαβαν να γνωρίσουν τον ίδιο τον Ιησού, τον έμαθαν μέ σα από τα λόγια ή τα γραπτά του Αποστόλου Παύλου. Αν και ο ίδιος δεν είχε δει και ζήσει τον Χριστό, όπως οι μαθητές του, είχε το μεγάλο χάρισμα να εξηγεί με απλά λόγια το νόημα της διδασκαλίας του Χριστού.
Αυτό είχε τεράστια αξία για τους ειδωλολάτρες που γνώριζαν για πρώτη φορά τον Χρι­ στιανισμό, γιατί εκείνα τα πρώτα χρόνια οι άνθρωποι, λόγω αγραμματοσύνης αλλά και συνή­ θειας, ερμήνευαν λάθος τη διδασκαλία του Χριστού.

Ο Παύλος με τις επιστολές του δίδασκε και καθοδηγούσε διαρκώς τα νέα μέλη της Εκκλη­ σίας, δείχνοντάς τους την αλήθεια της χριστιανικής πίστης. Στην επιστολή του προς τους Γα­ λάτες που ζούσαν στη Μ. Ασία, ο Παύλος βάζει τα θεμέλια του Χριστιανισμού:

Ο Χριστός μάς ελευθερώνει
-  …πάντες γὰρ υἱοὶ Θεοῦ ἐστε διὰ τῆς πίστεως ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ
-  ὅσοι γὰρ εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε.
-  οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρ σεν καὶ θῆλυ πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.
-  Όλοι είστε γιοι του Θεού, μέσω της πί­ στης στον Χριστό Ιησού.
-  Όλοι στον Χριστό βαφτιστήκατε, τον Χριστό ντυθήκατε.
-  Δεν υπάρχει Ιουδαίος ούτε Έλληνας, δεν υπάρχει δούλος ούτε ελεύθερος, δεν υπάρχει άνδρας και γυναίκα. Γιατί όλοι εσείς είστε ένας, χάρη στον Ιησού Χριστό.

Στην Εκκλησία, όλες οι διακρίσεις καταργούνται με απόλυτη, αδιαμφισβήτητη σαφήνεια: υπάρχει ισότητα ανάμεσα στους λαούς, στους ανθρώπους, αλλά και στα φύλα, άνδρες και γυ­ ναίκες.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Διαβάστε τα λόγια του Παύλου και σκεφτείτε σε τετράδες: Ποιες ήταν οι πεποιθήσεις περί ισότητας λαών, δούλων/ελεύθερων και ανδρών/γυναικών τον καιρό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας; Ανακοινώστε τις σκέψεις σας στην τάξη.
- 2. Πέρα από τους εθνικούς/ειδωλολάτρες, σε ποια άλλα κομμάτια του πληθυσμού της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας απευθύνθηκε ο Χριστιανισμός; Φτιάξτε μια λίστα και συζη­ τήστε στην τάξη σύμφωνα με όσα γνωρίζετε: ήταν ομάδες ανθρώπων που απολάμβα­ ναν προνόμια στην κοινωνία που ζούσαν ή όχι;

Ο Παύλος είχε σαφή συνείδηση της ιερής του αποστολής και ήταν ξεκάθαρος στο τι ήθελε να επιτύχει με τη δράση του. Γράφει σε μια άλλη επιστολή του, αυτή τη φορά στους Ρωμαίους:
«Όταν κηρύττω το ευαγγέλιο, ενεργώ ως ιερέας του Θεού, για να γίνουν όλοι αυτοί οι λαοί προσφορά ευπρόσδεκτη από τον Θεό, αγιασμένη από το Άγιο Πνεύμα… δεν θα τολμήσω να αναφέρω τίποτε παραπάνω από όσα έκανε ο Χριστός… Όλα είναι έργο του Χριστού για να δε­ χτούν οι διάφοροι λαοί το ευαγγέλιο… Έτσι, με το κήρυγμά μου γέμισε όλος ο χώρος από την Ιερουσαλήμ ως την Ιλλυρία από το ευαγγέλιο του Χριστού.

Πάντοτε όμως κήρυττα το ευαγγέλιο εκεί όπου δεν είχε ακόμα ακου­ στεί το όνομα του Χριστού. Σύμφωνα με τα λόγια της Γραφής: Θα τον δουν αυτοί στους οποίους δεν τον είχαν αναγγείλει και θα τον κατα­ λάβουν όσοι δεν τον είχαν καν ακουστά».
Ρωμ. 15, 14­21Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Ο Απόστολος Παύλος, 1608­1614

Το ήξερες;
Ο πάπυρος αυτός (που οι παλαιογράφοι αρίθμησαν ως «15») είναι από τα πρώτα αντίγραφα των επιστολών του Απ. Παύλου (3ος αι. μ.Χ.). Ο τύπος των γραμμάτων δείχνει ότι αντιγράφηκε στην Αλεξάνδρεια. Σήμερα φυλάσσεται στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου.

Ιδέα για δραστηριότητα
Ο δάσκαλος/η δασκάλα μάς διαβάζει μια παραβολή, μια αλληγορική δηλαδή ιστορία, που ο Ιησούς συνήθιζε να διηγείται, κάνοντας κατανοητή σε όλους τη διδασκαλία του. Αφού ακούσουμε την παραβολή συζητούμε: Ήταν σημαντική και απαραίτητη η καταγραφή των λόγων του Ιησού από τους Ευαγγελιστές σε κείμενα ή αρκούσε μόνο η προφορική διάδο­ σή τους; Γιατί;

Διακρίσεις στην εποχή μας

Νέλσον Μαντέλα (1918­2013)
Ο νοτιοαφρικανός Νέλσον Μαντέλα υπήρξε ηγέτης της αντίστασης στο Απαρτχάιντ και στις φυλετικές διακρίσεις, πρώτος μαύρος πρόεδρος της Νότιας Αφρικής, τιμημένος με το Νόμπελ Ειρήνης, μεγάλος φιλάνθρωπος και ακούρα­ στος πρεσβευτής της ελευθερίας. Ο αγαπημένος Μαντίμπα των Νοτιοαφρικανών φυλακίστηκε για 27 χρόνια από το καθεστώς των λευκών.
Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Νέλσον Μαντέλα δεν υπαναχώρησε από την πίστη του στις αξίες της δημοκρα­ τίας, της ισότητας, της ειρήνης και της διαρκούς μάθησης.

Παρά τις τρομερές προκλήσεις που δέχτηκε, ποτέ δεν «απάντησε» στον ρατσισμό με ρατσι­ σμό. Τον Οκτώβριο του 1963, ο Μαντέλα είχε κατηγορηθεί για δολοπλοκία, με στόχο τη βίαιη πτώση της κυβέρνησης. Στη δίκη που έμεινε γνωστή ως «Rivonia Trial», αντιμέτωπος, πλέον, με τη θανατική ποινή, είπε αυτά τα λόγια ενώπιον του δικαστηρίου:
«Πολέμησα κατά της κυριαρχίας των λευκών και πολέμησα κατά της κυριαρχίας των μαύ­ ρων. Ονειρεύομαι το ιδανικό μίας δημοκρατικής και ελεύθερης κοινωνίας, όπου όλοι οι άν­ θρωποι θα ζουν μαζί, σε αρμονία και με ίσες ευκαιρίες. Είναι ένα ιδανικό, για το οποίο ελπίζω να ζήσω και να πετύχω. Αν όμως αυτό χρειάζεται, είναι ένα ιδανικό για το οποίο είμαι προε­ τοιμασμένος να πεθάνω».

Αντώνης Σαμαράκης, Αρνούμαι (αποσπάσματα)
«Όχι, δε μπορώ να συμβιβαστώ!.. Δεν μπορώ να εξακολουθώ να είμαι μέσα σ' αυτόν τον κόσμο σα να μην έχει συμβεί τίποτα, σα να μη συμβαίνει τίποτα!».
«Ή θα διαλέξεις τη σιωπή για να μην χάσεις τη βολή σου, την ησυχία σου, ή θ' αντιδράσεις, θ' αντισταθείς, θα αγωνιστείς σε όλα αυτά τα αποτρόπαια, τα εφιαλτικά που γίνονται για σέ­ να, υποτίθεται, αλλά χωρίς εσένα. […]
Θα διαλέξω την ελευθερία να πω όχι, αρνούμαι θα πω σ' αυτήν την απάνθρωπη ανθρω­ πότητα».

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Με αφορμή το κείμενο της ομιλίας του Ν. Μαντέλα συζητήστε στην τάξη: Οι διαφορές αποτελούν πάντοτε αιτία διαχωρισμού και αντίθεσης μεταξύ των ανθρώπων ή μπο­ ρούν και να τους ενώσουν, πλουτίζοντας τις εμπειρίες και τη ζωή τους;
- 2. Διαβάστε τα αποσπάσματα από το βιβλίο Αρνούμαι του Αντώνη Σαμαράκη. Τι σημαίνει «διαφορετικός»; Ποια στοιχεία ενός ανθρώπου τον κάνουν να διαφέρει;
- 3. Συζητήστε σε δυάδες: Είναι όλοι σαν κι εμάς; Πρέπει να είμαστε ίδιοι για να νιώθουμε άνετα; Καταγράψτε τα βασικότερα επιχειρήματά σας, ενωθείτε με άλλη μια δυάδα και συζητήστε τα. Ανακοινώστε τις καλύτερες ιδέες κάθε τετράδας στην τάξη.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2

Διωγμοί και εξάπλωση του Χριστιανισμού. Πρόσωπα και μαρτυρίες
Μαρτύριο αγίων, χειρόγραφο 11ου αι. μ.Χ.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2

Διωγμοί και εξάπλωση του Χριστιανισμού. Πρόσωπα και μαρτυρίες

Πολύχρονοι διωγμοί

Γιατί διώχθηκαν οι χριστιανοί;
«Όπως καταδίωξαν εμένα, έτσι θα καταδιώξουν κι εσάς», είχε πει ο Χριστός στους μαθητές του και τα λόγια του βγήκαν αληθινά. Πρώτοι διώκτες των χριστιανών έγιναν οι Ιουδαίοι, που έβλεπαν ότι το κήρυγμα του Χριστού έβαζε σε δεύτερη μοίρα τον Μωσαϊκό νόμο. Ύστερα, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες, που με σκληρά διατάγματα, καταδίωξαν πολλές φορές την Εκκλησία.
Μία από τις αιτίες ήταν ότι το κήρυγμα των χριστιανών για αγάπη, δικαιοσύνη και ισότητα μεταξύ των ανθρώπων θεωρήθηκε επικίνδυνο για το πολίτευμα της ρωμαϊκής αυτοκρατο­ ρίας. Ακόμη, η άρνηση των χριστιανών να λατρεύουν τους αυτοκράτορες σαν θεούς, όπως το επέβαλλε τότε ο νόμος, οδήγησε σε πολλές ψεύτικες κατηγορίες, η κυριότερη από τις οποίες ήταν ότι οι χριστιανοί στις συγκεντρώσεις τους συνωμοτούσαν εναντίον του κράτους. Επιπλέ­ ον, με την εξάπλωση του Χριστιανισμού θίγονταν και τα οικονομικά συμφέροντα πολλών που είχαν σχέση με τα είδωλα, λ.χ. των ιερέων, των αγαλματοποιών και των εμπόρων σχετικών ει­ δών, που έβλεπαν τη ζήτηση για τα εμπορεύματά τους να μειώνεται. Τέλος, οι χριστιανοί θε­ ωρούνταν πάντοτε ύποπτοι για ό,τι κακό συνέβαινε: θεομηνίες, πλημμύρες, σεισμοί, πυρκα­ γιές κ.ά. που από καμιά εποχή δεν λείπουν. Όλα αυτά υποτίθεται ότι τα έστελναν οι θεοί από οργή για τους χριστιανούς, επειδή δεν τους λάτρευαν. Η εχθρότητα που συσσωρεύτηκε απέ­ ναντί τους για όλα αυτά, οδήγησε τους Ρωμαίους σε οργανωμένη προσπάθεια να καταπνί­ ξουν τον Χριστιανισμό με τη βία και τον φόβο, κάνοντας διωγμούς. Οι χριστιανοί θεωρούνταν παράνομοι και διώχνονταν από τους τόπους τους ή θανατώνονταν δημόσια με μαρτύρια.

Διωγμοί χριστιανών σε ρωμαϊκή αρένα

Ποιοι ήταν οι σκληρότεροι διωγμοί;

ΠΙΝΑΚΑΣ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΔΙΩΓΜΩΝ

| ΔΙΩΓΜΟΣ                         | ΓΝΩΣΤΟΤΕΡΟΙ ΜΑΡΤΥΡΕΣ                                                       |
|---------------------------------|----------------------------------------------------------------------------|
| Νέρωνας (54­68 μ.Χ.)             | Πέτρος, Παύλος                                                             |
| Δομιτιανός (81­96 μ.Χ.)          | Διονύσιος, Τιμόθεος, Φλάβιος, Κλήμης, Δομιτίλλα, Ακύλιος                   |
| Τραϊανός (98­117 μ.Χ.)           | Ιγνάτιος, Φωκάς, Κλήμης Ρώμης, Πρόκλος, Ιλάριος                            |
| Μάρκος Αυρήλιος (161­180 μ.Χ.)   | Παρασκευή, Πολύκαρπος, Ιουστίνος,  Κοδράτος                                |
| Σεπτίμιος Σεβήρος (193­211 μ.Χ.) | Ειρηναίος, Λεωνίδης, Ευτυχία, Περπέτουα, Χαράλαμπος, Χριστίνα, Μαρκέλλα    |
| Δέκιος (249­251 μ.Χ.)            | Φλαβιανός Ρώμης, Καλλιόπη, Αλέξανδρος Ιεροσολύμων, Βαβύλας, Τρύφων         |
| Διοκλητιανός (284­305 μ.Χ.)      | Γεώργιος, Δημήτριος, Κυριακή, Ευφημία, Προκόπιος                           |
| Γαλέριος (305­311 μ.Χ.)          | Μαρκελλίνος Ρώμης, Ερμόλαος, Αικατερίνη, Παντελεήμων, Λουκιανός Αντιοχείας |

Οι άγιοι δισμύριοι (20.000) από τη Νικομήδεια μαρτύρησαν τον καιρό του Διοκλητιανού. Λείψανά τους βρίσκονται στο Άγιο Όρος

«Χριστιανός ειμί!»: Μάρτυρες από ελεύθερη επιλογή

Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας (περ. 50­107 μ.Χ.)
Ο Ιγνάτιος από μικρός γνώρισε τον Χριστό. Ονομάστηκε και «θεοφόρος» γιατί σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας, ήταν το παιδί που σήκωσε στα χέρια του ο Χριστός και είπε: «Όποιος δεν υπερηφανεύεται, αλλά είναι ταπεινός σαν αυτό το παιδί, αυτός είναι ο ανώτερος στον καινούριο κόσμο του Θεού» .
Το 70 μ.Χ. περίπου, έγινε Επίσκοπος στην Αντιόχεια. Όλοι έδειχναν σεβασμό και εμπιστο­ σύνη προς το πρόσωπό του. Όχι μόνον οι χριστιανοί της Αντιόχειας, αλλά και οι Μικρασιάτες και οι Ρωμαίοι.

Ωστόσο, όταν ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Τραϊανός εξαπέλυσε διωγμό εναντίον των χρι­ στιανών, ο Ιγνάτιος οδηγήθηκε αλυσοδεμένος στη Ρώμη, αφού τον πέρασαν από αρκετές πό­ λεις της Μικράς Ασίας και της Μακεδονίας. Ο σκοπός των διωκτών του ήταν να εκφοβίσουν τους χριστιανούς, οι οποίοι έβλεπαν τον αγαπημένο τους Επίσκοπο να βαδίζει προς το μαρ­
τύριο. Παρ' όλα αυτά, η παρουσία του Ιγνατίου δυνάμωνε την πίστη των χριστιανών και προκαλούσε θαυμασμό στους ειδωλολάτρες.
Στη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, ο Ιγνάτιος έγραψε 7 επιστολές στους χριστιανούς διαφόρων πόλεων, στις οποί­ ες περιέχονται σημαντικές οδηγίες και συμβουλές. Επίσης, δίνουν πολλές πληροφορίες για το πώς ζούσαν οι πρώτοι χριστιανοί.

Όταν τελικά έφτασε στη Ρώμη, τον οδήγησαν στο Κο­ λοσσαίο, για να τον κατασπαράξουν τα άγρια θηρία. Πριν το τέλος του είπε: «Είμαι ένας σπόρος σιταριού του Κυρίου μου, που τα δόντια των λιονταριών θα αλέσουν για να γίνω καθαρό ψωμί».
Robert Thirion, Θρίαμβος χριστιανών μαρτύρων την εποχή του Νέρωνα
Ρώμη. Το Κολοσσαίο όπως είναι σήμερα

Αγάπη, Ειρήνη, Χιονία
Οι τρεις αδελφές η Αγάπη, η Ειρήνη και η Χιονία, ζούσαν στη Θεσσαλονίκη και έγιναν χρι­ στιανές στα χρόνια του αυτοκράτορα Διοκλητιανού. Όταν ο Διοκλητιανός εξέδωσε διάταγμα τον Φεβρουάριο του 303 μ.Χ., που απαγόρευε τη χρήση και κατοχή χριστιανικών βιβλίων και κειμένων, οι τρεις αδελφές έκρυψαν τα βιβλία που είχαν και κατέφυγαν σε «όρος υψηλό» κο­ ντά στη Θεσσαλονίκη, πιθανώς στον Χορτιάτη. Μετά από έναν περίπου χρόνο, κάποιος απε­ σταλμένος του αυτοκράτορα ανακάλυψε τα τρία κορίτσια στο ερημικό καταφύγιό τους. Αφού τις συνέλαβε, τις οδήγησε για ανάκριση μπροστά στον διοικητή της Μακεδονίας (στη Θεσσα­ λονίκη). Η κατηγορία ήταν ότι «δεν θέλουν να φάνε από τα ειδωλόθυτα$^{*}$» . Από τα πρακτικά

Το εκκλησάκι μέσα στο προαύλιο του σχολείου
της δίκης αυτής που διασώθηκαν, βλέπουμε ότι οι τρεις νέες έδιναν απαντήσεις που προκαλούσαν κατάπληξη για το θάρρος και την αποφασιστικότη­ τά τους. Ο διοικητής ντροπιασμένος και οργισμέ­ νος διέταξε να ριχτούν στην πυρά.
Σήμερα, μετά τις έρευνες που έχουν γίνει, ο τό­ πος του μαρτυρίου τους τοποθετείται με ασφά­ λεια στη θέση του 59ου Δημοτικού Σχολείου Θεσ­ σαλονίκης (όπου έχει ιδρυθεί ναός αφιερωμένος στη μνήμη τους εντός του προαυλίου), δίπλα στην Παναγία Φανερωμένη. Η μνήμη τους εορτάζεται στις 16 Απριλίου.

Λογγίνος ο εκατόνταρχος
Ο Λογγίνος ήταν εκείνος ο Ρωμαίος αξιωματικός που κέντρισε την πλευρά του Ιησού στον Σταυρό, για να βεβαιωθεί ότι ήταν νεκρός. Μετά τα συγκλονιστικά γεγονότα της Σταύρωσης και της Ανάστασης, ο Λογγίνος πίστεψε στη θεότητα του Ιησού, εγκατέλειψε τον Ρωμαϊκό στρατό και επέστρεψε στη γενέτειρά του, την Καππαδοκία, όπου κή­ ρυττε την πίστη στον Χριστό. Τότε, εκδόθηκε ένταλμα από τον Πόντιο Πιλάτο για τη σύλληψη και την εκτέλεσή του και στάλθηκαν δύο στρατιώτες στην Καππαδοκία. Ο Λογγίνος άκουσε για τους στρατιώ­ τες και χωρίς να αποκαλύψει ποιος είναι, τους φιλοξένησε στο σπίτι του σαν αγαπημένους φίλους. Το βράδυ εκείνο προσευχήθηκε, παρη­ γόρησε τους φίλους και τους συγγενείς του και το πρωί αποκάλυψε την ταυτότητά του στους στρατιώτες. Εκείνοι, έκπληκτοι και με μεγά­ λη θλίψη στην ψυχή, εκτέλεσαν την εντολή του Πιλάτου και τον απο­ κεφάλισαν. Η Εκκλησία γιορτάζει τον μάρτυρα στις 16 Οκτωβρίου.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Σε ομάδες, μιλήστε για τα συναισθήματα που πιστεύετε ότι είχαν οι διωκόμενοι χρι­ στιανοί μάρτυρες. Ακόμη, συζητήστε πώς μπορεί να αισθάνονταν οι συνάνθρωποί τους, που έβλεπαν ή μάθαιναν αυτά που τους συνέβαιναν.
- 2. Περιηγηθείτε στο Λογισμικό της Ε' Τάξης Αγωνιστές και μάρτυρες . Καταγράψτε επιπλέ­ ον πληροφορίες για τους μάρτυρες, ώστε να διαμορφώσετε μια πληρέστερη εικόνα για τη ζωή και τον θάνατό τους.
Οι άγιοι Σαράντα μάρτυρες της Σεβάστειας (17ος αι.)

Το τέλος των διωγμών και η εξάπλωση του Χριστιανισμού

Ένας χριστιανός ρωμαίος αυτοκράτορας: Ο Μέγας Κωνσταντίνος
Πατέρας του Κωνσταντίνου ήταν ο Κωνστάντιος ο Χλωρός, Καίσαρας της Γαλατίας, και μητέρα του η Ελένη. Ο Κωνσταντίνος γεννήθηκε στη Νίσσα της σημερινής Σερβίας το 274 μ.Χ. Ύστερα από τον θάνα­ το του πατέρα του, ο Κωνσταντίνος ανακηρύχθηκε από τον στρατό διάδοχός του. Χρειάστηκε όμως να κάνει πολλούς πολέμους για να εδραιώσει τη θέση του.

Ιδέα για δραστηριότητα
Παρατηρήστε προσεκτικά την Αψίδα του Μ. Κωνσταντίνου στη Ρώμη και συμπληρώστε τον πίνακα:
ΣΧΗΜΑΤΑ Τι είδους σχήματα βλέπετε; Περιγράψτε τα.
ΓΡΑΜΜΕΣ Ποια είδη γραμμών βλέπετε; Περιγράψτε τις.

«Εν τούτω νίκα»
Η κρίσιμη μάχη για την επικράτηση του Κωνστα­ ντίνου θα δινόταν στη Μουλβία γέφυρα του ποτα­ μού Τίβερη, στην Ιταλία. Ο αντίπαλος του Κωνστα­ ντίνου, ο Μαξέντιος, είχε τετραπλάσιες δυνάμεις. Αλλά ο Κωνσταντίνος δεν έχασε το θάρρος του. Ο ίδιος διηγήθηκε ότι μια μέρα του 312 μ.Χ. είδε ξαφ­ νικά στον ουρανό ένα φωτεινό σταυρό με την επι­ γραφή «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ». Η έκπληξη που ένιωσε ήταν μεγάλη.
Την ίδια νύχτα, είδε στον ύπνο του τον Χριστό να τον ενθαρρύνει. Όταν ξύπνησε, με εντολή του, ετοιμάστηκε ένα λάβαρο που το κοντάρι του κατέ­ ληγε σε σταυρό. Πάνω σ' αυτό έβαλαν και ένα χρυ­ σό στεφάνι με το μονόγραμμα του Χριστού. Κάτω απ' αυτό κρέμασαν ένα πολύτιμο τετράγωνο ύφα­ σμα με τις εικόνες του αυτοκράτορα και των γιων του. Ο ενθουσιασμός των χριστιανών στρατιωτών, όταν είδαν το λάβαρο, ήταν μεγάλος. Στη μάχη νί­ κησε ο Κωνσταντίνος, ο οποίος από τη στιγμή εκεί­ νη στράφηκε οριστικά στον Χριστιανισμό.

Το ήξερες;
Τότε πρωτοεμφανίστηκε η λέξη λάβαρο (labarum) στο οποίο εικονίστηκε το 'Χριστόγραμμα', ο συνδυασμός του Χ­Ρ (Χριστός). Από εκείνη την εποχή, έγινε κοινό σύμβολο του Χριστιανισμού.
Το λάβαρο του Μ. Κωνσταντίνου σε ασημένιο μετάλλιο
Ο Μ. Κωνσταντίνος, λεπτομέρεια ψηφιδωτού από την Αγία Σοφία. Κρατά στα χέρια του τη νέα του πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη

Το Διάταγμα των Μεδιολάνων
Ένα από τα πρώτα έργα του Κωνσταντίνου, μόλις ανέλαβε τη διοίκηση του κράτους με τον Λικίνιο, ήταν το Διάταγμα των Μεδιολάνων (Μιλάνο). Μ' αυτό το διάταγμα δινόταν στον κα­ θένα το δικαίωμα να ακολουθεί όποια θρησκεία ήθελε. Έτσι τερματίζονταν οριστικά οι διωγ­ μοί κατά των χριστιανών.
Όταν το 323 μ.Χ. ο Κωνσταντίνος έγινε αυτοκράτορας σε ολόκληρο το ρωμαϊκό κράτος, προστάτεψε με πολλούς τρόπους τον Χριστιανισμό: επέστρεψε στους χριστιανούς τους ναούς και τις περιουσίες τους που είχαν δημευτεί την περίοδο των διωγμών, καθιέρωσε την Κυριακή ως ημέρα γιορτής και αργίας, έκτισε ναούς στην καινούρια πρωτεύουσα, καταπολέμησε τις αιρέσεις κ.ά.

Arrigo Minervi, Το Διάταγμα των Μεδιολάνων. Λεπτομέρεια από την πόρτα του Καθεδρικού ναού του Μιλάνο
«Εδώ και πολύν καιρό, έχοντας αποφασίσει ότι δεν πρέπει να απορρίπτεται η ελευθερία της θρησκείας και πως πρέπει να δίνεται η δυνατότητα στη βούληση του καθενός να υπηρετεί τα θεία πράγματα σύμφωνα με την προαίρεσή του, παραγγείλαμε στους χριστιανούς να φυ­ λάνε την πίστη της θρησκείας τους…
Όταν εγώ, ο Αύγουστος Κωνσταντίνος, κι εγώ, ο Αύγουστος Λικίνιος, με καλούς οιωνούς ήρθαμε στα Μεδιόλανα και συζητήσαμε όλα όσα αφορούν την ωφέλεια του δημοσίου, ανά­ μεσα στα άλλα μέτρα που κρίναμε ότι θα είναι επωφελή σ' όλους από πολλές απόψεις, απο­ φασίσαμε κατά πρώτο και κύριο λόγο να διατάξουμε να εξασφαλιστεί η τιμή και ο σεβασμός προς το Θείο , δηλαδή να δώσουμε και στους χριστιανούς και σ' όλους την ελευθερία να ακο­ λουθήσουν όποια θρησκεία θέλουν, έτσι ώστε, όποια κι αν είναι η θεότητα και η ουράνια δύ­ ναμη, να μπορέσει να είναι ευμενής και σε μας τους ίδιους και στους υπηκόους μας…

Ήταν λοιπόν φυσικό να θεωρήσουμε καλό να εκδώσουμε αυτή τη διαταγή, για να αφαι­ ρεθούν εντελώς οι όροι που υπήρχαν σε προηγούμενα έγγραφα σχετικά με τους χριστια­ νούς , όροι οι οποίοι ήσαν σκληροί και ξένοι στην πραότητά μας».
Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία (επιλογές) Ο Ευσέβιος Καισαρείας διασώζει το περιεχόμενο του εγγράφου του Λικίνιου προς τον έπαρχο της Βιθυνίας, με το οποίο, του ανακοινώνει τις αποφάσεις που έλαβαν στα Μεδιόλανα ο ίδιος και ο Κωνσταντίνος.

Ιδέες για δραστηριότητες
Φτιάξτε δύο ομόκεντρους κύκλους. Οι λιγότεροι μαθητές του εσωτερικού κύκλου αναλαμ­ βάνουν τον ρόλο του Μ. Κωνσταντίνου, όταν σκεπτόταν να εκδώσει το Διάταγμα των Με­ διολάνων. Οι περισσότεροι μαθητές του εξωτερικού κύκλου είναι οι φωνές της συνείδη­ σής του. Πείτε στους μαθητές του εσωτερικού κύκλου τα επιχειρήματα, τις σκέψεις, τα συ­ ναισθήματά σας για το Διάταγμα. Ανταλλάξτε θέσεις και επαναλάβετε.
Ραφαήλ, Το όραμα του Κωνσταντίνου. Φρέσκο του 1520, Βατικανό
Κοίταξε προσεκτικά την παραπάνω τοιχογραφία και:

ΣΥΝΔΕΣΕ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΕ­ ΕΠΕΚΤΕΙΝΕ
Με ποιον τρόπο συνδέονται οι πληρο­ φορίες που παρουσιάζονται με ό,τι ήδη γνωρίζεις;
Ποιες ερωτήσεις, σκέψεις ή απορίες σού προκαλεί το έργο του Ραφαήλ; Τι άλλο θα ήθελες να αναζητήσεις σχετικά με το έργο ή το θέμα που αναπαριστά;

Γιορτές μνήμης, τόποι λατρείας

Ο ναός της Αναστάσεως της Ιερουσαλήμ
Ο ναός της Αναστάσεως της Ιε­ ρουσαλήμ λέγεται και ναός του Παναγίου Τάφου και βρίσκεται στη χριστιανική συνοικία της παλαιάς πόλης της Ιερουσα­ λήμ. Ο ναός θεωρείται ότι βρί­ σκεται στη θέση του Γολγοθά, του λόφου πάνω στον οποίο σταυρώθηκε και τάφηκε ο Ιη­ σούς Χριστός. Ο ναός χτίστηκε από την Αγία Ελένη, τη μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, στα μέσα του 4ου αιώνα μ.Χ. και περιλαμβάνει τον Πανάγιο
Τάφο μαζί με τον Γολγοθά. Με το πέρασμα των χρόνων, υπέστη πολλές φθορές και καταστρο­ φές. Το 1958, Ορθόδοξοι, Καθολικοί και Αρμένιοι άρχισαν, όλοι μαζί, την αποκατάσταση και συντήρησή του. Το 2017 ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση του μνημείου (ιερό κουβούκλιο) που καλύπτει τον Πανάγιο Τάφο.

H γιορτή Κωνσταντίνου και Ελένης
Ο Μέγας Κωνσταντίνος τιμούσε ιδιαίτερα τη μητέρα του. Της έδωσε τον τίτλο της Αυγού­ στας (στα λατινικά σημαίνει ένδοξη), έβαλε τη μορφή της πάνω σε νομίσματα και έδωσε το όνομά της σε μία πόλη της Βιθυνίας.
Η Ελένη έκτισε πολλές Εκκλησίες: στη Ρώμη (του Τιμίου Σταυρού), στην Κωνσταντινούπο­
λη (των Αγίων Αποστόλων), στη Βηθλεέμ (βασιλική της Γεννήσεως) και στο Όρος των Ελαιών (βασιλική της Γεθσημανή).
Η πιο σεβαστή προσφορά της στον Χριστιανισμό έγινε όταν το 326 μ.Χ. πήγε στην Ιερουσαλήμ, όπου «μὲ μέγαν κόπον καὶ πολλὴν ἔξοδον καὶ φοβερίσματα ηὗρεν τὸν τίμιον σταυρὸν καὶ τοὺς ἄλλους δύο σταυ­ ροὺς τῶν ληστῶν», όπως γράφει ο Κύπριος χρονογρά­ φος Λεόντιος Μαχαιράς.

Οι Βυζαντινοί τιμούσαν ιδιαίτερα τον Μέγα Κων­ σταντίνο και την Αγία Ελένη. Έτσι, άρχισαν να τους απεικονίζουν μαζί, να κρατούν ανάμεσά τους τον Σταυρό. Η Εκκλησία τούς ανακήρυξε ισαποστόλους και η μνήμη τους τιμάται στις 21 Μαΐου.

Η γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού
Ο λαός, όταν έμαθε πως βρέθηκε ο Σταυρός, θέλησε να τον δει και να τον προσκυνήσει. Γι' αυτό, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων τον ύψωσε μέσα στον ναό, ενώ ο κόσμος έκλαιγε από χαρά. Η Αγία Ελένη φρόντισε να χτιστεί στον τόπο εκείνο ο ναός της Αναστάσεως και να το­ ποθετηθεί μέσα του ο Σταυρός.
Μετά από χρόνια, οι Πέρσες κυρίεψαν την Ιερουσαλήμ. Μαζί με άλλα λάφυρα πήραν στη χώρα τους και τον Τίμιο Σταυρό. Αυτή η προσβολή ήταν σαν αγκάθι στις καρδιές των χριστια­ νών, μέχρι τη στιγμή που ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ηράκλειος νίκησε τους Πέρσες, πήρε πίσω τον Τίμιο Σταυρό και τον έφερε στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί, ο Σταυρός υψώθηκε και πάλι μπροστά στον λαό, που παρακολουθούσε με ευλάβεια και συγκίνηση.

Όλα αυτά τα θυμούνται οι χριστιανοί στις 14 Σεπτεμβρίου, τη μέρα δηλαδή της γιορτής της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού.
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού
Agnolo Gadde, Η είσοδος του Ηρακλείου στην Ιερουσαλήμ

Έθιμα της γιορτής
Την ημέρα της γιορτής της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, ο ιερέας μοιράζει στους πιστούς κλαδάκια βασιλικού γιατί -κατά την παράδοση- η Αγία Ελένη βρήκε τον Σταυρό του Χριστού σε ένα χώρο που ήταν κατάφυτος από βασιλικούς. Γι' αυτό και ο βασιλικός λέγεται σταυρο­ λούλουδο .
Με αυτόν τον βασιλικό και με τον αγιασμό της ημέρας, οι νοικοκυρές συνήθιζαν να φτιά­ χνουν το προζύμι της χρονιάς.
Λένε για τον βασιλικό:
«Βασιλικός κι αν μαραθεί Κι αν γείρουν τα κλωνιά του Ρίξε νερό στη ρίζα του Να' ρθει στα πρωτινά του».

Καθώς το Φθινόπωρο είναι περίοδος που πλησιάζει η σπορά, ο ι π ι σ τ ο ί στέλ­ νουν στην Εκκλησία πολυσπόριο , ένα μείγμα δηλαδή, απ' όλα τα είδη των σπό­ ρων, για να λειτουργηθούν και να ευλο­ γηθούν. Τη μέρα αυτή οι ναυτικοί σταμα­
τούν τα μακρινά ταξίδια, όπως συμβουλεύει και η κοινή παροιμία: «Του Σταυρού σταύρωνε και δένε ή του Σταυρού κοίτα και τ' άι­Γιωργιού ξεκοίτα» . Άλλη παροιμία λέει: «Του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε» .
Γ. Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Κοιτάξτε τις δύο παραστάσεις της Ύψωσης του Σταυρού και της Εισόδου του Ηρακλείου στην Ιερουσαλήμ. Σε δυάδες καταγράψτε ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στα δύο έργα. Συζητήστε τις διαπιστώσεις σας με τον διπλανό σας και μετά με την τάξη.
- 2. Βρείτε παροιμίες και έθιμα για άλλες θρησκευτικές γιορτές της Εκκλησίας.

Σύγχρονοι διωγμοί χριστιανικών πληθυσμών
Tony Rezk, Οι 21 Σύγχρονοι χριστιανοί Κόπτες μάρτυρες στη Λιβύη

Οι χριστιανοί της Συρίας
Καθημερινή , 24/4/2016
«...Οι χριστιανοί στη Συρία ζούμε όλο τον χρόνο Μεγάλη Εβδομάδα, βιώνουμε διαρκώς μια αίσθηση συμμετοχής στον Σταυρό και στον θάνατο».
Η χριστιανή ορθόδοξη μοναχή Μαριάμ, από τη Χομς της Συρίας, μιλάει για το δράμα των χριστιανών στην πατρίδα της αλλά και στο Ιράκ. «Στεναχωριόμαστε όταν συνειδητοποιούμε ότι ο στόχος είναι ν' αδειάσει η Ανατολή από χριστιανούς, η Ανατολή στην οποία έζησε ο ίδιος ο Χριστός.
Τώρα, οι χριστιανοί της Συρίας, που αποτελούσαν μειοψηφία στον πληθυσμό με ποσοστό 10% σε καιρό ειρήνης, αναγκάζονται να φύγουν -αν δεν σκοτωθούν- από πόλεις στις οποίες η αγριότητα του πολέμου είναι διαρκής. Αυτοί οι άνθρωποι καταφεύγουν σε μέρη της Συρίας πιο ασφαλή, είτε φεύγουν για χώρες τις Ευρώπης που είναι διατεθειμένες να τους δεχθούν…

Στο χωριό μου πλειοψηφούσαν οι ορθόδοξοι χριστιανοί, υπήρχαν όμως και πολλοί μου­ σουλμάνοι. Η συμβίωσή μας ήταν αρμονική, μέναμε ο ένας δίπλα στον άλλο στην ίδια πολυ­ κατοικία. Ο πόλεμος τα άλλαξε όλα», λέει.
Χριστιανές στο Ιράκ. Σήμερα απέμεινε το 25% των χριστιανών που ζούσαν εκεί

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3

Η Αγία Γραφή, ένα θεόπνευστο και διαχρονικό βιβλίο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3

Η Αγία Γραφή, ένα θεόπνευστο και διαχρονικό βιβλίο
Η Αγία Γραφή είναι το ιερότερο βιβλίο των χριστιανών. Λέγεται «Γραφή», γιατί στη θεολογική γλώσσα έτσι χαρακτη­ ρίζουμε ένα γραπτό κείμενο ή μια συλλογή κειμένων. Ονο­ μάζεται «Αγία» επειδή μιλάει για τον Θεό.
Η Αγία Γραφή ονομάζεται και Βίβλος, που είναι αρχαία λέξη και σημαίνει το φυτό του παπύρου ή τον φλοιό του, απ' το οποίο παραγόταν η ομώνυμη γραφική ύλη, ο πάπυρος. Αρχικά, η λέξη γραφόταν με ­υ­ και θεωρείται ότι προέρχεται από την πόλη Βύβλο της Φοινίκης, η οποία ήταν φημισμένη για τις εξαγωγές παπύρου. Το ότι ταυτίστηκε η βασική λέξη της τότε γραφικής ύλης με την Αγία Γραφή, υπογραμμίζει και τη σπουδαιότητά της, καθώς έφτασε να αποκαλείται «Το Βι­ βλίο των βιβλίων» .

Η Αγία Γραφή είναι η αποκάλυψη, δηλαδή, η φανέρωση του Θεού στην ιστορία μέσα από συγκεκριμένα γεγονότα, πρόσωπα και καταστάσεις. Η φανέρωση αυτή έχει τη μορφή ενός προσωπικού και κατανοητού διαλόγου μεταξύ Θεού και ανθρώπου και καταγράφεται σε κείμενα από αυτόπτες μάρ­ τυρες, με τρόπο ποικίλο και ανάλογο με την ιστορική εποχή και το πολιτισμικό της περιβάλλον.
Με τον όρο «Βίβλος» περιγράφεται το σύνολο των βι­ βλίων της Παλαιάς Διαθήκης, που αναφέρονται στην προ Χριστού περίοδο, και των βιβλίων της Καινής Διαθήκης, που αναφέρονται στο πρόσωπο και στο έργο του Χριστού, στη δι­ δασκαλία του, καθώς και στις Επιστολές και Πράξεις των Αποστόλων, κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής της Εκκλησίας.

Βιβλιοθήκη της Μονής Σινά. Εδώ βρέθηκε ένα από τα παλαιότερα χειρόγραφα της Αγίας Γραφής, ο Σιναϊτικός Κώδικας (4ος αι. μ.Χ.)
Συριακός κώδικας, 7ος αι., Μονή Σινά
Τα βιβλία της Βίβλου, τόσο της Παλαιάς όσο και της Καινής Διαθήκης, διαιρούνται ως προς το περιεχόμενό τους σε ιστορικά, διδακτικά και προφητικά. Όσα βιβλία γράφτηκαν προ Χρι­ στού αποτελούν την Παλαιά Διαθήκη και είναι σαράντα εννέα (49). Όσα γράφτηκαν μετά Χρι­ στόν αποτελούν την Καινή Διαθήκη και είναι είκοσι επτά (27). Τα πρώτα βιβλία της Αγίας Γρα­ φής γράφτηκαν γύρω στα 1000 π.Χ., ενώ τα τελευταία τον 1ο αιώνα μ.Χ. από τους Αποστό­ λους και τους μαθητές τους, οι οποίοι έζησαν σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο και σε διαφο­ ρετικό ιστορικό, πολιτιστικό, γεωγραφικό και πολιτικό πλαίσιο. Ακόμα και η γλώσσα που χρη­ σιμοποίησαν οι συγγραφείς δεν ήταν η ίδια. Άλλοι έγραψαν στην εβραϊκή, άλλοι στην αρα­ μαϊκή και άλλοι στην ελληνιστική κοινή (απλοποιημένη αρχαία ελληνική). Παρά, όμως, τις ση­ μαντικές αυτές διαφορές, δεν διαπιστώνεται καμία αντίθεση ή διαφορά στο περιεχόμενο των κειμένων.

Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος
«Η Παλαιά Διαθήκη προηγήθηκε της Καινής και η Καινή Διαθήκη ερμήνευσε την Παλαιά. Πολλές φορές είπα ότι οι δύο Διαθήκες είναι δύο κόρες και δύο αδελφές που υπηρετούν τον ένα Δεσπότη. Ο Κύριος προαναγγέλλεται από τους προφήτες. Ο Χριστός κηρύσσεται στην Και­ νή. Τα νέα δεν είναι νέα, γιατί προηγήθηκαν τα παλαιά. Τα παλαιά δεν έχασαν την αξία τους, αλλά ερμηνεύτηκαν στην Καινή».
(PG 50,796)
«Σκοπός και των δύο Διαθηκών είναι ένας. Η διόρθωση των ανθρώπων… Γι' αυτό δεν προ­ βάλλει μόνο τους πετυχημένους αλλά και όσους απέτυχαν, ώστε να μιμηθούμε τους πρώτους και να αποφύγουμε τους δεύτερους και έτσι να οδηγηθούμε στην αρετή και την επιμέλεια από δύο πλευρές».

PG 56, 313­314
«Ύστερα (ο Ιησούς) τούς είπε: «Αυτό ήταν το νόημα των λόγων που σας έλεγα, όταν ήμουν ακόμη μαζί σας, ότι δηλαδή πρέπει να εκπληρωθούν όλα όσα είναι γραμμένα για μένα στον νόμο του Μωυσή, τους προφήτες και τους ψαλμούς». Τότε τους φώτισε για να κατα­ νοήσουν τις Γραφές» .
Λουκ. 24, 44­45
Αναλυτικότερα, η Αγία Γραφή αναφέρεται σε μια σειρά γεγονότων που αφορούν:
-  Στο έργο της Δημιουργίας του κόσμου από τον Θεό.
-  Στη σχέση του με τον άνθρωπο και τον κόσμο.
-  Στο σχέδιο και τις ενέργειές του για τη σωτηρία του ανθρώπου, όπως αυτή πραγματοποι­ ήθηκε με την παρουσία και τη λυτρωτική θυσία του Χριστού στη γη.

Ο Θεός, μέσα από τα κείμενα της Βίβλου, αναζητά με αγάπη τον άνθρωπο μέσα στην κα­ θημερινή του ζωή, του αποκαλύπτει την αλήθεια, τον στηρίζει και τον θεραπεύει από το κακό. Από την άλλη, ο άνθρωπος προσπαθεί να καταλάβει τις ενέργειες του Θεού, να ανταποκριθεί θετικά και να αλλάξει τη ζωή του, βελτιώνοντας, έτσι, και τον κόσμο ολόκληρο. Αυτήν ακριβώς τη σχέση περιγράφουν οι συγγραφείς της Αγίας Γραφής στα κείμενά τους. Αυτό, όμως, δεν έγινε με ολόκληρη τη θεία αποκάλυψη. Ένα τμήμα της εξακολούθησε να μεταδίδεται προφο­ ρικά μέσα στη ζωή της Εκκλησίας. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης γράφει: «Υπάρχουν και άλλα πολ­ λά που έκανε ο Ιησούς τα οποία, αν γράφονταν με λεπτομέρειες, ολόκληρος ο κόσμος δεν θα μπορούσε να χωρέσει τα βιβλία στα οποία θα γράφονταν» (Ιωάν. 21, 25).

Τι σημαίνει η λέξη «Διαθήκη»;
Στα ελληνικά η λέξη Διαθήκη σημαίνει συμφωνία. Είναι η συμφωνία που έκλεισε ο Θεός με τους ανθρώπους. Πρώτα με τον λαό του Ισραήλ (Παλαιά Διαθήκη) και στη συνέχεια η νέα συμφωνία του Χριστού με όλους τους ανθρώπους (Καινή Διαθήκη). Για τον λόγο αυτό, τα βι­ βλία της Αγίας Γραφής είναι άρρηκτα συνδεδεμένα, καθώς για να μπορέσουμε να καταλά­ βουμε το έργο και τη διδασκαλία του Χριστού, αλλά και την πορεία της Εκκλησίας, είναι απα­ ραίτητο να γνωρίσουμε την Παλαιά Διαθήκη. Η Βίβλος δεν απευθύνεται σε μεμονωμένα άτο­ μα, παρότι δόθηκε στην αρχή μόνο στον λαό του Ισραήλ, δηλαδή σε μια μικρή κοινότητα αν­ θρώπων. Κατόπιν, όμως, διαδόθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο. Μας εξηγεί ο Ιω. Χρυσόστομος: «Από την αρχή που έπλασε ο Θεός τους ανθρώπους συνομιλούσε κατευθείαν μαζί τους, με τρόπο που ήταν δυνατόν να τον ακούσουν. Έτσι πήγε στον Αδάμ, έτσι επέκρινε τον Κάιν, έτσι συνομίλησε με τον Νώε, έτσι φιλοξενήθηκε από τον Αβραάμ. Ακόμη και όταν όλο το ανθρώ­ πινο γένος έπεσε στην αμαρτία, ούτε τότε απομακρύνθηκε εντελώς από τους ανθρώπους ο Δημιουργός των πάντων. Αλλά επειδή έγιναν ανάξιοι να επικοινωνούν μαζί του, θέλοντας να ανανεώσει πάλι τη φιλία μαζί τους, στέλνει γράμματα (την Αγία Γραφή), όπως σε ανθρώπους που βρίσκονται μακριά, καλώντας κοντά του όλο το ανθρώπινο γένος.

PG 53, 27­28

Η Παλαιά Διαθήκη
Από τα πανάρχαια χρόνια, ο Θεός αποκαλύφθηκε στους Πατριάρχες, στον Μωυσή, στους Προφήτες και σε άλλα ιερά πρόσωπα της Παλαιάς Διαθήκης, τα οποία δίδαξαν τον λαό προ­ φορικά. Θεώρησαν, όμως, χρήσιμο και να γράψουν όσα ο Θεός τούς αποκάλυψε, με τη βοή­ θειά Του. Τα βιβλία που γράφτηκαν, αποτέλεσαν την Παλαιά Διαθήκη. Πολλές φορές, μάλι­ στα, στα κείμενά της βρίσκουμε εκφράσεις όπως: «τάδε λέγει Κύριος» ή «λόγος Κυρίου», πού φανερώνουν ότι οι ιεροί συγγραφείς είχαν συνείδηση ότι δεν διδάσκουν δικές τους ιδέες, αλ­ λά το θέλημα του Θεού που αποκαλύφτηκε σ' αυτούς.

Η Καινή Διαθήκη
Ο Χριστός, με τον ερχομό του στη γη, έκλεισε μία νέα συμφωνία σωτηρίας, την Καινή Δια­ θήκη, όχι όμως μόνο με τον Ισραήλ, αλλά με όλους τους λαούς της γης, εκπληρώνοντας την υπόσχεση του Θεού στον Αβραάμ για τη σωτηρία του κόσμου. Ο Χριστός δίδαξε μόνο προφο­ ρικά και έδωσε την εντολή στους μαθητές του να πορευτούν σ' όλο τον κόσμο μεταφέροντας παντού το χαρμόσυνο μήνυμα της Βασιλείας του Θεού. Οι Απόστολοι και οι συνεργάτες τους μετέδωσαν κι εκείνοι προφορικά το Ευαγγέλιο της σωτηρίας. Όταν, όμως, οι ανάγκες της Εκ­ κλησίας το επέβαλαν, λόγω και της μεγάλης αύξησης του αριθμού των χριστιανών, αλλά και επειδή οι αυτόπτες μάρτυρες των γεγονότων έφευγαν από τη ζωή, κάποιοι κατέγραψαν τις διηγήσεις τους για να μην ξεχαστούν και να φτάσουν, έτσι, στις επόμενες γενιές όλες οι αλή­ θειες και η διδασκαλία του Κυρίου για τη λύτρωση και τη σωτηρία του ανθρώπου.

Η θεοπνευστία της Αγίας Γραφής
Το περιεχόμενο της Αγίας Γραφής, δηλαδή οι θείες αλήθειες, είναι όσα ο Θεός φανέρωσε στους συγγραφείς, οι οποίοι δεν κατέγραψαν δικές τους ιδέες ή σκέψεις, αλλά, φωτιζόμενοι από τον Θεό και το Πνεύμα του, έγραψαν τη θεία αποκάλυψη, εκφραζόμενοι, όμως, ελεύθε­ ρα και ανάλογα με τη λογοτεχνική ικανότητά τους, τη μόρφωση και τις ανάγκες των αναγνω­ στών τους. Αυτός ο φωτισμός του Θεού (θεοπνευστία) είναι η εγγύηση ότι οι ιεροί συγγρα­ φείς κατέγραψαν και μας παρέδωσαν αλάθητα τον λόγο Του.

Το ότι η Αγία Γραφή είναι αλάθητη, το μαρτυρεί και ο Απόστολος Παύλος, όταν γράφει: «Κάθε Γραφή (δηλ. κάθε βιβλίο της Αγίας Γραφής) είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για να δι­ δάσκει, για να ελέγχει τις πλάνες, για να διορθώνει αυτούς πού αμαρτάνουν, για να παιδα­ γωγεί στην αρετή» (Β' Τιμ. 3,16). Και ο Απόστολος Πέτρος αναφέρει: «Στο παρελθόν, δεν προ­ φήτεψαν ποτέ άνθρωποι από τη δική τους θέληση, αλλά προφήτεψαν άγιοι άνθρωποι αφο­ σιωμένοι στον Θεό, που φωτίζονταν από το Άγιο Πνεύμα» (Β' Πετρ. 1,21). Αυτό τούς προφύ­ λαξε από κάθε πλάνη, ώστε να γράψουν μόνο όσα ο Θεός τούς αποκάλυψε (για παράδειγμα ότι ο Θεός είναι ένας και τριαδικός, ποιο είναι το καλό και το κακό, με ποιον τρόπο ο άνθρω­ πος σχετίζεται με τον Θεό, ποιος είναι ο προορισμός του ανθρώπου και του κόσμου κλπ.). Έτσι, η Αγία Γραφή είναι ο «λόγος του Θεού», δοσμένος, όμως, με τα λόγια των συγγραφέων της, στο πλαίσιο του πολιτισμού της εποχής τους. Όλες αυτές τις θεόπνευστες αλήθειες, ο Θε­ ός τις φανέρωσε αρχικά στα γεγονότα της ιστορίας του ισραηλιτικού λαού και μετέπειτα της Εκκλησίας ολόκληρης. Η μοναδική αυτή εμπειρία δεν έπρεπε να ξεχαστεί ή να χαθεί. Με τρό­ πο απλό και κατανοητό, οι σοφοί και άγιοι αυτοί άνθρωποι ανέλαβαν να την καταγράψουν, χρησιμοποιώντας εικόνες από την καθημερινή ζωή, συμβολικές και ανθρωπομορφικές εκφρά­ σεις, ώστε όσα περιγράφονται να είναι κατανοητά από τον αναγνώστη.

Προσαρμογή από τον ιστότοπο: http://users.sch.gr/aiasgr/Biblos/Agia\_Grafh/ H\_theopneustia\_ths\_Agias\_Grafhs\_kai\_h\_Ierh\_Paradosh.htm
Η εκδίωξη των Πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο, Άγ. Μάρκος, Βενετία
Ράλλης Κοψίδης, Ο δίκαιος Αβραάμ

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Πλοηγηθείτε με τη βοήθεια του δασκάλου/της δασκάλας σας στις ιστοσελίδες του Βα­ τικανού και της Βασιλικής της Ραβέννας. Ποια πρόσωπα της Παλαιάς Διαθήκης ανα­ γνωρίζετε στα έργα τέχνης που υπάρχουν στους καταλόγους τους;
- 2. Ακούστε δύο μελοποιημένους Ψαλμούς του Δαβίδ από την Παλαιά Διαθήκη: «Με Φως και Δύναμη» (Ψαλμός 93) και «Όλου του κόσμου οι χαρές» (Ψαλμός 23). Πώς εκφρά­ ζουν τη σχέση του Θεού με τον άνθρωπο;
- 3. Από τον κατάλογο των βιβλίων της Αγίας Γραφής ποια ονόματα γνωρίζετε; Πού τα έχε­ τε δει; Θυμάστε την ιστορία τους;
- 4. Φτιάξτε μια παγωμένη εικόνα ή ζωγραφίστε μια σκηνή, στην οποία ο Θεός συνομιλεί με τον άνθρωπο τον καιρό της Παλαιάς Διαθήκης.

«Όλη η Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθω­ ση, για παιδεία.. ώστε, ο άνθρωπος του Θεού, να είναι ολοκληρωμένος και καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο».

Τα βιβλία της Αγίας Γραφής
Η Παλαιά Διαθήκη αρχίζει με τη Γένεση , που διηγείται τη δημιουργία του κόσμου. Έπειτα έρχεται η Έξοδος , που διηγείται τα γεγονότα από τότε που οι Ισραηλίτες έφυγαν από την Αί­ γυπτο, ώσπου να φτάσουν στη χώρα που θα γινόταν πατρίδα τους. Σε άλλα βιβλία καταγρά­ φεται ο Νόμος . Ακόμη υπάρχει το βιβλίο των Ψαλμών , τα βιβλία των Προφητών και άλλα. Ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη μάς προετοιμάζει να δεχτούμε τον Χριστό ως σωτήρα του κό­ σμου.
Το γεγονός της σωτηρίας του ανθρώπου και του κόσμου περιγράφεται στην Καινή Διαθή­ κη. Εκεί, πέρα από τα σημαντικά λόγια, νιώθουμε παντού διάχυτη τη «δύναμη και την παρου­ σία» του Χριστού, όπως μας λέει ο Απόστολος Πέτρος (Β' Πέτρ. 1,16). Η Καινή Διαθήκη γρά­ φτηκε απευθείας στην ελληνική γλώσσα και περιέχει τα τέσσερα Ευαγγέλια (του Ματθαίου, του Μάρκου, του Λουκά και του Ιωάννη), τις Πράξεις των Αποστόλων, τις Επιστολές και την Αποκάλυψη του Ιωάννη.

Όλα τα βιβλία της Αγίας Γραφής (Παλαιάς και Καινής Διαθήκης) είναι χωρισμένα σε Κεφά­ λαια και κάθε Κεφάλαιο είναι χωρισμένο σε στίχους.
Το πρώτο Κεφάλαιο και οι πρώτοι στίχοι της προς Εβραίους Επιστολής

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΣ

Πολλά βιβλία γίνονται ένα: Ο Κανόνας της Αγίας Γραφής
Επειδή μέχρι τον 4ο αι. μ.Χ. κυκλοφορούσαν πολλά κείμενα με ψευδεπίγραφα (πλαστο­ γραφημένα) ονόματα Αποστόλων, που περιείχαν αιρετικές ή μη αποδεκτές απόψεις και δι­ δασκαλίες και δημιουργούσαν σύγχυση στην πίστη των χριστιανών, η Εκκλησία συνειδητο­ ποίησε την ανάγκη να ξεχωρίσει τα γνήσια αποστολικά κείμενα από τα πλαστά και αιρετικά. Έτσι, ύστερα από πολλή, επίπονη και κοπιώδη πνευματική εργασία και προσευχή, οι Πατέρες, οι οποίοι συμμετείχαν στις Οικουμενικές Συνόδους που είχαν αναλαβει αυτό το έργο, δημι­ ούργησαν έναν «κλειστό» κατάλογο βιβλίων, από τον οποίο κανείς πλέον δεν θα μπορούσε να αφαιρέσει ή να προσθέσει κάτι και στον οποίο συμπεριλήφθηκαν και τα κείμενα της Πα­ λαιάς Διαθήκης. Η συλλογή αυτή των 76 βιβλίων (49 της Παλαιάς Διαθήκης και 27 της Καινής Διαθήκης) αποτελεί τον Κανόνα της Αγίας Γραφής. Όλα τα υπόλοιπα βιβλία, που για διάφο­ ρους λόγους δεν κρίθηκαν κατάλληλα να μπουν στον Κανόνα, ονομάστηκαν «απόκρυφα».

Οι μεταφράσεις της Βίβλου
Ανάμεσα στα τόσα εκατομμύρια βιβλία που γράφτηκαν, η Αγία Γραφή παραμένει μέχρι σήμερα το βιβλίο με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία παγκοσμίως. Έχει μεταφραστεί σε περισσό­ τερες από 1.600 γλώσσες και διαλέκτους και συνεχίζει να μεταφράζεται στις «ζωντανές» γλώσσες του κόσμου (σε όσες μιλούνται). Η διασημότερη μετάφρασή της, είναι αυτή που έκα­ ναν οι «Εβδομήκοντα» ή «Ο'» όπως συχνά αναγράφονται με τον ελληνικό αριθμό. Πρόκειται για μια ομάδα εβδομήντα λόγιων των Ελληνιστικών χρόνων, οι οποίοι από τον 3ο ως τον 1ο αι. π.Χ. μετέφρασαν την Παλαιά Διαθήκη από τα Εβραϊκά στην κοινή ελληνική γλώσσα της εποχής, την ελληνιστική, καθιστώντας έτσι κατανοητό στους ανθρώπους το μήνυμα της σω­ τηρίας και της λύτρωσης από τον Θεό.

Το απόκρυφο Ευαγγέλιο του Ιωάννη
Αποσπάσματα από την Αγία Γραφή σε 6 διαφορετικές γλώσσες:
- α) Εβραϊκά (916 μ. Χ.), β) Ελληνικά (12ου αι. μ.Χ.), γ) Ιαπωνικά (1929μ.Χ.),
- δ) Κινεζικά (1915 μ.Χ.), ε) Αρμενικά (1895 μ.Χ.), στ) Ρουμανικά (1885 μ.Χ.)

Ιδέα για δραστηριότητα
Σε ομάδες αναζητήστε περισσότερες πληροφορίες για την μετάφραση των Εβδομήκοντα:
- - Οι λόγιοι αυτοί ποια εθνική και θρησκευτική προέλευση είχαν;
- - Γιατί μετέφρασαν την Αγία Γραφή; Ποιος χρειαζόταν αυτό το έργο;
- - Γιατί θεωρείται η σημαντικότερη μετάφραση; Τι το ιδιαίτερο είχε;
- - Έχει διασωθεί;
Ζητήστε τη βοήθεια του δασκάλου/της δασκάλας σας για να παρουσιάσετε τα ευρήματά σας στην τάξη σε πόστερ, δίνοντάς του τη μορφή παπύρου.

Η Αγία Γραφή στο κέντρο της ζωής της Εκκλησίας
Στην Καινή Διαθήκη βρίσκουμε πολλά αποσπάσματα ή προφητείες της Παλαιάς Διαθήκης που μιλούν για τον Μεσσία, το λυτρωτικό του έργο και τον ερχομό του. Πολύ φυσικά, λοιπόν, η Παλαιά Διαθήκη έγινε για τη λατρεία της Εκκλησίας ανάγνωσμα και για τη χριστιανική τέχνη πηγή έμπνευσης. Η Παλαιά Διαθήκη ερμηνεύτηκε πολύπλευρα από τους Πατέρες της Εκκλη­ σίας σε ένα πλήθος συγγραμμάτων. Οι Ψαλμοί της μπήκαν από την αρχή ακόμη στη λειτουρ­ γική ζωή της Εκκλησίας. Οι πρώτοι χριστιανοί, καθώς δεν είχαν ακόμη γραφτεί τα βιβλία της Καινής Διαθήκης, χρησιμοποιώντας την Παλαιά Διαθήκη κάτω από το φως της διδασκαλίας του Χριστού, καταλάβαιναν καλύτερα το νόημα των αληθειών που φανέρωσε κάποτε ο Θεός στους ανθρώπους.

Πολλοί υμνογράφοι της Εκκλησίας άντλησαν την έμπνευσή τους από πρόσωπα και γεγο­ νότα της Παλαιάς Διαθήκης. Δεν είναι λίγες οι φορές που με θαυμαστή τέχνη παρουσιάζουν τη σχέση και την ενότητα των δύο Διαθηκών, ενώ οι αγιογράφοι αποτύπωσαν μέσα στους να­ ούς σκηνές και πρόσωπα της Παλαιάς Διαθήκης (μαζί με αυτά της Καινής), για να τα βλέπουν οι πιστοί στον χώρο της λατρείας τους και ιδιαίτερα όσοι δεν μπορούν να διαβάσουν, αποτε­ λώντας έτσι τον καλλιτεχνικό και τον διδακτικό τους περίγυρο. Αυτές οι σκηνές υπάρχουν και στο εορτολόγιο της Εκκλησίας: Η θυσία του Αβραάμ, το όνειρο του Ιακώβ, ο Δανιήλ στον λάκ­ κο των λεόντων, ο Δαβίδ, η φιλοξενία του Αβραάμ (ως προτύπωση * της Αγίας Τριάδας), οι Κριτές είναι κάποια από τα αγαπημένα θέματα των αγιογράφων. Οι προφήτες αγιογραφού­ νται πάντοτε στη βάση του τρούλου των ναών μαζί με τους τέσσερις Ευαγγελιστές, που βρί­ σκονται πιο κάτω, στις τέσσερις γωνίες που στηρίζεται ο τρούλος. Βλέπουμε, επομένως, σε πόσο υψηλή θέση τοποθετούνταν και συνδέονταν τα πρόσωπα αυτά των δύο Διαθηκών.

Η Εκκλησία ενθαρρύνει τους πιστούς να μελετούν την Παλαιά Διαθήκη, έχοντας πάντοτε
υπόψη τους ότι, το σχέδιο του Θεού για τη σωτηρία του ανθρώπου ολοκληρώνεται με τον ερ­ χομό του Χριστού και το Ευαγγέλιο.
Ο Χριστός και ο Αβραάμ συνυπάρχουν στην αγιογραφία
Η Αγία Γραφή είναι πάντοτε παρούσα στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας (Μυστήρια, ακο­ λουθίες), με την ανάγνωση αποσπασμάτων τόσο της Παλαιάς Διαθήκης, όσο και της Καινής, η οποία περιγράφει τη ζωή και τη διδασκαλία του Χριστού, που είναι η κεφαλή της Εκκλησίας.

Η Θεία Ευχαριστία, εξάλλου, αλλά και όλες οι ιερές Ακολουθίες της Εκκλησίας, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά μία δραματοποιημένη αναβίωση των γεγονότων της Αγίας Γραφής.
Σε κάθε Θεία Λειτουργία, σε κάθε Μυστήριο και στις περισσότερες Ακολουθίες της Εκκλη­ σίας, διαβάζονται αποσπάσματα από τα βιβλία της Καινής Διαθήκης. Τα αποσπάσματα αυτά λέγονται περικοπές ή αναγνώσματα : τα αποστολικά αναγνώσματα προέρχονται από τις Επι­ στολές ή τις Πράξεις των Αποστόλων και τα ευαγγελικά αναγνώσματα από τα τέσσερα Ευαγ­ γέλια. Το Ευαγγέλιο ή Ευαγγελιστάριο ή Εκλογάδιο, που περιέχει περικοπές από τα τέσσερα Ευαγγέλια, τα οποία διαβάζονται σε όλες τις Ακολουθίες, είναι τοποθετημένο στην Αγία Τρά­ πεζα, κοντά στα Τίμια Δώρα. Στη διάρκεια της Μικρής Εισόδου στη Θεία Λειτουργία, ο ιερέας κρατώντας το Ευαγγέλιο ψηλά, με τη συνοδεία λαμπάδων, το «εισοδεύει», όπως λέμε, δια­ σχίζοντας τον ναό προς την Ωραία Πύλη, συμβολίζοντας την παρουσία και διδασκαλία του Χριστού στη γη. Αντίστοιχα, το βιβλίο που περιέχει όλα τα αποστολικά αναγνώσματα ονομά­ ζεται «Απόστολος» και βρίσκεται πάντοτε στο αναλόγιο των ψαλτών.

Ιδέα για δραστηριότητα
Επισκεπτόμαστε έναν ι. ναό και με τη βοήθεια του ιερέα σημειώνουμε τις διαδρομές που πραγματοποιούνται με το Ευαγγέλιο στις Ακολουθίες, καθώς και τις θέσεις στις οποίες αυ­ τό τοποθετείται.

Η Βίβλος ως θεμελιώδες συστατικό του ευρωπαϊκού πολιτισμού
Η Αγία Γραφή είναι το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε, όταν εφευρέθηκε η τυπογραφία από τον Γουτεμβέργιο τον 15ο αιώνα.
Αντίγραφο της Βίβλου του Γουτεμβέργιου στο Πανεπιστήμιο του Τέξας
Gerard Dou, Ηλικιωμένη γυναίκα διαβάζει τη Βίβλο, 1631
Πολλοί είναι οι λόγοι για τους οποίους οι σύγχρονοι άνθρωποι διαβάζουν και μελετούν την Αγία Γραφή.
Οι επιστήµονες (θεολόγοι, φιλόλογοι, ιστορικοί, αρ­ χαιολόγοι κ.ά.), για να την ερµηνεύσουν και να αντλή­ σουν απ' αυτήν, ως πηγή, χρήσιµα στοιχεία για τις επι­ στήµες τους. Άλλοι αναγνώστες ψάχνουν στις σελίδες της απαντήσεις για τον Θεό, το νόηµα της ζωής και τον προορισµό του ανθρώπου, ενώ άλλοι ανακαλύπτουν σε αυτή τον δρόμο για τη σωτηρία της ψυχής τους. Τη θεω­ ρούν οδηγό και στήριγµα στη ζωή τους.

Όποιο µουσείο κι αν επισκεφτούµε στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, αλλά και σ' όλο τον κόσµο, θα διαπιστώσουµε ότι πολλοί ζωγράφοι και γλύπτες έχουν εµπνευστεί από τις ιστορίες και τα πρόσωπα της Βίβλου. Το ίδιο ισχύει και για άλλα είδη τέχνης: τη λογοτεχνία, τη µουσική, το θέατρο, τον κινηµατογράφο. Πράγµατι, δύσκολα µπορεί να βρεθεί κείµενο που ενέπνευσε και εµπνέει τόσο βαθιά και τόσους πολλούς καλλιτέχνες σε όλη την υφήλιο.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Για ποιο λόγο διαβάζει η ηλικιωμένη γυναίκα του πίνακα τη Βίβλο; Γράψτε σε αυτο­ κόλλητα χαρτάκια τις πιθανές σκέψεις και τα συναισθήματά της και κολλήστε τα στον πίνακα. Εμπνευσμένοι από αυτά, συνθέστε τη φανταστική ιστορία της γυναίκας και της σχέσης της με τη Βίβλο.
- 2. Παρατηρήστε στην επόμενη σελίδα είδη τέχνης εμπνευσμένα από μία ιστορία της Αγίας Γραφής, τη θυσία του Αβραάμ. Αναζητήστε και άλλες ιστορίες της Αγίας Γραφής που εκφράστηκαν με διάφορους καλλιτεχνικούς τρόπους. Καταγράψτε τα καλλιτεχνικά αυτά έργα σε λίστα ή πόστερ με εικόνες, βάζοντας ως τίτλο κάθε φορά αυτόν της ιστο­ ρίας της Αγίας Γραφής στην οποία αναφέρονται.

Εκτός από την τέχνη και τα µνηµεία πολιτισµού η Βίβλος έχει επηρεάσει την καθηµερινή ζωή, τον πολιτισμό και τη συµπεριφορά των ανθρώπων, κυρίως των χριστιανών: τις γιορτές και τα έθιµά τους, το πώς λατρεύουν τον Θεό, πώς αντιµετωπίζουν τον συνάνθρωπό τους και τον κόσµο, πώς φέρονται στις απλές, αλλά και στις κρίσιµες στιγµές της ζωής τους κ.ά.
Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η Βίβλος βρίσκεται στο κέντρο του πολιτισμού και της ζωής των αν­ θρώπων σε όλους τους αιώνες, μετά τη Γέννηση του Χριστού. Αυτό ισχύει τόσο για τους λαούς της Ευρώπης, όσο και για όλες τις υπόλοιπες χριστιανικές χώρες του κόσμου. Έτσι, η Αγία Γρα­ φή μπορεί να θεωρηθεί ως η κοινή πολιτιστική και θρησκευτική τους κληρονομιά. Όλα αυτά σηµαίνουν ότι, όποιος θέλει να κατανοήσει τη θρησκεία, τον πολιτισµό και την ιστορία της πατρίδας του, αλλά και πολλών άλλων χωρών του κόσµου, χρειάζεται να γνωρίσει τον συναρ­ παστικό κόσµο της Αγίας Γραφής.

Η θυσία του Αβραάμ
Εθνικό Θέατρο, «Η θυσία του Αβραάμ». Πρωταγωνιστούν οι ηθοποιοί Αλέξης Μινωτής (Αβραάμ) και Όλγα Τουρνάκη (Σάρα)
Σχέδιο σκηνικών για τη «Θυσία του Αβραάμ», από τον σκηνογράφο του Εθνικού Θεάτρου Κλεόβουλο Κλώνη

Η σημασία της Αγίας Γραφής στο μάθημα των Θρησκευτικών
Στο μάθημα των Θρησκευτικών, με απλό και συνοπτικό τρόπο παρουσιάζεται η πίστη της Εκκλησίας για το πρόσωπο και το έργο του Χριστού. Τα βιβλικά αποσπάσματα, τα οποία πα­ ρατίθενται, παρουσιάζουν τη διδασκαλία του για τον καινούριο κόσμο της Βασιλείας του Θε­ ού. Τα βιβλικά κείμενα στο μάθημα των Θρησκευτικών είναι μεταφρασμένα στη δημοτική και έτσι μας δίνεται η ευκαιρία να «συνομιλήσουμε» απευθείας με την Αγία Γραφή, δίχως καμία γλωσσική ή ερμηνευτική δυσκολία.

Μελετώντας τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης, μπορούμε να καταλάβουμε και να εξηγή­ σουμε καλύτερα:
-  Θέματα που έχουν σχέση με τη δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου.
-  Την αντίληψη που είχαν την εποχή εκείνη για τον κόσμο οι άνθρωποι (κοσμοείδωλο).
-  Τις αναφορές των προφητικών κειμένων για τον ερχομό του αναμενόμενου Μεσσία, του Χριστού.
-  Τον σύγχρονο διάλογο της πίστης με τις φυσικές επιστήμες.

Μελετώντας τα κείμενα της Καινής Διαθήκης, μπορούμε να καταλάβουμε και να εξηγήσου­ με καλύτερα:
-  Τη σημασία που έχει για τους χριστιανούς η παρουσία και η δράση του Χριστού μέσα στην Ιστορία.
-  Το πρόσωπο και το έργο του Θεανθρώπου Χριστού ως κέντρων της χριστιανικής Εκκλη­ σίας.
-  Τα πρόσωπα και το έργο των τριών πρώτων αιώνων της χριστιανικής Εκκλησίας.
-  Τα βαθύτερα νοήματα που βρίσκονται πίσω από τα Μυστήρια και τις λατρευτικές εκδη­ λώσεις της Εκκλησίας, τις γιορτές και τα έθιμα της Ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης, καθώς και τον ρόλο που έχουν στη ζωή των ανθρώπων.
-  Τις αξίες της χριστιανικής πίστης που σκοπό έχουν τη μεταμόρφωση της ζωής και του κό­ σμου (αγάπη, προσφορά, αλληλεγγύη, θυσία, χαρά, ελπίδα, σεβασμός στη φύση).

Γενικότερα, μελετώντας τα κείμενα της Αγίας Γραφής στο μάθημα των Θρησκευτικών, έχου­ με τη δυνατότητα:
-  Να γνωρίσουμε βιβλικά πρόσωπα, βιβλικές αφηγήσεις και ιστορίες, τις οποίες θα συνδέ­ σουμε με την οικογενειακή και τη σχολική μας ζωή, αλλά και με το περιβάλλον που ζού­ με.
-  Να διακρίνουμε βασικές πληροφορίες που βρίσκονται αποτυπωμένες σε θρησκευτικά έρ­ γα τέχνης.
-  Να καταλάβουμε ότι τα κείμενα αυτά αποτελούν σημαντικότατο μέρος της παγκόσμιας πολιτισμικής και θρησκευτικής κληρονομιάς.

Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός
«Είναι πολύ ωραίο και πολύ ωφέλιμο για την ψυχή να μελετούμε τις θείες Γραφές. Γιατί η ψυχή, όπως ακριβώς το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά σε νερό, όταν ποτίζεται με τη θεία Γραφή, τρέφεται και δίνει ώριμο καρπό, δηλαδή την ορθή πίστη, και στολίζεται με αειθαλή φύλλα, δηλαδή με θεάρεστες πράξεις… Ας καταφύγουμε λοιπόν στον όμορφο παράδεισο των Γραφών… Ας μην το κάνουμε όμως αυτό επιπόλαια, αλλά με προθυμία και επιμονή… Αν δια­ βάσουμε μια­δυο φορές και δεν καταλάβουμε αυτά που διαβάζουμε, ας μην αποθαρρυνθού­ με, αλλά ας επιμείνουμε κι ας ρωτήσουμε».

PG 94, 1176

Ιδέα για δραστηριότητα
Διαβάστε στην τάξη τον 22ο Ψαλμό. Κατόπιν χωριστείτε σε ομάδες και ζωγραφίστε, σχε­ διάστε σκίτσα ή γράψτε ένα ποιητικό κείμενο ή ακόμη παραστήστε με σωματική κίνηση εικόνες που παρουσιάζονται στον Ψαλμό και σας έκαναν εντύπωση.

Ψαλμός 22ος:
«Ο Κύριος μου σαν στοργικός ποιμένας με περιφρουρεί, με συντηρεί και με τρέφει. Τίποτε δεν θα μου λείψει.
Σε πλουσίους χλοερούς βοσκοτόπους, σε τόπους ευφορίας και αναψυχής, εκεί με εγκατέ­ στησε. Με τα ολοκάθαρα δροσερά νερά έσβησε τη δίψα μου και με αναζωογόνησε. Και έτσι, στην ψυχή μου έδωσε πάλι δύναμη και ζωή. Με οδήγησε στοργικά στους ευθείς και χαρούμενους δρόμους της δικαιοσύνης, όχι για την αξία μου αλλά για το πανάγαθο Όνομά του.
Ακριβώς γιατί εσύ, Κύριε, είσαι ο στοργικός προστάτης μου και ποιμένας, εάν βαδίσω και περάσω μέσα από σκοτεινές και απόκρημνες περιοχές και εάν αντικρίσω τον θάνατο, δε θα φοβηθώ μήπως πάθω κάτι κακό, γιατί εσύ θα είσαι μαζί μου. Γιατί η ποιμαντική σου ράβδος, η βακτηρία σου, αυτή θα με στηρίζει, θα με εμψυχώνει, θα με παρηγορεί.

Εσύ, Κύριε, μέσα στην αγαθότητά σου ετοίμασες μπροστά μου τραπέζι με πλούσια φαγητά σε πείσμα των εχθρών μου. Άλειψες το κεφάλι μου με ευωδιαστό άρωμα πριν καθίσω στο δείπνο σου, και το ποτήρι σου, με το οποίο με κέρασες, ήταν γεμάτο από άριστο και μεθυ­ στικό ποτό.
Το έλεός σου θα με ακολουθεί και θα με στηρίζει με επιμονή όλες τις ημέρες της ζωής μου και έτσι εγώ χαρούμενος και ευτυχής θα κατοικώ στον ναό σου πάντοτε».

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 4

Ανακαλύπτοντας τα κείμενα της Καινής Διαθήκης

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 4

Ανακαλύπτοντας τα κείμενα της Καινής Διαθήκης
Τα τέσσερα Ευαγγέλια. Μιλώντας για τον Χριστό στον κόσμο
Η Καινή Διαθήκη ξεκινά με τα τέσσερα Ευαγγέλια: του Ματθαίου, του Μάρκου, του Λουκά και του Ιωάννη. Ο όρος «ευαγγέλιο» σημαίνει την «καλή είδηση» ή την «αγγελία» μιας νίκης που δεν είναι άλλη από την αναγγελία του χαρμόσυνου μηνύματος της σωτηρίας του ανθρώ­ που από τον Θεό. Στα Ευαγγέλια περιγράφονται η Γέννηση του Χριστού, οι λόγοι και το κή­ ρυγμά του, τα θαύματα, ο θάνατός του στον Σταυρό, η Ανάσταση και η Ανάληψή του. Ακο­ λουθούν οι Πράξεις των Αποστόλων, στις οποίες μαθαίνουμε για τη ζωή και τη δράση των Αποστόλων, καθώς και για την ίδρυση των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων. Οι Επιστολές, που βρίσκονται μετά τις Πράξεις, απευθύνονται σε συγκεκριμένα πρόσωπα και κοινότητες ή γενικά σε όλους τους χριστιανούς και δίνουν συμβουλές και λύσεις στα προβλήματα που αντι­ μετώπιζαν. Τέλος, η Αποκάλυψη του Ιωάννη είναι ένα προφητικό βιβλίο, το τελευταίο της Και­ νής Διαθήκης, στο οποίο περιγράφεται με ποιητικές και λειτουργικές εικόνες η πορεία του κό­ σμου προς την τελική κρίση και τη βασιλεία του Θεού.

Θρησκευτικά Στ' Δημοτικού, Αναζητώντας την αλήθεια , ΥΠ.Ε.Π.Θ. Π.Ι., Αθήνα 2006, σελ. 18 (διασκευή)

Πότε και πώς γράφτηκαν τα Ευαγγέλια;
Από την ημέρα της Ανάληψης του Ιησού στους ουρανούς το 33 μ.Χ. ως τη στιγμή που γρά­ φτηκε το πρώτο βιβλίο της Καινής Διαθήκης, η Α' Επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Θεσ­ σαλονικείς, περίπου το 51 μ.Χ., δεν έχουμε στα χέρια μας επίσημα κείμενα για τη ζωή και το έργο του Χριστού. Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι μέχρι το 51 μ.Χ. δε λεγόταν και δε γραφόταν τίποτα για τη ζωή και το έργο του. Αντίθετα, λέγονταν και κηρύττονταν και γράφονταν πολλά, ενώ αυτόπτες μάρτυρες αντάλλασσαν πληροφορίες και εμπειρίες που είχαν από τη σχέση τους με τον Ιησού. Θυμούνταν και επαναλάμβαναν τα λόγια του, τις διδασκαλίες του, διηγού­ νταν τα θαύματά του και ιδιαίτερα μιλούσαν για τα Πάθη, την Ανάσταση και την Ανάληψή του στους ουρανούς. Όλα αυτά αποτελούσαν την προφορική παράδοση. Σιγά­σιγά, όμως, άρχισε και η επίσημη καταγραφή όλων αυτών από τους συγγραφείς της Καινής Διαθήκης. Οι λόγοι που οδήγησαν στην καταγραφή αυτή ήταν δύο: ο πρώτος, για να διευκολύνεται το έργο της διδασκαλίας και ιεραποστολής, και ο δεύτερος, για να προστατευτεί η ιστορία και η αλήθεια για τον Χριστό από μύθους, ανακρίβειες και παραποιήσεις. Εκείνος που πρώτος επιχείρησε να συνθέσει όλες αυτές τις προφορικές και γραπτές παραδόσεις που είχε υπόψη του, σε ένα βιβλίο, ήταν ο Μάρκος, μαθητής του Απόστολου Πέτρου, τοποθετώντας χρονικά και τοπικά σε σειρά τα γεγονότα και συνδέοντάς τα μεταξύ τους. Πρωταρχικό μέλημά του ήταν να πα­ ρουσιάσει τα ιστορικά στοιχεία από τη ζωή και τη δράση του Ιησού και να τα συνδέσει αρμο­ νικά με τη βαθύτερη σημασία του προσώπου και του έργου του. Έτσι, οτιδήποτε θα λεγόταν στο εξής για τον Ιησού, θα στηριζόταν σε ιστορικά γεγονότα. Λίγα χρόνια αργότερα, γύρω στο 70­80 μ.Χ., ο Ματθαίος, γράφει το δικό του Ευαγγέλιο. Το απευθύνει κυρίως προς τους Ισραη­ λίτες χριστιανούς, γι' αυτό και τονίζει ότι ο Ιησούς είναι ο αναμενόμενος Μεσσίας και ότι στο πρόσωπο και στο έργο του εκπληρώθηκαν οι προφητείες και οι προσδοκίες της Π. Διαθήκης. Μετέπειτα, μεταξύ 80 και 90 μ.Χ., ο Λουκάς, μαθητής του Απόστολου Παύλου, γράφει κι αυ­ τός Ευαγγέλιο. Αυτός, απευθύνεται σε ειδωλολάτρες, γι' αυτό και παρουσιάζει τα γεγονότα συγκεκριμένα και αναλυτικά. Τέλος, ο αγαπημένος μαθητής του Χριστού, ο Ιωάννης, γράφει το Ευαγγέλιό του γύρω στο 90­100 μ.Χ. Ο Ιωάννης δεν διηγείται ξανά όσα έχουν πει οι άλλοι Ευαγγελιστές, αλλά εμβαθύνει πιο πολύ στο νόημα των γεγονότων, προσθέτοντας άγνωστες λεπτομέρειες.

Τα σύμβολα των Ευαγγελιστών
Σε κάθε ορθόδοξο ναό, οι τέσσερις Ευαγγελιστές είναι ζωγραφισμένοι στις τέσσερις καμά­ ρες ή στις τέσσερις κολώνες, που βρίσκονται κάτω από τον τρούλο. Οι αγιογράφοι θέλουν να πουν με τον τρόπο αυτό πως οι Ευαγγελιστές συνδέουν τα γήινα με τα ουράνια και είναι τα στηρίγματα της χριστιανικής πίστης. Στις παλιές εικόνες, οι αγιογράφοι συχνά παριστάνουν τους τέσσερις Ευαγγελιστές με σύμβολα, διότι θεωρήθηκε ότι σε αυτούς αναφέρεται ή προ­ φητεία του προφήτη Ιεζεκιήλ (1, 5­14), σύμφωνα με την οποία, ο Προφήτης είδε τον Θεό να κάθεται στον θρόνο του και τις Αγγελικές δυνάμεις με τέσσερις μορφές (ανθρώπου, λιονταρι­ ού, βοδιού και αετού).

Έτσι, ο Ματθαίος παρουσιάζεται να έχει δίπλα του μια ανθρώπινη ή αγγελική μορφή (ο άνθρωπος, ο βασιλιάς της δημιουργίας), διότι το Ευαγγέλιό του αρχίζει με το χαρμόσυνο μή­ νυμα του αγγέλου για τη γέννηση του Χριστού.
Ο Μάρκος αγιογραφείται με ένα λιοντάρι (τον βασιλιά των ζώων) δίπλα του, είτε διότι το Ευαγγέλιό του αρχίζει με την ασκητική ζωή του Ιωάννη του Προδρόμου στην έρημο, όπου ζουν τα λιοντάρια, είτε διότι χαρακτηριστικό του Ευαγγελίου του είναι η βασιλεία του Χρι­ στού, καθώς το ζώο αυτό θεωρείται ότι είναι βασιλικό.

Το τρίτο από τα συμβολικά ζώα, το βόδι (ο βασιλιάς των κατοικίδιων ζώων), αποδίδεται στον Ευαγγελιστή Λουκά . Ό συμβολισμός αυτός αναφέρεται στον Λουκά, επειδή το Ευαγγέ­ λιό του αρχίζει από τη λατρεία του παλαιού νόμου, κατά την όποια τα θυσιαζόμενα ζώα ήταν συνήθως βόδια.
Ο Ιωάννης , τέλος, συμβολίζεται με τον αετό, τον βασιλιά των πουλιών. Του αποδίδεται αυ­ τός ο συμβολισμός, διότι θεολόγησε με υψηλά νοήματα την απερίγραπτη αιώνια γέννηση του Υιού και Λόγου του Θεού, του Χριστού, γι' αυτό και ονομάστηκε και Θεολόγος.

Οι Πράξεις των Αποστόλων
Στις Πράξεις των Αποστόλων περιγράφε­ ται η πρώτη Εκκλησία και η δράση των Απο­ στόλων. Είναι έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Πρόκειται για ένα βιβλίο ιστορίας της διάδο­ σης του Ευαγγελίου. Περιλαμβάνει τους ιερα­ ποστολικούς αγώνες των Αποστόλων, καθώς και πλήθους επωνύμων και ανωνύμων χρι­ στιανών των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Χωρίζεται σε δύο μέρη:
-  Οι Πράξεις του Πέτρου
-  Οι Πράξεις του Παύλου
«Εγώ, ω Θεόφιλε, στο πρώτο βιβλίο που έγραψα, δηλαδή στο Ευαγγέλιο, έκαμα λόγο για όλα όσα έπραξε και δίδαξε ο Ιησούς από
την αρχή μέχρι την ημέρα που ανελήφθη στους ουρανούς, αφού προηγουμένως έδωσε, δια­ μέσου του Αγίου Πνεύματος, εντολές στους Αποστόλους, τους οποίους ο ίδιος είχε εκλέξει».

Πραξ 1, 1­2

Οι Επιστολές
Η Καινή Διαθήκη περιλαμβάνει είκοσι μία επιστολές. Οι δεκα­ τέσσερις από αυτές γράφτηκαν από τον Απόστολο Παύλο και κα­ θεμία απευθύνεται σε μία χριστιανική κοινότητα ή πρόσωπο. Οι υπόλοιπες γράφτηκαν από άλλους Αποστόλους και ονομάστηκαν «καθολικές», γιατί απευθύνονται όχι σε μία, αλλά σε πολλές χρι­ στιανικές κοινότητες και έχουν γενικό περιεχόμενο. Με αυτές, οι Απόστολοι έδιναν συμβουλές, καθοδηγούσαν και έδιναν λύσεις στα τοπικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι εκκλησίες.
Επιστολές του Απ. Παύλου: Προς Ρωμαίους, Προς Κορινθίους Α' και Β', Προς Γαλάτας, Προς Εφεσίους, Προς Φιλιππησίους, Προς Κολοσσαείς, Προς Θεσσαλονικείς Α' και Β', Προς Τιμόθεον Α' και Β', Προς Τίτον, Προς Φιλήμονα και Προς Εβραίους.

Καθολικές επιστολές : Ιακώβου, Πέτρου Α' και Β', Ιωάννη Α', Β' και Γ' και Ιούδα.

Η ελληνική ως γλώσσα της Καινής Διαθήκης

Το είδος της ελληνικής που χρησιμοποιήθηκε
H γλώσσα που μιλούσε ο Ιησούς και οι Απόστολοι δεν ήταν η ελληνική, αλλά η αραμαϊκή. Παρ' όλα αυτά, τα περισσότερα βιβλία της Καινής Διαθήκης δε γράφτηκαν στην αραµαϊκή, που ήταν εκείνη την εποχή η μητρική γλώσσα των Ιουδαίων της Παλαιστίνης, αλλά στην κοινή ελληνιστική, που αποτελεί την εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής. Αυτό συνέβη, γιατί η ελληνική γλώσσα είχε επικρατήσει ως κοινή γλώσσα σε όλο σχεδόν τον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Έτσι, όταν οι Απόστολοι πορεύτηκαν στα έθνη για να διαδώσουν τον λόγο του Θεού, έπρεπε να χρησιμοποιούν μια γλώσσα κατανοητή από όλους κι αυτή ήταν η κοινή ελληνιστική. Την ελ­ ληνιστική κοινή είχε διαδώσει ο Μ. Αλέξανδρος και οι διάδοχοι του σχεδόν σε ολόκληρο τον τότε γνωστό κόσμο. Σε αυτήν είχε ήδη μεταφραστεί και η Παλαιά Διαθήκη. Η «κοινή» ήταν μια γλώσσα με απλή γραμματική και σύνταξη, ενώ είχε τη δυνατότητα να εκφράσει αφηρη­ μένες έννοιες και να δημιουργήσει νέες και σύνθετες λέξεις.

Ο Ευαγγελιστής Ματθαίος και ο άγγελος. Παρεκκλήσιο Κονταρέλλι, Εκκλησία Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι, Ρώμη

Η αξιοπιστία της Καινής Διαθήκης
Η έκφραση «Καινή Διαθήκη», σύμφωνα με την παράδοση της Ορθοδοξίας, προέρχεται από τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, ο οποίος, όπως αναφέρει ο Μάρκος στο Ευαγγέλιό του, τη βρα­ διά του Μυστικού Δείπνου πήρε το ποτήρι του οίνου, το ευλόγησε και το πρόσφερε στους μα­ θητές του λέγοντας: «τούτο εστί το αίμα μου το της καινής διαθήκης το περί πολλών εκχυνό­ μενον», ενώ ο Λουκάς και ο Παύλος γράφουν: «τούτο το ποτήριον η καινή διαθήκη εν τω αί­ ματί μου».
Τα κείμενα της Καινής Διαθήκης αποτελούν την απολύτως αξιόπιστη και αυθεντική πηγή πληροφόρησης, διότι γράφτηκαν την ίδια περίπου περίοδο με τα γεγονότα στα οποία αναφέ­ ρονται. Επομένως, θα ήταν πολύ εύκολο να διαψευστούν από μάρτυρες που τα είχαν ζήσει.

Επίσης, υπάρχει ένα μεγάλο πλήθος αποσπασμάτων της Καινής Διαθήκης, τα οποία υπάρ­ χουν αυτούσια στα γραπτά των Αποστολικών Πατέρων, κυρίως του 2ου μ.Χ. αιώνα. Τα απο­ σπάσματα αυτά συμπίπτουν με τα αντίστοιχα που υπήρχαν στα χειρόγραφα της Καινής Δια­ θήκης του 1ου αιώνα μ.Χ. Το γεγονός αυτό φανερώνει ότι από νωρίς τα μέλη της Εκκλησίας είχαν συναίσθηση της υποχρέωσης και του καθήκοντος να διατηρήσουν τα κείμενα, ακριβώς όπως παρελήφθησαν από τους αρχικούς συγγραφείς.
Ο Χριστός σε θρόνο με ανοιχτό το Ευαγγέλιο

Η Καινή Διαθήκη στη ζωή της Εκκλησίας
Στις γιορτές της Εκκλησίας, όπου πανηγυρίζονται θαυμαστά γεγονότα για τη σωτηρία του ανθρώπου, διαβάζονται περικοπές από τα βιβλία της Καινής Διαθήκης. Για παράδειγμα, στη γιορτή των Θεοφανίων ο ιερέας δια­ βάζει ένα απόσπασμα, που αναφέρεται στη Βάπτιση του Χριστού.
…Όταν οι περικοπές αυτές προέρχονται από τα τέσσερα Ευαγγέλια, ονο­ μάζονται «ευαγγελικές περικοπές», ενώ όταν προέρχονται από τις Επιστο­ λές ή τις Πράξεις των Αποστόλων, ονομάζονται «αποστολικές περικοπές».

Την ανάγνωση των ευαγγελικών και αποστολικών περικοπών στην Εκ­ κλησία ακολουθεί το κήρυγμα του θείου λόγου, συνήθως από τον ιερέα, τον ιεροκήρυκα, τον Επίσκοπο ή κάποιον πιστό με θεολογική κατάρτιση. Με το κήρυγμα οι πιστοί κατανοούν το νόημα και την επικαιρότητα του λόγου της Γραφής και διδάσκονται από αυτόν.
Διασκευή από τα Θρησκευτικά Στ' Δημοτικού, 2006
«Τόσο η Αγία Γραφή όσο και η λατρεία αποτελούν σημαντικές πλευρές και πτυχές της Εκ­ κλησίας, αφού η Εκκλησία είναι αυτή που γράφει την Αγία Γραφή και η Εκκλησία είναι εκείνη που καθορίζει τον τρόπο της λατρείας, μέσα στην οποία ερμηνεύει την Αγία Γραφή».

Ιερόθεος Βλάχος, Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου, «Τα αναγνώσματα των Δεσποτικών και Θεομητορικών εορτών», συλλογικός τόμος: Iερουργείν το Ευαγγέλιον
«H ανάγνωση της Aγίας Γραφής απ' αρ­ χής και μέχρι σήμερα, είναι άρρηκτα συνδε­ δεμένη με το Μυστήριο της όλης λειτουργι­ κής συνάξεως της Eκκλησίας, ως πρώτο και ισότιμο μέρος της. Μέσα από τα αναγνώ­ σματα της Aγίας Γραφής ομιλούν οι ίδιοι οι Aπόστολοι και οι Ευαγγελιστές, ο ίδιος ο Kύ­ ριος Iησούς Xριστός. Aυτός παραθέτει την τράπεζα του λόγου, αυτός και την τράπεζα του Mυστικού Δείπνου».

Iωάννης Φουντούλης, «Tο σύστημα των αγιογραφικών αναγνωσμάτων στην Oρθόδοξη Λατρεία. Πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα, δυνατότητες βελτιώσεως»

Ο ιερέας που μεταφράζει το Ευαγγέλιο στην νοηματική
Μια φορά τον χρόνο, στον Εσπερινό της Αγάπης, ο αρχιμανδρίτης π. Ιωάννης Καραμούζης, βγαίνει στην Ωραία Πύλη και αποδίδει το Ευαγγέλιο στη νοηματική γλώσσα, προκειμένου να αντιληφθούν το περιεχόμενό του οι κωφοί συνάνθρωποί μας. Πρόκειται για τη μοναδική ακο­ λουθία (μέχρι στιγμής), όπου ο κληρικός ντυμένος με τα ιερά άμφια «μεταφράζει» τα ιερά κείμενα.
Ο π. Ιωάννης έχει αφιερώσει τα τελευταία χρόνια της ζωής του στη διακονία των κωφών και των βαρήκοων και είναι ένας από τους τέσσερις ιερείς σε όλη την Ελλάδα που γνωρίζει τη νοηματική γλώσσα. «Η ενασχόλησή μου ξεκίνησε πριν από 11 χρόνια, όταν με πλησίασε η μη­ τέρα ενός κωφού παιδιού και μου ζήτησε να ασχοληθώ μαζί του, διότι είχε τελειώσει το λύ­ κειο των κωφών, είχε επιστρέψει στο σπίτι του στη Χαλκίδα, αλλά δεν μπορούσε να επικοι­ νωνήσει με κανέναν ακούοντα. Θεώρησα, λοιπόν, ότι ήταν ένα μήνυμα από τον Θεό να ασχο­ ληθώ με τους κωφούς και να τους δώσω όλο το ενδιαφέρον και την ενέργειά μου», λέει ο αρ­ χιμανδρίτης. Για τον π. Ιωάννη άνοιξε ένας νέος δρόμος στη ζωή του και αποφάσισε να ασχο­ ληθεί όχι μόνο ποιμαντικά αλλά και επιστημονικά με το θέμα.

ΑΜΕΝ, πύλη εκκλησιαστικών ειδήσεων, δημοσίευση 18­3­2012

Μαθαίνουμε να χρησιμοποιούμε την Καινή Διαθήκη

Πώς παραπέμπουμε στην Καινή Διαθήκη
Όλα τα βιβλία της Κ. Διαθήκης είναι χωρισμένα σε Κεφάλαια και κάθε Κεφάλαιο είναι χω­ ρισμένο σε στίχους. Οι στίχοι ονομάζονται χωρία ή εδάφια. Όταν θέλουμε να παραπέμψουμε, δηλαδή να αναφερθούμε σε ένα χωρίο, σημειώνουμε πρώτα τον τίτλο του βιβλίου σε συντο­ μογραφία. Αμέσως μετά, έναν αριθμό που δηλώνει το κεφάλαιο του βιβλίου. και στη συνέ­ χεια, σημειώνουμε έναν αριθμό ακόμη, που δηλώνει τον στίχο ή τους στίχους του κεφαλαίου. Ο πρώτος αριθμός με τον δεύτερο χωρίζονται με κόμμα. Για παράδειγμα:

Α' Κορ 15, 20­21 , που σημαίνει: Επιστολή Α' προς Κορινθίους, κεφάλαιο 15ο, στίχοι 20 έως 21 ή Πράξ 4, 32­37 , που σημαίνει: Πράξεις των Αποστόλων, κεφάλαιο 4, στίχοι 32 έως 37.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Φέρνουμε όλοι στην τάξη από ένα αντίγραφο της Καινής Διαθήκης. Ο δάσκαλος/η δα­ σκάλα μας γράφει στον πίνακα σε συντομογραφία ένα χωρίο. Το «αποκωδικοποιούμε» και ο πρώτος ή η πρώτη που θα το βρει σωστά, σηκώνεται στον πίνακα και επιλέγει ένα δικό του/της χωρίο για να το βρουν οι υπόλοιποι. Παράδειγμα: Το Πράξ. 8,27­35, ση­ μαίνει: Καινή Διαθήκη, Βιβλίο: Πράξεις των Αποστόλων, Κεφάλαιο 8, χωρία 27 έως 35.
- 2. Μπαίνουμε στη θέση ενός Ευαγγελιστή και καταγράφουμε στην ομάδα μας τις δυσκο­ λίες που θα συναντούσαμε κατά τη συγγραφή του Ευαγγελίου. Μετά, παρουσιάζουμε τις σκέψεις μας στην ολομέλεια της τάξης και τις καταγράφουμε με σύντομες φράσεις ή λέξεις σε χαρτί του μέτρου.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 3. Βρίσκουμε και διαβάζουμε στο βιβλίο της Καινής Διαθήκης τα χωρία που υπάρχουν σε διάφορες ενότητες στο βιβλίο μας.
- 4. Εντοπίζουμε στον χάρτη τους τόπους που αναφέρονται οι Επιστολές. Υπάρχουν αυτές οι πόλεις σήμερα; Αναζητούμε πληροφορίες για τους κατοίκους τους (τη θρησκεία τους, την εθνότητά τους και τον πολιτισμό τους).
- 5. Χωριζόμαστε σε ομάδες. Κάθε ομάδα διαλέγει από ένα Ευαγγέλιο. Ξεφυλλίζουμε την Καινή Διαθήκη και επιλέγουμε φράσεις από το Ευαγγέλιο που διαλέξαμε, τις οποίες γράφουμε σε χαρτί του μέτρου. Διακοσμούμε το χαρτί με το σύμβολο κάθε Ευαγγελι­ στή (βλ. σελ. 60).
- 6. Συνάντηση των τεσσάρων Ευαγγελιστών. Δραματοποιούμε τη σκηνή.

Ιδέα για δραστηριότητα
Παρατηρήστε τα έργα τέχνης που εικονίζονται. Βρείτε στην Καινή Διαθήκη, με τη βοήθεια των χωρίων, το σχετικό γεγονός και γράψτε μια φράση που ταιριάζει.
Caravaggio, Ο Χριστός στο Όρος των Ελαιών, 1604­1606 (Μτ 26:36­46 Μκ 14:32­42)
Φράση από την Αγία Γραφή:
Peter Paul Rubens, Ο Μυστικός Δείπνος, 1630­1631 (Μτ 26:17­30 Μκ 14:12­26)
Φράση από την Αγία Γραφή:
Giovanni Bellini, Η αγωνία στον κήπο των Ελαι­ ών, 1459­1465 (Μτ 26:36­46 Μκ 14:32­42)
Φράση από την Αγία Γραφή:

Sebastiano Del Piombo, Η Ανάσταση του Λαζά­ ρου, 1517­1519 (Ιω 11, 1)
Φράση από την Αγία Γραφή:
Μιχαήλ Άγγελος, Η Δευτέρα Παρουσία, 1508­ 1512 (Ματθ. 25: 31­46)
Φράση από την Αγία Γραφή:
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Η προσκύνηση των ποιμένων, 1612­1614 (Λκ 2,8)
Φράση από την Αγία Γραφή:
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Η ταφή του Χριστού, 1568­1576 (Μτ 27,57­61. Λκ 23,50­56. Ιω 19,38­42)
Φράση από την Αγία Γραφή:

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 5

Η Θεία Ευχαριστία: Πηγή και κορύφωση της ζωής της Εκκλησίας
Ευχαριστία, φρέσκο του Vladislav Radujkovic, Καθεδρικός ναός Αγίου Σάββα, Νέα Υόρκη

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 5

Η Θεία Ευχαριστία: Πηγή και κορύφωση της ζωής της Εκκλησίας

Χαρακτηριστικά στοιχεία της χριστιανικής λατρείας
Μέσα στον ναό της ενορίας οι χριστιανοί συγκεντρώνονται για να προσευχηθούν και να συμμετάσχουν όλοι μαζί στις ακολουθίες και στα Μυστήρια που τελούνται εκεί. Αυτή η συ­ γκέντρωση ονομάζεται «εκκλησιασμός των πιστών», δηλαδή σύναξη και συνάντηση των πι­ στών, με κοινό σκοπό, στον ίδιο τόπο, στην Εκκλησία.
Η λέξη Εκκλησία προέρχεται από το ρήμα εκ­καλώ που σημαίνει προσκαλώ, συναθροίζω, μαζεύω. Οι πιστοί μαζεύο­ νται, λοιπόν, ώστε με την κοινή λατρεία να εκφράσουν την ευχαριστία τους προς τον Θεό, να ζητήσουν την προστασία του, αλλά και να πάρουν την ευλογία του, ιδιαίτερα με το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, όπου κοινωνούν το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Οι λατρευτικές συνάξεις των πιστών γίνονται την Κυρια­

κή, στις γιορτές αλλά και σε οποιαδήποτε άλλη ημέρα του χρόνου.
το σημείο του Σταυρού για να έχουν τη βοήθειά τους. Oι πιστοί κάνουν τακτικά τον Σταυρό τους κατά τη διάρκεια όλων των ακολουθιών, όχι μόνο στην αρχή και στο τέλος τους, αλλά και σε άλλες στιγ­ μές, όπως όταν ψάλλεται ο ύμνος (απο­ λυτίκιο ή τροπάριο) του αγίου, όταν ακούγεται το όνομα της Αγίας Τριάδας, πριν και μετά τη Θεία Κοινωνία.
Όταν μπαίνουν στον ναό, οι χριστιανοί ανάβουν ένα κερί, που συμβολίζει το φως του Χριστού για να δείξουν ότι, όπως η φλόγα του ανεβαίνει προς τα πάνω, έτσι και η προσευχή τους ανεβαίνει προς τον Θεό. Έπειτα, ασπάζονται τις εικόνες του αγίου που γιορτάζει, αλλά και του αγίου που είναι αφιερωμένος ο ναός, κάνοντας

Η στάση των χριστιανών στις Ακολουθίες είναι η όρθια , που δηλώνει την Ανάσταση του Χριστού, ενώ υπάρχουν και διαστήματα που μπορούν να κάθονται. Υπάρχουν, επίσης, ση­ μεία σε ορισμένες Ακολουθίες, όπου οι πιστοί μετά την ευχή του ιερέα ή όταν θυμιατίζει κλίνουν τα γόνατα ( γονυκλισία ) ή κλίνουν ελαφρά την κεφαλή τους ( κεφαλοκλισία ) ή κάνουν μετάνοια, με τη συμμετοχή όλου του σώματός τους έως κάτω, από σεβασμό σε όσα τελούνται εκείνη τη στιγμή.
Στη χριστιανική λατρεία οι πιστοί συμμετέχουν ενεργά στις Ακολουθίες με την ψαλμωδία και την κοινή προσευχή. Οι πρώ­ τοι χριστιανοί στις συνάξεις τους υμνούσαν τον Θεό με ψαλ­ μούς του Δαβίδ, ενώ αργότερα, άρχισαν να συνθέτουν καινού­ ριους ύμνους. Από την εποχή εκείνη σώζονται ως σήμερα κά­

ποιοι, όπως το «Φως ιλαρόν…» στον Εσπερινό και το «Χριστός ανέστη…» το Πάσχα. Σπου­ δαίος ύμνος είναι ο «Ακάθιστος Ύμνος» προς την Παναγία, που ψάλλεται την περίοδο της
Σαρακοστής στους Χαιρετισμούς κάθε Παρασκευή βράδυ. Με τους ύμνους προς τον Θεό, την Πανα­ γία και τους αγίους οι πιστοί εκφράζουν δοξολο­ γία, παράκληση και ευχαριστία. Στα παλιότερα χρόνια όλα τα τροπάρια και οι ύμνοι, που σήμερα ψάλλονται από τους ψάλτες, ψάλλονταν από ολό­ κληρο τον λαό.
Τις Ακολουθίες συμπληρώνουν τα αναγνώ­ σματα από την Αγία Γραφή. Πρόκειται κυρίως για ψαλμούς του Δαβίδ που διαβάζονται στις Ακολουθίες του Εσπερινού και του Όρθρου. Ακόμη, είναι ο Απόστολος, ένα μικρό απόσπασμα (περικοπή) από τις Πράξεις των Αποστόλων ή τις Επιστολές της Καινής Διαθήκης, που διαβάζει ο ψάλτης, αλλά και το Ευαγγέλιο, ένα μικρό απόσπασμα (περικοπή) από τα κείμενα των τεσ­ σάρων Ευαγγελιστών που περιγράφουν τη ζωή και τη διδασκαλία του Χριστού, το οποίο δια­ βάζει ο ιερέας μπροστά από την Ωραία Πύλη ή από τον Άμβωνα.

Ανάγνωση του Αποστολικού αναγνώσματος από μοναχούς. Ι.Μ. Βατοπαιδίου, Άγ. Όρος
Ιεροκήρυκας πάνω σε Άμβωνα κηρύττει τον θείο λόγο

Γιορτές και αγιασμός κάθε ημέρας του χρόνου
Η Εκκλησία έχει αφιερώσει κάθε μία ημέρα της εβδομάδας σε κάποιο σημαντικό ιερό πρό­ σωπο ή γεγονός ή σύμβολο, ώστε να τιμηθεί ιδιαίτερα. Οι ημέρες της εβδομάδας είναι κατά σειρά αφιερωμένες ως εξής:
-  Η Δευτέρα είναι αφιερωμένη στους αγίους Αγγέλους .
-  Η Τρίτη είναι αφιερωμένη στον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο .
-  Η Τετάρτη είναι αφιερωμένη στην Παναγία . Είναι επίσης αφιερωμένη στην ανά­ μνηση της προδοσίας του Χριστού από τον Ιούδα.
-  Η Πέμπτη είναι αφιερωμένη στους αγίους Δώδεκα Αποστόλους και στον άγιο Νι­ κόλαο .
-  Η Παρασκευή είναι αφιερωμένη στα άγια Πάθη, στη Σταύρωση και στον θάνατο του Ιησού Χριστού , όπως επίσης και στον Σταυρό του, που είναι το πιο ιερό σύμ­ βολο των χριστιανών.
-  Το Σάββατο είναι αφιερωμένο στους αγίους μάρτυρες , όπως επίσης και στους κε­ κοιμημένους (λόγω της καθόδου του Χριστού στον Άδη, κατά την ημέρα του Σαβ­ βάτου).
-  Η Κυριακή είναι αφιερωμένη στον Κύριο Ιησού Χριστό (γι' αυτό και ονομάζεται Κυ­ ριακή ­ ημέρα του Κυρίου) και στην Ανάστασή του.

Επίσης, κάθε ημέρα του χρόνου, η Εκκλησία έχει ορίσει τη γιορτή ενός ή περισσοτέρων αγίων. Γι' αυτό έχουν δημιουργηθεί ύμνοι που ψάλλονται προς τιμήν τους στον Εσπερινό και στον Όρθρο πριν τη Θεία Λειτουργία και περιγράφουν βασικά χαρακτηριστικά από τη ζωή, τη διδασκαλία, αλλά και το έργο ή το μαρτύριο των αγίων αυτών.

Μυστήρια και αγιασμός κάθε πλευράς της ζωής
Η λέξη «μυστήριο» προέρχεται από το ρήμα «μύω» , που σημαίνει κλείνω το στόμα και τα μάτια μου, για να μη δω ή να μην πω κάτι που είναι μυστικό.

Η λέξη έχει δύο σημασίες:
-  Στην πρώτη, με τη λέξη «μυστήριο» εννοούμε όλες τις βαθιές και πάνω από τον νου και τη λογική του ανθρώπου αλήθειες, που μόνο με την πίστη μπορεί κανείς να γνωρίσει.
-  Στη δεύτερη, με τη λέξη «Μυστήριο» εννοούμε ορισμένες ιερές πράξεις της Εκκλησίας, που έχουν γίνει για πρώτη φορά από τον ίδιο τον Χριστό και τους Αποστόλους και από τότε συνεχίζουν να τελούνται στην Εκκλησία στο όνομά του και στο όνομα της Αγίας Τριάδας. Τα Μυστήρια οδηγούν και εκφράζουν την Εκκλησία ως Σώμα του Χριστού, προσφέρουν στους χριστιανούς τη θεία Χάρη και κάνουν τους πολλούς και διαφορετι­ κούς ανθρώπους μία κοινότητα πίστης, λατρείας και ζωής.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, με επίκεντρο τη Θεία Ευχαριστία, τελούνται τα ακόλουθα Mυ­ στήρια: το Βάπτισμα, το Χρίσμα, η Εξομολόγηση, ο Γάμος, το Ευχέλαιο και η Ιεροσύνη . Με αυτόν τον τρόπο, αγιάζονται όλες οι πλευρές της ζωής του χριστιανού και οικοδομείται η ενό­ τητα της Εκκλησίας.
Ιερό Ευχέλαιο τη Μεγάλη Τετάρτη
Το κυριότερο, όμως, χαρακτηριστικό των Mυστηρίων είναι ότι δεν αφορούν κάποιον προ­ σωπικά (εκτός του Μυστηρίου της Εξομολόγησης), αλλά ολόκληρη την κοινότητα της Εκκλη­ σίας. Γι' αυτό και τελούνται κυρίως μέσα στον ναό, αλλά και αλλού (λ.χ., το Ευχέλαιο και ο Αγιασμός σε σπίτια, σε επαγγελματικιούς χώρους, σε εκπαιδευτικά ιδρύματα κ.λπ.).

Η σημασία της χριστιανικής λατρείας για τους πιστούς
Όλα όσα υπάρχουν και γίνονται μέσα στον ναό, έχουν ένα νόημα για τη χριστιανική λα­ τρεία. Όλοι και όλα κάτι θέλουν να πουν. Υπάρχει τάξη σε όλα και επειδή, όπως αναφέρει και ο Καθηγητής Γ. Γαλίτης, «ο λόγος του Θεού απευθύνεται στόν λόγο του ανθρώπου…», γι' αυτό η Λατρεία λέγεται Λογική. Με αυτό τον όρο εννοούμε ότι οι πιστοί καταλαβαίνουν ό,τι συμ­ βαίνει κάθε στιγμή σε κάθε Ακολουθία, συμμετέχουν, συμπροσεύχονται και παρακολουθούν. Ο ιερέας και οι ψάλτες δεν υμνούν μόνο αυτοί τον Θεό, αλλά μαζί με τους πιστούς ενώνουν τις φωνές τους, δοξολογώντας τον. Σε κήρυγμά του ένας σύγχρονος Επίσκοπος τονίζει: «Η Θεία Λατρεία είναι Λογική Λατρεία, δεν είναι μαγική, και αυτό είναι κάτι που πρέπει ιδιαιτέ­ ρως να το προσέξουμε, γιατί πολλές φορές παρασυρόμαστε και ο τρόπος συμμετοχής μας στη Λατρεία μας αποκτά κυριολεκτικά ένα μαγικό χαρακτήρα. Στη Λατρεία της Εκκλησίας μας ο χρόνος σταματά, εδώ και τώρα συμβαίνουν τα πάντα, μετέχουμε της αιωνιότητας και αυτή η Λατρεία δεν γίνεται με μαγικό τρόπο… είναι Λογική Λατρεία, είναι συμμετοχή ψυχής και σώ­ ματος, νου και καρδιάς… Έτσι γινόμαστε μέτοχοι αυτής της Λατρείας και στη Θεία Ευχαριστία συλλειτουργούμε όλοι μαζί… Η Λατρεία μας είναι συμμετοχή όλων, μηδενός εξαιρουμένου, και δεν είναι η Λατρεία των αναμάρτητων, αλλά των αγίων. Ποιων αγίων; Των πιστών. Έτσι τους ονομάζει η Εκκλησία μας από τα πρώτα χρόνια. Έτσι μας θέλει η Εκκλησία. Δυνάμει εί­ μαστε όλοι άγιοι, αφού μετέχουμε στο Μυστήριο. Όχι αναμάρτητοι, αλλά αγωνιστές, με συγ­ χώρεση και μετάνοια… Αυτή είναι η Λατρεία μας, γι' αυτό δεν πρέπει να είμαστε μόνο ακρο­ ατές αυτής της Λατρείας ούτε, πολλώ μάλλον, θεατές. Δεν μπορεί η Λατρεία μας να είναι θέ­ αμα, αλλά χώρος συνειδητής συμμετοχής μας, αν θέλουμε να είναι ζωντανή Λατρεία στον ζω­ ντανό Θεό…».

Ιδέα για δραστηριότητα
Διαβάστε το παραπάνω κείμενο και συζητήστε στην τάξη: τι σημαίνει να αντιλαμβανόμα­ στε την πίστη ως μαγεία; Είναι αρκετό να πιστεύουμε ότι το να βρισκόμαστε απλά στον χώρο της Εκκλησίας μάς κάνει «πιστούς χριστιανούς»;

Βάπτιση
Εξομολόγηση
Χρίσμα] 77 ^
Χειροτονία (Ιεροσύνη)

Το θεοσύστατο Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας: η σημαντικότερη στιγμή της Θείας Λειτουργίας και της εκκλησιαστικής ζωής
Το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας ιδρύθηκε από τον ίδιο τον Χριστό την ημέρα του Μυ­ στικού Δείπνου στην Ιερουσαλήμ. Ήταν η τελευταία φορά που ο Ιησούς έτρωγε με τους μα­ θητές του. Με τον Μυστικό Δείπνο σύνδεσε τον άρτο και τον οίνο (το ψωμί και το κρασί) με τη σταυρική του θυσία, λέγοντας στους μαθητές του ότι είναι το Σώμα του και το Αίμα του (Μτ 26, 17­30). Τρώγοντας και πίνοντας από αυτά, οι μαθητές ενώθηκαν μαζί του και μεταξύ τους (κοινώνησαν). Από τότε μέχρι σήμερα, οι χριστιανοί, επαναλαμβάνοντας με το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας αυτό που έγινε σε εκείνο τον Δείπνο, δείχνουν την πίστη τους ότι ο Χρι­ στός σταυρώθηκε για όλους και ότι ενώνονται με τον Ίδιο και μεταξύ τους.

Αγιογραφίες του 14ου αιώνα που απεικονίζουν τον Μυστικό Δείπνο (Άγιο Όρος)

Από τα Ευαγγέλια
Πλησίαζε το ιουδαϊκό Πάσχα και οι μαθητές ρώτησαν τον Ιησού πού να ετοιμάσουν το πα­ σχαλινό δείπνο. Κι αυτός τούς είπε να πάνε στην πόλη και να βρουν έναν συγκεκριμένο άν­ θρωπο και να του πουν ότι ο Διδάσκαλος (ο Χριστός) θα γιορτάσει στο σπίτι του το Πάσχα, μαζί με τους μαθητές του. Έτσι κι έγινε. Όταν βράδιασε, κάθισαν όλοι στο τραπέζι. Κι εκεί που έτρωγαν, τους είπε: «Αλήθεια σας λέω, κάποιος από σας θα με προδώσει». Αυτοί πολύ λυπη­ μένοι άρχισαν να ρωτούν ένας ένας: «Μήπως εγώ, Κύριε;» και «Ποιος είναι, Κύριε;». Αυτός τους είπε: «Είναι εκείνος στον οποίο θα δώσω ένα κομμάτι ψωμί, αφού το βουτήξω στο πιά­

το». Ρώτησε κι ο Ιούδας που τον πρόδωσε: «Μήπως είμαι εγώ, Διδάσκαλε;». Κι ο Ιησούς του απάντησε: «Εσύ το είπες» και του έδωσε ένα κομμάτι ψωμί που είχε βουτήξει στο πιά­ το. Τότε ο Ιούδας, αφού το πήρε, σηκώθηκε κι έφυγε.
Ο Μυστικός Δείπνος, Κατακόμβη Αγίας Δομιτίλλας, Ρώμη
Ο Μυστικός Δείπνος, φρέσκο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, 15ος αι.
Ενώ έτρωγαν, ο Ιησούς πήρε το ψωμί κι αφού είπε ευχαριστήρια προσευχή, το έκοψε κομ­ μάτια και το έδωσε στους μαθητές του λέγοντας: «Λάβετε και φάγετε. Αυτό είναι το σώμα μου που τεμαχίζεται για σας, για να συγχωρηθούν οι αμαρτίες σας». Ύστερα πήρε το ποτήρι και, αφού είπε ευχαριστήρια προσευχή, τους το έδωσε λέγοντας: «Πιείτε από αυτό όλοι, γιατί αυτό είναι το αίμα μου, που επισφραγίζει τη νέα διαθήκη και χύνεται για χάρη όλων, για να τους συγχωρηθούν οι αμαρτίες». Μετά από αυτά, ξανακοίταξε τους μαθητές του και είπε: «Αυτό να το επαναλαμβάνετε πάντοτε για να με θυμάστε». Με αυτά τα λόγια του Χριστού καθιερώθηκε το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας που είναι ο κεντρικός πυρήνας της Θείας Λειτουργίας.

Ιω 13, 21­30, Μτ 26, 20­29, Μκ 14, 17­25, Λκ 22, 14­20
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Ο Μυστικός Δείπνος, 16ος αι.

Η διαρκής παρουσία του Χριστού στη Θεία Ευχαριστία

Ιωάννης ο Χρυσόστομος
«Είναι παρών και τώρα. Αυτός που κάποτε στόλισε εκείνο το τραπέζι, αυτός στολίζει και την Αγία Τράπεζα. Ούτε άνθρωπος είναι αυτός που κάνει τα προσφερόμενα δώρα Σώμα και Αίμα Χριστού, αλλά αυτός ο ίδιος ο Χριστός, που σταυρώθηκε για χάρη μας».
PG 49, 380

«Εγώ ειμί ο άρτος της ζωής»: Το αληθινό ψωμί που χαρίζει ζωή
Μετά το θαύμα του χορτασμού των πέντε χιλιάδων ανδρών, ο Χριστός τόνισε σε μια συνομιλία του με Ιουδαίους: « Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Όποιος έρχεται σ' εμένα δεν θα πεινάσει κι όποιος πιστεύει σ' εμένα δεν θα διψάσει ποτέ» (Ιω. 6,35).
Συνεχίζει και πάλι ο Ιησούς: « Εγώ εί­ μαι ο άρτος που δίνει τη ζωή. Οι πρόγονοί σας έφαγαν το μάννα στην έρημο, αλλά πέθαναν. Όποιος όμως τρώει απ' αυτόν τον άρτο που κατέβηκε απ' τον ουρανό, αυτός δεν θα πεθάνει. Εγώ είμαι ο άρτος
που κατέβηκε από τον ουρανό και χαρίζει τη ζωή. Όποιος φάει απ' αυτόν τον άρτο, θα ζήσει αιώνια. Και ο άρτος που θα δώσω εγώ είναι η σάρκα μου, που θα την προσφέρω για τη ζωή του κόσμου» (Ιω. 6,48­51).

«Τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν»: Η καθιέρωση της Θείας Ευχαριστίας από τον Χριστό
«Μετά την κοινωνία του ποτηρίου, ο Κύριος είπε: "Τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν" , αυτό να κάνετε σε ανάμνησή μου. Η εντολή αυτή υπάρχει στη Λειτουργία του Μεγάλου Βασι­ λείου, μαζί με τα λοιπά λόγια, όπως τα παραδίδει ο απόστολος Παύλος: "Κάθε φορά που θα τρώγετε αυτό τον άρτο και θα πίνετε αυτό το ποτήριο θα διακηρύττετε τον θάνατό μου και θα ομολογείτε την ανάστασή μου" (Α' Κορ. 11,25­26). Κάθε φορά που η Εκκλησία τελεί τη θεία Λειτουργία, βρίσκεται μπροστά στον Χριστό, που αποθνήσκει και ανασταίνεται επάνω στην αγία Τράπεζα. Πολύ σωστά λοιπόν κάποιος σύγχρονός μας ιερέας και θεολόγος γράφει: "Ο μυστικός δείπνος συνεχίζεται, δεν επαναλαμβάνεται"».

Επισκ. Διονυσίου Λ. Ψαριανού, Μητροπ. Σερβίων και Κοζάνης, Η Θεία Λειτουργία , έκδ. Αποστ. Διακονίας, σ. 335

Το Πάσχα και η ανάμνηση
Ο Χριστός, με το στόμα του ιερού Χρυσοστόμου, μας εξήγησε το νόημα της αναμνήσεως: «Όπως, λέει στους μαθητές Του, κάνατε εκείνο (το ιουδαϊκό Πάσχα) για να θυμάστε τα θαύ­ ματα της Αιγύπτου, έτσι να κάνετε και αυτό (το δικό μου Πάσχα) για να θυμάστε εμένα». Και συνεχίζει: «Όπως ο Μωϋσής λέει: "Αυτό θα είναι αιώνια ανάμνηση για σας" (Έξοδος 3,15) , έτσι και ο Χριστός λέει: "Για να έχετε την ανάμνησή μου μέχρις ότου επανέλθω"» (Ιωάννης ο Χρυσόστομος, PG 58,739) .
Ιερομονάχου Γρηγορίου, Η Θεία Λειτουργία. Σχόλια , εκδ. Δόμος, σελ. 281­290

«Λάβετε φάγετε…». Από τον Μυστικό Δείπνο στη Θεία Ευχαριστία
«Πίετε εξ αυτού πάντες», φορητή εικόνα, Ι. Ν. Αγίου Τίτου, Ηράκλειο Κρήτης

Η Θεία Ευχαριστία έχει μεγάλη ιστορία
Οι πρώτοι χριστιανοί συγκεντρώνονταν σε σπίτια όπου υμνούσαν και δοξολογούσαν τον Θεό με προσευχές και με ανάγνωση των Προφητειών. Θυμούνταν και διηγούνταν τη ζωή και τα θαύματα του Χριστού, έτρωγαν σε κοινά τραπέζια, τις «Αγάπες», και τελούσαν το Μυστή­ ριο της Θείας Ευχαριστίας, ενώ μοιράζονταν μεταξύ τους ό,τι είχε ο καθένας. Έτσι έκαναν πρά­ ξη τον λόγο του Χριστού στους μαθητές του στον Μυστικό Δείπνο, να συγκεντρώνονται στο όνομά του και να κοινωνούν το Σώμα του και το Αίμα του.

Αγάπες. Τοιχογραφία σε κατακόμβη (Ρώμη)
Όταν άρχισαν οι διωγμοί, τότε διαχωρίστηκαν οι «Αγάπες» από το μυστήριο της Θείας Ευ­ χαριστίας. Οι χριστιανοί μαζεύονταν σε κρυφά και μακρινά από τα μάτια των ειδωλολατρών μέρη, ακόμη και σε σπήλαια και κατακόμβες , όπου έθαβαν σε τάφους εκείνους που είχαν μαρτυρήσει για τον Χριστό. Σε πολλές περιπτώσεις, το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας γινό­ ταν πάνω στον τάφο του μάρτυρα. Γι' αυτό και μέχρι σήμερα, όταν εγκαινιάζεται ένας ναός, γίνεται ειδική τελετή αγιασμού της αγίας Τράπεζας με μικρά τεμάχια λειψάνων μαρτύρων.

Αργότερα, όταν σταμάτησαν οι διωγμοί, άρχισαν να κτίζονται παντού ναοί με διάφορους ρυθμούς (βασιλικές, με τρούλους ή όχι κ.ά.), μικροί και μεγάλοι, κι εκεί, πλέον, συγκεντρώνο­ νταν οι πιστοί για να τελούν τα Μυστήρια και τις Ακολουθίες, αλλά πάνω απ' όλα για το Μυ­ στήριο της Θείας Ευχαριστίας, την καρδιά της εκκλησιαστικής ζωής, το οποίο έδινε και δίνει νόημα σε όλα τα υπόλοιπα Μυστήρια. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλα τα Μυστήρια στην πρώτη Εκκλησία ήταν ενσωματωμένα μέσα στη Θεία Λειτουργία. Με τον καιρό, αποκόπηκαν σταδια­ κά και, πλέον, τελούνται αυτόνομα, εκτός από το Μυστήριο της Ιεροσύνης, το οποίο, σε όλους τους βαθμούς (διάκονος, ιερέας, Επίσκοπος) τελείται πάντοτε μέσα στη Θεία Λειτουργία.

Στα πρωτοχριστιανικά χρόνια δεν υπήρχε σταθερό κείμενο για τις ευχές της Θείας Ευχαρι­ στίας. Οι λειτουργοί (ιερείς) της εποχής εκείνης, με ελεύθερη έμπνευση που περιλάμβανε, όμως, και τα λόγια του Χριστού στον Μυστικό Δείπνο, έλεγαν προσευχές πριν κοινωνήσουν οι πιστοί. Δημιουργήθηκαν έτσι από στόμα σε στόμα (προφορικά), οι πρώτες ευχές για το με­ γάλο αυτό Μυστήριο. Μετά το τέλος των διωγμών, όλες αυτές οι προφορικές παραδόσεις κα­ ταγράφηκαν κι έτσι δημιουργήθηκαν τα πρώτα λειτουργικά κείμενα (Λειτουργία αγίου Ιακώ­ βου, αγίου Μάρκου κ.ά.).

Όταν μετά τον 4ο αιώνα μ.Χ. εμφανίστηκαν αιρέσεις και κακοδοξίες, οι Πατέρες και οι Δι­ δάσκαλοι της Εκκλησίας, για να τις αντιμετωπίσουν, έγραψαν συγγράμματα και ευχές για τη Θεία Ευχαριστία. Τα έργα αυτά διαμορφώθηκαν σε καινούριες Λειτουργίες με το όνομά τους. Έτσι έχουμε τη Λειτουργία του Μ. Βασιλείου, τη Λειτουργία του αγίου Γρηγόριου του Θεολό­ γου, τη Λειτουργία του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου κ.ά. Αυτές οι Λειτουργίες, με μικρές προσθέσεις και αφαιρέσεις ευχών, τελούνται μέχρι σήμερα, με κυριότερη σε συχνότητα αυτή
του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, ενώ του Μ. Βασιλείου που είναι αρχαιότερη, τελείται δέκα φορές τον χρόνο.

Το ίδιο και η γλώσσα της Θείας Ευχαριστίας εξελίχθηκε μέσα στον χρόνο ανάλογα με τον τόπο που διαδιδόταν ο Χριστιανισμός. Έτσι, από τα αραμαϊκά, που ήταν η γλώσσα που μι­ λούσε ο Χριστός, πέρασε στα ελληνικά, που ήταν η γλώσσα στην οποία γράφτηκαν οι Λει­ τουργίες των Πατέρων της Εκκλησίας. Αργότερα, το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας μετα­ φράστηκε στα λατινικά, στις σλαβικές γλώσσες, στις σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες και μέσω της ιεραποστολής στις αφρικανικές και ασιατικές γλώσσες.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Ο Ιησούς στον Μυστικό Δείπνο «έδωσε τον εαυτό Του»: Εξηγήστε τη φράση ανατρέχο­ ντας σε γεγονότα από τη ζωή του Χριστού που γνωρίζετε και όπου φαίνεται τι πρόσφε­ ρε στους ανθρώπους.
- 2. Γιατί ο Ιησούς επέλεξε τον άρτο και τον οίνο για να συμβολίσει τον Εαυτό του; Σε ποιες άλλες Ακολουθίες της Εκκλησίας μας βρίσκουμε αυτά τα δύο υλικά;
- 3. Συζητήστε τη σημασία της λέξης «κοινωνία» για την ονομασία του Μυστηρίου. Γιατί είναι ταιριαστή αυτή η λέξη; Τι σημαίνει;
- 4. Συζητήστε ποια μπορεί να είναι η αντίθετη λέξη ή έννοια του όρου «κοινωνία».

Δρώμενα της Θείας Ευχαριστίας μέσα στη Θεία Λειτουργία
Η φράση «Θεία Λειτουργία» σημαίνει «ιερό έργο του λαού». Παράγεται από τις λέξεις Θεία (ιερή) και λειτουργία [λείτος (=λαός) + έργο].
Ο πιστός λαός συμμετέχει στο έργο αυτό με τα δώρα του (ψωμί­πρόσφορο, κρασί­νάμα, καθαρό κερί, ελαιόλαδο), ό,τι δηλαδή χρειάζεται για να τελεστεί η Θεία Ευχαριστία. Ακόμη, συμμετέχει με την ψαλμωδία, τις κοινές δεήσεις και προσευχές και τέλος με τη συμμετοχή του στη Θεία Κοινωνία.
«Στη Θεία Λειτουργία η Εκκλησία μάς καλεί να συμμετάσχουμε όχι ως θεατές, αλλά ως συλλειτουργοί του λειτουργού ιερέα. Αυτό επιτυγχάνεται… όταν γνωρίζουμε το τι, πώς, πότε και γιατί συμβαίνει ό,τι συμβαίνει από αυτά που τελούνται στη Λατρεία»

Γ. Κουγιουμτζόγλου, Πάμε Εκκλησία , Ι. Μ. Δημητριάδος, Γραφείο Νεότητος, σελ. 79

Η σύναξη των πιστών στον ναό με το κτύπημα της καμπάνας
Το πρωί της Κυριακής ή κάποιας γιορτής η καμπάνα του ναού χτυπάει χαρμόσυνα και κα­ λεί τους πιστούς να έρθουν στη σύναξη αυτή για τη Θεία Λειτουργία. Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτω­ λός εξηγώντας τη σημασία που έχει για τους χριστιανούς το κτύπημα της καμπάνας, συμβου­ λεύει: «Από τον Χριστόν μη χωρίζεσθε και από την Εκκλησίαν. Ακούτε τον ιερέα οπού σημαί­ νει; Ευθύς να σηκώνεσθε, να νίπτεσθε, και να πηγαίνετε εις την εκκλησίαν, να ακούετε την Ακολουθίαν με προσοχήν. Ομοίως και την θείαν Λειτουργίαν… Ακόμη, μάθετε, αδελφοί μου, πως ο Νώε, αφού έκαμεν την κιβωτόν και εμαζώχθηκαν όλα τα ζώα μέσα, το ταχύ άνοιγεν την κιβωτόν και πήγαιναν και έβοσκαν, και το εσπέρας βαρούσε το σήμαντρον και όλα εμαζώνο­ νταν εις την κιβωτόν και από τότε εβγήκεν ο σήμαντρος και σημαίνουσιν οι ιερείς. Ο σήμα­ ντρος σημαίνει σημαίαν των ανθρώπων, ο ιερεύς κήρυκας της κιβωτού, κιβωτός είναι η αγία Εκκλησία μας και όσοι αδελφοί σέβουν μέσα εις την Εκκλησίαν, θέλουν συγχωρηθούν τα αμαρτήματά τους» (Διδαχή Η').

Ψωμί και κρασί
Πριν αρχίσει η Θεία Λειτουργία, τελείται η Ακολουθία του Όρθρου στον ναό. Οι πιστοί είτε όταν ξεκινά η Ακολου­ θία είτε από το προηγούμενο απόγευμα, στον Εσπερινό, προσφέρουν στον Θεό δώρα από σιτάρι και σταφύλι, τους καρπούς της γης, που από τα πανάρχαια χρόνια αποτελούν τη βασική τροφή του ανθρώπου. Είναι το πρόσφορο (άρ­ τος) με μία στρογγυλή σφραγίδα επάνω του και το νάμα (οίνος). Ο ιερέας, κατά τη διάρκεια της ακολουθίας του Όρ­ θρου, τελεί την Προσκομιδή, δηλαδή προετοιμάζει τα δώρα αυτά των πιστών (τον άρτο και τον οίνο) για τη Θεία Ευχα­ ριστία μέσα στο ιερό Βήμα, σε ειδικό χώρο (κόγχη), που
βρίσκεται στο αριστερό μέρος του και ονομάζεται αγία Πρόθεση.

Εκεί, διαβάζοντας τις ευχές της Προσκομιδής, κόβει με τη λόγχη το τετράγωνο κεντρικό κομμάτι της σφραγίδας ενός από τα πρόσφορα$^{*}$, με το όνομα του Ιησού Χριστού. Η σφραγίδα αυτή λέγε­ ται «Αμνός» και συμβολίζει τον Χριστό, που έρχε­ ται να θυσιαστεί για τους ανθρώπους.
Ακολούθως, χύνει στο άγιο Ποτήριο κρασί και νερό και κατόπιν, από το πρόσφορο που έβγαλε τον «Αμνό», κόβει μερίδες, δηλαδή μικρά κομμά­
τια για την Παναγία, τους αγγέλους, τους αγίους, αλλά και για τους «ζώντες και τεθνεώτες» πιστούς, για καθέναν από τους οποίους παρακαλεί τον Κύριο και τα τοποθετεί σε συγκεκρι­ μένη θέση δεξιά και αριστερά από τον «Αμνό», πάνω στο Άγιο Δισκάριο. Έτσι, πλέον, όλη η Εκκλησία βρίσκεται πάνω στο Δισκάριο και σε λίγο, στη Θεία Λειτουργία, θα ενωθούν όλα με το Σώμα του Χριστού (τον «Αμνό»), αλλά και με το Αίμα του στο άγιο Ποτήριο. Αφού τελειώ­ σει ο ιερέας τη μνημόνευση των ονομάτων των πιστών, καλύπτει τα τίμια Δώρα στο Δισκάριο, καθώς και το άγιο Ποτήριο ξεχωριστά με ένα κάλυμμα το καθένα, αλλά και τα δυο μαζί με ένα μεγαλύτερο κάλυμμα που ονομάζεται «Αέρας». Τα τίμια Δώρα μένουν σκεπασμένα στην αγία Πρόθεση μέχρι τη Μεγάλη Είσοδο.

Η Βασιλεία του Θεού, ο στόχος της πορείας
Αμέσως μετά τη Δοξολογία αρχίζει η Θεία Λειτουργία, όταν ο ιερέας από την Ωραία Πύλη λέει με δυνατή φω­ νή: «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Αυτό σημαίνει ότι οι πιστοί βρίσκονται κιόλας μέσα στον καινούριο κόσμο που βα­ σιλεύει ο Θεός.

Δεήσεις και ευχές για όλους και για όλα
Οι πρώτες δεήσεις «Υπέρ της ειρήνης… της πόλεως… ευκρασίας των καρπών… των αιχμα­ λώτων», αναφέρονται στον κόσμο «σύμπαντα», δηλαδή σε ολόκληρο τον κόσμο, χωρίς εξαί­ ρεση, και ζητούν από τον Θεό την ειρήνη και την ενότητα των Εκκλησιών, του κλήρου και του λαού. Οι πιστοί προσεύχονται για κάθε πόλη και χώρα και για όλους όσοι κατοικούν σ' αυτές. Προσεύχονται για να είναι καλές οι καιρικές συνθήκες, κατάλληλες για την καρποφορία της γης και προπάντων ειρηνικές. Θυμούνται ακόμη τους ταξιδιώτες, τους αρρώστους, τους πο­ νεμένους, τους αιχμαλώτους. Παρακαλούν τον Θεό να τους προφυλάξει από τις μεγάλες συμ­ φορές, τα θλιβερά γεγονότα, την οργή των άλλων, τους κινδύνους κάθε λογής και τις διάφο­ ρες καταστάσεις ανάγκης.

Το όνομα της Παναγίας και όλων των αγίων, που ζητούν τη μεσιτεία τους, τους θυμίζει ότι κι αυτοί είναι παρόντες και, μαζί τους, όλα τα μέλη της Εκκλησίας που έχουν φύγει από τη ζωή.

Μικρή Είσοδος: Το Ευαγγέλιο μεταφέρεται με πομπή στο μέσο του ναού
Ο ιερέας παίρνει στα χέρια του από την αγία Τράπεζα το Ευαγγέ­ λιο και βγαίνει από τη βόρεια Πύλη. Οι πιστοί κοιτάζουν το Ευαγγέ­ λιο, καθώς μεταφέρεται από τον ιερέα, σαν να βλέπουν τον Χριστό, που πρωτοπαρουσιάζεται για να αρχίσει να κηρύττει. Ο ιερέας φτά­ νει στην ωραία Πύλη, υψώνει το Ευαγγέλιο και λέει: «Σοφία! Ορ­ θοί!» . Δηλαδή «ας σταθούμε όρθιοι μπροστά στον Χριστό και το Ευ­ αγγέλιό του».

Ιερείς και λαός δοξάζουν τον Θεό με ψαλμούς και ύμνους
Ενώ ο ιερέας μπαίνει στο άγιο Βήμα, ο λαός ψάλλει τους ύμνους που περιγράφουν τη γιορτή της ημέρας και το άγιο πρόσωπο ή γεγονός στο οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός. Αμέ­ σως μετά, ψάλλεται ο «Τρισάγιος Ύμνος»: «Άγιος ο Θεός, άγιος Ισχυρός, άγιος Αθάνατος, ελέ­ ησον ημάς» .

Ακούγοντας και κατανοώντας τον λόγο του Θεού
Ακολουθούν τα αναγνώσματα. Πρώτα ο Απόστολος , δηλα­ δή μια περικοπή από το κήρυγμα των Αποστόλων που τη δια­ βάζει ο ψάλτης, και αμέσως μετά το Ευαγγέλιο , δηλαδή, μία περικοπή από την εξιστόρηση της ζωής και της δράσης του Χρι­ στού, όπως την κατέγραψαν οι τέσσερις Ευαγγελιστές, που τη
διαβάζει ο ιερέας. Μόλις η ανάγνωση του Ευαγγελίου ολοκληρωθεί, ο ιερέας, συνή­ θως, κηρύττει. Το περιεχόμενο του κηρύγματός του είναι σχετικό με τις περικοπές από τον Απόστολο ή/ και το Ευαγ­ γέλιο που πριν λίγο αναγνώσθηκαν, αναλύοντας τα σημα­ ντικότερα σημεία τους στους πιστούς.

Μεγάλη Είσοδος: Τα Δώρα μεταφέρονται στην Αγία Τράπεζα
Μετά τον χερουβικό ύμνο «Οι τα Χερουβίμ μυστικώς εικονίζοντες…», στον οποίο αναφέρεται ότι οι πιστοί μοιά ζουν με τους αγγέλους Χερουβίμ, αφού υμνούν κι αυ­ τοί τον Θεό, ο ιερέας παίρνει στα χέρια του τα Τίμια Δώρα από την αγία Πρόθεση και βγαίνει από το ιερό. Προχωρά αργά, ενώ προπορεύονται οι λαμπάδες, τα εξαπτέρυγα και το θυμιατό. Πριν μπει στο ιερό, σταματά και απαγγέλ­
τους ζώντες και τους κεκοιμημένους πιστούς. Κατόπιν, τοπο­ θετεί τα Τίμια Δώρα στην αγία Τράπεζα, για να γίνει ο καθα­ γιασμός τους. Η μεταφορά αυτή συμβολίζει τη θριαμβική εί­ σοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ, βαδίζοντας προς τα πάθη του, όπου ο λαός τον υποδέχτηκε φωνάζοντας «Ωσαννά» .

Ο ασπασμός της αγάπης και το Σύμβολο της Πίστεως
Μετά από μια δέηση, ο ιερέας καλεί τους πιστούς: «Αγαπή­ σωμεν αλλήλους, ίνα εν ομονοία ομολογήσωμεν», δηλαδή «Ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλο, ώστε με ομόνοια και αγάπη να ομολογήσουμε την πίστη μας στον Θεό» . Τα παλιά χρόνια, οι πι­ στοί σε αυτό το σημείο ασπάζονταν ο ένας τον άλλο. Χωρίς συμφιλίωση και αγάπη, δεν μπορεί κανένας πιστός να πλησιά­
σει στη Θεία Κοινωνία που ακολουθεί. Σήμερα ο ασπασμός της αγάπης γίνεται μόνο αν συλ­ λειτουργούν κι άλλοι ιερείς, μεταξύ τους. Ακολουθεί η ομολογία των πιστών στον Τριαδικό Θεό με το «Πιστεύω εις ένα Θεόν…», που οι ψάλτες μαζί με τον λαό το απαγγέλλουν αργά, δυνατά και καθαρά. Έτσι, αφού όλοι ανταλλάξουν ασπασμούς αγάπης, ομολογούν και την κοι­ νή πίστη που τους ενώνει.

Αγία Αναφορά: Τα δώρα των ανθρώπων αφιερώνονται στον Θεό
Πλησιάζει πλέον η πιο ιερή στιγμή της Θείας Λειτουρ­ γίας, γι' αυτό ο ιερέας εκφωνεί: «Στώμεν καλώς…», δηλα­ δή, «Να σταθούμε με προσοχή και σεβασμό τώρα που θα προσφέρουμε την αγία Θυσία που αναφέρεται (ανεβαίνει) στον Θεό» . Και συνεχίζει σε διάλογο με τους πιστούς: «Άνω σχώμεν τας καρδίας», που απαντούν: «Έχομεν προς τον Κύριον ». Δηλαδή «Ας υψώσουμε τις καρδιές μας» και η απάντηση των πιστών «Τις έχουμε στραμμένες προς τον Κύριο» . Ακολουθεί ο επινίκιος ύμνος «Άγιος, άγιος, άγιος

Κύριος Σαβαώθ», με τον οποίο άνθρωποι και άγγελοι υμνούν τη νίκη του Χριστού ενάντια στον θάνατο.

Επίκληση του Αγίου Πνεύματος
Ο ιερέας εκφωνεί τώρα τα λόγια του Χριστού στον Μυστικό Δείπνο: «Λάβετε φάγετε…», «Πίετε εξ αυτού πάντες…» και «Τα σα εκ των σων σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πά­ ντα». Δηλαδή «Από τα δικά Σου αγαθά που μας δίνεις, σου προσφέρουμε τα δικά Σου δώρα (το ψωμί και το κρασί), όπως ακριβώς μας τα πρόσφερες (στον Μυστικό Δείπνο) και το κά­ νουμε αυτό για να Σε ευχαριστήσουμε για όλα».
Εδώ, οι πιστοί αναγνωρίζουν ότι τίποτα από όσα έχουν και υπάρχουν γύρω τους δεν είναι δικά τους, αλλά όλα είναι του Θεού και γι' αυτό τον ευχαριστούν. Η Εκκλησία τώρα προσεύχεται για να έρθει το Άγιο Πνεύμα και να καθαγιαστούν τα Τίμια Δώρα και ο ιερέας λέει: «Σε παρακαλούμε και δεόμαστε και ικε­ τεύουμε, στείλε το Πνεύμα Σου το Άγιο σε εμάς και σε αυτά εδώ τα Δώρα… Και κάνε αυ­

τόν τον άρτο, τίμιο Σώμα του Χριστού Σου, και αυτόν τον οίνο, τίμιο Αίμα του Χριστού Σου, μεταβάλλοντάς τα με το Άγιο Πνεύμα Σου…». Η Χάρη του Θεού, με το Άγιο Πνεύμα, σε αυτό το σημείο της Θείας Λειτουργίας μεταβάλλει τα δώρα του λα­ ού σε δώρα του Θεού, σε Σώμα και Αίμα Χριστού. Και η Αγία Αναφορά κλείνει με ευχαριστήριες ευχές προς την Παναγία, που αποτελεί τη γέφυρα μεταξύ Θεού και ανθρώπων.

Κυριακή προσευχή: Τα παιδιά του Θεού προσεύχονται στον Πατέρα τους
Έρχεται η στιγμή, πλέον, οι πιστοί να μιλήσουν απευθείας στον Θεό ως Πατέρα τους και να πουν την Κυριακή προσευχή, «Πάτερ ημών…» . Ο «επιούσιος» άρτος που ζητούν, δεν είναι μόνο το καθημερινό ψωμί, αλλά, την ώρα αυτή, είναι και το Σώμα του Χριστού, που σε λίγο θα κοινωνήσουν. Γι' αυτό, ζητούν συγχώρηση για ό,τι άσχημο έχουν πράξει, αφού, βέβαια, έχουν συγχωρήσει κι εκείνοι όσους έχουν φταίξει σε κάτι απέναντί τους.

Θεία Κοινωνία­Μετάληψη
Ο ιερέας σε λίγο λέει: «Πρόσχωμεν. Τα Άγια τοις αγίοις» που ση­ μαίνει ότι τα Άγια επιτρέπεται να δοθούν μόνο σε όσους είναι προε­ τοιμασμένοι και αγωνίζονται να φτάσουν στην αγιότητα. Τότε, υψώ­ νει το Σώμα του Χριστού, το τεμαχίζει και το ενώνει με το Αίμα του. Ακολούθως, εκχέει το «Ζέον» * στο Άγιο Δισκοπότηρο. Αφού κοινω­ νήσουν οι ιερείς μέσα στο ιερό, η Ωραία Πύλη ανοίγει και ο διάκονος
ή ο ιερέας εμφανίζεται με υψωμένο το άγιο Ποτήριο καλώντας τους πιστούς να κοινωνήσουν, λέγοντας: «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε» . Δηλαδή, «Ελάτε με σεβα­ σμό, πίστη και αγάπη να κοινωνήσετε» . Έτσι πλέον οι χριστιανοί, κοινωνώντας τον Χριστό, γί­ νονται παιδιά του Θεού και αδέλφια μεταξύ τους.

«Είδομεν το φως το αληθινόν»
Μετά τη Θεία Κοινωνία, ο ιερέας καλεί τους πι­ στούς να ψάλουν έναν ευχαριστήριο ύμνο και κα­ τόπιν, με πανηγυρικό τόνο, ένα τραγούδι αναστά­ σιμης χαράς:
«Είδαμε το φως το αληθινό, πήραμε το επου­ ράνιο άγιο Πνεύμα, βρήκαμε πίστη αληθινή, προ­ σκυνώντας την αδιαίρετη αγία Τριάδα, γιατί αυτή μας έσωσε» .

Η Aπόλυση
Αφού ο ιερέας μνημονεύσει την Παναγία, τον άγιο ή την αγία που γιορτάζει την ημέρα αυ­ τή και άλλους πολλούς αγίους, που τους παρα­ καλεί να βοηθούν τους πιστούς, με το «Δι' ευ­ χών...» ολοκληρώνει τη Θεία Λειτουργία και μοιράζει το αντίδωρο σε όλους τους πιστούς εί­ τε κοινώνησαν είτε όχι, για να έχουν όλοι τους την ευλογία του Χριστού.
Ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας σημειώνει χα­ ρακτηριστικά: «Οι δε (πιστοί) με ευλάβεια μεγά­
λη το δέχονται (το αντίδωρο) και φιλούν το χέρι (του ιερέα), που πριν λίγο άγγιξε το Πανάγιο Σώμα του Σωτήρος Χριστού και αφού έλαβε και δέχτηκε από εκεί τον αγιασμό μπορεί να τον μεταδώσει και σε αυτούς που τον αγγίζουν» .

Νικολάου Καβάσιλα, Εις ερμηνείαν της Θείας Λειτουργίας , κεφ. μστ'

Η Εκκλησία γίνεται το Σώμα του Χριστού
- Ο Χριστός μοιάζει με το σώμα, που ενώ είναι ένα, έχει πολλά μέλη και όλα τα μέλη του σώματος, αν και είναι πολλά, αποτελούν ένα σώμα…
Ο Θεός συναρμολόγησε το σώμα… ώστε να μην υπάρχει πόλεμος μέσα στο σώμα, αλλά τα μέλη να φροντίζουν το ένα το άλλο. Πραγματικά, όταν υποφέρει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη κι όταν τιμάται ένα μέλος, χαίρονται μαζί του όλα τα μέλη.
Εσείς όλοι μαζί αποτελείτε το σώμα του Χριστού και είστε μέλη του ο καθένας σας χωριστά.

Α' Κορ. 12, 12­27

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Συζητήστε με έναν ιερέα τις προϋποθέσεις που υπάρχουν για να συμμετάσχει ένας πι­ στός στη Θεία Κοινωνία.
- 2. Ερευνήστε την προετοιμασία για την παρασκευή του πρόσφορου. Πώς μπαίνει η σφραγίδα πάνω του; Αναζητήστε παραδοσιακές συνταγές για την παρασκευή του πρό­ σφορου και δοκιμάστε τις στο σπίτι, φέρνοντας στην τάξη το πρόσφορο που παρα­ σκευάσατε.
- 3. Φτιάξτε μικρά σκίτσα με τα κύρια μέρη της Θείας Λειτουργίας. Μπορείτε να τα αναρ­ τήσετε σε έναν τοίχο της τάξης ή σε σχοινί με μανταλάκια. Προσοχή στη σειρά!
- 4. Πραγματοποιήστε επίσκεψη στον ναό της ενορίας σας και ενημερωθείτε για τα λει­ τουργικά σκεύη, τα ιερά Άμφια και τα δρώμενα της Θείας Λειτουργίας.
- 5. Βρείτε και δείτε στην τάξη βίντεο από διάφορες Θείες Λειτουργίες: απλές, Πανηγυρι­ κές, Πατριαρχικές, στην Ελλάδα, στην Αφρική κ.λπ.
- 6. Ταξιδέψτε νοερά στα χρόνια του Βυζαντίου και φανταστείτε μια Θεία Λειτουργία στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης με την παρουσία του Αυτοκράτορα και του Πα­ τριάρχη. Πώς φαντάζεστε ότι θα ήταν; Γράψτε ή ζωγραφίστε μία σκηνή.

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 6

Μνημεία και τόποι λατρείας: αποτυπώσεις της πίστης
Μονή Αγίου Στεφάνου, Μετέωρα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 6

Μνημεία και τόποι λατρείας: αποτυπώσεις της πίστης

Αρχιτεκτονική περιγραφή Εκκλησίας

Κ. Καβάφης, Στην εκκλησία
Στους ορθόδοξους ναούς, όταν μπαίνουμε συναντάμε αριστε­ ρά και δεξιά τα δύο προσκυ­ νητάρια με τις εικόνες του Χριστού και της Παναγίας. Όπως προχωράμε, βλέπουμε στασίδια, τον άμβωνα, τα ψαλτήρια και τον μητροπολιτικό ή δεσποτικό θρόνο. Στο βάθος βρίσκεται το τέμπλο (εικονοστάσι) με την Ωραία Πύλη και τις εικόνες. Πίσω από το τέμπλο βρίσκε­ ται το Ιερό, που περικλείει την Αγία Τράπεζα και τη Θεία Προ­ σκομιδή.
Την εκκλησίαν αγαπώ - τα εξαπτέρυγά της, τ' ασήμια των σκευών, τα κηροπήγιά της, τα φώτα, τες εικόνες της, τον άμβωνά της. Εκεί σαν μπω, μες σ' εκκλησία των Γραικών με των θυμιαμάτων της τες ευωδίες, με τες λειτουργικές φωνές και συμφωνίες, τες μεγαλοπρεπείς των ιερέων παρουσίες και κάθε των κινήσεως τον σοβαρό ρυθμό λαμπρότατοι μες στων αμφίων τον στολισμό ο νους μου πηαίνει σε τιμές μεγάλες της φυλής μας, στον ένδοξό μας Βυζαντινισμό.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Τα δύο παραπάνω κείμενα αναφέρονται στην Εκκλησία. Σε τι διαφέρουν όμως; Ποιος είναι ο στόχος του καθενός;
- 2. Συζητήστε τι σημαίνει η λέξη «Εκκλησία»: Το κτίριο; Τους ιερείς; Τους πιστούς;

Οι ρυθμοί των χριστιανικών ναών
Μετά το τέλος των διωγμών, οι χριστιανοί άρχισαν να κτίζουν ελεύθερα πλέον τους να­ ούς τους για να λατρεύουν τον Θεό. Το παράδειγμα μάλιστα το έδωσε ο αυτοκράτορας Μ. Κωνσταντίνος, ο οποίος έκτισε στην Κωνσταντινούπολη τον ναό της Αγίας Σοφίας, των Αγίων Αποστόλων και άλλους. Η μητέρα του, η Aγία Ελένη, έκτισε στα Ιεροσόλυμα τον ναό της Ανά­ στασης και στη Βηθλεέμ τον ναό της Γέννησης του Χριστού. Παντού στη Ρωμαϊκή Αυτοκρα­ τορία, σε πόλεις και χωριά, με μεγάλη χαρά οι χριστιανοί πρόσφεραν χρήματα, αλλά και προ­ σωπική εργασία, για να κτίσουν ναούς. Στην αρχή το σχέδιό τους ήταν απλό. Με το πέρασμα του χρόνου οι αρχιτέκτονες, θέλοντας να δώσουν περισσότερη μεγαλοπρέπεια και κομψό­ τητα στους ναούς, επινόησαν νέα σχέδια, νέους τύπους ή ρυθμούς , όπως λέγονται στη γλώσ­ σα της τέχνης.

α) Ο ρυθμός της Βασιλικής
Οι Βασιλικές είναι ορθογώνια οικοδομήματα που μιμούνται τα κτίρια των ρωμαϊκών δι­ καστηρίων. Έχουν ξύλινη στέγη και στο εσωτερικό χωρίζονται σε τρία τμήματα με κολόνες (κίονες) ανάμεσά τους, που ονομάζονται κλίτη. Το μεσαίο είναι πλατύτερο από τα άλλα. Το χαρακτηριστικό τους γνώρισμα είναι η ευθεία γραμμή.
Αχειροποίητος, Θεσσαλονίκη (Βασιλική)
Άγιος Απολλινάριος, Ραβέννα, Ιταλία (Βασιλική)

β) Ο ρυθμός της Βασιλικής με τρούλο
Ο ναός της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, που χτίστηκε επί Ιουστινιανού, είναι ο πρώτος αυτού του ρυθμού. Στη μέση του υπάρχει ένας μεγάλος τρούλος που στηρίζεται πάνω σε κολόνες (κίονες).
Αγ. Σοφία, Κωνσταντινούπολη (Βασιλική με τρούλο)
Κοίμηση Θεοτόκου, Νίκαια Βιθυνίας (Βασιλική με τρούλο)

γ) Ο Βυζαντινός ρυθμός ή σταυροειδής με τρούλο
Μετά τον 9ο αιώνα μ.Χ., ο Βυζαντινός ρυθμός απλώθηκε κυρίως στην Ανατολή. Χαρακτη­ ριστικό του γνώρισμα είναι το σχήμα του σταυρού που έχουν οι στέγες. Στη μέση αυτού του σταυρού υψώνεται ο τρούλος.
Παναγία Καπνικαρέα, Αθήνα (Βυζαντινός)
Ι. Μ. Μεγίστης Λαύρας, Άγιο Όρος (Βυζαντινός)
Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός θα ήταν πολύ φτωχότερος χωρίς τους ιστορικούς ναούς των χρι­ στιανών, τόσο στην Ορθόδοξη Ανατολή, όσο και στη χριστιανική Δύση. Στην μεν Ανατολή κυ­ ριάρχησε διαχρονικά ο Βυζαντινός τύπος ναού, ενώ στη Δύση ο Ρομανικός, αλλά και στις δύο, με την πάροδο του χρόνου, εμφανίστηκαν και άλλοι τύποι ή ρυθμοί, όπως ο Γοτθικός, ο Ανα­ γεννησιακός και άλλοι νεότεροι. Η δημιουργία τους οφείλεται σε σπουδαίους καλλιτέχνες που εμπνεύστηκαν από την ιστορία και τη διδασκαλία του Χριστιανισμού.

'Αγιος Δημήτριος Θεσσαλονίκης
Το εξωτερικό του ναού
Το αρχιτεκτονικό σχέδιο του ναού
Το εσωτερικό του ναού
Πανηγυρική Θεία Λειτουργία
Ιδέα για δραστηριότητα
Ο Αγιος Δημήτριος είναι ο ναός του πολιούχου αγίου της Θεσσαλονίκης. Οι τέσσερις φω­ τογραφίες απεικονίζουν τέσσερις διαφορετικές όψεις του. Σε ομάδες συντάξτε μια παρά­ γραφο για κάθε μία.

Τόποι γεμάτοι ναούς. Ορθόδοξα θρησκευτικά μνημεία στην Ελλάδα
Παναγιά Χ οζοβιώτισσα, Αμοργός
Ἀγιος Γεώργιος, Άνω Σύρος
Α) Στα Ιόνια νησιά συναντούμε χαρακτηριστικούς ορθόδοξους ναούς, όπως τον Άγιο Γεράσιμο στην Κεφαλλονιά, τον Άγιο Διονύσιο στη Ζάκυνθο, τον Άγιο Σπυρίδωνα στην Κέρκυρα.
Β) Στην Κρήτη η Μονή Αρκαδίου, αλλά και τα μονα­ στήρια της χερσονήσου της Σούδας, είναι σημαντι­ κά προσκυνήματα των ορθόδοξων χριστιανών.
Η Μονή Αρκαδίου ιδρύθηκε από τον μοναχό Αρ­ κάδιο. Η πρώτη μορφή της μονής οικοδομήθηκε μάλλον κατά την περίοδο 961 με 1014 ή στα πρώτα χρόνια της Βενετοκρατίας.

Γ) Μακεδονία
Στη Θεσσαλονίκη συναντάμε πολλούς βυζαντινούς ναούς, εκτός του Άγ. Δημητρίου, όπως τη Ροτόντα, τον Άγ. Νικόλαο Ορφανό κ.ά.
Η Ροτόντα, Θε σσαλ ονίκη
Άγιος Ιωσήφ, Λουτρά Τήνου
Άγιος Διονύσιος, Ζάκυνθος
Το Αρκάδι, Ρέθυμνο, Κρήτη
- Η Παναγία Σουμελά, στο Βέρμιο , συγκεντρώνει πλήθος πιστών από το 1951, όταν ο Φίλων Κτενίδης έκανε πράξη την επιθυμία των Ποντίων με τη θεμε­ λίωση της Νέας Παναγίας Σουμελά στην Καστανιά της Βέροιας.
Η Παναγία Σουμελ ά
Το Άγιο Όρος βρίσκεται στη Χερσόνησο του Άθω (τρίτο πόδι Χαλκιδικής). Πρόκειται για αυτο­ διοίκητο τμήμα της Ελλάδας και «Αυτόνομη Μοναστική Πολιτεία». Εκεί βρίσκονται διάσπαρτα 20 μοναστήρια και πολλά άλλα μοναστικά ιδρύματα χτισμένα από τον καιρό του Βυζαντίου,
αλλά και πιο πρόσφατα. Θεωρείται ιερός τόπος, στον οποίο γίνονται πολλά προσκυνήματα. Λόγω του ιδιαί­ τερου σεβασμού που έχ ουν οι μοναχοί στην Παναγία, το Άγιο Όρος ονομάζ εται αλλιώς και «Περιβόλι της Παναγίας».

Μονή Σιμωνόπετρας
Μονή Δοχειαρίου
Ιδέα για δραστηριότητα
Σε έναν χάρτη του Νομού σας βρείτε τις τοποθεσίες των σημαντικότερων ιστορικά ναών. Σημειώστε τις τοποθεσίες και κολλήστε δίπλα μια φωτογραφία του κάθε ναού. Συμβου­ λευτείτε και την ιστοσελίδα της τοπικής σας Μητρόπολης.

Ναοί­ Σύμβολα

Η Αγία Σοφία
Όταν ο Ιουστινιανός αποφάσισε να ανοικοδομήσει τον ναό της Αγίας Σοφίας (αφιερωμένο στη Σοφία του Θεού), ανέθεσε το μεγάλο αυτό έργο στους καλύτερους αρχιτέκτονες της ελ­ ληνικής Ανατολής, τον Ανθέμιο και τον Ισίδωρο. Οι αρχιτέκτονες κατέληξαν σ' ένα σχέδιο που συνδύαζε το μεγαλείο και τη λιτότητα, την ομορφιά και τη σταθερότητα.
Η Αγία Σοφία, Antoine Helbert (ο έφιππος άνθρωπος κάτω δεξιά δείχνει το εντυπωσιακό μέγεθος του ναού)
Δέκα χιλιάδες τεχνίτες κι εργάτες εργάζονταν ακατάπαυστα για έξι, περίπου, χρόνια. Ο Ιου­ στινιανός είχε ζητήσει τα πιο σπάνια υλικά απ' όλη την αυτοκρατορία. Ειδικά για την κατασκευή του τεράστιου τρούλου, χρησιμοποιήθηκαν πολύ ελαφρά τούβλα από τη Ρόδο. Τα θαυμάσια ψηφιδωτά του ναού, ο επιβλητικός άμβωνας, ο θρόνος του Πατριάρχη, όλα θα ήταν στολισμέ­ να με πολύτιμες πέτρες, χρυσό και ασήμι, ενώ η Αγία Τράπεζα θα ντυνόταν με χρυσό.

Η Παναγία
Οι αυτοκράτορες Κωνσταντίνος Μονομάχος και Ζωή
Στην αυλή, μπροστά στην Εκκλησία, έκτισαν μια κρήνη για τους προσκυνητές. Πάνω της χάραξαν μια επιγραφή που διαβαζόταν το ίδιο από την αρχή και από το τέλος (καρκινική):

ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ
Δηλαδή: «Να ξεπλύνεις τις αμαρτίες σου και όχι μόνο το πρόσωπό σου».
Παρόμοια επιγραφή σε εξωκκλήσι της Βέροιας
Τα εγκαίνια του ναού έγιναν με μεγαλοπρέπεια στις 27 Δεκεμβρίου του 537 μ.Χ. Ο Ιουστι­ νιανός, μάλιστα, συγκρίνοντάς τον με τον ξακουστό ναό του Σολομώντα, σήκωσε τα χέρια του και είπε: «Μεγάλη η δόξα του Κυρίου και Θεού μας, που με αξίωσε να φτιάξω αυτό το έργο. Ω Σολομώντα! Σε νίκησα» .
Ο τύπος του ναού της Αγίας Σοφίας είναι βασιλική με τρούλο και χωρίζεται σε τρία κλίτη. Στο μεσαίο κλίτος, τέσσερις πελώριοι πεσσοί στηρίζουν τέσσερα μεγάλα τόξα. Επάνω τους στηρίζεται ο μεγαλοπρεπής τρούλος, ενώ μέσα από τα 40 παράθυρα της βάσης του, το φως σκορπίζεται άπλετο στο εσωτερικό. Το πέρασμα του χρόνου, καθώς και οι συχνοί σεισμοί στην περιοχή, προκαλούσαν ζημιές στον ναό, μα οι διάδοχοι του Ιουστινιανού φρόντιζαν συνεχώς να συντηρούν την Αγία Σοφία με τον καλύτερο τρόπο. Το 1204, όμως, όταν οι Φράγκοι κατέ­ κτησαν την Κωνσταντινούπολη, προκάλεσαν στον ναό μεγάλες καταστροφές.

Από το 1453, που η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Τούρκων, η Αγία Σοφία μετα­ τράπηκε σε τζαμί. Το 1934, με απόφαση του τουρκικού υπουργικού συμβουλίου, ο ναός με­ τατράπηκε σε μουσείο. Στις ημέρες μας έχει εκδηλωθεί διεθνές ενδιαφέρον, ενώ προχωρούν οι εργασίες συντήρησης και α ποκατάστασής του, ώστε να αναδειχθούν οι ανεκτίμητοι θησαυ­ ροί του.
Η Αγία Σοφία παραμένει μέχρι και σήμερα το μεγαλύτερο σε σημασία μνημείο του ορθό­ δοξου χριστιανικού πολιτισμού, συνδέοντας με άσβηστες μνήμες τη βυζαντινή με τη σύγχρο­ νη ιστορία.

Θρησκευτικά Ε' Δημοτικού, Οι Χριστιανοί στον αγώνα της ζωής, ΥΠ.Ε.Π.Θ. Π.Ι., Αθήνα 2006, σελ. 68­71.
Οι Έλληνες με κάθε τρόπο εξέφραζαν τον θαυμασμό τους για την Αγια­Σοφιά, μέσα στα τραγούδια και στους θρύλους τους, όπως στο παρακάτω δημοτικό τραγούδι:
Σημαίνει ὁ Θεός, σημαίνει ἡ γῆς, σημαίνουν τὰ ἐπουράνια, σημαίνει κι ἡ Ἁγιά­Σοφιά, τὸ μέγα μοναστήρι, μὲ τετρακόσια σήμαντρα κι ἑξήντα δυὸ καμπάνες, κάθε καμπάνα καὶ παπᾶς, κάθε παπᾶς καὶ διάκος.
Ψάλλει ζερβὰ ὁ βασιλιάς, δεξιὰ ὁ πατριάρχης, κι ἀπ' τὴν πολλὴ τὴν ψαλμουδιὰ ἐσειόντανε οἱ κολόνες.

Κ. Πολίτη, Εκλογαί από τα τραγούδια τού ελληνικού λαού , Αθήνα, 1925

Ιδέα για δραστηριότητα
Στις περιοχές που άνθισε ο Χριστιανισμός, ειδικά στην Ελλάδα, αλλά και αλλού, συναντού­ με πολλούς και σημαντικούς ναούς. Χωριστείτε σε ομάδες και ετοιμάστε ένα οδοιπορικό για τους ναούς μίας από τις παρακάτω πόλεις ή περιοχές: Κωνσταντινούπολη, Θεσσαλο­ νίκη, Καστοριά, Βέροια, Κυκλάδες, Ιόνια νησιά, Κρήτη, Άγιο Όρος, Ιεροσόλυμα.
Βήμα 1ο: Βρείτε ένα χάρτη της πόλης που επιλέξατε, κατά προτίμηση ταξιδιωτικό.
Βήμα 2ο: Αναζητήστε στον χάρτη (με τη βοήθεια του υπομνήματος, αν υπάρχει) ναούς και κυκλώστε τους με έντονο χρώμα.

Βήμα 3ο: Επαληθεύστε τα ευρήματά σας με τη βοήθεια του διαδικτύου, ενός ταξιδιωτι­ κού οδηγού ή μιας εγκυκλοπαίδειας.
Βήμα 4ο: Με αφετηρία τον σημαντικότερο ή τον παλιότερο από τους ναούς που βρήκατε, σχεδιάστε πάνω στον χάρτη τη διαδρομή­οδοιπορικό που θα ακολουθούσατε για να τους δείτε.
Βήμα 5ο: Βρείτε και γράψτε σε ένα αυτοκόλλητο χαρτάκι τις βασικότερες πληροφορίες για κάθε ναό­σταθμό του οδοιπορικού σας.
Ανατρέξτε στην υποενότητα «Οι ρυθμοί των χριστιανικών ναών» στο παρόν κεφάλαιο για να βρείτε σε ποιον ρυθμό ανήκει κάθε ναός του οδοιπορικού σας.

Βυζαντινή ζωγραφική. Η αφήγηση της πίστης
Η βυζαντινή ζωγραφική δεν είναι μόνο ένα είδος ζωγραφικής, αλλά κάτι περισσότερο. Τα έργα της δεν τα ονομάζουμε πίνακες ή ζωγραφιές, αλλά εικόνες, εικονίσματα. Οι χριστιανοί από τα πρώτα χρόνια αγαπούσαν να ζωγραφίζουν τη μορφή του Χριστού, των αγίων και πα­ ραστάσεις από τη ζωή τους σε χώρους λατρείας. Με τον τρόπο αυτό, οι πιστοί διδάσκονταν την ιστορία της Εκκλησίας και προσέγγιζαν τα εικονιζόμενα πρόσωπα. Οι εικόνες θεωρούνταν βιβλία για όσους δεν γνώριζαν γράμματα. Έτσι γεννήθηκε η τέχνη της αγιογραφίας.

Παναγία η Αγιοσορίτισσα, 7ος αι. μ.Χ.
Τον 7ο αιώνα στο Βυζάντιο, μερικοί αυτοκράτορες στάθηκαν εχθρικοί απέναντι στις εικό­ νες και θέλησαν να τις εξαφανίσουν. Τότε, καταστράφηκαν πολλές, ωραίες ιερές παραστάσεις και εικόνες. Για την εχθρική τους στάση απέναντι στις εικόνες, οι αυτοκράτορες αυτοί ονομά­ στηκαν «εικονομάχοι». Το θέμα της εικονομαχίας προκάλεσε μεγάλα προβλήματα στους χρι­ στιανούς. Ιερείς και λαός υπερασπίστηκαν τις εικόνες, πολλοί απ' αυτούς δίνοντας και τη ζωή τους ακόμη.
Γρήγορα, ωστόσο, οι ιερές παραστάσεις και οι εικόνες ξαναβρήκαν τη θέση τους στους χώ­ ρους της λατρείας. Το 787 μ.Χ., το ζήτημα της λατρείας των εικόνων λύθηκε οριστικά με την Ζ' Οικουμενική Σύνοδο, η οποία αναστήλωσε τις εικόνες και αποκατέστησε την ειρήνη μεταξύ των χριστιανών.

Με τη διδασκαλία της Εκκλησίας ξεκαθαρίστηκε πως, όταν οι χριστιανοί ασπάζονται μια εικόνα, αποδίδουν τιμή και σεβασμό στο πρόσωπο ή στα πρόσωπα που παριστάνει και όχι στα χρώματα και στο υλικό, πάνω στο οποίο είναι ζωγραφισμένη.
Την εποχή των Παλαιολόγων (13ος και 14ος αιώνας) η αγιογραφία έφτασε στην πιο μεγά­ λη της ακμή. Λίγο αργότερα, ένα σπουδαίο καλλιτεχνικό ρεύμα ξεκίνησε από την Κωνσταντι­ νούπολη, απλώθηκε στη Μακεδονία και ονομάστηκε Μακεδονική Σχολή. Το χαρακτηριστικό της είναι ότι τη συναντάμε κυρίως σε τοιχογραφίες. Τα χρώματά της είναι φωτεινά και οι αγιο­ γράφοι προσπαθούν να αποδώσουν τις μορφές με κίνηση και φυσικότητα. Την ίδια εποχή εμ­ φανίζεται κι ένα άλλο καλλιτεχνικό ρεύμα, που ονομάστηκε Κρητική Σχολή, γιατί ξεκίνησε από την Κρήτη, επεκτάθηκε στην κυρίως Ελλάδα και έφτασε ως τη Δύση. Η Κρητική Σχολή αναπτύ­ χθηκε κυρίως σε φορητές εικόνες και λιγότερο σε τοιχογραφίες. Έργα της συναντάμε σε όλη την Ελλάδα. Χαρακτηριστικό των έργων της είναι η ηρεμία των προσώπων και η λιτότητα των γραμμών.

Μακεδονική Σχολή
Κρητική Σχολή
Ιδέα για δραστηριότητα
Λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορές μεταξύ Μακεδονικής και Κρητικής Σχολής, ξεφυλλίστε το βιβλίο σας ή/και βιβλία Θρησκευτικών άλλων τάξεων και προσπαθήστε να βρείτε εικό­ νες που ανήκουν στην κάθε Σχολή.

Ζωγραφική στις Εκκλησίες
Για τους Βυζαντινούς, τα ψηφιδωτά, οι εικόνες και οι τοιχογραφίες του ναού ήταν σαν ένα μεγάλο ανοιχτό βιβλίο, για όποιον έμπαινε στην Εκκλησία. Οι κανόνες για την εικονογράφηση των ναών ορίστηκαν στην Ζ' Οικουμενική Σύνοδο, ενώ και οι σύγχρονοι αγιογράφοι ακολου­ θούν τους ίδιους κανόνες.
Έτσι, ο αγιογράφος χωρίζει την Εκκλησία σε τέσσερις ζώνες:
Πρώτη ζώνη: Ο τρούλος είναι αφιερωμένος στην ουράνια Εκκλησία. Εκεί, αγιογραφείται ο Παντοκράτορας, η μορφή που πήρε ο Χριστός όταν έγινε άνθρωπος. Κρατώντας το Ευαγγέ­ λιο, δίνει την ευλογία του σε όλο τον κόσμο. Στον τρούλο ζωγραφίζεται, επίσης, ο χορός των αγγέλων, που υμνούν και δοξάζουν τον Κύριο Παντοκράτορα, καθώς και τέσσερις προφήτες από την Παλαιά Διαθήκη που μίλησαν εκατοντάδες χρόνια πριν, για τον ερχομό Του στη γη (Ηλίας, Ησαΐας, Ιερεμίας, Ιεζεκιήλ).

Ο Παντοκράτωρ, Κύπρος, 12ος αι.
Παντοκράτωρ, Καπέλα Παλατίνα, Παλέρμο, 12ος αι.
Δεύτερη ζώνη: Στα τέσσερα τρίγωνα που στηρίζουν τον τρούλο αγιογραφούνται οι τέσσε­ ρις Ευαγγελιστές. Ορισμένες φορές, αντί για τους Ευαγγελιστές ζωγραφίζονται τα σύμβολά τους (Ματθαίος: αγγελική ή ανθρώπινη μορφή, Μάρκος: λιοντάρι, Λουκάς: μοσχάρι, Ιωάννης: αετός)
Ι. Ν. Εισοδίων της Θεοτόκου Χαροκοπίου Ιωαννίνων, 18ος αι.
Τρίτη ζώνη: Στη ζώνη που αρχίζει στο ύψος των Ευαγγελιστών, ζωγραφίζονται σκηνές που εξιστορούν όλα τα μεγάλα γεγονότα της ζωής του Χριστού και της Θεοτόκου, όπως η Γέννηση, η Βάπτιση, η Σταύρωση, η Ανάσταση, τα θαύματα, οι παραβολές.

Τέταρτη ζώνη: Στην τελευταία ζώνη, σ' αυτή, δηλαδή, που είναι πλησιέστερα στους πι­ στούς, αγιογραφούνται οι άγιοι και οι μάρτυρες, εκείνοι δηλαδή που με τη ζωή τους έφτασαν στον Θεό.
Ι. Μ. Βαρλαάμ, Μετέωρα
Κανόνες υπάρχουν και για την αγιογράφηση του ιερού , που βρίσκεται ανατολικά, πίσω από το εικονοστάσι (τέμπλο).
-  Στην αψίδα του ιερού εικονίζεται η Πανα­ γία με τον Χριστό στην αγκαλιά της. Έχει τα μάτια της στραμμένα προς τον Παντο­ κράτορα, βοηθάει τους πιστούς και μετα­ φέρει τις παρακλήσεις τους προς Αυτόν.
-  Στη μεσαία ζώνη της αψίδας του ιερού ει­ κονίζεται η Κοινωνία των Αποστόλων.
-  Τέλος, χαμηλά, αγιογραφούνται οι Τρεις Ιεράρχες, οι Πατέρες της Εκκλησίας και άλλοι άγιοι.

Το εικονοστάσι ή τέμπλο χωρίζει το ιερό από τον χώρο των πιστών. Ψηλά στο εικονοστάσι υπάρχει μια σειρά από μικρές εικόνες που παρουσιάζουν το Δωδεκάορτο$^{*}$, ενώ πάνω από την Ωραία Πύλη του ιερού αγιογραφείται ο Μυστικός Δείπνος. Δεξιά της Ωραίας Πύλης υπάρχει η εικόνα του Χριστού και του Ιωάννη του Προδρόμου. Αριστερά εικονίζεται η Παναγία και δί­ πλα της ο άγιος, η αγία ή το γεγονός στο οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός (π.χ. Αγ. Αικατερίνη, Ανάληψη, Μεταμόρφωση κ.λπ.).
Ι. Ν. Αγίου Προδρόμου, Μπαλί Ρεθύμνου

Πέτρινο Τέμπλο, Αγ. Ελεούσα, Κυνοπιάστες, Κέρκυρα

Τοιχογραφίες
Από τον Όσιο Λουκά Βοιωτίας
Η ζωγραφική στον τοίχο, η τοιχογραφία, είναι πολύ παλιά τέχνη. Τη λέμε και φρέσκο , ζωγραφική, δηλαδή, πάνω σε υγρή επιφάνεια. Ο καλλιτέχνης έπρεπε να προετοιμάζει μό­ νος του, όχι μόνο τα χρώματα, αλλά και την επιφάνεια πάνω στην οποία θα ζωγράφιζε, τον τοίχο. Τον σκούπιζε και τον έτριβε ώστε να γίνει λείος κι έπειτα τον έβρεχε. Την άλλη μέ­ ρα, περνούσε τον τοίχο ένα χοντρό χέρι ασβέστη ανακατεμέ­ νο με άμμο της θάλασσας. Μετά, τον περνούσε με ένα μείγ­ μα ασβέστη και τριμμένο άχυρο. Έβρεχε την επιφάνεια, τη σοβάτιζε και την επόμενη μέρα ζωγράφιζε γρήγορα, προτού στεγνώσει ο σοβάς. Έτσι, τα χρώματα πότιζαν βαθιά τον υγρό τοίχο και άντεχαν στον χρόνο. Τα χρώματα που χρησι­ μοποιούσε ο βυζαντινός καλλιτέχνης ήταν όλα φυσικά χρώ­ ματα της γης (γαιοχρώματα) που διαλύονταν σε νερό.

Φορητές εικόνες
Οι φορητές εικόνες βρίσκονταν παντού: στις Εκκλησίες, στους τάφους, στα σπίτια. Στα πρωτοχριστιανικά χρόνια οι εικόνες ήταν οι προσωπογραφίες των μαρτύρων και αγίων, οι οποίες τοποθετούνταν πάνω στον τάφο τους, ώστε οι πι­ στοί να τους βλέπουν.
Οι εικόνες είναι ζωγραφισμένες πάνω σε ξύλο, το οποίο, όμως, ο αγιογράφος έχει επεξεργαστεί με πολλή υπομονή και μεράκι.
Αν παρατηρήσουμε τις εικόνες ενός αγίου που έχουν κα­ τασκευαστεί σε διαφορετικές εποχές, θα διαπιστώσουμε ότι, παρά την πάροδο του χρόνου, ο άγιος είναι ζωγραφι­ σμένος σχεδόν πάντα με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, βλέπουμε αγί­ ους να είναι ζωγραφισμένοι πάντοτε νέοι, όπως π.χ. ο άγιος Γεώργιος, ενώ άλλοι ζωγραφίζονται πάντα ηλικιωμένοι, όπως οι Τρεις Ιεράρχες. Συχνά, ζωγραφίζεται δίπλα στον

Άγιος Γεώργιος, Σκήτη Αγίας Άννης, Άγιο Όρος, 16ος αι.
άγιο κάποιο σύμβολο. Στις εικόνες του αγίου Νικολάου, π.χ., προστάτη των θαλασσινών, υπάρχει πάντα κάποιο ναυτικό θέμα. Αυτή η «επανάληψη» στην αναπαράσταση των αγίων βοηθούσε ακόμη και τον πιο αγράμματο πιστό να καταλαβαίνει ποιος άγιος εικονιζόταν στην εικόνα που προσκυνούσε.

Ψηφιδωτά
Η τέχνη και η τεχνική των ψηφιδωτών έρχεται από τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρό­ νους. Εκείνη την εποχή τα ψηφιδωτά δημιουργούνταν από μικρά κομμάτια μαρμάρου ή χρω­ ματιστές πέτρες και χρησιμοποιούνταν για τη διακόσμηση των δαπέδων δημοσίων κτηρίων και ναών, αντικαθιστώντας σε πολλές περιπτώσεις την πανάκριβη μαρμάρινη επένδυση.
Οι Βυζαντινοί διακοσμούσαν με ψηφιδωτά τους τοίχους και τα δάπεδα των Εκκλησιών, όχι μόνο για να τις ομορφύνουν, αλλά και για να μη φαίνονται τα υλικά της κατασκευής. Τα πε­ ρισσότερα ψηφιδωτά έγιναν τους πρώτους αιώνες της αυτοκρατορίας και μέχρι τον 10ο αιώ­ να, τότε που η αυτοκρατορία βρισκόταν στην ακμή της. Αργότερα, επειδή κόστιζαν ακριβά, αντικαταστάθηκαν από τις τοιχογραφίες.

Στο Βυζάντιο, οι ψηφίδες γίνονται πιο ακριβές και πολύτιμες. Ως ψηφίδα χρησιμοποιείται χρωματιστό γυαλί ή κεραμίδι, επενδυμένο με φύλλο χρυσού και ασημιού, προστατευμένο με γυαλί. Οι ψηφιδωτές παραστάσεις διακοσμούν πλέον τοίχους, οροφές και φορητές εικόνες, ενώ τα θέματά τους αντλούνται από πρόσωπα, σκηνές ή γεγονότα της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης.
Η τεχνική του ψηφιδωτού απαιτεί μεγάλη επιδεξιότητα στην προετοιμασία του, στην επι­ λογή των ψηφίδων, αλλά και ταχύτητα κατά την τοποθέτησή τους, αφού ο τοίχος πρέπει να παραμείνει νωπός κατά τη διάρκεια της σύνθεσης του ψηφιδωτού, ώστε να επιτυγχάνεται η σωστή εφαρμογή των ψηφίδων. Το αποτέλεσμα των ψηφιδωτών παραστάσεων είναι μονα­ δικό και εντυπωσιακό.

Περίφημα είναι τα ψηφιδωτά στις εκκλησίες της Ραβέννας στην Ιταλία, όπως επίσης και αυτά της Κωνσταντινούπολης, της Θεσσαλονίκης, της Μονής Δαφνίου στην Αττική, της Νέας Μονής Χίου, του Οσίου Λουκά στη Βοιωτία και αλλού.
Ο καλός ποιμένας, Ραβέννα, 5ος αι.
Ψηφιδωτά στην Ι. Μ. Δαφνίου, περίπου 11ος αι.

Ιδέα για δραστηριότητα
Οργανώστε το ατελιέ σας: Για να διακοσμήσετε την τάξη σας, φτιάξτε ένα ψηφιδωτό εμπνευσμένο από τη Βυζαντινή παράδοση, χρησιμοποιώντας πολύχρωμο χαρτί. Συμβου­ λευτείτε το βιβλίο των εικαστικών σας!

Ο αγιογράφος
«Όταν πρόκειται να αρχίσεις μια εικόνα, κατά πρώτον κάνε την προσευχή σου εις τον Κύ­ ριον να σε φωτίσει εις το έργον σου…» (Φ. Κόντογλου).
Ο αγιογράφος ήταν καλλιτέχνης με βαθιά πίστη. Ακολουθούσε τους κανόνες που είχε θε­ σπίσει η Εκκλησία για τη ζωγραφική, ποτίζοντας ταυτόχρονα τα έργα του με όλο του το συ­ ναίσθημα και τη συγκίνησή του προς τα θεία.
Οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι το ταλέντο ήταν σταλμένο από τον Θεό και το αφιέρωναν σ' αυτόν. Σκοπός του αγιο­ γράφου δεν ήταν να φτιάξει έναν ωραίο πίνακα, μια ωραία εικόνα, αλλά να μιλήσει στην ψυχή του πιστού και να τον πα­ ροτρύνει να ακολουθήσει το παράδειγμα των αγίων, ώστε να φτάσει κι αυτός στην τελειότητα.

Οι αγιογράφοι τότε, όπως και σήμερα, μάθαιναν την τέ­ χνη τους κοντά σε κάποιον δάσκαλο. Στις αρχές του 18ου αιώνα, ο αγιογράφος Διονύσιος ο εκ Φουρνά έγραψε ένα βιβλίο­οδηγό για την αγιογραφία. Σ' αυτό, συστήνει στα παιδιά που έχουν ταλέντο και θέλουν να ακολουθήσουν αυτή την τέχνη, να ασκηθούν μόνα τους στην αρ­ χή κι έπειτα να μαθητεύσουν κοντά σε έναν δάσκαλο. Η μαθητεία κρατούσε χρόνια.
Ο νεαρός μαθητευόμενος, πριν πιάσει στα χέρια του πινέλο και χρώμα, περνούσε από όλα τα στάδια της δουλειάς, από τις πιο απλές εργασίες, όπως το πλύσιμο των πινέλων, έως και τις πιο πολύπλοκες, όπως είναι η παρασκευή των χρωμάτων. Δουλεύοντας έτσι στο εργαστή­ ριο του δασκάλου του, ο νεαρός μάθαινε τα μυστικά της τέχνης. Όταν ο δάσκαλος τον έκρινε πλέον ικανό, του έδινε την άδεια να εργαστεί μόνος του.

Η βυζαντινή εικόνα δεν είναι μια απλή ζωγραφιά, όπου όλα έχουν τις σωστές αναλογίες. Σκοπός της είναι να διδάξει κάτι βαθύτερο, πόσο δηλαδή πιο όμορφος μπορεί να γίνει ο άν­ θρωπος όταν κάνει το θέλημα του Χριστού. Μένει, δηλαδή, στην ουσία της αναπαράστασης και δεν μπαίνει σε λεπτομέρειες που ανήκουν πιο πολύ στον υλικό και όχι στον πνευματικό κόσμο.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Αναζητήστε: Ποιος έχει αγιογραφήσει τον τοπικό σας ναό; Πότε;
- 2. Παρατηρήστε τη Μαντόνα με το γαρύφαλλο και τη Γλυκοφιλούσα και συζητήστε: Ο Ντα Βίντσι ζωγράφισε την Παναγία, είναι όμως αγιογράφος; Ποιες διαφορές βρίσκετε στις εικόνες;
Η Μαντόνα με το γαρύφαλλο Leonardo Da Vinci, 1780
Παναγία Γλυκοφιλούσα, Άγιο Όρος, χρονολογείται στην Εικονομαχία

Αργυροχοΐα, Χρυσοχοΐα, Χρυσοκεντητική, Ξυλογλυπτική
Η αργυροχοΐα και η χρυσοχοΐα είναι οι τέχνες στις οποίες ο τεχνίτης σμιλεύει με μικρο­ σκοπικά εργαλεία μορφές, παραστάσεις και σχέδια επάνω σε σκεύη που χρησιμοποιούνται στη λατρεία του Θεού.
Η χρυσοκεντητική είναι η τέχνη που χρησιμοποιείται για να στολίζονται τα άμφια των ιερέων ή διάφορα καλύμ­ ματα (π.χ. της Αγίας Τράπεζας), κεντώντας πάνω σ' αυτά παραστάσεις και μορφές με χρυσές και ασημένιες κλω­ στές. Η ξυλογλυπτική είναι η τέχνη του σκαλίσματος του ξύλου με το οποίο κατασκευάζονται τα τέμπλα, τα στασί­ δια και τα αναλόγια, με παραστάσεις από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη ή με συμβολικές παραστάσεις από ζώα και φυτά. Τα πιο βαριά και ογκώδη αντικείμενα, όπως οι πο­ λυέλαιοι, οι καμπάνες, οι πόρτες και τα μανουάλια κατα­ σκευάζονται από ορείχαλκο και είναι συνήθως χυτά, γιατί σχηματίζονταν σε καλούπια, στα οποία έχυναν οι τεχνίτες το λιωμένο μέταλλο.

Θρησκευτικά Ε' Δημοτικού 2006

Τα χειρόγραφα
Τα βιβλία των Βυζαντινών ήταν χειρόγραφα, γραμμένα πάνω σε περγαμηνή, πάνω δηλαδή σε λεπτό, επεξεργασμένο δέρμα κατσικιού. Τα βιβλία αποτελούνταν από ορθογώνια φύλλα ραμμένα μεταξύ τους. Απέξω ήταν ντυμένα με δερμάτινες ή υφασμάτινες βιβλιοδεσίες, στο­ λισμένες με ασήμι, χρυσό ή φίλντισι$^{*}$.
Τα περισσότερα βιβλία που σώζονται από τα βυζαντινά χρόνια είναι εκείνα που διάβαζαν
στις Ακολουθίες της Εκκλησίας. Τα περισσότε­ ρα από αυτά φυλάσσονται στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών του Αγίου Όρους. Για το γράψιμο χρησιμοποιούσαν τη γραφίδα, που ήταν φτιαγμένη από μικρό καλάμι ή από φτε­ ρό χήνας. Με μαχαιράκι έξυναν τη μύτη της γραφίδας και τη χώριζαν στα δύο. Το μελάνι το παρασκεύαζαν από φυτικές ουσίες.

Ιδιαίτερη φροντίδα έδειχναν οι Βυζαντινοί καλλιτέχνες στην περίτεχνη διακόσμηση του
πρώτου γράμματος του κεφαλαίου ή της παραγράφου (πρωτόγραμμα) . Αυτό ήταν πάντα με­ γαλύτερο από τα υπόλοιπα γράμματα κι από μόνο του αποτελούσε μια εικόνα.
Τα χειρόγραφα βιβλία συχνά στολίζονται με χρωματιστές εικόνες, τις μικρογραφίες ή μι­ νιατούρες . Συχνά, επίσης, διακοσμητικά πλαίσια περιβάλλουν το κείμενο.
Χρυσόβουλο (επίσημο αυτοκρατορικό έγγραφο) του Ανδρόνικου Β' Παλαιολόγου, 1301 μ.Χ., και πρωτόγραμμα από τον χειρόγραφο χάρτινο κώδικα με το «Εκλόγιον» που μελοποίησε ο πρωτοψάλτης της Mεγάλης Eκκλησίας Γεώργιος, τον 19ο αι. Tύανα, Kαππαδοκία

Άλλα μνημεία: Λόγος και μέλος
Η μεταφορά της Κιβωτού, Ι. Μ. Σταυρονικήτα, Άγιο Όρος. Διακρίνονται όργανα της βυζαντινής μουσικής (κανονάκι)

Υμνογραφία

Οι ύμνοι των πρώτων χριστιανών
Όταν μετά την Πεντηκοστή ιδρύθηκε η Εκκλησία, οι πρώτοι χριστιανοί δεν είχαν ακόμη ύμνους. Στις συνάξεις τους υμνούσαν τον Θεό με ψαλμούς του Δαβίδ από την Παλαιά Διαθή­ κη. Αργότερα, άρχισαν να συνθέτουν καινούριους ύμνους υψηλής ποιητικής αξίας. Κάποιοι από αυτούς τους αρχαίους ύμνους σώζονται ως τις μέρες μας, για παράδειγμα το «Φως ιλα­ ρόν», το «Χριστός Ανέστη» και άλλοι.

Οι διωγμοί σταματούν και η Εκκλησία οργανώνει τη λατρεία της
Μετά τους διωγμούς, η Εκκλησία, ελεύθερη πλέον, αρχίζει να οργανώνεται. Χτίζει ναούς, χειροτονεί ιερείς και αναπτύσσει τη λατρευτική της ζωή. Μέρος της ζωής αυτής ήταν και οι ύμνοι της, οι οποίοι άρχισαν σιγά σιγά να εμφανίζονται, να καθιερώνονται και να σταθερο­ ποιούνται. Έτσι, όταν διαμορφώθηκε η Θεία Λειτουργία, υπήρχαν οι κατάλληλοι ύμνοι για κά­ θε στιγμή της.
Εκτός, όμως, από τη Θεία Λειτουργία, στην Εκκλησία ψάλλονται και άλλες Ακολουθίες για όλο το 24ωρο, όπως ο Όρθρος το πρωί, ο Εσπερινός το απόγευμα και το Απόδειπνο το βράδυ. Στις μεγάλες γιορτές τελούνται ειδικές Ακολουθίες με ειδικούς ύμνους (των Χριστουγέννων, των Θεοφανίων, της Μεγάλης Εβδομάδας και του Πάσχα), ενώ ο περίφημος Ακάθιστος Ύμνος ψάλλεται τις Παρασκευές της Μεγάλης Σαρακοστής. Επίσης, ψάλλονται οι Παρακλητικοί Κα­ νόνες αφιερωμένοι στην Παναγία και τους αγίους, αλλά και ειδικές ακολουθίες για τα Μυ­ στήρια, όπως της Βάπτισης και του Γάμου.

Η εκκλησιαστική μουσική
Η μουσική, που ψάλλεται στους ναούς, είναι συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Από τους πολλούς μουσικούς τρόπους έκφρασης, που υπήρχαν στο ξεκίνημα της οργάνωσης της λατρείας, η Εκκλησία διάλεξε οκτώ , που ταίριαζαν στην ιερότητα της λατρείας και ονομά­ στηκαν ήχοι. Οι ήχοι αυτοί είναι: ο πρώτος ήχος, ο δεύτερος, ο τρίτος, ο τέταρτος, ο πλάγιος του πρώτου, ο πλάγιος του δευτέρου, ο βαρύς και ο πλάγιος του τετάρτου. Οι νότες της βυζα­ ντινής μουσικής είναι έξι: Νη, Πα, Βου, Γα, Δι, Κε, Ζω (οι αντίστοιχες της ευρωπαϊκής είναι οι: Ντο, Ρε, Μι, Φα, Σολ, Λα, Σι). Πολλοί μεγάλοι μουσικοί μελοποίησαν τα τροπάρια της Εκκλη­ σίας σ' αυτούς τους οκτώ ήχους και μας έδωσαν υπέροχες μελωδίες. Σημαντικότεροι μελουρ­ γοί είναι: ο Ιωάννης Κουκουζέλης, ο Πέτρος Πελοποννήσιος, ο ιερέας Μπαλάσιος, ο Πέτρος Μπερεκέτης και πολλοί άλλοι.

Βυζαντινό μελώδημα
Αρχαία ελληνική μουσική στην επιτύμβια στήλη του Σεικίλου
Ρωμαιοκαθολικός ύμνος στον Άγ. Ιωάννη, με σημειωμένες τις νότες

«Αἰνεῖτε τὸν Κύριον…»
Οι ύμνοι αποκαλύπτουν τη βαθύτερη ομορφιά τους και το πνευματικό τους περιεχόμενο με τη μουσική που τους περιβάλλει, γιατί γράφτηκαν για να ψάλλονται. Η εκκλησιαστική μου­ σική συμπλήρωσε και πλούτισε τη χριστιανική λατρεία. Ονομάστηκε βυζαντινή, γιατί διαμορ­ φώθηκε την περίοδο του Βυζαντίου.
Στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, η μελωδία ήταν πολύ απλή. Αργότερα, μαζί με την ανάπτυξη της υμνολο­ γίας έχουμε και τη βελτίωση της μελωδίας. Οι μελωδοί μαζί με τα ποιήματα δημιουργούσαν συνήθως και τη μου­ σική του ύμνου, όπως ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο οποίος έγραψε και τις βασικές αρχές της ψαλτικής τέχνης.

Σε ορισμένα αρχαία χειρόγραφα έχουν βρεθεί πρωτο­ χριστιανικοί ύμνοι με αρχαιοελληνική μουσική γραφή.

Χαρακτηριστικά της εκκλησιαστικής μουσικής
Η μουσική της Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν και παραμέ­ νει καθαρά φωνητική . Δε χρησιμοποιεί μουσικά όργανα, γιατί θεωρεί την ανθρώπινη φωνή το τελειότερο όργανο για την ψαλμωδία στη θεία λατρεία. Επίσης είναι μονο­ φωνική και μελωδική, δηλαδή οι πιστοί ψάλλουν (στον Θεό), με μία φωνή και με τους ίδιους μουσικούς φθόγγους.
Ο Άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός εικονίζεται κρατώντας ειλητάριο (ρολό χαρτί) και γράφοντας ύμνους
Ιδανικό είναι να ψέλνει όλο το εκκλησίασμα μαζί, όπως οι πρώτοι χριστιανοί. Για λόγους όμως τάξης και επισημότητας, τον καιρό του Βυζαντίου καθιερώθηκε να ψέλνουν δύο χοροί (ομάδες) ψαλτών.

Η μελωδία έχει σκοπό να δημιουργήσει κατανυκτική ατμόσφαιρα στη διάρκεια των Ακο­ λουθιών. Σκοπός της είναι να βοηθά τους πιστούς να καταλαβαίνουν καλύτερα το περιεχόμε­ νο των ύμνων.
«Ο ψαλμός γαληνεύει τις ψυχές μας, μας επιβραβεύει με ειρήνη, ηρεμεί ό,τι αναστατώνει τις σκέψεις μας. Διότι μαλακώνει τον θυμό στην ψυχή μας και μας γυρίζει πάλι στο θέλημα του Θεού. Ο ψαλμός δυναμώνει την αγάπη, ενώνει όσα βρίσκονται χωρισμένα και συμφιλιώ­ νει τους εχθρούς. Διότι ποιος μπορεί να θεωρήσει εχθρό του κάποιον, μαζί με τον οποίο έψα­ λε, έστω και μία φορά, ύμνο στον Θεό; Ώστε, η ψαλμωδία μάς παρέχει το μεγαλύτερο από όλα τα αγαθά, την αγάπη, και γίνεται κατά κάποιο τρόπο σύνδεσμος, αφού χρησιμοποιεί την κοινή υμνωδία με σκοπό την ενότητα. Έπειτα, η κοινή ψαλμωδία αυτών που ψάλλουν έρχεται και ενώνει όλο τον λαό».

Μ. Βασιλείου, Σινά, Ομιλία εις τον Α' Ψαλμό

Μεγάλοι υμνογράφοι
Ένας από τους μεγαλύτερους υμνογράφους της Εκκλησίας είναι ο Ρωμανός ο Μελωδός, που θεωρείται από τους λαμπρότερους ποιητές και ο οποίος έγραψε τα περίφημα Κοντάκια (ύμνοι για τον εορτασμό διαφόρων γιορτών του εκκλησιαστικού έτους, τους βίους των αγίων και άλλα ιερά θέματα). Σημαντικοί υμνογράφοι υπήρξαν επίσης ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο Ιωσήφ ο υμνογράφος, ο Ανδρέας Κρήτης, ο Θεόδωρος ο Στουδίτης, η μοναχή Κασσιανή και πολλοί άλλοι.

Ρωμανός ο Μελωδός
Ο Ρωμανός γεννήθηκε στην Έμεσα της Συρίας, μια περιοχή με πολλά θρησκευτικά προ­ βλήματα, όπου η ορθόδοξη πίστη δεν είχε γερές βάσεις. Ήταν διάκονος στον ναό της Αναστά­ σεως στη Βηρυτό. Αργότερα πήγε στην Κωνσταντινούπολη. Υποθέτουμε ότι έζησε κατά τον 6ο αι. μ.Χ., με βάση τα γεγονότα που μνημονεύει ο ίδιος στα έργα του.
Ο Ρωμανός θεωρείται ως ο μεγαλύτερος ποιητής της βυζαντινής περιόδου. Έγραψε περίπου 1.000 Κοντάκια , αλλά έχουν σωθεί μόνο τα 335. Το εξαιρετικό έργο του ανα­ γνωρίστηκε γρήγορα και ο Ρωμανός βρέθη­ κε να υπηρετεί σε σημαντική θέση μέσα στην Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης. Αρ­ γότερα, έγινε αυλικός ποιητής του Ιουστινια­ νού και τιμήθηκε με τον τίτλο του «Κυρίου», ο οποίος απονεμόταν μόνο σε μεγάλης αξίας εκκλησιαστικά πρόσωπα.

Για τους ύμνους και τα Κοντάκιά του, ο Ρωμανός αντλούσε θέματα από πρόσωπα και γεγονότα της Αγίας Γραφής, από τα Από­ κρυφα Ευαγγέλια, τα Συναξάρια των μαρτύ­ ρων και των αγίων, από έργα των Πατέρων της Εκκλησίας, αλλά και από σύγχρονα με την εποχή του εκκλησιαστικά και πολιτικά γεγονότα.
Την ποίησή του διακρίνουν ο ζωηρός ενθουσιασμός, οι ζωντανές εικόνες και το λιτό ύφος. Κάθε ύμνος αποτελείται από το Προοίμιο , τους Οίκους (ο πρώτος από τους οποίους ονομάζε­ ται Ειρμός ), την ακροστιχίδα (δηλαδή τα αρχικά γράμματα των οίκων, την «άκρη του στίχου») και τέλος το εφύμνιο . Η μνήμη του γιορτάζεται την 1η Οκτωβρίου.

Θρησκευτικά Ε'Δημοτικού 2006

Η ιστορία του Ακάθιστου Ύμνου
Η Παράδοση αποδίδει τον εξαίσιο Ακάθιστο Ύμνο στον Ρωμανό τον Μελωδό.
«Ο Ακάθιστος ύμνος έγινε τον Ζ' αιώνα. Και να πώς μας τον διασώζει η Ιστορία. Γύρω στα 620 μ.Χ. οι Πέρσες και οι Άβαροι, έθνη από τα πιο βάρβαρα της εποχής εκείνης, ήρθαν αντάμα με στρατό πολυάριθμο και πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη. Μαύρισε η θάλασσα του Κε­ ρατίου κόλπου από τα πλοία τους. Γέμισε και η στεριά από τον στρατό τους, πεζούς και κα­ βαλλαρέους και από πολιορκητικές μηχανές. Μπροστά σε τόσους και τόσο βαριά οπλισμένους εχθρούς, πόσο θα βαστούσαν οι γενναιότατοι αλλά ελάχιστοι χριστιανοί, που αντιστέκονταν από μέσα; …

Δεν είχαν πουθενά αλλού πια να στη­ ρίξουν τις ελπίδες τους οι χριστιανοί, παρά μόνον στην Παναγία Θεοτόκο … Και, ω του θαύματος! Η προσευχή των χριστιανών ει­ σακούστηκε αμέσως. Ένας φοβερός ανε­ μοστρόβιλος, που ξαφνικά σηκώθηκε, άρ­ χισε ν' αναποδογυρίζει, να συντρίβει και να βυθίζει τα πλοία των βαρβάρων… Θάρ­ ρος πολύ στον ευσεβή λαό της Πόλης, που βγήκε έξω από τα τείχη κι άρχισε να κατα­ διώκει τους τρομοκρατημένους εχθρούς. Η πόλη είχε σωθεί. Το βράδυ όλος ο λαός μαζεύτηκε στον ναό της Θεοτόκου, για ν'

αποδώσουν στην υπέρμαχο στρατηγό με ψαλμούς και ύμνους τα νικητήρια και τα ευχαριστή­ ρια. Τότε πρωτοψάλανε και τον Ύμνο που ψάλλουμε μέχρι σήμερα στους Χαιρετισμούς, και που επειδή ψάλλοντάς τον όλη τη νύχτα έμειναν όρθιοι και κανείς τους δεν κάθησε, ο Ύμνος ονομάστηκε Ακάθιστος ».
Π. Β. Πάσχου, Έρως Ορθοδοξίας , σ. 146

ΠΡΟΟΙΜΙΟ ΑΠΟ ΤΟ ΚΟΝΤΑΚΙΟ ΤΟΥ ΑΚΑΘΙΣΤΟΥ ΥΜΝΟΥ
Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ πόλις σου, Θεοτόκε, ἀλλ' ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον, ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι, Χαῖρε Νύμφη ἀνύμφευτε.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Ακούστε το Κοντάκιο των Χριστουγέννων «Η Παρθένος σήμερον». Ποια συναισθήματα σας δημιουργεί; Ποιες εικόνες σάς φέρνει στον νου;
- 2. Γίνετε ερευνητές: Μελετήστε την ιστορία της Εκκλησίας της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Επισκοπή της Ευρυτανίας, που βυθίστηκε στην τεχνητή λίμνη των Κρεμαστών, προκειμένου να υδροδοτηθεί η γύρω περιοχή. Το εσωτερικό της Εκκλησίας φωτογρα­ φήθηκε, μετρήθηκε, καταγράφηκε από ειδικούς αρχαιολόγους, και αναδείχτηκε από το Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας.
- 3. Βρείτε πληροφορίες για το σημαντικότερο θρησκευτικό μνημείο της περιοχής σας και οργανώστε μια επίσκεψη στο Βυζαντινό­Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, της Θεσσα­ λονίκης ή στο τοπικό σας μουσείο. Πάρτε μια συνέντευξη από τον/την υπεύθυνο/η αρ­ χαιολόγο, με κεντρικά ερωτήματα:
- α. Ποια είναι η σημασία της ανάδειξης ενός μνημείου;
- β. Ποιος είναι ο ρόλος των μνημείων για μια περιοχή και μια χώρα;

Παρουσιάστε τις απαντήσεις και τις εντυπώσεις σας στην τάξη με ένα πόστερ ή μια έκ­ θεση με πόστερ.

Θρησκευτικά Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO
Η UNESCO είναι ο Εκπαιδευτικός, Επιστημονικός και Πολιτιστικός Οργανισμός των Ηνωμέ­ νων Εθνών (UNESCO, United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization). Ιδρύ­ θηκε στις 16 Νοεμβρίου 1945. Ο οργανισμός αυτός ασχολείται με την Εκπαίδευση, τις Κοινω­ νικές και Φυσικές Επιστήμες, τον Πολιτισμό και την Επικοινωνία, που θεωρεί οχήματα για έναν πολύ πιο φιλόδοξο στόχο: την εγκαθίδρυση της ειρήνης μεταξύ των ανθρώπων.
Ανάμεσα στις άλλες της δραστηριότητες, η UNESCO διατηρεί και εμπλουτίζει έναν κατά­ λογο με τα σπουδαιότερα μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς, τα οποία αναδεικνύουν όχι μό­ νο τον πολιτισμό που τα έφτιαξε, αλλά τον πολιτισμό των ανθρώπων στη Γη.

Τα θρησκευτικά μνημεία της Ελλάδας που συμπεριλαμβάνονται στον κατάλογο αυτό είναι:
- 1. Το Άγιο Όρος, 2. Τα Μετέωρα, 3. Ο Μυστράς, 4. Η Μονή Δαφνίου, 5. Η Μονή Οσίου Λουκά Βοιωτίας, 6. Η Νέα Μονή Χίου, 7. Η Πάτμος.
Ο Όσιος Λουκάς, Βοιωτία
Ι. Μονή Γρηγορίου, Άγ. Όρος
Η Νέα Μονή Χίου

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Ποιο από τα 7 μνημεία της UNESCO είναι πιο κοντά στον τόπο σας; Επιλέξτε το και δη­ μιουργήστε ένα ομαδικό πόστερ με πληροφορίες και εικόνες για την αρχιτεκτονική, τη διακόσμηση, τη θρησκευτική και την πολιτιστική σημασία του.
- 2. Χωριστείτε σε ομάδες. Κάθε ομάδα βρίσκει πληροφορίες για ένα μνημείο της UNESCO στην Ελλάδα και γίνεται αντιπρόσωπός του. Παρουσιάστε τα κύρια στοιχεία του μνη­ μείου που αντιπροσωπεύετε.
- 3. Επιλέξτε την εικόνα ενός από τα 7 μνημεία της UNESCO στην Ελλάδα και φτιάξτε την σε παζλ.

Ο Μυστράς

Η ιστορία του Ακάθιστου Ύμνου
Η Παράδοση αποδίδει τον εξαίσιο Ακάθιστο Ύμνο στον Ρωμανό τον Μελωδό.
«Ο Ακάθιστος ύμνος έγινε τον Ζ' αιώνα. Και να πώς μας τον διασώζει η Ιστορία. Γύρω στα 620 μ.Χ. οι Πέρσες και οι Άβαροι, έθνη από τα πιο βάρβαρα της εποχής εκείνης, ήρθαν αντάμα με στρατό πολυάριθμο και πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη. Μαύρισε η θάλασσα του Κε­ ρατίου κόλπου από τα πλοία τους. Γέμισε και η στεριά από τον στρατό τους, πεζούς και κα­ βαλλαρέους και από πολιορκητικές μηχανές. Μπροστά σε τόσους και τόσο βαριά οπλισμένους εχθρούς, πόσο θα βαστούσαν οι γενναιότατοι αλλά ελάχιστοι χριστιανοί, που αντιστέκονταν από μέσα; …

Δεν είχαν πουθενά αλλού πια να στη­ ρίξουν τις ελπίδες τους οι χριστιανοί, παρά μόνον στην Παναγία Θεοτόκο … Και, ω του θαύματος! Η προσευχή των χριστιανών ει­ σακούστηκε αμέσως. Ένας φοβερός ανε­ μοστρόβιλος, που ξαφνικά σηκώθηκε, άρ­ χισε ν' αναποδογυρίζει, να συντρίβει και να βυθίζει τα πλοία των βαρβάρων… Θάρ­ ρος πολύ στον ευσεβή λαό της Πόλης, που βγήκε έξω από τα τείχη κι άρχισε να κατα­ διώκει τους τρομοκρατημένους εχθρούς. Η πόλη είχε σωθεί. Το βράδυ όλος ο λαός μαζεύτηκε στον ναό της Θεοτόκου, για ν'

αποδώσουν στην υπέρμαχο στρατηγό με ψαλμούς και ύμνους τα νικητήρια και τα ευχαριστή­ ρια. Τότε πρωτοψάλανε και τον Ύμνο που ψάλλουμε μέχρι σήμερα στους Χαιρετισμούς, και που επειδή ψάλλοντάς τον όλη τη νύχτα έμειναν όρθιοι και κανείς τους δεν κάθησε, ο Ύμνος ονομάστηκε Ακάθιστος ».
Π. Β. Πάσχου, Έρως Ορθοδοξίας , σ. 146

ΠΡΟΟΙΜΙΟ ΑΠΟ ΤΟ ΚΟΝΤΑΚΙΟ ΤΟΥ ΑΚΑΘΙΣΤΟΥ ΥΜΝΟΥ
Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ πόλις σου, Θεοτόκε, ἀλλ' ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον, ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι, Χαῖρε Νύμφη ἀνύμφευτε.

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Ακούστε το Κοντάκιο των Χριστουγέννων «Η Παρθένος σήμερον». Ποια συναισθήματα σας δημιουργεί; Ποιες εικόνες σάς φέρνει στον νου;
- 2. Γίνετε ερευνητές: Μελετήστε την ιστορία της Εκκλησίας της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Επισκοπή της Ευρυτανίας, που βυθίστηκε στην τεχνητή λίμνη των Κρεμαστών, προκειμένου να υδροδοτηθεί η γύρω περιοχή. Το εσωτερικό της Εκκλησίας φωτογρα­ φήθηκε, μετρήθηκε, καταγράφηκε από ειδικούς αρχαιολόγους, και αναδείχτηκε από το Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας.
- 3. Βρείτε πληροφορίες για το σημαντικότερο θρησκευτικό μνημείο της περιοχής σας και οργανώστε μια επίσκεψη στο Βυζαντινό­Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, της Θεσσα­ λονίκης ή στο τοπικό σας μουσείο. Πάρτε μια συνέντευξη από τον/την υπεύθυνο/η αρ­ χαιολόγο, με κεντρικά ερωτήματα:
- α. Ποια είναι η σημασία της ανάδειξης ενός μνημείου;
- β. Ποιος είναι ο ρόλος των μνημείων για μια περιοχή και μια χώρα;

Παρουσιάστε τις απαντήσεις και τις εντυπώσεις σας στην τάξη με ένα πόστερ ή μια έκ­ θεση με πόστερ.

Θρησκευτικά Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO
Η UNESCO είναι ο Εκπαιδευτικός, Επιστημονικός και Πολιτιστικός Οργανισμός των Ηνωμέ­ νων Εθνών (UNESCO, United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization). Ιδρύ­ θηκε στις 16 Νοεμβρίου 1945. Ο οργανισμός αυτός ασχολείται με την Εκπαίδευση, τις Κοινω­ νικές και Φυσικές Επιστήμες, τον Πολιτισμό και την Επικοινωνία, που θεωρεί οχήματα για έναν πολύ πιο φιλόδοξο στόχο: την εγκαθίδρυση της ειρήνης μεταξύ των ανθρώπων.
Ανάμεσα στις άλλες της δραστηριότητες, η UNESCO διατηρεί και εμπλουτίζει έναν κατά­ λογο με τα σπουδαιότερα μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς, τα οποία αναδεικνύουν όχι μό­ νο τον πολιτισμό που τα έφτιαξε, αλλά τον πολιτισμό των ανθρώπων στη Γη.

Τα θρησκευτικά μνημεία της Ελλάδας που συμπεριλαμβάνονται στον κατάλογο αυτό είναι:
- 1. Το Άγιο Όρος, 2. Τα Μετέωρα, 3. Ο Μυστράς, 4. Η Μονή Δαφνίου, 5. Η Μονή Οσίου Λουκά Βοιωτίας, 6. Η Νέα Μονή Χίου, 7. Η Πάτμος.
Ο Όσιος Λουκάς, Βοιωτία
Ι. Μονή Γρηγορίου, Άγ. Όρος
Η Νέα Μονή Χίου

Ιδέες για δραστηριότητες
- 1. Ποιο από τα 7 μνημεία της UNESCO είναι πιο κοντά στον τόπο σας; Επιλέξτε το και δη­ μιουργήστε ένα ομαδικό πόστερ με πληροφορίες και εικόνες για την αρχιτεκτονική, τη διακόσμηση, τη θρησκευτική και την πολιτιστική σημασία του.
- 2. Χωριστείτε σε ομάδες. Κάθε ομάδα βρίσκει πληροφορίες για ένα μνημείο της UNESCO στην Ελλάδα και γίνεται αντιπρόσωπός του. Παρουσιάστε τα κύρια στοιχεία του μνη­ μείου που αντιπροσωπεύετε.
- 3. Επιλέξτε την εικόνα ενός από τα 7 μνημεία της UNESCO στην Ελλάδα και φτιάξτε την σε παζλ.

Ο Μυστράς

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1: Οι πρώτοι χριστιανοί. Δυσκολίες και περιπέτειες
- 1. Επιστολή Παύλου Προς Γαλάτας 3:26­28, από τη σελίδα www.users.sch.gr
- 2. Αποσπάσματα από το: Αντώνης Σαμαράκης, Αρνούμαι , εκδ. Ψυχογιός, Αθήνα 2013
- 3. Οι φυλές: https://blogs.sch.gr/nipmytik/2016/03/03/%CF%84%CE%B1­
%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B9%CE%B1­%CF%84%CE%B7%CF%82­ %CE%B3%CE%B7%CF%82­%CE%BF%CE%B9­%CF%86%CE%AF%CE%BB%CE%BF%CE%B9­ %CE%BC%CE%B1%CF%82/

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2: Διωγμοί και εξάπλωση του Χριστιανισμού. Πρόσωπα και μαρτυρίες
- 1. Λογγίνος ο Εκατόνταρχος: επεξεργασμένες πληροφορίες από τη σελίδα www.saint.gr
- 2. Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία , από τη σελίδα www.users.uoa.gr/~nektar
- 3. Ισίδωρος Ζουργός, Λίγες και Μία Νύχτες , εκδ Πατάκη, Αθήνα, 2017
- 4. Σταύρος Τζίμας, 'Οταν οι χριστιανοί της Συρίας ανεβαίνουν Γολγοθά όλο τον χρόνο', Η Καθημε­ ρινή , Αθήνα, 24/4/2016, από τη σελίδα www.kathimerini.gr
- 5. Γ. Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας. Εκδ. Εστία, Αθήνα 2012.
- 6. Διωγμοί: https://www.pronews.gr/thriskeia/orthodoxia/565743\_oi­romaioi­aytokratores­kai­oi­ diogmoi­ton­hristianon

12. Πάπυρος:
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B5%CF%84%CE%AC%CF%86%CF%81%CE%B1%CF%8 3%CE%B7\_%CF%84%CF%89%CE%BD\_%CE%95%CE%B2%CE%B4%CE%BF%CE%BC%CE%AE%CE%B A%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1
- 13. Παλαιά Διαθήκη:https://www.ebooks4greeks.gr/%CE%B7­ %CF%80%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%B1­ %CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%B8%CE%B7%CE%BA%CE%B7
- 14. Καινή Διαθήκη: https://www.nextdeal.gr/epikairotita/koinonia/61278/dodeka­eyaggelia­apo­ta­ tessera­poy­kapoioi­ta­vgazoyn­dekatria

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 4: Ανακαλύπτοντας τα κείμενα της Καινής Διαθήκης

1. Ο Χριστός ένθρονος:
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F\_%CE%A7%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%8C%CF% 82\_%CE%AD%CE%BD%CE%B8%CF%81%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CF%82\_(1664)\_%CE%92%CF% 85%CE%B6%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BD%CF%8C\_%CE%9C%CE%BF%CF%85%CF%8 3%CE%B5%CE%AF%CE%BF\_%CE%91%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CF%8E%CE%BD

2. Μάρκος:
//el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CE%B1%CE%B3%CE%B3%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CF %83%CF%84%CE%AE%CF%82\_%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82
- 3. Λουκάς: https://www.imtl.gr/?page\_id=1893
- 4. Ματθαίος: https://www.orthodoxianewsagency.gr/vioi­agion/matthaios­o­eyaggelistis/
- 5. Ιωάννης: https://www.iellada.gr/thriskeia/symfona­me­tin­agia­grafi­o­agios­ioannis­o­ theologos­kai­eyaggelistis­den­ehei­geythei
- 6. Καινή Διαθήκη: https://www.iellada.gr/thriskeia/etoimi­i­pio­akrivis­kaini­diathiki­stirihthike­se­ arhaia­ellinika­heirografaΕΥΑΓΓΕΛΙΟ: https://www.vimaorthodoxias.gr/theologikos­logos­ diafora/to­evangelio­tis­kiriakis­14­ma%CE%90ou­2017/

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 5: Η Θεία Ευχαριστία: Πηγή και κορύφωση της ζωής της Εκκλησίας
- 1. J.­P. Migne Ελληνική Πατρολογία (Patrologia Graeca) , έκδ. Κέντρον Πατερικών Εκδόσεων, Αθήνα 2010
- 2. Πάμε Εκκλησία , έκδ. Ι. Μ. Δημητριάδος, Γραφείο Νεότητος, Βόλος 2012
- 3. Τα μυστήρια της Εκκλησίας μας , έκδ. Ι. Μ. Δημητριάδος, Γραφείο Νεότητος, Βόλος 2011
- 4. Επισκ. Διονυσίου Λ. Ψαριανού, Μητροπ. Σερβίων και Κοζάνης, Η Θεία Λειτουργία , εκδ. Αποστ. Διακονίας, Αθήνα 1986
- 5. Νικολάου Καβάσιλα, Εις ερμηνείαν της Θείας Λειτουργίας (ανακτημένο από το www. users.uoa.gr/~nektar/)
- 6. Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχή Η' (ανακτημένο από το www. users.uoa.gr/~nektar/)
- 7. Ανάγνωση Ευαγγελίου στην Ωραία Πύλη κατά την Παν­αγιορειτική Αγρυπνία υπέρ απαλλαγής από την πανδημία στην Ι. Μ. Μ. Βατοπαιδίου
- 8. Άμβωνας: https://orthodoxia.info/news/%CE%BD%CE%AD%CE%BF%CF%82­ %CE%B9%CE%B5%CF%81%CE%BF%CE%BA%CE%AE%CF%81%CF%85%CE%BA%CE%B1%CF%82­ %CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BD­%CF%80%CF%81%CF%8E%CF%84%CE%BF­ %CE%AC%CE%BC%CE%B2%CF%89%CE%BD%CE%B1­%CF%84%CE%B7/

9. Εξομολόγηση:
https://orthodoxia.online/%CE%BF%CF%81%CE%B8%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CE%BE%CE%AF% CE%B1/%CF%84%CE%B9­%CE%BB%CE%AD%CE%BC%CE%B5­%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD­ %CE%B7­%CE%B9%CE%B5%CF%81%CE%AC­
- %CE%B5%CE%BE%CE%BF%CE%BC%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B7%CF%83%CE%B7­ %CF%86%CF%84%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9/
- 10. Χειροτονία: https://www.orthodoxianewsagency.gr/mitropolitiko\_ergo/%CE%B9­%CE%BC­ %CE%B9%CE%BB%CE%AF%CE%BF%CF%85­
%CE%B1%CF%87%CE%B1%CF%81%CE%BD%CF%8E%CE%BD­%CE%BA%CE%B1%CE%B9­ %CF%80%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%B5%CF%89%C F%82/xeirotonia­diakonou­apo­ton­mitr­iliou/

- 11. https://www.pemptousia.gr/accessibility­photo­gallery/?ph=266204
- 12. Ποτήριο: https://agiosnikanoras.gr/%CE%B8%CE%B5%CE%AF%CE%B1­ %CE%B5%CF%85%CF%87%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%AF%CE%B1/

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 6: Μνημεία και τόποι λατρείας: αποτυπώσεις της πίστης
- 1. Θρησκευτικά Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO: επεξεργασμένες πληροφο­ ρίες από τη σελίδα www.unesco­hellas.gr
- 2. Απόκρυφο Ευαγγέλιο: https://www.perfectreader.net/%CE%B1%CF%80%CF%8C%CE%BA%CF%81%CF%85%CF%86%CE %B1­%CE%B5%CF%85%CE%B1%CE%B3%CE%B3%CE%AD%CE%BB%CE%B9%CE%B1­ %CE%B5%CE%BE%CF%89%CF%86%CF%81%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82­ %CE%B1%CF%86%CE%B7%CE%B3/
- 3. Πρωτόγραμμα:
- Πρωτόγραμμα: https://www.benaki.org/index.php?option=com\_collectionitems&view=collectionitem&id=1607 34&Itemid=&lang=el
- 4. Αγιογράφος: https://www.askitikon.eu/efchologio/prosefches/883/prosefchi­tou­agiografou­ eteri\_428/
- 5. https://hania.news/2019/04/20/%CE%BA%CE%BF%CF%81%CF%85%CF%86%CE%B1%CE%AF% CE%BF%CE%B9­ %CE%B1%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%BF%CE%B9­ %CE%B1%CF%80%CF%8C­%CF%8C%CE%BB%CE%BF­%CF%84%CE%BF%CE%BD­ %CE%BA%CF%8C%CF%83%CE%BC/
- 6. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%BF%CE%BD%CE%AE\_%CE%A3%CE%AF%CE%BC% CF%89%CE%BD%CE%BF%CF%82\_%CE%A0%CE%AD%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82
- 7. https://www.google.gr/search?q=%CE%BC%CF%85%CF%83%CF%84%CF%81%CE%AC%CF%82& source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=2ahUKEwjN68nAnL3pAhXADGMBHbbQAN8Q\_AUoAXoECCE­ QAw&biw=1920&bih=910#imgrc=wU\_OOQPRDOoBTM


ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ: ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΟΥΜΕ ΚΕΙΜΕΝΑ, ΜΝΗΜΕΙΑ, ΤΟΠΟΥΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ