Tο ανάγλυφο της Γης
Σηµείωµα για σένα Αγαπητά µας παιδιά,
Τη φετινή χρονιά η Γεωγραφία θα µας ταξιδέψει στον «Πλανήτη Γη». Μετά τις περυσινές µας περιπλανήσεις στις οµορφιές της χώρας µας, το ταξίδι φέτος θα γίνει πιο µακρινό.
Θα γνωρίσουµε τη Γη µας και τα άλλα ουράνια σώµατα που τη συντροφεύουν στο απέραντο σύµπαν. Θα ταξιδέψουµε για να γνωρίσουµε πολλές και σηµαντικές περιοχές του πλανήτη µας. Θα γίνουµε ορειβάτες στις µεγαλύτερες οροσειρές, θα γνωρίσουµε απέραντες πεδιάδες, βαθιές λίµνες και µεγάλους ποταµούς, που συνδέθηκαν µε πανάρχαιους πολιτισµούς και δίνουν πάντα τη ζωή στο πέρασµά τους. Θα διασχίσουµε τους ωκεανούς και τις θάλασσες, θα φθάσουµε στα πιο αποµακρυσµένα νησιά, θα βρεθούµε στην έρηµο, στις πολικές περιοχές και στα τροπικά δάση. Θα γνωρίσουµε τον τρόπο ζωής και άλλων κατοίκων του πλανήτη µας. Θα µάθουµε για τις θρησκείες, τις γλώσσες, τις παραδόσεις και τα κοινωνικά συστήµατα που διαµορφώνουν τον πολιτισµό.

Θα έρθουµε αντιµέτωποι µε τα πιο σηµαντικά προβλήµατα που έχει προξενήσει στο φυσικό περιβάλλον ο σηµερινός τεχνολογικός πολιτισµός και θα συνειδητοποιήσουµε ότι πρέπει να αλλάξουµε τη στάση µας απέναντι στο µοναδικό µας «σπίτι», τη Γη. Θα νιώσουµε υπεύθυνοι για τη διατήρηση του περιβάλλοντός µας, ώστε οι ενέργειες και οι δραστηριότητές µας -σηµερινές και αυριανέςνα καθοδηγούνται από τη σωστή χρήση των πόρων. Αυτό θα µας βοηθήσει να γίνουµε πιο ώριµοι και υπεύθυνοι πολίτες, ικανοί να παρεµβαίνουµε και να επηρεάζουµε θετικά τις παγκόσµιες εξελίξεις.

Καλή επιτυχία στο καινούριο ταξίδι

Τι σηµαίνουν τα σύµβολα στα κείµενα που θα διαβάσετε:
Ατοµική δραστηριότητα

Συζήτηση
Ενδιαφέρουσα εργασία
Γεωγραφικό Γλωσσάριο (Λεξιλόγιο)
Συµπλήρωµα στη γνώση σας

A' Ενότητα H Γη ως ουράνιο σώµα
Μονάχη στο ταξίδι της στου σύµπαντος τα βάθη, φαντάζει κόρη τ' ουρανού η Γη η γαλανοµάτα.
Μαρία Ταστσόγλου

Στην ενότητα αυτή θα µάθετε για:
- το σχήµα και τις κινήσεις της Γης
- τους πόλους, τον Ισηµερινό και τα ηµισφαίρια της Γης
- ✔ τους παράλληλους κύκλους και τους µεσηµβρινούς
- τον άξονα και την περιστροφή της Γης
- ✔ την περιφορά της Γης γύρω από τον Ήλιο
- το ηλιακό µας σύστηµα

Kεφάλαιο 1ο

Tο σχήµα και οι κινήσεις της Γης

Το σχήµα της Γης
Η Γη µας είναι ένα ουράνιο σώµα. Έχει σχήµα σχεδόν σφαιρικό, ελαφρά συµπιεσµένο στις κορυφές και διογκωµένο στη µέση. Το σχήµα αυτό λέγεται γεωειδές.
Ας πάρουµε δύο πορτοκάλια και ας τα κόψουµε, όπως φαίνεται στο σχήµα, το ένα οριζόντια (στη µέση) και το άλλο εγκάρσια. Με τον χάρακα µετρούµε τις διαµέτρους των δύο µισών πορτοκαλιών. Τι παρατηρούµε;
Εικόνα 1.1: Οριζόντια και εγκάρσια τοµή
Το ίδιο ακριβώς συµβαίνει και µε το σχήµα της Γης. Η διάµετρός της στη µέση είναι µεγαλύτερη από τη διάµετρό της από τη µία κορυφή µέχρι την άλλη.

Οι κινήσεις της Γης
Ας «µεταφέρουµε» τη Γη στην τάξη µας. Παίρνουµε την υδρόγειο σφαίρα και µε την παλάµη µας τη βάζουµε σε κίνηση.
Η Γη, όπως και η υδρόγειος σφαίρα, κινείται γύρω από τον νοητό (φανταστικό) άξονά της από δυτικά προς ανατολικά. Η κίνηση αυτή της Γης λέγεται περιστροφή.
Η Γη κινείται επίσης και γύρω από τον Ήλιο. Η κίνησή της αυτή λέγεται περιφορά.
Εικόνα 1.2α: Η ώρα είναι 10:00 π.µ.
Εικόνα 1.2β: Η ώρα είναι 4:00 µ.µ.
Εικόνα 1.2γ: Η ώρα είναι 7:00 µ.µ.
Η περιφορά της Γης γύρω από τον Ήλιο διαρκεί 365 ηµέρες και 6 ώρες, δηλαδή 1 έτος και 6 ώρες.

Υπολογίστε τι συµβαίνει µε το άθροισµα αυτών των 6 ωρών σε τέσσερα συνεχόµενα έτη. Μήπως τώρα µπορείτε να εξηγήσετε γιατί κάθε τέσσερα έτη έχουµε µία ηµέρα περισσότερη, δηλαδή την 29η Φεβρουαρίου;
Ας σχεδιάσουµε τη Γη στο παρακάτω σχήµα σε τέσσερα διαφορετικά σηµεία πάνω στην έλλειψη που δείχνει την περιφορά της γύρω από τον Ήλιο. Με τον χάρακα µετρούµε τις αποστάσεις της Γης από τον Ήλιο. Τι παρατηρούµε;
Διαπιστώνουµε ότι η απόσταση της Γης από τον Ήλιο δεν είναι σταθερή. Αυτό οφείλεται στην ελλειπτική τροχιά που διαγράφει, καθώς κινείται γύρω από αυτόν.

Kεφάλαιο 1ο

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Γεωειδές : το σχήµα της Γης, που είναι συµπιεσµένο στις κορυφές και διογκωµένο στη µέση
Ελλειπτική τροχιά : η νοητή καµπύλη γραµµή που διαγράφει η Γη, καθώς κινείται γύρω από τον Ήλιο
Περιστροφή : η κίνηση της Γης γύρω από τον άξονά της

Περιφορά
: η κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας παίξουµε θέατρο. Ένα παιδί θα παριστάνει τον Ήλιο και ένα άλλο παιδί τη Γη, που θα γυρίζει γύρω από τον εαυτό της και γύρω από τον Ήλιο ταυτόχρονα. Το παιχνίδι θα επαναληφθεί και µε άλλους συµµαθητές µας.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το δίσεκτο έτος
Όπως αναφέρθηκε στο κείµενο, κάθε τέσσερα έτη έχουµε µία ηµέρα επιπλέον, την οποία προσθέσαµε στον µήνα Φεβρουάριο. Το έτος µε τις 366 ηµέρες λέγεται δίσεκτο. Παλαιότερα ο λαός µας δε γνώριζε την εξήγηση αυτή και, επειδή είχε την τάση να προικίζει µε υπερφυσικές ιδιότητες οτιδήποτε δεν µπορούσε να εξηγήσει, έπλασε διάφορους µύθους και δοξασίες γύρω από τη «δίσεχτη χρονιά»…
Πώς βρίσκουµε, όµως, πότε ένα έτος είναι δίσεκτο; Αποµονώνουµε τα δύο τελευταία ψηφία και υπολογίζουµε αν ο αριθµός διαιρείται µε το 4. Π.χ. 1996 96 : 4 = 24

Οι συγγραφείς
«… και σαν την επαντρέψανε την Αρετή στα ξένα και µπήκε χρόνος δίσεχτος και µήνες οργισµένοι κι έπεσε το θανατικό κι οι εννιά αδερφοί πεθάναν, βρέθηκε η µάνα µοναχή σαν καλαµιά στον κάµπο»
Του νεκρού αδερφού (Δηµοτικό)

Οι πόλοι, ο Ισηµερινός, οι παράλληλοι κύκλοι και οι µεσηµβρινοί της Γης

Πόλοι και µεσηµβρινοί
Το βορειότερο άκρο της Γης είναι ο Βόρειος Πόλος και το νοτιότερο άκρο της ο Νότιος Πόλος .
Παρατηρήστε την υδρόγειο σφαίρα και πείτε τι ενώνει ο νοητός άξονας της Γης και από πού περνά. Βρείτε µε βάση τα σηµεία του ορίζοντα σε ποιον πόλο είναι πιο κοντά η χώρα µας.
Στην υδρόγειο σφαίρα εντοπίζουµε και κυκλικές γραµµές που συνδέουν τους δύο πόλους της Γης. Οι γραµµές αυτές ονοµάζονται µεσηµβρινοί . Ο µεσηµβρινός που περνά από το αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς του Λονδίνου ορίστηκε ως ο Πρώτος Μεσηµβρινός. Με βάση τον Πρώτο Μεσηµβρινό ορίζουµε στη Γη το ανατολικό και το δυτικό ηµισφαίριο .

Ισηµερινός και παράλληλοι κύκλοι
Στην υδρόγειο σφαίρα διακρίνονται επίσης οριζόντιες κυκλικές γραµµές, οι παράλληλοι κύκλοι. Ο µεγαλύτερος παράλληλος κύκλος είναι ο Ισηµερινός , µία φανταστική γραµµή που χωρίζει τη Γη σε δύο ίσα µέρη, στο βόρειο και το νότιο ηµισφαίριο .
Εικόνα 2.1: Ανατολικό και δυτικό ηµισφαίριο της Γης
Εικόνα 2.2: Βόρειο και νότιο ηµισφαίριο της Γης

Kεφάλαιο 2ο
Ας εντοπίσουµε στον παγκόσµιο χάρτη της τάξης µας την Ισπανία, τη Νιγηρία, την Αυστραλία, την Ιαπωνία και τη Βενεζουέλα και ας βρούµε ποιες από αυτές τις χώρες βρίσκονται στο βόρειο και ποιες στο νότιο ηµισφαίριο.
Βρείτε στην υδρόγειο σφαίρα τον Ισηµερινό. Ταξιδέψτε κατά µήκος του και ονοµάστε τις χώρες που θα συναντήσετε.
Εικόνα 2.3α: Ινδονησία
Εικόνα 2.3γ: Αµαζόνιος
Εικόνα 2.3β: Βόρνεο
Εικόνα 2.3δ: Ουγκάντα
Ταξιδέψτε κατά µήκος του Ισηµερινού, εντοπίστε τις χώρες των παραπάνω εικόνων και συζητήστε για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που παρατηρείτε στις φωτογραφίες.

Με τη βοήθεια του παγκόσµιου χάρτη ας εντοπίσουµε ποια ήπειρος βρίσκεται ταυτόχρονα στο βόρειο, στο νότιο, στο ανατολικό και στο δυτικό ηµισφαίριο.
Βρες στον παγκόσµιο χάρτη της τάξης σου σε ποιο ηµισφαίριο ανήκει η Ελλάδα σε σχέση µε: α) τον Μεσηµβρινό του Γκρίνουιτς, β) τον Ισηµερινό.
Εικόνα 2.4: Γκρίνουιτς, Λονδίνο
Εικόνα 2.3ε: Κένυα

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ισηµερινός : η φανταστική γραµµή που χωρίζει τη Γη σε δύο ηµισφαίρια, το βόρειο και το νότιο
Μεσηµβρινός : κάθε ηµικύκλιο που ενώνει τους δύο πόλους της Γης
Πρώτος Μεσηµβρινός : ο µεσηµβρινός που χωρίζει τη Γη στο δυτικό και στο ανατολικό ηµισφαίριο και περνά από το Γκρίνουιτς του Λονδίνου
Παράλληλος : ονοµάζεται κάθε κύκλος παράλληλος προς τον Ισηµερινό
Πόλοι : το βορειότερο και το νοτιότερο άκρο της Γης
Oµαδική δραστηριότητα ( προαιρετική )
Χωρισµένοι σε οµάδες χρησιµοποιούµε διαφορετικά χρώµατα πλαστελίνης και χοντρή κλωστή, για να φτιάξουµε οµοιώµατα της υδρογείου σφαίρας, όπου διακρίνονται οι Πόλοι, τα ηµισφαίρια της Γης, ο Ισηµερινός και ο Μεσηµβρινός του Γκρίνουιτς.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ο µεσηµβρινός του Γκρίνουιτς
Το Βασιλικό Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς, κτισµένο λίγα χιλιόµετρα έξω από το κέντρο του Λονδίνου, είναι το παλαιότερο αγγλικό αστεροσκοπείο.
Το 1884 σ' ένα διεθνές συνέδριο Αστρονοµίας καθορίστηκε να θεωρείται ως ο Πρώτος Μεσηµβρινός αυτός που περνά από το Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς. Αυτό συµφωνήθηκε, επειδή οι Άγγλοι αποτελούσαν µεγάλη ναυτική δύναµη της εποχής εκείνης µε αποικίες σε όλον τον κόσµο και χρειάζονταν στο αστεροσκοπείο τους να κάνουν τις µετρήσεις για την εύρεση ενός τόπου στον χάρτη της Γης.

ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ

Kεφάλαιο 3ο

Οι γεωγραφικές συντεταγµένες της Γης
- ✒ για το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό µήκος
- να βρίσκετε τη θέση ενός τόπου στον χάρτη

Γεωγραφικό πλάτος
Με το υποδεκάµετρο µετρήστε πάνω στον χάρτη της τάξης σας πόσο απέχουν από τον Ισηµερινό το Ηράκλειο της Κρήτης και η Λευκωσία, η πρωτεύουσα της Κύπρου. Συγκρίνετε τις τιµές που βρήκατε.
Κάθε παράλληλος κύκλος ενώνει εκείνους τους τόπους της Γης, οι οποίοι απέχουν ίση απόσταση από τον Ισηµερινό. Οι τόποι αυτοί έχουν το ίδιο γεωγραφικό πλάτος . Οι παράλληλοι που βρίσκονται στο βόρειο ηµισφαίριο δείχνουν βόρειο γεωγραφικό πλάτος, ενώ οι παράλληλοι που βρίσκονται στο νότιο ηµισφαίριο δείχνουν νότιο γεωγραφικό πλάτος. Ο µεγαλύτερος παράλληλος είναι ο Ισηµερινός. Το µήκος των άλλων παραλλή-
λων µειώνεται, όσο αποµακρυνόµαστε από τον Ισηµερινό προς τους πόλους. Το γεωγραφικό πλάτος µετρείται σε µοίρες από 0° έως 90° βόρεια και από 0°

Εικόνα 3.1: Γεωγραφικές συντεταγµένες
έως 90° νότια. Ο Ισηµερινός έχει γεωγραφικό πλάτος µηδέν µοίρες.
Ας συζητήσουµε τι εννοούµε µε τη φράση «Η Αθήνα έχει βόρειο γεωγραφικό πλάτος 38 µοίρες».

Γεωγραφικό µήκος
- Οι µεσηµβρινοί δείχνουν την απόσταση ενός τόπου δυτικά ή ανατολικά από τον Πρώτο Μεσηµβρινό. Η απόσταση αυτή λέγεται γεωγραφικό µήκος και µετρείται επίσης σε µοίρες από 0° έως 180° δυτικά και από 0° έως 180° ανατολικά.
- Ο Πρώτος Μεσηµβρινός έχει γεωγραφικό µήκος 0° µοίρες.
Η Καµπέρα, µεγάλη πόλη της Αυστραλίας, έχει 150° ανατολικό γεωγραφικό µήκος. Ας τη βρούµε στον παγκόσµιο χάρτη. Ας βρούµε µια άλλη περιοχή της Γης που να έχει 150° δυτικό γεωγραφικό µήκος.
Έβραζε το κύµα του γαρµπή. Ήµαστε σκυφτοί κι οι δυο στο χάρτη γύρισες και µου 'πες πως το Μάρτη σ' άλλους παραλλήλους θα 'χεις µπει.

Σταυρός του Νότου
ΝΙΚΟΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ
Ας συζητήσουµε γιατί ο Νίκος Καββαδίας στο ποίηµά του αναφέρει: «Ήµαστε σκυφτοί κι οι δυο στο χάρτη».

Δίκτυο συντεταγµένων - Γεωγραφικές συντεταγµένες
Παρατηρώντας τον διπλανό χάρτη βλέπουµε ένα πλήθος γραµµών παράλ ληλων και κάθετων προς τον Ιση µερινό. Είναι οι πα ράλληλοι και οι µε ση µβρινοί που µά θαµε. Οι γραµµές αυτές σχηµατίζουν ένα δίκτυο, που λέ γεται δίκτυο συντεταγµένων .
Εικόνα. 3.2: Ο χάρτης της Γης
Αν µετρήσουµε την απόσταση σε µοίρες ενός παράλληλου κύκλου από τον Ισηµερινό, ορίζουµε το γεωγραφικό πλάτος ενός τόπου. Αν µετρήσουµε την απόσταση σε µοίρες ενός µεσηµβρινού από τον Πρώτο Μεσηµβρινό, ορίζουµε το γεωγραφικό µήκος ενός τόπου. Το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό µήκος αποτελούν τις γεωγραφικές συντεταγµένες του τόπου.

Με τη βοήθεια του παρακάτω χάρτη της Νοτιοανατολικής Μεσογείου ας ταξιδέψουµε έως την Αίγυπτο. Παρατηρούµε ότι η Αλεξάνδρεια έχει 28 µοίρες ανατολικό γεωγραφικό µήκος και το Κάιρο έχει 30 µοίρες βόρειο γεωγραφικό πλάτος. Ας βρούµε ποιο είναι το γεω-
γραφικό πλάτος της Αλεξάνδρειας και ποιο το γεωγραφικό µήκος του Καΐρου. Δηλαδή ας βρούµε τις γεωγραφικές συντεταγµένες αυτών των δύο πόλεων.

Kεφάλαιο 3ο
Εικόνα 3.3: Ο χάρτης της Νοτιοανατολικής Μεσογείου

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Γεωγραφικό µήκος : η απόσταση σε µοίρες ενός τόπου από τον Πρώτο Μεσηµβρινό προς τα ανατολικά ή τα δυτικά
Γεωγραφικό πλάτος : η απόσταση σε µοίρες ενός τόπου από τον Ισηµερινό βόρεια ή νότια
Γεωγραφικές συντεταγµένες ενός τόπου : οι αριθµοί που δηλώνουν σε ποιο µεσηµβρινό και σε ποιον παράλληλο βρίσκεται ο τόπος αυτός
Δίκτυο συντεταγµένων : το σύνολο των παραλλήλων και των µεσηµβρινών της υδρογείου σφαίρας
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Καθένας από εµάς ας γίνει για λίγο κάτοικος µιας διαφορετικής χώρας πάνω στη Γη που µιλά µόνο τη γλώσσα του. Αφού επιλέξει µία πόλη της χώρας αυτής, γράφει στους άλλους τη θέση της πόλης του.

Kεφάλαιο 4ο

Ο άξονας και η περιστροφή της Γης - Ηµέρα και Νύχτα
- ✒ γιατί έχουµε ηµέρα και νύχτα
- πώς συσχετίζεται η εναλλαγή ηµέρας και νύχτας µε την περιστροφή της Γης

«Το παραµύθι της Μέρας και της Νύχτας»
Τ' άρχοντα Ουρανού κι αφέντη δυο οι θυγατέρες γίναν, όµορφη, ξανθή η Μέρα και µελαχροινή η Νυχτιά.
Ζούσαν πάντα ενωµένες και οι δυο αγαπηµένες, µέχρι που 'φτασε ο Ήλιος - ο γαµπρός από µακριά και παντρεύτηκε τη Μέρα παίρνοντάς την απ' τη Νύχτα, που η καηµένη απ' τη θλίψη γέµισε µε σκοτεινιά.
Στο παλάτι του Ήλιου τώρα, που είναι σφαίρα φωτεινή, βασιλεύει και η Μέρα, µα ζητά την αδελφή.
Κάποτε έρχεται η Νύχτα, να µιλήσουν, να ιδωθούν, µα χτυπά την πίσω πόρτα, πώς θε να συναντηθούν;

Στ' ολοστρόγγυλο παλάτι τρέχουν διαρκώς τριγύρω, κυνηγά η µια την άλλη, να πιαστούνε δεν µπορούν!
Μαρία Ταστσόγλου
Ο Ήλιος φωτίζει τη Γη, όπως ο φακός στη διπλανή εικόνα φωτίζει την υδρόγειο σφαίρα. Επειδή η Γη είναι σχεδόν σφαιρική και περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της, δεν φωτίζεται ολόκληρη την ίδια ώρα. Φωτίζεται µόνο η µισή, δηλαδή το µέρος που βρίσκεται απέναντι από τον Ήλιο. Το µέρος αυτό έχει ηµέρα . Το άλλο µισό µέρος που δεν φωτίζεται έχει νύχτα .
Εικόνα 4.1: Όπως ο Ήλιος φωτίζει τη Γη

Καθώς η Γη περιστρέφεται συνεχώς, φωτίζονται οι τόποι της ο ένας µετά τον άλλον, δηλαδή σε κάθε τόπο την ηµέρα διαδέχεται η νύχτα και τη νύχτα η ηµέρα. Η εναλλαγή αυτή είναι αδιάκοπη.

Kεφάλαιο 4ο
Αν στην Ελβετία είναι µεσηµέρι, µπορείτε χρησιµοποιώντας την υδρόγειο σφαίρα να βρείτε µία χώρα όπου θα επικρατεί νύχτα;
Η διάρκεια της ηµέρας και της νύχτας δεν είναι πάντα η ίδια στους διάφορους τόπους της Γης. Άλλοτε η ηµέρα είναι µεγαλύτερη από τη νύχτα και άλλοτε συµβαίνει το αντίστροφο. Αιτία του φαινοµένου αυτού είναι η µικρή κλίση που έχει ο νοητός άξονας της Γης. Η κλίση αυτή επίσης είναι η βασική αιτία της δηµιουργίας των εποχών, την οποία θα εξηγήσουµε στο επόµενο κεφάλαιο.

Εικ. 4.2: Πώς ο'Ηλιος φωτίζει τη Γη

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ηµέρα : το χρονικό διάστηµα κατά το οποίο ένας τόπος φωτίζεται από τον Ήλιο Νύχτα : το χρονικό διάστηµα κατά το οποίο ένας τόπος δεν φωτίζεται από τον Ήλιο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε οµάδες, επιλέγουµε υλικά (πορτοκάλια, πλαστελίνη, πλαστικά µπαλάκια, οδοντογλυφίδες, καλαµάκια από σουβλάκια, χρώµατα κ.λπ.) και κατασκευάζουµε µακέτες που αναπαριστούν την περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της δείχνοντας την ηµέρα και τη νύχτα.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι αρχαίοι Έλληνες διαπιστώνουν πρώτοι και στη συνέχεια οι υπόλοιποι…
«Κατά τη διάρκεια του Χρυσού Αιώνα του Περικλή (5ος αι. π.Χ.) τέθηκε σε σταθερές βάσεις η αστρονοµία ως επιστήµη και η Γη και οι υπόλοιποι πλανήτες θεωρήθηκαν ως σφαίρες κι όχι επίπεδοι. Ο Έλληνας φιλόσοφος και µαθηµατικός Αρίσταρχος πίστευε ότι ο Ήλιος ήταν το κέντρο του ηλιακού µας συστήµατος, οι ιδέες του όµως έρχονταν σε αντίθεση µε τις θρησκευτικές αντιλήψεις της εποχής. Το 1546 ο Κοπέρνικος εξήγησε ότι ο Ήλιος είναι το κέντρο του ηλιακού συστήµατος και η Γη µαζί µε τους υπόλοιπους πλανήτες περιφέρεται σε κυκλική τροχιά γύρω από τον Ήλιο».

(MARINER-VENUS, NASA 1962, Μετάφραση: Θ. Παλευρατζής-Ασόβερ)
Την κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο υποστήριξε και ο Ιταλός φυσικός Γαλιλαίος, γεγονός που τον οδήγησε στην πυρά. Για να γλιτώσει τη ζωή του, παραδέχτηκε δηµοσίως ότι έκανε λάθος και, τη στιγµή που τον αποµάκρυναν από την πυρά, είπε την ιστορική φράση: «και όµως κινείται» .
Οι συγγραφείς
Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, εκδότης του περιοδικού «Η Διάπλασις των Παίδων», στις 17 Δεκεµβρίου 1922 έγραφε:

Οι εποχές
«Η Γη µας έχει κάποιο ελάττωµα εκ γενετής: ο άξονάς της δεν είναι κάθετος στο επίπεδο της τροχιάς της ολόγυρα στον Ήλιο. Θα την είδατε πολλές φορές… στο βιβλίο σας, πώς γυρίζει, πώς διαγράφει αυτή τη µεγάλη έλλειψη: τρέχει γυρτή, µε την µπάντα που λένε, κι όχι όρθια, ίσια. Αυτό είναι το ελάττωµά της. Και ξέρετε τ' αποτελέσµατά του; Οι τέσσερις εποχές του χρόνου… Εξαιτίας της πότε έχουµε ηµέρες µεγάλες και πότε µικρές, πότε ήλιο πολύ, φλογερό και πότε λίγο, χλιαρό, ανεπαίσθητο, πότε χιόνια και πότε ζέστες ανυπόφορες, πότε άνοιξη και πότε φθινόπωρο, πότε χειµώνα και πότε καλοκαίρι!»

Kεφάλαιο 5ο
O νοητός άξονας της Γης είναι πλάγιος προς το επίπεδο της ελλειπτικής τροχιάς της γύρω από τον Ήλιο. Στην κλίση του αυτή οφείλονται οι εποχές του έτους. Κατά την περιφορά της Γης άλλοτε είναι στραµµένο προς τον Ήλιο το βόρειο και άλλοτε το νότιο ηµισφαίριό της. Όταν είναι στραµµένο προς τον Ήλιο το βόρειο ηµισφαίριο, οι ηλιακές ακτίνες πέφτουν κάθετα προς αυτό και το θερµαίνουν περισσότερο, ενώ στο νότιο ηµισφαίριο πέφτουν πλάγια και το θερµαίνουν λιγότερο. Στην περίπτωση αυτή το βόρειο ηµισφαίριο έχει καλοκαίρι και το νότιο ηµισφαίριο έχει χειµώνα.

Παρατηρήστε στην εικόνα 5.2β την πρόσπτωση των ηλιακών ακτίνων στην επιφάνεια της Γης και βρείτε την εποχή που επικρατεί στις περιοχές Α, Β και Γ.
Ο Άγιος Βασίλης στη χώρα µας έρχεται την Πρωτοχρονιά µε τα κρύα και τα χιόνια. Ας βρούµε µια άλλη χώρα του πλανήτη µας όπου τα παιδιά περιµένουν τον Άγιο Βασίλη στις παραλίες µέσα στο κατακαλόκαιρο του Ιανουαρίου!
Εικόνα 5.3: Πρωτοχρονιά στην Αυστραλία
Εικόνα 5.2α: Η κλίση του νοητού άξονα της Γης
Εικόνα 5.2β: Η πρόσπτωση των ηλιακών ακτίνων πάνω στη Γη

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Εποχές : χρονικές περίοδοι στις οποίες διαιρείται το έτος και επικρατούν ιδιαίτερες καιρικές συνθήκες (θερµοκρασία, υγρασία, βροχοπτώσεις κτλ.)

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε τέσσερις οµάδες, αντίστοιχες των τεσσάρων εποχών του έτους, καταγράφουµε τις δραστηριότητες των ανθρώπων του τόπου µας, οι οποίες εξελίσσονται στην εποχή που εκπροσωπεί η κάθε οµάδα.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι αλκυονίδες ηµέρες
Aν θέλεις διάβασε κι αυτό... Η Αλκυόνη, η κόρη του Αιόλου, του θεού των ανέµων, ήταν παντρεµένη µε τον Κύηκα, τον βασιλιά της Τραχίνας. Ζούσαν πολύ αγαπηµένοι κι ευτυχισµένοι και έλεγαν ότι η ευτυχία τους ξεπερνούσε ακόµη και την ευτυχία των θεών. Ο Δίας θύµωσε τόσο πολύ από την αλαζονεία τους και τους µεταµόρφωσε σε πουλιά. Η Αλκυόνη γεννούσε χειµώνα τα αυγά της στην ακροθαλασσιά, µε αποτέλεσµα οι νεοσσοί να παρασύρονται από τα κύµατα και να χάνονται. Κάποτε ο Δίας λυπήθηκε το άµοιρο πουλί και αποφάσισε να στέλνει µέσα στο καταχείµωνο, κατά την περίοδο που η Αλκυόνη επωάζει τα αυγά της, 14 ηµέρες καλοκαιρίας. Μάλιστα διέταξε τον Αίολο να συγκρατεί τους ανέµους του, όσο διαρκούν οι ηµέρες αυτές, τις οποίες ο λαός µας ονόµασε «αλκυονίδες».

Οι συγγραφείς

Kεφάλαιο 6ο

Το ηλιακό µας σύστηµα
Εικόνα 6.1: Οι πλανήτες

Kεφάλαιο 6ο
Χρησιµοποιώντας τα στοιχεία του πίνακα της προηγούµενης σελίδας βρείτε τα ουράνια σώµατα που έχουν µεγαλύτερο µέγεθος από το µέγεθος της Γης.
Εικόνα 6.2: Ο Κρόνος
Τα οκτώ ουράνια σώµατα, που κινούνται γύρω από τον Ήλιο, λέγονται πλανήτες . Ο Ήλιος είναι αυτόφωτο σώµα, έχει δηλαδή δικό του φως και θερµότητα και λέγεται αστέρας . Οι πλανήτες δεν έχουν δικό τους φως. Δέχονται φως και θερµότητα από τον Ήλιο, είναι δηλαδή ετερόφωτα σώµατα.
Κατά τη µυθολογία ο Κρόνος, γιος του Ουρανού και πατέρας του Δία, είχε σύζυγο τη Γαία. Επειδή φοβόταν µήπως κάποιο από τα παιδιά του πάρει τη βασιλεία του, µόλις αυτά γεννιόνταν τα κατάπινε. Το µόνο παιδί που γλίτωσε ήταν ο Δίας.

Ας συζητήσουµε γιατί όλοι οι πλανήτες του ηλιακού µας συστήµατος έχουν αρχαία ελληνικά ονόµατα.
Εικόνα 6.3: Η Γη και ο δορυφόρος της
Μία από τις µεγάλες στιγµές της ανθρωπότητας ήταν εκείνη που οι αστροναύτες Άρµστρονγκ και Ώλντριν περπάτησαν στο έδαφος της Σελήνης στις 21 Ιουλίου 1969. Στο σηµείο που πάτησαν για πρώτη φορά έστησαν µια πινακίδα που έγραφε: «ΕΡΧΟΜΑΣΤΕ ΕΙΡΗΝΙΚΑ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ».
Εικόνα 6.4: Οι πρώτοι άνθρωποι στη Σελήνη
Γύρω από ορισµένους πλανήτες περιφέρονται άλλα ουράνια σώµατα, οι δορυφόροι . Ο µοναδικός δορυφόρος της Γης είναι η Σελήνη.

Ο Ήλιος, οι οκτώ πλανήτες και οι δορυφόροι τους αποτελούν το ηλιακό µας σύστηµα .

Kεφάλαιο 6ο
Σκεφτείτε πώς θα ήταν η Γη µας χωρίς τον Ήλιο… Συζητήστε και πείτε πόσο σηµαντικός είναι για τη διατήρηση της ζωής πάνω στη Γη.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Αστέρας : το ουράνιο σώµα που εκπέµπει φως και θερµότητα Αυτόφωτο σώµα : το ουράνιο σώµα που έχει δικό του φως Δορυφόρος : το ουράνιο σώµα που περιστρέφεται γύρω από έναν πλανήτη Ετερόφωτο σώµα : το ουράνιο σώµα που δεν έχει δικό του φως Ηλιακό σύστηµα : ο Ήλιος µε τους πλανήτες και τους δορυφόρους τους Πλανήτης : το ουράνιο σώµα που περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε οκτώ οµάδες (όσοι και οι πλανήτες) συγκεντρώνουµε πληροφορίες από τη µυθολογία ή από εγκυκλοπαίδειες για τα ονόµατα των πλανητών.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ο πλανήτης Αφροδίτη
Η Αφροδίτη φαίνεται να έχει γοητεύσει τον άνθρωπο επί 4.000 τουλάχιστον χρόνια. Οι αρχαιότερες καταχωρισµένες παρατηρήσεις του πλανήτη, που ανάγονται σε 2.000 χρόνια προ Χριστού, φαίνεται να προέρχονται από τη Βαβυλωνία και έχουν καταγραφεί στις περίφηµες πλάκες της Αφροδίτης.
Οι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες και οι Κινέζοι είχαν θεωρήσει την Αφροδίτη ως δύο άστρα, διότι ήταν ορατή πρώτα στον πρωινό και κατόπιν στον βραδινό ουρανό. Οι Βαβυλώνιοι ονόµαζαν την Αφροδίτη «Ίσταρ», που ήταν η προσωποποίηση της γυναίκας και µητέρα των θεών. Οι Έλληνες αποκαλούσαν τον πρωινό αστέρα Φωσφόρο και τον βραδινό αστέρα Έσπερο, αλλά πριν από το 500 π.Χ. ο Πυθαγόρας, ο Έλληνας φιλόσοφος, είχε διαπιστώσει ότι τα δύο αστέρια ήταν ταυτόσηµα. Με την πάροδο του χρόνου οι Ρωµαίοι άλλαξαν το όνοµα του πλανήτη, για να τιµήσουν τη θεά της Αγάπης, την Αφροδίτη.

Mariner - Venus, Μετάφραση: Θ. Παλευρατζής-Ασόβερ

B ' Ενότητα

Το φυσικό περιβάλλον
Όταν κοιτάς από ψηλά, µοιάζει η γη µε ζωγραφιά…

Σ. Τσώτου

Στην ενότητα αυτή θα µάθετε για:
- την κατανοµή των ηπείρων και των ωκεανών
- τους ωκεανούς και τις θάλασσες
- ✔ την ατµόσφαιρα
- τις κλιµατικές ζώνες της Γης
- ✔ τις ζώνες βλάστησης
- το ανάγλυφο της Γης
- ✔ τις µεγάλες οροσειρές και τις µεγάλες πεδιάδες
- τα µεγαλύτερα ποτάµια και λίµνες της Γης
- τη σηµασία του υδρογραφικού δικτύου
τις φυσικές καταστροφές και τις συνέπειές τους στη ζωή των ανθρώπων
- ✔ τις ανθρώπινες δραστηριότητες που µεταβάλλουν την επιφάνεια της Γης

Kεφάλαιο 7ο

Η κατανοµή των ηπείρων και των ωκεανών
τι είναι οι ήπειροι και οι ωκεανοί
για την κατανοµή των ηπείρων και των ωκεανών στη Γη

Οι ήπειροι
Ας παρατηρήσουµε την υδρόγειο κι ας συζητήσουµε γιατί η Γη λέγεται «Γαλάζιος πλανήτης».
Η θάλασσα καλύπτει τα 7/10 της γήινης επιφάνειας, το υπόλοιπο είναι η ξηρά. H θάλασσα χωρίζει την ξηρά σε πολύ µεγάλες εκτάσεις, τις οποίες ονοµάζουµε ηπείρους . Αυτές κατά σειρά µεγέθους είναι οι εξής: Ασία, Αµερική (Βόρεια και Νότια), Αφρική, Ευρώπη, Ωκεανία. Η Ανταρκτική, που δεν κατοικείται, είναι µια τεράστια παγωµένη έκταση και θεωρείται από πολλούς ως έκτη ήπειρος.
Ταξιδέψτε νοερά γύρω γύρω στον Ισηµεριν ό ξεκινώντας από τη ζούγκλα του Αµαζονίου που βρίσκεται στη Νότια Αµερική και απαντήστε στις ερωτήσ εις: α) Ποιες ηπείρους θα διασχίσετε; β) Υπάρχουν ήπειροι που δεν συναντήσατε; γ) Ποιον παράλληλο κύκλο θα ακολουθήσετε, ώστε να µη συναντήσετε καθόλου στεριά;

Εικόνα 7.1: Ο «γαλάζιος πλανήτης»
Το έµβληµα των Ολυµπιακών Αγώνων αποτελείται από πέντε κύκλους ενωµένους µεταξύ τους. Κάθε κύκλος συµβολίζει και µία ήπειρο. Ας συζητήσουµε γιατί οι κύκλοι είναι ενωµένοι.
Εικόνα 7.2: Το ολυµπιακό έµβληµα
Οι ωκεανοί
Οι µεγάλοι υδάτινοι όγκοι µεταξύ των ηπείρων λέγονται ωκεανοί . Με απλά λόγια θα πούµε ότι ωκεανός είναι µία τεράστια έκταση της επιφάνειας της Γης καλυµµένη από αλµυρό νερό.

Kεφάλαιο 7ο
Τα µέρη των ωκεανών που περικλείονται από τµήµατα ξηράς ονοµάζονται θάλασσες . Οι θάλασσες που βρίσκονται κοντά µας είναι η Μεσόγειος, η Ερυθρά και η Μαύρη Θάλασσα .
Παρατηρήστε στην παρακάτω εικόνα πώς κατανέµονται η ξηρά και η θάλασσα στο βόρειο και στο νότιο ηµισφαίριο της Γης. Τι παρατηρείτε;
Εικόνα 7.3α:
Κατανοµή ξηράς και θάλασσας
Εικόνα 7.3β:
Κατανοµή ξηράς και θάλασσας στα ηµισφαίρια
Μελετώντας το παραπάνω ιστόγραµµα να συγκρίνετε το µέγεθος των ωκεανών µε το µέγεθος των ηπείρων.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ήπειρος : πολύ µεγάλη έκταση ξηράς
Θάλασσα : υδάτινος όγκος ανάµεσα σε τµήµατα ξηράς
Ωκεανός : πολύ µεγάλος υδάτινος όγκος µεταξύ των ηπείρων
Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι πάγοι της Ανταρκτικής
Η Ανταρκτική είναι η νοτιότερη περιοχή της Γης. Είναι µεγαλύτερη σε έκταση από την Ευρώπη και καλύπτεται από πάγο και χιόνι. Ο όγκος του πάγου υπολογίζεται στα 30 εκατοµµύρια κυβικά χιλιόµετρα.
Αν το παγωµένο στρώµα της Ανταρκτικής (που αποτελεί το 90% του πάγου όλου του πλανήτη) έλιωνε, τότε η στάθµη της θάλασσας θα υψωνόταν κατά 45-60 µ. και θα πληµµύριζαν πολλές περιοχές της Γης.
Οι συγγραφείς

Kεφάλαιο 8ο

Ωκεανοί και θάλασσες
- ✒ ποιοι είναι οι ωκεανοί και ποιες οι θάλασσες της Γης
τα µεγαλύτερα νησιά και νησιωτικά συµπλέγµατα του πλανήτη µας
Ωκεανοί και θάλασσες
Εικόνα 8.1: H Γη
Παρατήρησε την παραπάνω εικόνα και: α) βρες ποιες ήπειροι βρέχονται από όλες τις πλευρές τους από υδάτινους όγκους, β) ονόµασε τους ωκεανούς και τις θάλασσες. Mπορείς να βοηθηθείς από τον παγκόσµιο χάρτη της τάξης σου.
Ο άνθρωπος, επειδή πολύ νωρίς κατάλαβε ότι η θάλασσα δεν χωρίζει αλλά ενώνει τους λαούς, ανέπτυξε πολύ γρήγορα τις θαλάσσιες µεταφορές. Για να έχει καλύτερα αποτελέσµατα (συντόµευση διαδροµών, ασφάλεια ταξιδιών), άνοιξε διώρυγες και χρησιµοποίησε πορθµούς .

Παρατηρώντας τον διπλανό πίνακα βρείτε µία ουσιαστι-
κή διαφορά που υπάρχει ανάµεσα στους ωκεανούς και στις θάλασσες, η οποία έχει σχέση µε την επιφάνεια της Γης που καλύπτουν.

Kεφάλαιο 8ο

Ας συζητήσουµε για τη διώρυγα και τον πορθµό που βλέπουµε στις παρακάτω εικόνες.
Εικόνα 8.2: Διώρυγα
Εικόνα 8.3: Πορθµός

Νησιά και νησιωτικά συµπλέγµατα
Στους ωκεανούς και στις θάλασσες είναι διάσπαρτα µικρά και µεγάλα νησιά , κοµµάτια ξηράς που περιβάλλονται από θάλασσα. Μερικά από τα µεγαλύτερα νησιά του πλανήτη είναι: η Γροιλανδία, η Μαδαγασκάρη, η Μεγάλη Βρετανία, η Κύπρος κ.ά. Σε πολλές περιοχές του πλανήτη µας δηµιουργούνται οµάδες νησιών που ονοµάζονται νησιωτικά συµπλέγµατα , όπως είναι η Ιαπωνία, οι Φιλιππίνες, η Ινδονησία κ.ά.
Χρησιµοποιώντας τον χάρτη της τάξης σας εντοπίστε τα πέντε µεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου. Ποια από αυτά είναι κράτη;

Ο Πορτογάλος θαλασσοπόρος Μαγγελάνος ξεκίνησε το ταξίδι του από την Ισπανία, για να φθάσει στις χώρες των µπαχαρικών (Ινδίες, Κεϋλάνη), αλλά έφθασε τελικά στις Φιλιππίνες, όπου και σκοτώθηκε. Τα πλοία του συνέχισαν δυτικά και έφθασαν πάλι στην Ισπανία, ολοκληρώνοντας τον πρώ το περίπλου της Γης.
Εικόνα 8.4: Η πορεία του Μαγγελάνου

Kεφάλαιο 8ο
Ακολουθήστε νοερά το ταξίδι του Μαγγελάνου και εντοπίστε στον χάρτη τους ωκεανούς και τις θάλασσες που εκείνος διέσχισε.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Διώρυγα : πορθµός που κατασκευάστηκε από τους ανθρώπους, για να διευκολύνεται η θαλάσσια συγκοινωνία
Νησί : κοµµάτι ξηράς που βρέχεται γύρω γύρω από θάλασσα
Νησιωτικό σύµπλεγµα : οµάδα νησιών
Πορθµός : στενή λωρίδα θάλασσας που χωρίζει δύο ξηρές και ενώνει δύο θάλασσες

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε τρεις οµάδες εξετάζουµε τον ρόλο της Μεσογείου για τους παραµεσόγειους λαούς. Η πρώτη οµάδα καταγράφει τα οφέλη που αποκοµίζει ο άνθρωπος (µεταφορές, αλιεία, ψυχαγωγία, τουρισµός κ.ά.). Η δεύτερη οµάδα εντοπίζει τα προβλήµατα που προκαλούν οι ανθρώπινες δραστηριότητες. Η τρίτη οµάδα προτείνει µέτρα προστασίας της Μεσογείου.

Καλή επιτυχία στο καινούριο ταξίδι

Τι σηµαίνουν τα σύµβολα στα κείµενα που θα διαβάσετε:
Ατοµική δραστηριότητα

Συζήτηση
Ενδιαφέρουσα εργασία
Γεωγραφικό Γλωσσάριο (Λεξιλόγιο)
Συµπλήρωµα στη γνώση σας

A' Ενότητα H Γη ως ουράνιο σώµα
Μονάχη στο ταξίδι της στου σύµπαντος τα βάθη, φαντάζει κόρη τ' ουρανού η Γη η γαλανοµάτα.
Μαρία Ταστσόγλου

Στην ενότητα αυτή θα µάθετε για:
- το σχήµα και τις κινήσεις της Γης
- τους πόλους, τον Ισηµερινό και τα ηµισφαίρια της Γης
- ✔ τους παράλληλους κύκλους και τους µεσηµβρινούς
- τον άξονα και την περιστροφή της Γης
- ✔ την περιφορά της Γης γύρω από τον Ήλιο
- το ηλιακό µας σύστηµα

Kεφάλαιο 1ο

Tο σχήµα και οι κινήσεις της Γης

Το σχήµα της Γης
Η Γη µας είναι ένα ουράνιο σώµα. Έχει σχήµα σχεδόν σφαιρικό, ελαφρά συµπιεσµένο στις κορυφές και διογκωµένο στη µέση. Το σχήµα αυτό λέγεται γεωειδές.
Ας πάρουµε δύο πορτοκάλια και ας τα κόψουµε, όπως φαίνεται στο σχήµα, το ένα οριζόντια (στη µέση) και το άλλο εγκάρσια. Με τον χάρακα µετρούµε τις διαµέτρους των δύο µισών πορτοκαλιών. Τι παρατηρούµε;
Εικόνα 1.1: Οριζόντια και εγκάρσια τοµή
Το ίδιο ακριβώς συµβαίνει και µε το σχήµα της Γης. Η διάµετρός της στη µέση είναι µεγαλύτερη από τη διάµετρό της από τη µία κορυφή µέχρι την άλλη.

Οι κινήσεις της Γης
Ας «µεταφέρουµε» τη Γη στην τάξη µας. Παίρνουµε την υδρόγειο σφαίρα και µε την παλάµη µας τη βάζουµε σε κίνηση.
Η Γη, όπως και η υδρόγειος σφαίρα, κινείται γύρω από τον νοητό (φανταστικό) άξονά της από δυτικά προς ανατολικά. Η κίνηση αυτή της Γης λέγεται περιστροφή.
Η Γη κινείται επίσης και γύρω από τον Ήλιο. Η κίνησή της αυτή λέγεται περιφορά.
Εικόνα 1.2α: Η ώρα είναι 10:00 π.µ.
Εικόνα 1.2β: Η ώρα είναι 4:00 µ.µ.
Εικόνα 1.2γ: Η ώρα είναι 7:00 µ.µ.
Η περιφορά της Γης γύρω από τον Ήλιο διαρκεί 365 ηµέρες και 6 ώρες, δηλαδή 1 έτος και 6 ώρες.

Υπολογίστε τι συµβαίνει µε το άθροισµα αυτών των 6 ωρών σε τέσσερα συνεχόµενα έτη. Μήπως τώρα µπορείτε να εξηγήσετε γιατί κάθε τέσσερα έτη έχουµε µία ηµέρα περισσότερη, δηλαδή την 29η Φεβρουαρίου;
Ας σχεδιάσουµε τη Γη στο παρακάτω σχήµα σε τέσσερα διαφορετικά σηµεία πάνω στην έλλειψη που δείχνει την περιφορά της γύρω από τον Ήλιο. Με τον χάρακα µετρούµε τις αποστάσεις της Γης από τον Ήλιο. Τι παρατηρούµε;
Διαπιστώνουµε ότι η απόσταση της Γης από τον Ήλιο δεν είναι σταθερή. Αυτό οφείλεται στην ελλειπτική τροχιά που διαγράφει, καθώς κινείται γύρω από αυτόν.

Kεφάλαιο 1ο

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Γεωειδές : το σχήµα της Γης, που είναι συµπιεσµένο στις κορυφές και διογκωµένο στη µέση
Ελλειπτική τροχιά : η νοητή καµπύλη γραµµή που διαγράφει η Γη, καθώς κινείται γύρω από τον Ήλιο
Περιστροφή : η κίνηση της Γης γύρω από τον άξονά της

Περιφορά
: η κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας παίξουµε θέατρο. Ένα παιδί θα παριστάνει τον Ήλιο και ένα άλλο παιδί τη Γη, που θα γυρίζει γύρω από τον εαυτό της και γύρω από τον Ήλιο ταυτόχρονα. Το παιχνίδι θα επαναληφθεί και µε άλλους συµµαθητές µας.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το δίσεκτο έτος
Όπως αναφέρθηκε στο κείµενο, κάθε τέσσερα έτη έχουµε µία ηµέρα επιπλέον, την οποία προσθέσαµε στον µήνα Φεβρουάριο. Το έτος µε τις 366 ηµέρες λέγεται δίσεκτο. Παλαιότερα ο λαός µας δε γνώριζε την εξήγηση αυτή και, επειδή είχε την τάση να προικίζει µε υπερφυσικές ιδιότητες οτιδήποτε δεν µπορούσε να εξηγήσει, έπλασε διάφορους µύθους και δοξασίες γύρω από τη «δίσεχτη χρονιά»…
Πώς βρίσκουµε, όµως, πότε ένα έτος είναι δίσεκτο; Αποµονώνουµε τα δύο τελευταία ψηφία και υπολογίζουµε αν ο αριθµός διαιρείται µε το 4. Π.χ. 1996 96 : 4 = 24

Οι συγγραφείς
«… και σαν την επαντρέψανε την Αρετή στα ξένα και µπήκε χρόνος δίσεχτος και µήνες οργισµένοι κι έπεσε το θανατικό κι οι εννιά αδερφοί πεθάναν, βρέθηκε η µάνα µοναχή σαν καλαµιά στον κάµπο»
Του νεκρού αδερφού (Δηµοτικό)

Οι πόλοι, ο Ισηµερινός, οι παράλληλοι κύκλοι και οι µεσηµβρινοί της Γης

Πόλοι και µεσηµβρινοί
Το βορειότερο άκρο της Γης είναι ο Βόρειος Πόλος και το νοτιότερο άκρο της ο Νότιος Πόλος .
Παρατηρήστε την υδρόγειο σφαίρα και πείτε τι ενώνει ο νοητός άξονας της Γης και από πού περνά. Βρείτε µε βάση τα σηµεία του ορίζοντα σε ποιον πόλο είναι πιο κοντά η χώρα µας.
Στην υδρόγειο σφαίρα εντοπίζουµε και κυκλικές γραµµές που συνδέουν τους δύο πόλους της Γης. Οι γραµµές αυτές ονοµάζονται µεσηµβρινοί . Ο µεσηµβρινός που περνά από το αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς του Λονδίνου ορίστηκε ως ο Πρώτος Μεσηµβρινός. Με βάση τον Πρώτο Μεσηµβρινό ορίζουµε στη Γη το ανατολικό και το δυτικό ηµισφαίριο .

Ισηµερινός και παράλληλοι κύκλοι
Στην υδρόγειο σφαίρα διακρίνονται επίσης οριζόντιες κυκλικές γραµµές, οι παράλληλοι κύκλοι. Ο µεγαλύτερος παράλληλος κύκλος είναι ο Ισηµερινός , µία φανταστική γραµµή που χωρίζει τη Γη σε δύο ίσα µέρη, στο βόρειο και το νότιο ηµισφαίριο .
Εικόνα 2.1: Ανατολικό και δυτικό ηµισφαίριο της Γης
Εικόνα 2.2: Βόρειο και νότιο ηµισφαίριο της Γης

Kεφάλαιο 2ο
Ας εντοπίσουµε στον παγκόσµιο χάρτη της τάξης µας την Ισπανία, τη Νιγηρία, την Αυστραλία, την Ιαπωνία και τη Βενεζουέλα και ας βρούµε ποιες από αυτές τις χώρες βρίσκονται στο βόρειο και ποιες στο νότιο ηµισφαίριο.
Βρείτε στην υδρόγειο σφαίρα τον Ισηµερινό. Ταξιδέψτε κατά µήκος του και ονοµάστε τις χώρες που θα συναντήσετε.
Εικόνα 2.3α: Ινδονησία
Εικόνα 2.3γ: Αµαζόνιος
Εικόνα 2.3β: Βόρνεο
Εικόνα 2.3δ: Ουγκάντα
Ταξιδέψτε κατά µήκος του Ισηµερινού, εντοπίστε τις χώρες των παραπάνω εικόνων και συζητήστε για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που παρατηρείτε στις φωτογραφίες.

Με τη βοήθεια του παγκόσµιου χάρτη ας εντοπίσουµε ποια ήπειρος βρίσκεται ταυτόχρονα στο βόρειο, στο νότιο, στο ανατολικό και στο δυτικό ηµισφαίριο.
Βρες στον παγκόσµιο χάρτη της τάξης σου σε ποιο ηµισφαίριο ανήκει η Ελλάδα σε σχέση µε: α) τον Μεσηµβρινό του Γκρίνουιτς, β) τον Ισηµερινό.
Εικόνα 2.4: Γκρίνουιτς, Λονδίνο
Εικόνα 2.3ε: Κένυα

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ισηµερινός : η φανταστική γραµµή που χωρίζει τη Γη σε δύο ηµισφαίρια, το βόρειο και το νότιο
Μεσηµβρινός : κάθε ηµικύκλιο που ενώνει τους δύο πόλους της Γης
Πρώτος Μεσηµβρινός : ο µεσηµβρινός που χωρίζει τη Γη στο δυτικό και στο ανατολικό ηµισφαίριο και περνά από το Γκρίνουιτς του Λονδίνου
Παράλληλος : ονοµάζεται κάθε κύκλος παράλληλος προς τον Ισηµερινό
Πόλοι : το βορειότερο και το νοτιότερο άκρο της Γης
Oµαδική δραστηριότητα ( προαιρετική )
Χωρισµένοι σε οµάδες χρησιµοποιούµε διαφορετικά χρώµατα πλαστελίνης και χοντρή κλωστή, για να φτιάξουµε οµοιώµατα της υδρογείου σφαίρας, όπου διακρίνονται οι Πόλοι, τα ηµισφαίρια της Γης, ο Ισηµερινός και ο Μεσηµβρινός του Γκρίνουιτς.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ο µεσηµβρινός του Γκρίνουιτς
Το Βασιλικό Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς, κτισµένο λίγα χιλιόµετρα έξω από το κέντρο του Λονδίνου, είναι το παλαιότερο αγγλικό αστεροσκοπείο.
Το 1884 σ' ένα διεθνές συνέδριο Αστρονοµίας καθορίστηκε να θεωρείται ως ο Πρώτος Μεσηµβρινός αυτός που περνά από το Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς. Αυτό συµφωνήθηκε, επειδή οι Άγγλοι αποτελούσαν µεγάλη ναυτική δύναµη της εποχής εκείνης µε αποικίες σε όλον τον κόσµο και χρειάζονταν στο αστεροσκοπείο τους να κάνουν τις µετρήσεις για την εύρεση ενός τόπου στον χάρτη της Γης.

ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ

Kεφάλαιο 3ο

Οι γεωγραφικές συντεταγµένες της Γης
- ✒ για το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό µήκος
- να βρίσκετε τη θέση ενός τόπου στον χάρτη

Γεωγραφικό πλάτος
Με το υποδεκάµετρο µετρήστε πάνω στον χάρτη της τάξης σας πόσο απέχουν από τον Ισηµερινό το Ηράκλειο της Κρήτης και η Λευκωσία, η πρωτεύουσα της Κύπρου. Συγκρίνετε τις τιµές που βρήκατε.
Κάθε παράλληλος κύκλος ενώνει εκείνους τους τόπους της Γης, οι οποίοι απέχουν ίση απόσταση από τον Ισηµερινό. Οι τόποι αυτοί έχουν το ίδιο γεωγραφικό πλάτος . Οι παράλληλοι που βρίσκονται στο βόρειο ηµισφαίριο δείχνουν βόρειο γεωγραφικό πλάτος, ενώ οι παράλληλοι που βρίσκονται στο νότιο ηµισφαίριο δείχνουν νότιο γεωγραφικό πλάτος. Ο µεγαλύτερος παράλληλος είναι ο Ισηµερινός. Το µήκος των άλλων παραλλή-
λων µειώνεται, όσο αποµακρυνόµαστε από τον Ισηµερινό προς τους πόλους. Το γεωγραφικό πλάτος µετρείται σε µοίρες από 0° έως 90° βόρεια και από 0°

Εικόνα 3.1: Γεωγραφικές συντεταγµένες
έως 90° νότια. Ο Ισηµερινός έχει γεωγραφικό πλάτος µηδέν µοίρες.
Ας συζητήσουµε τι εννοούµε µε τη φράση «Η Αθήνα έχει βόρειο γεωγραφικό πλάτος 38 µοίρες».

Γεωγραφικό µήκος
- Οι µεσηµβρινοί δείχνουν την απόσταση ενός τόπου δυτικά ή ανατολικά από τον Πρώτο Μεσηµβρινό. Η απόσταση αυτή λέγεται γεωγραφικό µήκος και µετρείται επίσης σε µοίρες από 0° έως 180° δυτικά και από 0° έως 180° ανατολικά.
- Ο Πρώτος Μεσηµβρινός έχει γεωγραφικό µήκος 0° µοίρες.
Η Καµπέρα, µεγάλη πόλη της Αυστραλίας, έχει 150° ανατολικό γεωγραφικό µήκος. Ας τη βρούµε στον παγκόσµιο χάρτη. Ας βρούµε µια άλλη περιοχή της Γης που να έχει 150° δυτικό γεωγραφικό µήκος.
Έβραζε το κύµα του γαρµπή. Ήµαστε σκυφτοί κι οι δυο στο χάρτη γύρισες και µου 'πες πως το Μάρτη σ' άλλους παραλλήλους θα 'χεις µπει.

Σταυρός του Νότου
ΝΙΚΟΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ
Ας συζητήσουµε γιατί ο Νίκος Καββαδίας στο ποίηµά του αναφέρει: «Ήµαστε σκυφτοί κι οι δυο στο χάρτη».

Δίκτυο συντεταγµένων - Γεωγραφικές συντεταγµένες
Παρατηρώντας τον διπλανό χάρτη βλέπουµε ένα πλήθος γραµµών παράλ ληλων και κάθετων προς τον Ιση µερινό. Είναι οι πα ράλληλοι και οι µε ση µβρινοί που µά θαµε. Οι γραµµές αυτές σχηµατίζουν ένα δίκτυο, που λέ γεται δίκτυο συντεταγµένων .
Εικόνα. 3.2: Ο χάρτης της Γης
Αν µετρήσουµε την απόσταση σε µοίρες ενός παράλληλου κύκλου από τον Ισηµερινό, ορίζουµε το γεωγραφικό πλάτος ενός τόπου. Αν µετρήσουµε την απόσταση σε µοίρες ενός µεσηµβρινού από τον Πρώτο Μεσηµβρινό, ορίζουµε το γεωγραφικό µήκος ενός τόπου. Το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό µήκος αποτελούν τις γεωγραφικές συντεταγµένες του τόπου.

Με τη βοήθεια του παρακάτω χάρτη της Νοτιοανατολικής Μεσογείου ας ταξιδέψουµε έως την Αίγυπτο. Παρατηρούµε ότι η Αλεξάνδρεια έχει 28 µοίρες ανατολικό γεωγραφικό µήκος και το Κάιρο έχει 30 µοίρες βόρειο γεωγραφικό πλάτος. Ας βρούµε ποιο είναι το γεω-
γραφικό πλάτος της Αλεξάνδρειας και ποιο το γεωγραφικό µήκος του Καΐρου. Δηλαδή ας βρούµε τις γεωγραφικές συντεταγµένες αυτών των δύο πόλεων.

Kεφάλαιο 3ο
Εικόνα 3.3: Ο χάρτης της Νοτιοανατολικής Μεσογείου

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Γεωγραφικό µήκος : η απόσταση σε µοίρες ενός τόπου από τον Πρώτο Μεσηµβρινό προς τα ανατολικά ή τα δυτικά
Γεωγραφικό πλάτος : η απόσταση σε µοίρες ενός τόπου από τον Ισηµερινό βόρεια ή νότια
Γεωγραφικές συντεταγµένες ενός τόπου : οι αριθµοί που δηλώνουν σε ποιο µεσηµβρινό και σε ποιον παράλληλο βρίσκεται ο τόπος αυτός
Δίκτυο συντεταγµένων : το σύνολο των παραλλήλων και των µεσηµβρινών της υδρογείου σφαίρας
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Καθένας από εµάς ας γίνει για λίγο κάτοικος µιας διαφορετικής χώρας πάνω στη Γη που µιλά µόνο τη γλώσσα του. Αφού επιλέξει µία πόλη της χώρας αυτής, γράφει στους άλλους τη θέση της πόλης του.

Kεφάλαιο 4ο

Ο άξονας και η περιστροφή της Γης - Ηµέρα και Νύχτα
- ✒ γιατί έχουµε ηµέρα και νύχτα
- πώς συσχετίζεται η εναλλαγή ηµέρας και νύχτας µε την περιστροφή της Γης

«Το παραµύθι της Μέρας και της Νύχτας»
Τ' άρχοντα Ουρανού κι αφέντη δυο οι θυγατέρες γίναν, όµορφη, ξανθή η Μέρα και µελαχροινή η Νυχτιά.
Ζούσαν πάντα ενωµένες και οι δυο αγαπηµένες, µέχρι που 'φτασε ο Ήλιος - ο γαµπρός από µακριά και παντρεύτηκε τη Μέρα παίρνοντάς την απ' τη Νύχτα, που η καηµένη απ' τη θλίψη γέµισε µε σκοτεινιά.
Στο παλάτι του Ήλιου τώρα, που είναι σφαίρα φωτεινή, βασιλεύει και η Μέρα, µα ζητά την αδελφή.
Κάποτε έρχεται η Νύχτα, να µιλήσουν, να ιδωθούν, µα χτυπά την πίσω πόρτα, πώς θε να συναντηθούν;

Στ' ολοστρόγγυλο παλάτι τρέχουν διαρκώς τριγύρω, κυνηγά η µια την άλλη, να πιαστούνε δεν µπορούν!
Μαρία Ταστσόγλου
Ο Ήλιος φωτίζει τη Γη, όπως ο φακός στη διπλανή εικόνα φωτίζει την υδρόγειο σφαίρα. Επειδή η Γη είναι σχεδόν σφαιρική και περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της, δεν φωτίζεται ολόκληρη την ίδια ώρα. Φωτίζεται µόνο η µισή, δηλαδή το µέρος που βρίσκεται απέναντι από τον Ήλιο. Το µέρος αυτό έχει ηµέρα . Το άλλο µισό µέρος που δεν φωτίζεται έχει νύχτα .
Εικόνα 4.1: Όπως ο Ήλιος φωτίζει τη Γη

Καθώς η Γη περιστρέφεται συνεχώς, φωτίζονται οι τόποι της ο ένας µετά τον άλλον, δηλαδή σε κάθε τόπο την ηµέρα διαδέχεται η νύχτα και τη νύχτα η ηµέρα. Η εναλλαγή αυτή είναι αδιάκοπη.

Kεφάλαιο 4ο
Αν στην Ελβετία είναι µεσηµέρι, µπορείτε χρησιµοποιώντας την υδρόγειο σφαίρα να βρείτε µία χώρα όπου θα επικρατεί νύχτα;
Η διάρκεια της ηµέρας και της νύχτας δεν είναι πάντα η ίδια στους διάφορους τόπους της Γης. Άλλοτε η ηµέρα είναι µεγαλύτερη από τη νύχτα και άλλοτε συµβαίνει το αντίστροφο. Αιτία του φαινοµένου αυτού είναι η µικρή κλίση που έχει ο νοητός άξονας της Γης. Η κλίση αυτή επίσης είναι η βασική αιτία της δηµιουργίας των εποχών, την οποία θα εξηγήσουµε στο επόµενο κεφάλαιο.

Εικ. 4.2: Πώς ο'Ηλιος φωτίζει τη Γη

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ηµέρα : το χρονικό διάστηµα κατά το οποίο ένας τόπος φωτίζεται από τον Ήλιο Νύχτα : το χρονικό διάστηµα κατά το οποίο ένας τόπος δεν φωτίζεται από τον Ήλιο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε οµάδες, επιλέγουµε υλικά (πορτοκάλια, πλαστελίνη, πλαστικά µπαλάκια, οδοντογλυφίδες, καλαµάκια από σουβλάκια, χρώµατα κ.λπ.) και κατασκευάζουµε µακέτες που αναπαριστούν την περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της δείχνοντας την ηµέρα και τη νύχτα.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι αρχαίοι Έλληνες διαπιστώνουν πρώτοι και στη συνέχεια οι υπόλοιποι…
«Κατά τη διάρκεια του Χρυσού Αιώνα του Περικλή (5ος αι. π.Χ.) τέθηκε σε σταθερές βάσεις η αστρονοµία ως επιστήµη και η Γη και οι υπόλοιποι πλανήτες θεωρήθηκαν ως σφαίρες κι όχι επίπεδοι. Ο Έλληνας φιλόσοφος και µαθηµατικός Αρίσταρχος πίστευε ότι ο Ήλιος ήταν το κέντρο του ηλιακού µας συστήµατος, οι ιδέες του όµως έρχονταν σε αντίθεση µε τις θρησκευτικές αντιλήψεις της εποχής. Το 1546 ο Κοπέρνικος εξήγησε ότι ο Ήλιος είναι το κέντρο του ηλιακού συστήµατος και η Γη µαζί µε τους υπόλοιπους πλανήτες περιφέρεται σε κυκλική τροχιά γύρω από τον Ήλιο».

(MARINER-VENUS, NASA 1962, Μετάφραση: Θ. Παλευρατζής-Ασόβερ)
Την κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο υποστήριξε και ο Ιταλός φυσικός Γαλιλαίος, γεγονός που τον οδήγησε στην πυρά. Για να γλιτώσει τη ζωή του, παραδέχτηκε δηµοσίως ότι έκανε λάθος και, τη στιγµή που τον αποµάκρυναν από την πυρά, είπε την ιστορική φράση: «και όµως κινείται» .
Οι συγγραφείς
Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, εκδότης του περιοδικού «Η Διάπλασις των Παίδων», στις 17 Δεκεµβρίου 1922 έγραφε:

Οι εποχές
«Η Γη µας έχει κάποιο ελάττωµα εκ γενετής: ο άξονάς της δεν είναι κάθετος στο επίπεδο της τροχιάς της ολόγυρα στον Ήλιο. Θα την είδατε πολλές φορές… στο βιβλίο σας, πώς γυρίζει, πώς διαγράφει αυτή τη µεγάλη έλλειψη: τρέχει γυρτή, µε την µπάντα που λένε, κι όχι όρθια, ίσια. Αυτό είναι το ελάττωµά της. Και ξέρετε τ' αποτελέσµατά του; Οι τέσσερις εποχές του χρόνου… Εξαιτίας της πότε έχουµε ηµέρες µεγάλες και πότε µικρές, πότε ήλιο πολύ, φλογερό και πότε λίγο, χλιαρό, ανεπαίσθητο, πότε χιόνια και πότε ζέστες ανυπόφορες, πότε άνοιξη και πότε φθινόπωρο, πότε χειµώνα και πότε καλοκαίρι!»

Kεφάλαιο 5ο
O νοητός άξονας της Γης είναι πλάγιος προς το επίπεδο της ελλειπτικής τροχιάς της γύρω από τον Ήλιο. Στην κλίση του αυτή οφείλονται οι εποχές του έτους. Κατά την περιφορά της Γης άλλοτε είναι στραµµένο προς τον Ήλιο το βόρειο και άλλοτε το νότιο ηµισφαίριό της. Όταν είναι στραµµένο προς τον Ήλιο το βόρειο ηµισφαίριο, οι ηλιακές ακτίνες πέφτουν κάθετα προς αυτό και το θερµαίνουν περισσότερο, ενώ στο νότιο ηµισφαίριο πέφτουν πλάγια και το θερµαίνουν λιγότερο. Στην περίπτωση αυτή το βόρειο ηµισφαίριο έχει καλοκαίρι και το νότιο ηµισφαίριο έχει χειµώνα.

Παρατηρήστε στην εικόνα 5.2β την πρόσπτωση των ηλιακών ακτίνων στην επιφάνεια της Γης και βρείτε την εποχή που επικρατεί στις περιοχές Α, Β και Γ.
Ο Άγιος Βασίλης στη χώρα µας έρχεται την Πρωτοχρονιά µε τα κρύα και τα χιόνια. Ας βρούµε µια άλλη χώρα του πλανήτη µας όπου τα παιδιά περιµένουν τον Άγιο Βασίλη στις παραλίες µέσα στο κατακαλόκαιρο του Ιανουαρίου!
Εικόνα 5.3: Πρωτοχρονιά στην Αυστραλία
Εικόνα 5.2α: Η κλίση του νοητού άξονα της Γης
Εικόνα 5.2β: Η πρόσπτωση των ηλιακών ακτίνων πάνω στη Γη

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Εποχές : χρονικές περίοδοι στις οποίες διαιρείται το έτος και επικρατούν ιδιαίτερες καιρικές συνθήκες (θερµοκρασία, υγρασία, βροχοπτώσεις κτλ.)

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε τέσσερις οµάδες, αντίστοιχες των τεσσάρων εποχών του έτους, καταγράφουµε τις δραστηριότητες των ανθρώπων του τόπου µας, οι οποίες εξελίσσονται στην εποχή που εκπροσωπεί η κάθε οµάδα.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι αλκυονίδες ηµέρες
Aν θέλεις διάβασε κι αυτό... Η Αλκυόνη, η κόρη του Αιόλου, του θεού των ανέµων, ήταν παντρεµένη µε τον Κύηκα, τον βασιλιά της Τραχίνας. Ζούσαν πολύ αγαπηµένοι κι ευτυχισµένοι και έλεγαν ότι η ευτυχία τους ξεπερνούσε ακόµη και την ευτυχία των θεών. Ο Δίας θύµωσε τόσο πολύ από την αλαζονεία τους και τους µεταµόρφωσε σε πουλιά. Η Αλκυόνη γεννούσε χειµώνα τα αυγά της στην ακροθαλασσιά, µε αποτέλεσµα οι νεοσσοί να παρασύρονται από τα κύµατα και να χάνονται. Κάποτε ο Δίας λυπήθηκε το άµοιρο πουλί και αποφάσισε να στέλνει µέσα στο καταχείµωνο, κατά την περίοδο που η Αλκυόνη επωάζει τα αυγά της, 14 ηµέρες καλοκαιρίας. Μάλιστα διέταξε τον Αίολο να συγκρατεί τους ανέµους του, όσο διαρκούν οι ηµέρες αυτές, τις οποίες ο λαός µας ονόµασε «αλκυονίδες».

Οι συγγραφείς

Kεφάλαιο 6ο

Το ηλιακό µας σύστηµα
Εικόνα 6.1: Οι πλανήτες

| Oυράνιο σώµα   | Διάµετρος     | Aπόσταση από τον Ήλιο   | Γνωστοί δορυφόροι   |
|----------------|---------------|-------------------------|---------------------|
| Ήλιος          | 1.392.000 χµ. |                         |                     |
| Ερµής          | 4.878 χµ.     | 58.000.000 χµ.          | 0                   |
| Αφροδίτη       | 12.100 χµ.    | 107.500.000 χµ.         | 0                   |
| Γη             | 12.756 χµ.    | 149.600.000 χµ.         | 1                   |
| Άρης           | 6.380 χµ.     | 227.800.000 χµ.         | 2                   |
| Δίας           | 142.800 χµ.   | 777.900.000 χµ.         | 16                  |
| Κρόνος         | 120.660 χµ.   | 1.472.000.000 χµ.       | > 20                |
| Ουρανός        | 51.024 χµ.    | 2.870.000.000 χµ.       | 15                  |
| Ποσειδώνας     | 50.950 χµ.    | 4.486.000.000 χµ.       | 8                   |

Kεφάλαιο 6ο
Χρησιµοποιώντας τα στοιχεία του πίνακα της προηγούµενης σελίδας βρείτε τα ουράνια σώµατα που έχουν µεγαλύτερο µέγεθος από το µέγεθος της Γης.
Εικόνα 6.2: Ο Κρόνος
Τα οκτώ ουράνια σώµατα, που κινούνται γύρω από τον Ήλιο, λέγονται πλανήτες . Ο Ήλιος είναι αυτόφωτο σώµα, έχει δηλαδή δικό του φως και θερµότητα και λέγεται αστέρας . Οι πλανήτες δεν έχουν δικό τους φως. Δέχονται φως και θερµότητα από τον Ήλιο, είναι δηλαδή ετερόφωτα σώµατα.
Κατά τη µυθολογία ο Κρόνος, γιος του Ουρανού και πατέρας του Δία, είχε σύζυγο τη Γαία. Επειδή φοβόταν µήπως κάποιο από τα παιδιά του πάρει τη βασιλεία του, µόλις αυτά γεννιόνταν τα κατάπινε. Το µόνο παιδί που γλίτωσε ήταν ο Δίας.

Ας συζητήσουµε γιατί όλοι οι πλανήτες του ηλιακού µας συστήµατος έχουν αρχαία ελληνικά ονόµατα.
Εικόνα 6.3: Η Γη και ο δορυφόρος της
Μία από τις µεγάλες στιγµές της ανθρωπότητας ήταν εκείνη που οι αστροναύτες Άρµστρονγκ και Ώλντριν περπάτησαν στο έδαφος της Σελήνης στις 21 Ιουλίου 1969. Στο σηµείο που πάτησαν για πρώτη φορά έστησαν µια πινακίδα που έγραφε: «ΕΡΧΟΜΑΣΤΕ ΕΙΡΗΝΙΚΑ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ».
Εικόνα 6.4: Οι πρώτοι άνθρωποι στη Σελήνη
Γύρω από ορισµένους πλανήτες περιφέρονται άλλα ουράνια σώµατα, οι δορυφόροι . Ο µοναδικός δορυφόρος της Γης είναι η Σελήνη.

Ο Ήλιος, οι οκτώ πλανήτες και οι δορυφόροι τους αποτελούν το ηλιακό µας σύστηµα .

Kεφάλαιο 6ο
Σκεφτείτε πώς θα ήταν η Γη µας χωρίς τον Ήλιο… Συζητήστε και πείτε πόσο σηµαντικός είναι για τη διατήρηση της ζωής πάνω στη Γη.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Αστέρας : το ουράνιο σώµα που εκπέµπει φως και θερµότητα Αυτόφωτο σώµα : το ουράνιο σώµα που έχει δικό του φως Δορυφόρος : το ουράνιο σώµα που περιστρέφεται γύρω από έναν πλανήτη Ετερόφωτο σώµα : το ουράνιο σώµα που δεν έχει δικό του φως Ηλιακό σύστηµα : ο Ήλιος µε τους πλανήτες και τους δορυφόρους τους Πλανήτης : το ουράνιο σώµα που περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε οκτώ οµάδες (όσοι και οι πλανήτες) συγκεντρώνουµε πληροφορίες από τη µυθολογία ή από εγκυκλοπαίδειες για τα ονόµατα των πλανητών.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ο πλανήτης Αφροδίτη
Η Αφροδίτη φαίνεται να έχει γοητεύσει τον άνθρωπο επί 4.000 τουλάχιστον χρόνια. Οι αρχαιότερες καταχωρισµένες παρατηρήσεις του πλανήτη, που ανάγονται σε 2.000 χρόνια προ Χριστού, φαίνεται να προέρχονται από τη Βαβυλωνία και έχουν καταγραφεί στις περίφηµες πλάκες της Αφροδίτης.
Οι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες και οι Κινέζοι είχαν θεωρήσει την Αφροδίτη ως δύο άστρα, διότι ήταν ορατή πρώτα στον πρωινό και κατόπιν στον βραδινό ουρανό. Οι Βαβυλώνιοι ονόµαζαν την Αφροδίτη «Ίσταρ», που ήταν η προσωποποίηση της γυναίκας και µητέρα των θεών. Οι Έλληνες αποκαλούσαν τον πρωινό αστέρα Φωσφόρο και τον βραδινό αστέρα Έσπερο, αλλά πριν από το 500 π.Χ. ο Πυθαγόρας, ο Έλληνας φιλόσοφος, είχε διαπιστώσει ότι τα δύο αστέρια ήταν ταυτόσηµα. Με την πάροδο του χρόνου οι Ρωµαίοι άλλαξαν το όνοµα του πλανήτη, για να τιµήσουν τη θεά της Αγάπης, την Αφροδίτη.

Mariner - Venus, Μετάφραση: Θ. Παλευρατζής-Ασόβερ

B ' Ενότητα

Το φυσικό περιβάλλον
Όταν κοιτάς από ψηλά, µοιάζει η γη µε ζωγραφιά…

Σ. Τσώτου

Στην ενότητα αυτή θα µάθετε για:
- την κατανοµή των ηπείρων και των ωκεανών
- τους ωκεανούς και τις θάλασσες
- ✔ την ατµόσφαιρα
- τις κλιµατικές ζώνες της Γης
- ✔ τις ζώνες βλάστησης
- το ανάγλυφο της Γης
- ✔ τις µεγάλες οροσειρές και τις µεγάλες πεδιάδες
- τα µεγαλύτερα ποτάµια και λίµνες της Γης
- τη σηµασία του υδρογραφικού δικτύου
τις φυσικές καταστροφές και τις συνέπειές τους στη ζωή των ανθρώπων
- ✔ τις ανθρώπινες δραστηριότητες που µεταβάλλουν την επιφάνεια της Γης

Kεφάλαιο 7ο

Η κατανοµή των ηπείρων και των ωκεανών
τι είναι οι ήπειροι και οι ωκεανοί
για την κατανοµή των ηπείρων και των ωκεανών στη Γη

Οι ήπειροι
Ας παρατηρήσουµε την υδρόγειο κι ας συζητήσουµε γιατί η Γη λέγεται «Γαλάζιος πλανήτης».
Η θάλασσα καλύπτει τα 7/10 της γήινης επιφάνειας, το υπόλοιπο είναι η ξηρά. H θάλασσα χωρίζει την ξηρά σε πολύ µεγάλες εκτάσεις, τις οποίες ονοµάζουµε ηπείρους . Αυτές κατά σειρά µεγέθους είναι οι εξής: Ασία, Αµερική (Βόρεια και Νότια), Αφρική, Ευρώπη, Ωκεανία. Η Ανταρκτική, που δεν κατοικείται, είναι µια τεράστια παγωµένη έκταση και θεωρείται από πολλούς ως έκτη ήπειρος.
Ταξιδέψτε νοερά γύρω γύρω στον Ισηµεριν ό ξεκινώντας από τη ζούγκλα του Αµαζονίου που βρίσκεται στη Νότια Αµερική και απαντήστε στις ερωτήσ εις: α) Ποιες ηπείρους θα διασχίσετε; β) Υπάρχουν ήπειροι που δεν συναντήσατε; γ) Ποιον παράλληλο κύκλο θα ακολουθήσετε, ώστε να µη συναντήσετε καθόλου στεριά;

Εικόνα 7.1: Ο «γαλάζιος πλανήτης»
Το έµβληµα των Ολυµπιακών Αγώνων αποτελείται από πέντε κύκλους ενωµένους µεταξύ τους. Κάθε κύκλος συµβολίζει και µία ήπειρο. Ας συζητήσουµε γιατί οι κύκλοι είναι ενωµένοι.
Εικόνα 7.2: Το ολυµπιακό έµβληµα
Οι ωκεανοί
Οι µεγάλοι υδάτινοι όγκοι µεταξύ των ηπείρων λέγονται ωκεανοί . Με απλά λόγια θα πούµε ότι ωκεανός είναι µία τεράστια έκταση της επιφάνειας της Γης καλυµµένη από αλµυρό νερό.

Kεφάλαιο 7ο
Τα µέρη των ωκεανών που περικλείονται από τµήµατα ξηράς ονοµάζονται θάλασσες . Οι θάλασσες που βρίσκονται κοντά µας είναι η Μεσόγειος, η Ερυθρά και η Μαύρη Θάλασσα .
Παρατηρήστε στην παρακάτω εικόνα πώς κατανέµονται η ξηρά και η θάλασσα στο βόρειο και στο νότιο ηµισφαίριο της Γης. Τι παρατηρείτε;
Εικόνα 7.3α:
Κατανοµή ξηράς και θάλασσας
Εικόνα 7.3β:
Κατανοµή ξηράς και θάλασσας στα ηµισφαίρια
Μελετώντας το παραπάνω ιστόγραµµα να συγκρίνετε το µέγεθος των ωκεανών µε το µέγεθος των ηπείρων.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ήπειρος : πολύ µεγάλη έκταση ξηράς
Θάλασσα : υδάτινος όγκος ανάµεσα σε τµήµατα ξηράς
Ωκεανός : πολύ µεγάλος υδάτινος όγκος µεταξύ των ηπείρων
Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι πάγοι της Ανταρκτικής
Η Ανταρκτική είναι η νοτιότερη περιοχή της Γης. Είναι µεγαλύτερη σε έκταση από την Ευρώπη και καλύπτεται από πάγο και χιόνι. Ο όγκος του πάγου υπολογίζεται στα 30 εκατοµµύρια κυβικά χιλιόµετρα.
Αν το παγωµένο στρώµα της Ανταρκτικής (που αποτελεί το 90% του πάγου όλου του πλανήτη) έλιωνε, τότε η στάθµη της θάλασσας θα υψωνόταν κατά 45-60 µ. και θα πληµµύριζαν πολλές περιοχές της Γης.
Οι συγγραφείς

Kεφάλαιο 8ο

Ωκεανοί και θάλασσες
- ✒ ποιοι είναι οι ωκεανοί και ποιες οι θάλασσες της Γης
τα µεγαλύτερα νησιά και νησιωτικά συµπλέγµατα του πλανήτη µας
Ωκεανοί και θάλασσες
Εικόνα 8.1: H Γη
Παρατήρησε την παραπάνω εικόνα και: α) βρες ποιες ήπειροι βρέχονται από όλες τις πλευρές τους από υδάτινους όγκους, β) ονόµασε τους ωκεανούς και τις θάλασσες. Mπορείς να βοηθηθείς από τον παγκόσµιο χάρτη της τάξης σου.
Ο άνθρωπος, επειδή πολύ νωρίς κατάλαβε ότι η θάλασσα δεν χωρίζει αλλά ενώνει τους λαούς, ανέπτυξε πολύ γρήγορα τις θαλάσσιες µεταφορές. Για να έχει καλύτερα αποτελέσµατα (συντόµευση διαδροµών, ασφάλεια ταξιδιών), άνοιξε διώρυγες και χρησιµοποίησε πορθµούς .

| ΟΝΟΜΑ        | ΕΙΔΟΣ   | ΕΚΤΑΣΗ (τετρ. χµ.)   |
|--------------|---------|----------------------|
| Ειρηνικός    | Ωκεανός | 166.240.000          |
| Ατλαντικός   | Ωκεανός | 86.550.000           |
| Ινδικός      | Ωκεανός | 73.427.000           |
| Αρκτικός     | Ωκεανός | 13.223.000           |
| Αραβική      | Θάλασσα | 3.683.000            |
| Νότιας Κίνας | Θάλασσα | 2.974.000            |
| Καραϊβική    | Θάλασσα | 2.515.000            |
| Μεσόγειος    | Θάλασσα | 2.510.000            |
| Ερυθρά       | Θάλασσα | 450.000              |

Παρατηρώντας τον διπλανό πίνακα βρείτε µία ουσιαστι-
κή διαφορά που υπάρχει ανάµεσα στους ωκεανούς και στις θάλασσες, η οποία έχει σχέση µε την επιφάνεια της Γης που καλύπτουν.

Kεφάλαιο 8ο

Ας συζητήσουµε για τη διώρυγα και τον πορθµό που βλέπουµε στις παρακάτω εικόνες.
Εικόνα 8.2: Διώρυγα
Εικόνα 8.3: Πορθµός

Νησιά και νησιωτικά συµπλέγµατα
Στους ωκεανούς και στις θάλασσες είναι διάσπαρτα µικρά και µεγάλα νησιά , κοµµάτια ξηράς που περιβάλλονται από θάλασσα. Μερικά από τα µεγαλύτερα νησιά του πλανήτη είναι: η Γροιλανδία, η Μαδαγασκάρη, η Μεγάλη Βρετανία, η Κύπρος κ.ά. Σε πολλές περιοχές του πλανήτη µας δηµιουργούνται οµάδες νησιών που ονοµάζονται νησιωτικά συµπλέγµατα , όπως είναι η Ιαπωνία, οι Φιλιππίνες, η Ινδονησία κ.ά.
Χρησιµοποιώντας τον χάρτη της τάξης σας εντοπίστε τα πέντε µεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου. Ποια από αυτά είναι κράτη;

Ο Πορτογάλος θαλασσοπόρος Μαγγελάνος ξεκίνησε το ταξίδι του από την Ισπανία, για να φθάσει στις χώρες των µπαχαρικών (Ινδίες, Κεϋλάνη), αλλά έφθασε τελικά στις Φιλιππίνες, όπου και σκοτώθηκε. Τα πλοία του συνέχισαν δυτικά και έφθασαν πάλι στην Ισπανία, ολοκληρώνοντας τον πρώ το περίπλου της Γης.
Εικόνα 8.4: Η πορεία του Μαγγελάνου

Kεφάλαιο 8ο
Ακολουθήστε νοερά το ταξίδι του Μαγγελάνου και εντοπίστε στον χάρτη τους ωκεανούς και τις θάλασσες που εκείνος διέσχισε.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Διώρυγα : πορθµός που κατασκευάστηκε από τους ανθρώπους, για να διευκολύνεται η θαλάσσια συγκοινωνία
Νησί : κοµµάτι ξηράς που βρέχεται γύρω γύρω από θάλασσα
Νησιωτικό σύµπλεγµα : οµάδα νησιών
Πορθµός : στενή λωρίδα θάλασσας που χωρίζει δύο ξηρές και ενώνει δύο θάλασσες

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε τρεις οµάδες εξετάζουµε τον ρόλο της Μεσογείου για τους παραµεσόγειους λαούς. Η πρώτη οµάδα καταγράφει τα οφέλη που αποκοµίζει ο άνθρωπος (µεταφορές, αλιεία, ψυχαγωγία, τουρισµός κ.ά.). Η δεύτερη οµάδα εντοπίζει τα προβλήµατα που προκαλούν οι ανθρώπινες δραστηριότητες. Η τρίτη οµάδα προτείνει µέτρα προστασίας της Μεσογείου.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ποιος ήταν ο Ωκεανός ;
Ο Ωκεανός ήταν γιος του Ουρανού και της Γαίας, σύζυγος της Τηθύος (της τεράστιας θάλασσας που κάλυπτε την Ευρώπη πριν από εκατοµµύρια χρόνια) και πατέρας όλων των Ωκεανίδων και των ποτάµιων θεών. Λατρευόταν ως θεός του µεγάλου αιώνιου νερού και ως πηγή κάθε θάλασσας και ποταµού. Σύµβολά του ήταν η υδρία, θαλάσσια ζώα, το κέρατο, το καλάµι και το σκήπτρο.
Ο Όµηρος, ο µεγάλος αρχαίος Έλληνας ποιητής, έλεγε ότι η φύση κατάγεται από τον Ωκεανό (τον κυρίαρχο των νερών) και την Τηθύ, τη γυναίκα του. Ο Όµηρος και ο Θαλής ο Μιλήσιος υποστήριζαν ότι τα πάντα γεννήθηκαν από το νερό.

Μετά την εποχή του Ηροδότου η λέξη «ωκεανός» πήρε την έννοια των τεράστιων και ανεξερεύνητων θαλάσσιων εκτάσεων.
Οι συγγραφείς

Η ατµόσφαιρα
- ✒ τι είναι η ατµόσφαιρα και από τι αποτελείται
- πόσο είναι σηµαντική για τη διατήρηση της ζωής στον πλανήτη µας
Eικόνα 9.1: Η Γη χωρίς ατµόσφαιρα
Eικόνα 9.2: Η Γη µε ατµόσφαιρα

Σύσταση και δοµή της ατµόσφαιρας
Η Γη στο συνεχές και ατελείωτο ταξίδι της προστατεύεται από µία αέρια ασπίδα που λέγεται ατµόσφαιρα .
Σε ποια από τις δύο εικόνες της Γης νιώθεις µεγαλύτερη ασφάλεια για να ζήσεις; Γιατί;
Η ατµόσφαιρα περιέχει πολλά αέρια και αποτελείται από στρώµατα. Το πυκνότερο σε αέρια στρώµα και πλησιέστερο προς τη Γη είναι η τροπόσφαιρα . Η τροπόσφαιρα είναι το σπουδαιότερο τµήµα της ατµόσφαιρας, επειδή σε αυτό αναπτύσσεται όλη η ζωή του πλανήτη µας.

Kεφάλαιο 9ο
Στην τροπόσφαιρα δηµιουρ γούνται και τα µετεωρολογικά φαινόµενα , δηλα δή η βροχή, η οµίχλη, το χιόνι, το χαλάζι, οι άνεµοι κ.ά. Είναι εποµένως ολοφάνερο ότι αυτό το σηµαντικό στρώµα πρέπει να το διατηρήσουµε «καθαρό» και να το προστατεύσουµε από τη ρύπανση, που προκαλούν οι δραστηριότητές µας εξαιτίας του σηµερινού τρόπου ζωής.
Εικόνα 9.3: Τα στρώµατα της ατµόσφαιρας
Αµέσως µετά την τροπόσφαιρα βρίσκεται η στρατόσφαιρα . Στη στρατόσφαιρα υπάρχει ένα πολύ σπουδαίο αέριο, καθοριστικό για τη διατήρηση της ζωής στον πλανήτη µας, το όζον . Το όζον έχει την ικανότητα να απορροφά τις επικίνδυνες ακτίνες του Ήλιου, τις υπεριώδεις, οι οποίες προκαλούν βλάβες στον άνθρωπο και στα ζώα και καταστρέφουν τα φυτά.

Ας συζητήσουµε για τη µείωση του όζοντος, τις γνωστές µας «τρύπες του όζοντος», που συχνά ακούµε ότι αποτελούν ένα σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβληµα.
Πάνω από τη στρατόσφαιρα βρίσκεται η µεσόσφαιρα . Το αµέσως επόµενο στρώµα είναι η εξώσφαιρα , όπου τα αέρια σώµατα βρίσκονται σε πολύ µικρές ποσότητες και σιγά σιγά παύει να υπάρχει η ατµόσφαιρα. Αυτό συµβαίνει περίπου στα 1.000 χιλιόµετρα πάνω από την επιφάνεια της Γης.
Ποιο από τα αέρια του διπλανού πίνακα χρειάζεται για την αναπνοή µας;

| Αέρια της ατµόσφαιρας             | Αέρια της ατµόσφαιρας   |
|-----------------------------------|-------------------------|
| Oξυγόνο                           | 21%                     |
| Άζωτο                             | 78%                     |
| Διοξείδιο του άνθρακα,            |                         |
| υδρατµοί, όζον, σκόνη,            |                         |
| άλλα αέρια προερχόµενα            |                         |
| από τις ανθρώπινες δραστηριότητες | 1%                      |

Η ατµόσφαιρα και η διατήρηση της ζωής στον πλανήτη
Γνωρίζουµε ότι ο Ήλιος θερµαίνει όλα τα ουράνια σώµατα που βρίσκονται γύρω του. Έτσι και η Γη δέχεται ποσά θερµότητας από τον Ήλιο, που βοηθούν στη διατήρηση της ζωής.

Ας εξηγήσουµε πώς γίνεται αυτό:
Όταν οι ακτίνες του Ήλιου φτάνουν στην ατµόσφαιρα, άλλες βρίσκουν εµπόδιο στα αέρια της ατµόσφαιρας και γυρίζουν πίσω στο διάστηµα, άλλες απορροφώνται και άλλες φτάνουν στην επιφάνεια της Γης. Από αυτές, που φτάνουν στη γήινη επιφάνεια, µερικές απορροφώνται από τη Γη και τη θερµαίνουν, ενώ οι υπόλοιπες επιστρέφουν στο διάστηµα. Κατά την επιστροφή τους ένα µέρος εγκλωβίζεται από τα αέρια της ατµόσφαιρας, ενώ το υπόλοιπο επιστρέφει στο διάστηµα. Με αυτόν τον τρόπο διαµορφώνεται η θερµοκρασία που διατηρεί τη ζωή στον πλανήτη.

Ας συζητήσουµε για το φαινόµενο του θερµοκηπίου, ένα άλλο περιβαλλοντικό πρόβληµα που αντιµετωπίζει σήµερα η ανθρωπότητα.
Εικόνα 9.4: Το φαινόµενο του θερµοκηπίου
Μερικές από τις ανθρώπινες ενέργειες (παραγωγή καυσαερίων από τα εργοστάσια, τα αυτοκίνητα κ.ά.) αυξάνουν την ποσότητα του διοξειδίου του άνθρακα στην ατµόσφαιρα, µε αποτέλεσµα να εγκλωβίζονται περισσότερες ηλιακές ακτίνες και να αυξάνεται η θερµοκρασία στη Γη. Το διοξείδιο του άνθρακα γίνεται ένα «σύννεφο», που δεν αφήνει τη θερµοκρασία να διαφύγει και έτσι προκαλείται το φαινόµενο του θερµοκηπίου .

Kεφάλαιο 9ο

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ατµόσφαιρα : µείγµα αερίων που περιβάλλει τη Γη
Εξώσφαιρα : το ανώτερο τµήµα της ατµόσφαιρας (πάνω από 700 χµ.)
Μεσόσφαιρα : τµήµα της ατµόσφαιρας πάνω από τη στρατόσφαιρα
Μετεωρολογικά φαινόµενα : η βροχή, το χιόνι, το χαλάζι, η οµίχλη, οι άνεµοι, η υγρασία, οι κυκλώνες κ.ά.
Στρατόσφαιρα : τµήµα της ατµόσφαιρας πάνω από την τροπόσφαιρα
Τροπόσφαιρα : το πλησιέστερο προς τη Γη τµήµα της ατµόσφαιρας

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Xωρισµένοι σε τρεις οµάδες καταγράφουµε τα εξής: α) τις κύριες πηγές εκποµπής διοξειδίου του άνθρακα στην ατµόσφαιρα, β) τα προϊόντα που περιέχουν ουσίες που βλάπτουν το όζον, γ) τους τρόπους µείωσης των εκποµπών των ρύπων στην ατµόσφαιρα. Πληροφορίες µπορούµε να αντλήσουµε από τα δελτία της ΠΕΡΠΑ, Πατησίων 147, Aθήνα, τηλ. 210 8650 053.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το φαινόµενο του θερµοκηπίου
Το φαινόµενο του θερµοκηπίου είναι µια φυσική διαδικασία-πρόνοια της φύσης, η οποία συντελεί στη διατήρηση της µέσης θερµοκρασίας στην επιφάνεια της Γης, περίπου στους 15 ° C. Το γεγονός αυτό αποτελεί βασική προϋπόθεση για να υπάρχει ζωή στη Γη. Το φυσικό φαινόµενο του θερµοκηπίου επιτυγχάνεται µε τα αέρια που περιέχει η ατµόσφαιρα. Αν δεν υπήρχαν αυτά τα συστατικά αέρια της ατµόσφαιρας, τα οποία παγιδεύουν τις ηλιακές ακτίνες, η µέση θερµοκρασία της γήινης επιφάνειας θα ήταν περίπου -18° C.

Ο άνθρωπος µε τις δραστηριότητές του, δυστυχώς, έχει διαταράξει αυτή την πρόνοια της φύσης µε την παραγωγή επιπλέον αερίων. Πιο συγκεκριµένα, µε την αύξηση της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατµόσφαιρα έχει αυξηθεί και η θερµοκρασία στη Γη. Αυτό σηµαίνει ότι το φαινόµενο του θερµοκηπίου εξελίσσεται σε ένα πολύ σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβληµα...
Οι συγγραφείς

Οι κλιµατικές ζώνες της Γης

Η έννοια του κλίµατος
Παρατηρήστε τις παρακάτω εικόνες και δείξτε στον χάρτη της τάξης σας τις περιοχές της Γης στις οποίες αναφέρονται.
Εικόνα 10.1: Tροπικό τοπίο
Εικόνα 10.2: Πολικό τοπίο
Η θερµοκρασία, η βροχή, η υγρασία , ο άνεµος, το χιόνι αποτελούν ατµοσφαιρικές συνθήκες. Όταν ορισµένες από αυτές επικρατούν για πολύ µεγάλο χρονικό διάστηµα σε έναν τόπο και σε συγκεκριµένη εποχή, τότε καθορίζουν το κλίµα του τόπου αυτού.
Αντίθετα, οι ατµοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε έναν τόπο σε µια συγκεκριµένη χρονική περίοδο (π.χ. ηµέρα) καθορίζουν τον καιρό του τόπου αυτού.

Παράγοντες που καθορίζουν το κλίµα
Οι ηλιακές ακτίνες θερµαίνουν την επιφάνεια της Γης. Τα ποσά θερµότητας, όµως, που απορροφά ένας τόπος εξαρτώνται από τη διεύθυνση µε την οποία φθάνουν οι ακτίνες του ήλιου στην επιφάνειά του. Αν οι ακτίνες προσπίπτουν στον τόπο κάθετα, τότε η επιφάνεια της Γης απορροφά µεγάλα ποσά

Kεφάλαιο 10ο
θερµότητας, µε αποτέλεσµα η θερµοκρασία του τόπου να είναι υψηλή. Αν οι ακτίνες προσπίπτουν πλάγια, τότε απορροφώνται µικρά ποσά θερµότητας, µε αποτέλεσµα η θερµοκρασία του τόπου να είναι χαµηλή. Άρα η θερµοκρασία ενός τόπου εξαρτάται από το ποσό της θερµότητας που απορροφά από τον Ήλιο.
Τι διεύθυνση έχουν οι ακτίνες του Ήλιου στα τοπία των εικόνων 10.1 και 10.2;
Όπως φαίνεται στην εικόνα 10.3, οι ακτίνες του Ήλιου προσπίπτουν κάθετα στον Ισηµερινό και στις περιοχές που βρίσκονται γύρω από αυτόν. Εποµένως ο βασικός παράγοντας που διαµορφώνει το κλίµα ενός τόπου είναι η απόστασή του από τον Ισηµερινό, δηλαδή το γεωγραφικό πλάτος του τόπου.

Το υψόµετρο , δηλαδή το ύψος ενός τόπου από την επιφάνεια της θάλασσας, καθορίζει σηµαντικά τη θερµοκρασία του, αφού όσο υψηλότερα βρίσκεται ο τόπος τόσο χαµηλότερη είναι η θερµοκρασία του.
Άλλος βασικός παράγοντας που διαµορφώνει το κλίµα ενός τόπου είναι η απόστασή του από τη θάλασσα . Οι παραθαλάσσιες περιοχές έχουν πάντα ηπιότερο κλίµα.
Οι περιοχές του Ιονίου πελάγους έχουν πολλή υγρασία, άρα το κλίµα τους είναι υγρό και ζεστό κατά το καλοκαίρι.
Οι περιοχές του Αιγαίου πελάγους, όπου φυσούν τα µελτέµια ,
έχουν κλίµα δροσερότερο.

Αυτές οι δύο περιοχές της χώρας µας παρουσιάζουν διαφορετικές κλιµατικές συνθήκες, επειδή η µία έχει πολλή υγρασία και η άλλη δυνατούς ανέµους.
Άρα και οι τοπικές συνθήκες επηρεάζουν το κλίµα ενός τόπου.
Οι περιοχές που βρίσκονται γύρω από τον Ισηµερινό και έχουν πολύ υψηλές θερµοκρασίες καθ' όλη τη διάρκεια του έτους αποτελούν την πιο θερµή κλιµατική ζώνη, που λέγεται τροπική ζώνη . Οι περιοχές που βρίσκονται κοντά στους πόλους και έχουν πολύ χαµηλές θερµοκρασίες καθ' όλη τη διάρκεια του έτους αποτελούν τις πολικές ζώνες . Οι περιοχές που βρίσκονται ανάµεσα στις πολικές ζώνες και στην τροπική λέγονται εύκρατες ζώνες .

Παρατηρήστε τη διπλανή εικόνα και βρείτε τα ονόµατα των παράλληλων κύκλων που χωρίζουν τις κλιµατικές ζώνες της Γης. Ποιες ζώνες χωρίζει ο κάθε παράλληλος;
Εικόνα 10.4: Οι κλιµατικές ζώνες της Γης

Kεφάλαιο 10ο

Χαρακτηριστικά κλιµατικών ζωνών

Τροπική ζώνη - Τροπικό κλίµα
- Θερµοκρασία πάνω από 20° C όλο τον χρόνο µε µικρές µεταβολές
- Περίοδος πολλών βροχών, περίοδος ξηρασίας
- Ίση περίπου διάρκεια ηµέρας και νύχτας

Εύκρατη ζώνη - Εύκρατο κλίµα
- Μεγάλες µεταβολές της θερµοκρασίας ανάλογα µε την εποχή
- Βροχερός χειµώνας, ζεστό καλοκαίρι
- Μικρότερη ηµέρα τον χειµώνα, µεγαλύτερη το καλοκαίρι

Πολική ζώνη - Πολικό κλίµα
- Θερµοκρασία κάτω από τους 10° C όλο τον χρόνο
- Σχεδόν καθόλου βροχές
- 6 µήνες ηµέρα, 6 µήνες νύχτα

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Καιρός : οι καιρικές συνθήκες που επικρατούν σε έναν τόπο για µια συγκεκριµένη χρονική περίοδο
Κλίµα : οι διαφορετικές καιρικές συνθήκες που επικρατούν σε µια περιοχή ανάλογα µε την εποχή για µεγάλο χρονικό διάστηµα
Μελτέµι : βόρειος άνεµος που φυσά στο Αιγαίο πέλαγος κυρίως τον Αύγουστο, κάνοντας τα καλοκαίρια δροσερά
Υγρασία : η ποσότητα των υδρατµών (σταγόνων νερού) που περιέχει η ατµόσφαιρα
Υψόµετρο : το ύψος ενός τόπου της γης από την επιφάνεια της θάλασσας

Kεφάλαιο 10ο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε τρεις οµάδες, µία για κάθε κλιµατική ζώνη, συγκεντρώνουµε πληροφορίες για τη ζωή των ανθρώπων που ζουν σε κάθε ζώνη, τις ασχολίες τους, την κατοικία, τη διατροφή, την ενδυµασία και τις συνήθειές τους.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Κλιµατόγραµµα
Για να περιγράψουµε το κλίµα ενός τόπου, χρησιµοποιούµε το κλιµατόγραµµα, δηλαδή ένα διάγραµµα που δείχνει τη θερµοκρασία και τις βροχοπτώσεις για κάθε µήνα του χρόνου.
Βροχόπτωση Θερµοκρασία
Οι συγγραφείς

Ζώνες βλάστησης

Βλάστηση - Παράγοντες διαµόρφωσης της βλάστησης
Εικόνα 11.1α: Πολικό τοπίο
Εικόνα 11.1γ: Mεσογειακό τοπίο
Εικόνα 11.1β: Tροπικό τοπίο
Ποιο από τα τοπία των εικόνων µοιάζει µε τον τόπο όπου κατοικείς;
Στην επιφάνεια της Γης συναντάµε περιοχές µε διαφορετική βλάστηση (πλούσια ή φτωχή) και διαφορετικά είδη φυτών που µπορούν να αναπτυχθούν.
Η βλάστηση εξαρτάται κυρίως από το γεωγραφικό πλάτος µιας περιοχής, που καθορίζει και τη θερµοκρασία της, από το υψόµετρο της περιοχής, αλλά και από τις τοπικές συνθήκες που επικρατούν, όπως είναι, για παράδειγµα, ο άνεµος, η υγρασία, η βροχή κ.λπ.

Τα είδη της χλωρίδας και η βλάστηση µιας περιοχής διαµορφώνουν και την πανίδα της, δηλαδή τα ζώα που ζουν σε αυτή σε µια συγκεκριµένη χρονική στιγµή.
Ας συζητήσουµε γιατί η πανίδα κάθε περιοχής εξαρτάται άµεσα από τα είδη της χλωρίδας που ευδοκιµούν σε αυτή.

Kεφάλαιο 11ο

Ζώνες βλάστησης
Η κατανοµή των φυτικών ειδών και της βλάστησής τους στην επιφάνεια της Γης διαµορφώνεται σε ζώνες βλάστησης, όπως διαµορφώνονται περίπου και οι κλιµατικές ζώνες.
Εικόνα 11.2: Τούνδρα
Εικόνα 11.3: Βλάστηση στην εύκρατη ζώνη
Εικόνα 11.4: Λιοντάρι στη σαβάνα

Πολική ζώνη
Στη ζώνη αυτή συναντάµε τη φυτική διάπλαση της τούνδρας -µόνο το καλοκαίρι- η οποία αποτελείται από βρύα , λειχήνες , µικρούς θάµνους και νανώδη δέντρα. Στη βλάστηση αυτή µπορούν να ζήσουν τάρανδοι, λύκοι, η πολική αλεπού, η αρκούδα, ο λαγός, αποδηµητικά πουλιά κ.ά.

Εύκρατη ζώνη
Στην εύκρατη ζώνη αναπτύσσονται οι εξής φυτικές διαπλάσεις: δάση από κωνοφόρα δέντρα (πεύκα, έλατα) που αποτελούν την τάιγκα . Την τάιγκα συναντάµε αµέσως µετά την τούνδρα, καθώς και σε περιοχές µε µεγάλο υψόµετρο. Επίσης αναπτύσσονται δάση από φυλλοβόλα δέντρα (οξιές, βελανιδιές), η µεσογειακή βλάστηση (ελιές, αµπέλια) και πεδινές άνυδρες εκτάσεις µε ελάχιστη βλάστηση που ονοµάζονται στέπες . Στη ζώνη αυτή συναντάµε µεγάλη ποικιλία ζωικών οργανισµών. Είναι τα κατοικίδια ζώα και αυτά που ζουν ελεύθερα στη φύση.

Τροπική ζώνη
Σε αυτή τη ζώνη αναπτύσσονται τα τροπικά δάση, στα οποία συναντώνται πίθηκοι, φίδια και τροπικά πουλιά. Επίσης αναπτύσσεται η σαβάνα , που αποτελείται από φυλλοβόλα δέντρα µε µικρά φύλλα και αγκάθια, καθώς και από κάκτους. Εδώ ζουν καµηλοπαρδάλεις, ελέφαντες, ζέβρες, τίγρεις, λιοντάρια κ.λπ. Ακόµη αναπτύσσεται η στέπα (όπως και στην εύκρατη ζώνη), η οποία αποτελείται από µικρούς θάµνους και µικρά δέντρα. Στις στέπες ζουν χορτοφάγα ζώα (άλογο, καµήλα), τρωκτικά (χάµστερ, κουνέλια), σαύρες και φίδια.

Kεφάλαιο 11ο
Ο άνθρωπος καλλιεργεί πολλά φυτά, για να καλύψει τις διατροφικές του ανάγκες, χρησιµοποιώντας λιπάσµατα και φυτοφάρµακα. Συζητήστε τα θετικά και αρνητικά αποτελέσµατα αυτής της χρήσης.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Βλάστηση : ο τρόπος ανάπτυξης των φυτών µιας περιοχής
Βρύα : πολύ µικρά φυτά (µερικά τα παρατηρούµε µόνο µε µεγεθυντικό φακό), που σχηµατίζουν τάπητες και καλύπτουν βράχια, δέντρα, κεραµίδια κ.λπ.
Λειχήνες : φυτικοί οργανισµοί που ζουν σε όλες τις περιοχές του κόσµου, αλλά κυριαρχούν σε περιοχές όπου δεν µπορούν να επιβιώσουν άλλα φυτά, όπως στις πολικές περιοχές και στα πολύ µεγάλα υψόµετρα
Πανίδα : το σύνολο των ζώων που ζουν σε µια περιοχή µια συγκεκριµένη χρονική στιγµή Φυτική διάπλαση : είδος βλάστησης χαρακτηριστικό µιας περιοχής

Χλωρίδα : το σύνολο των φυτών που υπάρχουν σε µια περιοχή
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε τρεις οµάδες, επιλέγουµε έναν µεσηµβρινό και καταγράφουµε τα είδη βλάστησης και τα ζώα που συναντάµε κατά το φανταστικό µας ταξίδι από τον Βόρειο προς τον Νότιο Πόλο.
Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Kεφάλαιο 12ο

Το ανάγλυφο της Γης
πώς δηµιουργήθηκε το ανάγλυφο της Γης
για το ηπειρωτικό και το υποθαλάσσιο ανάγλυφο της Γης
Η Γη «γεννήθηκε» πριν από περίπου 4,6 δισεκατοµµύρια χρόνια. Από τότε η επιφάνειά της διαρκώς µεταβάλλεται. Αιτίες της µεταβολής είναι οι εξής: α) δυνάµεις που προέρχονται από το εσωτερικό της ( ενδογενείς δυνάµεις ) και εκδηλώνονται ως σεισµοί και ηφαίστεια, β) δυνάµεις που δρουν στην επιφάνειά της ( εξωγενείς δυνάµεις ) και οφείλονται στον άνεµο, στο νερό, στη διαφορά θερµοκρασίας και στις ανθρώπινες παρεµβάσεις.

Συζητήστε και καταγράψτε ανθρώπινες δραστηριότητες οι οποίες κατά τη γνώµη σας αλλοιώνουν το ανάγλυφο της Γης.
Η σηµερινή µορφή της Γης, αποτέλεσµα της δράσης αυτών των δυνάµεων, παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία γεωµορφολογικών στοιχείων , δηλαδή: οροσειρών, πεδιάδων, λιµνών, ποταµών, νησιών, χερσονήσων, θαλάσσιων λεκανών, τάφρων κτλ. Τα γεωµορφολογικά αυτά στοιχεία διαµορφώνουν το σηµερινό ανάγλυφο της Γης , που διακρίνεται σε ηπειρωτικό και υποθαλάσσιο.
Εικόνα 12.1: Kατακόρυφος διαµελισµός
Εικόνα 12.2: Oριζόντιος διαµελισµός

Kεφάλαιο 12ο
Ηπειρωτικό ανάγλυφο: Απαρτίζεται από µία µεγάλη ποικιλία γεωµορφολογικών στοιχείων, τα οποία αποτελούν δύο µεγάλες οµάδες, τον κατακόρυφο και τον οριζόντιο διαµελισµό . Κατακόρυφο διαµελισµό ονοµάζουµε τη µορφολογία µιας περιοχής, και συγκεκριµένα τις διαφορές που παρατηρούνται στο υψόµετρο, δηλαδή οροσειρές, οροπέδια, πεδιάδες, κοιλάδες κ.λπ. Οριζόντιο διαµελισµό ονοµάζουµε τη µορφολογία των ακτών, και συγκεκριµένα τις διαφορές που έχουν ως προς το µήκος και το σχήµα, δηλαδή κόλπους, ακρωτήρια, χερσονήσους, νησιά κ.λπ.

| Στοιχεία κατακόρυφου διαµελισµού   | Στοιχεία κατακόρυφου διαµελισµού   | Στοιχεία κατακόρυφου διαµελισµού   |
|------------------------------------|------------------------------------|------------------------------------|
| οροσειρές                          | όρη                                | λόφοι                              |
| οροπέδια                           | πεδιάδες                           | κοιλάδες                           |
| χαράδρες                           | φαράγγια                           | ποταµοί                            |

Υποθαλάσσιο ανάγλυφο: Ο άνθρωπος µε τη βοήθεια των δορυφόρων χαρτογράφησε τον βυθό όλων των θαλασσών. Το θέαµα είναι µαγευτικό! Το υποθαλάσσιο ανάγλυφο αποτελείται από υποθαλάσσιες οροσειρές, βαθιές τάφρους, απότοµα βυθίσµατα και τεράστιες λεκάνες. Πρόκειται για µια πολυµορφία ελκυστική για κάθε ερευνητή.
Εικόνα 12.3: Tο υποθαλάσσιο ανάγλυφο της Γης
Bρες το βαθύτερο και το υψηλότερο σηµείο του πλανήτη µας. Σε ποιο ανάγλυφο βρίσκεται το καθένα; Eντόπισέ τα στον γεωµορφολογικό χάρτη της τάξης σου.

Kεφάλαιο 12ο

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ανάγλυφο της Γης : η µορφή της Γης µε τις οροσειρές, τις πεδιάδες, τους ποταµούς, τις ακτές, τα νησιά κ.λπ.
Γεωµορφολογικά στοιχεία : τα στοιχεία εκείνα που χαρακτηρίζουν τις µορφές του ανάγλυφου της Γης
Ενδογενείς δυνάµεις : οι δυνάµεις που δρουν στο εσωτερικό της Γης
Εξωγενείς δυνάµεις : οι δυνάµεις που δρουν στην επιφάνεια της Γης
Κατακόρυφος διαµελισµός : η µορφολογία µιας περιοχής, και συγκεκριµένα οι διαφορές που παρατηρούνται ως προς το υψόµετρο (οροσειρές, οροπέδια, πεδιάδες, κοιλάδες, λίµνες κ.λπ.)

Οριζόντιος διαµελισµός : η µορφολογία των ακτών, και συγκεκριµένα οι διαφορές τους ως προς το µήκος και το σχήµα (κόλποι, ακρωτήρια, χερσόνησοι, νησιά κ.λπ.)

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε τέσσερις οµάδες. Κάθε οµάδα επιλέγει µία ήπειρο και κατασκευάζει τη µακέτα της µε πλαστελίνη σε διαφορετικά χρώµατα, για να παρουσιάσει την ποικιλοµορφία του ανάγλυφου της ηπείρου (οροσειρές, βουνά, πεδιάδες, νησιά, κόλποι, ακρωτήρια κ.ά.).
Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το Πέµπτο Βουνό (απόσπασµα)
«Σε ανέβασα στην κορφή του Πέµπτου Βουνού, για να µπορέσεις να δεις την κοιλάδα, την πόλη, τα άλλα βουνά, τους βράχους και τα σύννεφα. Ο Κύριος συνήθιζε να διατάζει τους Προφήτες Του να ανεβαίνουν στις κορφές των βουνών, για να µιλήσουν µαζί Του. Πάντα αναρωτιόµουν το γιατί και τώρα µόνο καταλαβαίνω τον λόγο: όταν βρισκόµαστε ψηλά, όλα τα βλέπουµε µικρά.
Η δόξα και τα βάσανά µας δεν έχουν πια καµιά σηµασία. Όλα εκείνα που κερδίσαµε ή χάσαµε µένουν εκεί κάτω. Από την κορφή του Βουνού µπορείς να καταλάβεις πόσο µεγάλος είναι ο κόσµος και πόσο απέραντος είναι ο ορίζοντας».

Πάουλο Κοέλο

Οι µεγάλες οροσειρές, οι µεγάλες πεδιάδες
- ✒ για τις µεγάλες οροσειρές και τις µεγάλες πεδιάδες της Γης
- για τους λόγους ανάπτυξης των πολιτισµών στις πεδινές εκτάσεις
Εικόνα 13.1: Γεωµορφολογικός χάρτης της Γης

| Η Π Ε Ι Ρ Ο Σ   |                            | Ο Ρ Ο Σ Ε Ι Ρ Α   | Κ Ο Ρ Υ Φ Η ( Υ Ψ Ο Σ )                 | Π Ε Δ Ι Α Δ Α     |      |
|-----------------|----------------------------|-------------------|-----------------------------------------|-------------------|------|
|                 | Ασία Ιµαλάια               | Α*                | Έβερεστ (8.848)                         | ΝΑ Ασίας          | (3)* |
| Ασία            |                            |                   | Κίνας                                   |                   | (2)  |
|                 | Ασία                       |                   |                                         | Σιβηρική          | (1α) |
|                 | Ευρώπη Καύκασος            | Β                 | Ελµπρούζ (5.642)                        | Ρωσίας            | (1)  |
| Ευρώπη Αφρική   | Άλπεις Κιλιµάντζαρο (όρος) | Γ Δ               | Λευκό Όρος (4.807) Κιλιµάντζαρο (5.895) | Ευρώπης Νίγηρα    | (4)  |
| Αφρική          | Άτλαντας                   | Ε                 | Τουµπκάλ (4.165)                        |                   | (5)  |
| Β. Αµερική      |                            |                   |                                         |                   |      |
|                 | Βραχώδη Όρη                | Ζ                 | Μακ Κίνλεϊ (6.194)                      | Β. Αµερικής       | (6)  |
| Ν. Αµερική      | Άνδεις                     | Η                 | Ακονκάγκουα (6.960)                     | Αµαζονίου         | (7)  |
| Ωκεανία         | Αυστραλιανές Άλπεις        |                   |                                         | Μάρεϊ & Ντάρλινγκ | (8)  |

- * Tα γράµµατα και οι αριθµοί αναφέρονται στις ενδείξεις του χάρτη.

Kεφάλαιο 13ο
Παρατηρήστε τον παγκόσµιο χάρτη, εντοπίστε και ονοµάστε τις µεγαλύτερες οροσειρές και τις µεγαλύτερες πεδιάδες της Γης.
Οι µεγάλες οροσειρές είναι αποτέλεσµα των ενδογενών δυνάµεων. Αντίθετα, οι τεράστιες πεδιάδες διαµορφώθηκαν από την επίδραση εξωγενών δυνάµεων.
Εικόνα 13.2α: Oροπέδιο
Εικόνα 13.2β: OροσειράΕικόνα 13.2γ: Πεδινή περιοχή
Εικόνα 13.2δ: Πεδιάδα
Ας συζητήσουµε πώς έδρασαν οι εξωγενείς δυνάµεις, ώστε να διαµορφωθούν αυτά τα γεωµορφολογικά στοιχεία.
Το ανάγλυφο µιας περιοχής διαµορφώνει τις καιρικές συνθήκες της περιοχής, οι οποίες επηρεάζουν τις δραστηριότητες των ανθρώπων. Επίσης το ανάγλυφο διευκολύνει ή εµποδίζει τις καλλιέργειες, το κτίσιµο πόλεων και χωριών, την επικοινωνία (κατασκευή δρόµων, σιδηροδρόµων), τις µεταφορές κ.λπ.

Παρατηρώντας τον παγκόσµιο γεωµορφολογικό χάρτη συζητήστε σε ποιες περιοχές του πλανήτη µας αναπτύχθηκαν µεγάλοι πολιτισµοί. Εξετάστε αν το ανάγλυφο ήταν ένας από τους λόγους ανάπτυξης.

Χρησιµοποιώντας την υδρόγειο της τάξης…

Kεφάλαιο 13ο
Εικόνα 13.3: Η υδρόγειος σφαίρα
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε τρεις οµάδες και βρίσκουµε στοιχεία για τους πολιτισµούς των Ίνκας, των Αιγυπτίων και των Βαβυλωνίων. Συσχετίζουµε τη γεωγραφική τους θέση µε την ανάπτυξή τους.
Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Έβερεστ και Μαριάνες
Το υψηλότερο σηµείο του πλανήτη µας είναι η κορυφή Έβερεστ, στην οροσειρά των Ιµαλαΐων, που έχει ύψος περίπου 9.000 µέτρα. Το χαµηλότερο σηµείο είναι η τάφρος των Μαριάνων, στο µέσο του Ειρηνικού ωκεανού, µε βάθος περίπου 11.000 µέτρα. Συγκρίνοντας αυτά τα µεγέθη µε τη διάµετρο της Γης (περίπου 12.800.000 µ.) διαπιστώνουµε ότι αντιπροσωπεύουν εξάρσεις (υψώµατα και βυθίσµατα) µικρότερες σε αναλογία από τις ανωµαλίες που παρατηρούνται στη φλούδα ενός πορτοκαλιού.
Οι συγγραφείς

Γίνε για λίγο ένας νέος Μαγγελάνος που ταξιδεύει µε αεροπλάνο. Ξεκίνα από τον Πρώτο Μεσηµβρινό (Γκρίνουιτς, Λονδίνο) µε κατεύθυνση προς ανατολικά κατά µήκος ενός παραλλήλου του βόρειου ηµισφαιρίου. Ποιες οροσειρές και ποιες µεγάλες πεδιάδες θα συναντήσεις;

Kεφάλαιο 14ο

Τα µεγαλύτερα ποτάµια και οι µεγαλύτερες λίµνες της Γης
Η ποσότητα νερού που υπάρχει στους ποταµούς και στις λίµνες αντιστοιχεί σε ένα πολύ µικρό µέρος (0,02%) της συνολικής ποσότητας νερού του πλανήτη µας. Η ποσότητα αυτή καλύπτει µόνο το 2% της επιφάνειας της Γης. Ωστόσο το γλυκό νερό είναι πολύ σηµαντικό, γιατί αποτελεί πηγή ζωής για όλους τους οργανισµούς.

Οι µεγαλύτεροι ποταµοί της Γης
Εικόνα 14.1: Ο Αµαζόνιος ποταµός
Εικόνα 14.2: Ο Νείλος ποταµός
Η εικόνα 14.1 παρουσιάζει τον Αµαζόνιο, τον δεύτερο µεγαλύτερο σε µήκος ποταµό της Γης µετά τον Νείλο (εικόνα 14.2). Γύρω από τις όχθες του Αµαζονίου βρίσκεται το µεγαλύτερο δάσος της Γης. Εδώ παράγεται µε τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης το 35% του οξυγόνου της ατµόσφαιρας, γι' αυτό η περιοχή θεωρείται ο «πνεύµονας» του πλανήτη.
Βρείτε στον παγκόσµιο γεωµορφολογικό χάρτη πού βρίσκονται οι ποταµοί Αµαζόνιος και Νείλος.

Εκτός από τον Αµαζόνιο και τον Νείλο υπάρχουν και άλλοι µεγάλοι και σηµαντικοί για τον άνθρωπο ποταµοί.
Ας εντοπίσουµε και τους άλλους ποταµούς στον χάρτη.
Παρατηρώντας τις περιοχές που διασχίζουν οι ποταµοί του πίνακα που ακολουθεί, ας συζητήσουµε για τους λαούς που ζουν κοντά τους και τις δραστηριότητες που αναπτύσσουν εκεί. Ας δούµε την ανάπτυξη των πόλεων, την αγροτική παραγωγή και τις δυνατότητες επικοινωνίας.

Kεφάλαιο 14ο

| Η Π Ε Ι Ρ Ο Σ   | Π Ο Τ Α Μ Ο Σ     |   Μ Η Κ Ο Σ ( χ µ . ) |
|-----------------|-------------------|-----------------------|
| Αφρική          | Νείλος            |                 6.669 |
| Αµερική         | Αµαζόνιος         |                 6.436 |
| Αµερική         | Μισισιπής         |                 5.969 |
| Ασία            | Γιαγκ-Τσε-Γιαγκ   |                 5.471 |
| Αφρική          | Κόνγκος           |                 4.373 |
| Ασία            | Λένας             |                 4.312 |
| Αφρική          | Νίγηρας           |                 4.183 |
| Ωκεανία         | Μάρεϊ & Ντάρλινγκ |                 3.717 |
| Ευρώπη          | Βόλγας            |                 3.685 |
| Ευρώπη          | Δούναβης          |                 2.85  |

Οι µεγάλες λίµνες της Γης
Εικόνα 14.3: Περιοχή µεγάλων λιµνών της Αµερικής
Εικόνα 14.4: Λίµνη Βαϊκάλη
Οι λίµνες της Γης καλύπτουν λιγότερο από το 2% της επιφάνειάς της. Οι περισσότερες περιέχουν γλυκό νερό. Mερικές είναι αλµυρές, όπως η Κασπία και η Νεκρή Θάλασσα, της οποίας µάλιστα το νερό είναι 7,7 φορές πιο αλµυρό από το θαλασσινό.
Η λίµνη Βαϊκάλη βρίσκεται στη Ρωσία, είναι η βαθύτερη λίµνη του κόσµου και περιέχει το 1/5 του νερού της επιφάνειας της Γης. Η λίµνη αυτή κινδυνεύει να «πεθάνει», γιατί το νερό της µολύνεται από τα βιοµηχανικά απόβλητα των εργοστασίων που βρίσκονται στις όχθες της. Τα εργοστάσια χρησιµοποιούν το νερό και, όταν το επιστρέφουν στη λίµνη, αυτό είναι γεµάτο µε επικίνδυνες τοξικές ουσίες. Εποµένως κινδυνεύουν η χλωρίδα και η πανίδα της λίµνης.

Οι µεγαλύτερες λίµνες της Γης παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα:

Kεφάλαιο 14ο

| ΗΠΕΙΡΟΣ   | ΛΙΜΝΗ            |   ΕΚΤΑΣΗ (τ.χµ.) |
|-----------|------------------|------------------|
| Ευρώπη    | Κασπία (Θάλασσα) |          371     |
| Αµερική   | Σουπίριορ        |           82.1   |
| Αφρική    | Βικτωρία         |           68.422 |
| Ασία      | Αράλη            |           66.458 |
| Αµερική   | Χιούρον          |           59.6   |
| Αµερική   | Μίσιγκαν         |           57.8   |
| Αφρική    | Τανγκανίκα       |           32.892 |
| Ασία      | Βαϊκάλη          |           31.5   |

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Λίµνη : κοιλότητα στην επιφάνεια της Γης που περιέχει συνήθως γλυκό νερό Ποτάµι : ρεύµα γλυκού νερού στην επιφάνεια της Γης που κινείται από τα υψηλότερα προς τα χαµηλότερα µέρη της

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε πέντε οµάδες και κάθε µία επιλέγει έναν µεγάλο ποταµό στην Ασία, στην Αφρική, στην Ευρώπη, στη Β. Αµερική και στη Ν. Αµερική. Καταγράφουµε τη ροή του ποταµού από τις πηγές µέχρι τις εκβολές του και εξετάζουµε τα οικονοµικά, κοινωνικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά των κατοίκων που ζουν στις όχθες των ποταµών αυτών.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Υγρότοποι και Σύµβαση Ραµσάρ
Η τεράστια οικολογική σηµασία των υγροτόπων (περιοχών που καλύπτονται µόνιµα ή και περιοδικά από νερό, συνήθως µικρού βάθους) έχει πια παγκόσµια αναγνωριστεί. Αρκετοί από αυτούς προστατεύονται µε εθνικές νοµοθεσίες ή και µε διεθνείς συµβάσεις, όπως είναι η «Σύµβαση για τους Υγροτόπους Διεθνούς Σηµασίας ως Ενδιαιτήµατος για Υδρόβια Πουλιά», γνωστή ως «Σύµβαση Ραµσάρ» (1971). Η Σύµβαση, που έχει συνυπογραφεί και από τη χώρα µας, χαρακτηρίζει ένδεκα από τους ελληνικούς υγροτόπους ως βιοτόπους που χρειάζονται ειδική προστασία. Η διαχείριση των υγροτόπων χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή εξαιτίας της µεγάλης αξίας και της σηµασίας τους. Σωστή διαχείριση των υγροτόπων σηµαίνει ολόπλευρη γνώση και ακόµα υπεύθυνη πληροφόρηση κι εκπαίδευση του κοινού, ώστε να γνωρίσει την πολύπλευρη προσφορά τους, να τους αγαπήσει και να τους προστατεύσει.

Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε.
Παρατηρώντας τον διπλανό πίνακα να συγκρίνετε την
έκταση κάθε λίµνης µε την έκταση της χώρας µας.
Τι συµπεραίνετε;

Η σηµασία του υδρογραφικού δικτύου στη ζωή των ανθρώπων
- ✒ για το υδρογραφικό δίκτυο ενός τόπου
- ποιες ανθρώπινες δραστηριότητες µειώνουν τη διαθέσιµη ποσότητα γλυκού νερού
Εικόνα 15.1: Το νερό στη ζωή
Τι κοινό έχουν όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες που απεικονίζονται στις φωτογραφίες;
Η ιστορία του ανθρώπου συµβαδίζει µε την ιστορία του νερού. Ο άνθρωπος επιδιώκει να ζει κοντά σε περιοχές που διαθέτουν νερό. Το σύνολο των περιοχών γλυκού νερού, όπως είναι οι ποταµοί και οι λίµνες, αποτελούν το υδρογραφικό δίκτυο , το οποίο εξυπηρετεί την ύδρευση , την άρδευση και τις ανάγκες του ανθρώπου για µετακινήσεις, ψυχαγωγία κτλ.

Οι µεγάλοι αρχαίοι πολιτισµοί της Μεσοποταµίας, της Αιγύπτου, της Κίνας και των Ινδιών στήριζαν την ανάπτυξή τους στους ποταµούς Τίγρη και Ευφράτη, Νείλο, Κίτρινο ποταµό (Χουάνγκ Χο), Γάγγη και Ινδό αντίστοιχα.
Εντόπισε στον παγκόσµιο γεωµορφολογικό χάρτη της τάξης σου τους ποταµούς στις περιοχές που αναφέραµε.

Kεφάλαιο 15ο
Το 3000 π.Χ. κατά τη µινωική περίοδο αναπτύχθηκαν όλες οι χρήσεις του νερού. Οι ανασκαφές στα ανάκτορα της Κνωσού αποκάλυψαν ένα τέλειο αποχετευτικό σύστηµα, λουτρά και εγκαταστάσεις για γεωργική εκµετάλλευση του νερού. Αυτό σηµαίνει ότι ο άνθρωπος από πολύ παλιά είχε συνδέσει τη ζωή του µε το γλυκό νερό.
Εικόνα 15.2: Αποχέτευση στην Κνωσό
Εικόνα 15.3: Ο ποταµός Δούναβης
Εικόνα 15.4: Ο ποταµός Μισισιπής
Ο Δούναβης και ο Μισισιπής στο µεγαλύτερο µέρος τους είναι πλωτοί ποταµοί , δηλαδή επιτρέπουν τη συγκοινωνία µε ποταµόπλοια. Οι παραποτάµιες πόλεις έχουν πολλά οφέλη από τους ποταµούς.

Ας συζητήσουµε τα πλεονεκτήµατα που έχει µια πόλη χτισµένη στις όχθες ενός µεγάλου πλωτού ποταµού, σε σχέση µε µια άλλη πόλη που είναι χτισµένη µακριά από οποιοδήποτε υδρογραφικό δίκτυο.
Παρατηρώντας την εικόνα που ακολουθεί σχολιάστε την ανθρώπινη δραστηριότητα που µειώνει τις διαθέσιµες ποσότητες του γλυκού νερού. Ποιες είναι οι παρατηρήσεις σας;
Μια άλλη χρήση του νερού των ποταµών έκανε και ο Ηρακλής σε έναν από
τους άθλους του. Θυµηθείτε ποιος ήταν ο άθλος αυτός και βρείτε στον χάρτη σε ποιους ποταµούς της Πελοποννήσου άλλαξε τη ροή του νερού, για να το χρησιµοποιήσει.

Εικόνα 15.5: Φυτοφάρµακα και λιπάσµατα στη λίµνη

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Άρδευση : το πότισµα των καλλιεργηµένων εκτάσεων
Ύδρευση : η χρήση του νερού για την κάλυψη των καθηµερινών αναγκών
Υδρογραφικό δίκτυο : το σύνολο των περιοχών γλυκού νερού που διαθέτει ένας τόπος (ποταµοί, χείµαρροι, λίµνες, πηγές)
Πλωτός ποταµός : ποταµός στον οποίο µπορούν να πλεύσουν πλοία γνωστά ως ποταµόπλοια

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε τρεις οµάδες εξετάζουµε την ύδρευση και την άρδευση σε χώρες µε πλούσιο υδρογραφικό δίκτυο (Ολλανδία), µε λιγότερο πλούσιο δίκτυο (Ελλάδα) και µε φτωχό δίκτυο (Αίγυπτος). Θα χρησιµοποιήσουµε εγκυκλοπαίδειες, το διαδίκτυο ή όποια άλλη πηγή διαθέτουµε.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ένας µύθος για την ίδρυση των Ολυµπιακών Αγώνων
Σύµφωνα µε µια παράδοση η γέννηση των Ολυµπιακών Αγώνων συνδέεται µε έναν από τους άθλους του Ηρακλή, του πιο αγαπηµένου ήρωα των αρχαίων Ελλήνων. Ο µύθος λέει ότι ο Αυγείας ζήτησε από τον Ηρακλή, έναντι αµοιβής, να του καθαρίσει τους στάβλους. Ο ήρωας τα κατάφερε (χρησιµοποιώντας το νερό ποταµών), αλλά ο Αυγείας δεν τήρησε την υπόσχεσή του. Ο Ηρακλής εξοντώνοντας τους αρχηγούς του στρατού του Αυγεία κατάφερε να νικήσει και να σκοτώσει και τον ίδιο. Σε ανάµνηση της νίκης του όρισε να γίνονται αθλητικοί αγώνες στην Ηλεία προς τιµήν του πατέρα του, του Δία. Σύµφωνα µε τον µύθο ο Ηρακλής έφερε από τη χώρα των Υπερβορείων την αγριελιά, µε τα κλαδιά της οποίας στεφάνωναν τους νικητές. Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι ο ίδιος ο Ηρακλής συµµετείχε σε διάφορα ολυµπιακά αγωνίσµατα και ότι συγκέντρωσε πλήθος κόσµου γύρω από τη διοργάνωση, θεωρώντας ότι αυτή θα ήταν η αρχή της συµφιλίωσης για τους Έλληνες.

Αθήνα 2004

Kεφάλαιο 15ο

Kεφάλαιο 16ο

Οι φυσικές καταστροφές και οι συνέπειές τους στη ζωή των ανθρώπων
- ✒ πώς δηµιουργείται το ηφαίστειο και πώς προκαλείται ο σεισµός
- για τις µεταβολές του ανάγλυφου της Γης εξαιτίας των ενδογενών δυνάµεων
- για τη δράση των εξωγενών δυνάµεων

Ηφαίστεια - Σεισµοί
Η εσωτερική κατασκευή της Γης µοιάζει µε κρεµµύδι, αφού αποτελείται από διαδοχικά στρώµατα. Το εξωτερικό στρώµα είναι στερεό, λέγεται λιθόσφαιρα και αποτελείται από δώδεκα µεγάλες πλάκες, τις λιθοσφαιρικές πλάκες .
Όταν δύο πλάκες πλησιάζουν µεταξύ τους, η µία βυθίζεται κάτω από την άλλη, λιώνει και µετατρέπεται σε µάγµα . Το µάγµα µέσα από ρωγµές που δηµιουργούνται ανεβαίνει προς την επιφάνεια της Γης µε τη µορφή λάβας . Έτσι δηµιουργείται το ηφαίστειο.
Επιπλέον µε την κίνηση αυτή προκαλούνται συγκρούσεις και µεγάλες αναστατώσεις στις περιφέρειες των

Εικόνα 16.2: Καταστροφή από σεισµό
Εικόνα 16.1α: Η δοµή του ηφαιστείου
Εικόνα 16.1β: Το µάγµα του ηφαιστείου
λιθοσφαιρικών πλακών, µε αποτέλεσµα οι περιοχές που βρίσκονται πάνω από τις πλάκες αυτές να υποφέρουν από σεισµούς. Οι σεισµοί προκαλούν σοβαρές καταστροφές σε κτίρια, δρόµους, γέφυρες και άλλες κατασκευές του ανθρώπου.

Kεφάλαιο 16ο
Μελετήστε τον παγκόσµιο χάρτη κατανοµής ηφαιστείων και σεισµών και καταγράψτε τις περιοχές όπου υπάρχει µεγάλη δραστηριότητα. Ας συζητήσουµε τις παρατηρήσεις σας.
Εικόνα 16.3: Λιθοσφαιρικές πλάκες, σεισµικές ζώνες και ηφαίστεια στη Γη
Η χώρα µας έχει έντονη σεισµική δραστηριότητα. Όλοι πρέπει να ζούµε µε τους σεισµούς. Ας συζητήσουµε ποιες πρέπει να είναι οι πρώτες αντιδράσεις µας σε περίπτωση σεισµού.
Πολλές φορές ο άνεµος, το νερό και οι µεγάλες µεταβολές της θερµοκρασίας (εξωγενείς δυνάµεις) προκαλούν θρυµµατισµό των πετρωµάτων της επιφάνειας της Γης. Τότε λέµε ότι γίνεται αποσάθρωση . Στη συνέχεια το νερό και ο αέρας παρασύρουν τα υλικά της αποσάθρωσης προκαλώντας µείωση (φάγωµα) του εδάφους. Το φαινόµενο αυτό λέγεται διάβρωση . Τα υλικά της διάβρωσης µεταφέρονται πάλι από το νερό και τον αέρα και εναποτίθενται σε άλλες περιοχές αλλάζοντας τη µορφή της επιφάνειας της Γης. Η διαδικασία αυτή λέγεται εναπόθεση .

Kεφάλαιο 16ο
Εικόνα 16.4: Αποτελέσµατα διάβρωσης

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Αποσάθρωση : η διαδικασία θρυµµατισµού των πετρωµάτων και η µετατροπή τους σε υλικά που µπορούν να µεταφερθούν από το νερό και τον άνεµο
Διάβρωση : η αλλαγή της εξωτερικής επιφάνειας του εδάφους, που οφείλεται στις εξωγενείς δυνάµεις
Εναπόθεση : η τοποθέτηση των υλικών της αποσάθρωσης και της διάβρωσης µακριά από τον τόπο δηµιουργίας τους
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε δύο οµάδες και βρίσκουµε πληροφορίες για τα γνωστότερα ηφαίστεια και τους πιο καταστρεπτικούς σεισµούς. Χρησιµοποιούµε κάθε πηγή πληροφόρησης που διαθέτουµε.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το ηφαίστειο της Θήρας και ο Μινωικός Πολιτισµός
Νέα ευρήµατα από τα Πανεπιστήµια της Κολούµπια και της Χαβάης επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας ήταν η αιτία να καταστραφεί ο µινωικός πολιτισµός. Το ηφαίστειο δηµιούργησε παλιρροϊκό κύµα και πυκνά νέφη ηφαιστειακής στάχτης προκαλώντας κλιµατικές αλλαγές και καταστρέφοντας τις καλλιέργειες. Επειδή η απόσταση της Θήρας από την Κρήτη είναι µικρή, µόλις 110 χµ., το µεγάλο κύµα τσουνάµι, όπως το αποκάλεσε ο Έλληνας αρχαιολόγος Σ. Μαρινάτος, αφάνισε ολόκληρο τον µινωικό πολιτισµό.

Ιστοσελίδα των New York Times, 2003

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες ως παράγοντας µεταβολών στην επιφάνεια της Γης
- ✒ ποιες ανθρώπινες δραστηριότητες µεταβάλλουν και καταστρέφουν την επιφάνεια της Γης
- να αντιµετωπίζετε µε ευαισθησία τα προβλήµατα των συνανθρώπων σας που πλήττονται από τις φυσικές καταστροφές
Εικόνα 17.1: Ανθρώπινα έργα

Kεφάλαιο 17ο
Εικόνα 17.2: Καταστροφή εξαιτίας ανθρώπινης δραστηριότητας
Ας συζητήσουµε την καταστροφή της φύσης (εικόνα 17.2) που οφείλεται στην ανθρώπινη παρέµβαση. Ας καταγράψουµε τα αποτελέσµατα αυτής της ανθρώπινης παρέµβασης.
Γίνε εσύ ο δάσκαλος και συντόνισε τη συζήτηση µε θέµα την καταγραφή των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που καταστρέφουν το περιβάλλον.

Προστασία των δασών: Η λύση για την παροχή καθαρού πόσιµου νερού
Η προστασία των δασικών περιοχών παρέχει ένα ιδιαίτερα αποτελεσµατικό και οικονοµικό µέσο για τον εφοδιασµό των µεγάλων αστικών κέντρων µε καθαρό πόσιµο νερό υψηλής ποιότητας, σύµφωνα µε το πόρισµα της κοινής έρευνας του Διεθνούς Ταµείου και του WWF για την προστασία των δασών. Οι επιστήµονες τονίζουν ότι η σωστή διαχείριση των δασών βελτιώνει την καθαρότητα του νερού µέσω του φυσικού φιλτραρίσµατος των υπόγειων υδάτινων ρευµάτων µε τις ρίζες των δέντρων, αποµακρύνοντας τα τοξικά στοιχεία, όπως λιπάσµατα και ζιζανιοκτόνα που χρησιµοποιούνται ευρέως στις καλλιέργειες. Επιπλέον η προστασία των δασών ελαχιστοποιεί τον κίνδυνο κατολίσθησης, καθίζησης και γενικότερα οποιασδήποτε µορφής διάβρωσης του εδάφους και αυξάνει τις διαθέσιµες ποσότητες ύδατος.

Ανακοίνωση της WWF, 24-9-03
Μελετήστε την ανακοίνωση της WWF και βρείτε:
- 1. τον θετικό ρόλο των δασών στην ανθρώπινη επιβίωση
- 2. τις ανθρώπινες παρεµβάσεις, που εµποδίζουν την ευεργετική λειτουργία των δασών
3. τα µέτρα άµεσης προστασίας των δασών

Kεφάλαιο 17ο
Ο άνθρωπος, στην προσπάθειά του να εκµεταλλευτεί τη φύση, πολλές φορές προκαλεί µεταβολές στο περιβάλλον, οι οποίες στη συνέχεια γίνονται αιτίες προβληµάτων.
Πολλοί είναι οι συνάνθρωποί µας που πλήττονται από καταστροφές, τις οποίες προκαλούν οι ανθρώπινες παρεµβάσεις. Για παράδειγµα, η συνήθειά µας να ρίχνουµε στην κοίτη των ποταµών απορρίµµατα από κατεδάφιση οικοδοµής µπορεί να γίνει αιτία πληµµύρας και να καταστρέψει περιουσίες. Μια απότοµη κατολίσθηση κατά την κατασκευή ενός έργου µπορεί να προκαλέσει ανθρώπινα θύµατα. Σε αυτές τις περιπτώσεις όλοι έχουµε χρέος να συµπαραστεκόµαστε στους πάσχοντες συνανθρώπους µας και να συµµετέχουµε ενεργά βοηθώντας τους, ώστε να απαλύνουµε τις επιπτώσεις της καταστροφής.

Ας συζητήσουµε τις ανθρώπινες παρεµβάσεις που µπορεί να προκαλέσουν αυτές τις καταστροφές και πώς πρέπει ο άνθρωπος να δραστηριοποιηθεί για να µην επαναληφθούν.

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε δύο οµάδες κατασκευάζουµε µία µακέτα του τόπου µας όπως είναι σήµερα και µία µακέτα του τόπου όπως τον φανταζόµαστε χωρίς τις ανθρώπινες παρεµβάσεις.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Φράγµατα
Η δηµιουργία φραγµάτων απαιτεί σηµαντικές καταστροφικές επεµβάσεις του ανθρώπου στη φύση (υλοτοµία, ανατινάξεις τεράστιων βράχων, διανοίξεις δρόµων, άντληση και εκτροπή του υπάρχοντος νερού). Το τοπίο αλλάζει δραµατικά. Μετά την κατασκευή ενός φράγµατος το ποτάµι µε το ρέον νερό µετατρέπεται σε βαθιά λίµνη αλλάζοντας τελείως τα οικολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής. Ελαττώνεται η ποσότητα νερού και η ύλη που φέρνει το νερό προς τις εκβολές του ποταµού έχει ως συνέπεια να απειλούνται η χλωρίδα και η πανίδα στο «δέλτα» των ποταµών. Τα φράγµατα λόγω του µεγάλου µήκους της σχηµατιζόµενης βαθιάς λίµνης αποκόπτουν τις µετακινήσεις τόσο των ψαριών κατά µήκος των ποταµών όσο και των χερσαίων ζώων κατά πλάτος των ποταµών. Στη χώρα µας υπάρχουν φράγµατα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τα οποία αλλοιώνουν την επιφάνεια της Γης και καταστρέφουν τη χλωρίδα και την πανίδα.

Διασκευή από κείµενο του «Virtual School»

Γ ' Ενότητα

Η Γη ως χώρος ζωής του ανθρώπου

Στην ενότητα αυτή θα µάθετε για:
- ✔ την κατανοµή του πληθυσµού στη Γη
- ✔ τις γλώσσες και τις θρησκείες
- ✔ τη ζωή των ανθρώπων σε διαφορετικά φυσικά περιβάλλοντα

Η κατανοµή του πληθυσµού στη Γη
- ✒ για τις πυκνοκατοικηµένες και αραιοκατοικηµένες περιοχές της Γης
- ✒ για την εξέλιξη του ανθρώπινου πληθυσµού στη Γη
Εικόνα 18.1: Kατανοµή της πυκνότητας του πληθυσµού στη Γη
Η εικόνα 18.1 δείχνει την κατανοµή του ανθρώπινου πληθυσµού στην επιφάνεια της Γης. Ας συζητήσουµε τους γεωγραφικούς, οικονοµικούς, ιστορικούς και κοινωνικούς παράγοντες που διαµόρφωσαν την κατανοµή αυτή.
Ο πληθυσµός δεν κατανέµεται εξίσου σε όλη την επιφάνεια της Γης. Ορισµένες περιοχές είναι πυκνοκατοικηµένες, άλλες αραιοκατοικηµένες και άλλες σχεδόν ακατοίκητες. Αυτό συµβαίνει επειδή όλες οι περιοχές της Γης δεν είναι κατάλληλες για να ζουν σε αυτές οι άνθρωποι.

Για να δηλώσουµε την κατανοµή του πληθυσµού της Γης, χρησιµοποιούµε τον όρο πυκνότητα πληθυσµού . Η πυκνότητα του πληθυσµού µιας περιοχής ή µιας χώρας δηλώνει τον αριθµό των κατοίκων που αναλογούν σε ένα τετραγωνικό χιλιόµετρο. Για να υπολογίσουµε την πυκνότητα του πληθυσµού, διαιρούµε τον αριθµό που δηλώνει τον πληθυσµό της περιοχής µε αυτόν που δηλώνει την έκτασή της.

Kεφάλαιο 18ο
Γνωρίζοντας ότι ο πληθυσµός της Ελλάδας είναι 10.964.020 κάτοικοι (απογραφή του 2001) και η έκτασή της 131.957 τετρ. χµ., υπολόγισε την πυκνότητα του πληθυσµού της χώρας µας. Για να εργαστείς ευκολότερα, στρογγυλοποίησε τον αριθµό του πληθυσµού στα 11 εκατοµµύρια και την έκταση της χώρας µας στις 132.000 τετρ. χµ.
Αρκετοί επιστήµονες υποστηρίζουν ότι ο πλανήτης µας δηµιουργήθηκε πριν από περίπου 4,6 δισεκατοµµύρια έτη. Σήµερα υπολογίζεται ότι στη Γη ζουν περίπου 6,5 δισεκατοµµύρια άνθρωποι. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ραγδαία αύξηση του πληθυσµού. Δηµιουργούνται νέες ανάγκες, για την κάλυψη των οποίων πρέπει να αξιοποιηθούν περισσότερα µέρη του γήινου περιβάλλοντος και να αυξηθεί η παραγωγή στις ήδη καλλιεργούµενες περιοχές.

Ο ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΣΕ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ

| ΕΤΟΣ                                                            | ΑΜΕΡΙΚΗ                                                         | ΑΣΙΑ                                                            | ΑΦΡΙΚΗ                                                          | ΕΥΡΩΠΗ                                                          | ΩΚΕΑΝΙΑ                                                         | ΣΥΝΟΛΟ                                                          |
|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|
| 1750                                                            | 13                                                              | 479                                                             | 95                                                              | 140                                                             | 2                                                               | 728                                                             |
| 1800                                                            | 12                                                              | 602                                                             | 90                                                              | 187                                                             | 2                                                               | 905                                                             |
| 1850                                                            | 24                                                              | 749                                                             | 95                                                              | 266                                                             | 2                                                               | 1.171                                                           |
| 1900                                                            | 59                                                              | 937                                                             | 120                                                             | 401                                                             | 6                                                               | 1.608                                                           |
| 2050 2100**                                                     |                                                                 |                                                                 | 796                                                             | 604                                                             |                                                                 |                                                                 |
| 1960                                                            | 422                                                             | 1.701                                                           | 277                                                             |                                                                 | 16                                                              | 3.020                                                           |
| 1975                                                            | 568                                                             | 2.398                                                           | 408                                                             | 676                                                             | 21                                                              | 4.071                                                           |
| 1990                                                            | 721                                                             | 3.168                                                           | 622                                                             | 722                                                             | 26                                                              | 5.259                                                           |
| 2000                                                            | 830 1.200                                                       | 3.680 6.350                                                     | 1.020 2.350                                                     | 728 1.080                                                       | 29 48                                                           | 6.063 10.678                                                    |
|                                                                 | 2.057                                                           | 6.752                                                           |                                                                 | 1.143                                                           | 57                                                              | 12.359                                                          |
| **Προβλέπεται H εξέλιξη του πληθυσµού της Γης Πηγή:  Esa.un.org | **Προβλέπεται H εξέλιξη του πληθυσµού της Γης Πηγή:  Esa.un.org | **Προβλέπεται H εξέλιξη του πληθυσµού της Γης Πηγή:  Esa.un.org | **Προβλέπεται H εξέλιξη του πληθυσµού της Γης Πηγή:  Esa.un.org | **Προβλέπεται H εξέλιξη του πληθυσµού της Γης Πηγή:  Esa.un.org | **Προβλέπεται H εξέλιξη του πληθυσµού της Γης Πηγή:  Esa.un.org | **Προβλέπεται H εξέλιξη του πληθυσµού της Γης Πηγή:  Esa.un.org |

Μελετήστε τον πίνακα και βρείτε σε ποια ήπειρο παρατηρείται η µεγαλύτερη αύξηση πληθυσµού µεταξύ ετών 1990 και 2000. Ποια είναι τα προβλήµατα που προκαλεί αυτή η µεγάλη αύξηση;
Ο ανθρώπινος πληθυσµός δεν αυξάνεται µε τον ίδιο ρυθµό σε όλες τις περιοχές της Γης. Η βελτίωση των συνθηκών ζωής, η πρόοδος της ιατρικής επιστήµης, η εκπαίδευση και γενικότερα ο τρόπος ζωής των ανθρώπων είναι παράγοντες που επιδρούν στον ρυθµό αύξησης του πληθυσµού.
Aς εντοπίσουµε και άλλους παράγοντες που επηρέασαν την εξέλιξη του πληθυσµού στη Γη.

Παρατηρήστε τον χάρτη της εικόνας 18.3 και εντοπίστε σε ποιες κλιµατικές ζώνες υπάρχουν οι πιο πυκνοκατοικηµένες περιοχές του πλανήτη µας.
Εικόνα 18.2: Δρόµος της Νέας Υόρκης

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Κατανοµή πληθυσµού : φανερώνει τον τρόπο µε τον οποίο οι άνθρωποι µοιράζονται στην επιφάνεια της Γης
Πυκνότητα πληθυσµού : είναι ο αριθµός που φανερώνει πόσοι κάτοικοι αναλογούν σε κάθε τετραγωνικό χιλιόµετρο µιας περιοχής

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε οµάδες όσες είναι και οι ήπειροι. Κάθε οµάδα εντοπίζει τις περισσότερο πυκνοκατοικηµένες περιοχές της ηπείρου και βρίσκει τους παράγοντες που διαµόρφωσαν αυτή την κατανοµή του πληθυσµού.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Η αύξηση του πληθυσµού της Γης
Στο µεγαλύτερο µέρος της ανθρώπινης ιστορίας η αύξηση του πληθυσµού ήταν πάρα πολύ µικρή. Μέχρι το τέλος του 17ου αιώνα πιθανόν να µην ξεπερνούσε το 10%. Μετά το 1750 άρχισε να αυξάνεται µε µεγάλο ρυθµό. Οι επιστήµονες υπολογίζουν ότι πριν από ένα εκατοµµύριο χρόνια στη Γη κατοικούσαν περίπου 125.000 άτοµα. Ο πληθυσµός αυτός αυξήθηκε σιγά σιγά και έφθασε περίπου στα 3,3 εκατοµµύρια πριν 25.000 χρόνια και στα 5,3 εκατοµµύρια πριν 10.000 χρόνια. Στην αρχή του πρώτου µετά Χριστόν αιώνα οι υπολογισµοί δείχνουν ότι ο πληθυσµός ήταν 250 έως 300 εκατοµµύρια. Ο παγκόσµιος πληθυσµός έφθασε στο ένα δισεκατοµµύριο γύρω στο 1820, ενώ έφθασε στα δύο δισεκατοµµύρια µόλις 110 χρόνια µετά, δηλαδή το 1930. Τέλος µέσα σε 46 µόνο χρόνια, το 1976, έφθασε στα τέσσερα δισεκατοµµύρια, ενώ το 2000 ξεπέρασε τα 6 δισεκατοµµύρια…

Κ. Κουτσόπουλος, 2000

Kεφάλαιο 19ο

Γλώσσες και θρησκείες
ότι οι άνθρωποι µιλούν διαφορετικές γλώσσες
και έχουν διαφορετικές θρησκείες
Αγαπώ τους φίλους µου
(ελληνικά)
I love my friends

(αγγλικά)
Io amo i miei amici

(ιταλικά)
J'aime mes amis

(γαλλικά)
(ιαπωνέζικα)
Ας συζητήσουµε για την ανάγκη που έχουν οι άνθρωποι να εκφράζουν τα συναισθήµατά τους, τις επιθυµίες και τις απόψεις τους σε όποιο σηµείο του πλανήτη µας κι αν κατοικούν.
Όλοι οι κάτοικοι της Γης -λευκοί, µαύροι, κίτρινοι- σε όλες τις ηπείρους ζουν σε µικρές ή µεγάλες κοινωνίες, µέσα στις οποίες επικοινωνούν και συνεργάζονται για µια αρµονική συµβίωση . Κάθε οµάδα ανθρώπων έχει διαµορφώσει κοινά στοιχεία επικοινωνίας, µε τα οποία εκφράζονται τα συναισθήµατα, οι επιθυµίες και οι ανάγκες της ζωής.

Η γλώσσα είναι το µέσο επικοινωνίας µε το οποίο οι άνθρωποι συνεννοούνται, ανταλλάσσουν απόψεις και ιδέες, διαδίδουν τη γνώση, τα γράµµατα, τις τέχνες και αναπτύσσουν τον πολιτισµό. Όλοι οι λαοί της Γης δεν µιλούν την ίδια γλώσσα. Έχει υπολογιστεί ότι συνολικά µιλούν περίπου 2.800 γλώσσες. Από αυτές άλλες οµιλούνται από εκατοµµύρια ανθρώπoυς και άλλες από µικρές οµάδες.
Ανάφερε ποιες είναι οι κυριότερες γλώσσες που χρησιµοποιούν σήµερα οι άνθρωποι, για να επικοινωνούν σε παγκόσµιο επίπεδο.
Ας συζητήσουµε µαζί για τη γλώσσα που χρησιµοποιούσαν οι παραµεσόγειοι λαοί, για να επικοινωνούν κατά την αρχαιότητα.

Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι έχουν την ανάγκη να επικοινωνούν µε τον Θεό. Οι σπουδαιότερες θρησκείες είναι ο χριστιανισµός, ο µωαµεθανισµός ή ισλαµισµός, ο βουδισµός, ο κοµφουκιανισµός και ο ιουδαϊσµός.

Γλώσσες
Εικόνα 19.1: Η Αγία Τριάδα, έργο του Ρώσου αγιογράφου Αντρέι Ρουµπλιόφ
Εικόνα 19.2: Ο µιναρές του τεµένους Αχµάντ Ιµπν Τουλούν στο ΚάιροΕικόνα 19.3: Κατανοµή των θρησκειών στη Γη
Μελετήστε τον χάρτη κατανοµής των πιο διαδεδοµένων θρησκειών στον κόσµο και βρείτε ποια θρησκεία επικρατεί σε κάθε ήπειρο.
Η θρησκεία ενός λαού επιδρά στον τρόπο ζωής, στη µορφή της οικογένειας, στις κοινωνικές σχέσεις, στις διατροφικές συνήθειες, στα ήθη και στα έθιµά του. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα να επηρεάζονται ο πολιτισµός και η οικονοµία κάθε λαού. Για παράδειγµα, στις µουσουλµανικές χώρες της Βόρειας Αφρικής, ενώ οι κλιµατικές συνθήκες το επιτρέπουν, δεν καλλιεργούνται αµπέλια, επειδή η θρησκεία αυτή δεν επιτρέπει την οινοποσία.

Το περιεχόµενο κάθε θρησκείας διαµορφώνει ήθος και τρόπο ζωής. Με τη θρησκεία δηµιουργείται πολιτισµός και παράγονται αξίες, όπως είναι η ισότητα, η δικαιοσύνη και η αδελφοσύνη. Επιπλέον ένα σηµαντικό έργο που έχει επιτελέσει µέχρι τώρα η θρησκεία είναι η διάσωση της παλαιότερης λογοτεχνίας και των αρχαίων κειµένων από τους µοναχούς των µοναστηριών.
Τούρκος εσύ κι εγώ Ρωµιός κι εσύ λαός κι εγώ λαός, εγώ Χριστό κι εσύ Αλλάχ, όµως κι οι δυο µας «αχ και βαχ».
Μουσική Απ. Καλδάρα Στίχοι Πυθαγόρα Απόσπασµα από το µουσικό έργο «Μικρά Ασία»

Kεφάλαιο 19ο

Kεφάλαιο 19ο
Οι άνθρωποι µερικές φορές κάνουν κακή χρήση του περιεχοµένου της θρησκείας και τη χρησιµοποιούν σαν όπλο εναντίον των αντιπάλων τους και σαν µέσο για να εξυπηρετούν τα συµφέροντά τους. Ο θρησκευτικός φανατισµός οδηγεί σε υπερβολές, καταστροφές, στην απώλεια της ζωής των ανθρώπων, ακόµη και σε πολέµους εµφύλιους ή πολέµους µεταξύ διαφορετικών κρατών. Τέτοια φαινόµενα υπάρχουν πολλά στην ιστορία, όπως ο θάνατος στην πυρά κατά τον Μεσαίωνα, η Ιερά Εξέταση, οι Σταυροφορίες, το Τζιχάντ των Μουσουλµάνων (θρησκευτικός πόλεµος για τη διάδοση του ισλάµ) κ.ά.

Εικόνα 19.4: Η µονή του Αρκαδίου
Προσπάθησε να θυµηθείς από την ιστορία κι άλλες περιπτώσεις κατά τις οποίες οι άνθρωποι µε την πίστη τους έχουν κάνει τον κόσµο καλύτερο ή µε τον φανατισµό τους έχουν φέρει την καταστροφή.
Όλοι οι άνθρωποι έχουµε υποχρέωση να σεβόµαστε τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των συνανθρώπων µας κι ας είναι διαφορετικές από τις δικές µας. Η αποδοχή και ο σεβασµός της θρησκείας των άλλων λαών λέγεται ανεξιθρησκία . Το Σύνταγµα της Ελλάδας υποστηρίζει την ανεξιθρησκία σε ξεχωριστό άρθρο του.

Συζητήστε γιατί είναι ανάγκη να υπάρχει ανεξιθρησκία σε κάθε χώρα του κόσµου.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Συµβίωση : κατάσταση κατά την οποία οι άνθρωποι ζουν µαζί, αλληλεξαρτώνται και συνεργάζονται
Ανεξιθρησκία : η αποδοχή και ο σεβασµός της θρησκείας των άλλων λαών

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οργανισµός Ηνωµένων Εθνών
Ο Οργανισµός Ηνωµένων Εθνών ιδρύθηκε το 1945 µε σκοπό να προαγάγει την ειρήνη και τη συνεργασία ανάµεσα στους λαούς της Γης. Είναι ο µεγαλύτερος διεθνής οργανισµός. Αποτελείται από 184 µέλη και έχει την έδρα του στη Νέα Υόρκη. Τα Ηνωµένα Έθνη έχουν 16 εξειδικευµένα όργανα που ασχολούνται µε τοµείς όπως η Παιδεία (UNESCO), η γεωργία, η υγεία και η οικονοµία. Σηµαντικά όργανα του Ο.Η.Ε. είναι το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και το Συµβούλιο Ασφαλείας, που ασχολούνται µε προβλήµατα τα οποία πολλές φορές ανακύπτουν στα κράτη-µέλη του.

Οι συγγραφείς

Η ζωή στην έρηµο
Εικόνα 20.1: Οι µεγάλες έρηµοι της Γης
Παρατηρήστε τον χάρτη της Γης και εντοπίστε τις ερήµους σε κάθε ήπειρο.
Οι ερηµικές περιοχές καταλαµβάνουν το ένα τρίτο της επιφάνειας της Γης και βρίσκονται σε όλες τις ηπείρους. Η µεγαλύτερη έρηµος του κόσµου είναι η Σαχάρα στην Αφρική, ενώ αρκετά µεγάλη είναι και η έρηµος Γκόµπι στην Ασία. Οι έρηµοι είναι εκτάσεις γης αµµώδεις ή βραχώδεις. Το ανάγλυφό τους µπορεί να περιλαµβάνει οροσειρές, οροπέδια, κορυφές ηφαιστείων, πεδιάδες ή και αποξηραµένες λίµνες. Είναι περιοχές που δέχονται πολύ λίγες βροχοπτώσεις, οι οποίες καθορίζουν τη χλωρίδα και την πανίδα. Έχουν εποµένως αραιή ή καθόλου βλάστηση.

Kεφάλαιο 20ό
Στις ερήµους µπορούµε να συναντήσουµε περιοχές όπου υπάρχει νερό και βλάστηση, οι οποίες λέγονται οάσεις . Χαρακτηριστικό φυτό της όασης στην έρηµο Σαχάρα είναι η χουρµαδιά, η οποία για να εξασφαλίσει την απαραίτητη υγρασία αναπτύσσει βαθιές ρίζες που φτάνουν και τα 30 µέτρα βάθους. Οι κάτοικοι της ερήµου παίρνουν από τη χουρµαδιά τους καρπούς και τα φύλλα της. Τα γέρικα δέντρα, όταν τα κόβουν, τα αξιοποιούν για την κατασκευή των σπιτιών τους. Τα ζώα της ερήµου είναι πολύ λίγα και έχουν µέτριες απαιτήσεις σε νερό. Συναντάµε έντοµα και ερπετά, που κρύβονται στην άµµο και βγαίνουν τη νύχτα για να αναζητήσουν τροφή.

Στις ερήµους επικρατούν ακραίες συνθήκες διαβίωσης. Η διαφορά της θερµοκρασίας ανάµεσα στην ηµέρα και τη νύχτα είναι πάρα πολύ µεγάλη. Στη Σαχάρα, για παράδειγµα, η θερµοκρασία την ηµέρα ανέρχεται στους 70 ο Κελσίου, ενώ τη νύχτα πέφτει πολλές φορές στους 0 ο Κελσίου.
Ας συζητήσουµε πώς επιδρούν οι ισχυροί άνεµοι, που πνέουν στην έρηµο, στη διάβρωση των βράχων και στη δηµιουργία των «µετακινούµενων» αµµόλοφων.
Εικόνα 20.2: Βεδουίνος
Εικόνα 20.3: Η έρηµος Σαχάρα
Εικόνα 20.4: Βεδουίνος καλλιεργητής

Γίνε για λίγο ένας Βεδουίνος (κάτοικος της ερήµου) και περίγραψε ένα εικοσιτετράωρο της ζωής σου στην έρηµο.
Οι φυλές που ζουν στις ερήµους συγκεντρώνονται στις οάσεις και ασχολούνται κυρίως µε τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Οι κτηνοτρόφοι είναι νοµάδες , εκτρέφουν καµήλες και αιγοπρόβατα. Από τα ζώα αυτά παίρνουν το γάλα, το κρέας, το δέρµα και το µαλλί. Φορούν φαρδιά ανοικτόχρωµα ενδύµατα, για να προστατεύονται από τη ζέστη. Οι γεωργοί κατοικούν σε σπίτια κατασκευασµένα από φοινικόκλαδα και καλλιεργούν σιτηρά και διάφορα λαχανικά.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Όαση : περιοχή της ερήµου µε νερό και βλάστηση Νοµάδες : κτηνοτρόφοι περιπλανώµενοι σε βοσκοτόπια
Εικόνα 20.5: Βεδουίνος κτηνοτρόφος

Kεφάλαιο 20ό

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε οµάδες, όσες είναι και οι έρηµοι που εµφανίζονται στον χάρτη 20.1. Συγκεντρώνουµε πληροφορίες από εγκυκλοπαίδειες για την ύπαρξη νερού, τη χλωρίδα, την πανίδα και την πιθανότητα να κατοικούνται από διάφορες φυλές.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ο τρόπος ζωής στην έρηµο αλλάζει
Με τις πρώτες δοκιµαστικές γεωτρήσεις το 1954 εντοπίστηκαν κοιτάσµατα πετρελαίου και φυσικού αερίου στην περιοχή της Σαχάρας (κυρίως στη Λιβύη και στην Αλγερία). Αρκετοί κάτοικοι της ερήµου άφησαν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής και έγιναν εργάτες στις πετρελαιοπηγές µε υψηλό µισθό. Από τα παραδοσιακά προϊόντα της ερήµου (δέρµατα και µαλλί ζώων, φρούτα, αλάτι) µόνον οι χουρµάδες διατηρούν την εµπορική σηµασία τους.
Ένας κλάδος που αναπτύσσεται είναι ο τουρισµός, αν και το υψηλό κόστος µετακίνησης και διαµονής δηµιουργεί µεγάλα εµπόδια. Στη σύγχρονη εποχή τα καραβάνια µε τις καµήλες έχουν καταργηθεί και οι διαδροµές που ακολουθούσαν υποκαθιστώνται από σύγχρονες οδικές αρτηρίες, στις οποίες η κυκλοφορία γίνεται από συνήθη επιβατικά αυτοκίνητα.

ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ

Kεφάλαιο 21ο

Η ζωή στις πολικές περιοχές
- ✒ για τις πολικές περιοχές της Γης
- πώς οι κάτοικοι προσαρµόζονται στις δύσκολες συνθήκες των πολικών περιοχών

Οι πολικές περιοχές της Γης
Εικόνα 21.1: Παγκόσµιος χάρτης µε τις πολικές περιοχές της Γης

Παρατηρήστε τον παγκόσµιο χάρτη και εντοπίστε τις πολικές περιοχές σε κάθε ήπειρο.
Βορειότερα από τον Βόρειο Πολικό Κύκλο και νοτιότερα από τον Νότιο Πολικό Κύκλο εκτείνονται οι πολικές περιοχές της Γης. Είναι περιοχές σκεπασµένες από πάγους, αφού οι ακτίνες του Ήλιου πέφτουν πάντα τελείως πλάγια πάνω σε αυτές και η θερµοκρασία είναι πολύ χαµηλή.
Η βόρεια πολική ζώνη καλύπτεται από τον Βόρειο Παγωµένο Ωκεανό (Αρκτικό Ωκεανό). Περιλαµβάνει τις βόρειες ακτές της Αµερικής, της Ασίας και της Ευρώπης και το νησί Γροιλανδία. Η νότια πολική ζώνη περιλαµβάνει την Ανταρκτική, η οποία από πολλούς θεωρείται ως η τέταρτη κατά σειρά µεγέθους ήπειρος και είναι ακατοίκητη.

Παρατήρησε την εικόνα 21.2 και προσπάθησε να εξηγήσεις το φαινόµενο της πολικής ηµέρας και της πολικής νύχτας.
Ένα παράξενο φαινόµενο στις πολικές περιοχές είναι ότι η ηµέρα και η νύχτα διαρκούν έξι µήνες η καθεµία. Είναι η πολική ηµέρα και η πολική νύχτα . Όταν στην Αρκτική επικρατεί ηµέρα, στην Ανταρκτική επικρατεί νύχτα και αντιστρόφως.
Στις πολικές περιοχές η θερµοκρασία κατεβαίνει πολλές φορές κάτω από τους -60 ο C. Η βλάστηση που αναπτύσσεται το καλοκαίρι µόνο για δύο µήνες (στις βόρειες πολικές περιοχές) είναι της τούνδρας και χαµηλότερα της τάιγκα.

Kεφάλαιο 21ο
Θυµηθείτε από προηγούµενο µάθηµα ποια είναι η βλάστηση της τούνδρας και της τάιγκα. Ποια ζώα ζουν στις πολικές περιοχές;

Εσκιµώοι και Λάπωνες
Εικόνα 21.3α: Περιοχές όπου ζουν οι Εσκιµώοι
Εικόνα 21.3β: Περιοχές όπου ζουν οι Λάπωνες
Παρατηρήστε τους χάρτες και ονοµάστε τις περιοχές όπου ζουν οι κάτοικοι των αρκτικών περιοχών, δηλαδή οι Εσκιµώοι και οι Λάπωνες.
Οι Εσκιµώοι κατόρθωσαν να επιβιώσουν στο τόσο δύσκολο περιβάλλον αναπτύσσοντας έναν αξιοθαύµαστο τρόπο ζωής. Είχαν στη διάθεσή τους µόνο δέρµατα, κόκαλα ζώων και ξύλο. Με τα δέρµατα κατασκεύασαν ενδύµατα και µε τα κόκαλα και το ξύλο διάφορα εργαλεία. Είναι κυνηγοί και ψαράδες. Κυνηγούν τη φώκια και τρέφονται µε το κρέας της, φωτίζονται και θερµαίνονται καίγοντας το λίπος της και ντύνονται µε ρούχα που φτιάχνουν από το δέρµα της. Κατασκευάζουν τις βάρκες τους (καγιάκ) από το δέρµα της φώκιας ή από ξύλο. Για τα σπίτια τους (ιγκλού) χρησιµοποιούν κύβους παγωµένου χιονιού, το µόνο υλικό που υπάρχει άφθονο στις αρκτικές περιοχές. Οι κατασκευές αυτές τους προστατεύουν από το δριµύ ψύχος.

Kεφάλαιο 21ο
Οι Εσκιµώοι χρησιµοποιούν πολλές λέξεις για να εκφράσουν την έννοια του χιονιού. Ας εξηγήσουµε γιατί.
Οι Λάπωνες ζουν στη Βόρεια Ευρώπη. Έχουν συνδέσει τη ζωή τους µε τους ταράνδους, από τους οποίους παίρνουν το κρέας και το γάλα για τροφή. Το δέρµα τους το χρησιµοποιούν για ρούχα και σκηνές.
Καθώς οι τάρανδοι µετακινούνται, για να βρουν τροφή σε περιοχές που δεν είναι καλυµµένες από πάγο, οι Λάπωνες τους ακολουθούν σε ατέλειωτα ταξίδια.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Πολική ηµέρα : η διάρκεια των έξι µηνών, κατά την οποία ο Ήλιος φωτίζει τις πολικές περιοχές της Γης
Πολική νύχτα : η διάρκεια των έξι µηνών, κατά την οποία οι πολικές περιοχές της Γης δε φωτίζονται από τον Ήλιο.

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε δύο οµάδες, τους Εσκιµώους και τους Λάπωνες. Θα συγκεντρώσουµε (από πηγές που διαθέτουµε) περισσότερες πληροφορίες για τη ζωή αυτών των δύο φυλών.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ποιοι είναι oι Λάπωνες
Οι Λάπωνες κατοικούν στα βόρεια της Φινλανδίας, της Σουηδίας, της Νορβηγίας και της Ρωσίας. Δε γνωρίζουµε ακριβώς από πού ήρθαν. Πολλοί επιστήµονες υποστηρίζουν ότι κατάγονται από τη Σιβηρία, ενώ άλλοι ότι έχουν έρθει από την Κεντρική Ευρώπη (Άλπεις).
Άρχισαν να ασχολούνται µε τη λογοτεχνία στις αρχές του 19ου αιώνα. Τα θέµατά τους τα αντλούσαν από τη φύση του αρκτικού βορρά και από τον αγώνα τους να επιβεβαιώσουν την πολιτιστική τους ταυτότητα και να υπερασπίσουν το δικαίωµα της ύπαρξής τους.

Σχεδόν όλοι οι Λάπωνες είναι δίγλωσσοι. Μιλούν και τη λαπωνική γλώσσα και την επίσηµη γλώσσα της χώρας στην οποία κατοικούν.
ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ
Εικόνα 21.4: Λάπωνας στο ταξίδι του

Η ζωή στα τροπικά δάση
- ✒ για τα τροπικά δάση της Γης
- πώς οι κάτοικοι προσαρµόζονται στις συνθήκες αυτών των περιοχών
Εικόνα 22.1: Τα τροπικά δάση της Γης
Παρατηρήστε τον παγκόσµιο χάρτη και εντοπίστε τις περιοχές των τροπικών δασών σε κάθε ήπειρο.
Τα τροπικά δάση εκτείνονται στην τροπική ζώνη, κυρίως γύρω από τον Ισηµερινό. Στις περιοχές αυτές οι βροχοπτώσεις είναι συνεχείς και η θερµοκρασία κυµαίνεται από 20 ο έως 30 ο C καθ' όλη τη διάρκεια του έτους. Στα τροπικά δάση συναντάµε δέντρα πλατύφυλλα, επίφυτα φυτά (προσκολλώνται στα κλαδιά και στους κορµούς των δέντρων), καθώς επίσης θάµνους και πόες.

Οι συνθήκες που επικρατούν εδώ δηµιουργούν ένα ιδανικό περιβάλλον για την ανάπτυξη των φυτών. Τα φυτά των τροπικών δασών δεν σταµατούν ποτέ την ανάπτυξή τους και δεν χάνουν τα φύλλα τους. Τα δέντρα µεγαλώνουν σε διαφορετικά ύψη, µέχρι και στα 50 µ. ακόµη. Έχουν πολύ πυκνό φύλλωµα, το οποίο εµποδίζει τις ακτίνες του Ήλιου να φθάσουν στο έδαφος, µε αποτέλεσµα αυτό να είναι πάντα υγρό και σκεπασµένο από σάπια φύλλα. Οι θρεπτικές ουσίες, που προέρχονται από την αποσύνθεση των φύλλων, απορροφώνται από τις ρίζες των δέντρων.

Kεφάλαιο 22ο
Όσο αποµακρυνόµαστε από τον Ισηµερινό, συναντάµε τροπικά δάση φυλλοβόλων δέντρων, στα οποία οι βροχοπτώσεις σηµειώνονται κυρίως έπειτα από περίοδο παρατεταµένης ξηρασίας. Η περίοδος των βροχοπτώσεων αποκαλείται υγρή περίοδος των µουσώνων.

Θυµηθείτε από προηγούµενο µάθηµα ποια είναι τα ζώα των τροπικών περιοχών.
Τα ζώα των τροπικών δασών είναι πολυάριθµα. Μια µεγάλη ποικιλία εντόµων, αραχνοειδών, φιδιών και πουλιών συµπληρώνει τον πληθυσµό των µικρών και µεγάλων ζώων που ζουν στα τροπικά δάση της Γης.

Οι Πυγµαίοι
Οι Πυγµαίοι είναι µία φυλή της Κεντρικής Αφρικής. Το ύψος τους δεν ξεπερνά το 1.45 µ. και το βάρος τους τα 40 κιλά. Τρέφονται από το κυνήγι (πουλιά, αγριογούρουνα, αντιλόπες κ.ά.) και µε καρπούς, ρίζες, φρούτα, µανιτάρια, µέλι κ.ά.
Κατασκευάζουν τις καλύβες τους, τα κρεβάτια τους και αντικείµενα καθηµερινής χρήσης από τα κλαδιά και τα φύλλα των δέντρων. Παίρνουν από το δάσος ό,τι χρειάζονται και σε ποσότητα µόνον όση χρειάζονται. Ζουν σε µικρές οµάδες και επικοινωνούν µεταξύ τους µε τύµπανα που κατασκευάζουν

Εικόνα 22.2: Νεγκρίτος - Πυγµαίοι
από δέρµατα ζώων. Κάνουν τις δουλειές τους πολύ νωρίς το πρωί ή αργά το βράδυ, όταν δεν κάνει πολλή ζέστη και δεν έχει πολλή υγρασία. Πολύ συχνά αλλάζουν περιοχή, όταν δεν βρίσκουν τροφή (περίπου κάθε δύο µήνες).

Οι Μπαντού
Οι Μπαντού ζουν στην Αφρική και είναι γεωργοί. Επειδή το έδαφος των τροπικών δασών είναι φτωχό σε θρεπτικά συστατικά, έχουν βρει έναν δικό τους τρόπο να το καλλιεργούν. Κάθε δύο χρόνια καίνε τα δέντρα µικρών περιοχών του δάσους, για να αυξήσουν τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους, δηµιουργώντας έτσι νέα χωράφια. Δηλαδή δηµιουργούν νέες περιοχές στο δάσος για να καλλιεργούν, όπου µεταφέρουν και τα χωριά τους. Φυτεύουν µανιόκ, από το οποίο παρασκευάζουν το ψωµί τους, καλαµπόκι, µπανάνες και άλλα φυτά.

Εικόνα 22.3: Μπαντού στη Μοζαµβίκη

Kεφάλαιο 22ο
Οι Πυγµαίοι λένε ότι είναι «τα παιδιά του δάσους». Γιατί αποκαλούν έτσι τους εαυτούς τους; Θα αποκαλούσατε κι εσείς το ίδιο και τους Μπαντού; Δικαιολογήστε τη γνώµη σας.
Εικόνα 22.4: Έρηµος
Εικόνα 22.5: Τροπικό δάσος
Γνωρίζουµε ότι οι κλιµατικές συνθήκες (θερµοκρασία, υγρασία, βροχοπτώσεις κ.ά.) επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων στις ερήµους και στις πολικές περιοχές. Στα τροπικά δά ση η βλάστηση είναι εκείνη που δυσκολεύει τη ζωή των ανθρώπων.
Ας συζητήσουµε ποιες είναι οι δυσκολίες που αντιµετωπίζει ο άνθρωπος από τη βλάστηση των τροπικών δασών.

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε δύο οµάδες: στους Πυγµαίους και στους Μπαντού. Θα συγκεντρώσουµε από τις πηγές µας περισσότερες πληροφορίες για τη ζωή αυτών των δύο φυλών.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Τροπικά δάση
«Η ζέστη γινόταν ανυπόφορη στη διάρκεια της µέρας και η φασαρία από τις µαϊµούδες και τα πουλιά µπορούσε να τρελάνει άνθρωπο. Οι κροκόδειλοι παρέµεναν ακίνητοι επί ώρες στις ξέρες, µε τα σαγόνια τους ανοιχτά για να πιάνουν πεταλούδες. Κοντά στα εγκαταλειµµένα αγροτόσπιτα φαίνονταν τα σπαρµένα µε καλαµπόκι χωράφια µε ολοζώντανα σκυλιά που γάβγιζαν στο πέρασµα των πλεούµενων κι ακόµα και στα έρηµα µέρη υπήρχαν παγίδες για ταπίρους* και δίχτυα για ψάρεµα που στέγνωναν στον ήλιο, αλλά πουθενά δε φαινόταν ψυχή (στις όχθες του ποταµού Μαγδαλένα, Νότια Αµερική).

«Ο Στρατηγός µες τον Λαβύρινθό του», Γκαµπριέλ Γκαρθία Μάρκες
* είδος ζώου των τροπικών δασών

Kεφάλαιο 23ο

Η ζωή στις εύκρατες περιοχές
- ✒ ποιες είναι οι εύκρατες περιοχές της Γης
- γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν στις εύκρατες περιοχές
Εικόνα 23.1: Οι κλιµατικές ζώνες της Γης
Παρατηρώντας τον χάρτη και ανακαλώντας προηγούµενες γνώσεις να αναφέρεις τι κλίµα επικρατεί στις περιοχές ανάµεσα: α) στον Τροπικό του Καρκίνου και στον Βόρειο Πολικό Κύκλο, β) στον Τροπικό του Αιγόκερω και στον Νότιο Πολικό Κύκλο.
Το µεγαλύτερο µέρος του πληθυσµού της Γης έχει συγκεντρωθεί στις εύκρατες περιοχές, επειδή σε αυτές δεν παρατηρούνται ακραίες κλιµατικές συνθήκες, όπως συµβαίνει στις ερήµους και στις πολικές περιοχές. Επίσης η βλάστηση στις εύκρατες περιοχές δεν παρεµποδίζει τις ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως στις τροπικές.

Οι άνθρωποι στις εύκρατες ζώνες κατάφεραν να αναπτύξουν τη γεωργία, την κτηνοτροφία, το εµπόριο, αλλά και τις επιστήµες, την τεχνολογία και τον πολιτισµό . Έχουν τη δυνατότητα να δηµιουργούν πόλεις, να κατασκευάζουν κάθε είδους έργα, να µορφώνονται και να ασχολούνται µε

Kεφάλαιο 23ο
τις Καλές Τέχνες. Παράγουν διαρκώς όλο και περισσότερα αγαθά, κάνουν νέες εφευρέσεις για την καλύτερη διαβίωσή τους και επικοινωνούν εύκολα µεταξύ τους σε όποιο σηµείο του πλανήτη κι αν βρίσκονται. Ταξιδεύουν µε ασφάλεια και ταχύτητα µε αυτοκίνητα, τρένα, πλοία και αεροπλάνα.
Εικόνα 23.2: Κατασκευή δρόµου στη Γερµανία
Εικόνα 23.3: Υπερηχητικό αεροσκάφος ΚΟΝΚΟΡΤ
Εικόνα 23.4: Ο γαλλικός Σιδηρόδροµος Μεγάλης Ταχύτητας
Ας συζητήσουµε τις συνέπειες που επιφέρουν στο περιβάλλον οι ανθρώπινες επεµβάσεις µε την ανάπτυξη της τεχνολογίας.

Η ζωή του ανθρώπου είναι συνυφασµένη µε το περιβάλλον στο οποίο ζει. Άλλοτε ο άνθρωπος προσαρµόζεται σύµφωνα µε τις συνθήκες που αντιµετωπίζει και άλλοτε προσαρµόζει τη φύση στις ανάγκες και στις απαιτήσεις του.
Εικόνα 23.6: Από τη ζωή των Εσκιµώων
Εικόνα 23.7: Από τη ζωή των Ευρωπαίων, Κοπεγχάγη
Εικόνα 23.5: Από τη ζωή στα τροπικά δάση
Ας συγκρίνουµε τον τρόπο ζωής των φυλών των τροπικών δασών και των πολικών περιοχών µε τον τρόπο ζωής των ανθρώπων στις εύκρατες περιοχές της Γης. Πώς συµπεριφέρονται στη φύση οι πρώτοι και πώς οι δεύτεροι;

Kεφάλαιο 23ο

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Πολιτισµός : η ανάπτυξη που παρουσιάζεται στις πνευµατικές και υλικές συνθήκες της ζωής του ανθρώπου
Τεχνολογία : η πρακτική εφαρµογή των τεχνών και των επιστηµών στη βιοµηχανία, στη γεωργία, στην κτηνοτροφία, στο εµπόριο και σε κάθε δραστηριότητα του ανθρώπου

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε δύο οµάδες και χρησιµοποιούµε τον παγκόσµιο χάρτη της τάξης µας. Η µία οµάδα καταγράφει τα κράτη της βόρειας εύκρατης ζώνης και η άλλη οµάδα τα κράτη της νότιας εύκρατης ζώνης. Μελετάµε την οικονοµική και την τεχνολογική ανάπτυξη των κρατών κάθε ζώνης και συγκρίνουµε τα αποτελέσµατα της µελέτης µας. Ζητάµε και τη βοήθεια της δασκάλας ή του δασκάλου µας.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το εύκρατο κλίµα στην «υπηρεσία» της ανθρωπότητας
Το εύκρατο κλίµα είναι ο καλύτερος φίλος και βοηθός του ανθρώπου. Του δίνει τον ήλιο που χρειάζεται και τη βροχή που έχει ανάγκη για να αναπτυχθεί, να θρέψει, να καλλιεργήσει, να εργαστεί, να δηµιουργήσει και να προοδεύσει. Ο άνθρωπος δηλαδή δεν έχει να παλέψει µε ακραίες καιρικές συνθήκες για να καλύψει τις βιολογικές και κοινωνικές του ανάγκες. Εποµένως µπορεί να ασχοληθεί µε την ανάπτυξη της τεχνολογίας, την πρόοδο των επιστηµών και των τεχνών. Μάλιστα, η τεχνολογία που αναπτύσσεται στα εύκρατα κλίµατα συντελεί στην ενεργοποίηση ορισµένων τοµέων σε τόπους µε κλίµατα που δεν ευνοούν πολλές από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Για παράδειγµα, σε ορισµένες κατοικηµένες ψυχρές περιοχές της Σιβηρίας λειτουργούν ορυχεία, βιοµηχανικές µονάδες και επιστηµονικά κέντρα χάρη στις τεχνολογίες που αναπτύχθηκαν σε περιοχές µε εύκρατο κλίµα. Επίσης, άλλο παράδειγµα αποτελεί η τεχνογνωσία που ανέπτυξαν οι άνθρωποι των εύκρατων κλιµάτων, µε την οποία δηµιουργήθηκαν εγκαταστάσεις ανόρυξης πετρελαίου σε περιοχές όπως στην έρηµο Σαχάρα.

Οι συγγραφείς
Δ' Ενότητα Οι ήπειροι
την Ευρώπη

Στην ενότητα αυτή θα µάθετε για: ✔
την Ασία
την Αφρική
τη Βόρεια Αµερική
τη Νότια Αµερική
την Ωκεανία

Kεφάλαιο 24ο

Η ΕYP ΩΠH H ταυτότητα της Eυρώπης
: 10.498.000 τετρ. χµ.
: 729.000.000 κάτοικοι (2003)
Έκταση Πληθυσµός
- Θέση : Βρίσκεται µεταξύ 34 ο 48' Β και 71 ο 10'Β (στο βόρειο ηµισφαίριο)
- και µεταξύ 5 ο 30'Δ (στο δυτικό ηµισφαίριο) και 67 ο 20'Α (στο ανατολικό ηµισφαίριο).
- Είναι στα δυτικά της Ασίας και βόρεια της Αφρικής
- Οριζόντιος διαµελισµός (κυριότερα ακτογραφικά στοιχεία)
- Θάλασσες : Μπάρεντς, Νορβηγική, Βαλτική, Βόρεια Θάλασσα, Θάλασσα Μάγχης
(στον Ατλαντικό Ωκεανό), Μεσόγειος Θάλασσα,
- Μαύρη Θάλασσα (Εύξεινος Πόντος)
- Χερσόνησοι : Σκανδιναβική, Ιβηρική, Ιταλική, Βαλκανική
- Νησιά : Ισλανδία, Μεγάλη Βρετανία, Ιρλανδία, Σικελία, Σαρδηνία, Κορσική,
- Κύπρος, Μάλτα, Κρήτη
- Κατακόρυφος διαµελισµός (κυριότερα στοιχεία)
- Οροσειρές, όρη : Σκανδιναβικές Άλπεις, Άλπεις, Πυρηναία, Σιέρα Νεβάδα, Απέννινα,
- Δειναρικές Άλπεις, Καρπάθια Όρη, Αίµος, Πίνδος, Ουράλια Όρη
- Πεδιάδες : Ρωσική, Γερµανοπολωνική, Γαλλική, Ουγγρική
- Ποταµοί : Δούναβης, Ρήνος, Βόλγας, Δνείπερος, Έλβας
- Λίµνες : Λατόνγκα, Ονένγκα, Βένερ

Η θέση της Ευρώπης
Και η Ευρώπη, η ήπειρος, του Αγήνορα η κόρη, του Κάδµου η µικρή αδελφή, του βασιλιά της Θήβας, η Ευρώπη, που αγάπησε ο Δίας του Ολύµπου, συγκέντρωσε τα τέκνα της και µε σοφία λέγει: «Δεν πρέπει πια ποτέ ξανά να αποχωριστείτε. Βοήθεια να δίνετε ο ένας προς τον άλλον κι όλα της γης τα αγαθά δίκαια να µοιραστείτε».
Μαρία Ταστσόγλου
Εικόνα 24.1: Η θέση της Ευρώπης στη Γη
Με αφορµή τους παραπάνω στίχους, ας συζητήσουµε πώς πήρε το όνοµά της η Ευρώπη. Τι µήνυµα δίνει ο τελευταίος στίχος για τη σηµερινή Ευρώπη;

Όπως βλέπουµε στον παγκόσµιο χάρτη, το µεγαλύτερο µέρος της Ευρώπης βρίσκεται στη βόρεια εύκρατη ζώνη. Είναι ενωµένη µε την Ασία και µαζί οι δύο ήπειροι αποτελούν την Ευρασία. Θα µπορούσαµε να πούµε ότι η Ευρώπη είναι µία πολύ µεγάλη χερσόνησος της Ευρασίας. Τα χερσαία σύνορά της µε την Ασία είναι η οροσειρά των Ουραλίων. Η Μεσόγειος Θάλασσα συνδέει την Ευρώπη µε την Αφρική και ο πορθµός του Γιβραλτάρ είναι το πλησιέστερο σηµείο των δύο ηπείρων (απέχουν µεταξύ τους µόλις λίγα χιλιόµετρα).
Παρατηρήστε στον παγκόσµιο χάρτη τη θέση της Ευρώπης σε σχέση µε τον Ισηµερινό και τον Πρώτο Μεσηµβρινό και πείτε σε ποια ηµισφαίρια βρίσκεται.

Ας βρούµε στον παγκόσµιο χάρτη τις γεωγραφικές συντεταγµένες (γεωγραφικό µήκος και πλάτος) της ηπειρωτικής Ευρώπης (χωρίς τα νησιά).

Kεφάλαιο 24ο
Εντοπίστε στον χάρτη σε ποια κράτη βρίσκεται το βορειότερο, το νοτιότερο, το ανατολικότερο και το δυτικότερο σηµείο της Ευρώπης συµπεριλαµβανοµένων και των νησιών.
Χάρη στη γεωγραφική θέση της, η Ευρώπη διαθέτει σηµαντικά πλεονεκτήµατα. Θεωρείται το «σταυροδρόµι τριών ηπείρων». Στα εδάφη της συναντώνται οι περισσότεροι λαοί της Γης. Στις πόλεις της πραγµατοποιούνται οι µεγαλύτερες διεθνείς εκθέσεις προϊόντων και γίνονται συγκεντρώσεις επί πολιτιστικών θεµάτων. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα την ανάπτυξη των διεθνών συγκοινωνιών, µε τις οποίες πραγµατοποιούνται οι µετακινήσεις των ανθρώπων και οι µεταφορές των προϊόντων.

Σκέψου και πες ποια άλλα πλεονεκτήµατα απορρέουν από τη θέση της Ευρώπης ως προς την οικονοµία και τον πολιτισµό.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Χερσαία σύνορα : τα µέρη της ξηράς µε τα οποία συνορεύει µια περιοχή
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε δύο οµάδες. Η µία οµάδα θα φέρει πληροφορίες για τα στενά του Γιβραλτάρ και η άλλη για τα στενά του Ελλησπόντου (δηλαδή τα δύο σηµεία µε τα οποία η ευρωπαϊκή ήπειρος επικοινωνεί µε άλλες ηπείρους).

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Ένας άλλος µύθος για την Ευρώπη
Η Ευρώπη ήταν βασιλοπούλα της Φοινίκης, µιας χώρας της Ασίας κοντά στην Κύπρο. Ήταν τόσο όµορφη, που όταν την είδε µια µέρα ο Δίας την αγάπησε και θέλησε να την κάνει γυναίκα του. Μεταµορφώθηκε σε έναν ωραίο ταύρο και την πλησίασε σιγά σιγά. Η Ευρώπη χάιδεψε το ζώο και κάθισε στην πλάτη του. Τότε ο ταύρος πέταξε µε την κοπέλα µακριά. Έφθασε στην Κρήτη, όπου η Ευρώπη παντρεύτηκε τον Δία και γέννησε τρεις γιους. Ένας από αυτούς ήταν ο Μίνωας, ο ξακουστός βασιλιάς της Κρήτης.

Οι συγγραφείς

Ο οριζόντιος διαµελισµός της Ευρώπης
ποια είναι τα σηµαντικότερα ακτογραφικά στοιχεία της Ευρώπης
Εικόνα 25.1: Οι µεγάλες χερσόνησοι της Ευρώπης
Βρείτε στον χάρτη τις µεγαλύτερες χερσονήσους και τους κόλπους της Ευρώπης.
Η Ευρώπη βρέχεται βόρεια από τον Βόρειο Παγωµένο Ωκεανό, δυτικά από τον Ατλαντικό Ωκεανό, νότια από τη Μεσόγειο Θάλασσα και νοτιοδυτικά από τη Μαύρη Θάλασσα (Εύξεινο Πόντο). Έχει εκτεταµένο µήκος ακτών. Η ακτογραµµή της είναι 77.902 χιλιόµετρα.
Οι ακτές της Ευρώπης παρουσιάζουν έντονο διαµελισµό, τον εντονότερο από όλες τις άλλες ηπείρους. Οι κόλποι, οι χερσόνησοι, τα ακρωτήρια και τα νησιά προσδίδουν στην Ευρώπη ξεχωριστή οµορφιά.

Kεφάλαιο 25ο
Η Βόρεια Σκανδιναβία σκεπάζεται από πάγους, οι οποίοι στο πέρασµα των χιλιάδων ετών έχουν διαβρώσει τις ακτές της και έχουν δηµιουργήσει πολύπλοκους δαντελωτούς κόλπους, τα « φιόρδ ». Τα πιο χαρακτηριστικά φιόρδ είναι αυτά της Νορβηγίας.
Ας συζητήσουµε γιατί οι ακτές της Ρωσίας στη Βόρεια Θάλασσα δεν µοιάζουν µε τις ακτές της Νορβηγίας, παρόλο που είναι γειτονικές.
Χάρτης 25.1α
Ας παρατηρήσουµε τους χάρτες, για να βρούµε ποια κράτη ανήκουν σε καθεµία από τις µεγάλες χερσονήσους της Ευρώπης.

Στη Βαλκανική χερσόνησο οι γεωλογικές διεργασίες (σεισµοί, ηφαίστεια), που συνέβησαν πριν από εκατοµµύρια και δισεκατοµµύρια χρόνια, δηµιούργησαν όχι µόνο έντονο οριζόντιο διαµελισµό, αλλά και πολύ µεγάλο αριθµό νησιών. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελούν η Ελλάδα και η Κροατία.
Βρείτε και ονοµάστε τα µεγαλύτερα νησιά της Ευρώπης.
Στους κόλπους της Ευρώπης έχουν δηµιουργηθεί µεγάλα λιµάνια, για να εξυπηρετούν τις συγκοινωνίες, τις µεταφορές και το εµπόριο.
Ποιες είναι κατά τη γνώµη σας οι ωφέλειες που απορρέουν από την ύπαρξη των µεγάλων λιµανιών;

Χάρτης 25.1β
Χάρτης 25.1γ
Εικόνα 25.2: Το λιµάνι του Αµβούργου (Γερµανία)

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ακτογραµµή : η γραµµή που σχηµατίζουν οι ακτές µιας περιοχής Φιόρδ : πολύπλοκοι δαντελωτοί µικροί κόλποι της Βόρειας Ευρώπης, που σχηµατίστηκαν από τη διάβρωση των ακτών

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε τρεις οµάδες. Η πρώτη οµάδα θα καταγράψει τα µεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου. Η δεύτερη θα καταγράψει τα υπόλοιπα µεγάλα νησιά της Ευρώπης. Η τρίτη οµάδα θα βρει σε ποια κράτη ανήκουν τα νησιά αυτά ή αν είναι ανεξάρτητα κράτη.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

«Ιφιγένεια εν Ταύροις»
Η χερσόνησος της Κριµαίας είναι η χώρα των Ταύρων, η Ταυρίδα, στην οποία η θεά Άρτεµις µετέφερε τυλιγµένη µέσα σε σύννεφο την Ιφιγένεια, σώζοντάς την από τη θυσία, που ετοίµασε ο Αγαµέµνονας. H Άρτεµις την έκανε ιέρεια του ναού της. Οι Ταύροι ήταν ένας άγριος και πολεµοχαρής λαός, ζούσαν από ληστρικές επιδροµές και θυσίαζαν στον βωµό της Ορσιλόχης τους ξένους που συνελάµβαναν στη χώρα τους. Η Ορσιλόχη ήταν η θεά που λάτρευαν και ταυτιζόταν µε την Ταυροπόλο Αρτέµιδα. Όταν ο Ορέστης και ο εξάδελφός του ο Πυλάδης βρέθηκαν στη χώρα των Ταύρων µε σκοπό να κλέψουν το ξόανο της θεάς (κατόπιν εντολής του Απόλλωνα), συνελήφθησαν από τους Ταύρους και οδηγήθηκαν στον ναό για θυσία. Εκεί µε θαυµαστό τρόπο έγινε η αναγνώριση των δύο αδελφών, της Ιφιγένειας και του Ορέστη, οι οποίοι µαζί µε τον Πυλάδη κατάφεραν µε τη βοήθεια της θεάς να δραπετεύσουν και να επιστρέψουν στην πατρίδα τους φέρνοντας και το αγαλµατίδιο, για να εκτελεστεί η εντολή του θεού.

Οι συγγραφείς

Kεφάλαιο 26ο

Ο κατακόρυφος διαµελισµός της Ευρώπης
ποια είναι τα µεγαλύτερα βουνά και οι πεδιάδες της Ευρώπης
ποια είναι τα µεγαλύτερα ποτάµια και οι λίµνες της Ευρώπης
Εικόνα 26.1: Γεωµορφολογικός χάρτης της Ευρώπης
Παρατηρώντας τον χάρτη βρείτε τις οροσειρές που καλύπτουν το έδαφος της Ευρώπης. Σε ποια κράτη εκτείνονται οι οροσειρές αυτές;

Kεφάλαιο 26ο
Εικόνα 26.2: Χάρτης των τριών περιοχών της Ευρώπης
Η Ευρώπη µε βάση τη µορφολογία του εδάφους της εξετάζεται σε τρεις περιοχές (εικόνα 26.2), οι οποίες είναι οι εξής:
- 1. Ανατολική περιοχή . Είναι µία απέραντη πεδινή έκταση, που ξεκινά από την Κεντρική Ευρώπη και καταλήγει στα Ουράλια Όρη. Η µορφολογία της είναι ίδια παντού και σπάνια ξεπερνά τα 100 µ. υψόµετρο. Η γονιµότητα του εδάφους διαφοροποιείται ανάλογα µε την ποιότητά του και τις κλιµατικές συνθήκες.

2. Βόρεια και Κεντροδυτική περιοχή .
Περιλαµβάνει τη Σκανδιναβία, την Αγγλία, την Ιρλανδία, τις Κάτω Χώρες, τη Γαλλία και το κεντρικό τµήµα της Ιβηρικής χερσονήσου. Σε αυτή την περιοχή τα βουνά είναι χαµηλά και περιβάλλονται από εύφορες πεδιάδες, επειδή δηµιουργήθηκαν πριν από εκατοντάδες εκατοµµύρια έτη και η διάβρωση επέδρασε σε αυτά όλο αυτόν τον καιρό.
Εικόνα 26.3: Γαλλικές Άλπεις, Άνω Σαβοΐα

Kεφάλαιο 26ο
- 3. Νότια περιοχή . Περιλαµβάνει τη Χερσόνησο του Αίµου, την Αυστρία, την Ελβετία, την Ιταλική και την Ιβηρική Χερσόνησο, οι οποίες σχηµατίστηκαν γεωλογικά πολύ αργότερα από τις προηγούµενες.
Ας συζητήσουµε εκτενέστερα για τη διαχρονική διάβρωση που υπέστη το έδαφος των τριών αυτών περιοχών της Ευρώπης.
Στη νότια περιοχή, που έχει πολύ έντονο ανάγλυφο, τα ρεύµατα του νερού, καθώς κατεβαίνουν από τα βουνά, δεν µπορούν να ενωθούν, ώστε να σχηµατίσουν µεγάλα ποτάµια. Αντίθετα, στις µεγάλες πεδιάδες της ανατολικής και κεντροδυτικής περιοχής ρέουν οι µεγαλύτεροι ποταµοί της Ευρώπης.

Παρατηρήστε τον γεωµορφολογικό χάρτη της τάξης σας και καταγράψτε τα µεγαλύτερα ποτάµια της Ευρώπης.
Οι περισσότερες λίµνες βρίσκονται στη Βόρεια Ευρώπη, πάρα πολλές στην περιοχή των Άλπεων, ενώ οι µεγαλύτερες απλώνονται στη ρωσική πεδιάδα. Οι λίµνες της Βαλκανικής χερσονήσου είναι λίγες και µικρές, όµως διαδραµατίζουν σηµαντικό ρόλο στην αγροτική παραγωγή της περιοχής.
Ας βρούµε στον γεωµορφολογικό χάρτη τις µεγαλύτερες ευρωπαϊκές λίµνες και ας τις ονοµάσουµε.
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)

Χωρισµένοι σε τρεις οµάδες, µία για κάθε περιοχή της Ευρώπης, θα καταγράψουµε τις οροσειρές, τις πεδιάδες, τους ποταµούς και τις λίµνες.
Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Η λίµνη Αράλη
Πριν από µερικά χρόνια η Αράλη ήταν η τέταρτη σε σπουδαιότητα λίµνη της Γης. Σήµερα η επιφάνειά της έχει µειωθεί κατά περίπου 30.000 τετραγωνικά χιλιόµετρα εξαιτίας των αρδευτικών έργων που έγιναν στην περιοχή. Δηµιουργήθηκε µία µεγάλη έρηµος, που είχε αποτέλεσµα τη διάβρωσή της από τον άνεµο και τις διάφορες κλιµατικές αλλαγές. Η µείωση του νερού της λίµνης προκάλεσε αύξηση της αλατότητας, µε συνέπεια σχεδόν όλα τα ψάρια της να βρεθούν νεκρά και οι παραλίµνιοι λαοί, που ζούσαν από την αλιεία, να µείνουν άνεργοι. Οι λαοί αυτοί ήταν οι πρώτοι οικολογικοί πρόσφυγες, διότι εξαιτίας ενός περιβαλλοντικού προβλήµατος αναγκάστηκαν να φύγουν από τα εδάφη τους και να αναζητήσουν αλλού σπίτι και εργασία.

Οι συγγραφείς

Το κλίµα της Ευρώπης και οι ανθρώπινες δραστηριότητες
για το κλίµα της Ευρώπης και
πώς αυτό επηρεάζει τις δραστηριότητες των ανθρώπων
Εικόνα 27.1: Κλιµατικός χάρτης της Ευρώπης
Παρατηρήστε στον χάρτη τη θέση της Δανίας, της Γαλλίας, της Αυστρίας, της Πολωνίας και της Ελλάδας και χαρακτηρίστε το κλίµα που έχει η καθεµία από αυτές τις χώρες. Δικαιολογήστε τους χαρακτηρισµούς σας.
Γνωρίζουµε ότι η Ευρώπη βρίσκεται στη βόρεια εύκρατη ζώνη και περιβάλλεται βόρεια, δυτικά και νότια από θάλασσα. Εποµένως, το κλίµα της σε γενικές γραµµές είναι εύκρατο, εκτός από τις βόρειες περιοχές της ηπείρου. Βέβαια το κλίµα διαφοροποιείται από περιοχή σε περιοχή. Επίσης έχουµε µάθει ότι το κλίµα µιας περιοχής εξαρτάται από το γεωγραφικό πλάτος, την απόστασή της από τη θάλασσα, το υψόµετρο και τις ιδιαίτερες τοπικές συνθήκες.

Ας συζητήσουµε µαζί τους παράγοντες οι οποίοι διαµορφώνουν τις κλιµατικές ζώνες της Ευρώπης.

Kεφάλαιο 27ο
Αν παρατηρήσουµε τον κλιµατικό χάρτη της Ευρώπης, θα διακρίνουµε τις εξής κλιµατικές ζώνες:
Ζώνη ωκεάνιου κλίµατος . Η ζώνη αυτή δέχεται την επίδραση του Ατλαντικού ωκεανού και έχει ήπιους χειµώνες, δροσερά καλοκαίρια και πολλές βροχές.
Ζώνη ηπειρωτικού κλίµατος . Τη ζώνη αυτή επηρεάζουν οι ξηροί άνεµοι της Ασίας, οι οποίοι τον χειµώνα είναι ψυχροί και το καλοκαίρι θερµοί. Το καλοκαίρι παρατηρούνται οι περισσότερες βροχοπτώσεις.
Εικόνα 27.2: Χάρτης µε τις δυτικές ακτές
Ζώνη µεταβατικού κλίµατος . Τη ζώνη αυτή αποτελούν περιοχές που βρίσκονται µακριά από τον Ατλαντικό ωκεανό, την Ασία και τη Σαχάρα. Η ζώνη µεταβατικού κλίµατος δεν δέχεται την επίδραση του ωκεανού, δεν επηρεάζεται από τους ξηρούς ανέµους της Ασίας, ούτε δέχεται τους θερµούς ανέµους της Σαχάρας.

Ζώνη πολικού κλίµατος . Η ζώνη αυτή αποτελείται από περιοχές που βρέχονται από τον Βόρειο Παγωµένο Ωκεανό και είναι παγωµένη τους περισσότερους µήνες του χρόνου.
Ζώνη µεσογειακού κλίµατος . Η ζώνη αυτή βρίσκεται στη Νότια Ευρώπη και επηρεάζεται από τη Μεσόγειο Θάλασσα και την έρηµο Σαχάρα. Οι χειµώνες είναι ήπιοι, τα καλοκαίρια θερµά και ξηρά, ενώ βροχοπτώσεις παρατηρούνται κυρίως τον χειµώνα και το φθινόπωρο.
Ζώνη ορεινού κλίµατος . Σε όλες τις κλιµατικές ζώνες οι περιοχές µε µεγάλο υψόµετρο έχουν διαφορετικό κλίµα, το οποίο είναι ψυχρό. Στις περιοχές αυτές σχηµατίζεται η ζώνη του ορεινού κλίµατος.

Οι κάτοικοι της Ευρώπης ασχολήθηκαν µε όλα τα είδη παραγωγής προϊόντων, δηλαδή µε τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την αλιεία και αργότερα τη βιοτεχνία και τη βιοµηχανία. Αφού δεν είχαν να αντιµετωπίσουν ακραίες κλιµατικές συνθήκες (µε εξαίρεση τους Λάπωνες), ασχολήθηκαν µε τα γράµµατα, τις τέχνες και τις επιστήµες. Η τεχνολογία αναπτύχθηκε σε όλους τους τοµείς και οδήγησε κυρίως τη Δυτική Ευρώπη στην πρόοδο και τον πλούτο.
Εικόνα 27.3: Tο Πανεπιστήµιο του Kαίµπριτζ

Kεφάλαιο 27ο
Συζητήστε µεταξύ σας τη σχέση που υπάρχει ανάµεσα στο κλίµα της Ευρώπης και στην ανάπτυξη του πολιτισµού της. Ανακοινώστε τα συµπεράσµατά σας στους συµµαθητές σας.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Ωκεάνιο κλίµα : το κλίµα που επικρατεί στις ακτές των ωκεανών µε ήπιους χειµώνες και δροσερά καλοκαίρια
Ορεινό κλίµα : το κλίµα που επικρατεί σε περιοχές µε µεγάλο υψόµετρο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ο καθένας από εµάς ας επιλέξει ένα κράτος της Ευρώπης. (Για να µη διαφωνήσουµε, θα βάλουµε σε αλφαβητική σειρά τόσο τις ονοµασίες των κρατών όσο και τα επώνυµά µας.) Θα εξετάσουµε το κλίµα του κράτους αυτού και θα καταγράψουµε τις ασχολίες των κατοίκων του, καθώς επίσης την ανάπτυξη που παρουσιάζει σε διάφορους τοµείς. Θα αντλήσουµε πληροφορίες από τις πηγές που έχουµε στη διάθεσή µας.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το ρεύµα του Κόλπου
Ένα από τα γνωστότερα θαλάσσια ρεύµατα είναι αυτό του Κόλπου του Μεξικού ή απλώς του Κόλπου, το οποίο έχει άµεση επίπτωση στο κλίµα ενός µεγάλου µέρους της ηπειρωτικής Ευρώπης.
Το ρεύµα του Κόλπου ξεκινά από τον κόλπο του Μεξικού, ενώνεται µε το ρεύµα των Αντιλλών κοντά στις Μπαχάµες και καταλήγει στην Ευρώπη (Μεγάλη Βρετανία). Το ρεύµα έρχεται µε ταχύτητα 5-9 χιλιόµετρα την ώρα και έχει θερµοκρασία 20 ο C. Το ρεύµα του Κόλπου, όπως και όλα τα θαλάσσια ρεύµατα (υπάρχουν καταγεγραµµένα περισσότερα από 30 ρεύµατα στους ωκεανούς της Γης), είναι πολύ σηµαντικό, γιατί επεµβαίνει στη φυσική και χηµική συµπεριφορά του νερού. Αυξάνει τη θερµοκρασία του νερού, την περιεκτικότητά του σε αλάτι κ.ά., µε αποτέλεσµα να παίζει σηµαντικό ρόλο στη διαµόρφωση του κλίµατος.

Ιστοσελίδα 6ου Γυµνασίου Σερρών

Kεφάλαιο 28ο

Η χλωρίδα και η πανίδα - Η βλάστηση της Ευρώπης
- ✒ για τη βλάστηση που αναπτύσσεται στην Ευρώπη
- για τα ζώα που ζουν στην ευρωπαϊκή ήπειρο
Εικόνα 28.1: Χάρτης φυσικής βλάστησης της Ευρώπης
Παρατηρήστε τον παγκόσµιο χάρτη της τάξης σας και πείτε σε ποια κλιµατική ζώνη βρίσκεται η Ευρώπη. Θυµηθείτε ποιες φυτικές διαπλάσεις αναπτύσσονται στη ζώνη αυτή.
Το πλούσιο ανάγλυφο της Ευρώπης και οι ποικίλες κλιµατικές συνθήκες έχουν συµβάλει στην ανάπτυξη όλων των ζωνών βλάστησης, εκτός βέβαια από την τροπική.

Ξεκινώντας από τη Βόρεια Ευρώπη ας εξετάσουµε σε ποιες περιοχές αναπτύσσεται καθεµία από τις φυτικές διαπλάσεις που γνωρίζουµε. Θα βοηθηθούµε και από το προηγούµενο κεφάλαιο, που αναφέρεται στο κλίµα της Ευρώπης.

Kεφάλαιο 28ο
Η χλωρίδα της Ευρώπης χαρακτηρίζεται από πολλά και διαφορετικά είδη φυτών. Εκτός από τα αυτοφυή φυτά υπάρχουν και αυτά τα οποία έφεραν οι άνθρωποι κατά τις εξερευνήσεις και τις µετακινήσεις τους. Επειδή, όπως γνωρίζουµε, η Ευρώπη παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία κλιµατικών συνθηκών, σε κάθε περιοχή υπάρχουν χαρακτηριστικά ενδηµικά φυτά. Ειδικότερα στα Βαλκάνια υπάρχουν 1.754 ενδηµικά φυτά, από τα οποία τα 514 ευδοκιµούν στην Ελλάδα.
Εικόνα 28.2: Χαµαικύτισος ο Κρητικός, ενδηµικό της Ν. Πελοποννήσου και της Κρήτης

Εικόνα 28.3: Σφένδαµνος ο Ταταρικός. Είδος της Βαλκανικής, Α-Κ Ευρώπης, Τουρκίας και Καυκάσου
Εικόνα 28.4α: Ευώνυµος ο Ευρωπαίος
Εικόνα 28.4β: Ευώνυµος ο Ευρωπαίος
Γνωρίζουµε ότι ανάλογα µε τα είδη των φυτών µιας περιοχής αναπτύσσονται και τα είδη των ζώων που ζουν σε αυτήν. Ας θυµηθούµε ποια ζώα συναντάµε στις διαφορετικές φυτικές διαπλάσεις της Ευρώπης.
Εικόνα 28.5: Από τον Εθνικό Δρυµό Πρεσπών
Εικόνα 28.6: Αρκούδα της Ευρώπης
Ο άνθρωπος µε τις συνεχείς επεµβάσεις του στη φύση αλλοίωσε το φυσικό περιβάλλον. Εκχέρσωσε φυσικά λιβάδια, για να δηµιουργήσει µονοκαλλιέργειες προς το συµφέρον του, ή κατέστρεψε φυσικά τοπία, για να κατασκευάσει έργα υποδοµής.

Kεφάλαιο 28ο
Συζητήστε τις επιπτώσεις που έφεραν στη χλωρίδα και την πανίδα οι διαρκείς και πολλές φορές αλόγιστες επεµβάσεις του ανθρώπου στη φύση.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Αυτοφυή φυτά : τα φυτά που φυτρώνουν µόνα τους σε µια περιοχή χωρίς την επέµβαση του ανθρώπου
Ενδηµικά φυτά : τα φυτά που φύονται σε µια περιοχή λόγω του κλίµατος και απαντώνται µόνο στην περιοχή αυτή
Μονοκαλλιέργεια : η εκµετάλλευση του εδάφους µε την καλλιέργεια ενός και µόνο είδους

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ο καθένας από εµάς επιλέγει δύο κράτη της Ευρώπης. (Για να µη διαφωνήσουµε, βάζουµε σε αλφαβητική σειρά τόσο τις ονοµασίες των κρατών όσο και τα επώνυµά µας.) Ανάλογα µε το ανάγλυφο της περιοχής και το κλίµα καθορίζουµε τις ζώνες βλάστησης και τα ζώα που συναντάµε στα κράτη που επιλέξαµε.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Για την ευρωπαϊκή χλωρίδα και πανίδα
Όταν σε µια περιοχή έκτασης 10.000.000 τετρ. χµ. έχουν αναπτυχθεί εκατοντάδες πολιτισµοί επί πολλές χιλιάδες έτη, είναι λογικό οι εκατοντάδες εκατοµµύρια κάτοικοι που έχουν ζήσει εκεί να έχουν τροποποιήσει το περιβάλλον. Το ευρωπαϊκό περιβάλλον είναι ανθρωπογενές, σε µεγάλο ποσοστό, και τόσο η χλωρίδα όσο και η πανίδα, σε µικρό ποσοστό, µπορούν να χαρακτηριστούν «φυσικές».
Τόσο οι οργανωµένες εκµεταλλεύσεις του παρελθόντος από τον καιρό της Αρχαίας Ελλάδας και της Ρωµαϊκής Αυτοκρατορίας, όσο και οι βίαιες µεταναστεύσεις και οι επακόλουθες συγκρούσεις είχαν βαθιές επιδράσεις στην κατανοµή των φυτών και των ζώων. Δάση εκχερσώθηκαν για να γίνουν χωράφια, φυσικά τοπία αλλοιώθηκαν για να κτιστούν πόλεις και αρπακτικά ζώα καταδιώχτηκαν για να προστατευτούν τα είδη που συνέφεραν τον άνθρωπο.

Η Βιοµηχανική Επανάσταση επιδείνωσε την κατάσταση, γιατί η βιοµηχανία χρειάζεται έργα υποδοµής, όπως π.χ. οδικό δίκτυο που καταστρέφει τα δάση και αποµακρύνει τα άγρια ζώα. Ακόµη και η εισαγωγή φυτών, που δεν υπήρχαν πριν, έγινε από τον άνθρωπο. Για παράδειγµα, ο αθάνατος και η φραγκοσυκιά, που συναντώνται συχνά στην Ελλάδα, δεν είναι ευρωπαϊκά φυτά, όπως άλλωστε δεν είναι ούτε ο ενοχλητικός περονόσπορος. Τα είδη αυτά ήρθαν από την Αµερική µετά τον 16ο αιώνα.
ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ, τόµ. Α', σελ. 253

Οι κάτοικοι και τα κράτη της Ευρώπης
για τα κράτη και
για τους κατοίκους της Ευρώπης
Εικόνα 29.1: Πολιτικός χάρτης της Ευρώπης κατά το έτος 2006-2007
Δείξε στον πολιτικό χάρτη τα κράτη της Ευρώπης και την πρωτεύουσα κάθε κράτους. Ποια από αυτά είναι κράτη της Μεσογείου;

Kεφάλαιο 29ο

| Κράτος της Ευρώπης         | Πρωτεύουσα       | Έκταση (τετρ. χµ)   | Πληθυσµός            |
|----------------------------|------------------|---------------------|----------------------|
| Άγιος Μαρίνος              | Άγιος Μαρίνος    | 61,2                | 28.503               |
| Αζερµπαϊτζάν               | Μπακού           | 86.600              | 7.868.385            |
| Αλβανία                    | Τίρανα           | 28.748              | 3.544.808            |
| Ανδόρα                     | Ανδόρα-λα-Βέλια  | 468                 | 69.865               |
| Αρµενία                    | Ερεβάν           | 29.800              | 2.991.360            |
| Αυστρία                    | Βιέννη           | 83.858              | 8.174.762            |
| Βατικανό                   | Βατικανό         | 0,44                | 911                  |
| Βέλγιο                     | Βρυξέλλες        | 30.510              | 10.348.276           |
| Βόρεια Μακεδονία           | Σκόπια           | 25.713              | 2.071.210            |
| Βοσνία - Ερζεγοβίνη        | Σεράγεβο         | 51.129              | 4.007.608            |
| Βουλγαρία                  | Σόφια            | 110.910             | 7.517.973            |
| Γαλλία                     | Παρίσι           | 547.030             | 60.424.213           |
| Γερµανία                   | Βερολίνο         | 357.021             | 82.424.609           |
| Γεωργία                    | Τιφλίδα          | 69.700              |                      |
| Δανία                      | Κοπεγχάγη        | 43.094              | 4.693.892            |
| Ελβετία                    | Βέρνη            | 41.290              | 5.413.392 7.450.867  |
| Ελλάδα                     | Αθήνα            | 131.940             | 10.964.020           |
| Εσθονία                    | Ταλλίν           | 45.226              | 341.664              |
| Ηνωµένο Βασίλειο           |                  | 244.820             | 60.270.708           |
| Ιρλανδία                   | Λονδίνο Δουβλίνο |                     | 3.969.558            |
| Ισλανδία                   | Ρεϋκιαβίκ        | 70.280 103.000      | 293.966              |
| Ισπανία                    | Μαδρίτη          | 504.782             | 40.280.780           |
| Ιταλία                     | Ρώµη             | 301.230             | 58.057.477           |
| Κροατία                    | Ζάγκρεµπ         | 6.542               | 4.496.869            |
| Κύπρος                     | Λευκωσία         | 9.251               | 754.893              |
| Λεττονία                   | Ρίγα             | 64.589              | 2.306.306            |
| Λευκορωσία                 | Μινσκ            | 207.600             | 10.310.520           |
| Λιθουανία                  | Βίλνα            | 65.200              | 3.607.899            |
| Λιχτενστάιν                | Βαντούζ          | 160                 | 33.436               |
| Λουξεµβούργο               | Λουξεµβούργο     | 2.586               | 462.690              |
| Μάλτα                      | Βαλέττα          | 316                 | 396.851              |
| Μαυροβούνιο                | Ποντγκόριτσα     | 13.812              | 620.000              |
| Μολδαβία                   | Κισινιόφ         | 33.843              | 4.446.455            |
| Μονακό                     | Μονακό           | 1,95                | 32.270               |
| Νορβηγία                   | Όσλο             | 324.220             | 4.574.560            |
| Ολλανδία                   | Άµστερνταµ       | 41.526              | 16.318.199           |
|                            | Βουδαπέστη       | 93.030              | 10.032.375           |
| Ουγγαρία                   |                  | 603.700             | 47.732.079           |
| Ουκρανία                   | Κίεβο            |                     |                      |
| Πολωνία                    | Βαρσοβία         | 312.685             | 38.626.349           |
| Πορτογαλία                 | Λισσαβόνα        | 92.391              | 10.524.145           |
| Ρουµανία Ρωσία (Ευρωπαϊκή) | Βουκουρέστι      | 237.500             | 22.355.551           |
|                            | Μόσχα            | 17.075.200          | 143.782.383          |
| Σερβία                     | Βελιγράδι        | 88.361              | 7.500.000            |
| Σλοβακία                   | Μπρατισλάβα      | 48.845              | 5.423.567            |
| Σλοβενία                   | Λιουµπλιάνα      | 20.273              | 2.011.473            |
| Σουηδία                    | Στοκχόλµη        | 449.964             | 8.986.400            |
| Τσεχία                     | Πράγα            | 78.866              | 10.246.178           |
| Φινλανδία                  | Ελσίνκι          | 337.030             | 5.214.512            |
|                            |                  |                     | Πηγή: infoplease.com |

Η Γηραιά Ήπειρος, όπως αποκαλείται η Ευρώπη, κατοικήθηκε πριν από χιλιάδες χρόνια. Με τις αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν εντοπιστεί πολλά ανθρωπολογικά ευρήµατα σε διάφορες περιοχές της, όπως στα Πετράλωνα Χαλκιδικής στην Ελλάδα, στο Νεάντερταλ της Γερµανίας, στο Κροµανιόν της Γαλλίας και αλλού. Οι άνθρωποι αυτοί είναι οι πρόγονοι των σηµερινών κατοίκων των κρατών της Ευρώπης.

Kεφάλαιο 29ο
Με βάση το ανάγλυφο , το κλίµα και τον φυσικό πλούτο που επηρεάζουν τις ανθρώπινες δραστηριότητες και την οικονοµική ανάπτυξη µιας χώρας, εξετάζουµε την Ευρώπη σε τέσσερις περιοχές: α) στη Σκανδιναβία , β) στη Βορειο-κεντρική Ευρώπη , γ) στην Ανατολική Ευρώπη και δ) στη Νότια Ευρώπη .
Παρατηρώντας τους χάρτες 29.1 και 29.2 προσπαθήστε να βρείτε τα κράτη που ανήκουν σε καθεµία από τις τέσσερις περιοχές της Ευρώπης.
Εικόνα 29.2: Διαίρεση της Ευρώπης σε τέσσερις περιοχές
Όλα τα κράτη της Ευρώπης δεν είναι το ίδιο ανεπτυγµένα οικονοµικά και τεχνολογικά. Η ανάπτυξη εξαρτάται από τη µορφολογία του εδάφους κάθε κράτους, από το πολιτικό καθεστώς που διαµορφώνεται σε αυτό και γενικά από τις ιστορικές συνθήκες που επιδρούν θετικά ή αρνητικά στην πορεία ενός λαού (π.χ. ένας πόλεµος).

Ας συζητήσουµε τις ολέθριες συνέπειες του πολέµου. Ποια είναι τα δεινά που επιφέρει στους λαούς;
Εικόνα 29.3: Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, Βιέννη
Η Ευρώπη παρουσιάζει υψηλό βιοτικό επίπεδο (διατροφή, κατοικία, δηµόσια υγεία κ.λπ.) και µεγάλη πνευµατική ανάπτυξη (παιδεία, επιστήµες, τέχνες, γράµµατα κ.λπ.). Βέβαια, στα λιγότερο ανεπτυγµένα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης παρατηρούνται µεγάλες αποστάσεις στον οικονοµικό τοµέα συγκριτικά µε τα ανεπτυγµένα κράτη της Βόρειας και της Κεντρικής Ευρώπης.

Kεφάλαιο 29ο
Εικόνα 29.4: Η Αψίδα του Θριάµβου, Παρίσι
Εικόνα 29.5 : Μνηµείο στον ποταµό Γουαδαλκιβίρ, Σεβίλη

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε τρεις οµάδες. Η µία οµάδα θα φτιάξει έναν χάρτη µε τα κράτη της Ευρώπης και τις πρωτεύουσές τους. Η δεύτερη οµάδα θα ζωγραφίσει τις σηµαίες τους και θα τις τοποθετήσει πάνω στον χάρτη και η τρίτη οµάδα θα βρει το κυριότερο ιστορικό µνηµείο κάθε χώρας και θα το σχεδιάσει πάνω στον χάρτη. Θα δηµιουργήσουµε µια µικρή Ευρώπη στον τοίχο της τάξης µας.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το τέλος της ευρωπαϊκής κυριαρχίας στον κόσµο
Στα τέλη του 15ου αιώνα υπάρχουν στην Ευρώπη κράτη που ανταγωνίζονται µεταξύ τους στην οικονοµική δύναµη και εδαφική κυριαρχία. Ξεσπούν πόλεµοι ή συνάπτονται συµµαχίες από φόβο µήπως κάποιο από τα κράτη γίνει ισχυρότερο και διαταραχθεί η ισορροπία των δυνάµεων. Για τέσσερις περίπου αιώνες οι µεγάλοι αυτοκράτορες και βασιλείς προσπαθούν να διατηρήσουν αυτή την κατάσταση και η Ευρώπη στο διάστηµα µεταξύ του 1500 και των αρχών του 20ού αιώνα κυριαρχεί σε ολόκληρο σχεδόν τον κόσµο.

Το 1914 εκρήγνυται ο Πρώτος Παγκόσµιος Πόλεµος, που συντελεί στην καταστροφή της Ευρώπης και στην πτώση της από το βάθρο της παγκόσµιας κυριαρχίας. Από το σηµείο αυτό η Eυρώπη παύει να ρυθµίζει την ισορροπία των δυνάµεων µε τους πολέµους και τις συµµαχίες, αφού η ισορροπία αυτή έγινε πλέον αντικείµενο της παγκόσµιας διπλωµατίας και των διεθνών σχέσεων.
Οι συγγραφείς

Πολιτιστικά χαρακτηριστικά των λαών της Ευρώπης
Εικόνα 30.1: Κράτη της Ευρώπης
Ας κάνουµε ένα υποθετικό ταξίδι διασχίζοντας τον Δούναβη από τις πηγές του µέχρι τις εκβολές του. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ας καταγράψουµε τα πολιτιστικά στοιχεία των λαών που θα συναντήσουµε (γλώσσα, θρησκεία, ιστορικά στοιχεία κ.λπ.).
Έχουµε χαρακτηρίσει την Ευρώπη ως χερσόνησο της Ευρασίας. Ωστόσο την εξετάζουµε ως ήπειρο όχι τόσο από γεωγραφικής πλευράς όσο λόγω της ιστορίας και του πολιτισµού της που παρουσιάζουν σηµαντικό ενδιαφέρον. Η Ευρώπη ενσωµάτωσε στον αρχαίο ελληνικό και στον ρωµαϊκό πολιτισµό πολιτιστικά στοιχεία που πήρε από τον πολιτισµό των λαών της Ασίας (Κίνα, Ινδία, Μεσοποταµία) και της Αφρικής (Αίγυπτος) και δηµιούργησε τον ευρωπαϊκό πολιτισµό. Ο πολιτισµός αυτός εξελίχθηκε στο πέρασµα των αιώνων και πρόσφερε τα φώτα των επιστηµών και των τεχνών στον υπόλοιπο κόσµο.

Kεφάλαιο 30ό
Εικόνα 30.2: Δελφοί, ο θησαυρός των Αθηναίων
Εικόνα 30.3: Οι Διόσκουροι στο Καπιτώλιο, Ρώµη
Εικόνα 30.4: Μνηµείο Μαγγελάνου, Λισσαβόνα
Η εποχή της αρχαίας Ελλάδας, της Ρωµαϊκής και της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, καθώς και η εποχή της Αναγέννησης αποτελούν ιστορικές περιόδους, των οποίων η προσφορά στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού πολιτισµού υπήρξε καθοριστική.
Ας συζητήσουµε ποια πολιτιστικά στοιχεία πρόσφερε καθεµία από τις συγκεκριµένες ιστορικές περιόδους στη διαµόρφωση του ευρωπαϊκού πολιτισµού.

Οι ανακαλύψεις αποτελούν σηµαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της Ευρώπης. Οι µεγάλοι θαλασσοπόροι, εκτός από τους νέους κόσµους που γνώρισαν, χάραξαν νέους δρόµους επικοινωνίας προς όλα τα σηµεία του ορίζοντα.
Θυµηθείτε τα ταξίδια των εξερευνητών και αναφέρετε µερικές από τις µεγάλες ανακαλύψεις.
Αποτέλεσµα των µεγάλων ανακαλύψεων και των εφευρέσεων ήταν η έκρηξη της Βιοµηχανικής Επανάστασης στην Αγγλία τον 18ο αιώνα. Πρόκειται για τεχνολογική έκρηξη, η οποία οδήγησε σταδιακά στην οικονοµική πρόοδο και σε κοινωνικές αλλαγές.

Ας συζητήσουµε τη συµβολή της Βιοµηχανικής Επανάστασης στην εξέλιξη του σηµερινού πολιτισµού. Ποιες είναι οι κοινωνικές αλλαγές στις οποίες µας οδήγησε;
Κάθε λαός της Ευρώπης µιλά τη δική του γλώσσα και έχει τα δικά του ήθη και έθιµα. Παρ' όλα αυτά οι λαοί της Ευρώπης έχουν κοινή πολιτιστική ταυτότητα, ένα από τα στοιχεία της
Εικόνα 30.5: Εργοστάσιο παραγωγής φύλλων αλουµινίου

Kεφάλαιο 30ό
οποίας είναι και η θρησκεία. Επικρατέστερη θρησκεία των κρατών της Ευρώπης είναι ο χριστιανισµός, που παρουσιάζεται σε τρία µεγάλα διαφορετικά δόγµατα (ορθόδοξοι, καθολικοί και διαµαρτυρόµενοι). Σε µερικές χώρες ζουν αρκετοί µωαµεθανοί.
Βρείτε τρόπους αρµονικής συµβίωσης των λαών που έχουν διαφορετικά θρησκεύµατα.

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Εξετάζουµε την Ευρώπη σε τέσσερις διαφορετικές χρονικές περιόδους: την αρχαία περίοδο τη βυζαντινή, την Αναγέννηση και τη σύγχρονη εποχή. Εµείς, έχοντας φτιάξει τέσσερις οµάδες, βρίσκουµε τα πολιτιστικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη χρονική περίοδο την οποία έχει αναλάβει η οµάδα µας.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Από τη Διακήρυξη των Δικαιωµάτων του Ανθρώπου
Μία σηµαντική περίοδος του Ευρωπαϊκού Πολιτισµού ήταν ο Διαφωτισµός. Η εφεύρεση της τυπογραφίας είχε ως αποτέλεσµα την ανάπτυξη των Γραµµάτων στις ευρωπαϊκές χώρες. Οι µορφωµένοι άνθρωποι εκείνης της εποχής προσπάθησαν να διαφωτίσουν τους λαούς, για να διεκδικήσουν τα δικαιώµατά τους. Η διεκδίκηση αυτή οδήγησε στη Γαλλική Επανάσταση του 1789. Οι Γάλλοι επαναστάτες αµέσως µετά την επιτυχία του Αγώνα τους εξέδωσαν την περίφηµη Διακήρυξη των Δικαιωµάτων του Ανθρώπου:

- Οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι, παραµένουν ελεύθεροι κι έχουν ίσα δικαιώµατα.
- Ελευθερία σηµαίνει να µπορεί κάθε άνθρωπος να κάνει οτιδήποτε, αρκεί να µη βλάπτει τον συνάνθρωπό του.
- Όλοι οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στον νόµο.
- Κανείς δεν πρέπει να διώκεται γι' αυτά που πιστεύει.
Οι συγγραφείς
Kεφάλαιο 31ο

Αξιοθέατα, µνηµεία και ιστορική συνέχεια των λαών της Ευρώπης
ότι όλοι οι λαοί της Ευρώπης δηµιούργησαν σπουδαία έργα διαµορφώνοντας τον αξιόλογο ευρωπαϊκό πολιτισµό
Ελλάδα - Παρθενώνας
Γαλλία - Πύργος του Άιφελ
Μεγάλη Βρετανία Αβαείο Γουέστ Μίνστερ
Ιταλία - Κολοσσαίο
Aυστρία - Aνάκτορα Mπελβεντέρε
Ρωσία - Μουσείο Ερµιτάζ
Η εικόνα συνδέει ορισµένα γνωστά πολιτιστικά στοιχεία επιλεγµένων ευρωπαϊκών χωρών µε τον ευρωπαϊκό πολιτισµό. Τα στοιχεία αυτά, τα οποία δηµιουργήθηκαν σε διαφορετικές εποχές, έδωσαν στην Ευρώπη τον χαρακτηρισµό «Κέντρο του Παγκόσµιου Πολιτισµού». Ας συζητήσουµε για τη συµβολή της Ελλάδας στην πολιτιστική ανάπτυξη της Ευρώπης.

Οι κάτοικοι της «Γηραιάς Ηπείρου» παρατηρώντας την αρµονία, την οµορφιά και τη σοφία της φύσης δηµιούργησαν αξιόλογα υλικά και πνευµατικά µνηµεία. Έργα αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και ζωγραφικής κοσµούν σχεδόν όλες τις πόλεις της Ευρώπης, πολλά από τα οποία βρίσκονται σε µεγάλες πινακοθήκες και γνωστά µουσεία.
Τα έργα αυτά αποτελούν επιτεύγµατα µεγάλων ιστορικών περιόδων που έζησε η ήπειρός µας, ξεκινώντας από την Αρχαία Ελλάδα, τη Ρωµαϊκή Αυτοκρατορία, τον Μεσαίωνα, την Αναγέννηση, τον Διαφωτισµό, τη Γαλλική Επανάσταση και φτάνοντας µέχρι την Ευρώπη του σήµερα.

Ευρωπαϊκός Πολιτισµός

Kεφάλαιο 31ο
Ας βρούµε µαζί έργα αυτών των εποχών που σώζονται µέχρι σήµερα. Ας εντοπίσουµε τις αξίες των δηµιουργών τους. Μήπως οι περισσότερες από αυτές ισχύουν και σήµερα; Με άλλα λόγια µήπως ο ανθρώπινος πολιτισµός κτίζεται πάντα στην ίδια βάση;
Εικόνα 31.2: Δηµόκριτος
Εικόνα 31.3: Βολταίρος
Εικόνα 31.4: Αµαντέους Μότσαρτ
Οι παραπάνω εικόνες παρουσιάζουν ιστορικά ευρωπαϊκά πρόσωπα, τα οποία δηµιούργησαν πνευµατικά έργα και ανέπτυξαν επιστήµες, που επέδρασαν όχι µόνο στην Ευρώπη, αλλά σε ολόκληρο τον πλανήτη µας.

Συζητήστε µεταξύ σας για το έργο κάθε δηµιουργού. Ποιους Ευρωπαίους γνωρίζετε, οι οποίοι δηµιούργησαν αξιόλογα έργα στο θέατρο, τη λογοτεχνία, την ποίηση, τη µουσική και τον χορό και συνέβαλαν στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής κουλτούρας;
Στη διαµόρφωση του ευρωπαϊκού πολιτισµού σηµαντικό ρόλο διαδραµάτισαν και τα στοιχεία που έφεραν οι Ευρωπαίοι από τις εκστρατείες και τα ταξίδια που έκαναν στις άλλες ηπείρους. Από την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, καθώς και από τις εξερευνήσεις των θαλασσοπόρων πολλά δηµιουργήµατα κατοίκων των άλλων ηπείρων ήρθαν στην Ευρώπη και συνέβαλαν στην εξέλιξή της. Ο ευρωπαϊκός πολιτισµός είναι δηµιούργηµα των Ευρωπαίων µε τη συµβολή όλων των κατοίκων του πλανήτη µας.

Εικόνα 31.5: Πάπυρος της Νεκράς Θάλασσας
Εικόνα 31.6: Η γέφυρα του Πύργου του Λονδίνου

Kεφάλαιο 31ο
Συζητήστε µεταξύ σας για τα πολιτιστικά στοιχεία που συνέβαλαν στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού πολιτισµού και προέρχονται από τους λαούς της Ασίας και της Αφρικής.
Ας συζητήσουµε µαζί γιατί η Ρώµη αποκαλείται «αιώνια πόλη» και το Παρίσι χαρακτηρίζεται «πόλη του φωτός».
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Με τις οµάδες µας βρίσκουµε από διάφορες πηγές µνηµεία και έργα τέχνης που κοσµούν και χαρακτηρίζουν τις πρωτεύουσες των ευρωπαϊκών κρατών.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι ρίζες της ιστορίας της Ευρώπης
Ο µεγάλος ελληνικός και µεγάλος ρωµαϊκός πολιτισµός -παρά τις µεταξύ τους διαφορέςαντιµετωπίζονται από τους ιστορικούς ως συγγενείς και οµοειδείς. Ο πρώτος είχε ως κύριο χώρο αναφοράς την Αθηναϊκή Δηµοκρατία του 5ου π.Χ. αιώνα. Η συµβολή του στον πολιτισµό της ανθρωπότητας είναι καθοριστική, µια και δεν υπάρχει χώρος πνευµατικής και καλλιτεχνικής δραστηριότητας που να µην απασχόλησε τους σκεπτόµενους ανθρώπους της Ελλάδας του 5ου αιώνα.
Διάδοχοι εκείνου του σπουδαίου κλασικού πολιτισµού υπήρξαν ο ελληνιστικός και στη συνέχεια ο ρωµαϊκός. Ο ρωµαϊκός πολιτισµός ήταν ο πρώτος στην παγκόσµια ιστορία που καλλιέργησε οικουµενική συνείδηση σε διαφορετικούς µεταξύ τους λαούς, από τον µεσογειακό κόσµο µέχρι τη Γαλατία, τη Βρετανία, τη Γερµανία και την Ανατολική Ευρώπη.

Μπορεί µε βεβαιότητα να ειπωθεί πλέον ότι, αν η Αρχαία Ελλάδα υπήρξε «µητέρα» του Ευρωπαϊκού Πολιτισµού (και κατ' επέκταση του δυτικού πολιτισµού), η Ρώµη υπήρξε η βάση, πάνω στην οποία έµελλε να οικοδοµηθεί η ενιαία πολιτισµική ταυτότητα της Ευρώπης και να προδιαγραφεί ο πρωταγωνιστικός ρόλος της στις παγκόσµιες εξελίξεις.
ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ, τόµ. Α', σελ. 243
Εικόνα 31.7: Ο Πύργος της Πίζας

Τοµείς παραγωγής αγαθών και παροχής υπηρεσιών
για τα προϊόντα που παράγονται στην Ευρώπη και τις υπηρεσίες που απολαµβάνουν οι Ευρωπαίοι πολίτες
Εικόνα 32.1: Αγροτική καλλιέργεια
Εικόνα 32.2: ΚτηνοτροφίαΕικόνα 32.3: Επεξεργασµένα αγροτικά προϊόντα
Εικόνα 32.4α: Προϊόντα γάλακτος και κρέατος
Εικόνα 32.4β: Προϊόντα γάλακτος
Στις εικόνες παρουσιάζονται δραστηριότητες των Ευρωπαίων κατοίκων. Ας συζητήσουµε σε ποιες από αυτές ο άνθρωπος χρησιµοποιεί απευθείας τους πόρους της φύσης και σε ποιες επεξεργάζεται προϊόντα τα οποία ήδη έχει παραγάγει.

Η Ευρώπη περιλαµβάνει µερικές από τις πιο ανεπτυγµένες τεχνολογικά περιοχές του πλανήτη µας. Εφαρµόζονται νέες µέθοδοι, µε τις οποίες καταπολεµώνται οι ασθένειες στα ζώα και στα φυτά και αυξάνεται η ποσότητα των παραγόµενων προϊόντων. Επίσης ελαχιστοποιείται ο χρόνος παραγωγής των αγαθών και βελτιώνεται στον µέγιστο δυνατό βαθµό η παροχή υπηρεσιών.

Kεφάλαιο 32ο
Για την παραγωγή ορισµένων προϊόντων η τεχνολογία παρεµβαίνει και δηµιουργεί έντονο προβληµατισµό. Τέτοια προϊόντα είναι τα µεταλλαγµένα. Ας συζητήσουµε µαζί για τα προϊόντα αυτά. Ας προβληµατιστούµε για τα θετικά και τα αρνητικά σηµεία τους.

1. Πρωτογενής τοµέας παραγωγής προϊόντων
Οι άνθρωποι από την εµφάνισή τους ασχολήθηκαν µε την καλλιέργεια της γης, την κτηνοτροφία και την αλιεία. Σιγά σιγά άρχισαν να εξορύσσουν µεταλλεύµατα από τη γη, όπως σίδηρο και χαλκό, για να ικανοποιούν τις ανάγκες τους και να κόβουν ξύλα ( υλοτοµία ) για θέρµανση και κατασκευή διαφόρων αντικειµένων.
Συζητήστε µεταξύ σας και βρείτε γνωστά προϊόντα, τα οποία παράγονται στην Ευρώπη και είναι, χαρακτηριστικά για κάθε χώρα, όπως είναι, για παράδειγµα, για την Ελλάδα τα σταφύλια, για την Ολλανδία το γάλα κ.λπ. Με άλλα λόγια βρείτε προϊόντα του πρωτογενούς τοµέα.

2. Δευτερογενής τοµέας παραγωγής προϊόντων
Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν ανεπτυγµένες βιοτεχνίες και βιοµηχανίες . Επεξεργάζονται προϊόντα του πρωτογενούς τοµέα και παράγουν ή κατασκευάζουν νέα προϊόντα (αυτοκίνητα, αεροπλάνα, κοσµήµατα, υφάσµατα κ.λπ.) χρησιµοποιώντας πρώτες ύλες από τη γη ή προϊόντα που προµηθεύονται από άλλες µεταποιητικές µονάδες . Δηλαδή παράγουν προϊόντα του δευτερογενούς τοµέα.
Συζητήστε µεταξύ σας και βρείτε τα γνωστότερα προϊόντα του δευτερογενούς τοµέα που παράγουν οι χώρες της Ευρώπης.

Εικόνα 32.5: Γαλακτοβιοµηχανία

3. Τριτογενής τοµέας παροχής υπηρεσιών
Το εµπόριο, οι µεταφορές, η εκπαίδευση, η υγεία, η παροχή υπηρεσιών και η απαίτηση για καλύτερη ποιότητα ζωής προκάλεσαν στην Ευρώπη µεγάλη ανάπτυξη και του τριτογενούς τοµέα. Σε κάθε σύγχρονη οικονοµία οι δραστηριότητες του τοµέα αυτού διαρκώς διευρύνονται και αποκτούν ολοένα και µεγαλύτερη σηµασία.
Συζητήστε µεταξύ σας για τις υπηρεσίες του τριτογενούς τοµέα που γνωρίζετε ότι παρέχονται στην Ευρώπη. Να αναφέρετε χαρακτηριστικές υπηρεσίες γνωστών ευρωπαϊκών χωρών.

Μια υπηρεσία του τριτογενούς τοµέα είναι και ο τουρισµός, ο οποίος για τη χώρα µας είναι η κυριότερη οικονοµική δραστηριότητα. Ας συζητήσουµε µαζί πώς µπορούµε να αναπτύξουµε τον τουρισµό σήµερα στη χώρα µας έχοντας ταυτόχρονα και οικονοµικά οφέλη και προστασία του πανέµορφου ελληνικού περιβάλλοντος.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Βιοµηχανία : κλάδος της παραγωγής (του δευτερογενούς τοµέα), που µετασχηµατίζει τις πρώτες ύλες και τα ηµικατεργασµένα υλικά σε αγαθά για κατανάλωση
Βιοτεχνία : κλάδος της παραγωγής (του δευτερογενούς τοµέα), που χρησιµοποιεί µικρότερο αριθµό εργατών από τη βιοµηχανία και µηχανικά µέσα σε περιορισµένη έκταση
Μεταποιητικές µονάδες : βιοµηχανικές και βιοτεχνικές µονάδες που επεξεργάζονται τις πρώτες ύλες και δηµιουργούν νέα προϊόντα
Υλοτοµία : κοπή των δέντρων του δάσους
Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Η βιολογική γεωργία
Η βιολογική γεωργία αποτελεί έναν τρόπο παραγωγής προϊόντων µε οικολογικό προσανατολισµό. Το σύστηµα οργάνωσης και λειτουργίας της σέβεται τη φύση και προσπαθεί να συνεργάζεται µαζί της. Διατηρεί ζωντανό και υγιές έδαφος, για να φύονται εύρωστα και υγιή φυτά, και απαγορεύει τη χρήση συνθετικών χηµικών ουσιών. Χρησιµοποιεί ήπιες τεχνικές καλλιέργειας και προϊόντα φυτοπροστασίας και λίπανσης, που δεν αποτελούν κίνδυνο για το περιβάλλον, αξιοποιώντας τις σύγχρονες κατακτήσεις της επιστήµης, της εµπειρίας και της ντόπιας παράδοσης. Στο σηµείο αυτό χρειάζεται να διευκρινιστεί ότι η βιολογική παραγωγή δε θα πρέπει να ταυτίζεται µε την παραδοσιακή γεωργία, καθώς δεν αποτελεί επιστροφή στη «λίθινη εποχή», όπως συχνά της καταλογίζεται, αλλά µπορεί και αξιοποιεί κάθε καινούργια επιστηµονική γνώση, στον βαθµό που αυτή λειτουργεί σε αρµονία µε τις φυσικές διαδικασίες και όχι ενάντιά τους.

Άννα Ταµπούκου (γεωπόνος), Περιοδικό Γεωργική Τεχνολογία, Ιανουάριος 1995

Kεφάλαιο 33ο

Οι σχέσεις των κρατών της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ένωση
✒ για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τους στόχους της
Εικόνα 33.1: Τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Kεφάλαιο 33ο
Ο Δεύτερος Παγκόσµιος Πόλεµος προκάλεσε στην Ευρώπη µεγάλη καταστροφή. Μετά τη λήξη του οι λαοί της αναζήτησαν µία κοινή πορεία προς το µέλλον µε ειρηνική συνύπαρξη και οικονοµική συνεργασία. Ας δούµε την πορεία αυτή από την αρχή.
Στις 9 Μαΐου 1950 ιδρύθηκε η Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα. Ήταν µία κοινή προσπάθεια των λαών να εκµεταλλευτούν τους φυσικούς τους πόρους. Οι χώρες που συµµετείχαν στην Κ.Α.Χ. ήταν το Βέλγιο, η Ολλανδία και το Λουξεµβούργο. Το 1952 εισήλθαν στην Κοινότητα η Γαλλία, η Γερµανία και η Ιταλία.

Στις 25 Μαρτίου 1957 ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Οικονοµική Κοινότητα (Ε.Ο.Κ.) µε τη «Συνθήκη της Ρώµης». Τη συνθήκη υπέγραψαν οι υπουργοί Εξωτερικών του Βελγίου, της Ολλανδίας, του Λουξεµβούργου, της Γαλλίας, της Γερµανίας και της Ιταλίας. Τα θεµέλια για την κοινή πορεία τέθηκαν.
- ✔ 1η Ιανουαρίου 1973: Προσχωρούν στην Ε.Ο.Κ. η Δανία, το Ηνωµένο Βασίλειο (Αγγλία) και η Ιρλανδία.
- ✔ 1η Ιανουαρίου 1981: Η Ελλάδα εντάσσεται στην Ε.Ο.Κ.
- 1η Ιανουαρίου 1986: Η Ισπανία και η Πορτογαλία γίνονται κράτη-µέλη της Ε.Ο.Κ.

Στις 7 Φεβρουαρίου 1992 µε τη Συνθήκη του Μάαστριχτ η Ε.Ο.Κ. αλλάζει όνοµα και διευρύνει τους στόχους της. Τώρα ονοµάζεται Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) και οι στόχοι της είναι πλέον και κοινωνικοί. Η προώθηση της ειρήνης, η συνεργασία και η αλληλοβοήθεια µεταξύ των λαών της Ευρώπης και η καθιέρωση των τεσσάρων ελευθεριών (ελεύθερη µετακίνηση προσώπων, ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, προϊόντων και υπηρεσιών) είναι βασικές προτεραιότητες της Ένωσης. Προασπίζονται η ελεύθερη διεξαγωγή του διεθνούς εµπορίου και η συµµετοχή όλων των ανθρώπων στις πολιτιστικές και πολιτικές δραστηριότητες.

- ✔ 1η Ιανουαρίου 1995: Η Αυστρία, η Σουηδία και η Φινλανδία εντάσσονται στην Ε.Ε.
- 1η Μαΐου 2004: Γίνονται µέλη της Ένωσης η Μάλτα, η Κύπρος, η Σλοβενία, η Ουγγαρία, η Σλοβακία, η Τσεχία, η Πολωνία, η Λιθουανία, η Λεττονία και η Εσθονία.
- ✔ 1η Ιανουαρίου 2007: Εντάσσονται στην Ε.Ε η Βουλγαρία και η Ρουµανία.
Η εφετινή Πρωτοµαγιά σφράγισε τη ληξιαρχική πράξη γέννησης της Ευρώπης των «25». Χθες η Ε.Ε. προϋπάντησε τα 10 νέα κράτη-µέλη της και το γεγονός γιορτάστηκε µε µεγαλοπρέπεια σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις.

Από εφηµερίδα της 2ας Μαΐου 2004
Εικόνα 33.2: Πολωνοί στη Bροκλάβα γιορτάζουν την είσοδο της χώρας τους στην E.E.

Kεφάλαιο 33ο
Ευρωπαϊκή Ένωση: 27 κράτη-µέλη, 450 εκατοµµύρια κάτοικοι και 20 επίσηµες γλώσσες. Τι κοινό έχουµε όλοι εµείς; Τι διαφορετικό; Συζητήστε τι περιµένουµε από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ορισµένα κράτη-µέλη της Ε.Ε. (Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Γερµανία, Ιρλανδία, Ισπανία, Ιταλία, Λουξεµβούργο, Ολλανδία, Πορτογαλία, Φινλανδία και Ελλάδα) σήµερα ανήκουν στη λεγόµενη Ευρωζώνη, δηλαδή έχουν κοινό νόµισµα το ευρώ. Ας προβληµατιστούµε για τα θετικά και τα τυχόν αρνητικά σηµεία που απορρέουν από τη συµµετοχή της χώρας µας στην Ευρωζώνη.

Εικόνα 33.3: Οι Ευρωπαίοι ενωµένοι

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Tι συµβολίζει η σηµαία της Ε.Ε.
Στο γαλάζιο του ουρανού δώδεκα χρυσά αστέρια σχηµατίζουν έναν κύκλο δείχνοντας την ένωση των λαών της Ευρώπης. Όσα µέλη κι αν προστεθούν, τ' αστέρια θα παραµείνουν δώδεκα, επειδή το δώδεκα είναι το σύµβολο της τελειότητας και της ενότητας.

O Ευρωπαϊκός Ύµνος
Όπως κάθε κράτος έχει τον Εθνικό του Ύµνο, έτσι και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει τον δικό της. Ο Ευρωπαϊκός Ύµνος είναι η Ωδή στη Χαρά, µέρος από την Ενάτη Συµφωνία του Μπετόβεν, που εγκρίθηκε από το Συµβούλιο της Ευρώπης το 1972 και χρησιµοποιείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση από το 1986.
Οι συγγραφείς

ΑΣΙΑ Η ταυτότητα της Ασίας
Έκταση : 44.300.000 τετρ. χµ. Πληθυσµός : 3.870.000.000 κάτοικοι Θέση : Βρίσκεται µεταξύ 81 ο 43' Β (Βόρειο πλάτος) και 10 ο 07' Ν (Νότιο πλάτος) και µεταξύ 25 ο 17' Α (Ανατολικό µήκος) και 169 ο 40' Δ (Δυτικό µήκος). (Περιλαµβάνονται και τα νησιά) Οριζόντιος διαµελισµός (κυριότερα ακτογραφικά στοιχεία)
Ωκεανοί - Θάλασσες : Iνδικός Ωκεανός (Αραβική Θάλασσα), Ειρηνικός Ωκεανός (Σινική, Κίτρινη, Ιαπωνική και Βερίγγειος Θάλασσα)
Χερσόνησοι : Μικράς Ασίας, Αραβική, Ινδική, Μαλαϊκή, Κορέας, Καµτσάτκα Νησιά - Νησιωτικά συµπλέγµατα : Σρι Λάνκα, Σουµάτρα, Βόρνεο, Ιάβα, Ινδονησία, Φιλιππίνες, Ιαπωνία, Σαχαλίνη

Κατακόρυφος διαµελισµός (κυριότερα στοιχεία)
Οροσειρές, όρη : Iµαλάια, Καρακορούµ-Κουέν Λουν, Τιέν Σαν, Ζάγκρος, Καύκασος,
Ελµπρούζ, Αλτάια
Οροπέδιο : Θιβέτ
Πεδιάδες : της Κίνας, του ποταµού Γάγγη, του Ινδού ποταµού, της ασιατικής Ρωσίας (Σιβηρίας), του Κίτρινου Ποταµού, του ποταµού Μεκόνγκ
Ποταµοί : Γιανγκ-Τσε-Γιανγκ, Χουάνγκ-Χο (Κίτρινος Ποταµός), Σιάνγκ, Αµούρ, Λένα, Γενισέι, Οµπ, Ουράλης, Ινδός, Γάγγης, Τίγρης, Ευφράτης, Βραχµαπούτρα Λίµνες : Βαϊκάλη, Μπαλκάς, Αράλη, Βαν, Κασπία

Kεφάλαιο 34ο

Η θέση και το φυσικό περιβάλλον της Ασίας
Εικόνα 34.1: Γεωµορφολογικός χάρτης της Ασίας
Παρατηρήστε στον παγκόσµιο χάρτη της τάξης σας τη θέση της Ασίας σε σχέση µε τον Ισηµερινό και τον Πρώτο Μεσηµβρινό και αναφέρετε σε ποια ηµισφαίρια βρίσκεται.
Ας ορίσουµε τα χερσαία σύνορα της Ασίας και ας βρούµε από ποιες θάλασσες και από ποιους ωκεανούς βρέχεται.
Η Ασία, λόγω της τεράστιας έκτασης και του πολύπλοκου ανάγλυφου που παρουσιάζει το έδαφός της, συνήθως εξετάζεται σε έξι περιοχές, που διαφέρουν ως προς τη µορφολογία, το κλίµα, τη βλάστηση και τα ζώα. Επίσης πολύ µεγάλες διαφορές παρατηρούνται στα πολιτιστικά, κοινωνικά και οικονοµικά χαρακτηριστικά, καθώς και στις δραστηριότητες των ανθρώπων. Οι περιοχές αυτές είναι η Μέση Ανατολή, η Κεντρική Ασία, η Βόρεια Ασία, η Νότια Ασία, η Νοτιοανατολική Ασία και η Ανατολική Ασία.

Kεφάλαιο 34ο
Η ασιατική ήπειρος έχει µεγάλες σε έκταση και ύψος οροσειρές. Εδώ βρίσκονται τα Ιµαλάια, µε υψηλότερη κορυφή το όρος Έβερεστ (8.848 µ.) και η οροσειρά Καρακορούµ-Κουέν Λουν. Ανάµεσα σε αυτούς τους δύο ορεινούς όγκους απλώνεται το οροπέδιο του Θιβέτ, ένα ξεχωριστό στοιχείο του ηπειρωτικού ανάγλυφου της Ασίας.
Παρατηρήστε τον χάρτη της Ασίας και βρείτε και άλλες οροσειρές και όρη της Ασίας.
Εικόνα 34.2: Οι έξι περιοχές της Ασίας
Στις τεράστιες οροσειρές έχουν τις πηγές τους πολύ µεγάλοι ποταµοί, τα νερά των οποίων καθορίζουν τη ζωή των κατοίκων της Ασίας. Ο µεγαλύτερος ποταµός της ηπείρου είναι ο ΓιανγκΤσε-Γιανγκ. Στις όχθες του ζουν 250 εκατοµµύρια άνθρωποι. Άλλος µεγάλος ποταµός είναι ο Γάγγης, τον οποίο λατρεύουν οι ινδουιστές ως ιερό ποταµό από τα αρχαία χρόνια.

Βρείτε στον χάρτη και τους άλλους µεγάλους ποταµούς της Ασίας. Από πού πηγάζουν και πού εκβάλλουν;
Με τόσους ποταµούς που έχει η Ασία, θα µπορούσαµε να πούµε ότι είναι µία ήπειρος γεµάτη εύφορες πεδιάδες. Αυτό συµβαίνει µόνο στη Νότια Ασία, όπου και το κλίµα ευνοεί τις καλλιέργειες. Στη Βόρεια Ασία οι ποταµοί δεν επηρεάζουν τόσο τη ζωή των ανθρώπων, επειδή το κλίµα είναι πολύ ψυχρό και τα νερά παγώνουν για µεγάλα διαστήµατα του έτους. Η περιοχή της Σιβηρίας είναι σχεδόν πάντα παγωµένη και νοτιότερα η λίµνη Βαϊκάλη µένει επίσης παγωµένη για µεγάλο µέρος του χρόνου.

Εικόνα 34.3: Λουτρό προσκυνητών στον ιερό ποταµό Γάγγη

Παρατηρώντας τον χάρτη ποιες µεγάλες πεδιάδες διακρίνεις;
Η Κασπία είναι η µεγαλύτερη λίµνη του πλανήτη µας. Βρίσκεται στα σύνορα της Ασίας µε την Ευρώπη και το νερό της είναι αλµυρό. Στη λίµνη αυτή ζει το ψάρι οξύρρυγχος, που γεννά τα µικροσκοπικά µαύρα αυγά, από τα οποία γίνεται το χαβιάρι. Ο οξύρρυγχος, που προµηθεύει τη διεθνή αγορά µε το καλύτερης ποιότητας χαβιάρι, σήµερα κινδυνεύει από την παράνοµη αλιεία. Η δεύτερη µεγάλη λίµνη είναι η Αράλη µε υφάλµυρα νερά. Η λίµνη Μπαλκάς, που είναι πλούσια σε ψάρια, αποτελεί το µοναδικό µέρος στον κόσµο, όπου ζει η φώκια του γλυκού νερού.

Ας βρούµε κι άλλες λίµνες στον γεωµορφολογικό χάρτη της Ασίας.

Kεφάλαιο 34ο
Εφόσον η Ασία εκτείνεται από τον Βόρειο Παγωµένο Ωκεανό µέχρι τον Ισηµερινό, είναι φυσικό να αναπτύσσονται εκεί όλες οι ζώνες βλάστησης.
Ας µελετήσουµε τον γεωµορφολογικό χάρτη, για να εντοπίσουµε τις ζώνες βλάστησης και να θυµηθούµε τη χλωρίδα κάθε ζώνης.
Τα ζώα που συναντάµε είναι πολλά και ποικίλα ανάλογα µε τη ζώνη βλάστησης. Χαρακτηριστικό είδος της ασιατικής ερήµου είναι η βακτριανή καµήλα, η οποία φέρει δύο καµπούρες (ύβους), έχει ύψος περίπου 2 µ. και πολύ πλούσιο τρίχωµα, αφού ο χειµώνας στις εσωτερικές ερήµους της Ασίας είναι ψυχρός. Άλλα χαρακτηριστικά ζώα είναι το «πάντα», η µικρή αρκούδα της Κίνας και το «γιακ», ένα βοοειδές του Θιβέτ, που µπορεί να ζήσει σε θερµοκρασία µέχρι -40 ο C και του οποίου η κοπριά χρησιµοποιείται ως καύσιµη ύλη.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Οροπέδιο : πεδινή έκταση σε βουνό

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε τρεις οµάδες. Η πρώτη οµάδα σχεδιάζει τον χάρτη της Ασίας. Η δεύτερη τοποθετεί στον χάρτη τις υψηλότερες οροσειρές, όρη και πεδιάδες. Η τρίτη οµάδα τοποθετεί τους µεγαλύτερους ποταµούς και τις λίµνες.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Οι µουσώνες της Ασίας
Η Νότια και Νοτιοανατολική Ασία, ενώ έχουν το ίδιο γεωγραφικό πλάτος µε την έρηµο Σαχάρα, θα περίµενε κανείς να είναι κι αυτές ξηρές περιοχές. Όµως συµβαίνει το αντίθετο, επειδή φυσούν οι µουσώνες, περιοδικοί άνεµοι που δηµιουργούνται µεταξύ του Ινδικού ωκεανού και της ηπείρου εξαιτίας της διαφοράς της θερµοκρασίας στην ξηρά και στη θάλασσα. Οι θερινοί µουσώνες πνέουν από τον ωκεανό προς την ξηρά και µεταφέρουν µεγάλες µάζες υδρατµών. Αποτέλεσµα είναι να πέφτουν πολλές βροχές το καλοκαίρι στις περιοχές της Νότιας και ΝΑ Ασίας κι έτσι να µην είναι ξηρές, γεγονός που επιτρέπει να κατοικούν εκεί πολλά εκατοµµύρια ανθρώπων. Βέβαια, συµβαίνει µερικές φορές οι θερινοί µουσώνες να αλλάζουν κατεύθυνση, µε συνέπεια την έλλειψη βροχοπτώσεων και την καταστροφή της βλάστησης. Η ζωή όλων των ανθρώπων των περιοχών αυτών εξαρτάται από την οµαλή περιοδικότητα των µουσώνων.

Οι χειµερινοί µουσώνες πνέουν από την ξηρά προς τη θάλασσα, δε µεταφέρουν υδρατµούς και γι' αυτό οι βροχές κατά τη χειµερινή περίοδο είναι ελάχιστες.
Οι συγγραφείς

Δυτική Ασία (Μέση Ανατολή)

Τουρκία

Συρία

Λίβανος
Ισραήλ - Παλαιστίνη Ιορδανία
Σαουδική Αραβία

Υεµένη
Ηνωµένα Αραβικά Εµιράτα

Μπαχρέιν

Κατάρ

Κουβέιτ

Τα κράτη της Ασίας
Ας δούµε ποια είναι τα τµήµατα στα οποία χωρίζουµε την Ασία και τα κράτη που αυτά περιλαµβάνουν.

Βόρεια Ασία
Ασιατική Ρωσία (Σιβηρία)

Κεντρική Ασία
Κεντρική και Βόρεια Κίνα
Λαϊκή Δηµοκρατία Μογγολίας

Καζακστάν
Ουζµπεκιστάν
Τουρκµενιστάν
Τατζικιστάν

Κιργιστάν

Νότια Ασία
(Ινδική Χερσόνησος)
Αφγανιστάν

Πακιστάν

Ινδία
Μπαγκλαντές

Νεπάλ

Μπουτάν
Σρι Λάνκα (Κεϋλάνη)

Μαλδίβες

Ανατολική Ασία
Ανατολική Κίνα
Βόρεια Κορέα
Νότια Κορέα

Ιαπωνία

Ταϊβάν

Νοτιοανατολική Ασία

Βιρµανία

Ταϊλάνδη

Μαλαισία
Σιγκαπούρη

Καµπότζη

Βιετνάµ

Μπρούνεϊ

Ινδονησία
Φιλιππίνες

Kεφάλαιο 35ο
Βρείτε στον χάρτη της τάξης σας τα κράτη της Ασίας και ονοµάστε την πρωτεύουσα κάθε κράτους.
Μερικά από τα κράτη της Μέσης Ανατολής (Σαουδική Αραβία, Ιράκ, Ιράν, Κουβέιτ και Ηνωµένα Αραβικά Εµιράτα) έχουν υπέδαφος πλούσιο σε κοιτάσµατα πετρελαίου και διαθέτουν τα 3/4 των αποθεµάτων της παγκόσµιας παραγωγής. Ο πλούτος που εξασφαλίζεται από το πετρέλαιο, οι θρησκευτικές διαφορές και πολιτικοί λόγοι κάνουν τη Μέση Ανατολή µία περιοχή µε συνεχείς εντάσεις και πολλές φορές πολεµικές εκρήξεις.

Σκεφτείτε και προσπαθήστε να επισηµάνετε τα θετικά αποτελέσµατα, τα οποία επιφέρει στην περιοχή της Μέσης Ανατολής ο πλούτος που προέρχεται από το πετρέλαιο. Mπορείτε να αναφέρετε και τα σοβαρά προβλήµατα που παρουσιάζονται;
Τα κράτη της Κεντρικής Ασίας παρουσιάζουν µεγάλες διαφορές, πολιτιστικές, εθνικές και φυλετικές. Το Καζακστάν, το Ουζµπεκιστάν, το Τουρκµενιστάν, το Τατζικιστάν και το Κιργιστάν είναι κράτη που δηµιουργήθηκαν µετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Αντίθετα, η Κίνα είναι πανάρχαιο κράτος, που δηµιούργησε δικό του πολιτισµό και σύστηµα διακυβέρνησης. Οι καλές τέχνες στην Κίνα εµφανίστηκαν περίπου το 1500 µ.Χ.

Η Σιβηρία, στη Βόρεια Ασία , είναι η πιο αραιοκατοικηµένη περιοχή της Ασίας. Οι δύσκολες
Εικόνα 35.1: Το Σινικό Τείχος
συνθήκες διαβίωσης, που οφείλονται στο κλίµα και τη µορφολογία του εδάφους, έχουν συντελέσει στην αργοπορία της ανάπτυξής της. Ωστόσο παρουσιάζει προοπτικές βελτίωσης ως προς τη γεωργία και την εξόρυξη ορυκτών.
Από τα κράτη της Ανατολικής Ασίας το πλουσιότερο και πιο ανεπτυγµένο είναι η Ιαπωνία. Η τεχνολογία, η βιοµηχανία, το εµπόριο, οι υπηρεσίες, η εκπαίδευση και γενικά όλοι οι τοµείς βρίσκονται σε πολύ υψηλό επίπεδο, έτσι ώστε να είναι σε θέση η Ιαπωνία να ανταγωνίζεται τις Ηνωµένες Πολιτείες της Αµερικής και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Στην Ιαπωνία υπάρχουν εκατοντάδες µικρά και µεγάλα ηφαίστεια µε γνωστότερο το Φούτζι, το οποίο οι Ιάπωνες θεωρούν ιερό και είναι εθνικό σύµβολό τους. Οι κάτοικοι της Ιαπωνίας έχουν µάθει να ζουν µε τις συνεχείς εκρήξεις των ηφαιστείων και τους πολύ ισχυρούς σεισµούς που σείουν το έδαφος. Η Ιαπωνία θεωρείται µία από τις πλέον σεισµογενείς χώρες του πλανήτη µας.

Kεφάλαιο 35ο
Ας συζητήσουµε µαζί γιατί η Ιαπωνία, παρά τα σοβαρά γεωλογικά προβλήµατα που αντιµετωπίζει (εκρήξεις ηφαιστείων και σεισµούς), έχει τον µικρότερο αριθµό ανθρώπινων θυµάτων κατά την εξέλιξη αυτών των γεωλογικών φαινοµένων.
Η Νότια Ασία λέγεται και Ινδική Χερσόνησος, επειδή το µεγαλύτερο κράτος σε αυτήν είναι η Ινδία. Τα κράτη της Νότιας Ασίας µαστίζονται από τη φτώχεια και την πείνα. Είναι µία από τις πλέον πυκνοκατοικηµένες περιοχές του πλανήτη µας, η οποία, εκτός από το οικονοµικό και πληθυσµιακό πρόβληµα, παρουσιάζει πολιτική αστάθεια και θρησκευτικές ταραχές ιδίως µεταξύ των ινδουιστών και των µουσουλµάνων.

Ας επισηµάνουµε τις διαφορές στον τρόπο ζωής των κατοίκων της Ινδίας και της Ιαπωνίας.
Εικόνα 35.2: Ψαράδες της Ινδίας
Εικόνα 35.3: Ιαπωνέζες στη βιοµηχανία ηλεκτρονικών προϊόντων
Η Νοτιοανατολική Ασία είναι επίσης πυκνοκατοικηµένη περιοχή. Παρά τις εύφορες πεδινές εκτάσεις και την οµαλή µορφολογία του εδάφους το βιοτικό επίπεδο είναι πολύ χαµηλό. Εξαίρεση αποτελεί η Σιγκαπούρη, η οποία έχει παρουσιάσει ταχύτατους ρυθµούς ανάπτυξης. Σηµαντικός λόγος για την οικονοµική καθυστέρηση της περιοχής αυτής είναι το καθεστώς της αποικιοκρατίας. Τα κράτη της Ν.Α. Ασίας απέκτησαν την ανεξαρτησία τους κατά τη δεκαετία του 1950.

Συζητήστε τα δεινά που επιφέρει στους λαούς ο εµφύλιος πόλεµος.
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε έξι οµάδες, όσες είναι και οι περιοχές της Ασίας. Συγκρίνουµε τα προϊόντα που παράγει κάθε περιοχή ανάλογα µε το κλίµα που επικρατεί σε αυτήν και το ανάγλυφό της.

Kεφάλαιο 36ο

Οι κάτοικοι της Ασίας
- ✒ για την καταγωγή, τις γλώσσες, τις θρησκείες, τον πολιτισµό και το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων της Ασίας
Παρατηρήστε τις παρακάτω εικόνες και προσπαθήστε να βρείτε ποιους λαούς χαρακτηρίζουν. Γνωρίζετε κάτι για τους λαούς αυτούς;
Εικόνα 36.1: Από τις θρησκείες της Ασίας
Εικόνα 36.2: Από τον πολιτισµό της Ασίας
Εικόνα 36.3: Βαβυλώνα, η πύλη της Ιστάρ
Η Ασία είναι η ήπειρος στην οποία αναπτύχθηκαν σπουδαίοι αρχαίοι πολιτισµοί. Θεωρείται κοιτίδα των µεγάλων θρησκειών και πολιτισµών. Στην ήπειρο αυτή, όπου οµιλούνται εκατοντάδες γλώσσες, συναντάµε σχεδόν όλες τις φυλές του κόσµου και πολλές θρησκείες. Ο τρόπος ζωής κάθε λαού είναι εντελώς διαφορετικός και εξαρτάται από το κλίµα, τη µορφολογία του εδάφους, την πυκνότητα του πληθυσµού, την ανάπτυξη της οικονοµίας, τη θρησκεία, τη µόρφωση και φυσικά τα διαφορετικά ήθη και έθιµα.

Ας ονοµάσουµε τα κράτη της Μέσης Ανατολής και ας επισηµάνουµε τα κοινά χαρακτηριστικά των λαών τους.
Στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, όπου απλώνονται οι ποτάµιες κοιλάδες, η συγκέντρωση του πληθυσµού είναι µεγάλη. Οι πρώτοι µεγάλοι πολιτισµοί έκαναν εδώ την εµφάνισή τους αφήνοντας σηµαντικά στοιχεία που επέδρασαν στον πολιτισµό και την ανάπτυξη των άλλων λαών.
Bρείτε στον χάρτη της τάξης τα κράτη της Nότιας Aσίας και ονοµάστε αυτά και τις πρωτεύουσές τους.
Οι Ινδοί είναι ένας αρχαιότατος λαός που ανέπτυξε αξιόλογο πολιτισµό. Ανήκουν σε διαφορετικές φυλές µε ξεχωριστά ήθη και έθιµα, µιλούν 14 επίσηµες γλώσσες και το µεγαλύτερο µέρος του πληθυσµού είναι ινδουιστές. Οι κάτοικοι του Αφγανιστάν, του Πακιστάν και του Μπαγκλαντές είναι

µουσουλµάνοι, ενώ στα υπόλοιπα κράτη της Νότιας Ασίας συναντάµε, εκτός από ινδουιστές, πολλούς βουδιστές και λίγους χριστιανούς.
Ας ονοµάσουµε τα κράτη της Κεντρικής και της Ανατολικής Ασίας. Ποιο είναι το µεγαλύτερο κράτος αυτών των περιοχών; Ποιο είναι το µεγαλύτερο πρόβληµα του κράτους αυτού;
Οι Κινέζοι είναι επίσης ένας πανάρχαιος λαός µε πλούσια πολιτιστική παράδοση. Ανέπτυξαν τις τέχνες, τη µουσική και τη λογοτεχνία και επηρέασαν σηµαντικά τους γειτονικούς λαούς. Ανακάλυψαν το χαρτί, εφεύραν την τυπογραφία (πολύ νωρίτερα από τον Γουτεµβέργιο), την πυξίδα, τον σεισµογράφο και έκαναν χρήση της πυρίτιδας. Ανήκουν στην κίτρινη φυλή και οι κυριότερες θρησκείες τους είναι ο κοµφουκιανισµός, ο βουδισµός και ο ταοϊσµός.

Η πυρίτιδα, «το κινέζικο χιόνι», έγινε γνωστή στην Ευρώπη από τους Άραβες. Η Δύση χρησιµοποίησε την πυρίτιδα για να εξουθενώσει τη χώρα των Κινέζων. Συζητήστε και σχολιάστε το γεγονός.
Το βιοτικό επίπεδο των Ιαπώνων είναι πολύ υψηλό και οφείλεται στην παραγωγικότητα σε όλους τους τοµείς. Εκτός από τη γεωργία, την κτηνοτροφία και την αλιεία, ανέπτυξαν τη βιοµηχανία και το εµπόριο. Τα προϊόντα τους έχουν κατακλύσει τη διεθνή αγορά και φηµίζονται για την άριστη ποιότητα και τις προσιτές τιµές. Το πολιτιστικό επίπεδο του λαού είναι επίσης υψηλό. Οι Ιάπωνες θεωρούνται από τους πιο µορφωµένους ανθρώπους στον κόσµο.

Τον 13ο αιώνα µ.Χ. οι Μογγόλοι µε αρχηγό τον Τζέκινς Χαν δηµιούργησαν τη µεγαλύτερη αυτοκρατορία εκείνης της εποχής. Ας ακολουθήσουµε µαζί την κατακτητική πορεία τους στον χάρτη της διπλανής εικόνας. Ας συζητήσουµε γιατί δεν επηρέασαν πολιτιστικά τις περιοχές που είχαν κατακτήσει.

Kεφάλαιο 36ο
Εικόνα 36.4: Μαχάτµα Γκάντι
Εικόνα 36.5: O ναός του Oυρανού. Kοµφουκιανικό τέµενος στο Πεκίνο
Εικόνα 36. 6: Kατακτητική πορεία Xαν

Kεφάλαιο 36ο
Οι λαοί της Κεντρικής Ασίας είναι κυρίως µογγολικής καταγωγής. Ασχολούνται µε την κτηνοτροφία και τη γεωργία. Το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων είναι χαµηλό. Η περιοχή είναι αραιοκατοικηµένη εξαιτίας της µορφολογίας του εδάφους.
Η Σιβηρία, στη Βόρεια Ασία, είναι επίσης αραιοκατοικηµένη κυρίως εξαιτίας των σκληρών περιβαλλοντικών συνθηκών και εποµένως το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων είναι χαµηλό.

Ας βρούµε στον χάρτη τα κράτη της Νοτιοανατολικής Ασίας και ας ονοµάσουµε τις πρωτεύουσές τους.
Οι γεωµορφολογικές και κλιµατικές συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Ασίας είναι ευνοϊκές για τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Ως αποτέλεσµα η παρουσία των ανθρώπων στην περιοχή αυτή υπήρξε µακρόχρονη, γεγονός που οδήγησε στην πολιτιστική εξέλιξη των λαών της, οι οποίοι ανέπτυξαν το θέατρο, τον χορό, τη µουσική και τις εικαστικές τέχνες.
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας φροντίσουµε να δούµε όλοι µαζί την κινηµατογραφική ταινία «ΓΚΑΝΤΙ» και κατόπιν να σχολιάσουµε τον αγώνα του Μαχάτµα για την ανεξαρτησία της Ινδίας.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Η ήπειρος των υπερθετικών βαθµών
Η Ασία, το µωσαϊκό των φυλών, των θρησκειών, των γλωσσών και των πολιτισµών, είναι η ήπειρος των υπερθετικών βαθµών. Εδώ βρίσκεται η µεγαλύτερη οροσειρά, το υψηλότερο όρος, η µεγαλύτερη λίµνη, οι βαθύτερες υποθαλάσσιες τάφροι, τα περισσότερα κοιτάσµατα πετρελαίου και η µεγαλύτερη φτώχεια του πλανήτη.
Στη µεγαλύτερη σε έκταση και πληθυσµό ήπειρο της Γης αναπτύχθηκαν πολλοί, σηµαντικοί και διαφορετικοί πολιτισµοί, όπως των λαών της Μεσοποταµίας (Σουµερίων, Ασσυρίων, Βαβυλωνίων), των Μήδων, των Σκυθών, των Περσών, των Κινέζων, των Ινδών και άλλων.

Το πλούσιο υπέδαφος πολλών περιοχών, οι δυνατότητες της γεωργικής παραγωγής και της αλιείας, καθώς και τα αναρίθµητα νησιά προσείλκυσαν τους Ευρωπαίους και ήρθαν ως κατακτητές των ασιατικών εδαφών. Μόλις τον εικοστό αιώνα τα ασιατικά εδάφη άρχισαν να απελευθερώνονται από την κυριαρχία των Ευρωπαίων και να γίνονται αυτόνοµα κράτη.
Οι συγγραφείς

Α Φ Ρ Ι Κ Η Η ταυτότητα της Αφρικής
: 30.270.000 τετρ. χµ.
: 863.000.000 κάτοικοι (2004)
Έκταση Πληθυσµός
Θέση : Βρίσκεται µεταξύ 37 ο 21' Β (Βόρειο πλάτος) και 34 ο 52' Ν (Νότιο πλάτος) και 17 ο 32' Δ (Δυτικό µήκος) και 51 ο 25' Α (Ανατολικό µήκος). (Περιλαµβάνονται και τα νησιά)
Οριζόντιος διαµελισµός (κυριότερα ακτογραφικά στοιχεία)
Ωκεανοί - Θάλασσες : Ατλαντικός Ωκεανός, Ινδικός Ωκεανός, Μεσόγειος Θάλασσα,
Ερυθρά Θάλασσα
Ακρωτήρια : Λευκό Ακρωτήριο (Τυνησία), Πράσινο Ακρωτήριο (Σενεγάλη), Ακρωτήριο

Αγκούλιας (Νοτιοαφρικανική Δηµοκρατία), Ακρωτήριο Χαφούν (Σοµαλία), Καλής Ελπίδας (Ν. Αφρική)
Κόλποι : Γουινέας, Μπενγκουέλα, Φαλαίνης, Σοφάλα
Νησιά : Μαδαγασκάρη, Μαυρίκιος, Κοµόρες, Σεϋχέλλες
Κατακόρυφος διαµελισµός (κυριότερα στοιχεία)
Οροσειρές, όρη : Άτλας (οροσειρά του Άτλαντα), Κιλιµάντζαρο, Αβησσυνιακά, Κένυα,

Ανταµάουα
Ποταµοί : Νείλος, Κόνγκο, Νίγηρας κ.ά.
Λίµνες : Βικτόρια, Ταγκανίκα, Νυάσσα, Τσαντ
Έρηµοι : Σαχάρα, Λιβυκή έρηµος, Αραβική έρηµος, Καλαχάρι

Kεφάλαιο 37ο

Η θέση και το φυσικό περιβάλλον της Αφρικής
- ✒ για τη θέση της Αφρικής στον παγκόσµιο χάρτη
- για τα κυριότερα στοιχεία του φυσικού της περιβάλλοντος
Εικόνα 37.1: Γεωµορφολογικός χάρτης της Αφρικής
Εντοπίστε τη θέση της Αφρικής στον χάρτη της τάξης σας και σηµειώστε τις θάλασσες από τις οποίες βρέχεται. Σε ποια γεωγραφικά σηµεία συνδέεται µε άλλες ηπείρους;
Η Αφρική είναι ένα απέραντο οροπέδιο, το µεγαλύτερο µέρος του οποίου βρίσκεται στην τροπική ζώνη. Το οροπέδιο αυτό καταλήγει στη θάλασσα δηµιουργώντας απόκρηµνες ακτές, τις οποίες οι Ευρωπαίοι εξερευνητές δύσκολα µπορούσαν να προσεγγίσουν. Για τον λόγο αυτό το εσωτερικό της Αφρικής άργησε να εξερευνηθεί. Η Αφρική θεωρείται η πιο αραιοκατοικηµένη ήπειρος, διότι

Kεφάλαιο 37ο
αποτελείται από ερηµικές και ηµιέρηµες βραχώδεις εκτάσεις και από παρθένα δάση, περιβάλλοντα τα οποία διαµορφώνουν δύσκολες συνθήκες διαβίωσης.
Το ηπειρωτικό ανάγλυφο δεν παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία. Γενικά στο κέντρο της ηπείρου υπάρχουν µικροί ορεινοί όγκοι, ενώ στην περιφέρεια συναντάµε µικρά και µεγάλα όρη, πολλά από τα οποία αποτελούν ηφαίστεια.
Το Κιλιµάντζαρο είναι το υψηλότερο βουνό της Αφρικής. Στην κορυφή του βρίσκεται το γνωστό ηφαίστειο. Άλλα ηφαιστειογενή όρη είναι το όρος Κένυα, το Ρουβενζόρι, το Καµερούν και η Αιθιοπική οροσειρά. Η µοναδική µεγάλη οροσειρά είναι ο Άτλας, που βρίσκεται στα βορειοανατολικά της ηπείρου και απλώνεται από τον Ατλαντικό ωκεανό µέχρι τις ακτές της Μεσογείου Θάλασσας.

Το ταξίδι στο εσωτερικό της Αφρικής ονοµάζεται «σαφάρι». Με τη βοήθεια του γεωµορφολογικού χάρτη σχεδίασε ένα σαφάρι στην Αφρική. Ποια άλλα βουνά θα συναντήσεις και ποια µεγάλη έρηµο θα διασχίσεις; Προσπάθησε να εντοπίσεις προβλήµατα που είναι πιθανό να αντιµετωπίσεις.
Εικόνα 37.2: Ο Νείλος κοντά στο Ασσουάν
Εικόνα 37.3: Το φράγµα στον Ζαµβέζη, Ζιµπάµπουε
Το υδρογραφικό δίκτυο της Αφρικής αποτελείται από πολλές µεγάλες λίµνες, όπως είναι η Βικτόρια, η Ταγκανίκα, η Νυάσσα, η Τσαντ και άλλες, καθώς επίσης και από γνωστούς ποταµούς.

Ο Νείλος, που είναι ο µεγαλύτερος σε µήκος ποταµός της ηπείρου, αποτελεί βασική πηγή ζωής για τους κατοίκους της Αιγύπτου. Στις εκβολές του σχηµατίζεται ένα πολύ µεγάλο και εύφορο «δέλτα». Οι Αιγύπτιοι έχουν κατασκευάσει το γνωστό φράγµα του Ασσουάν, µε το οποίο χρησιµοποιούν τα νερά του. Άλλοι µεγάλοι ποταµοί της Αφρικής είναι ο Κόνγκο, ο Νίγηρας, ο Ζαµβέζης και ο Σενεγάλης.
Ας συζητήσουµε µαζί πώς ο άνθρωπος κατέστρεψε το φυσικό περιβάλλον, µε συνέπεια πολλά είδη της πανίδας και χλωρίδας να έχουν εξαφανιστεί ή να απειλούνται µε εξαφάνιση.

Στην Αφρική υπάρχει ένας τεράστιος ορυκτός πλούτος από κοιτάσµατα πολύτιµων µετάλλων (χρυσού, αργύρου και διαµαντιών), ορυκτών καυσίµων (πετρελαίου, άνθρακα, φυσικού αερίου), και µεταλλευµάτων (χαλκού, σιδήρου, ουρανίου κ.ά.). Τα κοιτάσµατα αυτά βρίσκονται διάσπαρτα σε ολόκληρη την ήπειρο, αλλά παραµένουν αναξιοποίητα εξαιτίας της έλλειψης τεχνογνωσίας και οικονοµικών πόρων των κατοίκων. Για πολλές δεκαετίες, χώρες του ονοµαζόµενου δυτικού κόσµου

Kεφάλαιο 37ο
(Αγγλία, Γαλλία κ.ά.) ίδρυσαν αποικίες στις περιοχές αυτές, µε σκοπό την εκµετάλλευση του πλούτου για δικό τους όφελος, αφήνοντας τους κατοίκους να ζουν σε σχεδόν πρωτόγονη κατάσταση.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Αποικιοκρατία : κατοχή και διοίκηση εδαφών από κυβέρνηση ξένου κράτους Ηµιέρηµη έκταση : έκταση ηπειρωτική που βρίσκεται στα άκρα των ερήµων
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε δύο οµάδες. Η µία βρίσκει πληροφορίες για τον σχηµατισµό των διαµαντιών και η άλλη εξηγεί γιατί στο «δέλτα» των ποταµών δεν µπορούµε να κατασκευάσουµε λιµάνια.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Έργα του ανθρώπου στην Αφρική
Η διώρυγα του Σουέζ : Το τεχνικό έργο που προσέφερε τα µέγιστα στην ανθρωπότητα. Συντόµευσε τις αποστάσεις ανάµεσα στα ευρωπαϊκά και στα ασιατικά λιµάνια, αφού τα πλοία ήταν υποχρεωµένα να κάνουν τον περίπλου της Αφρικής διανύοντας περίπου απόσταση 11.000 χιλιοµέτρων, ενώ µε την κατασκευή της διώρυγας η απόσταση αυτή έγινε σχεδόν η µισή. Η διάνοιξη της διώρυγας οφείλεται στον Γάλλο µηχανικό Φερτινάντ ντε Λεσσέψ. Περισσότεροι από πενήντα χιλιάδες εργάτες δούλεψαν για δέκα χρόνια (1859-1869). Η διώρυγα έχει µήκος 168 χιλιόµετρα και βάθος 9 µέτρα.

Το φράγµα του Ασσουάν : Είναι το µεγαλύτερο στον κόσµο και χτίστηκε το 1964 πάνω σε καταρράκτη, κοντά στη λίµνη Νάσσερ. Έχει µήκος 2.000 µέτρα και ύψος 45 µέτρα. Χάρη στο φράγµα αρδεύονται 4 εκατοµ. στρέµµατα ολόκληρο τον χρόνο, ενώ πρώτα αρδεύονταν µόνο το καλοκαίρι. Η κατασκευή του επηρεάζει σηµαντικά την οικονοµική ανάπτυξη της Αιγύπτου, αφού εµποδίζει τις πληµµύρες στις κατοικηµένες περιοχές, παρέχει νερό για ύδρευση και άρδευση, αυξάνει την αρδευόµενη γη κι εποµένως το εισόδηµα των καλλιεργητών, δίνει τη δυνατότητα να δηµιουργηθούν νέες βιοµηχανίες, παρέχει υδροηλεκτρική ενέργεια και βελτιώνει τον τρόπο ζωής των Αιγυπτίων.

Ταυτόχρονα όµως δηµιουργεί και σοβαρά προβλήµατα, όπως είναι ο περιορισµός της φυσικής λίπανσης των περιοχών, η οποία γινόταν µε τις πληµµύρες του Νείλου. Τώρα πρέπει να γίνεται στη χώρα εισαγωγή λιπασµάτων, πράγµα που επιβαρύνει την οικονοµία και υποβαθµίζει την ποιότητα των προϊόντων. Άλλα προβλήµατα είναι η αύξηση της υγρασίας που καταστρέφει τα αρχαία µνηµεία και ο φόβος της καταστροφής µεγάλου µέρους της Αιγύπτου στην περίπτωση υπερχείλισής του.
Οι συγγραφείς

Οι κάτοικοι και τα κράτη της Αφρικής

1. Οι κάτοικοι της Αφρικής
Εικόνα 38.1: Νοµάδες στο Φουλάνι Δυτ. Αφρικής
Εικόνα 38.2: Οι φυλές Κικουγιού και Μασάι της Κένυας
Ας συζητήσουµε µαζί γιατί στην Αφρική συναντάµε τόσο µεγάλη ποικιλία εθίµων, συνηθειών και πολιτισµών, στοιχεία τα οποία τη χαρακτηρίζουν ως «µωσαϊκό φυλών και εθνοτήτων».
Στη Βόρεια Αφρική ζουν Άραβες, λευκοί µουσουλµάνοι, οι οποίοι χωρίς να δεχθούν σηµαντική επιρροή από την Ευρώπη δηµιούργησαν αξιόλογο πολιτισµό. Μνηµεία του αιγυπτιακού πολιτισµού δηλώνουν την προσφορά των αρχαίων Αιγυπτίων στην ανθρωπότητα: οι πυραµίδες, εφευρέσεις, τα κείµενα στην ιερογλυφική γραφή, το γυαλί, το πρώτο άρµα µε τροχούς και πολλά άλλα. Στη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας φυλάσσονται ανεκτίµητης αξίας πάπυροι, στους οποίους υπάρχουν πληροφορίες και αναπαραστάσεις αυτού του αξιόλογου πολιτισµού.

Ας εξετάσουµε τις σχέσεις των Ελλήνων µε τους Αιγυπτίους από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου µέχρι και τη σύγχρονη εποχή. Ο Κωνσταντίνος Καβάφης αποτελεί έναν ισχυρό κρίκο αυτής της σχέσης.
Οι κάτοικοι της Βόρειας Αφρικής ανήκουν κυρίως στη λευκή φυλή. Αξιοποιώντας τη σύγχρονη τεχνολογία χρησιµοποιούν τους φυσικούς πόρους και κυρίως το πετρέλαιο των ερήµων της Σαχάρας και της Ερυθράς Θάλασσας. Στην έρηµο ζουν λίγοι βεδουίνοι, οι οποίοι σταδιακά εγκαταλείπουν τη νοµαδική ζωή και εγκαθίστανται κοντά στις µεγάλες πόλεις, όπου βρίσκουν εργασία.

Kεφάλαιο 38ο
Εικόνα 38.3: Καταυλισµός προσφύγων της Σοµαλίας
Εικόνα 38.4: Λιµός στη Σοµαλία
Εικόνα 38.5: Στο σχολείο του Λάγος της Νιγηρίας
Στην Κεντρική Αφρική κυρίως κατοικούν µαύροι ιθαγενείς, οι οποίοι δέχθηκαν έντονες επιρροές από την αποικιοκρατία των Ευρωπαίων και από την εγκατάσταση των Αράβων στην περιοχή. Πολλές από τις χώρες της Κεντρικής Αφρικής ανήκουν σε αυτές που ονοµάζουµε «χώρες του Τρίτου Κόσµου», επειδή είναι οι πιο φτωχές του κόσµου. Πείνα, αρρώστιες, ιδιαίτερα το A.I.D.S., έλλειψη νερού και φαρµάκων οδηγούν τους κατοίκους σε αφανισµό, παρά τον µεγάλο αριθµό των γεννήσεων.

Συζητήστε µεταξύ σας και προβληµατιστείτε για τη ζωή των παιδιών στις περιοχές αυτές. Ποια πιστεύετε ότι θα πρέπει να είναι η δική µας στάση απέναντι στα προβλήµατα επιβίωσης αυτών των παιδιών;
Η Νότια Αφρική χαρακτηρίζεται από τον ανθρώπινο αγώνα κατά των φυλετικών διακρίσεων. Μέχρι τα µέσα του 17ου αιώνα κατοικούσαν εκεί µόνο λίγοι µαύροι ιθαγενείς. Στη συνέχεια έφθασαν οι Ευρωπαίοι (Ολλανδοί, Γάλλοι, Γερµανοί και Άγγλοι) µε σκοπό να εκµεταλλευτούν τον φυσικό πλούτο της περιοχής. Οι Ευρωπαίοι άποικοι µεταχειρίστηκαν τους ιθαγενείς σαν δούλους στα χωράφια τους.

Ας συζητήσουµε µαζί για την άδικη κυριαρχία των λευκών πάνω στους νέγρους. Η πολιτική των φυλετικών διακρίσεων, η πολιτική του απαρτχάιντ όπως είναι γνωστή, δεν πρέπει να χαρακτηρίζει τον σηµερινό άνθρωπο.

2. Τα κράτη της Αφρικής
Σήµερα η Αφρική αποτελείται από περισσότερα από 55 κράτη, πολλά από τα οποία απέκτησαν την ανεξαρτησία τους κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Τα κράτη κυρίως της Κεντρικής Αφρικής είναι αραιοκατοικηµένα εξαιτίας των δύσκολων κλιµατικών συνθηκών που επικρατούν εκεί.
Εικόνα 38.6: Νέλσον Μαντέλα
Οπαδοί του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου. Το κόµµα αυτό κέρδισε τις πρώτες πολυφυλετικές εκλογές το 1994 και ο Νέλσον Μαντέλα έγινε πρόεδρος.

Kεφάλαιο 38ο
Βρείτε στον χάρτη της Αφρικής τα κράτη της και τις πρωτεύουσές τους. Εντοπίστε επίσης στον χάρτη τα γνωστότερα λιµάνια της Αφρικής.
Οι χώρες της Βόρειας Αφρικής, δηλαδή οι βορειοαφρικανικές αραβικές χώρες, έχουν υψηλότερο επίπεδο ζωής από τις χώρες του νότου. Αυτό συµβαίνει επειδή οι καλές κλιµατικές συνθήκες έχουν βοηθήσει σε ικανοποιητικό βαθµό την ανάπτυξη της γεωργίας. Επιπλέον το πλούσιο σε ορυκτά υπέδαφος συντελεί στην οικονοµική ανάπτυξή τους, µάλιστα δε µερικές από τις χώρες αυτές εξάγουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Αντίθετα, οι χώρες του νότου, που έχουν να αντιµετωπίσουν πολύ δύσκολες κλιµατικές συνθήκες, δεν έχουν αξιοποιήσει το εξίσου πλούσιο υπέδαφός τους και δεν µπόρεσαν µέχρι σήµερα να αναπτυχθούν οικονοµικά.

Γενικά, παρατηρείται καθυστέρηση στην ανάπτυξη της αφρικανικής ηπείρου. Ένας σοβαρός λόγος της καθυστέρησης αυτής ήταν η δράση των αποικιακών καθεστώτων. Βέβαια, και µετά το τέλος της αποικιοκρατίας δεν υπήρξε άµεση ανάπτυξη. Μεταξύ των αιτίων συγκαταλέγονται η έλλειψη υποδοµών, ο τεχνητός καθορισµός των συνόρων σύµφωνα µε τα συµφέροντα των αποικιοκρατών, η εγκαθίδρυση απολυταρχικών καθεστώτων, οι λιµοί, οι αρρώστιες και βεβαίως οι εµφύλιοι πόλεµοι µεταξύ των κρατών, όπως στη Ρουάντα, στο Τσαντ, στο Σουδάν και αλλού.

Ας συζητήσουµε πώς θα µπορούσαν οι κάτοικοι των χωρών αυτών, µε τη βοήθεια της διεθνούς κοινότητας, να αναπτυχθούν οικονοµικά και να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους. Πώς θα συµβεί αυτό χωρίς να κάνουν τα δικά µας λάθη, δηλαδή χωρίς να καταστρέψουν το περιβάλλον για χάρη της ανθρώπινης ευηµερίας;

Aν θέλεις διάβασε κι αυτό...

Οι φυλετικές διακρίσεις
Τα κυριότερα στοιχεία των φυλετικών διακρίσεων ήταν:
- ✔ Οι µαύροι δεν είχαν δικαίωµα ψήφου, ούτε µπορούσαν οι ίδιοι να αναλάβουν ένα κρατικό αξίωµα.
- Οι µαύροι έπρεπε να ζουν αποµονωµένοι σε δικές τους περιοχές, µακριά από τις συνοικίες των λευκών.
- Τα επαγγέλµατα που µπορούσαν να κάνουν ήταν τα πιο σκληρά, δηλαδή εργάτες στα ορυχεία, στα χωράφια και υπηρέτες των λευκών. ✔
- ✔ Τα χρήµατα που εισέπρατταν από την εργασία τους ήταν πολύ λίγα σε σχέση µε αυτά που έπαιρναν οι λευκοί.
- ✔ Δεν µπορούσαν να επισκεφθούν θέατρα, κινηµατογράφους και γενικά τους χώρους αναψυχής, οι οποίοι προορίζονταν µόνο για τους λευκούς.
- ✔ Τα παιδιά των µαύρων δεν είχαν τις ίδιες εκπαιδευτικές ευκαιρίες µε τα παιδιά των λευκών. Δεν µπορούσαν να φοιτήσουν στα καλά σχολεία, τα οποία προορίζονταν µόνο για τα παιδιά των λευκών.

Η εξέγερση των µαύρων εναντίον αυτής της αδικίας κράτησε πολλά χρόνια και πολύ αίµα χύθηκε για την ανθρώπινη ελευθερία…
Οι συγγραφείς

ΒΟΡ ΕΙΑ ΑΜΕΡ ΙΚΗ Η ταυτότητα της Βόρειας Αµερικής
Έκταση : 24.300.000 τετρ. χµ. Πληθυσµός : 427.000.000 κάτοικοι (2004) Θέση : Βρίσκεται (περίπου) µεταξύ 83 ο 10' Β (Βόρειο πλάτος) και 9 ο 25' Β (Βόρειο πλάτος) και 172,5 ο Δ (Δυτικό µήκος) και 46 ο 37' Δ (Δυτικό µήκος). (Περιλαµβάνονται και τα νησιά) Οριζόντιος διαµελισµός (κυριότερα ακτογραφικά στοιχεία) Ωκεανοί - Θάλασσες : Ειρηνικός Ωκεανός, Ατλαντικός Ωκεανός (Θάλασσα Λαµπραντόρ και Καραϊβική), Αρκτικός Ωκεανός (Θάλασσα Μπωφόρτ και Λίνκολν)

Ακρωτήρια : Μούρισον, Πρίγκιπας της Ουαλίας
Χερσόνησοι : Μπούθια, της Αλάσκας, της Καλιφόρνιας, της Φλόριντας, του Λαµπραντόρ Κόλποι : Αλάσκας, Καλιφόρνιας, Μεξικού, Χάντσον Νησιωτικά συµπλέγµατα, Νησιά : Γροιλανδία, Αλεούτιοι νήσοι, Κούβα, Αϊτή, Μεγάλες Αντίλλες, Μικρές Αντίλλες
Κατακόρυφος διαµελισµός (κυριότερα στοιχεία)
Οροσειρές, όρη : Αλάσκας, Μπρουξ, Βραχώδη, Απαλάχια, Σιέρα Μάδρε, Σιέρα Νεβάδα Πεδιάδες : Αµερικανική πεδιάδα, Πεδιάδα του Καναδά Ποταµοί : Μισισιπής, Μισούρι, Μακένζι, Οχάιο, Αρκάνσας, Ρίο Γκράντε, Αγίου Λαυρεντίου Λίµνες : Μεγάλη Λίµνη Σκλάβων, Μεγάλης Άρκτου, Σουπίριορ, Μίτσιγκαν, Χιούρον, Οντάριο

Η θέση και το φυσικό περιβάλλον της Βόρειας Αµερικής
για τη θέση της Βόρειας Αµερικής στον παγκόσµιο χάρτη για τα κυριότερα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντός της
Εικόνα 39.1: Γεωµορφολογικός χάρτης της Βόρειας Αµερικής
Παρατηρήστε τον χάρτη της Βόρειας Αµερικής και βρείτε σε ποιο ηµισφαίριο εκτείνεται και από ποιες θάλασσες βρέχεται.
Η Βόρεια Αµερική εκτείνεται από την αρκτική ζώνη στον Βορρά µέχρι την τροπική ζώνη στον Νότο. Το µεγαλύτερο µέρος της βρίσκεται στην εύκρατη ζώνη. Τα εδάφη που βρίσκονται στην αρκτική ζώνη παρουσιάζουν έντονο διαµελισµό µε βαθύτατους κόλπους και πάρα πολλά νησιά, ενώ το νότιο τµήµα της, που πλησιάζει τον Ισηµερινό, αποτελεί τη γέφυρα µεταξύ Βόρειας και Νότιας Αµερικής. Στο στενό αυτό τµήµα η διώρυγα του Παναµά συνδέει τον Ατλαντικό µε τον Ειρηνικό Ωκεανό.

Kεφάλαιο 39ο
Η Βόρεια Αµερική συνδέεται µε τη Νότια Αµερική µε µία λωρίδα ξηράς, η οποία ονοµάζεται Κεντρική Αµερική και ανήκει στη Βόρεια Αµερική µαζί µε τα νησιά της Καραϊβικής Θάλασσας. Εντοπίστε στον χάρτη και ονοµάστε τις χώρες της Κεντρικής Αµερικής και τις πρωτεύουσές τους.
Το έδαφος της Βόρειας Αµερικής διασχίζεται στα δυτικά από τα Βραχώδη Όρη, τα οποία απλώνονται από την Αλάσκα µέχρι το Μεξικό. Παράλληλα προς τις ανατολικές ακτές εκτείνονται τα Απαλάχια Όρη. Οι οροσειρές αυτές διαµορφώνουν µικρές πεδιάδες προς τις ακτές του Ειρηνικού και του Ατλαντικού Ωκεανού αντίστοιχα. Μεταξύ των δύο αυτών οροσειρών διαµορφώνονται δύο πεδιάδες: στον Βορρά η πεδιάδα του Καναδά και στον Νότο η Αµερικανική πεδιάδα, που φτάνει µέχρι τις ακτές του κόλπου του Μεξικού. Η πεδιάδα αυτή έχει έκταση εκατοµµυρίων τετραγωνικών χιλιοµέτρων και είναι η πιο εύφορη µεγάλη πεδιάδα του κόσµου. Στα εδάφη της διαµορφώνεται το µεγαλύτερο ποτάµιο σύστηµα του πλανήτη, το πασίγνωστο δίκτυο Μισούρι - Μισισιπή.

Στα σύνορα του Καναδά και των Ηνωµένων Πολιτειών υπάρχει το σύστηµα των Μεγάλων Λιµνών, στις οποίες είναι συγκεντρωµένη η µεγαλύτερη ποσότητα γλυκού νερού του πλανήτη µας. Οι γνωστότερες λίµνες είναι η Σουπίριορ, η Μίτσιγκαν, η Ήρι και η Οντάριο, οι οποίες έχουν έκταση σχεδόν διπλάσια αυτής της Ελλάδας. Τα νερά της λίµνης Ήρι, όταν εκβάλλουν στη λίµνη Οντάριο, σχηµατίζουν τους περίφηµους καταρράκτες του Νιαγάρα, που αποτελούν σηµαντικό αξιοθέατο του Καναδά.
Το υδρογραφικό δίκτυο της Βόρειας Αµερικής συµπληρώνεται και από τεχνητά κανάλια που ενώνουν τις λίµνες που υπάρχουν στο βόρειο τµήµα της. Οι λίµνες, τα κανάλια και ο ποταµός του Αγίου Λαυρεντίου διαµορφώνουν ένα ιδιαίτερα χρήσιµο πλωτό ποτάµιο σύστηµα, που συνδέει το εσωτερικό της ηπείρου µε τον Ατλαντικό Ωκεανό.

Εικόνα 39.2: Δίκτυο Μισούρι - Μισισιπή
Ας συζητήσουµε πώς οι κάτοικοι της Βόρειας Αµερικής αύξησαν στον µεγαλύτερο δυνατό βαθµό την παραγωγικότητα των πλούσιων εδαφών µε τη χρήση της τεχνολογίας. Η διαδικασία αυτή έχει προκαλέσει ορισµένα σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήµατα. Ας τα εντοπίσουµε.
Στο πολικό τµήµα της Βόρειας Αµερικής βρίσκονται τα πλησιέστερα σηµεία της ηπείρου µε την Ασία και την Ευρώπη. Εντοπίστε τα στον χάρτη και συζητήστε για τις συνθήκες ζωής στις περιοχές αυτές.

Kεφάλαιο 39ο

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Πλωτό ποτάµιο σύστηµα : Ποταµοί που επικοινωνούν µεταξύ τους διαµορφώνοντας έναν υδάτινο δρόµο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε δύο οµάδες. Κάθε οµάδα θα καταγράψει τους ποταµούς και τις λίµνες της Βόρειας Αµερικής. Κατόπιν ας εντοπίσουµε τον ρόλο των ποταµών και των λιµνών στην οικονοµική ανάπτυξη της Βόρειας Αµερικής.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Η ζωή των Εσκιµώων του Καναδά
Σήµερα στον Καναδά ζουν περίπου 24 χιλιάδες Εσκιµώοι. Πολλά χρόνια πριν οι Ευρωπαίοι ανακαλύψουν την Αµερική, οι Εσκιµώοι περνώντας τον πορθµό του Μπέρινγκ έφθασαν στον Καναδά από την Ασία. Εξαπλώθηκαν στις γύρω παράλιες περιοχές και στη συνέχεια έφθασαν στη Γροιλανδία. Η ζωή τους ήταν πολύ δύσκολη, διότι τα πάντα ήταν καλυµµένα από χιόνι και οι θερµοκρασίες πολύ χαµηλές. Η µοναδική ασχολία τους ήταν το ψάρεµα και το κυνήγι. Έτσι εξασφάλιζαν τροφή και ρούχα από τα δέρµατα των ζώων. Τα µέσα µε τα οποία έκαναν τις µετακινήσεις τους ήταν τα έλκηθρα, που τα έσερναν τα σκυλιά τους. Τα σπίτια τους, τα γνωστά µας ιγκλού, τα φτιαγµένα από πάγο, κρατούσαν σε ικανοποιητικά επίπεδα τη θερµοκρασία για να µπορούν να ζουν. Σήµερα ο τρόπος ζωής τους έχει κατά πολύ αλλάξει. Ζουν σε ξύλινα σπίτια, όπου τους παρέχονται όλα τα απαραίτητα εφόδια, ηλεκτρική ενέργεια, νερό, τηλέφωνο κτλ. Οι ίδιοι εργάζονται σε υπηρεσίες και η ζωή τους δεν διαφέρει πολύ από τη ζωή των άλλων ανθρώπων. Σε ορισµένες περιοχές όµως συναντά κανείς και σήµερα Εσκιµώους που ζουν µε το κυνήγι και τις παλιές συνήθειες.

Οι συγγραφείς

Kεφάλαιο 40ό

Οι κάτοικοι της Βόρειας Αµερικής
✒ για τους ιθαγενείς και τους σηµερινούς κατοίκους της Βόρειας Αµερικής
για την πολυπολιτισµική κοινωνία της Βόρειας Αµερικής
Εικόνα 40.1: Ινδιάνος των Πεδιάδων, Ηνωµένες Πολιτείες
Εικόνα 40.2: Κτηνοτρόφος της Αριζόνα των Η.Π.Α.
Το παραπάνω κείµενο, γραµµένο πολλά χρόνια πριν, είναι ένα σύγχρονο µήνυµα των ινδιάνων της Βόρειας Αµερικής προς τον σηµερινό άνθρωπο. Ας συζητήσουµε για τα χαρακτηριστικά της ζωής των ινδιάνων, τα οποία αντλούµε από το κείµενο αυτό.

Το 1492 ο µεγάλος εξερευνητής και θαλασσοπόρος Χριστόφορος Κολόµβος, στην προσπάθειά του να φθάσει στις Ινδίες, ανακάλυψε την Αµερική. Επρόκειτο για µία µεγάλη ήπειρο, στην οποία µέχρι τότε κατοικούσαν οι διάφορες φυλές των ινδιάνων. Οι ινδιάνοι της Βόρειας Αµερικής, οι Ινουίτ (Εσκιµώοι), οι Απάτσι, οι Μοϊκανοί, οι Σιου, οι Αζτέκοι και οι Μάγια µαζί µε τους ινδιάνους της Νότιας Αµερικής υπολογίζεται ότι ανέρχονταν στα 30 ή 45 εκατοµµύρια την εποχή που οι Ευρωπαίοι ήρθαν στον τόπο τους.
… Αγαπήστε τη Γη µας, καθώς την αγαπήσαµε εµείς, και µε όλη σας τη δύναµη, µε όλη την τρανή µπόρεσή σας, µε όλη την καρδιά σας, διατηρήστε τη για τα τέκνα σας και αγαπήστε την καθώς ο Θεός αγαπάει όλους µας…

(Λόγια του Σίατλ, αρχηγού µιας φυλής ινδιάνων, σε γράµµα του προς τον Πρόεδρο της Αµερικής, όταν αυτός του ζήτησε τη γη τους)

Kεφάλαιο 40ό
Οι πρώτοι Ευρωπαίοι που έφθασαν στην Αµερική ήταν Άγγλοι, Ιρλανδοί, Γάλλοι και Ισπανοί. Στην αρχή εγκαταστάθηκαν στις παράκτιες περιοχές χωρίς να δείχνουν τάσεις εξόντωσης των ιθαγενών κατοίκων, δηλαδή των ινδιάνων, των γνωστών και ως ερυθρόδερµων. Στη συνέχεια όµως, όταν γνώρισαν την εύφορη γη και τον ορυκτό πλούτο της περιοχής, εκτόπισαν τους ντόπιους κατοίκους. Αυτοί σήµερα δεν ξεπερνούν τις 450.000, ζουν στα όρια της φτώχειας εξαιτίας της µεγάλης ανεργίας και ο µέσος όρος ζωής τους δεν υπερβαίνει τα 45 χρόνια.

Συζητήστε τον τρόπο αντιµετώπισης των ινδιάνων από τους Ευρωπαίους αποίκους. Πιστεύετε ότι ήταν σωστός; Κατά τη δική σας άποψη ήταν δυνατή η συµβίωση των ινδιάνων µε τους Ευρωπαίους; Τι οφέλη θα µπορούσε να έχει η ανθρωπότητα από µια τέτοια συµβίωση;
Εικόνα 40.3: Μόντρεαλ, Καναδάς
Εικόνα 40.4: Νέα Υόρκη, Μπρίτις Εµπάιρ Μπίλντινγκ
Οι σηµερινοί κάτοικοι του Καναδά και των Ηνωµένων Πολιτειών αποτελούν µια πολυπολιτισµική κοινωνία . Με εξαίρεση τους ινδιάνους και τους Εσκιµώους, όλοι οι υπόλοιποι είναι µετανάστες ή απόγονοι παλαιών αποίκων, οι οποίοι έφεραν από τις πατρίδες τους τις παραδόσεις και τις συνήθειές τους. Στη Βόρεια Αµερική συνυπάρχουν άνθρωποι από όλες τις ανθρώπινες φυλές και από όλα τα θρησκευτικά δόγµατα. Επίσηµες γλώσσες είναι η αγγλική και η γαλλική στον Καναδά, η αγγλική στις Ηνωµένες Πολιτείες και η ισπανική στο Μεξικό και στα περισσότερα κράτη της Κεντρικής Αµερικής. Το σύνταγµα του Καναδά και των Ηνωµένων Πολιτειών κατοχυρώνει την ισότητα ανάµεσα σε όλους τους πολίτες, δίνοντας την ευκαιρία στον καθένα να εργαστεί και να πετύχει επαγγελµατικά και κοινωνικά.

Ανάµεσα στους κατοίκους της Αµερικής ζουν και πολλοί Έλληνες µετανάστες, οι οποίοι µεγαλουργούν στους επιστηµονικούς, τους επαγγελµατικούς και τους κοινωνικούς χώρους. Οι Έλληνες οµογενείς διατηρούν τα ελληνικά ήθη και έθιµα, τη γλώσσα, τη θρησκεία και την ελληνική εκπαίδευση δίνοντας στους απογόνους τους στοιχεία της ελληνικής κουλτούρας.

Kεφάλαιο 40ό

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Πολυπολιτισµική κοινωνία : η κοινωνία που αποτελείται από οµάδες ανθρώπων µε διαφορετική κουλτούρα, την οποία διατηρούν και µεταβιβάζουν στους απογόνους τους
Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε τρεις οµάδες και συγκεντρώνουµε πληροφορίες για τους Αζτέκους, τους Μάγια και τους ιθαγενείς κατοίκους της Βόρειας Αµερικής.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό ...

Συνέχεια από το γράµµα του Σίατλ …
… Ένα ξέροµε, που µπορεί µια µέρα ο λευκός να το ανακαλύψει: ο Θεός µας είναι ο ίδιος Θεός. Μπορεί να θαρρείτε πως Εκείνος είναι δικός σας, όπως ζητάτε να γίνει δική σας η γη µας. Αλλά δεν το δυνόσαστε. Εκείνος είναι Θεός των ανθρώπων. Και το έλεός Του µοιρασµένο απαράλλακτα σε ερυθρόδερµους και λευκούς. Αυτή η γη Του είναι ακριβή. Όποιος τη βλάφτει, καταφρονάει τον Δηµιουργό της. Θα περάσουν οι λευκοί και µπορεί µάλιστα γρηγορότερα από άλλες φυλές. Όταν όλα τα βουβάλια σφαχτούν, όταν όλα τα άγρια αλόγατα µερέψουν, όταν την ιερή γωνιά του δάσους τη γιοµίσει το ανθρώπινο χνώτο και το θέαµα των φουντωµένων λόφων το κηλιδώσουν τα σύρµατα του τηλέγραφου µε το βουητό τους, τότες πού να βρεις το ρουµάνι; Πού να βρεις τον αϊτό; Και τι σηµαίνει να πεις έχε γεια στο φαρί σου και στο κυνήγι; Σηµαίνει το τέλος της ζωής και την αρχή του θανάτου…

«Περιβαλλοντικές επιστήµες - Περιβαλλοντική εκπαίδευση» Κ. Σκορδούλης - Μ. Σωτηράκου
Ας συζητήσουµε µαζί τις σχέσεις που πρέπει να αναπτύξουµε µε τους Έλληνες οµογενείς, ώστε ο Ελληνισµός να αναδεικνύεται σε όλους τους τοµείς των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Εικόνα 40.5:
Το µνηµείο της Ανεξαρτησίας στην Πόλη του Μεξικού

Τα κράτη της Βόρειας Αµερικής
για τα κράτη και τις µεγαλύτερες πόλεις της Βόρειας Αµερικής
Εικόνα 41.1: Πολιτικός χάρτης της Βόρειας Αµερικής
Βρείτε στον πολιτικό χάρτη τις πόλεις της Βόρειας Αµερικής στις οποίες γνωρίζετε ότι έχουν αναπτυχθεί και ελληνικές κοινότητες.
Η Βόρεια Αµερική αποτελείται από τα µεγάλα σε έκταση κράτη του Καναδά, των Ηνωµένων Πολιτειών και του Μεξικού, καθώς και από τα µικρότερα κράτη της Κεντρικής Αµερικής και τα νησιωτικά κράτη της Καραϊβικής Θάλασσας. Ο Καναδάς έχει τη µεγαλύτερη έκταση από όλα τα κράτη της Βόρειας Αµερικής, αλλά ο πληθυσµός του είναι σχετικά µικρός, γιατί είναι αραιοκατοικηµένος. Αυτό οφείλεται στις κλιµατικές, γεωµορφολογικές και άλλες συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή. Το κατοικηµένο τµήµα του είναι το 50% του συνολικού του εδάφους στην κοιλάδα του ποταµού Αγίου Λαυρεντίου και στην περιοχή των Μεγάλων Λιµνών.

Kεφάλαιο 41ο
Ο Καναδάς παρουσιάζει µεγάλη βιοµηχανική και γεωργική ανάπτυξη και θεωρείται µία από τις πιο πλούσιες χώρες του κόσµου. Η πρωτεύουσα του Καναδά είναι η Οττάβα, ενώ άλλες µεγάλες πόλεις είναι το Μόντρεαλ, το Τορόντο και το Κεµπέκ.
Βρείτε στον χάρτη τις µεγαλύτερες πόλεις του Καναδά. Ποια γεωµορφολογικά στοι-
χεία πιστεύετε ότι τις βοήθησαν να αναπτυχθούν οικονοµικά; Συζητήστε τον ρόλο του υδρογραφικού δικτύου στην ανάπτυξη αυτών των πόλεων.
Το κράτος των Ηνωµένων Πολιτειών της Αµερικής (Η.Π.Α.) αποτελείται από πενήντα µεγάλες περιοχές, οι οποίες ονοµάζονται πολιτείες. Κάθε πολιτεία έχει τη δική της τοπική κυβέρνηση, που είναι υπεύθυνη για όλα τα καθηµερινά προβλήµατα των κατοίκων. Όλες οι πολιτείες µαζί διαµορφώνουν την Οµοσπονδιακή Δηµοκρατία των Ηνωµένων Πολιτειών, η οποία διοικείται από τον Πρόεδρο και το Κογκρέσο που εκλέγονται απευθείας από τον αµερικανικό λαό. Η Οµοσπονδιακή Δηµοκρατία είναι υπεύθυνη κυρίως για θέµατα εξωτερικής πολιτικής, την ασφάλεια, την άµυνα και την οικονοµία του κράτους.

Ας συζητήσουµε µαζί για τον τρόπο λειτουργίας ενός οµόσπονδου κράτους. Ποια θετικά και ποια αρνητικά στοιχεία στα καθηµερινά προβλήµατα παρουσιάζει αυτός ο τρόπος διακυβέρνησης;
Πρωτεύουσα των Ηνωµένων Πολιτειών είναι η Ουάσινγκτον, όπου έχει την έδρα της η οµοσπονδιακή κυβέρνηση. Πολλές µεγαλουπόλεις µε εκατοµµύρια κατοίκους υπάρχουν σε όλες τις περιοχές της χώρας.
Εικόνα 41.2: Το Τορόντο κτισµένο στις όχθες της λίµνης Οντάριο
Εικόνα 41.3: Το Καπιτώλιο της Ουάσινγκτον
Βρείτε στον χάρτη τις µεγαλύτερες πόλεις των Η.Π.Α. και ονοµάστε τες.

Δύο από τις πολιτείες των Ηνωµένων Πολιτειών, η Αλάσκα και η Χαβάη, βρίσκονται µακριά από την ηπειρωτική χώρα. Ας τις εντοπίσουµε στον χάρτη και ας συζητήσουµε για τα ιδιαίτερα γεωγραφικά στοιχεία τους που παρουσιάζουν τουριστικό ενδιαφέρον.

Kεφάλαιο 41ο
Το κράτος του Μεξικού βρίσκεται στην Κεντρική Αµερική. Είναι τµήµα µιας χερσονήσου, η οποία συνδέει τη Βόρεια και τη Νότια Αµερική. Πρόκειται για µία ορεινή και θερµή χώρα µε µεγάλη ιστορία. Πολύ πριν από την ανακάλυψη της Αµερικής οι ινδιάνοι του Μεξικού, οι Αζτέκοι και οι Μάγια, είχαν αναπτύξει έναν αξιόλογο πολιτισµό, στοιχεία του οποίου σώζονται σήµερα στο Μεξικό.
Πρωτεύουσα του Μεξικού είναι η πόλη του Μεξικού, µία από τις µεγαλύτερες πόλεις του κόσµου που βρίσκεται σε µεγάλο υψόµετρο. Η περιοχή της Κεντρικής Αµερικής λέγεται και Λατινική Αµερική, επειδή η γλώσσα που οµιλείται από τους κατοίκους των περισσότερων κρατών είναι η ισπανική, που προέρχεται από τη λατινική.

Παρατηρήστε στον χάρτη τη γεωγραφική θέση του Μεξικού και εξηγήστε γιατί το κλίµα του είναι θερµό. Ποια άλλα χαρακτηριστικά πιστεύετε ότι πρέπει να έχει το κλίµα του Μεξικού;

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωρισµένοι σε οµάδες αναζητούµε πληροφορίες για την οικονοµική ανάπτυξη των Ηνωµένων Πολιτειών της Αµερικής. Τα στοιχεία που θα βρούµε δικαιολογούν τον χαρακτηρισµό της ως «υπερδύναµης»;

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Η Διώρυγα του Παναµά
H Διώρυγα του Παναµά σχεδιάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα και δόθηκε στη ναυσιπλοΐα το 1914. Το µήκος της φτάνει τα 81,6 χµ., απόσταση που σε µεγάλο ποσοστό είναι σκαµµένη µέσα σε βράχια και εξυπηρετεί τη διέλευση πλοίων κάθε είδους, ακόµη και των γιγαντιαίων σύγχρονων πετρελαιοφόρων.
Το κανάλι αυτό, που διατρέχει την Κεντρική Αµερική, βοήθησε πάρα πολύ τους ναυτικούς, όταν ήθελαν να περάσουν από τον Ατλαντικό Ωκεανό στον Ειρηνικό και αντίθετα. Έκανε πολύ συντοµότερες τις διαδροµές ανάµεσα στα λιµάνια της δυτικής και της ανατολικής Αµερικής επιτρέποντας στα πλοία να έχουν πρόσβαση στον Ειρηνικό ωκεανό, χωρίς πλέον να απαιτείται ο περίπλους της Νότιας Αµερικής µε όσους κινδύνους αυτό εγκυµονούσε. Η διώρυγα έχει διαδοχικές δεξαµενές που γεµίζουν µε νερό ανεβάζοντας και κατεβάζοντας τα πλοία σε διαδοχικά επίπεδα, έως ότου φτάσουν στον ωκεανό. Όλες οι κατασκευές είναι διπλές, ώστε να επιτρέπουν την ταυτόχρονη διέλευση σκαφών και προς τις δύο κατευθύνσεις.

Οι συγγραφείς

NOTIA ΑΜΕΡΙΚΗ Η ταυτότητα της Nότιας Αµερικής

Έκταση
: 17.760.000 τετρ. χµ.

Πληθυσµός
: 423.000.000 κάτοικοι (2004)
Θέση : Βρίσκεται (περίπου) µεταξύ 13 ο 35' Β (Βόρειο πλάτος) και 55 ο 13' Ν (Νότιο πλάτος) και
82 ο 30' Δ (Δυτικό µήκος) και 34 ο 16' Δ (Δυτικό µήκος). (Περιλαµβάνονται και τα νησιά)
Οριζόντιος διαµελισµός (κυριότερα ακτογραφικά στοιχεία)
Ωκεανοί - Θάλασσες : Ειρηνικός Ωκεανός, Ατλαντικός Ωκεανός (Καραϊβική Θάλασσα)

Ακρωτήρια
: Μπράνκο, Χορν, Σάο Ρόκε
Χερσόνησοι
: Παταγονίας
: Ρίο ντε Λα Πλάτα
Κόλποι Νησιά : Γη του Πυρός
Κατακόρυφος διαµελισµός (κυριότερα στοιχεία)
Οροσειρές : Άνδεις
Οροπέδια : Βραζιλίας, Γουιάνας
Έρηµοι : Ατακάµα, Παταγονίας
Πεδιάδες : Λιάνος Ορινόκου, Περιοχή Αµαζονίου, Πάµπας Παρανά-Ουρουγουάη
Ποταµοί : Αµαζόνιος, Ορινόκος, Παρανάς, Ουρουγουάης
Λίµνες : Τιτικάκα

Η θέση και το φυσικό περιβάλλον της Νότιας Αµερικής
- ✒ για τη θέση της Νότιας Αµερικής στον χάρτη
- για τα κυριότερα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντός της
Εικόνα 42.1: Γεωµορφολογικός χάρτης της Νότιας Αµερικής
Παρατηρήστε τον γεωµορφολογικό χάρτη της Νότιας Αµερικής και: α) βρείτε σε ποια ηµισφαίρια βρίσκεται, β) προσδιορίστε τα χερσαία σύνορά της, γ) ονοµάστε τους ωκεανούς που την περιβρέχουν.
Η Νότια Αµερική παρουσιάζει ελάχιστο διαµελισµό ακτών µε µικρή εξαίρεση τις ακτές στο νότιο άκρο της. Αντίθετα, διαµορφώνουν έντονο κατακόρυφο διαµελισµό η επιβλητική οροσειρά των Άνδεων, το οροπέδιο της Γουιάνας, τα Κεντρικά Υψίπεδα της Βραζιλίας και οι µεγάλες πεδιάδες.

Κοιτώντας τις Άνδεις από µακριά διακρίνουµε στον ορίζοντα τις αιχµηρές κορυφές τους, που µοιάζουν µε δόντια πριονιού και γι' αυτό στα βουνά αυτά αποδίδεται ο χαρακτηρισµός «σιέρα». («Σιέρα» στα ισπανικά σηµαίνει πριόνι.)

Kεφάλαιο 42ο
Οι πεδιάδες διαµορφώνονται σε τρία διαφορετικά είδη. Συγκεκριµένα στα βόρεια συναντάµε τα λιάνος (= λιβάδια) του ποταµού Ορινόκου που έχουν ψηλό γρασίδι. Νοτιότερα συναντάµε τα σέλβας (= δάση) του Αµαζονίου και ακόµη πιο νότια τα πάµπας (= ανοιχτός χώρος στην ινδιάνικη γλώσσα) των ποταµών Παρανά και Ουρουγουάη, οι οποίοι, αφού ενώσουν τα νερά τους, εκβάλλουν στον κόλπο «δε Λα Πλάτα». Τα πάµπας έχουν χαµηλό γρασίδι.
Οι πεδιάδες της Αργεντινής στηρίζουν τον κτηνοτροφικό πλούτο της χώρας, αφού στα απέραντα βοσκοτόπια τρέφονται βοοειδή και αιγοπρόβατα. Στις πεδιάδες της Βενεζουέλας παράγονται καφές, καπνά, ζαχαροκάλαµο, καλαµπόκι, µπανάνες και άλλα προϊόντα, ενώ και η κτηνοτροφία έχει προοπτικές µεγάλης ανάπτυξης.

Βρείτε στον χάρτη τον µεγαλύτερο ποταµό της Νότιας Αµερικής και δείξτε τους παραποτάµους του. Το δάσος που αναπτύσσεται γύρω του αποτελεί τον «πνεύµονα της Γης». Μπορείτε να δικαιολογήσετε αυτή τη φράση;
Ας συζητήσουµε µαζί για τα προβλήµατα που προκαλεί στον πλανήτη µας η αλόγιστη εκµετάλλευση των δασών της Αµαζονίας.
Εικόνα 42.2: Ζούγκλα Αµαζονίου
Εικόνα 42.3: Βοοειδή στα πάµπας της Αργεντινής
Ο Αµαζόνιος έχει µικρότερο µήκος από τον Νείλο, αλλά ο όγκος του νερού που µεταφέρει στη θάλασσα είναι µεγαλύτερος από τον όγκο του νερού που µεταφέρουν ο Νείλος και ο Μισισιπής µαζί. Λέγεται µάλιστα ότι αυτός µόνος του περιέχει το 20% του γλυκού νερού του πλανήτη. Ο Αµαζόνιος µε τους παραποτάµους του δηµιουργεί ένα πλωτό δίκτυο 80.000 χιλιοµέτρων. Στις εκβολές του σχηµατίζεται ένα τεράστιο «δέλτα», το οποίο περιέχει ολόκληρο νησί, το Μαρέχο, µε έκταση όση είναι η έκταση της Δανίας.

Ας βρούµε και άλλους µεγάλους ποταµούς της Ν. Αµερικής και ας εντοπίσουµε τις εκβολές τους. Τι παρατηρούµε για τις εκβολές των ποταµών;
Η οροσειρά των Άνδεων µε υψηλότερη κορυφή το όρος Ακονγκάουα (6.959 µ.) είναι ο δεύτερος µεγάλος ορεινός όγκος µετά την οροσειρά των Ιµαλαΐων. Τα οροπέδια της Γουιάνας και το Μάτο Γκρόσο της Βραζιλίας είναι χαρακτηριστικά του εδάφους της Ν. Αµερικής.
Εικόνα 42.4: Λάµα. Το ζώο των υψιπέδων

Kεφάλαιο 42ο
Η µόνη αξιόλογη λίµνη είναι η Τιτικάκα, στις όχθες της οποίας άνθισε ο πολιτισµός των Ίνκας.
Γνωρίζοντας τη θέση της Ν. Αµερικής και τη µορφολογία του εδάφους ας προσπαθήσουµε µαζί να καθορίσουµε το κλίµα στις διαφορετικές περιοχές.
Η ποικιλία στο ανάγλυφο και οι κλιµατικές διαφορές καθορίζουν τη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής. Ψηλά στις Άνδεις µε την περιορισµένη βλάστηση λίγα ζώα µπορούν να επιβιώσουν. Στα µεγάλα παραποτάµια δάση όµως, µε το µεγάλο ύψος βροχοπτώσεων, όπου η βλάστηση γιγαντώνεται,
ζουν χιλιάδες φυτοφάγα και σαρκοφάγα ζώα, έντοµα, ερπετά, αραχνοειδή, ψάρια και πτηνά σε πολυάριθµα είδη.

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Λιάνος : λιβάδια του ποταµού Ορινόκου που έχουν ψηλό γρασίδι
Πάµπας : λιβάδια στην περιοχή των ποταµών Παρανά και Ουρουγουάη µε χαµηλό γρασίδι
: δάση του Αµαζονίου

Σέλβας
Υψίπεδα : πεδινές περιοχές σε µεγάλο υψόµετρο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Χωριζόµαστε σε δύο ερευνητικές οµάδες. Η πρώτη οµάδα θα «εξερευνήσει» τις Άνδεις και θα καταγράψει τη χλωρίδα και την πανίδα στα διαφορετικά ύψη της οροσειράς. (Θα ψάξουµε να βρούµε και λάµα.) Η δεύτερη οµάδα θα «εξερευνήσει» το δάσος του Αµαζονίου και θα καταγράψει φυτά που αναπτύσσονται και ζώα που κυριαρχούν στη ζούγκλα.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Το δάσος της Αµαζονίας
Το σηµαντικότερο δάσος του πλανήτη µας κινδυνεύει να χαθεί. Οι άνθρωποι για τον πολιτισµό, την τεχνολογία και την ανάπτυξη αποψιλώνουν καθηµερινά µε µηχανήµατα τµήµα του δάσους ίσο µε 50 περίπου στρέµµατα. Αν δε δώσουµε σηµασία στο γεγονός αυτό και συντελεστεί η καταστροφή, τότε θα αλλάξει το κλίµα ολόκληρης της Γης, αφού ένα σηµαντικό ποσό οξυγόνου παράγεται εδώ µε τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης. Θα διαταραχθεί η τροφική αλυσίδα, αφού θα χαθούν πολλά είδη ζώων και φυτών. Επίσης θα χαθούν άπειρες φυσικές ουσίες χρήσιµες στη φαρµακοβιοµηχανία και στη χηµική βιοµηχανία.

Οι συγγραφείς

Kεφάλαιο 43ο

Οι κάτοικοι και τα κράτη της Νότιας Αµερικής
- ✒ για τους κατοίκους της Νότιας Αµερικής και τα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν
- ✒ για τα κράτη και τις σπουδαιότερες πόλεις της Νότιας Αµερικής
Οι κάτοικοι
Εικόνα 43.1: Χρυσό ειδώλιο από τον πολιτισµό των Ίνκας
Εικόνα 43.2: Ινδιάνοι του Περού στη γιορτή του Ήλιου
Εικόνα 43.3: Στρατηγός Μπολιβάρ
Οι κάτοικοι της Νότιας Αµερικής κατάγονται κυρίως από τέσσερις φυλετικές οµάδες: H πρώτη οµάδα είναι των ινδιάνων, οι οποίοι κατοικούσαν στην περιοχή πριν από την ανακάλυψη της ηπείρου. Η δεύτερη οµάδα είναι οι Ίβηρες (Ισπανοί και Πορτογάλοι), που ήρθαν ως κατακτητές. Η τρίτη οµάδα είναι οι Αφρικανοί, τους οποίους έφεραν οι άποικοι σαν σκλάβους, και η τέταρτη οµάδα είναι εκείνη των Ευρωπαίων, οι οποίοι κατοίκησαν στην Ν. Αµερική µετά την ανεξαρτησία των χωρών της. Ο σηµερινός πληθυσµός προέρχεται από την επιµειξία των φυλών αυτών. Έχει συνδυάσει τα διαφορετικά πολιτιστικά στοιχεία, τα ήθη, τα έθιµα και τις συµπεριφορές και έχει διαµορφώσει πλέον τον δικό του πολιτισµό.

Θυµηθείτε από την Ιστορία τα ταξίδια των µεγάλων εξερευνητών. Ποιοι ήταν εκείνοι που έφθασαν στη Νότια Αµερική; Γιατί οι οµάδες των αυτόχθονων ινδιάνων αφοµοιώθηκαν από τους Ευρωπαίους;
Η Νότια Αµερική λέγεται και Λατινική Αµερική, επειδή τα ισπανικά και τα πορτογαλικά, οι γλώσσες των πληθυσµών που την κατοίκησαν, προέρχονται από τα λατινικά.
Οι άποικοι Ευρωπαίοι εκµεταλλεύτηκαν το πλούσιο υπέδαφος και εµπορεύτηκαν τα τροπικά προϊόντα της Λατινικής Αµερικής µε σκοπό τη δική τους οικονοµική ανάπτυξη. Αυτό υπήρξε µία

Kεφάλαιο 43ο
από τις βασικές αιτίες της καθυστέρησης της Ν. Αµερικής στον οικονοµικό τοµέα. Άλλες αιτίες ήταν τα δικτατορικά καθεστώτα, που αφαιρούσαν κάθε ελευθερία των ανθρώπων, και η µεγάλη διάρκεια των επαναστατικών κινηµάτων για την ανεξαρτησία. Επίσης σηµαντικό λόγο καθυστέρησης της ανάπτυξης σήµερα αποτελεί και η µεγάλη αύξηση του πληθυσµού. Οι αγρότες εγκαταλείπουν την ύπαιθρο και συνωστίζονται στις µεγάλες πόλεις, όπου µη βρίσκοντας εργασία και κατοικία ζουν κάτω από συνθήκες µεγάλης φτώχειας.

Ας αναζητήσουµε µαζί τρόπους µε τους οποίους η ανθρωπότητα θα βοηθήσει ουσιαστικά τους κατοίκους της Νότιας Αµερικής, ώστε να αντιµετωπίσουν αποτελεσµατικά το πρόβληµα της µεγάλης φτώχειας.
Βρείτε στον χάρτη της τάξης τα κράτη της Νότιας Αµερικής και ονοµάστε την πρωτεύουσα κάθε κράτους. Ποια από τα κράτη αυτά ωφελούνται από τη ροή του Αµαζονίου;
Εικόνα 43.4: Κοινοβούλιο του Μοντεβιδέο, Ουρουγουάη
Εικόνα 43.5: Ρίο ντε Τζανέιρο, Βραζιλία
Κατά τον 19ο αιώνα, µετά τη Γαλλική Επανάσταση και τη Διακήρυξη των Δικαιωµάτων του Ανθρώπου, άρχισαν να ξεσπούν στα εδάφη της Νότιας Αµερικής επαναστάσεις για την απελευθέρωση των ντόπιων κατοίκων από τους αποικιοκράτες Ισπανούς. Σύµβολο του αγώνα για την ανεξαρτησία των βόρειων περιοχών ήταν ο Σιµόν Μπολιβάρ, αξιωµατούχος γνωστός ως απελευθερωτής.

Βρείτε πολιτιστικά στοιχεία της Νότιας Αµερικής που είναι γνωστά σε ολόκληρο τον κόσµο. Ποιο θρυλικό όνοµα του αθλητικού χώρου έρχεται από τη Νότια Αµερική;
Στα ανεξάρτητα πλέον κράτη της Νότιας Αµερικής άρχισε να βελτιώνεται η παραγωγική ικανότητα του πρωτογενούς τοµέα και να δηµιουργούνται υποδοµές. Κατασκευάστηκαν σύγχρονα λιµάνια, σιδηρόδροµοι, αεροδρόµια, δρόµοι και άλλα έργα. Άρχισαν επίσης να αναπτύσσονται τράπεζες και ασφαλιστικές εταιρείες. Σήµερα οι µεγάλες πόλεις, όπως είναι η Μπραζίλια, το Σάο Πάολο, το Ρίο ντε Τζανέιρο, το Μπουένος Άιρες, το Καράκας και το Σαντιάγκο αναπτύσσονται οικονοµικά µε ταχύτατους ρυθµούς.

Ένα από τα πλέον ανεπτυγµένα κράτη της Νότιας Αµερικής είναι η Βραζιλία, της οποίας η γεωργία, η κτηνοτροφία και βιοµηχανία βρίσκονται σε αρκετά υψηλό επίπεδο. Ακολουθεί η Αργεντινή, η οποία κατέχει µία από τις πρώτες θέσεις στον κόσµο ως προς την παραγωγή κρεάτων. Η

Kεφάλαιο 43ο
Βενεζουέλα ανήκει επίσης στα ανεπτυγµένα κράτη της Νότιας Αµερικής, καθώς σε αυτή υπάρχουν µεγάλα κοιτάσµατα πετρελαίου που εξάγεται σε όλες τις χώρες του κόσµου. Μάλιστα στην περιοχή της λιµνοθάλασσας του Μαρακαΐµπο λειτουργούν πολλά διυλιστήρια. Η Κολοµβία βρίσκεται ανάµεσα στις πρώτες χώρες παραγωγής καφέ παγκοσµίως. Ακολουθούν η Χιλή µε τα πλούσια κοιτάσµατα σιδήρου και χαλκού και το Περού µε τα πολλά ορυχεία χρυσού, αργύρου, χαλκού, µολύβδου και σπάνιων µετάλλων.
Εικόνα 43.6: Πύργοι γεώτρησης πετρελαίου στη λιµνοθάλασσα Μαρακαΐµπο

Εικόνα 43.7: Βραζιλία, καλλιεργητές ζαχαροκάλαµου
Εικόνα 43.8: Σάο Πάολο, συγκοµιδή καφέ
Ας συζητήσουµε τους λόγους για τους οποίους πολλά από τα κράτη της Νότιας Αµερικής µαστίζονται από τη φτώχεια. Τι προτείνουµε να αλλάξει, για να µπορέσουν να αναπτυχθούν και αυτά;

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε δύο οµάδες µε σκοπό να συγκεντρώσουµε πληροφορίες σχετικά µε τον πολιτισµό που ανέπτυξαν οι Ίνκας και οι Τσιµού.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Σύγχρονα προβλήµατα
Η κατάσταση στη Νότια Αµερική παρά τον µεγάλο φυσικό πλούτο της είναι τραγική. Ο υπερπληθυσµός, η πείνα, η ανεργία, οι επιδηµίες πλήττουν πολλά από τα κράτη. Το τραγικότερο, όµως, όλων είναι οι εκατοντάδες χιλιάδες άστεγα παιδιά που ζουν χωρίς οικογένεια. Αυτά τα παιδιά συνήθως κοιµούνται στους δρόµους ή στους υπονόµους των µεγάλων πόλεων και πολλές φορές προβαίνουν σε εγκληµατικές ενέργειες για να επιβιώσουν. Στον 21ο αιώνα, τον αιώνα της Γενετικής και της Βιοτεχνολογίας, πολλά εκατοµµύρια παιδιά σε όλον τον κόσµο πεθαίνουν από την πείνα και τις αρρώστιες.

Επίσης από τα σηµαντικότερα προβλήµατα είναι κι εκείνο της παραγωγής και εµπορίας κοκαΐνης, που αποτελεί µάστιγα της εποχής, αφού στέλνει στον θάνατο χιλιάδες ανθρώπων, νέων τις περισσότερες φορές.
Οι συγγραφείς

ΩΚΕΑΝΙΑ Η ταυτότητα της Ωκεανίας
Έκταση : 8.652.000 τετρ. χµ. Πληθυσµός : 32.000.000 κάτοικοι (2004) Θέση : Βρίσκεται µεταξύ 113 ο A (Ανατολικό µήκος) και 122 ο Δ (Δυτικό µήκος) και 22 ο Β (Βόρειο πλάτος)
- και 55 ο Ν (Νότιο πλάτος). (Περιλαµβάνονται και τα νησιά)
- Οριζόντιος διαµελισµός (κυριότερα ακτογραφικά στοιχεία)
Ωκεανοί - Θάλασσες : Ειρηνικός Ωκεανός (Θάλασσα Κοραλλίων, Τασµανίας), Ινδικός Ωκεανός Ακρωτήρια : Νορθ Ουέστ, Νατουραλίστ Χερσόνησοι : της Υόρκης
- Κόλποι : Καρπεντάριας, Μεγάλος Αυστραλιανός Κόλπος

Νησιωτικά συµπλέγµατα, Νησιά : Νέα Ζηλανδία, Τασµανία, Πολυνησία, Μελανησία, Μικρονησία Κατακόρυφος διαµελισµός (κυριότερα στοιχεία)
- Οροσειρές, όρη : Αυστραλιανές Άλπεις, Μακ Ντόνελ, Χάµερσλυ
- Έρηµοι : Μεγάλη Αµµώδης Έρηµος, Γκίµπσον, Βικτόρια
- Πεδιάδες : Μάρεϊ & Ντάρλινγκ
- Ποταµοί : Μάρεϊ, Ντάρλινγκ
- Λίµνες : Έιρ, Τόρρενς

Kεφάλαιο 44ο

Η θέση και το φυσικό περιβάλλον της Ωκεανίας
Εντοπίστε στον παγκόσµιο χάρτη της τάξης σας την Ωκεανία και τα µεγαλύτερα νησιά της. Ο Άγγλος θαλασσοπόρος Κουκ έφθασε το 1770 στην Αυστραλία και την ανακήρυξε βρετανική αποικία. Χαράξτε στον χάρτη τη διαδροµή του και συζητήστε τις δυσκολίες που νοµίζετε πως συνάντησε.
Η Ωκεανία θεωρείται η πέµπτη ήπειρος του πλανήτη µας. Εκτείνεται σχεδόν σε όλο τον Ειρηνικό Ωκεανό και περιλαµβάνει έξι νησιωτικές ενότητες. Αυτές είναι οι εξής:
- 1. Ενότητα Αυστραλίας - Τασµανίας
- 4. Ενότητα των νήσων της Πολυνησίας
- 2. Ενότητα της Νέας Γουινέας
- 5. Ενότητα των νήσων της Μικρονησίας
- 3. Ενότητα της Νέας Ζηλανδίας
- 6. Ενότητα των νήσων της Μελανησίας

Το µεγαλύτερο νησί της Ωκεανίας και ολόκληρου του πλανήτη είναι η Αυστραλία. Η Αυστραλία λόγω του µεγέθους της θεωρείται έδαφος ηπειρωτικό. Αποτελείται από πεδινές εκτάσεις, που διακόπτονται από χαµηλού ύψους υβώµατα . Στην Ανατολική Αυστραλία εκτείνεται η Μεγάλη Διαχωριστική Οροσειρά (Αυστραλιανές Άλπεις), της οποίας η υψηλότερη κορυφή είναι µόλις 2.230 µέτρα. Στο κέντρο της αυστραλιανής γης και ανάµεσα στα µικρά όρη απλώνονται ερηµικές εκτάσεις, όπως είναι η Μεγάλη Αµµώδης Έρηµος, η έρηµος Βικτόρια και άλλες µικρότερες, που καλύπτουν σχεδόν το 1/3 της έκτασής της.

Ας εξετάσουµε µαζί το υδρογραφικό δίκτυο της Αυστραλίας. Το ποτάµιο σύστηµά της αποτελείται κυρίως από τους ποταµούς Μάρεϊ και Ντάρλινγκ. Ας µελετήσουµε τον ρόλο του ανάγλυφου της Αυστραλίας στη δηµιουργία αυτού του ποτάµιου συστήµατος.
Εικόνα 44.2: Παλάου, Μικρονησία
Εικόνα 44.3: Άγονη έκταση στο εσωτερικό της Αυστραλίας
Εικόνα 44.4: Δάσος στη Χαβάη
Σε όλα σχεδόν τα νησιά της Ωκεανίας παρουσιάζονται έντονες βροχοπτώσεις, οι οποίες οφείλονται στους µουσώνες που πνέουν στην περιοχή. Αντίθετα, στην Αυστραλία η συνολική βροχόπτωση είναι τόσο χαµηλή, ώστε θεωρείται η πιο ξηρή ήπειρος του πλανήτη µας.

Ας συζητήσουµε µαζί τον θετικό και τον αρνητικό ρόλο των µουσώνων στη ζωή των κατοίκων της Ωκεανίας.
Το κλίµα της Ωκεανίας παρουσιάζει µεγάλες διαφορές από περιοχή σε περιοχή και αυτό οφείλεται στο ανάγλυφο και στο γεωγραφικό πλάτος της. Οι βόρειες περιοχές που βρίσκονται στον Ισηµερινό είναι θερµές, ενώ οι υπόλοιπες ακτές της Αυστραλίας έχουν κλίµα εύκρατο. Στο εσωτερικό της Αυστραλίας το κλίµα είναι ηπειρωτικό µε σπάνιες βροχές. Αντίθετα, η Νέα Ζηλανδία χαρακτηρίζεται από ωκεάνιο υγρό κλίµα χωρίς µεγάλες εποχικές µεταβολές στη θερµοκρασία.

Στις ακτές της Αυστραλίας αναπτύσσονται σχεδόν όλες οι φυτικές διαπλάσεις, ανάλογα πάντα µε τις διαθέσιµες ποσότητες νερού.

Kεφάλαιο 44ο

Kεφάλαιο 44ο
Όπως έχουµε µάθει, ανάλογα µε τα είδη των φυτών µιας περιοχής αναπτύσσονται και τα είδη των ζώων που ζουν σε αυτήν. Ας συζητήσουµε για την ποικιλία της πανίδας που θα συναντήσουµε στις περιοχές της Ωκεανίας.
Εικόνα 44.5: Το κοάλα
Εικόνα 44.6: Το καγκουρό

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Μουσώνες : ισχυροί περιοδικοί άνεµοι που σχηµατίζονται στους ωκεανούς και κοντά στις ηπείρους
Ύβωµα : τοποθεσία µε σχετικά χαµηλό υψόµετρο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε δύο οµάδες. Η πρώτη οµάδα θα φέρει πληροφορίες για τα ταξίδια του Τζέιµς Κουκ στα νησιά της Ωκεανίας. Η δεύτερη οµάδα θα συγκεντρώσει πληροφορίες για τα κοραλλιογενή νησιά.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Τα ζώα της Αυστραλίας
Μερικά από τα ζώα της Αυστραλίας είναι ενδηµικά και µοναδικά στην περιοχή αυτή της Γης. Ένα τέτοιο ζώο είναι το καγκουρό, που µπορεί να φθάσει στο ύψος του ανθρώπου και να τρέχει µε πολύ µεγάλη ταχύτητα. Το θηλυκό φέρει στην κοιλιά του τον µάρσιπο, έναν σάκο στον οποίο µεταφέρεται το νεογέννητο και τελειοποιείται η ανάπτυξή του.
Άλλο ενδηµικό ζώο είναι το κοάλα, ένα βραδυκίνητο φυτοφάγο που αγαπά να βρίσκεται στα κλαδιά των ευκαλύπτων.
Από τα 700 περίπου είδη πουλιών τα πιο παράξενα είναι το «πουλί που γελά» και το εµού, ένα µεγάλου µεγέθους πτηνό που δεν πετά και µοιάζει µε τη στρουθοκάµηλο της Αφρικής.

Οι συγγραφείς
Εικόνα 44.7: Βλαστάρι καρύδας, Μικρονησία

Τα κράτη και οι κάτοικοι της Ωκεανίας

Ας συζητήσουµε µαζί τον θετικό και τον αρνητικό ρόλο των µουσώνων στη ζωή των κατοίκων της Ωκεανίας.
Το κλίµα της Ωκεανίας παρουσιάζει µεγάλες διαφορές από περιοχή σε περιοχή και αυτό οφείλεται στο ανάγλυφο και στο γεωγραφικό πλάτος της. Οι βόρειες περιοχές που βρίσκονται στον Ισηµερινό είναι θερµές, ενώ οι υπόλοιπες ακτές της Αυστραλίας έχουν κλίµα εύκρατο. Στο εσωτερικό της Αυστραλίας το κλίµα είναι ηπειρωτικό µε σπάνιες βροχές. Αντίθετα, η Νέα Ζηλανδία χαρακτηρίζεται από ωκεάνιο υγρό κλίµα χωρίς µεγάλες εποχικές µεταβολές στη θερµοκρασία.

Στις ακτές της Αυστραλίας αναπτύσσονται σχεδόν όλες οι φυτικές διαπλάσεις, ανάλογα πάντα µε τις διαθέσιµες ποσότητες νερού.

Kεφάλαιο 44ο

Kεφάλαιο 44ο
Όπως έχουµε µάθει, ανάλογα µε τα είδη των φυτών µιας περιοχής αναπτύσσονται και τα είδη των ζώων που ζουν σε αυτήν. Ας συζητήσουµε για την ποικιλία της πανίδας που θα συναντήσουµε στις περιοχές της Ωκεανίας.
Εικόνα 44.5: Το κοάλα
Εικόνα 44.6: Το καγκουρό

Γεωγραφικό γλωσσάριο
Μουσώνες : ισχυροί περιοδικοί άνεµοι που σχηµατίζονται στους ωκεανούς και κοντά στις ηπείρους
Ύβωµα : τοποθεσία µε σχετικά χαµηλό υψόµετρο

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε δύο οµάδες. Η πρώτη οµάδα θα φέρει πληροφορίες για τα ταξίδια του Τζέιµς Κουκ στα νησιά της Ωκεανίας. Η δεύτερη οµάδα θα συγκεντρώσει πληροφορίες για τα κοραλλιογενή νησιά.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Τα ζώα της Αυστραλίας
Μερικά από τα ζώα της Αυστραλίας είναι ενδηµικά και µοναδικά στην περιοχή αυτή της Γης. Ένα τέτοιο ζώο είναι το καγκουρό, που µπορεί να φθάσει στο ύψος του ανθρώπου και να τρέχει µε πολύ µεγάλη ταχύτητα. Το θηλυκό φέρει στην κοιλιά του τον µάρσιπο, έναν σάκο στον οποίο µεταφέρεται το νεογέννητο και τελειοποιείται η ανάπτυξή του.
Άλλο ενδηµικό ζώο είναι το κοάλα, ένα βραδυκίνητο φυτοφάγο που αγαπά να βρίσκεται στα κλαδιά των ευκαλύπτων.
Από τα 700 περίπου είδη πουλιών τα πιο παράξενα είναι το «πουλί που γελά» και το εµού, ένα µεγάλου µεγέθους πτηνό που δεν πετά και µοιάζει µε τη στρουθοκάµηλο της Αφρικής.

Οι συγγραφείς
Εικόνα 44.7: Βλαστάρι καρύδας, Μικρονησία

Τα κράτη και οι κάτοικοι της Ωκεανίας

Τα κράτη
Εικόνα 45.1: Πολιτικός χάρτης της Ωκεανίας

Ονόµασε τα µεγάλα κράτη της Ωκεανίας και την πρωτεύουσα κάθε κράτους.
Εκτός από τα µεγάλα κράτη της Ωκεανίας συναντάµε και τρεις µεγάλες οµάδες νησιών, την Πολυνησία, τη Μελανησία και τη Μικρονησία. Στις οµάδες αυτές περιλαµβάνονται µικρά νησιά, που αποτελούν εξαρτώµενα εδάφη των Η.Π.Α., της Γαλλίας, της Ολλανδίας, του Ηνωµένου Βασιλείου, της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας.
Η Αυστραλία ως κράτος δηµιουργήθηκε πριν από περίπου 200 χρόνια. Απέκτησε την ανεξαρτησία της από τους Βρετανούς στις αρχές του 20ού αιώνα και είναι µία από τις πιο ανεπτυγµένες οικονοµικά

Kεφάλαιο 45ο
χώρες του κόσµου. Το µεγαλύτερο µέρος του πληθυσµού έχει συγκεντρωθεί στις νοτιοανατολικές ακτές της, όπου η µορφολογία του εδάφους και το κλίµα ευνοούν τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Εκεί παρουσιάζεται το σύγχρονο πρόσωπο της χώρας µε όλα τα επιτεύγµατα της επιστήµης και του τεχνολογικού πολιτισµού.
Συζητήστε πώς κατόρθωσε η Αυστραλία να αναπτυχθεί τόσο πολύ, ενώ ανεξαρτητοποιήθηκε από τη Μ. Βρετανία µόλις στις αρχές του προηγούµενου αιώνα.
Εικόνα 45.2: Η όπερα του Σίδνεϋ
Εικόνα 45.3: Καλύβες ιθαγενών στα Φίτζι της Μελανησίας

Ανάλογη οικονοµική ευρωστία παρουσιάζει και η Νέα Ζηλανδία, η οποία πραγµατοποιεί µεγάλες εξαγωγές κρέατος σχεδόν σε όλο τον κόσµο και έχει εξασφαλίσει αξιόλογο επίπεδο ζωής για τους κατοίκους της.
Ας συζητήσουµε για τη σχέση που υπάρχει ανάµεσα στο κλίµα της Νέας Ζηλανδίας και τον ανεπτυγµένο κτηνοτροφικό τοµέα που παρουσιάζει η περιοχή.
Η Νέα Γουινέα, ενώ διαθέτει πλούσιο υπέδαφος (πετρέλαιο, χαλκό, νικέλιο, πολύτιµα µέταλλα κ.ά.), αδυνατεί να το αξιοποιήσει. Το κράτος της Παπούα-Νέας Γουινέας έχει δυνατότητες ανάπτυξης, ενώ αντίθετα πολλές περιοχές της Πολυνησίας, της Μελανησίας και της Μικρονησίας, που διατηρούν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής, βρίσκονται σε χαµηλό βιοτικό επίπεδο. Το µικρό µέγεθος αυτών των νησιών και η έλλειψη πλουτοπαραγωγικών πηγών είναι οι παράγοντες που εξηγούν την εξάρτηση αυτών των περιοχών από µεγάλες οικονοµικές δυνάµεις.

Οι κάτοικοι
Οι ιθαγενείς κάτοικοι της Αυστραλίας ήταν οι Αβορίγινες, που ζούσαν ως τροφοσυλλέκτες. Οι Βρετανοί χρησιµοποίησαν τα εδάφη της σαν τόπο εξορίας, αλλά αργότερα άρχισαν να τα κατοικούν ως µετανάστες και άλλοι Ευρωπαίοι. Η άφιξη των Ευρωπαίων προξένησε αφανισµό των ιθαγενών λαών της Αυστραλίας. Οι άποικοι καταπάτησαν τα εδάφη τους, εκµεταλλεύτηκαν τους φυσικούς πόρους, ενώ παράλληλα εξεδίωξαν τους ιθαγενείς από τους χώρους διαµονής και λατρείας τους. Πολλοί ιθαγενείς σκοτώθηκαν, άλλοι κατέφυγαν στα δάση κι άλλοι παρέµειναν στις αποικίες, όπου «εκπολιτίζονταν» από τις ιεραποστολές.

Kεφάλαιο 45ο
Ο σηµερινός πληθυσµός της Αυστραλίας αποτελείται κυρίως από ανθρώπους αγγλικής καταγωγής. Επίσης αγγλικής καταγωγής είναι και οι περισσότεροι κάτοικοι της Νέας Ζηλανδίας. Οι Πολυνήσιοι, οι Μελανήσιοι και οι Μικρονήσιοι προέρχονται από επιµειξίες της κίτρινης και της µαύρης φυλής και έχουν τα δικά τους πολιτιστικά στοιχεία.
Έχετε ακούσει ότι στην Αυστραλία ζουν πάρα πολλοί Έλληνες µετανάστες. Οι περισσότεροι κατοικούν κυρίως στο Σίδνεϋ και στη Μελβούρνη. Σκεφτείτε και
συζητήστε για τον ρόλο που διαδραµατίζουν οι συµπατριώτες µας στην οικονοµία της χώρας στην οποία ζουν.

Ας συζητήσουµε τώρα µαζί για την επίδραση που δέχονται τα πολιτιστικά στοιχεία (ήθη, έθιµα, µουσική, µαγειρική κ.ά.) από τη συµβίωση των λαών.
Εικόνα 45.4: Αβορίγινες
Στα νησιά της Ωκεανίας κατοικούν ιθαγενείς λαοί, οι οποίοι ασχολούνται µε την καλλιέργεια της γης, το κυνήγι το ψάρεµα, την εξόρυξη ορυκτών και τον τουρισµό.

Oµαδική δραστηριότητα (προαιρετική)
Ας χωριστούµε σε τρεις οµάδες. Η πρώτη οµάδα θα φέρει πολιτιστικά στοιχεία για τους Παπούα. Η δεύτερη οµάδα θα αναζητήσει πληροφορίες σχετικές µε τη ζωή των ιθαγενών στα νησιά Φίτζι της Μελανησίας. Η τρίτη οµάδα θα συγκεντρώσει πληροφορίες για τη ζωή των Μαορί, οι οποίοι ζουν στη Νέα Ζηλανδία.

Aν θέλεις, διάβασε κι αυτό...

Αποικία-τόπος σωφρονισµού
Βρισκόµαστε σε µια εποχή που η Αγγλία αντιµετωπίζει σοβαρό πρόβληµα από τον µεγάλο αριθµό καταδίκων, οι οποίοι δεν χωρούν πια στις αγγλικές φυλακές. Τον Ιανουάριο του 1788 µεταφέρονται 717 κατάδικοι και εγκαθίστανται στο Σίδνεϋ, που ονοµάστηκε έτσι προς τιµήν του λόρδου Σίδνεϋ. Ιδρύεται εκεί ο πρώτος οικισµός, αφού έχουν εγκατασταθεί και 210 άνδρες και αξιωµατικοί των πεζοναυτών. Τα φορτία καταδίκων συνεχίζονται και εδραιώνεται πλέον η αποικία της Νέας Νότιας Ουαλίας, όπως ονοµάζεται.


ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ
ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ