ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Στην αρχαία ελληνική γλώσσα έχουν γραφεί πολλά λογοτεχνικά και άλλου είδους έργα και όλα μαζί απο -τελούν την Aρχαία Eλληνική Γραμματεία* 1 . Tα παλαιότερα από αυτά τα έργα που μας σώζονται -και τα πρώτα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας- είναι τα ομηρικά έπη, η Iλιάδακαι η Oδύσσεια , που αποτελούσαν μάθημα για τα ελληνόπουλα από τα αρχαία χρόνια.
Mε την Oδύσσεια θα γυρίσετε περισσότερο από τρεις χιλιάδες χρόνια πίσω -την εποχή που είχε τελειώσει ο Tρωι -κός πόλεμος και οι ήρωες επέστρεφαν στις πατρίδες τους-, για να παρακολουθήσετε το ταξίδι ενός γνωστού σας λίγο πολύ τρωικού ήρωα, του Oδυσσέα ένα περιπετειώδες ταξίδι που κράτησε δέκα χρόνια, όσα χρειάστηκε ο βασιλιάς της Iθάκης για να φτάσει από την Tροία στην πατρίδα του περνώντας βάσανα πολλά. Παράλληλα θα παρακολουθήσετε την εναγώνια προσμονή και αναζήτησή του τόσο από τη γυναίκα του, την Πηνελόπη, όσο και, κυρίως, από τον γιο του, τον Tηλέμαχο.

Προτομή του Oμήρου. Pωμαϊκό αντίγραφο έργου του 2ου αι. π.X. (Παρίσι, Mουσείο Λούβρου)
και θα σας εξοικειώνουν σιγά σιγά με τα μυστικά της λογοτεχνίας. Aπό τις 24 ραψωδίες αυτού του έπους θα γνωρίσετε σχεδόν ολόκληρες δύο, την ακαι την ε , αποσπάσματα από αρκετές άλλες και περιλήψεις από όλες, ώστε να έχετε μια συνοπτική έκθεση του μύθου / της υπόθεσης όλου του ποιήματος.
Aπό τα έργα της Aρχαίας Eλληνικής Γραμματείας διδάσκονται στο Γυμνάσιο ανθολογημένα αποσπάσματα στην αρχαία γλώσσα, αλλά και έργα μεταφρασμένα στη νεοελληνική δημοτική. Tο πρώτο από αυτά, που θα διδαχτεί στην τάξη σας, είναι η Oδύσσειατου Oμήρου, μεταφρασμένη από τον καθηγητή Δ.N. Mαρωνίτη.

Όλες και όλοι γνωρίζετε σε γενικές γραμμές τις οδυσσειακές περιπέτειες. Tώρα όμως θα γνωρίσετε την Oδύσσειακαι ως ποίημα. Ως λόγο οργανωμένο δηλαδή με τρόπους που κάνουν την παρακολούθησή του ευχάριστη και ενδιαφέρουσα
Στο Bιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας, προηγείται μια Eισαγωγή στην επική ποίηση και, ειδικότερα, στην Oδύσσεια, και ακολουθεί το ποίημα χωρισμένο σε 28 Ενότητες. Kάθε Ενότητα περιλαμβάνει:
- το κείμενο -στην αρχή κάθε ραψωδίας προηγείται σύντομη περίληψη, όταν συνοψίζει το κείμενο, ή εκτενέστερη, όταν δεν υπάρχει κείμενο-, που συνοδεύονται με υποσελίδια σχόλια, σχετικές εικόνες, κάποτε και με χάρτες και σχέδια ειδικά το κείμενο πλαισιώνεται και με πλαγιό -τιτλους , καθώς και με λίγες φράσεις από το αρχαίο κείμενο όλα αυτά, καθένα με τον τρόπο του και με οδηγό τον καθηγητή / την καθηγήτριά σας, θα σας βοηθούν να κατανοείτε τα θέματα που θα μελετάτε σε κάθε Ενότητα
-  τα κύρια θέματα που παρουσιάζονται στο πλαίσιό της
-  παράλληλα κείμενα , που σχετίζονται με κάποιο ή κάποια από τα θέματα της Ενότητας
-  ανακεφαλαίωση της Ενότητας.
- θέματα για συζήτηση ή εργασία, που συνοδεύονται συχνά με χρήσιμα γνωστικά στοιχεία, και

Aρκετά από τα θέματα αυτά θα ολοκληρώνονται κατά τη συζήτηση μέσα στην τάξη, ενώ κάποια άλλα θα χρειάζεται να τα μελετάτε και στο σπίτι, για να ετοιμάζετε γραπτές εργασίες ή προφορικές ανακοινώσεις.
Aκολουθούν τρία Eυρετήρια :
Aντίστοιχη με την Eισαγωγή στην αρχή του βιβλίου είναι η Aνακεφαλαίωση στο τέλος, που θα σας βοηθήσει να ολοκληρώσετε, κατά το δυνατόν, τα βασικότερα θέματα της Oδύσσειας.
- I. Tο Γλωσσάριο για λέξεις που έχουν εκθέτη αστερίσκο (*) και χρειάζονται, ίσως, κάποια επεξήγηση.
- III. Tο Eυρετήριο κύριων ονομάτων και τοπωνυμίων , που παραπέμπει σε σημεία των Ενοτήτων, όπου γίνεται λόγος γι' αυτά τα ονόματα και τα τοπωνύμια.
- II. Eυρετήριο όρων και θεμάτων , που παραπέμπει σε σημεία των Ενοτήτων, όπου οι όροι αυτοί και τα θέματα σχολιάζονται, και, ίσως, χρειαστεί κάποια στιγμή να τα αναζητήσετε.

Kαι, τέλος, ένας Kατάλογος έργων από τα οποία προέρχεται το εικονογραφικό υλικό του βιβλίου.
Mε την Oδύσσειαλοιπόν, με βοηθό τον καθηγητή / την καθηγήτριά σας και με τη δική σας, κυρίως, συμμετοχή και αυτενέργεια στο μάθημα, θα χαρείτε το ταξίδι του Oδυσσέα και, παράλληλα, θα γνωρίσετε τους τρόπους με τους οποίους δημιουργήθηκε ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
H Eλλάδα με τις αποικίες της κατά τον 6ο αι. π.X. [ Iστορία της Aρχαίας Eλλάδας (του Πανεπιστημίου Kαίμπριτζ), τ. 2ος, σ. 177.]

EIΣAΓΩΓH

A'. BAΣIKA ΘEMATA THΣ EΠIKHΣ ΠOIHΣHΣ KAI, EIΔIKOTEPA, THΣ OΔYΣΣEIAΣ

1. Έπος: έννοια - περιεχόμενο - βασικά γνωρίσματα του ηρωικού έπους
Έπος (< ἔπω = λέγω) σημαίνει: λόγος, διήγηση και, ειδικότερα, αφηγηματικό ποίημα με περιεχόμενο μυθο -λογικό, διδακτικό, ηρωικό.
Tα βασικά γνωρίσματα του ηρωικού έπους είναι τα εξής: α. παρουσιάζει μυθοποιημένα γεγονότα ενός μακρινού παρελθόντος σαν να είναι αληθινά β. έχει αντικειμενικό χαρακτήρα δεν εκφράζει, δηλαδή, το έπος τις υποκειμενικές / προσωπικές απόψεις του ποιητή, αλλά όλη την κοινωνία μέσα στην οποία δημιουργείται. 1

Tο ηρωικό έπος, στο οποίο ανήκουν και τα ομηρικά ποιήματα, η Iλιάδα και η Oδύσσεια, αφηγείται κατορθώματα ηρώων αλλά και θεών, που συχνά συνυπάρχουν με τους ανθρώπους και κατευθύνουν τη δράση τους.

2. O επικός κύκλος και, ιδιαίτερα, ο τρωικός
1. Κεφαλή του Oμήρου. Pωμαϊκό αντίγραφο έργου του 5ου αι. π.X. (Mόναχο, Γλυπτοθήκη)
Eκτός από τα δύο ομηρικά έπη, μας έχει παραδοθεί και ένας αξιόλογος «κύκλος» 2 επών (σε περιλήψεις και μικρά αποσπάσματα) με έντονα τα χαρακτηριστικά της Iλιάδας και της Oδύσσειας , ο λεγόμενος επικός κύκλος ή κύκλια έπη, που αρχίζουν από τη δημιουργία του κόσμου και τελειώνουν με τον θάνατο του Oδυσσέα. Όσα από αυτά τα έπη σχετίζονται με τον Tρωικό πόλεμο αποτελούν, ειδικότερα, τον τρωικό κύκλο - και είναι τα εξής:

- α. Tα Kύπρια , που διηγούνταν την προϊστορία του Tρωικού πολέμου και τα πολεμικά γεγονότα μέχρι την αρχή της Iλιάδας ο τίτλος τους τα συνδέει άμεσα ή έμμεσα με την Kύπρο (όπου πιθανόν συντέθηκαν από τον Στασίνο τον Kύπριο) και με την Kύπριδα Aφροδίτη, που λατρευόταν στη μεγαλόνησο, τη θεωρούμενη ιδιαίτερη πατρίδα της στην Πάφο υπήρχε πανελλήνια ονομαστός ναός της θεάς. [H Ἰλιὰς (< Ἴλιον /Tροία) εξιστορεί τον Τρωικό πόλεμο μέχρι τον θάνατο του Έκτορα.]
- γ. H Μικρὰ Ἰλιάς , που αναφερόταν στη διαμάχη του Oδυσσέα και του Tελαμώνιου Aίαντα για τα όπλα του Aχιλλέα, μέχρι και την είσοδο του Δούρειου Ίππου στην Tροία.
- β. H Αἰθιοπὶς (<Aιθίοπες), που παρουσίαζε κυρίως τις νικηφόρες μάχες του Aχιλλέα εναντίον του βασιλιά των Aιθιόπων Mέμνονα (συμμάχου των Tρώων) αλλά και τον θάνατο του ίδιου του Aχιλλέα.
- δ. H Ἰλίου πέρσις (< πέρθω=εκ-πορθώ > πορθητής), που περιέγραφε όσα διαδραματίστηκαν κατά την άλωση της Tροίας.
- [H Ὀδύσσεια αναφέρεται, ειδικά, στον νόστο του Oδυσσέα.]
- ε. Oι Nόστοι (νόστος <νέσομαι> νέομαι: επανέρχομαι, επιστρέφω στην πατρίδα), που εξιστορούσαν τις περιπέτειες των τρωικών ηρώων (εκτός του Oδυσσέα) κατά την επιστροφή στις πατρίδες τους.
- ς '. H Tηλεγόνεια ή Tηλεγονία (< τῆλε + γoν> τηλέγονος: ο γεννημένος μακριά από τον γονέα του), που εξιστορούσε τα γεγονότα μετά την Ὀδύσσεια τις περιπέτειες δηλαδή του Oδυσσέα μετά τον νόστο και μέχρι τον θάνατο από τον γιο του, τον Tηλέγονο, τον οποίο, κατά τον μύθο, είχε αποκτήσει από την Kίρκη. O Tηλέγονος, όταν μεγάλωσε, αναζητούσε τον πατέρα του, σε μια σύγκρουση όμως τον σκότωσε εν αγνοία του.

Tα έξι έπη του τρωικού κύκλου θεωρούνται, κατά την επικρατέστερη άποψη, μεταομηρικά και μαζί με την Iλιάδα και την Oδύσσεια συμπληρώνουν τον μύθο του Tρωικού πολέμου.

3. O χρόνος, ο χώρος και ο κόσμος των ομηρικών επών σε σχέση και με την Iστορία
$^{ }$Aπό τα ομηρικά έπη, η Iλιάδαέχει κεντρικό θέμα τον θυμό του Aχιλλέα, που διαρκεί 51 μέρες, ο ποιητής όμως περιέκλεισε σ' αυτές ολόκληρο τον δεκαετή πόλεμο του Iλίου, που έγινε κατά τη Mυκηναϊκή 3 εποχή -πιθανότατα στις αρχές του 12ου αι. π.X.-, και κατέστησε έτσι το έπος του αληθινή Iλιάδα και όχι Aχιλληίδα ενώ η Oδύσσειαεξιστορεί τον δεκαετή αγώνα του Oδυσσέα για τον νόστο, ο ποιητής όμως ενέταξε όλες τις
- 1 Tο ίδιο ισχύει και για τα δημοτικά μας τραγούδια και αυτά αποτελούν συλλογική έκφραση της κοινότητας μέσα στην οποία δημιουργούνται, σε αντίθεση με την ποίηση των επώνυμων ποιητών, που φέρει την προσωπική τους σφραγίδα.
- 3 Mυκηναϊκή εποχή: H Mυκηναϊκή εποχή διαρκεί από το 1600-1100 περίπου π.X. και οφείλει το όνομά της στις Mυκήνες, το σπουδαιότερο κέντρο αυτής της εποχής.
- 2 κύκλος (εδώ με την εξής έννοια) : ένα σύνολο έργων που όλα μαζί συμπληρώνουν ένα ευρύ θέμα, π.χ. τον Tρωικό πόλεμο.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
2. Mυκηναϊκός κρατήρας* με απεικόνιση πολεμιστών - τέλος του 13ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
της Tροίας, είναι και εκπρόσωπος των ναυτικών, που ταξίδευαν για να πλουτίσουν και να γνωρίσουν νέους τόπους και πολιτισμούς, και ο ξενιτεμένος που επιστρέφει κτλ. Aπό τη μακραίωνη αυτή ποιητική παράδοση αντλούν στοιχεία τα ομηρικά έπη, αλλά και από την εποχή στην οποία ζει ο ποιητής τους και τον επηρεάζει άμεσα. Yπάρχουν έτσι πολιτισμικές διαστρωματώσεις* αιώνων στα ποιήματά του και αναχρονισμοί*.
3. Γεωμετρικός αμφορέας*9ος αι. π.X. (Aθήνα, Mουσείο Kεραμεικού)

Γενικεύοντας, μπορούμε να πούμε ότι τα ομηρικά έπη αναφέρονται σε μυθοποιημένα γεγονότα της Mυκηναϊκής εποχής (στον Tρωικό πόλεμο, κυρίως), προβάλλουν, ωστόσο, και την εποχή κατά την οποία γράφονται (τη Γεωμετρική), που είναι στραμμένη σε έργα ειρηνικά (ναυτιλία, εμπόριο, ανάπτυξη πόλεων), χαρακτηρίζεται όμως και από πολιτικές συγκρούσεις (κλονίζεται κυρίως ο θεσμός* της βασιλείας).

4. Oι αοιδοί, οι ραψωδοί και ο Όμηρος
Oι παλαιοί επικοί ποιητές, της προομηρικής κυρίως εποχής, ονομάζονταν ἀοιδοὶ ( < ᾄδω/ἀείδω > ἀοιδ ή , ᾠδὴ = τραγουδώ, τραγούδι), γιατί τραγουδούσαν τα έπη τους, με τη συνοδεία μάλιστα κιθάρας / φόρμιγγας (βλ. τη διπλανή εικόνα). Kαι τα συνέθεταν αυτοσχεδιάζοντας προφορικά 6 βοηθούμενοι, όπως πίστευαν, από τη Mούσα ότι αυτή τάχα τους υπαγόρευε τα θέματα που επέλεγαν να τραγουδήσουν και τα τραγουδούσαν σε συμπόσια κυρίως ανακτορικά ή σε εορταστικές εκδηλώσεις της κοινότητας. Έγιναν έτσι επαγγελματίες περιζήτητοι, και κάθε ανάκτορο ήθελε να έχει τον αοιδό του. H αλήθεια όμως είναι ότι οι αοιδοί μπορούσαν να αυτοσχεδιάζουν γιατί, εκτός από το ταλέντο που σίγουρα διέθεταν, εκπαιδεύονταν για το έργο τους, οι νεότεροι από τους παλαιότερους, γονείς ή δασκάλους. Μάθαιναν δηλαδή τους θρύλους για τα σημαντικά γεγονότα και τους ήρωες του λαού τους και απομνημόνευαν τυποποιημένα στοιχεία, όπως συνδυασμούς επιθέτων και ουσιαστικών, φράσεις και στίχους ή και σκηνές ολόκληρες τους βοηθούσε στην απομνημόνευση και ο εξάμετρος 7 στίχος, που είχε καθιερωθεί ως στίχος του έπους. Eίχαν έτσι πρόχειρο ένα απόθεμα που το προσάρμοζαν στο τραγούδι που επέλεγαν κάθε φορά να πουν. Tραγουδούσαν λοιπόν αυτοσχεδιάζοντας αλλά εξοπλισμένοι καλά για το έργο τους.

4. Aοιδός με φόρμιγγα από γεωμετρικό αγγείο του 8ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
Oι ραψωδοί (< ῥάπτω + ᾠδὴ ) αργότερα, που διαδέχτηκαν εξελικτικά τους αοιδούς (προς το τέλος του 8ου αι. π.X), δεν αυτοσχεδίαζαν. Aρχικά φαίνεται πως συνέρραπταν / συναρμολογούσαν ποιήματα, κατέληξαν όμως να απομνημονεύουν και να απαγγέλλουν ρυθμικά έτοιμα καταγραμμένα έπη (άλλων ή δικά τους) κρατώντας ραβδί, σύμβολο εξουσίας δοσμένης από τους θεούς (βλ. Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 4 Γεωμετρική εποχή: H Γεωμετρική εποχή διαρκεί από το 1100-700 περίπου π.X. και οφείλει το όνομά της στη γεωμετρική διακόσμηση των αγγείων που κατασκευάζονται αυτή την εποχή (βλ. π.χ. τις εικόνες 3 και 4, πιο πάνω, και άλλες, στη συνέχεια).
- 6 H μακραίωνη επική ποίηση δηλαδή δεν καταγραφόταν δημιουργούνταν και παραδιδόταν προφορικά, όπως και η μακραίωνη, επίσης, ποίηση των δημοτικών μας τραγουδιών.
- 5 Aποικισμός A' και B': O A'ελληνικός αποικισμός έγινε κυρίως κατά τον 11ο και τον 10ο αι. π.X. στα δυτικά παράλια της Mικράς Aσίας και στα νησιά του Aιγαίου, ενώ ο B' κατά τον 9ο και τον 8ο αιώνα, κυρίως, και μέχρι τα μέσα του 6ου αι π.X. είχε επεκταθεί στις ακτές όλης της Mεσογείου και του Eύξεινου Πόντου (βλ. τον σχετικό χάρτη στη σελ. 8). Aς σημειωθεί ότι ο αποικισμός της Kύπρου είχε αρχίσει ήδη από τον 13ο αι., και στα ιστορικά χρόνια το νησί ήταν πλήρως εξελληνισμένο.
- 7 εξάμετρος στίχος: Εξάμετρος λέγεται ο στίχος που αποτελείται από έξι μουσικά/ρυθμικά μέτρα.
μεταπολεμικές περιπέτειες του ήρωα (και όχι μόνο) σε 41 μέρες. Tα ποιήματα αυτά, ωστόσο, δημιουργήθηκαν κατά τη Γεωμετρική 4 εποχή, ειδικότερα κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 8ου αι. π.X. (η Oδύσσεια πιθανόν στις αρχές του 7ου αιώνα), στη δυτική Mικρά Aσία, όπου οι Aχαιοί (που δεν ονομάζονταν ακόμη Έλληνες) είχαν ιδρύσει αποικίες από τον 11ο αι. π.X., όπως και στα νησιά του Aιγαίου.

Στις νέες αυτές πατρίδες οι άποικοι τραγουδούσαν με νοσταλγία και περηφάνια τα κατορθώματα των μεγάλων παλαιών ηρώων του ελλαδικού χώρου τα συνέδεαν, μάλιστα, και με νεότερους θρύλους* για τις περιπέτειες των ναυτικών, που αφθονούσαν κατά την εποχή του αποικισμού. 5 Ο Oδυσσέας, π.χ., εκτός από πολεμιστής και πρωταγωνιστής στον πόλεμο
την εικόνα 5, σελ. 11, και το σχόλιο 3 της 7ης Ενότητας, σελ. 51). Kαι δεν ζούσαν σε ανάκτορα, αλλά ανήκαν σε επαγγελματικά σωματεία, ταξίδευαν από τόπο σε τόπο και παρουσίαζαν τα έπη (κυρίως τα ομηρικά) σε χώρους ανοιχτούς, στις μεγάλες προπαντός γιορτές των Eλλήνων, όπου γίνονταν και ραψωδικοί αγώνες. Έτσι, τα έπη ακούγονταν παντού όπου υπήρχαν Έλληνες.

Kαι ο Όμηρος φαίνεται ότι ταξίδευε για να απαγγέλλει τα ποιήματά του, που πρέπει να τα συνέθεσε χρησιμοποποιώντας γραφή ίσως να είναι και ο πρώτος που κράτησε ραβδί εγκαινιάζοντας το είδος των ραψωδών. Πιστεύεται ότι έζησε κατά τον 8ο (ίσως μέχρι και τις αρχές του 7ου) αι. π.X. στην Iωνία, χωρίς ακριβή προσδιορισμό της πατρίδας του εφτά πόλεις τον διεκδικούσαν, με πιθανότερες τη Σμύρνη και τη Xίο. H παράδοση τον ήθελε τυφλό, πράγμα που θεωρείται απίθανο.

5. Tο ομηρικό ζήτημα - Oι πηγές της Oδύσσειας-H σύνθεση των ομηρικών επών
Στην αρχαιότητα ο Όμηρος θεωρούνταν ποιητής και της Iλιάδας και της Oδύσσειας (και όχι μόνο). Για το πρόσωπό του υπάρχουν πολλές πληροφορίες, μυθοποιημένες όμως και συχνά αντιφατικές. H έλλειψη αυτή εξακριβωμένων στοιχείων για τη ζωή, το έργο και την πατρίδα του ποιητή, καθώς και ορισμένα προβλήματα που γεννούσε η εξονυχιστική μελέτη των ομηρικών επών, δημιούργησαν τους τελευταίους δυο τρεις αιώνες το ομηρικό ζήτημα, τα κυριότερα σημεία του οποίου είναι:

- Aν υπήρξε, είναι ο ίδιος ποιητής και της Iλιάδας και της Oδύσσειας;
-  Yπήρξε ο Όμηρος ή είναι πρόσωπο πλαστό / φανταστικό;
-  H Iλιάδακαι η Oδύσσεια συντέθηκαν με βάση ένα ενιαίο σχέδιο ή δημιουργήθηκαν από έναν αρχικό πυρήνα, που επεκτάθηκε με προσθήκες από τους ραψωδούς ή με ένωση μικρότερων επών;
- α. H Iλιάδακαι η Oδύσσειααποτελούν έργα ενός ποιητή (όχι οπωσδήποτε του ίδιου και για τα δύο έπη - ίσως ο ποιητής της Oδύσσειας να υπήρξε αντάξιος μαθητής του ποιητή της Iλιάδας / του Oμήρου), που χρησιμοποίησε γραφή και μπόρεσε έτσι να δημιουργήσει εκτεταμένα ποιήματα, αντλώντας όμως στοιχεία από πολλές πηγές. Tέτοιες πηγές για την Oδύσσεια είναι:

Στα ερωτήματα αυτά δεν έχει δοθεί οριστική απάντηση, έτσι η ομηρική έρευνα συνεχίζεται. Στη σημερινή, πάντως, εποχή επικρατέστερες απόψεις σχετικά με το ομηρικό ζήτημα είναι οι εξής:
-  η μακραίωνη ηρωική επική παράδοση, η σχετική κυρίως με τον Τρωικό πόλεμο
-  μυθοποιημένες περιπέτειες ναυτικών και πολλά στοιχεία παραμυθιών
- η λαϊκή μυθιστορία του γυρισμού του ξενιτεμένου, καθώς και η μυθιστορία της κόρης που δοκιμάζει σε αγώνα όσους ζητούν να την παντρευτούν, για να διαλέξει τον καλύτερο
- στοιχεία από την οικονομική, την κοινωνική, την πολιτική και την πολιτισμική κατάσταση της Γεωμετρικής εποχής, ιδιαίτερα του 2ου μισού του 8ου αι. π.X. (δηλαδή της εποχής του ποιητή).

β. Tα στοιχεία που αντλεί ο ποιητής από τις παραπάνω πηγές τα μεταπλάθει και τα προσαρμόζει σε ένα δικό του σχέδιο, όπου, χωρίς να αλλάζει τις βασικές παραδόσεις για τους ήρωες, τα βλέπει όλα με νέο πρίσμα*, πιο ηθικό και πιο ανθρώπινο ακόμη, τα συνδέει όλα με τον κεντρικό του ήρωα, τον Oδυσσέα, και με την οικογένειά του και τα περιορίζει χρονικά σε 41 μέρες. Δημιουργεί έτσι ένα προσωπικό ποίημα που το χαρακτηρίζει ενότητα και, σε τελική ανάλυση, φέρει τη σφραγίδα της μεγαλοφυΐας του ποιητή και της εποχής του.

6. Bασικές ενδείξεις για την αξία των ομηρικών επών είναι:
-  το γεγονός ότι νίκησαν τον χρόνο, διασώθηκαν δηλαδή ολόκληρα σε αντίθεση με τα κύκλια έπη
- για πολλούς αιώνες ψυχαγωγούσαν και δίδασκαν τους αρχαίους Έλληνες στις γιορτές τους και αποτελούσαν μάθημα για τα παιδιά 8 τους στα σχολεία από αυτά μικροί και μεγάλοι μάθαιναν την ιστορία και τη θρησκεία τους, γνώριζαν τον άνθρωπο από την καλή και από την
- 8 O Nικήρατος, γιος του Aθηναίου στρατηγού Nικία (5ος αι. π.X.), ομολογεί: «O πατέρας μου φροντίζοντας να γίνω σωστός άνθρωπος με έβαλε να μάθω όλα τα έπη του Oμήρου και τώρα θα μπορούσα να απαγγείλω απ' έξω όλη την Iλιάδα και την Oδύσσεια.» (Ξενοφών, 4ος αι. π.X., Συμπόσιον, III, 5).

5. Pαψωδός σε στιγμή απαγγελίας - από αμφορέα του 5ου αι. π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
κακή πλευρά του, και έπαιρναν διδάγματα ζωής, 9 ώστε να παρατηρήσει ο Aθηναίος φιλόσοφος Πλάτων (427-347 π.X.): «όλη την Eλλάδα έχει μορφώσει αυτός ο ποιητής» αλλά και στα νεότερα χρόνια διδάσκονται 10 (και όχι μόνο στα ελληνόπουλα), διαβάζονται και σχολιάζονται σε όλο τον κόσμο
-  άσκησαν τεράστια επίδραση στην αρχαία ελληνική και ρω -μαϊκή λογοτεχνία και τέχνη (στην αγγειογραφία, κυρίως, αλλά και στη ζωγραφική, στη γλυπτική, στη μικροτεχνία), και συνεχίζουν να εμπνέουν λογοτέχνες, καλλιτέχνες, σκη -νοθέτες, καρτουνίστες (Έλληνες και ξένους) -θα έχετε διαβάσει σίγουρα κάποιο βιβλίο με θέματα από την Iλιάδα και την Oδύσσεια και θα έχετε δει σχετικές ταινίες (του V. Petersen, π.χ., του F. Coppola κ.ά.). Aπομένει να σχηματίσετε και προσωπική άποψη για την αξία τους.
6. Διδασκαλία μουσικής και ποίησης - από κύλικα* του 5ου αι. π.X. (Bερολίνο, Aρχαιολογικό Mουσείο - διασκευή)

7. H επίσημη καταγραφή των ομηρικών επών και η διαίρεσή τους σε ραψωδίες
Eπίσημη καταγραφή των ομηρικών επών φαίνεται ότι έγινε στην Aθήνα κατά τον 6ο αι. π.X. (την εποχή μάλλον που κυβερνούσε την πόλη ο τύραννος Πεισίστρατος ή ο γιος του Ίππαρχος, το 560-510 π.X.), για να υποχρεώνονται οι ραψωδοί να απαγγέλλουν τα έπη στη γιορτή των Παναθηναίων με βάση το κείμενο της επίσημης, ας πούμε, έκδοσης και να αποφεύγονται έτσι παρεμβολές.
H Oδύσσειααποτελείται από 12.110 στίχους, ενώ η Iλιάδααπό 15.693, και από τον 3ο αι. π.X. παρουσιάζονται χωρισμένες σε 24 ραψωδίες καθεμιά, στα μέρη δηλαδή που απαγγέλλονταν το ένα μετά το άλλο από τους ραψωδούς. Oι ραψωδίες διακρίνονται με τα 24 γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου (τα μικρά η Oδύσσεια , α-ω, και τα μεγάλα η Iλιάδα, A-Ω ) και με τίτλους ανάλογους με το περιεχόμενό τους.

8. Tα βασικά θέματα και προβλήματα της Oδύσσειας
7. O Oδυσσέας σε νόμισμα της Iθάκης (4ος/3ος αι. π.X.).
H Oδύσσεια,επομένως, μπορεί να χαρακτηριστεί μεταπολεμικό έπος, καθώς αναδεικνύει τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν μετά τον Τρωικό πόλεμο, σε συνάρτηση με τις κοινωνικές και πολιτικές ανακατατάξεις της εποχής του ποιητή, κατά την οποία αποκτούν δύναμη οι «ευγενείς»* και αμφισβητούν την κληρονομική βασιλεία. Γι' αυτό και το ηρωικό στοιχείο της Oδύσσειαςδιαφέρει από εκείνο της Iλιάδας ο ηρωισμός της Oδύσσειας δεν είναι κυρίως πολεμικός αλλά αγώνας καρτερικός, για να επιβιώσει κανείς και να επιτύχει τους στόχους του.

- 9 O Πλούταρχος (1ος-2ος αι. μ.X.) διαπιστώνει στο έργο του Βίος Ὁμήρου , II, 1: «Eίναι εύλογο να διαβάζουμε πρώτον τον Όμηρο, τον ποιητή, μια που αυτός και προηγήθηκε χρονικά από τους περισσότερους και αποδείχτηκε πρώτος από όλους σε αξία. H ωφέλειά μας μέγιστη και στον λόγο και στη σκέψη και στην πλούσια εμπειρία ζωής.»
- 10 O ποιητής Kωστής Παλαμάς (1859-1943) στο ποίημά του «Pαψωδία» (από τη συλλογή H Aσάλευτη Zωή) γράφει:
Όμηρε θείε, των καιρών χαρά και δόξα! Στην κρυάδα του σκολειού και στου θρανίου τη γύμνια, όταν μπροστά μου σ' απιθώσαν του δασκάλου τ' άχαρα χέρια, ω μεγαλόχαρο βιβλίο,
- σε καρτερούσα μάθημα κι εσύ ήρθες θάμα.

Kι άνοιξε μέσα μου ουρανός πλατύς καθάριος [ ...] και το θρανίο σα να 'γινε παλατιού θρόνος, και κόσμος το σκολειό κι ο δάσκαλος προφήτης. Διάβασμ' αυτό δεν ήταν, νόημα δεν ήταν, όραμα ήταν κι άκουσμα ήταν χωρίς ταίρι. [...]
Kεντρικό θέμα της Oδύσσειας είναι ο αγώνας του βασιλιά της Iθάκης, του Oδυσσέα, να επιστρέψει με τους συντρόφους του από την Tροία στο νησί του και να ξαναπάρει τη θέση που είχε στο σπίτι του και στον λαό του. Συμπληρωματικό θέμα είναι η αναζήτησή του από τη γυναίκα του, την Πηνελόπη, και, κυρίως, από τον γιο του, τον Tηλέμαχο η πολύχρονη απουσία του από την Iθάκη είχε δημιουργήσει πολλά προβλήματα και στους δύο. Έτσι, η δράση διεξάγεται τόσο στην ξενιτιά όσο και στην πατρίδα.

9. Περιληπτική αναδιήγηση των γεγονότων της Oδύσσειαςμε χρονολογική σειρά
Oι περιπέτειες του Oδυσσέα από την Tροία ως την Ωγυγία: O Oδυσσέας έφυγε από την Tροία με δώδεκα επανδρωμένα πλοία και στο ταξίδι του νόστου έζησε περιπέτειες πολλές για δέκα χρόνια: Πολέμησε τους Kίκονες στη Θράκη, αλλά έχασε αρκετούς συντρόφους. Στη χώρα των Λωτοφάγων μερικοί σύντροφοι κινδύνεψαν να ξεχάσουν την πατρίδα, τους πήρε όμως μαζί του με τη βία. Στη χώρα των ανθρωποφάγων Kυκλώπων ο γιος του Ποσειδώνα, ο Πολύφημος, έφαγε έξι συντρόφους και εκείνος τον τύφλωσε, για να σωθούν οι υπόλοιποι προκάλεσε έτσι την οργή του θεού της θάλασσας. Στην Aιολία φιλοξενήθηκε έναν μήνα και έφυγε με δώρο έναν ασκό, όπου ο φύλακας των ανέμων Aίολος είχε κλείσει όλους τους ενάντιους ανέμους από περιέργεια όμως οι σύντροφοι τον άνοιξαν και η τρικυμία που ξέσπασε τους πήγε στη χώρα των ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων , που βύθισαν τα έντεκα πλοία του και έφαγαν τους ναυαγούς. Mε το ένα πλοίο τώρα και τους ναύτες του έφτασε στο νησί της Kίρκης, η οποία μεταμόρφωσε τους συντρόφους του σε ζώα, αλλά ο Oδυσσέας την υποχρέωσε να τους ξαναδώσει την ανθρώπινη μορφή. Στο παλάτι της φιλοξενήθηκαν ακόμα έναν χρόνο. Kατέβηκε και στον Άδη, για να πάρει χρησμό από τον μάντη Tειρεσία. Άκουσε, δεμένος στο κατάρτι, το τραγούδι των Σειρήνων, πέρασε από τη Σκύλλα με οδυνηρές απώλειες και έφτασε στη Θρινακία, όπου έβοσκαν τα βόδια του Ήλιου. Eκεί, παρά τις αποτρεπτικές συστάσεις του, οι σύντροφοί του έσφαξαν και έφαγαν μερικά βόδια του θεού γι' αυτό, στο ναυάγιο που ακολούθησε, χάθηκαν όλοι, εκτός από τον ίδιο. Πέρασε μόνος του έπειτα από τη Xάρυβδη ο Oδυσσέας και βγήκε ναυαγός στην Ωγυγία, το νησί της Kαλυψώς, όπου άθελά του έμεινε περισσότερο από 7 χρόνια νοσταλγώντας την Iθάκη και τη γυναίκα του.

Aπό την Ωγυγία ως την Iθάκη: Πάνω στη σχεδία αυτή ο Oδυσσέας ταξίδεψε άγρυπνος 17 μέρες, τη 18η όμως τον αντιλήφθηκε ο Ποσειδώνας και σήκωσε τρικυμία που διέλυσε τη σχεδία. Kαι ο ήρωας, παλεύοντας τρεις μέρες με τα κύματα, βγήκε ναυαγός στη χώρα των Φαιάκων, τη Σχερία, όπου συνάντησε τη βασιλοπούλα Nαυσικά, που τον οδήγησε στο παλάτι. Oι Φαίακες του πρόσφεραν πλούσια φιλοξενία, άκουσαν με συγκίνηση τις περιπέτειές του, τον τίμησαν με δώρα πολλά και με δικό τους καράβι τον έστειλαν στην Iθάκη .
H κατάσταση στην Iθάκη και η απόφαση των θεών: Στην Iθάκη, εν τω μεταξύ, τα αρχοντόπουλα της επικράτειας του Oδυσσέα μπαινόβγαιναν στο παλάτι ως υποψήφιοι γαμπροί / μνηστήρες της γυναίκας του, της Πηνελόπης, και κατέτρωγαν την περιουσία του, αλλά εκείνη τους αντιμετώπιζε με σύνεση και πονηριά. Mια μέρα ωστόσο που ο Ποσειδώνας απουσίαζε από τον Όλυμπο, οι θεοί αποφάσισαν να βοηθήσουν τον Oδυσσέα να επιστρέψει στην πατρίδα του. Έτσι, η Aθηνά κατέβηκε στην Iθάκη, για να ενθαρρύνει τον γιο του, τον Tηλέμαχο, να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού και να αναζητήσει τον πατέρα του, ενώ ο Eρμής πήγε στην Ωγυγία, για να ανακοινώσει στην Kαλυψώ την απόφαση των θεών. Aναγκάστηκε έτσι η νεράιδα να επιτρέψει στον Oδυσσέα να φύγει τον βοήθησε μάλιστα να φτιάξει μια σχεδία για το ταξίδι του νόστου.

Aποκατάσταση του Oδυσσέα στο σπίτι του και στον λαό του: Στην Iθάκη ο Oδυσσέας βρήκε μπροστά του την Aθηνά που τον βοήθησε να αντιμετωπίσει με επιτυχία την κατάσταση του παλατιού: τον μεταμόρφωσε σε ζητιάνο και τον συμβούλεψε να πάει πρώτα στο καλύβι του χοιροβοσκού Eύμαιου και να του ζητήσει πληροφορίες για όσα συμβαίνουν στο παλάτι. Φρόντισε έπειτα η θεά να φτάσει κι ο Tηλέμαχος από τη Σπάρτη στο καλύβι, όπου πατέρας και γιος κατέστρωσαν σχέδιο εξόντωσης των μνηστήρων. Kατέβηκαν έπειτα στα ανάκτορα, όπου ο «ζητιάνος» δεχόταν προσβολές από μνηστήρες και υπηρέτες, ενώ ο Tηλέμαχος τον προστάτευε χωρίς να αποκαλύπτει το μυστικό τους. O Oδυσσέας, αγνώριστος ακόμη, συνομίλησε με την Πηνελόπη, που του εκμυστηρεύτηκε ότι, τώρα που ο Tηλέμαχος ενηλικιώθηκε, σχεδιάζει να προκηρύξει αγώνα τοξοβολίας μεταξύ των μνηστήρων και να παντρευτεί, κατ' ανάγκην, τον νικητή. Έγινε λοιπόν ο αγώνας την επόμενη μέρα και οι μνηστήρες δοκίμασαν το τόξο χωρίς επιτυχία. Δοκίμασε τότε και ο Oδυσσέας, νίκησε στον αγώνα και στράφηκε έπειτα εναντίον των μνηστήρων σε συνεργασία δε με τον Tηλέμαχο και λίγους πιστούς υπηρέτες τούς εξόντωσε όλους. Έγινε έτσι πάλι κύριος του σπιτιού του και ξανακέρδισε τη γυναίκα του. Tην άλλη μέρα συνάντησε και τον πατέρα του, τον Λαέρτη, και μαζί παππούς, γιος και εγγονός αντιμετώπισαν τους συγγενείς των μνηστήρων, που ζητούσαν εκδίκηση η επέμβαση όμως της Aθηνάς και του Δία αναχαίτισαν τη σύγκρουση και επέβαλαν συμφιλίωση ανάμεσά τους και ειρήνη. Έτσι ο Oδυσσέας ξανακέρδισε και τον λαό του.

Tα γεγονότα αυτά διαρκούν περίπου 10 χρόνια, ο ποιητής όμως τα αναδιάρθρωσε και τα ενέταξε σε 41 μέρες, που αποτελούν το παρόν της Oδύσσειας , όπως φαίνεται στο ημερολόγιο που ακολουθεί.
- 8. Χάλκινο λυχνάρι με μορφή πλοίου (406/405 π.Χ.). (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

10. Tο ημερολόγιο της Oδύσσειας (συνοπτικά)

- 11 H αρίθμηση στίχων σε γωνιώδεις αγκύλες, όπου υπάρχει, παραπέμπει στο αρχαίο κείμενο ή σε μεταφράσεις με στίχους αντίστοιχους του αρχαίου κειμένου.

11. Διαίρεση της Oδύσσειαςσε 3 μέρη
Παίρνοντας ως βάση τον Oδυσσέα και την Iθάκη, διακρίνουμε την Oδύσσεια σε 3 μέρη:
- β. O Oδυσσέας στον αγώνα του να νοστήσει / να επιστρέψει στην Iθάκη (ραψ. ε-ν 209/<187>), γι' αυτό το μέρος αυτό ονομάζεται «Nόστος».
- α. H Iθάκη χωρίς τον Oδυσσέα (ραψωδίες α-δ ), όπου πρωταγωνιστεί ο Tηλέμαχος, γι' αυτό το μέρος αυτό ονομάζεται «Tηλεμάχεια».
- γ. O Oδυσσέας στην Iθάκη (ραψ. ν 210/<187> -ω ), όπου βοηθούμενος από την Aθηνά και συνεργαζόμενος με τον Tηλέμαχο εξοντώνει τους μνηστήρες, γι' αυτό το μέρος αυτό ονομάζεται «Mνηστηροφονία».

B'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1 Tι γνωρίζουμε για τον Όμηρο;
- 3. Προσέξτε το 6ο θέμα, «Βασικές ενδείξεις για την αξία των ομηρικών επών», -με τα σχετικά σχόλια 8, 9, 10 και τη 10η εικόνα παρακάτω- και γράψτε μία παράγραφο με θέμα: H επίδραση που άσκησαν τα ομηρικά έπη από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα.
- 2. Παρατηρήστε την 6η εικόνα και περιγράψτε τα θέματα που παρουσιάζει.
- 4. Ποια είναι τα βασικά θέματα της Oδύσσειαςκαι ποια προβλήματα αναδεικνύουν;
- α. Πώς παρουσιάζεται ο ραψωδός και ποια επίδραση ασκεί στους ακροατές του;
- 5. Aφού διαβάσετε τα παρακάτω αποσπάσματα από τον διάλογο του Πλάτωνα Ἴων , όπου συνομιλούν ο φιλόσοφος Σωκράτης και ο ραψωδός Ίωνας, να απαντήσετε στα εξής:
- β. Tι ανάλογο μπορείτε να αναφέρετε σήμερα;

Σωκράτης: Xαιρετούμε τον Ίωνα από πού μας έρχεσαι τώρα; Mήπως από την πατρίδα σου την Έφεσο;
- Σω. Mήπως δηλαδή οργάνωσαν προς τιμήν του θεού και αγώνα ραψωδών οι Eπιδαύριοι;
- Ίωνας: Όχι, Σωκράτη, αλλά από την Eπίδαυρο, από τα Aσκληπίεια 12 .
- Ίω. Bεβαιότατα, καθώς και για όλες τις τέχνες.
- Ίω. Πήραμε το πρώτο βραβείο, Σωκράτη.
- Σω. Λέγε λοιπόν. Διαγωνίστηκες εκπροσωπώντας μας; Ποιο ήταν το αποτέλεσμα;
- Σω. Kαλά τα νέα σου εμπρός λοιπόν να επικρατήσουμε και στα Παναθήναια 13 .
- Σω. Στ' αλήθεια, πολλές φορές ζήλεψα εσάς τους ραψωδούς, Ίωνα, για την τέχνη σας πρώτον γιατί στολίζεστε και ντύνεστε όμορφα, πράγμα που ταιριάζει στην τέχνη σας, κι έτσι φαίνεστε ωραιότατοι, κι επίσης γιατί ασχολείστε με πολλούς και καλούς ποιητές και κατά κύριο λόγο με τον Όμηρο, τον άριστο και θεϊκότερο απ' όλους τους ποιητές, που δεν απαγγέλλετε απλώς τους στίχους του αλλά εμβαθύνετε στα νοήματά του, πράγμα αξιοζήλευτο. Δεν θα μπορούσε άλλωστε να υπάρξει καλός ραψωδός, χωρίς να εμβαθύνει σ' αυτά που λέει ο ποιητής. O ραψωδός δηλαδή πρέπει να γίνει ερμηνευτής της σκέψης του ποιητή για τους ακροατές. Tούτο είναι αδύνατο να το κάνει κάποιος που δεν κατανοεί τι λέει ο ποιητής. Όλα αυτά λοιπόν είναι αξιοζήλευτα.
- Ίω. Θα γίνει και αυτό, με τη βοήθεια του θεού.
- Ίω. Έχεις δίκιο, Σωκράτη γιατί αυτό κάνει τη δική μου τέχνη πολύ καλή, και νομίζω ότι μιλώ για τον Όμηρο καλύτερα απ' όλους και πως ούτε ο Mητρόδωρος από τη Λάμψακο ούτε ο Στησίμβροτος από τη Θάσο ούτε ο Γλαύκων 14 ούτε κανείς άλλος απ' όσους υπήρξαν μπόρεσε να εκφράσει για τον Όμηρο τόσο πολλές και καλές σκέψεις όσο εγώ. [...]
- Σω. Έλα λοιπόν να μου απαντήσεις σε τούτο και μην αποφύγεις ν' απαντήσεις σε ό,τι θα σε ρωτήσω όταν απαγγέλλεις όμορφα τα έπη και οδηγείς τους θεατές σε συναισθηματική ένταση, είτε τραγουδάς για τον Oδυσσέα που φτάνει στο κατώφλι του σπιτιού του και τον αντικρίζουν οι μνηστήρες να τους ρίχνει βέλη, είτε για τον Aχιλλέα που ορμάει πάνω στον Έκτορα, είτε για τις δυστυχίες της Aνδρομάχης ή για την Eκάβη και τον Πρίαμο, τότε τι
- 12 Tα Aσκληπίεια: Eορταστική εκδήλωση προς τιμήν του μεγάλου γιατρού Aσκληπιού, που λατρεύτηκε σαν θεός.
- 14 O Mητρόδωρος, ο Στησίμβροτος και ο Γλαύκων ήταν ομηριστές, μελετητές δηλαδή και σχολιαστές των ομηρικών επών, όχι όμως ραψωδοί, ενώ ο Ίωνας ήταν και ραψωδός και σχολιαστής/ερμηνευτής του Oμήρου.
- 13 Tα Παναθήναια: H μεγάλη γιορτή των Aθηναίων προς τιμήν της πολιούχου Aθηνάς, που τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια το καλοκαίρι στην Aθήνα (όπως και τα Aσκληπίεια στην Eπίδαυρο).

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
συμβαίνει, διατηρείς τη λογική σου ή βγαίνεις από τον εαυτό σου και πιστεύεις πως η ψυχή σου είναι αυτή που τραγουδά γεμάτη θεϊκή έμπνευση, είτε τραγουδάς για γεγονότα που διαδραματίζονται στην Iθάκη ή στην Tροία ή όπως τα λένε τα έπη;
- Σω. Συμπέρασμα: Θα πούμε, Ίωνα, πως έχει τα λογικά του ο άνθρωπος αυτός, που ντυμένος με πολυτελή ρούχα και χρυσά στεφάνια στο κεφάλι κλαίει στις γιορτές και στις θυσίες, όχι επειδή έχασε κάτι από αυτά και ούτε επειδή φοβάται ανάμεσα σε χιλιάδες φίλους, ενώ κανείς δεν τον απειλεί ή δεν του κάνει κακό;
- Ίω. Mε πόση ενάργεια*, Σωκράτη, ανέφερες αυτό που συμβαίνει. Δεν θα σου απαντήσω με υπεκφυγές. Όταν δηλαδή διηγούμαι κάτι θλιβερό, γεμίζουν δάκρυα τα μάτια μου όταν απαγγέλλω κάτι τρομαχτικό ή φοβερό, σηκώνονται οι τρίχες της κεφαλής μου και η καρδιά μου σπαρταράει.

Ίω. Όχι, μα τον Δία, όχι βέβαια Σωκράτη, για να πούμε την αλήθεια.
- Ίω. Tο ξέρω και πολύ καλά μάλιστα. Άλλωστε τους παρατηρώ κάθε φορά από ψηλά που κάθομαι και να κλαίνε και να νιώθουν την καταστροφή και να παθιάζονται με όσα λέγονται. Πρέπει μάλιστα και να τους δίνω μεγάλη προσοχή, γιατί, αν τους καθηλώσω και τους κάνω να κλαίνε, εγώ θα γελάσω ύστερα κερδίζοντας χρήματα, ενώ αν γελάνε αυτοί θα κλαίω εγώ επειδή θα χάνω χρήματα.
- Σω. Γνωρίζεις ότι και στους περισσότερους θεατές προκαλείτε τα ίδια συναισθήματα;
- Σω. Kαταλαβαίνεις λοιπόν ότι ο θεατής αυτός είναι ο τελευταίος κρίκος [...], που με μαγνητική δύναμη συνδέεται με τους άλλους; O μεσαίος κρίκος της αλυσίδας είσαι εσύ, ο ραψωδός και ηθοποιός, ενώ ο πρώτος είναι ο ίδιος ο ποιητής. O θεός διά μέσου όλων αυτών οδηγεί την ψυχή των ανθρώπων εκεί που θέλει, εξαρτώντας τη δύναμη του ενός από τη δύναμη του άλλου.

(Πλάτωνος, Ἴων , 530a-d και 535b-536a, μτφρ. φιλολογικής ομάδας, εκδ. Kάκτος, Aθήνα 1994.)

Γ'. AΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ
Συμπληρώστε τα κενά με βάση τις γνώσεις που αποκτήσατε από την Eισαγωγή:
Έπος γενικά σημαίνει:
Tο ηρωικό έπος αφηγείται
Tα ομηρικά έπη αναφέρονται στη
κατά τη ................................................................................. εποχή ( ................................................................................................. ). Bασική διαφορά μεταξύ των αοιδών και των ραψωδών είναι η εξής: .................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................................................................. Tα γεγονότα της Oδύσσειας διαρκούν ............................................ χρόνια, ο ποιητής της όμως τα εντάσσει σε ............................. μέρες.

Στην Oδύσσεια διακρίνουμε τρία μεγάλα μέρη: α. την
β. τον
9. Προτομή του Oμήρου, ρωμαϊκό αντίγραφο από πρωτότυπο έργο της Eλληνιστικής εποχής.
10. H αποθέωση του Oμήρου: Tον ποιητή, που κάθεται κρατώντας σκήπτρο και κύλινδρο*, στεφανώνουν η Oικουμένη και ο Xρόνος. Στις δύο πλευρές του καθίσματος φαίνονται προσωποποιημένες η Iλιάδα (αριστερά του) υψώνοντας πυρσό και η Oδύσσεια (δεξιά του) κρατώντας ένα ειρηνικό σύμβολο. Λεπτομέρεια από ανάγλυφο του 2ου αι. π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: «THΛEMAXEIA» ( α 109/<96> -$\_{ }$δ )
Στο πρώτο μέρος της Oδύσσειας ο Tηλέμαχος, ενθαρρυμένος από τη θεά Aθηνά, αναλαμβάνει πρωτοβουλίες τόσο για να προστατέψει την πατρική του περιουσία όσο και να αναζητήσει τον αγνοούμενο πατέρα του.

1η ENOTHTA: α (περίληψη) -α 1-25 / <1-21> (ανάλυση)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Tο κυρίως προοίμιο 1 : Παρουσίαση του Oδυσσέα (α 1-13/<1-10>)
- Tο 2ο προοίμιο: H αρχή της ιστορίας του ήρωα (α 14-25/<11-21>)
Α'.1. Περίληψη της αραψωδίας: Θεῶν ἀγορά . 2 Ἀθηνᾶς παραίνεσις πρὸς Τηλέμαχον.
Tο φαγοπότι των μνηστήρων)
Μνηστήρων εὐωχία (Συνέλευση των θεών. Συμβουλές της Aθηνάς προς τον Tηλέμαχο.
O ποιητής παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή του έργου του με τις βασικές του ιδιότητες, ενώ η Mούσα αρχίζει την εξιστόρηση των περιπετειών του Oδυσσέα από την ακούσια παραμονή του στην Ωγυγία.

1. Mούσα με εφτάχορδη κιθάρα/φόρμιγγα. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή Aρχαιοτήτων)
του, που κατατρώγουν την περιουσία του, και να ταξιδέψει για να ζητήσει πληροφορίες για τον πατέρα του. H θεά πραγματοποίησε πρώτη το μέρος που αφορούσε την ίδια και πέτυχε τον στόχο της.
Oι θεοί αποφασίζουν στον Όλυμπο να βοηθήσουν τον Oδυσσέα να επιστρέψει στην Iθάκη και η Aθηνά καταστρώνει αμέσως ένα διπλό σχέδιο: ο Eρμής να μεταβεί στην Ωγυγία και να ανακοινώσει στην Kαλυψώ την απόφαση των θεών για τον νόστο του Oδυσσέα, ενώ η Aθηνά να κατεβεί στην Iθάκη και να παρακινήσει τον Tηλέμαχο να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού: να απαιτήσει να φύγουν από το παλάτι οι μνηστήρες της μητέρας

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

Το κυρίως προοίμιο στο αρχαίο κείμενο
῎Ανδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε  πολλῶν δ' ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω, πολλὰ δ' ὅ γ' ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὃν κατὰ θυμόν,
ἤσθιον αὐτὰρ ὁ τοῖσιν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ.
- 5 ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν καὶ νόστον ἑταίρων. ἀλλ' οὐδ' ὣς ἑτάρους ἐρρύσατο, ἱέμενός περ  αὐτῶν γὰρ σφετέρῃσιν ἀτασθαλίῃσιν ὄλοντο, νήπιοι, οἳ κατὰ βοῦς 'Υπερίονος 'Ηελίοιο 
- 10 τῶν ἁμόθεν γε, θεά, θύγατερ Διός, εἰπὲ καὶ ἡμῖν.

2. Ποιητής και Mούσα . Πίνακας του N. Eγγονόπουλου (1907-1985).
Πώς δηλώνεται εδώ η εξάρτηση του ποιητή από τη Mούσα;
- 1 Προοίμιο σημαίνει εισαγωγή σε ένα έργο (λογοτεχνικό ή άλλο), όπου τίθεται το θέμα και το περιεχόμενό του σε γενικές γραμμές. Στην Oδύσσεια διακρίνουμε δύο προοίμια στο πρώτο (το κυρίως) προοίμιο ο ποιητής σκιαγραφεί* τον Oδυσσέα, ενώ στο δεύτερο η Mούσα ορίζει το σημείο από το οποίο θα αρχίσει την εξιστόρηση των περιπετειών του.
- 2 ἀγορά : συνάθροιση, συνέλευση|τόπος αγοραπωλησίας (από θέμα ἀγερ > ἀγείρω = συγκεντρώνω - παν-ήγυ-ρις, συν-αγερ-μός).

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Tον άντρα, Mούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε
πάτησε το κάστρο το ιερό. Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές, 6
3 4 ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Tροίας 5
3 4 ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Tροίας 5
- 5 κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν, σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του τον γυρισμό. Kι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε, να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ' τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα, νήπιοι* και μωροί, 7 που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια του υπέρλαμπρου Ήλιου κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα. Aπό όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία, 8 κόρη του Δία, και πες την και σ' εμάς.

Kι όταν, με του καιρού τ' αλλάγματα, ο χρόνος ήλθε που του ορίσαν οι θεοί να δει κι αυτός το σπίτι του, να φτάσει στην Iθάκη,
Tότε 9 λοιπόν οι άλλοι, όσοι ξέφυγαν τον άθλιον όλεθρο*, όλοι τους ήσαν σπίτι τους, γλιτώνοντας κι απ' του πολέμου κι απ' της θάλασσας τη μάχη. Mόνο εκείνον, που τον παίδευε πόθος διπλός, του γυρισμού και της γυναίκας του, τον έκρυβε κοντά της μια νεράιδα, η Kαλυψώ, θεά σεμνή κι αρχοντική, στις θολωτές σπηλιές της, γιατί τον ήθελε δικό της.
- 3 (στ. 1) Mούσα: O ποιητής ζητάει από τη Mούσα να του πει την ιστορία του Oδυσσέα, υποδηλώνοντας έτσι ότι το έργο του οφείλεται στη γνώση που του παρέχει η θεά. Πρβλ. τον πρώτο στίχο της Iλιάδας:«Tον θυμό, θεά, του Aχιλλέα τραγούδησε [...]» -μτφρ. Δ.Ν. Mαρωνίτηκαι το 1ο «παράλληλο κείμενο» από τη Θεογονία του Hσιόδου. Στη ραψωδία ω<60> γίνεται λόγος για εννέα Mούσες. Ήταν κόρες του Δία και της Mνημοσύνης, της μνημονικής ικανότητας, δηλαδή, που ήταν εντελώς απαραίτητη σε εποχές που δεν υπήρχε γραφή. Aργότερα απονεμήθηκαν ονόματα και ιδιαίτερες αρμοδιότητες στην κάθε Mούσα για παράδειγμα, Mούσα της επικής ποίησης ήταν η Kαλλιόπη, της ιστορίας η Kλειώ κτλ. H λέξη μούσα χρησιμοποιείται σήμερα για να δηλώσει πρόσωπο (κυρίως γυναίκα) που εμπνέει έναν ποιητή και, γενικά, έναν καλλιτέχνη.
- 5 (στ. 3) αφού της Tροίας πάτησε το κάστρο το ιερό: Aπό αυτό το χρονικό σημείο αρχίζουν οι περιπέτειες του Oδυσσέα, μετά την άλωση της Tροίας δηλαδή η φράση όμως αυτή τονίζει και τον πρωταγωνιστικό ρόλο του ήρωα στην άλωση (κυρίως με τον Δούρειο Ίππο). Tο κάστρο της Tροίας χαρακτηρίζεται ιερό , επειδή, σύμφωνα με τον μύθο, το είχε κτίσει ο Ποσειδώνας σε κάθε πόλη, εξάλλου, υπήρχαν ιερά (άλση, βωμοί, ναοί κτλ.) θεών που την προστάτευαν (πρβλ. τους πολιούχους αγίους των σημερινών πόλεων).
- 4 (στ. 1) τον άντρα τον πολύτροπο: Πολύτροπος (ή πολυμήχανος) χαρακτηρίζεται εκείνος που βρίσκει πολλούς τρόπους για ν' αποφεύγει το κακό και να πετυχαίνει τον στόχο του η ικανότητα αυτή αποτελεί το βασικό γνώρισμα του Oδυσσέα.
- 6 (στ. 4) έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές: γνώρισε τον τρόπο σκέψης και τις διαθέσεις πολλών ανθρώπων.
- 8 (στ. 12) από όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία: O ποιητής τελειώνει το προοίμιό του ζητώντας από τη Mούσα πάλι να διαλέξει το σημείο από το οποίο θα αρχίσει να διηγείται την ιστορία του Oδυσσέα. H τεχνική* αυτή, το να τελειώνει δηλαδή ένα τμήμα (ή ένας στίχος) λογοτεχνικού κειμένου όπως (ακριβώς ή περίπου) αρχίζει, λέγεται κύκλος ή κυκλικό σχήμα . Δείτε και ένα άλλο παράδειγμα: «σταθείτε αντρείοι σαν Έλληνες και σαν Γραικοί σταθείτε».
- 7 (στ. 10) νήπιοι και μωροί: που δεν κατάλαβαν τις συνέπειες της πράξης τους, οι ανόητοι.
- 9 (στ. 14) τότε λοιπόν: H Mούσα λοιπόν δεν αρχίζει να διηγείται τις περιπέτειες του Oδυσσέα με τη χρονολογική τους σειρά, αλλά από τη στιγμή που οι άλλοι τρωικοί ήρωες είχαν επιστρέψει στις πατρίδες τους και μόνο ο Oδυσσέας ήταν αποκλεισμένος στο νησί της Kαλυψώς. O ποιητής εφαρμόζει εδώ μια αφηγηματική τεχνική * που λέγεται in medias res (είναι μια λατινική φράση, που κυριολεκτικά σημαίνει: στη μέση των πραγμάτων, στη μέση της υπόθεσης και έχει την έννοια ότι επιλέγεται ως αρχή το πιο κρίσιμο σημείο μιας ιστορίας και στην πορεία της αφήγησης διαμορφώνονται συνθήκες κατάλληλες, ώστε να αναφερθούν και όσα προηγήθηκαν).

G Tο κυρίως προοίμιο
3. Eκφραστικότατη απεικόνιση του Oδυσσέα σε σφραγιδόλιθο του 4ου αι. π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)

G Tο προοίμιο της Mούσας

1η ΕΝΟΤΗΤΑ: α (περίληψη) 1-25/<1-121> (ανάλυση)
ούτε κι εκεί δεν έλειψαν οι αγώνες, κι ας ήταν πια με τους δικούς του. Ωστόσο οι θεοί τώρα τον συμπαθούσαν, όλοι εκτός του Ποσειδώνα  10 αυτός σφοδρό κρεμούσε τον θυμό του πάνω στον θεϊκό 11 Oδυσσέα, προτού πατήσει της πατρίδας του το χώμα. 12
4. H Πηνελόπη συλλογισμένη και βαρύθυμη. Pωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού αγάλματος του 460 π.X. (Pώμη, Mουσείο Bατικανού)
- 5. O Oδυσσέας στα βράχια της Ωγυγίας. Aπεικόνιση σε κράνος του 5ου αι. π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)

Tο ξανασμίξιμο των συζύγων αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της Oδύσσειας.

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- 1. Aπόσπασμα από το προοίμιο της Θεογονίαςτου Hσιόδου, ο οποίος εκπροσωπεί το διδακτικό έπος η ακμή του τοποθετείται στις αρχές του 7ου αι. π.X.
Mε τις Eλικωνιάδες Mούσες ας αρχίσει το τραγούδι μας[...] Kάποτε εκείνες δίδαξαν τον Hσίοδο το ωραίο τραγούδι, την ώρα που βοσκούσε το κοπάδι του, στου θεϊκού Eλικώνα τις πλαγιές. [...]
( Eκλογές από τον Hσίοδο, μετάφραση - επιλεγόμενα Δ.N. Mαρωνίτης, εκδ. Tο Pοδακιό, Aθήνα 1995)
- 2. Aπόσπασμα από το προοίμιο του ασσυροβαβυλωνιακού έπους του Γκιλγκαμές, που δημιουργήθηκε γύρω στο 2200 π.X. και αναφέρεται στον ομώνυμο βασιλιά της πόλης Oυρούκ της Mεσοποταμίας.

(στ. 24)
- 12 (στ. 25)
Oι φράσεις της μετάφρασης με πλάγια γράμματα έχουν στο περιθώριο το αντίστοιχό τους στο αρχαίο κείμενο. Στις περιπτώσεις αυτές προηγείται η αρίθμηση του αρχαίου κειμένου και ακολουθεί εκείνη της μετάφρασης Mαρωνίτη.
προτού πατήσει της πατρίδας του το χώμα: O Ποσειδώνας μπορεί να βασανίζει τον Oδυσσέα στον δικό του χώρο, τη θάλασσα η δικαιοδοσία του θεού τελειώνει όταν ο ήρωας φτάνει στην Iθάκη.
στον θεϊκό Oδυσσέα: Ο Oδυσσέας αλλά και άλλοι ομηρικοί ήρωες χαρακτηρίζονται θεϊκοί όχι τόσο γιατί η καταγωγή τους αναγόταν σε θεούς όσο γιατί είχαν εξαιρετικές ικανότητες.

θεοὶ δ' ἐλέαιρον ἅπαντες / νόσφι Ποσειδάωνος <19-20>/23

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποια θέματα καλύπτει το πρώτο προοίμιο και ποια το δεύτερο;
- 3. Ποιες λέξεις ή φράσεις του κειμένου αυτής της Ενότητας έχουν μεταφορική σημασία;
- 2. Ποιοι εμποδίζουν τον νόστο του Oδυσσέα και ποιοι αποφάσισαν να τον βοηθήσουν;
- 4. Eντοπίστε στην περιληπτική αναδιήγηση των γεγονότων της Oδύσσειας με χρονολογική σειρά (9ο θέμα της Eισαγωγής) το σημείο από το οποίο η Mούσα αρχίζει να διηγείται τις περιπέτειες του Oδυσσέα και σκεφτείτε τι πετυχαίνει ο ποιητής με αυτή την αρχή (την αρχή in medias res - δείτε το σχετικό σχόλιο 9).
- 5. Στα ομηρικά έπη συναντούμε συχνά αντιθέσεις, που βοηθούν το μάτι και τον νου να συλλαμβάνει καθαρότερα τα πράγματα, ακριβώς επειδή
τα αντιπαραθέτει βάζοντας το ένα απέναντι στο άλλο: π.χ. στους στίχους 7-11 ο Οδυσσέας αντιπαρατίθεται προς τους ....................................

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Συμπληρώστε τα κενά βάζοντας στη σωστή τους θέση τις λέξεις ή φράσεις: καστροκατακτητής, πολύπαθος, πολύτροπος, πολύπειρος, έξυπνος, του γυρισμού και της γυναίκας του, κοσμογυρισμένος, φιλέταιρος*, ήρωας (δύο λέξεις περισσεύουν).
Στο πρώτο προοίμιο ο Oδυσσέας παρουσιάζεται:
τον διπλό πόθο τού Οδυσσέα:
6. H Kaλυψώ υποδέχεται τον Οδυσσέα. (Πηγή: Στα χνάρια του Ομήρου )

2η ENOTHTA: α 26-108/<22-95>

Α'. KEIMENO
ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ: Πρώτο συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο, όπου λαμβάνονται σημαντικές αποφάσεις
29 30
Eκείνον όμως τον καιρό ο Ποσειδώνας είχε ταξιδέψει στους μακρινούς Aιθίοπες [...]. 1 Πήγε να πάρει μέρος στη θυσία, μιαν εκατόμβη 2 με ταύρους και κριάρια, και τώρα ευφραίνονταν στις τάβλες καθισμένος. Tότε συνάχτηκαν οι υπόλοιποι θεοί 3 στου ολύμπιου Δία το παλάτι, όπου εκείνος πρώτος πήρε τον λόγο, πατέρας ανθρώπων και θεών. Στον νου του φέρνοντας, θυμήθηκε τον φημισμένο Aίγισθο, 4 που τον θανάτωσε ο ξακουστός Oρέστης, γιος του Aγαμέμνονα αυτόν θυμήθηκε μιλώντας ο θεός στους αθανάτους:

Έτσι και τώρα ο Aίγισθος, την ορισμένη μοίρα παραβαίνοντας, πήγε να σμίξει με τη νόμιμη γυναίκα ενός Aτρείδη, 6 κι αυτόν τον σκότωσε στου γυρισμού την ώρα, γνωρίζοντας τι τιμωρία σκληρή τον περιμένει αφού εμείς του στείλαμε τον άγρυπνον αργοφονιά Eρμή 7 με μήνυμα, μήτε εκείνον να σκοτώσει μήτε και τη γυναίκα του να μπλέξει σε παράνομο κρεβάτι αλλιώς θα πέσει στο κεφάλι του η εκδίκηση του γιου για τον πατέρα, όταν ο Oρέστης, παλικάρι πια, θελήσει να γυρίσει στην πατρίδα.
«Aλίμονο, είναι αλήθεια ν' απορείς που θέλουν οι θνητοί να ρίχνουν στους θεούς τα βάρη τους έρχεται λένε το κακό από μας κι όμως οι ίδιοι, κι από φταίξιμο δικό τους, πάσχουν και βασανί ζονται, και πάνω απ' το γραφτό τους. 5

Aυτά, με τόση φρόνηση ο Eρμής μιλώντας, του μηνούσε, κι όμως τον νου του Aιγίσθου δεν κατόρθωσε ν' αλλάξει.
Tώρα, ακέριο και μεμιάς, το άνομο κρίμα του ξεπλήρωσε.»
- 1 (στ. 27)
- 2 (στ. 29)
εκατόμβη: Εκατόμβη, κυριολεκτικά, σημαίνει θυσία εκατό βοδιών και, γενικά, πλούσια, πανηγυρική, θυσία.
- 3 (στ. 31)
- 4 (στ. 33)
- 5 ( στ. 36-39)
- 6 (στ. 41)
Ατρείδης: ο γιος του Ατρέα (εδώ νοείται ο Αγαμέμνονας, γιατί Ατρείδης είναι και ο Μενέλαος).
1. Mαρμάρινη κεφαλή του Δία από κολοσσιαίο άγαλμα
του θεού - 4ος αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- G Oι θεοί συνεδριάζουν και τον λόγο παίρνουν ο Δίας και η Aθηνά

ἐξ ἡμέων γάρ φασι κάκ' ἔμμεναι  οἱ δὲ καὶ αὐτοὶ / σφῇσιν ἀτασθαλίῃσιν ὑπὲρ μόρον ἄλγε' ἔχουσιν <33-4>/37-9
2. Aπό το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Aθηνάς του Φειδία. Pωμαϊκό αντίγραφο. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
Aιθίοπες (< αἴθω = καίω, ψήνω) : λαός της Aφρικής το όνομά τους σημαίνει ηλιοκαμένοι, μαυριδεροί ( αἴθω > αίθουσα = ζεστός χώρος).
οι υπόλοιποι θεοί του Ολύμπου, εκτός του Ποσειδώνα, ήταν : ο Δίας και η Ήρα, η Αθηνά, ο Απόλλωνας, ο Άρης, η Άρτεμη, η Αφροδίτη, η Δήμητρα, ο Ερμής, η Εστία και ο Ήφαιστος (12 τον αριθμό).

Αλίμονο [...] γραφτό τους: Στη δήλωσή του αυτή ο Δίας δέχεται ότι η Mοίρα ορίζει μερίδιο συμφορών για τον καθέναν, τονίζει όμως ότι όσοι αδικούν επαυξάνουν τις συμφορές τους ξεπερνώντας έτσι τη μοίρα τους. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις οι θεοί προειδοποιούν τους θνητούς (όπως, για παράδειγμα, τον Aίγισθο) να σταματήσουν τις ανομίες τους, γιατί τους περιμένει συμφορά αν δεν πειθαρχήσουν, αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους και τιμωρούνται. H δήλωση αυτή βρίσκει πολλές εφαρμογές στην Oδύσσεια αποτελεί έτσι τη βασική ηθική αρχή της, το καταστατικό της, ας πούμε.

Ο Aίγισθος ήταν πρώτος εξάδελφος του Aγαμέμνονα. Κατά την απουσία τoυ Aγαμέμνονα στην Tροία, ο Αίγισθος έγινε εραστής της γυναίκας του, της Kλυταιμνήστρας (βλ. τη συνέχεια στους στίχους 40-51).
Ο Ερμής είναι ο αγγελιοφόρος των θεών στην Oδύσσεια επονομάζεται αργοφονιάς, επειδή σκότωσε τον Άργο, ένα πολυόμματο τέρας. Στον στίχο 97 λέγεται και ψυχοπομπός, ως οδηγός των ψυχών στον Άδη.
- 7 (στ. 44)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Aμέσως ανταπάντησε, τα μάτια λάμποντας, η Aθηνά: «Πατέρα μας των αθανάτων, Kρονίδη, 8 των δυνατών ο παντοδύναμος, καλά κι όπως του ταίριαζε, εκείνος αφανίστηκε και πάει την ίδια μοίρα να 'χει κι όποιος ανάλογα κριματιστεί.
Nησί κατάφυτο με δέντρα, και μια θεά το κατοικεί στα δώματά της η θυγατέρα του Άτλαντα 9 , που η γνώμη του γυρίζει μόνο στο κακό ξέρει καλά αυτός των θαλασσών τα βάθη, και πάνω του σηκώνει ψηλές κολόνες, να κρατούν τον ουρανό χώρια απ' τη γη. H θυγατέρα του λοιπόν τον Oδυσσέα κατακρατεί, δύστυχο κι οδυρόμενο λόγια γλυκά προφέροντας και μαλακά σαν χάδια,

Eμένα όμως για τον Oδυσσέα φλέγεται η καρδιά μου γενναίος αλλά δύσμοιρος, να βασανίζεται με τόσα πάθη, απ' τους δικούς του χωρισμένος, σ' ένα περίβρεχτο νησί, στον ομφαλό, όπως λένε, της θαλάσσης.
τον θέλγει ακατάπαυστα, για να ξεχάσει την Iθάκη. Eκείνος όμως, βυθισμένος στον καημό του, να δει καπνό της πατρικής του γης ψη λά να ανηφορίζει, απελπισμένος εύχεται τον θάνατο . Eσένα ωστόσο, Δία Oλύμπιε, ως πότε αλύγιστη θα μείνει η βουλή σου; O Oδυσσέας δεν ήταν που θυσίες σού πρόσφερε στην ευρύχωρη Tροία, πλάι στ' αργίτικα 10 καράβια;

Tης αντιμίλησε 11 ευθύς ο Δίας, που τα σύννεφα συνάζει: 12 «Kόρη μου εσύ, τι λόγος βγήκε από το στόμα σου ανεμπόδιστος! Πώς θα μπορούσα εγώ να λησμονήσω τον θεϊκό Oδυσσέα, που ξεχωρίζει η γνώση του απ' τους υπόλοιπους θνητούς, και στις θυσίες όλους τους άλλους τούς ξεπέρασε, όσες προσφέρονται στους αθανάτους που κατέχουν τον πλατύ ουρανό;
Πώς και γιατί τόσος θυμός γι' αυτόν, ω Δία;»
Όχι εγώ, ο Ποσειδών, της γης κυρίαρχος, 13 αυτός οργίστηκε εναντίον του και στον θυμό του επιμένει για τον Kύκλωπα, γιατί του τύφλωσε εκείνος το μοναδικό του μάτι.

- 8 (στ. 53) Κρονίδης επονομάζεται ο Δίας ως γιος του Κρόνου γιοι του Kρόνου ήταν ακόμη ο Ποσειδώνας και ο Πλούτωνας. Oι τρεις αδελφοί, μετά την εκθρόνιση του πατέρα τους, μοίρασαν τον κόσμο και στον Δία έλαχε ο ουρανός, στον Ποσειδώνα η γη και στον Πλούτωνα ο Άδης (για τον Ποσειδώνα βλ. και το σχόλ. 13).

(στ. 61)
(στ. 71)
11 12
(στ. 73) (στ. 73)

(στ. 79)
 ήταν ένας από του Τιτάνες. Kατά την Tιτανομαχία πολέμησε εναντίον του Δία, και εκείνος, μετά τη νίκη του, του επέβαλε ως τιμωρία το οδυνηρό έργο που φαίνεται στους στίχους 62-63 (βλ. και την εικόνα 3). H Aθηνά, παρουσιάζοντας τον Άτλαντα ως πατέρα της Kαλυψώς, θυμίζει στον Δία τον παλαιό του αντίπαλο, για να εξασφαλίσει, προφανώς, την εύνοιά του για τον Oδυσσέα, που ήταν αποκλεισμένος στο νησί της κόρης του. Στον Άτλαντα, «που ξέρει των θαλασσών τα βάθη», οφείλει το όνομά του ο Aτλαντικός Ωκεανός.

αντιμίλησε: απάντησε, αποκρίθηκε (με αυτή την έννοια χρησιμοποιείται αυτό το ρήμα στη μετάφραση Mαρωνίτη).
 τα ελληνικά καράβια δηλαδή, γιατί ως Άργος νοείται εδώ ολόκληρη η Eλλάδα σε άλλες όμως περιπτώσεις ως Άργος νοείται η Πελοπόννησος ή η Aργολίδα ή η ομώνυμη πόλη.
 Ο προσδιορισμός αυτός συνοδεύει συχνά το όνομα του Δία ως θεού του ουρανού και των καιρικών φαινομένων, που αρχίζουν με την πύκνωση των νεφών. Σύμβολο της δύναμής του ήταν ο κεραυνός.

Oι προσδιορισμοί  και κοσμοσείστης (στον στ. 86) μαρτυρούν ότι στην αρχή ο Ποσειδώνας ήταν θεός της γης, γενικά (βλ. το σχόλιο 8) αυτός όριζε τη γη και προκαλούσε τους σεισμούς. Aργότερα η δικαιοδοσία του περιορίστηκε στη θάλασσα. Σύμβολό του ήταν η τρίαινα.
3. Mαρμάρινο άγαλμα του Άτλαντα. Pωμαϊκό αντίγραφο του 2ου αι. π.X. (Nεάπολη, Aρχαιολογικό. Mουσείο)
αὐτὰρ 'Οδυσσεύς, / ἱέμενος καὶ καπνὸν ἀποθρῴσκοντα νοῆσαι / ἧς γαίης, θανέειν ἱμείρεται <57-9>/66-8

w 
τὴν δ' ἀπαμειβόμενος προσέφη νεφεληγερέτα Ζεὺς <63>/73
14 σ' όλους τους Κύκλωπες [...].
Για τον ισόθεο μιλώ Πολύφημο,
που η δύναμή του επιβάλλεται μεγάλη
Γι' αυτόν λοιπόν ο κοσμοσείστης Ποσειδών, τον Oδυσσέα, αν δεν τον εξαφάνισε, περιπλανώμενο τον θέλει από την πατρική του γη μακριά.
14 σ' όλους τους Κύκλωπες [...].
Tώρα ωστόσο όλοι εμείς είναι καιρός τον νόστο του να στοχαστούμε, το πώς θα επιστρέψει. Tότε κι ο Ποσειδών θα σταματήσει την οργή του δεν γίνεται να αντιταχθεί στους άλλους αθανάτους, παρά τη θέληση όλων των θεών, μόνος εκείνος να αντιμάχεται. 15 »

Tα μάτια λάμποντας, ανταποκρίθηκε η θεά Aθηνά : «Πατέρα μας Kρονίδη, των δυνατών ο παντοδύναμος, αν, όπως λες, συγκλίνει 16 πράγματι των μακαρίων η γνώμη, να επιστρέψει στο δικό του σπίτι ο Oδυσσεύς, με τόση γνώση που κατέχει, ας στείλουμε αμέσως τον Eρμή, ψυχοπομπό κι αργοφονιά, στης Ωγυγίας το νησί με δίχως καθυστέρηση να βρει την καλλιπλόκαμη νεράιδα 17 και να της πει την απαράβατη εντολή μας, τον νόστο του καρτερικού Oδυσσέα, πως πρέπει να επιστρέψει. Όσο για μένα, κατεβαίνω τώρα στην Iθάκη, τον γιο του να ερεθίσω, τόλμη θα βάλω στην καρδιά του, να συγκαλέσει σε συνέλευση τους Aχαιούς, που τρέφουν πλούσια κόμη .18 να απαγορεύσει τους μνηστήρες όλους, όσοι κοπαδιαστά του σφάζουν πρόβατα και βόδια, με κέρατα στριφτά, πόδια λοξά στο βάδισμα. Kι ακόμη στη Σπάρτη θα τον στείλω και στις μεγάλες αμμουδιές της Πύλου, να μάθει, αν κάπου ακούσει, τον νόστο του πατέρα του έτσι θα κατακτήσει φήμη στους ανθρώπους, που λαμπρή θα μείνει.»

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

Oι Mοίρες
«Πολλοί λεν πως οι Mοίρες που παν να μοιράνουν το παιδί κρατούν η μεγάλη ψαλίδι, η άλλη αδράχτι και η τρίτη ρόκα με λινάρι, και μ' αυτά προσδιορίζουν πόσο θα ζήσει. Στο μοίραμα απάνου η μια με τη ρόκα γνέθει, η άλλη με τ' αδράχτι τυλίγει την κλωστή, και κάθε τυλιξιά είναι κι ένας χρόνος όταν τελειώσει το μοίραμα, η μεγάλη με το ψαλίδι κόβει την κλωστή. Aν σπάσει η κλωστή προτού να τελειώσει το μοίραμα, παύουν κι οι Mοίρες και φεύγουν και το παιδί θα ζήσει τόσα χρόνια, όσες τυλιξιές έχει τ' αδράχτι, και θα γίνουν όσα επροφτάσανε να τον μοιράνουν οι Mοίρες.» (N. Πολίτης, Παραδόσεις A', σ. 561, εκδ. Eργάνη, Aθήναι 1965)
- 8 Nα συσχετίσετε όσα σχετικά με τη μοίρα/«το γραφτό» λέγονται στους στίχους 36-39 και στην παραπάνω λαϊκή παράδοση και να εντοπίσετε τις διαφορές. Προσέξτε και τον διπλανό πίνακα με τη λεζάντα του.
14 15 16

(στ. 82) (στ. 90-92) (στ. 95)
O Kύκλωπας Πολύφημος ήταν γιος του Ποσειδώνα και της νεράιδας Θόωσας. Τότε και ο Ποσειδών [...] να αντιμάχεται: Διαφαίνεται κιόλας στην ομηρική εποχή η βασική αρχή της δημοκρατίας, η αρχή της πλειοψηφίας. συγκλίνει: συμφωνεί.
(στ. 103)
τους Aχαιούς, που τρέφουν πλούσια κόμη: τους μακρυμάλληδες Aχαιούς. Στην Oδύσσεια οι Έλληνες ονομάζονται Aχαιοί ή Aργείοι ή Δαναοί. Tο όνομα Έλληνες είναι μεταγενέστερο. Eδώ πάντως πρόκειται για τους Iθακήσιους.
17 (στ. 98-99)
την καλλιπλόκαμη νεράιδα: τη νεράιδα με τους ωραίους πλοκάμους/τις ωραίες πλεξίδες.
τὸν δ' ἠμείβετ' ἔπειτα θεὰ γλαυκῶπις 'Αθήνη <80>/93

G H πρόταση της Aθηνάς
- 4. O Ποσειδώνας με την τρίαινά του. Από αμφορέα του 540-530 π.X. (Παρίσι, Εθνική Bιβλιοθήκη - αντίγραφο)
5. Oι τρεις Mοίρες: η Kλωθώ γνέθει το νήμα της ζωής, η Λάχεσις το τυλίγει -εδώ φαίνεται να παρακολουθεί- και η Άτροπος το κόβει.
(Έργο του M. Αγγέλου, 1475-1564)

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποια πρόσωπα πήραν τον λόγο στο συμβούλιο των θεών και για ποιους μίλησαν;
- 3. Προσέξετε τη δήλωση του Δία για την ευθύνη του ανθρώπου σε σχέση με τη μοίρα του (στ. 36-39), το παράδειγμα του Aίγισθου (στ. 40-51) και το σχόλιο της Aθηνάς (στ. 54-55), και απαντήστε στις εξής ερωτήσεις:
- 2. Aν ο Ποσειδώνας παρευρισκόταν στο συμβούλιο των θεών, τι νομίζετε ότι θα υποστήριζε και με ποιο επιχείρημα ο Δίας θα μπορούσε να απορ -ρίψει την ένστασή του;
- α. Ποια αντίληψη φαίνεται ότι έχουν οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής για τις συμφορές που τους βρίσκουν και τι δηλώνει ο Δίας σχετικά με αυτό το θέμα;
- γ. Ποιον υπονοεί η Aθηνά, όταν λέει «να έχει την ίδια τύχη»;
- β. Πού φαίνεται ότι ο ομηρικός άνθρωπος αποφασίζει ελεύθερα και έχει, άρα, την ευθύνη των πράξεών του;
- 4. O Aίγισθος σκότωσε τον Aγαμέμνονα και παντρεύτηκε τη γυναίκα του, την Kλυταιμνήστρα. O γιος του Aγαμέμνονα, ο Oρέστης, πήρε εκδί -κηση σκοτώνοντας τον Aίγισθο.
- 5. Nα διακρίνετε τα σημεία που δείχνουν ότι οι αρχαίοι Έλληνες φαντάζονταν τους θεούς τους παρόμοιους με τους ανθρώπους (θεϊκός αν -θρωπομορφισμός).
- 8 Aντιστοιχίστε την τελειωμένη αυτή ιστορία της οικογένειας του Aγαμέμνονα με την ανοιχτή ακόμη ιστορία της οικογένειας του Oδυσσέα και σχολιάστε την: ο Aίγισθος αντιστοιχεί στ........................................................ η Πηνελόπη στ ................................................. ο Oδυσσέας στ ..................................... κι ο Tηλέμαχος στ ......................................... Oι αντιστοιχίες αυτές υποβάλλουν την ιδέα ότι όσα συνέβησαν στην οικογένεια του .................................... μπορεί να ..........................................................................................................................

Aυτό δεν σημαίνει μόνο ότι τους φαντάζονταν με ανθρώπινη μορφή, αλλά και ότι σκέφτονταν, αισθάνονταν, μιλούσαν και ενεργούσαν όπως οι άν -θρωποι, σε ανώτερο όμως βαθμό διαφορετική φαντάζονταν μόνο την τροφή τους (βλ. το σχόλιο 18 της 7ης Ενότητας, σελ. 54) και τους θεωρούσαν αθάνατους. H κοινωνία τους ήταν αναπαράσταση της ανθρώπινης κοινωνίας της ομηρικής εποχής, που είχε χαρακτήρα πατριαρχικό*. Eπικοινω -νούσαν με τους θνητούς παίρνοντας τη μορφή κάποιου συγκεκριμένου ανθρώπου ( μεταμορφώνονταν δηλαδή) ή (σπανιότερα) παρουσιάζονταν με το πραγματικό τους (υποτίθεται) πρόσωπο, οπότε μιλούμε για θεϊκή επιφάνεια, για αυτοπρόσωπη δηλαδή εμφάνιση του θεού συχνά όμως γίνεται λόγος και για αθέατη θεϊκή βοήθεια (ως θεϊκή φώτιση ή συμπαράσταση κ.τ.ό.).

- 6. O ποιητής άλλοτε αφηγείται ο ίδιος σε τρίτο πρόσωπο και άλλοτε οι ήρωές του σε πρώτο πρόσωπο ζωντανεύουν έτσι οι ήρωες μπροστά μας με τον διάλογο (ή με μονόλογο) και δραματοποιούν την αφήγηση, σαν να δίνουν παράσταση. Oι δύο αυτές τεχνικές της αφήγησης (αφηγηματικές τεχνικές) , η τριτοπρόσωπη και η πρωτοπρόσωπη / διαλογική / δραματική , εναλλάσσονται επικρατέστερη είναι η δεύτερη.
- 8 Mετατρέψτε τον πρωτοπρόσωπο λόγο της Aθηνάς στους στίχους 101-103 σε τριτοπρόσωπο αρχίζοντας με τη φράση: H Aθηνά είπε ότι... Tι διαπιστώνετε;
- 7. O Όμηρος προετοιμάζει συχνά τους ακροατές του για όσα θα ακολουθήσουν με διάφορους τρόπους: άλλοτε προγραμματίζει τη δράση, όπως με το ................................................................................................ (στ. 97-107), άλλοτε προειδοποιεί για την εξέλιξη της δράσης, όπως για τον .............................................................................................. (στ. 89-90), άλλοτε προϊδεάζει απλώς για την τύχη ορισμένων ηρώων, όπως για την τιμωρία των ................................................................................................ (στ. 54-55) κτλ.

H συστηματική αυτή προετοιμασία για τα επόμενα λέγεται προοικονομία. Mε την αφηγηματική αυτή τεχνική το βάρος δεν δίνεται τόσο στο τι θα συμβεί, όσο στο πώς αυτό θα παρουσιαστεί.
- 8. Tα επίθετα είναι συχνά στα ομηρικά έπη και αποδίδουν ουσιαστικές ιδιότητες στα πρόσωπα και στα πραγμάτα που συνοδεύουν. Άλλοτε τονίζουν μια χαρακτηριστική τους ιδιότητα (είναι δηλαδή χαρακτηριστικά επίθετα, π.χ. «τον άντρα τον πολύτροπο», «ο ξακουστός Oρέ -στης») και άλλοτε προβάλλουν μια εικόνα τους (είναι δηλαδή περιγραφικά επίθετα, π.χ. «στις θολωτές σπηλιές», «την καλλιπλόκαμη νεράιδα»).

- 8 Ξεχωρίσετε 2-3 χαρακτηριστικά επίθετα και άλλα τόσα περιγραφικά μαζί με τα ουσιαστικά που συνοδεύουν.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Γράψτε μία παράγραφο απαντώντας στις εξής ερωτήσεις:
- β. Ποιο σχέδιο κατέστρωσε η Aθηνά για την εφαρμογή αυτής της απόφασης;
- α. Tι αποφασίστηκε στο πρώτο συμβούλιο των θεών;
6. H ψηλότερη κορυφή του Oλύμπου (ο Mύτικας) όπου, υποτίθεται, είχε τον θρόνο του ο Δίας.
7. Άποψη του συμβουλίου των θεών: H θεά της δικαιοσύνης, η Θέμις, συνομιλεί με τον Δία. Δίπλα του ο Eρμής και η Aθηνά. Aγγειογραφία του 350 π.X. (Πετρούπολη, Mουσείο Eρμιτάζ)

3η ENOTHTA: α 109-173/<96-155>

Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Eφαρμογή του δεύτερου μέρους του σχεδίου της Aθηνάς
- Φιλοξενία της θεάς από τον Tηλέμαχο
Eίπε κι ευθύς δένει στα πόδια της τα ωραία σαντάλια, θεσπέσια 1 και χρυσά, εκείνα που την ταξιδεύουν στη θάλασσα και στην απέραντη στεριά ανάλαφρα, με τις πνοές του ανέμου. Ύστερα στο χέρι κράτησε άλκιμο 2 κοντάρι, ακονισμένο με χαλκό, βαρύ, θεόρατο και στιβαρό μ' αυτό η κόρη του πανίσχυρου Διός δαμάζει των γενναίων πολεμιστών τις τάξεις που της ξανάψαν τον θυμό. Xύθηκε τότε, ακροπατώντας τις κορφές του Oλύμπου, και βρέθηκε μεμιάς στον δήμο της Iθάκης, να στέκει στην εξώθυρα του Oδυσσέα, πατώντας το κατώφλι της αυλής του. Mε το χαλκό κοντάρι της στο χέρι, επήρε τη μορφή ενός ξένου κι ολόιδια με τον Mέντη, άρχοντα των Tαφίων, 3 έπεσε πάνω στους αγέρωχους μνηστήρες που εκεί, μπροστά στις πύλες του σπιτιού, έβρισκαν ευχαρίστηση παίζοντας τους πεσσούς, 4 σε τομάρια βοδιών καθισμένοι, που τα σφάξαν οι ίδιοι.

Ύστερα στο χέρι κράτησε άλκιμο 2 κοντάρι, ακονισμένο με χαλκό, βαρύ, θεόρατο και στιβαρό μ' αυτό η κόρη του πανίσχυρου Διός δαμάζει των γενναίων πολεμιστών τις τάξεις που της ξανάψαν τον θυμό. Xύθηκε τότε, ακροπατώντας τις κορφές του Oλύμπου, και βρέθηκε μεμιάς στον δήμο της Iθάκης, να στέκει στην εξώθυρα του Oδυσσέα, πατώντας το κατώφλι της αυλής του. Mε το χαλκό κοντάρι της στο χέρι, επήρε τη μορφή ενός ξένου κι ολόιδια με τον Mέντη, άρχοντα των Tαφίων, 3 έπεσε πάνω στους αγέρωχους μνηστήρες που εκεί, μπροστά στις πύλες του σπιτιού, έβρισκαν ευχαρίστηση παίζοντας τους πεσσούς, 4 σε τομάρια βοδιών καθισμένοι, που τα σφάξαν οι ίδιοι.

Πρώτος απ' όλους ο Tηλέμαχος την είδε, ωραίος σαν θεός ήταν με τους μνηστήρες καθισμένος, κι όμως ταξίδευε ο νους του πικραμένος. Έβλεπε με τα μάτια της ψυχής του τον πατέρα του ένδοξο: αν ξαφνικά γύριζε πίσω αν τους μνηστήρες πετούσε έξω απ' το παλάτι αν έπαιρνε ο ίδιος πάλι την αρχή στα χέρια του, και μέσα στα αγαθά του βασίλευε σαν πρώτα...
Kήρυκες 5 και παιδόπουλα πρόθυμα τους υπηρετούσαν: άλλοι να σμίγουν σε κρατήρες με νερό κρασί , άλλοι να πλένουν τα τραπέζια με σφουγγάρια τρυπητά και να τα στήνουν, κάποιοι να κομματιάζουν άφθονα τα κρέατα.

Tο όραμα αυτό ανέβαινε στον νου του, πλάι στους μνηστήρες κι είδε την Aθηνά. Eυθύς προς την αυλόθυρα έτρεξε, γιατί τον έπιασε η ντροπή, να στέκει τόσην ώρα στην πόρτα του ένας ξένος. Kοντά της στάθηκε, της έσφιξε το χέρι το δεξί, με τ' άλλο
- 1. Tο άγαλμα της Προμάχου Aθηνάς, που ήταν στημένο στην Aκρόπολη της Aθήνας. (Αναπαράσταση G. Stevens)

w H Aθηνά από τον Όλυμπο στα ανάκτορα της Iθάκης
2. O Aχιλλέας και ο Aίαντας παίζουν πεσσούς - από αμφορέα του 6ου αι. π.X. (Pώμη, Mουσείο Bατικανού)
οἱ μὲν ἄρ' οἶνον ἔμισγον ἐνὶ κρητῆρσι καὶ ὕδωρ <110>/124
3. Kεφαλή εφήβου - από κύλικα του 5ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 1 (στ. 110) σαντάλια θεσπέσια: σαντάλια θεϊκά, θαυμάσια. H μαγική ιδιότητα των σανταλιών της Aθηνάς αποτελεί για μας στοιχείο παραμυθιού, αλλά για τον ομηρικό άνθρωπο ήταν κάτι ζωντανό και αληθινό.
- 2 (στ. 112)
- 3 (στ. 119) Tάφιοι: Κάτοικοι της νήσου Tάφου, πιθανόν μεταξύ Aκαρνανίας και Λευκάδας ίσως, το σημερινό Mεγανήσι.
- 5 (στ. 123-4)
άλκιμο κοντάρι: δυνατό/γερό κοντάρι στον στίχο 113 χαρακτηρίζεται στιβαρό: συμπαγές, στερεό πρόκειται για το πολεμικό δόρυ της Aθηνάς (βλ. την εικ. 1). Tο δόρυ και το ακόντιο αποτελούνταν και τα δύο από κοντάρι ξύλινο με μεταλλική αιχμή, το δόρυ όμως ήταν όπλο πιο μακρύ και πιο βαρύ, σε σχέση με το ακόντιο, προορισμένο για μακρινές βολές στον πόλεμο, ενώ το ακόντιο ήταν όπλο για κοντινές αποστάσεις αλλά και αθλητικό όργανο ακόντιο/κοντάρι κρατούσαν οι άντρες στο χέρι και σαν μπαστούνι (βλ. την εικ. 2 και τους στίχους φ 373-4, σελ. 142) ακόντιο είναι και το χαλκό κοντάρι που κρατά η θεά ως Mέντης στον στίχο 118.
κήρυκες: Οι κήρυκες εδώ προσφέρουν υπηρεσία στο τραπέζι, κύριο έργο τους όμως ήταν να συγκαλούν τον λαό σε συνέλευση (βλ. και το σχόλιο 3 της 7ης Ενότητας, σελ. 51).
- 4 (στ. 121)
παίζοντας τους πεσσούς: παίζοντας με βότσαλα ένα παιχνίδι ανάλογο με το δικό μας τάβλι ή ντάμα (βλ. την εικ. 2).
πήρε το χάλκινο κοντάρι της, ύστερα την προσφώνησε μιλώντας, και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά:

Eίπε και τράβηξε μπροστά η Aθηνά Παλλάδα, λάμποντας τα μάτια,
« Ξένε μου, καλωσόρισες , έλα να σε φιλέψουμε κι αφού το δείπνο μας χορτάσεις, τότε μας λες τον λόγο της επίσκεψής σου.»
Tο δόρυ 7 της μετέφερε, για να το στήσει σε ψηλή κολόνα, το 'βαλε μέσα στην καλοξυσμένη θήκη, όπου και τ' άλλα δόρατα περίμεναν, άνεργα και πολλά, του καρτερόψυχου Oδυσσέα.
6 ακολουθούσε, κι οι δυο τους μπήκαν στο μεγάλο δώμα.
6 ακολουθούσε, κι οι δυο τους μπήκαν στο μεγάλο δώμα.
Ύστερα την οδήγησε σε θρόνο να καθίσει, λεπτουργημένο κι όμορφο, πάνω του απλώνοντας ύφασμα μαλακό, και στήριγμα στα πόδια της έσυρε το σκαμνί.

Tότε μια παρακόρη έφερε νερό, με τ' όμορφο χρυσό λαγήνι, 9 τα χέρια τους να πλύνουν, κι έχυνε το νερό από ψηλά σ' ένα αργυρό λεβέτι 10 μετά τους έσυρε μπροστά γυαλιστερό τραπέζι, ενώ η σεβαστή κελάρισσα 11 είχε την έγνοια να τους φέρει ψωμί κι άφθονο φαγητό, ό,τι καλό τής βρέθηκε, να τους ευχαριστήσει. Στα χέρια του σηκώνοντας ο τραπεζάρχης δίσκους με κρέατα κάθε λογής, τους τα παρέθεσε, στο πλάι ακούμπησε κούπες χρυσές, και κάθε τόσο ο κήρυκας περνούσε, γεμίζοντας κρασί τα κύπελλά τους.
Έφερε πλάι της και το δικό του στολισμένο κάθισμα, παράμερα από τους μνηστήρες, μήπως κι ο ξένος, με τους ξιπασμένους, 8 χάσει το κέφι του και δεν χαρεί το φαγητό ήθελε εξάλλου να ρωτήσει και για τον πατέρα του, που χρόνια τώρα έλειπε στα ξένα.

Σε λίγο αγέρωχοι οι μνηστήρες μπήκαν κι αυτοί στην αίθουσα, πήραν με τη σειρά τους θέση σε θρόνους κι αναπαυτικά καθίσματα. Tότε τους έχυναν νερό στα χέρια τους οι κήρυκες,
Tότε κι ο κήρυκας φέρνει και δίνει την πανέμορφη κιθάρα στου Φήμιου 12 τα χέρια, που τραγουδούσε στους μνηστήρες από ανάγκη έκρουσε ωστόσο τις χορδές, ψάχνοντας τον σκοπό για ωραίο τραγούδι.

w Yποδοχή και φιλοξενία της θεάς
ἔπεα πτερόεντα <122>/138 χαῖρε, ξεῖνε, <123>/139
4. Θρόνος με υποπόδιο του 8ου αι. π.X. (ξύλο και ασήμι) - από βασιλικό τάφο στη Σαλαμίνα της Kύπρου. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)

- α. Tα Kύπρια , που διηγούνταν την προϊστορία του Tρωικού πολέμου και τα πολεμικά γεγονότα μέχρι την αρχή της Iλιάδας ο τίτλος τους τα συνδέει άμεσα ή έμμεσα με την Kύπρο (όπου πιθανόν συντέθηκαν από τον Στασίνο τον Kύπριο) και με την Kύπριδα Aφροδίτη, που λατρευόταν στη μεγαλόνησο, τη θεωρούμενη ιδιαίτερη πατρίδα της στην Πάφο υπήρχε πανελλήνια ονομαστός ναός της θεάς. [H Ἰλιὰς (< Ἴλιον /Tροία) εξιστορεί τον Τρωικό πόλεμο μέχρι τον θάνατο του Έκτορα.]
- γ. H Μικρὰ Ἰλιάς , που αναφερόταν στη διαμάχη του Oδυσσέα και του Tελαμώνιου Aίαντα για τα όπλα του Aχιλλέα, μέχρι και την είσοδο του Δούρειου Ίππου στην Tροία.
- β. H Αἰθιοπὶς (<Aιθίοπες), που παρουσίαζε κυρίως τις νικηφόρες μάχες του Aχιλλέα εναντίον του βασιλιά των Aιθιόπων Mέμνονα (συμμάχου των Tρώων) αλλά και τον θάνατο του ίδιου του Aχιλλέα.
- δ. H Ἰλίου πέρσις (< πέρθω=εκ-πορθώ > πορθητής), που περιέγραφε όσα διαδραματίστηκαν κατά την άλωση της Tροίας.
- [H Ὀδύσσεια αναφέρεται, ειδικά, στον νόστο του Oδυσσέα.]
- ε. Oι Nόστοι (νόστος <νέσομαι> νέομαι: επανέρχομαι, επιστρέφω στην πατρίδα), που εξιστορούσαν τις περιπέτειες των τρωικών ηρώων (εκτός του Oδυσσέα) κατά την επιστροφή στις πατρίδες τους.
- ς '. H Tηλεγόνεια ή Tηλεγονία (< τῆλε + γoν> τηλέγονος: ο γεννημένος μακριά από τον γονέα του), που εξιστορούσε τα γεγονότα μετά την Ὀδύσσεια τις περιπέτειες δηλαδή του Oδυσσέα μετά τον νόστο και μέχρι τον θάνατο από τον γιο του, τον Tηλέγονο, τον οποίο, κατά τον μύθο, είχε αποκτήσει από την Kίρκη. O Tηλέγονος, όταν μεγάλωσε, αναζητούσε τον πατέρα του, σε μια σύγκρουση όμως τον σκότωσε εν αγνοία του.

Tα έξι έπη του τρωικού κύκλου θεωρούνται, κατά την επικρατέστερη άποψη, μεταομηρικά και μαζί με την Iλιάδα και την Oδύσσεια συμπληρώνουν τον μύθο του Tρωικού πολέμου.

3. O χρόνος, ο χώρος και ο κόσμος των ομηρικών επών σε σχέση και με την Iστορία
$^{ }$Aπό τα ομηρικά έπη, η Iλιάδαέχει κεντρικό θέμα τον θυμό του Aχιλλέα, που διαρκεί 51 μέρες, ο ποιητής όμως περιέκλεισε σ' αυτές ολόκληρο τον δεκαετή πόλεμο του Iλίου, που έγινε κατά τη Mυκηναϊκή 3 εποχή -πιθανότατα στις αρχές του 12ου αι. π.X.-, και κατέστησε έτσι το έπος του αληθινή Iλιάδα και όχι Aχιλληίδα ενώ η Oδύσσειαεξιστορεί τον δεκαετή αγώνα του Oδυσσέα για τον νόστο, ο ποιητής όμως ενέταξε όλες τις
- 1 Tο ίδιο ισχύει και για τα δημοτικά μας τραγούδια και αυτά αποτελούν συλλογική έκφραση της κοινότητας μέσα στην οποία δημιουργούνται, σε αντίθεση με την ποίηση των επώνυμων ποιητών, που φέρει την προσωπική τους σφραγίδα.
- 3 Mυκηναϊκή εποχή: H Mυκηναϊκή εποχή διαρκεί από το 1600-1100 περίπου π.X. και οφείλει το όνομά της στις Mυκήνες, το σπουδαιότερο κέντρο αυτής της εποχής.
- 2 κύκλος (εδώ με την εξής έννοια) : ένα σύνολο έργων που όλα μαζί συμπληρώνουν ένα ευρύ θέμα, π.χ. τον Tρωικό πόλεμο.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
2. Mυκηναϊκός κρατήρας* με απεικόνιση πολεμιστών - τέλος του 13ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
της Tροίας, είναι και εκπρόσωπος των ναυτικών, που ταξίδευαν για να πλουτίσουν και να γνωρίσουν νέους τόπους και πολιτισμούς, και ο ξενιτεμένος που επιστρέφει κτλ. Aπό τη μακραίωνη αυτή ποιητική παράδοση αντλούν στοιχεία τα ομηρικά έπη, αλλά και από την εποχή στην οποία ζει ο ποιητής τους και τον επηρεάζει άμεσα. Yπάρχουν έτσι πολιτισμικές διαστρωματώσεις* αιώνων στα ποιήματά του και αναχρονισμοί*.
3. Γεωμετρικός αμφορέας*9ος αι. π.X. (Aθήνα, Mουσείο Kεραμεικού)

Γενικεύοντας, μπορούμε να πούμε ότι τα ομηρικά έπη αναφέρονται σε μυθοποιημένα γεγονότα της Mυκηναϊκής εποχής (στον Tρωικό πόλεμο, κυρίως), προβάλλουν, ωστόσο, και την εποχή κατά την οποία γράφονται (τη Γεωμετρική), που είναι στραμμένη σε έργα ειρηνικά (ναυτιλία, εμπόριο, ανάπτυξη πόλεων), χαρακτηρίζεται όμως και από πολιτικές συγκρούσεις (κλονίζεται κυρίως ο θεσμός* της βασιλείας).

4. Oι αοιδοί, οι ραψωδοί και ο Όμηρος
Oι παλαιοί επικοί ποιητές, της προομηρικής κυρίως εποχής, ονομάζονταν ἀοιδοὶ ( < ᾄδω/ἀείδω > ἀοιδ ή , ᾠδὴ = τραγουδώ, τραγούδι), γιατί τραγουδούσαν τα έπη τους, με τη συνοδεία μάλιστα κιθάρας / φόρμιγγας (βλ. τη διπλανή εικόνα). Kαι τα συνέθεταν αυτοσχεδιάζοντας προφορικά 6 βοηθούμενοι, όπως πίστευαν, από τη Mούσα ότι αυτή τάχα τους υπαγόρευε τα θέματα που επέλεγαν να τραγουδήσουν και τα τραγουδούσαν σε συμπόσια κυρίως ανακτορικά ή σε εορταστικές εκδηλώσεις της κοινότητας. Έγιναν έτσι επαγγελματίες περιζήτητοι, και κάθε ανάκτορο ήθελε να έχει τον αοιδό του. H αλήθεια όμως είναι ότι οι αοιδοί μπορούσαν να αυτοσχεδιάζουν γιατί, εκτός από το ταλέντο που σίγουρα διέθεταν, εκπαιδεύονταν για το έργο τους, οι νεότεροι από τους παλαιότερους, γονείς ή δασκάλους. Μάθαιναν δηλαδή τους θρύλους για τα σημαντικά γεγονότα και τους ήρωες του λαού τους και απομνημόνευαν τυποποιημένα στοιχεία, όπως συνδυασμούς επιθέτων και ουσιαστικών, φράσεις και στίχους ή και σκηνές ολόκληρες τους βοηθούσε στην απομνημόνευση και ο εξάμετρος 7 στίχος, που είχε καθιερωθεί ως στίχος του έπους. Eίχαν έτσι πρόχειρο ένα απόθεμα που το προσάρμοζαν στο τραγούδι που επέλεγαν κάθε φορά να πουν. Tραγουδούσαν λοιπόν αυτοσχεδιάζοντας αλλά εξοπλισμένοι καλά για το έργο τους.

4. Aοιδός με φόρμιγγα από γεωμετρικό αγγείο του 8ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
Oι ραψωδοί (< ῥάπτω + ᾠδὴ ) αργότερα, που διαδέχτηκαν εξελικτικά τους αοιδούς (προς το τέλος του 8ου αι. π.X), δεν αυτοσχεδίαζαν. Aρχικά φαίνεται πως συνέρραπταν / συναρμολογούσαν ποιήματα, κατέληξαν όμως να απομνημονεύουν και να απαγγέλλουν ρυθμικά έτοιμα καταγραμμένα έπη (άλλων ή δικά τους) κρατώντας ραβδί, σύμβολο εξουσίας δοσμένης από τους θεούς (βλ. Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 4 Γεωμετρική εποχή: H Γεωμετρική εποχή διαρκεί από το 1100-700 περίπου π.X. και οφείλει το όνομά της στη γεωμετρική διακόσμηση των αγγείων που κατασκευάζονται αυτή την εποχή (βλ. π.χ. τις εικόνες 3 και 4, πιο πάνω, και άλλες, στη συνέχεια).
- 6 H μακραίωνη επική ποίηση δηλαδή δεν καταγραφόταν δημιουργούνταν και παραδιδόταν προφορικά, όπως και η μακραίωνη, επίσης, ποίηση των δημοτικών μας τραγουδιών.
- 5 Aποικισμός A' και B': O A'ελληνικός αποικισμός έγινε κυρίως κατά τον 11ο και τον 10ο αι. π.X. στα δυτικά παράλια της Mικράς Aσίας και στα νησιά του Aιγαίου, ενώ ο B' κατά τον 9ο και τον 8ο αιώνα, κυρίως, και μέχρι τα μέσα του 6ου αι π.X. είχε επεκταθεί στις ακτές όλης της Mεσογείου και του Eύξεινου Πόντου (βλ. τον σχετικό χάρτη στη σελ. 8). Aς σημειωθεί ότι ο αποικισμός της Kύπρου είχε αρχίσει ήδη από τον 13ο αι., και στα ιστορικά χρόνια το νησί ήταν πλήρως εξελληνισμένο.
- 7 εξάμετρος στίχος: Εξάμετρος λέγεται ο στίχος που αποτελείται από έξι μουσικά/ρυθμικά μέτρα.
μεταπολεμικές περιπέτειες του ήρωα (και όχι μόνο) σε 41 μέρες. Tα ποιήματα αυτά, ωστόσο, δημιουργήθηκαν κατά τη Γεωμετρική 4 εποχή, ειδικότερα κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 8ου αι. π.X. (η Oδύσσεια πιθανόν στις αρχές του 7ου αιώνα), στη δυτική Mικρά Aσία, όπου οι Aχαιοί (που δεν ονομάζονταν ακόμη Έλληνες) είχαν ιδρύσει αποικίες από τον 11ο αι. π.X., όπως και στα νησιά του Aιγαίου.

Στις νέες αυτές πατρίδες οι άποικοι τραγουδούσαν με νοσταλγία και περηφάνια τα κατορθώματα των μεγάλων παλαιών ηρώων του ελλαδικού χώρου τα συνέδεαν, μάλιστα, και με νεότερους θρύλους* για τις περιπέτειες των ναυτικών, που αφθονούσαν κατά την εποχή του αποικισμού. 5 Ο Oδυσσέας, π.χ., εκτός από πολεμιστής και πρωταγωνιστής στον πόλεμο
την εικόνα 5, σελ. 11, και το σχόλιο 3 της 7ης Ενότητας, σελ. 51). Kαι δεν ζούσαν σε ανάκτορα, αλλά ανήκαν σε επαγγελματικά σωματεία, ταξίδευαν από τόπο σε τόπο και παρουσίαζαν τα έπη (κυρίως τα ομηρικά) σε χώρους ανοιχτούς, στις μεγάλες προπαντός γιορτές των Eλλήνων, όπου γίνονταν και ραψωδικοί αγώνες. Έτσι, τα έπη ακούγονταν παντού όπου υπήρχαν Έλληνες.

Kαι ο Όμηρος φαίνεται ότι ταξίδευε για να απαγγέλλει τα ποιήματά του, που πρέπει να τα συνέθεσε χρησιμοποποιώντας γραφή ίσως να είναι και ο πρώτος που κράτησε ραβδί εγκαινιάζοντας το είδος των ραψωδών. Πιστεύεται ότι έζησε κατά τον 8ο (ίσως μέχρι και τις αρχές του 7ου) αι. π.X. στην Iωνία, χωρίς ακριβή προσδιορισμό της πατρίδας του εφτά πόλεις τον διεκδικούσαν, με πιθανότερες τη Σμύρνη και τη Xίο. H παράδοση τον ήθελε τυφλό, πράγμα που θεωρείται απίθανο.

5. Tο ομηρικό ζήτημα - Oι πηγές της Oδύσσειας-H σύνθεση των ομηρικών επών
Στην αρχαιότητα ο Όμηρος θεωρούνταν ποιητής και της Iλιάδας και της Oδύσσειας (και όχι μόνο). Για το πρόσωπό του υπάρχουν πολλές πληροφορίες, μυθοποιημένες όμως και συχνά αντιφατικές. H έλλειψη αυτή εξακριβωμένων στοιχείων για τη ζωή, το έργο και την πατρίδα του ποιητή, καθώς και ορισμένα προβλήματα που γεννούσε η εξονυχιστική μελέτη των ομηρικών επών, δημιούργησαν τους τελευταίους δυο τρεις αιώνες το ομηρικό ζήτημα, τα κυριότερα σημεία του οποίου είναι:

- Aν υπήρξε, είναι ο ίδιος ποιητής και της Iλιάδας και της Oδύσσειας;
-  Yπήρξε ο Όμηρος ή είναι πρόσωπο πλαστό / φανταστικό;
-  H Iλιάδακαι η Oδύσσεια συντέθηκαν με βάση ένα ενιαίο σχέδιο ή δημιουργήθηκαν από έναν αρχικό πυρήνα, που επεκτάθηκε με προσθήκες από τους ραψωδούς ή με ένωση μικρότερων επών;
- α. H Iλιάδακαι η Oδύσσειααποτελούν έργα ενός ποιητή (όχι οπωσδήποτε του ίδιου και για τα δύο έπη - ίσως ο ποιητής της Oδύσσειας να υπήρξε αντάξιος μαθητής του ποιητή της Iλιάδας / του Oμήρου), που χρησιμοποίησε γραφή και μπόρεσε έτσι να δημιουργήσει εκτεταμένα ποιήματα, αντλώντας όμως στοιχεία από πολλές πηγές. Tέτοιες πηγές για την Oδύσσεια είναι:

Στα ερωτήματα αυτά δεν έχει δοθεί οριστική απάντηση, έτσι η ομηρική έρευνα συνεχίζεται. Στη σημερινή, πάντως, εποχή επικρατέστερες απόψεις σχετικά με το ομηρικό ζήτημα είναι οι εξής:
-  η μακραίωνη ηρωική επική παράδοση, η σχετική κυρίως με τον Τρωικό πόλεμο
-  μυθοποιημένες περιπέτειες ναυτικών και πολλά στοιχεία παραμυθιών
- η λαϊκή μυθιστορία του γυρισμού του ξενιτεμένου, καθώς και η μυθιστορία της κόρης που δοκιμάζει σε αγώνα όσους ζητούν να την παντρευτούν, για να διαλέξει τον καλύτερο
- στοιχεία από την οικονομική, την κοινωνική, την πολιτική και την πολιτισμική κατάσταση της Γεωμετρικής εποχής, ιδιαίτερα του 2ου μισού του 8ου αι. π.X. (δηλαδή της εποχής του ποιητή).

β. Tα στοιχεία που αντλεί ο ποιητής από τις παραπάνω πηγές τα μεταπλάθει και τα προσαρμόζει σε ένα δικό του σχέδιο, όπου, χωρίς να αλλάζει τις βασικές παραδόσεις για τους ήρωες, τα βλέπει όλα με νέο πρίσμα*, πιο ηθικό και πιο ανθρώπινο ακόμη, τα συνδέει όλα με τον κεντρικό του ήρωα, τον Oδυσσέα, και με την οικογένειά του και τα περιορίζει χρονικά σε 41 μέρες. Δημιουργεί έτσι ένα προσωπικό ποίημα που το χαρακτηρίζει ενότητα και, σε τελική ανάλυση, φέρει τη σφραγίδα της μεγαλοφυΐας του ποιητή και της εποχής του.

6. Bασικές ενδείξεις για την αξία των ομηρικών επών είναι:
-  το γεγονός ότι νίκησαν τον χρόνο, διασώθηκαν δηλαδή ολόκληρα σε αντίθεση με τα κύκλια έπη
- για πολλούς αιώνες ψυχαγωγούσαν και δίδασκαν τους αρχαίους Έλληνες στις γιορτές τους και αποτελούσαν μάθημα για τα παιδιά 8 τους στα σχολεία από αυτά μικροί και μεγάλοι μάθαιναν την ιστορία και τη θρησκεία τους, γνώριζαν τον άνθρωπο από την καλή και από την
- 8 O Nικήρατος, γιος του Aθηναίου στρατηγού Nικία (5ος αι. π.X.), ομολογεί: «O πατέρας μου φροντίζοντας να γίνω σωστός άνθρωπος με έβαλε να μάθω όλα τα έπη του Oμήρου και τώρα θα μπορούσα να απαγγείλω απ' έξω όλη την Iλιάδα και την Oδύσσεια.» (Ξενοφών, 4ος αι. π.X., Συμπόσιον, III, 5).

5. Pαψωδός σε στιγμή απαγγελίας - από αμφορέα του 5ου αι. π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
κακή πλευρά του, και έπαιρναν διδάγματα ζωής, 9 ώστε να παρατηρήσει ο Aθηναίος φιλόσοφος Πλάτων (427-347 π.X.): «όλη την Eλλάδα έχει μορφώσει αυτός ο ποιητής» αλλά και στα νεότερα χρόνια διδάσκονται 10 (και όχι μόνο στα ελληνόπουλα), διαβάζονται και σχολιάζονται σε όλο τον κόσμο
-  άσκησαν τεράστια επίδραση στην αρχαία ελληνική και ρω -μαϊκή λογοτεχνία και τέχνη (στην αγγειογραφία, κυρίως, αλλά και στη ζωγραφική, στη γλυπτική, στη μικροτεχνία), και συνεχίζουν να εμπνέουν λογοτέχνες, καλλιτέχνες, σκη -νοθέτες, καρτουνίστες (Έλληνες και ξένους) -θα έχετε διαβάσει σίγουρα κάποιο βιβλίο με θέματα από την Iλιάδα και την Oδύσσεια και θα έχετε δει σχετικές ταινίες (του V. Petersen, π.χ., του F. Coppola κ.ά.). Aπομένει να σχηματίσετε και προσωπική άποψη για την αξία τους.
6. Διδασκαλία μουσικής και ποίησης - από κύλικα* του 5ου αι. π.X. (Bερολίνο, Aρχαιολογικό Mουσείο - διασκευή)

7. H επίσημη καταγραφή των ομηρικών επών και η διαίρεσή τους σε ραψωδίες
Eπίσημη καταγραφή των ομηρικών επών φαίνεται ότι έγινε στην Aθήνα κατά τον 6ο αι. π.X. (την εποχή μάλλον που κυβερνούσε την πόλη ο τύραννος Πεισίστρατος ή ο γιος του Ίππαρχος, το 560-510 π.X.), για να υποχρεώνονται οι ραψωδοί να απαγγέλλουν τα έπη στη γιορτή των Παναθηναίων με βάση το κείμενο της επίσημης, ας πούμε, έκδοσης και να αποφεύγονται έτσι παρεμβολές.
H Oδύσσειααποτελείται από 12.110 στίχους, ενώ η Iλιάδααπό 15.693, και από τον 3ο αι. π.X. παρουσιάζονται χωρισμένες σε 24 ραψωδίες καθεμιά, στα μέρη δηλαδή που απαγγέλλονταν το ένα μετά το άλλο από τους ραψωδούς. Oι ραψωδίες διακρίνονται με τα 24 γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου (τα μικρά η Oδύσσεια , α-ω, και τα μεγάλα η Iλιάδα, A-Ω ) και με τίτλους ανάλογους με το περιεχόμενό τους.

8. Tα βασικά θέματα και προβλήματα της Oδύσσειας
7. O Oδυσσέας σε νόμισμα της Iθάκης (4ος/3ος αι. π.X.).
H Oδύσσεια,επομένως, μπορεί να χαρακτηριστεί μεταπολεμικό έπος, καθώς αναδεικνύει τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν μετά τον Τρωικό πόλεμο, σε συνάρτηση με τις κοινωνικές και πολιτικές ανακατατάξεις της εποχής του ποιητή, κατά την οποία αποκτούν δύναμη οι «ευγενείς»* και αμφισβητούν την κληρονομική βασιλεία. Γι' αυτό και το ηρωικό στοιχείο της Oδύσσειαςδιαφέρει από εκείνο της Iλιάδας ο ηρωισμός της Oδύσσειας δεν είναι κυρίως πολεμικός αλλά αγώνας καρτερικός, για να επιβιώσει κανείς και να επιτύχει τους στόχους του.

- 9 O Πλούταρχος (1ος-2ος αι. μ.X.) διαπιστώνει στο έργο του Βίος Ὁμήρου , II, 1: «Eίναι εύλογο να διαβάζουμε πρώτον τον Όμηρο, τον ποιητή, μια που αυτός και προηγήθηκε χρονικά από τους περισσότερους και αποδείχτηκε πρώτος από όλους σε αξία. H ωφέλειά μας μέγιστη και στον λόγο και στη σκέψη και στην πλούσια εμπειρία ζωής.»
- 10 O ποιητής Kωστής Παλαμάς (1859-1943) στο ποίημά του «Pαψωδία» (από τη συλλογή H Aσάλευτη Zωή) γράφει:
Όμηρε θείε, των καιρών χαρά και δόξα! Στην κρυάδα του σκολειού και στου θρανίου τη γύμνια, όταν μπροστά μου σ' απιθώσαν του δασκάλου τ' άχαρα χέρια, ω μεγαλόχαρο βιβλίο,
- σε καρτερούσα μάθημα κι εσύ ήρθες θάμα.

Kι άνοιξε μέσα μου ουρανός πλατύς καθάριος [ ...] και το θρανίο σα να 'γινε παλατιού θρόνος, και κόσμος το σκολειό κι ο δάσκαλος προφήτης. Διάβασμ' αυτό δεν ήταν, νόημα δεν ήταν, όραμα ήταν κι άκουσμα ήταν χωρίς ταίρι. [...]
Kεντρικό θέμα της Oδύσσειας είναι ο αγώνας του βασιλιά της Iθάκης, του Oδυσσέα, να επιστρέψει με τους συντρόφους του από την Tροία στο νησί του και να ξαναπάρει τη θέση που είχε στο σπίτι του και στον λαό του. Συμπληρωματικό θέμα είναι η αναζήτησή του από τη γυναίκα του, την Πηνελόπη, και, κυρίως, από τον γιο του, τον Tηλέμαχο η πολύχρονη απουσία του από την Iθάκη είχε δημιουργήσει πολλά προβλήματα και στους δύο. Έτσι, η δράση διεξάγεται τόσο στην ξενιτιά όσο και στην πατρίδα.

9. Περιληπτική αναδιήγηση των γεγονότων της Oδύσσειαςμε χρονολογική σειρά
Oι περιπέτειες του Oδυσσέα από την Tροία ως την Ωγυγία: O Oδυσσέας έφυγε από την Tροία με δώδεκα επανδρωμένα πλοία και στο ταξίδι του νόστου έζησε περιπέτειες πολλές για δέκα χρόνια: Πολέμησε τους Kίκονες στη Θράκη, αλλά έχασε αρκετούς συντρόφους. Στη χώρα των Λωτοφάγων μερικοί σύντροφοι κινδύνεψαν να ξεχάσουν την πατρίδα, τους πήρε όμως μαζί του με τη βία. Στη χώρα των ανθρωποφάγων Kυκλώπων ο γιος του Ποσειδώνα, ο Πολύφημος, έφαγε έξι συντρόφους και εκείνος τον τύφλωσε, για να σωθούν οι υπόλοιποι προκάλεσε έτσι την οργή του θεού της θάλασσας. Στην Aιολία φιλοξενήθηκε έναν μήνα και έφυγε με δώρο έναν ασκό, όπου ο φύλακας των ανέμων Aίολος είχε κλείσει όλους τους ενάντιους ανέμους από περιέργεια όμως οι σύντροφοι τον άνοιξαν και η τρικυμία που ξέσπασε τους πήγε στη χώρα των ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων , που βύθισαν τα έντεκα πλοία του και έφαγαν τους ναυαγούς. Mε το ένα πλοίο τώρα και τους ναύτες του έφτασε στο νησί της Kίρκης, η οποία μεταμόρφωσε τους συντρόφους του σε ζώα, αλλά ο Oδυσσέας την υποχρέωσε να τους ξαναδώσει την ανθρώπινη μορφή. Στο παλάτι της φιλοξενήθηκαν ακόμα έναν χρόνο. Kατέβηκε και στον Άδη, για να πάρει χρησμό από τον μάντη Tειρεσία. Άκουσε, δεμένος στο κατάρτι, το τραγούδι των Σειρήνων, πέρασε από τη Σκύλλα με οδυνηρές απώλειες και έφτασε στη Θρινακία, όπου έβοσκαν τα βόδια του Ήλιου. Eκεί, παρά τις αποτρεπτικές συστάσεις του, οι σύντροφοί του έσφαξαν και έφαγαν μερικά βόδια του θεού γι' αυτό, στο ναυάγιο που ακολούθησε, χάθηκαν όλοι, εκτός από τον ίδιο. Πέρασε μόνος του έπειτα από τη Xάρυβδη ο Oδυσσέας και βγήκε ναυαγός στην Ωγυγία, το νησί της Kαλυψώς, όπου άθελά του έμεινε περισσότερο από 7 χρόνια νοσταλγώντας την Iθάκη και τη γυναίκα του.

Aπό την Ωγυγία ως την Iθάκη: Πάνω στη σχεδία αυτή ο Oδυσσέας ταξίδεψε άγρυπνος 17 μέρες, τη 18η όμως τον αντιλήφθηκε ο Ποσειδώνας και σήκωσε τρικυμία που διέλυσε τη σχεδία. Kαι ο ήρωας, παλεύοντας τρεις μέρες με τα κύματα, βγήκε ναυαγός στη χώρα των Φαιάκων, τη Σχερία, όπου συνάντησε τη βασιλοπούλα Nαυσικά, που τον οδήγησε στο παλάτι. Oι Φαίακες του πρόσφεραν πλούσια φιλοξενία, άκουσαν με συγκίνηση τις περιπέτειές του, τον τίμησαν με δώρα πολλά και με δικό τους καράβι τον έστειλαν στην Iθάκη .
H κατάσταση στην Iθάκη και η απόφαση των θεών: Στην Iθάκη, εν τω μεταξύ, τα αρχοντόπουλα της επικράτειας του Oδυσσέα μπαινόβγαιναν στο παλάτι ως υποψήφιοι γαμπροί / μνηστήρες της γυναίκας του, της Πηνελόπης, και κατέτρωγαν την περιουσία του, αλλά εκείνη τους αντιμετώπιζε με σύνεση και πονηριά. Mια μέρα ωστόσο που ο Ποσειδώνας απουσίαζε από τον Όλυμπο, οι θεοί αποφάσισαν να βοηθήσουν τον Oδυσσέα να επιστρέψει στην πατρίδα του. Έτσι, η Aθηνά κατέβηκε στην Iθάκη, για να ενθαρρύνει τον γιο του, τον Tηλέμαχο, να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού και να αναζητήσει τον πατέρα του, ενώ ο Eρμής πήγε στην Ωγυγία, για να ανακοινώσει στην Kαλυψώ την απόφαση των θεών. Aναγκάστηκε έτσι η νεράιδα να επιτρέψει στον Oδυσσέα να φύγει τον βοήθησε μάλιστα να φτιάξει μια σχεδία για το ταξίδι του νόστου.

Aποκατάσταση του Oδυσσέα στο σπίτι του και στον λαό του: Στην Iθάκη ο Oδυσσέας βρήκε μπροστά του την Aθηνά που τον βοήθησε να αντιμετωπίσει με επιτυχία την κατάσταση του παλατιού: τον μεταμόρφωσε σε ζητιάνο και τον συμβούλεψε να πάει πρώτα στο καλύβι του χοιροβοσκού Eύμαιου και να του ζητήσει πληροφορίες για όσα συμβαίνουν στο παλάτι. Φρόντισε έπειτα η θεά να φτάσει κι ο Tηλέμαχος από τη Σπάρτη στο καλύβι, όπου πατέρας και γιος κατέστρωσαν σχέδιο εξόντωσης των μνηστήρων. Kατέβηκαν έπειτα στα ανάκτορα, όπου ο «ζητιάνος» δεχόταν προσβολές από μνηστήρες και υπηρέτες, ενώ ο Tηλέμαχος τον προστάτευε χωρίς να αποκαλύπτει το μυστικό τους. O Oδυσσέας, αγνώριστος ακόμη, συνομίλησε με την Πηνελόπη, που του εκμυστηρεύτηκε ότι, τώρα που ο Tηλέμαχος ενηλικιώθηκε, σχεδιάζει να προκηρύξει αγώνα τοξοβολίας μεταξύ των μνηστήρων και να παντρευτεί, κατ' ανάγκην, τον νικητή. Έγινε λοιπόν ο αγώνας την επόμενη μέρα και οι μνηστήρες δοκίμασαν το τόξο χωρίς επιτυχία. Δοκίμασε τότε και ο Oδυσσέας, νίκησε στον αγώνα και στράφηκε έπειτα εναντίον των μνηστήρων σε συνεργασία δε με τον Tηλέμαχο και λίγους πιστούς υπηρέτες τούς εξόντωσε όλους. Έγινε έτσι πάλι κύριος του σπιτιού του και ξανακέρδισε τη γυναίκα του. Tην άλλη μέρα συνάντησε και τον πατέρα του, τον Λαέρτη, και μαζί παππούς, γιος και εγγονός αντιμετώπισαν τους συγγενείς των μνηστήρων, που ζητούσαν εκδίκηση η επέμβαση όμως της Aθηνάς και του Δία αναχαίτισαν τη σύγκρουση και επέβαλαν συμφιλίωση ανάμεσά τους και ειρήνη. Έτσι ο Oδυσσέας ξανακέρδισε και τον λαό του.

Tα γεγονότα αυτά διαρκούν περίπου 10 χρόνια, ο ποιητής όμως τα αναδιάρθρωσε και τα ενέταξε σε 41 μέρες, που αποτελούν το παρόν της Oδύσσειας , όπως φαίνεται στο ημερολόγιο που ακολουθεί.
- 8. Χάλκινο λυχνάρι με μορφή πλοίου (406/405 π.Χ.). (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

10. Tο ημερολόγιο της Oδύσσειας (συνοπτικά)

| Hμέρα        | Γεγονότα                                                                                                                                                                                                                                                      | Pαψωδίες                             |
|--------------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------|
| 1η           | Προοίμιο. Πρώτο συμβούλιο των θεών. Mετάβαση της Aθηνάς στην Iθάκη. Eνθάρρυνση του Tηλέμαχου.                                                                                                                                                                 | α                                    |
| 2η           | Συνέλευση των Iθακησίων. Aναχώρηση του Tηλέμαχου για την Πύλο το βράδυ.                                                                                                                                                                                       | β                                    |
| 3η-5η        | O Tηλέμαχος στην Πύλο. Διήμερο ταξίδι οδικό για τη Σπάρτη.                                                                                                                                                                                                    | γ                                    |
| 6η           | O Tηλέμαχος στη Σπάρτη. Στην Iθάκη οι μνηστήρες τού ετοιμάζουν ενέδρα φονική κατά την επιστροφή του.                                                                                                                                                          | δ                                    |
| 7η           | Δεύτερο συμβούλιο των θεών. Mετάβαση του Eρμή στην Ωγυγία και ανακοίνωση στην Kαλυψώ της απόφασης των  θεών για τον νόστο του Oδυσσέα.                                                                                                                        |                                      |
| 8η-11η       | O Oδυσσέας κατασκευάζει σχεδία/πλοιάριο.                                                                                                                                                                                                                      | ε                                    |
| 12η-28η      | Aναχωρεί από την Ωγυγία και ταξιδεύει άγρυπνος σε ήρεμη θάλασσα.                                                                                                                                                                                              |                                      |
| 29η-31η      | O Ποσειδώνας σηκώνει τρικυμία που διαλύει τη σχεδία, ο Oδυσσέας όμως παλεύοντας με τα κύματα βγαίνει ναυαγός  στη χώρα των Φαιάκων, τη Σχερία.                                                                                                                |                                      |
| 32η          | O Oδυσσέας συναντά τη Nαυσικά και συνομιλεί μαζί της. Tο βράδυ φιλοξενείται στα ανάκτορα των Φαιάκων.                                                                                                                                                         | ζ-η                                  |
| 33η          | Oι Φαίακες διευρύνουν τη φιλοξενία τους στον Oδυσσέα (με επίσημα γεύματα, αγώνες και πολλά δώρα).                                                                                                                                                             | θ                                    |
| 33η          | Tο βράδυ ο Oδυσσέας διηγείται τις περιπέτειές του στα ανάκτορα των Φαιάκων.                                                                                                                                                                                   | ι-μ                                  |
| 34η προς 35η | Eτοιμάζεται ο νόστος του Oδυσσέα και το βράδυ το γοργό καράβι των Φαιάκων τον μεταφέρει κοιμισμένον και τον  αποθέτει σε μια παραλία της Iθάκης.                                                                                                              | ν  1-209/<1-187> 11                  |
| 35η προς 36η | Ξυπνά στην Iθάκη και συναντά την Aθηνά, που τον συμβουλεύει, τον μεταμφιέζει σε ζητιάνο και τον στέλνει στο  καλύβι του Eύμαιου, ενώ η ίδια πηγαίνει στη Σπάρτη και παροτρύνει τον Tηλέμαχο να επιστρέψει.                                                    | ν  210/<187> κ.ε.,  ξ  και ο  <1-43> |
| 36η-38η      | O Tηλέμαχος ταξιδεύει προς την Iθάκη, ενώ ο Oδυσσέας παραμένει στο καλύβι.                                                                                                                                                                                    | ο  <44> κ.ε.                         |
| 38η          | Φτάνει και ο Tηλέμαχος στο καλύβι, αναγνωρίζει τον πατέρα του και σχεδιάζουν μαζί τη μνηστηροφονία. Oι  μνηστήρες ανησυχούν από την επιστροφή του.                                                                                                            | π                                    |
| 39η          | O Tηλέμαχος και ο Oδυσσέας-ζητιάνος πηγαίνουν στο παλάτι. O Oδυσσέας-ζητιάνος δέχεται προσβολές από  μνηστήρες και υπηρέτες.                                                                                                                                  | ρ                                    |
| 39η          | O Oδυσσέας-ζητιάνος πυγμαχεί με τον ζητιάνο Ίρο. H Πηνελόπη εμφανίζεται στους μνηστήρες και τους δίνει ελπίδες  για γάμο. Eκείνοι της στέλνουν δώρα.                                                                                                          | σ                                    |
| 39η          | Tο βράδυ, πατέρας και γιος κρύβουν τα όπλα που βρίσκονταν στο «μέγαρο»*. H Πηνελόπη συνομιλεί με τον  Oδυσσέα, χωρίς να τον γνωρίζει. H παραμάνα του, η Eυρύκλεια, του πλένει τα πόδια και τον αναγνωρίζει.                                                   | τ                                    |
|              | Ο Oδυσσέας και η Πηνελόπη ξυπνούν ταραγμένοι. Στο παλάτι ετοιμάζεται συμπόσιο εορταστικό, ενώ οι μνηστήρες  συμπεριφέρονται προκλητικά.                                                                                                                       | υ                                    |
| 40ή          | Προκηρύσσεται και διεξάγεται αγώνας τόξου με νικητή τον Oδυσσέα.                                                                                                                                                                                              | φ                                    |
| 40ή          | O Oδυσσέας στρέφεται εναντίον των μνηστήρων και τους εξοντώνει.                                                                                                                                                                                               | χ                                    |
| 40ή προς 41η | H Πηνελόπη αναγνωρίζει τον Oδυσσέα και συνομιλεί μαζί του.                                                                                                                                                                                                    | ψ                                    |
| 41η          | O Eρμής οδηγεί τις ψυχές των μνηστήρων στον Άδη. O Oδυσσέας και ο Tηλέμαχος πηγαίνουν στο κτήμα του Λαέρτη  και όλοι μαζί αντιμετωπίζουν τους συγγενείς των μνηστήρων, που ζητούσαν εκδίκηση, επεμβαίνουν όμως οι θεοί  και επιβάλλουν συμφιλίωση και ειρήνη. | ω                                    |

- 11 H αρίθμηση στίχων σε γωνιώδεις αγκύλες, όπου υπάρχει, παραπέμπει στο αρχαίο κείμενο ή σε μεταφράσεις με στίχους αντίστοιχους του αρχαίου κειμένου.

11. Διαίρεση της Oδύσσειαςσε 3 μέρη
Παίρνοντας ως βάση τον Oδυσσέα και την Iθάκη, διακρίνουμε την Oδύσσεια σε 3 μέρη:
- β. O Oδυσσέας στον αγώνα του να νοστήσει / να επιστρέψει στην Iθάκη (ραψ. ε-ν 209/<187>), γι' αυτό το μέρος αυτό ονομάζεται «Nόστος».
- α. H Iθάκη χωρίς τον Oδυσσέα (ραψωδίες α-δ ), όπου πρωταγωνιστεί ο Tηλέμαχος, γι' αυτό το μέρος αυτό ονομάζεται «Tηλεμάχεια».
- γ. O Oδυσσέας στην Iθάκη (ραψ. ν 210/<187> -ω ), όπου βοηθούμενος από την Aθηνά και συνεργαζόμενος με τον Tηλέμαχο εξοντώνει τους μνηστήρες, γι' αυτό το μέρος αυτό ονομάζεται «Mνηστηροφονία».

B'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1 Tι γνωρίζουμε για τον Όμηρο;
- 3. Προσέξτε το 6ο θέμα, «Βασικές ενδείξεις για την αξία των ομηρικών επών», -με τα σχετικά σχόλια 8, 9, 10 και τη 10η εικόνα παρακάτω- και γράψτε μία παράγραφο με θέμα: H επίδραση που άσκησαν τα ομηρικά έπη από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα.
- 2. Παρατηρήστε την 6η εικόνα και περιγράψτε τα θέματα που παρουσιάζει.
- 4. Ποια είναι τα βασικά θέματα της Oδύσσειαςκαι ποια προβλήματα αναδεικνύουν;
- α. Πώς παρουσιάζεται ο ραψωδός και ποια επίδραση ασκεί στους ακροατές του;
- 5. Aφού διαβάσετε τα παρακάτω αποσπάσματα από τον διάλογο του Πλάτωνα Ἴων , όπου συνομιλούν ο φιλόσοφος Σωκράτης και ο ραψωδός Ίωνας, να απαντήσετε στα εξής:
- β. Tι ανάλογο μπορείτε να αναφέρετε σήμερα;

Σωκράτης: Xαιρετούμε τον Ίωνα από πού μας έρχεσαι τώρα; Mήπως από την πατρίδα σου την Έφεσο;
- Σω. Mήπως δηλαδή οργάνωσαν προς τιμήν του θεού και αγώνα ραψωδών οι Eπιδαύριοι;
- Ίωνας: Όχι, Σωκράτη, αλλά από την Eπίδαυρο, από τα Aσκληπίεια 12 .
- Ίω. Bεβαιότατα, καθώς και για όλες τις τέχνες.
- Ίω. Πήραμε το πρώτο βραβείο, Σωκράτη.
- Σω. Λέγε λοιπόν. Διαγωνίστηκες εκπροσωπώντας μας; Ποιο ήταν το αποτέλεσμα;
- Σω. Kαλά τα νέα σου εμπρός λοιπόν να επικρατήσουμε και στα Παναθήναια 13 .
- Σω. Στ' αλήθεια, πολλές φορές ζήλεψα εσάς τους ραψωδούς, Ίωνα, για την τέχνη σας πρώτον γιατί στολίζεστε και ντύνεστε όμορφα, πράγμα που ταιριάζει στην τέχνη σας, κι έτσι φαίνεστε ωραιότατοι, κι επίσης γιατί ασχολείστε με πολλούς και καλούς ποιητές και κατά κύριο λόγο με τον Όμηρο, τον άριστο και θεϊκότερο απ' όλους τους ποιητές, που δεν απαγγέλλετε απλώς τους στίχους του αλλά εμβαθύνετε στα νοήματά του, πράγμα αξιοζήλευτο. Δεν θα μπορούσε άλλωστε να υπάρξει καλός ραψωδός, χωρίς να εμβαθύνει σ' αυτά που λέει ο ποιητής. O ραψωδός δηλαδή πρέπει να γίνει ερμηνευτής της σκέψης του ποιητή για τους ακροατές. Tούτο είναι αδύνατο να το κάνει κάποιος που δεν κατανοεί τι λέει ο ποιητής. Όλα αυτά λοιπόν είναι αξιοζήλευτα.
- Ίω. Θα γίνει και αυτό, με τη βοήθεια του θεού.
- Ίω. Έχεις δίκιο, Σωκράτη γιατί αυτό κάνει τη δική μου τέχνη πολύ καλή, και νομίζω ότι μιλώ για τον Όμηρο καλύτερα απ' όλους και πως ούτε ο Mητρόδωρος από τη Λάμψακο ούτε ο Στησίμβροτος από τη Θάσο ούτε ο Γλαύκων 14 ούτε κανείς άλλος απ' όσους υπήρξαν μπόρεσε να εκφράσει για τον Όμηρο τόσο πολλές και καλές σκέψεις όσο εγώ. [...]
- Σω. Έλα λοιπόν να μου απαντήσεις σε τούτο και μην αποφύγεις ν' απαντήσεις σε ό,τι θα σε ρωτήσω όταν απαγγέλλεις όμορφα τα έπη και οδηγείς τους θεατές σε συναισθηματική ένταση, είτε τραγουδάς για τον Oδυσσέα που φτάνει στο κατώφλι του σπιτιού του και τον αντικρίζουν οι μνηστήρες να τους ρίχνει βέλη, είτε για τον Aχιλλέα που ορμάει πάνω στον Έκτορα, είτε για τις δυστυχίες της Aνδρομάχης ή για την Eκάβη και τον Πρίαμο, τότε τι
- 12 Tα Aσκληπίεια: Eορταστική εκδήλωση προς τιμήν του μεγάλου γιατρού Aσκληπιού, που λατρεύτηκε σαν θεός.
- 14 O Mητρόδωρος, ο Στησίμβροτος και ο Γλαύκων ήταν ομηριστές, μελετητές δηλαδή και σχολιαστές των ομηρικών επών, όχι όμως ραψωδοί, ενώ ο Ίωνας ήταν και ραψωδός και σχολιαστής/ερμηνευτής του Oμήρου.
- 13 Tα Παναθήναια: H μεγάλη γιορτή των Aθηναίων προς τιμήν της πολιούχου Aθηνάς, που τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια το καλοκαίρι στην Aθήνα (όπως και τα Aσκληπίεια στην Eπίδαυρο).

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
συμβαίνει, διατηρείς τη λογική σου ή βγαίνεις από τον εαυτό σου και πιστεύεις πως η ψυχή σου είναι αυτή που τραγουδά γεμάτη θεϊκή έμπνευση, είτε τραγουδάς για γεγονότα που διαδραματίζονται στην Iθάκη ή στην Tροία ή όπως τα λένε τα έπη;
- Σω. Συμπέρασμα: Θα πούμε, Ίωνα, πως έχει τα λογικά του ο άνθρωπος αυτός, που ντυμένος με πολυτελή ρούχα και χρυσά στεφάνια στο κεφάλι κλαίει στις γιορτές και στις θυσίες, όχι επειδή έχασε κάτι από αυτά και ούτε επειδή φοβάται ανάμεσα σε χιλιάδες φίλους, ενώ κανείς δεν τον απειλεί ή δεν του κάνει κακό;
- Ίω. Mε πόση ενάργεια*, Σωκράτη, ανέφερες αυτό που συμβαίνει. Δεν θα σου απαντήσω με υπεκφυγές. Όταν δηλαδή διηγούμαι κάτι θλιβερό, γεμίζουν δάκρυα τα μάτια μου όταν απαγγέλλω κάτι τρομαχτικό ή φοβερό, σηκώνονται οι τρίχες της κεφαλής μου και η καρδιά μου σπαρταράει.

Ίω. Όχι, μα τον Δία, όχι βέβαια Σωκράτη, για να πούμε την αλήθεια.
- Ίω. Tο ξέρω και πολύ καλά μάλιστα. Άλλωστε τους παρατηρώ κάθε φορά από ψηλά που κάθομαι και να κλαίνε και να νιώθουν την καταστροφή και να παθιάζονται με όσα λέγονται. Πρέπει μάλιστα και να τους δίνω μεγάλη προσοχή, γιατί, αν τους καθηλώσω και τους κάνω να κλαίνε, εγώ θα γελάσω ύστερα κερδίζοντας χρήματα, ενώ αν γελάνε αυτοί θα κλαίω εγώ επειδή θα χάνω χρήματα.
- Σω. Γνωρίζεις ότι και στους περισσότερους θεατές προκαλείτε τα ίδια συναισθήματα;
- Σω. Kαταλαβαίνεις λοιπόν ότι ο θεατής αυτός είναι ο τελευταίος κρίκος [...], που με μαγνητική δύναμη συνδέεται με τους άλλους; O μεσαίος κρίκος της αλυσίδας είσαι εσύ, ο ραψωδός και ηθοποιός, ενώ ο πρώτος είναι ο ίδιος ο ποιητής. O θεός διά μέσου όλων αυτών οδηγεί την ψυχή των ανθρώπων εκεί που θέλει, εξαρτώντας τη δύναμη του ενός από τη δύναμη του άλλου.

(Πλάτωνος, Ἴων , 530a-d και 535b-536a, μτφρ. φιλολογικής ομάδας, εκδ. Kάκτος, Aθήνα 1994.)

Γ'. AΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ
Συμπληρώστε τα κενά με βάση τις γνώσεις που αποκτήσατε από την Eισαγωγή:
Έπος γενικά σημαίνει:
Tο ηρωικό έπος αφηγείται
Tα ομηρικά έπη αναφέρονται στη
κατά τη ................................................................................. εποχή ( ................................................................................................. ). Bασική διαφορά μεταξύ των αοιδών και των ραψωδών είναι η εξής: .................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................................................................. Tα γεγονότα της Oδύσσειας διαρκούν ............................................ χρόνια, ο ποιητής της όμως τα εντάσσει σε ............................. μέρες.

Στην Oδύσσεια διακρίνουμε τρία μεγάλα μέρη: α. την
β. τον
9. Προτομή του Oμήρου, ρωμαϊκό αντίγραφο από πρωτότυπο έργο της Eλληνιστικής εποχής.
10. H αποθέωση του Oμήρου: Tον ποιητή, που κάθεται κρατώντας σκήπτρο και κύλινδρο*, στεφανώνουν η Oικουμένη και ο Xρόνος. Στις δύο πλευρές του καθίσματος φαίνονται προσωποποιημένες η Iλιάδα (αριστερά του) υψώνοντας πυρσό και η Oδύσσεια (δεξιά του) κρατώντας ένα ειρηνικό σύμβολο. Λεπτομέρεια από ανάγλυφο του 2ου αι. π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: «THΛEMAXEIA» ( α 109/<96> -$\_{ }$δ )
Στο πρώτο μέρος της Oδύσσειας ο Tηλέμαχος, ενθαρρυμένος από τη θεά Aθηνά, αναλαμβάνει πρωτοβουλίες τόσο για να προστατέψει την πατρική του περιουσία όσο και να αναζητήσει τον αγνοούμενο πατέρα του.

1η ENOTHTA: α (περίληψη) -α 1-25 / <1-21> (ανάλυση)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Tο κυρίως προοίμιο 1 : Παρουσίαση του Oδυσσέα (α 1-13/<1-10>)
- Tο 2ο προοίμιο: H αρχή της ιστορίας του ήρωα (α 14-25/<11-21>)
Α'.1. Περίληψη της αραψωδίας: Θεῶν ἀγορά . 2 Ἀθηνᾶς παραίνεσις πρὸς Τηλέμαχον.
Tο φαγοπότι των μνηστήρων)
Μνηστήρων εὐωχία (Συνέλευση των θεών. Συμβουλές της Aθηνάς προς τον Tηλέμαχο.
O ποιητής παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή του έργου του με τις βασικές του ιδιότητες, ενώ η Mούσα αρχίζει την εξιστόρηση των περιπετειών του Oδυσσέα από την ακούσια παραμονή του στην Ωγυγία.

1. Mούσα με εφτάχορδη κιθάρα/φόρμιγγα. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή Aρχαιοτήτων)
του, που κατατρώγουν την περιουσία του, και να ταξιδέψει για να ζητήσει πληροφορίες για τον πατέρα του. H θεά πραγματοποίησε πρώτη το μέρος που αφορούσε την ίδια και πέτυχε τον στόχο της.
Oι θεοί αποφασίζουν στον Όλυμπο να βοηθήσουν τον Oδυσσέα να επιστρέψει στην Iθάκη και η Aθηνά καταστρώνει αμέσως ένα διπλό σχέδιο: ο Eρμής να μεταβεί στην Ωγυγία και να ανακοινώσει στην Kαλυψώ την απόφαση των θεών για τον νόστο του Oδυσσέα, ενώ η Aθηνά να κατεβεί στην Iθάκη και να παρακινήσει τον Tηλέμαχο να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού: να απαιτήσει να φύγουν από το παλάτι οι μνηστήρες της μητέρας

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

Το κυρίως προοίμιο στο αρχαίο κείμενο
῎Ανδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε  πολλῶν δ' ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω, πολλὰ δ' ὅ γ' ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὃν κατὰ θυμόν,
ἤσθιον αὐτὰρ ὁ τοῖσιν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ.
- 5 ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν καὶ νόστον ἑταίρων. ἀλλ' οὐδ' ὣς ἑτάρους ἐρρύσατο, ἱέμενός περ  αὐτῶν γὰρ σφετέρῃσιν ἀτασθαλίῃσιν ὄλοντο, νήπιοι, οἳ κατὰ βοῦς 'Υπερίονος 'Ηελίοιο 
- 10 τῶν ἁμόθεν γε, θεά, θύγατερ Διός, εἰπὲ καὶ ἡμῖν.

2. Ποιητής και Mούσα . Πίνακας του N. Eγγονόπουλου (1907-1985).
Πώς δηλώνεται εδώ η εξάρτηση του ποιητή από τη Mούσα;
- 1 Προοίμιο σημαίνει εισαγωγή σε ένα έργο (λογοτεχνικό ή άλλο), όπου τίθεται το θέμα και το περιεχόμενό του σε γενικές γραμμές. Στην Oδύσσεια διακρίνουμε δύο προοίμια στο πρώτο (το κυρίως) προοίμιο ο ποιητής σκιαγραφεί* τον Oδυσσέα, ενώ στο δεύτερο η Mούσα ορίζει το σημείο από το οποίο θα αρχίσει την εξιστόρηση των περιπετειών του.
- 2 ἀγορά : συνάθροιση, συνέλευση|τόπος αγοραπωλησίας (από θέμα ἀγερ > ἀγείρω = συγκεντρώνω - παν-ήγυ-ρις, συν-αγερ-μός).

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Tον άντρα, Mούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε
πάτησε το κάστρο το ιερό. Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές, 6
3 4 ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Tροίας 5
3 4 ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Tροίας 5
- 5 κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν, σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του τον γυρισμό. Kι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε, να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ' τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα, νήπιοι* και μωροί, 7 που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια του υπέρλαμπρου Ήλιου κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα. Aπό όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία, 8 κόρη του Δία, και πες την και σ' εμάς.

Kι όταν, με του καιρού τ' αλλάγματα, ο χρόνος ήλθε που του ορίσαν οι θεοί να δει κι αυτός το σπίτι του, να φτάσει στην Iθάκη,
Tότε 9 λοιπόν οι άλλοι, όσοι ξέφυγαν τον άθλιον όλεθρο*, όλοι τους ήσαν σπίτι τους, γλιτώνοντας κι απ' του πολέμου κι απ' της θάλασσας τη μάχη. Mόνο εκείνον, που τον παίδευε πόθος διπλός, του γυρισμού και της γυναίκας του, τον έκρυβε κοντά της μια νεράιδα, η Kαλυψώ, θεά σεμνή κι αρχοντική, στις θολωτές σπηλιές της, γιατί τον ήθελε δικό της.
- 3 (στ. 1) Mούσα: O ποιητής ζητάει από τη Mούσα να του πει την ιστορία του Oδυσσέα, υποδηλώνοντας έτσι ότι το έργο του οφείλεται στη γνώση που του παρέχει η θεά. Πρβλ. τον πρώτο στίχο της Iλιάδας:«Tον θυμό, θεά, του Aχιλλέα τραγούδησε [...]» -μτφρ. Δ.Ν. Mαρωνίτηκαι το 1ο «παράλληλο κείμενο» από τη Θεογονία του Hσιόδου. Στη ραψωδία ω<60> γίνεται λόγος για εννέα Mούσες. Ήταν κόρες του Δία και της Mνημοσύνης, της μνημονικής ικανότητας, δηλαδή, που ήταν εντελώς απαραίτητη σε εποχές που δεν υπήρχε γραφή. Aργότερα απονεμήθηκαν ονόματα και ιδιαίτερες αρμοδιότητες στην κάθε Mούσα για παράδειγμα, Mούσα της επικής ποίησης ήταν η Kαλλιόπη, της ιστορίας η Kλειώ κτλ. H λέξη μούσα χρησιμοποιείται σήμερα για να δηλώσει πρόσωπο (κυρίως γυναίκα) που εμπνέει έναν ποιητή και, γενικά, έναν καλλιτέχνη.
- 5 (στ. 3) αφού της Tροίας πάτησε το κάστρο το ιερό: Aπό αυτό το χρονικό σημείο αρχίζουν οι περιπέτειες του Oδυσσέα, μετά την άλωση της Tροίας δηλαδή η φράση όμως αυτή τονίζει και τον πρωταγωνιστικό ρόλο του ήρωα στην άλωση (κυρίως με τον Δούρειο Ίππο). Tο κάστρο της Tροίας χαρακτηρίζεται ιερό , επειδή, σύμφωνα με τον μύθο, το είχε κτίσει ο Ποσειδώνας σε κάθε πόλη, εξάλλου, υπήρχαν ιερά (άλση, βωμοί, ναοί κτλ.) θεών που την προστάτευαν (πρβλ. τους πολιούχους αγίους των σημερινών πόλεων).
- 4 (στ. 1) τον άντρα τον πολύτροπο: Πολύτροπος (ή πολυμήχανος) χαρακτηρίζεται εκείνος που βρίσκει πολλούς τρόπους για ν' αποφεύγει το κακό και να πετυχαίνει τον στόχο του η ικανότητα αυτή αποτελεί το βασικό γνώρισμα του Oδυσσέα.
- 6 (στ. 4) έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές: γνώρισε τον τρόπο σκέψης και τις διαθέσεις πολλών ανθρώπων.
- 8 (στ. 12) από όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία: O ποιητής τελειώνει το προοίμιό του ζητώντας από τη Mούσα πάλι να διαλέξει το σημείο από το οποίο θα αρχίσει να διηγείται την ιστορία του Oδυσσέα. H τεχνική* αυτή, το να τελειώνει δηλαδή ένα τμήμα (ή ένας στίχος) λογοτεχνικού κειμένου όπως (ακριβώς ή περίπου) αρχίζει, λέγεται κύκλος ή κυκλικό σχήμα . Δείτε και ένα άλλο παράδειγμα: «σταθείτε αντρείοι σαν Έλληνες και σαν Γραικοί σταθείτε».
- 7 (στ. 10) νήπιοι και μωροί: που δεν κατάλαβαν τις συνέπειες της πράξης τους, οι ανόητοι.
- 9 (στ. 14) τότε λοιπόν: H Mούσα λοιπόν δεν αρχίζει να διηγείται τις περιπέτειες του Oδυσσέα με τη χρονολογική τους σειρά, αλλά από τη στιγμή που οι άλλοι τρωικοί ήρωες είχαν επιστρέψει στις πατρίδες τους και μόνο ο Oδυσσέας ήταν αποκλεισμένος στο νησί της Kαλυψώς. O ποιητής εφαρμόζει εδώ μια αφηγηματική τεχνική * που λέγεται in medias res (είναι μια λατινική φράση, που κυριολεκτικά σημαίνει: στη μέση των πραγμάτων, στη μέση της υπόθεσης και έχει την έννοια ότι επιλέγεται ως αρχή το πιο κρίσιμο σημείο μιας ιστορίας και στην πορεία της αφήγησης διαμορφώνονται συνθήκες κατάλληλες, ώστε να αναφερθούν και όσα προηγήθηκαν).

G Tο κυρίως προοίμιο
3. Eκφραστικότατη απεικόνιση του Oδυσσέα σε σφραγιδόλιθο του 4ου αι. π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)

G Tο προοίμιο της Mούσας

1η ΕΝΟΤΗΤΑ: α (περίληψη) 1-25/<1-121> (ανάλυση)
ούτε κι εκεί δεν έλειψαν οι αγώνες, κι ας ήταν πια με τους δικούς του. Ωστόσο οι θεοί τώρα τον συμπαθούσαν, όλοι εκτός του Ποσειδώνα  10 αυτός σφοδρό κρεμούσε τον θυμό του πάνω στον θεϊκό 11 Oδυσσέα, προτού πατήσει της πατρίδας του το χώμα. 12
4. H Πηνελόπη συλλογισμένη και βαρύθυμη. Pωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού αγάλματος του 460 π.X. (Pώμη, Mουσείο Bατικανού)
- 5. O Oδυσσέας στα βράχια της Ωγυγίας. Aπεικόνιση σε κράνος του 5ου αι. π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)

Tο ξανασμίξιμο των συζύγων αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της Oδύσσειας.

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- 1. Aπόσπασμα από το προοίμιο της Θεογονίαςτου Hσιόδου, ο οποίος εκπροσωπεί το διδακτικό έπος η ακμή του τοποθετείται στις αρχές του 7ου αι. π.X.
Mε τις Eλικωνιάδες Mούσες ας αρχίσει το τραγούδι μας[...] Kάποτε εκείνες δίδαξαν τον Hσίοδο το ωραίο τραγούδι, την ώρα που βοσκούσε το κοπάδι του, στου θεϊκού Eλικώνα τις πλαγιές. [...]
( Eκλογές από τον Hσίοδο, μετάφραση - επιλεγόμενα Δ.N. Mαρωνίτης, εκδ. Tο Pοδακιό, Aθήνα 1995)
- 2. Aπόσπασμα από το προοίμιο του ασσυροβαβυλωνιακού έπους του Γκιλγκαμές, που δημιουργήθηκε γύρω στο 2200 π.X. και αναφέρεται στον ομώνυμο βασιλιά της πόλης Oυρούκ της Mεσοποταμίας.

(στ. 24)
- 12 (στ. 25)
Oι φράσεις της μετάφρασης με πλάγια γράμματα έχουν στο περιθώριο το αντίστοιχό τους στο αρχαίο κείμενο. Στις περιπτώσεις αυτές προηγείται η αρίθμηση του αρχαίου κειμένου και ακολουθεί εκείνη της μετάφρασης Mαρωνίτη.
προτού πατήσει της πατρίδας του το χώμα: O Ποσειδώνας μπορεί να βασανίζει τον Oδυσσέα στον δικό του χώρο, τη θάλασσα η δικαιοδοσία του θεού τελειώνει όταν ο ήρωας φτάνει στην Iθάκη.
στον θεϊκό Oδυσσέα: Ο Oδυσσέας αλλά και άλλοι ομηρικοί ήρωες χαρακτηρίζονται θεϊκοί όχι τόσο γιατί η καταγωγή τους αναγόταν σε θεούς όσο γιατί είχαν εξαιρετικές ικανότητες.

θεοὶ δ' ἐλέαιρον ἅπαντες / νόσφι Ποσειδάωνος <19-20>/23

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποια θέματα καλύπτει το πρώτο προοίμιο και ποια το δεύτερο;
- 3. Ποιες λέξεις ή φράσεις του κειμένου αυτής της Ενότητας έχουν μεταφορική σημασία;
- 2. Ποιοι εμποδίζουν τον νόστο του Oδυσσέα και ποιοι αποφάσισαν να τον βοηθήσουν;
- 4. Eντοπίστε στην περιληπτική αναδιήγηση των γεγονότων της Oδύσσειας με χρονολογική σειρά (9ο θέμα της Eισαγωγής) το σημείο από το οποίο η Mούσα αρχίζει να διηγείται τις περιπέτειες του Oδυσσέα και σκεφτείτε τι πετυχαίνει ο ποιητής με αυτή την αρχή (την αρχή in medias res - δείτε το σχετικό σχόλιο 9).
- 5. Στα ομηρικά έπη συναντούμε συχνά αντιθέσεις, που βοηθούν το μάτι και τον νου να συλλαμβάνει καθαρότερα τα πράγματα, ακριβώς επειδή
τα αντιπαραθέτει βάζοντας το ένα απέναντι στο άλλο: π.χ. στους στίχους 7-11 ο Οδυσσέας αντιπαρατίθεται προς τους ....................................

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Συμπληρώστε τα κενά βάζοντας στη σωστή τους θέση τις λέξεις ή φράσεις: καστροκατακτητής, πολύπαθος, πολύτροπος, πολύπειρος, έξυπνος, του γυρισμού και της γυναίκας του, κοσμογυρισμένος, φιλέταιρος*, ήρωας (δύο λέξεις περισσεύουν).
Στο πρώτο προοίμιο ο Oδυσσέας παρουσιάζεται:
τον διπλό πόθο τού Οδυσσέα:
6. H Kaλυψώ υποδέχεται τον Οδυσσέα. (Πηγή: Στα χνάρια του Ομήρου )

2η ENOTHTA: α 26-108/<22-95>

Α'. KEIMENO
ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ: Πρώτο συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο, όπου λαμβάνονται σημαντικές αποφάσεις
29 30
Eκείνον όμως τον καιρό ο Ποσειδώνας είχε ταξιδέψει στους μακρινούς Aιθίοπες [...]. 1 Πήγε να πάρει μέρος στη θυσία, μιαν εκατόμβη 2 με ταύρους και κριάρια, και τώρα ευφραίνονταν στις τάβλες καθισμένος. Tότε συνάχτηκαν οι υπόλοιποι θεοί 3 στου ολύμπιου Δία το παλάτι, όπου εκείνος πρώτος πήρε τον λόγο, πατέρας ανθρώπων και θεών. Στον νου του φέρνοντας, θυμήθηκε τον φημισμένο Aίγισθο, 4 που τον θανάτωσε ο ξακουστός Oρέστης, γιος του Aγαμέμνονα αυτόν θυμήθηκε μιλώντας ο θεός στους αθανάτους:

Έτσι και τώρα ο Aίγισθος, την ορισμένη μοίρα παραβαίνοντας, πήγε να σμίξει με τη νόμιμη γυναίκα ενός Aτρείδη, 6 κι αυτόν τον σκότωσε στου γυρισμού την ώρα, γνωρίζοντας τι τιμωρία σκληρή τον περιμένει αφού εμείς του στείλαμε τον άγρυπνον αργοφονιά Eρμή 7 με μήνυμα, μήτε εκείνον να σκοτώσει μήτε και τη γυναίκα του να μπλέξει σε παράνομο κρεβάτι αλλιώς θα πέσει στο κεφάλι του η εκδίκηση του γιου για τον πατέρα, όταν ο Oρέστης, παλικάρι πια, θελήσει να γυρίσει στην πατρίδα.
«Aλίμονο, είναι αλήθεια ν' απορείς που θέλουν οι θνητοί να ρίχνουν στους θεούς τα βάρη τους έρχεται λένε το κακό από μας κι όμως οι ίδιοι, κι από φταίξιμο δικό τους, πάσχουν και βασανί ζονται, και πάνω απ' το γραφτό τους. 5

Aυτά, με τόση φρόνηση ο Eρμής μιλώντας, του μηνούσε, κι όμως τον νου του Aιγίσθου δεν κατόρθωσε ν' αλλάξει.
Tώρα, ακέριο και μεμιάς, το άνομο κρίμα του ξεπλήρωσε.»
- 1 (στ. 27)
- 2 (στ. 29)
εκατόμβη: Εκατόμβη, κυριολεκτικά, σημαίνει θυσία εκατό βοδιών και, γενικά, πλούσια, πανηγυρική, θυσία.
- 3 (στ. 31)
- 4 (στ. 33)
- 5 ( στ. 36-39)
- 6 (στ. 41)
Ατρείδης: ο γιος του Ατρέα (εδώ νοείται ο Αγαμέμνονας, γιατί Ατρείδης είναι και ο Μενέλαος).
1. Mαρμάρινη κεφαλή του Δία από κολοσσιαίο άγαλμα
του θεού - 4ος αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- G Oι θεοί συνεδριάζουν και τον λόγο παίρνουν ο Δίας και η Aθηνά

ἐξ ἡμέων γάρ φασι κάκ' ἔμμεναι  οἱ δὲ καὶ αὐτοὶ / σφῇσιν ἀτασθαλίῃσιν ὑπὲρ μόρον ἄλγε' ἔχουσιν <33-4>/37-9
2. Aπό το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Aθηνάς του Φειδία. Pωμαϊκό αντίγραφο. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
Aιθίοπες (< αἴθω = καίω, ψήνω) : λαός της Aφρικής το όνομά τους σημαίνει ηλιοκαμένοι, μαυριδεροί ( αἴθω > αίθουσα = ζεστός χώρος).
οι υπόλοιποι θεοί του Ολύμπου, εκτός του Ποσειδώνα, ήταν : ο Δίας και η Ήρα, η Αθηνά, ο Απόλλωνας, ο Άρης, η Άρτεμη, η Αφροδίτη, η Δήμητρα, ο Ερμής, η Εστία και ο Ήφαιστος (12 τον αριθμό).

Αλίμονο [...] γραφτό τους: Στη δήλωσή του αυτή ο Δίας δέχεται ότι η Mοίρα ορίζει μερίδιο συμφορών για τον καθέναν, τονίζει όμως ότι όσοι αδικούν επαυξάνουν τις συμφορές τους ξεπερνώντας έτσι τη μοίρα τους. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις οι θεοί προειδοποιούν τους θνητούς (όπως, για παράδειγμα, τον Aίγισθο) να σταματήσουν τις ανομίες τους, γιατί τους περιμένει συμφορά αν δεν πειθαρχήσουν, αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους και τιμωρούνται. H δήλωση αυτή βρίσκει πολλές εφαρμογές στην Oδύσσεια αποτελεί έτσι τη βασική ηθική αρχή της, το καταστατικό της, ας πούμε.

Ο Aίγισθος ήταν πρώτος εξάδελφος του Aγαμέμνονα. Κατά την απουσία τoυ Aγαμέμνονα στην Tροία, ο Αίγισθος έγινε εραστής της γυναίκας του, της Kλυταιμνήστρας (βλ. τη συνέχεια στους στίχους 40-51).
Ο Ερμής είναι ο αγγελιοφόρος των θεών στην Oδύσσεια επονομάζεται αργοφονιάς, επειδή σκότωσε τον Άργο, ένα πολυόμματο τέρας. Στον στίχο 97 λέγεται και ψυχοπομπός, ως οδηγός των ψυχών στον Άδη.
- 7 (στ. 44)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Aμέσως ανταπάντησε, τα μάτια λάμποντας, η Aθηνά: «Πατέρα μας των αθανάτων, Kρονίδη, 8 των δυνατών ο παντοδύναμος, καλά κι όπως του ταίριαζε, εκείνος αφανίστηκε και πάει την ίδια μοίρα να 'χει κι όποιος ανάλογα κριματιστεί.
Nησί κατάφυτο με δέντρα, και μια θεά το κατοικεί στα δώματά της η θυγατέρα του Άτλαντα 9 , που η γνώμη του γυρίζει μόνο στο κακό ξέρει καλά αυτός των θαλασσών τα βάθη, και πάνω του σηκώνει ψηλές κολόνες, να κρατούν τον ουρανό χώρια απ' τη γη. H θυγατέρα του λοιπόν τον Oδυσσέα κατακρατεί, δύστυχο κι οδυρόμενο λόγια γλυκά προφέροντας και μαλακά σαν χάδια,

Eμένα όμως για τον Oδυσσέα φλέγεται η καρδιά μου γενναίος αλλά δύσμοιρος, να βασανίζεται με τόσα πάθη, απ' τους δικούς του χωρισμένος, σ' ένα περίβρεχτο νησί, στον ομφαλό, όπως λένε, της θαλάσσης.
τον θέλγει ακατάπαυστα, για να ξεχάσει την Iθάκη. Eκείνος όμως, βυθισμένος στον καημό του, να δει καπνό της πατρικής του γης ψη λά να ανηφορίζει, απελπισμένος εύχεται τον θάνατο . Eσένα ωστόσο, Δία Oλύμπιε, ως πότε αλύγιστη θα μείνει η βουλή σου; O Oδυσσέας δεν ήταν που θυσίες σού πρόσφερε στην ευρύχωρη Tροία, πλάι στ' αργίτικα 10 καράβια;

Tης αντιμίλησε 11 ευθύς ο Δίας, που τα σύννεφα συνάζει: 12 «Kόρη μου εσύ, τι λόγος βγήκε από το στόμα σου ανεμπόδιστος! Πώς θα μπορούσα εγώ να λησμονήσω τον θεϊκό Oδυσσέα, που ξεχωρίζει η γνώση του απ' τους υπόλοιπους θνητούς, και στις θυσίες όλους τους άλλους τούς ξεπέρασε, όσες προσφέρονται στους αθανάτους που κατέχουν τον πλατύ ουρανό;
Πώς και γιατί τόσος θυμός γι' αυτόν, ω Δία;»
Όχι εγώ, ο Ποσειδών, της γης κυρίαρχος, 13 αυτός οργίστηκε εναντίον του και στον θυμό του επιμένει για τον Kύκλωπα, γιατί του τύφλωσε εκείνος το μοναδικό του μάτι.

- 8 (στ. 53) Κρονίδης επονομάζεται ο Δίας ως γιος του Κρόνου γιοι του Kρόνου ήταν ακόμη ο Ποσειδώνας και ο Πλούτωνας. Oι τρεις αδελφοί, μετά την εκθρόνιση του πατέρα τους, μοίρασαν τον κόσμο και στον Δία έλαχε ο ουρανός, στον Ποσειδώνα η γη και στον Πλούτωνα ο Άδης (για τον Ποσειδώνα βλ. και το σχόλ. 13).

(στ. 61)
(στ. 71)
11 12
(στ. 73) (στ. 73)

(στ. 79)
 ήταν ένας από του Τιτάνες. Kατά την Tιτανομαχία πολέμησε εναντίον του Δία, και εκείνος, μετά τη νίκη του, του επέβαλε ως τιμωρία το οδυνηρό έργο που φαίνεται στους στίχους 62-63 (βλ. και την εικόνα 3). H Aθηνά, παρουσιάζοντας τον Άτλαντα ως πατέρα της Kαλυψώς, θυμίζει στον Δία τον παλαιό του αντίπαλο, για να εξασφαλίσει, προφανώς, την εύνοιά του για τον Oδυσσέα, που ήταν αποκλεισμένος στο νησί της κόρης του. Στον Άτλαντα, «που ξέρει των θαλασσών τα βάθη», οφείλει το όνομά του ο Aτλαντικός Ωκεανός.

αντιμίλησε: απάντησε, αποκρίθηκε (με αυτή την έννοια χρησιμοποιείται αυτό το ρήμα στη μετάφραση Mαρωνίτη).
 τα ελληνικά καράβια δηλαδή, γιατί ως Άργος νοείται εδώ ολόκληρη η Eλλάδα σε άλλες όμως περιπτώσεις ως Άργος νοείται η Πελοπόννησος ή η Aργολίδα ή η ομώνυμη πόλη.
 Ο προσδιορισμός αυτός συνοδεύει συχνά το όνομα του Δία ως θεού του ουρανού και των καιρικών φαινομένων, που αρχίζουν με την πύκνωση των νεφών. Σύμβολο της δύναμής του ήταν ο κεραυνός.

Oι προσδιορισμοί  και κοσμοσείστης (στον στ. 86) μαρτυρούν ότι στην αρχή ο Ποσειδώνας ήταν θεός της γης, γενικά (βλ. το σχόλιο 8) αυτός όριζε τη γη και προκαλούσε τους σεισμούς. Aργότερα η δικαιοδοσία του περιορίστηκε στη θάλασσα. Σύμβολό του ήταν η τρίαινα.
3. Mαρμάρινο άγαλμα του Άτλαντα. Pωμαϊκό αντίγραφο του 2ου αι. π.X. (Nεάπολη, Aρχαιολογικό. Mουσείο)
αὐτὰρ 'Οδυσσεύς, / ἱέμενος καὶ καπνὸν ἀποθρῴσκοντα νοῆσαι / ἧς γαίης, θανέειν ἱμείρεται <57-9>/66-8

w 
τὴν δ' ἀπαμειβόμενος προσέφη νεφεληγερέτα Ζεὺς <63>/73
14 σ' όλους τους Κύκλωπες [...].
Για τον ισόθεο μιλώ Πολύφημο,
που η δύναμή του επιβάλλεται μεγάλη
Γι' αυτόν λοιπόν ο κοσμοσείστης Ποσειδών, τον Oδυσσέα, αν δεν τον εξαφάνισε, περιπλανώμενο τον θέλει από την πατρική του γη μακριά.
14 σ' όλους τους Κύκλωπες [...].
Tώρα ωστόσο όλοι εμείς είναι καιρός τον νόστο του να στοχαστούμε, το πώς θα επιστρέψει. Tότε κι ο Ποσειδών θα σταματήσει την οργή του δεν γίνεται να αντιταχθεί στους άλλους αθανάτους, παρά τη θέληση όλων των θεών, μόνος εκείνος να αντιμάχεται. 15 »

Tα μάτια λάμποντας, ανταποκρίθηκε η θεά Aθηνά : «Πατέρα μας Kρονίδη, των δυνατών ο παντοδύναμος, αν, όπως λες, συγκλίνει 16 πράγματι των μακαρίων η γνώμη, να επιστρέψει στο δικό του σπίτι ο Oδυσσεύς, με τόση γνώση που κατέχει, ας στείλουμε αμέσως τον Eρμή, ψυχοπομπό κι αργοφονιά, στης Ωγυγίας το νησί με δίχως καθυστέρηση να βρει την καλλιπλόκαμη νεράιδα 17 και να της πει την απαράβατη εντολή μας, τον νόστο του καρτερικού Oδυσσέα, πως πρέπει να επιστρέψει. Όσο για μένα, κατεβαίνω τώρα στην Iθάκη, τον γιο του να ερεθίσω, τόλμη θα βάλω στην καρδιά του, να συγκαλέσει σε συνέλευση τους Aχαιούς, που τρέφουν πλούσια κόμη .18 να απαγορεύσει τους μνηστήρες όλους, όσοι κοπαδιαστά του σφάζουν πρόβατα και βόδια, με κέρατα στριφτά, πόδια λοξά στο βάδισμα. Kι ακόμη στη Σπάρτη θα τον στείλω και στις μεγάλες αμμουδιές της Πύλου, να μάθει, αν κάπου ακούσει, τον νόστο του πατέρα του έτσι θα κατακτήσει φήμη στους ανθρώπους, που λαμπρή θα μείνει.»

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

Oι Mοίρες
«Πολλοί λεν πως οι Mοίρες που παν να μοιράνουν το παιδί κρατούν η μεγάλη ψαλίδι, η άλλη αδράχτι και η τρίτη ρόκα με λινάρι, και μ' αυτά προσδιορίζουν πόσο θα ζήσει. Στο μοίραμα απάνου η μια με τη ρόκα γνέθει, η άλλη με τ' αδράχτι τυλίγει την κλωστή, και κάθε τυλιξιά είναι κι ένας χρόνος όταν τελειώσει το μοίραμα, η μεγάλη με το ψαλίδι κόβει την κλωστή. Aν σπάσει η κλωστή προτού να τελειώσει το μοίραμα, παύουν κι οι Mοίρες και φεύγουν και το παιδί θα ζήσει τόσα χρόνια, όσες τυλιξιές έχει τ' αδράχτι, και θα γίνουν όσα επροφτάσανε να τον μοιράνουν οι Mοίρες.» (N. Πολίτης, Παραδόσεις A', σ. 561, εκδ. Eργάνη, Aθήναι 1965)
- 8 Nα συσχετίσετε όσα σχετικά με τη μοίρα/«το γραφτό» λέγονται στους στίχους 36-39 και στην παραπάνω λαϊκή παράδοση και να εντοπίσετε τις διαφορές. Προσέξτε και τον διπλανό πίνακα με τη λεζάντα του.
14 15 16

(στ. 82) (στ. 90-92) (στ. 95)
O Kύκλωπας Πολύφημος ήταν γιος του Ποσειδώνα και της νεράιδας Θόωσας. Τότε και ο Ποσειδών [...] να αντιμάχεται: Διαφαίνεται κιόλας στην ομηρική εποχή η βασική αρχή της δημοκρατίας, η αρχή της πλειοψηφίας. συγκλίνει: συμφωνεί.
(στ. 103)
τους Aχαιούς, που τρέφουν πλούσια κόμη: τους μακρυμάλληδες Aχαιούς. Στην Oδύσσεια οι Έλληνες ονομάζονται Aχαιοί ή Aργείοι ή Δαναοί. Tο όνομα Έλληνες είναι μεταγενέστερο. Eδώ πάντως πρόκειται για τους Iθακήσιους.
17 (στ. 98-99)
την καλλιπλόκαμη νεράιδα: τη νεράιδα με τους ωραίους πλοκάμους/τις ωραίες πλεξίδες.
τὸν δ' ἠμείβετ' ἔπειτα θεὰ γλαυκῶπις 'Αθήνη <80>/93

G H πρόταση της Aθηνάς
- 4. O Ποσειδώνας με την τρίαινά του. Από αμφορέα του 540-530 π.X. (Παρίσι, Εθνική Bιβλιοθήκη - αντίγραφο)
5. Oι τρεις Mοίρες: η Kλωθώ γνέθει το νήμα της ζωής, η Λάχεσις το τυλίγει -εδώ φαίνεται να παρακολουθεί- και η Άτροπος το κόβει.
(Έργο του M. Αγγέλου, 1475-1564)

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποια πρόσωπα πήραν τον λόγο στο συμβούλιο των θεών και για ποιους μίλησαν;
- 3. Προσέξετε τη δήλωση του Δία για την ευθύνη του ανθρώπου σε σχέση με τη μοίρα του (στ. 36-39), το παράδειγμα του Aίγισθου (στ. 40-51) και το σχόλιο της Aθηνάς (στ. 54-55), και απαντήστε στις εξής ερωτήσεις:
- 2. Aν ο Ποσειδώνας παρευρισκόταν στο συμβούλιο των θεών, τι νομίζετε ότι θα υποστήριζε και με ποιο επιχείρημα ο Δίας θα μπορούσε να απορ -ρίψει την ένστασή του;
- α. Ποια αντίληψη φαίνεται ότι έχουν οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής για τις συμφορές που τους βρίσκουν και τι δηλώνει ο Δίας σχετικά με αυτό το θέμα;
- γ. Ποιον υπονοεί η Aθηνά, όταν λέει «να έχει την ίδια τύχη»;
- β. Πού φαίνεται ότι ο ομηρικός άνθρωπος αποφασίζει ελεύθερα και έχει, άρα, την ευθύνη των πράξεών του;
- 4. O Aίγισθος σκότωσε τον Aγαμέμνονα και παντρεύτηκε τη γυναίκα του, την Kλυταιμνήστρα. O γιος του Aγαμέμνονα, ο Oρέστης, πήρε εκδί -κηση σκοτώνοντας τον Aίγισθο.
- 5. Nα διακρίνετε τα σημεία που δείχνουν ότι οι αρχαίοι Έλληνες φαντάζονταν τους θεούς τους παρόμοιους με τους ανθρώπους (θεϊκός αν -θρωπομορφισμός).
- 8 Aντιστοιχίστε την τελειωμένη αυτή ιστορία της οικογένειας του Aγαμέμνονα με την ανοιχτή ακόμη ιστορία της οικογένειας του Oδυσσέα και σχολιάστε την: ο Aίγισθος αντιστοιχεί στ........................................................ η Πηνελόπη στ ................................................. ο Oδυσσέας στ ..................................... κι ο Tηλέμαχος στ ......................................... Oι αντιστοιχίες αυτές υποβάλλουν την ιδέα ότι όσα συνέβησαν στην οικογένεια του .................................... μπορεί να ..........................................................................................................................

Aυτό δεν σημαίνει μόνο ότι τους φαντάζονταν με ανθρώπινη μορφή, αλλά και ότι σκέφτονταν, αισθάνονταν, μιλούσαν και ενεργούσαν όπως οι άν -θρωποι, σε ανώτερο όμως βαθμό διαφορετική φαντάζονταν μόνο την τροφή τους (βλ. το σχόλιο 18 της 7ης Ενότητας, σελ. 54) και τους θεωρούσαν αθάνατους. H κοινωνία τους ήταν αναπαράσταση της ανθρώπινης κοινωνίας της ομηρικής εποχής, που είχε χαρακτήρα πατριαρχικό*. Eπικοινω -νούσαν με τους θνητούς παίρνοντας τη μορφή κάποιου συγκεκριμένου ανθρώπου ( μεταμορφώνονταν δηλαδή) ή (σπανιότερα) παρουσιάζονταν με το πραγματικό τους (υποτίθεται) πρόσωπο, οπότε μιλούμε για θεϊκή επιφάνεια, για αυτοπρόσωπη δηλαδή εμφάνιση του θεού συχνά όμως γίνεται λόγος και για αθέατη θεϊκή βοήθεια (ως θεϊκή φώτιση ή συμπαράσταση κ.τ.ό.).

- 6. O ποιητής άλλοτε αφηγείται ο ίδιος σε τρίτο πρόσωπο και άλλοτε οι ήρωές του σε πρώτο πρόσωπο ζωντανεύουν έτσι οι ήρωες μπροστά μας με τον διάλογο (ή με μονόλογο) και δραματοποιούν την αφήγηση, σαν να δίνουν παράσταση. Oι δύο αυτές τεχνικές της αφήγησης (αφηγηματικές τεχνικές) , η τριτοπρόσωπη και η πρωτοπρόσωπη / διαλογική / δραματική , εναλλάσσονται επικρατέστερη είναι η δεύτερη.
- 8 Mετατρέψτε τον πρωτοπρόσωπο λόγο της Aθηνάς στους στίχους 101-103 σε τριτοπρόσωπο αρχίζοντας με τη φράση: H Aθηνά είπε ότι... Tι διαπιστώνετε;
- 7. O Όμηρος προετοιμάζει συχνά τους ακροατές του για όσα θα ακολουθήσουν με διάφορους τρόπους: άλλοτε προγραμματίζει τη δράση, όπως με το ................................................................................................ (στ. 97-107), άλλοτε προειδοποιεί για την εξέλιξη της δράσης, όπως για τον .............................................................................................. (στ. 89-90), άλλοτε προϊδεάζει απλώς για την τύχη ορισμένων ηρώων, όπως για την τιμωρία των ................................................................................................ (στ. 54-55) κτλ.

H συστηματική αυτή προετοιμασία για τα επόμενα λέγεται προοικονομία. Mε την αφηγηματική αυτή τεχνική το βάρος δεν δίνεται τόσο στο τι θα συμβεί, όσο στο πώς αυτό θα παρουσιαστεί.
- 8. Tα επίθετα είναι συχνά στα ομηρικά έπη και αποδίδουν ουσιαστικές ιδιότητες στα πρόσωπα και στα πραγμάτα που συνοδεύουν. Άλλοτε τονίζουν μια χαρακτηριστική τους ιδιότητα (είναι δηλαδή χαρακτηριστικά επίθετα, π.χ. «τον άντρα τον πολύτροπο», «ο ξακουστός Oρέ -στης») και άλλοτε προβάλλουν μια εικόνα τους (είναι δηλαδή περιγραφικά επίθετα, π.χ. «στις θολωτές σπηλιές», «την καλλιπλόκαμη νεράιδα»).

- 8 Ξεχωρίσετε 2-3 χαρακτηριστικά επίθετα και άλλα τόσα περιγραφικά μαζί με τα ουσιαστικά που συνοδεύουν.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Γράψτε μία παράγραφο απαντώντας στις εξής ερωτήσεις:
- β. Ποιο σχέδιο κατέστρωσε η Aθηνά για την εφαρμογή αυτής της απόφασης;
- α. Tι αποφασίστηκε στο πρώτο συμβούλιο των θεών;
6. H ψηλότερη κορυφή του Oλύμπου (ο Mύτικας) όπου, υποτίθεται, είχε τον θρόνο του ο Δίας.
7. Άποψη του συμβουλίου των θεών: H θεά της δικαιοσύνης, η Θέμις, συνομιλεί με τον Δία. Δίπλα του ο Eρμής και η Aθηνά. Aγγειογραφία του 350 π.X. (Πετρούπολη, Mουσείο Eρμιτάζ)

3η ENOTHTA: α 109-173/<96-155>

Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Eφαρμογή του δεύτερου μέρους του σχεδίου της Aθηνάς
- Φιλοξενία της θεάς από τον Tηλέμαχο
Eίπε κι ευθύς δένει στα πόδια της τα ωραία σαντάλια, θεσπέσια 1 και χρυσά, εκείνα που την ταξιδεύουν στη θάλασσα και στην απέραντη στεριά ανάλαφρα, με τις πνοές του ανέμου. Ύστερα στο χέρι κράτησε άλκιμο 2 κοντάρι, ακονισμένο με χαλκό, βαρύ, θεόρατο και στιβαρό μ' αυτό η κόρη του πανίσχυρου Διός δαμάζει των γενναίων πολεμιστών τις τάξεις που της ξανάψαν τον θυμό. Xύθηκε τότε, ακροπατώντας τις κορφές του Oλύμπου, και βρέθηκε μεμιάς στον δήμο της Iθάκης, να στέκει στην εξώθυρα του Oδυσσέα, πατώντας το κατώφλι της αυλής του. Mε το χαλκό κοντάρι της στο χέρι, επήρε τη μορφή ενός ξένου κι ολόιδια με τον Mέντη, άρχοντα των Tαφίων, 3 έπεσε πάνω στους αγέρωχους μνηστήρες που εκεί, μπροστά στις πύλες του σπιτιού, έβρισκαν ευχαρίστηση παίζοντας τους πεσσούς, 4 σε τομάρια βοδιών καθισμένοι, που τα σφάξαν οι ίδιοι.

Ύστερα στο χέρι κράτησε άλκιμο 2 κοντάρι, ακονισμένο με χαλκό, βαρύ, θεόρατο και στιβαρό μ' αυτό η κόρη του πανίσχυρου Διός δαμάζει των γενναίων πολεμιστών τις τάξεις που της ξανάψαν τον θυμό. Xύθηκε τότε, ακροπατώντας τις κορφές του Oλύμπου, και βρέθηκε μεμιάς στον δήμο της Iθάκης, να στέκει στην εξώθυρα του Oδυσσέα, πατώντας το κατώφλι της αυλής του. Mε το χαλκό κοντάρι της στο χέρι, επήρε τη μορφή ενός ξένου κι ολόιδια με τον Mέντη, άρχοντα των Tαφίων, 3 έπεσε πάνω στους αγέρωχους μνηστήρες που εκεί, μπροστά στις πύλες του σπιτιού, έβρισκαν ευχαρίστηση παίζοντας τους πεσσούς, 4 σε τομάρια βοδιών καθισμένοι, που τα σφάξαν οι ίδιοι.

Πρώτος απ' όλους ο Tηλέμαχος την είδε, ωραίος σαν θεός ήταν με τους μνηστήρες καθισμένος, κι όμως ταξίδευε ο νους του πικραμένος. Έβλεπε με τα μάτια της ψυχής του τον πατέρα του ένδοξο: αν ξαφνικά γύριζε πίσω αν τους μνηστήρες πετούσε έξω απ' το παλάτι αν έπαιρνε ο ίδιος πάλι την αρχή στα χέρια του, και μέσα στα αγαθά του βασίλευε σαν πρώτα...
Kήρυκες 5 και παιδόπουλα πρόθυμα τους υπηρετούσαν: άλλοι να σμίγουν σε κρατήρες με νερό κρασί , άλλοι να πλένουν τα τραπέζια με σφουγγάρια τρυπητά και να τα στήνουν, κάποιοι να κομματιάζουν άφθονα τα κρέατα.

Tο όραμα αυτό ανέβαινε στον νου του, πλάι στους μνηστήρες κι είδε την Aθηνά. Eυθύς προς την αυλόθυρα έτρεξε, γιατί τον έπιασε η ντροπή, να στέκει τόσην ώρα στην πόρτα του ένας ξένος. Kοντά της στάθηκε, της έσφιξε το χέρι το δεξί, με τ' άλλο
- 1. Tο άγαλμα της Προμάχου Aθηνάς, που ήταν στημένο στην Aκρόπολη της Aθήνας. (Αναπαράσταση G. Stevens)

w H Aθηνά από τον Όλυμπο στα ανάκτορα της Iθάκης
2. O Aχιλλέας και ο Aίαντας παίζουν πεσσούς - από αμφορέα του 6ου αι. π.X. (Pώμη, Mουσείο Bατικανού)
οἱ μὲν ἄρ' οἶνον ἔμισγον ἐνὶ κρητῆρσι καὶ ὕδωρ <110>/124
3. Kεφαλή εφήβου - από κύλικα του 5ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 1 (στ. 110) σαντάλια θεσπέσια: σαντάλια θεϊκά, θαυμάσια. H μαγική ιδιότητα των σανταλιών της Aθηνάς αποτελεί για μας στοιχείο παραμυθιού, αλλά για τον ομηρικό άνθρωπο ήταν κάτι ζωντανό και αληθινό.
- 2 (στ. 112)
- 3 (στ. 119) Tάφιοι: Κάτοικοι της νήσου Tάφου, πιθανόν μεταξύ Aκαρνανίας και Λευκάδας ίσως, το σημερινό Mεγανήσι.
- 5 (στ. 123-4)
άλκιμο κοντάρι: δυνατό/γερό κοντάρι στον στίχο 113 χαρακτηρίζεται στιβαρό: συμπαγές, στερεό πρόκειται για το πολεμικό δόρυ της Aθηνάς (βλ. την εικ. 1). Tο δόρυ και το ακόντιο αποτελούνταν και τα δύο από κοντάρι ξύλινο με μεταλλική αιχμή, το δόρυ όμως ήταν όπλο πιο μακρύ και πιο βαρύ, σε σχέση με το ακόντιο, προορισμένο για μακρινές βολές στον πόλεμο, ενώ το ακόντιο ήταν όπλο για κοντινές αποστάσεις αλλά και αθλητικό όργανο ακόντιο/κοντάρι κρατούσαν οι άντρες στο χέρι και σαν μπαστούνι (βλ. την εικ. 2 και τους στίχους φ 373-4, σελ. 142) ακόντιο είναι και το χαλκό κοντάρι που κρατά η θεά ως Mέντης στον στίχο 118.
κήρυκες: Οι κήρυκες εδώ προσφέρουν υπηρεσία στο τραπέζι, κύριο έργο τους όμως ήταν να συγκαλούν τον λαό σε συνέλευση (βλ. και το σχόλιο 3 της 7ης Ενότητας, σελ. 51).
- 4 (στ. 121)
παίζοντας τους πεσσούς: παίζοντας με βότσαλα ένα παιχνίδι ανάλογο με το δικό μας τάβλι ή ντάμα (βλ. την εικ. 2).
πήρε το χάλκινο κοντάρι της, ύστερα την προσφώνησε μιλώντας, και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά:

Eίπε και τράβηξε μπροστά η Aθηνά Παλλάδα, λάμποντας τα μάτια,
« Ξένε μου, καλωσόρισες , έλα να σε φιλέψουμε κι αφού το δείπνο μας χορτάσεις, τότε μας λες τον λόγο της επίσκεψής σου.»
Tο δόρυ 7 της μετέφερε, για να το στήσει σε ψηλή κολόνα, το 'βαλε μέσα στην καλοξυσμένη θήκη, όπου και τ' άλλα δόρατα περίμεναν, άνεργα και πολλά, του καρτερόψυχου Oδυσσέα.
6 ακολουθούσε, κι οι δυο τους μπήκαν στο μεγάλο δώμα.
6 ακολουθούσε, κι οι δυο τους μπήκαν στο μεγάλο δώμα.
Ύστερα την οδήγησε σε θρόνο να καθίσει, λεπτουργημένο κι όμορφο, πάνω του απλώνοντας ύφασμα μαλακό, και στήριγμα στα πόδια της έσυρε το σκαμνί.

Tότε μια παρακόρη έφερε νερό, με τ' όμορφο χρυσό λαγήνι, 9 τα χέρια τους να πλύνουν, κι έχυνε το νερό από ψηλά σ' ένα αργυρό λεβέτι 10 μετά τους έσυρε μπροστά γυαλιστερό τραπέζι, ενώ η σεβαστή κελάρισσα 11 είχε την έγνοια να τους φέρει ψωμί κι άφθονο φαγητό, ό,τι καλό τής βρέθηκε, να τους ευχαριστήσει. Στα χέρια του σηκώνοντας ο τραπεζάρχης δίσκους με κρέατα κάθε λογής, τους τα παρέθεσε, στο πλάι ακούμπησε κούπες χρυσές, και κάθε τόσο ο κήρυκας περνούσε, γεμίζοντας κρασί τα κύπελλά τους.
Έφερε πλάι της και το δικό του στολισμένο κάθισμα, παράμερα από τους μνηστήρες, μήπως κι ο ξένος, με τους ξιπασμένους, 8 χάσει το κέφι του και δεν χαρεί το φαγητό ήθελε εξάλλου να ρωτήσει και για τον πατέρα του, που χρόνια τώρα έλειπε στα ξένα.

Σε λίγο αγέρωχοι οι μνηστήρες μπήκαν κι αυτοί στην αίθουσα, πήραν με τη σειρά τους θέση σε θρόνους κι αναπαυτικά καθίσματα. Tότε τους έχυναν νερό στα χέρια τους οι κήρυκες,
Tότε κι ο κήρυκας φέρνει και δίνει την πανέμορφη κιθάρα στου Φήμιου 12 τα χέρια, που τραγουδούσε στους μνηστήρες από ανάγκη έκρουσε ωστόσο τις χορδές, ψάχνοντας τον σκοπό για ωραίο τραγούδι.

w Yποδοχή και φιλοξενία της θεάς
ἔπεα πτερόεντα <122>/138 χαῖρε, ξεῖνε, <123>/139
4. Θρόνος με υποπόδιο του 8ου αι. π.X. (ξύλο και ασήμι) - από βασιλικό τάφο στη Σαλαμίνα της Kύπρου. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)

w Eίσοδος και των μνηστήρων στο «μέγαρο»
5. Γεωμετρικός κρατήρας του 8ου αι. π.X. (Άργος, Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 6 (στ. 141) Παλλάδα: Επώνυμο της Aθηνάς που ερμηνεύεται είτε ως παρθένος είτε ως η πάλλουσα το δόρυ.
- 8 (στ. 150) ξιπασμένοι (μνηστήρες) : αλαζονικοί, υπεροπτικοί ( ὑπερφίαλοι , στο αρχαίο κείμενο).
- 7 (στ. 143) το δόρυ της μετέφερε: Πρόκειται για το ελαφρύ κοντάρι του «Mέντη» και όχι για το δόρυ της θεάς.
- (στ. 154) χρυσό λαγήνι:
- (στ. 154) χρυσό λαγήνι:
- 11 (στ. 157) σεβαστή κελάρισσα: έμπιστη υπηρέτρια που είχε την ευθύνη για τα τρόφιμα και τα ποτά του σπιτιού, που αποθηκεύονταν στο κελάρι (υπόγεια συνήθως αποθήκη) σήμερα λέγεται οικονόμος.

(στ. 172)
Φήμιος (<φήμη) : ο περίφημος αοιδός που τραγουδούσε για τους μνηστήρες στα ανάκτορα της Iθάκης από ανάγκη.
(στ. 156)
χρυσό κανάτι (πρβλ. τα πήλινα κανάτια των εικόνων 9 και 14, πιο κάτω). αργυρό λεβέτι: ασημένια λεκάνη, βλ. την εικόνα 15, στη σελ. 30 (πρβλ. λέβητας, π.χ., ο λέβητας της κεντρικής θέρμανσης).
δούλες γεμίζαν με ψωμί πλεχτά πανέρια, έφηβοι τους κρατήρες με πιοτό ξεχείλιζαν, κι αυτοί τα χέρια τους απλώνουν στο έτοιμο τραπέζι. Kαι μόνο όταν κόρεσαν τον πόθο τους με το φαΐ και το πιοτό, τραβούσε άλλα πια η ψυχή τους: τραγούδι, μουσική, χορό συμπλήρωμα απαραίτητο σ' ένα καλό τραπέζι.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
6. Συμπόσιο. Tοιχογραφία του 480 π.X. από τάφο της Kάτω Iταλίας. (Mουσείο Paestum)
7. Mελανόμορφη κύλικα - τέλος του 6ου αι. π.X. (Πετρούπολη, Mουσείο Eρμιτάζ)

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- 1. Tα ακόλουθα αποσπάσματα δείχνουν την υποδοχή και τη φιλοξενία του Tηλέμαχου στην Πύλο και στη Σπάρτη. Aφού τα διαβάσετε, ερευνήστε αν επαναλαμβάνεται η ίδια περίπου εθιμοτυπία* με εκείνη που είδαμε στην υποδοχή και στη φιλοξενία της Aθηνάς-Mέντη στην Iθάκη:
-  εγκάρδια υποδοχή και πρόσκληση σε γεύμα (134-139),
-  μετά το γεύμα, ερωτήσεις για την ταυτότητα του ξένου (139-140),
- εξαιρετικές περιποιήσεις (143-161),
- λουτρό και ανταλλαγή δώρων, που θα προταθούν στο τέλος της φιλοξενίας (α 344-353).

α. O Tηλέμαχος και ο «Mέντορας» 13 φτάνουν στην παραλία της Πύλου, όπου
- ο Nέστορας 14 πρόσφερε θυσία στον Ποσειδώνα (ραψ. γ 34-78/<31-70>)
Έφτασαν στων Πυλίων τη σύναξη, πλησίασαν τους θρόνους
- 40 Πρώτος ο γιος του Nέστορα Πεισίστρατος, που βρέθηκε κοντύτερα, τους έσφιξε το χέρι, και των δυο, τους πήγε στο τραπέζι, τους κάθισε στην αμμουδιά της θάλασσας πάνω σε μαλακές προβιές,
- 35 όπου ήταν καθισμένος με τους γιους του ο Nέστορας γύρω του οι εταίροι* ετοίμαζαν το γεύμα, έψηναν κρέατα, άλλα τα σούβλιζαν. Mόλις είδαν τους ξένους, έτρεξαν όλοι προς το μέρος τους, τους έτειναν το χέρι για το καλωσόρισμα, τους προσκαλούσαν να καθίσουν.
- 43-44 ανάμεσα στον αδελφό του Θρασυμήδη / και στον καλό πατέρα του. 15
- 75 Όταν εκόρεσαν τον πόθο τους για το φαΐ, για το πιοτό,
- 45 Tους πρόσφερε κομμάτι από τα σπλάχνα, τους κέρασε κρασί με τη μαλαματένια κούπα [...].
τον λόγο πήρε μεταξύ τους πρώτος ο [...] Nέστωρ: «Eίναι νομίζω η καλύτερη στιγμή τώρα να τους ρωτήσουμε, που χάρηκαν το φαγητό οι ξένοι, να μάθουμε ποιοι τέλος πάντων είναι. [...]»
- 75 Όταν εκόρεσαν τον πόθο τους για το φαΐ, για το πιοτό,

[Προς το τέλος της επίσκεψης ο Tηλέμαχος δέχεται λουτρό, γ <464-5>.]
8. Xρυσό μυκηναϊκό κύπελλο από τάφο στο Bαφειό της Λακωνίας. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
9. Πήλινο κανάτι μινωικής εποχής από τις ανασκαφές της Θήρας.
- 13 O Mέντορας ήταν φίλος του Oδυσσέα και σ' αυτόν ο βασιλιάς της Iθάκης είχε εμπιστευτεί το σπιτικό του, όταν έφευγε για την Tροία. Mε τη μορφή του Mέντορα η Aθηνά συνόδευσε τον Tηλέμαχο στο ταξίδι του για τη Σπάρτη.
- 15 Oι στίχοι 43 και 44 ενώθηκαν, γι' αυτό χωρίζονται με μια πλάγια γραμμή ( / ). Η ένωση στίχων γίνεται, όπου είναι ανάγκη, για εξοικονόμηση χώρου.
- 14 O Nέστορας ήταν βασιλιάς της μυκηναϊκής Πύλου.
30 32
39 40-41 48 52

3η ENOTHTA: α 109-173/<96-155>

β. O Tηλέμαχος, συνοδευόμενος από τον Πεισίστρατο, τον γιο του Nέστορα, φτάνουν στο παλάτι του Mενέλαου στη Σπάρτη (δ 23/<20> κ.ε.)
Aυτοί, δυο ξένοι, στο πρόθυρο του παλατιού σταματημένοι με τ' άλογά τους, γενναίος ο Tηλέμαχος, λαμπρός ο γιος του Nέστορα.

[...] Λύσε λοιπόν
Πρόλαβε όμως και τους είδε ο Eτεωνέας, ακόλουθος του τιμημένου Mενελάου με κύρος, που τρέχοντας επέρασε τις κάμαρες του παλατιού για να τους αναγγείλει στον βασιλέα, ποιμένα του λαού του. Στάθηκε πλάι του, του μίλησε, και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά: «Kάποιοι, δυο ξένοι, αρχοντικέ Mενέλαε [...]. Kαι τώρα πες μου, να τους ξεπεζέψουμε τα γρήγορα άλογα, ή να τους ξαποστείλουμε να παν αλλού, αν άλλος ήθελε να τους φιλέψει.» Aλλά ο ξανθός Mενέλαος τον αποπήρε με βαριά αγανάκτηση: «Eτεωνέα, του Bοήθου γιε, δεν ήσουν άλλοτε τόσο μωρός στο παρελθόν μα να που τώρα ανόητα μιλάς, σαν άμυαλο παιδί. [...]

των ξένων τ' άλογα και πέρασέ τους μέσα να χαρούν / το φαγοπότι μας.» [...]
των ξένων τ' άλογα και πέρασέ τους μέσα να χαρούν / το φαγοπότι μας.» [...]
Kαι να κι ο τραπεζάρχης, ανεμίζοντας πινάκια με κρέατα κάθε λογής, τα πρόσφερε, κι έβαλε πλάι τους μαλαματένιες κούπες.
Όταν τους πέρασαν στο θείο παλάτι, έμειναν έκθαμβοι [...]. Kι αφού τη χάρηκαν τα μάτια τους την τόσην ομορφιά, επήγαν στους γυαλιστερούς λουτήρες να λουστούν. [...] ύστερα τους οδήγησαν σε θρόνους, να καθίσουν πλάι στον Mενέλαο, τον γιο του Aτρέα. Aμέσως μια θεραπαινίδα, κρατώντας πάγκαλο χρυσό κανάτι, από ψηλά τούς έχυνε νερό σ' ένα λεβέτι ασημωμένο, τα χέρια τους να νίψουν μετά τους έστρωσε καλόξυστο τραπέζι. Όπου η σεμνή κελάρισσα τους έφερε μπροστά φαγώσιμα πολλά, θέλοντας να τους ευχαριστήσει.

Tότε ο ξανθός Mενέλαος τους δεξιώθηκε μ' αυτά τα λόγια:
[O Mενέλαος όμως δεν θα προλάβει να τους ρωτήσει, καθώς η Eλένη θα αναγνωρίσει τον Tηλέμαχο από την ομοιότητα που έχει με τον πατέρα του έτσι, τον ρωτάει μόνο:] «Γενναίε Tηλέμαχε, ποια ανάγκη σ' έφερε στα μέρη μας [...]; [...].» [Πριν φύγει από τη Σπάρτη ο Tηλέμαχος, στη ραψωδία ο <75> κ.ε., δέχεται πολύτιμα δώρα από τον Mενέλαο και την Eλένη.]
«Πιάστε ψωμί για καλωσόρισμα κι όταν γευτείτε και χορτάσετε το δείπνο, τότε θα σας ρωτήσουμε τους δυο να πείτε ποιων ανθρώπων είσαστε οι βλαστοί [...].»

13. Koρινθιακό πινάκιο/πιάτο του 6ου αιώνα π.Χ. (Από τις ανασκαφές του 1930 στην Ιθάκη)
10. Θρόνος με επένδυση ελεφαντοστού από τάφο στη Σαλαμίνα της Kύπρου - 8ος αι. π.X. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)
11. Πήλινος λουτήρας από το ανάκτορο του Nέστορα στην Πύλο.
12. Χαμηλό κάθισμα. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 6ου αιώνα π.Χ. (Οξφόρδη, Μουσείο Ashmolean)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

2. [Τραγούδι της ξενιτιάς]
- - Kαρδιά, με δεκαοχτώ κλειδιά τι στέκεις κλειδωμένη; Για δε γελάς, για δε γλεντάς, για δε χαροκοπιέσαι;
(= γιατί δεν διασκεδάζεις; )
- - Tι να σας πω, τι να σας πω, τι να σας κουβεντιάσω; Tα χέρια που με κλείδωσαν είν' μακριά στα ξένα.
- (Γ. Iωάννου, Tα δημοτικά μας τραγούδια, Aθήνα 1966)
- 8 Aναζητήστε ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στην ψυχική κατάσταση του Tηλέμαχου και του ήρωα του δημοτικού τραγουδιού της ξενιτιάς.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Πώς παρουσιάζεται η κατάσταση στα ανάκτορα της Iθάκης τώρα που ο Oδυσσέας απουσιάζει;
- 3. α. Πώς παρουσιάζονται οι μνηστήρες στην Ενότητα αυτή; (με βάση τους προσδιορισμούς που τους αποδίδονται και όσα λέγονται γι' αυτούς στους στίχους 119-126, 150-151, 162-172).
- 2. Aντιστοιχίστε τα πρόσωπα που βοηθούν στα γεύματα Aθηνάς-Tηλέμαχου και μνηστήρων με τις υπηρεσίες που προσφέρει το καθένα: π.χ.: οι κήρυκες ετοιμάζουν και σερβίρουν το κρασί (στ. 123-124, 161), χύνουν νερό στα χέρια (στ. 164) ένας κήρυκας δίνει την κιθάρα στον Φήμιο (στ. 171-172)
- β. Ποια σημεία ενοχοποιούν τους μνηστήρες και μας προϊδεάζουν έτσι για την τύχη τους;
- 5. Nα διακρίνετε τις σκηνές της Ενότητας (δίνοντας έναν τίτλο στην καθεμιά) και τις εικόνες μιας σκηνής. Λάβετε όμως πρώτα υπόψη σας τα εξής σχετικά:
- 4. Πώς παρουσιάζεται ο Tηλέμαχος στους στίχους 127-153;

Mε τον όρο εικόνα, στη λογοτεχνία, εννοούμε την περιγραφή που προκαλεί στον αναγνώστη ή στον ακροατή την εντύπωση ότι βλέπει μπροστά του αυτό που περιγράφεται (π.χ., την υποδοχή της Aθηνάς-Mέντη από τον Tηλέμαχο, 136-137). Eικόνες είναι κυρίως οι οπτικές, αυτές δηλαδή που περνούν από τα μάτια μας, όταν διαβάζουμε ή ακούμε ένα λογοτεχνικό κείμενο, εικόνες όμως λέμε κι αυτές που ερεθίζουν τις άλλες αισθήσεις μας (την ακοή, την όσφρηση κτλ.), οπότε (αντίστοιχα) τις χαρακτηρίζουμε ακουστικές, οσφρητικές κτλ. για παράδειγμα, από τον στίχο 124 έχουμε και ακουστική εικόνα. O όρος σκηνή είναι έννοια ευρύτερη: παρουσιάζει ένα μέρος της δράσης που έχει ενότητα, μπορεί όμως να περιλαμβάνει περισσότερες από μία εικόνες, όπως, λόγου χάρη, ο αύλειος χώρος του παλατιού (116-142). Bασικά κριτήρια για τη διάκριση των σκηνών είναι: α. η αλλαγή τόπου, β. η αλλαγή προσώπων, γ. η αλλαγή τόπου και προσώπων, δ. η διαφοροποίηση του χρόνου.

14. Kaνάτι της 2ης χιλιετίας π.Χ. από τη Λάπηθο της Κερύνειας. (Λευκωσία, Μουσείο Κύπρου)
15. Eπάργυρος λέβητας - 7ος αι. π.X. (Pώμη, Bίλα Tζούλια)

3η ENOTHTA: α 109-173/<96-155>
- 6. Διαθεματική δραστηριότητα: H φιλοξενία διαχρονικά * - Eνδεικτικές υποενότητες:
- β. H φιλοξενία σε άλλα κείμενα (π.χ. Z 119-236) και σε άλλα έθνη.
- α. H φιλοξενία στο πλαίσιο της Oδύσσειας:θεσμός με ορισμένη εθιμοτυπία εφαρμογές (στην Iθάκη, στην Πύλο, στη Σπάρτη, στην Ωγυγία, στη Σχερία, στο καλύβι του Eύμαιου) έπιπλα και σκεύη που χρησιμοποιούνται σχέση ξενιστή και ξένου κτλ.
- γ. H φιλοξενία στην καθημερινή ζωή: η παροιμιώδης ελληνική φιλοξενία αλλά και οι επιφυλάξεις απέναντι στον άγνωστο επισκέπτη, τις οποίες επιβάλλουν οι κοινωνικές εξελίξεις τα τελευταία χρόνια κτλ.

Για την εργασία αυτή, θα χρειαστεί να συνεργαστείτε με τον/τη φιλόλογό σας, που θα σας υποδείξει πώς να εργαστείτε, ατομικά ή ομαδικά, πού θα βρείτε στοιχεία σχετικά με τη φιλοξενία, εκτός από την Oδύσσεια  να αξιοποιήσετε και δικές σας εμπειρίες, αλλά και γνώσεις που έχετε αποκτήσει από εξωσχολικά βιβλία, να ρωτήσετε τους δικούς σας κτλ.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Aναδιηγηθείτε με λίγα λόγια την υποδοχή και τη φιλοξενία της Aθηνάς-Mέντη από τον Tηλέμαχο, με βάση τους στίχους 133-161.
16. Kάτοψη του μυκηναϊκού ανακτόρου της Πύλου, που οικοδομήθηκε τον 13ο αι. π.X.
- 8 Δείτε στη σελίδα 33 του βιβλίου σας Aρχαία Iστορία τον πυρήνα του μυκηναϊκού ανακτόρου, που επονομαζόταν μέγαρο, και εντοπίστε τον στο παραπάνω ανακτορικό συγκρότημα. Nα διακρίνετε ακόμη την εξώθυρα, την αυλή και τις πύλες, που αναφέρονται στους στίχους 117-120.

4η ENOTHTA: α 174-360/<156-324>
ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
A'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ: Διάλογος του Tηλέμαχου με την Aθηνά-Mέντη, που προβάλλει:
-  τις προσπάθειες της Aθηνάς να τον ενθαρρύνει και να τον πείσει να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού
-  τα προβλήματα του Tηλέμαχου
Tην ίδια ώρα ο Tηλέμαχος γύρισε να μιλήσει στη γλαυκόματη 1 Aθηνά, γέρνοντας το κεφάλι προς το μέρος της, να μην τον πάρουν είδηση οι άλλοι:
Aνταποκρίθηκε, τα μάτια λάμποντας, αμέσως η θεά Aθηνά: «Πρόθυμα κι ακριβώς, όσα ζητάς να μάθεις, θα σου πω: Mέντης το όνομά μου, γιος του εμπειροπόλεμου Aγχιάλου, ο ίδιος τους θαλασσινούς Tαφίους κυβερνώ εδώ μ' ένα καράβι και συντρόφους έφτασα, έτοιμος να ανοιχτώ στο μπλάβο 3 πέλαγος, πηγαίνοντας σ' αλλόγλωσσους ανθρώπους, στην Tεμέσα 4 γυρεύω ν' ανταλλάξω σίδηρο γυαλιστερό που φέρνω, με χαλκό 5 κι όσο για το καράβι μου, με περιμένει κάπου εκεί στα χτήματα, έξω από την πόλη, στο λιμάνι Pείθρο,

«Kαλέ μου ξένε, θα με παρεξηγήσεις αν γυμνή τη σκέψη μου σου πω; Tο μέλημά τους, ξένε, είναι αυτά που βλέπεις: κιθάρα και τραγούδι, εύκολο μέλημα, αφού ατιμώρητοι ρημάζουν ξένα αγαθά ενός που τα λευκά του οστά, κάπου αφημένα στη στεριά, τα σάπισε η νεροποντή, ή και το κύμα τα παρασύρει του πελάγου. Aν όμως στην Iθάκη γύριζε εκείνος, αν μπρος στα μάτια τους τον έβλεπαν όλοι τους λέω πως θα ύψωναν ευχή, πόδια να είχαν ελαφρότερα, 2 παρά να τους βαραίνει ο πλούτος με μαλάματα και ρούχα. Mα τώρα αυτός αφανισμένος, όπως αφανίστηκε, με θάνατο άσχημο, δεν άφησε σ' εμάς καμιά παρηγοριά κι ελπίδα, αν κάποιος από τους θνητούς στη γη που κατοικούμε ισχυριστεί πως θα γυρίσει του γυρισμού του η μέρα χάθηκε και πάει . Όμως εσύ αποκρίσου σ' ό,τι κι αν σε ρωτήσω, καθαρά και ξάστερα: ποιος είσαι κι από πού; [...] / με ποιο καράβι εδώ μας ήλθες; [...] [...] έρχεσαι πρώτη φορά στα μέρη μας, / ή μήπως είσαι φίλος πατρικός. Γιατί κι άλλους πολλούς αυτό το σπίτι καλωσόρισε, αφού κι εκείνος ήταν κοσμογυρισμένος.»

( στ. 174)
- (στ. 182) πόδια να είχαν ελαφρότερα: για να μπορούν να φύγουν γρήγορα.
1. Kεφαλή Aθηνάς. Σχέδιο του K. Παρθένη, 1878-1967.
- w O Tηλέμαχος εξηγεί την κατάσταση του παλατιού και ζητεί πληροφορίες
2. O Oδυσσέας σε χάλκινο νόμισμα της Iθάκης (4ος αι. π.X.).
τοῦ δ' ὤλετο νόστιμον ἦμαρ <168>/187
- w H Aθηνά-Mέντης παρουσιάζεται σαν φίλος πατρικός
γλαυκόματη/ γλαυκῶπις : (η Aθηνά) με τα γλαυκά μάτια, τα μάτια που εκπέμπουν λάμψη, τα αστραφτερά, όπως τα μάτια της γλαύκας (δηλαδή της κουκουβάγιας), του πουλιού που ήταν σύμβολο της Aθηνάς. Aυτό υποδηλώνει η συνήθης απόδοση αυτού του επιθέτου με τη φράση τα μάτια λάμποντας (στη μετάφραση Mαρωνίτη, στ. 197 για παράδειγμα).
- 4 (στ. 203) Tεμέσα/Tεμέση: πόλη φημισμένη για τα ορυχεία χαλκού που είχε ίσως η Tαμασσός της Kύπρου.
- 3 (στ. 202)
μπλάβο πέλαγος: βαθυγάλαζο πέλαγος, που έχει δηλαδή σκούρο μπλε χρώμα.
- 5 (στ. 203-4)
γυρεύω ν ανταλλάξω σίδηρο [...] με χαλκό: H Aθηνά-Mέντης παρουσιάζεται σαν έμπορος που ανταλλάσσει μέταλλα. Ας σημειωθεί ότι στην ομηρική εποχή δεν είχαν ακόμη εφευρεθεί τα νομίσματα και το εμπόριο γινόταν με ανταλλαγή προϊόντων ( ανταλλακτικό εμπόριο: ένας βασικός οικονομικός θεσμός της προνομισματικής εποχής).
189-90
193-94
214 215
231-32
238-39
3. H Aθηνά σε αργυρό αθηναϊκό νόμισμα του 5ου αι. π.X. (Aθήνα, Nομισματικό Mουσείο)
οὐ γάρ πω τέθνηκεν ἐπὶ χθονὶ δῖος 'Οδυσσεὺς <196>/217-8
4. Γλαύκα. (Η άλλη όψη τού πιο πάνω νομίσματος)

w H απάντηση του Tηλέμαχου
Tης αντιμίλησε ο Tηλέμαχος με φρόνηση και γνώση: «Δεν θα σου κρύψω, ξένε, τίποτε, τη σκέψη μου θα φανερώσω η μάνα μου ισχυρίζεται πως είμαι γέννημα δικό του, όμως / εγώ δεν ξέρω [...]. Άμποτε να 'μουν ενός άλλου ο γιος, καλόμοιρου, που τα γεράματα τον βρίσκουν μέσα στ' αγαθά του 13 τώρα φαντάσου, ο πιο δυστυχισμένος που γεννήθηκε σ' αυτόν τον κόσμο, αυτός μου λένε πως με γέννησε [...].»

| 6 7   | (στ. 206)  (στ. 207)   | δασωμένο Nήιο:  βουνό της Iθάκης (βλ. τον χάρτη της Iθάκης στη σελ. 4). είμαστε αμοιβαίοι φίλοι: H Aθηνά παρουσιάζεται στον Tηλέμαχο και σαν φίλος πατρικός βλέπουμε έτσι μια φιλική σχέση που θεμε- λιωνόταν σε συνθήκες φιλοξενίας και κληροδοτούνταν από πατέρα σε παιδί. H  φιλοξενία δηλαδή ήταν ένας αναγκαίος κοινωνικός  θεσμός για την προστασία των ξένων σε εποχές που η συγκοινωνία δεν ήταν εύκολη ούτε υπήρχε υποδομή για διαμονή σε άλλη πόλη  ή χώρα. H σπουδαιότητα του θεσμού αυτού υποδηλώνεται από τη σύνδεσή του με τη θρησκεία τους ξένους δηλαδή τους προστάτευε  ο Δίας (ο Ξένιος Δίας). Ήταν, έτσι, ηθική υποχρέωση όλων η προσφορά φιλοξενίας. Λαέρτης:  Ο πατέρας του Oδυσσέα, ο οποίος ζει, όπως αναφέρεται στους στίχους 208-211.   |
|-------|------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 8     | (στ. 208)              |                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    |
| 9     | (στ. 214)              | η φήμη  μ' έφερε (εδώ με την εξής σημασία) :  η διάδοση, μια ανεξακρίβωτη πληροφορία, μ' έφερε.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    |
| 10 11 | (στ. 217)  (στ. 224)   | θείος/ δῖος  ( <Zεύς-Διός) :  προσδιορισμός ξεχωριστών ηρώων (βλ. και το σχόλιο 11 της 1ης Ενότητας, σελ. 19). μάντης:  Ο μάντης, σύμφωνα με τις αντιλήψεις των ανθρώπων της ομηρικής εποχής, είχε το χάρισμα να προλέγει το μέλλον βασι- ζόμενος σε (θεϊκά) σημάδια, όπως το πέταγμα και οι κραυγές των πουλιών, ή και χωρίς σημάδια. Ήταν λοιπόν ένας περιζήτητος                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| 12    | (στ. 228)              | επαγγελματίας. Mαντικές ικανότητες όμως εκδήλωναν και απλοί άνθρωποι. Θα βρει [...] πολυμήχανος: Eδώ υπογραμμίζεται ο ανθρωποκεντρικός * χαρακτήρας της Oδύσσειας. Άμποτε [...] αγαθά του:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         |
| 13    | (στ. 241-2)            | Προβάλλει εδώ το ιδανικό της ευτυχισμένης ζωής ως τα γηρατειά στους στίχους 263-266 όμως προβάλλει  και το ηρωικό ιδανικό του τιμημένου θανάτου του ήρωα, που αφήνει δόξα και στον γιο του. Oι αξίες αυτές της ζωής εναλλάσσονται  κατά τη μετατρωική εποχή, ανάλογα με τις συνθήκες της στιγμής.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 |

κάτω απ' το δασωμένο Nήιο. 6 Nαι, καμαρώνουμε πως είμαστε αμοιβαίοι φίλοι, 7 γονικοί κι ανέκαθεν πήγαινε, αν θέλεις, να ρωτήσεις τον ανδρείο Λαέρτη, 8 γέροντα πια, που τώρα ακούω δεν κυκλοφορεί σαν άλλοτε στην πόλη αποτραβήχτηκε στα χτήματα, βαρύς από τα βάσανα και μόνος, με μια γερόντισσα που τον υπηρετεί [...]. Kαι να 'με τώρα η φήμη μ' έφερε 9 πως βρίσκεται ο πατέρας σου κιόλας στην πόλη φαίνεται όμως οι θεοί τού φράζουνε τον δρόμο ακόμη. Ωστόσο ο θείος 10 Oδυσσέας δεν πέθανε, και δεν τον σκέπασε της γης το χώμα είναι, πιστεύω, ζωντανός, κι ας εμποδίζεται στη μέση του ανοιχτού πελάγους [...]. Άκουσε όμως τώρα τη μαντεία μου, όπως μέσα στον νου μου την ξυπνούν οι αθάνατοι κι όπως νομίζω πως θα γίνει δεν ισχυρίζομαι πως είμαι μάντης, 11 μήτε και καλοξέρω να εξηγήσω τα σημάδια των πουλιών, κι όμως: πολύν καιρό ακόμη δεν θα μείνει εκείνος μακριά από την πατρίδα του έστω κι αν τον κρατούν στα σίδερα, θα βρει τον τρόπο να γυρίσει, αυτός που είναι πολυμήχανος. 12 Mα τώρα απάντησε στο ερώτημά μου και μίλησέ μου ειλικρινά: αν, ένα τέτοιο παλικάρι, είσαι του Oδυσσέα, ο δικός του γιος απίστευτο πώς μοιάζεις στο πρόσωπο και στα όμορφά σου μάτια / εκείνου [...] . »

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Tότε η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, ανταποκρίθηκε: «Όχι, δεν το νομίζω πως οι θεοί έχουν ορίσει τη γενιά σου ανώνυμη στο μέλλον, αφού σε γέννησε τέτοιον που είσαι η Πηνελόπη. 14 Kαι τώρα κάτι άλλο πες μου, ειλικρινά τι γλέντι είναι αυτό; τι σόι συνάθροιση; ποια η δική σου υποχρέωση; καμιά γιορτή; ή μήπως γάμος; Πάντως δεν πρόκειται για γεύμα εταιρικό  15 γιατί πολύ ξεδιάντροποι μου φαίνονται και ξιπασμένοι, έτσι που τρων αυτοί και πίνουν στο παλάτι θα αγανακτούσε ασφαλώς, τα τόσα αίσχη βλέποντας, αν κάποιος κατά τύχη ερχόταν, φτάνει να ήταν συνετός.»

Aλλά δεν κλαίω, δεν στενάζω εκείνον μόνο, αφού μου δώσαν οι θεοί πρόσθετα και μεγάλα βάρη: όσοι τριγύρω στα νησιά αρχηγεύουν, οι πρώτοι στο Δουλίχιο, στη Σάμη 18 και στη δασωμένη Zάκυνθο, κι άλλοι, ρηγόπουλα στον βράχο της Iθάκης, όλοι τους έγιναν της μάνας μου μνηστήρες και μας μαδούν το σπιτικό εκείνη μήτε τον φριχτό τους γάμο αρνείται, μήτε και βρίσκει δύναμη να δώσει τέλος στην υπόθεση στο μεταξύ οι μνηστήρες αρπάζουν και ρημάζουν τα αγαθά μου - σε λίγο θα κατασπαράξουνε κι εμένα.»
Tης αποκρίθηκε ο Tηλέμαχος, φρόνιμος πάντα και με γνώση: «Aφού τέτοια ερωτήματα μου θέτεις, γυρεύοντας εξήγηση ήταν ένας καιρός που αυτό το σπίτι είχε την τύχη του στα πλούτη, στις τιμές, όσο εκείνος κατοικούσε αυτή τη χώρα. Aλλά βουλήθηκαν αλλιώς κάποιοι θεοί, βάζοντας το κακό στον νου τους, και τώρα εκείνον άφαντον τον έκαναν, παρά κανέναν άλλον. Aν έβρισκε τον θάνατο, δεν θα 'ταν ο καημός μου τόσος, αν είχε σκοτωθεί στην Tροία εκεί, με τους συντρόφους του στο πλάι, ή, με το τέλος του πολέμου, ξεψυχούσε στων δικών τα χέρια τότε οι Παναχαιοί θα τον τιμούσαν τύμβο 16 υψώνοντας, και για κληρονομιά στον γιο του θ' άφηνε μεγάλη δόξα. Mα να που τώρα ανήκουστον τον έχουν αναρπάξει οι Άρπυιες, 17 κι εξαφανίστηκε, χωρίς κανείς να μάθει πού και πώς, αφήνοντας σ' εμένα οδυρμούς κι οδύνες.

(στ. 247-8)
15 16
(στ. 251-2) (στ. 265)

(στ. 267)

(στ. 273)

w H Aθηνά ζητεί πρόσθετες εξηγήσεις
ἐπεὶ οὐκ ἔρανος τάδε γ' ἐστὶν <226>/251-2

w O Tηλέμαχος εκθέτει τα προβλήματά του
- 5. O τύμβος του Mαραθώνα προς τιμήν των Aθηναίων που έπεσαν στην ομώνυμη μάχη το 490 π.X.
6. Άρπυιες με χέρια-λαβές. Aγγειογραφία του 7ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο - αντίγραφο)
Όχι, δεν το νομίζω [...] η Πηνελόπη: Tο νόημα των δύο αυτών στίχων : η γενιά σου έχει εξασφαλίσει το καλό της όνομα, λόγω της δικής σου υπεροχής.
θα τον τιμούσαν τύμβο υψώνοντας: Ο τύμβος ήταν σωρός από χώμα που υψωνόταν πάνω στον τάφο ενός ή περισσότερων νεκρών π.χ. ο τύμβος του Mαραθώνα (βλ. την εικόνα 5 πιο πάνω). Tο έθιμο αυτό διασώζεται μέχρι τώρα στη συνήθεια να ρίχνουν λίγο χώμα στον λάκκο του νεκρού όσοι παρευρίσκονται στην ταφή του.

γεύμα εταιρικό: γεύμα συντροφικό, στο οποίο συνεισφέρουν όλοι όσοι συμμετέχουν.
τον έχουν αναρπάξει οι Άρπυιες: Oι Άρπυιες ήταν φτερωτές δαιμονικές θεότητες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, προσωποποίηση των θυελλωδών ανέμων (βλ. την εικ. 6) σ' αυτές απέδιδαν την εξαφάνιση ανθρώπων που χάνονταν χωρίς να αφήνουν ίχνη. Στη νεοελληνική μυθολογία έχουν διασωθεί ως Aνεμικές ή Aερικά.
Δουλίχιο [...] Σάμη: το Δουλίχιο μπορεί να είναι η Λευκάδα, ενώ Σάμη φαίνεται πως είναι η Kεφαλλονιά, μια πόλη της οποίας σήμερα ονομάζεται Σάμη. Πρόβλημα υπάρχει ακόμη και για την ταύτιση της ομηρικής Iθάκης με τη σημερινή.

294 295
319 320
Tου αντιμίλησε με πάθος η Aθηνά Παλλάδα: «Aλίμονο κι αλήθεια, μακριά σου χρόνια ατέλειωτα, πόσο ο Oδυσσέας σού λείπει! Που θα μπορούσε, τιμωρός, το χέρι να σηκώσει στους αναίσχυντους μνηστήρες. Γιατί, αν τώρα ερχόταν και στην εξώθυρα του παλατιού στεκόταν, με περικεφαλαία, την ασπίδα και τα δυο του δόρατα, ίδιος στην όψη, σαν την πρώτη εκείνη μέρα που τον είδα εγώ στο σπίτι μας, να πίνει και να ευφραίνεται. [...] Aν με την ίδια όψη ο Oδυσσέας έπεφτε στους μνηστήρες, ο θάνατός τους λέω δεν θ' αργούσε, πικρός ο γάμος θα τους έβγαινε. Όμως αυτά, όπως και να 'ναι, οι θεοί τ' αποφασίζουν, αν πίσω εκείνος θα γυρίσει εκδικητής, ή μήπως κι όχι, στο παλάτι του. Eσένα τώρα συμβουλεύω να σκεφτείς, να βρεις τον τρόπο, και να διώξεις απ' το σπίτι τους μνηστήρες. Άκου λοιπόν τι θα σου πω, και βάλε το καλά στον νου σου: αύριο κιόλας, καλώντας σε συνέλευση 19 τους τίμιους Aχαιούς, σ' όλους μπροστά εξηγήσου, κι ας είναι μάρτυρές σου οι θεοί δώσε διαταγή για τους μνηστήρες, πως πρέπει να ξεκουμπιστούν, να παν στα σπίτια τους ύστερα η μάνα σου, αν η καρδιά της φλέγεται για νέο γάμο, πίσω ας γυρίσει στο παλάτι του πατέρα της, αυτός έχει και δύναμη και πλούτη εκεί ας της ταιριάξουνε τον γάμο, και να της ετοιμάσουνε γενναία προικιά, όσα στη θυγατέρα τους αρμόζουν, να τη συνοδεύσουν. Για σένα πάλι, έχω άλλη συμβουλή, φρόνιμη αν σ' αυτή υπακούσεις: καράβι σήκωσε, το πιο γερό, μ' είκοσι κωπηλάτες, και πήγαινε να μάθεις νέα του πατέρα σου, αν κάποιος άνθρωπος θνητός κάτι θα έχει να σου πει [...]. Πρώτα να πας στην Πύλο, ρωτώντας τον σεβάσμιο Nέστορα,
που τελευταίος γύρισε από τους άλλους Aχαιούς [...]. Eκεί ανίσως τον νόστο ακούσεις του πατέρα σου, πως ζει, μ' όλη την παιδωμή σου, 20 κάνε υπομονή γι' αυτόν τον χρόνο αν μάθεις όμως πως τον βρήκε ο θάνατος κι έσβησε η ζωή του, τότε γυρίζεις πίσω στη γλυκιά πατρίδα, υψώνεις επιτάφιο σήμα, 21 τιμώντας τον νεκρό και με κτερίσματα 22 πολλά, όσα του πρέπουν - ύστερα δώσε και τη μάνα σου σε κάποιον άλλον άντρα.
ύστερα συνεχίζεις για τη Σπάρτη, να δεις και τον ξανθό Mενέλαο,
ύστερα συνεχίζεις για τη Σπάρτη, να δεις και τον ξανθό Mενέλαο,

Kι όταν τελειώσεις μ' όλα αυτά και γίνουν πράξη, τότε με νου και σκέψη συλλογίσου, τρόπο να βρεις,
(στ. 301-4)
20 21 22
(στ. 320) (στ. 323)
αύριο κιόλας, [...] στα σπίτια τους: H Aθηνά συμβουλεύει τον Tηλέμαχο να συγκαλέσει συνέλευση / ἀγορὰν των πολιτών. Προβάλλει λοιπόν εδώ ένας πολιτικός θεσμός (αδιαμόρφωτος πάντως ακόμη, όπως θα φανεί στη συνέχεια). '
υψώνεις επιτάφιο σήμα: υψώνεις τύμβο προς τιμήν του πατέρα σου (σε κενοτάφιο, βέβαια).
μ όλη την παιδωμή σου: μ' όλα τα βάσανά σου.
κτερίσματα: Nεκρικές τιμές και, κυρίως, προσφιλή αντικείμενα του νεκρού, που τοποθετούνταν στον τάφο του το χρυσό κύπελλο, για παράδειγμα, στη σελ. 28 του βιβλίου σας, εικ. 8, είναι κτέρισμα.

w H Aθηνά ενθαρρύνει και συμβουλεύει τον Tηλέμαχο
7. Oι δύο πλευρές νομίσματος της Iθάκης με τις μορφές του Oδυσσέα και της Aθηνάς (4ος αι. π.X.).
8. Πήλινο ομοίωμα πλοίου του 6ου αι. π. X. από την Aμαθούντα της Kύπρου. (Λάρνακα, Μουσείο Πιερίδη)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
μες στο παλάτι, να σκοτώσεις τους μνηστήρες, 23 με δόλο ή κι αναφανδόν 24 δεν πρέπει αλήθεια σαν μωρό παιδί να φέρεσαι, αφού δεν είσαι πια κανένα παιδαρέλι.
δείξου κι εσύ πως είσαι παλικάρι, να σε δοξάσουν οι μελλούμενες γενιές. 25 Όσο για μένα, αρμόζει να κατηφορίσω στο γοργό καράβι μου και στους συντρόφους - θα αδημονούν 26 μες στη μεγάλη αναμονή τους. Δικό σου μέλημα τα υπόλοιπα,
Ή μήπως και δεν άκουσες πόσο μεγάλη δόξα, πανανθρώπινη, κατέκτησε ο θείος Oρέστης, αφότου σκότωσε τον πατροκτόνο του, τον δόλιο Aίγισθο, εκείνον τον φονιά του ξακουστού πατέρα του. Έτσι, καλέ μου, σε βλέπω ωραίο κι αψηλό 

θυμήσου και να σκέφτεσαι τις συμβουλές μου.»
Aμέσως η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, του απάντησε: «Mην προσπαθείς να με κρατήσεις κι άλλο, τώρα που ο δρόμος με καλεί το δώρο σου όμως, όποιο η καρδιά σου επιθυμεί να μου χαρίσεις, μου το προσφέρεις την επόμενη φορά που θ' ανεβώ στο σπίτι σου - διάλεξε να 'ναι το καλύτερο, έτσι κι εσύ θα πάρεις άξιο αντιχάρισμα. 29 »
Πάλι της αποκρίθηκεν ο τόσο γνωστικός Tηλέμαχος: «Ξένε, το ξέρω πως αυτά τα λόγια σου μ' αγάπη τα προφέρεις, όπως πατέρας στο παιδί του - υπόσχομαι να μην τα λησμονήσω. Aλλά παρακαλώ σε τώρα, λίγο καθυστέρησε, κι ας είναι βιαστικός ο δρόμος σου για να λουστείς, 27 κι ύστερα ευφρόσυνος 28 με δώρο στο καράβι να κατέβεις, που να το χαίρεται η ψυχή σου, πάγκαλο και πολύτιμο, για να σου μείνει από μένα θυμητάρι σταθερό , καθώς οι ξένοι που γνωρίζονται με φίλους ανταλλάσσουν.»

Mίλησε, κι όπως τέλειωσε η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, εχάθη: σαν το πουλί πετώντας, ξέφυγε από το άνοιγμα της στέγης 30 εκείνου όμως την ψυχή την ενδυνάμωσε με θάρρος, ενίσχυσε και στέριωσε τη μνήμη του πατέρα του, για να τον έχει συνεχώς στον νου του. Aυτός καταλαβαίνοντας, έλαμψε ο νους του, τον συνεπήρε θάμβος, ένιωσε πως θεός ήταν ο ξένος, κι αυτόματα κινήθηκε προς τους μνηστήρες, ισόθεος άντρας.
- 23
- (στ. 328)
24 25
(στ. 328-9) (στ. 335)
26 27 28 29 30
(στ. 337) (στ 344) (στ. 344) (στ. 353) (στ. 355)
9. Xάλκινο άγαλμα νεαρού του 4ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
σ' ὁρόω καλόν τε μέγαν τε <301>/334

w O Tηλέμαχος προτείνει λουτρό και δώρο στον «ξένο»
ὅ τοι κειμήλιον ἔσται / ἐξ ἐμεῦ <312-3>/346
- w H Aθηνά αρνείται το δώρο και χάνεται πετώ -ντας, ενώ ο Tηλέμαχος μένει έκθαμβος αλλά και αλλαγμένος
αὐτίκα δὲ μνηστῆρας ἐπῴχετο ἰσόθεος φὼς <324>/360
να σκοτώσεις τους μνηστήρες: H Aθηνά συμβουλεύει τον Tηλέμαχο να επιχειρήσει μόνος του να βρει το δίκιο του. Aυτή η μορφή απόδοσης δικαιοσύνης λέγεται αυτοδικία, ίσχυε σε εποχές που δεν υπήρχε γραπτό δίκαιο (νόμοι), γι' αυτό έβρισκε την επιδοκιμασία της κοινωνίας αλλά και θεϊκή κάλυψη. H αυτοδικία όμως επιβιώνει*, δυστυχώς, και σε εποχές που υπάρχουν γραπτοί νόμοι για την απόδοση δικαιοσύνης (βλ. π.χ. βεντέτες* κρητικές, μανιάτικες κτλ.).
δείξου κι εσύ πως είσαι παλικάρι, να σε δοξάσουν οι μελλούμενες γενιές: H Aθηνά κάνει λόγο εδώ για την υστεροφημία, την καλή φήμη, δηλαδή, που συνοδεύει κάποιον μετά τον θάνατό του.
με δόλο ή κι αναφανδόν: με πανουργία ή σε μάχη φανερή/έντιμη. (Πώς άραγε θα γίνει;)
θα αδημονούν: θα περιμένουν με αγωνία.
ευφρόσυνος: χαρούμενος.

Tο λουτρό και η ανταλλαγή δώρων ολοκληρώνει την εθιμοτυπία της φιλοξενίας, όπως φαίνεται στους στ. 344-353.
θα πάρεις άξιο αντιχάρισμα: θα πάρεις αντάξιο δώρο.
ξέφυγε από το άνοιγμα της στέγης: Στη στέγη, πάνω από την εστία, υπήρχε άνοιγμα, για να φεύγει ο καπνός (όπως φαίνεται στην εικ. 10). Aπό εκεί πρέπει να υποθέσουμε ότι έγινε η ξαφνική και θαυμαστή αναχώρηση της θεάς.

4η ENOTHTA: α 174-360/<156-324>
- 10. Η μεγάλη αίθουσα του ανακτόρου του Νέστορα στην Πύλο με την εστία στο κέντρο. (Αναπαράσταση από τον P. de Jong)
- H εστία του ανακτόρου της Πύλου, όπως σώζεται σήμερα.

Β'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- 1. Eντοπίσετε τυπικά στοιχεία από την αρχή της α ραψωδίας ως εδώ, καθώς και στα αποσπάσματα των ακόλουθων δημοτικών τραγουδιών, αφού λάβετε υπόψη σας τα εξής:
Tυπικά λέγονται τα στοιχεία που επαναλαμβάνονται πανομοιότυπα ή ελαφρά παραλλαγμένα. Μπορεί να είναι συνδυασμοί επιθέτων και ουσιαστικών ή άλλες φράσεις (όπως γλαυκῶπις Ἀθήνη /«η Aθηνά τα μάτια λάμποντας», ἔπεα πτερόεντα/ «και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά») ή στίχοι ολόκληροι (όπως «Tης αντιμίλησε ο Tηλέμαχος με φρόνηση και γνώση») ή θέματα/μοτίβα και σκηνές ολόκληρες (όπως η υποδοχή και η φιλοξενία του επισκέπτη). Δείτε και τα σχετικά με την αυτοσχεδιαστική ικανότητα των αοιδών στο 4ο θέμα της Eισαγωγής (σελ. 10) .

Αποσπάσματα δημοτικών τραγουδιών με έκδηλα τυπικά στοιχεία
- α. [Aπό την αναγγελία ενός θλιβερού γεγονότος]
- - Tρία πουλάκια κάθουνται στον Έλυμπο, στη ράχη. Tο 'να τηράει τη θάλασσα, τ' άλλο την Kατερίνα, το τρίτο, το καλύτερο, μοιριολογάει και λέγει: «T' είν' το κακό που πάθαμε εμείς οι μαύροι κλέφτες [...]
- - Tρία πουλιά οχ' την Πρέβεζα διαβήκαν εις την Πάργα. Tο 'να κοιτάει την ξενιτιά, τ' άλλο τον Αϊ-Γιαννάκη, το τρίτο, το καλύτερο, μοιριολογάει και λέγει: «Πάργα, Tουρκιά σε πλάκωσε [...]

β. [Aπό τον αδιάκοπο πόλεμο του κλέφτη]
- - Τρεις μέρες κάνει πόλεμο, τρεις μέρες και τρεις νύχτες, χωρίς ψωμί, χωρίς νερό, χωρίς ύπνο στο μάτι.
- - Τρεις μέρες κάνει πόλεμο, τρεις μέρες και τρεις νύχτες, δίχως ψωμί, δίχως νερό, δίχως κανέν' μεντάτι [=ενίσχυση ].
(Tα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο του Γ.M. Σηφάκη, Για μια ποιητική του δημοτικού τραγουδιού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Kρήτης, Hράκλειο 2 1998)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
- 2. [Ο θάνατος στον πόλεμο] (κλέφτικο τραγούδι)
Xαρά 'στονε στον πόλεμο το θάνατ' όποιος λάχει, στον πόλεμ' όποιος σκοτωθεί, κερδίζει μα δε χάνει κερδίζ' όνομα αθάνατο και τση τιμής στεφάνι.
(Το απόσπασμα προέρχεται από το βιβλίο του Στ. Aναστασιάδη,
H διδασκαλία των ομηρικώνεπών [...],
σελ. 59, Θεσσαλονίκη 1976.)
- 8 Συσχετίστε τους στίχους 263-266 με το παραπάνω κλέφτικο δημοτικό τραγούδι και αναζητήστε τα κοινά τους σημεία.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η ανθρώπινη μορφή της Aθηνάς στην αρχή του διαλόγου και η θαυμαστή αναχώρησή της στο τέλος;
- 3. Oι θεοί αποφάσισαν τον νόστο του Oδυσσέα. Aπό πού όμως τον εξαρτά η θεά Aθηνά και τι υποδηλώνει αυτό; (Βλ. τον στ. 228 και το αντίστοιχο σχόλιο.)
- 2. Ποια προβλήματα αντιμετωπίζει ο Tηλέμαχος και με ποιους τρόπους κατάφερε η Aθηνά-Mέντης να μεταβάλει την αδρανή στάση του, ώστε να αναλάβει πρωτοβουλίες;
- 4. H φιλοξενία επικράτησε ως θεσμός στην ομηρική εποχή. Για ποιους λόγους;
- 5. Στην Eνότητα αυτή αναφέρονται πολλά πρόσωπα. Nα τα κατατάξετε σε τρεις κατηγορίες, ως εξής:
αυτοί που συνομιλούν:
αυτοί που παρευρίσκονται:
αυτοί που απουσιάζουν,
- 6. Zωγραφίστε τον Oδυσσέα όπως τον περιγράφει η Aθηνά στους στίχους 284-285.
- 8. Στη συζήτησή του με την Aθηνά ο Tηλέμαχος αγνοεί κάποια πράγματα, που οι ακροατές τα γνωρίζουν. H τεχνική αυτή στη λογοτεχνία ονομάζεται ειρωνεία.
- 7. Δραματοποιήστε με έναν δικό σας τρόπο τον διάλογο του Tηλέμαχου με την Aθηνά.

Eιρωνεία, γενικά, σημαίνει αντίθεση ανάμεσα σε κάτι που φαίνεται ή λέγεται και σε κάτι που πράγματι συμβαίνει ή εννοείται. Στη λογοτεχνία ειδικότερα (στο έπος, στην πεζογραφία, στο θέατρο), ειρωνεία σημαίνει συχνά αντίθεση ανάμεσα σε μια φαινομενική και σε μια πραγματική κατάσταση, την οποία αγνοούν οι άμεσα ενδιαφερόμενοι ήρωες, τη γνωρίζει όμως ο ακροατής/αναγνώστης/θεατής και βρίσκεται έτσι σε πλεονεκτική θέση σε σχέση προς αυτούς. Aυτή η μορφή ειρωνείας σχετίζεται με την εξέλιξη της δράσης, γι' αυτό χαρακτηρίζεται δραματική . Θα δούμε και άλλες μορφές ειρωνείας.

- 8 Tι πετυχαίνει ο ποιητής με την τεχνική της ειρωνείας;
Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Aπαντήστε με συντομία στις παρακάτω ερωτήσεις:
- - Σε ποιες ενέργειες έχει να προχωρήσει τώρα ο Tηλέμαχος, σύμφωνα με τις συμβουλές της θεάς;
- - Tι επιδίωξε η Aθηνά κατεβαίνοντας στην Iθάκη;
αλλά αναφέρονται από τους συνομιλητές:

5η ENOTHTA: α 361-497/<325-444>
Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Tο έργο του αοιδού και η απήχηση* των τραγουδιών του
-  O Tηλέμαχος μετά τη συνάντησή του με την Αθηνά
- H παρουσία και το ήθος της Πηνελόπης
Τους τραγουδούσε ο φημισμένος αοιδός, κι εκείνοι καθισμένοι τον ακούν με τη σιωπή τους των Αχαιών τον νόστο τραγουδούσε, πικρόν όπως τον όρισε τον γυρισμό τους απ' την Τροία η Αθηνά Παλλάδα. 1 Τότε από το υπερώο ψηλά 2 συνάκουσε το θείο τραγούδι, και την άγγιξε, του Ικαρίου η κόρη, η Πηνελόπη, σκεφτική και φρόνιμη από τον θάλαμό της κατεβαίνει την ψηλή του σκάλα δεν ήταν μόνη, τη συνόδευαν οι δυο της βάγιες. 3 Kι όταν κοντά με τους μνηστήρες βρέθηκε, η θεία γυναίκα, στήθηκε στην κολόνα εκείνη που κρατεί στερεή τη στέγη, τη λαμπερή μαντίλα της τραβώντας γύρω στα μάγουλά της. Κι ενώ πιστές οι ακόλουθες, δεξιά κι αριστερά, της παραστέκουν, εκείνη δακρυσμένη μίλησε στον θεϊκό αοιδό:

Tης αντιμίλησε όμως ο γνωστικός Tηλέμαχος: «Mητέρα μου, πώς θέλεις ν' αρνηθείς στον τιμημένο μας αοιδό χαρά να δίνει μ' ό,τι βάζει ο νους του; Φταίχτες δεν είναι οι αοιδοί ο Δίας ίσως είναι ο αίτιος, που δίνει στους φιλόπονους ανθρώπους ό,τι θελήσει εκείνος στον καθένα.
« Φήμιε, το ξέρεις πως μπορείς να θέλγεις 4 τους θνητούς και μ' άλλα κατορθώματα μεγάλα, ανθρώπων και θεών, των αοιδών τα γνώριμα τραγούδια ένα απ' αυτά παρακαθήμενος τραγούδησε, κι αυτοί ας πίνουν το κρασί τους σιωπηλοί ετούτο μόνο το τραγούδι μην το συνεχίσεις, θλιβερό κι αβάστακτο σπαράζει την καρδιά μου μες στα στήθη, αφότου με κατοίκησε πένθος μεγάλο κι αλησμόνητο. Tέτοιο το πρόσωπο που εγώ ποθώ, και συνεχώς τη μνήμη μου πληγώνει η μορφή του αντρός μου, με δόξα απέραντη, απλωμένη στην Eλλάδα και μέσα στο Άργος. 5 »

- 1 (στ. 362-4)
- 2 (στ. 365)
από το υπερώο: από τον επάνω όροφο του ανακτόρου, όπου ήταν τα διαμερίσματα των γυναικών (βλ. την εικ. 9, σελ. 43).
- 3 (στ. 368)
- 4 (στ. 374)
μπορείς να θέλγεις: να μαγεύεις, να σαγηνεύεις.
- 1. Oρειχάλκινο αγαλμάτιο αοιδού με τετράχορδη φόρμιγγα του 7ου αι. π.X. (Hράκλειο, Aρχαιολογικό Mουσείο)

w H Πηνελόπη κατεβαίνει στο μέγαρο
Φήμιε, πολλὰ γὰρ ἄλλα βροτῶν θελκτήρια οἶδας / ἔργ' ἀνδρῶν τε θεῶν τε, τά τε κλείουσιν ἀοιδοὶ <337-8>/374-6

w O Tηλέμαχος απευθύνεται στη μητέρα του
των Aχαιών τον νόστο / τραγουδούσε, πικρόν [...]: H Aθηνά, και άλλοι θεοί, οργίστηκαν και τιμώρησαν τους Aχαιούς στον γυρισμό γιατί, κατά την άλωση της Tροίας, δεν σεβάστηκαν τα ιερά τους που ήταν μέσα στην πόλη.
οι δυο της βάγιες: Είναι οι ακόλουθες της βασίλισσας, που τη συνοδεύουν κατά τις εξόδους από το διαμέρισμά της και δουλεύουν μαζί της, όπως και οι παρακόρες (στ. 398).
στην Eλλάδα / και μέσα στο Άργος: Στα χρόνια του Oμήρου δεν είχε ακόμη ονομαστεί Eλλάδα ολόκληρος ο ελληνικός χώρος ως Άργος, επομένως, εδώ πρέπει να νοείται η Πελοπόννησος (βλ. και το σχόλιο 10 της 2ης Ενότητας, σελ. 22), οπότε Eλλάδα είναι ο υπόλοιπος ελλαδικός χώρος.
- 5 (στ. 382-3)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Δεν πρέπει η αγανάκτηση σ' αυτόν να πέφτει, που ψάλλει την κακή μοίρα των Δαναών. Ξέρεις, οι άνθρωποι τιμούν και προτιμούν εκείνο το τραγούδι που τους φαντάζει, ακούγοντας, το τελευταίο. Θάρρος λοιπόν χρειάζεσαι και σφίξε την καρδιά σου να τ' ακούσεις δεν ήταν μόνος ο Oδυσσέας που χωρίστηκε στην Tροία από του νόστου του τη μέρα κι άλλοι πολλοί, γενναίοι άντρες, χάθηκαν και πάνε.
Kατάπληκτη η Πηνελόπη τότε τραβήχτηκε στην κάμαρή της, κρατώντας μέσα της τη συμβουλή του γιου της.

Aλλά καλύτερα να πας στην κάμαρή σου, με τα δικά σου έργα απασχολήσου, τον αργαλειό, τη ρόκα 6 δίνε στις παρακόρες εντολές, για να δουλεύουν με φροντίδα. O λόγος είναι μέλημα του αντρός, του καθενός, και περισσότερο δικό μου σ' αυτό το σπίτι είμαι εγώ ο κυβερνήτης. 7 »
Kι όταν ανέβηκε ψηλά στον θάλαμο, με τις ακόλουθες μαζί, έστησε θρήνο για τον Oδυσσέα, το ακριβό της ταίρι, ωσότου η Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, κλείνει τα βλέφαρά της, σταλάζοντας ύπνο γλυκό.
Tότε λοιπόν τον λόγο πήρε πρώτος ο συνετός Tηλέμαχος: « Mνηστήρες της μητέρας μου, που σας κατέχει υπεροψία και μέθη , 8 προς το παρόν, στου δείπνου την απόλαυση ας δοθούμε, αλλά χωρίς φωνές αλήθεια βρίσκω τόσο ωραίο να ακούει κανείς τον αοιδό μας, τέτοιος που είναι, θα 'λεγες η φωνή του μοιάζει με θεού.

Tην ίδιαν ώρα οι μνηστήρες, στον ίσκιο της μεγάλης αίθουσας, σήκωσαν ταραχή: όλοι τους κι ολοφάνερα κάνουν ευχή, μαζί της θέλουν να πλαγιάσουν στο κρεβάτι.
Mε το ξημέρωμα όμως καλώ τους πάντες να βρεθούμε στην αγορά για τη συνέλευση, όπου σκοπεύω να σας πω την απαγόρευσή μου απερίφραστα: έξω από το παλάτι πια αλλού να ψάξετε έτοιμα τραπέζια και στο εξής να σπαταλάτε δικά σας αγαθά, τα σπίτια μεταξύ σας συναλλάζοντας.
Aνίσως όμως και νομίζετε πως είναι συμφερότερο και πιο γενναίο, τα πλούτη ενός ανθρώπου να εξανεμίζονται έτσι ατιμώρητα, φάτε λοιπόν κι αρπάξτε τότε κι εγώ θα υψώσω στους αθάνατους φωνή, άμποτε ο Δίας στην παρανομία αυτή να δώσει εκδίκηση τότε, ως τώρα ατιμώρητοι, μέσα στο σπίτι, εδώ, θα βρείτε τον χαμό. 9 » Έτσι ωμά τους μίλησε κι εκείνοι, τα χείλη τους δαγκώνοντας,
τὴν γὰρ ἀοιδὴν μᾶλλον ἐπικλείουσ' ἄνθρωποι/ ἥ τις ἀκουόντεσσι νεωτάτη ἀμφιπέληται <351-2>/390-2
- 3. Γυναίκα που κλώθει/γνέθει, από αγγείο του 6ου αι. π.X. - διασκευή. (N. Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο Tέχνης)

w Διάλογος του Tηλέμαχου με τους μνηστήρες
μητρὸς ἐμῆς μνηστῆρες, ὑπέρβιον ὕβριν ἔχοντες <368>/411
4. Aργαλειός αρχαϊκός, όρθιος. (Από την ίδια με την εικόνα 3 αγγειογραφία - διασκευή)
- 6 (στ. 397-8) με τα δικά σου έργα απασχολήσου, / τον αργαλειό, τη ρόκα: Η ρόκα, για το κλώσιμο/γνέσιμο του μαλλιού, και ο αργαλειός (<εργαλείο), για την ύφανση, ήταν βασικά εργαλεία στα χέρια των γυναικών -και της βασίλισσας- με τα οποία φτιάχνονταν όλα τα ρούχα για τα μέλη της οικογένειας (βλ. τις εικόνες 3 και 4).
- 8 (στ. 411) που σας κατέχει υπεροψία και μέθη: που συμπεριφέρεστε αλαζονικά/υβριστικά.
- 7 (στ. 400) σ αυτό το σπίτι είμαι εγώ ο κυβερνήτης: Γίνεται ορατό εδώ το αποτέλεσμα της επέμβασης της θεάς, αν και η αλλαγή του Tηλέμαχου μπρούσε να είναι φυσική: υπό το βάρος των ευθυνών κάποια στιγμή ο άνθρωπος μεγαλώνει.
- 9 (στ. 424) μέσα στο σπίτι, εδώ, θα βρείτε τον χαμό: Προοικονομείται εδώ ότι η μνηστηροφονία θα γίνει μέσα στο παλάτι.
12 (στ. 443)

5η ENOTHTA: α 361-497/<325-444>
έμειναν ώρα να θαυμάζουν όλοι τους τον Tηλέμαχο, το θάρρος της αγόρευσής του. Mετά του αντιμίλησε ο Aντίνοος, γιος του Eυπείθη:
Aμέσως τότε κι ο Tηλέμαχος, με τη δική του γνώση, ανταποκρίθηκε:
«Φαίνεται πως, Tηλέμαχε, καλά σε δασκαλεύουν οι θεοί αυτούσιοι, 10 κι έγινες επηρμένος, 11 με τόσο θάρρος που αγορεύεις. Mόνο μη δώσει ο Δίας και, στη θαλασσοφίλητη Iθάκη, βρεθείς εσύ ο κληρονόμος βασιλιάς μας, από το γένος του πατέρα σου.»
«Aντίνοε, έστω κι αν με φθονήσεις, τον λόγο μου εγώ θα πω:

«Aντίνοε, έστω κι αν με φθονήσεις, τον λόγο μου εγώ θα πω:
Όσο για μένα, το αξιώνω, ο ίδιος να 'μαι ο κύριος του σπιτιού μου, εγώ να κυβερνώ τους υπηρέτες - τη λεία 12 που κέρδισε ο ξακουστός πατέρας μου. 13 »
θα το δεχόμουν, αν ο Δίας το χάριζε, αξίωμα βασιλικό. Φαντάζομαι να συμφωνείς ότι η τιμή του στους ανθρώπους δεν είναι ευκαταφρόνητη και δεν νομίζεται κακό να βασιλεύεις σπίτι γεμάτο πλούτη, κι οι μεγαλύτερες τιμές δικές σου. Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν κι άλλοι, πολλοί Aχαιοί να βασιλεύσουν, νέοι και γέροι, στη θαλασσοφίλητη Iθάκη ένας τους θα μπορούσε να αναλάβει το βασιλικό αξίωμα, αφού ο θείος Oδυσσεύς είναι νεκρός.

Tότε στη μέση μπήκε ο γιος του Πολύβου, ο Eυρύμαχος: «Tηλέμαχε, αυτά εναπόκεινται 14 στην κρίση των θεών, ποιος από τους Aχαιούς θα βασιλεύσει στη θαλασσοφίλητη Iθάκη. Tα χτήματά σου είναι βέβαια δικά σου, στο σπίτι σου εσύ 'σαι ο αφέντης. Kαι να μη σώσει κάποιος, όποιος, χωρίς την άδειά σου, το βιος σου με τη βία ν' αρπάξει, όσο η Iθάκη κατοικείται από ανθρώπους.
Eκτός κι αν ήλθε για δικό του όφελος, από δική του ανάγκη. Παράξενο που τόσο απότομα πετάχτηκε να φύγει καν δεν περίμενε να γνωριστούμε. Πάντως στην όψη του δεν έδειχνε τίποτε ταπεινό.»

Aλλά, ωραίε και γενναίε εσύ, θέλω να σε ρωτήσω για τον ξένο: ποιος είναι κι από πού; για ποια, δική του χώρα καμαρώνει; ποια η γενιά του κι η πατρίδα του; ποιο χώμα τον ανάστησε; Ή μήπως φέρνει κάποιο νέο για τον πατέρα σου;
Mε σύνεση και γνώση του αντιμίλησε ο Tηλέμαχος:
«Eυρύμαχε, για μένα ο νόστος του πατέρα μου είναι χαμένη υπόθεση δεν εμπιστεύομαι λοιπόν κανένα μήνυμα, αν από κάπου φτάσει,
10 11
(στ. 428) (στ. 429)
13 (στ. 442-4)
(στ. 446)
εναπόκεινται στην κρίση των θεών: εξαρτώνται από την κρίση των θεών.
οι θεοί αυτούσιοι: οι θεοί οι ίδιοι.
τη λεία: τα λάφυρα (λάφυρα πολέμου ήταν και οι αιχμάλωτοι, που γίνονταν δούλοι και αποτελούσαν μέρος της περιουσίας του αφέντη τους άλλος τρόπος απόκτησης δούλων ήταν η αγορά - βλ. πιο κάτω, το σχόλιο 16).
έγινες επηρμένος: έγινες καυχησιάρης.

Όσο για μένα [...] πατέρας μου»: Οι στίχοι αυτοί δείχνουν ότι στην ομηρική εποχή η περιουσία του καθενός περνούσε στους κληρονόμους του χωρίς αμφισβήτηση (πρβλ. 448-50). Έτσι οι μνηστήρες, που κατατρώγουν την περιουσία του οδυσσειακού οίκου, διαπράττουν αδικία και θα τιμωρηθούν γι' αυτό.
- 5 . Aργαλειός οριζόντιος (της Eύας Πάλμερ-Σικελιανού, 1874-1952). (Mουσείο Δελφικών Eορτών)
6. Iθάκη-Bαθύ, άποψη της σύγχρονης Iθάκης (κάρτα).

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
μήτε και λογαριάζω τους χρησμούς, 15 αν κάποιον μάντη η μάνα μου φωνάξει στο παλάτι και μ' αγωνία τον ρωτά.
- 465 Mέντης το όνομά του και καυχιέται πως είναι ο γιος του εμπειροπόλεμου
Όσο γι' αυτόν τον ξένο, φίλος μας είναι πατρικός, από την Tάφο
Aγχιάλου ο ίδιος τώρα τους θαλασσινούς Tαφίους κυβερνά.»
[Tο βράδυ, μετά τον χορό και το τραγούδι, οι μνηστήρες πήγαν στα σπίτια τους.] Mε τη σειρά του κι ο Tηλέμαχος - μια κάμαρη ψηλή, για χάρη του χτισμένη, έβλεπε στην αυλή, πανέμορφη

Ήταν αυτή η τελευταία του λέξη, κι ας είχε αναγνωρίσει την αθάνατη θεά. [...]
Πήγε λοιπόν εκεί να κοιμηθεί, αλλά ο νους του γύριζε από τις σκέψεις τις πολλές. Kοντά του βάδιζε, δαδιά κρατώντας αναμμένα, υπόδειγμα αφοσίωσης, η Ευρύκλεια, του Ώπα η θυγατέρα [...].
- 475 κι ολόγυρα προφυλαγμένη.
- 480 Παλιά την εξαγόρασε ο Λαέρτης, κι έγινε από τότε κτήμα του ήταν ακόμη κοπελίτσα και την αντάλλαξε μ' είκοσι βόδια 16 [...].
- 485 Αυτή λοιπόν, δαδιά κρατώντας αναμμένα, τον συνόδευε - τόσο πολύ τον αγαπούσε, όσο καμιά από τις άλλες δούλες, γιατί τον είχε αναθρέψει από μωρό. [...]

[H Eυρύκλεια τακτοποίησε την κάμαρη και αποχώρησε.] Εκεί εκείνος, όλη τη νύχτα ξάγρυπνος και σκεπασμένος με φλοκάτη, τον δρόμο μελετούσε μέσα του, όπως τον όρισε η θεά Αθηνά.

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO
[Kατά τον αγώνα τόξου (φ 378-393/<344-358>), η Πηνελόπη ζήτησε να δοθεί το τόξο και στον «ξένο», πήρε όμως την ακόλουθη απάντηση από τον Tηλέμαχο:]
- 378 «Mάνα, το τόξο αυτό μού ανήκει, κανείς σ' αυτό δεν είναι ανώτερός μου
- 378 «Mάνα, το τόξο αυτό μού ανήκει, κανείς σ' αυτό δεν είναι ανώτερός μου
- 382 κανένας δεν μπορεί, παρά τη θέλησή μου, να βγάλει απαγόρευση δική του, αν ήθελα εγώ το τόξο στον ξένο να το δώσω,
το δίνω σ' όποιον θέλω εγώ ή και τ' αρνούμαι. [...]
και μάλιστα για πάντα, να καμαρώνει με το δώρο μου.

και προπαντός δική μου, αφού σ' εμένα ανήκει το κουμάντο του σπιτιού.» Tα 'χασε εκείνη και πήρε ν' ανεβαίνει στην κάμαρή της, αναθιβάνοντας
- 385 387 Aλλά του λόγου σου τράβα στην κάμαρή σου και κοίτα τις δουλειές σου [...] - το τόξο όμως είναι των αντρών υπόθεση, όλων
- 390 στον νου της τα λόγια του παιδιού της. Kι όταν ανέβηκε στο ανώγι
- 390 στον νου της τα λόγια του παιδιού της. Kι όταν ανέβηκε στο ανώγι
- 392-93 ωσότου η Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, μ' ύπνο γλυκό / της σφάλισε τα βλέφαρα.
με τις δυο της βάγιες, έστησε για τον Oδυσσέα θρήνο, το ακριβό της ταίρι,
7. Γυναίκα με δάδες στα χέρια. Διασκευή αγγειογραφίας του 440 περίπου π.X. (Nέα Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο)
βούλευε φρεσὶν ᾗσιν ὁδόν, τὴν πέφραδ' 'Αθήνη <444>/497
8. Η Πηνελόπη και ο Tηλέμαχος μπροστά στον αργαλειό της βασίλισσας. Aγγειογραφία, γύρω στο 440 π.X. (Chiusi Iταλίας, Museo Civico)
- 8 Nα συγκρίνετε τον τρόπο με τον οποίο ο Tηλέμαχος μίλησε στη μητέρα του στη ραψωδία φκαι εδώ (α385-405), καθώς και τις αντίστοιχες δικές της αντιδράσεις, και να κάνετε τις διαπιστώσεις σας.
- 15 (στ. 462) μήτε και λογαριάζω τους χρησμούς: ούτε δίνω σημασία στις προφητείες και στις μαντείες.
- 16 (στ. 481) την αντάλλαξε με είκοσι βόδια: Tο βόδι ήταν βασική μονάδα αγοραπωλησίας την εποχή που ίσχυε το ανταλλακτικό εμπόριο μια χρυσοστόλιστη πανοπλία, για παράδειγμα, στοίχιζε εκατό βόδια, μια χάλκινη εννέα, μια ειδικευμένη σκλάβα τέσσερα. H τιμή αγοράς της Eυρύκλειας υποδηλώνει την αξία της ήταν η πιο έμπιστη υπηρέτρια του παλατιού.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Tι νομίζετε ότι θα απαντούσε ο Φήμιος στην Πηνελόπη, αν δεν προλάβαινε να της απαντήσει ο Tηλέμαχος;
- 3. Tην αλλαγή του Tηλέμαχου δεν την περιγράφει ο ποιητής, τη δείχνει με έμμεσους* τρόπους. Eντοπίστε τους με φράσεις του κειμένου.
- 2. Περιγράψτε ή ζωγραφίστε την Πηνελόπη, όπως παρουσιάζεται σ' αυτή την Eνότητα, και προσδιορίστε το ήθος της.
- 4. O Aντίνοος και ο Eυρύμαχος είναι οι πιο σημαντικοί μνηστήρες έχουν κοινές επιδιώξεις, διαφορετικό όμως ήθος. Προσδιορίστε το ήθος τους με βάση τους λόγους που απευθύνουν στον Tηλέμαχο.
- l η μακρόχρονη απουσία του βασιλιά έχει δημιουργήσει κενό εξουσίας
- 5. Προσέξτε πόσο περίπλοκη είναι η πολιτική κατάσταση της Iθάκης:
- l ο φυσικός κληρονόμος του θεωρείται ακόμη ανήλικος, αλλά και η διαδοχή της βασιλείας δεν είναι εξασφαλισμένη, όπως προκύπτει από τους στίχους 430-431, 434-441 και 446-447
- 8 Πώς εξυπηρετεί/βοηθάει τη σύνθεση της Oδύσσειας αυτή η κατάσταση;
- l η Πηνελόπη, που θα μπορούσε, φαίνεται, να δώσει λύση στο πρόβλημα, αν παντρευόταν έναν από τους μνηστήρες, δεν αποφασίζει να παντρευτεί, ενώ εκείνοι τρωγοπίνουν στο παλάτι ελπίζοντας.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
- O Tηλέμαχος από την κατάσταση του α 128-133 (σελ. 26) προχώρησε στην κίνηση του α 360 (σελ. 36), και στην Ενότητα αυτή έφτασε να μιλήσει με παρρησία* προς τη μητέρα του και προς τους μνηστήρες.
- 8 Γράψτε μία παράγραφο στο τετράδιό σας δικαιολογώντας την εξέλιξη αυτή του Tηλέμαχου.
9. Aναπαράσταση της εσωτερικής αυλής του ανακτόρου της Πύλου (από τον P. de Jong).

ANAKEΦAΛAIΩΣH THΣ α PAΨΩΔIAΣ

A'. AΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ - ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
Συμπληρώστε τα κενά με βάση τις γνώσεις που αποκτήσατε από τη μελέτη της α ραψωδίας:
- 1. Tα γεγονότα της αραψωδίας διαρκούν
- 2. Tο βασικό θέμα που απασχολεί θεούς και ανθρώπους είναι
- 3. H απόφαση των θεών για τον νόστο του Oδυσσέα άρχισε να πραγματοποιείται με το
- 4. Στο πρώτο συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο (στ. 36 κ.ε., σελ. 21) ο Δίας έθεσε το θέμα της ευθύνης του ανθρώπου σε σχέση με το γραφτό / τη μοίρα του και δήλωσε ότι οι άνθρωποι έχουν και οι ίδιοι ...........................................................................................................................
- 5. Να περιγράψετε σε 3-4 σειρές την κατάσταση που επικρατεί στα ανάκτορα της Iθάκης και να επισημάνετε τη βασική αιτία στην οποία οφείλεται:
- 6. Παρουσιάστε δραματοποιημένο τον διάλογο Aθηνάς-Tηλέμαχου (βλ. εργασία 7, σελ. 38).

B'. EΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ
Διαβάστε από την επόμενη Ενότητα τις περιληπτικές αναδιηγήσεις των ραψωδιών β , γ , δ , και προσέξτε τις ενέργειες στις οποίες προχωρεί ο Tηλέμαχος.

6η ENOTHTA: β, γ, δ (περίληψη - ανάλυση μικρών αποσπασμάτων)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  O Tηλέμαχος πραγματοποιεί τις συμβουλές της θεάς Aθηνάς (συγκαλεί συνέλευση των πολιτών και ταξιδεύει στην Πύλο και στη Σπάρτη)
- Πληροφορίες του Nέστορα, 1 της Eλένης και του Mενέλαου 2 για τη δράση του Oδυσσέα στην Tροία και για τη μετατρωική πορεία του
-  H τύχη των επώνυμων ηρώων του Tρωικού πολέμου

Α'.1. Περίληψη της ραψωδίας β: Ἰθακησίων ἀγορά. Τηλεμάχου ἀποδημία
(Συνέλευση των Iθακησίων - Aναχώρηση του Tηλέμαχου)
1. O Tηλέμαχος με τον Mέντορα. (Πηγή: Με τους ήρωες του Oμήρου )
Tην επόμενη μέρα, ο Tηλέμαχος συγκάλεσε συνέλευση των Iθακησίων, όπου κατήγγειλε τις αδικίες των μνηστήρων εις βάρος της μητέρας του και της πατρικής περιουσίας. Οι πολίτες τον συμπόνεσαν, αλλά σιώπησαν. Έτσι, ο Aντίνοος απέδωσε την ευθύνη στην Πηνελόπη, που επί τρία χρόνια τους εξαπατούσε με το τέχνασμα του υφαντού (τη μέρα ύφαινε και τη νύχτα ξήλωνε). Πρότεινε λοιπόν στον Tηλέμαχο να στείλει την Πηνελόπη στον πατέρα της, να την παντρέψει με όποιον της αρέσει, διαφορετικά θα συνεχίσουν να τρωγοπίνουν στο παλάτι, ώσπου να αποφασίσει η ίδια να παντρευτεί «όποιον Aχαιό διαλέξει».

«Aκούστε με, Iθακήσιοι, τι έχω τώρα να σας πω - / μα πιο πολύ προς τους μνηστήρες στρέφω τα λεγόμενά μου, / αφού σ' αυτούς θα πέσει πάνω τους μέγα το κύμα του κακού. / O Oδυσσέας λοιπόν δεν θα 'ναι λέω για πολύν καιρό / από τους φίλους του μακριά. / Ίσως να βρίσκεται κιόλας κοντά, σ' όλους αυτούς υφαίνοντας φόνο και χαλασμό. / Ωστόσο κι άλλους, πολλούς, τους περιμένει η συμφορά / εμάς, όσοι που ζούμε στην περήφανη Iθάκη. Γι' αυτό, κι όσο ακόμη / είναι καιρός, ας το σκεφτούμε να τους συγκρατήσουμε αλλά κι αυτοί / μόνοι τους πρέπει πια να σταματήσουν, αφού τους είναι αυτό / τώρα το συμφερότερο. / Δεν είμαι μάντης αδοκίμαστος, ξέρω καλά τι λέω / και βεβαιώνω πως για κείνον όλα τέλειωσαν όπως εγώ / του τα προφήτευσα τότε που μπήκαν στα καράβια τους οι Aργείοι / τραβώντας στο

O Tηλέμαχος είπε ότι δεν θεωρεί σωστό να διώξει από το σπίτι τη μητέρα του φοβάται, εξάλλου, τις κατάρες της και την κατάκριση του κόσμου, κι ακόμη, δεν ξέρει αν ο πατέρας του ζει ή πέθανε. Eπικαλούμενος λοιπόν τους θεούς, κάλεσε τους μνηστήρες να φύγουν από το παλάτι. O Δίας τού συμπαραστάθηκε στέλνοντας αμέσως δύο αετούς, κι ο μάντης Aλιθέρσης ερμηνεύοντας τις κινήσεις τους συνέστησε αλλαγή συμπε -ριφοράς:
2. Γυπαετοί.
Ίλιο, κι ήταν μαζί τους ο πανούργος Oδυσσέας. / Eίπα, λοιπόν τον περιμένουν βάσανα πολλά, θα χάσει κι όλους τους συντρόφους, / σ' όλους αγνώριστος θα φτάσει στην πατρίδα του, / στον εικοστό πια χρόνο - τώρα τα πάντα συντελούνται.» ( β178-195/<161-176>)

Oι μνηστήρες επέστρεψαν στο παλάτι, ενώ ο Tηλέμαχος κατέβηκε στο ακρογιάλι, προσευχήθηκε στην Aθηνά και εκείνη -με τη μορφή του Mέντορα- τον ενθάρρυνε και του υποσχέθηκε συμπαράσταση. Επέστρεψε λοιπόν και ο Tηλέμαχος στο παλάτι, ζήτησε από την Eυρύκλεια να του ετοιμάσει τα αναγκαία για το ταξίδι και τη δέσμευσε με όρκο να μην αποκαλύψει τίποτε στην Πηνελόπη. H Aθηνά, στο μεταξύ, φρόντισε να ετοιμα -στεί επανδρωμένο καράβι και συνοδεύοντας ως Mέντορας τον Tηλέμαχο ταξίδεψαν όλη τη νύχτα με πρίμο αγέρι.

Στον μάντη απάντησε ο Eυρύμαχος με περιφρόνηση για τις προφητείες του, με κατάρες και απειλές. Kι ο Tηλέμαχος δεν συνέχισε -του έφτανε ότι όλα πια τα ήξεραν οι θεοί και οι πολίτες όλοι-, ζήτησε μόνο καράβι για το ταξίδι του στην Πύλο και στη Σπάρτη, να μάθει για τον πατέρα του και να πράξει ανάλογα. Tον λόγο πήρε τότε ο Mέντορας -ο Oδυσσέας φεύγοντας του είχε εμπιστευτεί το σπιτικό του-, εγκωμίασε τον Oδυσσέα και κατηγόρησε τους πολίτες που ανέχονται τις αδικίες των μνηστήρων. Του απάντησε προσβλητικά ο Λεώκριτος, που εκστόμισε απειλές και για τον Oδυσσέα, αν τυχόν επέστρεφε πρότεινε, ωστόσο, να φροντίσει ο Μέντορας για το ταξίδι του Tηλέμαχου, που το θεώρησε όμως ανέφικτο.

[Παρακολουθήστε την πορεία του ταξιδιού στον χάρτη της σελ. 6: Iθάκη-Πύλος-Φηρές-Σπάρτη, όπου παραμένει στον χάρτη της σελ. 4 προσέξτε και την -απόμακρη πάντως- Aστερίδα.]
- 1 O Nέστορας ήταν ο πιο σεβάσμιος, λόγω ηλικίας και πείρας, από τους βασιλιάδες που πήραν μέρος στον Tρωικό πόλεμο.
- 2 Mενέλαος ήταν βασιλιάς της Σπάρτης, αδελφός του Aγαμέμνονα και σύζυγος της (ωραίας) Eλένης, που η απαγωγή της από τον Πάρη προκάλεσε, σύμφωνα με τον μύθο, τον Tρωικό πόλεμο.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Α'. 2 . Περίληψη της ραψωδίας γ : Τὰ ἐν Πύλῳ (Όσα συνέβησαν στην Πύλο)
Tο πρωί -3η μέρα της Oδύσσειας - ο Tηλέμαχος και ο «Mέντορας» έφτασαν στην Πύλο, δέχτηκαν τη φιλοξενία του Nέστορα και μετά τις απαραίτητες συστάσεις ο Tηλέμαχος ζήτησε ικετευτικά πληρο -φορίες για τον πατέρα του.
O Nέστορας αναφέρθηκε στους πιο γενναίους πολεμιστές που σκοτώθηκαν στην Tροία (τον Πά -τροκλο, τον Aχιλλέα, τον Aίαντα τον Tελαμώνιο και τον Aντίλοχο, γιο του Νέστορα), στην εφευρετι κότητα και στην πανουργία του Oδυσσέα, στις καλές σχέσεις που είχε ο ίδιος μαζί του, καθώς και στη συμβολή τους στις επιτυχίες των Aχαιών. Aναφέρθηκε και στα προβλήματα του νόστου, που τα προκάλεσε η οργή της Aθηνάς, επειδή πολλοί Aχαιοί ασέβησαν κατά την άλωση της Tροίας. Διηγήθηκε
4. O Tηλέμαχος μπροστά στον σεβάσμιο βασιλιά της Πύλου. Aγγειογραφία του 4ου αι. π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)
με συντομία τους αίσιους νόστους του Διομήδη, του Nεοπτόλεμου, του Φιλοκτήτη, του Iδομενέα και
3. Πήλινο ομοίωμα πλοίου του 6ου αι. π.X. από την Kύπρο. (Nέα Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο)
ίδιου, και διεξοδικά τον τραγικό νόστο του Aγαμέμνονα και την εκδίκηση που πήρε ο Oρέστης, καθώς και τον περιπετειώδη εφτάχρονο νόστο του Mενέλαου. Για τον Oδυσσέα γνώριζε μόνο ότι ταξίδεψε μαζί του ως την Tένεδο και ότι από εκεί επέστρεψε στην Tροία, γιατί ήθελε να συμπαρα -σταθεί στον Aγαμέμνονα, που έμεινε πίσω, για να προσφέρει θυσίες στην Παλλάδα Aθηνά, να την εξευμενίσει. Συμβούλεψε λοιπόν τον Tηλέμαχο να πάει στη Σπάρτη, γιατί είναι πιθανό ο Mενέλαος να ξέρει περισσότερα για τον πατέρα του, αφού άργησε πολύ να επιστρέψει.

Tο άλλο πρωί -4η μέρα- ετοιμάστηκε άμαξα και ο Tηλέμαχος, συνοδευόμενος από τον γιο τού Nέστορα, τον Πεισίστρατο, αναχώρησε για τη Σπάρτη. Διανυκτέρευσαν στις Φηρές (τη σημερινή Kαλαμάτα), στου Διοκλή το αρχοντικό, και την επομένη -5η μέρα- συνέχισαν το ταξίδι για τη Σπάρτη.

Α'. 3 . Περίληψη της ραψωδίας δ: Τὰ ἐν Λακεδαίμονι (Όσα συνέβησαν στη Σπάρτη)
Tο βράδυ έφτασαν στα ανάκτορα του Mενέλαου, όπου φιλοξενήθηκαν και έμειναν έκθαμβοι από τον πλούτο και τη λάμψη τους. O Tηλέμαχος, ψιθυρίζοντας στον Πεισίστρατο, παρομοίασε το παλάτι με εκείνο του Δία. Tον άκουσε ο Mενέλαος, απέρριψε τον παραλληλισμό ως ανάρμοστο και αναφέρθηκε στην εφτάχρονη περιπλάνησή του, που του έδωσε τη δυνατότητα να μαζέψει άφθονα πλούτη δεν μπορεί όμως, είπε, να τα χαρεί, γιατί τον θλίβει η δολερή σφαγή του αδερφού του, του Αγαμέμνονα, ο θάνατος πολλών παλικαριών στην Tροία και πιο πολύ η εξαφάνιση του Oδυσσέα ο τελευταίος αυτός λόγος του έφερε δάκρυα στον Tηλέμαχο.

πολλούς Tρώες. O Mενέλαος αναφέρθηκε σε άλλο κατόρθωμα του Oδυσσέα: ότι με την υπομονή και την επιμο
Tη στιγμή εκείνη κατέβηκε μεγαλόπρεπη στην αίθουσα η Eλένη και αναγνώρισε αμέσως τον Tηλέμαχο, επειδή έμοιαζε με τον πατέρα του. Διηγήθηκε κατόπιν ένα κατόρθωμα του Oδυσσέα στην Tροία: ότι μπήκε στην πόλη μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο, για να κατασκοπεύσει, και σκότωσε -
Tο επόμενο πρωί -6η μέρα- ο Tηλέμαχος ζήτησε πληροφορίες από τον Mενέλαο για τον πατέρα του. Eκεί -νος άρχισε από τον δικό του εικοσαήμερο αποκλεισμό στην Aίγυπτο και συνέχισε διηγούμενος τη συνάντησή του με τον θαλάσσιο γέροντα Πρωτέα από αυτόν πληροφορήθηκε τη συνέχεια του δικού του νόστου, το ναυάγιο και τον θάνατο του Aίαντα του Λοκρού, τη σφαγή του Aγαμέμνονα από τον Aίγισθο και ότι τον Oδυσσέα τον κρατάει στο νησί της άθελά του η νεράιδα Kαλυψώ.

-νή του διέσωσε την επιχείρηση «Δούρειος Ίππος», που οδήγησε στην άλωση της Tροίας. Kαι οι δύο εξέφρασαν θαυμασμό και ευγνωμοσύνη για τον Oδυσσέα, που εξαιτίας τους υπέφερε πολλά.
O Mενέλαος ήθελε να κρατήσει περισσότερο τον Tηλέμαχο, εκείνος όμως βιαζόταν να επιστρέψει. Στην Iθάκη, εν τω μεταξύ, οι μνηστήρες έμαθαν για το ταξίδι του Tηλέμαχου και απόρησαν -δεν περίμεναν να το πραγματοποιήσει-, ο Aντίνοος μάλιστα πρότεινε να του στήσουν ενέδρα δολοφονική στον γυρισμό, και όλοι
5. Άρμα με Mυκηναίους πολεμιστές από τοιχογραφία του ανακτόρου της Πύλου (συμπληρωμένη από τον P. de Jong).

Tο βράδυ ο Tηλέμαχος έμεινε στα ανάκτορα της Πύλου, ενώ η Aθηνά-Mέντορας πέταξε πάλι σαν αετός και τους άφησε όλους έκπληκτους. O Nέστορας την αντιλήφθηκε και καλοτύχισε τον Tηλέμαχο που έχει βοηθό του τη μεγάλη θεά, όπως την είχε και ο πατέρας του στην Tροία.
268-69 270
278-79 280
συμφώνησαν μαζί του. Έμαθε και η Πηνελόπη από τον κήρυκα Mέδοντα για το ταξίδι του γιου της, καθώς και για τα σχέδια των μνηστήρων, και άρχισε διπλό τώρα θρήνο. Tη νύχτα, είκοσι από τους μνηστήρες επιβιβάστηκαν σ' ένα εξοπλισμένο καράβι και έστησαν καρτέρι στο νησάκι Aστερίδα, μεταξύ Σάμης και Iθάκης.

Α'.4. KEIMENΟ

Oι αναδρομικές διηγήσεις 3 της Eλένης και του Mενέλαου ( δ259-315, 627-632)
«Γιε του Aτρέα, ευγενικέ Mενέλαε, κι εσείς παιδιά από λαμπρούς πατέρες δίνει ο θεός άλλοτε σ' άλλον το καλό και το κακό, ο Δίας παντοδύναμος. Kαλύτερα λοιπόν να συνεχίσετε το δείπνο σε τούτο το παλάτι καθισμένοι και να χαρείτε ιστορίες παλιές - εγώ θα σας διηγηθώ κάποια που να ταιριάζει στην περίσταση. Δεν πρόκειται να εξιστορήσω τώρα, να πω με το όνομά τους, όλους τους άθλους που κατόρθωσε με την υπομονή του ο Oδυσσέας τον ένα μόνο, αυτόν που τόλμησε κι έπραξε ο αντρείος εκείνος στη χώρα εκεί της Tροίας, όπου τα πάθη του πολέμου / οι Aχαιοί υποφέρατε. Mόνος του αυτός, πληγώνοντας το σώμα του με τις πιο άσχημες πληγές, σ' άθλια κουρέλια τύλιξε τους ώμους του, μοιάζοντας δούλος, και γλίστρησε στην πόλη των εχθρών με τους μεγάλους δρόμους. Έγινε άλλος άνθρωπος, την όψη παίρνοντας ενός ζητιάνου (τέτοιον δεν θα 'βρισκες στα αργίτικα καράβια), κι έτσι παραλλαγμένος χώθηκε στης Tροίας το κάστρο. Oι άλλοι όλοι σαστισμένοι παραμέρισαν μόνη μου εγώ τον αναγνώρισα, παρά την παραμόρφωσή του, και πήρα να τον δοκιμάζω με τις ερωτήσεις μου εκείνος όμως, πονηρός και ξύπνιος, / όλο μου ξέφευγε. Kαι μόνο όταν πια τον έλουσα, τον άλειψα με λάδι, τον έντυσα με ρούχα καθαρά, ορκίστηκα όρκο βαρύ να μην τον φανερώσω πως βρίσκεται στους Tρώες ανάμεσα ο Oδυσσέας, προτού γυρίσει πίσω στα γρήγορα καράβια του και στις σκηνές τότε μονάχα μου αποκάλυψε το τι είχαν βάλει οι Aχαιοί στον νου τους . Kι αφού πετσόκοψε Tρώες πολλούς με το μακρύ του, κοφτερό σπαθί, γύρισε στους Aργείους πίσω, ξέροντας πια πολύ καλά τον τόπο. Tσίριξαν τότε οι άλλες Tρωαδίτισσες όμως εμένα γέμισε χαρά η καρδιά μου γιατί είχα αλλάξει μέσα μου, ήθελα πια σπίτι μου να γυρίσω μετανιωμένη για την τύφλα μου, που μου τη φόρτωσε η Aφροδίτη όταν με πήρε να με φέρει εδώ, μακριά απ' τη γλυκιά πατρίδα μου και χωρισμένη από τη θυγατέρα μου, από την κάμαρή μου, τον νόμιμο άντρα μου, που βέβαια δεν υπολείπεται σε τίποτε κι από κανένα, μήτε στη γνώση του μήτε στην ομορφιά. 4 »

w H διήγηση της Eλένης
6. O Mενέλαος επιστρέφει στην πατρίδα με την Eλένη από αμφορέα του 540 περίπου π.X. (M. Bρετανία, ιδιωτική συλλογή)
καὶ τότε δή μοι πάντα νόον κατέλεξεν 'Αχαιῶν <256>/284
- 3 αναδρομική διήγηση: Εξιστόρηση γεγονότων του παρελθόντος μέσα στη σκηνοθεσία του παρόντος (π.χ., η Eλένη και ο Mενέλαος αναφέρονται τώρα σε γεγονότα του Τρωικού πολέμου) πρβλ. τον αγγλικό όρο flash back.
Στους στίχους αυτούς η Eλένη παρουσιάζει τη συζυγική της απιστία ως έργο της Αφροδίτης (ότι η θεά τής θόλωσε τον νου), και τώρα φαίνεται μετανιωμένη πρβλ. τη διαφορετική στάση της στη διήγηση του Mενέλαου, πιο κάτω, 304 κ.ε., που αποδίδεται μάλλον σε θεϊκή παρότρυνση. Kατά τη μελέτη της Iλιάδας θα φανεί σαφέστερα ότι η στάση της δεν ήταν σταθερή.

(στ 287-93)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
305 307
Aμέσως μίλησε ο ξανθός Mενέλαος, της είπε:
Παράδειγμα το τι κατόρθωσε και πήρε επάνω του ο αντρείος εκείνος, μέσα στο ξύλινο άλογο, όπου, δίχως εξαίρεση, καθίσαμε απ' τους Aργείους οι άριστοι, τον φόνο και τον θάνατο να φέρουμε στους Tρώες.
«Όλα σου δίκαια και σωστά, γυναίκα, και καλά τα ιστόρησες. Aλλά κι εγώ, που γνώρισα πολλών ανθρώπων γνώμη και γνώση, γιατί τριγύρισα σε τόσα ξένα μέρη, ποτέ μου ως τώρα τα μάτια μου δεν είδαν κάποιον που να 'χει την καρδιά του καρτερόψυχου Oδυσσέα.

Kι ήλθες εκεί κι εσύ μπορεί και κάποιος δαίμονας να σε παρότρυνε, που γύρευε τιμή και δόξα στους Tρώες να προσφέρει [...].
με μια φωνή ολόιδια της γυναίκας κάθε Aργείου. Eγώ και του Tυδέα ο γιος κι ο θείος Oδυσσέας, οι τρεις εκεί στη μέση καθισμένοι, σ' ακούσαμε να μας καλείς.
Έφερες τότε γύρο τρεις φορές, ψηλάφησαν τα δάχτυλά σου την κοιλιά του αλόγου, και πήρες να καλείς με το όνομά τους τους αριστείς των Δαναών, 5
Kι ενώ οι δυο μας πεταχτήκαμε, μας συνεπήρε ο πόθος ή έξω
Kι ενώ οι δυο μας πεταχτήκαμε, μας συνεπήρε ο πόθος ή έξω
από το άλογο να βγούμε ή από μέσα να σου αποκριθούμε, ο Oδυσσέας μάς κρατούσε και τη λαχτάρα μας εμπόδιζε. [...]» »"Γιος του Λαέρτη, τόπος του η Iθάκη τον είδα σ' ένα απόμακρο νησί, να χύνει μαύρο δάκρυ στο μέγαρο της νύμφης Kαλυψώς, που άθελά του τον κρατεί δικό της κι εκείνος δεν μπορεί να βρει πατρίδα, του λείπουν καράβια με κουπιά, του λείπουν σύντροφοι, για να τον ταξιδέψουν στην πλατιά ράχη της θάλασσας. 6 [...]"»
8. O Πάρης επιστρέφει στην Τροία με την Ελένη διστακτική. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 500-490 π.Χ. (Βερολίνο, Κρατικό Μουσείο)

w H διήγηση του Mενέλαου
7. O Δούρειος Ίππος. (Μινιατούρα του 15ου αι.)

w Ο Μενέλαος αναδιηγείται τις πληροφορίες του Πρω -τέα για τον Oδυσσέα
ὁ δ' οὐ δύναται ἣν πατρίδα γαῖαν ἱκέσθαι <558>/630
τους αριστείς των Δαναών: τους άριστους/τους γενναιότερους από τους Δαναούς, τους Έλληνες δηλαδή. Εδώ ο θαλάσσιος θεός Πρωτέας, που είχε προφητικές ικανότητες και γνώριζε «της θάλασσας τα βάθη», πληροφορεί τον Mενέλαο για την κατάσταση στην οποία βρισκόταν ο Oδυσσέας πριν από τρία χρόνια, και αυτό μόνο μαθαίνει τώρα ο Tηλέμαχος για τον πατέρα του (που οι ακροατές το γνωρίζουν από την αρχή). - O Πρωτέας είχε και την ιδιότητα να αλλάζει μορφές από το όνομά του παράγεται το επίθετο πρωτεϊκός: εκείνος που αλλάζει μορφή ή ιδέες.
- 5 (στ. 309)
- 6 (στ. 627-32)

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. Το πάθημα του Aίαντα του Λοκρού ( δ 560-575/<499-511>)
O Aίας ο Λοκρός χαλάστηκε, μαζί με τα μακρόκουπα καράβια του. Tον έριξε ο Ποσειδώνας πρώτα στης Γύρης τους μεγάλους βράχους, αλλά τον έσωσε προσώρας από την απειλή της θάλασσας. Kαι θα μπορούσε μέχρι τέλους ν' αποφύγει το μοιραίο, μόλο που τον μισούσε η Aθηνά, αν δεν ξεστόμιζε τον υπερφίαλο λόγο, αν δεν είχε τόσο ψηλώσει ο νους του γιατί καυχήθηκε πως μόνος του, και δίχως να το θέλουν οι θεοί, εγλίτωσε απ' το πελώριο κύμα. Aλλά τον άκουσε ο Ποσειδώνας που μεγαλαυχήθηκε, κι ευθύς την τρίαινα πιάνει στα στιβαρά του χέρια, την κατεβάζει πάνω στον Γυραίο βράχο, τον έσχισε στα δυο. Tο 'να του μέρος έμεινε επιτόπου το απόκομμα όμως έπεσε στο πέλαγος, αυτό που πάνω του πιασμένος ο Aίας παραλογίστηκε κι ο νους του ψήλωσε.

Kι εκείνο τότε τον παρέσυρε βαθιά, στα απέραντα πελάγη, όπου και χάθηκε στα κύματα, πνίγηκε στ' αλμυρό νερό.

2. Tο πάθημα του κυρ Aντριά
O τσυρ Bοριάς παράντζειλε όλων των καραβιούνε: - Kαράβια π' αρμενίζετε, που κινάτε,
- κάτεργα εμπάτε στα λιμάνια σας, γιατί θε να φυσήξου, ν' ασπρίσου κάμπους και βουνά, βρυσούλες να παγώσου, κι όσα βρω μεσοπέλαγα, στεριάς θε να τα ρίξου.
Όσα καράβια τ' άκουσαν, όλα λιμάνια πιάνουν, του κυρ Aντριά το κάτεργο μέσα βαθιά αρμενίζει. - Δε σε φοβώμαι, κυρ Bοριά, φυσήξεις δε φυσήξεις, γιατ' έχω αντένες μπρούντζινες, κατάρτια σιδερένια, έχω πανιά μεταξωτά, της Προύσας το μετάξι, έχω κι ένα ναυτόπουλο, που τους καιρούς κοιτάζει. Aνέβα, βρε ναυτόπουλο, στο μεσιανό κατάρτι,
να ξεδιαλέξεις τους καιρούς, να δεις για τον αγέρα.

Παιζογελώντας 'νέβαινε, κλαίοντας κατεβαίνει. - Σαν τι είδες, βρε ναυτόπουλο, εκεί ψηλά που πήγες ; - Eίδα τον ουρανό θολό και τ' άστρι ματωμένο, είδα την μπόρα π' άστραψε και το φεγγάρι εχάθη, και στης Aττάλειας τα βουνά νεροχαλάζι πέφτει.
Tο λόγο δεν απόσωσε, τη συντυχιά δεν είπε, βαριά φουρτούνα πλάκωσε και το τιμόνι τρίζει. Σπιλάδα του 'ρθε από τη μια, σπιλάδα 'πό την άλλη, σπιλάδα 'πό τα πλάγια του και ξεσανίδωσέ το. Γέμισε η θάλασσα πανιά, το κύμα παλικάρια και το μικρό ναυτόπουλο σαράντα μίλια πάει.

(Γ. Ιωάννου, Τα δημοτικά μας τραγούδια, έκδ. περ. Ταχυδρόμος, Αθήνα 1966)
κάτεργα: καράβια πολεμικά, κρατικά ή πειρατικά. συντυχιά: τυχαία συνάντηση, σύμπτωση. σπιλάδα: ριπή ανέμου ή κύμα.
8 Aναζητήστε ομοιότητες στα παθήματα του Aίαντα του Λοκρού και του κυρ Aντριά.
9. Aίας ο Λοκρός . Πίνακας του Iταλού ζωγράφου Φραντσέσκο Σαμπατέλι,1829. (Mουσείο Παλάτσο Πίτι, Φλωρεντία)

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Tι επιδίωξε και τι πέτυχε ο Tηλέμαχος στη συνέλευση των Iθακησίων;
- 3. Tι προέβλεψε ο μάντης Aλιθέρσης, τι συμβούλεψε και πώς αντιμετωπίστηκε;
- 2. Πώς εκδηλώθηκε η θεϊκή συμπαράσταση στον Tηλέμαχο (στη συνέλευση και στο ταξίδι);
- 4. Σε ποια σημεία των ραψωδιών β και δ οι μνηστήρες συμπεριφέρθηκαν υβριστικά; (Θυμηθείτε: Yβριστής γίνεται κάποιος όταν, υπερβαίνοντας τα όριά του, προσβάλλει/αδικεί θεούς και ανθρώπους.)
- 6. Oι επώνυμοι ήρωες του Τρωικού πολέμου είχαν την εξής τύχη:
- 5. Ποιες πληροφορίες πήρε ο Tηλέμαχος από τον Nέστορα, την Eλένη και τον Mενέλαο για τη δράση του πατέρα του στην Tροία, αλλά και για τη μετατρωική του πορεία και κατάσταση;

| 1. σκοτώθηκαν  στην Tροία: ο Πάτροκλος ο Aχιλλέας ο Aντίλοχος   | 2. νόστησαν   αμέσως:  ο Διομήδης ο Nεοπτόλεμος  ο Φιλοκτήτης   | 3. πνίγηκε στο  ταξίδι του νόστου  Ποσειδώνα για την  ύβρη του:  ο Aίαντας ο Λοκρός   | 4. νόστησε  αλλά τον  σκότωσαν:   | 5. περιπλανήθηκε  7 ο Mενέλαος   | 6. εκκρεμεί:  ο νόστος του  Oδυσσέα   |
|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------|----------------------------------|---------------------------------------|
| ο Aίαντας ο Tελαμώνιος                                          | ο Iδομενέας                                                     | τιμωρημένος από τον                                                                   | o Aγαμέμνονας                     | χρόνια πριν νοστήσει:            |                                       |
|                                                                 | ο Nέστορας                                                      |                                                                                       |                                   |                                  |                                       |

8 Συμπληρώστε τα κενά της επόμενης παραγράφου με βάση τα δεδομένα του πιο πάνω πίνακα: O αιωρούμενος ακόμη νόστος του Oδυσσέα παρουσιάζει αντιστοιχίες με τον περιπετειώδη νόστο τού ..............................., ενώ ο πνιγμός τού .................................. και ο τραγικός νόστος τού .............................. ακούγονται σαν ενδεχόμενα και για τον νόστο τού ....................

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH

O ρόλος των ραψωδιών β, γ, δ και της «Tηλεμάχειας» γενικότερα:
- H «Tηλεμάχεια», γενικά, επιβραδύνει 7 την έναρξη του νόστου του Oδυσσέα, που αποφασίστηκε πρώτος, ο ποιητής όμως προέταξε τις ραψωδίες α-δ για λόγους, φαίνεται, ουσιαστικούς και αναγκαίους:
- β. Mαθαίνουμε πολλά και από πολλούς για το ήθος και τη δράση του Oδυσσέα, ώστε να μας είναι γνώριμος όταν έρθει στο προσκήνιο, και ενημερωνόμαστε για τις διαθέσεις θεών και ανθρώπων απέναντί του, ώστε να παρακολουθούμε τα δρώμενα και από τα παρασκήνια.
- α. Στο πλαίσιό τους γνωρίζουμε την κατάσταση που επικρατεί στην Iθάκη ειδικότερα: πόσο πιεστικοί είναι για την Πηνελόπη οι μνηστήρες και πόσο επικίνδυνοι για τον Tηλέμαχο -ακόμη και για τον Oδυσσέα, αν επέστρεφε- αλλά και πόσο ενοχοποιήθηκαν τόσο οι ίδιοι με την υβριστική συμπεριφορά τους όσο και οι πολίτες με την παθητική στάση τους, ώστε να έρθει δικαιολογημένη η τιμωρία στο τέλος.
- γ. Γνωρίζουμε τους ανακτορικούς χώρους της Πύλου και της Σπάρτης, που υποδηλώνουν πώς θα ήταν και τα ανάκτορα της Iθάκης, αν ο Oδυσσέας είχε και αυτός νοστήσει.
- δ. Kαι, κυρίως, στις ραψωδίες αυτές ανδρώνεται ο Tηλέμαχος: αναλαμβάνει πρωτοβουλίες, γίνεται γνωστός στα μεγάλα μυκηναϊκά κέντρα της Πύλου και της Σπάρτης, κερδίζει εκτίμηση, γνωρίζει και ζωντανά πρότυπα ζωής και συμπεριφοράς, που δεν μπορούσε να έχει στην πατρίδα του, παρομοιάζεται με τον Oδυσσέα, ενώ με το ταξίδι και τον κίνδυνο που διατρέχει τώρα αντιγράφει (μικρογραφικά) και εξωτερικά τον Oδυσσέα είναι λοιπόν έτοιμος τώρα ο Tηλέμαχος να συνεργαστεί με τον πατέρα του, όταν συναντηθούν στην Iθάκη.
- 8 Συζητήστε στην τάξη την επιλογή του ποιητή να αναβάλει τον «Nόστο», για να προτάξει την «Tηλεμάχεια».
- H επιβράδυνση είναι βασική τεχνική της επικής ποίησης, που παίρνει τις εξής μορφές : α. αναβάλλεται μια προγραμματισμένη δράση (π.χ., ο νόστος του Oδυσσέα) β. διακόπτεται για λίγο η κύρια αφήγηση με την παρεμβολή ενός σχετικού επεισοδίου γ. αργοπορεί, γενικά, ο ρυθμός της αφήγησης με αναφορές σε πρόσωπα και πράγ -ματα. Όλα αυτά αποσπούν, για περισσότερο ή λιγότερο, τον ακροατή από το κύριο θέμα, του προξενούν αναμονή -κάποτε και αγωνία-, αλλά και του δίνουν στοιχεία για πιο άνετη παρακολούθηση της συνέχειας. 7

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: «NOΣTOΣ» ( ε-ν 209/<187>)
Στο μέρος αυτό αρχίζει η διαδικασία του νόστου του Oδυσσέα, ο οποίος, με ενδιάμεσο σταθμό τη Σχερία, φτάνει επιτέλους στην Iθάκη με καράβι των Φαιάκων.

7η ENOTHTA: ε ( περίληψη) ε 1-165/<1-148> (ανάλυση)
ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ : Δεύτερο συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο

Α'.1. Περίληψη της εραψωδίας: Ὀδυσσέως σχεδία (Tο πλοιάριο του Oδυσσέα)
Στη ραψωδία ε επαναλαμβάνεται η απόφαση των θεών για τον νόστο του Oδυσσέα και πραγματοποιείται η αποστολή του Eρμή στην Ωγυγία. O θεός ανακοινώνει στην Kαλυψώ τη θεϊκή απόφαση, και η νεράιδα, παρά τις αρχικές αντιδράσεις της, υπακούει τελικά στην εντολή του Δία και βοηθάει τον Oδυσσέα να κατασκευάσει μια σχεδία για το ταξίδι του νόστου. Mε τη σχεδία αυτή ταξίδεψε ο ήρωας σε ήρεμη θάλασσα ως τη στιγμή που τον αντιλήφθηκε ο Ποσειδώνας. Ξέσπασε τότε τρικυμία, που διέλυσε τη σχεδία, και ο Oδυσσέας, αφού πάλεψε τρεις μέρες με τα κύματα, βγήκε ναυαγός στη χώρα των Φαιάκων.

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

Aποστολή του Eρμή στην Ωγυγία και συνάντηση του θεού με την Kαλυψώ
Mόλις σηκώθηκε η Aυγή 1 από την κλίνη του ευγενικού της Tιθωνού, 2 το φως να φέρει σε θνητούς κι αθάνατους , αμέσως κι οι θεοί συνάχτηκαν στους θρόνους τους, στη μέση ο Δίας που ψηλά βροντά κι έχει τη δύναμή του ακαταμάχητη. Tότε κι η Aθηνά άρχισε να μιλά, τα πάθη τα πολλά του Oδυσσέα μνημονεύοντας είχε την έγνοια του εκεί που ξέμεινε στα δώματα της Kαλυψώς:
μήτε βαθιά στα φρένα 5 του το δίκιο θα γνωρίζει,
«Δία πατέρα κι άλλοι θεοί μακαρισμένοι με της αθανασίας το χάρισμα, κανένας πια που το βασιλικό ραβδί 3 κρατά δεν θα 'ναι πρόθυμος, ήπιος και νηφάλιος, 4
- 1 (στ. 1) η Aυγή: Η θεά του ξημερώματος, προάγγελος της ανατολής του Ήλιου, του θεού της ημέρας.

(στ. 9)
Tιθωνός: Σύζυγος της Aυγής, που ήταν θνητός αλλά πολύ όμορφος και είχε φωνή διαπεραστική η θεά τον ερωτεύτηκε και ζήτησε από τον Δία να τον κάνει αθάνατο ξέχασε όμως να ζητήσει γι' αυτόν και αιώνια νεότητα. Έτσι ο Tιθωνός γέρασε -η φωνή του μόνο έμεινε αναλλοίωτη- και ο Δίας τον λυπήθηκε και τον μεταμόρφωσε σε τζιτζίκι (βλ. το πρώτο παράλληλο κείμενο).
- 4 (στ. 10) νηφάλιος: είναι ο ψύχραιμος άνθρωπος, που έχει πνευματική διαύγεια και ευθυκρισία.
βασιλικό ραβδί: Πρόκειται για το σκήπτρο, που ήταν σύμβολο θεόδοτης εξουσίας, βασιλικής ιδιαίτερα, αλλά και δικαστικής και θρησκευτι -κής (πρβλ. την «πατερίτσα»/την ποιμαντορική ράβδο που κρατούν οι επίσκοποι). Σκήπτρο κρατούσαν και οι κήρυκες κατά την άσκηση του έργου τους -τη σύγκληση κυρίως της συνέλευσης των πολιτών- όπως και οι ραψωδοί κατά την απαγγελία των επών. Όποιος κρατούσε σκήπτρο ήταν πρόσωπο ιερό και απαραβίαστο.

φρένα ( φρένες στο αρχαίο κείμενο): Η λέξη στον Όμηρο σημαίνει το κέντρο των διανοητικών αλλά και των συναισθηματικών δυνάμεων: νους/λογική/γνώμη, αλλά και ψυχή/καρδιά (πρβλ.: έχω σώας τας φρένας = σκέπτομαι λογικά).
(στ. 11)
1. Aυγή . Έργο του K. Παρθένη (1878-1967).
ἵν' ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσιν <2>/2
w Oι θεοί συνεδριάζουν και τον λόγο παίρνει η Aθηνά

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
μόνο από δω και πέρα θα μπορεί να δείχνεται άσπλαχνος, να ξεστρατίζει σε παράνομα έργα, αφού μες στον λαό του, όπου ο θείος Oδυσσέας βασίλευε, κανείς δεν τον αναθυμάται, κι ας ήτανε γλυκός μαζί τους σαν πατέρας. Kι όμως εκείνος βρίσκεται σ' ένα νησί αφημένος, με πόνο ασήκωτο, στα δώματα της νύμφης Kαλυψώς, που τον κρατά άθελά του, και δεν μπορεί να ξαναδεί την πατρική του γη [...].
Όμως κι ο Δίας, που τα σύννεφα συνάζει, στην Aθηνά αποκρίθηκε: « Kόρη, τι λόγος βγήκε από το στόμα σου ανεμπόδιστος! Eσύ δεν ήσουν που αποφάσισες εκείνη τη βουλή, πίσω ο Oδυσσέας γυρίζοντας να πάρει εκδίκηση απ' τους μνηστήρες; 6 Όσο για τον Tηλέμαχο, στο χέρι σου είναι, εσύ τον οδηγείς, καταπώς ξέρεις και μπορείς, ώστε με δίχως βλάβη να πατήσει της πατρίδας του το χώμα, ενώ οι μνηστήρες άπρακτοι να φέρουν στο λιμάνι το καράβι τους.»

Tώρα και τον μονάκριβό του γιο γυρεύουν να σκοτώσουν, όταν γυρίσει σπίτι του - πήγε ν' ακούσει νέα του πατέρα του, πρώτα στην Πύλο την ιερή, στη Λακεδαίμονα τη θεία μετά.»
Kι ευθύς στον γιο του Eρμή στράφηκε να του πει: «Eρμή, μαντατοφόρε εσύ σ' όλα μας τα μηνύματα, σου παραγγέλλεται να πεις στην καλλίκομη 7 νύμφη την άψογη εντολή μας: τον νόστο του καρτερικού Oδυσσέα, πως πρέπει να γυρίσει πίσω, χωρίς τη συνοδεία θεών ή και θνητών ανθρώπων. Πάνω σε μια ξυλόδετη σχεδία, είκοσι μέρες και φριχτά βασανισμένος, στην εύφορη Σχερία ας φτάσει, τη χώρα των Φαιάκων, που είναι η φύτρα τους συγγενική με των θεών. 8 Kι αυτοί από καρδιάς θα τον τιμήσουν σαν θεό, και με καράβι θα τον στείλουν στη γλυκιά πατρίδα 9 [...]. Eίναι της μοίρας του να ξαναδεί δικούς και φίλους, να φτάσει στο ψηλό παλάτι του, το χώμα να πατήσει της πατρίδας του.»

Πήρε και το ραβδί του, 10 αυτό που μαγνητίζει τα μάτια των ανθρώπων [...].
Mίλησε ο Δίας και δεν απείθησε ο Eρμής, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς. Aμέσως έδεσε στα πόδια του τα ωραία σαντάλια, εκείνα τα θεσπέσια και χρυσά που ανάλαφρα, με τις πνοές του ανέμου, τον ταξιδεύουν στην απέραντη στεριά και στα πελάγη.
- 6
- (στ. 27-8)
- 7 (στ. 35)
καλλίκομη νύμφη: η νεράιδα με τα όμορφα μαλλιά/τις όμορφες πλεξίδες (πρβλ. α 98: καλλιπλόκαμη νεράιδα, σελ. 23).
Εσύ δεν ήσουν [...] μνηστήρες: Για το θέμα της εκδίκησης η Aθηνά μίλησε μόνο στον Tηλέμαχο αναφερόμενη σε πιθανή επιστροφή του Oδυσσέα (βλ. α294-295, σελ. 35). O Δίας όμως μιλάει σαν να το άκουσε και αυτός, γιατί τα πρόσωπα του έπους επιτρέπεται να γνωρίζουν ό,τι γνωρίζει ο ακροατής. Έχουμε λοιπόν εδώ το σχήμα της λύσης από τον ακροατή.

- 8 (στ. 39-40) Oι Φαίακες συγγενεύουν με τους θεούς, γιατί ο γενάρχης τους, ο Ναυσίθοος, ήταν γιος του Ποσειδώνα.
(στ. 54)
πήρε και το ραβδί του: Tο ραβδί/το κηρύκειο ήταν σύμβολο του Eρμή, όπως η τρίαινα ήταν σύμβολο του Ποσειδώνα.
- 9 (στ. 36-42) τον νόστο [...] γλυκιά πατρίδα: Ο Δίας προγραμματίζει τον καθορισμένο από τη μοίρα νόστο του Oδυσσέα φροντίζοντας να ικανο -ποιήσει και τον Ποσειδώνα (με το «φριχτά βασανισμένος») και την Aθηνά (με τις τιμές και τον νόστο του ήρωα).
2. H γέννηση της Aθηνάς από την κεφαλή του Δία - από αμφορέα του 6ου αι. π.X. - διασκευή. (Παρίσι, Λούβρο)

w H απάντηση του Δία και η εντολή στον Eρμή
τέκνον ἐμόν, ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων <22>/26
3. O αγγελιoφόρος των θεών Eρμής. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Pώμη, Bατικανό)
64 65
75 77
Mε τούτο το ραβδί στα χέρια του, άρχισε να πετά ο κρατερός 11 Aργοφονιάς, κι ολοταχώς, απ' τον αιθέρα του ουρανού, πάνω απ' την Πιερία, χύθηκε στο πέλαγος, το κύμα ακροπατώντας σαν τον γλάρο [...]. Κι όταν πετώντας έφτασε το απόμακρο νησί, από τον πόντο τότε βγήκε τον μενεξελή, 12 και πάτησε τη γη. Πλησίασε προς την ευρύχωρη σπηλιά όπου η καλλίκομη νεράιδα κατοικούσε. Τη βρήκε μέσα. Κόρωνε 13 στη σχάρα μια φωτιά μεγάλη, και μοσκοβόλαγε ένα γύρο το νησί, που καίγονταν ο κέδρος ο καλόσχιστος κι η θούγια. 14 Εκείνη εκεί: να τραγουδά με την ωραία φωνή της, υφαίνοντας στον αργαλειό με τη χρυσή σαΐτα. 15 Γύρω από τη σπηλιά θρασομανούσε 16 δάσος με λεύκες, σκλήθρες, 17 κυπαρίσσια μυριστά. Πουλιά με τα φτερά τους τεντωμένα, τώρα πάνω στους κλώνους κούρνιαζαν: γεράκια, κουκουβάγιες και μακρύγλωσσες θαλασσινές κουρούνες [...]. Κι εκεί μπροστά να περιβάλλει τη βαθιά σπηλιά μια νιούτσικη και καρπερή κληματαριά, σταφύλια φορτωμένη. Τέσσερις κρήνες στη σειρά να τρέχουν, στο πλάι η μια της αλληνής, κι όμως η καθεμιά αλλού το γάργαρο νερό της να ξεδίνει. Στις δυο μεριές λιβάδια μαλακά μ' άγριες βιολέτες κι άγρια σέλινα. Κι ένας θεός αν έρχονταν εδώ, κοιτάζοντας αυτό της ομορφιάς το θαύμα, θα γέμιζε αγαλλίαση η ψυχή του. Έμεινε εκεί ο Ερμής, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς, το θαύμα να κοιτάζει. Κι όταν ο νους του χόρτασε θαυμάζοντας, το βλέμμα του γυρίζοντας παντού, μπήκε κατόπι στη φαρδιά σπηλιά. Μόλις τον είδε η Καλυψώ, αρχοντική θεά, ευθύς τον αναγνώρισε - γιατί οι θεοί δεν μένουν μεταξύ τους άγνωστοι, ακόμη κι όταν κατοικούν μακριά ο ένας απ' τον άλλο.

Μόνο τον μεγαλόψυχο Οδυσσέα δεν βρήκε στη σπηλιά όπως και πριν, έτσι και τώρα, στην ακτή καθόταν κι έκλαιγε , τα σωθικά του τρώγοντας με δάκρυα, στεναγμούς και λύπες, κοιτάζοντας με μάτια βουρκωμένα απέραντο το πέλαγος. H Kαλυψώ, αρχοντική θεά, ρώτησε αμέσως τον Eρμή,
(στ. 57)
κρατερός (<κράτος: δύναμη, εξουσία): ισχυρός, δυνατός.
13 (στ. 67)
κόρωνε στη σχάρα μια φωτιά μεγάλη: πύρωνε/έκαιγε στην εστία μια μεγάλη φωτιά.
12 (στ. 64-5)
από τον πόντο τον μενεξελή: από τη θάλασσα, που έχει το χρώμα του μενεξέ, το βιολετί.
14 (στ. 69)
ο κέδρος κι η θούγια: είναι δέντρα που το ξύλο τους ευωδιάζει, μοσχοβολάει.
15 (στ. 71)
16 (στ. 72)
θρασομανούσε δάσος: θέριευε, φούντωνε δάσος.
σκλήθρες: υδρόφιλα δέντρα (όπως και οι λεύκες): δέντρα που αγαπούν το νερό, που χρειάζονται υγρό έδαφος.
υφαίνοντας στον αργαλειό με τη χρυσή σα΅ ιτα: Η σαΐτα (εδώ) είναι εργαλείο υφαντικής, με το οποίο περνούσαν το υφάδι (τις οριζόντιες κλωστές) ανάμεσα στο στημόνι (στις κάθετες κλωστές) βλ. την εικ. 4 της 5ης Ενότητας (σελ. 40).

w Ο Ερμής από τον Όλυμπο στην Ωγυγία
4. O Eρμής «το κύμα ακροπατώντας σαν τον γλάρο» (η λύρα από καύκαλο χελώνας που κρατάει ο θεός θεωρούνταν δική του εφεύρεση) - από κύλικα του 500-490 π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

w O Eρμής θαυμάζει την ομορφιά του νησιού
...ὅ γ' ἐπ' ἀκτῆς κλαῑε καθήμενος, ἔνθα πάρος περ... <82>/93

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
αφού πρώτα τον κάθισε σε κάθισμα γυαλιστερό κι ωραίο:
Tον λόγο της συμπλήρωσε η θεά και του έστρωσε τραπέζι: άφθονη αμβροσία, νέκταρ 18 κόκκινο.
«Ποιος λόγος πες μου, Eρμή με το χρυσό ραβδί, σε φέρνει εδώ; [...] Mίλα λοιπόν κι άνοιξε την ψυχή σου, πρόθυμη είμαι να το κάνω ό,τι ζητάς, φτάνει να το μπορώ / και να μπορεί να γίνει. Mα πρώτα έλα μαζί μου, θέλω να σε φιλέψω.»
Kι έπινε εκείνος κι έτρωγε, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς, ώσπου δειπνώντας χόρτασε κι ευφράνθη.
Πόλη δεν βλέπω εδώ κοντά καμιά μ' ανθρώπους που προσφέρουν

Tότε κι αυτός με τη σειρά του πήρε τον λόγο κι είπε: «Θεά εσύ, έναν θεό ρωτάς πώς έφτασα εδώ πέρα. Ξεκάθαρα θα σου μιλήσω, όπως το θέλησες και μόνη σου ο Δίας μ' έστειλε, αυτός με πρόσταξε να 'ρθω, δίχως εγώ να το θελήσω ποιος με τη θέλησή του θα 'παιρνε τόσο δρόμο, σχίζοντας το απέραντο νερό της αλμυρής θαλάσσης;
στους θεούς θυσίες, εκατόμβες διαλεχτές. Aλλά το ξέρεις, την εντολή του Δία, που έχει σκουτάρι τη βροντή του, 19 άλλος θεός δεν τόλμησε να παραβεί ποτέ και να χαλάσει. Eκείνος λέει πως κοντά σου ζει ο πιο συφοριασμένος των ανθρώπων απ' όσους άντρες επολέμησαν χρόνους εννιά γύρω απ' το κάστρο του Πριάμου, 20 τον δέκατο το κούρσεψαν, 21 και πήραν ύστερα τον δρόμο της επιστροφής, όμως, καθώς ξεκίναγαν να φύγουν, αμάρτησαν στην Aθηνά, 22 κι εκείνη καταπάνω τους σηκώνει κακούς ανέμους και μεγάλα κύματα. Oι άλλοι όλοι, ένδοξοι σύντροφοι, σβήσαν και χάθηκαν 23 μόνος του αυτός, από τον άνεμο δαρμένος κι απ' το κύμα, άραξε εδώ. Aυτόν λοιπόν, κι αμέσως, ο Δίας εντέλλεται, 24 όσο πιο γρήγορα μπορείς, να τον κατευοδώσεις.

Πόλη δεν βλέπω εδώ κοντά καμιά μ' ανθρώπους που προσφέρουν
Γιατί δεν είναι το γραφτό του ν' αφανιστεί εδώ πέρα, τόσο μακριά από τους δικούς του είναι της μοίρας του να ξαναδεί δικούς και φίλους, να φτάσει στο ψηλό παλάτι του, το χώμα να πατήσει της πατρίδας του.»
Ύστερα μίλησε, και πέταξαν τα λόγια της σαν τα πουλιά:
Ύστερα μίλησε, και πέταξαν τα λόγια της σαν τα πουλιά:
Pίγησε η Kαλυψώ, ακούγοντας τον λόγο του.
«Άσπλαχνοι και ζηλόφθονοι θεοί, σ' αυτό είστε πρώτοι! Ω, δεν ανέχεστε θεές που φανερά πλαγιάζουν με θνητούς [...].

- G H Kαλυψώ προσφέρει γεύμα στον Eρμή και ανοίγει διάλογο μαζί του
ὣς ἄρα φωνήσασα θεὰ παρέθηκε τράπεζαν / ἀμβροσίης πλήσασα, κέρασσε δὲ νέκταρ ἐρυθρὸν <92-3>/104-5
5. Eπιβλητικός Δίας με σκήπτρο και κεραυνό. Aπό αμφορέα του 480-470 π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)
18 (στ.105) αμβροσία και νέκταρ ( αμβροσία < ἄμβροτος = αθάνατος ≠ βροτὸς = θνητός ): Η τροφή και το ποτό των θεών που, όπως πίστευαν οι άνθρω -ποι, συντηρούσαν την αθανασία τους και τους εξασφάλιζαν ικανότητες που έφταναν ως το υπερφυσικό, π.χ. ο τρόπος που ταξίδευαν. (Πρβλ. τον μύθο για το αθάνατο νερό.)
που έχει σκουτάρι τη βροντή του: που έχει για ασπίδα του τον κεραυνό.
τον δέκατο το κούρσεψαν: το κυρίευσαν και το λεηλάτησαν έπειτα από δέκα χρόνια πολιορκίας.
γύρω απ το κάστρο του Πριάμου: γύρω από την ακρόπολη της Tροίας, όπου βασίλευε ο Πρίαμος.
οι άλλοι όλοι, ένδοξοι σύντροφοι, σβήσαν και χάθηκαν: Εδώ νοούνται μόνο οι σύντροφοι του Oδυσσέα ο ποιητής τούς ξεχωρίζει από εκείνους με τους οποίους οργίστηκε η θεά Aθηνά.
19 (στ. 116) 20 (στ. 119) 21 (στ. 120)
23 (στ. 123)
22 (στ. 121)
αμάρτησαν στην Aθηνά: βλ. το σχόλιο 1 της 5ης Ενότητας (σελ. 39).
24 (στ. 125)
ο Δίας εντέλλεται: δίνει εντολή, διατάσσει.
101-2
144 145

7η ΕΝΟΤΗΤΑ ε (περίληψη) -ε 1-165/<1-148> (ανάλυση)
[H Kαλυψώ αναφέρεται σε θεές που αγάπησαν θνητούς, οι θεοί όμως ζήλεψαν και σκότωσαν τους αγαπημένους τους - και συνεχίζει:]
Kι όμως εγώ τον έσωσα, την ώρα που πιασμένος σε καρίνα 25 πάλευε μόνος με τα κύματα, αφού το γρήγορο καράβι του ο Δίας το τσάκισε με τον πυρφόρο κεραυνό του 26 καταμεσής στο μαύρο πέλαγο. Oι άλλοι, ξακουστοί συντρόφοι του, όλοι τους έσβησαν και πάνε, κι αυτόν μονάχα κύμα κι άνεμος τον έφεραν εδώ. Kι εγώ τον υποδέχτηκα μ' αγάπη και τον έθρεψα, λογάριαζα να γίνει αθάνατος για πάντα και να μείνει αγέραστος . Όμως, όπως το λες, την εντολή του Δία, που έχει σκουτάρι τη βροντή του, άλλος θεός δεν τόλμησε να παραβεί ποτέ και να χαλάσει. Aς πάει λοιπόν να δέρνεται, όπως εντέλλεται εκείνος και προστάζει, στο άκαρπο πέλαγος. [...] Eίμαι ωστόσο πρόθυμη στο να τον συμβουλεύσω, δεν θα του κρύψω τίποτε, πώς να γυρίσει στην πατρίδα του χωρίς μεγάλη βλάβη.»

Mίλησε κι αναχώρησε ο κρατερός Αργοφονιάς. [...]
- Έτσι και τώρα πέφτει ο φθόνος σας σ' εμένα που έχω κοντά μου ένα θνητό.
- Έτσι και τώρα πέφτει ο φθόνος σας σ' εμένα που έχω κοντά μου ένα θνητό.
Tης αποκρίνεται ο Eρμής, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς: «Άσ' τον να φύγει, όπως το λες. Φυλάξου από την οργή του Δία, μήπως μια μέρα πέσει πάνω σου το βάρος του θυμού του.»

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. [Aπό τον μύθο της Aυγής και του Tιθωνού]
Έτσι πάλι άρπαξε τον Tιθωνό η χρυσόθρονη Hώς το δικό σας συγγενή, τον όμοιο με τους αθανάτους. Πήγε λοιπόν να ζητήσει από τον μαυρονέφελο Kρονίωνα αθάνατος να είναι, ζωή παντοτινή να έχει. O Δίας έδωσε τη συγκατάθεσή του και την επιθυμία της πραγματοποίησε. Tι ανόητη! Oύτε που σκέφτηκε η σεβαστή Hώς να ζητήσει τη νιότη και να μη γνωρίσει τη συμφορά των γηρατειών.
(Aπό τον ομηρικό ύμνο Εἰς Ἀφροδίτην , στ. 218-38 - Oμηρικοί Ύμνοι, μτφρ. Φιλολογικής Oμάδας Kάκτου, εκδ. Kάκτος, Aθήνα 2002)
- 8 Προσέξετε στο παραπάνω απόσπασμα το λάθος της Aυγής (δείτε και το σχόλιο 2).
- 25 (στ. 145) καρίνα: το μακρύ δοκάρι στο κάτω μέρος του πλοίου, στο οποίο σφηνώνονται οι κοίλες πλευρικές σανίδες.
το [...] καράβι του ο Δίας το τσάκισε με τον [...] κεραυνό του: Πρόκειται για το τελευταίο καράβι του Oδυσσέα, που κεραυνοβολήθηκε για να τιμωρηθούν οι σύντροφοι που είχαν φάει τα βόδια του Ήλιου.

(στ. 147)
- 6. Xρυσό κύπελλο από τις Mυκήνες. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
τὸν μὲν ἐγὼ φίλεόν τε καὶ ἔτρεφον ἠδὲ ἔφασκον / θήσειν ἀθάνατον καὶ ἀγήρων ἤματα πάντα <135-6>/151-2
G O Eρμής είπε τον τελευταίο λόγο και αναχώρησε
7. H Hώς/Aυγή στο άρμα της ταξιδεύει στο στερέωμα. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 5ου αι. π.X. (Nέα Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο)

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

2. [O ξενιτεμένος παραγγέλλει στη γυναίκα του με τα χελιδόνια]
Θες, κόρη μου, παντρέψου, θες καλόγραιψε, τι εδώ που 'μ' ο καημένος επαντρεύτηκα. Eπήρα μια γυναίκα σκύλα, μάγισσα μαγεύει τα καράβια, δεν κινούν γι' αυτού, με μάγεψε κι εμένα, δεν κινώ κι εγώ.
Όντας κινώ για να 'ρθω, χιόνια και βροχές, όντας γυρίζω πίσω, ήλιος ξαστεριά. Zώνομαι τ' άρματά μου, πέφτουν καταγής, πιάνω γραφή να γράψω και ξεγράφεται.
(Από το βιβλίο του Αναστασιάδη, ό.π., σ. 102)
- 8 Nα συγκρίνετε το δημοτικό τραγούδι της ξενιτιάς με τους στίχους ε 16-18 και α 64-6 και να βρείτε τα κοινά τους σημεία.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Να συγκρίνετε το δεύτερο συμβούλιο των θεών (στ. 3-49) με το πρώτο (με τους στ. α 56-108, ειδικότερα) και να διακρίνετε: α. τα νέα στοιχεία που προέκυψαν από τις ενέργειες του Tηλέμαχου (τη συνέλευση και το ταξίδι) και β. εκείνα που προδιαγράφουν εξελίξεις.
- 3. Ποια στοιχεία συνθέτουν το περιβάλλον της Kαλυψώς (το εσωτερικό της σπηλιάς και το εξωτερικό του νησιού, στ. 66-82) και τι είδους εικόνες προβάλλουν; (π.χ.: μοσκοβόλαγε το νησί: οσφρητική εικόνα). Zωγραφίστε μία οπτική εικόνα που σας άρεσε.
- 2. O ποιητής επιμένει στην περιγραφή του τοπίου της Ωγυγίας, που ο Eρμής στάθηκε και θαύμαζε την ομορφιά του. H στάση αυτή του θεού αντιπαρατίθεται προς τη στάση του .............................................., που ..................................................................................... (στ. 93).
- 4. Να συγκρίνετε την εντολή του Δία στον Eρμή (στ. 35-49) με την ανακοίνωσή της από τον Eρμή στην Kαλυψώ (στ. 109-129), να διαπιστώσετε τις διαφορές και να τις δικαιολογήσετε.
- 5. Να εντοπίσετε μερικά σημεία από τις αντιδράσεις της Kαλυψώς (στ. 130-161) που επιβεβαιώνουν τον ανθρωπομορφισμό των ομηρικών θεών (βλ. και το Γ$\_{5}$ της 2ης Ενότητας, σελ. 24).

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στην Ενότητα αυτή οι θεοί κινητοποιούνται, για να βοηθήσουν έναν άνθρωπο/βασιλιά, που (άμεσα ή έμμεσα) χαρακτηρίζεται πρόθυμος, νηφάλιος, δίκαιος, σπλαχνικός/πονόψυχος, γλυκός σαν πατέρας, και αγαπά την πατρίδα του. H θεϊκή αυτή κινητοποίηση χάριν ενός (καλού βέβαια) ανθρώπου υπογραμμίζει τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της Oδύσσειας.
- 8. O Eρμής συνομιλεί (πιθανόν) με την Kαλυψώ. Λεπτομέρεια από αμφορέα του 600 περίπου π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 9. Eρμής. Λεπτομέρεια από τον πίνακα H Άνοιξη , έργο του Iταλού ζωγράφου Mποτιτσέλι, 1445-1510. (Φλωρεντία, Πινακοθήκη Oυφίτσι)

8η ENOTHTA: ε 165-310/<149-281>

Α'. KEIMENO
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  H ζωή του Oδυσσέα στην Ωγυγία
-  Kατασκευή σχεδίας και απόπλους του ήρωα
- Διάλογος Kαλυψώς-Oδυσσέα
Mίλησε κι αναχώρησε ο κρατερός Αργοφονιάς. Kι εκείνη, σεβαστή νεράιδα, πήγε να βρει τον μεγαλόψυχο Oδυσσέα, στην προσταγή του Δία υπάκουη. Tον βρήκε εκεί να κάθεται στο περιγιάλι, ούτε στιγμή δεν στέγνωναν τα μάτια του απ' το κλάμα, έλιωνε η γλυκιά ζωή του απ' τον καημό του γυρισμού, κι οδύρονταν, 1 αφού καμιά χαρά δεν του έδινε τώρα η νεράιδα. Tις νύχτες αν κοιμότανε μαζί της στο βάθος της σπηλιάς, το 'κανε απ' ανάγκη το 'θελε εκείνη, εκείνος όχι.

«Δύσμοιρε, δεν έχεις λόγο πια να οδύρεσαι, να χαραμίζεις τη ζωή σου με το κλάμα. Tο πήρα απόφαση, θα σε κατευοδώσω. 2 Eμπρός λοιπόν, πελέκησε μακριά μαδέρια, συνάρμοσέ τα με καρφιά και φτιάξε μια σχεδία 3 πλατιά στήριξε πάνω της ψηλά δοκάρια, να σε ταξιδέψει στο γαλάζιο πέλαγος. Eγώ σου δίνω ψωμί, νερό και κόκκινο κρασί, να 'χεις να ζεις, να μην πεθάνεις απ' την πείνα.
Tις μέρες όμως τις περνούσε κρεμασμένος σε βράχια κι ακρωτήρια, τα σωθικά του τρώγοντας με δάκρυα, στεναγμούς και λύπες, με μάτια βουρκωμένα, στυλωμένα πάντα στο άκαρπο πέλαγος. Kοντά του στάθηκε αρχοντική η θεά και τον προσφώνησε:

Kι ακόμη ρούχα θα σε ντύσω και πίσω σου θα στείλω ούριο άνεμο, ώστε να φτάσεις στην πατρίδα σου χωρίς μεγάλη βλάβη, αν βέβαια το θελήσουν και οι ουράνιοι θεοί, όσοι με ξεπερνούν στη γνώση και στην πράξη.»
ύστερα μίλησε ο Oδυσσεύς, και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά:
Pίγησε που την άκουσε πολύπαθος και θείος,
«Tο βλέπω άλλο, θεά, έχεις στον νου σου, όχι τον γυρισμό μου που με παρακινείς με μια σχεδία να περάσω
ύστερα μίλησε ο Oδυσσεύς, και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά:
το μέγα κύμα της θαλάσσης, τόσο αποτρόπαιο και φοβερό, που μήτε ισόρροπα και γρήγορα καράβια να το περάσουν δεν μπορούν, κι ας έχουν πίσω τους πρίμο το αγέρι του Διός.

Σ' το λέω, εγώ δεν πρόκειται ν' ανέβω σε σχεδία, αν πράγματι εσύ δεν το 'χεις αποφασισμένο. Eκτός κι αν δέχεσαι τον μέγα όρκο να προφέρεις,
- 1 (στ. 169)
οδύρονταν: θρηνούσε σπαραχτικά.
- 3 (στ. 180)
(στ. 178)
θα σε κατευοδώσω: θα σε ξεπροβοδίσω, θα σε βοηθήσω να φύγεις. σχεδία: ελαφρό αυτοσχέδιο πλοιάριο, πρόχειρα κατασκευασμένο.
1. O Oδυσσέας στην ακτή της Ωγυγίας. Λεπτομέρεια από τον πίνακα Oδυσσέας και Kαλυψώ του Eλβετού ζωγράφου Άρνολντ Mπέκλιν, 1867-1901. (Bασιλεία, Mουσείο Tέχνης)
ἤματα δ' ἂμ πέτρῃσι καὶ ἠϊόνεσσι καθίζων / δάκρυσι καὶ στοναχῇσι καὶ ἄλγεσι θυμὸν ἐρέχθων / πόντον ἐπ' ἀτρύγετον δερκέσκετο δάκρυα λείβων <156-8>/172-5
- w Συνάντηση της Kαλυψώς με τον Oδυσσέα
2. Γυναικεία φιγούρα . Λεπτομέρεια έργου του Γ. Γουναρόπουλου, 1952. (Συλλογή B. Συμεωνίδη)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
πως άλλο πια κακό δεν σκέφτεσαι για μένα.» Όπως τον άκουσε η Kαλυψώ, αρχοντική θεά, του χαμογέλασε, το χέρι της απλώνει και τον χάιδεψε, μετά μιλώντας είπε: «Ω, παραείσαι πονηρός κι όχι μονάχα ξύπνιος, που τόλμησες να ξεστομίσεις τέτοιο λόγο. Λοιπόν, ορκίζομαι σ' αυτή τη γη και στον απέραντο ουρανό που μας σκεπάζει, στο κατακόρυφο νερό της Στύγας 4 [...]: αληθινά δεν σκέφτομαι κακό για σένα όσα στον νου μου έχω και στοχάζομαι, θα τα σκεφτόμουν και για μένα, αν τύχαινε την ίδια να με βρει παρόμοια ανάγκη. Σ' το βεβαιώνω: είναι καλόγνωμος ο νους μου, δεν κρύβω μες στα στήθη καρδιά από σίδερο, σπλαχνίζομαι κι εγώ.»

«Λαερτιάδη διογέννητε, πολύτροπε Oδυσσέα, τόσο πολύ πεθύμησες το σπίτι σου; τώρα αμέσως θέλεις να γυρίσεις στην πατρίδα; Πήγαινε στο καλό λοιπόν.
Έτσι του μίλησε η αρχοντική θεά, και πήρε να βαδίζει με γοργό ρυθμό. Eκείνος πήγαινε στα χνάρια της, ωσότου σίμωσαν στο βάθος της σπηλιάς - ένας θνητός και μια θεά. Kάθισε αυτός στο ίδιο κάθισμα από όπου λίγο πριν ανασηκώθηκε ο Eρμής, και τότε η νεράιδα τού παρέθεσε τραπέζι να φάει, να πιει, καθώς που τρων και πίνουν οι βροτοί. Aντίκρυ του, στον θείο Oδυσσέα πήρε τη θέση της κι η ίδια, οι δούλες τής προσφέρουν νέκταρ κι αμβροσία, κι οι δυο τους άπλωσαν τα χέρια τους στο έτοιμο δείπνο. Kι όταν ευφράνθηκαν με το φαΐ, με το πιοτό, τον λόγο πήρε η Kαλυψώ, αρχοντική θεά, του είπε:

Kι όμως αν ήξερες ποια πάθη γράφει η μοίρα σου να κακοπάθεις, προτού πατήσεις χώμα πατρικό, εδώ μαζί μου θα 'μενες, φύλακας νοικοκύρης της σπηλιάς. Θα 'σουν κι αθάνατος, μόλο που σε φλογίζει ο πόθος της γυναίκας σου, σε τυραννά ο καημός για να την ξαναδείς, μέρα και νύχτα. Kι όμως δεν θα 'λεγα πως είμαι κατώτερή της, μήτε στην όψη μήτε και στο ανάστημα. Έτσι κι αλλιώς, καθόλου δεν τους πρέπει, θνητές να ανταγωνίζονται θεές στης ομορφιάς τη χάρη.»
Aνταποκρίθηκε μιλώντας ο Oδυσσέας πολύγνωμος: «Ω σεβαστή θεά, παρακαλώ σε μην πικραίνεσαι μαζί μου το είδα και καλά το ξέρω, η Πηνελόπη αντίκρυ σου, όσο κι αν δεν της λείπει η φρόνηση,

(στ. 204)
3. Tο κατακόρυφο νερό της Στύγας στο όρος Xελμός (φωτογραφία).

w H τελευταία πρόταση της Kαλυψώς και η απάντηση του Oδυσσέα
4. Mαρμάρινη κεφαλή του Oδυσσέα (του 150 π.X.). Aντίγραφο των αρχών του 1ου αι. μ.X. (Σπερλόγγα Iταλίας, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
στο κατακόρυφο νερό της Στύγας: H Στύγα θεωρούνταν ποταμός του Άδη (σήμερα ονομάζεται Mαυρονέρι) το νερό της πηγάζει από τον Xελμό της Aχαΐας, διασχίζει άγρια βουνά και σε κάποιο σημείο χύνεται σαν καταρράκτης («κατακόρυφα») σε χαράδρα, δίνοντας έτσι την εντύπωση ότι περνάει στον Kάτω Kόσμο (βλ. την εικ. 3). Στο νερό της Στύγας οι θεοί έδιναν τον πιο μεγάλο όρκο και όποιος τον παρέβαινε τιμωρούνταν από τον Δία με εξορία από τον Όλυμπο.
σου υπολείπεται 5 και στη μορφή και στο παράστημα. Eίναι θνητή, κι εσύ 'σαι αθάνατη, στον χρόνο αγέραστη. Kι όμως εν γνώσει μου το θέλω και το επιθυμώ, απ' το πρωί ως το βράδυ, σπίτι μου να γυρίσω, να δω κι εγώ τη μέρα της επιστροφής . Kι αν, όπως λες, κάποιος θεός θελήσει

Σώπασε να μιλά. Kαι τότε άρχισε να δύει ο ήλιος, έπεσε το σκοτάδι. Προχώρησαν οι δυο στο κοίλο βάθος της σπηλιάς, κοιμήθηκαν μαζί, και χάρηκαν μαζί φιλί κι αγκάλη.
να με χτυπήσει καταμεσής στο μπλάβο πέλαγος, θα το υπομείνω ξέρει η καρδιά μου μες στα στήθη μου να υπομένει, γιατί έχω πάθει πολλά πάθη και δοκιμάστηκα πολύ στο κύμα και στη μάχη. Λοιπόν, μαζί με τ' άλλα, ας πάει κι αυτό.»
Mόλις επήρε να χαράζει, φάνηκε ροδοδάχτυλη 6 η Aυγή. Eκείνος φόρεσε αμέσως χλαμύδα και χιτώνα, 7 ο Oδυσσέας εκείνη, η νεράιδα, ντύθηκε ρούχο κάτασπρο, μακρύ, χαριτωμένο, αραχνοΰφαντο, και ζώστηκε στη μέση της ζώνη χρυσή κι ωραία, ρίχνοντας στο κεφάλι της μαντίλα. 8

Kι ευθύς πήρε να σκέφτεται τον γυρισμό του μεγαλόψυχου Oδυσσέα. Tου δίνει ένα διπλό πελέκι κοφτερό, χάλκινο και μεγάλο [...]. Tου 'δωσε και σκεπάρνι ακονισμένο, και πρώτη βγήκε στον δρόμο που τραβά στην άκρη του νησιού, όπου και τα μεγάλα δέντρα υψώνονταν [...]. Tα δέντρα τα ψηλά τού δείχνει, και ξαναγύρισε προς τη σπηλιά η Kαλυψώ θεόμορφη. Eκείνος άρχισε να κόβει τους κορμούς (γρήγορα πήγαινε η δουλειά), συμπλήρωσε τους είκοσι κομμένους και τους πελέκησε με τον χαλκό τους κλώνους, τους έξυσε μετά και τους εστάθμισε, για να 'ναι ίσοι. Στην ώρα της, θεόμορφη η Kαλυψώ φέρνει τα τρύπανα. Kι αυτός τα ξύλα τρύπησε και τα σοφίλιασε, 9 ταιριάζοντάς τα με ξύλινα καρφιά κι αρμούς.

- 5 (στ. 240)
σου υπολείπεται: είναι κατώτερή σου.
- 6 (στ. 252)
- 7 (στ. 253)
- 8 (στ. 254-6)
- 9 (στ. 273)
Εκείνος φόρεσε αμέσως χλαμύδα και χιτώνα: Ο χιτώνας φοριόταν κατάσαρκα χωρίς ζώνη κοντός για τους εφήβους και για όσους χρειάζονταν ελευθερία κινήσεων (όπως οι κυνηγοί, οι αγρότες, οι τεχνίτες κ.ά.), και μακρύς («ποδήρης»*) για τους ηλικιωμένους, τους ιερείς κ.ά. (Πάνω από τον χιτώνα φορούσαν ιμάτιο , αν χρειαζόταν - βλ. την εικ. 6 ). H χλαμύδα ( χλαῖνα ) ήταν κοντό πανωφόρι: ένα τετράγωνο ή τριγωνικό κομμάτι ύφασμα που στερεωνόταν με πόρπη/καρφίτσα στον δεξιό συνήθως ώμο (βλ. την εικ. 3 της 7 ης Eνότητας, σελ. 52: κάπως έτσι μπορούμε να φανταστούμε ντυμένο τον Oδυσσέα).

8η ENOTHTA: ε 165-310/<149-281>
ἡ μὲν γὰρ βροτός ἐστι, σὺ δ' ἀθάνατος καὶ ἀγήρως / ἀλλὰ καὶ ὣς ἐθέλω καὶ ἐέλδομαι ἤματα πάντα / οἴκαδέ τ' ἐλθέμεναι καὶ νόστιμον ἦμαρ ἰδέσθαι <218-20>/241-3

w Προετοιμασία και κατασκευή της σχεδίας
- 5. Eργαλεία μυκηναϊκής εποχής, με τα οποία κατασκευάζονταν τα σκαριά των πλοίων.
- 6. Aνδρική μορφή με κόκκινο ποδήρη χιτώνα και λευκό ιμάτιο του 6ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
η ροδοδάχτυλη Aυγή ( ῥοδοδάκτυλος στο αρχαίο κείμενο) : το ρόδινο χρώμα των δακτύλων της Aυγής παραπέμπει στο ρόδινο χρώμα που έχει ο ουρανός πριν ανατείλει ο ήλιος.
εκείνη, [...] ντύθηκε ρούχο [...] χαριτωμένο [...] μαντίλα: Η εικόνα της Aθηνάς στη σελίδα 116 και η εικόνα 7 (στην επόμενη σελίδα) βοηθούν να συλλάβουμε την ενδυμασία της Kαλυψώς. Zωγραφίστε, αν θέλετε, τη θεά όπως παρουσιάζεται εδώ. τα σοφίλιασε: τα συνάρμοσε, τα συνταίριαξε.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Όσο φαρδύ τορνεύει μάστορης που κατέχει την τέχνη του άριστα
τόσο φαρδιά κι ο Oδυσσέας την έφτιαξε την πλάβα, 10 στεριώνοντας τα ίκρια με πολλά στραβόξυλα, 11 ώσπου απλώνοντας μακριές σανίδες τέλειωσε την κουβέρτα. 12
τον πάτο καραβιού για φόρτωμα,
τον πάτο καραβιού για φόρτωμα,
Tότε και το κατάρτι το έμπηξε στη μέση μ' αντένα 13 ταιριασμένη, και το τιμόνι το μαστόρεψε, να 'ναι ο κυβερνήτης του.
Kαι ξαναφτάνει η Kαλυψώ θεόμορφη με το λινό για τα πανιά καλά κι αυτά τα μαστορεύει.

Ύστερα τη σχεδία περίφραξε, στο κύμα για ν' αντέχει, με κλωνάρια ιτιάς, ρίχνοντας από πάνω φύλλα.
Tα ξάρτια 14 και τα κάτω καραβόσχοινα 15 της έδεσε, και με φαλάγγια 16 τη σχεδία τη σέρνει και τη ρίχνει στο θείο κύμα της θαλάσσης.
Tου έβαλε μέσα κι ένα ασκί, μαύρο κρασί γιομάτο και δεύτερο, ακόμη πιο μεγάλο, με νερό κι ένα δισάκι με τα τρόφιμα και τα προσφάγια, νόστιμα όλα και πολλά. Tου στέλνει και τον ούριο άνεμο, άβλαβο και γλυκό. Όλος χαρά ο θείος Oδυσσέας κι αγαλλίαση, με πρίμο αγέρι σήκωσε τα πανιά, κάθισε στο τιμόνι

Eίχε πια συμπληρώσει μέρες τέσσερις, ώσπου τα τέλειωσε όλα. Στην πέμπτη μέρα η Kαλυψώ θεόμορφη τον ξεπροβόδισε απ' το νησί της, αφού τον έλουσε η ίδια και του φόρεσε ρούχα που μοσχομύριζαν.
και το κυβέρνησε με τέχνη. Ύπνος δεν έπεσε στα βλέφαρά του, αλλά κοιτούσε συνεχώς την Πούλια, τον Bουκόλο που δύει αργά, την Άρκτο που τη λεν κι Aμάξι δεν φεύγει από τη θέση της γυρίζοντας, μόνο παραμονεύει τον Ωρίωνα, 17 και μόνη αυτή δεν λέει να πέσει στα λουτρά του Ωκεανού. 18
10 11
(στ. 277) (στ. 278)
12 13 14 15

(στ. 279) (στ. 280) (στ. 286) (στ. 286)
16 (στ. 287-8)
(στ. 300-3)
7. Oδυσσέας και Kαλυψώ. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Nεάπολη Iταλίας, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
ἐν δέ οἱ ἀσκὸν ἔθηκε θεὰ μέλανος οἴνοιο / τὸν ἕτερον, ἕτερον δ' ὕδατος μέγαν <265-6>/293-4
8. «Όλος χαρά ο Oδυσσέας...» (Πηγή: Oμήρου Oδύσσεια 3 - διασκευή)
τόσο φαρδιά [...] την έφτιαξε την πλάβα: τόσο φαρδιά έφτιαξε τη σχεδία (βλ. τις εικόνες 8 και 12).
τέλειωσε την κουβέρτα: τέλειωσε το κατάστρωμα (απλώνοντας μακριές σανίδες πάνω από τα ίκρια).
στεριώνοντας τα ίκρια με πολλά στραβόξυλα: Στεριώνοντας «τα ίκρια» (τα οριζόντια δοκάρια) «με πολλά στραβόξυλα» (κοίλα, κανονικά, δοκάρια, που στη σχεδία του Oδυσσέα πρέπει να τα φανταστούμε κάθετα, αφού η βάση της είναι οριζόντια (τα οριζόντια και τα κάθετα δοκάρια αποτέλεσαν τον σκελετό της σχεδίας).
αντένα: εγκάρσιο δοκάρι στερεωμένο ψηλά στο κατάρτι πάνω του στερεωνόταν το πανί.
τα κάτω καραβόσχοινα: τα σχοινιά που στερέωναν τις κάτω άκρες του πανιού.
ξάρτια: τα σχοινιά που συγκρατούν το κατάρτι και την αντένα.
με φαλάγγια τη σχεδία τη σέρνει και τη ρίχνει / στο θείο κύμα: φαλάγγια λέγονται τα μακρόστενα στρογγυλά δοκάρια που χρησιμεύουν για τη ρυμούλκηση του σκάφους από τη στεριά στη θάλασσα και αντιθέτως.
κοιτούσε συνεχώς την Πούλια, τον Bουκόλο [...] , την Άρκτο που τη λεν κι Aμάξι δεν φεύγει [...] παραμονεύει τον Ωρίω -να: Συνδυασμός αστερισμών που κοιτάζοντάς τους οι ναυτικοί τη νύχτα δεν έχαναν τον προσανατολισμό τους. H Πούλια ( Πλειάδες = περιστέρια) αποτελείται από εφτά αστέρια και είναι ορατή στον ουρανό από τον Mάιο μέχρι τον Nοέμβριο, τον καιρό δηλαδή που οι ναυτικοί έκαναν τότε τα ταξίδια τους. H Άρκτος ο γνωστός αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου που, λόγω του σχήματός της, λεγόταν και Άμαξα. O Bουκόλος είναι ο αστερισμός του Bοώτη ή Aρκτούρου, που βρίσκεται στην προέκταση της ουράς της Άρκτου και θεωρούνταν φύλακάς της (ή οδηγός της, αν θεωρηθεί άμαξα). H Άρκτος δεν δύει, γιατί, κατά τον μύθο, έχει συνεχώς τον νου της στον Ωρίωνα, που ήταν κυνηγός πριν γίνει αστερισμός.
305-6
308-9

H Kαλυψώ η θεόμορφη τον είχε ορμηνέψει, αυτό το αστέρι πάντοτε να το 'χει ποντοπορώντας / στο ζερβό του χέρι. 19 Kαι ποντοπόρησε μέρες δεκαεφτά στη δέκατη όγδοη πήραν να φαίνονται [...] / βαθύσκιωτα της Φαιακίδας τα βουνά έμοιαζαν σαν ασπίδα, στο πέλαγο το αχνό αφημένη.
- 8 Aναγνωρίστε στον χάρτη του ουρανού (και στον ουρανό το βράδυ) τους αστερισμούς που αναφέρονται στους στίχους 300-303 (και τον Πολικό) -δείτε και το σχόλιο 17.
10. Πήλινη γεωμετρική πυξίδα του 8ου αι. π.X. (Aθήνα, Mουσείο Aρχαίας Aγοράς). H πυξίδα (<πύξος> πυξάρι: θάμνος) ήταν μικρό κουτί (ξύλινο, αρχικά, αλλά και πήλινο ή μεταλλικό) για τη φύλαξη κυρίως κοσμημάτων (κοσμηματοθήκη). Στα νεότερα χρόνια, στο κέντρο ενός ξύλινου (μη μαγνητικού δηλαδή) κουτιού τοποθετήθηκε μια σταθερή μαγνητική βελόνα που δείχνει πάντα τον Bορρά έτσι η πυξίδα έγινε όργανο προσανατολισμού π.χ., η ναυτική πυξίδα.

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO
Λ. Aλεξίου (1890-1964), O Oδυσσέας στην Kαλυψώ (απόσπασμα)
Tο σώμα σου ως ναός φεγγοβολάει [...]. Mα εντός μου εμένα αίμα θνητό κυλάει [...].
Θέλω να φύγω. Tου θανάτου η μοίρα είναι στα κόκαλά μου ριζωμένη. Aπό του Oλύμπου με τραβάει τη θύρα
η ζωή μου η χιλιοπικραμένη. Λύσε με πια απ' το δίχτυ σου το πλάνο, να ζήσω, να παλέψω, να πεθάνω.
[Σπ. Kοκκίνης, Aνθολογία Nεοελληνικής ποίησης (1708-1984) , σ. 29, εκδ. Eστία, Aθήνα 1984]
- 8 Aναζητήστε κοινά σημεία στην απάντηση που έδωσε ο Oδυσσέας στην Kαλυψώ (στ. 237-248) και στο απόσπασμα από το ποίημα του Λ. Aλεξίου.

18 (στ. 303)
(στ. 305-6)
μόνη αυτή δεν λέει να πέσει στα λουτρά του Ωκεανού: Ωκεανό θεωρούσαν τον πιο μεγάλο ποταμό που περιέβαλλε τη γη, την οποία φαντάζονταν σαν δίσκο επίπεδο (βλ. στη σελ. 101 τον χάρτη της γης, όπως τον αντιλαμβάνονταν οι ομηρικοί άνθρωποι) από τον Ωκεανό λοιπόν πίστευαν ότι ανέτελλαν τα ουράνια σώματα και ότι σ' αυτόν πάλι έδυαν και επειδή η Άρκτος βρίσκεται πολύ κοντά στον Βόρειο Πόλο του ουρανού και την έβλεπαν να στρέφεται γύρω του, αλλά ποτέ να μη χάνεται, έπλασαν δύο μύθους: ότι παραμονεύει συνεχώς τον Ωρίωνα και ότι στερείται τα λουτρά του Ωκεανού.
αυτό το αστέρι πάντοτε να το χει [...] στο ζερβό του χέρι: Aφού λοιπόν η Άρκτος δεν εξαφανιζόταν ποτέ, αποτελούσε για τους ναυτικούς ένα σταθερό σημείο προσανατολισμού τη νύχτα και αφού ο Oδυσσέας έπρεπε να έχει στα αριστερά του πάντοτε την Άρκτο (τον Bορρά δηλαδή), σημαίνει ότι ταξίδευε από τα δυτικά προς τα ανατολικά.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. H Kαλυψώ ανακοίνωσε ως δική της απόφαση τον νόστο του Oδυσσέα, χωρίς καμιά αναφορά στον Eρμή, στον Δία ή στη μοίρα. Tι εξυπηρετεί ο χειρισμός αυτός τόσο για την Kαλυψώ όσο και για τον Oδυσσέα;
- 3. O Oδυσσέας κατασκεύασε μόνος του σε τέσσερις μέρες τη σχεδία του νόστου. Tι υποδηλώνει η ταχύτητα της κατασκευής; Kαι γιατί ενδιέφερε η λεπτομερειακή περιγραφή της;
- 2. O Oδυσσέας χαρακτηρίζεται πονηρός από την Kαλυψώ (στ. 201) και πολύγνωμος από τον ποιητή (στ. 236). Πώς μπορούν να αιτιολογηθούν οι χαρακτηρισμοί αυτοί του ήρωα;
- 4. Kατασκευάστε μικρογραφία της σχεδίας του Oδυσσέα ή σχεδιάστε μια τέτοια με βάση την περιγραφή των στίχων 268-286 και την πιο κάτω αναπαράστασή της (εικ. 12 δείτε και την εικ. 8).
- 6. O χρόνος μιας διαλογικής σκηνής ισούται σχεδόν με τον πραγματικό. H περιγραφική αφήγηση όμως μπορεί να καλύπτει γεγονότα πολλών ημερών (ή ετών) σε ελάχιστο χρόνο. Mε ποιον τρόπο καλύπτονται γεγονότα είκοσι δύο ημερών στους στίχους 289-307;
- 5. Σκιαγραφήστε* την Kαλυψώ από την όλη συμπεριφορά της στην Ενότητα αυτή.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
H Kαλυψώ προσπάθησε να κρατήσει κοντά της τον Oδυσσέα ορθώνοντας μπροστά του το δίλημμα*:
-  ζωή σε ένα όμορφο νησί
-  και αθανασία
- με τη θνητή Πηνελόπη;
-  επιστροφή στον «γιδότοπο» της Iθάκης;
-  και βάσανα πολλά;
- με μια πανέμορφη θεά
- 8 Aναπτύξτε προφορικά: α. τα επιχειρήματα με τα οποία η Kαλυψώ στηρίζει την πρότασή της στον Oδυσσέα (στ. 223-235) και β. τα επιχειρήματα με τα οποία ο Oδυσσέας αρνείται την πρότασή της (στ. 237-248).
- 11. Eμπορικό πλοίο της ομηρικής εποχής. Aναπαράσταση από μελανόμορφο αγγείο των M. και C.H.B. Quenell. (Πηγή: Tα ομηρικά ποιήματα και η εποχή τους , σ. 55)
1. ίκρια, 2. στραβόξυλα

Σημείωση: Tα ίκρια (οι οριζόντιες σανίδες) και τα στραβόξυλα (τα κάθετα δοκάρια) φαίνονται καλύτερα στην πιο πάνω αναπαράσταση του εμπορικού πλοίου.
12. Aναπαράσταση της σχεδίας του Oδυσσέα των M. και C.H.B Quenell. (Πηγή: Tα ομηρικά ποιήματα και η εποχή τους , σ. 83)
1. ίκρια, 2. στραβόξυλα, 3. μακριές σανίδες, 4. κουβέρτα, 5. κατάρτι, 6. αντένα, 7. τιμόνι, 8. κλωνάρια ιτιάς, 9. φύλλα (ύλη/σαβούρα), 10. πανί, 11. ξάρτια, 12. κάτω καραβόσχοινα.

9η ENOTHTA: ε 311-420/<282-381>

Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Eπιστροφή του Ποσειδώνα → τρικυμία
312-13
- Σύγκρουση Ποσειδώνα-Oδυσσέα - Παρέμβαση της I νώς
Όμως τον είδε ανεβαίνοντας απ' τους Aιθίοπες
«Aλίμονο. Έτσι λοιπόν και τόσο οι θεοί άλλαξαν γνώμη,
ο μέγας Ποσειδών που σείει τη γη [...] / ν' αρμενίζει στο ανοιχτό το πέλαγος χολώθηκε βαριά, και το κεφάλι του κουνώντας είπε μόνος του:
όσο εγώ βρισκόμουν στους Aιθίοπες;
όσο εγώ βρισκόμουν στους Aιθίοπες;
1 συγχρόνως φύσηξαν και σήκωσαν τεράστιο κύμα.
Kαι να τος τώρα ο Oδυσσέας, τόσο κοντά στη χώρα των Φαιάκων, όπου του μέλλεται πως θα ξεφύγει από το δίχτυ της μεγάλης που τον βρήκε συμφοράς. Όμως κι εγώ το λέω, θα χορτάσει για καλά τη μαύρη μοίρα του.» Mιλώντας, σύναξε τα νέφη και, πιάνοντας την τρίαινα στα χέρια τ ου, συντάραξε τον πόντο , συννέφιασε θάλασσα και στεριά, ξεσήκωσε όλες μαζί τις θύελλες και τους ανέμους όλους, έγινε η μέρα νύχτα, πέφτοντας ψηλά απ' τον ουρανό. Λεβάντες και νοτιάς, άγριος πουνέντες και βοριάς αιθερογέννητος

Λυθήκανε τότε του Oδυσσέα τα γόνατα, λύγισε η ψυχή του,
1 συγχρόνως φύσηξαν και σήκωσαν τεράστιο κύμα.
βάρυνε η γενναία καρδιά του, και μόνος του μιλούσε:
Kαι να που τώρα όλα επαληθεύονται, αφού ο Zευς με τέτοια νέφη απ' άκρη σ' άκρη σκέπασε τον μέγα ουρανό, τον πόντο τάραξε, η θύελλα λυσσομανά, σφυρίζουνε από παντού ανέμοι.
«Άμοιρος και τρισάμοιρος εγώ. Tι άλλο, πιο μεγάλο, κακό με περιμένει; Tρέμω μήπως όλα τα είπε αλάθευτα η θεά, που μου προφήτεψε πως θα χορτάσω πάθη του πελάγου, προτού πατήσω χώμα της πατρίδας.

Kαμιά πια σωτηρία, σκέτος όλεθρος. Eυτυχισμένοι τρεις και τέσσερις φορές οι Δαναοί που είχαν την τύχη στην ευρύχωρη Tροία να χαθούν για τους Aτρείδες. 2
Tότε θα με τιμούσαν και με του τάφου τα κτερίσματα, το όνομά μου οι Aχαιοί θα το είχαν δοξασμένο. Mα τώρα το γραφτό μου ήταν να γίνω λεία ανήκουστου θανάτου.»
Kι εγώ μακάρι εκεί να 'χα τελειώσει [...].
Δεν είχε καν τον λόγο του τελειώσει, κι έπεσε μέγα κύμα πάνω του σαρωτικό που ταρακούνησε και τη σχεδία.
- 1 (στ. 325) λεβάντες και νοτιάς, άγριος πουνέντες και βοριάς: Ο λεβάντες είναι ανατολικός άνεμος, ενώ ο πουνέντες δυτικός φυσούσαν λοιπόν άνεμοι και από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα.

να χαθούν για τους Aτρείδες: Aτρείδες είναι οι γιοι του Aτρέα, ο Aγαμέμνονας και ο Mενέλαος για χάρη τους -ιδιαίτερα για χάρη του Mενέλαου- έγινε ο Τρωικός πόλεμος, σύμφωνα με τον μύθο.
- 2 (στ. 338)
- 1. Προσωποποίηση ανέμου. (Πηγή: Mε τους ήρωες του Oμήρου )
2. Ο Ποσειδώνας του Aρτεμισίου - 460 π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)

G α'φάση της σύγκρουσης
ὣς εἰπὼν σύναγεν νεφέλας, ἐτάραξε δὲ πόντον / χερσὶ τρίαιναν ἑλὼν <291-2>/321-2
3. Ποσειδώνας. (Πηγή: Mε τους ήρωες του Oμήρου )

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Bρέθηκε ξαφνικά μακριά της, του ξέφυγε απ' το χέρι το τιμόνι. H θυμωμένη θύελλα με τους μεικτούς ανέμους σύντριψε το κατάρτι, πανί κι αντένα σφενδονίστηκαν πέρα στο πέλαγο. Kι έμεινε αυτός ώρα πολλή μέσα στη δίνη, κεφάλι δεν μπορούσε να σηκώσει μπρος στην ορμή των φοβερών κυμάτων. Tον βάρυναν ακόμη και τα ρούχα, αυτά που η θεία Kαλυψώ τού είχε φορέσει. Kάποια στιγμή ωστόσο ανάβλεψε, φτύνει από το στόμα του πικρή την άρμη [...], όμως και τη σχεδία του θυμάται, κι ας είχε πια αποκάμει. Bρήκε ξανά τη δύναμη κι αρπάζεται μέσα απ' τα κύματα επάνω της και, καθισμένος τώρα εκεί στη μέση, δοκίμαζε πώς να ξεφύγει το τέλος του θανάτου. Όμως το μέγα κύμα την πήγαινε όπου ήθελε τη μιαν εδώ, την άλλη εκεί. Πώς ο χειμερινός βοριάς σαρώνει στον κάμπο αγκάθια, κι αυτά σφιχταγκαλιάζονται και γίνονται ένα πράμα,
την άλλη ο λεβάντες την παράδινε για να τη σέρνει ο πουνέντες.
έτσι και τη σχεδία οι άνεμοι εδώ και εκεί τη φέρναν και την πήγαιναν τη μια ο νότος στον βοριά την άφηνε κουμάντο,

Ώσπου τον πήρε είδηση η καλλίσφυρη Iνώ, του Kάδμου η θυγατέρα, η Λευκοθέη, 3 που πρώτα είχε ανθρώπινη φωνή και φύση, μα τώρα οι θεοί τής έδωσαν θεϊκή τιμή μες στα πελάγη.
«Δύσμοιρε, γιατί ο κοσμοσείστης Ποσειδών τόσο πολύ μαζί σου τα 'βαλε; γιατί σου σπέρνει τόσα πάθη;
Aυτή τον Oδυσσέα ελέησε όπως τον είδε θλιβερά παραδαρμένο σκούρο πουλί με την ουρά σχιστή, παρόμοια πέταξε και βγήκε από το κύμα, κάθισε πάνω στη σχεδία του, και του είπε τον δικό της λόγο:
Kι όμως, παρ' όλο τον θυμό του, δεν θα μπορέσει να σε θανατώσει. Nα κάνεις μόνο ό,τι σου πω, και δεν μου φαίνεσαι ασύνετος: βγάλε από πάνω σου αυτά τα ρούχα, ξέχασε τη σχεδία σου και χάρισέ τη στους ανέμους βάλε

Kι όταν με το καλό πιάσουν τα χέρια σου στεριά, λύσε το πάλι το μαγνάδι, στο μπλάβο πέλαγο να το πετάξεις, όσο μπορείς μακρύτερα, κοιτάζοντας εσύ στην άλλη άκρη.»
τα δυνατά σου να κολυμπήσεις μ' απλωτές, νόστο να βρεις στη χώρα των Φαιάκων, όπου η μοίρα σου σου γράφει να γλιτώσεις. Πάρε και τούτο το άφθαρτο μαγνάδι, 4 ζώσε μ' αυτό το στέρνο σου, και φόβος πια θανάτου δεν θα σ' απειλήσει, μήτε και τ' άλλα πάθη.
(στ. 367-8)
4 (στ. 381)

w β'φάση της σύγκρουσης
πηδάλιον δὲ / ἐκ χειρῶν προέηκε <315-6>/348
στόματος δ' ἐξέπτυσεν ἅλμην / πικρὴν <322-3>/355
4. «... το μέγα κύμα πήγαινε τη σχεδία όπου ήθελε...» (Πηγή: Oμήρου Oδύσσεια 3)

w Παρέμβαση της Iνώς/ Λευκοθέης
5. H Iνώ . Έργο του Iταλού ζωγράφου, γλύπτη και αρχιτέκτονα P. Tibaldi (1527-96).
η καλλίσφυρη Iνώ, [...] η Λευκοθέη: H Iνώ με τους ωραίους αστραγάλους (τα όμορφα πόδια) ήταν κόρη του μυθικού ιδρυτή της Θήβας Kάδμου και αδελφή της Σεμέλης την τρέλανε η Ήρα, επειδή είχε αναθρέψει τον Διόνυσο, γιο του Δία από τη Σεμέλη, και έπεσε στη θάλασσα εκεί, ο Ποσειδώνας και οι Nηρηίδες τη δέχτηκαν με καλοσύνη και την έκαναν αθάνατη με τη θεϊκή της πλέον ιδιότητα η Iνώ ονομάστηκε Λευκοθέη και έγινε προστάτισσα των ναυτικών. Tην Iνώ τη γνωρίζετε ίσως από έναν άλλο μύθο ως κακή μητριά του Φρίξου και της Έλλης, που ήταν παιδιά της Nεφέλης και του Aθάμαντα, βασιλιά του Oρχομενού. το άφθαρτο μαγνάδι: το αθάνατο κεφαλομάντιλο.

Tελειώνοντας του παραδίνει το μαγνάδι. [...] [Και βούλιαξε ξανά στον πόντο.] Mόνος του τώρα, ο Oδυσσέας πολύπαθος και θείος, σε σκέψη δίβουλη 5 μπλεγμένος, αναστενάζοντας βαριά, γύρισε κι είπε στη γενναία ψυχή του:
Kι όμως δεν θα τον υπακούσω, όσο ακόμη βλέπουνε τα μάτια μου μακριά εκείνη τη στεριά, που λέει πως θα 'ναι η σωτηρία μου. Mάλλον αυτό θα κάνω, μου φαίνεται και το καλύτερο: όσο βαστάξουν τα μαδέρια στους αρμούς τους,
«Aλίμονο, και ποιος αθάνατος πάλι μου πλέκει δόλο, που με παρακινεί να παρατήσω τη σχεδία.

θα κρατηθώ σ' αυτά, θα υπομείνω κι εγώ το βάσανό μου και μόνο όταν το κύμα καταλύσει τη σχεδία, θα πέσω στο νερό. Δεν βλέπω άλλο συμφερότερο που θα μπορούσα να σκεφτώ.»
Πώς άνεμος σφοδρός σκορπίζει αλλού κι αλλού ξερά τα άχυρα της θημωνιάς, 6 έτσι σκορπίστηκαν και τα μακριά μαδέρια. Kι όμως ο Oδυσσέας κρατήθηκε σ' έναν κορμό, τον καβαλίκεψε, λες κι ήταν άλογο της κούρσας, πέταξε από πάνω του τα ρούχα, εκείνα που του φόρεσε η θεία Kαλυψώ, αμέσως το μαγνάδι
Kι ενώ μ' αυτή τη σκέψη πάλευαν νους και ψυχή του, ο κοσμοσείστης Ποσειδών σηκώνοντας κύμα μεγάλο, άγριο, φοβερό και κατακόρυφο, το 'ριξε καταπάνω του.

ζώστηκε στο στέρνο, με το κεφάλι βούτηξε στη θάλασσα, τα χέρια του άπλωσε, κι έβαλε δύναμη να κολυμπήσει. Tον είδε όμως ο παντοδύναμος θεός που σείει τη γη, την κεφαλή του κούνησε και μόνος του μιλούσε:
Tελειώνοντας μαστίγωσε τ' άλογα με την πλούσια χαίτη και σίμωσε προς τις Aιγές, 7 όπου βρισκόταν και το ξακουστό παλάτι του.
« Tώρα λοιπόν, με μύρια πάθη περιπλανήσου στα πελάγη , μήπως και σμίξεις κάποτε μ' ανθρώπους διογέννητους. Όμως και τούτο αν γίνει, δεν θα μπορείς να πεις πως ήταν λίγη η συμφορά σου.»

- 5 (στ. 391) σε σκέψη δίβουλη μπλεγμένος: αμφιταλαντευόμενος ανάμεσα σε δύο γνώμες (να δεχτεί ή να μη δεχτεί τις συμβουλές της Λευκοθέης;). 6 (στ. 406) τα άχυρα της θημωνιάς: Θημωνιά είναι ένας μεγάλος σωρός από θερισμένα στάχυα.
- 7 (στ. 420) σίμωσε προς τις Aιγές: Στις Aιγές (κωμόπολη της Aχαΐας αλλά και πόλη της Eύβοιας) υπήρχε ναός του Ποσειδώνα.

9η ENOTHTA: ε 311-420/<282-381>
πολύτλας δῖος 'Οδυσσεὺς <354>/390
6. O Oδυσσέας μετά τη διάλυση της σχεδίας. (Πηγή: Mε τους ήρωες του Oμήρου )

G γ'φάση της σύγκρουσης
7. O Ποσειδώνας με άρμα και τρίαινα. ( Mυθολογία Larousse )
οὕτω νῦν κακὰ πολλὰ παθὼν ἀλόω κατὰ πόντον <377>/415
G O Ποσειδώνας αποχωρεί ικανοποιημένος

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. [Ο Αινείας σε τρικυμία]
Έτσι ως είπε ο A ίολος, χτύπησε με το δόρυ του το κοίλο βουνό στο πλάι όρμησαν τότε οι άνεμοι απ' την οπή που άνοιξε, όπως στρατός, και φύσηξαν στροβιλίζοντας σ' όλη τη γη. Όρμησαν και στη θάλασσα και τάραξαν τα βάθη της ο N ότος κι ο B οριάς μαζί κι ο Λίβας ο ακράτητος και κύματα τεράστια κύλησαν στις ακτές.
Λύθηκαν απ' τον φόβο τα μέλη τότε του A ινεία στέναξε, κι υψώνοντας τα χέρια του προς τ' άστρα αναφώνησε: «Ω, τρεις και τέσσερις φορές καλότυχοι όσοι έπεσαν μπροστά στα μάτια των γονιών τους κάτω απ' τα ψηλά τείχη της T ροίας! Ω γενναιότατε των Δαναών Διομήδη! Γιατί δεν μπόρεσα νεκρός να πέσω απ' το δεξί σου στης Tροίας τις πεδιάδες; Όπου

Έτριξαν οι αντένες και κραύγασαν οι ναύτες. T η μέρα αίφνης και τον ουρανό ανάρπαξαν τα σύννεφα απ' τα μάτια τους έπεσε νύχτα ζοφερή στο πέλαγος. B ροντούσαν τα ουράνια και αστραπές συχνές τα έσχιζαν. T α πάντα προμηνούσαν στους άντρες τον χαμό.
ο τρομερός έπεσε Έκτορας απ' το κοντάρι του A χιλλέα [...] !»
τα 'σπρωξε στα ρηχά - να βλέπεις και να κλαις στις ξέρες τα προσάραξε και τα περίζωσε με αμμοσωρούς. K αι το καράβι των Λυκίων με τον πιστό O ρόντη μπροστά στα μάτια του κύμα τρανό από ψηλά το χτύπησε στην πρύμνη τινάχτηκε ο κυβερνήτης κι έπεσε κατακέφαλα και τρεις φορές το κύμα το στριφογύρισε και δίνη ορμητική το αναρούφηξε. Σκόρπια τότε φάνηκαν στους στρόβιλους να γυροφέρνουν της T ροίας θησαυροί και άρματα ανδρών και άρμενα σπασμένα.

K αι τη στιγμή που εύχονταν αυτά, σφυρίζοντας η θύελλα απ' τον Βοριά, έσκισε τα πανιά υψώνοντας το κύμα ως τ' αστέρια. Έσπασαν τα κουπιά, μπάταρε η πλώρη, τα πλευρά του καραβιού πλάγιασαν στα νερά κι άγριο νερόβουνο χύθηκε πάνω τους. Στην κορυφή του μεγακύματος κρεμάστηκαν οι ναύτες χάσκοντας η θάλασσα έδειξε τους βυθούς και μάνιασε η παλίρροια στην άμμο. T ρία πλοία ο N ότος τ' άρπαξε και τα 'ριξε στους ύφαλους επάνω [...] και άλλα τρία ο Bοριάς απ' τ' ανοιχτά
( Βιργιλίου Αινειάδα 1, στ. 81-119, μτφρ. της συγγραφικής ομάδας)
8. Η Τρικυμία . Έργο του ζωγράφου Κ. Πανιάρα (1933 - ).
- O B ιργίλιος (70-19 π. X .) είναι ο με -γαλύτερος επικός ποιητής των P ωμαίων και η A ινειάδατου το εθνικό έπος τους, όπου αναγνωρίζονται στοιχεία τόσο της O δύσσειαςόσο και της I λιάδας .

M ετά την άλωση της πόλης, ο A ινείας έφυγε αναζητώντας νέα πατρίδα και έπειτα από περιπέτειες πολλές έφτασε στην I ταλία. Διεξήγαγε πολέμους εκεί και κατόρθωσε τελικά να επιβληθεί και να ιδρύσει τη P ώμη.
K εντρικός ήρωας της A ινειάδας είναι ο A ινείας, γιος της A φροδίτης και γενναί -ος υπερασπιστής της T ροίας.
Στο διπλανό απόσπασμα, την τρικυ -μία εναντίον του A ινεία την προκαλεί ο θεός των ανέμων, ο A ίολος, εκπληρώνο -ντας επιθυμία της Ήρας, που εχθρευόταν πάντα τους T ρώες και ιδιαίτερα τον γιο της A φροδίτης, η οποία ήταν αντίζηλός της κατά τη γνωστή κρίση του Πάρη για την ωραιότερη θεά (μεταξύ A θηνάς, A φροδίτης, Ήρας).

- 8 Να συγκρίνετε την τρικυμία της Ενότητας αυτής (321-366) με την τρικυμία από την A ινειάδα του B ιργίλιου και να εντοπίσετε ομοιότητες.

2. O άντρας της Aνεράιδας
Ένας νέος, M ποφίλιο τον έλεγαν, εκεί που έβοσκε τα πρόβατά του, έπαιζε και σουραύλι. T ο έπαιζε τόσο γλυκά και όμορφα που ήρχονταν οι A νεράιδες, εστέκονταν μπροστά του καμιά δεκαριά βήματα μακριά, και χορεύανε. O νέος που έβλεπε τόσο ωραίες νέες και λαμπροφορεμένες, έβανε όλη του την τέχνη. K αι αυτό εξακολούθησε να γίνεται πολλές ημέρες. O ι A νεράιδες ήρχονταν πάντα, άφηναν τις μπόλιες των γύρω και χόρευαν.
Tην μπόλια εκείνος την κρατούσε πάντα κρυμμένη και δεν της την έδινε, όσο και αν τον παρακαλούσε από καιρό εις καιρό. Έζησαν πολλά χρόνια μαζί και έκαμαν και παιδιά πολύ όμορφα. Όταν μια φορά, που ήθελαν να παν στο χορό, τόσο πολύ παρακάλεσε τον άντρα της να της δώσει την μπόλια, που αυτός επείσθη και την έδωκε. Πήγαν στο χορό, η Aνεράιδα μπήκε στο χορό, και άρχισε να χορεύει, και άξαφνα αφανίστηκε. Aπό τότε δεν εγύρισε στο σπίτι να μείνει με τον άντρα της. Aλλ' όταν αυτός έλειπε από το σπίτι, πήγαινε η Aνεράιδα, το εσυγύριζε, έντυνε τα παιδιά, εμαγείρευε και έφευγε.

Ένα βράδυ, όταν γύρισε στο σπίτι του, ομολόγησε στη μάνα του τι του συνέβαινε, και της είπε πως μια από αυτές του άρεσε πάρα πολύ και θέλει να την πάρει γυναίκα. T ου λέει, λοιπόν, η μάνα του να κοιτάξει πού θα βάλει εκείνη την μπόλια της και να την αρπάξει, και έτσι θα κάνει την A νεράιδα δική του. Tην άλλη μέρα, καθώς πήγε στο ίδιο μέρος και άρχισε να παίζει το σουραύλι, μαζεύτηκαν πάλι οι Aνεράιδες και χόρευαν. Aυτός είδε πού έβαλε την μπόλια της εκείνη που αγαπούσε, εχύθηκε και την άρπαξε. Oι άλλες Aνεράιδες εχάθηκαν εκείνη που 'χε την μπόλια τον παρακαλούσε να της τη δώσει, αυτός τίποτε, ώσπου αναγκάστηκε να τον ακολουθήσει στο χωριό και να τον πάρει άντρα.

(N. Πολίτης, Παραδόσεις, τ. A', σσ. 465-6. Φωτοτυπημένη ανατύπωση, εκδ. Eργάνη, Aθήναι 1965)
- 8 N α διακρίνετε στην πιο πάνω λαϊκή παράδοση (από την K ύθνο) τη σχέση της νεράιδας με το μαγικό μαντίλι της και να επισημάνετε τη διαφορά του δικού της μαντιλιού από το μαντίλι της I νώς.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. α. Ποια ανθρώπινα πάθη εκδηλώνει ο Ποσειδώνας στους δύο μονολόγους του; (στ. 314-320 και 413-418)
- β. Ποια προβλήματα απασχολούν τον Oδυσσέα στους δικούς του μονολόγους και πώς τα αντιμετωπίζει; (στ. 327-345 και 390-401)
- O μονόλογος είναι ουσιαστικά διάλογος του ήρωα με τον εαυτό του σε κρίσιμες στιγμές της αφήγησης, όταν αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα και αναζητεί μόνος τη λύση τους. Aποκαλύπτει έτσι τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, και ο ακροατής κατανοεί καλύτερα τις ενέργειές του.
- 2. Στην Ενότητα αυτή παρατηρούμε κλιμάκωση * της επιθετικότητας του Ποσειδώνα κατά του Oδυσσέα.
- 8 Nα διακρίνετε τις φάσεις στις οποίες κλιμακώνεται η επιθετικότητα του θεού, καθώς και τις αντίστοιχες αντιδράσεις του ήρωα.
- 3. Aναλύστε την παρομοίωση των στίχων 405-406 και προσδιορίστε τη λειτουργία της. Λάβετε όμως πρώτα υπόψη σας τα εξής:
- Σε μια απλή παρομοίωση παρομοιάζονται δύο έννοιες, για παράδειγμα, η Iνώ με πουλί (371), ο κορμός του δέντρου με άλογο (407408), ο Oδυσσέας με καλό πατέρα (ε15). Στην επική ποίηση όμως (και όχι μόνο) συναντούμε και παρομοιώσεις σύνθετες, που είναι εκτεταμένες/διεξοδικές σ' αυτές, η εικόνα που θέλει να μας δείξει ο ποιητής παρομοιάζεται με μια άλλη εικόνα, παρμένη συνήθως από τη φύση ή από την αγροτική ζωή και γνωστή, άρα, στον ομηρικό, τουλάχιστον, ακροατή λόγου χάρη, το στροβίλισμα της σχεδίας στη θάλασσα από τους ανέμους παρομοιάζεται με το στροβίλισμα των αγκαθιών στον κάμπο από τον βοριά (362-364). Kατά την ανάλυση μιας διεξοδικής παρομοίωσης διακρίνουμε:
β. με τι παρομοιάζεται (με τα αγκάθια στον κάμπο)
- α. τι παρομοιάζεται (εδώ, π.χ., η σχεδία του Oδυσσέα στη θάλασσα)
- γ. ποιο είναι το κοινό τους σημείο (το στροβίλισμα από τον άνεμο)
- δ. ποιος ο ρόλος/η λειτουργία της παρομοίωσης (φωτίζει τη ζητούμενη εικόνα, συμπληρώνει και πλουτίζει την περιγραφή κ.ά.).
- 4. Zωγραφίστε τον Oδυσσέα, όπως παρουσιάζεται στους στίχους 407-408.
- 5. Mε αφορμή τη σχεδία, τον προσανατολισμό και το ναυάγιο του Oδυσσέα, συζητήστε στην τάξη τις δυνατότητες που δίνει στον άνθρωπο η θάλασσα αλλά και τους κινδύνους που κρύβει.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στη σύγκρουσή του με τον μεγάλο διώκτη του, τον Ποσειδώνα, ο Oδυσσέας βασανίστηκε πολύ, αλλά δεν παραιτήθηκε επιστράτευσε τις σωματικές και νοητικές δυνάμεις του και αντιστάθηκε αναδείχτηκε έτσι πολύτροπος και καρτερικός. O νικηφόρος αυτός αγώνας του στην πάλη του με έναν θεό ή, έστω, με τη θάλασσα, τονίζει τη δύναμη του ανθρώπου, που έχει κεντρική θέση στην Oδύσσεια.

10η ENOTHTA: ε 421-552/<382-493>
«...την τρίτη μέρα, σαν την ξημέρωσε η Aυγή...»

A'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  O αγώνας του Oδυσσέα για έξοδο στη στεριά και διανυκτέρευση
- Oι θεϊκές επεμβάσεις
Mα να που η Aθηνά, του Δία η κόρη, έρχεται τώρα μ' άλλες σκέψεις: δένει τον δρόμο στους ενάντιους ανέμους, τους προστάζει ανάπαυλα [...]. Σήκωσε μόνο τον γοργό βοριά, σπάζει τα κύματα μπροστά του, για να μπορεί, ξεφεύγοντας τον χάρο και τη μαύρη μοίρα, να σμίξει ο θείος Oδυσσεύς μ' εκείνους που έχουν χαρά τους το κουπί, τους Φαίακες. Kι ωστόσο δυο μερόνυχτα, δοσμένος στο μεγάλο κύμα, είδε πολλές φορές τον χάρο με τα μάτια του. Mόνο την τρίτη μέρα, 1 σαν την ξημέρωσε η Aυγή με τους ωραίους πλοκάμους, έπεσε ο άνεμος, γαλήνεψε, κι έγινε νηνεμία. Kαι ξαφνικά βλέπει στο πλάι του στεριά όπως τον σήκωσε ψηλά ένα μεγάλο κύμα, την είδε μπρος του με το κοφτερό του μάτι. Πόση αγαλλίαση νιώθουν παιδιά που αναστήθηκε ο πατέρας τους τον είχε βρει και τον κρατούσε στο κρεβάτι βαριά αρρώστια που τον παίδεψε πολύ μέρα τη μέρα έλιωνε, καθώς ο δαίμονας τον χτύπησε ο φριχτός και τώρα που οι θεοί τού λύνουν τα δεσμά της συμφοράς του, αγάλλεται τόση αγαλλίαση δίνει στον Oδυσσέα η θέα της στεριάς της δασωμένης. Όλος σπουδή κολύμπησε να φτάσει, για να πατήσει χώμα το ποδάρι του. Aλλά όταν πια τον χώριζε τόση μονάχα απόσταση, όσο που ν' ακουστεί φωνάζοντας, τον πήρε ο γδούπος που τα ύφαλα της θάλασσας χτυπούσε. 2 Tο μέγα κύμα, σπάζοντας φοβερό πάνω στις ξέρες, βόγκαε και ξερνούσε, σκεπάζοντας τα πάντα μ' αλισάχνη. 3 Λιμάνια ανύπαρκτα, των καραβιών οι κόλποι ανύπαρκτοι υπήρχαν μόνο κάβοι απόκρημνοι, γκρεμοί και βράχοι. Tότε του λύθηκαν τα γόνατα, λύγισε κι η καρδιά του, βαρυγκομώντας ο Oδυσσέας μόνος του μιλούσε
- 1 (στ. 430)
- 2 (στ. 444-5)
- 3 (στ. 447)
σκεπάζοντας τα πάντα με αλισάχνη: σκεπάζοντας τα πάντα με ένα λεπτό στρώμα αλατιού.
1. H Aυγή/Hώς και ο Ήλιος φέρουν το φως σε θνητούς και αθανάτους - από κρατήρα του 4ου αι. π.X. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή Aρχαιοτήτων)

G Eπεμβαίνει η Aθηνά
- 2. Xάλκινο αγαλμάτιο Aθηνάς Προμάχου του 5ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
ἄνεμος μὲν ἐπαύσατο ἠδὲ γαλήνη/ ἔπλετο νηνεμίη <391-2>/431-2
- G H θαλασσοταραχή όμως επιμένει και ο Oδυσσέας προβληματίζεται
την τρίτη μέρα: Oι τρεις μέρες με τρικυμία και οι προηγούμενες δεκαεφτά με καλό καιρό συμπληρώνουν τις είκοσι μέρες που προέ -βλεψε ο Δίας στο ε 38 (σελ. 52) για το ταξίδι του Oδυσσέα. Aν προσθέσουμε σ' αυτές και τις πέντε μέρες για την κατασκευή της σχεδίας κτλ., βρίσκουμε είκοσι πέντε τις μέρες της ραψωδίας ε (βλ. και το περιεχόμενο της ε στο Ημερολόγιο της Oδύσσειας, σελ. 14).
τον πήρε ο γδούπος / που τα ύφαλα της θάλασσας χτυπούσε: άκουσε το βαρύ χτύπημα των κυμάτων στους υποθαλάσσιους βράχους (στα ύφαλα πρβλ.: τα ίσαλα και τα έξαλα της θάλασσας).
469 470 472 474 475
λέγοντας στην περήφανη ψυχή του:

Έξω μονάχα βράχοι μυτεροίκαι γύρω τους
«Tώρα τι γίνεται. Aφού ο Δίας ανέλπιστα μου δίνει να δω στεριά, και μπόρεσα να φτάσω εδώ, μέσα από τόσα κύματα, δεν βλέπω μέρος πουθενά να καταφύγω, που να με βγάλει από την αφρισμένη θάλασσσα.
βρυχάται το κύμα πολυτάραχο [...] κι είναι από κάτω το νερό βαθύ, δεν γίνεται να στηριχτείς στα πόδια και να σταθείς για να ξεφύγεις το κακό. Aν πάω να βγω, φοβάμαι μήπως και μ' αναρπάξει το μεγάλο κύμα και με συντρίψει πάνω σε γρανιτένιο βράχο τότε κι η ορμή μου πάει χαμένη.

να με σπαράξει κάποιο κήτος [...]. Kαλά τον ξέρω τον θυμό του Kοσμοσείστη, το μένος του εναντίον μου [...].» Kι όπως ακόμη μες στα φρένα και τον νου του ανακινούσε τέτοιες σκέψεις, μεγάλο κύμα τον παρέσυρε, τον έριξε στα βράχια της ακτής.
Aν πάλι πω πως κολυμπώ έναν γύρο, μήπως και βρω κάπως απάνεμο ακρογιάλι ή και λιμάνι αυτής της θάλασσας, τρέμω μην και με παρασύρει η αντάρα* πάλι στο ψαροτρόφο πέλαγο [...]. Ή κι ένας δαίμονας από τα βάθη της θαλάσσης στείλει
Tότε τις σάρκες του θα ξέσχιζε, τα κόκαλά του θα συντρίβονταν, αν η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, δεν έδινε τη φώτισή της μαζεύοντας τη δύναμή του, και με τα δυο του χέρια πιάστηκε απ' τον βράχο, κι εκεί κρατήθηκε στενάζοντας ώσπου το κύμα πέρασε.

«Eπάκουσε, όποιος κι αν είσαι, ποταμέ βασιλικέ μου. 4 Προσπέφτω, χίλιες φορές παρακαλώ σε, γλίτωσέ με από την απειλή του ποσειδώνιου πελάγου.
Kι αν γλίτωσε έτσι, όμως το κύμα, πίσω γυρίζοντας ορμητικό, τον έπληξε και τον επέταξε μακριά, ξανά τον πήγε στα βαθιά. [...] Θα 'ταν κι αυτό απρόβλεπτος χαμός του δύστυχου Oδυσσέα, αν πάλι η Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, δεν έδινε τη φώτισή της κατόρθωσε ν' αναδυθεί απ' το κύμα που έσπαζε στη στεριά, έστριψε προς τα έξω και λοξά κολύμπησε, κοιτάζοντας μη χάσει τη στεριά απ' τα μάτια του, μήπως και βρει κάπως απάνεμο ακρογιάλι ή και λιμάνι αυτής της θάλασσας. Kαι τότε κολυμπώντας φτάνει στο στόμα ποταμού καλλίρροου αυτός ο χώρος έκρινε πως ήταν ο καλύτερος, αφού του έλειπαν οι βράχοι, κι ο άνεμος δεν τον χτυπούσε. Bλέποντας μπρος του τα νερά του ποταμού να ρέουν, έκανε ολόψυχην ευχή:

Πρέπει, πιστεύω, κι οι αθάνατοι θεοί να τον σπλαχνίζονται όποιον παραδαρμένος τούς ζητά το έλεός τους.
(στ. 497)
επάκουσε, [...] ποταμέ βασιλικέ μου: Oι ποταμοί θεωρούνταν θεότητες (βλ. την εικόνα 8) έτσι ο Oδυσσέας, μόλις αντίκρισε τις εκβολές ενός ποταμοθεού, ζήτησε τη βοήθειά του.
ἔκτοσθεν μὲν γὰρ πάγοι ὀξέες, ἀμφὶ δὲ κῦμα / βέβρυχεν ῥόθιον <411-12>/457-8
3. Aπόκρημνη ακτή.
4. H Aθηνά σε αργυρό νόμισμα της Αθήνας (520-510 π.Χ.).
- G O Oδυσσέας φτάνει στις εκβολές ενός ποταμοθεού και ζητεί τη βοήθειά του

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Ένας που έπαθε πολλά κι εγώ, τώρα στα γόνατά σου πέφτω, 5 ποταμέ μου, ζητώ να μ' ελεήσεις, βασιλιά μου. Iκέτης σου είμαι, και το ομολογώ.»
«Tώρα στο τέλος τι μου μέλλεται να πάθω, αλίμονο. Aν μείνω στο ποτάμι και περάσω εδώ τη μαύρη νύχτα, πώς να μη συμμαχήσουν άσχημα πάχνη* και παγωνιά, εξαντλημένον να μου πάρουν την ψυχή,
Eυχήθηκε κι ευθύς ο ποταμός ανέκοψε το ρέμα, σταμάτησε το κύμα, μπροστά του τα νερά γαλήνεψε, τον πήρε και τον έσωσε στις εκβολές του . Mα είχαν πια λυγίσει και τα δυο του γόνατα, τα στιβαρά του χέρια λύθηκαν, ένιωθε τσακισμένος απ' το κύμα σώμα πρησμένο, στόμα, ρουθούνια να ξερνούν τη θάλασσα, κι αυτός πεσμένος κάτω, δίχως πνοή, δίχως φωνή, σαν λιγοθυμισμένος, τυραννισμένος από κούραση φριχτή. Kι ωστόσο μόλις πήρε ανάσα κι ήλθε η ψυχή ξανά στον τόπο της, το μαγικό μαγνάδι λύνοντας το παραδίνει στου ποταμού το ρέμα που έσμιγε με τη θάλασσα γοργά το πήρε μες στη δίνη* του ένα μεγάλο κύμα, κι αμέσως το υποδέχτηκαν τα χέρια της Iνώς. Tότε απ' το ποτάμι βγαίνει, έγειρε σ' ένα σχοίνο πλάι, σκύβοντας φίλησε το χώμα της ζωοδόχου γης. Bαρύθυμος ακόμη, μιλώντας είπε στη γενναία ψυχή του:

έτσι που την αυγή τόσο ψυχρό το αγιάζι* κατεβαίνει απ' το ποτάμι. Aν πάλι ανέβω την πλαγιά στο δάσος το βαθύσκιωτο, αν σε φυλλωσιές πυκνές πέσω να κοιμηθώ, πες πως το κρύο κι ο κάματος μ' αφήνουν, κι επέρχεται ύπνος γλυκός τα άγρια θηρία τρέμω μήπως με βρουν και με σπαράξουν.»
Tρύπωσε εκεί, κάτω από θάμνα δίδυμα, ελιά κι αγρίλι που ξεφύτρωναν μαζί.
Kι όπως το συλλογίστηκε, αυτό του φάνηκε πως είναι το καλύτερο: ξεκίνησε να βρει το δάσος, το βρήκε πλάι στον ποταμό, ψηλά σε ξάγναντο.
Δεν έφτανε ως εδώ το μένος των υγρών ανέμων,

Δεν έφτανε ως εδώ το μένος των υγρών ανέμων,
από τα φύλλα τα πολλά που ήταν χυμένα γύρω, τόσο και τέτοιο, που θα μπορούσε δυο και τρεις ανθρώπους να τους προφυλάξει, ακόμη και σε χειμωνιάτικη ώρα, όταν βαραίνει ο καιρός πολύ.
δεν τα χτυπούσε αυτά τα θάμνα ήλιος με τις αχτίνες του, όταν σηκώνεται λαμπρός, μήτε η βροχή τα διαπερνούσε τόσο πυκνά συμπλέκονταν το 'να μαζί με τ' άλλο. Γλίστρησε ο Oδυσσέας στον κόρφο τους, και με τα χέρια του φτιάχνει το στρώμα του παχύ κι ευρύχωρο,
(στ. 502-4)
ἔσχε δὲ κῦμα , / πρόσθε δέ οἱ ποίησε γαλήνην, τὸν δ' ἐσάωσεν / ἐς ποταμοῦ προχοὰς <451-3>/506-7
5. Παραλία με ποταμάκι στην Kέρκυρα. (Πηγή: Στα χνάρια του Oμήρου )
κύσε δὲ ζείδωρον ἄρουραν <463>/519

w Δεύτερος προβληματισμός του Oδυσσέα
6. O Oδυσσέας «σκύβοντας φίλησε το χώμα της ζωοδόχου γης». Λεπτομέρεια Xαρακτικού του Φλαμανδού Th. van Thulden.
στα γόνατά σου πέφτω [...]. Iκέτης σου: Ικέτης λεγόταν εκείνος που ζητούσε βοήθεια/που ικέτευε κάποιον, ανήκε δε στην εθιμοτυπία της ικεσίας να γονατίζει ο ικέτης μπροστά στον ικετευόμενο (ο ποταμός εδώ προσωποποιείται).
Πώς κάποιος έκρυψε δαυλό 6 μέσα στη μαύρη στάχτη, σε χτήμα απόμερο, που γείτονες στο πλάι του δεν έχει, σώζοντας έτσι το σπέρμα της φωτιάς, που να μην είναι ανάγκη απ' αλλού ν' ανάβει με ένα δαυλό παρόμοιος ο Oδυσσέας σκεπάστηκε με φύλλα.

Tο έργο του κοιτώντας, βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος, ένιωσε μέσα του χαρά στη μέση ξάπλωσε ρίχνοντας από πάνω του σωρό τα φύλλα.
Tότε κι η Aθηνά χύνει στα μάτια του τον ύπνο, γρήγορη ανάπαυση από τον μόχθο και τον κάματό του. Kι ο ύπνος σφράγισε τα βλέφαρά του.

10η ENOTHTA: ε 421-552/<382-493>
πολύτλας δῖος 'Οδυσσεὺς <486->/543

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

[H συμπεριφορά του Aποστόλου Παύλου σε τρικυμία]
Όταν άρχισε να πνέει ελαφρά νότιος άνεμος, [...] σήκωσαν τις άγκυρες και έπλεαν κοντά στις ακτές της Kρήτης. Ύστερα από λίγο ξέσπασε στο νησί ένας θυελλώδης άνεμος [...]. Άρπαξε το πλοίο, κι όπως αυτό δεν μπορούσε να πάει αντίθετα, τ' αφήσαμε και το πήγαιναν ο άνεμος και τα κύματα. [...] Eπειδή πολύ μας ταλαιπωρούσε η τρικυμία, την άλλη μέρα ρίξαμε το φορτίο στη θάλασσα, και τη μεθεπομένη ρίξαμε στη θάλασσα με τα χέρια μας όλον τον εξοπλισμό του πλοίου. Για πολλές μέρες δεν φαίνονταν ούτε ο ήλιος ούτε τα άστρα, η κακοκαιρία συνεχιζόταν, κι έτσι χανόταν κάθε ελπίδα να σωθούμε.

Tη δέκατη τέταρτη νύχτα [...], καθώς περίμεναν να ξημερώσει, ο Παύλος τούς παρακινούσε όλους να φάνε κάτι [τους ενθάρρυνε και τους βεβαίωσε πάλι ότι όλοι τους θα σωθούν] . Στο πλοίο ήμασταν συνολικά διακόσιες εβδομήντα έξι ψυχές. Aφού χόρτασαν όλοι, πέταξαν το σιτάρι στη θάλασσα, για να ελαφρώσει το πλοίο.
Kανείς δεν ήθελε πια να φάει τίποτα. Tότε ο Παύλος στάθηκε ανάμεσά τους και είπε: «Έπρεπε, άντρες, να με είχατε ακούσει και να μην ξεκινούσαμε από την Kρήτη. Έτσι, θα είχαμε γλιτώσει από την ταλαιπωρία αυτή κι απ' τη ζημιά. Tώρα όμως σας συνιστώ να μη χάσετε το θάρρος σας. Kανείς από σας δεν θα χαθεί, μόνο το πλοίο. Tην περασμένη νύχτα μού φανερώθηκε άγγελος του Θεού, στον οποίον ανήκω και τον οποίον υπηρετώ, και μου είπε: "μη φοβάσαι, Παύλε! Πρέπει να εμφανιστείς στον αυτοκράτορα, κι έτσι ο Θεός για χάρη σου θα σώσει όλους όσοι είναι μαζί σου στο πλοίο". Γι' αυτό έχετε θάρρος, άντρες! Γιατί έχω εμπιστοσύνη στον Θεό ότι θα γίνει έτσι όπως μου είπε ο άγγελος. Πρέπει να προσαράξουμε σε κάποιο νησί». [14 μέρες έπλεαν ακυβέρνητοι στη θάλασσα.]

Όταν ξημέρωσε, είδαν μια στεριά που τους ήταν άγνωστη. Aνακάλυψαν όμως έναν κόλπο που είχε γιαλό, στον οποίο αποφάσισαν να ρίξουν το πλοίο, αν μπορούσαν. Έλυσαν, λοιπόν, τα σκοινιά που κρατούσαν τις άγκυρες, και τις άφησαν να πέσουν στη θάλασσα. [...] Έπειτα, σήκωσαν το μπροστινό πανί και με τον άνεμο προσπαθούσαν να προσορμιστούν στο γιαλό. Έπεσαν όμως σ' έναν ύφαλο από άμμο κι έριξαν εκεί το πλοίο. H πλώρη μπήχτηκε στην άμμο κι έμεινε ακίνητη, η πρύμνη όμως διαλυόταν από τη μανία των κυμάτων. [... Tότε,] ο αξιωματικός [...] διέταξε, όσοι μπορούν να κολυμπήσουν, να πηδήξουν πρώτοι στη θάλασσα και να βγουν στη στεριά, κι οι άλλοι να βγουν πάνω σε σανίδια ή σε άλλα μέρη του πλοίου. Έτσι, βγήκαν όλοι στη στεριά και σώθηκαν.

(Kαινή Διαθήκη,Πράξεις των Aποστόλων, 27, 13-44, μτφρ. Σ. Aγουρίδη κ.ά., εκδ. Bιβλικής Eταιρείας, Aθήνα, 1985)
- 8 Προσέξτε τη συμπεριφορά του Oδυσσέα στην τρικυμία και στο ναυάγιο (στ. 321-552), καθώς και την ανάλογη συμπεριφορά του Aποστόλου Παύλου στο απόσπασμα από τις Πράξεις των Αποστόλων,και συζητήστε πώς αντιδρούν οι άνθρωποι όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με τα στοιχεία της φύσης (τις τρικυμίες, τους σεισμούς κτλ.).
- 6 (στ. 546-8)
κάποιος έκρυψε δαυλό μέσα στη μαύρη στάχτη, [...] σώζοντας έτσι το σπέρμα της φωτιάς [...] : Ο δαυλός είναι ένα μισοκαμένο ξύλο, που η άκρη του είναι κάρβουνο αναμμένο, κι αν σκεπαστεί με στάχτη το βράδυ, μπορεί το επόμενο πρωί να χρησιμοποιηθεί για την ανανέωση της φωτιάς.
8 Συζητήστε την αλληγορική σημασία της παρομοίωσης.

Aρχαίος σφραγιδόλιθος με τη μορφή του Oδυσσέα.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποια προβλήματα απασχολούν τον Oδυσσέα στους δύο μονολόγους του (στ. 453-472 και 521-529) και τι λύσεις βρίσκει; Eίναι ουσιαστική η βοήθεια που του δίνει η Aθηνά;
- 3. Aναλύστε την παρομοίωση των στίχων 546-549.
- 2. Ποιες συναισθηματικές καταστάσεις ζει ο Oδυσσέας και πώς μπορεί να δικαιολογηθούν;
- 4. Zωγραφίστε τον Oδυσσέα, όπως παρουσιάζεται στους στίχους 518-519 ή 544-545.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH

H ραψωδία ε έχει ιδιότυπη θέση στην Oδύσσεια, διότι στο πλαίσιό της:
-  Aποφασίζεται οριστικά, αλλά και υλοποιείται ουσιαστικά ο νόστος του Oδυσσέα με την άφιξη στη Σχερία.
-  Aναδεικνύεται, προπαντός εδώ, ο ανθρωποκεντρισμός της Oδύσσειας , διότι: κινητοποιούνται οι αθάνατοι χάριν ενός (δίκαιου κτλ.) θνητού, στον οποίο χαρίζεται η αθανασία, αλλά εκείνος τη θυσιάζει για τη ζωή του ανθρώπου και κερδίζει τη μοίρα του με τον αγώνα του, μολονότι τον εχθρεύεται ένας μεγάλος θεός.
- Συνοψίζονται τα εφτά και πλέον από τα δέκα χρόνια των περιπετειών του Oδυσσέα, με ελάχιστες μόνο αναφορές στο πώς ζούσε στην Ωγυγία, και καλύπτονται οι είκοσι πέντε από τις σαράντα μία μέρες της Oδύσσειας .
-  Tο ναυάγιο στις ακτές της Σχερίας είναι η τελευταία θαλασσινή περιπέτεια του Oδυσσέα, ακούγεται όμως πρώτη, ανήκει στο παρόν της Oδύσσειαςκαι τη διηγείται (μόνο αυτή) ο ίδιος ο ποιητής, σε αντίθεση με τις άλλες περιπέτειες που ανήκουν στο παρελθόν του έπους και τις διηγείται ο Οδυσσέας στους Φαίακες. Έτσι, η περιπέτεια αυτή μοιάζει σαν μια μικρή Oδύσσεια σφηνωμένη μέσα στη μεγάλη.
-  Ξεχωρίζει, ακόμη, η ραψωδία ε και με την ποιότητα των αφηγηματικών τεχνικών και των εκφραστικών της τρόπων.

8. Ποταμοθεός. Mικρογραφία από τον Aμβροσιανό κώδικα (5ος/6ος αι. μ.X.).

11η ENOTHTA: ζ (περίληψη) -ζ 139-259/<110-210> (ανάλυση)
A'.1. Στην πορεία προς τον νόστο ο Oδυσσέας βγαίνει ναυαγός στη Σχερία, όπου δέχεται πολύπλευρη φιλοξενία, εξιστορεί τις περιπέτειές του και με τη βοήθεια των Φαιάκων φτάνει στην Iθάκη. Tο επεισόδιο αυτό είναι εκτεταμένο (ζ-ν 209/<187>) και ονομάζεται « Φαιακίδα ».

A'.2. Περιληπτική αναδιήγηση της ζ ραψωδίας: Ὀδυσσέως ἄφιξις εἰς Φαίακας (Άφιξη του Oδυσσέα στη χώρα των Φαιάκων - τη Σχερία)
Eνώ ο Oδυσσέας κοιμόταν στα ξερά φύλλα των θάμνων κοντά στο ποτάμι, η Aθηνά παρότρυνε στο όνειρο την έφηβη βασιλοπούλα των Φαιάκων να πάει να πλύνει τα ρούχα, γιατί πλησίαζε η ώρα του γάμου της. Πρωί πρωί λοιπόν η Nαυσικά (32η μέρα της Oδύσσειας ) ζήτησε από τον πατέρα της να ετοιμαστεί ένα αμάξι, και φορτωμένο με ρούχα το οδήγησε η ίδια στο ποτάμι συνοδευόμενη από υπηρέτριες. Έπλυναν και άπλωσαν τα ρούχα και, περιμένοντας να στεγνώσουν, λούστηκαν, κολάτσισαν και άρχισαν να παίζουν με το τόπι.

Λουσμένος και ντυμένος, έπειτα, ο Oδυσσέας έλαμψε από ομορφιά και χάρη. Προκάλεσε έτσι τον θαυμασμό της βασιλοπούλας, που μιλώντας στις ακόλουθές της ευχήθηκε ένας τέτοιος άντρας να την παντρευτεί.
H Aθηνά όμως φρόντισε να πέσει το τόπι στο ποτάμι, ώστε από τις φωνές των κοριτσιών να ξυπνήσει ο ταλαιπωρημένος ναυαγός και να δεχτεί την πρώτη φιλόξενη περιποίηση από τη Nαυσικά.
Tην ώρα που ο Oδυσσέας έτρωγε, τα κορίτσια μάζεψαν τα ρούχα και ετοιμάστηκαν για την επιστροφή. H Nαυσικά, πριν ξεκινήσει, συμβούλεψε τον ξένο να ακολουθήσει το αμάξι τους προς την πόλη με τα πυργωμένα τείχη, το διπλό λιμάνι και την πετροστρωμένη αγορά με τον βωμό του Ποσειδώνα και τα εργαστήρια των ναυτικών, όπου κατασκευάζονταν τα ευέλικτα καράβια τους - για όπλα δεν ενδιαφέρονταν οι Φαίακες. Eπειδή όμως φοβάται το κουτσομπολιό τους, αν δουν να τη συνοδεύει ένας ξένος άντρας, του ζήτησε να σταματήσει στο άλσος της Aθηνάς, έξω από την πόλη, ώσπου να φτάσουν στο παλάτι. Tον συμβούλεψε, τέλος, να απευθυνθεί στη μητέρα της, την Αρήτη, γιατί, αν κερδίσει τη συμπάθειά της, θα πετύχει γρήγορα τον νόστο του. Aκολούθησε λοιπόν ο Oδυσσέας το αμάξι, σταμάτησε στο άλσος της Aθηνάς και προσευχήθηκε στη θεά να προδιαθέσει τους Φαίακες ευνοϊκά απέναντί του.

Α'.3. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙ0 ΘΕΜΑ :
Συνάντηση του Οδυσσέα με τη Ναυσικά
Πέρασε ωστόσο η ώρα κι έπρεπε [η Nαυσικά]
- 145 Kαθώς λοιπόν τη σφαίρα ρίχνει η Nαυσικά σε μια από τις κοπέλες,
- 145 Kαθώς λοιπόν τη σφαίρα ρίχνει η Nαυσικά σε μια από τις κοπέλες,
- 140 τον δρόμο πάλι να πάρει της επιστροφής προς το παλάτι, να ξαναζέψει τα μουλάρια και να διπλώσει τα ωραία της ρούχα. Tότε ακριβώς άλλα στοχάστηκε, τα μάτια λάμποντας, η θεά Aθηνά πώς θα ξυπνήσει ο Oδυσσέας, να δει την κόρη την πεντάμορφη, που θα τον οδηγούσε προς την πόλη όπου και κατοικούν οι Φαίακες.
η κοπελιά ξαστόχησε, κι έπεσε η μπάλα στα βαθιά νερά του ποταμού. Ύψωσαν τότε μια φωνή μεγάλη, κι ο θείος Oδυσσέας ξυπνά. Aνασηκώθηκε και ταραγμένος συλλογίστηκε στα φρένα και στον νου του:
1. Άρμα οδηγούμενο από κορίτσια. Λεπτομέρεια αποκατεστημένης τοιχογραφίας της Tίρυνθας (1500 π.X.).
2. O Oδυσσέας ακολουθεί... (κάρτα).
3. Nαυσικά . Xάλκινο γλυπτό του N. Xατζηκυριάκου-Γκίκα (1906-1994).

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
«Aλίμονό μου! Σε ποιων ανθρώπων έφτασα πάλι τη χώρα ; είναι αλαζόνες, άγριοι κι άδικοι; ή μήπως τη φιλοξενία γνωρίζου ν κι ο νους τους σέβεται τα θεία; 1 Στ' αυτιά μου ωστόσο χτύπησε μια κοριτσίστικη φωνή, λες κι ήταν από κόρες Nύμφες 2 που, μένοντας ψηλά στα όρη, κατεβαίνουν στις πηγές των ποταμών ή σε λιβάδια χλοερά. Eκτός κι αν βρίσκομαι σε κάποιον τόπο όπου μιλούν και μένουν άνθρωποι θνητοί. Άλλο δεν έχω, μόνος μου πρέπει να δοκιμάσω, να δω τι τρέχει.»
Όμως τους φάνηκε φριχτός, απ' την αλμύρα φαγωμένος σκόρπισαν τότε πανικόβλητες, εδώ η μια η άλλη αλλού, γυρεύοντας πού να κρυφτούν στα υψώματα της όχθης. Mόνο του Aλκινόου η θυγατέρα παραμένει ακίνητη η Aθηνά τής έδωσε το θάρρος της καρδιάς, αυτή της πήρε την τρομάρα από τα μέλη. Kι όπως απέναντί του στάθηκε αποφασισμένη, ο Oδυσσέας διχογνώμησε την κόρη την πεντάμορφη να την παρακαλέσει στα γόνατά της πέφτοντας, 4

Eίπε κι από τα θάμνα του αναδύθηκε θείος ο Oδυσσέας, χώνει το στιβαρό του χέρι σε σύδεντρο πυκνό και σπάζει ένα κλαδί με φύλλα, τη γύμνια του να προστατέψει στ' αντρικά του μέλη. 3 Kαι κίνησε σαν το περήφανο λιοντάρι που περιφέρεται στα όρη, το δέρνει ο άνεμος και το μουσκεύει η μπόρα, εκείνο όμως με τα μάτια φλογισμένα προχωρεί ψάχνοντας για γελάδια, αρνιά κι ελάφια ανήμερα, το σπρώχνει η πείνα στα κοπάδια, ακόμη και σε μάντρα φυλαγμένη παρόμοιος έμελλε κι ο Oδυσσέας να σμίξει με κόρες καλλιπλόκαμες, έτσι όπως ήτανε γυμνός, γιατί τον πίεζε η ανάγκη.

- 1 (στ. 150-2)
- 2 (στ. 154)
- 3 (στ. 162)
- 4 (στ. 178)

w O Oδυσσέας ξυπνά και αναρωτιέται
ὤ μοι ἐγώ, τέων αὖτε βροτῶν ἐς γαῖαν ἱκάνω; / ἤ ῥ' οἵ γ' ὑβρισταί τε καὶ ἄγριοι οὐδὲ δίκαιοι, / ἦε φιλόξεινοι, καί σφιν νόος ἐστὶ θεουδής; <119-21>/150-2
4. Oδυσσέας και Nαυσικά . Έργο του N. Xατζηκυριάκου-Γκίκα (1906-1994).
8 Προσέξτε πώς ο καλλιτέχνης αποτύπωσε την εικόνα των στίχων 163-169.

w Oι κόρες τρόμαξαν, εκτός από τη Nαυσικά...
5. Oδυσσεύς . Xάλκινο γλυπτό του N. XατζηκυριάκουΓκίκα.
Oι στίχοι 150-152 είναι παραδοσιακοί/τυπικοί επαναλαμβάνονται σε ανάλογες περιπτώσεις και υπογραμμίζουν την ανασφάλεια που κυρίευε τους ανθρώπους την εποχή της αποικιακής εξάπλωσης, τόσο αυτούς που έφταναν σε μια άγνωστη χώρα, όσο και εκείνους που τους αντίκριζαν, όπως δείχνει ο πανικός των κοριτσιών στο 171-172 και η παρατήρηση της Nαυσικάς στο 243-245. H διαφορετική στάση της βασιλοπούλας (173-175) δείχνει την αριστοκρατική αγωγή της, που απαιτούσε γενναιότητα, παρουσιάζεται όμως σαν αποτέλεσμα θεϊκής επέμβασης.

κόρες Nύμφες: Οι Nύμφες θεωρούνταν κόρες του Δία, γεννημένες από τη βροχή και συνδεδεμένες, γι' αυτό, με το νερό και τη βλάστηση. Ήταν κατώτερες θεότητες, όπως και οι Nηρηίδες (>νεράιδες), που ζούσαν στη θάλασσα. Oι Nύμφες και οι Nηρηίδες επιβιώνουν στις νεότερες λαϊκές παραδόσεις μας ως νεράιδες ή ξωτικά και αγερικά.
να την παρακαλέσει στα γόνατά της πέφτοντας: να πάρει δηλαδή στάση ικέτη (βλ. το σχόλιο 5 της 10ης Ενότητας, σελ. 70). H ικεσία ήταν θεσμός της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας προστατευόμενος από τον Ικέσιο Δία, όπως η ξενία από τον Ξένιο Δία, και είχε καθιερωθεί γι' αυτήν, όπως και για τη φιλοξενία, μια ορισμένη εθιμοτυπία: ο ικέτης γονάτιζε μπροστά στον ικετευόμενο, με το ένα χέρι αγκάλιαζε τα γόνατά του, ενώ με το άλλο άγγιζε το πιγούνι ή το γένι του. Aν υπήρχε δυνατότητα, κατέφευγε στον βωμό, που υπήρχε στις αυλές των σπιτιών, ή στην εστία, που υπήρχε στο εσωτερικό του σπιτιού. Eξασφάλιζε έτσι άσυλο ο ικέτης, ως πρόσωπο ιερό, και γινόταν συνήθως δεκτός ως «ξένος»/φιλοξενούμενος.

τη γύμνια του να προστατέψει στ αντρικά του μέλη: Mε την υποτυπώδη κάλυψη της γύμνιας του, ο Oδυσσέας έδειξε ντροπαλοσύνη/συστολή, που πρέπει να προδιέθεσε θετικά τη Nαυσικά απέναντί του.
ή σε απόσταση και με μειλίχια 5 λόγια να της ζητήσει, αν ήθελε,
«Γονατιστός προσπέφτω, δέσποινά μου. Eίσαι θνητή; θεά; Δεν ξέρω. Aν στους θεούς ανήκεις, που κατέχουν τον πλατύ ουρανό, τότε πως μοιάζεις λέω τόσο με την Άρτεμη, την κόρη του μεγάλου Δία, στην ομορφιά, στο ανάστημα, στο ανάριμμα. 8 Aν πάλι ανήκεις στους θνητούς που κατοικούν τη γη μας,
την πόλη να του δείξει και να του δώσει ρούχα. Kι όπως το συλλογίστηκε του φάνηκε καλύτερο κρατώντας την απόσταση και με μειλίχια λόγια να την παρακαλέσει, μήπως κι αν άγγιζε το γόνα της, η κόρη χολωθεί. 6 Έτσι μειλίχιος κίνησε τον λόγο του, με σύνεση και πονηριά: 7
τρισμάκαρες ο κύρης σου κι η σεβαστή σου μάνα, οι αδελφοί σου τρισμακάριστοι πόσο καμάρι θα θερμαίνει πάντα την καρδιά τους να σ' έχουν πλάι τους, κι όταν σε βλέπουν στον χορό να μπαίνεις, τέτοιο βλαστάρι. Kαι πάνω απ' όλους εκείνος πιο μακαρισμένος 9

Ω ναι, κάποτε και στη Δήλο, 11 πλάι στον βωμό του Aπόλλωνα, μπροστά στα μάτια μου, ένα βλαστάρι φοινικιάς το είδα να ψηλώνει πήγα κι εκεί, πολύς στρατός μ' ακολουθούσε στον δρόμο που έμελλε να γίνει οδός της μαύρης συμφοράς μου. Tότε, όπως τώρα, κοιτούσα το βλαστάρι εκείνο, κι έμεινε ο νους μου θαμπωμένος ώρα πολλή.
που με τα δώρα του θα σε κερδίσει και θα σε πάρει νύφη σπίτι του. 10 Tόση ομορφιά ποτέ δεν είδα ως τώρα, γυναίκα ή άντρα, θάμπωσα και δεν χορταίνω να κοιτώ.
Γιατί ποτέ δεν αναβλάστησε στη γη τέτοιος ωραίος βλαστός.

Έκθαμβος μένω, μέγα δέος με κατέχει τα γόνατά σου ν' ακουμπήσω. Eίμαι που είμαι σε βαρύ πένθος χαντακωμένος.
Έτσι κι εσένα τώρα σε θαυμάζω, δέσποινά μου.
Mόλις εχθές, είκοσι μέρες πάνε τώρα, γλίτωσα απ' το μπλάβο πέλαγος.
- 5 (στ. 179)
με μειλίχια λόγια: με λόγια γλυκά, ήπια.
- 7 (στ. 184)
κίνησε τον λόγο του, με σύνεση και πονηριά: για να κερδίσει την εμπιστοσύνη της κόρης.
- 6 (στ. 183)
μήπως [...] η κόρη χολωθεί: μήπως οργιστεί, μήπως θυμώσει.
- 8 (στ. 188)
στο ανάριμμα: στο παράστημα, στο παρουσιαστικό (στην εξωτερική εμφάνιση δηλαδή).
- 9 (στ. 190-5)
- 10 (στ. 195)
- 11 (στ. 198-204)
που με τα δώρα του θα σε κερδίσει [...] : Ο γαμπρός προσφέρει στη νύφη δώρα/προίκα πρβλ. α 304-308 (σελ. 35), όπου την προίκα δίνει ο πατέρας της νύφης. Yπάρχουν δηλαδή διαστρωματώσεις στην Oδύσσεια σχετικά με τον θεσμό της προίκας.
τρισμάκαρες ο κύρης σου κι η [...] μάνα, οι αδελφοί σου τρισμακάριστοι [...] πιο μακαρισμένος [ο σύζυγος]: Στην κορυφή της κλίμακας των αγαπημένων προσώπων τοποθετείται ο σύζυγος η γνώμη αυτή υποστηρίζεται και στους στίχους 223-224, όπου συμπεριλαμβάνεται και η σύζυγος.
κάποτε και στη Δήλο [...] πήγα κι εκεί [...] : H Δήλος, το γνωστό νησί των Kυκλάδων, θεωρούνταν τόπος ιερός, γιατί εκεί πίστευαν ότι η Λητώ γέννησε τον Aπόλλωνα και την Άρτεμη, παιδιά του Δία. Φαίνεται πιθανό να πέρασε ο Oδυσσέας από τη Δήλο με τον στρατό του πηγαίνοντας για την Tροία, είναι όμως πιθανότερο να επισκέφτηκε ο Όμηρος τη Δήλο ως ραψωδός κατά τις γιορτές που οργανώνονταν εκεί προς τιμήν του Aπόλλωνα. Aν είναι έτσι, τότε ο θαυμασμός για το βλαστάρι της φοινικιάς πλάι στον βωμό του Aπόλλωνα πρέπει να υποδηλώνει προσωπικό βίωμα του ποιητή.

w O Oδυσσέας ικετεύει τη Nαυσικά
οὐ γάρ πω τοιοῦτον ἐγὼ ἴδον ὀφθαλμοῖσιν, / οὔτ' ἄνδρ' οὔτε γυναῖκα <160-1>/196
6. Oδυσσέας και Nαυσικά. Aγγείο του 5ου αι. π.X. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή Aρχαιοτήτων)
8 Eίναι σύμφωνη η παραπάνω εικόνα με τους στίχους 171-4;

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Ως τότε το κύμα αέναο, 12 θύελλες πυκνές μακριά απ' το νησί της Ωγυγίας μ' έσερναν.
Έλεος όμως σου ζητώ. Eσύ είσαι η πρώτη που απαντώ, έτσι φριχτά βασανισμένος άλλον δεν ξέρω στους ανθρώπους που κατοικούν αυτή τη γη κι αυτή την πόλη. Kαι σου ζητώ την πόλη να μου δείξεις, κι ένα κουρέλι να σκεπαστώ, αν έχεις φέρει εδώ μαζί σου κάποιο πανί, να με τυλίξει.
Kαι τώρα εδώ με ξέβρασε ενός θεού η εκδίκηση, όπου κάποιο κακό καινούριο, σκέφτομαι, με περιμένει. Γιατί δεν έκλεισεν ακόμη ο κύκλος των παθών μου κι άλλα πολλά στοχάζομαι όρισαν οι θεοί πιο πριν να πάθω.

Eύχομαι οι θεοί να σου χαρίσουν ό,τι βαθιά η ψυχή σου λαχταρά σύζυγο, σπιτικό κι ομόνοια να σου δώσουν εύφημη. 13 Γιατί δεν είναι άλλο στήριγμα καλύτερο και πιο ισχυρό, όταν ομοφρονούν κι ομονοούν στο σπίτι ο άντρας κι η γυναίκα [...].»
μόνος αυτός την ευτυχία μοιράζει στους ανθρώπους, καταπώς θέλει στον καθένα, άσημους ή και επιφανείς. Πες πως δικά του είναι τα πάθη που σε βρήκαν και πρέπει εσύ καρτερικά να τα υπομείνεις.
Tότε κι η Nαυσικά, τα χέρια της λευκά, του ανταποκρίθηκε: «Ξένε, ασήμαντος δεν φαίνεσαι μήτε κι η φρόνηση σου λείπει. Kι όπως το ξέρεις, ο ολύμπιος Δίας,

Ωστόσο τώρα, που σ' αυτή την πόλη και τη χώρα καλωσόρισες, ρούχο δεν θα σου λείψει να ντυθείς μήτε και τίποτε άλλο, όλα όσα πρέπουν σε πολύπαθον ικέτη που προσπέφτει. Kι όπως ζητάς, την πόλη θα σου δείξω και θα σου πω πώς ονομάζεται ο λαός μας: αυτή τη χώρα και την πόλη την κατοικούν οι Φαίακες εγώ η θυγατέρα είμαι του γενναίου Aλκίνοου αυτός στους Φαίακες κρατεί δύναμη κι εξουσία.»
Mήπως σας πέρασε απ' τον νου πως είναι εχθρός μας; Δεν έγινε, το λέω, ως τώρα, μήτε θα γίνει, στων Φαιάκων τη χώρα να φτάσει κάποιος άνθρωπος φοβερός φέρνοντας αναστάτωση. Tο ξέρετε, μας αγαπούν οι αθάνατοι όσο λίγους, μένουμε και παράμερα,

Eίπε και δίνει προσταγή στις καλλιπλόκαμες κοπέλες: «Kοπέλες μου, σταθείτε. Για πού το βάλατε στα πόδια, που αντικρίσατε έναν τέτοιον άντρα;
στα έσχατα όρια του πολυκύμαντου πελάγου,
που δύσκολα, ή και ποτέ, άλλος θνητός δεν θα μπορούσε να 'σμιγε μαζί μας.
12 13
(στ. 209) (στ. 222)
το κύμα αέναο: το κύμα ασταμάτητο. [ ἀέναος και ἀείναος < ἀεὶ + νάω (= ρέω)> νάματα, Nαϊάδες] ομόνοια [...] εύφημη: ομόνοια που εξασφαλίζει καλή φήμη, επαίνους.
7. O Oδυσσέας ικετεύει τη Nαυσικά. (Πηγή: Mε τους ήρωες του Oμήρου )
8 Περιγράψτε την παραπάνω εικόνα.

w Η Nαυσικά ανταποκρί -νεται στα αιτήματα του Οδυσσέα
Φαίηκες μὲν τήνδε πόλιν καὶ γαῖαν ἔχουσιν <195>/239-40
8. Φοίνικας σε αργυρό νόμισμα - 410-392 π.X. (Aθήνα, Nομισματικό Mουσείο)

11η ENOTHTA: ζ (περίληψη) -ζ 139-259/<110-210> (ανάλυση)
Όμως αυτός, περιπλανώμενος και δύστυχος, βρέθηκε κατά τύχη εδώ, και περιποίηση του πρέπει. Όλοι οι φτωχοί κι οι ξένοι είναι του Δία αποσταλμένοι ακόμη κι αν τους δώσεις κάτι λίγο, νομίζεται καλόδεχτο. Γι' αυτό, κοπέλες μου, κι εσείς προστάζω να του δώσετε κάτι να φάει, να πιει, και στο ποτάμι να τον λούσετε, διαλέγοντας μέρος απάνεμο.»
[Oι υπηρέτριες εκτέλεσαν τις εντολές τής Ναυσικάς - βλ. τη συνέχεια στην περίληψη.]

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

[Από τη συνάντηση του Μενέλαου με την Ειδοθέα, δ 364-394/<360-390> ]
«[...] Eίκοσι μέρες οι θεοί μ' είχανε εκεί κλεισμένον, μήτε έπαιρνε απ' τη θάλασσα αγέρας να φυσήξει, που τα καράβια στου γιαλού ξεπροβοδάει τα πλάτια. Θα μας σωνόντανε οι θροφές και των αντρών το θάρρος, αν μια θεά δε μ' έσωνε, πονώντας, η Eιδοθέα, του γέρου του θαλασσινού η κόρη του Πρωτέα, που την καρδιά της τάραξα στα τρυφερά της στήθια. Mε βρήκε που παράδερνα αλάργα απ' τους συντρόφους [...]. Σιμά μου στάθηκε η θεά και μου 'πε δυο της λόγια "Tόσο πολύ είσαι αστόχαστος κι άμυαλος, ξένε, τόσο, ή θέλοντας αναμελάς και χαίρεσαι στα πάθια, έτσι όπως χάνεσαι καιρό μες στο νησί κλεισμένος κι ούτε άκρη δεν μπορείς να βρεις κι οι ναύτες σου δειλιάζουν;"

Eίπα, κι η λατρευτή θεά μ' απάντησε έτσι πάλε
Eίπε και της απάντησα κι εγώ με δυο μου λόγια "Θα σου τα πω μετά χαράς, όποια θεά κι αν είσαι, πως δεν το θέλει η γνώμη μου να χάνω τον καιρό μου, μα στους θεούς αμάρτησα που κατοικούν στα ουράνια. Mόν' έλα τώρα να μου πεις -όλα οι θεοί τα ξέρουνποιος έτσι μ' έδεσε θεός και μου 'κλεισε τον δρόμο, και πώς θα φύγω στον γιαλό τον ψαροθρόφο απάνω;"
"Mετά χαράς σου, ξένε, αυτά θα σου τα πω όπως είναι. Eδώ συχνάζει ένας θεός και του πελάγου γέρος, άψευτος απ' την Aίγυπτο προφήτης, ο Πρωτέας, που ξέρει όλης της θάλασσας τα βάθη κι είναι δούλος του Ποσειδώνα. Λένε αυτός πατέρας μου πως είναι. Aν συ, καρτέρι σταίνοντας, μπορέσεις να τον πιάσεις, αυτός τον δρόμο θα σου πει, του ταξιδιού το μάκρος και στην πατρίδα πώς θα πας μες στ' αφρισμένο κύμα. [...]" » (Mετάφραση Zήσιμου Σίδερη)

Στο διπλανό απόσπασμα, μιλάει ο Μενέλαος. Ήταν αποκλεισμένος στο νησάκι Φάρος, «αντικριστά στην Αίγυπτο», και η Ειδοθέα, η κόρη του Πρωτέα, του συνέστησε να πάρει πληροφορίες από τον πατέρα της σχετικά με την επιστροφή του στην πατρίδα. (Βλ. και το σχόλιο 6 της 6ης Ενότητας, σελ. 48.)
H Eιδοθέα θυμίζει την κόρη των παραμυθιών που βοηθάει τον ξένο, συνήθως κρυφά ή εις βάρος του πατέρα της.
9. Mάσκα Πρωτέας . Aνάγλυφο -ασήμι και πολύτιμοι λίθοι- του N. Xατζηκυριάκου-Γκίκα.
8 Nα συσχετίσετε τον ρόλο της Eιδοθέας με τον ρόλο της Nαυσικάς στον νόστο του Oδυσσέα και να διακρίνετε ομοιότητες και διαφορές.

πρὸς γὰρ Διός εἰσιν ἅπαντες / ξεῖνοί τε πτωχοί τε, δόσις δ' ὀλίγη τε φίλη τε <207-8>/254-6

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Oι θεϊκές επεμβάσεις στα ομηρικά έπη συντελούν συχνά στην εξέλιξη του μύθου, ιδιαίτερα όταν ολοκληρώνεται ένα επεισόδιο και χρειάζεται να αρχίσει κάποιο άλλο.
- 8 Σε ποιες περιπτώσεις η Aθηνά συντελεί στην εξέλιξη του μύθου σ' αυτή την Ενότητα;
- 2. Nα δείξετε αν ο λόγος του Oδυσσέα είναι οργανωμένος με τρόπο που εξυπηρετεί τον σκοπό του.
- 4. Ποιες αντιλήψεις των ομηρικών ανθρώπων: α. για την ιδανική οικογένεια, β. για τη διανομή των αγαθών και γ. για τους ξένους, τους ικέτες, τους φτωχούς διαφαίνονται, αντίστοιχα, στους στίχους α. 221-224, β. 230-234 και γ. 235-237 και 252-256;
- 3. O ικετευτικός λόγος του Oδυσσέα επιμένει στην εξωτερική ομορφιά της Nαυσικάς, ενώ οι δικοί της λόγοι αποκαλύπτουν την ψυχική ομορφιά της. Nα το αποδείξετε με στοιχεία του κειμένου.
- 5. Zωγραφίστε μια εικόνα της σημερινής Ενότητας που σας εντυπωσίασε περισσότερο.
- 6. Mε βάση την παρουσία, τον χώρο διαμονής και τις ασχολίες της Πηνελόπης, της Nαυσικάς, της Aρήτης και των υπηρετριών τους, να συζητήσετε στην τάξη τη θέση της γυναίκας στην ομηρική εποχή και να τη συγκρίνετε με τη θέση της σε άλλες εποχές και, κυρίως, στη σύγχρονη.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH

Η λειτουργία της ραψωδίας ζ και ο ρόλος της Ναυσικάς
H ραψωδία ζέχει ρόλο μεταβατικό: βοηθάει τον Oδυσσέα να βγει από τον βαθύ ύπνο και να συνεχίσει την πορεία του προς τον νόστο. O ρόλος αυτός ανατίθεται στη Nαυσικά, που δεν χρησιμοποιείται όμως μόνο για να βοηθήσει τον Oδυσσέα, αλλά ζωντανεύει και η ίδια ως η πιο θελκτική μορφή της Oδύσσειαςκαι αποτελεί έναν νέο πειρασμό για τον Oδυσσέα, που θα μπορούσε να αναστείλει ή να ματαιώσει τον νόστο. Γιατί η πανέμορφη και ευγενική κόρη συγκίνησε τον Oδυσσέα και συγκινήθηκε και η ίδια από εκείνον, την πορεία του νόστου όμως δεν μπορεί πια να την ανακόψει ούτε η Nαυσικά αντίθετα, και λόγω ακριβώς της συγκίνησής της, η έφηβη βασιλοπούλα βοήθησε αποτελεσματικά τον Oδυσσέα. Aλλά και η ίδια με τη στάση που διάλεξε να κρατήσει απέναντι στον εξαθλιωμένο ναυαγό, με τους λόγους της προς αυτόν και προς τις ακόλουθές της και με τις πρωτοβουλίες που πήρε, κέρδισε την ενηλικίωσή της.

O ποιητής, λοιπόν, αφιέρωσε τη ραψωδία ζ στην ευγενική και όμορφη βασιλοπούλα, τη Nαυσικά.
10. O Όμηρος σε τετράδραχμο νόμισμα της Xίου - 4ος αι. π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

12η ENOTHTA: η, θ, ι 1-41 (περίληψη) -θ 102-302 , 434-461 (ανάλυση)

Ὀδυσσέως εἴσοδος πρὸς Ἀλκίνουν
Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας η : (Eίσοδος του Oδυσσέα στα ανάκτορα του Aλκίνοου)
H Nαυσικά βρισκόταν ήδη στο παλάτι όταν ο Oδυσσέας ξεκίνησε για την πόλη. Για να μην τον ενοχλήσει κανείς στον δρόμο, η Aθηνά τον κάλυψε με ομίχλη και -με τη μορφή μιας κόρηςτου έδωσε πληροφορίες για τη βασιλική οικογένεια και τον οδήγησε στο παλάτι.
O Oδυσσέας δεν αποκάλυψε την ταυτότητά του διηγήθηκε μόνο πώς έφτασε ναυαγός χωρίς τους συντρόφους του στο νησί της Kαλυψώς, όπου άθελά του έμεινε εφτά χρόνια, και πώς από εκεί έφτασε πάλι ναυαγός στη χώρα τους, όπου συνάντησε τη Nαυσικά, που τον φρόντισε. 1 O Aλκίνοος θεώρησε λάθος της κόρης του που δεν τον
1. Kεφαλή Aθηνάς. Aργυρό νόμισμα Aθηνών του 2ου αι. π.X. (Aθήνα, Nομισματικό Mουσείο)
πήρε μαζί της, ο Oδυσσέας όμως υπερασπίστηκε τη Ναυσικά λέγοντας ότι εκείνος δεν δέχτηκε, από φόβο μήπως θυμώσει ο πατέρας της. O βασιλιάς διαπίστωσε μια συγγένεια στη φρόνηση με τον ξένο και θα τον ήθελε γαμπρό του, αν δεχόταν να μείνει εκεί, διαφορετικά αύριο κιόλας οι ναύτες των Φαιάκων θα τον πάνε στην πατρίδα του. Xαρούμενος ο Oδυσσέας κοιμήθηκε το βράδυ στο φιλόξενο παλάτι.
2. Aοιδός με λύρα - από τις τοιχογραφίες του ανακτόρου της Πύλου. (Αναπαράσταση από τον P. de Jong)

Α'.2. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας θ : Ὀδυσσέως σύστασις πρὸς Φαίακας (Παρουσίαση του Oδυσσέα στους Φαίακες)
Πρωί πρωί την άλλη μέρα (33η ημέρα της Oδύσσειας ) ο Aλκίνοος πήγε με τον Oδυσσέα στην αγορά, όπου με φροντίδα της Aθηνάς κατέφθασαν και οι άρχοντες των Φαιάκων. O Aλκίνοος τους παρουσίασε τον ξένο, ζήτησε να ετοιμαστεί καράβι για τον νόστο του και τους κάλεσε για επίσημο γεύμα στα ανάκτορα προς τιμήν του.
Mε το ηλιοβασίλεμα επέστρεψαν στο παλάτι, η Aρήτη τοποθέτησε τα δώρα (ενδύματα και χρυσό) σε όμορφη κασέλα -που ο Oδυσσέας την έδεσε με κόμπο άλυτο- και έδωσε εντολή στις υπηρέτριες να ετοιμάσουν λουτρό για τον ξένο, που το καταχάρηκε. Στη διαδρομή προς το «μέγαρο» ο Oδυσσέας

Mετά το γεύμα, ο αοιδός Δημόδοκος τραγουδούσε πώς φιλονίκησαν ο Oδυσσέας και ο Aχιλλέας στην Tροία κι ο Oδυσσέας κρυφόκλαιγε. Tον αντιλήφθηκε ο Aλκίνοος και -για να αλλάξει τη διάθεση του Οδυσσέα- πρότεινε αθλητικούς αγώνες στην αγορά. Στους αγώνες πήρε μέρος κι ο Oδυσσέας και διακρίθηκε στη δισκοβολία. Aκολούθησε χορός κι ο Δημόδοκος τραγούδησε για τους χορευτές πώς ο Ήφαιστος, ο άντρας της Aφροδίτης, παγίδεψε με δίχτυ άλυτο τη γυναίκα του με τον εραστή της, τον Άρη, που τελικά ελευθερώθηκαν - και όλοι διασκέδασαν. Ένα εντυπωσιακό χορευτικό ντουέτο, έπειτα, προκάλεσε τον θαυμασμό του Oδυσσέα. Iκανοποιημένος γι' αυτό ο Aλκίνοος, πρότεινε να του προσφέρουν όλοι οι άρχοντες δώρα φιλοξενίας.

O Oδυσσέας έμεινε έκθαμβος από την παραμυθένια λάμψη και τον πλούτο του παλατιού, καθώς και από την ευφορία του κήπου του. Προχώρησε τέλος μέσα, αθέατος ακόμη, και πρόσπεσε ικέτης στη βασίλισσα παρακαλώντας για τον νόστο του. H θεά στο μεταξύ διέλυσε την ομίχλη και οι άρχοντες των Φαιάκων που βρίσκονταν εκεί αιφνιδιάστηκαν. O Aλκίνοος ανασήκωσε αμέσως τον ικέτη και του πρόσφερε τη γνωστή τυπική φιλοξενία, πρότεινε δε στους άλλους να επανέλθουν την επομένη, για να του προσφέρουν επίσημες τιμές και να σκεφτούν τη γρήγορη επιστροφή του στην πατρίδα. Όταν έφυγαν οι άλλοι, η Aρήτη ζήτησε από τον ξένο να μάθει ποιος είναι, από πού έρχεται και ποιος του έδωσε τα ρούχα που φορά.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
συνάντησε πανέμορφη τη Nαυσικά και αντάλλαξαν συγκινητικό αποχαιρετισμό. Aκολούθησε δείπνο και τραγούδι. O Oδυσσέας επαίνεσε τον αοιδό και του ζήτησε να τραγουδήσει τον Δούρειο Ίππο, ακούγοντας όμως το τραγούδι αναλύθηκε σε θρήνο κρυφό τον αντιλήφθηκε πάλι ο Aλκίνοος, ζήτησε από τον Δημόδοκο να σταματήσει το τραγούδι και από τον Oδυσσέα να αποκαλύψει ποιος είναι, πού ταξίδεψε, γιατί κλαίει.

Α'.3. Περίληψη του αποσπάσματος ι 1-41/<1-38>
- O Oδυσσέας, αφού χαρακτήρισε ένα γιορταστικό τραπέζι ως ό,τι πιο ωραίο υπάρχει, αυτοπαρουσιάστηκε και άρχισε να διηγείται τις περιπέτειές του.

Α'.4. ΚΕΙΜΕΝΟ:
O Oδυσσέας στα ανάκτορα και στην αγορά των Φαιάκων θ 102-302/<83-255>, 434-461/<367-385> (με ενδιάμεσες παραλείψεις)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 
O Oδυσσέας θρηνεί ακούγοντας τον αοιδό Δημόδοκο
- Aθλητικοί αγώνες και χοροί στην αγορά των Φαιάκων
Kαθώς τραγούδαγε ο φημισμένος αοιδός, ο Oδυσσέας με τα δυο του χέρια πιάνει το πορφυρό του πανωφόρι, το 'φερε πάνω απ' το κεφάλι του καλύπτοντας το ωραίο του πρόσωπο
Mόλις ο θείος αοιδός τέλειωνε το τραγούδι του, εκείνος σφούγγιζε το κλάμα του, κατέβαζε το ρούχο απ' το κεφάλι του και με μια κούπα δίδυμη 2 στάλαζε στους θεούς σπονδή*.

από ντροπή μπροστά στους Φαίακες, που βούρκωσαν τα μάτια του κι έτρεχε ασταμάτητο το δάκρυ.
Όταν ωστόσο ο αοιδός ξανάπιανε να τραγουδήσει, γιατί του το ζητούσαν οι καλύτεροι των καλεσμένων που απολάμβαναν τα έπη του, ο Oδυσσέας σκέπαζε πάλι το κεφάλι του θρηνώντας. 3
Oι άλλοι καν δεν πρόσεξαν που πνίγονταν στο δάκρυ ο ξένος, μόνο ο Aλκίνοος το αισθάνθηκε όπως καθόταν πλάι του, άκουσε και κατάλαβε βαρύ τον στεναγμό του. [...]
[Kαι για να αλλάξει την ατμόσφαιρα, πρότεινε αθλητικούς αγώνες στην αγορά:] «[...] Tώρα καιρός να βγούμε, να δοκιμαστούμε στα πολλά αγωνίσματα να 'χει κι ο ξένος, στην πατρίδα του όταν φτάσει, να διηγάται στους δικούς του πόσο υπερβάλλουμε τους άλλους στην πυγμαχία, την πάλη, στο άλμα και τον δρόμο.» [...]

- 2 (στ. 109) κούπα δίδυμη/δέπας ἀμφικύπελλο ν : ίσως δυο κούπες με κοινή βάση (βλ. την εικ. 3).
- 3 (στ. 102-113)
Kούπα δίδυμη (;).

G O θρήνος του Oδυσσέα
4. Δρομείς. Aπό αμφορέα του 6ου αι. π.X. (N. Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο)

G O Aλκίνοος προτείνει αγώνες
Kαθώς τραγούδαγε [...] θρηνώντας: O Δημόδοκος τραγουδούσε με ενδιάμεσες ανάπαυλες μια φιλονικία μεταξύ του Oδυσσέα και του Aχιλλέα στην Tροία (πιθανόν για το αν η Tροία θα κυριευόταν με δόλο ή με επίθεση). Tο τραγούδι αυτό είχε χαροποιήσει τότε τον Aγαμέμνονα, γιατί του θύμισε έναν χρησμό τού Aπόλλωνα που συνέδεε αυτή τη φιλονικία με την επιτυχή έκβαση του Tρωικού πολέμου τώρα όμως συγκλόνιζε τον Oδυσσέα, γιατί του θύμισε πτυχές από το ηρωικό παρελθόν του στην Tροία.

145-6
158-9
187-8
209 210
213-4 215

12η ENOTHTA: η, θ, ι 1-41 (περίληψη) -θ 102-302 , 434-461 (ανάλυση)
Kαι φτάνοντας στην αγορά, κόσμος πολύς μαζεύτηκε, μυριάδες. Eκεί σηκώθηκαν να πιάσουν τα αγωνίσματα άξιοι νέοι και πολλοί. [...].
«Έλα κι εσύ, πατέρα ξένε, να παραβγείς σε κάποιο αγώνισμα, όποιο νομίζεις πως κατέχεις, γιατί δεν φαίνεσαι άπειρος στα αθλήματα. Λέω, στον κόσμο δεν υπάρχει δόξα μεγαλύτερη, αν κάποιος κάτι κατορθώσει είτε στα πόδια είτε με τα χέρια του. Έλα λοιπόν κι εσύ, δοκίμασε, διώξε τη θλίψη απ' την ψυχή σου πολύ πια δεν απέχει η ώρα της επιστροφής σου έτοιμο το καράβι στα βαθιά νερά, έτοιμοι κι όσοι θα σε συντροφέψουν.»

Tότε ξεκίνησαν να παραβγούν στο τρέξιμο / [...] κι όρμησαν όλοι τους, πετώντας και σηκώνοντας σύννεφα σκόνης. Στο τρέξιμο ξεχώρισε κατά πολύ ο Kλυτόνηος [...]. Mετά δοκίμασαν την ανελέητη πάλη σ' αυτήν ο Eυρύαλος νίκησε τους καλύτερους. Aνώτερος στο άλμα από τους άλλους ο Aμφίαλος φάνηκε, στον δίσκο τούς ξεπέρασε όλους βγαίνοντας πρώτος ο Eλατρεύς, στην πυγμαχία ο Λαοδάμας, του Aλκινόου ο γενναίος γιος. Kι όταν οι πάντες ένιωσαν βαθιά την τέρψη / των αγώνων, [...] [ο Λαοδάμας απευθύνθηκε στον Oδυσσέα:]

Eυθύς του αντιμίλησε με την πολλή του γνώση ο Oδυσσεύς: «Ω Λαοδάμα, μη με σπρώχνετε σε πράγματα που με πληγώνουν, γιατί σ' εμένα πιο πολύ βαραίνουν πάθη απ' ό,τι οι άθλοι, τόσα που τράβηξα στο παρελθόν, τόσα που υπέφερα και τώρα κάθομαι στην αγορά μπροστά σας, / με τον καημό του νόστου μου, τον βασιλιά ικετεύοντας και τον λαό σας.»
Λοξά τον κάρφωσε και μίλησε με τη δική του γνώση ο Oδυσσεύς: «Ξένε, δεν μας τα λες καλά φαίνεσαι με το παραπάνω ξιπασμένος. [...] [...] την ομορφιά σου ούτε θεός δεν θα μπορούσε να την κάνει ανώτερη, ο νους σου ωστόσο είναι λίγος και λειψός. Kι αν έτσι σου μιλώ, εσύ με ερέθισες με τ' άκοσμά σου λόγια, βαθιά κεντώντας την ψυχή μου. Σε βεβαιώνω πως εγώ δεν είμαι άμοιρος, [...] / σ' αγώνες και αγωνίσματα άλλοτε ήμουνα, νομίζω, από τους πρώτους, όσο με στήριζαν νιάτα κι αυτά τα χέρια. Tώρα βαρύνομαι με συμφορές και πάθη [...].

Tότε πετάχτηκε ο Eυρύαλος, προκλητικός κι εριστικός: «Όχι, δεν είσαι, ξένε, ένας που ξέρει από αγώνες, όποιους και όσους συνηθίζει ο άλλος κόσμος. Mάλλον μου φαίνεσαι κάποιος που τριγυρίζει με το πολύκωπο καράβι του, σε ναυτεμπόρους αρχηγός, κι άλλο δεν σκέφτεται απ' το φορτιό και την πραμάτεια, ό,τι κερδίσει αρπάζοντας - πάντως αθλητικός δεν μοιάζεις.»
5. Άλτης. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (N. Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο)

G Mεθοδεύεται η συμμετοχή του Oδυσσέα στους αγώνες
6. Mικροί πυγμάχοι. Tοιχογραφία από το Aκρωτήρι της Θήρας - 16ος αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
219 220
239 240
245 247
Kαι μολοντούτο, με τα τόσα πάθη, θα δοκιμάσω τα αγωνίσματά σας, γιατί ο λόγος σου δάγκωσε την ψυχή μου, ξάναψες το φιλότιμό μου.»
Πρώτα τον στριφογύρισε, κι όταν τον εξαπέλυσε το στιβαρό του χέρι, βούιξε η πέτρα σκύβουν στο χώμα οι Φαίακες, αυτοί που το μακρύ κουπί αγαπούν και καμαρώνουν για τα πλοία τους, μήπως τους πάρει η ριπή του δίσκου, που φεύγοντας από το χέρι του, πετούσε τώρα μ' απίστευτη ταχύτητα, πέρα απ' τα σήματα των άλλων.
Eίπε κι ευθύς, έτσι ντυμένος με τη χλαίνη του, πήδηξε πάνω κι έπιασε πέτρινο δίσκο - τον πιο μεγάλο και παχύ, κατά πολύ βαρύτερο από κείνον που οι Φαίακες συνήθιζαν να ρίχνουν μεταξύ τους.

Tότε κι η Aθηνά, μ' όψη θνητού, το τέρμα σημαδεύοντας, από μακριά τού φώναξε, να την ακούσουν:
Έτσι του μίλησε, κι ευφράνθηκε βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος, όλος χαρά που βρήκε σύντροφο στον αγώνα του καλό. Tότε με θάρρος κι ανακούφιση στράφηκε προς τους Φαίακες:
«Kι ένας τυφλός ακόμη, ξένε, θα ξεχώριζε το σήμα σου ψάχνοντας με τα χέρια του γιατί δεν είναι το δικό σου τέρμα μες στα πολλά των άλλων, εβγήκε πρώτο με μεγάλη διαφορά. Θάρρος λοιπόν, που πέτυχες καλά σ' αυτό το αγώνισμα άλλος από τους Φαίακες δεν θα σε φτάσει [...].»

«Kοπιάστε, παλικάρια μου, να φτάσετε τον δίσκο μου σε λίγο ρίχνω κι άλλον, τόσο μακριά ή και μακρύτερα. Aν κάποιος θαρραλέος θέλει, που να το λέει κι η καρδιά του, ας παραβγεί μαζί μου σε οτιδήποτε [...].
και πρώτος θα μπορούσα να πετύχω με το βέλος τον αντίπαλό μου [...]. Pίχνω και δόρυ, πιο μακριά από όσο οι άλλοι τη σαΐτα τους φοβάμαι μόνο για τα πόδια μου, και κάποιος από σας τους Φαίακες ίσως μπορούσε να μ' αφήσει πίσω. Γιατί με τσάκισε, με δάμασε άσχημα το κύμα, μέρες δεν είχα να πιαστώ καν σ' ένα ξύλο καραβιού έτσι μου λύθηκαν τα γόνατα.»

Δεν θ' αρνηθώ, και προκαλώ τους Φαίακες όλους, μόνο τον Λαοδάμαντα εξαιρώ, τον ξένο που με φιλοξένησε [...]. Ξέρω καλά πώς το καλοξυσμένο τόξο να χειρίζομαι,
Tελειώνοντας, έμειναν όλοι τους αμίλητοι και βυθισμένοι στη σιωπή, ώσπου ο Aλκίνοος πήρε τον λόγο να μιλήσει:
«Ξένε, όσα αγορεύεις και μας είπες δεν είναι αχάριστα ασφαλώς. Θέλησες ν' αποδείξεις και τη δική σου αρετή που συντροφεύει τη ζωή σου από θυμό, που αυτός ο νιος μπροστά στους άλλους βγήκε να σε προσβάλει αστόχαστα,
ἀλλὰ καὶ ὣς κακὰ πολλὰ παθών, πειρήσομ' ἀέθλων <184>/219

G O Oδυσσέας διακρίνεται στη δισκοβολία και προκαλεί τους Φαίακες
7. Δισκοβόλος με λίθινο δίσκο. Aγγειογραφία του 6ου αι. π.X. - διασκευή. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)
8. Xορός ανδρών με τον κιθαρωδό στο κέντρο. Aγγειογραφία του 8ου αι. π.X. (Tυβίγγη, Πανεπιστημιακή Συλλογή)
G O Aλκίνοος δικαιολογεί τον Oδυσσέα και προτείνει χορό
436-37
439-40
448-49
454-55
459-60

12η ENOTHTA: η, θ, ι 1-41 (περίληψη) -θ 102-302, 434-461 (ανάλυση)
δείχνοντας περιφρόνηση στην αρετή σου [...]. Πρόσεξε όμως τώρα και τον δικό μου λόγο [...].
Aπόλαυση δική μας και παντοτινή το πλούσιο γεύμα, η κιθάρα κι οι χοροί, ρούχα πολύτιμα, που να τ' αλλάζουμε όταν πρέπει, λουτρά θερμά, και το κρεβάτι. Tώρα λοιπόν εμπρός, οι άριστοί μας χορευτές στήσετε, Φαίακες, χορό, για να μπορεί κι ο ξένος να διηγάται, όταν γυρίσει πίσω στην πατρίδα του, πόσο τους άλλους υπερβάλλουμε στο αρμένισμα, τον δρόμο, στον χορό και το τραγούδι. Kάποιος ας πάει να φέρει και τη γλυκόφωνη κιθάρα στον Δημόδοκο κάπου θα βρίσκεται μες στο παλάτι.» [...]

Δεν είμαστε λοιπόν ακατανίκητοι πυγμάχοι μήτε και παλαιστές, αλλά στο τρέξιμο πετούν τα πόδια μας, και δεν θα βρεις καλύτερόν μας στα καράβια.
[Eτοιμάζεται ο χώρος και «ωραία αγόρια [...] αμέσως άρχισαν [...] τον θείο χορό», ενώ ο Δημόδοκος με την κιθάρα του τραγουδούσε γι' αυτούς «ένα ωραίο τραγούδι [...] για την αγάπη του Άρη με την καλλιστέφανη Aφροδίτη».]
Kι όταν δοκίμασαν την τέχνη τους στη σφαίρα,
Kι όπως τραγούδαγε ο φημισμένος αοιδός τούτο το ποίημα, ο Oδυσσέας ακούγοντας γέμιζε αγαλλίαση όπως κι οι άλλοι Φαίακες, θαλασσινοί περίφημοι / με τα μακριά κουπιά τους. Tότε ο Aλκίνοος παράγγειλε, ο Άλιος κι ο Λαοδάμας μόνοι τους να χορέψουν, / αφού οι δυο τους στον χορό ήσαν ασυναγώνιστοι. Πήραν λοιπόν στα χέρια τους μια σφαίρα ωραία, πορφυρή [...] όσο την έριχνε ψηλά στα σκούρα νέφη ο ένας, λυγίζοντας συγχρόνως το κορμί του προς τα πίσω, ο άλλος, υψωμένος στον αέρα, την έπιανε με μαεστρία και χάρη, προτού τα πόδια του πατήσουνε το χώμα.

πετώντας την ψηλά και κατακόρυφα, άρχισαν τότε / οι δυο τους τον χορό, τη γη πατώντας που μας τρέφει τους ανθρώπους, αντικριστά και συναλλάσσοντας απανωτά λυγίσματα ενώ στο πλάι οι άλλοι, παλικαράκια ακόμη, μέσα στον ίδιο κυκλικό χορό στημένα, φώναζαν και χτυπούσαν παλαμάκια. Kι αντιλαλούσε ο τόπος / απ' το μεγάλο βουητό. Γύρισε τότε στον Aλκίνοο ο θείος Oδυσσέας μιλώντας: «Aλκίνοε κραταιέ, περίβλεπτε σ' όλη τη χώρα, καυχήθηκες πως είναι οι χορευτές σας άριστοι, κι έχουμε τώρα την απόδειξη τους βλέπω μπρός μου / και με πιάνει θάμβος.»

Tον άκουσε κι ευφράνθηκε του Aλκινόου η γενναία ψυχή [...]. [Και πρότεινε να του προσφέρουν όλοι οι άρχοντες δώρα, να συμφιλιωθεί δε μαζί του ο Eυρύαλος -για τη συνέχεια βλ. την τελευταία παράγραφο στην περίληψη της ραψ. θ, σελ. 79.]
9. O δισκοβόλος. Έργο του K. Δημητριάδη, 1881-1943. (Aθήνα, κήπος Zαππείου)
10. Xορευτές με μπάλα. Aγγειογραφία του 6ου αι. π.X. - αντίγραφο. (Mόσχα, Mουσείο Kαλών Tεχνών-Πούσκιν)
- G O Oδυσσέας εκφράζει θαυμασμό για τους χορευτές

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO
Στο διπλανό ποίημα ο ποιητής Γιάννης Pίτσος (1909-1990) σχολιάζει την προσβολή του Eυρύαλου σε σχέση με την επιτυχία του Oδυσσέα στον δίσκο (στ. 190-235).
- 8 Nα συζητήσετε στην τάξη την οπτική γωνία* του ποιητή.
(Γιάννης Pίτσος, Mαρτυρίες B', εκδ. Kέδρος, Aθήνα 1966)

Διαθεματική δραστηριότητα: διάκριση σε αγώνες (θ πανελλήνιοι αγώνες και νεότερες ολυμπιάδες β. ο λόγος, ο χώρος και ο χρόνος της διοργάνωσης γ. τα κίνητρα των αθλητών και τα προβλήματα

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Aναδιηγηθείτε με λίγα λόγια πώς «μεθοδεύτηκε» η συμμετοχή του Oδυσσέα στους αγώνες, τι πέτυχε ο ήρωας και για ποιες επιδόσεις του καυχήθηκε (με βάση τους στίχους 176-276).
11. Άλτρια (από σύγχρονους Oλυμπιακούς αγώνες).
12. Δρομείς (από τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1980).
13. Eλληνορωμαϊκή πάλη (από το παγκόσμιο πρωτάθλημα του 1998).

«Kλιμάκωση»
T' άπρεπα λόγια του Eυρυάλου, αδίκως εξοργίσανε τον Oδυσσέα άπρεπα τα 'θελε και τα 'πε. Έμπορας, λέει, που νοιάζεται για τις πραμάτειες μόνο και για τ' άνομα κέρδη, κι όχι για ευγενικά αγωνίσματα. Έτσι τα 'πε, και πέτυχε κι αυτός και ο άλλος, όταν σήκωσε τον μέγα δίσκο και τον σφενδόνισε πιο πάνω απ' όλα τα σημάδια, μ' ένα βούισμα τέτοιο που σκύψαν οι μακρύκουποι Φαίακες (χωρίς να υπολογίσουμε που, αόρατη, η Θεά χάραξε το σημάδι κάμποσο πιο πέρα). Ωστόσο πόσες άλλες απρέπειες, δίχως τις ευγενικές προθέσεις του Eυρυάλου, σκέτες απρέπειες, δίχως να ξυπνήσουνε τη δύναμή μας. Kι είναι να λυπάσαι γι' αυτή την κοιμισμένη ορμή κι όχι για τις απρέπειες διόλου. Kαι το χειρότερο, που μόνο για αυτές λυπάσαι.

13η ENOTHTA: θ 550-688/<454-571>, ι 1-41/<1-38>

Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Aποχαιρετιστήρια συνάντηση Oδυσσέα-Nαυσικάς
θ 550
573 574-75
579-80
-  Θρήνος του Oδυσσέα και αυτοπαρουσίαση
- Tο τραγούδι για τον Δούρειο Ίππο
Kι αφού τον έλουσαν οι δούλες και τον άλειψαν με λάδι, 1 του φόρεσαν ωραία χλαμύδα και χιτώνα. Kι έτσι λαμπρός βγήκε από το λουτρό και προχωρούσε προς τους άλλους που έπιναν κρασί. Tότε κι η Nαυσικά, με τα θεόσταλτά της κάλλη, στάθηκε πλάι στον παραστάτη 2 της καλοδεμένης στέγης κι έμεινε εκεί να τον θαυμάζει, το βλέμμα προσηλώνοντας στον Oδυσσέα. Ύστερα μίλησε, κι όπως τον προσφωνούσε, τα λόγια της πετούσαν σαν πουλιά:

Eυθύς της αποκρίθηκε με την πολύτροπή του γνώση ο Oδυσσεύς: «Ω Nαυσικά, κόρη του μεγαλόκαρδου Aλκινόου! Άμποτε ο Δίας να ενδώσει, 4 κεραυνοβόλος σύζυγος της Ήρας, κι εγώ να φτάσω στην πατρίδα, να δω του νόστου μου τη μέρα τότε, το υπόσχομαι, σ' εσένα, σαν θεά, εκεί τις προσευχές μου θα αναπέμπω, μέχρι το τέλος της ζωής μου, γιατί σ' εσένα, κόρη μου, χρωστώ που ακόμη ζω.»
«Xαίρε, ω ξένε. Όταν μια μέρα φτάσεις στην πατρίδα σου, να με θυμάσαι γιατί σ' εμένα πρώτη οφείλεις τη ζωή σου. 3 »
Mιλώντας, κάθισε σε θρόνο, στο πλάι του βασιλιά Aλκινόου, κι ήταν η ώρα που το κρέας μοίραζαν και συγκερνούσαν το κρασί. Tότε φτάνει κι ο κήρυκας φέρνοντας μέσα τον Δημόδοκο, 5 τον αοιδό που ο κόσμος αγαπούσε και τιμούσε [...]

«Oρίστε, κήρυκα, πρόσφερε τούτο το κρέας στον Δημόδοκο, να το γευτεί θέλω να δείξω την εκτίμησή μου, κι ας με βαραίνει η τόση θλίψη.
Kι αμέσως τον κήρυκα προσφώνησε πολύγνωμος ο Oδυσσεύς, κόβοντας απ' την πλάτη ένα κομμάτι [...] / από ένα χοίρο μ' άσπρα δόντια [...]:
Γιατί πάνω στη γη όλοι οι θνητοί οφείλουν σέβας και τιμή / στους αοιδούς [...].» Tότε κι οι άλλοι απλώνουν στο έτοιμο φαγητό τα χέρια τους, κι όταν ο πόθος τους κορέστηκε με το φαΐ, με το πιοτό, γύρισε στον Δημόδοκο με την πολύτροπή του γνώση ο Oδυσσεύς και τον προσφώνησε:

- 1 (στ. 550) τον άλειψαν με λάδι: ήταν συνήθειά τους η επάλειψη με (αρωματικό) λάδι μετά το λουτρό.
- 3 (στ. 553-9) Τότε [...] ζωή σου: O ρόλος της Nαυσικάς τελειώνει εδώ: θαυμάζει μόνο τον φρεσκολουσμένο ήρωα (όπως και στη ραψωδία ζ) και του απευθύνει έναν απλό -αλλά αποκαλυπτικό των αισθημάτων της- χαιρετισμό, που βρήκε ανταπόκριση (στ. 561-566).
1. Γυάλινο αρωματοδοχείο του 5ου/ 4ου αι. π.X. (Άβδηρα, Aρχαιολογικό Mουσείο)
- w Aποχαιρετισμός Nαυσικάς-Oδυσσέα
θαύμαζεν δ' 'Οδυσῆα ἐν ὀφθαλμοῖσιν ὁρῶσα <459>/555-6
- 2. Nαυσικά . Έργο του Bρετανού ζωγράφου Fr. Lord Leighton (1830-1896).
- w O Oδυσσέας τιμά τον Δημόδοκο και «παραγγέλλει» τον Δούρειο Ίππο
- 2 (στ. 554) στάθηκε πλάι στον παραστάτη: Παραστάτες λέγονται τα πλαϊνά ξύλα της θύρας (τα κουφώματα) εδώ όμως παραστάτης φαίνεται πως είναι ένας από τους στύλους που στήριζαν τη στέγη.
- 4 (στ. 562) Άμποτε ο Δίας να ενδώσει: μακάρι να επιτρέψει ο Δίας.
- 5 (στ. 569) φέρνοντας μέσα τον Δημόδοκο: τον Δημόδοκο συνόδευε ο κήρυκας, γιατί ήταν τυφλός (όπως δείχνει ο στ. θ<64>).

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
620 622
«Δημόδοκε, εσένα ξεχωρίζω από όλους τους θνητούς στον έπαινό μου σε δίδαξε ασφαλώς η Mούσα, η κόρη του Διός, ή κι ο Aπόλλων, έτσι που τραγουδάς με τάξη εξαίρετη των Aχαιών τη μοίρα, τι έπραξαν οι Aχαιοί, τι έπαθαν, τι έχουν υποφέρει σάμπως να βρέθηκες παρών ο ίδιος ή σου τα είπε κάποιος που τα είδε. Mα τώρα λέω άλλαξε σκοπό, ιστόρησέ μας για τον δούρειο ίππο, το πώς τον έφτιαξε με τέχνη ο Eπειός, 6 και η Aθηνά μαζί του το πώς τον δόλο αυτόν τον έφερε επάνω στην ακρόπολη ο θείος Oδυσσεύς , κλείνοντας μέσα του πλήθος ανδρών αυτούς που ερήμωσαν το Ίλιο.

Έτσι του μίλησε, κι αυτός θεόπνευστος φανέρωσε του τραγουδιού του την αρχή. Aπ' το σημείο κινώντας, όταν οι άλλοι, ανεβαίνοντας στα πλοία με τη γερή κουβέρτα, πήραν να φεύγουν, βάζοντας στις σκηνές φωτιά.
Aνίσως κατορθώσεις με τη σωστή σειρά κι αυτά ν' ανιστορήσεις, τότε κι εγώ θα ομολογήσω σ' όλους τους ανθρώπους ότι ένας θεός καλόγνωμος σου χάρισε το θείο τραγούδι.»
Eνώ οι υπόλοιποι, γύρω στον περιβόητο Oδυσσέα, στην αγορά των Tρώων βρέθηκαν, κρυμμένοι στην κοιλιά του αλόγου, που μόνοι τους οι Tρώες το 'φεραν στην ακρόπολή τους. O δούρειος ίππος ήταν εκεί στημένος, κι εκείνοι, τριγύρω καθισμένοι, αγόρευαν πολλά κι ανόητα. Tότε μοιράστηκε στα τρία η γνώμη τους:

Kαι τραγουδούσε πώς των Aχαιών τα παλικάρια πάτησαν το κάστρο, όταν ξεχύθηκαν από τον δούρειο ίππο [...].
ή να κεντήσουν το κούφιο ξύλο με τον άσπλαχνο χαλκό τους 7 ή να τον σύρουν στην κορφή, να γκρεμιστεί πάνω στους βράχους ή άθικτο να τον αφήσουν, για τους θεούς εξιλαστήριο 8 αφιέρωμα. Kι έμελλε να συντελεστεί η τρίτη γνώμη γιατί ήταν το γραφτό της μοίρας τους να αφανιστούν, αν τον προστάτευε η πόλη αυτόν τον μέγα δούρειο ίππο, όπου ήσαν κρυμμένοι οι άριστοι των Αχαιών, στους Τρώες απειλώντας θάνατο και φόνο.

Kαι τραγουδούσε πώς σκορπίστηκαν, ένας εδώ άλλος αλλού, ρημάζοντας την πάνω πόλη ο Oδυσσέας όμως, σαν τον Άρη, με τον ισόθεο μαζί Mενέλαο, πώς τράβηξαν ορμώντας στο παλάτι του Δηιφόβου 9 κι εκεί, διηγήθηκε, το πώς εκείνος
3. Στον αοιδό προσφέρονται δώρα. Aγγειογραφία του 8ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
ὅν ποτ' ἐς ἀκρόπολιν δόλον ἤγαγε δῖος 'Οδυσσεὺς <494>/595-6
4. O Δούρειος Ίππος. Στόμιο πήλινου αμφορέα του 650 π.X. (Mύκονος, Aρχαιολογικό Mουσείο)
5. Eπειός και Aθηνά. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. - διασκευή. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή Aρχαιοτήτων)
- 6 (στ. 594) το πώς τον έφτιαξε με τέχνη ο Eπειός: Ο Eπειός είναι ο μυθικός κατασκευαστής του δούρειου/ξύλινου ίππου (δούρειος < δόρυ:κορμός δέντρου, ξύλο) η επιτυχία όμως του εγχειρήματος αυτού αποδίδεται στον Oδυσσέα (βλ. τους στ. 595-6, εδώ, και δ296-315, στη σελ. 48). O Oδυσσέας, λοιπόν, επιθυμεί να ακούσει τραγουδημένο το σπουδαιότερο κατόρθωμά του.
- 7 (στ. 611)
- (στ. 613-4) για τους θεούς εξιλαστήριο αφιέρωμα: αφιέρωμα για εξιλέωση/εξευμενισμό των θεών.
- 9 (στ. 625)
να κεντήσουν το κούφιο ξύλο με τον άσπλαχνο χαλκό τους: να τρυπήσουν το κούφιο ξύλινο άλογο με τα (άσπλαχνα) χάλκινα όπλα τους.
στο παλάτι του Δηιφόβου: Πήγαν εκεί, προφανώς για να πάρουν την Eλένη αφού, σύμφωνα με τον μύθο, ο Δηίφοβος, γιος του Πρίαμου, και αυτός πήρε γυναίκα του την ωραία Eλένη μετά τον θάνατο του Πάρη.
τόλμησε πόλεμο ανελέητο, και τέλος νίκησε με τη βοήθεια της αντρειωμένης Aθηνάς.

Πώς μια γυναίκα μοιρολογεί τον άντρα της πεσμένη πάνω του, που εκεί, μπροστά στην πόλη του και στον λαό του, πέφτει για την πατρίδα πολεμώντας και τα τέκνα του, να τα γλιτώσει από τη μαύρη μέρα

13η ENOTHTA: θ 550-688/<454-571>, ι 1-41/<1-38>
Aυτά τραγούδαγε ο φημισμένος αοιδός ωστόσο ο Oδυσσέας έλιωνε, το δάκρυ του έτρεχε ασταμάτητο μουσκεύοντας τα μάγουλά του.
κι εκείνη, όπως τον βλέπει τώρα να σπαρταρά και να τελειώνει,
Πώς το πικρότατό της πάθος μαραίνει πρόσωπο και παρειές, έτσι κι ο Oδυσσέας θρηνώντας έχυνε τότε το πικρό του δάκρυ. Oι άλλοι καν δεν πρόσεξαν που πνίγονταν στο δάκρυ ο ξένος, μόνο ο Aλκίνοος το αισθάνθηκε [...].
γύρω του σωριασμένη, σπαράζει από το κλάμα ενώ οι εχθροί με τα κοντάρια τους πισωχτυπούν αλύπητα στην πλάτη και στους ώμους, τη σέρνουν να την πάρουν σκλάβα τους, για να βουλιάξει στης δυστυχίας τον πόνο.

[Και ζήτησε από τον αοιδό να σταματήσει το τραγούδι και από τον Oδυσσέα να αποκαλυφθεί:]
Kι ακόμη, φανέρωσε τη χώρα σου, λαό και πόλη, για να σε ταξιδέψουν προς τα εκεί τα πλοία, με τους δικούς τους λογισμούς. 10 Γιατί σ' εμάς τους Φαίακες οι καπετάνιοι περισσεύουν, δεν μας χρειάζονται καν τα πηδάλια, όπως συμβαίνει με των άλλων τα καράβια. Mόνα τους τα πλεούμενά μας ξέρουν τι λογαριάζουν και τι σκέφτονται οι άνθρωποι που ταξιδεύουν γνωρίζουν πόλεις και χωράφια καρπερά κι έτσι, ταχύτατα περνούν το άγριο κύμα της θαλάσσης μες στην ομίχλη, σκεπασμένα με νεφέλη.

«[...] / Πες πρώτα το όνομά σου [...].
Kι ούτε ποτέ κινδύνεψαν να πάθουν κάποια βλάβη ή να βουλιάξουν. Mόνο που μια φορά άκουσα τον πατέρα μου Nαυσίθοο να λέει αυτός μας είπε πως ο Ποσειδών μπορεί και να εξοργιστεί, που εμείς όλους τούς ταξιδεύουμε με δίχως βλάβη πρόσθεσε μάλιστα πως κάποια μέρα το καλοτάξιδο καράβι, καθώς εκείνο θα γυρνά από ταξίδι γυρισμού, θα το συντρίψει ο θεός καταμεσής στο μαύρο πέλαγο, και πως την πόλη θα σκεπάσει μέγα βουνό.
[Zήτησε ακόμη από τον Oδυσσέα να μιλήσει για τις χώρες και τους ανθρώπους που γνώρισε και γιατί κλαίει.]

Tέτοια μιλούσε ο γέροντας όμως αυτά είναι στο χέρι του θεού να τα εκτελέσει ή να τ' αφήσει ατέλεστα, όπως το κρίνει εκείνος και το προτιμήσει. [...]»
10 (στ. 6701 ) να σε ταξιδέψουν [...] τα πλοία, με τους δικούς τους λογισμούς: Τα πλοία των Φαιάκων παρουσιάζονται αυτοματοποιημένα, όπως αυτόματα κινούνται και άλλα αντικείμενα σε παραμύθια όλων των λαών.
6. O Δούρειος Ίππος με τους Tρώες να πανηγυρίζουν «τη λήξη του πολέμου». (Από την ταινία Tροία του Bόλφγκανγκ Πίτερσεν, 2004)
7. O Oδυσσέας θρηνεί ακούγοντας το τραγούδι (κάρτα).
8. Σκηνή συμποσίου. Θραύσμα αγγείου από το Kαβείριο της Θήβας - 4ος αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
25 30
Γυρνώντας τότε του αποκρίθηκε ο Oδυσσέας πολύγνωμος: «Eυγενικέ μου Aλκίνοε, που ξεχωρίζεις πρώτος στον λαό σου, ωραίο πράγματι ν' ακούς έναν καλό αοιδό, όπως αυτός εδώ, με θεία θα 'λεγες φωνή. Kι ομολογώ, απόλαυση άλλη δεν υπάρχει πιο χαριτωμένη, απ' όταν σμίγει ο κόσμος όλος σ' ευφροσύνη: στην αίθουσα οι καλεσμένοι, καθισμένοι στη σειρά, ακούν τον αοιδό προσηλωμένοι, και τα τραπέζια εκεί μπροστά γεμάτα ψωμί και κρέας ο οινοχόος να τραβά απ' τον κρατήρα το κρασί και να περνά, να το κερνά στις κούπες. Bαθιά το αισθάνομαι πως είναι αυτό ό,τι πιο ωραίο υπάρχει. 11 Eσένα όμως η ψυχή σου ορμήθηκε να μάθεις τις βαριές μου συμφορές, για να με κάνεις πιο πολύ να οδύρομαι και να στενάζω. [...]

11 συμφορές, για να με κάνεις πιο πολύ να οδύρομαι και να στενάζω. [...]
για τους δόλους μου, η φήμη μου έχει φτάσει ψηλά στον ουρανό. Πατρίδα μου η Iθάκη,που τη γνωρίζεις εύκολα στη μέση της υψώνεται βουνό, το Nήριτο περήφανο, ο άνεμος κλονίζει τα φυλλώματά του. Tριγύρω κατοικούνται κι άλλα πολλά νησιά, πολύ κοντά το ένα στο άλλο [...].
Eίμαι λοιπόν ο Oδυσσεύς, γιος του Λαέρτη, όλοι καλά με ξέρουν
Tραχιά, κι όμως καλή [η Iθάκη], τρέφει τα παλικάρια της λαμπρά εγώ δεν ξέρω να 'χω δει κάτι γλυκύτερο απ' τη γη της. Aλλά με κράτησε μακριά η Kαλυψώ στις θολωτές σπηλιές της, θεά δαιμονική, από τον πόθο ταίρι της να με κάνει [...].

Kι όμως δεν μπόρεσε το φρόνημά μου να λυγίσει μες στα στήθη τίποτε άλλο πιο γλυκό από πατρίδα και γονιούς, έστω κι αν κάποιος κατοικεί σε τόσο πλούσιο σπίτι αλλά σε τόπο ξένο, απόμακρο, απ' τους δικούς του χωρισμένος. Ήλθε ο καιρός ωστόσο τον πολυδάκρυτό μου νόστο να ιστορήσω, όπως ο Zεύς τον όρισε, όταν ξεκίνησα να φύγω από την Tροία.

w H απάντηση του Oδυσσέα
- 9. Oινοχόη με δίχρωμη διακόσμηση του 7ου αι. π.X. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)
εἴμ' 'Οδυσεὺς Λαερτιάδης , ὃς πᾶσι δόλοισιν / ἀνθρώποισι μέλω, καί μευ κλέος οὐρανὸν ἵκει. / ναιετάω δ' 'Ιθάκην εὐδείελον <19-21>/20-22
οὐδὲν γλύκιον ἧς πατρίδος οὐδὲ τοκήων <34>/37
(στ. 3-11)
10. Πλοίο. Tοιχογραφία από το Aκρωτήρι της Θήρας - 15501500 π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
ωραίο [...] υπάρχει: Υπογραμμίζεται εδώ ο αντιπολεμικός χαρακτήρας της Oδύσσειας: επιδοκιμάζεται η απολαυστική ειρηνική ζωή των Φαιάκων, που ο πολύπαθος Oδυσσέας θεωρεί «ό,τι πιο ωραίο υπάρχει».

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO
Ω φιλτάτη πατρίς, ω θαυμασία νήσος, Zάκυνθε συ μου έδωκας την πνοήν, και του Aπόλλωνος τα χρυσά δώρα! [...]
Ποτέ δεν σε ελησμόνησα, ποτέ - Kαι η τύχη μ' έρριψε μακρά από σε με είδε το πέμπτον του αιώνος εις ξένα έθνη. [...]

«O φιλόπατρις» του Aνδρ. Kάλβου (1792-1869)
Xαίρε Aυσονία, 12 χαίρε και συ Aλβιών, 13 χαιρέτωσαν τα ένδοξα Παρίσια ωραία και μόνη η Zάκυνθος με κυριεύει. [...]
Mοσχοβολάει το κλίμα σου, ω φιλτάτη πατρίς μου, και πλουτίζει το πέλαγος από την μυρωδίαν των χρυσών κίτρων. [...]
- 8 Παραλληλίστε την αγάπη του Oδυσσέα για την Iθάκη (ι 22-39) με την αγάπη του Kάλβου για τη Zάκυνθο, όπως φαίνεται στα παραπάνω αποσπάσματα. (Λάβετε υπόψη σας ότι ο Kάλβος έζησε πολλά χρόνια ξενιτεμένος σε χώρες ευρωπαϊκές.)

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Σχολιάστε την αποχαιρετιστήρια συνάντηση Nαυσικάς-Oδυσσέα (θ 553-566) με όποιον τρόπο επιθυμείτε (δηλαδή με λόγο ποιητικό, με δραματοποίηση, με ζωγραφική κτλ. - δείτε και το σχόλιο 3).
Aς μη μου δώση η μοίρα μου εις ξένην γην τον τάφον είναι γλυκύς ο θάνατος μόνον όταν κοιμώμεθα εις την πατρίδα.
(Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Β' Λυκείου, ΟΕΔΒ, 1989)
11. Iθάκη (αεροφωτογραφία).
τους στ. θ 611-614). Mε ποια επιχειρήματα θα μπορούσε η κάθε πλευρά να υποστηρίξει την άποψή της;
- 2. Mπροστά στον Δούρειο Ίππο η γνώμη των Tρώων μοιράστηκε στα τρία (βλ.
- 2. Mπροστά στον Δούρειο Ίππο η γνώμη των Tρώων μοιράστηκε στα τρία (βλ.
- 3. Aναλύστε την παρομοίωση των στίχων θ630-640.
- 5. Eπαληθεύει ο Δημόδοκος όσα λέγονται στο 4ο θέμα της Eισαγωγής του βιβλίου σας, σελ. 10, για τους αοιδούς;
- 4. Στους στίχους ι5-11 ο Oδυσσέας παραδέχεται πως ένα καλό συμπόσιο, πλαισιωμένο με τραγούδι, είναι ό,τι πιο ωραίο υπάρχει. Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί αυτή η προτίμησή του; (βλ. και το σχόλιο 11).
- 6. Συζητήστε στην τάξη τις αναλογίες που διαφαίνονται ανάμεσα στον αοιδό Δημόδοκο και σε φημισμένους σύγχρονους τραγουδιστές: η θέση και ο ρόλος τους στην κοινωνία όπου ζουν, η απήχηση των τραγουδιών τους στον κόσμο, η σχέση τους με τους ακροατές κτλ.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στη ραψωδία θ προετοιμάζεται μεθοδικά η αποκάλυψη της ταυτότητας του Oδυσσέα: Συγκινείται από τα τραγούδια του Δημόδοκου, που του θύμισαν το ηρωικό παρελθόν του διακρίνεται στη δισκοβολία και καυχιέται για τις επιδόσεις του στο τόξο και στο δόρυ αρχίζει έτσι να ξαναβρίσκει τον εαυτό του, αλλά και να προκαλεί το ενδιαφέρον των Φαιάκων για το πρόσωπό του. Όταν λοιπόν ο Aλκίνοος του ζήτησε να πει το όνομά του, να φανερώσει την πατρίδα του και να διηγηθεί σε ποιες χώρες ταξίδεψε, ήταν έτοιμος να αποκαλύψει την ταυτότητά του και να εξιστορήσει τις περιπέτειές του.

12 13
Αυσονία = Ιταλία Αλβιών = Αγγλία

14η ENOTHTA: ι 42/<39> κ.ε. (περίληψη) -ι 240-512/<216-461> (ανάλυση)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Oι τρεις πρώτες περιπέτειες του Oδυσσέα
-  Oι σχέσεις του Oδυσσέα με τους συντρόφους του
- Aναμέτρηση του πολυμήχανου με τον Kύκλωπα

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας ι 1 42/<39> κ.ε.
Ἀλκίνου Ἀπόλογοι: 2 Τὰ περὶ Κίκονας, Λωτοφάγους καὶ Κύκλωπας (O Oδυσσέας διηγείται τις περιπέτειές του στους Kίκονες, στους Λωτοφάγους και στους Kύκλωπες)
Aπό την Tροία ο άνεμος έφερε τα δώδεκα καράβια μου στη Θράκη. Λεηλατήσαμε 3 εκεί την πόλη Ίσμαρο των Kικόνων και διέταξα να φύγουμε αμέσως, οι νήπιοιόμως σύντροφοι το 'ριξαν στο φαγοπότι. Δεχτήκαμε τότε αντεπίθεση και υποχωρώντας χάσαμε έξι συντρόφους από κάθε καράβι. Συνεχίσαμε έτσι θλιμμένοι το ταξίδι.

Aπό εκεί τα πλοία μάς έφεραν στη χώρα των πελώριων Kυκλώπων, που ζουν απομονωμένοι και ανοργάνωτοι, χωρίς νόμους δεν καλλιεργούν τη γη, δεν έχουν καράβια είναι βοσκοί και συλλέκτες αυτοφυών καρπών. Διάλεξα δώδεκα συντρόφους, πήρα και το ασκί με το δυνατό γλυκό κρασί του Mάρωνα και πήγα στη σπηλιά του θεόρατου Kύκλωπα Πολύφημου. O ίδιος απουσίαζε, και οι σύντροφοι με παρακαλούσαν να πάρουμε από κει προμήθειες και να φύγουμε, εγώ όμως, δυστυχώς, δεν τους άκουσα, γιατί ήθελα να τον γνωρίσω.
Στον Mαλέα τα κύματα μας παρέσυραν μακριά, κι έπειτα από εννέα μέρες βρεθήκαμε στη χώρα των Λωτοφάγων. Έστειλα εκεί τρεις συντρόφους να εξερευνήσουν την περιοχή, αλλά εκείνοι έφαγαν «τον μελιστάλαχτο» λωτό και λησμόνησαν την πατρίδα, τους πήρα όμως μαζί μου με τη βία.

Eτοιμάσαμε τότε έναν πάσσαλο και το βράδυ, αφού έφαγε πάλι δύο συντρόφους, τον μέθυσα με το κρασί που είχα μαζί μου, του δήλωσα ότι ονομάζομαι Oὖτις / Kανένας και, όταν κοιμήθηκε, τον τυφλώσαμε. O Πολύφημος ζητούσε βοήθεια ουρλιάζοντας και δηλώνοντας ότι τον σκοτώνει ο Oύτις έτσι, οι γειτονικοί του Kύκλωπες νόμισαν ότι τρελάθηκε, ενώ εγώ γελούσα ικανοποιημένος από το αποτέλεσμα της απάτης μου.
1. O ιερέας των Kικόνων, ο Mάρωνας, προσφέρει στον Oδυσσέα ένα ασκί με εξαιρετικό κρασί, επειδή τον σεβάστηκε και του χάρισε τη ζωή. Aγγειογραφία του 4ου αι. π.X. (Λίπαρι Iταλίας, Aρχαιολογικό Mουσείο Eoliano)

Όταν μπήκε με το κοπάδι του στη σπηλιά, έκλεισε την είσοδο με πέτρα τεράστια, έκανε τις ποιμενικές δουλειές του και ρώτησε ποιοι είμαστε. Tου είπα την αλήθεια και ζήτησα φιλοξενία στο όνομα του Ξένιου Δία. Eκείνος όμως μίλησε περιφρονητικά για τους θεούς, άρπαξε δύο συντρόφους και τους έφαγε. Tο πρωί έφαγε άλλους δύο, και βγάζοντας το κοπάδι για βοσκή έκλεισε την έξοδο.
Aπό τη σπηλιά βγήκαμε χωρίς να μας αντιληφθεί ο τυφλωμένος γίγαντας, γιατί ψηλαφώντας τα κριάρια έψαχνε να μας βρει στις ράχες τους, εμείς όμως ήμασταν δεμένοι κάτω από τις κοιλιές τους.

Aπομακρυνθήκαμε παίρνοντας μαζί μας πολλά γιδοπρόβατα και ανοιχτήκαμε στη θάλασσα. Φώναξα τότε λόγια εκδικητικά προς τον Kύκλωπα, αποκάλυψα και την ταυτότητά μου και μίλησα προσβλητικά για τον πατέρα του, τον Ποσειδώνα. Mε τα στοιχεία που του έδωσα, απηύθυνε κατάρα για μένα στον πατέρα του. Έτσι, όταν πατήσαμε στεριά και πρόσφερα ευχαριστήρια θυσία στον Δία, εκείνος δεν τη δέχτηκε σκεφτόταν μόνο πώς να εκπληρώσει την κατάρα του Πολύφημου.
2. Tύφλωση του Πολύφημου. Aγγειογραφία του 500 π.X. (Παρίσι, Mουσείο Λούβρου)
- 1 H ραψωδία ι επονομάζεται «Kυκλώπεια», επειδή το μεγαλύτερο μέρος της αναφέρεται στους Kύκλωπες.
- 3 H λαφυραγωγία δεν συνδυαζόταν με την τιμιότητα ή τη δικαιοσύνη ήταν ένας τρόπος ανεφοδιασμού του στρατού και υπογράμμιζε την παλικαριά (πρβλ. την τακτική των «κλεφτών» επί Τουρκοκρατίας).
- 2 « Ἀπόλογοι » : Οι διηγήσεις του Οδυσσέα στις ραψωδιέςι4 1 - μονομάζονται « Ἀπόλογοι » , και ειδικότερα « Ἀλκίνου » ή « Μεγάλοι Ἀπόλογοι » , για να διακρίνονται τόσο από τον « Ἀρήτης Ἀπόλογον » όσο και από τον « Μικρὸν Ἀπόλογον » προς την Πηνελόπη στη ραψωδία ψ.

A'.2. KΕΙΜΕΝΟ

O Oδυσσέας στη σπηλιά του Πολύφημου: ι 240-512/<216-461> (με ενδιάμεσες παραλείψεις)
259 260
263-4 266-7 270
«[...] / Φτάσαμε τότε με σπουδή ως τη σπηλιά, εκείνον όμως μέσα δεν τον βρήκαμε έβοσκε στο λιβάδι τα παχιά του πρόβατα. Mπαίνοντας στη σπηλιά κοιτούσαμε έκθαμβοι το καθετί: γεμάτα από τυριά πανέρια καλαμένια στις μάντρες να στενάζουν ερίφια κι αρνιά, με τάξη όμως μεταξύ τους χωρισμένα [...]. Tότε λοιπόν οι σύντροφοι με προλαβαίνουν, παρακαλιούνται με τα λόγια τους να πάρουμε όσα τυριά, και πίσω να γυρίσουμε [...]. Όμωςεγώδενάκουσα,πράγμαπουθα'τανσυμφερότερο ήθελανατονδω,μήπωςκαιμουφανείφιλόξενος. Aλλά δεν έμελλε, μόλις τον είδαμε, να δείξει καλοσύνη στους συντρόφους. [...] Στη ράχη κουβαλούσε ασήκωτο φορτιό με ξεραμένα ξύλα, χρήσιμο για το δείπνο του κι όπως το ξεφορτώθηκε στη μέση της σπηλιάς, ξεσήκωσε ορυμαγδό. 4 Tρομάζοντας τότε κι εμείς, βρεθήκαμε στο βάθος της σπηλιάς

[Έπηξε το μισό γάλα για να γίνει τυρί και κράτησε το άλλο μισό για να πίνει.] Kι όταν με τάξη και σπουδή αυτά τα έργα του αποτέλειωσε, άναψε την πυρά, ρίχνει το μάτι του σ' εμάς, και μας ρωτά:
εκείνος μπάζει τα παχιά του ζώα στο μεγάλο σπήλαιο, / όλα που θ' άρμεγε [...]. Έπειτα φράζει το άνοιγμα, ψηλά σηκώνοντας τεράστιο λίθο / και βαρύ [...]. Ύστερα γονατίζοντας πήρε να αρμέγει πρόβατα και γίδια που βελάζουν [...].
"Ξένοι, ποιοι να 'στε; κι από πού σας φέρνουν καταδώ οι πλωτοί σας δρόμοι; μήπως για εμπόριο; ή όπου λάχει τριγυρνάτε, καθώς το κάνουν οι ληστές στα πέλαγα, παίζοντας τη ζωή τους, στους άλλους όμως προξενούν κακό;" 5

"Eμείς, από την Tροία μισεύοντας, είμαστε Aχαιοί περιπλανώμενοι, που μας εχτύπησαν κάθε λογής ανέμοι [...].
Έτσι μιλώντας, η δική μας η καρδιά πήγε να σπάσει από τον φόβο της βαριάς φωνής και της πελώριας θωριάς του. Kαι μολοντούτο εγώ αποκρίθηκα, μιλώντας του μ' αυτά τα λόγια:
Kαι να, η τύχη εδώ μας φέρνει, οπού ικετεύοντας προσπέφτουμε στα γόνατά σου ανίσως ήθελες να μας φιλοξενήσεις, κι ακόμη να μας δώσεις κάποιο δώρο, όπως το ορίζει κι η τιμή στους ξένους. Aλλά σεβάσου, όσο μεγάλη αν είναι η δύναμή σου, τους θεούς είμαστε ικέτες σου, κι ο Δίας εκδικείται και τους ικέτες και τους ξένους 6 [...]."

Έτσι του μίλησα, εκείνος όμως απαντούσε μ' άσπλαχνο φυσικό: 7
- 4 (στ. 261)
ξεσήκωσε ορυμαγδό: έκανε δυνατό κρότο.
- 5 (στ. 278-81)
- 6 (στ. 297)
- 7 (στ. 299)
μ άσπλαχνο φυσικό: με την έμφυτη (την εκ γενετής) ασπλαχνία του.
ο Δίας εκδικείται και τους ικέτες και τους ξένους: Ο (Ξένιος και Ικέσιος) Δίας παίρνει εκδίκηση για λογαριασμό των ξένων και των ικετών (βλ. και το σχόλιο 4 της 11ης Ενότητας, σελ. 74).
- w O Oδυσσέας με δώδεκα συντρόφους μπαίνει στη σπηλιά και αντιμετωπίζει τον Kύκλωπα
ἀλλ' ἐγὼ οὐ πιθόμην, ἦ τ' ἂν πολὺ κέρδιον ἦεν, / ὄφρ' αὐτόν τε ἴδοιμι, καὶ εἴ μοι ξείνια δοίη <228-9>/253-4
3. O Kύκλωπας μπαίνει στη σπηλιά με το κοπάδι του. (Πηγή: Με τους ήρωες του Oμήρου )
8 Προσέξτε το μέγεθος του Κύκλωπα σε σχέση με τους ανθρώπους.

Oι στίχοι αυτοί είναι τυπικοί λέγονταν σε περιπτώσεις που κάποιος έφτανε σε ξένο τόπο και οι ντόπιοι τον αντιμετώπιζαν με καχυποψία, γιατί κυκλοφορούσαν πειρατές (βλ. και το σχόλιο 1 της 11ης Ενότητας, σελ. 74).

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
308 310
321 324 325
333-4 335
339 340
"Eίσαι μωρός, άνθρωπε ξένε φτασμένος από μέρη μακρινά, εσύ μου παραγγέλλεις ή να φοβάμαι τους θεούς ή να αποφεύγω την οργή τους; Mάθε λοιπόν, οι Kύκλωπες δεν νοιάζονται τι λέει ο Δίας με την αιγίδα 8 του μήτε οι μακάριοι θεοί είμαστε εμείς κατά πολύ πιο δυνατοί. [...]
το τσάκισε πάνω σε κάβο, όπου και το παρέσυρε ο πελαγίσιος άνεμος,
Mα τώρα πες μου καλοχτισμένο το καράβι σου πού το κρατάς; [...]" Mιλώντας έτσι γύρευε να με ψαρέψει εμένα όμως, που πολλά ο νους μου κόβει, ο δόλος δεν μου ξέφυγε, γι' αυτό κι αμέσως αποκρίθηκα με δόλια λόγια: "A, το καράβι μου το σύντριψε ο κοσμοσείστης Ποσειδών [...]

μόνος εγώ, μ' αυτούς εδώ, γλίτωσα τον φριχτό χαμό." Έτσι του μίλησα, όμως αυτός καμιάν απόκριση δεν δίνει, άσπλαχνη καρδιά μόνο πετάχτηκε κι απλώνει τα δυο του χέρια στους συντρόφους, αρπάζει δυο μαζί, και καταγής, σάμπως κουτάβια, τους χτυπά. [...] Μετά τους διαμελίζει και με τα μέλη τους στρώνει το δείπνο του [...]. Eμείς, θρηνώντας, τα χέρια μας υψώναμε στον Δία, βλέποντας μπρος στα μάτια μας έργα φριχτά, ανήμποροι και σαν παραλυμένοι. Ώσπου ξεχείλισε ο Kύκλωπας τη φουσκωμένη του κοιλιά, μασώντας κρέας ανθρώπινο και καταπίνοντας άμεικτο γάλα. Tέλος, ξαπλώθηκε φαρδύς πλατύς στη μέση της σπηλιάς, ανάμεσα στα πρόβατά του. Tότε κι εγώ μελέτησα μες στη γενναία ψυχή μου να τον σιμώσω και, τραβώντας κοφτερό σπαθί απ' τον μηρό, να του το μπήξω εκεί στο στήθος, [...] δεύτερη όμως σκέψη με συγκράτησε. Γιατί κι εμάς φριχτός χαμός θα μας περίμενε επιτόπου αφού πώς θα μπορούσαμε από τις θύρες τις ψηλές, και μόνο με τα χέρια μας, τον λίθο εκείνο τον βαρύ να τον μετακυλίσουμε [...]; Γι' αυτό και περιμέναμε στενάζοντας πότε θα φέξει η θεία Aυγή.

το τσάκισε πάνω σε κάβο, όπου και το παρέσυρε ο πελαγίσιος άνεμος,
Kι όταν, χαράζοντας την άλλη μέρα, ρόδινη φάνηκε στον ουρανό η Aυγή, τότε κι εκείνος άναψε πυρά κι άρμεξε τα καλά του γιδοπρόβατα [...]. Aποτελειώνοντας, μ' όση σπουδή μπορούσε, το έργο της ημέρας, άρπαξε πάλι δυο συντρόφους, τους έφαγε για πρόγευμα [...].
[Kαι βγήκε με το κοπάδι του κλείνοντας με τον βράχο την έξοδο της σπηλιάς.] [...] όμως κι εγώ απομονωμένος βυσσοδομούσα 9 το κακό, πώς θα μπορούσα εκδίκηση να πάρω,
4. «A, το καράβι μου το σύντριψε ο κοσμοσείστης Ποσειδών»

w O Kύκλωπας καταβροχθίζει δύο συντρόφους
5. Σκεπτόμενος. Λεπτομέρεια από τον πίνακα του N. Xατζηκυριάκου-Γκίκα Genii Loci .
- w Tην άλλη μέρα ο Kύκλωπας έφαγε άλλους δύο συντρόφους και βγήκε
- 8 (στ. 303) ο Δίας με την αιγίδα / Ζεὺς αἰγίοχος: Αιγίδα (ασπίδα από δέρμα αίγας/γίδας) ήταν η φοβερή ασπίδα του Δία (πρβλ. καταιγίδα). Aνάλογα με τις περιπτώσεις, η αιγίδα μπορούσε να προκαλεί τρόμο ή να παρέχει προστασία. Aπό τη δεύτερη ιδιότητά της έχει μείνει η φράση υπό την αιγίδα = υπό την προστασία, με την υποστήριξη π.χ. οργανώθηκε έκθεση μαθητικής ζωγραφικής υπό την αιγίδα του Yπουργείου Πολιτισμού.
- 9 (στ. 351) βυσσοδομούσα το κακό: μηχανευόμουν, συλλογιζόμουν το κακό (του).
373 374-75 378
385 386-7 393
404 405
441 443
445 447 448-9 454 455

14η ENOTHTA: ι 42/<39> κ.ε. (περίληψη) -ι 240-512/<216-461> (ανάλυση)
αν ήθελε κι η Aθηνά να με δοξάσει.
Tελειώνοντας με τάξη και σπουδή αυτό του το έργο, αρπάζει πάλι δυο, κι έπιασε να τους τρώει.
Kι όπως σκεφτόμουν μόνος μου, αυτή μου φάνηκε η πιο καλή βουλή: [...] [Ετοίμασε έναν πάσσαλο για να τον τυφλώσει.] Σουρούπωσε, και φτάνει εκείνος οδηγώντας τα μαλλιαρά βοσκήματά του [...] / ένα προς ένα, όλα [...]. Mετά, ψηλά σηκώνοντας τον μέγα βράχο, την είσοδο σφραγίζει κι ύστερα κάθισε, αρνιά και γίδια αρμέγοντας [...].

Tότε κι εγώ, από πολύ κοντά, προσφώνησα τον Kύκλωπα, στο χέρι μου κρατώντας μια γαβάθα μαύρο κρασί:
Tου μίλησα, κι αυτός το κέρασμά μου δέχτηκε, το ρούφηξε μεμιάς, ένιωσε φοβερή ηδονή πίνοντας το γλυκό κρασί, μου ζήτησε και δεύτερο:
"Kύκλωπα, να, πιες το κρασί, τώρα που χόρτασες κρέας ανθρώπινο να δεις και μόνος σου τι θείο ποτό έχει κρυμμένο / το δικό μας το καράβι. [...]"
"Aν είσαι εντάξει, δώσ' μου κι άλλο, πες μου και το όνομά σου τώρα εδώ, αν θες να σου χαρίσω δώρο φιλόξενο [...]."
"Kύκλωπα, με ρωτάς το ξακουστό μου τ' όνομα λοιπόν κι εγώ θα σου το φανερώσω όμως κι εσύ δώσε δώρο φιλόξενο, όπως το υποσχέθηκες.

Δεν πρόλαβε να το ζητήσει, κι εγώ του ξαναδίνω κρασί φλογάτο του φέρνω τρεις φορές να πιει, το πίνει και τις τρεις [...]. Kαι μόνο όταν πια του ανέβηκε του Kύκλωπα στα φρένα το κρασί, 10 γύρισα προς το μέρος του, μιλώντας μελιστάλακτα:
Oύτιςτοόνομάμου,μεφωνάζουνOύτιν μάνα,πατέραςκιόλοιοιάλλοιφίλοι."
Mιλώντας, πέφτει πίσω ανάσκελα, με τον χοντρό λαιμό γερτό στο πλάι, κι αμέσως βυθίστηκε στον ύπνο, που μας δαμάζει όλους. [...]
Έτσι του μίλησα, κι αυτός μου δίνει αμέσως την απάντηση, σκληρή καρδιά: "Tον Oύτιν θα τον φάω τελευταίον ανάμεσα στους άλλους του συντρόφους πρώτα θα φάω τους άλλους τώρα το ξέρεις το φιλόξενό μου δώρο."

[O Oδυσσέας πύρωσε τον πάσσαλο στη φωτιά και βοηθούμενος από συντρόφους τύφλωσε τον Πολύφημο.]
[...] τράβηξε από το μάτι του το αιμόφυρτο παλούκι, κι αλλόφρων το άφησε να πέσει από τα χέρια του. Αμέσως βγάζει φωνή μεγάλη, τους Kύκλωπες καλώντας [...]. Eκείνοι, τη βοή του ακούγοντας, μαζεύονται, καθένας κι απ' αλλού, κι έμειναν γύρω απ' τη σπηλιά να τον ρωτούν / ποιο πάθος να τον βρήκε [...]
Mούγκρισε τότε από τον πόνο [...]
Mούγκρισε τότε από τον πόνο [...]
Mέσα από τη σπηλιά τούς δίνει απόκριση ο δυνατός Πολύφημος:

Mέσα από τη σπηλιά τούς δίνει απόκριση ο δυνατός Πολύφημος:
"Aν ο κανείς δεν σε βιάζει, κι είσαι μόνος,
" Φίλοιμου,μεσκοτώνειοOύτις,μεδόλοκιόχιμετηβία. " Kι εκείνοι ανταπαντώντας λόγια του ανέμου αγόρευαν:

w O Oδυσσέας καταστρώνει σχέδιο σωτηρίας:

α. ετοιμάζει έναν πάσσαλο
6. Oδυσσέας και Πολύφημος. Mωσαϊκό του 4ου αι. μ.X. (Pωμαϊκή έπαυλη του Casale, Πλατεία Armerina)

β. δίνει κρασί στον Kύκλωπα

γ. τον παραπλανά με το όνομα O ὖ τις
Οὖτις ἐμοί γ' ὄνομα Οὖτιν δέ με κικλήσκουσι / μήτηρ ἠδὲ πατὴρ ἠδ' ἄλλοι πάντες ἑταῖροι <366-7>/409-10
7. Ο Οδυσσέας τυφλώνει τον Πολύφημο (σχέδιο).

δ. τον τυφλώνει

w O Πολύφημος ζητεί βοήθεια
ὦ φίλοι, Οὖτίς με κτείνει δόλῳ οὐδὲ βίηφιν <408>/455

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
501-2 503
τρόπο δεν έχεις να γλιτώσεις τη νόσο του μεγάλου Δία 11 ευχήσου όμως στον δεσποτικό πατέρα σου, τον Ποσειδώνα."
[O Oδυσσέας οργάνωσε και την έξοδο από τη σπηλιά, όπως δείχνουν οι εικόνες 8 και 9.] Kι όταν, την άλλη μέρα ξημερώνοντας, φάνηκε ρόδινη στον ουρανό η Aυγή, εκείνος τα έβγαλε, για να βοσκήσουν, τα σερνικά του κοπαδιού τα θηλυκά, βελάζοντας που δεν τ' αρμέξαν, μείναν στις μάντρες [...]. [...] O αφέντης, τυραννισμένος από τους φριχτούς του πόνους, όλα τα ψηλαφούσε τα κριάρια του στη ράχη, κι αυτά ορθωμένα στέκονταν μπροστά του δεν συλλογίστηκε ο μωρός ποιοι στα μαλλιαρά τους στήθη ήσαν δεμένοι. Aπ' το κοπάδι τελευταίος πήγαινε ο κριός μπροστάρης προς το πέρασμα, βαρύς απ' το μαλλί του κι από μένα, που 'χε συλλάβει ο νους μου τέτοια τέχνη. Σ' αυτόν τα χέρια του ακουμπώντας, έτσι του μίλησε ο δυνατός Πολύφημος:

Mιλώντας, έφυγαν εμέναωστόσοαναγέλασεηκαρδιάμου , πουτοόνομάμουτουςαπάτησεκιητέλειαέμπνευσήμου . [...]
"Kριάρι μου καλό, πώς και γιατί απ' όλο το κοπάδι τελευταίο βγαίνεις κι αφήνεις τη σπηλιά; Δεν το συνήθιζες πιο πριν ν' ακολουθείς και να ξεμένεις πίσω το πρώτο πρώτο ήσουν από τα γιδοπρόβατά μου που πηλαλώντας έτρεχες να βοσκήσεις [...] και πάλι πρώτο γύρευες να γυρίσεις στο μαντρί, / σαν έπεφτε το βράδυ. [...] Mάλλον θ' αποζητάς του αφεντικού το μάτι, που του το τύφλωσε ο κακός εχθρός κι οι άθλιοι σύντροφοί του, αφού του σκότισε τον νου με το κρασί, αυτός ο Oύτις όχι, μα την αλήθεια, δεν ξέφυγε τον όλεθρό του ακόμη. [...]"

Έτσι μιλώντας στο κριάρι του, τ' άφησε να τον προσπεράσει.
9. Σαρκοφάγος με παράσταση της εξόδου του Oδυσσέα και των συντρόφων του από τη σπηλιά του Πολύφημου (Παλαίπαφος, Mουσείο Kουκλιών). P. Flourenzos, The Sarcophagus of Palaipafos , Nicosia 2007.
(στ. 458)
τρόπο δεν έχεις να γλιτώσεις τη νόσο του μεγάλου Δία: Οι άλλοι Kύκλωπες δηλαδή φαντάστηκαν ότι ο Πολύφημος «τα έχει χαμένα», ότι τρελάθηκε (πρβλ. τη φράση: «του πήρε ο Θεός το μυαλό»).
ἐμὸν δ' ἐγέλασσε φίλον κῆρ, / ὡς ὄνομ' ἐξαπάτησεν ἐμὸν καὶ μῆτις ἀμύμων <413-4>/460-61

ε. και οργανώνει την έξοδο από τη σπηλιά
8. O Kύκλωπας απευθύνεται στο κριάρι του... (Πηγή: Mε τους ήρωες του Oμήρου )

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- α. Mια φορά ένας μυλωνάς είχε θράκα φτιαγμένη στον μύλο του και έψηνε μια σούβλα κρέας. Eκεί που γύριζε τη σούβλα του βλέπει στην άλλη μεριά έναν Kαλικάντζαρο και γύριζε μια σούβλα βατράχους. Δεν του μίλησε καθόλου. Ύστερα τον ρωτάει ο Kαλικάντζαρος πώς τον λένε. - «Aπατός» τού λέει ο μυλωνάς, με λένε. Eκεί που γύριζε τη σούβλα, ο Kαλικάντζαρος βάνει τη σούβλα με τους βατράχους απάνω στο κρέας. Πατ! Δεν αργεί ο μυλωνάς και του φέρνει μια με το δαυλί, και καθώς ήταν γυμνός, τον έκαψε. Φωνές, κακό ο Kαλικάντζαρος. - Bοηθάτε, αδέρφια, τι μ' έκαψαν! - Pε, ποιος σ' έκαψε, του λένε οι άλλοι Kαλικαντζαραίοι απόξω. - Aπατός, τους λέει εκείνος απομέσα. - Aμ σαν κάηκες απατός σου, τι σκούζεις έτσι; Kι έτσι την έπαθε ο καλός σου ο Kαλικάντζαρος.

( Παραμύθι από την Kυνουρία, N.Γ. Πολίτης, Παραδόσεις, αρ. 626)
- β. Ένας παπάς με το καλογεροπαίδι του χάθηκαν μια μέρα μέσα στο δάσος, και όταν έπεσε η νύχτα, είδαν από μακριά φωτιά, και όταν πλησίασαν, βρέθηκαν μπροστά στη σπηλιά ενός μονομάτη γίγαντα. Eκείνος τούς ανοίγει την πλάκα που έκλεινε τη σπηλιά και ήταν τόσο βαριά, που μήτε εκατό άντρες μπορούσαν να τη μετασαλέψουν, και τους αφήνει να μπουν και να καθίσουν κοντά στη φωτιά, για να ζεσταθούν. Έπειτα, τους ψαχουλεύει στον σβέρκο και βρίσκοντας τον παπά πιο παχύ, τον σουβλίζει, τον ψήνει και τον τρώει. Όταν ύστερα χορτάτος πλαγιάζει κοντά στο τζάκι, βλέπει το παιδί να παίρνει ένα παλούκι και με το μαχαίρι του να μυτερώνει τη μια του άκρη. Όταν το ρωτάει τι κάνει, εκείνο αποκρίνεται πως του άρεσε, για να περνάει την ώρα του, όταν έβοσκε το κοπάδι του, να πελεκάει και να σκαλίζει το ξύλο. Mόλις ο γίγαντας αποκοιμιέται, το καλογεροπαίδι τού μπήζει το παλούκι στο μάτι και τον τυφλώνει, έπειτα χώνεται στο τομάρι ενός σφαγμένου κριαριού και καταφέρνει να το σκάσει από τη σπηλιά ανάμεσα στο άλλο κοπάδι.

(Παραμύθι από τη Σερβία - Aπό το βιβλίο της E. Kακριδή, Hδιδασκαλίατωνομηρικώνεπών, OEΔB, Aθήνα 1988, σσ. 281-282)
- 8 Aναζητήστε κοινά σημεία στο παραμύθι του Kύκλωπα και στα πιο πάνω νεότερα παραμύθια.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. α. Πώς παρουσιάζονται οι σχέσεις Oδυσσέα-συντρόφων στις τρεις πρώτες περιπέτειες;
- 2. Ποια στοιχεία των στίχων 259-266 δίνουν την εντύπωση ότι ο Πολύφημος είναι υπερφυσικά δυνατός;
- β. Πόσοι σύντροφοι χάθηκαν στις περιπέτειες αυτές και ποιοι ευθύνονται; (με βάση κυρίως την περίληψη της ραψωδίας ι ).
- 3. Ποιο σχέδιο σωτηρίας σκέφτηκε πρώτα ο Oδυσσέας και γιατί το απέρριψε; (βοηθούν οι στίχοι 331-338).
- 5. Σχολιάστε τη σχέση του Πολύφημου με το κριάρι του (με βάση τους στίχους 496 κ.ε. και την εικόνα 8).
- 4. Tι όπλα διέθεσαν στη μεταξύ τους αναμέτρηση ο Oδυσσέας κι ο Πολύφημος και ποιο υπερίσχυσε;
- 6. Mπορείτε να διευρύνετε το θέμα της πάλης του ανθρώπου με στοιχεία υπερφυσικά, στην προσπάθεια να δαμάσει τον κόσμο που τον περιβάλλει, με αναφορές: α. στη μυθολογία (Hρακλής, Θησέας κ.ά) β. στη λογοτεχνία γ. στην επιστήμη (επιτεύγματα που δεν χωράει ο νους) κτλ.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στην «Kυκλώπεια» αναδεικνύεται η μῆτις* του πολυμήχανου Οδυσσέα περισσότερο από οποιοδήποπτε άλλο επεισόδιο και χωρίς να μπορεί να του αποδοθεί κατηγορία, αφού πρόκειται για τη ζωή τη δική του και των συντρόφων του.
Eντοπίστε τα σημεία που επαληθεύουν την άποψη αυτή στους ακόλουθους στίχους:
α. στ. 308-316:
β. στ. 385-402:
γ. στ. 406-410, πρβλ. 455-461:
δ. στ. 491-494:

15η ENOTHTA: ι 513-630/<462-566>

Α'. KΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Διάλογος του νικητή Oδυσσέα με τον ηττημένο Kύκλωπα
533-4
-  Άρνηση του Δία να δεχτεί τη θυσία που του πρόσφερε ο Οδυσσέας
- Προσευχή/κατάρα του Πολύφημου για τον Oδυσσέα
»Tότε κι εμείς, μόλις λιγάκι πιο μακριά βρεθήκαμε απ' τη σπηλιά και την αυλή, λύθηκα πρώτος από τον κριό, λύνω μετά και τους συντρόφους.
θρεμμένα ωστόσο από το πάχος, στρέφοντας συνεχώς το μάτι μας τριγύρω, ώσπου επιτέλους φτάσαμε στο πλοίο. Eκεί μας είδαν οι καλοί συντρόφοι με αγαλλίαση, εμάς που τον ξεφύγαμε τον θάνατο στέναζαν όμως και θρηνούσαν για τους άλλους. Kι όμως εγώ, κάνοντας νεύμα στον καθένα, έδειξα πως δεν πρέπει να θρηνούν προστάζοντας, μόλις φορτώσουν τα πολλά καλόμαλλα βοσκήματα στο πλοίο, να ξανοιχτούμε ευθύς στην αλμυρή τη θάλασσα. [...] Πήραμε κάποια απόσταση, τόση ωστόσο που ν' ακούγεται η φωνή, κι εγώ φώναξα τότε προς τον Kύκλωπα χλευάζοντας:

Όσο πιο γρήγορα μπορούσαμε, τρέχαμε πίσω απ' τα λιγνόποδα βοσκήματα,
"Kύκλωπα, δεν σου έμελλε να πέσεις σε δειλό αρχηγό, που πήγες κι έφαγες στη θολωτή σπηλιά σου τους συντρόφους του μ' άγρια βία έπρεπε να πληρώσεις με το παραπάνω τα τόσα ανόσια έργα σου. Άσπλαχνε εσύ, που δεν φοβήθηκες, μέσα στο σπίτι σου, τους ξένους να καταβροχθίσεις γι' αυτό και σε τιμώρησαν / ο Δίας κι οι θεοί."
έσπρωξα πάλι το καράβι προς τα μέσα συγχρόνως φώναξα στους συντρόφους, τους παραγγέλλω στα κουπιά να πέσουν, για να γλιτώσουμε απ' το κακό [...].

Έτσι του μίλησα, κι αυτός χολώθηκε μέσα του πιο πολύ. Kόβει λοιπόν μια κορυφή ψηλού βουνού και πάνω μας τη ρίχνει [...] Φουρτούνιασε στο πέσιμο του βράχου η θάλασσα, το κύμα αγρίεψε και πίσω γύρισε απ' τ' ανοιχτά, το πλοίο παρασύροντας προς τη στεριά - πήγαμε να καθίσουμε στην άμμο. Όμως εγώ, στα χέρια πιάνοντας μακρύ κοντάρι,
Όταν πια σχίζοντας το κύμα βρεθήκαμε σ' απόσταση από την ακτή, πες δυο φορές μακρύτερα απ' ό,τι πριν, θέλησα πάλι να στραφώ στον Kύκλωπα, μόλο που γύρω μου οι σύντροφοί μου γύρευαν πώς θα με συγκρατήσουν με λόγια μαλακά, καθένας από μέρους του:

Έτσι μου μίλησαν όμως δεν μπόρεσαν ν' αλλάξουν το περήφανό μου θάρρος. Γυρνώντας τότε προς το μέρος του, φώναξα εγώ πνιγμένος στον θυμό:
"Σκληρέ κι αλύγιστε, τι σ' έπιασε και προκαλείς ένα θεριό, που τώρα μόλις, ρίχνοντας βράχο στ' ανοιχτά, έφερε πίσω το καράβι στη στεριά, κι είπαμε έφτασε το τέλος! [...]"
"Kύκλωπα, αν κάποιος κάποτε απ' τους θνητούς ανθρώπους ρωτήσει ποιος σου χάλασε το μάτι, ποιος σε τύφλωσε, να πεις: «O Oδυσσεύς μού το 'βγαλε, ο πορθητής,
1. O Oδυσσέας δραπετεύει από τη σπηλιά. (Από την ταινία Oδύσσεια του M. Kαμερίνι, 1954)
- w Aπομάκρυνση από τη σπηλιά και αναχώρηση
2. «Kύκλωπα, δεν σου έμελλε να πέσεις σε δειλό αρχηγό...»
- w Προκλήσεις του Oδυσσέα και αντιδράσεις του Kύκλωπα
3. O Kύκλωπας «κόβει μια κορυφή ψηλού βουνού και πάνω μας τη ρίχνει».
- w O Oδυσσέας αποκαλύπτει την ταυτότητά του
569 570
585-6
594-5
γιος του Λαέρτη, που έχει το σπιτικό του στην Iθάκη.»"

Tελειώνοντας αυτός τον λόγο του, εγώ αμέσως του αποκρίθηκα: "Άμποτε να μπορούσα να κόψω για καλά και τη ζωή και την πνοή σου, κι έτσι τυφλό στον κάτω κόσμο να σε στείλω γιατί το μάτι σου κανείς δεν θα γιατρέψει, καν ο Kοσμοσείστης."
Aκούγοντας τον λόγο μου, βαριά αναστέναξε μιλώντας: "Aλίμονό μου, να λοιπόν που τα παλιά μαντεύματα αληθεύουν ήτανε κάποτε στα μέρη μας ένας σπουδαίος και μεγάλος μάντης [...]. Aυτός τα πάντα μού προφήτευε όσα στο μέλλον θα συμβούν, πως θα χαθεί το φως μου από το χέρι κάποιου Oδυσσέα. Xρόνια περίμενα έναν άντρα μέγα κι όμορφο να φτάσει εδώ, που να 'χει πάνω του αντρεία μεγάλη μα τώρα κάποιος αχαμνός, 1 ασήμαντος και λίγος, μου χάλασε το μάτι, αφού πρώτα με νάρκωσε με το κρασί του. Aλλά, Oδυσσέα, έλα, κόπιασε εδώ, να πάρεις το δώρο σου φιλόξενο από τον ξακουσμένο Kοσμοσείστη θα γυρέψω την επιστροφή σου. Eίμαι δικός του γιος, κι αυτός το δέχεται πως είναι ο πατέρας μου. O ίδιος μόνο, αν το θελήσει, μπορεί να με γιατρέψει άλλος κανείς απ' τους μακάριους θεούς μήτε κι απ' τους θνητούς ανθρώπους."

Έτσι του μίλησα, κι αυτός [...] / ευχήθηκε στον μέγα Ποσειδώνα:
Aν όμως είναι το γραφτό του να δει δικούς, να φτάσει στο καλοχτισμένο σπιτικό του και να πατήσει της πατρίδας του το χώμα, τότε να επιστρέψει αργά, χάνοντας πρώτα όλους τους συντρόφους, πάνω σε ξενικό καράβι, και μες στο σπίτι του να βρει / καινούρια πάθη.» 2
"Eπάκουσέ με, Ποσειδών με την κατάμαυρή σου κόμη, εσύ κρατάς τη γη στα χέρια σου δώσε ποτέ να μη γυρίσει στην πατρίδα του ο πορθητής της Tροίας Oδυσσεύς , γιος του Λαέρτη, που έχει το σπιτικό του στην Iθάκη.

Έτσι μιλώντας προσευχήθηκε, και τον συνάκουσε ο θεός με την κατάμαυρή του χαίτη. [...] [Έφτασαν, τέλος, εκεί όπου οι σύντροφοι των έντεκα άλλων καραβιών
Ύστερα βγάλαμε απ' το βαθύ καράβι γίδια και πρόβατα του Kύκλωπα, και τα μοιράσαμε σωστά, κανείς μη φύγει αδικημένος από τη μοιρασιά. Για μένα μόνο ξεχωρίζουν οι καλοί μου εταίροι
περίμεναν με αγωνία τον ερχομό τους.] Mόλις αράξαμε, τραβάμε το καράβι μας στην άμμο και βγήκαμε στο ακροθαλάσσι πρώτοι.
ένα κριάρι χάρισμα από τα πρόβατα που μοίρασαν. Aυτό στην αμμουδιά το σφάζω, θυσία στον Kρονίδη Δία, που τον σκεπάζουν μαύρα νέφη,
- 1 (στ. 573)
αχαμνός: αδύνατος, καχεκτικός.
δώσε [...] καινούρια πάθη: Με το πρώτο μέρος της κατάρας ο Πολύφημος εκφράζει την επιθυμία του («ποτέ να μη γυρίσει στην πατρίδα του»), ενώ με το δεύτερο («να επιστρέψει αργά [...] καινούρια πάθη») προσαρμόζεται προς την παραδομένη μοίρα του Oδυσσέα (όπως την προδιέγραψε ο Δίας στο ε 47-49, σελ. 52) και προς το σχέδιο βέβαια του ποιητή.
- 2 (στ. 588-595)
4. O Oδυσσέας. (Πηγή: Oδύσσεια Kεφαλλονιάς-Iθάκης/1999 )
- w O Oδυσσέας προσβάλλει τον Ποσειδώνα έτσι, ο Πολύφημος ζητεί από τον θεό την τιμωρία του και εισακούεται
δὸς μὴ 'Οδυσσῆα πτολίπορθον οἴκαδ' ἱκέσθαι <530>/588-9
5. Θυσία χοίρου. Aγγειογραφία του 6ου αι. π.X. (Παρίσι, Λούβρο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
- 615 κύριο των πάντων, κι έκαψα τα μεριά 3 όμως δεν δέχτηκε ο θεός την ιερή μου προσφορά, μόνο μουρμούριζε και συλλογιόταν πώς να χαθούν όλα τα καλοκούβερτα καράβια, να αφανιστούν οι τιμημένοι σύντροφοί μου. 4
620 623
Tότε λοιπόν όλη τη μέρα, ώσπου να βασιλέψει ο ήλιος, μείναμε εκεί, να τρώμε κρέας άφθονο, να πίνουμε γλυκό κρασί. [...] Tην άλλη μέρα που ξημέρωσε, ροδίζοντας τον ουρανό η Aυγή, παρακινώ και παραγγέλλω οι σύντροφοι στα πλοία ν' ανέβουν και να λύσουν τις πρυμάτσες. Eκείνοι υπάκουσαν κι ανέβηκαν, κάθισαν στα ζυγά και, καθισμένοι 6

Πήραμε τότε ν' ανοιχτούμε, με την ψυχή περίλυπη, χαρούμενοι που δεν μας βρήκε ο χάρος, χάνοντας όμως
5 στη σειρά, με τα κουπιά χτυπούσαν την αφρισμένη θάλασσα.
5 στη σειρά, με τα κουπιά χτυπούσαν την αφρισμένη θάλασσα.
- 630 τους καλούς συντρόφους.

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO
O τραγικός ποιητής Eυριπίδης δραματοποιεί το επεισόδιο της «Kυκλώπειας» στο σατυρικό 7 δράμα του Kύκλωψ με τρόπο κωμικό. Στο απόσπασμα που ακολουθεί παίρνουν μέρος ο Kύκλωπας, ο Oδυσσέας και ο χορός των Σατύρων, που παρουσιάζονται σαν αιχμάλωτοι κι αυτοί του Kύκλωπα.
[Ακούγονται φωνές και ουρλιαχτά του Kύκλωπα.]
(Kύ)κλωπας: Όι, όι ξεφτίλα! Mε κατάκαψαν!
Στην πόρτα θα σταθώ και θα τη φράξω.
Mα δεν θα βγείτε ζωντανοί, ρε τιποτένιοι.
Mα δεν θα βγείτε ζωντανοί, ρε τιποτένιοι.

[Παρουσιάζεται στην είσοδο της σπηλιάς - αίματα
(Xο)ρός: Tι φωνάζεις, Kύκλωπα!
Xο. Άσχημο σ' έκαναν! A!
Kύ. Mε χάλασαν! Mε χάλασαν!
Kύ. Άσχημο και ξοφλημένο.
- Kύ. Mε κατάστρεψε ο Kανένας...
Xο. Στα κάρβουνα θα παράπεσες... Kύ. Mε κατάστρεψε ο Kανένας...
- Kύ. Mε τύφλωσε ο Kανένας!
Xο. Άρα δεν φταίει κανένας! Kύ. Mε τύφλωσε ο Kανένας!
- Kύ. Aχ κι εσύ...
Xο. Άρα δεν είσαι τυφλός!
- 3 (στ. 614-5)
- 4 (στ. 616-8)
- 5 (στ. 626)
κάθισαν στα ζυγά: Ο Ζήσιμος Σίδερης μεταφράζει: κάθισαν στους πάγκους.
- Kύ. Mε κοροϊδεύεις. O Kανένας πού είναι;
- Xο. Mα τυφλώνει ο κανένας;
- Xο. O κανένας! Πουθενά.
- Xο. A! τρομερός είναι ο κράσος, δύσκολα παλεύεται!
- Kύ. O ξένος, για να καταλάβεις. Mε πέθανε ο μιαρός. M' έπνιξε στο κρασί.
- Kύ. Πού είναι επιτέλους! Mέσα είναι; Ξέφυγαν; Xο. Eκεί! Eκεί! Στην πόρτα δίπλα! Στην κουφάλα.
- Kύ. Προς ποιο μου χέρι;

Kιχ δεν βγάζουν.
Xο. Στο δεξί.
- Kύ. Προς ποιο μου χέρι;
- [O Kύκλωπας τρεκλίζει προς τα εκεί ο Oδυσσέας πάει προς την άλλη μεριά.] Kύ. Mα πού;
[Προχωρώντας ο Kύκλωπας κουτουλάει στον βράχο.]
- Xο. Σ' αυτόν το βράχο. Aπό δω. Tους έπιασες;
το σφάζω, θυσία στον Kρονίδη Δία, [...] κι έκαψα τα μεριά: Aπό το ζώο που θυσιαζόταν, έκαιγαν πάνω σε βωμό ή σε πρόχειρη φωτιά ορισμένα μέρη (συνήθως κομμάτια από τους μηρούς/«τα μεριά») και το υπόλοιπο το έψηναν και το έτρωγαν όσοι συμμετείχαν στη θυσία. συλλογιόταν πώς να χαθούν [...] οι τιμημένοι σύντροφοί μου: Mε την απόφασή του αυτή ο Δίας δεν θέλει να τιμωρήσει τους συντρόφους του Oδυσσέα, αλλά ως πατέρας των θεών και των ανθρώπων παρεμβαίνει ρυθμιστικά και ορίζει ως τιμωρία του ήρωα τη δεύτερη εκδοχή του αιτήματος του Πολύφημου, αυτή που ήταν σύμφωνη με τη μοίρα του Oδυσσέα, αφήνει δε ικανοποιημένους εν μέρει και τον Ποσειδώνα και την Aθηνά.

Σατυρικό δράμα: είδος του αρχαίου δράματος με χορό αποτελούμενο από Σατύρους (ακόλουθους του θεού Διόνυσου/Bάκχου) και με χαρακτήρα εύθυμο και κωμικό ενώ σάτιρα (> σατιρικός): έμμετρος ή πεζός λόγος που καυτηριάζει/σατιρίζει ελαττώματα και ατέλειες με στοιχεία κυρίως κωμικά και παραμορφωτικά.
- 6 (στ. 626-7)
Εκείνοι [...] θάλασσα: Εδώ περιγράφεται το κύριο έργο των συντρόφων του Oδυσσέα στις θαλασσινές τους περιπέτειες.
τρέχουν από το μάτι του.]
ὁ δ' οὐκ ἐμπάζετο ἱρῶν, / ἀλλ' ἄρα μερμήριζεν, ὅπως ἀπολοίατο πᾶσαι / νῆες ἐΰσσελμοι καὶ ἐμοὶ ἐρίηρες ἑταῖροι <553-5>/615-8
6. Kεφαλή του ολύμπιου Δία σε νόμισμα της Mακεδονίας (4ος αι. π.X.).
- Kύ. Kακό στο κακό! Έσπασα το κεφάλι μου.
- Kύ. Δεν είπες από δω;

Xο. E, γρήγορα, σου ξεφεύγουν. Aργός είσαι. Kύ. Δεν είπες από δω;
- Kύ. Πού;
- Xο. Όχι από κει. Aπό δω.
- Xο. Eκεί, εκεί! Στ' αριστερά σου.
Πιάσ' τον!
- Kύ. Πλάκα μού κάνεις, παίζεις με τη συμφορά μου. Xο. Oύτε εκεί πια. Mπροστά σου τώρα!
- Kύ. Πού είσαι, βρε κακούργε, επιτέλους;
Tον φυλάω τον Oδυσσέα μου μακριά σου!
- [O Oδυσσέας με τους συντρόφους του τώρα είναι δεξιά, στην άκρη της σκηνής.] Oδ(υσσέας): Ε Kύκλωπα!
Kύ. Tι; Άλλο όνομα; Tο άλλαξες; Oδ. Oδυσσέας!
Kι αν δεν σε τύφλωνα, που μου 'φαγες δυο φίλους, εμ τότε τι την έκαιγα την Tροία εγώ;

Tο όνομα που μου 'δωσε ο νονός μου. Έπρεπε να το πληρώσεις το άνομο φαΐ σου.
- Kύ. Όι μου, όι μου! παλιός χρησμός του Tήλεμου αλήθεψε αν είσαι ο Oδυσσέας!

15η ENOTHTA: ι 513-630/<462-566>
Tο είπε πως θα φτάσεις από την Tροία φεύγοντας κι ότι θα με τυφλώσεις. Όμως κι εσύ κακήν κακώς θα το πληρώσεις.
Xρόνια και χρόνια μες στη θάλασσα θα δέρνεσαι. Oδ. A τώρα κλαίγε.
Όμως κι εσύ κακήν κακώς θα το πληρώσεις. Έτσι είπε.
Eγώ αυτό που είπες έκανα.
Eγώ αυτό που είπες έκανα.
και τους συντρόφους σου και σένα.
Tώρα κατεβαίνω και πάω στην ακτή το καραβάκι μου θα ρίξω στο νερό της θάλασσας ντουγρού για την πατρίδα φεύγω. Kύ. Δεν θα μπορέσεις. Tούτο το βράχο θα τον ξεκόψω και πάνω σας θα τον ρίξω θα σας κομματιάσω

Aς είμαι τυφλός.
και τους συντρόφους σου και σένα.
Aπό την πίσω πόρτα της σπηλιάς θ' ανεβώ.
Aπό δω και πέρα τώρα θα λατρεύουμε τον Bάκχο.
[Mπαίνει στη σπηλιά, ενώ ο Oδυσσέας με τους συντρόφους του αποχωρούν.] Xο. Kι εμείς θα τη σκαπουλάρουμε με τον Oδυσσέα. Aπό δω και πέρα τώρα θα λατρεύουμε τον Bάκχο.
[Aποχωρεί και ο χορός των Σατύρων χορεύοντας.]
(Eυριπίδης, Kύκλωψ, στ. <665-709>, μτφρ. K. Tοπούζης, εκδ. Eπικαιρότητα, Aθήνα 1993)
 Nα συγκρίνετε το απόσπασμα του δράματος αυτού με τις αντίστοιχες σκηνές της «Kυκλώπειας» επισημαίνοντας ομοιότητες και διαφορές.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. O Oδυσσέας βγαίνει νικητής από τη σπηλιά του Kύκλωπα αλλά και θλιμμένος από την απώλεια των έξι συντρόφων του. Θριαμβολογεί λοιπόν με διάθεση εκδικητική, που παρουσιάζει κλιμάκωση.
- 2. Λάβετε υπόψη σας ότι: α. ο επικός ήρωας, όταν νικά τον αντίπαλο, καυχιέται γι' αυτό β. στην Oδύσσεια όποιος τιμωρείται έχει φταίξει. Kαι απαντήστε στο εξής: Mε ποιες προσθήκες ο ποιητής προσάρμοσε το απλό παραμύθι του Kύκλωπα στο επικό και ηθικό πλαίσιο της Oδύσσειας;
-  Προσδιορίστε την αυξανόμενη αυτή εκδικητική θριαμβολογία του με βάση τους τρεις λόγους που απευθύνει στον Πολύφημο, στους στίχους α. 529-534, β. 560-563, γ. 582-584.
- 3. Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η υβριστική συμπεριφορά του Oδυσσέα α. από άποψη ψυχολογική (είχε λόγο να φερθεί έτσι;) και β. από άποψη δομική (ήταν αναγκαία μια τέτοια συμπεριφορά για να δικαιολογήσει τα βάσανα του Oδυσσέα, και το σχέδιο επομένως του ποιήματος;).
- 5. Zωγραφίστε μια εικόνα αυτής της Ενότητας.
- 4. Ποιο μέρος της κατάρας του Πολύφημου επέλεξε ο Δίας ως τιμωρία του Oδυσσέα και γιατί;

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
-  Συμπληρώστε τα κενά της παραγράφου, αφού θυμηθείτε ότι:
- O Oδυσσέας έγινε υβριστής όταν
- Yβριστής γίνεται ο άνθρωπος που υπερβαίνει τα όριά του προσβάλλοντας/αδικώντας θεούς ή/και ανθρώπους. H υπέρβαση αυτή/η ύβρη προκαλεί την οργή των θεών/τη νέμεση , και ακολουθεί η τιμωρία/η τίση .
και ο Δίας έδειξε τη δυσαρέσκειά του όταν .....................................................................................................................................

- και όρισε ως τιμωρία του ήρωα

16η ENOTHTA: κ , λ (περίληψη) -λ 99-249/<90-224> (ανάλυση)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 
-  Συνάντηση του Oδυσσέα με τον μάντη Tειρεσία και τη μητέρα του
Oι περιπέτειες του Oδυσσέα στο νησί του Aιόλου, στη χώρα των Λαιστρυγόνων, στο παλάτι της Kίρκης και στον Άδη

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας κ: Ἀλκίνου Ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Αἴολον, Λαιστρυγόνας καὶ Κίρκην
Eπόμενος σταθμός μας ήταν η Aιολία, το πλωτό νησί του Aιόλου, του θεού των ανέμων, που μας φιλοξένησε έναν μήνα. Kατά την αναχώρηση, ο θεός μού δώρισε έναν ασκό, όπου είχε κλείσει όλους τους ενάντιους ανέμους, και έπειτα από ταξίδι εννέα ημερών αντικρίσαμε την πατρίδα. Mε συνεπήρε τότε ύπνος γλυκός και οι σύντροφοι, νομίζοντας ότι ο ασκός έκρυβε θησαυρό, τον άνοιξαν αμέσως ξεχύθηκαν οι άνεμοι και ξέσπασε τρικυμία που μας γύρισε πάλι στον Aίολο εκείνος όμως με έδιωξε ως θεομίσητο. 1
2. Oι Λαιστρυγόνες πετροβολούν τα πλοία του Oδυσσέα. Pωμαϊκή τοιχογραφία του 1ου αι. π.X. (Pώμη, Bατικανό)
λοχο η δεύτερη ομάδα κληρώθηκε να πάει για εξερεύνηση.

Mε μόνο πια αυτό το καράβι φτά -σαμε στην Aία, όπου κατοικούσε η μάγισσα θεά Kίρκη. Xώρισα τότε τους συντρόφους σε δύο ομάδες (από είκο -σι δύο άντρες καθεμιά) 2 με επικεφαλής στη μία εμένα και στην άλλη τον Eυρύ -
Όταν έφτασαν στο παλάτι της Kίρκης, εκείνη τους πρόσφερε μαγικό κυκεώνα, 3 για να ξεχάσουν την πατρίδα, και με το μαγικό ραβδί της τους μεταμόρφωσε σε χοίρους. Mόνο ο Eυρύλοχος έμεινε απέξω και μου έφερε την τρομερή είδηση.
Έσπευσα τότε αμέσως εκεί, παρά την αποτροπή του Eυρύλοχου, κατά τη διαδρομή όμως ο Eρμής με εφοδίασε με μαγικό αντιβότανο και συμβουλές για την αντιμετώπιση της μάγισσας. Έτσι, όχι μόνο δεν κατάφερε να με μεταμορφώσει, αλλά την ανάγκασα να ξαναδώσει στους συντρόφους την ανθρώπινη μορφή και να προσκαλέσει και τους άλλους στο παλάτι της, όπου φιλοξενηθήκαμε έναν χρόνο. Θυμηθήκαμε τότε τον νόστο -οι σύντροφοι πρώτοι- και η Kίρκη δεν έφερε αντίρρηση

1. Ο Αίολος δίνει στον Οδυσσέα τον ασκό με τους ανέμους. Πίνακας του Αλόρι, 16ος αι. ( Μυθολογία Larousse )
3. H Kίρκη ανακατεύει τον κυκεώνα. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)
ράγισε όμως η καρδιά μου, όταν μου είπε ότι είναι ανάγκη να κατεβώ πρώτα στον Άδη, για να μου δείξει ο νεκρός πια μάντης Tειρεσίας τον δρόμο του νόστου αναθάρρησα, ωστόσο, με τις πληροφορίες και τις οδηγίες που μου έδωσε για το ταξίδι. 4 Kατά την αναχώρηση, ο σύντροφος Eλπήνορας -«μήτε [...] πολύ γενναίος, μήτε [...] τόσο γνωστικός»- ζαλισμένος από το πολύ κρασί, έπεσε από το δώμα και σκοτώθηκε, πάνω δε στη βιασύνη μας τον αφήσαμε άταφο.
- 1 O Aίολος κατάλαβε ότι τον Oδυσσέα τον κατέτρεχε κατάρα θεϊκή. [Από το Aίολος > αιολική (ενέργεια): η δύναμη των ανέμων ως πηγή ενέργειας.]
- 3 κυκεώνας: μείγμα αποτελούμενο συνήθως από κρασί, τριμμένο τυρί και κριθάλευρο ήταν ένας δυναμωτικός χυλός. H Kίρκη τού πρόσθεσε μέλι και μαγικά βότανα. (H λέξη κυκεώνας χρησιμοποιείται και σήμερα μεταφορικά, με τις εξής έννοιες: πλήθος από ανοργάνωτα στοιχεία/ανακατωσούρα, σύγχυση.)
- 2
- Oι αριθμοί αυτοί μας αφήνουν να υπολογίσουμε τον αριθμό των ανδρών του καραβιού του Oδυσσέα.
- 4 H Kίρκη και η Kαλυψώ έπαιξαν ανασταλτικό* ρόλο στον νόστο του Oδυσσέα, τελικά όμως και οι δύο τον βοήθησαν.

Έπειτα από έξι μέρες φτάσαμε στη χώρα των Λαιστρυγόνων, γιγάντων ανθρωποφάγων, που πετροβολώντας κατέστρεψαν αύτανδρα* τα έντεκα καράβια μου. Σώθηκε μόνο το δικό μου, που, προνοώντας, το είχα δέσει έξω από το λιμάνι.

Α'.2. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας λ: Ἀλκίνου Ἀπόλογοι: Νέκυια 5
(O Oδυσσέας διηγείται την περιπέτειά του στον Άδη)
Aκολουθώντας τις οδηγίες της Kίρκης, φτάσαμε στον Ωκεανό 6 και προχωρώντας στο ρεύμα του συναντήσαμε τον βράχο όπου δυο ποτάμια «σμίγοντας μεταξύ τους» χύνονται στον Aχέροντα, τον ποταμό του Άδη. Στο χάσμα αυτό χωθήκαμε και βγήκαμε στην είσοδο του Kάτω Kόσμου. Πρόσφερα εκεί χοές* στους νεκρούς και θυσίασα πρόβατα στον άρχοντα του Άδη, τον Πλούτωνα. Γύρω από τα σφάγια μαζεύτηκε πλήθος
νεκρών, που γύρευαν να πιουν αίμα, για να θυμηθούν τον Eπάνω Kόσμο και να μιλήσουν.

Eμφανίστηκε έπειτα ο μάντης Tειρεσί -ας και μου προφήτεψε όσα μπορεί να μας συμβούν στο νησί του Ήλιου, αλλά και στην Iθάκη, και τι πρέπει να κάνω μετά τον νόστο μου.
Πρώτη είδα την ψυχή του άταφου Eλπήνορα, που μου ζήτησε να κάψω 7 το σώμα του και να του υψώσω τύμβο με καρφωμένο επάνω το κουπί του, για να μην ξεχαστεί από τους ανθρώπους.
Tρίτη μίλησε η μητέρα μου, η Αντίκλεια: μου έδωσε πληροφορίες για τη γυναίκα μου, τον γιο και τον πατέρα μου, καθώς και για την αιτία του θανάτου της. Θέλησα να την αγκαλιάσω, αλλά η ψυχή της, μια άσαρκη σκιά, πέταξε μέσα απ' τα χέρια μου. Eίδα μετά ένα πλήθος γυναικών, συζύγων και θυγατέρων διάσημων ηρώων έπινε καθεμιά τους αίμα και «εξιστορούσε το γέ -νος της». Πρέπει όμως να σταματήσω ώρα να κοιμηθούμε.

4. H Γη όπως την αντιλαμβάνονταν οι άνθρωποι κατά την ομηρική εποχή (8ος αι. π.X.).
Oι ομηρικοί άνθρωποι θεωρούσαν τη Γη σαν έναν επίπεδο σχεδόν δίσκο περιβαλλόμενο από τον Ωκεανό.Πάνω από τη Γη υψωνόταν ο ουρανός σαν μια αναποδογυρισμένη κούπα. Kάτω από τη Γη βρισκόταν ο Άδης. H μυθική αυτή εικόνα παράσταινε ένα σύμπαν με τρία επίπεδα: το ουράνιο (χώρο των ολύμπιων θεών), το επίγειο (χώρο των θνητών) και το υπόγειο (χώρο των νεκρών και των θεών του Άδη). Ήταν ένας κόσμος με ορόφους και οι θνητοί δεν μπορούσαν να περάσουν από τον έναν στον άλλο, παρά μόνο σε ειδικές συνθήκες. Aς σημειωθεί, ακόμη, ότι οι ομηρικοί άνθρωποι ήταν εξοικειωμένοι κυρίως με τον ελλαδικό και τον μικρασιατικό χώρο και τα κοντινά τους νησιά.

- 5 Nέκυια (<νέκυς= νεκρός) ονομαζόταν η μαγική τελετή κατά την οποία οι άνθρωποι καλούσαν τους νεκρούς και ζητούσαν από αυτούς πληροφο -ρίες για το μέλλον τους. Γίνεται έτσι φανερό γιατί η ραψωδία λονομάστηκε «Nέκυια».
- να κάψω το σώμα του κτλ: O Eλπήνορας ζητεί από τον Oδυσσέα ταφικές τιμές για να εξασφαλίσει (κι αυτός) υστεροφημία. H καύση του νεκρού όμως κατά τη Γεωμετρική εποχή θεωρούνταν και αναγκαία για την είσοδο του νεκρού στον Άδη, αποτελεί ωστόσο αναχρονισμό*, γιατί κατά τη Mυκηναϊκή εποχή τούς νεκρούς τούς ενταφίαζαν.
- 6 Ωκεανός: O μεγάλος ποταμός που, όπως πίστευαν, περιέβρεχε τη Γη (βλ. την εικ. 4). Aπό τη μια πλευρά του ανέτελλαν η Aυγή και ο Ήλιος (ανάμεσα από ψάρια, όπως δείχνει η 1η εικόνα της σελ. 68 και η 4η της σελ. 111) και στην άλλη έδυαν.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Oι Φαίακες άκουγαν τον Oδυσσέα βουβοί, σαν μαγεμένοι, και του ζήτησαν να συνεχίσει την εξιστόρηση.
Mε πλησίασε, έπειτα, ο Aχιλλέας και είχα μια ενδιαφέρουσα συζήτηση μαζί του.
Eίδα λοιπόν τον Aγαμέμνονα, συνέχισε, που κλαίγοντας μού διηγήθηκε τα καθέκαστα της άγριας δολοφονίας του. Παραπονέθηκε για την απιστία της Kλυταιμνήστρας και με καλοτύχισε για τη συνετή γυναίκα μου, την Πηνελόπη. Mε συμβούλεψε, ωστόσο, να είμαι προσεχτικός και να μην εμπιστεύομαι τις γυναίκες.
- O Aίαντας μόνο, οργισμένος ακόμη για τη νίκη μου κατά την κρίση των όπλων του νεκρού Aχιλλέα, 8 κρατούσε απόσταση. Eγώ προσπάθησα να συμφιλιωθώ μαζί του, εκείνος όμως με προσπέρασε αμίλητος.

Eίδα και άλλους γνωστούς ήρωες και τελευταίο τον Hρακλή, που μου μίλησε για τον άθλο του να κατεβεί κι αυτός στον Άδη ζωντανός, για να φέρει επάνω τον σκύλο Kέρβερο. Στο μεταξύ, τα πλήθη των νεκρών θορυβούσαν κι εμείς, φοβισμένοι, επιστρέψαμε αμέσως στο καράβι και πήραμε τον δρόμο για τον Eπάνω Kόσμο.
5 . Πολεμικό πλοίο από κύλικα του 6ου αι. π.X. (Bιέννη, Mουσείο Iστορίας της Tέχνης)

Α'.3. KΕΙΜΕΝΟ

Συνάντηση του Oδυσσέα με τον μάντη Tειρεσία και με τη μητέρα του: λ 99-249/<90-224>
»Kι ήλθε και του θηβαίου Tειρεσία η ψυχή κρατούσε το χρυσό του σκήπτρο, αμέσως μ' αναγνώρισε [... και αφού ήπιε αίμα] [...] έτσι μου μίλησε ο τέλειος μάντης:
Παρ' όλα αυτά, έστω με βάσανα και πάθη, μπορεί και να νοστήσετε, φτάνει να συγκρατήσεις τις ορμές σου, εσύ κι οι σύντροφοί σου, όταν θ' αράξεις κάποτε με το καράβι σου γερό στης Θρινακίας το νησί, γλιτώνοντας από το μπλάβο πέλαγο.
"Tον νόστο σου γυρεύεις, γλυκόν σαν μέλι, Oδυσσέα περίφημε. Όμως κάποιος θεός θα σου σταθεί στον δρόμο σου φραγμός, γιατί δεν το πιστεύω πως θα ξεχάσει ο Kοσμοσείστης εκείνη την οργή που άναψε μέσα του, όταν χολώθηκε μαζί σου, που τύφλωσες τον ίδιο του τον γιο.

Θα βρείτε εκεί βόδια να βόσκουν θηλυκά, πρόβατα μαλλιαρά στον Ήλιο ανήκουν, που τα πάντα βλέπει από ψηλά, τα πάντα ακούει.
για το καράβι σου και τους συντρόφους αλλά κι εσύ, που ίσως γλιτώσεις, λέω πως αργά κι άσχημα θα γυρίσεις πίσω, θα χάσεις όλους τους συντρόφους, θα ταξιδέψεις σε καράβι ξένο όμως κι εκεί, στο σπίτι σου, σε περιμένουν άλλες συμφορές, μνηστήρες αλαζόνες, που μαδούν το βιος σου, που θέλουν την ισόθεη γυναίκα σου δική τους, τάζοντας δώρα για τη νύφη -
Aνίσως και δεν τα πειράξεις, στον νόστο σου προσηλωμένος μπορεί, έστω με βάσανα και πάθη, να φτάσετε και στην Iθάκη αν όμως τα πειράξεις, τότε προβλέπω όλεθρο,

w Συνάντηση του Oδυσσέα με τον μάντη
6. O Oδυσσέας ακούει τον μάντη, που διακρίνεται κάτω αριστερά. Aγγειογραφία του 400 π.X. (Παρίσι, Eθνική Bιβλιοθήκη)
- 8 κατά την κρίση των όπλων του Aχιλλέα: Tα όπλα του Aχιλλέα ορίστηκε να δοθούν σε όποιον είχε προσφέρει περισσότερα στον πόλεμο τα διεκδίκησαν ο Aία -ντας ο Tελαμώνιος, ο γενναιότερος μετά τον Aχιλλέα ήρωας, κι ο πολυμήχανος Oδυσσέας τα κέρδισε ο τελευταίος με τη βοήθεια και της Aθηνάς, που επηρέασε την απόφαση των κριτών, ο δε Aίαντας, πικραμένος, οδηγήθηκε στην αυτοκτονία και δεν συγχώρεσε τον Oδυσσέα ούτε στον Άδη. Aς σημειωθεί ότι ο αδερφός του Aίαντα, ο Tεύκρος, δεν έγινε δεκτός στην πατρίδα τους, τη Σαλαμίνα, επειδή δεν πήρε εκδίκηση γι' αυτόν. Zήτησε τότε χρησμό από τον Aπόλλωνα και ο θεός τον έστειλε στην Kύπρο, όπου ίδρυσε «μιαν άλλη Σαλαμίνα».
151-52
149-50
185 188

16η ENOTHTA: κ, λ (περίληψη) -λ 99-249/<90-224> (ανάλυση)
και μολαταύτα, γυρίζοντας, θα εκδικηθείς την αδικία αυτή. Όταν ωστόσο τους μνηστήρες, στο παλάτι, με τον χαλκό που κόβει τους σκοτώσεις, είτε με δόλο ή και φανερά, τότε πιάσε στο χέρι σου κουπί καλά αρμοσμένο και κίνησε, ώσπου να φτάσεις σ' ανθρώπους που δεν είδαν θάλασσα, που αλατισμένο δεν τρων το φαγητό τους δεν ξέρουν καν τα πλοία, βαμμένα κόκκινα στα μάγουλά τους, ή τα καλά κουπιά, που γίνονται φτερά των καραβιών. Kαι θα σου πω κι άλλο σημάδι πεντακάθαρο - μην το ξεχάσεις όταν στον δρόμο σου βρεθεί οδοιπόρος να πει πως λιχνιστήρι φέρνεις στον όμορφο ώμο σου, τότε κι εσύ μπήξε στο χώμα το καλάρμοστο κουπί, και πρόσφερε θυσίες καλές στον μέγα Ποσειδώνα [...]. 9 Ύστερα γύρνα στην πατρίδα σου, εκεί θυσίασε μιαν εκατόμβη στους αθάνατους θεούς που τον πλατύ ουρανό κατέχουν [...]. O θάνατος σου λέω θα σε βρει απόμακρα απ' τη θάλασσα, ήσυχος και γλυκός [...] / σε βαθιά, μεστά γεράματα και γύρω σου λαοί, όλοι θα ζουν ευτυχισμένοι. Aυτός ο λόγος μου, / αλάνθαστος κι αληθινός." [...]

" Γιεμου,πώςήλθεςζωντανόςσ'αυτότοζοφερόσκοτάδι; Δύσκολο όσοι ζουν να δουν τον κόσμο μας, και πώς! Mεγάλοι μας χωρίζουν ποταμοί, φριχτά νερά, ο ίδιος ο Ωκεανός, που ένας πεζός δεν το μπορεί να τον περάσει, εκτός κι αν έχει πλοίο ακαταμάχητο. Ή μήπως έρχεσαι στον κάτω κόσμο από την Tροία, χρόνια ολόκληρα παραδαρμένος, με το καράβι σου και τους συντρόφους; ίσως δεν πήγες στην Iθάκη καν δεν είδες τη γυναίκα σου στο αρχοντικό σου;"
Aυτά μου μήνυσε η ψυχή του μάντη Tειρεσία, και πίσω κίνησε για το παλάτι του Άδη, αφού τα θέσφατα 10 προφήτεψε. Όσο για μένα, ακίνητος στεκόμουν. Oπότε η μάνα μου πλησίασε, ήπιε το μαύρο αίμα, κι αμέσως με αναγνώρισε, ολοφυρόμενη 11 πήρε να μου μιλά και πέταξαν τα λόγια της σαν τα πουλιά:

Pωτούσε εκείνη, κι εγώ της αποκρίθηκα: "Mάνα,τοχρέοςμ'έφερεκάτωστονΆδη, χρησμό γυρεύοντας απ' του θηβαίου Tειρεσία την ψυχή. Όχι, ακόμη δεν ακούμπησα των Aχαιών τη χώρα, μήτε και πάτησα το χώμα της πατρίδας χρόνια πολλά παραδαρμένος, στη συμφορά μου βυθισμένος ζω [...]. Άλλο γυρεύω τώρα να μου πεις, μην κρύψεις την αλήθεια ποια μοίρα τάχα να σε δάμασε αμείλικτου θανάτου;
(στ. 134-44)
10 11
(στ. 167) (στ. 170)
7. O Oδυσσέας στην είσοδο του Άδη. Aγγειογραφία του 440 περίπου π.X. (Bοστόνη, Mουσείο Kαλών Tεχνών)

w Συνομιλία του Oδυσσέα με τη μητέρα του
τέκνον ἐμόν, πῶς ἦλθες ὑπὸ ζόφον ἠερόεντα / ζωὸς ἐών; <155-6>/171
μῆτερ ἐμή , χρειώ με κατήγαγεν εἰς Ἀΐ δαο <164>/181
τότε [...] Ποσειδώνα: Oι εντολές που δίνει εδώ ο μάντης στον Oδυσσέα αποβλέπουν στην εξιλέωση* του Ποσειδώνα με τη διάδοση της λατρείας του και σε μη θαλασσινούς, ώστε να συμφιλιωθεί οριστικά ο ήρωας μαζί του. τα θέσφατα προφήτεψε: προφήτεψε τα λόγια/τις αποφάσεις των θεών. ολοφυρόμενη: κλαίγοντας γοερά/οδυρόμενη.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
202-3
208 216
225 226-7
239 240
αρρώστια που δεν έχει τελειωμό; η Άρτεμη, που ξέρει πυκνά τα βέλη της να ρίχνει, σε βρήκε και σε σκότωσε; 12
Πες και για τη γυναίκα που παντρεύτηκα, μίλησε για το φρόνημα και τη βουλή της στέκει στο πλάι του γιου της, φύλακας σταθερός των αγαθών μου; ή μήπως την πήρε κιόλας άλλος στο κρεβάτι του, από τους Aχαιούς ο πιο καλός κι ωραίος;"
Πεςμουακόμηκαιγιατονπατέραμου,τονγιομουπουεγκατέλειψα τη βασιλεία μου κρατούν ακόμη εκείνοι; ή μήπως κιόλας έπεσε σε ξένα χέρια, που λεν πως πια δεν θα γυρίσω πίσω.

Aυτά τη ρώτησα, κι ευθύς μου απάντησε η σεβαστή μου μάνα: "Hσύχασε, εκείνη μένει εκεί, και κάνει υπομονή, στο σπίτι σου κλεισμένη στη θλίψη σβήνουν, χάνονται οι μέρες όλες κι όλες της οι νύχτες, / πνίγεται στο κλάμα. Για τη βασιλική τιμή σου όχι, κανείς ακόμη δεν την άρπαξε ήσυχος ο Tηλέμαχος ορίζει τα μετόχια 13 και στα τραπέζια παίρνει άρτιο το μερτικό του, όπως ταιριάζει σ' όποιον το δίκιο κρίνει και μοιράζει [...]. Όσο για τον πατέρα σου, αυτός αδιάκοπα μένει έξω στα χωράφια [...] Kείτεται εκεί περίλυπος, το πένθος μέσα του μέρα τη μέρα μεγαλώνει, ποθώντας τον δικό σου νόστο, και τον βαραίνουν τα γεράματα. 14 Έτσι κι εμένα χάθηκε η ζωή μου, έτσι με βρήκε ο θάνατος. Όχι, μες στο παλάτι δεν με πέτυχε η θεά που, σημαδεύοντας καλά, βρίσκει παντού τον στόχο της δεν πήγα απ' τα πυκνά δικά της βέλη, μήτε κι έπεσε πάνω μου αρρώστια μισητή, αυτή που μαραζώνει το κορμί του ανθρώπου και βγάζει την ψυχή του.

Tόσα μου είπε, όμως κι εγώ, μέσα μου ταραγμένος, θέλησα τον ίσκιο της ν' αγκαλιάσω, της πεθαμένης μάνας μου όρμησα τρεις φορές, ποθώντας να τη σφίξω επάνω μου, και τρεις φορές μέσα απ' τα χέρια, σαν τη σκιά, σαν όνειρο, μου πέταξε. Kάθε φορά και πιο πολύ έσφαζε ο πόνος την καρδιά μου, ώσπου της μίλησα φωνάζοντας, με λόγια που πετούσαν σαν πουλιά:
Mόνο ο πόθος μου για σένα, το ξύπνιο σου μυαλό, λαμπρέ Oδυσσέα, για την ευγενική σου καλοσύνη - αυτά μου στέρησαν / τη γλύκα της ζωής."
"Mάνα μου, πώς δεν στέκεις να σε πιάσω, που σε λαχταρώ; Έλα, κι εδώ στον Άδη, δένοντας χέρια να σφιχταγκαλιαστούμε οι δυο μας, παρηγοριά να βρούμε στον φριχτό μας θρήνο. [...]"

"Aλίμονο, παιδί μου δύσμοιρο όσο κανείς άλλος στον κόσμο [...].
Έτσι της μίλησα, κι η σεβαστή μου μάνα τότε μου αποκρίθηκε:
- 12 (στ. 190-1) η Άρτεμη [...] σε σκότωσε;: Στην Άρτεμη αποδίδονταν οι ξαφνικοί θάνατοι των γυναικών, ενώ στον αδερφό της, τον Aπόλλωνα, οι ξαφνικοί θάνατοι των αντρών.

13 14
(στ. 205) (στ. 200-18)
ορίζει τα μετόχια: είναι αφέντης στα κτήματα η λέξη μετόχι έχει σήμερα την εξής σημασία: κτήμα μοναστηριού έξω από την περιοχή του. "Ησύχασε, [...] γεράματα: Oι πληροφορίες που δίνει εδώ η Aντίκλεια στον γιο της, σε συνάρτηση με την προφητεία του Tειρεσία (στ. 127-33), τον προετοιμάζουν για την αντιμετώπιση της κατάστασης που θα βρει στο σπίτι του.
εἰπὲ δέ μοι πατρός τε καὶ υἱέος, ὃν κατέλειπον <174>/192
8. Θλιμμένη γυναίκα . Πίνακας του Π. Πικάσσο (1904-5).
9. O Λαέρτης στο αγρόκτημα. (Πηγή: Oμήρου Oδύσσεια 3)

16η ENOTHTA: κ, λ (περίληψη) -λ 99-249/<90-224> (ανάλυση)
Aυτή είναι η μοίρα των βροτών, όταν κάποιος πεθαίνει: δεν συγκρατούνε πια τα νεύρα του τις σάρκες και τα κόκαλά του όλα τους τα δαμάζει το μένος της πυράς που λαμπαδιάζει, αφού η ζωή του φύγει κι αφήσει τα λευκά του οστά μόνο η ψυχή πάει, πέταξε, σαν όνειρο, και φτερουγίζει. Ωστόσο είναι πια καιρός το φως να επιθυμήσεις, και μην αργείς μάθε κι αυτά, όλα που βλέπεις γύρω σου, για να μπορείς να τα ιστορήσεις κάποτε στη γυναίκα σου."
10. Aντίκλεια και Oδυσσέας. (Πηγή: Oμήρου Oδύσσεια 3)

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. Αποσπάσματα στα οποία εφαρμόζεται η τεχνική των "άστοχων ερωτημάτων"
- α. Aπό τη συνομιλία του Oδυσσέα με τον Aγαμέμνονα (λ448-61/<397-410>):
"Aτρείδη τιμημένε, ω Aγαμέμνονα, [...] ποια μοίρα να σε δάμασε, ποιος ανελέητος θάνατος; Mήπως σε τσάκισε ο Ποσειδώνας στα καράβια σου, σ' άρπαξε θύελλα φριχτή, μ' ανέμους φοβερούς; μήπως σε χάλασαν εχθροί επάνω στη στεριά, που γύρεψες να κόψεις βόδια, ή όμορφο κοπάδι γιδοπρόβατα; ή πολεμώντας για μια πόλη τειχισμένη; ή για γυναίκες;" Έτσι του μίλησα, κι εκείνος μου αποκρίθηκε με το όνομά μου:

11. O Aγαμέμνονας. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 5ου αι. π.X. (Bιέννη, Mουσείο Iστορίας της Tέχνης)
ξένε μου, κι αν εδάκρυσα κι αν βαριαναστενάζω, τον άντρα έχω στην ξενιτιά και λείπει δέκα χρόνους.
(N. Πολίτης, Eκλογαίαπότατραγούδιατουελληνικούλαού , αρ. 84, στ. 11-5)
"Bλαστάρι του Διός, γιε του Λαέρτη, πολυμήχανε Oδυσσέα, όχι, μήτε ο Ποσειδώνας στα καράβια μου με τσάκισε, με θύελλα φριχτή, μ' ανέμους φοβερούς, μήτε κι εχθροί με χάλασαν κάπου σε μια στεριά ο Aίγισθος συντέλεσε τη μοίρα του θανάτου μου, αυτός με σκότωσε, μαζί κι η δολερή γυναίκα μου [...]"

β. Από ένα δημοτικό τραγούδι της ξενιτιάς:
-Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις; Mήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχεις κακή μάνα; -Mήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτε έχω κακή μάνα
- 8 Nα διακρίνετε την τεχνική των «άστοχων ερωτημάτων» στα πιο πάνω αποσπάσματα και να προσδιορίσετε τη λειτουργία της, αφού διαβάσετε τα παρακάτω σχόλια:
Στις ερωτήσεις του Oδυσσέα για την αιτία του θανάτου της μητέρας του (στ. 189-191) και στις δικές της απαντήσεις (στ. 220-227) εφαρμόζεται η τεχνική των « άστοχων ερωτημάτων ». Δηλαδή, εκείνος που ρωτά κάνει διάφορες λογικές μεν υποθέσεις για την αιτία ενός γεγονότος, καμία όμως δεν στοχεύει σωστά έτσι, εκείνος που απαντά απορρίπτει μία μία τις «άστοχες» ερωτήσεις, για να δώσει στο τέλος με έμφαση τη σωστή απάντηση σ' αυτό ακριβώς αποβλέπει αυτή η τεχνική, που αποτελεί τυπικό θέμα της επικής ποίησης αλλά και των δημοτικών μας τραγουδιών.

2. [Ο μύθος του Αϊ-Λια]
O Aϊ-Λιας, επειδή έπαθε πολλά στη θάλασσα και πολλές φορές εκόντεψε να πνιγεί, εβαρέθη τα ταξίδια και αποφάσισε να πάει σε μέρος που να μην ξέρουν τι είναι θάλασσα και τι είναι καράβια. Bάνει το λοιπόν στον ώμο το κουπί του και βγαίνει στη στεριά, και όποιον απαντούσε τον ρωτούσε τι είναι αυτό που βαστάει. Όσο του έλεγαν «κουπί», τραβούσε ψηλότερα, ώσπου έφτασε στην κορυφή του βουνού. Pωτά τους ανθρώπους που ήβρε εκεί τι είναι, και του λεν «ξύλο». Kατάλαβε λοιπόν πως αυτοί δεν είχαν ιδεί ποτέ τους κουπί, και έμεινε μαζί τους εκεί ψηλά. (E. Kακριδή, Hδιδασκαλίατωνομηρικώνεπών, OEΔB, Aθήνα 1988, σ. 240)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
- 8 Nα συγκρίνετε τους στίχους λ134-146 με την παραπάνω λαϊκή παράδοση για τον Aϊ-Λια και να εντοπίσετε τα κοινά τους σημεία. Aκόμη: σκεφτείτε τι επιχειρεί να εξηγήσει η παράδοση αυτή.

3. Δημοτικά τραγούδια του Κάτω Κόσμου

α. [Στον Kάτω Kόσμο]
κόρη της μάνας δεν μιλεί, μηδέ στην κόρη η μάνα, μηδέ τα τέκνα στους γονιούς, μηδέ οι γονιοί στα τέκνα, κι ο βασιλιάς ακόμα εκεί με όλους μας είναι ίδια. Eκεί τα σπίτια είν' σκοτεινά, οι τοίχοι αραχνιασμένοι, εκεί μεγάλοι και μικροί είναι ανακατεμένοι.
- (I.Θ. Kακριδής, OμηρικάΘέματα, σ. 96, Aθήνα 1954)
- β. Kάτου στα Tάρταρα της γης τα κρυοπαγωμένα μοιρολογούν οι λυγερές και κλαίν' τα παλικάρια.
- γ. Kαι τι παράπον' έχομ' μεις εις τον Aπάνω Kόσμο, που με τον ήλιο βλέπομε και με το φως δειπνούμε; Στον Άδ' αέρας δεν φυσά και ήλιος δεν προβαίνει όλα πικρά είν' στην Kάτω Γη, γιατί δεν ξημερώνει, γιατί δεν κράζει πετεινός, δεν κελαηδεί τ' αηδόνι.

(Aναστασιάδης, ό.π., σσ. 176-177)
- 8 Ποιες ομοιότητες παρουσιάζει η εικόνα του ομηρικού Άδη με την εικόνα που φαίνεται στα παραπάνω δημοτικά τραγούδια του Κάτω Kόσμου (μοιρολόγια) - και σε κείμενα άλλων εθνών, αν υπάρχει δυνατότητα;

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. H Kαλυψώ (ε227-228, σελ. 58) και η κατάρα του Kύκλωπα (ι588-595, σελ. 97) προϊδέασαν τον Oδυσσέα σχετικά με τον νόστο του. Ποια νέα στοιχεία τού δίνει τώρα ο μάντης Tειρεσίας; (λ111-131)
- 3. Πώς εκδηλώνεται η αμοιβαία αγάπη του Oδυσσέα και της μητέρας του και τι σας εντυπωσιάζει περισσότερο στη συνάντησή τους; (λ168-249)
- 2. Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η αβεβαιότητα της προφητείας του μάντη για τον νόστο του Oδυσσέα και των συντρόφων του; (λ 116-125)
- 4. Παίρνοντας αφορμή από τον μέχρι θανάτου καημό της Aντίκλειας για τον ξενιτεμένο γιο της (λ225-7) και από την εναγώνια προσμονή του Λαέρτη για τον νόστο του Oδυσσέα (λ208-218), συζητήστε το θέμα της αγάπης και της έγνοιας των γονιών για τα παιδιά τους, που δεν αλλάζει με τα χρόνια.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
- O Tειρεσίας ενημερώνει τον Oδυσσέα σχετικά με τους μνηστήρες (στ. 127-133), ενώ η μητέρα του, η Aντίκλεια, του δίνει πληροφορίες για την Πηνελόπη, τον Tηλέμαχο, τον Λαέρτη, καθώς και για τη βασιλική εξουσία που είχε πριν φύγει για την Tροία (στ. 199-218).
- 8 Πώς αλληλοσυμπληρώνονται οι πληροφορίες αυτές και πώς εξυπηρετούν τον Oδυσσέα για την αντιμετώπιση της κατάστασης που θα βρει στο σπίτι του;
12. Nέος άντρας που νοείται νεκρός. Aγγειογραφία του 440 π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
13. O Oδυσσέας στην είσοδο του Άδη προσφέρει χοές στους νεκρούς και θυσία προβάτων στον Πλούτωνα. Pωμαϊκή τοιχογραφία του 1ου αι. π.X. (Pώμη, Aποστολική Bιβλιοθήκη του Bατικανού)

17η ENOTHTA: λ 376-433, 522-604

Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 
- H απήχηση της αφήγησης του Oδυσσέα στους Φαίακες
-  Συνομιλία του Oδυσσέα με τον Aχιλλέα

α. H απήχηση της αφήγησης του Oδυσσέα λ 376-433/<333-384>
385 391
399 400
410 413
415-6
Έπαψε εκείνος να μιλά, κι οι άλλοι όλοι έμειναν βουβοί κι αμίλητοι , σαν μαγεμένοι κάτω απ' τον ίσκιο της μεγάλης αίθουσας. Ώσπου η Aρήτη, λευκή κι ωραία, έσπασε τη σιωπή μιλώντας:
Aμέσως πήρε ο Aλκίνοος τον λόγο λέγοντας: «Ό,τι ακούσατε θα γίνει όσο τουλάχιστον θα 'μαι ζωντανός και βασιλιάς στους Φαίακες, που έχουν χαρά τους το κουπί. Aς κάνει όμως λίγη υπομονή ο ξένος, μόλο που τόσο επιθυμεί τον νόστο του ας μείνει ως αύριο, ώστε κι εγώ να αποτελειώσω την υπόθεση των δώρων [...].»

«Φαίακες, πώς σας φαίνεται ο ξένος άντρας, στην ομορφιά, στο ανάστημα, στο ισόρροπο μυαλό; Eίναι δικός μου ξένος, όμως κι εσείς, έχει ο καθένας μέρος στην τιμή της πόλης γι' αυτό προτείνω, μη βιαστείτε, μην τον αφήσετε να φύγει, μη λυπηθείτε τα μεγάλα δώρα, τώρα στην ώρα της ανάγκης του έτσι κι αλλιώς κρύβουν τα σπίτια σας πολλά αγαθά, με των θεών τη χάρη.» [...]
Tου ανταποκρίθηκε ο Oδυσσέας πανέξυπνος: «Aλκίνοε βασιλιά, που διαπρέπεις σ' όλον τον λαό σου, ακόμη κι αν θα λέγατε να μείνω εδώ ώσπου να κλείσει χρόνος, να μου ετοιμάσετε τον γυρισμό, να μου χαρίσετε δώρα λαμπρά, μετά χαράς θα το δεχόμουν το κέρδος θα 'ταν μεγαλύτερο, να φτάσω στη γλυκιά πατρίδα με γεμάτα χέρια θα με τιμούσαν τότε περισσότερο, θα μ' αγαπούσαν πιο πολύ, όλοι που θα με δουν να επιστρέφω στην Iθάκη.»

Tου ανταπάντησε μιλώντας ο Oδυσσέας πολυμήχανος: «Aλκίνοε βασιλιά, που διαπρέπεις σ' όλον τον λαό σου, έχουν την ώρα τους κι οι διηγήσεις που μακραίνουν, έχει
Πήρε ο Aλκίνοος ξανά τον λόγο, με φώναξε με το όνομά μου: «Ω Oδυσσέα, μ' όλα όσα βλέπουμε μπροστά μας, κανείς δεν θα μπορούσε να σε πάρει για απατεώνα ή ψεύτη, όπως πολλοί που βόσκουν πάνω σ' αυτή τη μαύρη γη [...]. Eσένα ωστόσο και τα λόγια σου έχουν μορφή και το μυαλό σου λάμπει ξέρεις την τέχνη να ιστορείς, σαν αοιδός με άρτια γνώση, και των Aργείων τα βάσανα και τα δικά σου / πάθη τα λυπητερά . Mα τώρα πες μου κάτι ακόμη, εξήγησε με κάθε ακρίβεια, ανίσως είδες εκεί κάτω κάποιους απ' τους ισόθεους εταίρους, όσοι στην Tροία βρέθηκαν μαζί σου κι όσους τους βρήκε ο θάνατος. H νύχτα αυτή είναι μεγάλη, ατελείωτη δεν έφτασε η ώρα ακόμη να κοιμηθούμε στο παλάτι. [...]»

1. Pαψωδός. H ανάγνωσις του Oμήρου. Πίνακας του Θεόφιλου (1926).
ὣς ἔφαθ', οἱ δ' ἄρα πάντες ἀκὴν ἐγένοντο σιωπῇ <333>/376-7

w Tον λόγο πήρε η Aρήτη

w Συνομιλία του Aλκίνοου με τον Oδυσσέα
2. O ποιητής . Λεπτομέρεια από πίνακα του N. Eγγονόπουλου.
μῦθον δ' ὡς ὅτ' ἀοιδὸς ἐπισταμένως κατέλεξας , / πάντων 'Αργείων σέο τ' αὐτοῦ κήδεα λυγρὰ <368-9>/414-6

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
την ώρα του κι ο ύπνος. Aν όμως φλέγεσαι κι άλλο ν' ακούσεις, δεν είμαι εγώ που θα το αρνιόμουν μπορώ κι άλλες πικρότερες να σου ομολογήσω ιστορίες, τα πένθη των εταίρων μου που χάθηκαν μετά ενώ στην Tροία ξέφυγαν την ταραχή της μάχης και τους στεναγμούς, επήγαν του χαμού στον δρόμο της επιστροφής κι όλα για χάρη μιας ολέθριας γυναίκας.

β. Συνομιλία του Oδυσσέα με τον Aχιλλέα λ 522-604/<467-540>
»Kαι τότε ήλθε του Aχιλλέα η ψυχή, γιου του Πηλέα, [...] ολοφυρόμενη φώναξε το όνομά μου, κι όπως μου μίλησε, τα λόγια του πετούσαν σαν πουλιά:
Έτσι μου μίλησε, κι εγώ αποκρίθηκα, με το όνομά του: "Ω Aχιλλέα, του Πηλέα γιε, ο πρώτος κι ο καλύτερος των Aχαιών, ήλθα γυρεύοντας τον Tειρεσία, μήπως μου δώσει κάποια συμβουλή, το πώς θα φτάσω στην τραχιάν Iθάκη. Γιατί δεν ζύγωσα ακόμη στη δική μας γη, δεν πάτησα το χώμα της πατρίδας με δέρνει πάντα το κακό. Eσένα όμως, Aχιλλέα, κρίνω πως δεν υπάρχει άλλος σου ευτυχέστερος, ούτε από όσους έζησαν στο παρελθόν, μήτε από εκείνους που θα 'ρθουν στο μέλλον. Aφού, και ενόσω ζούσες, όλοι μας σε τιμούσαμε σαν να 'σουνα θεός, οι Aργείοι, αλλά κι εδώ που βρίσκεσαι με τους νεκρούς, μένει μεγάλη η δύναμή σου γι' αυτό, Aχιλλέα, μη θλίβεσαι και μην πικραίνεσαι πολύ στον θάνατό σου."

"Bλαστάρι του Διός, γιε του Λαέρτη, πολυμήχανε Oδυσσέα, άφοβε, ποιο άλλο έργο φοβερότερο θα βάλει ακόμη ο νους σου; Που τόλμησες να κατεβείς στον Άδη, όπου νεκροί μονάχα κατοικούν, δίχως τον νου τους πια, είδωλα και σκιές βροτών που έχουν πεθάνει."
Σ' αυτά τα λόγια μου εκείνος αμέσως ανταπάντησε μιλώντας: "Mη θες να με παρηγορήσεις για τον θάνατό μου, Oδυσσέα γενναίε θα προτιμούσα πάνω στη γη να ζούσα, κι ας ξενοδούλευα σε κάποιο ν, άκληρο 1 πια που να μην έχει και μεγάλο βιος, παρά να είμαι ο άρχοντας στον κάτω κόσμο των νεκρών.

Mίλα μου όμως και για τον ευγενικό Πηλέα, αν κάτι ξέρεις κι έμαθες κρατεί ακόμη την τιμή στους τόσους Mυρμιδόνες; 2 ή μήπως ατιμάζεται στη Φθία και την Eλλάδα, 3
Όμως αυτά ας τα αφήσουμε, και πες μου κάτι για τον ακριβό μου γιο μπήκε στον πόλεμο, πρώτος στους πρώτους; μήπως όχι;
(στ. 548-9)
(στ. 554) (στ. 555)
κι ας ξενοδούλευα σε κάποιον, / άκληρο: Άκληρος λεγόταν όποιος δεν είχε κλήρο, μερίδιο γης που δινόταν με κλήρωση ή κληρονομούνταν (πρβλ. την κλήρωση στην εποχή μας των εργατικών κατοικιών στους δικαιούχους) άκληρος λέγεται και όποιος δεν έχει παιδιά να τον κληρονομήσουν.
στη Φθία και την Eλλάδα: Φθία ονομαζόταν η περιοχή που διέσχιζε ο Σπερχειός ποταμός αλλά και η πόλη, η πρωτεύουσα των Mυρμιδόνων μαζί με την Eλλάδα, που τότε ήταν πόλη (και περιοχή) της Θεσσαλίας, αποτελούσαν το κράτος του Πηλέα.
522 527
3. O Aχιλλέας. Aγγειογραφία του 450 περίπου π.X. (Pώμη, Bατικανό)
4. O Oδυσσέας παραδίνει τα όπλα του Aχιλλέα στον Nεοπτόλεμο. Aγγειογραφία του 490 π.X. (Bιέννη, Kunsthistorisches Museum)
βουλοίμην κ' ἐπάρουρος ἐὼν θητευέμεν ἄλλῳ, / ἀνδρὶ παρ' ἀκλήρῳ, ᾧ μὴ βίοτος πολὺς εἴη, / ἢ πᾶσιν νεκύεσσι καταφθιμένοισιν ἀνάσσειν <489-91>/548-50

Mυρμιδόνες ονομαζόταν ο λαός τον οποίο κυβερνούσε ο Πηλέας αλλά και ο στρατός του Aχιλλέα στην Tροία.
564 565
584 585

17η ENOTHTA: λ 376-433/<333-384>, 522-604/<467-540>
καθώς τα γηρατειά τον τσάκισαν και του 'κοψαν χέρια και πόδια; Γιατί δεν είμαι εγώ κοντά να του παρασταθώ, αφού δεν βλέπω πια το φως του ήλιου τέτοιος και όπως κάποτε, στης Tροίας τον κάμπο, σκότωνα σωρηδόν γενναίους πολεμιστές, να σώσω τους Aργείους. [...]"
πάντοτε εκείνος έπαιρνε τον λόγο πρώτος κι η γνώμη του δεν αστοχούσε -
Στο ερώτημά του εγώ αποκρίθηκα μιλώντας: "Λυπάμαι, που δεν ξέρω να σου πω κάτι για τον πατέρα σου, τον ανεπίληπτο 4 Πηλέα αλλά για το παιδί, τον ακριβό σου Nεοπτόλεμο, θα ακούσεις απ' το στόμα μου, όπως το ζήτησες, ακέραιη την αλήθεια. Mόνος μου, σε καράβι ισόρροπο και κοίλο, τον έφερα απ' τη Σκύρο 5 στους άλλους Aχαιούς, εκεί που ωραία αρματωμένοι πολεμούσαν. Kάθε φορά λοιπόν που αποφασίζαμε γύρω απ' της Tροίας το κάστρο,
μόνο ο ισόθεος Nέστωρ κι εγώ, νομίζω, υπερτερούσαμε. Aλλά και στο πεδίο της μάχης, όταν οι Aχαιοί τους Tρώες πολεμούσαμε, ποτέ δεν ξέμεινε μέσα στο πλήθος, στον σωρό των άλλων έτρεχε κι έβγαινε πολύ μπροστά, η ορμή του δεν υποχωρούσε σε κανένα, και σκότωνε πολλούς στην άγρια μάχη. [...] Aλλά κι όταν αργότερα χωθήκαμε σ' εκείνο το άλογο, που το 'χτισε ο Eπειός, οι πιο γενναίοι Aργείοι, κι έπεσε πάνω μου όλη η ευθύνη, πότε θα ανοίξει η κλειστή παγίδα μας, πότε θα κλείσει, τότε λοιπόν οι άλλοι, των Δαναών οι αρχηγοί κι οι σύμβουλοι, δεν μπόρεσαν να κρύψουν το δάκρυ και τον τρόμο, που τους παρέλυε τα γόνατα. Eξόν εκείνος, που ούτε μια φορά, ποτέ, τα μάτια μου δεν είδαν να χλωμιάζει η ωραία του όψη ή να σκουπίζει κάποιο δάκρυ στα μάγουλά του αμέτρητες φορές παρακαλούσε έξω να πεταχτεί επιτέλους από το άλογο, να πιάσει τη λαβή του ξίφους του, το χάλκινο βαρύ του δόρυ, γιατί άναβε τον νου του ο πόθος, το πώς τους Tρώες θα βλάψει.
πάντοτε εκείνος έπαιρνε τον λόγο πρώτος κι η γνώμη του δεν αστοχούσε -

Aλλά και τότε πια που πήραμε την πόλη του Πριάμου, το ψηλό της κάστρο, αυτός, αφού μοιράστηκε λεία και έπαθλο λαμπρό, αμέσως στο καράβι ανέβηκε, απείραχτος μήτε ποτέ τον βρήκε χάλκινη αιχμή, μήτε κι από κοντά λαβώθηκε - πράγματα που συχνά συμβαίνουν την ώρα του πολέμου, όταν, δίχως καμιά διάκριση, μαίνεται ο Άρης."
- 4 (στ. 566)
τον ανεπίληπτο Πηλέα: τον άψογο Πηλέα.
5. O Nεοπτόλεμος στη μάχη. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 510 π.X. - διασκευή. (Bασιλεία, Mουσείο Aρχαιοτήτων)
- 6. «Φοβού τούς Δαναούς...!» (Πηγή: Στα χνάρια του Ομήρου )
7. Aσφόδελοι.
τον ακριβό σου Nεοπτόλεμο [...] τον έφερα απ ' τη Σκύρο: H θεά Θέτιδα -που γνώριζε ότι ήταν της μοίρας του γιου της να σκοτωθεί στον πόλεμο-, για να εμποδίσει τη μετάβασή του στην Tροία, τον έντυσε γυναίκα και τον έκρυψε στη Σκύρο ανάμεσα στις κόρες του βασιλιά Λυκομήδη. Mε μία από αυτές, τη Δηιδάμεια, ο Aχιλλέας απόκτησε γιο, τον Πύρρο, που επονομαζόταν Nεοπτόλεμος (επειδή ο πατέρας του άρχισε να πολεμά νέος - πρβλ. Tηλέμαχος, επειδή ο πατέρας του πολεμούσε μακριά). Oι Aχαιοί βέβαια ανακάλυψαν την κρυψώνα του Aχιλλέα και τον πήραν μαζί τους στην Tροία, όπου δοξάστηκε πολεμώντας και σκοτώθηκε. Δέκα χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατό του, ο Oδυσσέας έφερε τον Nεοπτόλεμο στην Tροία γιατί, σύμφωνα με μια προφητεία, δεν θα κυριευόταν η πόλη χωρίς έναν απόγονο του Aιακού (βλ. το επόμενο σχόλιο), που είχε βοηθήσει στην κατασκευή των τειχών της. Aν τώρα απορεί κανείς για τις διακρίσεις ενός δεκάχρονου παιδιού στις συνελεύσεις και στον πόλεμο, ας λάβει υπόψη του ότι οι μυθικοί ήρωες δεν έχουν ηλικία.
- 5 (στ. 566-9)

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Aκούγοντας τον λόγο μου, πήρε να απομακρύνεται του Aιακίδη 6 η ψυχή, που δεν τον έφτανε άλλοτε κανείς στο τρέξιμο, ανοίγοντας μεγάλο βήμα, προς το ασφοδελό 7 λιβάδι -
- 604 με μια χαρά περήφανη, μ' όσα του ιστόρησα για το λαμπρό του παλικάρι.

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- α. «και με τα χίλια βάσανα πάλι η ζωή γλυκιά είναι» (δημοτικός στίχος)
- γ. «δεν το 'λπιζα να 'ν' η ζωή μέγα καλό και πρώτο» (από τον «Πόρφυρα» του Δ. Σολωμού).
- β. «γλυκιά η ζωή και ο θάνατος μαυρίλα» (από τον «Λάμπρο» του Δ. Σολωμού)
- 8 Συσχετίστε τους παραπάνω στίχους με την άποψη που εκφράζει ο Aχιλλέας για τη ζωή στους στ. 548-550:
- παρά να είμαι ο άρχοντας στον κάτω κόσμο των νεκρών.»
«Θα προτιμούσα πάνω στη γη να ζούσα, κι ας ξενοδούλευα σε κάποιον, άκληρο πια που να μην έχει και μεγάλο βιος,

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. O Oδυσσέας διέκοψε την αφήγηση προφασιζόμενος ότι είναι ώρα για ύπνο. Ποιοι φαίνεται να είναι οι πραγματικοί λόγοι αυτής της διακοπής;
- 3. α. Nα συγκρίνετε τον έπαινο του Aλκίνοου για τον αφηγητή Oδυσσέα (λ 408-416) με τον έπαινο του Oδυσσέα για τον αοιδό Δημόδοκο (θ 588-592, σελ. 86) και να διακρίνετε ομοιότητες και διαφορές.
- 2. Πώς αντέδρασαν οι Φαίακες στην αφήγηση του Oδυσσέα; (πρβλ. την 1η εικόνα). Kαι σε ποιον τελικά ανήκουν οι έπαινοι του Aλκίνοου;
- β. Ποιο είδος αφηγητή φαίνεται να εγκαινιάζει ο Oδυσσέας; (δείτε και το 4ο θέμα της Eισαγωγής του βιβλίου σας, σελ. 10-11).
- 5. Για ποιες διακρίσεις του Nεοπτόλεμου χάρηκε ο Aχιλλέας; (βλ. τους στ. 572-600). Oι σημερινοί γονείς για ποιες διακρίσεις των παιδιών τους χαίρονται;
- 4. O Aχιλλέας αντιλαμβάνεται διαφορετικά την αξία της ζωής για τον εαυτό του, που βρίσκεται στον Άδη, και διαφορετικά για τον πατέρα και τον γιο του, που ζουν πάνω στη γη. Nα προσδιορίσετε αυτή τη διαφορά και να την κρίνετε.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
8 Σ' όλη τη ραψωδία λ , τη «Nέκυια, παρουσιάζονται πολλά πρόσωπα, που σχετίζονται με διάφορα θέματα. Nα αντιστοιχίσετε τα πρόσωπα με τα θέματα ενώνοντάς τα με μια γραμμή (συμβουλευτείτε και την περίληψη της ραψωδίας λ ):

Tειρεσίας
Eλπήνορας
πληροφορίες για την οικογένεια του Oδυσσέα και για την κατάσταση των νεκρών

Aντίκλεια
Aγαμέμνονας
αμίλητος και πικραμένος για την κρίση των όπλων του Aχιλλέα
Φαίακες
προφητείες και εντολές στον Oδυσσέα

Aχιλλέας

Kέρβερος
Hρακλής
δούλος πάνω στη Γη παρά βασιλιάς στον Άδη
Aίαντας
έπαινος για τον αφηγητή Oδυσσέα και προσφορά δώρων
6 (στ. 601)
του Aιακίδη η ψυχή: O Aχιλλέας λέγεται και Aιακίδης, επειδή ήταν εγγονός του Aιακού, πατέρα του Πηλέα.
7 (στ. 603)
το ασφοδελό λιβάδι: λιβάδι γεμάτο ασφόδελους οι ασφόδελοι είναι ένα είδος αγριοκρέμμυδων (βλ. την εικόνα 7), που σήμερα λέγονται ασφοδέλια ή σφερδούκλια. Έτσι φαντάζονταν τον Άδη, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη ότι φυτά στο σκοτάδι δεν αναπτύσσονται - είναι όμως φυσικό να υπάρχουν αντιφάσεις σε συλλήψεις φανταστικές.
κατηγορίες για την Kλυταιμνήστρα - έπαινοι για την Πηνελόπη επιτάφιες τιμές

18η ENOTHTA: μ και ν 1-209/<1-187> (περίληψη - ανάλυση μικρών αποσπασμάτων)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Oι τελευταίες περιπέτειες του Oδυσσέα
- H αναχώρηση από τη Σχερία και ο νόστος

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας μ: Ἀλκίνου Ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Σειρῆνας, Σκύλλαν, Χάρυβδιν, βόας Ἡλίου
2. H Σκύλλα σε σικελικό νόμισμα του 4ου αι. π.X. (Bοστόνη, Mουσείο Kαλών Tεχνών)
220 Kι ακόμη ξέρουμε τα όσα συμβαίνουν πάνω σ' ολόκληρη τη γη [...].»
- 1. O Oδυσσέας και οι Σειρήνες. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)
Φεύγοντας από τον Άδη επιστρέψαμε στην Aία και ενταφιάσαμε το σώμα του Eλπήνορα. H Kίρκη στο μεταξύ μάς αντιλήφθηκε και με προειδοποίησε για τους κινδύνους που μας περιμένουν και πώς να τους αντιμετωπίσουμε: για τις Σειρήνες που μαγεύουν τους περαστικούς με το τραγούδι τους για τις Συμπληγάδες Πέτρες που ανοιγοκλείνουν ασταμάτητα για τους αντικριστούς βράχους της Σκύλλας με τα έξι κεφάλια και της Xάρυβδης, που τρεις φορές τη μέρα ρουφά και ξερνά το νερό της θάλασσας και για τα βόδια του Ήλιου στη Θρινακία, για τα οποία μού προφήτεψε όσα και ο μάντης Tειρεσίας.

Όταν αποπλεύσαμε, άρχισα να ενημερώνω τους συντρόφους για όσα μας περιμένουν, αλλά μόλις πρόλαβα να τους πω για τις Σειρήνες, είχαμε κιόλας φτάσει εκεί. Eφαρμόζοντας τότε τις οδηγίες της Kίρκης, βούλωσα τα αυτιά των συντρόφων με κερί και εκείνοι με έδεσαν σφιχτά στο κατάρτι, ώστε να ακούσω εγώ το ακόλουθο μαγευτικό κάλεσμά τους, αλλά να μην μπορώ να ανταποκριθώ:
«Έλα, Oδυσσέα περίφημε, δόξα των Aχαιών, πλησίασε, <184> άραξε εδώ το πλοίο, ν' ακούσεις τη φωνή μας [...] [τη μελιστάλακτη και να κερδίσεις καινούρια γνώση]. Γιατί τα πάντα εμείς γνωρίζουμε, όσα τραβήξανε στης Tροίας τον κάμπο Aργείοι και Tρώες - θέλημα των θεών. <190>

Έτσι αποφύγαμε αυτόν τον κίνδυνο. Aποφύγαμε και τις Συμπληγάδες και, για να γλιτώσουμε από τη Xάρυβδη, πλησιάσαμε στον βράχο της Σκύλλας, που μας στοίχισε έξι συντρόφους.
μήνα στο νησί και τα τρόφιμα τελείωσαν. Aπομακρύνθηκα τότε, για να προσευχηθώ στους θεούς να δώσουν λύση στο πρόβλημά μας, εκείνοι όμως μου έστειλαν ύπνο γλυκό. Έτσι, βρήκε ευκαιρία ο Eυρύλοχος και, με το επιχείρημα ότι ο χειρότερος θάνατος είναι ο θάνατος από πείνα, έπεισε τους άλλους να σφάξουν τα καλύτερα βόδια -ως θυσία πάντως προς τους θεούς- και να τάξουν στον Ήλιο όμορφο ναό, όταν νοστήσουν. Tα θυσίασαν λοιπόν και άρχισαν να τα ψήνουν και να τα τρώνε. Ξύπνησα τότε και, όταν κατάλαβα τι είχε συμβεί, αναστέναξα διαμαρτυρόμενος στους θεούς για τον ύπνο που μου είχαν στείλει.

Φτάσαμε έπειτα στο νησί του Ήλιου κι εγώ, αναλογιζόμενος τις προφητείες του Tειρεσία και της Kίρκης, ζήτησα από τους συντρόφους να μην αράξουμε εκεί, γιατί μας περιμένει συμφορά, βρήκα όμως αντιμέτωπο τον Eυρύλοχο. Oι άλλοι, κατάκοποι καθώς ήταν, πήραν το μέρος του, κι εγώ αναγκάστηκα να υποχωρήσω, αφού πρώτα τους δέσμευσα με όρκο να μην αγγίξουν τα ιερά ζώα του θεού. Nοτιάς όμως μας κράτησε έναν
O Ήλιος, μόλις πληροφορήθηκε τη σφαγή των βοδιών του, απείλησε ότι θα κατεβεί στον Άδη και δεν θα φέγγει πια, αν δεν τιμωρηθούν οι σύντροφοί μου απέσπασε έτσι την υπόσχεση του Δία ότι θα κεραυνοβολήσει το καράβι μας.

Eπέπληξα βέβαια τους συντρόφους, το κακό όμως είχε γίνει και οι θεοί έδειξαν τη δυσαρέσκειά τους με σημεία και τέρατα: «σάλευαν τα τομάρια καταγής στις σούβλες μούγκριζαν τα κρέατα, / τ α ωμά και τα ψημένα κι ανέβαινε φωνή σαν από βόδια ζωντανά». Aλλά οι σύντροφοι συνέχισαν το φαγοπότι έξι μέρες, και όταν την έβδομη κόπασαν οι άνεμοι και αποπλεύσαμε, ο Δίας μάς περίμενε σήκωσε θύελλα μεσοπέλαγα, κεραυνοβόλησε το καράβι και οι σύντροφοι καταποντίστηκαν «έτσι ο θεός τούς στέρησε τον νόστο». Σώθηκα μόνο εγώ πιασμένος από την καρίνα και αφέθηκα στα
4. O Ήλιος με το άρμα του. Aγγειογραφία του 4ου αι. π.X. (Πηγή: Mυθολογία Larousse )
- 3. O Oδυσσέας και οι Σειρήνες . Πίνακας του Γ. Γαΐτη (1923-1984).

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
κύματα, που με γύρισαν στη Xάρυβδη την ώρα που ρουφούσε τη θάλασσα. Πηδώντας τότε στον αέρα κρεμάστηκα σαν νυχτερίδα από την αγριοσυκιά που σκίαζε το τέρας και κρεμασμένος περίμενα ώσπου να ξεράσει μαζί με το νερό και την καρίνα κατάφερα τότε να καθίσω πάνω στο καραβόξυλο και, έπειτα από παραδαρμό εννέα ημερών στη θάλασσα, να φτάσω στο νησί της Kαλυψώς - αλλά γι' αυτό σάς μίλησα το προηγούμενο βράδυ.
5. Nαυάγιο, πιθανόν, του πλοίου του Oδυσσέα. Aγγειογραφία του 8ου αι. π.X. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή Aρχαιοτήτων)

Α'. 2 . Περιληπτική αναδιήγηση του αποσπάσματος ν 1-209/<1-187>:
Ὀδυσσέως ἀπόπλους παρὰ Φαιάκων καὶ ἄφιξις εἰς Ἰθάκην
καράβι, δόθηκε στα ανάκτορα και γεύμα αποχαιρετιστήριο με σπονδές στους θεούς και ευχαριστήριες ευχές του Oδυσσέα, και το βράδυ το καράβι απέπλευσε από τη Σχερία: 1
Φαίακες
μαγεύτηκαν
διήγηση
Oδυσσέα
τίμησαν
πρόσθετα
δώρα.
επομένη
τακτοποίησαν
Έτρεχε το καράβι σταθερό και σίγουρο μήτε γεράκι, το γοργότερο πετούμενο, δεν θα μπορούσε να το φτάσει. Σαν το γεράκι και το πλοίο πετώντας έσχιζε το θαλάσσιο κύμα, τον άντρα ταξιδεύοντας που η στόχασή του έμοιαζε θεού ένας που τόσα πάθη πόνεσε η γενναία ψυχή του, που πέρασε ανδρείους πολέμους, άγρια κύματα της θάλασσας, τώρα ατάραχος κοιμόταν, λησμονώντας τ' αμέτρητα παθήματά του.

6. Aναπαράσταση του καραβιού του Oδυσσέα στο λιμάνι της Iθάκης. (Πηγή: Oδύσσεια Kεφαλλονιάς - Iθάκης /1999)
Όλη τη νύχτα ταξίδευαν και την αυγή (35η μέρα τώρα της Oδύσσειας ) έφτασαν στην Iθάκη. Oι ναύτες απόθεσαν στο λιμάνι του Φόρκυνα βυθισμένον ακόμη στον ύπνο τον Oδυσσέα, άφησαν παράμερα και τα δώρα και πήραν τον δρόμο της επιστροφής. O Ποσειδώνας όμως παραπονέθηκε στον Δία για τους Φαίακες που, αν και απόγονοί του, τον αψήφησαν και πραγματοποίησαν τόσο εύκολα και τιμημένα τον νόστο του Oδυσσέα απέσπασε έτσι το δικαίωμα να τους εκδικηθεί. Πέτρωσε, λοιπόν, το καράβι 2 τους τη στιγμή που πλησίαζε στη

Σχερία και σκόπευε να περικλείσει την πόλη τους με ψηλό βουνό. Oι Φαίακες απόρησαν βλέποντας το καράβι να γίνεται βράχος, ο Aλκίνοος όμως είδε στο πέτρωμα του καραβιού την επαλήθευση μιας παλαιάς μαντείας και ζήτησε από όλους να σταματήσουν στο εξής το ξεπροβόδισμα των ξένων. Ζήτησε επίσης να προσφέρουν θυσία στον Ποσειδώνα, μήπως τους λυπηθεί και δεν περικλείσει την πόλη με βουνό. Oι Φαίακες ανταποκρίθηκαν και όρθιοι γύρω στον βωμό του θεού προσεύχονταν.
- 7. Oι ναύτες αποθέτουν κοιμισμένον τον Oδυσσέα στο λιμάνι του Φόρκυνα. (Αντίγραφο από γιαπωνέζικη έκδοση)
- 1 Η Σχερία θεωρείται χώρα μυθική, όπως και όλες σχεδόν οι άλλες χώρες της περιπλάνησης του Oδυσσέα στην αρχαιότητα πάντως -ήδη από τον 6ο αι. π.X.- είχε ταυτιστεί με την Kέρκυρα και η παράδοση αυτή διατηρείται μέχρι τώρα.
- 2 Tο πέτρωμα του καραβιού ανήκει στους λεγόμενους αιτιολογικούς μύθους, που επιχειρούν να εξηγήσουν απλοϊκά διάφορα «παιχνίδια» της φύσης, όπως έναν βράχο στη θάλασσα που μοιάζει με καράβι (βλ. το 1ο «παράλληλο κείμενο»). Δείτε και ένα παράδειγμα νεότερου αιτιολογικού μύθου που θέλει να εξηγήσει τους «λεκέδες» του φεγγαριού: «Γιατί το φεγγάρι έχει λεκέδες; Mια φορά εμάλωναν ο Ήλιος με το Φεγγάρι ποιος είναι ομορφότερος. Eθύμωσε ο Ήλιος, άρπαξε μια χούφτα λάσπη και την έριξε στο πρόσωπο του Φεγγαριού. Kαι από τότε έμεινε». (N. Πολίτης, Παραδόσεις, αρ. 228)

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- 1. Kάτω απ' το βουνό του Παντοκράτορα, αντίκρυ στο μοναστήρι της Παλαιοκαστρίτσας, είναι στην άκρη του πελάγου ένα καράβι μαρμαρωμένο με τα κατάρτια του και όλα του τα ξάρτια. Aυτό ήταν καράβι Aλτζερίνικο και ερχόταν να κουρσέψει το μοναστήρι. Σαν το είδαν από μακριά οι καλόγεροι, βγήκαν και τ' αγνάντευαν και ο Γούμενος με το θυμιατό και το σταυρό στα χέρια παρακάλεσε το Θεό κι είπε: «Θεέ μου, αν αυτό το καράβι έρχεται για καλό, καλώς να 'ρθει, αν για κακό, μάρμαρο εκεί να μείνει». Kαι ο Θεός τον άκουσε κι εμαρμάρωσε το καράβι και στέκεται κει από τότε. (N. Πολίτης, Παραδόσεις, αρ. 286)
- 8 Συσχετίστε το πέτρωμα του καραβιού των Φαιάκων με τον παραπάνω αιτιολογικό μύθο (από την Kέρκυρα) και εντοπίστε τις αλλαγές που έγιναν με το πέρασμα των χρόνων.

2. α. Oι σύντροφοι στον Άδη
Aφού μας μέναν παξιμάδια τι κακοκεφαλιά να φάμε στην ακρογιαλιά του ήλιου τ' αργά γελάδια που το καθένα κι ένα κάστρο για να το πολεμάς σαράντα χρόνους και να πας να γίνεις ήρωας κι άστρο! Πεινούσαμε στης γης την πλάτη, σα φάγαμε καλά πέσαμε εδώ στα χαμηλά ανίδεοι και χορτάτοι.
(Γ. Σεφέρης, Ποιήματα, εκδ. Ίκαρος, Aθήνα 1981)

β. Συγγνώμη
Tι να σου κάνουν; - άνθρωποι ήταν. Mόλις σώθηκε στου καραβιού τ' αμπάρι το κρασί και το αλεύρι, υπομονέψαν κάμποσο, κάτι ψαρέψαν με τ' αγκίστρια -ψιλοπράματα- πού να χορτάσεις; Tέλος βάλαν τις πλατυμέτωπες γελάδες του Ήλιου στο μαχαίρι κι ας βελάζαν σαν βόδια αληθινά τα κρέατα στις σούβλες, κι ας περπάταγαν τα γδαρμένα τομάρια ο Eυρύλοχος και οι άλλοι τα γλεντήσανε. O πολυμήχανος γλυκοκοιμόταν στο γρασίδι. Δεν τους πρόλαβε. Oι προειδοποιήσεις δε χρησίμεψαν σε τίποτε. Tα πάρα πέρα, τα μετά τη Θρινακία, τα ξέρουμε. Άλλωστε κι αυτά κι εκείνα ήταν της μοίρας - αναπόφευκτα, που λένε. Πήγανε, μια φορά, χορτάτοι - ποιος θα τους κατηγορήσει;

(Γ. Pίτσος, Mαρτυρίες B', εκδ. Kέδρος, Aθήνα 1966)
- 8 O Σεφέρης και ο Pίτσος βλέπουν διαφορετικά τη συμπεριφορά των συντρόφων του Oδυσσέα στο νησί του Ήλιου, όπως και τις συνέπειες γι' αυτούς. Προσέξτε τη διαφορετική οπτική τους και σχολιάστε την.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Στο προοίμιο της Oδύσσειας χαρακτηρίζονται «νήπιοι» οι σύντροφοι για τη συμπεριφορά τους στο νησί του Ήλιου και τονίζεται ο αγώνας του Oδυσσέα να τους σώσει και να νοστήσει μαζί τους (α 6-11, σελ. 18).
- 2. Tο ναυάγιο του Oδυσσέα στη ραψωδία ε έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
- 8 Eπιβεβαιώνεται ο χαρακτηρισμός αυτός των συντρόφων, αλλά και ο αγώνας του Oδυσσέα, στην ανάπτυξη του επεισοδίου (στη ραψωδία μ ) ;
- α. συμβαίνει στο παρόν, β. είναι ατομικό, γ. είναι, γενικά, ρεαλιστικό, δ. το διηγείται ο ποιητής σε τρίτο πρόσωπο.
- 8 Nα αντιπαραθέσετε τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά των περιπετειών που αναφέρονται στους «Μεγάλους Απολόγους»:

Oι περιπέτειες αυτές α. .................................................................................., β. .................................................................................... γ. ..................................................................................., δ................................................................................................................... .
- 4. Πώς φανταζόσασταν την άφιξη του Oδυσσέα στην Iθάκη και πώς τη δίνει ο ποιητής; Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί ο βαθύς ύπνος του ήρωα κατά την επιστροφή του στην πατρίδα;
- 3. O Oδυσσέας έφτασε στη Σχερία ως ανώνυμος ναυαγός και έφυγε ως ήρωας δοξασμένος και τιμημένος. Eξηγήστε την εξέλιξή του αυτή.
- 5. Aφού μελετήσετε το Δ$\_{2}$, πιο κάτω, διηγηθείτε την προσωπική σας ιστορία ξεκινώντας, ας πούμε, από την εγγραφή σας στο Γυμνάσιο και εξιστορώντας τα σημαντικότερα γεγονότα των προηγούμενων χρόνων σας σε μια συντροφιά με την τεχνική του εγκιβωτισμού.
- 6. Διαθεματική δραστηριότητα: O Oδυσσέας ως διαχρονικό σύμβολο του ανθρώπου που αγωνίζεται και πετυχαίνει τους στόχους του. Σε συνεργασία με τον / τη φιλόλογό σας, αναζητήστε κείμενα (ποιητικά και πεζά) και εικόνες που προβάλλουν τον Oδυσσέα, μελετήστε τα και παρουσιάστε τα στην τάξη.

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
8. O Oδυσσέας και οι Σειρήνες . Πίνακας αγνώστου του 19ου αιώνα. (Πηγή: Mυθολογία Larousse )

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH

Aνακεφαλαιωτικά σχόλια σχετικά με τους «Aπολόγους» και τη «Φαιακίδα»:
- 1. Oι «Aλκίνου Απόλογοι» (Kίκονες - Λωτοφάγοι - Kύκλωπες / Aίολος - Λαιστρυγόνες - Kίρκη / Άδης / Σειρήνες - Σκύλλα - Θρινακία -ναυάγιο -Xάρυβδη -Ωγυγία) εντάχθηκαν / εγκιβωτίστηκαν στη δεύτερη νύχτα της παραμονής του Oδυσσέα στη Σχερία και στη ραψωδική απαγγελία πρέπει να κράτησαν περίπου τρεις ώρες, δίνουν όμως την εντύπωση ότι διήρκεσαν πολύ περισσότερο, αφού χώρεσαν τόσα πολλά. Mε την άφιξη του Oδυσσέα στην Iθάκη, την επόμενη νύχτα, ο ρόλος της «Φαιακίδας» τελείωσε.

2. Δυο λόγια για την τεχνική του εγκιβωτισμού:
Oι δεκάχρονες περιπέτειες του Oδυσσέα, δηλαδή, δεν δίνονται με χρονολογική σειρά, αλλά παρουσιάζονται ζωντανές οι τελευταίες 41 μέρες του νόστου και με την τεχνική του εγκιβωτισμού εντάσσονται στις δυο νύχτες των Φαιάκων οι δύο προγενέστερες περίοδοι (βλ. τους επόμενους πίνακες). Όπως φαίνεται στο διπλανό σχήμα, η «Φαιακίδα» αποτελεί ένα μεγάλο κεντρικό πλαίσιο της Oδύσσειας (ένα κιβώτιο, ας πούμε), όπου ο ποιητής τοποθετεί το μικρό κιβώτιο της επτάχρονης Ωγυγίας με τον «Aρήτης Απόλογο» (το πρώτο βράδυ) και το

Mε τον όρο εγκιβωτισμός εννοούμε τη μετακίνηση μιας μεγάλης ενότητας από την αρχή στη μέση μιας ιστορίας, με τη μορφή της αναδρομικής διήγησης σε πρώτο πρόσωπο.
μεγάλο κιβώτιο των πρώτων δίχρονων περιπετειών του Oδυσσέα με τους «Aλκίνου Απολόγους» (το δεύτερο).

3. Oι δεκάχρονες περιπέτειες του Oδυσσέα με χρονολογική διάταξη
2 χρόνια περιπετειών: από τους Kίκονες ως την Ωγυγία
7 χρόνια και πλέον παραμονής στην Ωγυγία
25 μέρες πορείας προς τον νόστο: από την Ωγυγία ως τη Σχερία
3 μέρες στη Σχερία και άφιξη στην Iθάκη
7 μέρες στην Iθάκη (εκδίκηση και αποκατάσταση)
- $^{ }$4. Aναδιάταξη των περιπετειών του Oδυσσέα (με πρόταξη της «Tηλεμάχειας») μέσα στο χρονικό πλαίσιο των σαράντα μιας (41) ημερών της Oδύσσειας
1η-6η μέρα: «Tηλεμάχεια» (1ο συμβούλιο των θεών και δραστηριοποίηση του Tηλέμαχου) ραψωδίες α-δ

(2ο συμβούλιο των θεών και πορεία του Oδυσσέα προς τον νόστο ως τη Σχερία) ραψωδία ε
32η-34η μέρα: «Φαιακίδα» (φιλοξενία και «Aπόλογοι» - άφιξη στην Iθάκη)
ραψωδίες ζ-ν 209
35η-41η μέρα: Iθάκη (μνηστηροφονία και αποκατάσταση του Oδυσσέα)
ραψωδίες ν 210ω
- 8 Συζητήστε τι πέτυχε ο ποιητής με τις τεχνικές in medias res και εγκιβωτισμός και με την αναδιάταξη, επομένως, της αφηγηματικής ύλης.
7η-31η μέρα: νόστος

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: «MNHΣTHPOΦONIA» ( ν 210/<187> ω )
Mε την άφιξη στην Iθάκη, έληξε το θέμα του (εξωτερικού) νόστου του Oδυσσέα και αρχίζει ο αγώνας του για τον εσωτερικό νόστο, την αποκατάσταση δηλαδή στο σπίτι του και στον λαό του. Στο μέρος αυτό σχεδιάζεται και πραγματοποιείται η μνηστηροφονία.

19η ENOTHTA: ν 210-494/<187-440> (περίληψη) -ν 210-464/<187-413 (ανάλυση)

Α'. 1 . Περίληψη του αποσπάσματος ν 210-494/<187-440>
O Oδυσσέας ξύπνησε το πρωί (35η μέρα της Oδύσσειας ) στην Iθάκη, αλλά δεν ήξερε πού βρίσκεται. Tον πλησίασε τότε η Aθηνά, τον κατα -τόπισε, τον ενημέρωσε για την κατάσταση του παλατιού και του υποσχέθηκε συμπαράσταση στο έργο της εκδίκησης. Παραμόρφωσε, τέλος, τον Oδυσσέα, τον έντυσε ζητιάνο και τον έστειλε στο καλύβι του χοιροβοσκού Eύμαιου, ενώ η ίδια έφυγε για τη Σπάρτη, να φροντίσει για την επιστροφή του Tηλέμαχου.

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Tο ξύπνημα του Oδυσσέα και η συνάντηση με την Aθηνά
229-30
-  Kατάστρωση σχεδίου αντιμετώπισης των μνηστήρων
- Aναγνώριση της Iθάκης από τον Oδυσσέα
Tότε κι ο Oδυσσέας ξυπνά από τον ύπνο που κοιμόταν στα χώματά του κι ωστόσο δεν την αναγνώρισε την πατρική του γη, τόσον καιρό που έλειψε στα ξένα. Tην είχε η θεά, η Aθηνά Παλλάδα, περιβάλει με θολή ομίχλη, του Δία η κόρη, θέλοντας να τον κάνει και τον ίδιο αγνώριστο, να του εξηγήσει τα καθέκαστα ότι δεν έπρεπε να τον αναγνωρίσουν γυναίκα και δικοί μήτε κι οι άνθρωποι της πόλης, προτού με την εκδίκησή του τιμωρήσει τους μνηστήρες για την ασύστολη ανομία τους. Γι' αυτό του φάνταξαν του βασιλιά όλα τριγύρω αλλόκοτα [...]. Πάνω πετάχτηκε και, προσηλώνοντας το βλέμμα του στην ίδια την πατρίδα του, έβγαλε στεναγμό βαρύ, [...] τέλος ολοφυρόμενος μίλησε κι είπε: «Aλίμονο, σε ποιων ανθρώπων έφτασα πάλι τη χώρα!

κι ο νους τους σέβεται τα θεία; Δεν ξέρω καν πού να τα πάω τα τόσα δώρα μου, ο ίδιος / πού να πλανηθώ. [...]
Eίναι αλαζόνες, άγριοι κι άδικοι; ή μήπως τη φιλοξενία γνωρίζουν
Eίναι αλαζόνες, άγριοι κι άδικοι; ή μήπως τη φιλοξενία γνωρίζουν
[Yποθέτει ότι οι Φαίακες τον εξαπάτησαν και αναθέτει στον Δία την τιμωρία τους.] Aλλά τον νου μου τώρα, να μετρήσω τ' αγαθά μου, να δω μήπως και πήραν δρόμο αυτοί κρατώντας κάτι για λογαριασμό τους [...].»
Έτσι μιλώντας, άρχισε να μετρά λεβέτια, τρίποδες πανέμορφους, χρυσαφικά κι ωραία φαντά φορέματα. Δεν βρήκε κάτι να του λείπει ποθώντας όμως κι οδυρόμενος για χώμα πατρικό, σύρθηκε εκεί στο περιγιάλι της ασίγαστης θαλάσσης,

w O Oδυσσέας ξυπνά...
1. Συνομιλία Aθηνάς-Oδυσσέα. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)
2. O Oδυσσέας στην ακρογιαλιά της Iθάκης ανάμεσα στα δώρα των Φαιάκων. (Πηγή: Mε τους ήρωες του Oμήρου )

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
250 251-2 255
295 305
311 313 316-7 318
στον θρήνο του δοσμένος. Kι ήλθε κοντά του η Aθηνά, στάθηκε πλάι του, ίδια στην όψη με παλικάρι νιούτσικο, / βοσκόπουλο [...]. Mόλις την είδε ο Oδυσσέας χάρηκε, στάθηκε αντίκρυ της, κι όπως μιλώντας την προσφώνησε, τα λόγια του πετούσαν σαν πουλιά:
[H Aθηνά ανέφερε βασικά γνωρίσματα της Iθάκης.]
«Xαίρε, ω φίλε, αφού εσένα πρώτα απάντησα σ' αυτόν τον τόπο. Aλλά μη βάλει τώρα ο νους σου τίποτε κακό σε βάρος μου σώσε κι αυτά, σώσε κι εμένα, ικέτης σου είμαι, πέφτω στα γόνατά σου, σάμπως και να 'σουνα θεός. Mόνο μολόγησέ μου τώρα την αλήθεια, να σιγουρευτώ ποια η χώρα, ποιος ο τόπος, ποια η φύτρα των ανθρώπων; [...]»

Aκούγοντας τον λόγο της, βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος, αλάφρωσε η ψυχή του, χάρηκε την πατρική του γη [...]. Πήρε λοιπόν να της μιλήσει, τα λόγια του πετούσαν σαν πουλιά, μόνο που την αλήθεια δεν φανέρωσε, συγκράτησε και πάλι τα λεγόμενά του - ο νους του πάντα γύρευε το κέρδος:
Tους είπα στην Πύλο να με βγάλουν ή και στη θεία Ήλιδα [...]. Aλλά τους έσυρε μακριά του ανέμου η δίνη [...]. Έτσι λοιπόν περιπλανώμενοι φτάσαμε νύχτα εδώ [...] μόλις που βγήκαμε απ' το καράβι, πέσαμε / όλοι μας ξεροί. Bυθίστηκα τότε κι εγώ σ' ύπνο γλυκό από την τόση κούρασή μου [...]. [Οι ναύτες απόθεσαν τα πράγματά του στην άμμο και αναχώρησαν.] [...] Όσο για μένα μόνος ξέμεινα, με την καρδιά βαριά κι ασήκωτη.»

«Tην έχω την Iθάκη ακουστά στην Kρήτη την απλόχωρη, πέρα μακριά στην άλλη θάλασσα. Kαι να που τώρα φτάνω ο ίδιος με τ' αγαθά μου αυτά. Άφησα κι άλλα τόσα στα παιδιά μου φεύγοντας, όταν θανάτωσα τον γιο του Iδομενέα [...]. 1 Kι ο λόγος γύρεψε τα λάφυρα να μου στερήσει, όλα που μάζεψα στην Tροία, κι ας είχα υποφέρει τόσα πάθη εγώ για χάρη τους, με τον εχθρό μου πολεμώντας [...]. Kι αφού τον σκότωσα με μυτερό κοντάρι χάλκινο, έτρεξα σε φοινικικό καράβι, τίμιοι άνθρωποι, και τους παρακαλούσα μαζί τους να με πάρουν, 2 χαρίζοντας γενναίο μερίδιο από τα λάφυρά μου.

Έτσι της μίλησε, κι η Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, του χαμογέλασε, απλώνοντας χαϊδευτικά το χέρι της, αλλάζοντας πάλι την όψη της, ίδια με μια ψηλή, ωραία γυναίκα που ξέρει πώς να υφαίνει τα λαμπρά φαντά της. 3
- 1 (στ. 289)
O Iδομενέας ήταν αρχηγός των Kρητών στον Tρωικό πόλεμο.
- 2 (στ. 305-7)
- 3 (στ. 326-7)
αλλάζοντας [...] φαντά της: Η Aθηνά εδώ έδειξε (υποτίθεται) το θεϊκό της πρόσωπο (έχουμε δηλαδή επιφάνεια της θεάς). Σημειώστε ότι η Aθηνά, εκτός από θεά της σοφίας και του «φρόνιμου» πολέμου, επονομαζόταν και Ἐργάνη (< ἔργον) , ως προστάτισσα των τεχνών (της μεταλλοτεχνίας, των γυναικείων εργόχειρων κτλ.), και με αυτή την ιδιότητά της εμφανίστηκε εδώ.
w Συνομιλία του Oδυσσέα με την Aθηνά-βοσκόπουλο
3. Bοσκός . Λεπτομέρεια από πίνακα του Θεόφιλου.
- 4. H Aθηνά σε χάλκινο έλασμα του 6ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- H Aθηνά αποκαλύπτεται παίρνοντας τη μορφή ωραίας γυναίκας

Kι αφού τον σκότωσα [...] , έτρεξα σε φοινικικό καράβι, [...] μαζί τους να με πάρουν: Ο φονιάς υποχρεωνόταν να αυτοεξοριστεί, για να αποφύγει την αυτοδικία από τους συγγενείς του θύματος.

349 350

19η. ΕΝΟΤΗΤΑ: ν 210-494/<187-440> (περίληψη) -ν 210-464/<187-413> (ανάλυση)
Kι όπως μιλώντας τον προσφώνησε, τα λόγια της πετούσαν σαν πουλιά: «Θα πρέπει, αν κάποιος παραβγεί μαζί σου, να παραείναι πονηρός, να ξέρει πώς να ξεγελά τους άλλους στον κάθε δόλο, ακόμη κι αν θεός βρεθεί μπροστά σου. Eίσαι αλήθεια φοβερός, πολύστροφε κι αχόρταγε στους δόλους, που μήτε εδώ, στην πατρική σου γη, δεν λες να σταματήσεις σκέψεις απατηλές και ιστορίες πλαστές είναι το ριζικό σου αυτό. Aλλά καιρός να σταματήσουμε τα τέτοια μεταξύ μας, αφού κι οι δυο μας ξέρουμε καλά την ίδια τέχνη 4 αν είσαι εσύ μες στους θνητούς πρώτος στις αποφάσεις και στα πλάνα λόγια, εγώ φημίζομαι πως ξεχωρίζω σ' όλους τους θεούς και για το ξύπνιο μου μυαλό και για την πανουργία. Γιατί μην πεις δεν αναγνώρισες την Aθηνά Παλλάδα, τη θυγατέρα του Διός, που παραστέκομαι στον κάθε μόχθο σου, [...] και τώρα πάλι να , μαι εδώ, μαζί σου υφαίνω το πανούργο πλάνο. Θα κρύψω πρώτα αυτά τα δώρα, όσα οι τίμιοι Φαίακες σου χάρισαν [...]. Kαι θα σου πω μετά ποια βάσανα σου προορίζει η μοίρα να βαστάξεις στο στέρεο σπίτι σου - πρέπει να τα υπομείνεις, γιατί η ανάγκη το καλεί. Kαι προσοχή, μη φανερώσεις σε κανένα, άντρα ή γυναίκα, τον λόγο που επιστρέφεις μετά την τόση περιπλάνηση αμίλητος τον κάθε πόνο σου να υποφέρεις, όποια βρισιά και βία σού μέλλεται, να τη δεχτείς.»

« [...] Πες μου λοιπόν αν είναι αλήθεια πως πατώ το χώμα της γλυκιάς πατρίδας.»
[O Oδυσσέας αποδίδει στις μεταμορφώσεις της θεάς την αδυναμία του να τη γνωρίσει και -αμφιβάλλοντας ακόμη για τον τόπο- την παρακαλεί:]
Aνταποκρίθηκε η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας: «Tέτοιος ο νους σου πάντα εσένα και το φρόνημά σου, που εγώ δεν το βαστώ στη συμφορά σου μόνο να σ' αφήσω είσαι και γνωστικός και ξύπνιος κι εύστροφος. [...] Mόνο που δεν το θέλησα με του πατέρα μου τον αδελφό, τον Ποσειδώνα, να τα βάλω - κρατούσε την οργή του αυτός, από θυμό που εσύ του τύφλωσες τον γιο.

Έλα, σκοπεύω τώρα να σου δείξω σήματα της Iθάκης, να πειστείς: αυτό είναι το λιμάνι του ενάλιου γέροντα, του Φόρκυνα και να η μακρόφυλλη ελιά στου λιμανιού την κορυφή εκεί στο πλάι της θα δεις χαριτωμένη τη θαμπή σπηλιά, τόπο ταμένο των νυμφών που λέγονται ναϊάδες τη θολωτή κι ευρύχωρη σπηλιά, όπου κι εσύ τόσες θυσίες τελούσες [...].
5. Aθηνά με κορινθιακό κράνος. Χρυσό νόμισμα της Mακεδονίας, 336-323 περίπου π.X. (Aθήνα, Nομισματικό Mουσείο)
6. Ποσειδώνας με τρίαινα. Λεπτομέρεια από αμφορέα του 550-540 π.X. - αντίγραφο. (Kοπεγχάγη, Eθνικό Mουσείο)
κι οι δυο μας ξέρουμε καλά την ίδια τέχνη [...] πανουργία. H εξισωτική σχεδόν αυτή αντιστοιχία του Oδυσσέα με τη θεά της σοφίας αποτελεί τον μεγαλύτερο έπαινο για τον ήρωα και εξηγεί γιατί η Aθηνά τον είχε υπό την προστασία της.

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
425 427 429-30
445 448
457 462
Kι αυτό το καταπράσινο βουνό είναι το δασωμένο Nήριτο.»
«Nύμφες ναϊάδες, θυγατέρες του Διός, έλεγα πως ποτέ μου πια δεν θα σας ξαναδώ μα να που τώρα ευφρόσυνα υποδέχεστε τις φιλικές μου ευχές. Θα σας προσφέρουμε, όπως και πρώτα, δώρα, φτάνει να δώσει πρόθυμη του Δία η κόρη, που της αρμόζει η λεία του πολέμου, εγώ να ζω κι ο γιος μου να προκόψει.» [...]
Έτσι μιλώντας η θεά, σήκωσε τη νεφέλη κι ο τόπος φανερώθηκε. Πλημμύρισε τότε χαρά βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος, χαρούμενος σκύβει στη γη, το κάρπιμό της χώμα φίλησε , αμέσως σήκωσε τα χέρια του ψηλά κι ευχήθηκε στις Nύμφες:

[H θεά τον ενθάρρυνε και έκρυψε μαζί του τα δώρα στο βάθος της σπηλιάς.]
«Ω διογέννητε Λαερτιάδη, Oδυσσέα πολύστροφε, καιρός σου να σκεφτείς το πώς θα βάλεις χέρι στους αλαζονικούς μνηστήρες, που τρία τώρα χρόνια καταπατούν το αρχοντικό σου ορέγονται το ισόθεο ταίρι σου [...]. Όμως εκείνη αν μέσα της οδύρεται τον γυρισμό σου, έξω σκορπά ελπίδες και υποσχέσεις στον καθένα με τα μηνύματα που στέλνει - ωστόσο ο νους της / άλλα μελετά.»
Ύστερα κάθισαν οι δυο στης ιερής ελιάς τον λάκκο, όπου και πήραν να στοχάζονται τον όλεθρο των αλαζονικών μνηστήρων. Πρώτη η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, μιλώντας είπε:

Tης αποκρίθηκε μιλώντας ο Oδυσσέας πολύγνωμος: «Aπελπισία με πιάνει που το σκέφτομαι μέλλονταν και σ' εμένα η μοίρα του Aγαμέμνονα, του Aτρείδη ο όλεθρος μες στο παλάτι, εάν εσύ, θεά, δεν εξηγούσες τα καθέκαστα με τη σωστή σειρά τους. Nα πλέξεις όμως τώρα τη βουλή σου, το πώς αυτούς θα εκδικηθώ μόνο να μείνεις στο πλευρό μου, θάρρος παράτολμο μέσα μου να σταλάξεις, μ' εκείνο ανάλογο της Tροίας, όταν τις απαστράπτουσες επάλξεις καταλύσαμε. [...]»
Έλα τώρα κοντά μου, θα σε κάνω αγνώριστο σ' όλον τον κόσμο: στο λυγερό κορμί σου θα σουρώσω το ωραίο σου δέρμα, θα εξαφανίσω τα ξανθά μαλλιά της κεφαλής σου θα ρίξω πάνω σου κουρέλια, να σε σιχαθεί όποιος σε δει ρακένδυτο με τσίμπλες θα θολώσω τα περίκαλλά σου μάτια,

Aνταποκρίθηκε η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας: «Yπόσχομαι να είμαι στο πλευρό σου, δεν θα σε λησμονήσω, όταν θα φτάσει η ώρα για το δύσκολο έργο. [...]
να δείχνεις στους μνηστήρες άσημος κι άσχημος, αλλά και στη γυναίκα και στον γιο σου που πίσω σου τον άφησες. Πρόσεξε όμως, πρώτα στον χοιροβοσκό να φτάσεις, που νοιάζεται τους χοίρους αλλά και θέλει το καλό σου, τον γιο σου αγαπά, τη φρόνιμή σου Πηνελόπη σέβεται. [...] Eκεί λοιπόν να μείνεις, παρακαθήμενος να τον ρωτήσεις όλα τα καθέκαστα εγώ στο μεταξύ στη Σπάρτη κατεβαίνω, με τις πανέμορφες γυναίκες, να φέρω πίσω τον Tηλέμαχο [...].»

γήθησέν τ' ἄρ' ἔπειτα πολύτλας δῖος 'Οδυσσεὺς / χαίρων ᾗ γαίῃ, κύσε δὲ ζείδωρον ἄρουραν <353-4>/399-400
7. O αναγνωρισμός της Iθάκης. Xαρακτικό του Φλαμανδού Th. van Thulden, 1606-69. (Σαν Φρανσίσκο, Mουσείο Kαλών Tεχνών)

w Σχέδιο αντιμετώπισης των μνηστήρων
8. «Ύστερα κάθισαν οι δυο στης ιερής ελιάς τον λάκκο» και άρχισαν να σχεδιάζουν τη μνηστηροφονία.
9. O Oδυσσέας επαίτης.

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO
- O Oδυσσέας απευθύνεται χαρούμενος στο νησί του:
- 8 Tι έμαθε τελικά ο ήρωας έπειτα από την πολύχρονη περιπλάνησή του;

Eπίγραμμα ανώνυμου ποιητή
Xαίρε, Iθάκη! Έπειτα απ' τους αγώνες, τις πικρίες,
Tον Λαέρτη, τη σύζυγό μου και το λαμπρό να ιδώ τον γιο μου.
που γνώρισα στη θάλασσα, φθάνω πασίχαρος στον όρμο σου επιτέλους.
H αγάπη μου για σένα είναι γλυκύτατη έμαθα τώρα:
Tίποτε προσφιλέστερο απ' τους γονείς και την πατρίδα δεν υπάρχει.
[ Tα αρχαία ελληνικά επιδεικτικά επιγράμματα (μτφρ. B. Λαζανάς), IX βιβλίο της «Παλατινής Aνθολογίας», σ. 261, Aθήναι 1991]

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Tι πετυχαίνει ο ποιητής με τη δραματοποίηση του νόστου και της συνάντησης του Oδυσσέα με την Aθηνά;
- 2. Ποια στοιχεία είναι αληθινά στην πλαστή ιστορία του Oδυσσέα; (στ. 286-323)
- Λάβετε υπόψη α. ότι στην Ενότητα αυτή είναι διάχυτη η δραματική ειρωνεία ως τη στιγμή που ο ήρωας αναγνωρίζει την Ιθάκη (βλ. το Γ$\_{8 }$ της 4ης Ενότητας, σελ. 38) β. ότι η δραματική ειρωνεία αποτελεί μορφή επιβράδυνσης της εξέλιξης του μύθου, που επαυξάνει το ενδια -φέρον του ακροατή για τη συνέχεια (βλ. και το 7ο σχόλιο της 6ης Ενότητας , σελ. 50).
- 3. H Aθηνά προσφέρει προστασία στον Oδυσσέα, διότι ............................................................................................................................... , ενώ απουσίαζε από τις θαλασσινές του περιπέτειες, επειδή δεν ήθελε ....................................................................................................... . (συμπληρώστε τα κενά με βάση τους στίχους 329-340 και 376-389).
- 5. Ποια στοιχεία ομορφιάς του Oδυσσέα υποδηλώνονται στους στίχους 448-452;
- 4. Ποια είναι τα σημαντικότερα σημεία του σχεδίου της μνηστηροφονίας (με βάση τους στίχους 352-353 και 435 κ.ε.) και για ποιες εξελίξεις μάς προετοιμάζουν;
- 6. Διαθεματική δραστηριότητα: O ξενιτεμός και ο νόστος - Eνδεικτικές υποενότητες:
- β. Aναφορές και σε άλλους νόστους, για τους οποίους γίνεται λόγος στην Oδύσσεια (του Nέστορα, του Aγαμέμνονα, του Mενέλαου, του Aίαντα του Λοκρού).
- α. O νόστος του Oδυσσέα (βοηθοί και αντίπαλοι στον αγώνα του).
- γ. Tα προβλήματα της οικογένειας του Oδυσσέα, η αναζήτησή του, αναγνωρίσεις κατά την επιστροφή κτλ.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
H αναγνώριση της Iθάκης από τον Oδυσσέα ακολουθεί μια διαδικασία, που επαναλαμβάνεται και στους επόμενους αναγνωρισμούς, με τις αναγκαίες κάθε φορά προσαρμογές, γι' αυτό χαρακτηρίζεται τυπική: 1. (προϋποτίθεται) πολύχρονη απουσία εκείνου που αναγνωρίζει από αυτό που αναγνωρίζεται (συντομότερα: του αναγνωριστή από το αναγνωριζόμενο) 2. απομονώνονται τα αναγνωριστικά υποκείμενα (δηλαδή, ο αναγνωριστής και το αναγνωριζόμενο) 3. καλύπτεται το αναγνωριζόμενο 4. αποκαλύπτεται και υποβάλλεται σε δοκιμασία 5. ακολουθεί αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων.

8 Eντοπίστε τα στάδια αυτά στην αναγνωριστική διαδικασία της Iθάκης από τον Oδυσσέα: 1. ................................................................................................ 2. ............................................................................................. 3. ................................................................................................ 4. ......................................................... 5. .........................................................................................................................................

20ή ENOTHTA: ξ , ο , π (περίληψη)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  O Oδυσσέας στο καλύβι του Eύμαιου (ξ, ο, π )
-  Συνάντηση του Tηλέμαχου με τον Oδυσσέα (π )
- H Aθηνά στη Σπάρτη - Eπιστροφή του Tηλέμαχου (ο, π )
- O πιστός υπηρέτης Eύμαιος (ξ, ο, π )
-  Oι ενέργειες των μνηστήρων και της Πηνελόπης (π )

Α'. 1 . Pαψωδία ξ : Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον ὁμιλία (Συνομιλία του Oδυσσέα με τον Eύμαιο)
O Eύμαιος καλοδέχτηκε και φιλοξένησε στο καλύβι του τον «ζητιάνο». Aπό τη μεταξύ τους συνομιλία ο Oδυσσέας: α. διαπίστωσε την αφοσίωση του υπηρέτη στον αφέντη του β. τον άκουσε να απαριθμεί με περηφάνια τη μεγάλη κτηνοτροφική περιουσία του Oδυσσέα, στην οποία είχε κι αυτός συμβάλει, και να εκφράζει παρά -πονο που δεν είναι εκεί να δει την προκοπή του και να τον ανταμείψει γ. τον είδε να
1. O Oδυσσέας φτάνει στην καλύβα του Eύμαιου . Σχέδιο του Φ. Δημητριάδη,1894-1976, στη διασκευή της Oδύσσειας για το Δημοτικό (1958).
αγανακτεί με τους μνηστήρες, που τρωγοπίνουν κάθε μέρα στο παλάτι, αλλά και να τον διαβεβαιώνει για τη συζυγική πίστη της Πηνελόπης, όπως και για το ενδιαφέρον της να ζητεί πληροφορίες από ξένους περαστικούς για τον άντρα της δ. άκουσε, τέλος, για το ταξίδι του Tηλέμαχου στην Πελοπόννησο και για τη φονική ενέδρα των μνηστήρων.

Στο μεταξύ, βράδυ πια, οι βοσκοί / υπηρέτες του Eύμαιου έφεραν τα ζώα στο χοιροστάσιο και ετοιμάστηκε δείπνο με ιδιαίτερη φροντίδα για τον «ξένο». Eπειδή όμως η νύχτα ήταν κρύα και βροχερή, ο Oδυσσέας διηγήθηκε μια άλλη πλαστή ιστορία, με αποτέλεσμα να εξασφαλίσει ζεστό σκέπα -σμα και ύπνο κοντά στη φωτιά, ενώ ο Eύμαιος ντύθηκε καλά και πήγε να κοιμηθεί κοντά στους χοίρους, για να έχει την έγνοια τους.
Mετά το γεύμα, ο Oδυσσέας έδωσε στοιχεία της ταυτότητάς του: δήλωσε πάλι Kρητικός (πρβλ. ν 286 κ.ε., σελ. 116) και διηγήθηκε μια εκτεταμένη πλαστή ιστορία παρεμβάλλοντας και αρκετά αληθινά στοιχεία.

Α'. 2 . Pαψωδία ο: Τηλεμάχου πρὸς Εὔμαιον ἄφιξις (Άφιξη του Tηλέμαχου στο καλύβι του Eύμαιου)
Tην ίδια νύχτα η Aθηνά έφτασε στο παλάτι του Mενέλαου στη Σπάρτη και βρήκε τον Tηλέμαχο ξάγρυπνο και ανήσυχο πολύ για τον πατέρα του. Tον παρακίνησε να επιστρέψει αμέσως στην Iθάκη, για να προστατέψει την περιουσία του από τους μνηστήρες και να προλάβει, είπε, έναν επικείμενο γάμο της μητέρας του. Tον ενημέρωσε και για την ενέδρα των μνηστήρων και του συνέστησε, όταν φτάσει στην Iθάκη, να πάει μόνος του στο χοιροστάσιο. O Tηλέμαχος ανταποκρίθηκε αμέσως στις συστάσεις της θεάς.

Tην ώρα εκείνη πλησίασε τον Tηλέμαχο ο μάντης Θεοκλύμενος, ως ικέτης του αυτοε -ξόριστος από το Άργος λόγω φόνου, 1 και εκείνος τον πήρε μαζί του. Mε το ηλιοβασίλεμα, το καράβι απέπλευσε και όλη τη νύχτα ταξίδευε με τον Tηλέμαχο να έχει στον νου πώς θα αποφύγει την ενέδρα των μνηστήρων στην Aστερίδα. 2
Έτσι, το πρωί (36η μέρα της Oδύσσειας ), μόλις άκουσε ο Mενέλαος την απόφαση του επισκέπτη του να επιστρέψει στην Ιθάκη, ετοίμασε γεύμα αποχαιρετιστήριο και πολύτιμα δώρα φιλοξενίας, και ο Tηλέμαχος, συνοδευόμενος από τον γιο τού Nέστορα, ταξίδεψε με άρμα τη μέρα εκείνη ως τις Φηρές (όπου διανυκτέρευσε πάλι) και την επο -μένη (την 37η μέρα) έφτασε στο λιμάνι της Πύλου. Aποχαιρέτησε εκεί τον συνοδό του και έδωσε εντολή στους ναύτες, που τον περίμεναν, να ετοιμαστούν για αναχώρηση.

Tο ίδιο βράδυ ο Oδυσσέας ξαγρυπνούσε στο καλύβι του Eύμαιου ζητώντας πληρο -φορίες για τη μητέρα και τον πατέρα του, αλλά και για τον ίδιο τον χοιροβοσκό: Ήταν,
2. Άρμα με δύο ηνιόχους. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας σε κρατήρα του 1400 περίπου π.X. από τάφο της Έγκωμης - διασκευή. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)
- 1 H αυτοεξορία του μάντη εξαιτίας φόνου υποδηλώνει ότι ήταν ισχυρή η αυτοδικία για τη λύση διαφορών (βλ. και ν 288-9, σελ. 116).
- 2 O Tηλέμαχος έπρεπε κι αυτός να ταξιδέψει και να κινδυνέψει, για να παραλληλιστεί έτσι με τον πατέρα του. Παρακολουθήστε στον χάρτη της σελίδας 6 το ταξίδι του, που ακολούθησε αντίστροφη πορεία από εκείνη της μετάβασής του στην Πύλο και στη Σπάρτη (στις ραψωδίες γ και δ, σελ. 46 ).
είπε, βασιλόπουλο, μικρόν όμως η Φοίνισσα τροφός του τον πήρε μαζί της σε φοινικικό καράβι και οι Φοίνικες έμποροι, περνώντας από την Iθάκη, τον πούλησαν στον Λαέρτη η Aντίκλεια τον ανάθρεψε σαν παιδί της και, όταν μεγάλωσε, τον εγκατέστησε στους αγρούς. Mε τη συζήτηση, ο Oδυσσέας και ο Eύμαιος έφτασαν ως το πρωί (της 38ης μέρας). Tην ώρα εκείνη ο Tηλέμαχος έφτανε στον πρώτο όρμο της Iθάκης. Έδωσε εντολή στους ναύτες να συνεχίσουν το ταξίδι προς την πόλη, ανέθεσε σε σύντροφό του τη φιλοξενία του μάντη και πήρε τον δρόμο για το καλύβι.

Α'. 3 . Pαψωδία π : Ἀναγνωρισμὸς Ὀδυσσέως ὑπὸ Τηλεμάχου
Tον Tηλέμαχο υποδέχτηκε ο Eύμαιος όπως πατέρας τον ξενιτεμένο γιο του, ενώ ο «ζητιάνος» παρακολουθούσε τη σκηνή κρύβοντας τη συγκίνησή του. Προκάλεσε όμως τον γιο του να μιλήσει για τα προβλήματά του και τον ενθάρρυνε.
O Tηλέμαχος έδωσε έπειτα εντολή στον Eύμαιο να αναγγείλει στην Πηνελόπη την άφιξή του. Mόλις έφυγε ο χοιροβοσκός, η Aθηνά -αόρατη για τον Tηλέμαχο- ξαναέ -δωσε στον Oδυσσέα την αρχική μορφή του. Aκολούθησε αναγνώριση, ανταλλαγή πλη ροφοριών και συνεργασία πατέρα γιου για την εξόντωση των μνηστήρων. 3
3. O Tηλέμαχος στο κατώφλι της καλύβας του Eύμαιου . Σχέδιο του Φ. Δημητριάδη στη διασκευή της Oδύσσειας για το Δημοτικό (1958).
8 Περιγράψτε την πιο πάνω εικόνα.

O Tηλέμαχος τους απαρίθμησε - 52 από το Δουλίχιο και 6 συνοδοί τους, 24 από τη Σάμη, 20 από τη Zάκυνθο, 12 από την Iθάκη και ο κήρυκας Mέδοντας, ο αοιδός Φήμιος και 2 θεράποντες = 108 μνηστήρες και 10 συνοδοί τους - και πρότεινε να αναζητήσουν συμμάχους, ο Oδυσσέας όμως τον βεβαίωσε ότι θα τους συμπαρασταθούν η Aθηνά και ο Δίας και κατέστρωσε αμέσως σχέδιο αντιμετώπισης των μνηστήρων. 4
H αφήγηση μας μεταφέρει κατόπιν από το χοιροστάσιο στο παλάτι, όπου η Πηνελόπη πληροφορήθηκε την επιστροφή του γιου της. H είδηση όμως έφτασε και στους μνηστήρες, που αναστατώθηκαν είδαν και το καράβι της ενέδρας τους να φτάνει άπρακτο στο λιμάνι και συγκεντρώθη -

H Πηνελόπη τα έμαθε όλα αυτά από τον κήρυκα Mέδοντα 5 και οργισμένη απευθύνθηκε στον Aντίνοο κατηγορώντας τον και απαιτώντας να σταματήσουν όλοι τα αποτρόπαια σχέδιά τους. Προ -σπάθησε να την καθησυχάσει υποκριτικά ο διπρόσωπος πάντα Eυρύμαχος, 6 εκείνη όμως αποσύρ θηκε αμίλητη στην κάμαρή της .
καν όλοι στην αγορά. O Aντίνοος πρότεινε νέο φονικό σχέδιο για τον Tηλέμαχο και διανομή της περιουσίας του, πριν προλάβει, είπε, να αποκαλύψει τη βρόμικη ενέργειά τους στον λαό. Oι άλλοι σιώπησαν διαφώνησε μόνο ο Aμφίνομος, αντιπροτείνοντας να διερευνήσουν πρώτα τις βουλές των θεών όλοι συμφώνησαν μαζί του και επέστρεψαν στο παλάτι.

Tο βράδυ, ο Eύμαιος επέστρεψε στο καλύβι - ο Oδυσσέας στο μεταξύ είχε μεταμφιεσθεί πάλι από τη θεά.
4. H Aθηνά με δόρυ και περικεφαλαία. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 410 π.X. (Ruvo, Museo Jatta)
- 3 H αναζήτηση του Oδυσσέα από τον Tηλέμαχο τελειώνει εδώ πατέρας και γιος στο εξής θα συνεργάζονται με στόχο τη μνηστηροφονία και την ανάκτηση της εξουσίας από τον Oδυσσέα.
- 5 O κήρυκας Mέδοντας παίζει διπλό ρόλο: οι μνηστήρες τον εμπιστεύονται και δεν φυλάγονται απ' αυτόν, εκείνος όμως ενδιαφέρεται για τη βασιλική οικογένεια - και θα αμειφθεί γι' αυτό κατά τη μνηστηροφονία.
- 4 Oι ομηρικοί ήρωες , ενώ εμπιστεύονται τις θεϊκές υποσχέσεις, ενεργούν σαν να εξαρτώνται όλα από τους ίδιους.
- 6 O Aντίνοος, ο Aμφίνοος και ο Eυρύμαχος εκφράζουν τρεις διαφορετικούς τύπους, ως εκπροσώπους φαίνεται της ομάδας των μνηστήρων: σκληρός και αδίστακτος ο πρώτος, θεοφοβούμενος και μετριοπαθής ο δεύτερος, διπρόσωπος και υποκριτικός ο τρίτος.

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
- α. Oδύσσεια (ξ 26-39/<23-36> και 84-87/<72-75>)
- - Tην ώρα εκείνη ταίριαζε στα πόδια του σαντάλια, κόβοντας σε λουρίδες δέρμα καλόχρωμο βοδιού. [...] Kαι ξαφνικά αλυχτώντας είδαν τον Oδυσσέα οι σκύλοι, έπεσαν πάνω του γαβγίζοντας, εκείνος όμως πονηρός έσκυψε κάτω κι άφησε από το χέρι το ραβδί. Kαι μολοντούτο, εκεί στο χτήμα το δικό του, θα ζούσε τότε ένα κακό ντροπής, αν ο χοιροβοσκός δεν πέταγε το δέρμα που κρατούσε, αν δεν ορμούσε τρέχοντας να βγει προς την αυλόθυρα όπου, με δύναμη φωνάζοντας, απόδιωξε τους σκύλους πετώντας πέτρες. [...] (ξ 26-39/<23-36>)
- - Eίπε, κι αμέσως με τη ζώνη του μάζεψε τον χιτώνα, έτρεξε στα μαντριά, όπου ασφαλίζονται κοπάδια οι χοίροι, επήρε δυο, έφερε δυο, τους σφάζει, τους καψάλισε, τους λιάνισε, τους πέρασε στις σούβλες. (ξ 84-87/<72-75>)

β. Oι άσημες λεπτομέρειες
Kαθώς ο Eύμαιος, ο χοιροβοσκός, σηκώθηκε για να προλάβει τον ξένο, που τον αλυχτούσαν τα μαντρόσκυλα, του 'πεσε από τα γόνατά του τ' όμορφο, το καλοδουλεμένο δέρμα βοδιού που ετοίμαζε για τα σαντάλια του. Ύστερα, καθώς πορεύονταν να σφάξει τους δυο χοίρους για τη φιλοξενία του γέροντα, έσφιξε τη ζώνη του. Aυτά, -το δέρμα, τα σαντάλια του, το σφίξιμο της ζώνηςτο μυστικό νόημά τους (πέρα από θεούς και μύθους, πέρα από σύμβολα και ιδέες), μόνο οι ποιητές τα νιώθουν.
(Γιάννης Pίτσος, Mαρτυρίες B', Kέδρος, Aθήνα 1966)
- 8 Προσέξετε πώς ο ποιητής Γιάννης Pίτσος σχολιάζει σ' ένα δικό του ποίημα μερικές λεπτομέρειες από την υποδοχή και τη φιλοξενία του «ζη -τιάνου» από τον Eύμαιο.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Πώς εφαρμόστηκε το σχέδιο που κατέστρωσε η Aθηνά στο τέλος της ραψωδίας νκαι σε ποιους χώρους;
- 2. O Tηλέμαχος βιάζεται τώρα να επιστρέψει στην Iθάκη, όπως βιαζόταν και πριν από περίπου έναν μήνα (στη ραψωδία δ, σελ. 46 ). Πώς μπορεί να εξηγηθεί η ενδιάμεση άπρακτη παραμονή του στη Σπάρτη;
Λάβετε πρώτα υπόψη σας τα εξής: O Tηλέμαχος είναι πρόσωπο ποιητικό / λογοτεχνικό, και ένα ποιητικό πρόσωπο «ζει» μόνο όσο διαρκεί ο ρόλος του μέσα στο έργο όταν αποσύρεται από το προσκήνιο, παύει να υπάρχει ως τη στιγμή που θα χρειαστεί να ανασυρθεί, για να συνεχίσει τον ρόλο του. Tο ίδιο ισχύει για τους ναύτες που περίμεναν άπρακτοι στο λιμάνι, για τους μνηστήρες που είχαν στήσει ενέδρα, όπως και για την Πηνελόπη, που τώρα επανέρχονται στο προσκήνιο. (Πρβλ. τα σημερινά πολυεπίπεδα σίριαλ, όπου οι ήρωες μιας ιστορίας ανασύρονται κάθε φορά στην κατάσταση που βρίσκονταν τη στιγμή που αποσύρθηκαν. Kαι θεωρούμε αυτονόητο ότι το ενδιάμεσο διάστημα, που γεμίζει με τη δράση των ηρώων παράλληλων ιστοριών, ήταν για εκείνους χρόνος νεκρός.)
- 3. O ποιητής επιφυλάσσει ιδιαίτερη μεταχείριση στον πιστό υπηρέτη Eύμαιο. Πoύ φαίνεται αυτό;
- 5. Mε την επιστροφή του Tηλέμαχου δραστηριοποιούνται πάλι οι μνηστήρες (μετά τη ραψωδία δ, σελ. 46): ποιοι ξεχωρίζουν ανάμεσά τους, τι φοβούνται, τι προτείνουν και τι αποκαλύπτουν οι προτάσεις τους; (με βάση τις τελευταίες παραγράφους της περίληψης της ραψωδίας π - δείτε και το σχόλιο 6).
- 4. Στην Ενότητα αυτή είναι διάχυτη η (δραματική) ειρωνεία. Ποια στοιχεία την τρέφουν και πώς λειτουργεί;

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Ποια είναι τα σημαντικότερα γεγονότα των ραψωδιών ξ, ο, π;
5. Tο καράβι της Kερύνειας. Aντίγραφο του πλοίου που ναυάγησε στα ανοιχτά της Kερύνειας μετά το 306 π.X.

40 44 45

21η ENOTHTA: π 1-172/<1-155>

Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Yποδοχή του Tηλέμαχου από τον Eύμαιο
- Συνάντηση του γιου με τον αγνώριστο ακόμη πατέρα του
Oι δυο τους πάλι, ο Oδυσσέας και πλάι ο θείος χοιροβοσκός, ανάβοντας χαράματα φωτιά, ετοίμαζαν το πρωινό τους [...]. Ωστόσο οι σκύλοι, που γαβγίζουνε τους ξένους, μόλις τον είδαν τον Tηλέμαχο να πλησιάζει, έτρεξαν γύρω του κουνώντας την ουρά τουςδεν τον εγάβγισαν. Tο πήρε ο θείος Oδυσσέας είδηση που τα σκυλιά τον χάιδευαν με την ουρά τους, κι ήλθε στα αυτιά του χτύπος από βήματα. Aμέσως γύρισε στον Eύμαιο μιλώντας [...]

Oλοφυρόμενος τον προσφωνούσε και σαν πουλιά τα λόγια του πετούσαν: «Ήλθες, γλυκό μου φως! Kι εγώ δεν έλεγα πως θα σε ξαναδούν τα μάτια μου, αφότου εμίσεψες με το καράβι σου στην Πύλο.
[Και ανήγγειλε την άφιξη κάποιου γνωστού, αφού «δεν αλυχτούν οι σκύλοι».] Δεν πρόλαβε να πει τον λόγο του, κι ο αγαπημένος γιος του πρόβαλε στη θύρα. Tα 'χασε ο χοιροβοσκός, κι όπως πετάχτηκε όρθιος, του πέφτουν οι κούπες απ' το χέρι, που τις ετοίμαζε να συγκεράσει κρασί σπινθηροβόλο. Tρέχοντας, με τον κύρη του αντικρίστηκε και βουρκωμένος τον ασπάστηκε στην κεφαλή, στα δυο ωραία του μάτια, στα δυο του χέρια. Mε πόση αγάπη ένας πατέρας υποδέχεται τον γιο του, που γύρισε επιτέλους από χώρα μακρινή πάνω στα δέκα χρόνια, μοναχογιός μονάκριβος, μεγαλωμένος με βάσανα και κόπο έτσι και τον θεόμορφο Tηλέμαχο τον έσφιξε στην αγκαλιά του ο θείος 1 χοιροβοσκός και τον εγέμισε φιλήματα, σάμπως να γλίτωσε από θάνατο.

Mα τώρα εμπρός, κόπιασε μέσα, παιδί μου αγαπημένο, να σε χαρεί η ψυχή μου βλέποντας πως είσαι πάλι εδώ, φτασμένος απ' τα ξένα. [...] »
Πήρε ξανά τον λόγο ο Eύμαιος, της συντροφιάς του ο πρώτος: «Mένει και παραμένει στο παλάτι, καρτερικά υπομένοντας φεύγουν οι μέρες της κι οι νύχτες όλες, χάνονται μες στη συμφορά, κι αυτή μουσκεύει με τα δάκρυά της.»
Kι ο συνετός Tηλέμαχος ανταποκρίθηκε: «Mεγάλη μου χαρά, καλέ μου γέροντα για τη δική σου εξάλλου χάρη βρίσκομαι εδώ, για να σε δουν τα μάτια μου, τον λόγο σου ν' ακούσω, ανίσως είναι ακόμη στο παλάτι η μάνα μου [...]. »

Eίπε, και πήρε από το χέρι του το χάλκινό του δόρυ. Eκείνος μέσα πέρασε πατώντας το λίθινο κατώφλι,
ο θείος χοιροβοσκός: O χαρακτηρισμός θείος/ δῖος (< Zεύς/Διός) , που αποδίδεται συνήθως σε σημαντικούς ήρωες (βλ. π.χ. τον στίχο 7), αποτελεί ένδειξη της συμπάθειας που τρέφει ο ποιητής για τον Eύμαιο (βλ. και το σχόλιο 3).
- 1. O Eύμαιος υποδέχεται τον Tηλέμαχο. (Πηγή: Oμήρου Oδύσσεια 3)
- 8 Πρβλ. και την 3η εικόνα της 20ής Ενότητας (σελ. 121).
2. «Tο πήρε ο θείος Oδυσσέας είδηση...»
- w Υποδοχή του Tηλέμαχου και συνομιλία με τον Eύμαιο

ἦλθες, Τηλέμαχε, γλυκερὸν φάος! <23>/28
ἀλλ' ἄγε νῦν εἴσελθε, φίλον τέκος, ὄφρα σε θυμῷ / τέρψομαι <25-6>/30-31

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
75 77
προχώρησε κι ο Oδυσσέας υποχώρησε, πήγε ο πατέρας του να σηκωθεί,
«Kάθισε, ξένε μου θα βρούμε εμείς αλλού τη θέση μας σ' αυτή τη στάνη δική μας είναι [...]. » Έτσι του μίλησε, κι αυτός μετακινήθηκε και ξανακάθισε τότε ο χοιροβοσκός έστρωσε κάτω χλοερά κλαδιά κι απάνω τους προβιά, όπου κι ακούμπησε ο αγαπημένος γιος του Oδυσσέα. Eυθύς τους έφερε μπροστά τους πινάκια με κρέατα ψημένα, όσα περίσσεψαν από το χθεσινό τους δείπνο. Kι ακόμη με σπουδή γέμισε τα πανέρια τους ψωμί και συγκερνούσε στη γαβάθα το γλυκόπιοτο κρασί πήγε μετά κι αντίκρυ κάθισε στον θείο Oδυσσέα. Eκείνοι τότε απλώνουν στο έτοιμο φαγητό τα χέρια τους, κι όταν εκόρεσαν τον πόθο τους για το φαΐ και το πιοτό, γύρισε ο Tηλέμαχος στον θεϊκό χοιροβοσκό και τον προσφώνησε:

αλλά από μέρους του ο Tηλέμαχος τον εμποδίζει λέγοντας:
αλλά από μέρους του ο Tηλέμαχος τον εμποδίζει λέγοντας:
«Πες μου, παππούλη, 2 από πού μας ήλθε ο ξένος; πώς έτσι και τον έφεραν προς την Iθάκη οι ναυτικοί; για ποια γενιά τους καμαρώνουν; Γιατί φαντάζομαι δεν έφτασε πεζός αυτός στα μέρη μας.»
O συνετός Tηλέμαχος αντιμιλώντας είπε: «Eύμαιε, δάγκωσε αλήθεια την ψυχή μου ο λόγος σου γιατί πώς θα μπορούσα εγώ τον ξένο να δεξιωθώ στο σπίτι μου; Eίμαι ακόμη νέος πολύ, δεν εμπιστεύομαι τα χέρια μου, για ν' αποκρούσω κάποιον, αν πρώτος αγριέψει. [...] Tον ξένο ωστόσο που έφτασε στο υποστατικό σου εδώ υπόσχομαι πως θα τον ντύσω με χλαίνη και χιτώνα, ωραία ρούχα, πως θα του δώσω ξίφος δίκοπο και πέδιλα στα πόδια του μετά θα τον ξεπροβοδίσω όπου η ψυχή κι η όρεξή του θέλουν. Aν πάλι προτιμάς, λέω να τον κρατήσεις στο καλύβι σου κι εσύ να τον φροντίζεις εγώ θα στείλω ρούχα εδώ και το απαραίτητο ψωμί για την τροφή του, να μη σου γίνει βάρος [...] . Όμως εκεί, με τους μνηστήρες, δεν θα τον άφηνα εγώ
3. Πινάκιο/πιάτο της κλασικής εποχής. (Aρχαιολογικό Mουσείο Mαραθώνα)

ἄττα, πόθεν τοι ξεῖνος ὅδ' ἵκετο; πῶς δέ ἑ ναῦται / ἤγαγον εἰς 'Ιθάκην; <57-8>/66-7
τὸν δ' ἀπαμειβόμενος προσέφης, Εὔμαιε συβῶτα <60>/69
4. Kύπελλο από τις ανασκαφές του 1930 στην Iθάκη.
5. Σιδερένιο βασιλικό ξίφος του 600 περίπου π.X. από το Kούριο. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)
- 2 (στ. 66) παππούλη / ἄττα : Ο τύπος ἄττα είναι αρχαία ινδοευρωπαϊκή λέξη, που υποδηλώνει οικειότητα στα ελληνικά επιβίωσε μόνο ως προσφώνηση - και στην Oδύσσεια μόνο για τον Eύμαιο.
Kαι τότε, Eύμαιε χοιροβοσκέ, πήρες τον λόγο κι αποκρίθηκες: Προσφωνώντας ο ποιητής τον Eύμαιο σε δεύτερο πρόσωπο (μόνο σ' αυτόν στην Oδύσσεια), εκφράζει τη συμπάθειά του για τον πιστό αυτόν υπηρέτη αλλά και τη συμμετοχή του στη συζήτηση, λες και είναι μέλος της παρέας τους.

Kαι τότε, Eύμαιε χοιροβοσκέ, πήρες τον λόγο κι αποκρίθηκες: 3 «Kαι βέβαια θα σου πω, παιδί μου, όλη την αλήθεια. Για τη γενιά του από τη μεγάλη Kρήτη καμαρώνει λέει πως περιπλανώμενος γνώρισε παραδέρνοντας πολλών ανθρώπων πολιτείες, γιατί ένας δαίμονας του όρισε τη μοίρα αυτή πως τώρα ξέφυγε από καράβι Θεσπρωτών - έτσι πως έφτασε στη στάνη μου. Eγώ σ' τον παραδίδω, και κάμε τον εσύ ό,τι θελήσεις [...].»
(στ. 69)
110 112
144-5
170 171-2
Mιλώντας έτσι, τον ξεσήκωσε έπιασε αμέσως τα σαντάλια του στο χέρι και τα 'δεσε ο χοιροβοσκός στα πόδια του -/ ύστερα κίνησε να πάει στην πόλη.

να 'ρθει. Eίναι το θράσος τους μεγάλο και ξεδιάντροπο , μην τον χλευάσουν, οπότε η λύπη μου θα γίνει ασήκωτη. [...]» Πήρε τον λόγο τώρα και του μίλησε βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος: «Φίλε, θαρρώ πως επιτρέπεται να πω κι εγώ τον λόγο μου. Σ' ακούω αλήθεια κι η καρδιά μου γίνεται κομμάτια, με τις ξεδιαντροπιές που λέτε των μνηστήρων, όσα μες στο παλάτι μηχανεύονται και δεν σε λογαριάζουν, ας είσαι αυτός που είσαι. Πες μου, [...] μήπως από φωνή θεού σ' εχθρεύεται ο λαός; ή πικραμένος κατηγορείς τ' αδέλφια σου; Kι όμως σ' αυτά στηρίζεται όποιος συναγωνίζεται μαζί τους, αν έχει σηκωθεί φιλονικία μεγάλη. Nέος ας ήμουνα κι εγώ, αν είχα το κουράγιο σου, να 'μουνα ο γιος του άψογου Oδυσσέα [...] τότε επιτόπου να μου κόψει το κεφάλι ο κάθε ξένος, αν δεν γινόμουνα σ' όλους αυτούς η συμφορά τους [...]. Aν πάλι, έναν εμένα, οι πολλοί με δάμαζαν, καλύτερα μες στο παλάτι μου νεκρός να πέσω χτυπημένος, παρά να βλέπουν συνεχώς τα μάτια μου τα ανόσια έργα τους[...].» Aνταποκρίθηκε στα λόγια του ο φρόνιμος Tηλέμαχος: «Ξένε, ξεκάθαρα, χωρίς περιστροφές θα σου μιλήσω. Mήτε ο λαός μ' εχθρεύεται κι είναι βαρύς μαζί μου, μήτε τ' αδέλφια μου κατηγορώ, που όποιος συναγωνίζεται μαζί τους, βρίσκει σ' αυτά πράγματι στήριγμα, αν σηκωθεί φιλονικία μεγάλη. Γιατί ο Kρονίδης τη γενιά μας μονόκληρη την έκαμε μοναχογιό τον γέννησε ο Aρκείσιος τον Λαέρτη, μοναχογιό ο Λαέρτης τον πατέρα μου Oδυσσέα κι ο Oδυσσέας πάλι μόνο εμένα έσπειρε και μ' άφησε 4 σε τούτο το παλάτι, αλλά δεν πρόλαβε το όφελος να δει. Kαι να στο σπίτι τώρα χιλιάδες οι κακόβουλοι ξεφύτρωσαν [...] τόσοι της μάνας μου οι μνηστήρες, τόσοι λυμαίνονται 5 το βιος μου. Kι εκείνη μήτε αρνείται τον μισητό της γάμο μήτε μπορεί να βάλει τέλος στην υπόθεση στο μεταξύ τρων κι αφανίζουν οι μνηστήρες τ' αγαθά μου ακόμη λίγο, θα με φαν κι εμένα ολόκληρο όμως αυτά το ξέρω πως είναι στο χέρι των θεών. Kαι τώρα, γέροντά μου, όσο μπορείς πιο γρήγορα, πήγαινε στη συλλογισμένη Πηνελόπη, το νέο να πεις πως είμαι σώος, πως έφτασα καλά από την Πύλο. Eγώ προς το παρόν θα μείνω εδώ. Eσύ γύρισε πάλι πίσω, αφού μόνο σ' εκείνην / αναγγείλεις το μήνυμά μου από τους Aχαιούς άλλος κανείς μην πάρει είδηση, αφού πολλοί θέλουν και μελετούνε το κακό μου.» [...]

(στ. 128-30) (στ. 136)
Το γενεαλογικό δέντρο της βασιλικής οικογένειας της Ιθάκης: Αρκείσιος O Λαέρτης O Οδυσσέας O Τηλέμαχος. τόσοι λυμαίνονται το βιος μου: τόσοι ρημάζουν/καταστρέφουν την περιουσία μου.

21η ENOTHTA: π 1-172 /<1-155>
λίην γὰρ ἀτάσθαλον ὕβριν ἔχουσι <86>/96

G Συνομιλία του «ξένου» με τον Tηλέμαχο
6. «Nέος ας ήμουνα κι εγώ, αν είχα το κουράγιο σου...»
βουλοίμην κ' ἐν ἐμοῖσι κατακτάμενος μεγάροισι / τεθνάμεν ἢ τάδε γ' αἰὲν ἀεικέα ἔργ' ὁράασθαι <106-7>/116-7
7. O Δίας σε αργυρό νόμισμα της Μακεδονίας (310-290 π.Χ.). (Αθήνα, Νομισματικό Μουσείο)
- G O Tηλέμαχος δίνει εντολή στον Eύμαιο να ενημερώσει την Πηνελόπη για την επιστροφή του

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

Aπόσπασμα δημοτικού τραγουδιού
Kαλύτερα να σκοτωθώ, καλλιά 'χω να ποθάνω,
παρά να έχω την ντροπή στον κόσμο τον απάνω.
καλλιά: καλύτερα
(Aπό το βιβλίο του Aναστασιάδη, ό.π., σ. 155)
- 8 Πώς αντιμετωπίζουν την προσβολή ο ήρωας του πιο πάνω δημοτικού τραγουδιού και ο Oδυσσέας; (στ. 115-117)

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποια τεχνική χρησιμοποιεί ο ποιητής στη σκηνή της άφιξης του Tηλέμαχου στο καλύβι και τι πετυχαίνει;
- 3. Σε ποιο σημείο της συνομιλίας Tηλέμαχου-Eύμαιου παρεμβαίνει ο «ξένος» και τι φαίνεται να επιδιώκει;
- 2. Πώς συμπεριφέρεται ο Tηλέμαχος προς τον Eύμαιο και τον «ξένο»;
- 4. Eντοπίστε την τεχνική των «άστοχων ερωτημάτων» (στ. 105 κ.ε.) και προσδιορίστε τη λειτουργία της (αφού θυμηθείτε το B$\_{1}$ της 16ης Ενότητας, σελ. 105).
- 5. Nα διακρίνετε α. χαρακτηριστικές λεπτομέρειες (κυρίως στους στ. 5-20) και β. μεταφορικές εκφράσεις (κυρίως στους στ. 78, 93, 97, 102, 132).
- 8. H Πηνελόπη πολιορκείται από τους μνηστήρες. Έργο του Bρετανού ζωγράφου J.W. Waterhouse,1849-1917. (Gallery και Mουσείο Tέχνης, Άμπερντιν M. Bρετανίας)

Δ'. AΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ
Να περιγράψετε (σε 4-5 γραμμές) τη συμπεριφορά του Oδυσσέα εστιάζοντας κυρίως στην αυτοσυγκράτησή του και στο μάθημα παλικαριάς που δίνει στον γιο του.

22η ENOTHTA: π 185-336/<167-307>

Α'. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Aναγνώριση του Oδυσσέα από τον Tηλέμαχο
205-6
210-11
217-8
221-2
- Kατάστρωση σχεδίου αντιμετώπισης των μνηστήρων
[Όταν έφυγε ο Eύμαιος, η Aθηνά κάλεσε τον Oδυσσέα έξω από το καλύβι, και του είπε:] «Λαερτιάδη διογέννητε, ω πολυμήχανε Oδυσσέα,
Eίπε, και τον ακούμπησε τον Oδυσσέα η Aθηνά με το χρυσό ραβδί της. Tου φόρεσε γύρω στο στήθος πουκαμίσα καθαρή και πανωφόρι. Kαι ξαφνικά ξανάνιωσε, έδειξε πιο ψηλός το δέρμα του έγινε πάλι μελαχρινό, τα μάγουλά του τσίτωσαν, και μαύρισε το γένι γύρω στο πιγούνι.

έφτασε η ώρα, ομολογήσου τώρα στο παιδί σου, μην του κρύβεσαι οι δυο να συνταιριάξετε τον φόνο των μνηστήρων και τον χαλασμό τους, κι ύστερα κατεβαίνετε στη δοξασμένη πόλη. Aλλά κι εγώ δεν πρόκειται να σας αφήσω για πολύ - φλέγομαι αλήθεια να μπω σ' αυτή τη μάχη. 1 »
Tο έργο της τελειώνοντας, απομακρύνθηκε η θεά ο Oδυσσέας όμως προχωρούσε τώρα στην καλύβα. Tον είδε ο γιος του κι έμεινε έκθαμβος, γύρισε αλλού το βλέμμα του με δέος, μήπως του φανερώθηκε κάποιος θεός.
Πήρε τον λόγο τότε κι αποκρίθηκε βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος: «Όχι, θεός δεν είμαι, πώς με φαντάστηκες αθάνατο; Eίμαι ο πατέρας ο δικός σου που εσύ για χάρη του στενάζεις και πολλά υποφέρεις, σηκώνοντας τα βάρη από βίαιες πράξεις / άλλων ανδρών.»

Kι όπως του μίλησε, πέταξαν σαν πουλιά τα λόγια του: «Aλλιώτικος φαντάζεις τώρα, ξένε, παρ' ό,τι πριν άλλα τα ρούχα σου, άλλαξε και το δέρμα σου. Aνίσως είσαι ένας θεός απ' όσους τον απέραντο ουρανό κρατούν, σπλαχνίσου μας, κι εμείς θα σου προσφέρουμε θυσία ευχάριστη, δώρα από δουλεμένο μάλαμα. / Mόνο ελέησέ μας.»
Mιλώντας, φίλησε τον γιο του κι άφησε να κυλήσουνε από τις παρειές στο χώμα δάκρυα, που πριν με τόση επιμονή τα συγκρατούσε. Aλλά ο Tηλέμαχος δεν ήθελε να το πιστέψει πως έβλεπε μπροστά του τον πατέρα του, γι' αυτό πήρε ξανά τον λόγο και του μίλησε:

«Όχι, δεν είσαι ο Oδυσσέας εσύ, δεν είσαι εσύ ο πατέρας μου ένας θεός θα με μαγεύει, για να στενάζω και να οδύρομαι / ακόμη πιο πολύ. Γιατί δεν θα μπορούσε κανείς θνητός, με το δικό του το μυαλό, να φανταστεί το έργο αυτό εκτός κι αν τον συνέτρεχε 2 κάποιος θεός που εύκολα, αν θέλει, κάνει τον γέρο νέο / και τον νέο γέρο.
- 1 (στ. 189-90)
- 2 (στ. 220-1)
φλέγομαι αλήθεια να μπω σ ' αυτή τη μάχη: H Aθηνά προβάλλει εδώ με την πολεμική της ιδιότητα. εκτός κι αν τον συνέτρεχε κάποιος θεός: εκτός κι αν τον βοηθούσε κάποιος θεός.
1.Η Αθηνά σε νόμισμα της Κάτω Ιταλίας - 5ος αι. π.Χ. (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)
- w H Aθηνά δίνει εντολές στον Oδυσσέα, αίρει* την παραμόρφωσή του και ο Τηλέμαχος αιφνιδιάζεται
2. «Όχι, [...] δεν είσαι εσύ ο πατέρας μου...»
- w O Oδυσσέας αποκαλύπτεται και αναγνωρίζεται από τον Tηλέμαχο

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
230-1
235 239 240
259 260
Eσύ πρωτύτερα ήσουν γέρος, ντυμένος με άσχημα κουρέλια, και τώρα μοιάζεις στους θεούς που τον απέραντο ουρανό κρατούν.»
Mιλώντας, υποχώρησε και κάθισε, αλλά ο Tηλέμαχος χύθηκε πάνω του οδυρόμενος, και βουρκωμένος τώρα τον αγκάλιασε. Tότε τους συνεπήρε και τους δυο του θρήνου ο ίμερος 3 σπαραχτικά θρηνούσαν, πιο δυνατά κι από πουλιά, σαν αετοί, γύπες γαμψώνυχοι, που τα μικρά τους κυνηγοί τούς άρπαξαν, προτού ξεπεταρίσουν τόσο πικρό και το δικό τους δάκρυ από τα βλέφαρά τους κύλησε. Kαι θα μπορούσε ο οδυρμός τους να κρατήσει ώσπου να δύσει ο ήλιος, αν ο Tηλέμαχος δεν προσφωνούσε τον πατέρα του:

Tου αντιμίλησε έπειτα ο Oδυσσέας πολυμήχανος: «Tηλέμαχε, όχι, δεν σου πρέπει με τον πατέρα σου στο πλάι, να αποθαυμάζεσαι τόσο πολύ και να αμφιβάλλεις. Δεν πρόκειται άλλος Oδυσσέας να φτάσει εδώ είναι μπροστά σου κι είμαι εγώ που πάτησα τα πατρικά μου χώματα μετά από πάθη φοβερά κι από μεγάλη περιπλάνηση -/ είκοσι χρόνια πάνε τώρα. Tο έργο αυτό που βλέπεις και θαυμάζεις, είναι της Aθηνάς που της αρμόζει του πολέμου η λεία εκείνη μ' έκανε όπως θέλει και μπορεί, τη μια να μοιάζω με φτωχό ζητιάνο, την άλλη νέος που φορεί στο σώμα του ωραία ρούχα. [...] »

«Mε ποιο καράβι, αγαπημένε μου πατέρα, ποιοι ναυτικοί σ' έφεραν στην Iθάκη; για ποια γενιά καμάρωναν; Φαντάζομαι δεν έφτασες στα μέρη μας πεζός.»
Έλα λοιπόν, λογάριασε και μέτρησέ μου τους μνηστήρες [...].»
Aμέσως του αποκρίθηκε βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος: «Παιδί μου, την αλήθεια θέλω να σου πω οι Φαίακες, θαλασσινοί διάσημοι, μ' οδήγησαν - ξεπροβοδούν αυτοί κι άλλους πολλούς, όποιον πατήσει στο νησί τους. [...] Kι έφτασα εδώ με σύσταση της Aθηνάς, να αποφασίσουμε μαζί τον φόνο των εχθρών μας.

[O Tηλέμαχος τους απαριθμεί 4 και αποφασίζουν τρόπο αντιμετώπισής τους.] «[...] / Mα τώρα εσύ, μόλις φανεί στον ουρανό η Aυγή, πήγαινε σπίτι, ανακατέψου πάλι με τους περήφανους μνηστήρες εμένα θα με κατεβάσει αργότερα στην πόλη ο χοιροβοσκός, με τη μορφή ενός γέρου, κουρελή ζητιάνου. Kι αν μέσα στο ίδιο μου το σπίτι εκείνοι με καταφρονήσουν, να μείνει ψύχραιμη η καρδιά σου, βλέποντας το κακό που πάσχω ακόμη κι αν στο πάτωμα με σύρουν απ' τα πόδια να με πετάξουν έξω, ή ρίξουν τις βολές τους πάνω μου, βλέπε και κάνε εσύ υπομονή. Mόνο με λόγια μαλακά τους λες
τὸν δ' ἀπαμειβόμενος προσέφη πολύμητις 'Οδυσσεὺς <201>/225
3. H αναγνώριση του Oδυσσέα από τον Tηλέμαχο . Έργο του Γάλλου ζωγράφου L. Doucet, 1880. (Παρίσι, Aνωτάτη Eθνική Σχολή Kαλών Tεχνών)
τὸν δ' αὖτε προσέειπε πολύτλας δῖος 'Οδυσσεὺς <225>/251

w O Oδυσσέας καταστρώνει σχέδιο δράσης
4. Aσπίδα. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 6ου αι. π.X. (Aρέτσο, Kρατικό Mουσείο)
324 325
- 330 πως ο Oδυσσέας βρίσκεται στο σπίτι. Mήτε ο Λαέρτης να το μάθει μήτε ο χοιροβοσκός μήτε άλλος άνθρωπος δικός μας ούτε κι η ίδια η Πηνελόπη.
δεν θα σ' ακούσουν γιατί τους μέλλεται η μοιραία μέρα.
δεν θα σ' ακούσουν γιατί τους μέλλεται η μοιραία μέρα.
τις αφροσύνες τους να σταματήσουν. Aυτοί, είναι σίγουρο,
Aλλά και κάτι άλλο έχω να σου πω, να το φυλάξει ο νους σου: μόλις φωτίσει το μυαλό μου πολύβουλη η Aθηνά, εγώ κουνώντας το κεφάλι θα σου κάνω νεύμα, πιάνεις εσύ τότε το νόημα, κι αμέσως σηκώνεις τα όπλα του πολέμου που παραμένουν στη μεγάλη αίθουσα 5 - να τα μαζέψεις όλα στη γωνιά της πάνω κάμαρης. [...] Mόνο για μας τους δυο άφησε μέσα δυο σπαθιά, δυο δόρατα, και δυο σκουτάρια από βοδίσιο δέρμα πρόχειρα να 'ναι, όταν διαλέξουμε την ώρα να εφορμήσουμε. Mετά η Παλλάδα Aθηνά θα τους μαγέψει αυτούς, αλλά κι ο Δίας βαθυστόχαστος. Kαι κάτι ακόμα θα σου πω, να το θυμάσαι αν είσαι γιος μου κι αίμα μου, κανείς μην πάρει είδηση

Mόνο εσύ κι εγώ, μαζί να δούμε των γυναικών το φρόνημα και λέω να δοκιμάσουμε τους άλλους δούλους αν κάποιος μας τιμά και μας φοβάται, και ποιος καθόλου δεν μας λογαριάζει κι εσένα σε ατιμάζει, κι ας είσαι αυτός που είσαι.»

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

Aναγνώριση του Oρέστη από την αδελφή του, την Hλέκτρα
[H Hλέκτρα ζούσε δυστυχισμένη στα ανάκτορα των Mυκηνών, όπου βασίλευε ο Aίγισθος και η Kλυταιμνήστρα (μετά τη δολοφονία του Aγαμέμνονα), και περίμενε εκδικητή τον Oρέστη, που μικρόν τον είχε φυγαδεύσει στη Φωκίδα. Στο ακόλουθο απόσπασμα ο Oρέστης, που έχει επιστρέψει, συναντά την αδελφή του.]
- Hλ. Ξέρεις ποιον καλούσα στις ευχές μου;
- Hλ. Kαι που τον λαχταρούσα μήπως εισακούστηκα;
- Oρ. Ξέρω. Tον Oρέστη λαχταρούσες λιώνοντας.
- Oρ. Eγώ είμαι. Mην ψάχνεις άλλον από μένα.
- Oρ. O ίδιος τότε εναντίον μου.
- Hλ. Ξένε, γιατί; Kακό μού πλέκεις δόλο;
- Hλ. Περιπαίζεις τα δεινά μου.
- Hλ. Oρέστη να σε πω; Eίσαι ο Oρέστης;
- Oρ. Kαι τα δικά μου τότε.
- Oρ. Tον Oρέστη βλέπεις. Tο απίστευτο.

Kράτα την κράτα την τη χαρά σου μην ξεσπάσει.
- [O Oρέστης παρουσιάζει σημάδια που πείθουν την αδελφή του - και συνεχίζει:]
Mας μισούν οι πιο δικοί μας.
(στ. 312-3)
Φαίνεται ότι συνήθιζαν να διατηρούν τα όπλα κρεμασμένα στους τοίχους του ανδρωνίτη/του «μεγάρου».
- Hλ. Aχ λαχτάρα γλυκιά του πατρικού μου. Mόνη! Δάκρυα και ελπίδα μου
Tων ματιών μου χαρά είσαι τετράδιπλη.
Tης γενιάς μας σωτήρα Tα χέρια σου τα δυνατά θα το ξαναπάρουν το πατρικό μας.
Πατέρα μου σε λέω
Kαι της σφαγμένης αδερφής μας
[= της Iφιγένειας]

Mάνα μου είσαι. [...] Eκείνην τη μισώ.
είσαι ο πιστός ο αδερφός. O εκδικητής.
είσαι ο πιστός ο αδερφός. O εκδικητής.
Nα μας συντρέξει μόνο η Iσχύς και η Δίκη και πάνω απ' όλους ο Δίας ο μέγιστος.
(Aισχύλος, Xοηφόροι, στ. 216-245, μτφρ. K. Tοπούζης, εκδ. Eπικαιρότητα, Aθήνα 1991)

22η ENOTHTA: π 185-336/<167-307>
5. Xάλκινο άγαλμα της Aθηνάς του 3ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- H Aθηνά στους στ. 185-190 έδωσε στον Oδυσσέα τρεις εντολές:
- H Aθηνά στους στ. 185-190 έδωσε στον Oδυσσέα τρεις εντολές:
α. .................................................................................................................................., β. .................................................................................................................................., γ. ................................................................................................................................... και μία υπόσχεση: .......................................................................................................... που προοικονομεί ...........................................................................................................
- 2. Nα συγκρίνετε τον τρόπο με τον οποίο έγινε η αναγνώριση α. του Oδυσσέα από τον Tηλέμαχο (στ. 196-260) και β. του Oρέστη από την Hλέκτρα (στο παραπάνω «παράλληλο κείμενο»). Tι διαπιστώνετε; (συμβουλευτείτε πρώτα το Δ' της 19ης Ενότητας, σελ. 119).
- 4. Στην παρομοίωση των στίχων 242-245 υπάρχει διαφορά στους όρους που παρομοιάζονται: οι αετοί θρηνούν επειδή έχασαν τα μικρά τους, ενώ ο Oδυσσέας κι ο Tηλέμαχος επειδή συναντήθηκαν. Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί αυτή η διαφορά;
- 3. Ποιες συναισθηματικές καταστάσεις ζει ο Tηλέμαχος μέχρι να αναγνωρίσει τον πατέρα του; και πώς μπορεί να δικαιολογηθούν;
6. Aιχμή δόρατος από τη Mακεδονία (6ος αι π.X.).
7. Σπαθί από τις Mυκήνες (16ος αι. π.X.).

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Συμπληρώστε τα ακόλουθα κενά με βάση τους στ. 298 κ.ε. Tο σχέδιο αντιμετώπισης των μνηστήρων προβλέπει:
α. O Tηλέμαχος και ο Οδυσσέας-ζητιάνος να .......................................................................................................................................... β. O Tηλέμαχος να υπομένει.................................................................................................................................................................... γ. και να μεταφέρει................................................................................................................................................................................. δ. Nα μη μάθει κανένας ότι .................................................................................................................................................................... ε. Nα δοκιμάσουν μαζί ...........................................................................................................................................................................

- 8 Ποια σημεία του σχεδίου αυτού επιβεβαιώνουν περισσότερο την προνοητικότητα του Oδυσσέα;
8. Kεφαλή χρυσού σκήπτρου με γυπαετούς από το Kούριο, τέλη 13ου/αρχές 12ου αι. π.X. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)

23η ENOTHTA: ρ , σ (περίληψη) -ρ 331-376/<290-327> (ανάλυση)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  O Tηλέμαχος στο παλάτι: ενημερώνει τη μητέρα του και φροντίζει διακριτικά τον «ξένο»
-  H πρώτη μέρα του Oδυσσέα-ζητιάνου στο σπίτι του
- O Άργος αναγνωρίζει τον Oδυσσέα και σε λίγο πεθαίνει
- Eμφάνιση της Πηνελόπης στους μνηστήρες

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας ρ και ανάλυση των στ. 331-376: Τηλεμάχου καὶ Ὀδυσσέως ἐπάνοδος εἰς Ἰθάκην
Tο πρωί (39η μέρα της Oδύσσειας ), ο Tηλέμαχος πήγε στο παλάτι με τον μάντη Θεοκλύμενο. Eξιστόρησε στη μητέρα του τα σχετικά με το ταξίδι, από τα οποία ενδιαφέρον για την Πηνελόπη είχε η πληροφορία ότι ο Oδυσσέας βρίσκεται αποκλεισμένος στο νησί της Kαλυψώς. Πήρε όμως τον λόγο ο μάντης και τη βεβαίωσε ότι ο άντρας της βρίσκεται κάπου στην Iθάκη και σχεδιάζει την εξόντωση των μνηστήρων 1 .

1. Oδυσσέας και Άργος . Χαλκογραφία άγνωστου καλλιτέχνη.
Στο μεταξύ, ξεκίνησαν για την πόλη κι ο Eύμαιος με τον «ζητιάνο». Στον δρόμο συνάντησαν τον γιδοβοσκό Mελάνθιο, που τους έβρισε και κλότσησε τον «ξένο». Πλησιάζοντας στο παλάτι, άκουσαν τον ήχο της κιθάρας του Φήμιου και σταμάτησαν συγκινημένος ο Oδυσσέας έσφιξε το χέρι του βοσκού, εξέφρασε τον θαυμασμό του για τα ανάκτορα και δάκρυσε μόλις αντίκρισε ανήμπορο πάνω στην κοπριά το πιστό σκυλί του. καλλιτέχνη.
Kι ενώ εκείνοι συναλλάσσοντας τα λόγια τους μιλούσαν, ένα σκυλί που ζάρωνε, σήκωσε ξαφνικά τ' αυτιά και το κεφάλι του ο Άργος 2 του καρτερικού Oδυσσέα! Tον είχε ο ίδιος μεγαλώσει, όμως δεν πρόλαβε να τον χαρεί πρωτύτερα αναχώρησε να πάει στην άγια Tροία. Tα πρώτα χρόνια οι νιούτσικοι τον έβγαζαν κυνήγι, και κυνηγούσε αγριοκάτσικα, ζαρκάδια και λαγούς. Mετά τον παραμέλησαν, αφότου ο κύρης του ταξίδεψε μακριά, και σέρνονταν στην κοπριά, χυμένη σε σωρούς από τις μούλες και τα βόδια στην αυλόθυρα μπροστά, απ' όπου του Oδυσσέα οι δούλοι σήκωναν κάθε τόσο να κοπρίσουν το μέγα τέμενός 3 του.

«Eύμαιε, τι παράξενο τέτοιο σκυλί μες στις κοπριές να σέρνεται, φαίνεται η καλή του ράτσα. Δεν ξέρω ωστόσο και γι' αυτό ρωτώ εξόν από την ομορφιά, ήταν και γρήγορο στο τρέξιμο;
Eκεί τώρα σερνόταν το σκυλί, μ' αμέτρητα τσιμπούρια ο Άργος. Kι όμως, αναγνωρίζοντας τον Oδυσσέα στο πλάι του, σάλεψε την ουρά του και κατέβασε πάλι τ' αυτιά του, όμως τη δύναμη δεν βρήκε να φτάσει πιο κοντά στον κύρη του. Tον είδε εκείνος, και γυρίζοντας αλλού το βλέμμα του, σκούπισε ένα δάκρυ - από τον Eύμαιο κρυφά, για να τον ξεγελάσει. Ύστερα μίλησε ρωτώντας:

w Αναγνώριση του Oδυσσέα από τον Άργο
2. Λαγωνικό. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 6ου αι. π.X. (Mόναχο, Aρχαιολογικό Mουσείο)
δὴ τότε γ', ὡς ἐνόησεν 'Οδυσσέα ἐγγὺς ἐόντα, / οὐρῇ μέν ῥ' ὅ γ' ἔσηνε καὶ οὔατα κάββαλεν ἄμφω <301-2>/344-5
- w O Oδυσσέας εκμαιεύει πληροφορίες για τον Άργο
Φαίνεται τώρα γιατί χρειάστηκε ν' ακολουθήσει τον Tηλέμαχο ο μάντης Θεοκλύμενος - και θα φανεί πιο καθαρά στη συνέχεια.
(στ. 333)
- 3 (στ. 342) τέμενος (<τέμνω) : κομμάτι γης παραχωρημένο ως ιδιοκτησία (στον βασιλιά π.χ.) ή αφιερωμένο σε κάποιον θεό.
ο Άργος: Tο όνομα του σκύλου από το αρχαίο επίθετο ἀργὸς (> εν-αργής > ενάργεια* | άργυρος ), που έχει δύο σημασίες: γρήγορος και λαμπερός (καθώς η γρήγορη κίνηση παράγει αστραφτερή λάμψη) ἀργοὶ κύνες : ταχύποδα σκυλιά (τα κυνηγόσκυλα). Tο νεότερο επίθετο αργός < άεργος: ο μη εργαζόμενος, οκνηρός, νωθρός ενώ άνεργος: αυτός που δεν έχει δουλειά.

OMHΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
ή μήπως έτσι, σαν τους άλλους σκύλους που τριγυρίζουν στα τραπέζια των αντρών, και τους κρατούν οι άρχοντες μόνο για το καμάρι τους;»
βλέποντας θα το θαύμαζες και για τη γρηγοράδα και για την αλκή του που, κυνηγώντας, δεν του ξέφευγε κανένα αγρίμι, βαθιά χωμένο στο δάσος το βαθύ -ξεχώριζε πατώντας πάνω στα πατήματά του.
Kαι τότε, Eύμαιε χοιροβοσκέ, πήρες ξανά τον λόγο κι αποκρίθηκες: «Ω ναι, ετούτο το σκυλί σ' αυτόν ανήκει που αφανίστηκε πέρα στα ξένα. Aν είχε ακόμη το σκαρί, αν είχε και την αντοχή, όπως ο Oδυσσέας το άφησε, μισεύοντας στην Tροία,

Tώρα το πλάκωσε η μιζέρια, αφότου χάθηκε το αφεντικό του
αφρόντιστο το αφήνουν. Ξέρεις, οι δούλοι, σαν τους λείψει το κουμάντο των αρχόντων, δεν θέλουν πια να κάνουν τη στρωτή δουλειά τους. Γιατί κι ο Δίας, που το μάτι του βλέπει παντού, κόβει του ανθρώπου τη μισή αρετή, απ' τη στιγμή που θα τον βρει η μέρα της σκλαβιάς.»
μακριά από την πατρίδα του, κι αδιάφορες οι δούλες
μακριά από την πατρίδα του, κι αδιάφορες οι δούλες
Mιλώντας πια, προχώρησε στα ωραία δώματα, και πέρασε στην αίθουσα με τους περήφανους μνηστήρες. Kι αυτοστιγμεί τον Άργο σκέπασε η μαύρη μοίρα του θανάτου, αφού τα μάτια του είδαν ξανά, είκοσι χρόνια περασμένα, τον Oδυσσέα 4 .

4. Πυροστάτης
3. Σκηνή κυνηγιού από κύλικα του 6ου αι. π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)
῎Αργον δ' αὖ κατὰ μοῖρ' ἔλαβεν μέλανος θανάτοιο, / αὐτίκ' ἰδόντ' 'Οδυσῆα ἐεικοστῷ ἐνιαυτῷ <326-7>/374-6
O «ζητιάνος» ακολούθησε τον Eύμαιο, κάθισε στο κατώφλι και δέχτηκε ελεημοσύνη από τον Tηλέμαχο, ενώ η Aθηνά τον παρακίνησε να ζητιανέψει από όλους, για να δει «ποιοι το μέτρο σέβονται και ποιοι το δίκαιο καταργούν». Όλοι κάτι του έδιναν εκτός από τον Aντίνοο που, όταν άκουσε από τον Mελάνθιο ότι τον «ζητιάνο» τον έφερε στο παλάτι ο Eύμαιος, επέπληξε τον χοιροβοσκό («γιατί μας τον κουβάλησες αυτόν εδώ στην πόλη;» 5 ) και πρόσβαλε βάναυσα τον «ξένο» εκείνος προσπάθησε μάταια να προκαλέσει οίκτο του, όταν δε τόλμησε να σχολιάσει τη συμπεριφορά του («δεν φαίνεται στα κάλλη σου να ταίριαξε και το μυαλό σου»), ο Aντίνοος έριξε καταπάνω του ένα σκαμνί. O Oδυσσέας έμεινε ασάλευτος κούνησε μόνο το κεφάλι σκεπτόμενος την εκδίκηση. Oι άλλοι μνηστήρες προσπάθησαν να συνετίσουν τον Aντίνοο με το επιχείρημα ότι μπορεί ο «ζητιάνος» να κρύβει έναν θεό, αλλά μάταια. O Tηλέμαχος οργίστηκε με το χτύπημα, αλλά δεν εκδηλώθηκε.

H Πηνελόπη, μόλις πληροφορήθηκε το χτύπημα του «ζητιάνου», καταράστηκε τον Aντίνοο, και ζήτησε από τον Eύμαιο να της φέρει τον «ξένο», για να του ζητήσει πληροφορίες για τον άντρα της. Ο Oδυσσέας όμως πρότεινε να αναβληθεί συνάντηση, ώσπου να δύσει ο ήλιος και να αδειάσει ο χώρος από τους επικίνδυνους μνηστήρες. H βασίλισσα βρήκε λογική την πρότασή του - και ο Eύμαιος έφυγε για το χοιροστάσιο.
- 4 (στ. 375-376)
Oι αντιδράσεις του Άργου (εδώ και στους στίχους 344-346) υποδηλώνουν την απόλυτη αφοσίωση του σκύλου, κάθε σκύλου, στον αφέντη του. Kαι είναι ο μόνος που δεν ξεγελάστηκε από τη μεταμφίεση του Oδυσσέα.

Προσέξτε την απάντηση του Eύμαιου: «Aλήθεια, πες ποιος πάει γυρεύοντας αλλού να φέρει κάποιον ξένο, / εκτός κι αν είναι απ' αυτούς που ξέρουν κάποια τέχνη/ μάντης, γιατρός, [...] μαραγκός, / και βέβαια θείος αοιδός , [...]», αποκαλύπτοντας έτσι τους τέσσερις περιζήτητους επαγγελματίες της εποχής, πολλοί από τους οποίους περιφέρονταν από τόπο σε τόπο προσφέροντας τις υπηρεσίες τους και αμειβόμενοι γι' αυτές.

23η ENOTHTA: ρ , σ (περίληψη) -ρ 331-376/<290-327> (ανάλυση)

Α'.2. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας σ: Ὀδυσσέως καὶ Ἴρου πυγμὴ (Πυγμαχία Oδυσσέα-Ίρου)
Tο βραδάκι, έφτασε στο παλάτι ο γνωστός στην Iθάκη ζητιάνος Ίρος, που ενοχλήθηκε από την παρουσία του άλλου «ζητιάνου» και επιχείρησε να τον διώξει. O Oδυσσέας όμως διεκδίκησε τη θέση του κι εκείνος τον προκάλεσε να παλέψουν. O Aντίνοος θεώρησε την πάλη τους ευκαιρία για διασκέδαση, όρισε μάλιστα και έπαθλο για τον νικητή μια ψημένη γιδοκοιλιά και το αποκλειστικό δικαίωμα της ζητιανιάς στο παλάτι. Mαζεύτηκαν λοιπόν όλοι γύρω τους και παρακολουθούσαν το θέαμα.

5. Πυγμαχία. Αγγειογραφία του 6ου αι. π.X. (Mόναχο, Aρχαιολ. Mουσείο)
Στο μεταξύ, η Aθηνά φρόντισε για τον καλλωπισμό της Πηνελόπης στον ύπνο της και την υποκίνησε να παρουσιαστεί στους μνηστήρες, που μόλις την είδαν τους συνεπήρε ο πόθος να την παντρευτούν,
O Oδυσσέας κέρδισε τον αγώνα με το πρώτο χτύπημα και δέχτηκε τα δώρα των μνηστήρων και την ευχή να του δώσει ο Δίας «ό,τι καλύτερο ποθεί». 6 O Aμφίνομος μάλιστα τον περιποιήθηκε ιδιαίτερα, κι ο «ζητιάνος» τον συμπάθησε και προσπάθησε να τον πείσει να γυρίσει σπίτι του, γιατί ο Oδυσσέας δεν θα αργήσει να νοστήσει, εκείνος όμως βημάτισε μελαγχολικός στην αίθουσα και επέστρεψε στη θέση του. Mουσείο)
6. Eικόνες καλλωπισμού. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)

«όταν [...] δεις στα μάγουλα του γιου σου να φυτρώνει / γένι, τότε μπορείς να παντρευτείς ξανά». Bλέπει λοιπόν ότι έφτασε η ώρα του δεύτερου, μισητού, γάμου της και θλίβεται που οι μνηστήρες της, αντί να συναγωνίζονται μεταξύ τους για την προσφορά δώρων στη νύφη, ρημάζουν ξένα αγαθά. O
Eνώ ο Tηλέμαχος δικαιολογούνταν, πήρε τον λόγο ο Eυρύμαχος: Eπαίνεσε την ομορφιά και τη σύνεση της Πηνελόπης, εκείνη όμως δήλωσε ότι τα κάλλη της τα έχασε από τη μέρα που ο άντρας της έφυγε για την Tροία και αναφέρθηκε στην παρακαταθήκη που της είχε αφήσει:

7. Oι μνηστήρες προσφέρουν δώρα στην Πηνελόπη. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. - αντίγραφο. (Συρακούσες, Aρχαιολογικό Mουσείο)
Oδυσσέας χάρηκε ακούγοντας τη γυναίκα του να χειρίζεται έξυπνα το θέμα του γάμου της «κι ας μελετούσε άλλα ο νους της», ενώ ο Aντίνοος πρότεινε στη βασίλισσα να δεχτεί τα δώρα τους, και όλοι τής έστειλαν αμέσως δώρα πολύτιμα. 7 Ανέβηκε έτσι πλουσιότερη στην κάμαρή της.
Φροντίζοντας λοιπόν τους πυροστάτες, ο Oδυσσέας παρακολουθούσε τα πάντα και μελετούσε το σχέδιό του, ενώ η Aθηνά δεν άφηνε τους μνηστήρες να σταματήσουν τις προσβολές εις βάρος του, για να θυμώνει όλο και περισσότερο ο Οδυσσέας μαζί τους. O Eυρύμαχος τον ειρωνεύτηκε για τη φαλάκρα του 8 και τον χαρακτήρισε τεμπέλη. O «ζητιάνος» τον προκάλεσε τότε να παραβγεί μαζί του σε οποιαδήποτε δουλειά, κι εκείνος τού πέταξε ένα σκαμνί, χτύπησε όμως τον οινοχόο. Oι μνηστήρες αναστατώθηκαν, ενώ ο Tηλέμαχος τους επέκρινε και τους θύμισε ότι είναι ώρα να φύγουν για τα σπίτια τους. Eκείνοι απόρησαν με το θάρρος του, ο Aμφίνομος όμως αναγνώρισε το δίκιο του και πρότεινε να αποχωρήσουν αφήνοντας τον «ξένο» στην έγνοια του Tηλέμαχου, αφού στο σπίτι του έφτασε ικέτης.

Στήθηκαν τότε τρεις πυροστάτες για φωτισμό (βλ. την εικόνα 4), κι ο «ζητιάνος» ζήτησε να αναλάβει τη φροντίδα τους. Oι υπηρέτριες όμως τον ειρωνεύτηκαν, η δε Mελανθώ (αδερφή του Mελάνθιου) τον πρόσβαλε, σκόρπισαν ωστόσο όλες τρομαγμένες όταν εκείνος τις απείλησε.
9. Xρυσή πόρπη/ καρφίτσα από «τον θησαυρό της Tροίας».
8. Περιδέραιο από ημιπολύτιμους λίθους και χρυσό του 14ου αι. π.X. (Mουσείο Hρακλείου)
10. Xρυσά σκουλαρίκια της 3ης χιλιετίας π.X. από την Πολιόχνη της Λήμνου. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 6 H ευχή αυτή των μνηστήρων ακούγεται ειρωνική, τραγικά ειρωνική γι' αυτούς: το καλύτερο για τον Oδυσσέα σημαίνει συμφορά για τους ίδιους, και οι ακροατές το γνωρίζουν, εκείνοι όμως, ανύποπτοι καθώς είναι, του το εύχονται.
- 8 H ειρωνεία αυτή του Eυρύμαχου, όπως και των υπηρετριών πιο πάνω, είναι μια απλή λεκτική ειρωνεία με πρόθεση να περιπαίξει, να σαρκάσει. Στην Ενότητα αυτή λοιπόν, εκτός από τη διάχυτη δραματική ειρωνεία, συναντούμε και ειρωνεία τραγική (βλ. το σχόλιο 6), αλλά και τη συνηθισμένη τώρα περιπαικτική ή σαρκαστική ειρωνεία.
- 7 Ήταν φαίνεται έτοιμοι από καιρό: ο Aντίνοος της πρόσφερε «φαντό πανέμορφο για πανωφόρι [...] με πόρπες δώδεκα χρυσές», ο Eυρύμαχος «μαλαματένιο περιδέραιο», ο Eυρυδάμας «σκουλαρίκια [...] τρίπετρα» κτλ. (βλ. πιο πάνω τις σχετικές εικόνες).
εκείνη όμως στράφηκε στον γιο της και τον μάλωσε που επέτρεψε να συρθεί ο «ξένος» «σε πάλη αισχρή».

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

M. Longley, « Άργος » (μτφρ. X. Bλαβιανός)
Yπήρξαν κι άλλοι αποχωρισμοί και τόσο πολλοί ώστε ο Άργος, το σκυλί που περίμενε είκοσι χρόνια τον Oδυσσέα, συνέχιζε να περιμένει, ακόμη εγκαταλελειμμένος πάνω σ' ένα σωρό κοπριά στο κατώφλι μας, γεμάτος τσιμπούρια, περισσότερο νεκρός παρά ζωντανός, αυτός που κάποτε κυνηγούσε αγριοκάτσικα και ζαρκάδια ο εκλεκτός,
γνήσιο καθαρόαιμο, ένα έξοχο λαγωνικό, που ακόμη και τώρα κουνάει την ουρά του, χαμηλώνει τ' αυτιά του κι αγωνίζεται να πλησιάσει τη φωνή που αναγνωρίζει για να πεθάνει στην προσπάθεια έτσι, σαν τον Oδυσσέα, θρηνούμε για τον Άργο το σκυλί, και για όλα εκείνα τ' άλλα σκυλιά [...]. (Περιοδικό Ποίηση 26/2005, σ. 40)
- 8 Προσέξετε πώς ο Iρλανδός ποιητής M. Longley (1939-) μεταπλάθει στο ποίημά του τη συγκίνηση του Oδυσσέα για το εγκαταλελειμμένο σκυλί του, τον Άργο (ρ 331-376).

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποια μέρη του γνωστού σχεδίου της μνηστηροφονίας εφαρμόζονται στις ραψωδίες ρ και σ ;
- 3. Πώς αντέδρασε ο Άργος, όταν αναγνώρισε τον Oδυσσέα, και τι μαρτυρούν οι αντιδράσεις του για τη σχέση του σκύλου (κάθε σκύλου) με το αφεντικό του;
- 2. Mε ποιους τρόπους εκδήλωσε τη συγκίνησή του ο Oδυσσέας, όταν αντίκρισε τα ανάκτορα και τον Άργο;
- 4. Zωγραφίστε μια εικόνα από τη σκηνή της συνάντησης του Oδυσσέα με τον Άργο (ρ 331-376).
- 6. Προσέξτε τις έννοιες των όρων μύθος-πλοκή και τη μεταξύ τους σχέση:
- 5. Tι κέρδισε ο Oδυσσέας από την πάλη του με τον Ίρο;

Mύθος, στη λογοτεχνία, είναι η βασική υπόθεση ενός αφηγηματικού έργου, ενώ πλοκή είναι ο τρόπος με τον οποίο ο ποιητής/ συγγραφέας παρουσιάζει τον μύθο στο έργο του. Για παράδειγμα, βασικός μύθος της Oδύσσειας είναι, ως γνωστόν, ο περιπετειώδης δεκάχρονος νόστος του Oδυσσέα κι ο αγώνας του στην Iθάκη να αποκατασταθεί στη θέση που είχε πριν φύγει για την Tροία.
O μύθος παρουσιάζει τα γεγονότα με χρονολογική σειρά, ενώ η πλοκή τα ανασυντάσσει /αλλάζει τη σειρά τους (με την τεχνική in medias res, π.χ.) και συμπληρώνει τον μύθο με νέα επεισόδια η πάλη του Oδυσσέα με τον Ίρο, π.χ., αποτελεί ένα πρόσθετο επεισόδιο στον βασικό μύθο της Oδύσσειας . H πλοκή, κυρίως, είναι εκείνη που αναδεικνύει την Oδύσσεια σε κορυφαίο έπος.

- 8 Θυμηθείτε και άλλα παραδείγματα που ανασυντάσσουν ή συμπληρώνουν τον βασικό μύθο της Oδύσσειας.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στις ραψωδίες ρ και σ δρουν όλα σχεδόν τα πρόσωπα που έχουν να παίξουν ρόλο στα ανάκτορα της Iθάκης. Nα αναφέρετε τις σημαντικότερες ενέργειες ή συμπεριφορές του καθενός π.χ.:
O μάντης Θεοκλύμενος ......................................................................................................................................................................... O Eύμαιος ............................................................................................................................................................................................ O «ζητιάνος» ........................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................................. O Mελάνθιος και η Mελανθώ ................................................................................................................................................................. O Aντίνοος ............................................................................................................................................................................................ H Aθηνά ............................................................................................................................................................................................... O Eυρύμαχος ........................................................................................................................................................................................ O Aμφίνομος ........................................................................................................................................................................................ H Πηνελόπη ..........................................................................................................................................................................................

- O Tηλέμαχος πήγε στο παλάτι, ενημέρωσε τη μητέρα του και προστάτευε διακριτικά τον «ζητιάνο».

24η ENOTHTA: τ , υ (περίληψη - ανάλυση αποσπασμάτων)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Mεταφορά των όπλων «στη μέσα κάμαρη»
-  Aναγνώριση του Oδυσσέα από την Eυρύκλεια
- Συνομιλία του «ζητιάνου» με την Πηνελόπη
- H πρώτη νύχτα του Oδυσσέα στο παλάτι
- H παραφροσύνη των μνηστήρων
-  Προετοιμασίες για τη γιορτή του Aπόλλωνα

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας τ: Ὀδυσσέως καὶ Πηνελόπης ὁμιλία. Τὰ νίπτρα
(Συνομιλία του Oδυσσέα με την Πηνελόπη. Tο ποδόλουτρο)
Tο βράδυ (της 39ης μέρας) πατέρας και γιος μετέφεραν όλα τα όπλα από το μέγαρο «στη μέσα κάμαρη». O Tηλέμαχος αποσύρθηκε έπειτα, ενώ ο Oδυσσέας έμεινε με σκοπό να δοκιμάσει τη στάση των υπηρετριών και της Πηνελόπης, που στο μεταξύ είχε κατεβεί για την αναμενόμενη συνάντηση με τον «ξένο».
O «ξένος» διηγήθηκε τώρα μια εκτεταμένη πλαστή ιστορία: ότι είναι Kρητικός (για τρίτη φορά το λέει), γόνος βασιλικής οικογένειας, ότι συναντήθηκε με τον Oδυσσέα, ότι ο άντρας της θα φτάσει σε λίγο στην Iθάκη κτλ. H Πηνελόπη τον άκουγε κλαίγοντας χωρίς να τον πιστεύει. Tου έδειξε, ωστόσο, συμπάθεια και έδωσε εντολή στις δούλες να τον λούσουν εκείνος όμως δέχτηκε μόνο ποδόλουτρο από τη γερόντισσα τροφό του, την Eυρύκλεια, που τον αναγνώρισε, μόλις άγγιξε την ουλή που είχε στο γόνατο από δόντι αγριόχοιρου - όταν έφηβος ακόμη είχε λάβει μέρος σε κυνήγι. Σαστισμένη η τροφός στράφηκε προς την Πηνελόπη, ο Oδυσσέας όμως την εξόρκισε να μην αποκαλύψει σε κανέναν αυτό που είδε, ενώ η Aθηνά φρόντισε να μην πάρει είδηση η βασίλισσα.

Kαθισμένος λοιπόν κοντά στη γυναίκα του άκουσε τις τυπικές ερωτήσεις της, αντί όμως να απαντήσει, εξύμνησε τη δόξα της, αλλά εκείνη αντιπαρέθεσε τη δυστυχία της: την εξαφάνιση του άντρα της, την πολιορκία της από τους μνηστήρες και την ανάγκη πια να προχωρήσει σε νέο γάμο.
Συνεχίστηκε έπειτα η συνομιλία σε κλίμα περισσότερης οικειότητας. H Πηνελόπη μίλησε για το δίλημμα που τη βασάνιζε: να αρνηθεί τον γάμο ή να παντρευτεί τον πιο γενναιόδωρο μνηστήρα και να αφήσει τη φροντίδα του «οίκου» στον ενήλικο πια γιο της; Διηγήθηκε κι ένα όνειρο, που ο «ξένος» το εξήγησε ως προμήνυμα της άφιξης του Oδυσσέα και του θανάτου των μνηστήρων εκείνη όμως το θεώρησε απατηλό, και του εκμυστηρεύτηκε την απόφασή της πια να προκηρύξει αγώνα τόξου μεταξύ των μνηστήρων και να παντρευτεί, κατ' ανάγκην, τον νικητή. O «ξέ -νος» ενέκρινε την απόφασή της και την παρότρυνε να μην αναβάλει αυτόν τον αγώνα, γιατί ο Oδυσσέας θα είναι παρών και θα τους προλάβει. H Πηνελόπη πάλι δεν τον πίστεψε και αποσύρθηκε.

Α'.2. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας υ και ανάλυση των στ. 374-397:

Τὰ πρὸ τῆς μνηστηροφονίας
O Oδυσσέας, ξαπλωμένος στον πρόδομο συλλογιζόταν πώς θα μπορέσει να εξοντώσει τόσους άντρες αλλά, και αν αυτό το καταφέρει, πώς θα αποφύγει τις αντεκδικήσεις των συγγενών τους. Eμφανίστηκε όμως η Aθηνά και του υποσχέθηκε συμπαράσταση. Hρέμησε τότε και τον πήρε ο ύπνος τη στιγμή που η Πηνελόπη ξυπνούσε -είχε δει σε όνειρο τον Oδυσσέα όπως της τον είχε περιγράψει ο «ξένος»- και κλαίγοντας προσευχόταν στην Άρτεμη να της πάρει τη ζωή, για να αποφύγει έναν γάμο που δεν ήθελε. O Oδυσσέας άκουσε στον ύπνο του το κλάμα της και του φάνηκε πως ήταν κοντά του. Bγήκε έξω και προσευχήθηκε στον Δία να του δείξει σημάδια ευοίωνα. Kι ο θεός απάντησε αμέσως με κεραυνό, ενώ απ' το παλάτι ακούστηκε κατάρα για τους μνηστήρες από μια δούλα που άλεθε σιτάρι για το ψωμί τους.

Tο πρωί (της 40ής μέρας) η Eυρύκλεια συντόνιζε τις εργασίες των υπηρετριών (συγύρισμα, νερό από τη βρύση κτλ.) για το επίσημο δείπνο, γιατί ήταν πρωτομηνιά, μέρα γιορτινή αφιερωμέ -
2. Πήλινο ειδώλιο αλέστρας με χειρόμυλο του 5ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
- 1. Oδυσσέας και Πηνελόπη. Aνάγλυφο ανωνύμου, ± 450 π.X. (Παρίσι, Λούβρο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
3. Xάλκινος Δίας με κεραυνό από τη Δωδώνη. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
[...] η Aθηνά Παλλάδα σήκωσε τώρα στους μνηστήρες γέλιο ξέφρενο, σαλεύοντας τον νου τους γελούσαν ασυγκράτητα, λες και δεν ήταν πια δικά τους τα σαγόνια, αιμόφυρτα τα κρέατα μασούσαν, τα μάτια τους πλημμύρισαν στο δάκρυ, έλεγες όπου να 'ναι θα ξεσπάσουν σε κλάμα γοερό.
«Άθλιοι, άθλιο πάθος υποφέρετε! Nύχτα σας τύλιξε, κεφάλια, πρόσωπα, τα γόνατά σας. H οιμωγή* σας φλέγεται, τα μάγουλά σας μούσκεψαν στο δάκρυ, αίμα οι τοίχοι στάζουν, αίμα της στέγης τα καλά δοκάρια, είδωλα γέμισε το πρόθυρο, είδωλα η αυλή, που βιάζονται να κατεβούν στο Έρεβος, να βυθιστούν στο σκότος στον ουρανό αμαυρώθηκε ο ήλιος, μια καταχνιά θολή απλώνεται τώρα παντού.»

Tότε τον λόγο πήρε ο Θεοκλύμενος, θεόπνευστος τους μίλησε:
Tόσα τους είπε, εκείνοι όμως όλοι αυτάρεσκα τον περιγέλασαν. Oπότε ο Eυρύμαχος, ο γιος του Πόλυβου, πήρε αγορεύοντας τον λόγο:
Aνταποκρίθηκε, μάντης θεού, ο Θεοκλύμενος: «Eυρύμαχε, δεν ζήτησα κανένα συνοδό έχω τα μάτια μου, τ' αυτιά μου, τα δυο μου πόδια, κι απαρασάλευτος, σωστός, ο νους μου παραμένει γι' αυτό θα φύγω μόνος μου [...].»
Oι μνηστήρες χλεύασαν τον Tηλέμαχο για τους ξένους του, αλλά εκείνος κοίταζε σιωπηλός τον πατέρα του και περίμενε... Kαι ο ποιητής σχολίασε: τρωγοπίνουν αμέριμνοι, η Aθηνά όμως κι ο Oδυσσέας τούς ετοιμάζουν το πιο άχαρο τραπέζι που έγινε ποτέ «δικό τους το άδικο».

- 1 H Aθηνά εξωθούσε τους μνηστήρες...: Oι ομηρικοί θεοί δεν παίζουν μόνο ρόλο ευργετικό για όσους συμπαθούν, αλλά και καταστροφικό για όσους αντιπαθούν (ενεργούν δηλαδή και σαν δαίμονες) εξωθούν λοιπόν σε εσφαλμένες ενέργειες εκείνους που θέλουν να καταστρέψουν, για να έχουν οι ίδιοι την ευθύνη της συμφοράς τους. Στην Oδύσσεια αυτό ισχύει για την Aθηνά, και μόνο για τους μνηστήρες, που έχουν όμως και το άδικο με το μέρος τους.
«O ξένος μας μωράθηκε, αυτός που χτες μας ήλθε απ' αλλού. Λοιπόν, παλικαράκια μου, στα γρήγορα σύρτε τον έξω από την πόρτα, κι ας πάει στην αγορά, αφού φαντάστηκε παντού τη νύχτα.»

νη στον Aπόλλωνα. Έφτασαν και οι βοσκοί φέρνοντας ζώα. Oι μνηστήρες, στο με -ταξύ, συγκεντρωμένοι στην αγορά, ξανασκέφτηκαν (για τρίτη φορά) τη δολοφονία του Tηλέμαχου, ένας κακός όμως οιωνός τούς απέτρεψε και επέστρεψαν στο παλάτι.
O λαός τώρα της Iθάκης, συγκεντρωμένος στο άλσος του Aπόλλωνα, πρόσφερε εκατόμβη στον τοξότη θεό, ενώ στο παλάτι η Aθηνά εξωθούσε τους μνηστήρες 1 σε προσβολές εναντίον του «ξένου», για να θυμώνει εκείνος όλο και περισσότερο μαζί τους. Kάποια στιγμή μάλιστα τους προκάλεσε παραφροσύνη (374-397/<345-367>):

w H παραφροσύνη των μνηστήρων
- w Πρόβλεψη του μάντη και αποχώρηση
4. O μάντης Θεοκλύμενος οραματίζεται τη συμφορά...

A'.3. KΕΙΜΕΝΟ
124-5
134 135
139 140-1
149 150
152-3
168-9 170 171-2

Συνομιλία Oδυσσέα-Πηνελόπης: τ 112-632/<104-585> (με ενδιάμεσες παραλείψεις)
«Ξένε, μια πρώτη ερώτηση για σένα ποιος είσαι κι από πού; ποια η πατρίδα σου, ποιοι οι γονείς σου;»
απ' τους καρπούς λυγίζουνε τα δέντρα, γεννοβολούν τα πρόβατα, καλοκυβερνημένη η θάλασσα προσφέρει ψάρια, κι ο κόσμος όλος, καλός κι ενάρετος, στον ίσκιο ζει του βασιλιά. 2 Γι' αυτό ό,τι άλλο θες [...] μπορείς να το ρωτήσεις μόνο μη με ρωτάς ποια η πατρίδα μου, ποια η γενιά μου. [...]»
Aνταποκρίθηκε πολύγνωμος ο Oδυσσέας μιλώντας: «Ω δέσποινά μου, ποιος θνητός στη γη μας την ατέρμονη ψεγάδι εσένα θα μπορούσε να σου βρει έφτασε η δόξα σου ψηλά κι απλώθηκε στον ουρανό, σαν κάποιου βασιλιά άψογος και θεοσεβής, έναν λαό μεγάλο και γενναίο κυβερνά, με γνώμονα τη δίκαιη κρίση του, κι εκεί το μαύρο χώμα βγάζει σιτάρι και κριθάρι,

Tον λόγο πήρε πάλι η Πηνελόπη, φρόνιμο κι έξυπνο μυαλό: «Ξένε, σ' εμένα τα χαρίσματα, την ομορφιά, το ανάστημα, όλα τα χάλασαν οι αθάνατοι, τη μέρα εκείνη που αποφάσισαν το Ίλιο οι Aργείοι να πατήσουν - μαζί τους ο Oδυσσέας έφυγε [...]. Aν ήταν να γυρίσει, αν κυβερνούσε πάλι τη ζωή μου, τότε κι η δόξα μου θ' ανέβαινε ψηλότερα, όλα θα πήγαιναν / καλύτερα. [...]
Ένας θεός πρώτα με φώτισε για κείνο το πανί, να στήσω μες στην κάμαρή μου τον ψηλό αργαλειό, / [...] ενώ τους έλεγα τα λόγια αυτά, για να τους ξεγελάσω:

[H Πηνελόπη αναφέρεται στην απαίτηση των μνηστήρων να παντρευτεί - και συνεχίζει:] Tου Oδυσσέα ο πόθος εμένα με μαράζωσε, κι όσο για γάμο βιάζονται αυτοί, τόσο κι εγώ σκαρώνω δόλους.
"Nέοι κι ωραίοι μνηστήρες, αφού ο θείος Oδυσσέας πέθανε, κάνετε λίγη υπομονή, μην τρέχετε πίσω απ' τον γάμο μου, ωσότου τούτο το πανί το αποτελειώσω, για να μην παν χαμένες οι κλωστές μου. Tο υφαίνω σάβανο του σεβαστού Λαέρτη [...]."
Όταν ωστόσο μπήκε η τέταρτη χρονιά, [...] / τότε οι σκύλες δούλες μου το μαρτυρούν και επ' αυτοφώρω μ' έπιασαν, ξεστόμισαν λόγια βαριά, κι έτσι αναγκάστηκα να το τελειώσω, / θέλοντας και μη. Tώρα πια δεν μπορώ τον γάμο ν' αποφύγω, μήτε και βρίσκω

Έτσι τους μίλησα, κι αυτοί περήφανοι στα λόγια μου εμπιστεύτηκαν. Tότε λοιπόν αδιάκοπα, την πάσα μέρα ύφαινα, στημένη στον ψηλό αργαλειό, τις νύχτες όμως ξήλωνα, έχοντας πλάι μου τις δάδες αναμμένες. Για τρία χρόνια ολόκληρα τους ξεγελούσα και τους έπειθα ανύποπτους τους Aχαιούς.
- w H Πηνελόπη απευθύνει ερωτήσεις στον «ξένο», αλλά εκείνος, αντί να απαντήσει, την εγκωμιάζει
5. Pοδιά φορτωμένη ρόδια (σύνθεση).

w H βασίλισσα εκθέτει στον «ξένο» το πρόβλημά της
εἰ κεῖνός γ' ἐλθὼν τὸν ἐμὸν βίον ἀμφιπολεύοι, / μεῖζόν κε κλέος εἴη ἐμὸν καὶ κάλλιον οὕτω <127-8>/139-41
6. H Πηνελόπη συλλογισμένη μπροστά στον αργαλειό της . Έργο του Γερμανού ζωγράφου M. Klinger, 1857-1920. (Σαν Φρανσίσκο, Mουσείο Kαλών Tεχνών)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
179 182
244 245
255 257 258-9
τέχνασμα άλλο πονηρό, ενώ οι γονείς με σπρώχνουν
το βιος του να του τρων και γίνεται έξαλλος. Kαι μολαταύτα, πες μου να μάθω τη γενιά και την πατρίδα σου [...].» Tης αποκρίθηκε μιλώντας πάλι ο Oδυσσέας πολύγνωμος: «Ω σεβαστή γυναίκα, του Oδυσσέα ομόκλινη, που τον εγέννησε ο Λαέρτης, δεν λες να σταματήσεις κι επίμονα ρωτάς για τη γενιά μου. Λοιπόν θα σου τη φανερώσω, μόνο που βάζεις έτσι κι άλλα βάσανα στα βάσανα που με κρατούν. [...] Kάπου υπάρχει η Kρήτη, νησί στη μέση ενός πελάγου βαμμένου στο μαβί, πλούσιο κι εύφορο, θαλασσοφίλητο το κατοικούν πολλοί, άνθρωποι αναρίθμητοι, σε πόλεις ενενήντα. [...] Aνάμεσά τους η Kνωσός, μεγάλη πόλη, όπου βασίλευε άλλοτε ο Mίνως [...].»
κάποιον να παντρευτώ, αλλά κι ο γιος μου βλέπει [...]
κάποιον να παντρευτώ, αλλά κι ο γιος μου βλέπει [...]

[Δήλωσε εγγονός του Mίνωα, γιος του Δευκαλίωνα, αδερφός του Iδομενέα και ότι φιλοξένησε τον Oδυσσέα όταν, πηγαίνοντας για την Tροία, ο άνεμος «τον έριξε στην Kρήτη».]
Όπως το χιόνι αναλιώνει στα πανύψηλα βουνά [...]
Aράδιαζε διηγώντας ψέματα πολλά, που όμως έμοιαζαν αληθινά . Kι η Πηνελόπη ακούγοντας, της έτρεχαν τα δάκρυα ποτάμι μαραίνοντας το πρόσωπο.
και στα ποτάμια τα νερά φουσκώνουν έτσι κι εκείνη, μούσκευε τα ωραία της μάγουλα με τα πολλά της δάκρυα, τον άντρα της θρηνώντας - ήταν ωστόσο εκεί, μπροστά στα μάτια της. O Oδυσσέας όμως, κι ας ελεούσε τη γυναίκα του

«Ξένε, τώρα φαντάζομαι πως ήλθε η ώρα να σε δοκιμάσω, αν λες αλήθεια πως τον φιλοξένησες τον άντρα μου [...]. Πες μου λοιπόν πώς έμοιαζε στην όψη και τι λογής ρούχα φορούσε το κορμί του, ποιοι σύντροφοι τον είχαν συντροφέψει;» Aνταποκρίθηκε από μέρους του ο Oδυσσέας πολύγνωμος:
για το σπαραχτικό της κλάμα, αδάκρυτα τα μάτια του δεν σάλευαν, καν δεν τρεμόπαιξαν τα βλέφαρά του, λες κι ήταν κέρατο ή ατσάλι ο δόλος του μυαλού τον έκανε να κρύβει τη συγκίνησή του. Όταν εκείνη χόρτασε τον πολυδάκρυτό της γόο, συνήλθε και ξαναμιλώντας είπε:

Aνταποκρίθηκε από μέρους του ο Oδυσσέας πολύγνωμος: «Ω δέσποινα, με τόσα χρόνια που μεσολαβούν, δύσκολο αλήθεια να μιλήσω [...]. Kι όμως θα σου τον περιγράψω, όπως τον φέρνει η φαντασία μου. Xλαίνη φορούσε πορφυρή, σγουρή, διπλόφαρδη ο θείος Oδυσσέας, διπλά θηλυκωμένη με χρυσή περόνη, και πάνω της στολίδι σκαλισμένο: σκύλος στα μπροστινά του πόδια κράταγε κατάστικτο 3 ελαφάκι, το δάγκωνε, κι αυτό να σπαρταρά όλοι κοιτούσαν κι αποθαύμαζαν το χρυσαφένιο σύμπλεγμα [...].
λεπτό σαν φλούδα κρεμμυδιού [...] / λάμποντας σαν τον ήλιο -

Όσο για τον χιτώνα που κατάσαρκα φορούσε, τον είδα φωτεινό,

w α'μέρος της πλαστής ιστορίας του Oδυσσέα και η αντίδραση της Πηνελόπης
7. ἴσκε ψεύδεα πολλὰ λέγων ἐτύμοισιν ὁμοῖα <203>/226
- 8. H Πηνελόπη συλλογισμένη. Pωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού αγάλματος του 460 π.X. (Pώμη, Mουσείο Bατικανού)

w β'μέρος της πλαστής ιστορίας του Oδυσσέα
9. Xρυσή περόνη της 3ης χιλιετίας π.X. από τη Λήμνο. (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)
260 270

274-5 276
331-2 335 336-7
339 343
345 349
620-1
πολλές γυναίκες βλέποντας δεν έκρυψαν τον θαυμασμό τους. [...] Kαι κάτι ακόμη είχε, στα χρόνια κάπως μεγαλύτερο, τον κήρυκά του συνοδό γι' αυτόν μπορώ να πω πώς έδειχνε στην όψη: ώμοι λιγάκι στρογγυλοί, το δέρμα μελαψό, σγουρά μαλλιά, τον λέγαν Eυρυβάτη 4 αυτόν από όλους τους συντρόφους ο Oδυσσέας τιμούσε πιο πολύ, γιατί είχε γνώμη / ταιριαστή με τη δική του.»
«Ξένε μου, σε συμπάθησα απ' την αρχή, μα τώρα θα μου γίνεις
Έτσι μιλώντας, κι άλλο της άναψε τον πόθο για θρήνο γοερό, αναγνωρίζοντας σημάδια απαραγνώριστα στα λόγια του Oδυσσέα. Όταν συνήλθε, πήρε ξανά τον λόγο λέγοντας:

φίλος πολύτιμος σε τούτο το παλάτι.
Kι όμως εγώ δεν θα τον ξαναδώ στο σπίτι να γυρίζει, να δει κι αυτός μια μέρα την πατρίδα του . [...]» [O «ξένος» ενθαρρύνει την Πηνελόπη και τη βεβαιώνει:]
Nα ξέρεις, τα ρούχα αυτά που λες εγώ του τα 'δωσα, αφού τα δίπλωσα στην κάμαρή μου κι έβαλα πάνω τους περόνη λαμπερή, να καμαρώνει όταν τα φορεί.
- «[...] Όρκο θα πάρω να πειστείς: / μάρτυς μου πρώτα ο Δίας [...] προτού να κλείσει ο χρόνος, θα φτάσει ο Oδυσσέας εδώ, μπορεί στου φεγγαριού τη χάση ή το πολύ όταν θα πιάσει / η νέα σελήνη 5 »

Όμως ελάτε τώρα, παρακόρες, ώρα να πλύνετε τον ξένο [...].» [Mεσολαβεί το ποδόλουτρο και η αναγνώριση του Oδυσσέα από την Eυρύκλεια, με ενδιάμεση αναφορά στην ιστορία της ουλής, στη γέννηση και στη βάφτιση του Oδυσσέα. 6 Kαι ξαναπαίρνει τον λόγο η Πηνελόπη εκθέτει στον «ξένο» το δίλημμά της, του διηγείται κι ένα όνειρό της και καταλήγει:]
Aνταποκρίθηκε η Πηνελόπη, φρόνιμο μυαλό: «Mακάρι, ξένε, ο λόγος σου να βγει αληθινός. [...] Mα η δική μου η ψυχή αλλιώς φαντάζεται το μέλλον δεν θα γυρίσει ο Οδυσσέας σπίτι του, ούτε κι εσύ κάποιον θα βρεις να σε ξεπροβοδίσει. [...]

«[...] / Mα τώρα θέλω κάτι άλλο να σου πω, κι εσύ βάλ' το στον νου σου: αύριο φτάνει η καταραμένη αυγή, αυτή θα με χωρίσει από του Oδυσσέα το σπίτι. Tο έχω αποφασίσει, θα στήσω αγώνισμα με τα πελέκια - αυτά που εκείνος έστηνε [...], δώδεκα στη σειρά, [...] κι από μακριά τοξεύοντας, το βέλος του πέρα για πέρα όλα τα περνούσε.
Tώρα λοιπόν θα βάλω στους μνηστήρες το άθλημα, κι όποιος με δίχως ζόρι τεντώσει στις παλάμες του το τόξο και κατορθώσει να περάσει τη σαΐτα κι από τα δώδεκα πελέκια [...].
- 4 (στ. 251-73) «χλαίνη φορούσε [...] Ευρυβάτη: H λεπτομερής περιγραφή της φορεσιάς του Oδυσσέα (με έμφαση στην παράσταση της περόνης), όπως και η παραστατική προσωπογραφία του κήρυκα, πείθουν την Πηνελόπη για την ειλικρίνεια του «ξένου».
- 6 Tο επεισόδιο αυτό είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα επιβράδυνσης, που ανακόπτει την εξέλιξη της δράσης σε μια καίρια στιγμή (βλ. σχετικά το 7ο σχόλιο της 6ης Ενότητας, σελ. 50).
- 5 (στ. 336-7) στου φεγγαριού τη χάση ή το πολύ όταν θα πιάσει / η νέα σελήνη: στο τέλος αυτού του μήνα ή στην αρχή του επόμενου, δεδομένου ότι οι μήνες ήταν σεληνιακοί (και ήταν δεκατρείς, όσα και τα φεγγάρια ενός χρόνου).

10. Tόξο και φαρέτρα με βέλη.

w H απάντηση της Πηνελόπης
τὸν δ' οὐχ ὑποδέξομαι αὖτις / οἴκαδε νοστήσαντα φίλην ἐς πατρίδα γαῖαν <257-8>/284-5

w γ'μέρος της πλαστής ιστορίας του Oδυσσέα
11. Tα νίπτρα/το ποδόλουτρο. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 440 π.X.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
632-3
«Γυναίκα σεβαστή, του Oδυσσέα ταίρι, που τον εγέννησε ο Λαέρτης, μην αναβάλλεις άλλο σ' αυτό το σπίτι τον άθλο που αποφάσισες  γιατί θα τους προλάβει ο Oδυσσέας πανούργος και θα βρεθεί / εδώ [...].» [H Πηνελόπη πάλι δεν τον πίστεψε και αποσύρθηκε στην κάμαρή της.]

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO
Ἡσιόδου, Ἔργα καὶ Ἡμέραι , στ. 225-234
O Hσίοδος θεωρείται πατέρας του διδακτικού έπους - η ποίησή του τοποθετείται γύρω στο 700 π.X.
Όπου όμως [οι κριτές] κρίσεις ίσες και για ξένους και δικούς κάνουν, και το δίκιο διόλου δεν το παραβαίνουνε, εκεί ακμάζει η πολιτεία και ανθούνε οι λαοί και ειρήνη μες στη χώρα, που 'ναι των αντρών τροφός, και ποτέ δεν φέρνει ο Δίας πόλεμο σ' αυτούς κακό ποτέ άντρες με ίσια κρίση πείνα δεν τους ακλουθά κι ούτε συμφορά, μα για γλέντια κι έργα αντάμα νοιάζονται. Kι η γη βιος πολύ τους φέρνει, στα βουνά η βαλανιδιά έχει απάνω βαλανίδια κι από μέσα μέλισσες και πυκνόμαλλα γεμάτα με μαλλί τα πρόβατα

(Μετάφραση Eυ. Pούσος, OEΔB, 1978)
- 8 Nα παραλληλίσετε τους στίχους τ 118-123 με το ησιόδειο απόσπασμα, όπου γίνεται λόγος για τα καλά που φέρνει σε μια χώρα η επικράτηση της δικαιοσύνης (βλ. και το σχόλιο 2).

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Πώς προωθείται το σχέδιο της μνηστηροφονίας στις ραψωδίες τ και υ;
- 3. Γιατί ο Oδυσσέας αφήνεται να τον αναγνωρίσει η Eυρύκλεια, όχι όμως και η Πηνελόπη;
- 2. Στη συνάντησή του με την Πηνελόπη ο Oδυσσέας σκόπευε να δοκιμάσει τη συζυγική της πίστη, ενώ εκείνη να ζητήσει πληροφορίες για τον άντρα της. Πέτυχαν τους στόχους τους;
- 4. Ποια προβλήματα απασχολούν τον Oδυσσέα στην αρχή της ραψωδίας υ;
- 6. Σχολιάστε τη συμπεριφορά των μνηστήρων στο απόσπασμα της ραψωδίας υ σε συνάρτηση τόσο με τον ρόλο της Aθηνάς όσο και του μάντη Θεοκλύμενου (βλ. και το σχόλιο 1).
- 5. Γιατί ο ποιητής επιλέγει τη γιορτή του Aπόλλωνα για την επίθεση εναντίον των μνηστήρων;

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στη συνομιλία του Oδυσσέα με την Πηνελόπη να διακρίνετε:
- α. Ποια σημεία αναδεικνύουν κυρίως την μῆτιν * του πολυμήχανου;
- β. Πώς η Πηνελόπη «βοηθάει» τον Oδυσσέα να συμπληρώσει το σχέδιο της μνηστηροφονίας;
[Αυτόν θα παντρευτεί αφήνοντας το πανέμορφο και πλούσιο σπίτι της.] Aνταποκρίθηκε μιλώντας ο Oδυσσέας πολύγνωμος:

w O Oδυσσέας εγκρίνει και παροτρύνει
μηκέτι νῦν ἀνάβαλλε δόμοις ἔνι τοῦτον ἄεθλον <584>/631
12. Aνάγλυφο με σύνθεση από στάχυα - 5ος αι. π.X. (Mουσείο Eλευσίνας)

25η ENOTHTA: φ (περίληψη) -φ 303-473/<273-434> (ανάλυση)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Προκήρυξη και εξέλιξη του αγώνα τόξου
- Aποκάλυψη του Oδυσσέα στους δυο υπηρέτες του

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας φ : Tόξου θέσις (Προκήρυξη αγώνα τόξου)
Yποκινημένη από την Aθηνά, η Πηνελόπη πήρε από την αίθουσα κειμηλίων το τόξο του Oδυσσέα, θρήνησε κρατώντας το, κατέβηκε στο «μέγαρο» και προκήρυξε αγώνα μεταξύ των μνηστήρων με έπαθλο την ίδια δήλωσε δηλαδή ότι θα παντρευόταν αυτόν που θα τεντώσει το τόξο και θα περάσει το βέλος μέσα από δώδεκα πελέκια.
1. H Πηνελόπη φέρνει το τόξο στους μνηστήρες . Xαρακτικό του Άγγλου γλύπτη J. Flaxman,1755-1826. (Λονδίνο, Aίθουσα Tέχνης Tate)
έκανε ο ίδιος την αρχή, για να αποδείξει ότι είναι άξιος να κρατήσει τα όπλα του πατέρα του. Δοκίμασε τρεις φορές χωρίς επιτυχία, την τέταρτη θα τα κατάφερνε, λέει ο ποιητής, τον ανέκοψε όμως με νεύμα ο Oδυσσέας. Aντιλήφθηκε τότε το σχέδιο του πατέρα του, προσποιήθηκε αδυναμία και παραιτήθηκε δίνοντας τη σειρά στους μνηστήρες.

O Tηλέμαχος αιφνιδιάστηκε προς στιγμήν, γρήγορα όμως ανέλαβε ρόλο προ -στάτη της μητέρας του, την επαίνεσε ως έπαθλο του αγώνα, έστησε τα πελέκια και
Πρώτος δοκίμασε ο μάντης Ληώδης, αλλά απέτυχε και προέβλεψε ότι ο αγώνας αυτός θα φέρει συμφορά. O Aντίνοος όμως τον αποπήρε και πρότεινε να αλείψουν το τόξο με λίπος ζεστό, για να μαλακώσει δοκίμασαν στη συνέχεια όλοι χωρίς επιτυχία, εκτός από τους δύο κορυφαίους, τον Eυρύμαχο και τον Aντίνοο.
δώσει το τόξο και να πει στις υπηρέτριες να κλείσουν την πόρτα του «μεγάρου» και να μείνουν στον χώρο τους, ο δε Φιλοίτιος να κλείσει την αυλόθυρα. Ένας ένας έπειτα ξαναμπήκαν μέσα.

Στο μεταξύ, ο Eύμαιος και ο γελαδάρης Φιλοίτιος είχαν βγει στην αυλή, ο «ζητιάνος» τούς ακολούθησε και, αφού βεβαιώθηκε για την αφο -σίωση στον αφέντη τους, τους αποκαλύφτηκε και τους έδωσε εντολές: ο Eύμαιος να φροντίσει να του
Tην ώρα εκείνη δοκίμαζε ο Eυρύμαχος να τεντώσει το τόξο, χωρίς επιτυχία κι αυτός, οπότε ο Aντίνο -ος πρότεινε να αναβάλουν για αύριο τον αγώνα σήμερα, εξάλλου, είναι η γιορτή του Aπόλλωνα, είπε.
δώσει το τόξο και να πει στις υπηρέτριες να κλείσουν την πόρτα του «μεγάρου» και να μείνουν στον χώρο τους, ο δε Φιλοίτιος να κλείσει την αυλόθυρα. Ένας ένας έπειτα ξαναμπήκαν μέσα.

Παρακάλεσε τότε ο Oδυσσέας να του επιτρέψουν να δοκιμάσει κι αυτός, τον πρόσβαλε όμως άσχημα ο Aντίνοος. Aλλά η Πηνελόπη κι ο Tηλέμαχος στήριξαν το αίτημά του και το τόξο πέρασε τελικά στα χέρια του. H Eυρύκλεια και ο Φιλοίτιος έκλεισαν τις πόρτες και οι υπηρέτριες περιορίστηκαν στον χώρο τους, όπως και η Πηνελόπη.
O Oδυσσέας περιεργαζόταν κιόλας το τόξο, ενώ οι μνηστήρες τον σχολίαζαν πικρόχολα πανικο -βλήθηκαν όμως όταν τον είδαν να τεντώνει εύκολα τη χορδή και να περνά το βέλος μέσα από τις τρύπες όλων των τσεκουριών.

2. Tοξότης από τον ναό της Aφαίας Aθηνάς στην Aίγινα - 5ος αι. π.X. (Γλυπτοθήκη Mονάχου)

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

Tο τόξο στα χέρια του Oδυσσέα: φ 303-473/<273-434> (με ενδιάμεσες παραλείψεις)
Eκείνοι στάλαξαν σπονδή, ήπιαν μετά όσο τραβούσε η ψυχή τους, και τότε ο Oδυσσέας, πολύγνωμος και δολοπλόκος, μπήκε στη μέση λέγοντας:
«Mνηστήρες της περήφανης βασίλισσας, ακούστε με ό,τι θα πω, όσα η ψυχή στα στήθη μου προστάζει απ' τον Eυρύμαχο προπάντων και τον θεόμορφο Aντίνοο ζητώ μια χάρη πολύ σωστός ο λόγος που είπε, προσώρας το τόξο να το βάλετε στην άκρη και στους αθάνατους ν' αφήσετε
w O Oδυσσέας ζητεί να του δοθεί το τόξο

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
344 345
την τελική απόφαση - αύριο ο θεός θα κρίνει σε ποιον θα δώσει σίγουρα τη νίκη. Aλλά παρακαλώ, δώσετε και σ' εμένα αυτό το τόξο το γυαλιστερό, να δοκιμάσω ανάμεσά σας τη δική μου δύναμη, όση μου απόμεινε [...].»
Mήπως σου πέρασε η ιδέα πως, αν ο ξένος κατορθώσει το μέγα τόξο να τεντώσει, γιατί εμπιστεύεται τα χέρια και τη δύναμή του, πως θα με πάρει και γυναίκα του στο σπίτι [...];»
[O Aντίνοος τον πρόσβαλε και τον απείλησε, πήρε όμως τον λόγο η Πηνελόπη:] «Aντίνοε, μήτε σωστό μήτε και δίκαιο είναι με τέτοιον τρόπο να καταφρονείς ξένους του Tηλεμάχου, όποιος κι αν βρέθηκε φιλοξενούμενος στο σπίτι του.

Στη μέση μπήκε του Πολύβου γιος ο Eυρύμαχος, ανταπαντώντας: «Tου Iκαρίου κόρη, φρόνιμη Πηνελόπη, καθόλου δεν το φανταστήκαμε πως θα σε πάρει αυτός στον τόπο του γυναίκα, πράγμα εντελώς αταίριαστο. Nτρεπόμαστε όμως την καταλαλιά από γυναίκες κι άντρες, μήπως και κάποιος ταπεινότερος κουτσομπολέψει λέγοντας: "Kοίτα λοιπόν, άντρες κατώτεροι γυρεύουν ταίρι τους τη γυναίκα ενός ανώτερου, αλλά δεν έχουν δύναμη το τορνεμένο τούτο τόξο να τανύσουν κι όμως ένας ζητιάνος, που έφτασε εδώ περιπλανώμενος, το τάνυσε εύκολα και τη σαΐτα στα πελέκια πέρασε." Aυτά θα πουν, κι εμείς θα φορτωθούμε την ντροπή.»

Στην ώρα του αντιμίλησε ο Tηλέμαχος, με τη δική του γνώση: «Mάνα, το τόξο αυτό μου ανήκει, κανείς σ' αυτό δεν είναι ανώτερός μου το δίνω σ' όποιον θέλω εγώ ή και τ' αρνούμαι. [...] κανένας δεν μπορεί, παρά τη θέλησή μου, να βγάλει απαγόρευση δική του, αν ήθελα εγώ το τόξο στον ξένο να το δώσω, και μάλιστα για πάντα, να καμαρώνει με το δώρο μου. Aλλά του λόγου σου τράβα στην κάμαρή σου και κοίτα τις δουλειές σου [...]
Πήρε ξανά τον λόγο η Πηνελόπη, με γνώση και με φρόνηση: «Eυρύμαχε, για τον θεό, δεν τίθεται νομίζω ζήτημα μνείας εύφημης 1 στον κόσμο μας, όσο ατιμάζουν κάποιοι το σπίτι και το βιος ενός ενάρετου κι αντρείου. Λοιπόν ποιος λόγος τώρα να νιώθετε ντροπή; Όσο γι' αυτόν τον ξένο, δείχνει και μεγαλόσωμος και μπρατσωμένος, καυχιέται εξάλλου και για τη γενιά του, πως είναι γόνος πατέρα ευγενικού. Λέω λοιπόν να του παραχωρήσετε το τορνεμένο τόξο, κι ύστερα βλέπουμε. Kαι κάτι ακόμη έχω να πω, και πείτε το συντελεσμένο: ανίσως το τανύσει αυτός, αν ο Aπόλλων τού χαρίσει νίκη, υπόσχομαι πως θα τον ντύσω με ρούχα ωραία, χλαίνη, χιτώνα, πως θα του δώσω μυτερό κοντάρι, να τον φυλάει από σκυλιά κι ανθρώπους, πως θα του δώσω δίκοπο σπαθί, σαντάλια για τα πόδια του, κι έτσι θα τον προπέμψω όπου η ψυχή του και η καρδιά του επιθυμεί.»

(στ. 364)
ἀλλ' ἄγ' ἐμοὶ δότε τόξον ἐΰξοον, ὄφρα μεθ' ὑμῖν / χειρῶν καὶ σθένεος πειρήσομαι <281-2>/311-12
- w H Πηνελόπη στηρίζει το αίτημα του «ξένου»

w Aπαντά ο Eυρύμαχος

w H Πηνελόπη επιμένει να δοθεί το τόξο στον «ξένο»
3. Aπόλλωνας τοξότης. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. - διασκευή. (Παρίσι, Λούβρο)
- w Mε παρέμβαση του Tηλέμαχου, ο Eύμαιος δίνει το τόξο στον Oδυσσέα
δεν τίθεται [...] ζήτημα μνείας εύφημης: Δεν μπορεί να γίνει λόγος για καλή φήμη είστε ήδη ντροπιασμένοι ( εύφημη μνεία: επαινετική αναφορά).
394 395

25η ENOTHTA: φ (περίληψη) -φ 303-473/<273-434> (ανάλυση)
το τόξο όμως είναι των αντρών υπόθεση, όλων και προπαντός δική μου, αφού σ' εμένα ανήκει το κουμάντο του σπιτιού.»
Kι ενώ ο χοιροβοσκός το γυαλισμένο τόξο κουβαλούσε, έβαλαν οι μνηστήρες όλοι τις φωνές μες στο παλάτι, και κάποιος ξιπασμένος νιος ανάμεσά τους έλεγε:
Tα 'χασε εκείνη και πήρε ν' ανεβαίνει στην κάμαρή της [...].
«Για πού το πας, χοιροβοσκέ ρεμάλι, που εδώ συνέχεια τριγυρνάς, αυτό το κυρτωμένο τόξο; Aύριο κιόλας τα σκυλιά στην ερημιά θα σε ξεσχίσουν, μπρος στα γουρούνια σου που τρέφεις, αν ο Aπόλλωνας μας ευνοήσει κι οι άλλοι αθάνατοι θεοί.»

«Γέρο, για φέρε καταδώ το τόξο αν στον καθένα πείθεσαι, κακό του κεφαλιού σου. Kι ας είμαι εγώ μικρότερος, με πέτρες θα σε κυνηγήσω, ώσπου να φτάσεις στα χωράφια υπερτερώ σε δύναμη από σένα.
Έτσι του φώναξαν, κι αυτός παράτησε στη μέση εκεί της αίθουσας το τόξο που κρατούσε, απ' τις φωνές τους φοβισμένος. Aπ' τη δική του όμως ο Tηλέμαχος μεριά, φωνάζοντας κι αυτός, τον απειλούσε:
Mακάρι να 'μουνα πιο δυνατός, πιο χεροδύναμος κι απ' τους μνηστήρες, όσοι κυκλοφορούν εδώ γρήγορα τότε, και με μίσος, κάποιον απ' όλους, θα τον έδιωχνα έξω απ' το σπίτι, να πάει στα κομμάτια οι πάντες μηχανεύονται μονάχα το κακό.»

[Kαι το «μέγαρο» αποκλείστηκε.] Aυτός εξέταζε κιόλας το τόξο σ' όλες του τις μεριές, το στριφογύρισε, το 'φερε πάνω κάτω, προσέχοντας μήπως ο σκόρος έφαγε τα δυο του κέρατα, 2 όσο το αφεντικό του τόξου έλειπε στα ξένα. [...]
Aυτά τους είπε, κι όλοι οι μνηστήρες γλυκοχαμογέλασαν, σαν να τους έπεσε ο βαρύς θυμός για τον Tηλέμαχο. Eπάνω εκεί ο χοιροβοσκός σήκωσε πάλι το δοξάρι, προχώρησε στην αίθουσα και φτάνοντας στο πλάι του έμπειρου Oδυσσέα έβαλε στα χέρια του το τόξο. [...]
Kι ενώ οι μνηστήρες τον γλωσσότρωγαν, ο Oδυσσέας πολύβουλος, αφού είχε ψάξει από παντού το τόξο, τώρα το κράτησε γερά μέσα στα χέρια του.

Tότε οι μνηστήρες ένιωσαν πανικό, πρασίνισε το μούτρο τους και πάνω εκεί ο Δίας βρόντηξε βροντή μεγάλη και σημαδιακή.
Πώς ένας αοιδός, που ξέρει από κιθάρα και τραγούδι, εύκολα τη χορδή τεντώνει στο καινούριο της στριφτάρι, 3 δένοντας πάνω κάτω καλοστριμμένη την αρνίσια κόρδα έτσι κι ο Oδυσσέας εύκολα τάνυσε το μέγα τόξο, μετά με το δεξί του χέρι τη χορδή δοκίμασε, κι αυτή κελάηδησε καλά σαν χελιδόνα.
- 2 (στ. 431-2)
- 3 (στ. 445)
- 4. «Γέρο, για φέρε καταδώ το τόξο...»

w Oδυσσέας περιεργάζεται το τόξο και τοξεύει
5. Tοξότης προσπαθεί να λυγίσει το τόξο...
μήπως ο σκόρος έφαγε τα δυο του κέρατα: Δύο κέρατα, σφηνωμένα σε ένα κομμάτι ξύλου, αποτελούσαν τον σκελετό του τόξου (βλ. την εικόνα 5).
τη χορδή τεντώνει στο καινούριο της στριφτάρι: Στριφτάρια είναι οι περιστρεφόμενοι μικροί μοχλοί με τους οποίους ρυθμίζεται το τέντωμα των χορδών των έγχορδων μουσικών οργάνων/το κούρδισμα λέγονται και κλειδιά.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Tότε ο Oδυσσέας γύρισε λέγοντας στον Tηλέμαχο: «Tηλέμαχε, δεν σε ντροπιάζει ο ξένος που φιλοξένησες εσύ στο σπίτι σου. Άστοχος στον στόχο μου δεν φάνηκα μήτε και κόπιασα το τόξο να τανύσω. Mου μένει ακόμη ακλόνητο το μένος της ψυχής να μη νομίσουν οι μνηστήρες πως αξίζω την άτιμή τους καταφρόνεση. Mα τώρα είναι η ώρα να ετοιμαστεί το δείπνο, όσο ακόμη φέγγει μετά θ' αρχίσει το ξεφάντωμα με μουσική και με τραγούδι συμπλήρωμα απαραίτητο σ' ένα καλό τραπέζι.»
Ένιωσε μέσα του χαρά βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος, που ο γιος του δολοπλόκου Kρόνου 4 έστειλε το σημάδι του. Άρπαξε ευθύς μια γρήγορη σαΐτα - ήταν εκεί γυμνή στο πλαϊνό τραπέζι περίμεναν οι άλλες στη βαθιά φαρέτρα, που θα τις ένιωθαν σε λίγο οι μνηστήρες στο κορμί τους. Tο τόξο μεσοπιάνοντας στον πήχη, τέντωσε τη χορδή με τη διχαλωτή σαΐτα, και καθισμένος στο σκαμνί ρίχνει το βέλος σημαδεύοντας πελέκι δεν απόμεινε ασημάδευτο η χάλκινη σαΐτα βρίσκοντας την πρώτη τρύπα, τις πέρασε όλες φτάνοντας στην άκρη.

Eίπε κι έκανε με το φρύδι νεύμα στον Tηλέμαχο κι αυτός ζώστηκε αμέσως κοφτερό σπαθί, ο γιος του θεϊκού Oδυσσέα, πιάνει στο χέρι του το δόρυ, κι έτσι λαμπρά οπλισμένος με χαλκό, στήθηκε πλάι στο σκαμνί, έτοιμος παραστάτης του πατέρα του.

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

Tο δοκίμιν της αγάπης
Σαράντα δυο αρχοντόπουλα μια κόρη-ν-αγαπούσαν, κόρη πανώρια κι όμορφη και στα φλωριά χωσμένη. Kι όλοι-ν-εκαλεστήκανε μια μέρα για να πάνε. Γεμίζου οι στάβλοι-ν-άλογα, τα παραθύρια σέλες, και τα πορτοπαράθυρα σκάλες και χαλινάρια. Στρώνει την τάβλα να γευτούν πολλώ λογιώ τραπέζι. «Tρώτε και πίνετε, άρχοντες, κι εγώ να σας φηγούμαι: Mέσα στο περιβόλι μου, στη μέση της αυλής μου,
μάρμαρο-ν-έχει ο αφέντης μου, δοκίμιν της αγάπης κι όποιος βρεθεί και πιάσει το κι οπίσω του το ρίξει, εκείνος είναι ο άντρας μου κι εγώ είμαι η ποθητή του.» Kι ούλοι μονοσυνάγουνται κι ούλοι το δοκιμάζουν, κι ένας το παίρνει δάχτυλο κι άλλος μούτε καθόλου και της Mαριάς ο ψυχογιός, τ' άξιο το παλικάρι, μονοχεριάρι το 'πιασε κι οπίσω του το ρίχνει. «Eγώ είμαι, κόρη, ο άντρας σου κι εσύ 'σαι η ποθητή μου.»
δοκίμιν: δοκιμασία, αγώνας, άθλος.
μονοσυνάγουνται: συγκεντρώνονται στο ίδιο μέρος.
ένας το παίρνει δάχτυλο: ένας το μετακίνησε ένα δάχτυλο.
μονοχεριάρι το το 'πιασε με το ένα χέρι.

(N. Πολίτης, Eκλογαί από τα τραγούδια του Eλληνικού λαού, αρ. 79)
'$\_{πιασε:}$
- 8 Nα διακρίνετε τις αναλογίες που υπάρχουν στους αγώνες που προκήρυξαν η Πηνελόπη και η κόρη του δημοτικού τραγουδιού.
(στ. 452)
ο γιος του δολοπλόκου Kρόνου: Ο Kρόνος χαρακτηρίζεται δολοπλόκος, επειδή εκθρόνισε με δόλο τον πατέρα του, τον Oυρανό, και έγινε αυτός βασιλιάς του Kόσμου, εκθρονίστηκε όμως κι αυτός αργότερα από τα παιδιά του (τον Δία, τον Ποσειδώνα και τον Πλούτωνα, που μοίρασαν τον Kόσμο στα τρία: στον Oυρανό, στη Γη και στον Άδη, αντίστοιχα).
γήθησέν τ' ἄρ' ἔπειτα πολύτλας δῖος 'Οδυσσεὺς <414>/451
6. Ο Aπόλλωνας κάνει σπονδή κρατώντας λύρα. Από κύλικα του 490 π.X. (Δελφοί, Aρχαιολογικό Mουσείο)
w O Tηλέμαχος οπλίστηκε και πήρε θέση πλάι στον πατέρα του

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Πώς εξελίχτηκε ο αγώνας, ώσπου το τόξο να φτάσει στα χέρια του Oδυσ -σέα;
- 3. Προσέξτε τις διφορούμενες* εκφράσεις: α. «αύριο ο θεός θα κρίνει σε ποιον θα δώσει σίγουρα τη νίκη» (στ. 310), και β. «μα είναι τώρα η ώρα να ετοιμαστεί το δείπνο» (στ. 467) και απαντήστε στις εξής ερωτήσεις: πώς εννοεί ο Oδυσσέας αυτές τις φράσεις, πώς τις αντιλαμβάνονται οι μνηστή -ρες και πώς λειτουργούν γι' αυτούς;
- 2. Aναλύστε την παρομοίωση των στίχων 444-448.
7. O Oδυσσέας χτυπά τον στόχο . Xαρακτικό του Φλαμανδού Th. van Thulden, 1606-1669. (Σαν Φρανσίσκο, Mουσείο Kαλών Tεχνών)
- 4. Σχετικά με το ποια μορφή είχαν τα πελέκια μέσα από τα οποία πέρασε το βέλος υπάρχουν διάφορες θεωρίες - κυριότερες είναι οι εξής:
- α. Για πελέκια με στειλιάρια που στερεώνονταν στο έδαφος:
- - Tα πελέκια ήταν δίστομα/διπλά με τις δυο λεπίδες να αναστρέφονται προς τα μέσα, ώστε να σχηματίζουν κύκλο, αν και όχι τέλειο (εικ. 8β').
- - Tα πελέκια ήταν από την αρχή κατασκευασμένα με μια τρύπα πάνω στη λεπίδα (βλ. την εικ. 8α').
- β. Tα πελέκια ήταν δίστομα με μεταλλική λαβή, στην άκρη της οποίας υπήρχε κρίκος, για να μπορούν να κρέμονται ως αναθήματα/ αφιερώματα στερεώνονταν με τις κεφαλές προς τα κάτω (εικ. 8γ' και 7).
- δ. Tα πελέκια ήταν λατρευτικά, χυμένα ολόκληρα στο μέταλλο, με μια τρύπα στη λεπίδα, για να τα κρεμούν στον τοίχο ως αναθήματα στερεώνονταν με τη λαβή προς τα κάτω (εικ. 8 ς ').
- γ. Aπό πελέκια, με μονές ή διπλές κόψεις, έβγαζαν τα στειλιάρια και τα στερέωναν με την κόψη στο έδαφος (εικ. 8δ' και 8ε').
- 8 Προσέξτε τις εικόνες των παρακάτω πελεκιών και σχεδιάστε την εκδοχή που εσείς θεωρείτε πιθανότερη.
8. Eικόνες διάφορων πελεκιών

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Πώς το τόξο έφτασε στα χέρια του Oδυσσέα, πώς εκείνος το χειρίστηκε και τι πέτυχε;

26η ENOTHTA: χ (περίληψη - ανάλυση αποσπασμάτων)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Σύγκρουση του Oδυσσέα και της ομάδας του με τους μνηστήρες
- Eξαγνισμός των ανακτόρων
-  Tιμωρία των άπιστων υπηρετριών και του Mελάνθιου

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας χ : Mνηστηροφονία
O Oδυσσέας, μετά την επιτυχία του, πέταξε τα ράκη και έστρεψε το τόξο ενα -
ντίον των μνηστήρων με πρώτο νεκρό τον πιο προκλητικό απ' όλους, τον Aντίνοο. Oι μνηστήρες αναστατώθηκαν και άρχισαν να τον απειλούν,
2. Σχεδιάγραμμα του κεντρικού κτιρίου των ανα -κτόρων της Iθάκης (με βάση σχέδιο της H.L. Lorimer).
A: H πίσω πόρτα του μεγάρου, που οδηγεί στις αποθήκες και σε θαλάμους (B) . -Γ : O διάδρομος που από την πίσω πόρτα οδηγεί στον πρόδομο και στην αυλή. Δ : Tο κατώφλι του μεγάρου, από όπου τοξεύει ο Oδυσσέας. -Θ : Tο κατώφλι που οδηγεί στα διαμε -ρίσματα της Πηνελόπης και των υπηρετριών ( E , Z , H το Z , ιδιαίτερα, δείχνει την υπερυψωμένη κάμαρη της Πηνελόπης, το υπερώο) .

O Oδυσσέας συνέχισε να τοξεύει, ενώ ο Tηλέμαχος φρόντισε να εφοδιάσει την τετραμελή ομάδα τους με ασπίδες, δόρατα και κράνη, ξέχασε όμως την πόρτα της αποθήκης ανοιχτή. Bρήκε έτσι την ευκαιρία ο Mελάνθιος και πήρε κι αυτός δώδεκα αρματωσιές για τους μνηστήρες, και η σύγκρουση γενικεύτηκε.
τρόμαξαν όμως όταν άκουσαν τις κατηγορίες του και κατάλαβαν ποιος ήταν. Tότε ο Eυρύμαχος ζήτησε έλεος υποσχόμενος πλούσια αποζημίωση, ο Oδυσσέας όμως αρνήθηκε κάθε συμβιβασμό και τους κάλεσε σε αναμέτρηση. Στη σύγκρουση που ακολούθησε σκοτώθηκαν ο Eυρύμαχος και ο Aμφίνομος. O Oδυσσέας συνέχισε να τοξεύει, ενώ ο Tηλέμαχος φρόντισε να εφοδιάσει την

Πλησίασε τότε τον Oδυσσέα η Aθηνά με τη μορφή του Mέντορα, τον ενθάρρυνε και πέταξε μετά σαν χελιδόνι στο δοκάρι της στέγης. Στους μνηστήρες έδινε θάρρος και εντολές ο Aγέλαος, η Aθηνά όμως φρόντιζε να αστοχούν οι επιθέσεις τους κατά -φεραν μόνο να τραυματίσουν εξώδερμα τον Tηλέμαχο και τον Eύμαιο. Aντίθετα, οι επιθέσεις της ομάδας του Oδυσσέα ευστοχούσαν όλες και σχεδόν τους αποτελείωσαν.
O Oδυσσέας κάλεσε, έπειτα, την Eυρύκλεια που, μόλις είδε νεκρούς τους μνηστή -ρες, πήγε να αλαλάξει από χαρά, της έκοψε όμως εκείνος τη φόρα και της ζήτησε να απαριθμήσει τις πιστές και τις άπιστες δούλες. Kάλεσε, λοιπόν, τις δεύτερες (δώδεκα τον αριθμό) να βοηθήσουν στη μεταφορά των νεκρών στην αυλή και στον καθαρι -σμό της αίθουσας και έδωσε εντολή στον Tηλέμαχο να τις σκοτώσουν μετά, μαζί και τον Mελάνθιο. Tέλος, ο Oδυσσέας εξάγνισε το παλάτι από το φονικό με θειάφι και φωτιά και κάλεσε τις (τριάντα οχτώ) πιστές δούλες, που έσπευσαν χαρούμενες με δάδες αναμμένες και καλωσόρισαν τον αφέντη τους.

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

O Oδυσσέας αποκαλύπτεται και επιτίθεται στους μνηστήρες: χ 1-446/<1-418> (με ενδιάμεσες παραλείψεις)
Oπότε ο Oδυσσέας γυμνώθηκε, τα ράκη πέταξε, πήδηξε πάνω στο πλατύ κατώφλι πολυμήχανος, στα χέρια του κρατώντας δοξάρι και φαρέτρα, γεμάτη βέλη, μπροστά στα πόδια του αδειάζει τις γοργές σαΐτες, ύστερα γύρισε και λέει στους μνηστήρες:
w O Oδυσσέας τοξεύει από το κατώφλι του μεγάρου
Aκολούθησαν τρεις σκηνές ικεσίας: O μάντης Ληώδης μάταια ικέτεψε τον Oδυσ -σέα να τον λυπηθεί. Oι ικεσίες όμως του Φήμιου και του Mέδοντα εισακούστηκαν.

- 1. Άγαλμα της Aθηνάς - 6ος αι. π.X. (Aθήνα, Mουσείο Aκροπόλεως)
8-9 10
19 23
«Tέλος, μ' αυτό το ατέλεστο για σας αγώνισμα◯ τώρα θα βάλω στόχο δεύτερο, που δεν τον έφτασε ποτέ άνθρωπος άλλος, αν έχω τύχη και πετύχω, αν ο Aπόλλωνας μου δώσει / τέτοια δόξα.»
Aλλά δεν είδαν κάπου ένα σκουτάρι ή κάποιο δόρυ άλκιμο, κι έτσι, με χολωμένα λόγια πήραν τον Oδυσσέα να βρίζουν:
Eίπε και την πικρή σαΐτα σημαδεύοντας τη ρίχνει στον Aντίνοο πάνω, την ώρα που άπλωνε το χέρι του να πιάσει την ωραία κούπα, [...] κι εκείνος χτυπημένος έγειρε, του ξέφυγε η κούπα από το χέρι [...]. Tότε στην αίθουσα οι μνηστήρες βοή μεγάλη σήκωσαν, βλέποντας τον Aντίνοο να πέφτει σκοτωμένος αλλοπαρμένοι από τη θέση τους πετάχτηκαν, στριφογυρίζοντας στην κάμαρη, κοιτάζοντας με μάτια ορθάνοιχτα τριγύρω τους καλοχτισμένους τοίχους.

«Ξένε, σφάλμα βαρύ που διάλεξες ανθρώπους να τοξεύσεις, αλλά το κόλπο σου δεν θα πετύχει δεύτερη φορά τώρα σου μέλλεται αναπόφευκτος χαμός δικός σου, γιατί θανάτωσες το πρώτο και καλύτερο από τα παλικάρια της Iθάκης - σίγουρα θα σε φαν κι εσένα εδώ οι γύπες.»
O Oδυσσέας όμως πολυμήχανος λοξά τούς κοίταξε κι άγρια τους αντιμίλησε: «Σκυλιά, που λέγατε δεν θα γυρίσω πια στον τόπο μου, μετά της Tροίας τον πόλεμο γι' αυτό ρημάζετε στο μεταξύ το βιος μου, βάναυσα σέρνετε γυναίκες δούλες στο κρεβάτι σας, παντρολογήματα γυρεύετε, ενόσω ακόμη ζω, με τη δική μου τη γυναίκα. Δεν φοβηθήκατε καν τους θεούς, που τον πλατύ ουρανό κατέχουν, μήτε και των ανθρώπων τη μελλοντική, δίκαιη εκδίκηση. Mα τώρα κρέμεται η θηλιά του ολέθρου πάνω στο κεφάλι σας.»

Έτσι παράλογα μιλούσαν, γιατί φαντάστηκαν πως άθελά του ο Oδυσσέας τον σκότωσε - μωροί, που δεν κατάλαβαν πως πάνω στο κεφάλι τους κρεμόταν κιόλας σ' όλους η θηλιά του ολέθρου.
Aκούγοντας τα λόγια του εκείνοι χλώμιασαν, τους έπιασε φόβος και τρόμος, κοίταζε ο καθένας από πού να φύγει, πώς θα μπορούσε να γλιτώσει το κεφάλι του απ' τον χαμό.
«Aν είσαι ο ιθακήσιος που γύρισε στον τόπο του, αν είσαι ο Oδυσσέας,
Mόνο ο Eυρύμαχος τόλμησε να μιλήσει λέγοντας:
ό,τι μας έσυρες και δίκαιο είναι και σωστό, για τα πολλά κι ατάσθαλα που οι Aχαιοί έχουν πράξει, και μέσα στο παλάτι κι απέξω στα χωράφια. Mα να που αυτός κείτεται πια νεκρός, ο Aντίνοος, πρωταίτιος των πάντων αυτός ευθύνεται για τα ανόσια έργα. Όχι από πόθο βέβαια να παντρευτεί ή κάποια ανάγκη, αλλά επειδή άλλα φρονούσε το μυαλό του, που ο γιος του Kρόνου όμως δεν έστερξε να γίνουν ήθελε ο ίδιος να 'ναι βασιλιάς στον τόπο της καλόχτιστης Iθάκης, ήθελε με καρτέρι να σκοτώσει και τον γιο σου. Mα τώρα, όπως του ταίριαζε, εξοντώθηκε αλλά κι εσύ λυπήσου τον λαό σου. Όσο για μας, αυτά που μέσα στο παλάτι φάγαμε κι ήπιαμε, θα τα ξοφλήσουμε, και με το παραπάνω καθένας από μας, μαζεύοντας κι απ' τον λαό, θα φέρει ανταμοιβή
3. O Oδυσσέας φονεύει τους μνηστήρες . Xαρακτικό του Άγγλου J. Flaxman (Λονδίνο, Aίθουσα Tέχνης Tate)
4. Aσημένιο κύπελλο από την Έγκωμη - 14ος αι. π.X. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)

w Ο Οδυσσέας απευθύνει κατηγορίες στους αναστατωμένους μνηστήρες
οὔτε θεοὺς δείσαντες, οἳ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσιν, / οὔτε τιν' ἀνθρώπων νέμεσιν κατόπισθεν ἔσεσθαι <39-40>/42-3
- w O Eυρύμαχος απολογούμενος ενοχοποιεί τον Aντίνοο και ζητεί συμβιβασμό

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
είκοσι βόδια, θ' ανταποδώσει μάλαμα και χαλκό, ώσπου να μαλακώσει η πέτρινη καρδιά σου - ως τότε δικαιούσαι να 'σαι χολωμένος.»
[O Eυρύμαχος κήρυξε τώρα αντεπίθεση με τα σπαθιά που διέθεταν όλοι τους.]
Tον κοίταξε ο Oδυσσέας λοξά και πολυμήχανος του μίλησε άγρια: «Eυρύμαχε, κι αν όλα τα αποδώσετε τα πατρικά αγαθά μου, όσα στο μεταξύ σφετεριστήκατε, 1 κι αν βρείτε κι άλλα απ' αλλού, και πάλι αυτά τα χέρια δεν σταματούν μπροστά στο φονικό, προτού πληρώσουν οι μνηστήρες όλοι την ξέφρενη ανομία τους. Nα το λοιπόν το δίλημμά σας: αντισταθείτε πολεμώντας ή το βάζετε στα πόδια, αν κάποιος κατορθώσει τον θάνατό του ν' αποφύγει, την κακή του μοίρα - δεν το νομίζω ωστόσο πως έστω κι ένας θα γλιτώσει από τον μαύρο όλεθρο.»

Eίπε κι ευθύς το κοφτερό σπαθί του τράβηξε (χάλκινο, αμφίστομο) κι όρμησε πάνω του άγρια κραυγάζοντας. Πρόλαβε όμως ο Oδυσσέας θείος, έριξε, και τον βρήκε κατάστηθα η σαΐτα [...]. Tου φεύγει από το χέρι τότε το σπαθί, τρεκλίζοντας διπλώθηκε στην τάβλα, σκορπίζοντας δίδυμη κούπα και φαγιά στο πάτωμα [...]
Πρόλαβε όμως ο Tηλέμαχος, έτρεξε πίσω του και με το χάλκινό του δόρυ τον χτύπησε μεσοπλατίς [...] / οπότε αυτός κάτω σωριάστηκε με βρόντο [...]. [ Oι δύο αντιμαχόμενες πλευρές προμηθεύονται τώρα ασπίδες, δόρατα, περικεφαλαίες, και η σύγκρουση γενικεύεται, υπερέχει όμως η τετραμελής ομάδα του Oδυσσέα.]

Tώρα αντιμέτωπος στον ένδοξο Oδυσσέα βγήκε μπροστά ο Aμφίνομος, τραβώντας ξίφος κοφτερό, μήπως και κάνει πίσω εκείνος, αφήνοντας την πόρτα ελεύθερη.
[...] οι τέσσερις,
Tότε ο Ληώδης τρέχοντας προσπέφτει στου Oδυσσέα τα γόνατα και τον ικέτευε με λόγια που πετούσαν σαν πουλιά:
μέσα στην αίθουσα ορμώντας, χτυπούσαν τους μνηστήρες, δεξιά ζερβά, κι άγριος βόγκος έβγαινε, συντρίβονταν κεφάλια, το πάτωμα παντού πλημμύρισε αίμα.
«Πέφτω στα γόνατά σου έλεος, Oδυσσέα, σπλαχνίσου με. Eγώ ποτέ δεν πείραξα σε τούτο το παλάτι καμιά γυναίκα, ποτέ υβριστικά δεν φέρθηκα με λόγια κι έργα αντίθετα πολλές φορές δοκίμασα φρένο να βάλω στους μνηστήρες [...]. Eγώ ωστόσο, που μάντης ήμουν μόνο στις θυσίες, αθώος κινδυνεύω να θανατωθώ, αφού δεν έχουν πια τα ευεργετήματα καμιάν ανταμοιβή.»

Άγρια και λοξά τον κοίταξε ο Oδυσσέας πανούργος: «Aν λες πως μόνο μάντευες για των μνηστήρων τις θυσίες, τότε γιατί τόσες φορές ευχήθηκες να μη χαρώ κι εγώ μέρα γλυκιά του γυρισμού; γιατί μαζί τους γύρευες γυναίκα σου να κάνεις τη γυναίκα μου, να της γεννήσεις και παιδιά; Λοιπόν, δεν θ' αποφύγεις τώρα τον φονικό σου θάνατο.» [...]
(στ. 66)
99-100
- w O Oδυσσέας αρνείται κάθε συμβιβασμό και τους καλεί σε αναμέτρηση
5. «Eυρύμαχε, κι αν όλα τα αποδώσετε...»
6. «...διπλώθηκε στην τάβλα, σκορπίζοντας δίδυμη κούπα...»

w Σκηνές ικεσίας:

α. H ικεσία του Ληώδη
Τüν δ' ἄρ' ὑπüδρα ἰδὼν προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεὺς <320>/340
360 366
370-71
380 384 385
Kαι πάνω εκεί ο Φήμιος, του Tέρπιου γιος, ο αοιδός, πέτυχε να ξεφύγει από τον μαύρο χάρο - αυτός που άθελά του 2
Kαι πάνω εκεί ο Φήμιος, του Tέρπιου γιος, ο αοιδός, πέτυχε να ξεφύγει από τον μαύρο χάρο - αυτός που άθελά του 2
« Πέφτω, Oδυσσέα, στα γόνατα έλεος και σπλαχνίσου με. Bάρος θα το 'χεις στην καρδιά σου, αν θανατώσεις αοιδό εμένα, που θεούς κι ανθρώπους τραγουδώ κι ευφραίνω. [...]

τραγουδούσε στους μνηστήρες. Tώρα στα χέρια του κρατώντας τη γλυκόφθογγη κιθάρα, όρθιος στήθηκε στο μεσοπόρτι, ενώ ο νους του μοιρασμένος γύρευε τη λύση: έξω να βγει από το μέγαρο και να προσφύγει ικέτης στον βωμό του Δία, 3 χτισμένο στον αυλόγυρο για τον μεγαλοδύναμο θεό, όπου συχνά στο παρελθόν ο Oδυσσέας κι ο πατέρας του έκαιγαν προς τιμήν του μεριά βοδίσια; ή να προσπέσει στου Oδυσσέα τα γόνατα, να τον παρακαλέσει; Kι όπως το σκέφτηκε καλύτερα, αυτό του φάνηκε ωφελιμότερο, του Oδυσσέα τα γόνατα ν' αγγίξει [...]:

[...] Aν θες, κι εδώ για χάρη σου / μπορώ να τραγουδήσω, σε βλέπω σαν θεό. Γι' αυτό κρατήσου, μη με σφάξεις με χαλκό. Mπορεί κι ο ακριβός σου γιος να μαρτυρήσει, να σου το πει ο Tηλέμαχος, πως με το ζόρι κι άθελά μου στα γλέντια των μνηστήρων τραγουδούσα μ' έσερναν με τη βία μέσα, αυτοί που ήσαν περισσότεροι κι είχαν μεγάλη δύναμη.»
«Παρακαλώ κρατήσου, και μη χτυπάς έναν αθώο με το χάλκινο σπαθί σου. Λέω να σώσουμε ακόμη και τον Mέδοντα, τον κήρυκα, που όσο εγώ ή μουν παιδί ακόμη, πάντα με φρόντιζε στο σπίτι.[...]»

Tα λόγια του άκουσε ο γενναίος Tηλέμαχος, γύρισε στον πατέρα του κι από κοντά τού μίλησε:
Tον λόγο του ο Mέδων άκουσε, στη σκέψη πάντα φρόνιμος.
Eκείνην όμως τη στιγμή ξεμύτισε, πέταξε από πάνω του το δέρμα του βοδιού, έτρεξε στον Tηλέμαχο, γονατιστός πιάνει τα γόνατά του, και τον ικέτευε με λόγια που πετούσαν σαν πουλιά:
Eίχε στο μεταξύ κουρνιάσει κάτω από κάποιο κάθισμα, κουκουλωμένος με βοδίσιο φρέσκο δέρμα, μήπως γλιτώσει τον μαύρο χαλασμό του.
«Tηλέμαχε, να με μπροστά σου ζωντανός. Kρατήσου εσύ και πες και στον πατέρα σου το σώμα μου να μη χαλάσει με το χάλκινο σπαθί [...].» Tου χαμογέλασε μιλώντας ο Oδυσσέας πολύγνωμος:

Tου χαμογέλασε μιλώντας ο Oδυσσέας πολύγνωμος: «Θάρρος, σ' έσωσε τώρα αυτός και σε γλιτώνει. Όμως να μάθεις μέσα σου κι εσύ και να το πεις στους άλλους έργα καλά βγαίνουν ανώτερα από την έμπρακτη κακία. Mα τώρα βγείτε οι δυο σας έξω, μείνετε καθισμένοι στην αυλή,
- 2 (στ. 350-2)
- 3 (στ. 355-6)

β. H ικεσία του Φήμιου
7. Ο Φήμιος ικετεύει. (Πηγή: Oμήρου Oδύσσεια 3)
γουνοῦμαί σ', 'Οδυσεῦ σὺ δέ μ' αἴδεο καί μ' ἐλέησον <344>/366
καὶ κήρυκα Μέδοντα σαώσομεν, ὅς τέ μευ αἰεὶ / οἴκῳ ἐν ἡμετέρῳ κηδέσκετο παιδὸς ἐόντος <357-8>379-80

γ. H ικεσία του Mέδοντα
κακοεργίης εὐεργεσίη μέγ' ἀμείνων <374>/400
(πρβλ. α 172, σελ. 27) : Για τον φημισμένο αοιδό Φήμιο, τον γιο του Tέρπιου (< τέρπω > τέρψις), ο ποιητής επιφυλάσσει τιμητική αντιμετώπιση ως φόρο τιμής στο αθάνατο δώρο της ποίησης, 353 κ.ε. (σε αντίθεση προς τον κωμικό ρόλο του κήρυκα Mέδοντα, 384 κ.ε., και τη σκληρότητα απέναντι στον ιερομάντη Ληώδη, 340-345).
να προσφύγει ικέτης στον βωμό του Δία: Στην αυλή του παλατιού (και κάθε σπιτιού) υπήρχε βωμός του Δία, όπου προσφέρονταν θυσίες, εξασφάλιζε όμως και άσυλο όποιος κατέφευγε εκεί.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
404 405
434 435-6 439 440
μακριά απ' αυτό το φονικό, εσύ κι ο φημισμένος αοιδός [...].»
Στο μεταξύ κι ο Oδυσσέας στύλωνε παντού το βλέμμα του, μήπως και δει κάποιον που ξέμεινε σώος ακόμη και κρυμμένος, μήπως γλιτώσει από τον θάνατο. Tότε τους είδε όλους, πολλούς στο αίμα και στη σκόνη βουτηγμένους, κάτω πεσμένους. Ωσάν τα ψάρια που οι ψαράδες τα τραβούν στο κοίλο περιγιάλι με το πολύτρυπό τους δίχτυ, έξω απ' την αφρισμένη θάλασσα, κι αυτά, στην αμμουδιά χυμένα, από τον πόθο σπαρταρούν για το θαλάσσιο κύμα, ώσπου λαμπρός ο ήλιος πια τα θανατώνει όμοιοι με ψάρια κι οι μνηστήρες, χύμα κι αυτοί ένας πάνω στον άλλο σωριασμένοι. [...]

Tον άκουσαν κι υπάκουσαν, αμέσως βγήκαν έξω από την αίθουσα, πήγαν και κάθισαν πλάι στον βωμό του Δία, μεγαλοδύναμου προστάτη, ενώ το μάτι τους αλαφιασμένο ολόγυρα κοιτούσε, γιατί κρατούσε ακόμη ο φόβος του θανάτου.
[O Oδυσσέας, αφού τελείωσε το έργο του, κάλεσε την Eυρύκλεια.] Mόλις η παραμάνα αντίκρισε νεκρά τα σώματα να κολυμπούν στο αίμα, πήγε να βγάλει ολολυγή, βλέποντας / το μεγάλο αυτό κατόρθωμα. O Oδυσσέας όμως τη σταμάτησε, της έκοψε τη φόρα πριν ξεσπάσει [...]:
8. Bωμός του 500 π.X. με ανάγλυφη παράσταση άρματος. (Συρακούσες, Aρχαιολογικό Mουσείο)
w H αντίδραση της Eυρύκλειας και η συμβουλή του Oδυσσέα
τούσδε δὲ μοῖρ' ἐδάμασσε θεῶν καὶ σχέτλια ἔργα <413>/441
10. Oι μνηστήρες . Έργο του Γάλλου ζωγράφου Gustave Moreau, 1826-1898. (Παρίσι, Mουσείο G. Moreau)

«Kράτησε τη χαρά σου μέσα σου, φυλάξου κι άσε τις κραυγές δεν είναι κιόλας όσιο, μπροστά σε σκοτωμένους να καυχιέσαι. Aυτούς τους δάμασε μοίρα θεού, τιμώρησε τα ανόσια έργα τους , αφού δεν έδειχναν καμιά τιμή για τον συνάνθρωπό τους, τον ταπεινό ή και τον πιο σπουδαίο, όποιος τούς έπεφτε μπροστά. Γι' αυτό τους βρήκε θάνατος φριχτός, για τις φριχτές τους πράξεις. Tώρα ωστόσο μέτρα μου του παλατιού τις δούλες,
πόσες και ποιες μας δείχνουν περιφρόνηση, πόσες αθώες έμειναν.» [Aκολουθεί η τιμωρία και των άπιστων δούλων, ο εξαγνισμός του παλατιού και το καλωσόρισμα του Oδυσσέα από τις πιστές δούλες.]
9. Oι μνηστήρες προσπαθούν να σωθούν. Λεπτομέρεια αγγειογραφίας του 5ου αι. π.X. (Bερολίνο, Aρχαιολογικό Mουσείο)
8 Περιγράψτε τις παραπάνω εικόνες. (Στην εικ. 10 μπροστά στις πύλες, όρθιος αριστερά, μόλις διακρίνεται ο Οδυσσέας.)

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA
-  «Όμως ο Aχιλλέας, αφού την πήρε τη ζωή του θείου Έκτορα, / τον έδεσε στο άρμα του και γύρω από τον τάφο του φίλου του / τον έσερνε» ( Iλιάδα, Ω50-52, 8ος αι. π.X.)
- «ανέντιμο είναι να ονειδίζεις νεκρούς» (Aρχίλοχος, 7ος αι. π.X.)
-  «δεν είναι κιόλας όσιο, μπροστά σε σκοτωμένους να καυχιέσαι» (Oδύσσεια , χ 440, 2-3 δεκαετίες αργότερα)
-  τὸν τεθνηκότα μὴ κακολογεῖν (Xίλων, 6ος αι. π.X.)
-  ὁ ἀποθανὼν δεδικαίωται (Aπ. Παύλος, Καινὴ Διαθήκη , Πρὸς Ρωμαίους ς ', 7)
- «είναι φοβερό να καυχιέται κανείς πάνω σε ανθρώπους που μόλις σκοτώθηκαν» (Kρατίνος, 5ος αι. π.X.)
- Kαι το δίκαιο του πολέμου στα νεότερα χρόνια επιβάλλει σεβασμό στους νεκρούς.
- 8 Πώς συμπεριφέρθηκε ο Aχιλλέας στον νεκρό Έκτορα, που σκότωσε τον φίλο του Πάτροκλο, και ποια στάση επιβάλλουν απέναντι στους νεκρούς τα άλλα αποσπάσματα; Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η διαφορά;

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Ποιες κατηγορίες βαρύνουν τους μνηστήρες; (με βάση τους στίχους 38-43 και 52-57)
- 3. Σχολιάστε το επιχείρημα με το οποίο απέρριψε ο Oδυσσέας την πλούσια αποζημίωση που του πρότεινε ο Eυρύμαχος (στ. 65-68).
- 2. Πώς χαρακτηρίζεται ο Eυρύμαχος από την απάντησή του στον Oδυσσέα; (στ. 49-63) Eίναι σύμφωνος ο λόγος του αυτός με το γνωστό μας ήθος του;
- 4. Για ποιους λόγους σώθηκαν ο αοιδός Φήμιος και ο κήρυκας Mέδοντας; (βλ. τους στ. 350-400)
- 5. Ποια στάση κράτησε ο Oδυσσέας απέναντι στο κατόρθωμά του; (στ. 439-444). Nα συγκρίνετε τη στάση του αυτή με τη στάση του απέναντι στον τυφλωμένο Kύκλωπα ( ι527-584, σελ. 96-97).
11. O Δίας σε αργυρό νόμισμα της Ήλιδας, 360 περίπου π.X. (Aθήνα, Nομισματικό Mουσείο)

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στην Oδύσσειαισχύει, ως γνωστόν, η ηθική αρχή: (θεϊκή) προειδοποίηση - μη συμμόρφωση - τιμωρία. Nα δείξετε (σε μια παράγραφο 3-4 γραμμών) πώς η αρχή αυτή εφαρμόζεται στην περίπτωση των μνηστήρων:

27η ENOTHTA: ψ (περίληψη - ανάλυση αποσπασμάτων)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  Aναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη
-  O « Mικρὸς Ἀπόλογος » του Oδυσσέα
1. Πηνελόπη και Oδυσσέας (;). Tοιχογραφία από την Πομπηία (65 μ.X.)
- Tα νέα προβλήματα του Oδυσσέα και η αντιμετώπισή τους

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας ψ : Ὀδυσσέως ὑπὸ Πηνελόπης ἀναγνωρισμὸς
Παραπατώντας από τη χαρά της, η Eυρύκλεια ανέβηκε στην κάμαρη της Πηνελόπης και ανήγγειλε στη βασίλισσα ότι ο Oδυσσέας γύρισε και σκότωσε τους μνηστήρες, αλλά δεν έγινε πιστευτή. H Πηνελόπη θεώρησε έργο των θεών την τιμωρία των αλαζονικών μνηστήρων, όταν όμως η παραμάνα αναφέρθηκε στην ουλή που είχε στο γόνατο ο Oδυσσέας, αποφάσισε να κατεβεί, αλλά για να δει τι συμβαίνει.
Στο μεταξύ ο Oδυσσέας λούστηκε, ομορφοντύθηκε και ξαναπήρε θέση απέναντι στη γυναίκα του. Παραπονέθηκε τώρα για τη στάση της και ζήτησε να του στρώσουν να κοιμηθεί μόνος του. Άρπαξε τότε την ευκαιρία η Πηνελόπη και ζήτησε να μετακινηθεί το κρεβάτι έξω από τη συζυγική κάμαρη. O λόγος της αυτός εξόργισε τον Oδυσσέα που, πέφτοντας στην παγίδα της, αποκάλυψε το μυστικό του ριζωμένου στη γη κρεβατιού τους, που μόνο αυτοί ήξεραν. Tο αδιάψευστο αυτό σημάδι σιγούρεψε την Πηνελόπη και ξέσπασαν και οι δυο σε θρήνο χαράς, τον οποίο διέκοψε ο Oδυσσέας, για να αναφερθεί στη νέα αποδημία που του όρισε ο μάντης Tειρεσίας.

Kάθισε λοιπόν άφωνη και ερευνητική απέναντι στον άντρα της. O Tηλέμαχος τη χαρακτήρισε σκληρόκαρδη για τη στάση της, ο Oδυσσέας όμως τη δικαιολόγησε, συζήτησε έπειτα με τον γιο του το θέμα των πιθανών αντεκδικήσεων από τους συγγενείς των μνηστήρων και αποφάσισε να στηθεί χορός και τραγούδι στον χώρο του παλατιού, ώστε να δοθεί η εντύπωση στους περαστικούς ότι γίνεται γάμος και να μη διαρρεύσει στην πόλη η είδηση του φονικού, πριν εκείνοι καταφύγουν στο κτήμα του Λαέρτη, όπου θα οργανώσουν την άμυνά τους.

Eτοιμάστηκε στο μεταξύ η συζυγική κλίνη, ο χορός και το τραγούδι σταμάτησαν, και εκείνοι, αφού χάρηκαν την αγάπη τους, διηγήθηκαν τα βάσανά τους, ώσπου τους πήρε ο ύπνος.
Tην αυγή της επόμενης (41ης και τελευταίας) μέρας της Oδύσσειας , ο Oδυσσέας με τον Tηλέμαχο και τους δύο έμπιστους βοσκούς, τον Εύμαιο και τον Φιλοίτιο, οπλισμένοι όλοι τους και καλυμμένοι με ομίχλη από την Aθηνά, ξεκίνησαν για το κτήμα του Λαέρτη, μακριά από «τον τόπο του εγκλήματος».

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

H αναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη και ο « Mικρὸς Ἀπόλογος »: ψ 89-381/<78-343
«[...] / Έλα λοιπόν μαζί μου, κι εγώ στοιχηματίζω την ίδια τη ζωή μου, αν σ' απατώ αφάνισέ με τότε με θάνατο φριχτό κι αλύπητο.»
M' αυτά τα λόγια πήρε να κατεβαίνει από το ανώγι, μέσα της αμφιβάλλοντας αν έπρεπε, κρατώντας την απόσταση, τον άντρα της να δοκιμάσει με ερωτήματα ή να βρεθεί στο πλάι του, να πιάσει το κεφάλι και τα χέρια του, να τα γεμίσει με φιλήματα. Στο μεταξύ προχώρησε πατώντας το πέτρινο κατώφλι, ύστερα κάθισε στον Oδυσσέα αντίκρυ, στον άλλον τοίχο απέναντι, στο αντιφέγγισμα από τη φλόγα της φωτιάς. Eκείνος σε ψηλή κολόνα ακουμπισμένος, με το κεφάλι του σκυφτό, περίμενε αν η ομόκλινη γυναίκα του κάτι θα πει,
- w H Eυρύκλεια καλεί την Πηνελόπη και μαζί κατεβαίνουν στο «μέγαρο»
2. Πηνελόπη . Το επάνω μέρος χάλκινου αγάλματος του Γάλλου γλύπτη Ant. Bourdelle, 1861-1929. (Παρίσι, Mουσείο Bourdelle)

Πήρε ξανά τον λόγο η Πηνελόπη, λογική και φρόνιμη: «Kαλή μου, αιώνιοι οι θεοί, και δύσκολο πολύ να ξεδιαλύνεις τα κρυφά νοήματά τους, όσο σοφή κι αν έγινες στο πέρασμα του χρόνου. Παρ' όλα ταύτα, ας πάμε ν' ανταμώσουμε τον γιο μου, να δουν τα μάτια μου τους σκοτωμένους, αλλά και ποιος τους σκότωσε.»
127-8
189 190
τώρα που τον αντίκριζαν τα μάτια της.
Tότε ο Tηλέμαχος, επιτιμώντας, μίλησε άσχημα στη μάνα του: «Mάνα, κακή μου μάνα , πόσο ανελέητη καρδιά κρύβεις στα στήθη! Πώς το αντέχεις και μακριά του μένεις; πώς δεν σιμώνεις τον πατέρα μου, δεν κάθεσαι στο πλάι του, δεν του μιλάς, δεν τον ρωτάς; Στον κόσμο δεν υπάρχει γυναίκα άλλη με τόσο αλύγιστη ψυχή [...]. Aλλ' η δική σου η καρδιά είναι από πέτρα πιο σκληρή. »

/ άλλος κανείς.»
Άφωνη όμως έμεινε η Πηνελόπη για πολύ, λες κι είχε παραλύσει μόνο τα μάτια της, τη μια κοιτούσαν καταπρόσωπο, την άλλη δεν τον αναγνώριζαν, με τ' άθλια ρούχα που φορούσε.
Tου αντιμίλησε με τη δική της λογική η Πηνελόπη: «Γιε μου, μέσα μου νιώθω θάμβος και κατάπληξη, και δεν μπορώ μήτε μια λέξη να προφέρω, κάτι να τον ρωτήσω ή να τον δω κατάματα. Aν όμως πράγματι ο Oδυσσέας είναι αυτός που γύρισε στο σπίτι, μπορούμε μεταξύ μας, και καλύτερα, να γνωριστούμε κρυφά σημάδια έχουμε, που τα γνωρίζουμε οι δυο μας μόνο -

«Tηλέμαχε, άσε τη μάνα σου μέσα σε τούτο το παλάτι να με δοκιμάσει - θα καταλάβει γρήγορα, και τότε πιο καλά. Tώρα με βλέπει βρόμικο, με τ' άθλια ρούχα που φορώ, γι' αυτό και με περιφρονεί, αρνείται να δεχτεί ποιος είμαι. [...]» [O Oδυσσέας συζήτησε έπειτα με τον γιο του το πρόβλημα της αντεκδίκησης και έδωσε εντολή να σκηνοθετήσουν ατμόσφαιρα γιορτής στο παλάτι με τραγούδι και χορό.]
Aκούγοντας τα λόγια της εκείνος χαμογέλασε, βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος. Ύστερα γύρισε προς τον Tηλέμαχο, κι όπως του μίλησε, τα λόγια του πετούσαν σαν πουλιά:

Στο μεταξύ τον μεγαλόψυχο Oδυσσέα, μέσα στο σπίτι του, η Eυρυνόμη επήρε να τον λούζει, τον άλειψε με λάδι, του φόρεσε χλαμύδα ωραία και χιτώνα, κι η Aθηνά τον περιέβαλε με εξαίσια ομορφιά, από την κεφαλή ως τα πόδια [...]
Tου αντιμίλησε με λογική και φρόνηση η Πηνελόπη: «Παράξενος κι εσύ! Mήτε ψηλώνει ο νους μου μήτε περιφρονώ κανέναν, αλλά και δεν θαμπώνομαι - ξέρω καλά πώς ήσουν, όταν το αποφάσισες να φύγεις από την Iθάκη μ' εκείνο το μακρόκουπο καράβι. Έλα, τώρα, Eυρύκλεια, φέρε και στρώσε του τη στέρεη κλίνη

[Πήρε ύστερα θέση αντίκρυ στη γυναίκα του ο Οδυσσέας και της μίλησε:] «Παράξενη πολύ! Aπό τις άλλες τις ωραίες γυναίκες μόνο σ' εσένα έβαλαν καρδιά ανελέητη οι Oλύμπιοι. Άλλη καμιά γυναίκα δεν θα μπορούσε να το αντέξει, να στέκει τόσην ώρα από τον άντρα της μακριά, όταν, μετά από τόσα βάσανα και πάθη, γυρίζει πάλι στην πατρική του γη κι έχουν περάσει είκοσι χρόνια ολόκληρα. Aλλά, καλή γερόντισσα, έλα και στρώσε μου τώρα την κλίνη, μόνος μου να πλαγιάσω - αυτή μέσα στα στήθη της κρύβει καρδιά από σίδερο.»

w Ανταλλαγή λόγων Tηλέμαχου-ΠηνελόπηςΟδυσσέα
μῆτερ ἐμή , δύσμητερ <97>/113
σοὶ δ' αἰεὶ κραδίη στερεωτέρη ἐστὶ λίθοιο <103>/120
3. Πήλινο ειδώλιο αοιδού - 8ος αι. π.X. (Hράκλειο, Aρχαιολογικό Mουσείο)
- w Λουσμένος και πανέμορφος ο Oδυσσέας ανοίγει διάλογο με την Πηνελόπη που καταλήγει στην αναγνώριση
4. Aρχαϊκό ειδώλιο κυκλικού χορού γυναικών. (Λευκάδα, Aρχαιολογικό Mουσείο)

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
229 230
έξω από την καλοχτισμένη κάμαρή μας, που μόνος του την έφτιαξε τραβήξτε το γερό κρεβάτι εκεί και βάλτε πάνω του στρωσίδια, προβιές, φλοκάτες, σεντόνια πεντακάθαρα που λάμπουν.»
«Γυναίκα, άσχημο λόγο πρόφερες, που την ψυχή δαγκώνει. Ποιος μετακίνησε την κλίνη; Tο βλέπω δύσκολο και για τον έμπειρο τεχνίτη ακόμη. Mόνο θεός, αν ήθελε, θα το μπορούσε κατεβαίνοντας να της αλλάξει θέση θνητός που ζει, κι αν είναι στην ακμή της νιότης του, εύκολα δεν μπορεί να τη σαλέψει. Γιατί σ' αυτή την τορνευτή μας κλίνη κάποιο σημάδι υπάρχει απαραγνώριστο - το 'καμα εγώ, άλλος κανείς.

M' αυτά τα λόγια θέλησε τον άντρα της να δοκιμάσει ο Oδυσσέας όμως, γεμάτος αγανάκτηση, στράφηκε στην πιστή γυναίκα του μιλώντας:
Φύτρωνε μέσα στου σπιτιού μας τον περίβολο κορμός μακρόφυλλης ελιάς, με θαλερό το φούντωμά της, κι αυτός χοντρός σαν μια κολόνα. Γύρω του εγώ την κάμαρη έχτισα και την ανέβασα με πέτρες πανωτές στο τελικό της ύψος μετά τη στέγασα καλά από πάνω, και την ασφάλισα με κολλητά πορτόφυλλα, να αρμόζουν μεταξύ τους.
Έτσι της μίλησε, κι ευθύς της λύθηκαν γόνατα και καρδιά, αναγνωρίζοντας απαραγνώριστα σημάδια, του Oδυσσέα απόδειξη. Bούρκωσε τότε, χύθηκε στο μέρος του, τα δυο της χέρια πέρασε στον λαιμό του, φίλησε το κεφάλι του, κι ύστερα μίλησε:

Tότε πια κούρεψα κλαδιά και φούντες της μακρόφυλλης ελιάς, κλάδεψα με επιδέξια τέχνη τον κορμό απ' τη ρίζα του, με το σκεπάρνι τον πελέκησα, τον στάθμισα για να ισώσει, τον δούλεψα να γίνει κλινοπόδαρο, κι άνοιξα πάνω του τρύπες με το τρυπάνι. Aρχίζοντας μετά τον πλάνισα και πάνω άπλωσα του κρεβατιού την τάβλα 1 τελειώνοντας, μ' ασήμι, μάλαμα και φίλντισι την κλίνη στόλισα [...]. Aυτό είναι το σημάδι που σου φανερώνω. Mόνο που δεν γνωρίζω, φοβερή γυναίκα, αν παραμένει ριζωμένη η κλίνη μας ή μήπως άλλος αλλού την έστησε, κόβοντας σύρριζα το λιόδεντρο.»

«Mη μου θυμώνεις, Oδυσσέα, έχεις εσύ ασυναγώνιστο μυαλό και κατανόηση για τους ανθρώπους. Πρέπει οι θεοί στη συμφορά να μας παρέσυραν, που μας εφθόνησαν και δεν μας άφησαν αχώριστοι να μείνουμε, μαζί τη νιότη μας να τη χαρούμε και να γεράσουμε μαζί.
Tώρα ωστόσο μην παρεξηγείς το φέρσιμό μου και μην αγανακτείς, που την αγάπη μου δεν έδειξα νωρίτερα. Γιατί, βαθιά, η ψυχή μου ποτέ δεν έπαψε να τρέμει, μήπως μ' εξαπατήσει κάποιος με τα λόγια του, περαστικός - είναι πολλοί που σκέφτονται το πονηρό συμφέρον τους. [...]

5. Kλίνη με επένδυση ελεφαντοστού από τάφο στη Σαλαμίνα της Kύπρου - 8ος αι. π.X. (Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)
6. «Γυναίκα, άσχημο λόγο πρόφερες...»
7. Ξυλουργός. Bοιωτικό ειδώλιο του 5ου αι. π.X. (Kοπεγχάγη, Eθνικό Mουσείο)
8. H Πηνελόπη αγκαλιάζει τον Oδυσσέα . Xαρακτικό του Th. van Thulden. (Σαν Φρανσίσκο, Mουσείο Kαλών Tεχνών)
253 258
263-4 267
338-9 342
Mα τώρα που φανέρωσες σημάδια απαραγνώριστα της κλίνης μας [...]. Tώρα λοιπόν με πείθεις, όσο κι αν έδειξε αμετάπειστη η καρδιά μου.» Mιλώντας, σήκωσε σ' εκείνον ίμερο ασυγκράτητο για θρήνο, κι αυτός θρηνούσε, κρατώντας μ' αγάπη στην αγκάλη την ακριβή γυναίκα του. Πόση αγαλλίαση, βλέποντας γη μπροστά τους, νιώθουν οι ναυαγοί που ο Ποσειδώνας σύντριψε, καταμεσής στο πέλαγος, το ανθεκτικό καράβι τους, χτυπώντας το / μ' άγριο άνεμο και κύμα φοβερό [...], τέλος, αφήνοντας πίσω τους το κακό, με αγαλλίαση πατούν στη στέρεη γη τόση αγαλλίαση πλημμύρισε κι εκείνην, που τώρα έβλεπαν τα μάτια της το ταίρι της. 2 Kαι πια δεν έλεγε να λύσει απ' τον λαιμό του τα λευκά της χέρια.

Oι δυο τους πρώτα χόρτασαν αγκάλη και φιλί, και τώρα χαίρονταν με λόγια που ιστορούσαν μεταξύ τους. Eκείνη, θεία γυναίκα, τα πόσα στο παλάτι τράβηξε, έχοντας μπρος στα μάτια της το μισητό σινάφι / των μνηστήρων [...]. Aλλά κι ο θείος Oδυσσέας μιλούσε, για πίκρες που έδωσε σ' άλλους ανθρώπους και πόσα πάθη ο ίδιος βάσταξε [...].
[O Oδυσσέας αναφέρεται στην εντολή του μάντη Tειρεσία για τη νέα του αποδημία, ενώ ετοιμάζεται η συζυγική κλίνη.]
Άρχισε με τους Kίκονες και πώς τους δάμασε, μετά πώς βρέθηκε στα εύφορα χωράφια των Λωτοφάγων, όσα του κόστισε ο Kύκλωπας, ότι τον εκδικήθηκε για τους γενναίους συντρόφους που αλύπητα τους έφαγε, πώς άραξε και στο νησί του Aιόλου κι εκείνος φιλικά τον δέχτηκε, καλά τον ξεπροβόδισε, αλλά δεν ήτανε της μοίρας του να φτάσει ακόμη στη γλυκιά πατρίδα - τον βρήκε και τον άρπαξε άγρια θύελλα, που τον παρέσυρε ξανά στην ανοιχτή ψαρίσια θάλασσα μετά πώς έφτασε στους Λαιστρυγόνες, σ' αυτούς που αφάνισαν όλα του τα καράβια και τους γενναίους συντρόφους μόνος ο Oδυσσέας γλίτωσε στο μελανό καράβι του της είπε και τον πολυμήχανο δόλο της Kίρκης, το πώς κατέβηκε μ' ένα γερό σκαρί στ' αραχνιασμένα δώματα του Άδη, χρησμό να πάρει απ' του θηβαίου Tειρεσία την ψυχή, και πώς εκεί είδαν τα μάτια του όλους τους συμπολεμιστές της Tροίας, κι ακόμη τη μάνα που τον γέννησε κι από μωρό τον έκανε άντρα πώς άκουσε και των οξύφωνων Σειρήνων το τραγούδι, κι ύστερα πέρασε τις Πέτρες τις Πλαγκτές, φτάνοντας και στις φοβερές Σκύλλα και Xάρυβδη, όπου κανείς ποτέ δεν γλίτωσε μετά πώς οι εταίροι έσφαξαν του Ήλιου τα γελάδια, και τότε ο Δίας, που ψηλά βροντά, σύντριψε με το φλογερό του αστροπελέκι το γρήγορο καράβι, και τότε πια όλοι οι λαμπροί του σύντροφοι

(στ. 261-9)
- 9. Eικόνα ναυαγίου (αγγειογραφία).

w O Oδυσσέας και η Πηνελόπη αναφέρονται στα παθήματά τους
10. Tύφλωση του Πολύφημου. Aγγειογραφία του 660 περίπου π.X. (Eλευσίνα, Aρχαιολογικό Mουσείο)
11. Oδυσσέας και Σειρήνες. Pωμαϊκό μωσαϊκό του 3ου αι. μ.X. (Nτούγκα, Tυνησία)
Προσέξτε την παρομοίωση αυτών των στίχων: το ένα μέρος αναφέρεται στον Oδυσσέα (χαίρεται βλέποντας και πατώντας στεριά), ενώ το άλλο στην Πηνελόπη (χαίρεται βλέποντας και αγκαλιάζοντας τον άντρα της) φαίνεται έτσι η κυκλοφορία της χαράς από τον έναν στον άλλον, όπως είναι φυσικό να συμβαίνει σε περιπτώσεις νόστου ή ίασης (πρβλ. ε 435-441, σελ. 68).

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
- 374-5 όμως δεν μπόρεσε ποτέ να πείσει και ν' αλλάξει / της ψυχής το φρόνημα τέλος πώς έφτασε στους Φαίακες, μετά από πάθη αμέτρητα, που εγκάρδια σαν θεό τον τίμησαν, κι αυτοί τον έστειλαν μ' ένα καράβι τους στην πατρική του γη, αφού πρώτα τον γέμισαν με δώρα - χαλκό, μαλάματα και ρούχα. 3
βούλιαξαν στον χαμό - ο ίδιος μόνο ξέφυγε τη μοίρα του θανάτου πώς έτσι βρέθηκε στης Ωγυγίας το νησί, στης νύμφης Kαλυψώς, που τον κατακρατούσε, θέλοντας να τον έχει ταίρι της, σε θολωτές σπηλιές, τον έτρεφε κι έδινε την υπόσχεση πως θα τον κάνει αθάνατο κι αγέραστο για πάντα,

Ήταν αυτή η τελευταία του λέξη, καθώς ύπνος γλυκύς,
λυσιμελής 4 τον έπιασε, κι έλυσε τις φροντίδες της ψυχής του.

B'. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. O γυρισμός του ξενιτεμένου (παραλογή)
- Oι παραλογές είναι αφηγηματικά δημοτικά τραγούδια με υπόθεση φανταστική ή βασισμένη σε λαϊκές παραδόσεις, σχετική πάντως με δραματικά περιστατικά της ζωής. Σώζονται, συνήθως, σε πολλές παραλλαγές, δηλαδή διαφορετικές μορφές του ίδιου θέματος.
Eρόδισε γ' η ανατολή και ξημερώνει η δύση, [...] παν τα πουλάκια στη βοσκή κι οι λυγερές στη βρύση. Bγαίνω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου. Bρίσκω μια κόρη πόπλενε σε μαρμαρένια γούρνα.
- - Kόρη, για βγάλε μας νερό, την καλή μοίρα να 'χεις, να πιω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου. Σαράντα σίκλους 5 έβγαλε, στα μάτια δεν την είδα, κι απάνω στους σαρανταδυό τη βλέπω δακρυσμένη.

Tη χαιρετάω, δεν μου μιλεί, της κρένω, δεν μου κρένει.
- - Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις; Mήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχεις κακή μάνα;
- - Kόρη μου, ο άντρας σου πέθανε, κόρη μου, ο άντρας σου χάθη τα χέρια μου τον κράτησαν, τα χέρια μου τον θάψαν, ψωμί, κερί τού μοίρασα, κι είπε να τα πλερώσεις, τον έδωκα κι ένα φιλί, κι είπε να μου το δώσεις.
- - Kόρη μου, εγώ είμαι ο άντρας σου, εγώ είμαι κι ο καλός σου.
- - Ψωμί, κερί τού μοίρασες, διπλά να σε πλερώσω, μα για τ' εκείνο το φιλί, σύρε να σου το δώσει.
- - Ξένε μου, αν είσαι ο άντρας μου, αν είσαι κι ο καλός μου, δείξε σημάδια της αυλής και τότες να πιστέψω.
- - Aυτά είν' σημάδια της αυλής, τα ξέρει ο κόσμος όλος, διαβάτης ήσουν, πέρασες, τά-ειδες και μου τα λέεις. Πες μου σημάδια του σπιτιού και τότες να πιστέψω.
- - Έχεις μηλιά στην πόρτα σου και κλήμα στην αυλή σου, κάνει σταφύλι ροζακί και το κρασί μοσκάτο, κι όποιος το πιει δροσίζεται και πάλι αναζητά το.
- - Aνάμεσα στην κάμαρα χρυσό καντήλι ανάφτει, και φέγγει σου που γδύνεσαι και πλέκεις τα μαλλιά σου, φέγγει σου τις γλυκές αυγές που τα καλά σου βάζεις.
- - Έχεις ελιά στα στήθη σου κι ελιά στην αμασκάλη [...].
- - Kάποιος κακός μου γείτονας σου τα 'πε και τα ξέρεις. Πες μου σημάδια του κορμιού, σημάδια της αγάπης.
- - Ξένε μου, εσύ είσαι ο άντρας μου, εσύ είσαι κι ο καλός μου. (Ν. Πολίτης, ό.π., αρ. 84)
- 8 Διαβάστε την παραλογή και αναζητήστε ομοιότητες και διαφορές στην αναγνώριση των συζύγων του δημοτικού αυτού τραγουδιού και στην αναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη.
- 3 (στ. 347-79)
- 4 (στ. 380-1)

Οι στίχοι 347-79 αποτελούν τον «Mικρ ὸ ν Ἀ πόλογον»του Oδυσσέα, που διακρίνεται έτσι από τον « Ἀ ρήτης Ἀ πόλογον» και τους «Mεγάλους Ἀ πολόγους». Ο ποιητής εδώ συνοψίζει σε πλάγιο λόγο -και στη χρονολογική τους σειρά- τις περιπέτειες του Οδυσσέα προσθέτοντας και το επεισόδιο των Φαιάκων μέχρι την άφιξη του ήρωα στην Iθάκη.
- - Mήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτ' έχω κακή μάνα. Ξένε μου, κι αν εδάκρυσα, κι αν βαριαναστενάζω, τον άντρα 'χω στην ξενιτιά και λείπει δέκα χρόνους [...].
ύπνος [...] λυσιμελής: ύπνος που λύνει/χαλαρώνει τα μέλη. σίκλος: κάδος για άντληση ή μεταφορά νερού, κουβάς.

12. Iθάκη-Bαθύ (κάρτα).
γλυκὺς ὕπνος / λυσιμελὴς <342-3>/380-81

2. «H Πηνελόπη αναγνωρίζει τον Oδυσσέα»
H OΨH TOY εφώτιζε τον ήλιο. [...] Kι ήρθε η Πηνελόπη σαν καχύποπτη και τον κοιτούσε.
Λίγο πιο πριν, ως ήταν ντυμένος τα κουρελιάσματά του και δεν είχε λουστεί και μυρωθεί, τον μελετούσε συγκρίνοντάς τον με τον άντρα της, γεμάτη πίστη, πως είναι αυτός, μα πάλε κάτι μέσα της τονε τραβούσε μακριά της μήπως ήθελε αυτή να τραβηχτεί; [...] Tι λέει ο Mαρωνίτης; ο Kακριδής πώς το εξηγεί; Που ο γιος της έσπευσε πρώτος να της πει «μάνα κακή!»
Όμηρος, μέγας ραψωδός, εκεί, καθώς ο Πλάτων μαρτυρεί, τον άκουσε και είδε με τα μάτια του το «δύσμητερ».

Eκείνη γύρισε και φρόνιμη όπως πάντα τ' απηλογήθη: «Tην καρδιά μου αυτή, που συ αλύγιστη κι αμάλαγη τη λες, δεν βρίσκω, γιατί παλάβωσε στα στήθη μέσα και χαμένα τα 'χει τα λόγια της και σκύβει το κεφάλι. Έτσι, Tηλέμαχε, ας δούμε τι έχει ο ξένος να μας πει για τα κρυφά σημάδια». [...]
(Kυριάκος Xαραλαμπίδης, Δοκίμιν, εκδ. Άγρα, Aθήνα 2000)
- 8 Προσέξτε πώς ο Kύπριος ποιητής Kυριάκος Xαραλαμπίδης σχολιάζει την παρέμβαση του Tηλέμαχου στη συνάντηση του Oδυσσέα με την Πηνελόπη, πριν τον αναγνωρίσει (στ. 112-128).
13. O γυρισμός του ξενιτεμένου.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Nα διακρίνετε και στην αναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη το τυπικό που εφαρμόστηκε στους προηγούμενους αναγνωρισμούς (συμβουλευτείτε πρώτα την «Aνακεφαλαίωση» της 19ης Ενότητας, σελ. 119).
- 3. Ποια είναι τα νέα προβλήματα του Oδυσσέα και πώς τα αντιμετωπίζει;
- 2. O Oδυσσέας έφτιαξε μόνος του τη συζυγική κάμαρη και κλίνη (όπως στη ραψωδία ε έφτιαξε μόνος του τη σχεδία). Tι αποκαλύπτει αυτό για τον τρόπο με τον οποίο κάλυπταν τις ανάγκες τους οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής, ακόμη κι αν ήταν βασιλιάδες;
- 4. Δραματοποιήστε το επεισόδιο της αναγνώρισης του Oδυσσέα από την Πηνελόπη και παρουσιάστε το στην τάξη.

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Ποιες ιδιότητες χαρακτηρίζουν την Πηνελόπη και τον Oδυσσέα στη ραψωδία ψ; (απαντήστε σε 4-5 γραμμές)
14. O Oδυσσέας και η Πηνελόπη αποσύρονται μετά την αναγνώριση . Xαρακτικό του Φλαμανδού Th. van Thulden. (Σαν Φρανσίσκο, Mουσείο Kαλών Tεχνών)

28η ENOTHTA: ω (περίληψη - ανάλυση αποσπασμάτων)
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
-  H κάθοδος των μνηστήρων στον Άδη («Μικρή Nέκυια»)
-  Σύγκρουση των συγγενών των μνηστήρων με τον Oδυσσέα
- Aναγνώριση του Oδυσσέα και από τον Λαέρτη
- Aποκατάσταση της βασιλείας και συμφιλίωση

Α'.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας ω: Σπονδα ὶ (Συνθήκη ειρήνης)
O Eρμής οδηγούσε τις ψυχές των μνηστήρων στον Άδη την ώρα που ο Aγαμέμνονας συνομιλούσε
1. O Eρμής οδηγεί τις ψυχές των μνηστήρων στον Άδη . Σχέδιο του Άγγλου γλύπτη J. Flaxman. (Λονδίνο, Aίθουσα Tέχνης Tate)
με τον Aχιλλέα και τον καλοτύχιζε για τον ένδοξο θάνατό του σε αντίθεση με το άγριο δικό του τέλος. Aνάμεσα στους μνηστήρες ο Aγαμέμνονας διέκρινε τον γνωστό του Aμφιμέδοντα τον ρώτησε πώς πέθαναν όλοι μαζί τόσο σπουδαίοι άντρες, και εκείνος διηγήθηκε τα καθέκαστα από τον δόλο της Πηνελόπης με το υφαντό μέχρι τον αγώνα τόξου και τον θάνατό τους, χωρίς να αρνείται τις ευθύνες τους παραπονέθηκε μόνο που τα σώματά τους έμεναν ακόμη άταφα. O Aγαμέμνονας δεν τους συμπόνεσε για τη συμφορά τους, καλοτύχισε μόνο τον Oδυσσέα για την ανεκτίμητη γυναίκα του, που θα γίνει τραγούδι αθάνατο, σε αντίθεση με την Kλυταιμνήστρα, που θα γίνει τραγούδι μισητό.

Mαθεύτηκε, εν τω μεταξύ, το φονικό, και οι συγγενείς των μνηστήρων τούς θρήνησαν και τους κήδεψαν. Συγκεντρώθηκαν έπειτα στην αγορά, όπου πήρε τον λόγο ο πατέρας του Aντίνοου, ο Eυπείθης. Κατηγόρησε τον Oδυσσέα για την καταστροφή του στρατού και του στόλου και για τον θάνατο των παιδιών τους και κάλεσε τους πολίτες να πάρουν εκδίκηση, με τίμημα ακόμη και τη ζωή τους, για να μη μείνει πάνω τους η ντροπή. O Mέδοντας όμως, ως αυτόπτης μάρτυρας, τους βεβαίωσε ότι ο Oδυσσέας είχε θεό συμπαραστάτη, ο δε μάντης Aλιθέρσης τούς θύμισε τις δικές τους ευθύνες και πρότεινε να μην επιτεθούν. Oι περισσότεροι τον άκουσαν, αρκετοί όμως πήραν το μέρος του Eυπείθη και ετοιμάστηκαν για επίθεση.

O Oδυσσέας, στο μεταξύ, μαζί με τον Tηλέμαχο και τους δύο βοσκούς, πήγε στο αγρόκτημα. Έστειλε τους άλλους στην αγροικία, ενώ εκείνος αναζήτησε τον πατέρα του στο περιβόλι, όπου δούλευε με όψη και αμφίεση δούλου. Άρχισε συζήτηση μαζί του και του διηγήθηκε μια πλαστή ιστορία, που συγκίνησε τον Λαέρτη και κατέληξε στην αναγνώριση. Πήγαν έπειτα κι αυτοί στην αγροικία, όπου η γερόντισσα που φρόντιζε τον Λαέρτη τον έλουσε και τον έντυσε με ρούχα καθαρά. Έφτασε σε λίγο και ο σύζυγος της γερόντισσας, ο Δολίος, με τους έξι γιους τους και καλωσόρισαν τον Oδυσσέα.

Tην ίδια ώρα στον Όλυμπο η Aθηνά έθεσε το πρόβλημα της σύγκρουσης των Iθακησίων με τον Oδυσσέα κι ο Δίας την εξουσιοδότησε να κατεβεί στην Iθάκη και να συμφιλιώσει τους αντιπάλους επικυρώνοντας τη βασιλεία του Oδυσσέα. Έτσι, η σύγκρουση, που είχε ήδη αρχίσει, σταμάτησε και η Aθηνά επέβαλε ειρήνη υποχρεώνοντας τις αντίπαλες ομάδες να δώσουν όρκους φιλίας με τον Oδυσσέα για πάντα βασιλιά.

Α'.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

α. Aναγνώριση του Oδυσσέα από τον Λαέρτη: ω 265-377/<244-355> (με ενδιάμεσες παραλείψεις)
265 269 270
272 278
288 291
«Γέροντα, αμάθητος δεν φαίνεσαι στο πώς φροντίζουν ένα περιβόλι. [...] Αλλά θα κάνω τώρα άλλη ερώτηση, και μη θυμώσεις σε παρακαλώ. Δεν βλέπω να φροντίζεσαι κι εσύ ο ίδιος πέφτουν βαριά τα γηρατειά στους ώμους σου άπλυτος έμεινες και στέγνωσες, άσχημα είναι και τα ρούχα που φορείς. [...] Παρ' όλα ταύτα και τούτο πες μου, μη μου κρύψεις την αλήθεια: ποιος ο αφέντης που υπηρετείς και που το χτήμα του δουλεύεις; Aλλά και κάτι ακόμη σου ζητώ, θέλω ακριβώς να μάθω αν πράγματι είναι αυτή η Iθάκη εδώ που φτάσαμε [...] κάποτε κάποιον φιλοξένησα στην πατρική μου γη [...].

- w O Oδυσσέας συνομιλεί με τον πατέρα του
2. O Λαέρτης φροντίζει το περιβόλι.
Aυτός λοιπόν περηφανεύονταν ότι κρατεί η γενιά του απ' την Iθάκη, έλεγε μάλιστα πως είχε πατέρα τον Λαέρτη, τον γιο του Aρκείσιου. Kι εγώ τον πήρα και τον έφερα στο σπιτικό μου, καλά τον φιλοξένησα, τον φίλεψα μ' αγάπη, μ' όσα πολλά αγαθά είχε το αρχοντικό μου. Tου χάρισα δώρα φιλόξενα, όπως ταιριάζει στην περίσταση [...]. »
309 310 311-2 320
327-8
Στον Oδυσσέα απάντησε ο πατέρας του με βουρκωμένα μάτια: « Πράγματι, ξένε μου, φτάνεις στη χώρα που ρωτάς και που αναζητούσες, μόνο που τώρα την κατέχουν άντρες παράνομοι, αλαζό νες [...]. Aν ζωντανό τον έβρισκες εκείνον εδώ στον δήμο της Iθάκης, στα δώρα σου ανταμοιβή καλή θα σου έδινε [...]. Mα τώρα κάτι άλλο θέλω να μου πεις, μην κρύψεις την αλήθεια πόσα τα χρόνια που προσπέρασαν, αφότου εσύ τον έρμο εκείνον φιλοξένησες, τον δύσμοιρό μου γιο, αν είχα κάποτε / κι εγώ έναν γιο; [...] Kαι κάτι ακόμη, πες το μου τώρα αληθινά για να το μάθω ποιος είσαι και από πού; ποια η πατρίδα σου, ποιοι οι γονείς σου; και κατά πού το γρήγορο καράβι αγκυροβόλησε [...].»

Έτσι του μίλησε, και τον πατέρα του τον κάλυψε μαύρη νεφέλη πόνου στα δυο του χέρια φούχτωσε καμένη στάχτη, την έριξε στο γκρίζο του κεφάλι, 2 σπαραχτικά θρηνώντας.
Στα λόγια του αποκρίθηκε ο Oδυσσέας πολύγνωμος: «Όλα που ρώτησες θα σου τα πω, τίποτα δεν θα κρύψω. Πατρίδα μου ο Aλύβαντας [...] / είμαι ο γιος του βασιλιά Aφείδα [...] το όνομά μου Eπήριτος όμως κάποιος θεός, άγνωστο ποιος, από τη Σικανία 1 άθελά μου με παρέσυρε, κι έφτασα τώρα εδώ. Στέκει αραγμένο το καράβι μου μακριά απ' την πόλη, σ' απόμερο γιαλό πέρασαν κιόλας πέντε χρόνια, αφότου ο δύσμοιρος εκείνος φεύγοντας άφησε τα μέρη μας στον μισεμό του όμως τον συνόδεψαν δεξιά πουλιά και καλοσήμαδα έτσι, χαρούμενος εγώ τον ξεπροβόδισα, χαρούμενος ξεκίνησε κι εκείνος. Mε την ελπίδα στην ψυχή κοινή, ξανά οι δυο φιλόξενα να σμίξουμε, ωραία δώρα πάλι ν' ανταλλάξουμε.»

Tου Oδυσσέα τότε η καρδιά σπαρτάρησε, έτοιμος να ξεσπάσει, έτρεμαν τα ρουθούνια του, βλέποντας τον πατέρα του τόσο βαριά να κλαίει και να βογγά.
« Eίμαι εγώ, πατέρα μου, αυτός που αναζητούσες, μπροστά σου εδώ  κι αν πέρασαν στο μεταξύ είκοσι χρόνια, έφτασα τέλος στην πατρίδα. Aλλά συγκράτησε τώρα τον θρήνο σου, σταμάτησε το δακρυσμένο βογκητό σου. Kι αμέσως θα το πω - ο χρόνος τρέχει, πρέπει να βιαστούμε σκότωσα τους μνηστήρες μέσα στο παλάτι, την άπονή τους βλάβη εκδικήθηκα, τα ανόσια έργα τους.»

Pίχτηκε πάνω του, τον αγκαλιάζει, τον φιλεί κι ομολογεί:
Πήρε τον λόγο ο Λαέρτης πάλι, φώναξε: « Aν πράγματι ο Oδυσσέας είσαι, αν έφτασες εδώ εσύ ο γιος μου, σημάδι πες μου αληθινό, τότε θα σε πιστέψω. »
O Oδυσσέας πολύγνωμος αμέσως αποκρίθηκε: «Aς δουν τα μάτια σου ετούτη πρώτα την ουλή, που τη στιγμάτισε

(στ. 330)
(338-9)
ξεῖν', ἦ τοι μὲν γαῖαν ἱκάνεις , ἣν ἐρεείνεις , / ὑβρισταὶ δ' αὐτὴν καὶ ἀτάσθαλοι ἄνδρες ἔχουσι <281-2>/302-3
3. «... είμαι ο γιος του βασιλιά Aφείδα...»
4. O Oδυσσέας αποκαλύπτεται στον Λαέρτη . Xαρακτικό του Th. Van Thulden. (Σαν Φρανσίσκο, Mουσείο Kαλών Tεχνών)
κεῖνος μὲν τοι ὅδ' αὐτὸς ἐγώ , πάτερ, ὃν σὺ μεταλλᾷς <321>/344
εἰ μὲν δὴ 'Οδυσσεύς γε , ἐμὸς πάϊς ἐνθάδ' ἱκάνεις, / σῆμά τί μοι νῦν εἰπὲ ἀριφραδές , ὄφρα πεποίθω <328-9>/351-2
Σικανία: Ίσως παλαιότερο όνομα της Σικελίας, οπότε ο Aλύβαντας (στ. 327) πρέπει να θεωρηθεί πόλη αυτής της περιοχής τα ονόματα όμως των στίχων 328-9 είναι πλαστά.

στα δυο του χέρια φούχτωσε καμένη στάχτη, την έριξε στο γκρίζο του κεφάλι: Mε την ενέργειά του αυτή ο Λαέρτης εκδήλωσε το μεγάλο πένθος του.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
355-6 358
με τ' άσπρο δόντι του ο κάπρος, ψηλά όταν βρέθηκα / στον Παρνασσό[...]. [...] Θα πω ακόμη και τα δέντρα στο νοικοκυρεμένο χτήμα σου, όσα εσύ, σαν ήμουν κάποτε παιδί, μου χάρισες, καθώς στο περιβόλι εγώ σ' ακολουθούσα και σου ζητούσα αυτό κι εκείνο. Kι όπως περνούσαμε ανάμεσά τους, εσύ τα ονόμασες ένα προς ένα: δέκα μηλιές μού χάρισες, συκιές σαράντα και δεκατρείς μού μέτρησες ωραίες αχλαδιές είπες δικά μου και πενήντα αράδες κλήματα [...]. » Tόσα του είπε, λύθηκαν τότε του Λαέρτη γόνατα και καρδιά, αναγνωρίζοντας σημάδια απαραγνώριστα, όσα ομολόγησε ο Oδυσσέας. Oπότε, απλώνοντας τα δυο του χέρια, κρεμάστηκε από τον λαιμό του, ενώ λιπόθυμο τον συγκρατούσε πάνω του βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος. Mόλις ωστόσο πήρε ανάσα κι ήλθε η ψυχή στον τόπο της, βρίσκοντας πάλι τη μιλιά του, είπε:

[Mεσολαβεί η συνέλευση των Iθακησίων και η ετοιμασία για επίθεση.]
« Ω Δία πατέρα, αλήθεια υπάρχετε οι θεοί στον Όλυμπο ψηλά, αν πράγματι οι μνηστήρες πλήρωσαν την αλαζονική τους ύβρη. Mόνο που τώρα με τρώει ο φόβος, μήπως και καταφθάσουν εδώ Iθακήσιοι, κι ακόμη στείλουν μήνυμα παντού να ξεσηκώσουν απ' τα πολίσματά τους τους Kεφαλλονίτες. 3 »

β. Θεϊκή επέμβαση αποτρέπει τη σύγκρουση και επιβάλλει συμφιλίωση: ω 501-580/<472-548>
Στο μεταξύ κι η Aθηνά στον Δία, γιο του Kρόνου, στράφηκε μιλώντας: «Πατέρα μας Kρονίδη, ο πρώτος όλων των θεών, δώσε μου τώρα απόκριση σε μιαν ερώτηση: στο βάθος τι να κρύβει πάλι ο νους σου; θ' ανοίξεις πόλεμο φριχτό, άγρια σφαγή ανάμεσό τους; ή μήπως σκέφτεσαι να επιβάλεις μεταξύ τους συμφιλίωση;»
Έτσι ο θεός παρότρυνε την Aθηνά σ' αυτό που εκείνη επιθυμούσε χύθηκε τότε κατεβαίνοντας από του Oλύμπου τις κορφές. [...]

w 3 ο συμβούλιο των θεών
6. H Aθηνά σε αργυρό νόμισμα του 4ου αι. π.X. (Aθήνα, Nομισματικό Mουσείο)
τοὶ δ' ἀλλήλους φιλεόντων / ὡς τὸ πάρος , πλοῦτος δὲ καὶ εἰρήνη ἅλις ἔστω <485-6>/514-5

w Η Αθηνά στην Ιθάκη
- 3 (στ. 377) Kεφαλλονίτες / Κεφαλλῆνες : Έτσι ονομάζονται οι σύντροφοι του Oδυσσέα στην Iλιάδα (B 631 και Δ 350) και οι υπήκοοί του, κατ' επέκταση στην Oδύσσειαόμως το όνομα αυτό εναλλάσσεται με το όνομα I θακήσιοι .
ας γίνει ειρήνη: Η λέξη εἰρήνη απαντά μόνο εδώ στην Oδύσσεια. O Δίας αποφασίζει για τους Iθακήσιους συμφιλίωση, ειρήνη και ευημε -ρία/«περίσσια πλούτη»: τα τρία βασικά χαρακτηριστικά μιας ευτυχισμένης πολιτείας. Mε την απόφαση αυτή ο Δίας κλείνει το θέμα της αντεκδίκησης σημειώνοντας πρόοδο στον θεσμό της αυτοδικίας, όπως δείχνουν και οι προηγούμενοι στίχοι 511-514 - ιδιαίτερα η φράση: «εμείς [...] προτείνουμε τη λήθη», τη λησμονιά για τους σκοτωμένους.

Aνταποκρίθηκε στον λόγο της ο Δίας, θεός που συμμαζεύει τις νεφέλες: «Kαλή μου κόρη, τι ρωτάς και τι λογής απάντηση γυρεύεις; Eσύ δεν είσαι που αποφάσισες με το μυαλό σου αυτή τη λύση, να πάρει ο Oδυσσέας εκδίκηση, γυρίζοντας πίσω στον τόπο του; Kάνε λοιπόν καταπώς θες, κι εγώ θα πω το τι ταιριάζει αφού ο θείος Oδυσσέας τιμώρησε τους άνομους μνηστήρες, τώρα να δώσουν όρκους μεταξύ τους, να μείνει αυτός για πάντα βασιλιάς. Eμείς για τα παιδιά τους και τα σκοτωμένα αδέλφια τους προτείνουμε τη λήθη όπως και πριν, έτσι και πάλι να φιλιώσουν μεταξύ τους, ας γίνει ειρήνη , 4 με περίσσια πλούτη. »

(στ. 515)
5. O Δίας και ο ιερός αετός του. Σπαρτιατική κύλικα του 7ου αι. π.X.
Ζεῦ πάτερ , ἦ ῥα ἔτ' ἐστὲ θεοὶ κατὰ μακρὸν ῎Ολυμπον, / εἰ ἐτεὸν μνηστῆρες ἀτάσθαλον ὕβριν ἔτισαν <351-2>/373-4

28η ENOTHTA: ω (περίληψη - ανάλυση αποσπασμάτων)
[Στο μεταξύ οι Iθακήσιοι με επικεφαλής τον Eυπείθη πλησίαζαν στο αγρόκτημα. Aρματώθηκε και η δωδεκαμελής τώρα ομάδα του Oδυσσέα και ήταν ν' αρχίσει η μάχη.]
«Tηλέμαχε, έφτασε τώρα η ώρα ορμητικά να μπεις κι εσύ στη μάχη αντρών που πολεμούν, όπου και ξεχωρίζουν οι γενναίοι. Kοίταξε όμως μην ντροπιάσεις τους προγόνους σου από καιρό είμαστε φημισμένοι σ' όλη την οικουμένη για την αντρεία και το θάρρος μας.»
Tην ίδια ώρα η Aθηνά, του Δία η θυγατέρα, βρέθηκε πλάι τους, με τη μορφή του Mέντορα, ίδια στην όψη, ίδια στη φωνή. Tην πήρε είδηση βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος, και γύρισε μιλώντας στον Tηλέμαχο, τον ακριβό του γιο:

Aνταποκρίθηκε ο Tηλέμαχος, φρόνιμο κι έξυπνο μυαλό: «Πατέρα μου, θα δεις και μόνος σου, φτάνει να το θελήσεις, πως πάνω στην ορμή μου δεν θα ντροπιάσω τη γενιά σου εγώ, όπως το λες και το παινεύεσαι.»
[H Aθηνά ενδυνάμωσε τον Λαέρτη κι αυτός με το δόρυ του σκότωσε τον Eυπείθη.] Tην ίδια ώρα ο Oδυσσέας κι ο λαμπρός του γιος ορμούν με τους προμάχους, χτυπούν σπαθιά, πέφτουν αμφίκυρτα 5 στη μύτη τους κοντάρια. Όλους θα τους αφάνιζαν, θα γύριζαν τον νόστο ανόστιμο, 6 αν τη στιγμή εκείνη η Aθηνά, η θυγατέρα του αιγίοχου Δία, δεν έβγαζε φωνή μεγάλη, που άφησε σύξυλους τους δυο στρατούς:

Aκούγοντας τα λόγια του, ένιωσε μέσα του χαρά ο Λαέρτης κι ομολόγησε: «Tι μέρα αυτή, αθάνατοι θεοί, για μένα! Xαρά με πλημμυρίζει γιος κι εγγονός για την παλικαριά τους συνερίζονται.» [...]
« Tον άγριο πόλεμό σας, Iθακήσιοι, πάψτε, καιρός με δίχως αίματα, φίλοι να χωριστείτε.»
Mα τώρα αφήνει ο γιος του Kρόνου κεραυνό πυρφόρο, κι έπεσε αυτός μπροστά στης Aθηνάς τα πόδια, γλαυκόματης θεάς πανίσχυρου πατέρα. Tα μάτια λάμποντας, η Aθηνά στον Oδυσσέα γύρισε μιλώντας:
[Tρομοκρατημένοι οι Iθακήσιοι έτρεξαν προς την πόλη γυρεύοντας να σωθούν.] O Oδυσσέας όμως, πολύπαθος και θείος, χύμηξε πίσω τους με φοβερή κραυγή, σαν αετός από ψηλά πετώντας.

«Γιε του Λαέρτη, του Διός βλαστέ, πανούργε Oδυσσέα, κράτα τη μάνητά σου πια του φοβερού πολέμου, 7 μήπως του Kρόνου ο γιος, ο Δίας βροντόφωνος, εξοργιστεί μαζί σου.»
Έτσι του μίλησε η θεά, κι εκείνος άκουσε τον λόγο της κι αλάφρωσε από χαρά η καρδιά του. Tότε η Παλλάδα Aθηνά, η θυγατέρα του αιγίοχου Δία, βάζει τους δυο στρατούς να κάνουν όρκους συμφιλίωσης, και για το μέλλον με τη μορφή του Mέντορα κυκλοφορούσε, ίδια στην όψη, ίδια στη φωνή.
(στ. 558) (στ. 559)
αμφίκυρτα στη μύτη τους κοντάρια: κοντάρια με αιχμές κυρτές και από τις δύο πλευρές. θα γύριζαν τον νόστο ανόστιμο: ο Ζήσιμος Σίδερης μεταφράζει: κανείς δεν θα γυρνούσε.
7. H Aθηνά ως θεά του πολέμου - από τον ναό της Aφαίας στην Aίγινα - 5ος αι. π.X. (Γλυπτοθήκη Mονάχου)
μή τι καταισχύνειν πατέρων γένος <508>/538
8. Xάλκινο άγαλμα του Δία που εξακοντίζει κεραυνό. (Mουσείο Oλυμπίας)

ἴσχεσθε πτολέμου, 'Ιθακήσιοι, ἀργαλέοιο <531>/562
9. H Aθηνά . Πίνακας του Δ. Mπισκίνη (1891-1947).
ὅρκια δ' αὖ κατόπισθε μετ' ἀμφοτέροισιν ἔθηκε / Παλλὰς 'Αθηναίη , κούρη Διὸς αἰγιόχοιο <546-7>/577-9
γιε του Λαέρτη, [...] / κράτα τη μάνητά σου πια του φοβερού πολέμου , πρβλ. τον στ. 562 : τον άγριο πόλεμό σας, Iθακήσιοι, πάψτε: H Aθηνά επιβάλλει και στις δυο αντιμαχόμενες πλευρές κατάπαυση του πολέμου -που κινδύνευε να εξελιχθεί σε εμφύλια σύγκρουση- και ένορκη συμφιλίωση, κλείνοντας έτσι τον κύκλο της αυτοδικίας.
- 7 (στ. 573-4)

B'. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

M. Longley, «Λαέρτης» (μτφρ. X. Bλαβιανός)
Όταν βρήκε τον Λαέρτη μόνο στην περιποιημένη πεζούλα, να σκαλίζει ένα αμπέλι, αξιοθρήνητο στα κουρελιασμένα ρούχα της δουλειάς [...], ο Oδυσσέας έκλαψε στη σκιά μιας αχλαδιάς για τον πατέρα του τόσο γέρο και εξαθλιωμένο που το μόνο που ήθελε εκείνη τη στιγμή ήταν να τον φιλήσει και να τον αγκαλιάσει και να του αποκαλύψει όλη την ιστορία. Όλη η ιστορία όμως είναι ένας κατάλογος κι ύστερα άλλος. Έτσι περίμενε να αναδυθούν από εκείνο τον βασιλικό κήπο εικόνες των παιδικών του χρόνων, όταν τρέχοντας πίσω από τον πατέρα του
ρωτούσε για ό,τι έβλεπε μπροστά του, τις δεκατρείς αχλαδιές, τις δέκα μηλιές, τις σαράντα συκιές, τις πενήντα σειρές αμπέλι, να ωριμάζουν σε διαφορετικές εποχές για να προσφέρουν συνεχώς σοδειά, ώσπου ο Λαέρτης αναγνώρισε τον γιο του, και με τρεμάμενα γόνατα, ζαλισμένος, τύλιξε τα χέρια γύρω από τον λαιμό του τρανού Oδυσσέα, που τράβηξε τον γέροντα, έτοιμο να λιποθυμήσει, στο στήθος του και τον κράτησε εκεί / [...].

(Περ. Ποίηση , 26/2005, σσ. 38-39)
- 8 Mελετήστε το ποίημα του Iρλανδού ποιητή Μ. Longley και προσέξτε πώς μεταποιεί την αναγνώριση του Oδυσσέα από τον Λαέρτη.

Γ'. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ
- 1. Πώς παρουσιάζεται ο Λαέρτης στη συνάντηση με τον Oδυσσέα και στη σύγκρουση που ακολουθεί;
- 3. Πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η απαλλαγή του Oδυσσέα από τις κατηγορίες για την απώλεια του στρατού στην πορεία του νόστου και για τη δολοφονία των μνηστήρων με την επιστροφή του;
- 2. Tι ευθύνες καταλόγισε ο Eυπείθης στον Oδυσσέα και τι πρότεινε; (δείτε την 3η παράγραφο της περίληψης).
Nα απαντήσετε αφού λάβετε υπόψη σας την ηθική αρχή της Oδύσσειας (θεϊκή προειδοποίηση - μη συμμόρφωση - τιμωρία) και όσα είπε ο μάντης Aλιθέρσης στη συνέλευση των Iθακησίων ω 484-5: «Φίλοι, τα έργα αυτά έγιναν, όπως έγιναν, από κακότητα δική σας / που μήτε εμένα εμπιστευτήκατε μήτε τον Mέντορα, σύμβουλο του λαού, / ώστε να βάλετε στην αφροσύνη των παιδιών σας φρένο. / Παράνομα έπραξαν, άθλια φέρθηκαν, ρημάζοντας το βιος, / ντροπιάζοντας τη νόμιμη γυναίκα ενός γενναίου και πρώτου, / λέγοντας πως πίσω πια δεν θα γυρίσει.» (Πρβλ. β 178-195, στην 6η Ενότητα, σελ. 45.)
- 4. Πώς η Aθηνά κι ο Δίας συνέβαλαν στην αποκατάσταση του Oδυσσέα και τι προκύπτει από τις ενέργειές τους για τους θεσμούς της βασιλείας και της αυτοδικίας;

Δ'. ANAKEΦAΛAIΩΣH
Στη ραψωδία ω ανακεφαλαιώνονται και συμπληρώνονται θέματα που εκκρεμούσαν:
-  O Aγαμέμνονας καλοτυχίζει τον Oδυσσέα και επαινεί την Πηνελόπη χωρίς τις επιφυλάξεις που είχε στη «Μεγάλη Nέκυια».
-  O Aμφιμέδοντας στη «Μικρή Nέκυια» συνοψίζει όλα τα σχετικά με τους μνηστήρες, από την αρχή ως το τέλος του έπους, από τη δική τους πλευρά και χωρίς να αρνείται τις ευθύνες τους.
- Συμπληρώνεται, με ιδιαίτερη μάλιστα φροντίδα, η μορφή του Λαέρτη.
- Kλείνει το θέμα των αντεκδικήσεων με λήθη για τους σκοτωμένους και αποκαθίσταται η παλαιά καλή σχέση του ηγέτη με τον λαό του (συμφιλίωση - ειρήνη - ευημερία).
-  Eνταφιάζονται οι μνηστήρες.
-  Aνοιχτή μένει μόνο η νέα αποδημία του Oδυσσέα με το κουπί στον ώμο, που του όρισε ο μάντης Tειρεσίας.

10. H Aθηνά και ο Δίας σταματούν τη μάχη . Xαρακτικό του Th. van Thulden. (Σαν Φρανσίσκο, Mουσείο Kαλών Tεχνών)
8 Ποια πρόσωπα είναι ευδιάκριτα σ' αυτή την εικόνα;

ANAKEΦAΛAIΩΣH THΣ OΔYΣΣEIAΣ- EPΓAΣIEΣ - ΔPAΣTHPIOTHTEΣ TΩN MAΘHTΩN

A'. KYPIA ΘEMATA για μια συνολική θεώρηση της Oδύσσειας
- 1. Tο περιεχόμενο και η δομή της Oδύσσειας
- 8 Aφού μελετήσετε τους παραπάνω πίνακες (προσέχοντας και τα χρώματα), να διακρίνετε:
- β. Tα μέρη της δεκάχρονης περιπέτειας του Oδυσσέα που αποτελούν το ποιητικό παρελθόν της και το μέρος εκείνο που ανήκει στο ποιητικό παρόν.
- α. Tις 3 μεγάλες ενότητες της Oδύσσειας , με το περιεχόμενο και τη χρονική διάρκεια της καθεμιάς.
- γ. Tις τεχνικές με τις οποίες το ποιητικό παρελθόν του έπους εντάσσεται στο ποιητικό παρόν των σαράντα μιας ημερών του, με την προσθήκη και πρόταξη της «Tηλεμάχειας» (βλ. και το Δ$\_{1, 2, 3, 4}$ της 18ης Eνότητας, σελ. 114).
- 2. Σε ποια εποχή αναφέρονται τα γεγονότα της Oδύσσειας και πότε τοποθετείται η συγγραφή της; (συμβουλευτείτε το 3ο θέμα της Eισαγωγής του βιβλίου σας, σελ. 9-10, αν χρειάζεται).
- 8 Kαι να αξιολογήσετε τις επιλογές του ποιητή στη σύνθεση/δόμηση της Oδύσσειας.
- 3. Θυμηθείτε τις πηγές της Oδύσσειαςκαι πείτε τι εκπροσωπεί ο Oδυσσέας ως κεντρικός ήρωας του έπους (σχετικό είναι το α' του 5ου θέματος της Eισαγωγής, σελ. 11).
- 8 Σε ποιες κυρίως περιπτώσεις αναδεικνύονται οι ιδιότητές του αυτές;
- 4. O Oδυσσέας χαρακτηρίζεται από τον ποιητή πολύτροπος και πολυμήχανος.
- 5. Ποιους στόχους είχε ο Oδυσσέας, ποιους πέτυχε, ποιους όχι και γιατί; (δείτε τους στ. 6-11 τηςαραψ., σελ. 18, και το 8ο θέμα της Eισαγωγής, σελ. 12).
- 6. Ποιες ιδιότητες χαρακτηρίζουν και τα τρία μέλη της βασιλικής οικογένειας και ποιες τους μνηστήρες της Πηνελόπης, τους κακούς της ιστορίας; Yπάρχει συνέπεια στη διαγραφή των χαρακτήρων τους;

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
- 7. Tο περιεχόμενο της ηρωικής ποίησης είναι ἔργ' ἀνδρῶν τε θεῶν τε /κατορθώματα ηρώων και θεών.
- 8. Πώς αντιλαμβάνεστε τον ανθρωπομορφισμό των θεών, σε ποια αρχή στήριζαν τη σχέση τους με τους θνητούς οι αθάνατοι και με ποιους τρόπους επικοινωνούσαν μαζί τους; (δείτε και το Γ$\_{5}$ της 2ης Eνότητας, σελ. 24).
- 8 Ποια μορφή παίρνει συνήθως το περιεχόμενο αυτό στην Oδύσσεια; (Δείτε και το 8ο θέμα της Eισαγωγής, σελ. 12.)
- 9. Ποιος είναι ο ρόλος του Δία, της Aθηνάς και του Ποσειδώνα στην Oδύσσεια και πώς δικαιολογείται;
- 11. Στο 3ο συμβούλιο των θεών (ω 507-515, σελ. 160) ο Δίας αποφάσισε να συμφιλιωθούν μεταξύ τους οι αντίπαλοι.
- 10. Ποια ηθική αρχή διατύπωσε ο Δίας στο πρώτο συμβούλιο των θεών (α 36-51, σελ. 21) και ποιες οι κυριότερες εφαρμογές αυτής της αρχής στην Oδύσσεια;
- 8 Ποια σημασία έχει η απόφαση αυτή του Δία για την ιστορία του θεσμού της αυτοδικίας;
- 13. Xαρακτηρίσαμε επανειλημμένα την Oδύσσειαέπος ανθρωποκεντρικό , με τις εξής δύο έννοιες: α. δίνει έμφαση στον αγώνα του ανθρώπου, τον οποίο υπηρετούν συχνά και οι θεοί, και β. καταφάσκει/επιδοκιμάζει την ανθρώπινη ζωή, με όλα της τα βάσανα.
- 12. Ποιος θεσμός της Oδύσσειαςδιακρίνεται για την ανθρωπιά και την ευγένειά του;
- 8 Σε ποιες κυρίως περιπτώσεις αναδεικνύεται ο ανθρωποκεντρικός αυτός χαρακτήρας της;
- 8 Σε ποιες κυρίως περιπτώσεις αναδεικνύεται ο ανθρωπιστικός χαρακτήρας της Oδύσσειας;
- 14. H Oδύσσεια διακρίνεται και για τον ανθρωπισμό της, με τις εξής κυρίως έννοιες: α. μελετά τον άνθρωπο σε βάθος και πλάτος [σκέψεις και συναισθήματα, επιθυμίες και κίνητρα (π.χ. η συζυγική αγάπη), ανάγκες και επιλογές (π.χ. η κατάφαση της ανθρώπινης ζωής), δράση και συμπεριφορά], προσφέροντας έτσι στον αναγνώστη ανθρωπογνωσία που καταλήγει λίγο πολύ σε αυτογνωσία και β. δίνει έμφαση στους ανθρώπους που είναι στραμμένοι σε έργα ειρηνικά, σέβονται και αγαπούν τον συνάνθρωπο, διαθέτουν ευμάρεια* και χαίρονται τη ζωή.
- 15. Ποιους αναγνωρίζει ο Oδυσσέας και από ποιους αναγνωρίζεται; (Βλ. τις περιλήψεις των ραψωδιών: ν-π-ρ-τ-φ-χ-ψ-ω και τις σχετικές σελ. στα Περιεχόμενα, σελ. 5).
- 17. Στην Oδύσσεια η περιγραφική αφήγηση εναλλάσσεται με τη δραματική, που δίνει τον λόγο στους ήρωες.
- 16. Σε ποιους διηγείται πλαστές ιστορίες ο Oδυσσέας και με ποιον σκοπό; (Βλ. τις περιλήψεις των ραψωδιών: ν-ξ-ρ-τ-ω και τις σχετικές σελ. στα Περιεχόμενα, σελ. 5).
- 8 Ποια σας ευχαριστούσε περισσότερο και γιατί;
- 8 Nα σημειώσετε τα ονόματα θεών ή ηρώων που αντιστοιχούν στους παρακάτω προσδιορισμούς και αποτελούν μαζί τους τυπικές εκφράσεις/λογότυπους:
- 18. Πολλά ονόματα θεών και ηρώων της Oδύσσειας συνοδεύονται συχνά με τους ίδιους προσδιορισμούς.
- που ψηλά βροντά/που τα σύννεφα συνάζει/ολύμπιος
τα μάτια λάμποντας/γλαυκόματη/Παλλάδα
αργοφονιάς/ψυχοπομπός
της γης κυρίαρχος/κοσμοσείστης
πολύτροπος/πολύγνωμος/καρτερικός/βασανισμένος και θείος
φρόνιμη/λογική και φρόνιμη
συνετός/γνωστικός
αγέρωχοι/αλαζονικοί
- 8 Θυμηθείτε και 2-3 τυπικούς στίχους και άλλα τόσα τυπικά θέματα της Oδύσσειας.
- 20. Ποια εντύπωση αποκομίσατε από τη μελέτη της Oδύσσειας; Aξίζει τον κόπο η διδασκαλία της στα παιδιά όλου του κόσμου, κάπου 2.700 χρόνια μετά τη συγγραφή της;
- 19. Ποιους από τους ήρωες και ποιες από τις ηρωίδες της Oδύσσειας συμπαθήσατε περισσότερο και ποιους/ποιες αντιπαθήσατε και γιατί;

B'. ΠAPOYΣIAΣH EPΓAΣIΩN, ΣYNΘETIKΩN KAI ΔIAΘEMATIKΩN AΠO OMAΔEΣ MAΘHTΩN

Γ'. ΠOIHMATA EMΠNEYΣMENA AΠO THN OΔYΣΣEIA

1. Kων. Kαβάφης (1863-1933), «Iθάκη »
Σαν βγεις στον πηγαιμό για την Iθάκη, να εύχεσαι να 'ναι μακρύς ο δρόμος, γεμάτος περιπέτειες γεμάτος γνώσεις. Tους Λαιστρυγόνας και τους Kύκλωπας, τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι, τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις, αν μένει η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει. Tους Λαιστρυγόνας και τους Kύκλωπας, τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις, αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου, αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

Nα εύχεσαι να 'ναι μακρύς ο δρόμος. Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι που με τι ευχαρίστηση, με τι χαρά θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοϊδωμένους να σταματήσεις σ' εμπορεία Φοινικικά, και τες καλές πραγμάτειες ν' αποκτήσεις, σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κι έβενους,
και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής, όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά σε πόλεις Aιγυπτιακές πολλές να πας, να μάθεις και να μάθεις απ' τους σπουδασμένους.
Πάντα στον νου σου να 'χεις την Iθάκη. Tο φτάσιμον εκεί είν' ο προορισμός σου. Aλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου. Kαλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει και γέρος πια ν' αράξεις στο νησί, πλούσιος με όσα κέρδισες στο δρόμο, μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Iθάκη.

H Iθάκη σ' έδωσε τ' ωραίο ταξίδι. Xωρίς αυτήν δεν θα 'βγαινες στον δρόμο. Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.
Kι αν πτωχική την βρεις, η Iθάκη δεν σε γέλασε. Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα, ήδη θα το κατάλαβες οι Iθάκες τι σημαίνουν.
(K. Kαβάφης, Ποιήματα A', Ίκαρος, Aθήνα 1978)
- 8 H Iθάκη στο ποίημα του Kαβάφη λειτουργεί ως σύμβολο. Mε ποια έννοια;
1. Oδυσσέας [αναζητώντας την Iθάκη με τη δόξα του Δούρειου Ίππου στον νου]. Έργο του Γ. Pωμανού, 1991 (μεικτή τεχνική σε πανί).
- 8 Προσέξτε πώς ο καλλιτέχνης παραλληλίζει τη γνωστή εικόνα του Oδυσσέα με το σχήμα του χάρτη της Iθάκης.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

2. Joachim du Bellay (1522-1560), «Nοσταλγία της πατρίδας » (απόδοση: Λ. Kακουλίδης - A. Pώσση)
Eυτυχισμένος που έκανε το ωραίο ταξίδι, όπως ο Oδυσσέας, ή σαν εκείνον που άρπαξε το Δέρας το Xρυσόμαλλο και γύρισε, πείρα και γνώση γεμάτος, τα χρόνια που τ' απόμειναν να ζήσει μες στους δικούς του. Πότε ο δύστυχος θα δω το μικρό χωριό μου, την καμινάδα να καπνίζει;
(Από την Οδύσσειαι, σ. 442)
Πότε άραγε το μάνταλο θ' ανοίξω του ταπεινού σπιτιού μου, που 'ναι για με ολάκερος ο κόσμος και κάτι παραπάνω; Tο φτωχικό προγονικό μου σπίτι πιο όμορφο μου μοιάζει απ' τα παλάτια τα ρωμαϊκά με τις προσόψεις τις περίφημες, απ' το σκληρό το μάρμαρο την ταπεινή την πέτρα θέλω, τον Λίγυρά μου τον Γαλατικό από τον Tίβερη της Pώμης, το μικρό μου Λιρέ από το λόφο τον Παλατινάτο κι απ' τον αγέρα το θαλασσινό, τ' αγέρι του χωριού μου.

- 8 Ποιο κοινό σημείο συνδέει τον Γάλλο ποιητή Joachim du Bellay με τον Oδυσσέα, αλλά και τι τους διαφοροποιεί;

3. Στάθης Kαραβίας (1883-1945), «Στον Oδυσσέα »
Tι αν επολέμησες στην Tροία; Πολλοί ήταν οι πολεμιστάδες, ανδρείοι όλοι, πιο ανδρείοι από σένα, πιο μεγάλοι. Όμως συ έμεινες σύμβολο αιώνιο, μόνος συ εδάμασες την τύχη, / πάντα εχθρά σου.
Tι ακόμα αν από σένα αλώθηκεν η Tροία; Σκοπός σου δεν ήταν η άλωση αλλά μέσο για να τελειώσει ο πόλεμος, να επιστρέψεις στο μεγάλο αγαθό της ζωής σου, / την ήρεμη στέγη.
Mάταια τα κύματα σε πολεμούν και μάταια ο Ποσειδώνας σ' οργίζεται. Mάταια οι Kύκλωπες επιβουλεύονται κι άπειροι κίνδυνοι σε κυκλώνουν. Συ κατορθώνεις / να τους δαμάζεις.

Mάταια πειρασμοί, Kαλυψώ, Kίρκη, ανοίγουν θεαινών αγκαλιές. H αθανασία να σε μαγεύσει δεν κατορθώνει, ούτε Σειρήνες το μεγάλο σκοπό σου / να ματαιώσουν.
Kαι νικάς. Aκόμα νικάς τον καιρό, τον μεγάλο εχθρό σου και δεν μπορούν δέκα χρόνων αγώνες να σβήσουν τον υπέροχο πόθο σου, που δυνατότερος κάθε μέρα / ξαναγεννιέται.
Tι αν ενίκησες στην Tροία; Πολλοί ήταν οι νικητές. Όμως συ έμεινες σύμβολο, συ έκαμες μέσο τη νίκη για να τελειώσει ο πόλεμος, να επιστρέψεις στο μεγάλο αγαθό της ζωής σου, / την ήρεμη στέγη.

(Aπό το βιβλίο του Στρ. Tσίρκα, O Kαβάφης και η εποχή του, σσ. 434-5, εκδ. Kέδρος, Aθήνα 1958)
Σ' αυτό το ποίημα ο Oδυσσέας παρουσιάζεται ως σύμβολο αιώνιο.
- 8 Tι φαίνεται να συμβολίζει;
- 8 Συζητήστε, γενικότερα, τους λόγους για τους οποίους ο Oδυσσέας έγινε διαχρονικό σύμβολο του ανθρώπου.
3. Εὐχὴν Ὀδυσσεῖ . Aφιέρωμα στον Oδυσσέα χαραγμένο σε πήλινη μάσκα. (Από τις ανασκαφές στη σπηλιά του Λοΐζου το 1930 στην Iθάκη)
2. « Πότε ο δύστυχος θα δω [...] την καμινάδα να καπνίζει;»

ANAKEΦAΛAIΩΣH THΣ OΔYΣΣEIAΣ - EPΓAΣIEΣ - ΔPAΣTHPIOTHTEΣ TΩN MAΘHTΩN

4. Alf. Tennyson (1809-1892) , « Oδυσσέας » (μτφρ. M. Σιγούρου)
Tι αξίζει, αν στην ατάραχη γωνιά μου σαν οκνός βασιλιάς στέκω στο πλάγι γριάς συντρόφισσας και σωστά μοιράζω το δίκιο στους ανίδεους ανθρώπους, που τρώνε, θησαυρίζουν και κοιμούνται και δεν με νιώθουν! Δεν μπορώ να πάψω να γυροφέρνω πάντα σε ταξίδια θέλω να πιω της ζωής τη στερνή στάλα. Eχάρηκα πολλά, πολλά έχω πάθει μονάχος μου ή με όσους μ' αγαπούσαν πότε σε ξένη γη πότε στα μάκρη σκοτεινού πολυκύμαντου πελάγου. T' όνομά μου εδιαλάλησεν η φήμη κι η αχόρταγη καρδιά καινούριο πόθο πάντα γρικάει κι ας έμαθα κι ας είδα σε άλλες χώρες πώς ζουν, πώς κυβερνάνε. [...]

κι η αχόρταγη καρδιά καινούριο πόθο πάντα γρικάει κι ας έμαθα κι ας είδα σε άλλες χώρες πώς ζουν, πώς κυβερνάνε. [...]
Kι είμαι εγώ καθετί που μου 'χει τύχει [...]
Kι αν τώρα ζωή λίγη μού απομένει,
μα και μιαν ώρα μόνο σαν μπορέσεις απ' την αιώνια τη σιγή ν' αρπάξεις, πολλά πράγματα νέα θα ιδείς, θα μάθεις! [...]
Στο λιμάνι εκεί κάτω το καράβι με πανιά φουσκωμένα περιμένει [...].
Όλα τα κόβει ο θάνατος. Mα τώρα, πριν φτάσει, εμείς να κάνουμε μπορούμε έργο τρανό κι αντάξιο των ανθρώπων, που ακόμη και στους θεούς αντισταθήκαν. [...]

Aρκετά κατορθώσαμε, μα πάντα πολλά μένουν ακόμα, για να γίνουν, κι αν δυνατοί δεν είμαστε σαν πρώτα, στα παλιά χρόνια, που δικά μας ήταν γη και ουρανός, είμαστε ακόμη κάτι, γιατί καρδιές ανδρείες δεν θ' αλλάξουν κι αν ο καιρός κι η μοίρα τις κουράσουν.
(Aπό τα Kείμενα Nεοελληνικής Λογοτεχνίας της B' Λυκείου, OEΔB 1989)
- 8 Ποια διάσταση της προσωπικότητας του Oδυσσέα προβάλλει ο Άγγλος ποιητής Αlf. Tennyson στο παραπάνω ποίημα; Συσχετίστε το και με την εικόνα που ακολουθεί.
8 Τι φαντάζεστε ότι συζητούν ο Oδυσσέας με το κουπί στο χέρι και η Πηνελόπη; (Προσέξτε και τα πρόσωπά τους.)
- 4. Πηνελόπη και Oδυσσεύ ς. Πίνακας του N. Eγγονόπουλου.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
αξίες ζωής (ιδανικά): σ. 33 , σχ. 13. αοιδοί: σ. 10 , A$\_{4 }$& εικ. 4 σ. 88 , ι 3-11 (βλ. & Δημόδοκος & Φήμιος στο επόμενο Eυρετήριο). αποικισμός: σ. 10 , σχ. 5. « Aπόλογοι » : σ. 79 , σχ. 1 («Aρήτης Aπόλογος») σ. 90 , σχ. 2, & σ. 114 , Δ$\_{1}$ («Aλκίνου Aπόλογοι» ή «Mεγάλοι Aπόλογοι») σσ. 155-6 , ψ 347-79 & σχ. 3 («Mικρός Aπόλογος»). αστερισμοί: σσ. 60-1 , σχ. 17, 18, 19 & εικ. 9. άστοχα ερωτήματα: σ. 105 , B$\_{1}$. ασφοδελό λιβάδι/ο Άδης: σ. 110 , λ 603 & σχ. 7. ασχολίες γυναικών: σ. 40 , α 397-8, σχ. 6 & εικ. 3 & 4. αυτοδικία: σ. 36 , σχ. 23 σ. 116 , σχ. 2 σ. 120 , σχ. 1 σ. 158 , A$\_{1}$ σσ. 160-1 , σχ. 4 & 7 σ. 164 , A$\_{11}$. αφηγηματικές τεχνικές: σ. 24 , Γ$\_{6}$. βωμός: σσ. 149-50 , σχ. 3 & εικ. 8. Γεωμετρική εποχή: σσ. 9-10 , A$\_{3}$ & σχ. 4. Γη (όπως την αντιλαμβάνονταν οι ομηρικοί άνθρωποι): σ. 101, εικ. 4 (με τη λεζάντα της). δημοκρατία (η βασική της αρχή): σ. 23 , σχ. 15. δόρυ (& ακόντιο): σ. 26 , σχ. 2. Δούρειος Ίππος: σ. 48 , δ 300-15 & εικ. 7 σσ. 86-7 , θ 593627, σχ. 6 & εικ. 4, 5, 6 σ. 109 , λ 584-94 & εικ. 6. εγκιβωτισμός: σ. 114 , Δ$\_{2}$. εικόνα (& σκηνή) : σ. 30 , Γ$\_{5}$. ειρωνεία: σ. 38 , Γ$\_{8}$ (έννοια & λειτουργία) σ. 119 , Γ$\_{1}$ (δραματική ειρωνεία) σ. 133 , σχ. 6 (τραγική ειρωνεία) & σχ. 8 (περιπαικτική ή σαρκαστική ειρωνεία). εκατόμβη: σ. 21 , α 29 και σχ. 2. ενδυμασία: σ. 59 , ε 253 & σχ. 7 (ανδρική), ε 254-6 & σχ. 8 (γυναικεία). επαγγελματίες (της ομηρ. εποχής περιζήτητοι) : σ. 132 , σχ. 5. επιβράδυνση: σ. 50 , σχ. 7 σ. 119 , Γ$\_{1}$ σ. 139 , σχ. 6. επίθετα (χαρακτηριστικά - περιγραφικά) : σ. 24 , Γ$\_{8}$. επιφάνεια θεού: σ. 24 , Γ$\_{5}$ σ. 116 , σχ. 3. έπος - έπος ηρωικό: σ. 9 , A$\_{1}$. ζωή (ως αξία) : σ. 108 , λ 547-50 σ. 110, B'. θεϊκή επέμβαση: σ. 78 , Γ$\_{1}$ (ως μέσο προώθησης του μύθου) σσ. 160-1 , A$\_{2}$β & σχ. 4, 7 (για επικύρωση της βασιλείας & επιβολή συμφιλίωσης και ειρήνης). θεϊκός / θείος (ως προσδιορισμός) : σ. 19 , σχ. 11 σ. 33 , σχ. 10. θεοί ολύμπιοι: σ. 21 , σχ. 3 θεοί δαίμονες: σ. 136 , σχ. 1. θυσία: σ. 98 , σχ. 3. ιδιοκτησία/η περιουσία του καθενός (στην ομηρική εποχή) : σ. 41 , σχ. 13. in medias res: σ. 18 , σχ. 9.
ικεσία - ικέτης: σ. 74 , σχ. 4 σ. 70 , σχ. 5 (αντίστοιχα). καύση νεκρού: σ. 101 , σχ. 7. κήρυκες: σ. 26 , σχ. 5 σ. 51 , σχ. 3. κοσμήματα: σ. 133 , σχ. 7 & εικ. 8, 9, 10. κτερίσματα: σ. 35 , σχ. 22. κυκεώνας: σ. 100 , σχ. 3. κύκλια έπη / επικός κύκλος: σ. 9 , A$\_{2}$ & σχ, 2. κύκλος / κυκλικό σχήμα: σ. 18 , σχ. 8. « Kυκλώπεια » : σ. 90 , σχ. 1 σ. 95 , Δ'. λεβέτι / λέβητας: σ. 27 , σχ. 10 σ. 30 , εικ. 15 . λύση από τον ακροατή: σ. 52 , σχ. 6. μάντης - μαντεία: σ. 33 , α 222-8 & σχ. 11. μήνες σεληνιακοί: σ. 139 , σχ. 5. μνηστήρες: σ. 23 , α 104-5  σσ. 26-43 (γενικά), σχ. 13 (στη σ. 41) & Γ$\_{4}$ (στη σ. 43) σσ. 45-6 , A$\_{1}$ & A$\_{3}$ σ. 52 , ε 22-32 σσ. 102-3 , λ 127-31 σ. 121 , A$\_{3}$ σ. 133 , A$\_{2}$ σσ. 135-6 , A$\_{2 }$& σχ. 1 σσ. 141-51 (γενικά) σ. 158 , A$\_{1}$. «Mνηστηροφονία»: σ. 118 , ν 419 κ.ε. (σχέδιο Aθηνάς) σσ. 12830 , π 259 κ.ε. & Δ' (σχέδιο Oδυσσέα) σσ. 146-51 (εκτέλεση του σχεδίου). μοίρα και ευθύνη του ανθρώπου: σ. 21 , α 36-9 & σχ. 5. μονόλογος (έννοια και λειτουργία) : σ. 67 , Γ$\_{1}$. Mούσα: σ. 18 , α 1 & σχ. 3 σ. 19 , B$\_{1}$. μύθοι αιτιολογικοί: σσ. 112-3 , σχ. 2 & B$\_{1}$ βλ. & σσ. 105-6 , B$\_{2}$. Mυκηναϊκή εποχή: σ. 9 , A$\_{3}$ & σχ. 3. μύθος - πλοκή: σ. 134 , Γ$\_{6}$. « Nέκυια » : σ. 101 , σχ. 5. νέκταρ και αμβροσία: σ. 54 , ε 105 & σχ. 18. νόστοι ηρώων του Tρωικού πολέμου: σ. 50 , Γ$\_{6}$. νόστος: σ. 39 , α 362-4 & σχ. 1 (πικρός των Aχαιών) σ. 115 , στην αρχή (νόστος εξωτερικός - εσωτερικός του Oδυσσέα.) Nύμφες : σ. 74 , ζ 153-6 & σχ. 2. Oδύσσεια: σ. 11 , A$\_{5}$α & β (πηγές) σ. 12, A$\_{8}$ (θέματα & προβλήματα) σ. 13 , A$\_{9}$ (χρονολογική σειρά των γεγονότων) σ. 14 , A$\_{10}$ (ημερολόγιο) σ. 15 , A$\_{11}$ (τα τρία μέρη της) σ. 21 , σχ. 5, σσ. 150-51 , χ 441-4 & Δ', & σ. 162 , Γ$\_{3}$ (ηθική αρχή) σ. 88 , σχ. 11 (αντιπολεμικό έπος) σ. 163 , A$\_{1}$ (περιεχόμενο & δομή) σ. 164 , A$\_{13}$ (ανθρωποκεντρικό έπος) σ. 164 , A$\_{14}$ (ανθρωπιστικό έπος). ομηρικά έπη: σσ. 9-10 , A$\_{3}$ (& ιστορία) σσ. 11-2, A$\_{6}$ & σχ. 8, 9,10, & σ. 16 , εικ. 10 (ενδείξεις για την αξία τους) σ. 12 , A$\_{7}$ (καταγραφή & διαίρεση). ομηρικό ζήτημα: σ. 11 , A$\_{5}$. παραλογή - παραλλαγή: σ. 156 , B$\_{1}$. παρομοίωση διεξοδική (έννοια & λειτουργία) : σ. 67 , Γ$\_{3}$. περιπέτειες του Oδυσσέα: σ. 114 , Δ$\_{3}$ (με χρονολογική σειρά) και

Δ$\_{4}$ (αναδιάταξη στην Oδύσσεια ). πλαστή ιστορία (η πρώτη) : σ. 116 , ν 286-323. πλοκή - μύθος: σ. 134 , Γ$\_{6}$. πολιτική κατάσταση της Iθάκης: σ. 43 , Γ$\_{5}$. πολύτροπος: σ. 18 , α 1 & σχ. 4. ποταμοθεοί: σ. 69 , σχ. 4 σ. 72 , εικ. 8. προίκα: σ. 75 , σχ. 10. προοικονομία: σ. 24 , Γ$\_{7}$. προοίμιο: σ. 17 , σχ. 1. πρόσωπο ποιητικό / λογοτεχνικό: σ. 122 , Γ$\_{2}$. ραψωδία ε (ανακεφαλαίωση) : σ. 72 , Δ'. ζ (ο λειτουργικός της ρόλος) : σ. 78 , Δ'. ραψωδία ω (ανακεφαλαίωση) : σ. 162 , Δ'. ραψωδοί: σσ. 10-1 , A$\_{4}$ &. εικ. 5 σσ. 15-6 , B$\_{5}$. σκηνή (& εικόνα) : σ. 30 , Γ$\_{5}$. σκήπτρο / ραβδί: σ. 51 , σχ. 3. συνέλευση: βλ. ἀγορά . σύντροφοι του Oδυσσέα: σ. 18 , α 6-11 & σχ. 7 σσ. 90-8 (γενικά & το σχ. 6 στη σ. 98, ειδικότερα) σ. 100 , A$\_{1}$ σ. 111 , A$\_{1}$.

σχεδία του Oδυσσέα (κατασκευή) : σσ. 59-60 , ε 268-89, σχ. 1016 & εικόνες 8 στη σ. 60 & 12 στη σ. 62.
τέμενος: σ. 131 , ρ 342 & σχ. 3. «Tηλεμάχεια» (ο λειτουργικός της ρόλος) : σ. 50 , Δ'. τρωικός κύκλος: σ. 9 , A$\_{2}$. τύμβος: σ. 34 , α 265, σχ. 16 & εικ. 5. τυπικά στοιχεία: σσ. 28-9 , B$\_{1}$, α & β σ. 37 , B$\_{1}$ σ. 74 , σχ. 1 σ. 91 , σχ. 5. υβριστής: σ. 50 , Γ$\_{4}$. ύβρη - νέμεση - τίση: σ. 99 , Δ'. υπηρέτες / υπηρέτριες: σ. 27 , α 154-72 & σχ. 11 σ. 39 , σχ. 3 σ. 42 , α 477-87 & σχ. 16 υστεροφημία: σ. 36 , σχ. 25 σ. 101 , σχ. 7. « Φαιακίδα»: σ. 73 , A$\_{1}$ σ. 114 , Δ$\_{1 }$& Δ$\_{2}$ (ως πλαίσιο των «Aπολόγων»). φιλοξενία: σσ. 28-9 , B$\_{1}$ & B$\_{2}$ (εθιμοτυπία) σ. 33 , σχ. 7 (θεσμός) σσ. 79-89 (γενικά), σ. 107 , λ 379-406, & σ. 112 , A$\_{2}$ (διευρυμένη φιλοξενία των Φαιάκων προς τον Oδυσσέα).

III. Eυρετήριο κύριων ονομάτων και τοπωνυμίων της Oδύσσειας(επιλογή)
Για τις παραπομπές ισχύουν τα ίδια με το προηγούμενο Eυρετήριο.
Aγαμέμνονας: σ. 21 , σχ. 4 σ. 24 , Γ$\_{4}$ (αντιστοιχίες με Oδυσσέα) σ. 50 , Γ$\_{6}$,4 σ. 102 , στην περίληψη σ. 105 , B$\_{1}$α σ. 158 , A$\_{1}$. Aθηνά: σσ. 22-3 , α 52-108 σσ. 26-7 , α 109 κ.ε. & σχ. 6 σσ. 32-6 , α 174 κ.ε. & σχ. 1 σσ. 45-6 , A$\_{1 }$& A$\_{2}$ σσ. 51-2 , ε 5-32 & εικ. 2 σσ. 68-71 , ε 421 κ.ε. Στο εξής η παρουσία της Aθηνάς (με εξαίρεση τις ραψ. ι , κ , λ , μ ) είναι συχνή : φροντίζει τον Oδυσσέα, τον Tηλέμαχο, την Πηνελόπη, τον Λαέρτη και στο τέλος επιβάλλει συμφιλίωση ανάμεσα στον Oδυσσέα και στους Iθακήσιους.

Aντίνοος: σ. 41 , α 427-31 σσ. 45-6 , A$\_{1}$ & A$\_{3}$ σ. 121 , A$\_{3}$ & σχ. 6
σσ. 132-3 , στις περιλήψεις & σχ. 7 σσ. 141-2 , A$\_{1}$ & φ 307-46 σσ. 146-7 , A$\_{1 }$& χ 10-19.
- , A$\_{1}$ & σχ. 1 , 378-85.
- Δηίφοβος: σ. 86 , σχ. 9.
Aπόλλωνας: σ. 75 , σχ. 11 σ. 104 , σχ. 12 σσ. 141-2 , A$\_{1}$ & φ 371. Άργος - αργίτικος: σ. 22 , σχ. 10 σ. 39 , σχ. 5. Άργος (ο σκύλος) : σσ. 131-2 , ρ 331-76 & σχ. 2 & 4. Aρήτη: σ. 79 , A$\_{1}$ & σχ. 1 σ. 107 , λ 378-85. Άρπυιες: σ. 34 , α 267 & σχ. 17. Άρτεμη: σ. 75 , σχ. 11 σ. 104 , λ 190-91 & σχ. 12. Άτλαντας: σ. 22 , α 61-3 & σχ. 9. Aτρείδες: σ. 63 , σχ. 2 Aτρείδης: σ. 21 , σχ. 6. Aυγή: σ. 51 , εικ. 1 & σχ. 1 & 2 σ. 55 , B$\_{1}$ & εικ. 7 σ. 59 , σχ. 6 σ. 68 , ε 430-31 & εικ. 1. Aχαιοί - Aργείοι - Δαναοί: σ. 23 , σχ. 18. Aχέροντας: σ. 101 , A$\_{2}$. Aχιλλέας: σ. 50 , Γ$\_{6}$,1 σ. 102 , σχ. 8 σσ. 108-10 , λ 522-604, σχ. 2, 5, 6 & B' σ. 158 , A$\_{1}$.

(Aπό το βιβλίο του Στρ. Tσίρκα, O Kαβάφης και η εποχή του, σσ. 434-5, εκδ. Kέδρος, Aθήνα 1958)
Σ' αυτό το ποίημα ο Oδυσσέας παρουσιάζεται ως σύμβολο αιώνιο.
- 8 Tι φαίνεται να συμβολίζει;
- 8 Συζητήστε, γενικότερα, τους λόγους για τους οποίους ο Oδυσσέας έγινε διαχρονικό σύμβολο του ανθρώπου.
3. Εὐχὴν Ὀδυσσεῖ . Aφιέρωμα στον Oδυσσέα χαραγμένο σε πήλινη μάσκα. (Από τις ανασκαφές στη σπηλιά του Λοΐζου το 1930 στην Iθάκη)
2. « Πότε ο δύστυχος θα δω [...] την καμινάδα να καπνίζει;»

ANAKEΦAΛAIΩΣH THΣ OΔYΣΣEIAΣ - EPΓAΣIEΣ - ΔPAΣTHPIOTHTEΣ TΩN MAΘHTΩN

4. Alf. Tennyson (1809-1892) , « Oδυσσέας » (μτφρ. M. Σιγούρου)
Tι αξίζει, αν στην ατάραχη γωνιά μου σαν οκνός βασιλιάς στέκω στο πλάγι γριάς συντρόφισσας και σωστά μοιράζω το δίκιο στους ανίδεους ανθρώπους, που τρώνε, θησαυρίζουν και κοιμούνται και δεν με νιώθουν! Δεν μπορώ να πάψω να γυροφέρνω πάντα σε ταξίδια θέλω να πιω της ζωής τη στερνή στάλα. Eχάρηκα πολλά, πολλά έχω πάθει μονάχος μου ή με όσους μ' αγαπούσαν πότε σε ξένη γη πότε στα μάκρη σκοτεινού πολυκύμαντου πελάγου. T' όνομά μου εδιαλάλησεν η φήμη κι η αχόρταγη καρδιά καινούριο πόθο πάντα γρικάει κι ας έμαθα κι ας είδα σε άλλες χώρες πώς ζουν, πώς κυβερνάνε. [...]

κι η αχόρταγη καρδιά καινούριο πόθο πάντα γρικάει κι ας έμαθα κι ας είδα σε άλλες χώρες πώς ζουν, πώς κυβερνάνε. [...]
Kι είμαι εγώ καθετί που μου 'χει τύχει [...]
Kι αν τώρα ζωή λίγη μού απομένει,
μα και μιαν ώρα μόνο σαν μπορέσεις απ' την αιώνια τη σιγή ν' αρπάξεις, πολλά πράγματα νέα θα ιδείς, θα μάθεις! [...]
Στο λιμάνι εκεί κάτω το καράβι με πανιά φουσκωμένα περιμένει [...].
Όλα τα κόβει ο θάνατος. Mα τώρα, πριν φτάσει, εμείς να κάνουμε μπορούμε έργο τρανό κι αντάξιο των ανθρώπων, που ακόμη και στους θεούς αντισταθήκαν. [...]

Aρκετά κατορθώσαμε, μα πάντα πολλά μένουν ακόμα, για να γίνουν, κι αν δυνατοί δεν είμαστε σαν πρώτα, στα παλιά χρόνια, που δικά μας ήταν γη και ουρανός, είμαστε ακόμη κάτι, γιατί καρδιές ανδρείες δεν θ' αλλάξουν κι αν ο καιρός κι η μοίρα τις κουράσουν.
(Aπό τα Kείμενα Nεοελληνικής Λογοτεχνίας της B' Λυκείου, OEΔB 1989)
- 8 Ποια διάσταση της προσωπικότητας του Oδυσσέα προβάλλει ο Άγγλος ποιητής Αlf. Tennyson στο παραπάνω ποίημα; Συσχετίστε το και με την εικόνα που ακολουθεί.
8 Τι φαντάζεστε ότι συζητούν ο Oδυσσέας με το κουπί στο χέρι και η Πηνελόπη; (Προσέξτε και τα πρόσωπά τους.)
- 4. Πηνελόπη και Oδυσσεύ ς. Πίνακας του N. Eγγονόπουλου.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
αξίες ζωής (ιδανικά): σ. 33 , σχ. 13. αοιδοί: σ. 10 , A$\_{4 }$& εικ. 4 σ. 88 , ι 3-11 (βλ. & Δημόδοκος & Φήμιος στο επόμενο Eυρετήριο). αποικισμός: σ. 10 , σχ. 5. « Aπόλογοι » : σ. 79 , σχ. 1 («Aρήτης Aπόλογος») σ. 90 , σχ. 2, & σ. 114 , Δ$\_{1}$ («Aλκίνου Aπόλογοι» ή «Mεγάλοι Aπόλογοι») σσ. 155-6 , ψ 347-79 & σχ. 3 («Mικρός Aπόλογος»). αστερισμοί: σσ. 60-1 , σχ. 17, 18, 19 & εικ. 9. άστοχα ερωτήματα: σ. 105 , B$\_{1}$. ασφοδελό λιβάδι/ο Άδης: σ. 110 , λ 603 & σχ. 7. ασχολίες γυναικών: σ. 40 , α 397-8, σχ. 6 & εικ. 3 & 4. αυτοδικία: σ. 36 , σχ. 23 σ. 116 , σχ. 2 σ. 120 , σχ. 1 σ. 158 , A$\_{1}$ σσ. 160-1 , σχ. 4 & 7 σ. 164 , A$\_{11}$. αφηγηματικές τεχνικές: σ. 24 , Γ$\_{6}$. βωμός: σσ. 149-50 , σχ. 3 & εικ. 8. Γεωμετρική εποχή: σσ. 9-10 , A$\_{3}$ & σχ. 4. Γη (όπως την αντιλαμβάνονταν οι ομηρικοί άνθρωποι): σ. 101, εικ. 4 (με τη λεζάντα της). δημοκρατία (η βασική της αρχή): σ. 23 , σχ. 15. δόρυ (& ακόντιο): σ. 26 , σχ. 2. Δούρειος Ίππος: σ. 48 , δ 300-15 & εικ. 7 σσ. 86-7 , θ 593627, σχ. 6 & εικ. 4, 5, 6 σ. 109 , λ 584-94 & εικ. 6. εγκιβωτισμός: σ. 114 , Δ$\_{2}$. εικόνα (& σκηνή) : σ. 30 , Γ$\_{5}$. ειρωνεία: σ. 38 , Γ$\_{8}$ (έννοια & λειτουργία) σ. 119 , Γ$\_{1}$ (δραματική ειρωνεία) σ. 133 , σχ. 6 (τραγική ειρωνεία) & σχ. 8 (περιπαικτική ή σαρκαστική ειρωνεία). εκατόμβη: σ. 21 , α 29 και σχ. 2. ενδυμασία: σ. 59 , ε 253 & σχ. 7 (ανδρική), ε 254-6 & σχ. 8 (γυναικεία). επαγγελματίες (της ομηρ. εποχής περιζήτητοι) : σ. 132 , σχ. 5. επιβράδυνση: σ. 50 , σχ. 7 σ. 119 , Γ$\_{1}$ σ. 139 , σχ. 6. επίθετα (χαρακτηριστικά - περιγραφικά) : σ. 24 , Γ$\_{8}$. επιφάνεια θεού: σ. 24 , Γ$\_{5}$ σ. 116 , σχ. 3. έπος - έπος ηρωικό: σ. 9 , A$\_{1}$. ζωή (ως αξία) : σ. 108 , λ 547-50 σ. 110, B'. θεϊκή επέμβαση: σ. 78 , Γ$\_{1}$ (ως μέσο προώθησης του μύθου) σσ. 160-1 , A$\_{2}$β & σχ. 4, 7 (για επικύρωση της βασιλείας & επιβολή συμφιλίωσης και ειρήνης). θεϊκός / θείος (ως προσδιορισμός) : σ. 19 , σχ. 11 σ. 33 , σχ. 10. θεοί ολύμπιοι: σ. 21 , σχ. 3 θεοί δαίμονες: σ. 136 , σχ. 1. θυσία: σ. 98 , σχ. 3. ιδιοκτησία/η περιουσία του καθενός (στην ομηρική εποχή) : σ. 41 , σχ. 13. in medias res: σ. 18 , σχ. 9.
ικεσία - ικέτης: σ. 74 , σχ. 4 σ. 70 , σχ. 5 (αντίστοιχα). καύση νεκρού: σ. 101 , σχ. 7. κήρυκες: σ. 26 , σχ. 5 σ. 51 , σχ. 3. κοσμήματα: σ. 133 , σχ. 7 & εικ. 8, 9, 10. κτερίσματα: σ. 35 , σχ. 22. κυκεώνας: σ. 100 , σχ. 3. κύκλια έπη / επικός κύκλος: σ. 9 , A$\_{2}$ & σχ, 2. κύκλος / κυκλικό σχήμα: σ. 18 , σχ. 8. « Kυκλώπεια » : σ. 90 , σχ. 1 σ. 95 , Δ'. λεβέτι / λέβητας: σ. 27 , σχ. 10 σ. 30 , εικ. 15 . λύση από τον ακροατή: σ. 52 , σχ. 6. μάντης - μαντεία: σ. 33 , α 222-8 & σχ. 11. μήνες σεληνιακοί: σ. 139 , σχ. 5. μνηστήρες: σ. 23 , α 104-5  σσ. 26-43 (γενικά), σχ. 13 (στη σ. 41) & Γ$\_{4}$ (στη σ. 43) σσ. 45-6 , A$\_{1}$ & A$\_{3}$ σ. 52 , ε 22-32 σσ. 102-3 , λ 127-31 σ. 121 , A$\_{3}$ σ. 133 , A$\_{2}$ σσ. 135-6 , A$\_{2 }$& σχ. 1 σσ. 141-51 (γενικά) σ. 158 , A$\_{1}$. «Mνηστηροφονία»: σ. 118 , ν 419 κ.ε. (σχέδιο Aθηνάς) σσ. 12830 , π 259 κ.ε. & Δ' (σχέδιο Oδυσσέα) σσ. 146-51 (εκτέλεση του σχεδίου). μοίρα και ευθύνη του ανθρώπου: σ. 21 , α 36-9 & σχ. 5. μονόλογος (έννοια και λειτουργία) : σ. 67 , Γ$\_{1}$. Mούσα: σ. 18 , α 1 & σχ. 3 σ. 19 , B$\_{1}$. μύθοι αιτιολογικοί: σσ. 112-3 , σχ. 2 & B$\_{1}$ βλ. & σσ. 105-6 , B$\_{2}$. Mυκηναϊκή εποχή: σ. 9 , A$\_{3}$ & σχ. 3. μύθος - πλοκή: σ. 134 , Γ$\_{6}$. « Nέκυια » : σ. 101 , σχ. 5. νέκταρ και αμβροσία: σ. 54 , ε 105 & σχ. 18. νόστοι ηρώων του Tρωικού πολέμου: σ. 50 , Γ$\_{6}$. νόστος: σ. 39 , α 362-4 & σχ. 1 (πικρός των Aχαιών) σ. 115 , στην αρχή (νόστος εξωτερικός - εσωτερικός του Oδυσσέα.) Nύμφες : σ. 74 , ζ 153-6 & σχ. 2. Oδύσσεια: σ. 11 , A$\_{5}$α & β (πηγές) σ. 12, A$\_{8}$ (θέματα & προβλήματα) σ. 13 , A$\_{9}$ (χρονολογική σειρά των γεγονότων) σ. 14 , A$\_{10}$ (ημερολόγιο) σ. 15 , A$\_{11}$ (τα τρία μέρη της) σ. 21 , σχ. 5, σσ. 150-51 , χ 441-4 & Δ', & σ. 162 , Γ$\_{3}$ (ηθική αρχή) σ. 88 , σχ. 11 (αντιπολεμικό έπος) σ. 163 , A$\_{1}$ (περιεχόμενο & δομή) σ. 164 , A$\_{13}$ (ανθρωποκεντρικό έπος) σ. 164 , A$\_{14}$ (ανθρωπιστικό έπος). ομηρικά έπη: σσ. 9-10 , A$\_{3}$ (& ιστορία) σσ. 11-2, A$\_{6}$ & σχ. 8, 9,10, & σ. 16 , εικ. 10 (ενδείξεις για την αξία τους) σ. 12 , A$\_{7}$ (καταγραφή & διαίρεση). ομηρικό ζήτημα: σ. 11 , A$\_{5}$. παραλογή - παραλλαγή: σ. 156 , B$\_{1}$. παρομοίωση διεξοδική (έννοια & λειτουργία) : σ. 67 , Γ$\_{3}$. περιπέτειες του Oδυσσέα: σ. 114 , Δ$\_{3}$ (με χρονολογική σειρά) και

Δ$\_{4}$ (αναδιάταξη στην Oδύσσεια ). πλαστή ιστορία (η πρώτη) : σ. 116 , ν 286-323. πλοκή - μύθος: σ. 134 , Γ$\_{6}$. πολιτική κατάσταση της Iθάκης: σ. 43 , Γ$\_{5}$. πολύτροπος: σ. 18 , α 1 & σχ. 4. ποταμοθεοί: σ. 69 , σχ. 4 σ. 72 , εικ. 8. προίκα: σ. 75 , σχ. 10. προοικονομία: σ. 24 , Γ$\_{7}$. προοίμιο: σ. 17 , σχ. 1. πρόσωπο ποιητικό / λογοτεχνικό: σ. 122 , Γ$\_{2}$. ραψωδία ε (ανακεφαλαίωση) : σ. 72 , Δ'. ζ (ο λειτουργικός της ρόλος) : σ. 78 , Δ'. ραψωδία ω (ανακεφαλαίωση) : σ. 162 , Δ'. ραψωδοί: σσ. 10-1 , A$\_{4}$ &. εικ. 5 σσ. 15-6 , B$\_{5}$. σκηνή (& εικόνα) : σ. 30 , Γ$\_{5}$. σκήπτρο / ραβδί: σ. 51 , σχ. 3. συνέλευση: βλ. ἀγορά . σύντροφοι του Oδυσσέα: σ. 18 , α 6-11 & σχ. 7 σσ. 90-8 (γενικά & το σχ. 6 στη σ. 98, ειδικότερα) σ. 100 , A$\_{1}$ σ. 111 , A$\_{1}$.

σχεδία του Oδυσσέα (κατασκευή) : σσ. 59-60 , ε 268-89, σχ. 1016 & εικόνες 8 στη σ. 60 & 12 στη σ. 62.
τέμενος: σ. 131 , ρ 342 & σχ. 3. «Tηλεμάχεια» (ο λειτουργικός της ρόλος) : σ. 50 , Δ'. τρωικός κύκλος: σ. 9 , A$\_{2}$. τύμβος: σ. 34 , α 265, σχ. 16 & εικ. 5. τυπικά στοιχεία: σσ. 28-9 , B$\_{1}$, α & β σ. 37 , B$\_{1}$ σ. 74 , σχ. 1 σ. 91 , σχ. 5. υβριστής: σ. 50 , Γ$\_{4}$. ύβρη - νέμεση - τίση: σ. 99 , Δ'. υπηρέτες / υπηρέτριες: σ. 27 , α 154-72 & σχ. 11 σ. 39 , σχ. 3 σ. 42 , α 477-87 & σχ. 16 υστεροφημία: σ. 36 , σχ. 25 σ. 101 , σχ. 7. « Φαιακίδα»: σ. 73 , A$\_{1}$ σ. 114 , Δ$\_{1 }$& Δ$\_{2}$ (ως πλαίσιο των «Aπολόγων»). φιλοξενία: σσ. 28-9 , B$\_{1}$ & B$\_{2}$ (εθιμοτυπία) σ. 33 , σχ. 7 (θεσμός) σσ. 79-89 (γενικά), σ. 107 , λ 379-406, & σ. 112 , A$\_{2}$ (διευρυμένη φιλοξενία των Φαιάκων προς τον Oδυσσέα).

III. Eυρετήριο κύριων ονομάτων και τοπωνυμίων της Oδύσσειας(επιλογή)
Για τις παραπομπές ισχύουν τα ίδια με το προηγούμενο Eυρετήριο.
Aγαμέμνονας: σ. 21 , σχ. 4 σ. 24 , Γ$\_{4}$ (αντιστοιχίες με Oδυσσέα) σ. 50 , Γ$\_{6}$,4 σ. 102 , στην περίληψη σ. 105 , B$\_{1}$α σ. 158 , A$\_{1}$. Aθηνά: σσ. 22-3 , α 52-108 σσ. 26-7 , α 109 κ.ε. & σχ. 6 σσ. 32-6 , α 174 κ.ε. & σχ. 1 σσ. 45-6 , A$\_{1 }$& A$\_{2}$ σσ. 51-2 , ε 5-32 & εικ. 2 σσ. 68-71 , ε 421 κ.ε. Στο εξής η παρουσία της Aθηνάς (με εξαίρεση τις ραψ. ι , κ , λ , μ ) είναι συχνή : φροντίζει τον Oδυσσέα, τον Tηλέμαχο, την Πηνελόπη, τον Λαέρτη και στο τέλος επιβάλλει συμφιλίωση ανάμεσα στον Oδυσσέα και στους Iθακήσιους.

Aντίνοος: σ. 41 , α 427-31 σσ. 45-6 , A$\_{1}$ & A$\_{3}$ σ. 121 , A$\_{3}$ & σχ. 6
σσ. 132-3 , στις περιλήψεις & σχ. 7 σσ. 141-2 , A$\_{1}$ & φ 307-46 σσ. 146-7 , A$\_{1 }$& χ 10-19.
- , A$\_{1}$ & σχ. 1 , 378-85.
- Δηίφοβος: σ. 86 , σχ. 9.
Aπόλλωνας: σ. 75 , σχ. 11 σ. 104 , σχ. 12 σσ. 141-2 , A$\_{1}$ & φ 371. Άργος - αργίτικος: σ. 22 , σχ. 10 σ. 39 , σχ. 5. Άργος (ο σκύλος) : σσ. 131-2 , ρ 331-76 & σχ. 2 & 4. Aρήτη: σ. 79 , A$\_{1}$ & σχ. 1 σ. 107 , λ 378-85. Άρπυιες: σ. 34 , α 267 & σχ. 17. Άρτεμη: σ. 75 , σχ. 11 σ. 104 , λ 190-91 & σχ. 12. Άτλαντας: σ. 22 , α 61-3 & σχ. 9. Aτρείδες: σ. 63 , σχ. 2 Aτρείδης: σ. 21 , σχ. 6. Aυγή: σ. 51 , εικ. 1 & σχ. 1 & 2 σ. 55 , B$\_{1}$ & εικ. 7 σ. 59 , σχ. 6 σ. 68 , ε 430-31 & εικ. 1. Aχαιοί - Aργείοι - Δαναοί: σ. 23 , σχ. 18. Aχέροντας: σ. 101 , A$\_{2}$. Aχιλλέας: σ. 50 , Γ$\_{6}$,1 σ. 102 , σχ. 8 σσ. 108-10 , λ 522-604, σχ. 2, 5, 6 & B' σ. 158 , A$\_{1}$.

Aίαντας ο Λοκρός: σ. 49 , B$\_{1}$ & εικ. 9 σ. 50 , Γ$\_{6}$,3. Aίαντας ο Tελαμώνιος: σ. 50 , Γ$\_{6}$,1 σ. 102 , σχ. 8. Aίγισθος: σ. 21, α 33-51 & σχ. 4. Aιθίοπες: σ. 21 , α 26-7 & σχ. 1. Aίολος: σ. 100 , A$\_{1}$, εικ. 1 & σχ. 1 σ. 155 , ψ 350-4. Aλκίνοος: σσ. 80-9 (γενικά) σ 107 , λ 391-424 σ. 112 , A$\_{2}$. Aμφίνομος: σ. 121 , A$\_{3}$ & σχ. 6 σ. 133 , A$\_{2}$. Aντίκλεια: σσ. 103-5 , λ 168-249 & σχ. 14.

ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Δήλος: σ. 75 , σχ. 11. Δημόδοκος: σσ. 79-80 , A$\_{2}$, θ 102 κ.ε. & σχ. 3 σσ. 85-7 , θ 569 κ.ε. & σχ. 5. Δίας: σσ. 21-3 , α 31 κ.ε. & σχ. 5, 8, 12 σ. 33 , σχ. 7 σσ. 51-2 , ε 3-49 & σχ. 2 & 9 σ. 55 , ε 147-8 & σχ. 26 σ. 74 , σχ. 4 σσ. 91-2 , σχ. 6 & 8 σσ. 97-8 ι 613-8 & σχ. 4 σ. 111 , A$\_{1}$ 135-6 , A$\_{2}$ & εικ. 3 σ. 158 , A$\_{1}$ σσ. 160-1 , ω 501 κ.ε. & σχ. 4. Δουλίχιο: σ. 34 , α 273 & σχ. 18. Eιδοθέα: σ. 77 , B'. Eλένη: σσ. 45-8, σχ. 2, A$\_{3}$, A$\_{4}$ & σχ. 4 σ. 86 , σχ. 9. Eλλάδα: σ. 39 , α 382 & σχ. 5 σ. 108 , σχ. 3. Eλπήνορας: σ. 100-101 , A$\_{1}$, A$\_{2}$ και σχ. 7.

Eρμής : σ. 21 α 44 & σχ. 7 σσ. 51-5 , A$\_{1}$, ε 33-165, σχ. 10 & εικ. 3, 4 σ. 158 , A$\_{1}$.
Eπειός: σ. 86 , θ 593-4 & σχ. 6 σ. 109 , λ 584-5.
Eύμαιος: σσ. 120-21 , A$\_{1}$, A$\_{2}$, A$\_{3}$ σσ. 123-5 , π 1 κ.ε. & σχ. 1 & 3 σσ. 131-2 , A$\_{1}$ σ. 141 , A$\_{1}$ σ. 143 , φ 394-415 σ. 146 , A$\_{1}$ σ. 158 , A$\_{1}$.
Eυρύμαχος: σ. 41 , α 445-60 σ. 121 A$\_{3}$ & σχ. 6 σ. 133 , A$\_{2}$ & σχ. 7 σ. 136 , υ 389-94 σσ. 141-2 , A$\_{1}$ & φ 353-66 σσ. 146-8 , A$\_{1}$ & χ 48-91.
Eυρύαλος: σ. 81 , θ 190-96 σ. 84 , B'. Eυρύκλεια: σ. 42 α 477 κ.ε. & σχ. 16 σ. 135 , A$\_{1}$ & A$\_{2}$ σ. 141 , A$\_{1}$ σ. 146 , A$\_{1}$ σ. 150 , χ 434-6 σσ. 152-3 , A$\_{1 }$& ψ 195-202. Eυρύλοχος: σ. 100 , A$\_{1}$ σ. 111 , A$\_{1}$.

Zάκυνθος: σ. 34 , α 273.
Θεοκλύμενος: σ. 120 , A$\_{2}$ σ. 131 , A$\_{1 }$& σχ. 1 σ. 136 , υ 379 κ.ε. Θρινακία: σ. 102 , λ 119 σ. 111 , A$\_{1}$. Iδομενέας: σ. 50 , Γ$\_{6}$,2 σ. 116 , ν 289 & σχ. 1. Iθάκη: σ. 4 , χάρτης της Iθάκης σ. 34 , α 274 & σχ. 18 σ. 88 , ι 22-31 σσ. 117-8 , ν 390-97 & συχνές άλλες αναφορές. Iνώ / Λευκοθέη: σ. 64 , ε 367-87 & σχ. 3. Ίρος: σ. 133 , A$\_{2}$. Kαλυψώ: σ. 18 , α 16-9 σσ. 51-5 , A$\_{1}$, A$\_{2}$ & ε 6 κ.ε. σσ. 57-61 , ε 165 κ.ε. σ. 79 , A$\_{1}$ σ. 100 , σχ. 4 σ. 156 , ψ 370-5. Kεφαλλονίτες: σ. 160 , ω 376-7 & σχ. 3. Kίκονες: σ. 90 , A$\_{1}$ σ. 155 , ψ 347. Kίρκη: σ. 100 , A$\_{1}$ & σχ. 4 σ. 111 , A$\_{1}$ σ. 155 , ψ 358. Kρονίδης: σ. 22 , α 53 & σχ. 8. Kρόνος: σ. 144 φ 452 & σχ. 4. Kύκλωπας: βλ . Πολύφημος. Kύκλωπες: σ. 90 , A$\_{1}$ σσ. 93-4 , ι 445-60.

Ήλιος: σ. 18 , α 10-11 σ. 102 , λ 120-21 σ. 111 , A$\_{1}$ & εικ. 4 σ. 155 , ψ 365-9.
Λαοδάμας: σσ. 81-2 , θ 157-84 & 247-8.
Λαέρτης: σ. 33 , α 208-11 & σχ. 8 σ. 104 , λ 208-18 σσ. 158-61 , A$\_{1}$, A$\_{2}$α & ω 544 κ.ε. Λαιστρυγόνες: σ. 100 , A$\_{1}$ και εικ. 2 σ. 155 , ψ 355-7. Ληώδης: σ. 148 , χ 329-45. Λωτοφάγοι: σ. 90 , A$\_{1}$ σ. 155 , ψ 348. Mέδοντας: σ. 47 , A$\_{3}$ σ. 121 , A$\_{3}$ & σχ. 5 σ. 149 , χ 379-407 & σχ. 2 σ. 158 , A$\_{1}$. Mελάνθιος: σ. 132 (στην περίληψη) σ. 146 , A$\_{1}$. Mελανθώ: σ . 133 , A$\_{2}$. Mενέλαος: σ. 29 , B$\_{1}$β σσ. 45-50 (συχνές αναφορές βλ. κυρίως το σχ. 2 στη σ. 45, τον λόγο του στη σ. 48 & το Γ$\_{6}$,5 στη σ. 50). Mέντορας: σ. 28 , σχ. 13 σσ. 45-6 , A$\_{1 }$& A$\_{2}$. Mυρμιδόνες: σ. 108 , λ 554 & σχ. 2. Ναυσικά: σσ. 73-8 (γενικά βλ. κυρίως το σχ. 1 στη σ. 74 & το Δ' στη σ. 78) σ. 85 , θ 553-66, εικ. 2 & σχ. 3. Nεοπτόλεμος: σ. 50 , Γ$\_{6}$,2 σσ. 108-9 , λ 551-2, 566-600, σχ. 5 & εικ. 4, 5. Νέστορας: σ. 28 , B$\_{1}$α & σχ. 14 σ. 35 , α 315 σσ. 45-6 , σχ. 1 & Α$\_{2}$ σ. 50 , Γ$\_{6}$,2. Νήιο: σ. 33 , α 206 & σχ. 6. Νήριτο: σ. 88 , ι 23 (βλ. τον χάρτη της Ιθάκης στη σ. 4). Οδυσσέας: σ. 10 , Α$\_{3}$ (τι εκπροσωπεί) σσ. 18-9 , α 1-25, σχ. 4, 5, 6, 11, 12 & εικ. 3 & 5 (ηθογράφηση) ακολουθούν συχνές αναφορές μέχρι και τη ραψωδία δ και συνεχής παρουσία από την ε ως το τέλος.

- , η τελευταία παράγραφος του Α$\_{4}$ , σχ. 11.
- Όλυμπος: σ. 25 , εικ. 6 σ. 26 , α 115.
- , η τελευταία παράγραφος του Α$\_{4}$ , σχ. 11.
Πηνελόπη (άμεση παρουσία) : σσ. 39-40 , α 365-406 σ. 47 , οι τελευταίες αράδες του Α$\_{3}$ σ. 121 , Α$\_{3}$ σσ. 132-3 , Α$\_{1}$ (η τελευταία παράγραφος) & Α$\_{2}$ σ. 135 , Α$\_{1}$ & Α$\_{2}$ σσ. 137-40, τ 112 κ.ε. σσ. 141-3 , Α$\_{1}$ & φ 344-89 σσ. 152-5 , Α$\_{1 }$& ψ 92 κ.ε. (& συχνές έμμεσες αναφορές).
Όμηρος: σ. 11 σ. 75 Όρέστης: σ. 21 α 46-8 σ. 36 , α 331-3. Πηλέας: σσ. 108-10 (αναφορές στο κείμενο και στα σχόλια).

Πλούτωνας: σ. 22 , σχ. 8 σ. 101 , Α$\_{2}$.
Ποσειδώνας: σ. 19 α 23-5 & σχ. 12 σσ. 21-3 , α 26-30, 79-92 & σχ. 8 & 13 σσ. 63-5 , ε 311 κ.ε. σ. 87 , θ 680-88 σ. 97 , ι 57697 σ. 103, λ 140-44 & σχ. 9 σ.112 , Α$\_{2}$. Πρωτέας-πρωτεϊκός: σ. 48 , σχ. 6 σ. 77 , Β', δ 388-94. Πύλος: σ. 23 , α 106-7 σ. 35 , α 315 σσ. 45-6 , Α$\_{1}$ & Α$\_{2 }$ σ. 52 , ε24. Σάμη: σ. 34 α 273 & σχ. 18. Σειρήνες: σ. 111 , A$\_{1}$ σ. 155 , ψ 363. Σκύλλα: σ. 111 , ψ 364.
Πολύφημος (Kύκλωπας): σσ. 90-99 (γενικά & ιδιαίτερα το σχ. 2 της σ. 97) σ. 155 , ψ 348-50.

Σπάρτη / Λακεδαίμονα: σ. 23 , α 106 σ. 35 , α 316 σσ. 45-6 , A$\_{1}$ & A$\_{3}$ σ. 52 , ε 24.
Tηλέμαχος: σσ. 26-9 , A', α 127-53, B$\_{1}$α & β σσ. 32-6 , A', α 174 κ.ε. σσ. 39-42 α 384 κ.ε., σχ. 7 & B' σσ. 45-7 , A$\_{1}$, A$\_{2}$, A$\_{3}$ σ. 50 , Δ'δ σ. 104 , λ 205-6 σσ. 120-21 , A$\_{2}$ & σχ. 2, A$\_{3}$ & σχ. 3 σσ. 123-9 : συνάντηση με τον Oδυσσέα, αναγνώριση και συνεργασία στο εξής ως το τέλος.
Tιθωνός: σ. 51 ε & σχ. 2 , B$\_{1}$.
Xάρυβδη: σσ. 111-2 , A$\_{1}$ σ. 155 , ψ 364.

Tιθωνός: σ. 51 , ε 1 & σχ. 2 σ. 55 , B$\_{1}$. Tροία: σ. 18 , α 2-3 και σχ. 5. Φαίακες: σσ. 51-2 , A$\_{1}$, ε 39-42 & σχ. 8 σ. 64 , ε 378-80 σσ. 7389 (γενικά) σ. 107 , λ 376 κ.ε. σ. 112 A$\_{2}$ σ. 156 , ψ 376-9. Φήμιος: σ. 27 , α 171-3 & σχ. 12 σ. 39 , α 361 κ.ε. σσ. 149-50 , χ 350-57 & σχ. 2. Φθία: σ. 108 , λ 555 & σχ. 3.
Ωγυγία: σ. 23 , α 97-100 σ. 156 ψ 370-75.
Ωκεανός: σσ. 60-61 , ε 303 και σχ. 18 σ. 101 , A2, εικ. 4 & σχ. 6.
Η «Αθηνά του Βαρβακείου». Ρωμαϊκό αντίγραφο της χρυσελεφάντινης Αθηνάς του Φειδία. (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

Στύγα: σ. 58 ε 204 & σχ. 4. Συμπληγάδες Πέτρες: σ. 111 , A$\_{1}$ σ. 155 , ψ 363-4. Σχερία: σ. 52 , ε 39 σ. 112 , σχ. 1. Tειρεσίας: σσ. 101-3, A$\_{3}$ & λ 99-167.


ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ-ΗΡΟΔΟΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΕΣ
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ