ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Η ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΕΚΜΗΧΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Έχει επανειλημμένα διαπιστωθεί η ανάγκη να γνωρίσει ο μαθητής τις βασικές πηγές πρώτων υλών και υπηρεσιών για τρόφιμα, ίνες, προϊόντα ένδυσης και υπόδησης, ενεργειακά υλικά, βιοτεχνολογικά προϊόντα, κηπο- τεχνικές εφαρμογές, κ.λπ., προκειμένου να αποκτήσει την αναλυτική και συνθετική αντίληψη για την προέλευση και χρήση τους. Οι πηγές αυτές κατά κύριο λόγο αναφέρονται στον πρωτογενή τομέα (γεωργία, κτηνο- τροφία, δάση, αλιεία και ορυκτά) της οικονομίας, αλλά και στις λειτουρ- γικές διασυνδέσεις του με τους τομείς δευτερογενή (επεξεργασία και μεταποίηση πρώτων υλών) και τριτογενή (υπηρεσίες χρηματοπιστωτικές, εκπαιδευτικές κ.λπ.).

Η σύγχρονη τεχνολογία, ο αστικός τρόπος ζωής και η εξέλιξη της κοι- νωνίας των πληροφοριών παρουσιάζουν διάφορες μορφές τελικών προ- ϊόντων έτοιμων για κατανάλωση, χωρίς να δίνουν άμεσα την ευκαιρία σε κάθε ενδιαφερόμενο για προβληματισμό, ιδέες και ανάπτυξη κριτικής σκέψης γύρω από την προέλευσή τους, αλλά κυριότερα για το σχεδιασμό νέων προϊόντων και νέων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων με σεβασμό στον συνάνθρωπο και το περιβάλλον.
Οι γεωπονικές επιστήμες αξιοποιούν γνώσεις εφαρμογής της βιολογίας, της φυσικής, της χημείας, των μαθηματικών, της οικονομίας, της κοινωνι- ολογίας κ.λπ. και στοχεύουν στην οργανωμένη και συστηματική παροχή υψηλής ποιότητας προϊόντων και υπηρεσιών φυτικής και ζωικής παραγω- γής, που συνδέονται με την υλική ευημερία και αισθητική αναψυχή του ανθρώπου, καθώς και με την προστασία του χώρου δράσης του.

Ο αγροτικός χώρος, στις αναπτυγμένες χώρες, είναι η μετεξέλιξη του παραδοσιακού χώρου γεωργικής δραστηριότητας (φυτική και ζωική παρα- γωγή) και συνδέεται με την ανάπτυξη κοινωνικών και οικονομικών δομών για επιχειρηματική γεωργία, περιβαλλοντική προστασία, ενέργειες απερή- μωσης και προστασίας νερού, περιαστικές δραστηριότητες κ.ά.
Με τις σκέψεις αυτές δημιουργήθηκε το παρόν εγχειρίδιο ως εργαλείο εκπαιδευτικής αναφοράς, το οποίο και αποσκοπεί στο να εξοικειώσει τον μαθητή σε βασικές αρχές σύγχρονης γεωπονικής τεχνογνωσίας και προ- σανατολισμού στον αγροτικό χώρο και να του προσδώσει την ικανή και αναγκαία κριτική θεώρηση, αλλά και φαντασία, για τις δυνατότητες ενδε- χόμενης επαγγελματικής απασχόλησής του.

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

▶ 1.1 Γενική θεώρηση της γεωργικής οικονομίας
Η γεωργία αποτελεί ένα σημαντικό τομέα της οικονομίας. Αυτό δεν οφείλεται τόσο στη χρηματική αξία των προϊόντων της, όσο στη σημασία αυτών των προϊόντων για τη διατροφή του ανθρώπου. Γι' αυτό όλες οι χώρες επιδιώκουν να στηρίζονται, κατά ένα μέρος τουλάχιστον, στη δική τους γεωργική παραγωγή, ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζονται σε περι- πτώσεις κρίσεων οι βασικές ανάγκες διατροφής.
Επίσης, για ορισμένες χώρες ή περιοχές, η γεωργία αποτελεί κυρίαρχη οικονομική δραστηριότητα, σε σημείο ώστε η διατήρηση και η ανάπτυξή τους να εξαρτάται από τα εισοδήματα που προέρχονται από το γεωργικό τομέα.

Όμως, οι απασχολούμενοι στη γεωργία αντιμετωπίζουν δύο βασικές αβεβαιότητες: την αβεβαιότητα της παραγωγής και την αβεβαιότητα των τιμών που θα διαμορφωθούν στην αγορά. Ο παραγωγός γεωργικών προϊ- όντων είναι ένας ελεύθερος επαγγελματίας, που παράγει προϊόντα για να
Εικόνα 1-1 Συνδυασμός συντελεστών γεωργικής παραγωγής
εξασφαλίσει εισόδημα από την πώλησή τους. Χρησιμοποιεί οικονομικούς πόρους (τη γη του, την εργασία του, ζώα, μηχανήματα, σπόρους, λιπά- σματα κ.λπ.) υπολογίζοντας σε ένα ικανοποιητικό οικονομικό αποτέλεσμα (Εικ. 1-1). Αλλά το αποτέλεσμα είναι αβέβαιο, διότι εξαρτάται σε σημα- ντικό βαθμό από τις καιρικές συνθήκες. Παγωνιά ή καύσωνας, ξηρασία ή πλημμύρα, ανεμοθύελλα ή χαλάζι μπορεί να καταστρέψουν ή να μειώσουν την παραγωγή και το αποτέλεσμα να είναι πολύ κατώτερο από το αναμε- νόμενο. Αντίθετα, όταν οι καιρικές συνθήκες είναι ευνοϊκές, το ύψος της παραγωγής μπορεί να ξεπεράσει τις προσδοκίες.

Η δεύτερη αβεβαιότητα αναφέρεται στις συνθήκες που θα επικρατή- σουν στην αγορά. Όταν οι καιρικές συνθήκες ευνοήσουν την παραγωγή και παραχθούν μεγάλες ποσότητες που θα προσφερθούν στην αγορά, τότε οι τιμές διαμορφώνονται σε χαμηλά επίπεδα, οπότε μπορεί και να εξου- δετερώνεται το πλεονέκτημα της ποσοτικά μεγάλης παραγωγής. Όταν, αντίθετα, η παραγωγή είναι μειωμένη και επειδή η ζήτηση για τρόφιμα είναι περίπου σταθερή, οι τιμές που διαμορφώνονται στην αγορά (Εικ. 1-2) είναι αυξημένες.
Αυτή η αντίστροφη κίνηση μεταξύ ποσότητας που προσφέρεται στην αγορά και της τιμής που διαμορφώνεται (δηλ. μεγάλη προσφερόμενη πο- σότητα - χαμηλή τιμή και μικρή προσφερόμενη ποσότητα - υψηλή τιμή) δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι εξασφαλίζει σταθερότητα στο εισόδημα του παραγωγού, για δύο λόγους:

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-2 Αγορά γεωργικών προϊόντων
Πρώτον, διότι όταν υπάρχει γενική μείωση της παραγωγής, το έλλειμμα μπορεί να καλυφθεί με εισαγωγές, οπότε δεν θα αυξηθούν οι τιμές ή η αύξησή τους θα είναι περιορισμένη. Στην αντίθετη περίπτωση, της αυξη- μένης παραγωγής, είναι δυνατό το πλεόνασμα ή ένα μέρος του να εξαχθεί ή να μεταποιηθεί, οπότε δεν θα μειωθούν πολύ οι τιμές. Άρα, το εισόδημα που θα εξασφαλίσει ο παραγωγός είναι και συνάρτηση των εισαγωγών και των εξαγωγών και της δυνατότητας μεταποίησης, παράγοντες που δεν είναι προκαθορισμένοι και που ενδέχεται να αυξήσουν ή να περιορίσουν την εισοδηματική αβεβαιότητα του παραγωγού. Όταν η οικονομία είναι ανοικτή στις εμπορικές σχέσεις με άλλες χώρες, οι εισαγωγές και εξαγω- γές επιδιώκουν την εξισορρόπηση.

Ο δεύτερος λόγος αναφέρεται στο επίπεδο του παραγωγού και όχι στο σύνολο της οικονομίας. Η μειωμένη παραγωγή ενός γεωργού δεν σημαίνει γενική μείωση της παραγωγής και της προσφοράς ενός προϊόντος στην αγορά. Όταν η παραγωγή ενός γεωργού είναι μειωμένη, είναι δυνατό η συνολική παραγωγή της χώρας να είναι αυξημένη και η τιμή να διαμορ- φώνεται σε χαμηλά επίπεδα. Στην περίπτωση αυτή ο παραγωγός θα έχει ταυτόχρονα μικρές ποσότητες και χαμηλές τιμές. Το αντίθετο, επίσης, εί- ναι ενδεχόμενο.
Αν στους παραπάνω παράγοντες προστεθεί και το γεγονός ότι τα πε- ρισσότερα γεωργικά προϊόντα είναι φθαρτά (Εικ. 1-3) και πρέπει να διατε-

Εικόνα 1-3 Τα αγροτικά προϊόντα, όπως π.χ. τα ψάρια, είναι φθαρτά
θούν στην αγορά μέσα σε περιορισμένο χρονικό διάστημα, γίνεται προ- φανές ότι ο παραγωγός γεωργικών προϊόντων δεν είναι σε θέση, με τις δικές του δυνάμεις, να εξασφαλίσει μια σχετική σταθερότητα στο εισόδη- μά του. Αν μείνει αβοήθητος, επόμενο θα είναι να επιδιώξει, όταν βρει την ευκαιρία, να εγκαταλείψει το γεωργικό επάγγελμα, με όλες τις αρνητικές επιπτώσεις για το κοινωνικό σύνολο.

▶ 1.2 Η φυσιογνωμία της ελληνικής γεωργίας
Η Ελλάδα είναι η περισσότερο γεωργική χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αφού στη γεωργία απασχολείται το 20,4% του συνόλου των απασχολου- μένων, ενώ ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι 5,3% (στοιχεία του
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
έτους 1995). Η ελληνική γεωργία χαρακτηρίζεται από το μεγάλο αριθμό μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Η μέση ελληνική γεωργική εκμετάλ- λευση έχει έκταση χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης 43 στρέμματα, ενώ η αντίστοιχη της Ευρωπαϊκής Ένωσης 262 στρέμματα. Αλλά, παρά τη με- γάλη διαφορά στην έκταση, η ελληνική γεωργική εκμετάλλευση παράγει προϊόντα αξίας ίσης με το μισό της μέσης ευρωπαϊκής.

Από το σύνολο των κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων που ανέρχο- νται σε 847.000, το 70% δεν έχει άλλη απασχόληση εκτός από τη γεωρ- γική. Από αυτούς που δεν έχουν άλλη απασχόληση, οι μισοί περίπου αξι- οποιούν λιγότερο από το 50% του εργάσιμου χρόνου τους στη γεωργία, εξαιτίας της εποχικότητας της γεωργικής εργασίας.
Το μεσογειακό κλίμα της Ελλάδος ευνοεί την παραγωγή μεγάλης ποι- κιλίας γεωργικών προϊόντων. Όμως, για την επίτευξη υψηλών αποδόσεων είναι αναγκαία η άρδευση. Από το σύνολο των γεωργικών εκτάσεων της χώρας, περίπου το ένα τρίτο αρδεύεται και επιπλέον ένα σημαντικό πο- σοστό των εκτάσεων βρίσκεται σε ημιορεινές και ορεινές περιοχές, με σημαντικές κλίσεις και δύσκολες συνθήκες πρόσβασης.

Τα κύρια γεωργικά προϊόντα που παράγονται στην Ελλάδα, ταξινομη- μένα σε φθίνουσα σειρά, ανάλογα με την αξία τους, είναι τα ακόλουθα:

Στις εμπορικές ανταλλαγές με τις άλλες χώρες της Ε.Ε. η Ελλάδα πα- ρουσιάζει έλλειμμα, παρά το γεγονός ότι είναι μια χώρα με σημαντικό γεωργικό τομέα. Αυτό οφείλεται κυρίως στις σημαντικές εισαγωγές κρε- άτων και κυρίως μοσχαρίσιου κρέατος. Στις εμπορικές ανταλλαγές με άλλες χώρες (εκτός της Ε.Ε.) η Ελλάδα παρουσιάζει πλεόνασμα, το οποίο όμως δεν είναι αρκετό να καλύψει το έλλειμμα με τις χώρες της Ε.Ε. και γι' αυτό το συνολικό ισοζύγιο της χώρας είναι αρνητικό στα γεωργικά προϊόντα.

▶ 1.3 Η Ευρωπαϊκή Ένωση
Οι τραγικές εμπειρίες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου γονιμοποίη- σαν τον προβληματισμό στην Ευρώπη. Διαπιστώθηκε με τον πιο επώδυνο τρόπο ότι οι πόλεμοι τελικά δεν λύνουν, αλλά οξύνουν τα προβλήματα και τους ανταγωνισμούς μεταξύ κρατών. Οι ιδέες του Jean Monnet που μεταφράστηκαν σε πρωτοβουλίες από τον Robert Shuman οδήγησαν την Ευρώπη σε μια ειρηνική 'περιπέτεια' οικοδόμησης ενός συνεταιρισμού κρα- τών, με βάση τη βούληση των λαών και το αμοιβαίο συμφέρον.
Αφετηρία της συνεργασίας αποτέλεσε η ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοι- νότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) το 1951 από τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και το Λουξεμβούργο. Σημαντικότερο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-4 Το ενιαίο νόμισμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης: ΕΥΡΩ
και μακροχρόνιας πνοής επίτευγμα αποτέλεσε η ίδρυση, από τις ίδιες χώρες, της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ) το 1957 (Συνθήκη της Ρώμης). Ταυτόχρονα ιδρύθηκε και η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (ΕΥΡΑΤΟΜ). Έτσι, όταν γίνεται λόγος για Ευρωπαϊκές Κοινότη- τες εννοούνται οι τρεις παραπάνω Κοινότητες ως σύνολο.
Για την ίδρυση καθεμιάς από τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες χρειάστηκε η υπογραφή χωριστής συνθήκης. Με μεταγενέστερες συνθήκες έγιναν τρο- ποποιήσεις και διευρύνσεις της Συνθήκης της Ρώμης για την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Με την Ενιαία Ευρωπαϊκή πράξη (1987) έγιναν τρο- ποποιήσεις κυρίως ως προς τα θέματα για τα οποία χρειάζεται ομοφωνία από τα κράτη - μέλη προκειμένου να ληφθούν αποφάσεις. Με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1993) (το Μάαστριχτ είναι πόλη της Ολλανδίας) έγιναν σημαντικές τροποποιήσεις της Συνθήκης της Ρώμης, κυρίως προς την κα- τεύθυνση της οικονομικής ενοποίησης (με χρήση ενιαίου νομίσματος, του ΕΥΡΩ) (Εικ. 1-4) και χρησιμοποιείται πλέον η ονομασία Ευρωπαϊκή Ένωση (EE) αντί της ονομασίας Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ (1997) έγιναν νέες τροποποιήσεις σχετικά με τους κανόνες που διέπουν τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παίρνοντας υπόψη και τα σχέδια για περαιτέρω διεύρυνση της Ε.Ε.

Από την ίδρυσή της η ΕΟΚ (Εικ. 1-5) είχε περιλάβει στην ιδρυτική Συν- θήκη της Ρώμης ειδικά άρθρα για την εφαρμογή μιας αγροτικής πολιτικής
που θα ήταν κοινή για όλα τα κράτη-μέλη. Πριν όμως από την αναφορά στην πολιτική αυτή, είναι χρήσιμο να δοθεί η φυσιογνωμία των οργάνων που συμμετέχουν στη διαμόρφωση και εφαρμογή των πολιτικών της Ευ- ρωπαϊκής Ένωσης και στη χρηματοδότησή τους.
Εικόνα 1-5
Χρονικοί σταθμοί εξέλιξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι χώρες συμμετοχής σ' αυτήν
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

▶ 1.4 Τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Αφού η Ε.Ε. αποτελεί ένα συνεταιρισμό κρατών και όχι ένα κράτος, οφείλει να έχει τα κατάλληλα όργανα μέσω των οποίων να παίρνονται οι κοινές αποφάσεις και να εφαρμόζονται οι κοινές πολιτικές. Τα όργανα αυτά είναι: 1. το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, 2. το Συμβούλιο Υπουργών (Εικ. 1-6), 3. το Ευρωκοινοβούλιο, 4. η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 5. η οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, 6. η Επιτροπή των περιφερειών, 7. το Δικαστήριο και 8. το Ελεγκτικό Συνέδριο.
Εικόνα 1-6 Το κτήριο του Συμβουλίου Υπουργών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Βρυξέλλες

Τα όργανα αυτά δεν υποκαθιστούν τυχόν αντίστοιχα όργανα των κρα- τών - μελών, αλλά είναι αρμόδια για τις υποθέσεις και τις πολιτικές που είναι κοινές, για τις οποίες τα κράτη-μέλη οφείλουν να συναποφασίζουν. Τα κύρια χαρακτηριστικά και οι ρόλοι των οργάνων αυτών είναι:
- α) Ευρωπαϊκό Συμβούλιο: Ονομάζεται και Συμβούλιο Κορυφής. Απαρτί- ζεται από όλους τους αρχηγούς κρατών (Προέδρους) ή κυβερνήσεων (Πρωθυπουργούς), ανάλογα με το σύστημα διακυβέρνησης κάθε χώρας. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συζητά και αποφασίζει για τα μεγάλα θέμα-
τα χάραξης κατευθύνσεων της Ε.Ε., όπως π.χ. για τροποποιήσεις των συνθηκών, για διεύρυνση ή όχι της Ε.Ε., για νέες κοινές πολιτικές κ.λπ. Κανονικά, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συνεδριάζει μια φορά κάθε εξάμηνο στη χώρα που έχει την προεδρία, για την οποία θα γίνει λόγος πιο κάτω.
- β) Συμβούλιο Υπουργών: Αποτελεί το κύριο όργανο που νομοθετεί, σε αντιδιαστολή με ό,τι συμβαίνει στις επιμέρους χώρες, όπου νομοθετι- κό σώμα αποτελεί το Κοινοβούλιο. Το Συμβούλιο Υπουργών (ή απλώς Συμβούλιο) απαρτίζεται κάθε φορά ανάλογα με τα θέματα που συ- ζητούνται, από τους αρμόδιους υπουργούς των κρατών-μελών. Μετέ- χουν οι υπουργοί γεωργίας για τα θέματα της γεωργίας, οι υπουργοί εξωτερικών για τα θέματα εξωτερικής πολιτικής κ.ο.κ. Ανάλογα με τη σημασία των θεμάτων, για τη λήψη αποφάσεων χρειάζεται ομοφωνία ή ειδική (αυξημένη) πλειοψηφία ή απλή πλειοψηφία. Αυτό προσδιορίζεται στις υπάρχουσες Συνθήκες. Οι Υπουργοί που μετέχουν αποφασίζουν με βάση συγκεκριμένο αριθμό ψήφων. Οι μεγάλες χώρες έχουν περισσό- τερες ψήφους από τις μικρότερες, αλλά το άνοιγμα μεταξύ τους δεν είναι τόσο ευρύ όσο τα πληθυσμιακά τους μεγέθη. Π.χ. η Γερμανία με πληθυσμό 80 εκατ. έχει 10 ψήφους και το Λουξεμβούργο με 400 χιλ. έχει 2 ψήφους. Η Ελλάδα έχει 5 ψήφους.

Την προεδρία του Συμβουλίου έχει επί ένα εξάμηνο διαδοχικά μια διαφορετική χώρα, με προκαθορισμένη σειρά. Από την αρχή του 1999, η σειρά καθορίστηκε ως εξής: Γερμανία, Φινλανδία, Πορτογαλία, Γαλ- λία, Σουηδία, Βέλγιο, Ισπανία, Δανία, Ελλάδα (θα προεδρεύσει το α' εξάμηνο του 2003). Οι υπουργοί της χώρας που έχει την προεδρία προεδρεύουν του Συμβουλίου υπουργών για το αντίστοιχο εξάμηνο.
- γ) Ευρωκοινοβούλιο (Εικ. 1-7): Αποτελείται από 626 Ευρωβουλευτές που εκλέγονται με άμεση καθολική ψηφοφορία κάθε πενταετία (Γερμανία 99, Γαλλία, Ιταλία, Ην. Βασίλειο από 87, Ισπανία 64, Ολλανδία 31, Βέλγιο, Ελλάδα, Πορτογαλία από 25, Σουηδία 22, Αυστρία 21, Δανία, Φινλανδία από 16, Ιρλανδία 15 και Λουξεμβούργο 6). Το Ευρωκοινοβούλιο αποτελεί τη δημοκρατική έκφραση των λαών της Ε.Ε. και διαθέτει νομοθετική εξουσία και αρμοδιότητα να εγκρίνει τον προϋπολογισμό και να ασκεί έλεγχο στην εκτελεστική εξουσία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Από τη συνθή- κη της Ρώμης, το Ευρωκοινοβούλιο είχε μόνο γνωμοδοτικό χαρακτήρα. Με τις κατοπινές όμως τροποποιήσεις επεκτάθηκε ο ρόλος του. Σήμερα το Ευρωκοινοβούλιο μετέχει στο νομοθετικό έργο μαζί με το Συμβούλιο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-7 Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σε συνεδρίαση
με διαφορετικούς τρόπους και ανάλογα με τα θέματα.
- δ) Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Εικ. 1-8): Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποτελεί τον υπηρεσιακό μηχανισμό της Ε.Ε., ο οποίος όμως έχει εξαιρετικής σημα- σίας αρμοδιότητες, όπως η τήρηση των Συνθηκών, η δυνατότητα να παίρνει πρωτοβουλίες για μέτρα πολιτικής κ.λπ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποτελείται από 20 Επιτρόπους. Καθεμιά από τις μεγάλες χώρες (Γερ- μανία, Γαλλία, Ιταλία, Ην. Βασίλειο, Ισπανία) έχει από δυο Επιτρόπους και από έναν οι μικρές χώρες. Το προσωπικό της Επιτροπής αποτελεί- ται από 15.000 υπαλλήλους. Οι Επίτροποι προτείνονται από τις κυβερ- νήσεις και για το διορισμό τους απαιτείται και η σύμφωνη γνώμη του Ευρωκοινοβουλίου. Η θητεία τους είναι 5ετής και κατά τη διάρκεια της θητείας τους είναι εντελώς ανεξάρτητοι από τις κυβερνήσεις των χω- ρών από τις οποίες προέρχονται. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι εκείνη που προετοιμάζει και εισηγείται στο Συμβούλιο τα νομοθετήματα και διαχειρίζεται τα χρηματοδοτικά όργανα, για τα οποία θα γίνει λόγος πιο κάτω.
- ε) Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή: Αποτελείται από εκπροσώπους των διαφόρων κλάδων οικονομικών δραστηριοτήτων (γεωργίας, βιομη- χανίας, εμπορίου, κ.λπ.) και είναι συμβουλευτικό όργανο. Γνωμοδοτεί για τα θέματα που ενδιαφέρουν τους φορείς οικονομικών δραστηριο- τήτων και έχει τη δυνατότητα να εκφράζει τη γνώμη της και σε θέματα

Εικόνα 1-8 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε συνεδρίαση
που η ίδια επιλέγει. Τα 222 μέλη της διορίζονται με θητεία 4 ετών και κατανέμονται μεταξύ των χωρών με σχετική αναλογικότητα, περίπου όπως αναφέρθηκε και για τις ψήφους στο Συμβούλιο. Η Ελλάδα έχει 12 εκπροσώπους, ενώ οι μεγάλες χώρες από 24.
στ) Επιτροπή των Περιφερειών (Εικ. 1-9): Όργανο αντίστοιχο της Οικονο- μικής και Κοινωνικής Επιτροπής και με τον ίδιο αριθμό μελών. Τα μέλη αποτελούν εκπροσώπους των τοπικών και περιφερειακών αρχών των χωρών. Είναι επίσης γνωμοδοτικό όργανο.

Εικόνα 1-9 Η Επιτροπή των Περιφερειών σε συνεδρίαση
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-10 Το κτήριο του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων
- ζ) Δικαστήριο (Εικ. 1-10): Αποτελεί το όργανο που διασφαλίζει την τήρηση του δικαίου και τη σωστή ερμηνεία των Συνθηκών στην Ε.Ε. Αποτελείται από 15 δικαστές (έναν από κάθε κράτος-μέλος) και 9 γενικούς εισαγγε- λείς με 6ετή θητεία. Στο δικαστήριο μπορούν να προσφεύγουν τα κρά- τη-μέλη, τα κοινοτικά όργανα, ιδιώτες και επιχειρήσεις. Για προσφυγές ιδιωτών και επιχειρήσεων εναντίον αποφάσεων κοινοτικών οργάνων και οργανισμών, ιδρύθηκε το 1989 το Πρωτοδικείο, που επίσης αποτελείται από 15 δικαστές.

Εικόνα 1-11 Το κτήριο του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου στο Λουξεμβούργο
- η) Ελεγκτικό Συνέδριο (Εικ. 1-11): Αποτελείται από 15 μέλη (ένα από κάθε κράτος-μέλος) και ρόλος του είναι ο έλεγχος της διαχείρισης των οικο-
νομικών πόρων της Ε.Ε. (εισπράξεις και πληρωμές). Πραγματοποιεί κάθε είδους ελέγχους και υποβάλλει ετήσια έκθεση στην οποία επισημαίνει τις παρατυπίες και αποδίδει ευθύνες στους υπαίτιους.
Τα νομοθετήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης ονομάζονται Κανονισμοί ή Οδηγίες. Οι Κανονισμοί έχουν γενική ισχύ για τα θέματα στα οποία ανα- φέρονται. Οι Οδηγίες αφήνουν περιθώρια προσαρμογής στις συνθήκες που επικρατούν στα κράτη-μέλη.

Οι Κανονισμοί και οι Οδηγίες δημοσιεύονται στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που είναι αντίστοιχη της Εφημερίδας της Κυβερ- νήσεως που δημοσιεύεται η εθνική νομοθεσία κάθε χώρας.
Στη διαμόρφωση ενός νομοθετήματος (π.χ. Κανονισμού) συμμετέχουν: η Επιτροπή, η οποία το εισηγείται και ενδεχομένως το τροποποιεί, αφού της γνωστοποιηθούν οι απόψεις των υπόλοιπων οργάνων, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ή/και η Επιτροπή των Περιφερειών, που διατυπώ- νουν τη γνώμη τους και το Ευρωκοινοβούλιο, που επίσης διατυπώνει τη σύμφωνη γνώμη του ή προτάσεις τροποποιήσεων. Τις απόψεις αυτές τις επεξεργάζεται η Επιτροπή και με ενδεχόμενες τροποποιήσεις υποβάλλει την πρότασή της στο Συμβούλιο Υπουργών. Αν υπάρχει διάσταση από- ψεων μεταξύ Συμβουλίου Υπουργών και Ευρωκοινοβουλίου, ακολουθείται διαδικασία εξεύρεσης συναινετικής λύσης. Αν το Συμβούλιο Υπουργών δεν μπορεί να καταλήξει σε απόφαση, μπορεί να αφήσει να ληφθεί η σχετική απόφαση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.

▶ 1.5 Τα χρηματοδοτικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Για να εφαρμόσει τα μέτρα που αποφασίζει η Ε.Ε. απαιτούνται δαπά- νες. Εισπράξεις και πληρωμές γίνονται από τον κοινοτικό προϋπολογισμό (Εικ. 1-12). Αρχικά οι εισπράξεις του προϋπολογισμού της Ε.Ε. προέρχονταν από εισφορές των μελών ανάλογα με την οικονομική τους δύναμη. Από το 1970 καθορίστηκαν συγκεκριμένοι πόροι. Στον προϋπολογισμό της Ε.Ε. με- ταφέρονται οι δασμοί, οι άλλες επιβαρύνσεις που επιβάλλονται στα εισα- γόμενα προϊόντα, ένα ποσοστό (1,4%) από τις εισπράξεις των χωρών από Φόρο Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) και ένας συμπληρωματικός πόρος που

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-12 Κατευθύνσεις δαπάνης του προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης
υπολογίζεται με βάση το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) κάθε χώρας δηλ. τη συνολική αξία αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μια χώρα.
Οι δαπάνες του κοινοτικού προϋπολογισμού πραγματοποιούνται μέσω των χρηματοδοτικών οργάνων. Τα χρηματοδοτικά όργανα είναι:
- α) Το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ) , που είναι περισσότερο γνωστό ως FEOGA (από τα γαλλικά αρ- χικά). Το Ταμείο αυτό δεν αποτελεί ανεξάρτητο όργανο, αλλά λειτουργεί στο πλαίσιο του προϋπολογισμού της Ε.Ε., με προορισμό τη χρηματοδότη- ση της πολιτικής εγγυήσεων και προσανατολισμού της γεωργίας (βλ. πιο κάτω). Οι δαπάνες αυτές αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό του κοινοτι- κού προϋπολογισμού.
- β) Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) το οποίο χρηματοδοτεί μέ- τρα επαγγελματικής κατάρτισης και μέτρα καταπολέμησης της ανεργίας.
- γ) Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) το οποίο χρηματοδοτεί μέτρα ενίσχυσης των περιφερειών που υστερούν.
- δ) Το Ταμείο Συνοχής , που ιδρύθηκε το 1994, με σκοπό τη χρηματο- δότηση μέτρων που θα περιορίσουν τις διαφορές ανάπτυξης μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε. ώστε να επιτευχθεί η πλήρης οικονομική και νομι- σματική ένωση μέχρι το τέλος του αιώνα.

Από το 1988 επιδιώχθηκε ο συντονισμός των ενεργειών αυτών των Τα- μείων, ώστε οι ενισχύσεις που χορηγούν να είναι εναρμονισμένες προς τη συνολική ανάπτυξη. Για το σκοπό αυτόν αποφασίστηκαν οι στόχοι που θα ενισχύονται κατά προτεραιότητα, με τη συμβολή εκείνων των Ταμείων
που σχετίζονται με τα μέτρα που παίρνονται. Οι στόχοι είναι 6. Ο πρώτος, στον οποίο υπάγεται ολόκληρη η Ελλάδα αφορά τις περιοχές με ΑΕΠ κατά κεφαλήν κατώτερο του 75% του μέσου όρου της Ε.Ε. Στις περιοχές αυτού του στόχου χορηγούνται οι υψηλότερες ενισχύσεις (Εικ. 1-13).

Εικόνα 1-13 Διάκριση των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανάλογα με το κατά κεφαλήν Α.Ε.Π.

▶ 1.6 Μια Κοινή Αγροτική Πολιτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Ο προβληματισμός για την εξασφάλιση αυτάρκειας σε γεωργικά προ- ϊόντα μέσω του περιορισμού της αβεβαιότητας που αντιμετωπίζουν οι παραγωγοί, δεν απουσίασε από τα κράτη-μέλη που αποτέλεσαν την Ευ- ρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) το 1957 (Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ολλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο). Στη Συνθήκη της Ρώμης, που αποτε- λεί τον καταστατικό χάρτη της Κοινότητας, τα άρθρα 39-47 αναφέρονται στην εφαρμογή μιας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ). Τα κράτη-μέλη ανέλαβαν την υποχρέωση να προσαρμόσουν σταδιακά την αγροτική πολι- τική που εφάρμοζαν μέχρι τότε, μέσα σε μια μεταβατική περίοδο. Το ίδιο όφειλαν να κάνουν και όσες χώρες εντάχθηκαν αργότερα (Αγγλία, Ιρλαν- δία, Δανία το 1973, Ελλάδα το 1981, Ισπανία, Πορτογαλία το 1985, Σουηδία, Φινλανδία, Αυστρία το 1995).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
Η εφαρμογή μιας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής συνδυάστηκε με την κα- τάργηση των συνόρων μεταξύ των κρατών-μελών και με την εφαρμογή ενιαίας μεταχείρισης των προϊόντων τρίτων χωρών (μη μελών). Καθιερώ- θηκε το Κοινό Εξωτερικό Δασμολόγιο (ΚΕΔ), με βάση το οποίο τα εισαγό- μενα προϊόντα έχουν την ίδια δασμολογική μεταχείριση σε όλα τα σημεία εισόδου της ΕΟΚ.

1.6.1 Οι στόχοι της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ)
Οι στόχοι για την Κοινή Αγροτική Πολιτική που έθεσε η Συνθήκη της Ρώμης, όπως καταγράφονται στο άρθρο 39 της Συνθήκης, είναι ενδεικτι- κοί της βούλησης των κρατών-μελών:
- α) Να αυξάνει την παραγωγικότητα της γεωργίας με την ανάπτυξη της τεχνικής προόδου, με την εξασφάλιση της ορθολογικής ανάπτυξης της γεωργικής παραγωγής, καθώς και της άριστης χρησιμοποίησης των συ- ντελεστών παραγωγής, ιδίως του εργατικού δυναμικού.
- β) Να εξασφαλίζει κατ' αυτόν τον τρόπο ένα δίκαιο βιοτικό επίπεδο στο γεωργικό πληθυσμό, ιδίως με την αύξηση του ατομικού εισοδήματος των εργαζομένων στη γεωργία.
- γ) Να σταθεροποιεί τις αγορές.
- δ) Να εξασφαλίζει τον εφοδιασμό.
- ε) Να διασφαλίζει λογικές τιμές κατά την προσφορά αγαθών στους κατα- ναλωτές.

Διακρίνεται στους στόχους αυτούς η προσπάθεια συνδυασμού πολλών στόχων ταυτόχρονα. Επιδιώκεται η αύξηση της παραγωγής μέσω της αύ- ξησης της παραγωγικότητας, η εξασφάλιση επάρκειας σε αγροτικά προ- ϊόντα, η σταθεροποίηση των τιμών στην αγορά και η βελτίωση των εισο- δημάτων των παραγωγών γεωργικών προϊόντων, χωρίς να παραβλέπεται ότι οι τιμές πρέπει να είναι λογικές για τον καταναλωτή.
Η πολιτική που θα επιδίωκε αυτούς τους στόχους θα έπρεπε να παίρνει υπόψη της την ποικιλομορφία των αγροτικών περιοχών και τις διασυν- δέσεις της γεωργίας με τους άλλους τομείς της οικονομίας (παραγωγή γεωργικών εφοδίων, μεταφορές, μεταποιητική βιομηχανία κ.λπ.), που συ- ναρτώνται με την παραγωγή προϊόντων.

Για την επίτευξη αυτών των στόχων, αποφασίστηκε να ακολουθηθεί μια πολιτική με τις ακόλουθες κατευθυντήριες γραμμές:
- α) Τη δημιουργία ενιαίας αγοράς , χωρίς εσωτερικά σύνορα μεταξύ των κρατών-μελών και με κοινούς δασμολογικούς περιορισμούς στα κοινά σύνορα.
- β) Την κοινοτική προτίμηση , δηλαδή τη δημιουργία συνθηκών ώστε τα κοι- νοτικά προϊόντα να έχουν τιμές χαμηλότερες από τα εισαγόμενα (από χώρες που δεν συμμετέχουν στην Ε.Ε.) της ίδιας ποιότητας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι κοινοτικές τιμές θα είναι χαμηλές. Αυτό σημαίνει ότι με ειδικές επιβαρύνσεις τα εισαγόμενα προϊόντα θα έχουν ψηλότερες τιμές από τα κοινοτικά.
- γ) Τη χρηματοδοτική αλληλεγγύη , δηλαδή την από κοινού κάλυψη του κό- στους που συνεπάγεται η εφαρμογή της κοινής πολιτικής.

1.6.2 Το πρότυπο της πολιτικής
Για την εξυπηρέτηση των στόχων που έθεσε η Συνθήκη για την αγρο- τική πολιτική, σχεδιάστηκε ένα σύστημα παρέμβασης στις αγορές των γεωργικών προϊόντων και ένας αριθμός μέτρων μακροχρόνιας βελτίωσης των συνθηκών που επικρατούν στη γεωργία. Έτσι, το συνολικό σύστημα πολιτικής διακρίθηκε σε δύο μέρη: την πολιτική εγγυήσεων και την πολι- τική προσανατολισμού .
Η πολιτική εγγυήσεων αναφέρεται στις διασφαλίσεις που εγγυάται ο κοινοτικός μηχανισμός όσον αφορά τα γεωργικά προϊόντα, με σκοπό να περιορίσει τις αβεβαιότητες που συνδέονται με την αγορά γεωργικών προϊόντων. Διασφαλίσεις για τις αβεβαιότητες από τις καιρικές συνθήκες δεν προσφέρονται και αφήνεται στα κράτη-μέλη να μεριμνήσουν γι' αυτό. Μόνο σε ειδικές περιπτώσεις εκτεταμένων καταστροφών υπάρχει ενδεχό- μενο να ληφθούν έκτακτα μέτρα ανακούφισης των πληγέντων.

Η πολιτική προσανατολισμού αναφέρεται σε μέτρα όπως η βελτίωση των συνθηκών μεταποίησης και εμπορίας των γεωργικών προϊόντων, η ενίσχυση των επενδύσεων των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, η ενίσχυση των ορεινών και μειονεκτικών περιοχών, που εκ των πραγμάτων αντιμετω- πίζουν δυσκολίες στην αγροτική παραγωγή, κ.λπ.
Το σύστημα παρέμβασης δεν υπήρξε ομοιόμορφο για όλα τα γεωργικά προϊόντα. Ανάλογα με τη φθαρτότητα των προϊόντων ή ανάλογα με το βαθμό αυτοεφοδιασμού της Κοινότητας κ.λπ. υπήρξαν παραλλαγές που ανταποκρίνονται όμως στους στόχους της Συνθήκης. Αλλά η γενική ιδέα είναι κοινή και ανταποκρίνεται προς τους στόχους που έχουν τεθεί.

Ως πρότυπο της οργάνωσης των αγορών των γεωργικών προϊόντων
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
θεωρείται το σύστημα που εφαρμόστηκε στα δημητριακά. Με το σύστημα αυτό στήριξης, καθορίζεται από την Κοινότητα μια τιμή που θεωρείται επι- θυμητή για τον παραγωγό και λογική για τον καταναλωτή, που ονομάζεται ενδεικτική τιμή , π.χ. 0,15€ το κιλό. Ορίζεται επίσης μια χαμηλότερη τιμή, που θεωρείται ως κατώτατη ανεκτή για τον παραγωγό, που ονομάζεται τιμή παρέμβασης , π.χ. 0,12€. Με τον τρόπο αυτό, η Κοινότητα ουσιαστικά καθορίζει το εύρος μέσα στο οποίο θα διαμορφωθούν ελεύθερα οι τιμές παραγωγού (μεταξύ 0,12€ και 0,15€). Πρέπει όμως να διασφαλισθεί αυτό το εύρος, αφού η αγορά θα έχει την τάση να ξεπεράσει τα όρια αυτά, όταν προσφέρονται υπερβολικές ή ανεπαρκείς ποσότητες.

Για να μην πέσουν οι τιμές κάτω από την τιμή παρέμβασης, η Κοινότητα δημιούργησε ένα μηχανισμό παρέμβασης (αποθηκευτικούς χώρους), ώστε αν ο παραγωγός δεν μπορεί να πουλήσει το προϊόν του σε ανώτερη από την τιμή παρέμβασης να μπορεί να παραδώσει το προϊόν του στο μηχανι- σμό παρέμβασης εισπράττοντας από την Κοινότητα την τιμή παρέμβασης. Έτσι διασφαλίζεται ο παραγωγός.
Από την άλλη πλευρά, για να μην υπερβαίνουν οι τιμές της αγοράς τις ενδεικτικές τιμές, η Κοινότητα προχώρησε σε ρυθμιστικούς κανόνες για τις εισαγωγές. Τα αντίστοιχα προϊόντα είναι συνήθως πολύ φθηνότε- ρα στη διεθνή αγορά από τα κοινοτικά. Αλλά για να μην ανταγωνίζονται τα κοινοτικά (κανόνας της κοινοτικής προτίμησης) τα προϊόντα αυτά δεν αφήνονται να εισαχθούν στη διεθνή τιμή. Η τιμή τους αυξάνεται τεχνητά με επιβάρυνση (εισαγωγική εισφορά). Έτσι, για τα εισαγόμενα προϊόντα, η Κοινότητα ορίζει μια τιμή, που ονομάζεται τιμή κατωφλίου. Για να περάσει ένα προϊόν το κατώφλι της Κοινότητας οφείλει να έχει στοιχίσει στον εισαγωγέα όσο ορίζει η τιμή κατωφλίου.

Αν π.χ. το προϊόν στη διεθνή αγορά προσφέρεται στην τιμή των 0,10€ το κιλό παραδοτέο στα σύνορα της Ε.Ε. και επιβαρύνεται με δασμό 10%, μέχρι το σημείο αυτό θα έχει στοιχίσει 0,11€ το κιλό. Αν η τιμή κατωφλί- ου είναι 0,13€ το κιλό, επιβάλλεται εισαγωγική 0,02€ το κιλό οπότε στον εισαγωγέα θα έχει στοιχίσει όσο η τιμή κατωφλίου (0,11€ + 0,02€ = 0,13€). Μαζί με τις επιβαρύνσεις μεταφορικών, φορτοεκφορτωτικών κ.λπ. τα εισα- γόμενα προϊόντα δεν μπορούν να πωληθούν σε τιμή χαμηλότερη από την ενδεικτική τιμή. Με τον τρόπο αυτόν, μπορούν να υπάρχουν στην αγορά εισαγόμενα προϊόντα που θα πωλούνται στην ενδεικτική τιμή, οπότε δεν μπορούν τα κοινοτικά προϊόντα να πωληθούν σε ανώτερη τιμή. Έτσι δια- σφαλίζεται ο καταναλωτής.

Με τον μηχανισμό αυτόν η Κοινότητα στηρίζει τις υψηλότερες εσω- τερικές τιμές. Όμως όταν τα κοινοτικά προϊόντα πλεονάζουν θα πρέπει να εξαχθούν. Αφού, όμως, οι διεθνείς τιμές είναι χαμηλές, τα κοινοτικά
προϊόντα πρέπει να επιδοτηθούν για να μπορέσουν να πωληθούν. Όσο μεγαλύτερες είναι οι ποσότητες των προϊόντων που πρέπει να εξαχθούν, τόσο μεγαλύτερη είναι η δαπάνη που απαιτείται για επιδότηση.
Ξαναγυρίζοντας στους στόχους της ΚΑΠ, διαπιστώνεται ότι δημιουρ- γούνται οι προϋποθέσεις για την αύξηση της παραγωγικότητας και της αύξησης του γεωργικού εισοδήματος με τη διασφάλιση που παρέχει στους παραγωγούς η τιμή παρέμβασης. Ο παραγωγός γνωρίζει ότι στη χειρότε- ρη περίπτωση θα εισπράξει την τιμή παρέμβασης και στην καλύτερη την ενδεικτική τιμή, οπότε κάθε αύξηση της παραγωγικότητας είναι προς το συμφέρον του. Η αβεβαιότητα της αγοράς περιορίζεται στο ελάχιστο.

Επίσης, οι τιμές στην αγορά σταθεροποιούνται, αφού η διακύμανσή τους περιορίζεται από την ενδεικτική τιμή και την τιμή παρέμβασης. Οι εισαγωγές δεν απαγορεύονται αλλά τα προϊόντα ξένων χωρών προσφέ- ρονται στην εσωτερική αγορά σε υψηλότερες από τις διεθνείς τιμές. Έτσι, ο εφοδιασμός της αγοράς είναι διασφαλισμένος και δεν εξαρτάται μόνο από την εγχώρια παραγωγή. Τέλος, ο καταναλωτής πληρώνει μεν ακριβό- τερες τιμές από τις διεθνείς αλλά έχει στη διάθεσή του επάρκεια κάθε είδους προϊόντων σε επίπεδο τιμών αποδεκτό.

1.6.3 Τα αποτελέσματα της πολιτικής
Η Κοινή Αγροτική Πολιτική ξεκίνησε να εφαρμόζεται το 1962 και στα- διακά κάλυψε σχεδόν το σύνολο των γεωργικών προϊόντων. Η διασφάλι- ση που προσφέρθηκε στους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων οδήγησε στην επιθυμητή τότε αύξηση της παραγωγής, αφού με διασφαλισμένη τιμή κάθε αύξηση της παραγωγής σήμαινε και αύξηση του εισοδήματος των παραγωγών. Έτσι, εντός της δεκαετίας του 1960 επιτεύχθηκε αυτάρκεια στα περισσότερα γεωργικά προϊόντα. Με τη σταδιακή αύξηση των τιμών που αποφασίζονταν από την Κοινότητα, οι παραγωγοί είχαν κάθε λόγο να συνεχίζουν την αύξηση της παραγωγής, οπότε η δεκαετία του 1970 χαρα- κτηρίσθηκε από τη συμπλήρωση της αυτάρκειας και την έναρξη συσσώ- ρευσης πλεονασμάτων. Αυτό συνεχίστηκε και κατά την πρώτη πενταετία της δεκαετίας του 1980, παρά την προσπάθεια περιορισμού της αύξησης των τιμών. Τότε άρχισε να γίνεται λόγος για «λίμνες κρασιού» και «βουνά βουτύρου», δηλαδή για υπερβολικά αποθέματα, που έπρεπε να εξαχθούν με σοβαρή επιβάρυνση του κοινοτικού προϋπολογισμού, λόγω της ανά- γκης επιδότησης.

Κατά το 1985, η Κοινότητα ετοίμασε μια έκθεση για την πορεία της
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
γεωργίας, που ονομάσθηκε «πράσινη βίβλος». Με την έκθεση αυτή επιδιώ- χθηκε να γίνει αντιληπτό το αδιέξοδο στο οποίο οδηγούσε η πολιτική που εφαρμόστηκε μέχρι τότε. Η έκθεση επισήμαινε ότι ο ρυθμός αύξησης της παραγωγής ήταν 2% το χρόνο, ενώ η κατανάλωση αυξανόταν μόνο 0,5% το χρόνο. Παρατηρήθηκε ακόμη ότι με τη στήριξη των τιμών το 80% των ενισχύσεων το απολάμβανε το 20% των (μεγαλύτερων) εκμεταλλεύσεων και ότι ενώ οι δαπάνες αυξάνονταν με γρήγορο ρυθμό (λόγω της αύξησης των πλεονασμάτων), τα γεωργικά εισοδήματα σημείωναν ασήμαντη βελτί- ωση. Ο λόγος αυτής της αντίφασης ήταν ότι οι δαπάνες αφορούσαν την επιδότηση για την εξαγωγή των πλεονασμάτων.

Τα πρώτα μέτρα για την ανακοπή αυτού του ρεύματος πάρθηκαν το 1988 και έγιναν γνωστά με τον όρο «σταθεροποιητές», γιατί επιδίωκαν να σταθεροποιήσουν την κατάσταση στη γεωργία και κυρίως τις δαπάνες. Τα κύρια μέτρα σταθεροποίησης ήταν η στασιμότητα των τιμών που απο- φάσιζε η Κοινότητα και ο καθορισμός Μέγιστων Εγγυημένων Ποσοτήτων (ΜΕΠ), δηλαδή ποσοτικών περιορισμών στην παραγωγή. Αν ο όγκος της παραγωγής ήταν ανώτερος από το καθοριζόμενο ύψος, το πλεόνασμα δεν είχε την ευνοϊκή μεταχείριση των υπόλοιπων ποσοτήτων ή επιβάλλονταν κάποιου είδους ποινή. Στα μέτρα σταθεροποίησης είχαν περιληφθεί επί- σης η αγρανάπαυση , η εκτατικοποίηση και η πρόωρη συνταξιοδότηση σε εθελοντική βάση. Αγρανάπαυση ήταν η διακοπή της καλλιέργειας σε ένα ποσοστό της γεωργικής γης με ανάλογη επιδότηση από την Κοινότητα για αντιστάθμιση της απώλειας εισοδήματος. Εκτατικοποίηση ήταν η μεί- ωση των στρεμματικών αποδόσεων με αντίστοιχη κοινοτική επιδότηση. Τέλος, η πρόωρη συνταξιοδότηση απευθυνόταν σε γεωργούς ηλικίας 55- 65 ετών. Αν έπαυαν την επαγγελματική τους απασχόληση στη γεωργία, μπορούσαν να συνταξιοδοτηθούν.

Τα μέτρα αυτά δεν αποδείχθηκαν ιδιαίτερα αποτελεσματικά.

1.6.4 Η αναθεώρηση της ΚΑΠ
Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, η Κοινότητα αποφάσισε να λάβει πιο δραστικά μέτρα. Στα αυστηρότερα περιοριστικά μέτρα οδηγήθηκε η Κοινότητα και από μια άλλη αιτία, τις πιέσεις που ασκούσε η προετοιμαζό- μενη τότε συμφωνία της GATT, για την οποία θα γίνει λόγος πιο κάτω. Ο συνδυασμός της εσωτερικής πίεσης (διογκωμένες δαπάνες) και της εξω- τερικής πίεσης (GATT) οδήγησε στην αναθεώρηση της ΚΑΠ, που ξεκίνησε το 1992 για ένα αριθμό γεωργικών προϊόντων και επεκτάθηκε αργότερα
και σε άλλα.

Στόχοι της αναθεώρησης ήταν η μείωση των πλεονασμάτων και η εξα- σφάλιση ανταγωνιστικότητας στην Ευρωπαϊκή γεωργία, ώστε να μπορεί να αντέχει στο διεθνή ανταγωνισμό με μειωμένη στήριξη από τον κοινοτικό προϋπολογισμό. Επίσης, η συνέχιση της στήριξης των γεωργικών εισοδη- μάτων με άλλους τρόπους, όπως η ανάπτυξη και άλλων δραστηριοτήτων στην ύπαιθρο. Πρόσθετο και νέο στόχο αποτέλεσε η προστασία του πε- ριβάλλοντος, θέμα στο οποίο η Κοινότητα έγινε περισσότερο ευαίσθητη.
Τα μέτρα που πάρθηκαν για την επίτευξη αυτών των στόχων ήταν η μείωση των τιμών των γεωργικών προϊόντων με παράλληλη απ' ευθείας ενίσχυση των γεωργικών εισοδημάτων, για αντιστάθμιση του εισοδήματος που χάνουν οι παραγωγοί από τη μείωση των τιμών. Οι περιορισμοί στον όγκο της παραγωγής που απολαμβάνει της κοινοτικής στήριξης έγιναν αυ- στηρότεροι. Με τη μείωση των τιμών, τα προϊόντα γίνονται πιο ανταγωνι- στικά στην κοινοτική και στη διεθνή αγορά, δηλαδή μπορούν να πωληθούν χωρίς ισχυρές επιδοτήσεις ενώ με την απ' ευθείας συμπλήρωση του γε- ωργικού εισοδήματος δεν ζημιώνονται οι παραγωγοί από τη μείωση αυτή.

1.6.5 Η πολιτική προσανατολισμού
Εκτός από το σκέλος των εγγυήσεων που αναφέρεται στα προϊόντα, υπάρχει και το σκέλος προσανατολισμού της ΚΑΠ που αναφέρεται στην παραγωγική μηχανή του γεωργικού τομέα. Όσο καλύτερα λειτουργεί η παραγωγική μηχανή της γεωργίας, τόσο μπορεί καλύτερα να στηρίξει τα εισοδήματα των γεωργών.
Ο γεωργικός τομέας χαρακτηρίζεται από το μεγάλο αριθμό μικρών πα- ραγωγικών μονάδων (γεωργικών εκμεταλλεύσεων), που είναι διάσπαρτες στο χώρο και από ανθρώπινο δυναμικό που κατά ένα μεγάλο μέρος του έχει μεγάλη ηλικία και χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. Τα χαρακτηριστικά αυτά δεν συμβάλλουν στην επίτευξη ανταγωνιστικότητας στην παραγωγή και στην αγορά.

Από τότε που σχεδιάστηκε η ΚΑΠ είχε προβλεφθεί το σκέλος του προ- σανατολισμού να αναπτύσσεται παράλληλα με το σκέλος των εγγυήσεων. Όμως στην πορεία η χρηματοδότηση σχετικών μέτρων υπήρξε περιορι- σμένη.
Μερικά από τα πιο αξιόλογα μέτρα που πάρθηκαν στο σκέλος του προσανατολισμού ήταν η ειδική μεταχείριση προς τις ορεινές και μειονε-
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
κτικές περιοχές, δηλαδή περιοχές που αντιμετωπίζουν δύσκολες συνθή- κες παραγωγής και διάθεσης των προϊόντων στην αγορά, μέτρα για τη βελτίωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, μέτρα για τη μεταποίηση και εμπορία των γεωργικών προϊόντων, καθώς και για τη συλλογική δράση των παραγωγών.

Για τις ορεινές και μειονεκτικές περιοχές καθιερώθηκε η χορήγηση εξισωτικής αποζημίωσης , δηλαδή μιας ενίσχυσης του εισοδήματος με την οποία θεωρητικά αντισταθμίζονται τα μειονεκτήματα των περιοχών αυτών. Για τη βελτίωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και για τη μεταποίηση και εμπορία των γεωργικών προϊόντων προβλέπονται επιχορηγήσεις για διάφορες μορφές επενδύσεων και για τη συλλογική δράση των παραγω- γών χορηγούνται κίνητρα.

▶ 1.7 Η Συμφωνία διεθνούς εμπορίου
Συμφωνίες για το διεθνές εμπόριο υπάρχουν από το 1947 με τη μορφή της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου (GATT). Οι συζητήσεις για τη σύναψη αυτών των συμφωνιών διαρκούν επί αρκετά χρόνια και γι' αυτό ονομάζονται γύροι διαπραγματεύσεων. Έτσι, από το 1986 ξεκίνησε ο Γύ- ρος της Ουρουγουάης, που ονομάστηκε έτσι διότι ξεκίνησε από την πόλη Punta del Este της Ουρουγουάης. Κατά το γύρο αυτόν, που ολοκληρώθηκε το 1994, συμφωνήθηκαν, μεταξύ πολλών άλλων, περιορισμοί της υποστή- ριξης των τιμών και γενικότερα μείωση των εμποδίων στο εμπόριο των γεωργικών προϊόντων.

Τα μέτρα που αποφασίστηκαν μπορούν να διακριθούν σε τρεις κατη- γορίες:
- α) μέτρα που μειώνουν το ύψος των επιδοτήσεων στις εξαγωγές, καθώς και μείωση των εξαγόμενων ποσοτήτων που μπορούν να επιδοτηθούν
- β) μέτρα που περιορίζουν τα κάθε είδους εμπόδια (δασμούς, εισφορές κ.λπ.) στις εισαγωγές γεωργικών προϊόντων και
- γ) μέτρα που περιορίζουν το βαθμό υποστήριξης των τιμών των γεωρ- γικών προϊόντων στο εσωτερικό κάθε χώρας τα οποία σκοπεύουν να καταστήσουν τα εγχώρια προϊόντα πιο ανταγωνιστικά.

Σημειώνεται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση λογίζεται ως ενιαία χώρα στην περίπτωση αυτή, αφού υπάρχει ελευθερία διακίνησης προϊόντων και υπη- ρεσιών μεταξύ των κρατών-μελών.
Τα μέτρα που πάρθηκαν στο Γύρο της Ουρουγουάης αναφέρονται σε συγκεκριμένα ποσοστά μειώσεων και θα ισχύσουν μέχρι το 2000, οπότε θα αρχίσει νέος γύρος διαπραγματεύσεων για περαιτέρω απελευθέρωση του εμπορίου.
Στο Γύρο της Ουρουγουάης συμφωνήθηκε και η ίδρυση του Παγκό- σμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), που πήρε τη θέση της GATT, και έχει περισσότερες δυνατότητες επιβολής των κανόνων που αποφασίστηκαν και στους οποίους συμφώνησαν 114 χώρες.

▶ 1.8 Τα περιθώρια εθνικής πολιτικής
Η Ελλάδα, ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οφείλει, όπως όλα τα κράτη μέλη, να εφαρμόζει την Κοινή Αγροτική Πολιτική που δεν καλύπτει όμως το σύνολο των θεμάτων που αφορούν το γεωργικό τομέα. Πολλά ακόμη θέματα παραμένουν έξω από τις ρυθμίσεις της Ε.Ε., όπως χρη- ματοδότησης του γεωργικού τομέα, ασφάλισης της γεωργικής παραγω- γής, ενοικίων και αξίας της γεωργικής γης, γεωργικής έρευνας, γεωργικών εφαρμογών, γεωργικής εκπαίδευσης κ.λπ. και τα οποία χειρίζεται κάθε χώρα χωριστά. Ο τρόπος με τον οποίο οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών χειρίζονται τα θέματα αυτά είναι δυνατό να ενισχύσει ή να καθυστερήσει την ανάπτυξη του γεωργικού τομέα.

Μεγάλη είναι επίσης η σημασία του τρόπου εφαρμογής της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και η ενημέρωση των γεωργών για τις προοπτικές της πολιτικής αυτής. Όσο καλύτερα ενημερωμένοι είναι οι γεωργοί για τις εξελίξεις, τόσο οι μακροχρόνιες επιλογές τους θα είναι οι περισσότερο συμφέρουσες γι' αυτούς.
Επειδή ο γεωργικός τομέας της Ελλάδος είναι αρκετά σημαντικός για το σύνολο της οικονομίας και για τη διατήρηση της οργάνωσης του αγρο- τικού χώρου και επειδή η ενημέρωση του μεγάλου αριθμού των γεωργών δεν είναι εύκολη, είναι ανάγκη να υπάρχει ένας αποτελεσματικός μηχα- νισμός ενημέρωσης και καθοδήγησης, που να μεταφέρει τη νέα επιστη- μονική γνώση, με κατεύθυνση την ορθολογική οργάνωση για μείωση του κόστους και τη βελτίωση των απολαμβανόμενων τιμών, την παραγωγή προϊόντων ανώτερης ποιότητας, προϊόντων για ειδικές αγορές, καθώς και βιολογικών προϊόντων (χωρίς χημικά) και όλα αυτά σε συνδυασμό με άλ- λες δραστηριότητες στον αγροτικό χώρο κ.λπ., για τις οποίες γίνεται λό- γος σε επόμενο κεφάλαιο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Για όλους τους τομείς της οικονομίας, με εξαίρεση το γεωργικό, η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε το καθεστώς του ελεύθερου ανταγωνι- σμού. Στο γεωργικό τομέα εφαρμόστηκε μια κοινή πολιτική (η Κοινή Αγροτική Πολιτική - ΚΑΠ), με την οποία περιορίστηκαν οι αβεβαιό- τητες που χαρακτηρίζουν την αγορά των γεωργικών προϊόντων. Με την πολιτική αυτή επιδιώχθηκε να ενθαρρυνθεί η αύξηση της παρα- γωγής, να στηριχθούν τα γεωργικά εισοδήματα και να αποφευχθούν οι έντονες διακυμάνσεις ποσοτήτων και τιμών.

Από την ένταξή της στην ΕΟΚ (το 1981), η Ελλάδα, η οποία έχει αυξημένο ενδιαφέρον για τη γεωργία, εφάρμοσε την ΚΑΠ, συμμε- τέχει από τότε στα όργανα λήψεως αποφάσεων και αντλεί πόρους από τα χρηματοδοτικά όργανα για την εφαρμογή της ΚΑΠ και για τη γενικότερη οικονομική της ανάπτυξη.
Η εφαρμογή της ΚΑΠ αποδείχθηκε αποτελεσματική, αφού έφθα- σε και ξεπέρασε τους στόχους της επάρκειας του εφοδιασμού. Το ξεπέρασμα όμως των στόχων οδήγησε στη δημιουργία πλεονασμά- των σε αρκετά γεωργικά προϊόντα και συνεχή αύξηση της δαπάνης για την πώλησή τους στη διεθνή αγορά, όπου οι τιμές είναι πολύ χαμηλότερες από τις κοινοτικές.

Το 1992 αποφασίστηκε η αναθεώρηση της ΚΑΠ, που σήμαινε κυ- ρίως μείωση των τιμών με αντιστάθμιση (πληρωμή αποζημίωσης) για τις μειώσεις που προκλήθηκαν στα γεωργικά εισοδήματα. Η ανα- θεώρηση αυτή κατέστη αναγκαία και από τη νέα συμφωνία για το διεθνές εμπόριο, που θεωρεί ως απαράδεκτα οποιαδήποτε μέτρα νόθευσης του ανταγωνισμού. Επιδιώχθηκε παράλληλα η ενίσχυση για την πραγματοποίηση διαρθρωτικών αλλαγών, που είχαν παρα- μεληθεί στο παρελθόν, καθώς και η επιδίωξη γενικότερης ανάπτυξης των αγροτικών περιοχών, με υποστήριξη από τους χρηματοδοτικούς μηχανισμούς της κοινότητας. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, σημαντικός είναι ο ρόλος κάθε κράτους-μέλους ξεχωριστά, διότι αρκετά ουσιαστικά θέματα και πρωτοβουλίες εξαρτώνται από τις ενέργειές τους.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Τι είδους αβεβαιότητες χαρακτηρίζουν το γεωργικό τομέα και καθιστούν αναγκαία τη λήψη μέτρων παρέμβασης;
- 2. Γιατί η Ελλάδα έχει αυξημένο ενδιαφέρον για την ΚΑΠ;
- 3. Κατά τι διαφέρουν οι όροι ΕΟΚ, Ευρωπαϊκές Κοινότητες, Ευρω- παϊκή Ένωση;
- 4. Ποιοι Υπουργοί μετέχουν στο Συμβούλιο Υπουργών;
- 5. Ποια όργανα συμμετέχουν στη διαμόρφωση νομοθετικών κανό- νων στην Ευρωπαϊκή Ένωση;
- 6. Ποια μορφή παίρνουν τα νομοθετήματα της Ευρωπαϊκής Ένω- σης;
- 7. Ποιοι είναι οι στόχοι της ΚΑΠ;
- 8. Ποιες είναι οι κατευθυντήριες γραμμές της ΚΑΠ;
- 9. Πώς η ΚΑΠ προστατεύει τον παραγωγό από το ενδεχόμενο χα- μηλών τιμών;
- 10. Πώς η ΚΑΠ προστατεύει τον καταναλωτή από το ενδεχόμενο υψηλών τιμών;
- 11. Γιατί χρειάστηκε αναθεώρηση της ΚΑΠ;
- 12. Ποια ήταν τα κύρια μέτρα της αναθεώρησης της ΚΑΠ;
2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

▶ 2.1 Εισαγωγικά
Πριν από την εξέταση του περιεχομένου της αγροτικής ανάπτυξης, εί- ναι ανάγκη να προσδιοριστούν οι έννοιες που περιλαμβάνονται στο θέμα αυτό, όσο και αν φαίνονται γνωστές.
Στην Ελλάδα, συνήθως, δεν γίνεται διάκριση μεταξύ του όρου γεωργός και του όρου αγρότης και γι' αυτό χρησιμοποιούνται ως ταυτόσημοι και οι όροι γεωργικός και αγροτικός. Επειδή, οι δύο όροι διαφέρουν, τόσο στις εκδόσεις της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδος (ΕΣΥΕ), όσο και στις εκδόσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται διάκριση μεταξύ των δύο όρων. Η ΕΣΥΕ ορίζει τον αγροτικό πληθυσμό ως τον πληθυσμό που κατοι- κεί σε δήμους και κοινότητες των οποίων ο μεγαλύτερος οικισμός έχει λι- γότερους από 2.000 κατοίκους. Όταν ο πληθυσμός κάποιας περιοχής έχει 2.000 - 10.000 κατοίκους, ορίζει τον πληθυσμό ως ημιαστικό και πάνω από το μέγεθος αυτό ως αστικό. Κατά συνεκδοχή, αγροτικές περιοχές είναι εκείνες που περιβάλλουν αγροτικούς δήμους ή κοινότητες και αποτελούν τον ζωτικό χώρο τους.

Γενικότερα, όταν γίνεται λόγος για αγροτικές περιοχές, περιλαμβάνο- νται συνήθως και εκείνες που περιέχουν τους κατά την ΕΣΥΕ ημιαστικούς δήμους ή κοινότητες και γίνεται αντιδιαστολή μόνο από τις αστικές. Έτσι, στο κεφάλαιο αυτό ως αγροτικές περιοχές ή ως αγροτικός χώρος θα νοούνται όλες οι περιοχές που δεν είναι αστικές και δεν ανήκουν στο λει- τουργικό περίγυρο των αστικών περιοχών.
Κατά παρέκκλιση από την προηγούμενη διευκρίνιση των όρων, στο προηγούμενο κεφάλαιο έγινε λόγος για Κοινή Αγροτική Πολιτική και όχι για Κοινή Γεωργική Πολιτική, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση χρησιμοποιεί τον τελευταίο όρο. Αυτό έγινε για τρεις λόγους: Πρώτον, διότι είχε επικρατή- σει επί πολλές δεκαετίες στο παρελθόν να γίνεται λόγος στην Ελλάδα για Αγροτική Πολιτική και όχι για Γεωργική Πολιτική. Η Αγροτική Πολιτική είχε περιεχόμενο ευρύτερο από τη Γεωργική Πολιτική (δηλ. την πολιτική για το γεωργικό τομέα) και περιλάμβανε π.χ. τον αγροτικό εξηλεκτρισμό, την αγροτική οδοποιία κ.λπ. Ήταν δηλαδή πολιτική για τον αγροτικό χώρο, με έμφαση στη γεωργία που αποτελούσε την κύρια δραστηριότητα στο χώρο αυτόν. Δεύτερον, διότι οι χειριζόμενοι σήμερα τα σχετικά θέματα αναφέρονται στην CAP (Common Agricultural Policy), παρασυρόμενοι από τα αγγλικά αρχικά, οπότε το ΚΑΠ ανταποκρίνεται ηχητικά περισσότερο και βοηθά στη συνεννόηση. Τρίτον, τέλος, διότι η πολιτική της Ε.Ε. για το γεωργικό τομέα έχει πλέον διευρυνθεί και αναφέρεται και στον αγροτου- ρισμό, στο περιβάλλον, κ.λπ., οπότε έχει καταστεί ευρύτερη πολιτική για τον αγροτικό χώρο και δικαιολογεί τον όρο Αγροτική Πολιτική.

Ο όρος ανάπτυξη χρειάζεται επίσης κάποια επεξήγηση. Χωρίς οποιον- δήποτε επιθετικό προσδιορισμό, αναφέρεται στη συνολική ανάπτυξη. Δεν αναφέρεται, δηλαδή, μόνο στην οικονομική ανάπτυξη αλλά και στην κοινω- νική, πολιτιστική, κ.λπ. Αναφέρεται ουσιαστικά στην αναβάθμιση, από κάθε άποψη, που έχει ως τελικό αποτέλεσμα τη βελτίωση του επιπέδου ζωής των ανθρώπων και τη βελτίωση του χώρου στον οποίο ζουν και δραστη- ριοποιούνται.
Μετά την επεξήγηση αυτών των εννοιών, στο κεφάλαιο Αγροτική Ανά- πτυξη θα είναι μεν επίκεντρο ο γεωργικός τομέας, αφού έχει τη μεγαλύ- τερη βαρύτητα στις αγροτικές περιοχές, αλλά θα εξεταστούν και άλλα θέματα που αποτελούν συστατικά στοιχεία της ανάπτυξης του αγροτικού χώρου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

▶ 2.2 Τα χαρακτηριστικά του αγροτικού χώρου
Ο αγροτικός χώρος χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη αναλογία φυσικού χώρου - ανθρώπου. Στις αγροτικές περιοχές, κυρίαρχος τομέας της οι- κονομίας είναι ο γεωργικός τομέας, ο οποίος έχει ως κύριο παραγωγικό κεφάλαιο τη γη και επειδή για να παραχθεί ένα εύλογο εισόδημα από τη γη απαιτείται σημαντική επιφάνεια, η πυκνότητα πληθυσμού στις αγρο- τικές περιοχές δεν μπορεί να είναι μεγάλη. Σε μια χώρα μάλιστα, όπως η Ελλάδα, με μεγάλους ορεινούς όγκους, η διασπορά γεωργικής γης και γεωργών είναι ακόμη μεγαλύτερη.

|                                                                                                                                                                                   | 2.4.2 Συνεταιρισμοί .............................................................................................................................. 54   |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 2.5  Περιοχές με αυξημένα προβλήματα                                                                                                                                              | (ορεινές, παραμεθόριες, νησιωτικές) ................................................................................... 56                              |
| 2.6 Αναπτυξιακή στρατηγική και μέτρα αναπτυξιακής πολιτικής... .......................... 56                                                                                      |                                                                                                                                                         |
| Περίληψη  .....................................................................................................................................................................60 |                                                                                                                                                         |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

| 3.1                                                                                                                                                                               | Γενικά.............................................................................................................................................................. 63           |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 3.2                                                                                                                                                                               | Οργάνωση και διοίκηση της γεωργικής παραγωγής ............................................ 67                                                                                     |
|                                                                                                                                                                                   | 3.2.1 Συντελεστές παραγωγής ................................................................................................. 67                                                  |
|                                                                                                                                                                                   | 3.2.2 Οργανωτικό μάνατζμεντ ....................................................................................................70                                                |
| 3.3                                                                                                                                                                               | Κόστος παραγωγής γεωργικών προϊόντων και ανταγωνιστικότητα ...... 72                                                                                                              |
| 3.4                                                                                                                                                                               | Λογιστική της γεωργικής εκμετάλλευσης .................................................................... 75                                                                     |
| 3.5                                                                                                                                                                               | Σχηματισμός τιμών γεωργικών προϊόντων .................................................................... 78                                                                     |
| Περίληψη  .....................................................................................................................................................................80 | Περίληψη  .....................................................................................................................................................................80 |
| Ερωτήσεις  .................................................................................................................................................................. 81  | Ερωτήσεις  .................................................................................................................................................................. 81  |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥΣ

| 4.1   | Γενικά.............................................................................................................................................................. 83   |
|-------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 4.2   | Μορφολογία..............................................................................................................................................84                |
| 4.3   | Τα φυτικά όργανα................................................................................................................................ 87                       |
|       | 4.3.1 Η ρίζα .................................................................................................................................................. 87        |
|       | 4.3.2 Ο βλαστός....................................................................................................................................... 91                 |
|       | 4.3.3 Τα φύλλα......................................................................................................................................... 95                |
|       | 4.3.4 Άνθος ................................................................................................................................................101           |
| 4.4   | Πολλαπλασιασμός .............................................................................................................................104                          |
| 4.5   | Καλλιεργητική τεχνική ...................................................................................................................109                              |
|       | 4.5.1 Λίπανση .........................................................................................................................................109                |
|       | 4.5.2 Άρδευση ........................................................................................................................................... 111             |
|       | 4.5.3 Κλάδεμα.......................................................................................................................................... 112               |

|                                                                                                                                                                                   | 4.5.4 Αραίωμα καρπών..................................................................................................................... 112 4.5.5 Συγκομιδή ...................................................................................................................................... 113 4.5.6 Εχθροί και ασθένειες .......................................................................................................... 115   |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 4.6                                                                                                                                                                               | Βιολογική γεωργία ............................................................................................................................ 129                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |
| 4.7                                                                                                                                                                               | Φυτά μεγάλης καλλιέργειας .....................................................................................................130                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |
|                                                                                                                                                                                   | 4.7.1 Χειμωνιάτικα σιτηρά.............................................................................................................. 131                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |
|                                                                                                                                                                                   | 4.7.2 Ανοιξιάτικα σιτηρά ................................................................................................................ 132                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |
|                                                                                                                                                                                   | 4.7.3 Βιομηχανικά φυτά.................................................................................................................. 133                                                                                                                                                                                                                                                                                                         |
|                                                                                                                                                                                   | 4.7.4 Ψυχανθή......................................................................................................................................... 137                                                                                                                                                                                                                                                                                           |
| 4.8                                                                                                                                                                               | Κηπευτικές καλλιέργειες ............................................................................................................. 139                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |
| 4.9                                                                                                                                                                               | Δενδρώδεις καλλιέργειες............................................................................................................140                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |
| 4.10                                                                                                                                                                              | 142                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |
|                                                                                                                                                                                   | Ανθοκομικά και αρωματικά φυτά .......................................................................................                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| 4.11                                                                                                                                                                              | Θερμοκήπια .............................................................................................................................................150                                                                                                                                                                                                                                                                                          |
| 4.12                                                                                                                                                                              | Υδροπονικές καλλιέργειες .......................................................................................................... 151                                                                                                                                                                                                                                                                                                              |
| Περίληψη  ................................................................................................................................................................... 152 | Περίληψη  ................................................................................................................................................................... 152                                                                                                                                                                                                                                                                    |
| Ερωτήσεις  ............................................................................................................................................................... 159    | Ερωτήσεις  ............................................................................................................................................................... 159                                                                                                                                                                                                                                                                       |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

| 5.1   | Εισαγωγή ................................................................................................................................................... 163                          |
|-------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 5.2   | Ζωική Παραγωγή και Εθνική Οικονομία.......................................................................... 166                                                                         |
| 5.3   | Κλάδοι Ζωικής Παραγωγής ....................................................................................................... 168                                                       |
| 5.4   | Μορφές ζωικών εκμεταλλεύσεων......................................................................................... 168                                                                 |
| 5.5   | Εξημέρωση, συμπεριφορά και παραγωγικότητα  των αγροτικών ζώων ....................................................................................................................... 170 |
| 5.6   | Τα Ζώα και η Ανάπτυξή τους................................................................................................... 172                                                         |
| 5.7   | Αρχές διατροφής αγροτικών ζώων .................................................................................... 175                                                                   |
| 5.8   | Η λειτουργία της πέψης ............................................................................................................... 179                                                |
| 5.9   | Τύποι πεπτικών συστημάτων αγροτικών ζώων ......................................................... 181                                                                                    |
| 5.10  | Οι τροφές των αγροτικών ζώων ........................................................................................... 185                                                              |
| 5.11  | Υγιεινή και διατήρηση των αγροτικών ζώων.............................................................. 188                                                                                |
| 5.12  | Εκτρεφόμενα αγροτικά ζώα...................................................................................................... 193                                                        |
|       | 5.12.1 Βοοτροφία................................................................................................................................... 193                                   |
|       | 5.12.2 Προβατοτροφία - αιγοτροφία.................................................................................. 202                                                                   |
|       | 5.12.3 Πτηνοτροφία ........................................................................................................................... 209                                        |
|       | 5.12.4 Λοιποί πτηνοτροφικοί κλάδοι.................................................................................... 216                                                                |

| 5.12.5 Χοιροτροφία ............................................................................................................................. 217                             |
|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 5.12.6 Κονικλοτροφία........................................................................................................................ 221                                 |
| 5.12.7 Γουνοφόρα ζώα..................................................................................................................... 224                                    |
| 5.12.8 Υδατοκαλλιέργειες .............................................................................................................225                                        |
| 5.12.9 Μελισσοκομία .......................................................................................................................... 231                               |
| 5.12.10 Σηροτροφία............................................................................................................................ 234                               |
| 5.12.11 Σαλιγκαροτροφία ............................................................................................................... 235                                      |
| Περίληψη  .................................................................................................................................................................. 237 |
| Ερωτήσεις  .............................................................................................................................................................. 243    |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Η ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

| 6.1       | Βιοτεχνολογία στη Φυτική Παραγωγή............................................................................ 245                                                                           |
|-----------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
|           | 6.1.1 Γενικά ................................................................................................................................................ 245                           |
|           | 6.1.2 Φυτική βιοτεχνολογία ........................................................................................................ 246                                                     |
|           | 6.1.3 Αβεβαιότητα και κίνδυνοι από τους γενετικά τροποποιημένους                                                                                                                            |
|           | οργανισμούς ...........................................................................................................................................252                                  |
| 6.2       | Βιοτεχνολογία στη Ζωική Παραγωγή.............................................................................. 253                                                                          |
|           | 6.2.1 Γενικά ............................................................................................................................................... 253                            |
|           | 6.2.2 Πρόκληση πολλαπλής ωοθυλακιορρηξίας....................................................... 254 6.2.3. Μεταφορά εμβρύων - εξωσωματική γονιμοποίηση................................ 255 |
|           | 6.2.4 Μεταφορά γονιδίων - διαγονιδιακά ζώα .......................................................... 258                                                                                   |
| 6.3       | Βιοτεχνολογία τροφίμων............................................................................................................. 261                                                     |
|           | 6.3.1 Γενικά ................................................................................................................................................ 261                           |
| Περίληψη  | .................................................................................................................................................................. 266                      |
| Ερωτήσεις | .............................................................................................................................................................. 269                          |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

| 7.1   | Βασικές Αρχές ...................................................................................................................................... 271   |
|-------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 7.2   | Τεχνολογίες συντήρησης ........................................................................................................... 274                     |
|       | 7.2.1 Θερμοκρασία. .............................................................................................................................275        |
|       | 7.2.2 Διαθεσιμότητα του νερού.............................................................................................. 280                            |

| 7.2.3 Έλεγχος παρουσίας Ο$\_{2}$ ..................................................................................................... 282                                        |
|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 7.2.4 pΗ........................................................................................................................................................ 284             |
| 7.2.5 Άλλες τεχνολογίες ............................................................................................................. 284                                        |
| 7.2.6 Συντηρητικά ............................................................................................................................... 287                            |
| 7.3  Τεχνολογίες μεταποίησης......................................................................................................... 288                                        |
| 7.3.1 Ζυμώσεις........................................................................................................................................ 288                       |
| Περίληψη  .................................................................................................................................................................. 295 |
| Ερωτήσεις  .............................................................................................................................................................. 296    |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΕΚΜΗΧΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ

| 8.1                                                                                                                                                                               | Γενικά........................................................................................................................................................... 297                                              |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 8.2                                                                                                                                                                               | Εργαλεία και μηχανήματα προετοιμασίας εδάφους.......................................... 298                                                                                                                        |
| 8.3                                                                                                                                                                               | Εργαλεία και μηχανήματα δευτερεύουσας κατεργασίας εδάφους ......304                                                                                                                                                |
| 8.4                                                                                                                                                                               | Εξοπλισμός σποράς, φύτευσης και μεταφύτευσης .............................................305                                                                                                                      |
| 8.5                                                                                                                                                                               | Καταπολέμηση ζιζανίων, εχθρών και ασθενειών ..................................................... 311                                                                                                              |
| 8.6                                                                                                                                                                               | Αραίωμα φυτών ................................................................................................................................... 315                                                              |
| 8.7                                                                                                                                                                               | Μηχανήματα μεταφοράς και εφαρμογής οργανικών λιπασμάτων  (κομπόστ κ.λπ.)...................................................................................................................................... 316 |
| 8.8                                                                                                                                                                               | Συγκομιδή - Θεριζοαλωνισμός ................................................................................................ 316                                                                                   |
| 8.9                                                                                                                                                                               | Συστήματα άρδευσης ..................................................................................................................... 317                                                                       |
| Περίληψη  ................................................................................................................................................................... 319 | Περίληψη  ................................................................................................................................................................... 319                                  |
| Ερωτήσεις  .............................................................................................................................................................. 320     | Ερωτήσεις  .............................................................................................................................................................. 320                                      |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

|   9.1 | Γενικά............................................................................................................................................................ 321   |
|-------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
|   9.2 | Η γεωργία ως παραγωγός ενέργειας ............................................................................. 323                                                       |
|   9.3 | Η ενεργειακή κατάσταση στην Ευρώπη........................................................................ 323                                                           |
|   9.4 | Η ενεργειακή κατάσταση στην Ελλάδα......................................................................... 325                                                          |
|   9.5 | Η ελληνική γεωργία ως καταναλωτής ενέργειας ................................................. 326                                                                        |
|   9.6 | Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας .............................................................................................. 327                                           |

| 9.6.1 Κύριες μορφές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας .............................. 328                                                                                           |
|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 9.6.2 Πλεονεκτήματα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας............................ 336                                                                                              |
| Περίληψη  .................................................................................................................................................................. 337 |
| Ερωτήσεις  .............................................................................................................................................................. 339    |

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

| 10.1                                                                                                                                                                              | Γενικά............................................................................................................................................................ 341            |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 10.2                                                                                                                                                                              | Βασικές έννοιες εμπορίας ......................................................................................................... 345                                            |
| 10.3                                                                                                                                                                              | Μάρκετινγκ γεωργικών προϊόντων .................................................................................... 346                                                           |
| 10.4                                                                                                                                                                              | Μάρκετινγκ, μάνατζμεντ.............................................................................................................. 357                                          |
| 10.5                                                                                                                                                                              | Διεθνές μάρκετινγκ ......................................................................................................................... 359                                  |
| Περίληψη  ................................................................................................................................................................... 361 | Περίληψη  ................................................................................................................................................................... 361 |
|                                                                                                                                                                                   | Ερωτήσεις  .............................................................................................................................................................. 363     |
|                                                                                                                                                                                   | Βιβλιογραφία  ....................................................................................................................................................... 365         |

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Έχει επανειλημμένα διαπιστωθεί η ανάγκη να γνωρίσει ο μαθητής τις βασικές πηγές πρώτων υλών και υπηρεσιών για τρόφιμα, ίνες, προϊόντα ένδυσης και υπόδησης, ενεργειακά υλικά, βιοτεχνολογικά προϊόντα, κηπο- τεχνικές εφαρμογές, κ.λπ., προκειμένου να αποκτήσει την αναλυτική και συνθετική αντίληψη για την προέλευση και χρήση τους. Οι πηγές αυτές κατά κύριο λόγο αναφέρονται στον πρωτογενή τομέα (γεωργία, κτηνο- τροφία, δάση, αλιεία και ορυκτά) της οικονομίας, αλλά και στις λειτουρ- γικές διασυνδέσεις του με τους τομείς δευτερογενή (επεξεργασία και μεταποίηση πρώτων υλών) και τριτογενή (υπηρεσίες χρηματοπιστωτικές, εκπαιδευτικές κ.λπ.).

Η σύγχρονη τεχνολογία, ο αστικός τρόπος ζωής και η εξέλιξη της κοι- νωνίας των πληροφοριών παρουσιάζουν διάφορες μορφές τελικών προ- ϊόντων έτοιμων για κατανάλωση, χωρίς να δίνουν άμεσα την ευκαιρία σε κάθε ενδιαφερόμενο για προβληματισμό, ιδέες και ανάπτυξη κριτικής σκέψης γύρω από την προέλευσή τους, αλλά κυριότερα για το σχεδιασμό νέων προϊόντων και νέων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων με σεβασμό στον συνάνθρωπο και το περιβάλλον.
Οι γεωπονικές επιστήμες αξιοποιούν γνώσεις εφαρμογής της βιολογίας, της φυσικής, της χημείας, των μαθηματικών, της οικονομίας, της κοινωνι- ολογίας κ.λπ. και στοχεύουν στην οργανωμένη και συστηματική παροχή υψηλής ποιότητας προϊόντων και υπηρεσιών φυτικής και ζωικής παραγω- γής, που συνδέονται με την υλική ευημερία και αισθητική αναψυχή του ανθρώπου, καθώς και με την προστασία του χώρου δράσης του.

Ο αγροτικός χώρος, στις αναπτυγμένες χώρες, είναι η μετεξέλιξη του παραδοσιακού χώρου γεωργικής δραστηριότητας (φυτική και ζωική παρα- γωγή) και συνδέεται με την ανάπτυξη κοινωνικών και οικονομικών δομών για επιχειρηματική γεωργία, περιβαλλοντική προστασία, ενέργειες απερή- μωσης και προστασίας νερού, περιαστικές δραστηριότητες κ.ά.
Με τις σκέψεις αυτές δημιουργήθηκε το παρόν εγχειρίδιο ως εργαλείο εκπαιδευτικής αναφοράς, το οποίο και αποσκοπεί στο να εξοικειώσει τον μαθητή σε βασικές αρχές σύγχρονης γεωπονικής τεχνογνωσίας και προ- σανατολισμού στον αγροτικό χώρο και να του προσδώσει την ικανή και αναγκαία κριτική θεώρηση, αλλά και φαντασία, για τις δυνατότητες ενδε- χόμενης επαγγελματικής απασχόλησής του.

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

▶ 1.1 Γενική θεώρηση της γεωργικής οικονομίας
Η γεωργία αποτελεί ένα σημαντικό τομέα της οικονομίας. Αυτό δεν οφείλεται τόσο στη χρηματική αξία των προϊόντων της, όσο στη σημασία αυτών των προϊόντων για τη διατροφή του ανθρώπου. Γι' αυτό όλες οι χώρες επιδιώκουν να στηρίζονται, κατά ένα μέρος τουλάχιστον, στη δική τους γεωργική παραγωγή, ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζονται σε περι- πτώσεις κρίσεων οι βασικές ανάγκες διατροφής.
Επίσης, για ορισμένες χώρες ή περιοχές, η γεωργία αποτελεί κυρίαρχη οικονομική δραστηριότητα, σε σημείο ώστε η διατήρηση και η ανάπτυξή τους να εξαρτάται από τα εισοδήματα που προέρχονται από το γεωργικό τομέα.

Όμως, οι απασχολούμενοι στη γεωργία αντιμετωπίζουν δύο βασικές αβεβαιότητες: την αβεβαιότητα της παραγωγής και την αβεβαιότητα των τιμών που θα διαμορφωθούν στην αγορά. Ο παραγωγός γεωργικών προϊ- όντων είναι ένας ελεύθερος επαγγελματίας, που παράγει προϊόντα για να
Εικόνα 1-1 Συνδυασμός συντελεστών γεωργικής παραγωγής
εξασφαλίσει εισόδημα από την πώλησή τους. Χρησιμοποιεί οικονομικούς πόρους (τη γη του, την εργασία του, ζώα, μηχανήματα, σπόρους, λιπά- σματα κ.λπ.) υπολογίζοντας σε ένα ικανοποιητικό οικονομικό αποτέλεσμα (Εικ. 1-1). Αλλά το αποτέλεσμα είναι αβέβαιο, διότι εξαρτάται σε σημα- ντικό βαθμό από τις καιρικές συνθήκες. Παγωνιά ή καύσωνας, ξηρασία ή πλημμύρα, ανεμοθύελλα ή χαλάζι μπορεί να καταστρέψουν ή να μειώσουν την παραγωγή και το αποτέλεσμα να είναι πολύ κατώτερο από το αναμε- νόμενο. Αντίθετα, όταν οι καιρικές συνθήκες είναι ευνοϊκές, το ύψος της παραγωγής μπορεί να ξεπεράσει τις προσδοκίες.

Η δεύτερη αβεβαιότητα αναφέρεται στις συνθήκες που θα επικρατή- σουν στην αγορά. Όταν οι καιρικές συνθήκες ευνοήσουν την παραγωγή και παραχθούν μεγάλες ποσότητες που θα προσφερθούν στην αγορά, τότε οι τιμές διαμορφώνονται σε χαμηλά επίπεδα, οπότε μπορεί και να εξου- δετερώνεται το πλεονέκτημα της ποσοτικά μεγάλης παραγωγής. Όταν, αντίθετα, η παραγωγή είναι μειωμένη και επειδή η ζήτηση για τρόφιμα είναι περίπου σταθερή, οι τιμές που διαμορφώνονται στην αγορά (Εικ. 1-2) είναι αυξημένες.
Αυτή η αντίστροφη κίνηση μεταξύ ποσότητας που προσφέρεται στην αγορά και της τιμής που διαμορφώνεται (δηλ. μεγάλη προσφερόμενη πο- σότητα - χαμηλή τιμή και μικρή προσφερόμενη ποσότητα - υψηλή τιμή) δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι εξασφαλίζει σταθερότητα στο εισόδημα του παραγωγού, για δύο λόγους:

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-2 Αγορά γεωργικών προϊόντων
Πρώτον, διότι όταν υπάρχει γενική μείωση της παραγωγής, το έλλειμμα μπορεί να καλυφθεί με εισαγωγές, οπότε δεν θα αυξηθούν οι τιμές ή η αύξησή τους θα είναι περιορισμένη. Στην αντίθετη περίπτωση, της αυξη- μένης παραγωγής, είναι δυνατό το πλεόνασμα ή ένα μέρος του να εξαχθεί ή να μεταποιηθεί, οπότε δεν θα μειωθούν πολύ οι τιμές. Άρα, το εισόδημα που θα εξασφαλίσει ο παραγωγός είναι και συνάρτηση των εισαγωγών και των εξαγωγών και της δυνατότητας μεταποίησης, παράγοντες που δεν είναι προκαθορισμένοι και που ενδέχεται να αυξήσουν ή να περιορίσουν την εισοδηματική αβεβαιότητα του παραγωγού. Όταν η οικονομία είναι ανοικτή στις εμπορικές σχέσεις με άλλες χώρες, οι εισαγωγές και εξαγω- γές επιδιώκουν την εξισορρόπηση.

Ο δεύτερος λόγος αναφέρεται στο επίπεδο του παραγωγού και όχι στο σύνολο της οικονομίας. Η μειωμένη παραγωγή ενός γεωργού δεν σημαίνει γενική μείωση της παραγωγής και της προσφοράς ενός προϊόντος στην αγορά. Όταν η παραγωγή ενός γεωργού είναι μειωμένη, είναι δυνατό η συνολική παραγωγή της χώρας να είναι αυξημένη και η τιμή να διαμορ- φώνεται σε χαμηλά επίπεδα. Στην περίπτωση αυτή ο παραγωγός θα έχει ταυτόχρονα μικρές ποσότητες και χαμηλές τιμές. Το αντίθετο, επίσης, εί- ναι ενδεχόμενο.
Αν στους παραπάνω παράγοντες προστεθεί και το γεγονός ότι τα πε- ρισσότερα γεωργικά προϊόντα είναι φθαρτά (Εικ. 1-3) και πρέπει να διατε-

Εικόνα 1-3 Τα αγροτικά προϊόντα, όπως π.χ. τα ψάρια, είναι φθαρτά
θούν στην αγορά μέσα σε περιορισμένο χρονικό διάστημα, γίνεται προ- φανές ότι ο παραγωγός γεωργικών προϊόντων δεν είναι σε θέση, με τις δικές του δυνάμεις, να εξασφαλίσει μια σχετική σταθερότητα στο εισόδη- μά του. Αν μείνει αβοήθητος, επόμενο θα είναι να επιδιώξει, όταν βρει την ευκαιρία, να εγκαταλείψει το γεωργικό επάγγελμα, με όλες τις αρνητικές επιπτώσεις για το κοινωνικό σύνολο.

▶ 1.2 Η φυσιογνωμία της ελληνικής γεωργίας
Η Ελλάδα είναι η περισσότερο γεωργική χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αφού στη γεωργία απασχολείται το 20,4% του συνόλου των απασχολου- μένων, ενώ ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι 5,3% (στοιχεία του
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
έτους 1995). Η ελληνική γεωργία χαρακτηρίζεται από το μεγάλο αριθμό μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Η μέση ελληνική γεωργική εκμετάλ- λευση έχει έκταση χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης 43 στρέμματα, ενώ η αντίστοιχη της Ευρωπαϊκής Ένωσης 262 στρέμματα. Αλλά, παρά τη με- γάλη διαφορά στην έκταση, η ελληνική γεωργική εκμετάλλευση παράγει προϊόντα αξίας ίσης με το μισό της μέσης ευρωπαϊκής.

Από το σύνολο των κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων που ανέρχο- νται σε 847.000, το 70% δεν έχει άλλη απασχόληση εκτός από τη γεωρ- γική. Από αυτούς που δεν έχουν άλλη απασχόληση, οι μισοί περίπου αξι- οποιούν λιγότερο από το 50% του εργάσιμου χρόνου τους στη γεωργία, εξαιτίας της εποχικότητας της γεωργικής εργασίας.
Το μεσογειακό κλίμα της Ελλάδος ευνοεί την παραγωγή μεγάλης ποι- κιλίας γεωργικών προϊόντων. Όμως, για την επίτευξη υψηλών αποδόσεων είναι αναγκαία η άρδευση. Από το σύνολο των γεωργικών εκτάσεων της χώρας, περίπου το ένα τρίτο αρδεύεται και επιπλέον ένα σημαντικό πο- σοστό των εκτάσεων βρίσκεται σε ημιορεινές και ορεινές περιοχές, με σημαντικές κλίσεις και δύσκολες συνθήκες πρόσβασης.

Τα κύρια γεωργικά προϊόντα που παράγονται στην Ελλάδα, ταξινομη- μένα σε φθίνουσα σειρά, ανάλογα με την αξία τους, είναι τα ακόλουθα:

| Προϊόν                   | %     |
|--------------------------|-------|
| Νωπά λαχανικά            | 15,1  |
| Βαμβάκι                  | 13,0  |
| Γάλα                     | 12,9  |
| Ελαιόλαδο                | 9,8   |
| Νωπά φρούτα              | 6,6   |
| Κρέας προβάτων και αιγών | 6,3   |
| ΥΠΟΣΥΝΟΛΟ                | 69,7  |
| Λοιπά                    | 30,3  |
| ΣΥΝΟΛΟ                   | 100,0 |
Σε ορισμένα γεωργικά προϊόντα η Ελλάδα κατέχει σημαντική θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα προϊόντα αυτά είναι χαρακτηριστικά μεσογει- ακά προϊόντα, όπως φαίνεται στον ακόλουθο πίνακα. Τα προϊόντα αυτά
δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Ε.Ε., ενώ για την Ελλάδα έχουν ιδιαί- τερη σημασία.

| Προϊόν που παράγεται στην Ελλάδα   | Ποσοστό  της παραγωγής  της Ε.Ε   | Ποσοστό συμμετοχής του προϊόντος στη συνολική γεωργική παραγωγή της Ε.Ε.   |
|------------------------------------|-----------------------------------|----------------------------------------------------------------------------|
| Βαμβάκι                            | 87,1                              | 0,6                                                                        |
| Καπνός                             | 35,0                              | 0,3                                                                        |
| Ελαιόλαδο                          | 34,9                              | 1,2                                                                        |
| Κρέας προβάτων και αιγών           | 15,0                              | 1,7                                                                        |

Στις εμπορικές ανταλλαγές με τις άλλες χώρες της Ε.Ε. η Ελλάδα πα- ρουσιάζει έλλειμμα, παρά το γεγονός ότι είναι μια χώρα με σημαντικό γεωργικό τομέα. Αυτό οφείλεται κυρίως στις σημαντικές εισαγωγές κρε- άτων και κυρίως μοσχαρίσιου κρέατος. Στις εμπορικές ανταλλαγές με άλλες χώρες (εκτός της Ε.Ε.) η Ελλάδα παρουσιάζει πλεόνασμα, το οποίο όμως δεν είναι αρκετό να καλύψει το έλλειμμα με τις χώρες της Ε.Ε. και γι' αυτό το συνολικό ισοζύγιο της χώρας είναι αρνητικό στα γεωργικά προϊόντα.

▶ 1.3 Η Ευρωπαϊκή Ένωση
Οι τραγικές εμπειρίες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου γονιμοποίη- σαν τον προβληματισμό στην Ευρώπη. Διαπιστώθηκε με τον πιο επώδυνο τρόπο ότι οι πόλεμοι τελικά δεν λύνουν, αλλά οξύνουν τα προβλήματα και τους ανταγωνισμούς μεταξύ κρατών. Οι ιδέες του Jean Monnet που μεταφράστηκαν σε πρωτοβουλίες από τον Robert Shuman οδήγησαν την Ευρώπη σε μια ειρηνική 'περιπέτεια' οικοδόμησης ενός συνεταιρισμού κρα- τών, με βάση τη βούληση των λαών και το αμοιβαίο συμφέρον.
Αφετηρία της συνεργασίας αποτέλεσε η ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοι- νότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) το 1951 από τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και το Λουξεμβούργο. Σημαντικότερο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-4 Το ενιαίο νόμισμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης: ΕΥΡΩ
και μακροχρόνιας πνοής επίτευγμα αποτέλεσε η ίδρυση, από τις ίδιες χώρες, της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ) το 1957 (Συνθήκη της Ρώμης). Ταυτόχρονα ιδρύθηκε και η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (ΕΥΡΑΤΟΜ). Έτσι, όταν γίνεται λόγος για Ευρωπαϊκές Κοινότη- τες εννοούνται οι τρεις παραπάνω Κοινότητες ως σύνολο.
Για την ίδρυση καθεμιάς από τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες χρειάστηκε η υπογραφή χωριστής συνθήκης. Με μεταγενέστερες συνθήκες έγιναν τρο- ποποιήσεις και διευρύνσεις της Συνθήκης της Ρώμης για την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Με την Ενιαία Ευρωπαϊκή πράξη (1987) έγιναν τρο- ποποιήσεις κυρίως ως προς τα θέματα για τα οποία χρειάζεται ομοφωνία από τα κράτη - μέλη προκειμένου να ληφθούν αποφάσεις. Με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1993) (το Μάαστριχτ είναι πόλη της Ολλανδίας) έγιναν σημαντικές τροποποιήσεις της Συνθήκης της Ρώμης, κυρίως προς την κα- τεύθυνση της οικονομικής ενοποίησης (με χρήση ενιαίου νομίσματος, του ΕΥΡΩ) (Εικ. 1-4) και χρησιμοποιείται πλέον η ονομασία Ευρωπαϊκή Ένωση (EE) αντί της ονομασίας Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ (1997) έγιναν νέες τροποποιήσεις σχετικά με τους κανόνες που διέπουν τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παίρνοντας υπόψη και τα σχέδια για περαιτέρω διεύρυνση της Ε.Ε.

Από την ίδρυσή της η ΕΟΚ (Εικ. 1-5) είχε περιλάβει στην ιδρυτική Συν- θήκη της Ρώμης ειδικά άρθρα για την εφαρμογή μιας αγροτικής πολιτικής
που θα ήταν κοινή για όλα τα κράτη-μέλη. Πριν όμως από την αναφορά στην πολιτική αυτή, είναι χρήσιμο να δοθεί η φυσιογνωμία των οργάνων που συμμετέχουν στη διαμόρφωση και εφαρμογή των πολιτικών της Ευ- ρωπαϊκής Ένωσης και στη χρηματοδότησή τους.
Εικόνα 1-5
Χρονικοί σταθμοί εξέλιξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι χώρες συμμετοχής σ' αυτήν
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

▶ 1.4 Τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Αφού η Ε.Ε. αποτελεί ένα συνεταιρισμό κρατών και όχι ένα κράτος, οφείλει να έχει τα κατάλληλα όργανα μέσω των οποίων να παίρνονται οι κοινές αποφάσεις και να εφαρμόζονται οι κοινές πολιτικές. Τα όργανα αυτά είναι: 1. το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, 2. το Συμβούλιο Υπουργών (Εικ. 1-6), 3. το Ευρωκοινοβούλιο, 4. η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 5. η οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, 6. η Επιτροπή των περιφερειών, 7. το Δικαστήριο και 8. το Ελεγκτικό Συνέδριο.
Εικόνα 1-6 Το κτήριο του Συμβουλίου Υπουργών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Βρυξέλλες

Τα όργανα αυτά δεν υποκαθιστούν τυχόν αντίστοιχα όργανα των κρα- τών - μελών, αλλά είναι αρμόδια για τις υποθέσεις και τις πολιτικές που είναι κοινές, για τις οποίες τα κράτη-μέλη οφείλουν να συναποφασίζουν. Τα κύρια χαρακτηριστικά και οι ρόλοι των οργάνων αυτών είναι:
- α) Ευρωπαϊκό Συμβούλιο: Ονομάζεται και Συμβούλιο Κορυφής. Απαρτί- ζεται από όλους τους αρχηγούς κρατών (Προέδρους) ή κυβερνήσεων (Πρωθυπουργούς), ανάλογα με το σύστημα διακυβέρνησης κάθε χώρας. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συζητά και αποφασίζει για τα μεγάλα θέμα-
τα χάραξης κατευθύνσεων της Ε.Ε., όπως π.χ. για τροποποιήσεις των συνθηκών, για διεύρυνση ή όχι της Ε.Ε., για νέες κοινές πολιτικές κ.λπ. Κανονικά, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συνεδριάζει μια φορά κάθε εξάμηνο στη χώρα που έχει την προεδρία, για την οποία θα γίνει λόγος πιο κάτω.
- β) Συμβούλιο Υπουργών: Αποτελεί το κύριο όργανο που νομοθετεί, σε αντιδιαστολή με ό,τι συμβαίνει στις επιμέρους χώρες, όπου νομοθετι- κό σώμα αποτελεί το Κοινοβούλιο. Το Συμβούλιο Υπουργών (ή απλώς Συμβούλιο) απαρτίζεται κάθε φορά ανάλογα με τα θέματα που συ- ζητούνται, από τους αρμόδιους υπουργούς των κρατών-μελών. Μετέ- χουν οι υπουργοί γεωργίας για τα θέματα της γεωργίας, οι υπουργοί εξωτερικών για τα θέματα εξωτερικής πολιτικής κ.ο.κ. Ανάλογα με τη σημασία των θεμάτων, για τη λήψη αποφάσεων χρειάζεται ομοφωνία ή ειδική (αυξημένη) πλειοψηφία ή απλή πλειοψηφία. Αυτό προσδιορίζεται στις υπάρχουσες Συνθήκες. Οι Υπουργοί που μετέχουν αποφασίζουν με βάση συγκεκριμένο αριθμό ψήφων. Οι μεγάλες χώρες έχουν περισσό- τερες ψήφους από τις μικρότερες, αλλά το άνοιγμα μεταξύ τους δεν είναι τόσο ευρύ όσο τα πληθυσμιακά τους μεγέθη. Π.χ. η Γερμανία με πληθυσμό 80 εκατ. έχει 10 ψήφους και το Λουξεμβούργο με 400 χιλ. έχει 2 ψήφους. Η Ελλάδα έχει 5 ψήφους.

Την προεδρία του Συμβουλίου έχει επί ένα εξάμηνο διαδοχικά μια διαφορετική χώρα, με προκαθορισμένη σειρά. Από την αρχή του 1999, η σειρά καθορίστηκε ως εξής: Γερμανία, Φινλανδία, Πορτογαλία, Γαλ- λία, Σουηδία, Βέλγιο, Ισπανία, Δανία, Ελλάδα (θα προεδρεύσει το α' εξάμηνο του 2003). Οι υπουργοί της χώρας που έχει την προεδρία προεδρεύουν του Συμβουλίου υπουργών για το αντίστοιχο εξάμηνο.
- γ) Ευρωκοινοβούλιο (Εικ. 1-7): Αποτελείται από 626 Ευρωβουλευτές που εκλέγονται με άμεση καθολική ψηφοφορία κάθε πενταετία (Γερμανία 99, Γαλλία, Ιταλία, Ην. Βασίλειο από 87, Ισπανία 64, Ολλανδία 31, Βέλγιο, Ελλάδα, Πορτογαλία από 25, Σουηδία 22, Αυστρία 21, Δανία, Φινλανδία από 16, Ιρλανδία 15 και Λουξεμβούργο 6). Το Ευρωκοινοβούλιο αποτελεί τη δημοκρατική έκφραση των λαών της Ε.Ε. και διαθέτει νομοθετική εξουσία και αρμοδιότητα να εγκρίνει τον προϋπολογισμό και να ασκεί έλεγχο στην εκτελεστική εξουσία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Από τη συνθή- κη της Ρώμης, το Ευρωκοινοβούλιο είχε μόνο γνωμοδοτικό χαρακτήρα. Με τις κατοπινές όμως τροποποιήσεις επεκτάθηκε ο ρόλος του. Σήμερα το Ευρωκοινοβούλιο μετέχει στο νομοθετικό έργο μαζί με το Συμβούλιο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-7 Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σε συνεδρίαση
με διαφορετικούς τρόπους και ανάλογα με τα θέματα.
- δ) Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Εικ. 1-8): Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποτελεί τον υπηρεσιακό μηχανισμό της Ε.Ε., ο οποίος όμως έχει εξαιρετικής σημα- σίας αρμοδιότητες, όπως η τήρηση των Συνθηκών, η δυνατότητα να παίρνει πρωτοβουλίες για μέτρα πολιτικής κ.λπ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποτελείται από 20 Επιτρόπους. Καθεμιά από τις μεγάλες χώρες (Γερ- μανία, Γαλλία, Ιταλία, Ην. Βασίλειο, Ισπανία) έχει από δυο Επιτρόπους και από έναν οι μικρές χώρες. Το προσωπικό της Επιτροπής αποτελεί- ται από 15.000 υπαλλήλους. Οι Επίτροποι προτείνονται από τις κυβερ- νήσεις και για το διορισμό τους απαιτείται και η σύμφωνη γνώμη του Ευρωκοινοβουλίου. Η θητεία τους είναι 5ετής και κατά τη διάρκεια της θητείας τους είναι εντελώς ανεξάρτητοι από τις κυβερνήσεις των χω- ρών από τις οποίες προέρχονται. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι εκείνη που προετοιμάζει και εισηγείται στο Συμβούλιο τα νομοθετήματα και διαχειρίζεται τα χρηματοδοτικά όργανα, για τα οποία θα γίνει λόγος πιο κάτω.
- ε) Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή: Αποτελείται από εκπροσώπους των διαφόρων κλάδων οικονομικών δραστηριοτήτων (γεωργίας, βιομη- χανίας, εμπορίου, κ.λπ.) και είναι συμβουλευτικό όργανο. Γνωμοδοτεί για τα θέματα που ενδιαφέρουν τους φορείς οικονομικών δραστηριο- τήτων και έχει τη δυνατότητα να εκφράζει τη γνώμη της και σε θέματα

Εικόνα 1-8 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε συνεδρίαση
που η ίδια επιλέγει. Τα 222 μέλη της διορίζονται με θητεία 4 ετών και κατανέμονται μεταξύ των χωρών με σχετική αναλογικότητα, περίπου όπως αναφέρθηκε και για τις ψήφους στο Συμβούλιο. Η Ελλάδα έχει 12 εκπροσώπους, ενώ οι μεγάλες χώρες από 24.
στ) Επιτροπή των Περιφερειών (Εικ. 1-9): Όργανο αντίστοιχο της Οικονο- μικής και Κοινωνικής Επιτροπής και με τον ίδιο αριθμό μελών. Τα μέλη αποτελούν εκπροσώπους των τοπικών και περιφερειακών αρχών των χωρών. Είναι επίσης γνωμοδοτικό όργανο.

Εικόνα 1-9 Η Επιτροπή των Περιφερειών σε συνεδρίαση
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-10 Το κτήριο του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων
- ζ) Δικαστήριο (Εικ. 1-10): Αποτελεί το όργανο που διασφαλίζει την τήρηση του δικαίου και τη σωστή ερμηνεία των Συνθηκών στην Ε.Ε. Αποτελείται από 15 δικαστές (έναν από κάθε κράτος-μέλος) και 9 γενικούς εισαγγε- λείς με 6ετή θητεία. Στο δικαστήριο μπορούν να προσφεύγουν τα κρά- τη-μέλη, τα κοινοτικά όργανα, ιδιώτες και επιχειρήσεις. Για προσφυγές ιδιωτών και επιχειρήσεων εναντίον αποφάσεων κοινοτικών οργάνων και οργανισμών, ιδρύθηκε το 1989 το Πρωτοδικείο, που επίσης αποτελείται από 15 δικαστές.

Εικόνα 1-11 Το κτήριο του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου στο Λουξεμβούργο
- η) Ελεγκτικό Συνέδριο (Εικ. 1-11): Αποτελείται από 15 μέλη (ένα από κάθε κράτος-μέλος) και ρόλος του είναι ο έλεγχος της διαχείρισης των οικο-
νομικών πόρων της Ε.Ε. (εισπράξεις και πληρωμές). Πραγματοποιεί κάθε είδους ελέγχους και υποβάλλει ετήσια έκθεση στην οποία επισημαίνει τις παρατυπίες και αποδίδει ευθύνες στους υπαίτιους.
Τα νομοθετήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης ονομάζονται Κανονισμοί ή Οδηγίες. Οι Κανονισμοί έχουν γενική ισχύ για τα θέματα στα οποία ανα- φέρονται. Οι Οδηγίες αφήνουν περιθώρια προσαρμογής στις συνθήκες που επικρατούν στα κράτη-μέλη.

Οι Κανονισμοί και οι Οδηγίες δημοσιεύονται στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που είναι αντίστοιχη της Εφημερίδας της Κυβερ- νήσεως που δημοσιεύεται η εθνική νομοθεσία κάθε χώρας.
Στη διαμόρφωση ενός νομοθετήματος (π.χ. Κανονισμού) συμμετέχουν: η Επιτροπή, η οποία το εισηγείται και ενδεχομένως το τροποποιεί, αφού της γνωστοποιηθούν οι απόψεις των υπόλοιπων οργάνων, η Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή ή/και η Επιτροπή των Περιφερειών, που διατυπώ- νουν τη γνώμη τους και το Ευρωκοινοβούλιο, που επίσης διατυπώνει τη σύμφωνη γνώμη του ή προτάσεις τροποποιήσεων. Τις απόψεις αυτές τις επεξεργάζεται η Επιτροπή και με ενδεχόμενες τροποποιήσεις υποβάλλει την πρότασή της στο Συμβούλιο Υπουργών. Αν υπάρχει διάσταση από- ψεων μεταξύ Συμβουλίου Υπουργών και Ευρωκοινοβουλίου, ακολουθείται διαδικασία εξεύρεσης συναινετικής λύσης. Αν το Συμβούλιο Υπουργών δεν μπορεί να καταλήξει σε απόφαση, μπορεί να αφήσει να ληφθεί η σχετική απόφαση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.

▶ 1.5 Τα χρηματοδοτικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Για να εφαρμόσει τα μέτρα που αποφασίζει η Ε.Ε. απαιτούνται δαπά- νες. Εισπράξεις και πληρωμές γίνονται από τον κοινοτικό προϋπολογισμό (Εικ. 1-12). Αρχικά οι εισπράξεις του προϋπολογισμού της Ε.Ε. προέρχονταν από εισφορές των μελών ανάλογα με την οικονομική τους δύναμη. Από το 1970 καθορίστηκαν συγκεκριμένοι πόροι. Στον προϋπολογισμό της Ε.Ε. με- ταφέρονται οι δασμοί, οι άλλες επιβαρύνσεις που επιβάλλονται στα εισα- γόμενα προϊόντα, ένα ποσοστό (1,4%) από τις εισπράξεις των χωρών από Φόρο Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) και ένας συμπληρωματικός πόρος που

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ
Εικόνα 1-12 Κατευθύνσεις δαπάνης του προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης
υπολογίζεται με βάση το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) κάθε χώρας δηλ. τη συνολική αξία αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μια χώρα.
Οι δαπάνες του κοινοτικού προϋπολογισμού πραγματοποιούνται μέσω των χρηματοδοτικών οργάνων. Τα χρηματοδοτικά όργανα είναι:
- α) Το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ) , που είναι περισσότερο γνωστό ως FEOGA (από τα γαλλικά αρ- χικά). Το Ταμείο αυτό δεν αποτελεί ανεξάρτητο όργανο, αλλά λειτουργεί στο πλαίσιο του προϋπολογισμού της Ε.Ε., με προορισμό τη χρηματοδότη- ση της πολιτικής εγγυήσεων και προσανατολισμού της γεωργίας (βλ. πιο κάτω). Οι δαπάνες αυτές αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό του κοινοτι- κού προϋπολογισμού.
- β) Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) το οποίο χρηματοδοτεί μέ- τρα επαγγελματικής κατάρτισης και μέτρα καταπολέμησης της ανεργίας.
- γ) Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) το οποίο χρηματοδοτεί μέτρα ενίσχυσης των περιφερειών που υστερούν.
- δ) Το Ταμείο Συνοχής , που ιδρύθηκε το 1994, με σκοπό τη χρηματο- δότηση μέτρων που θα περιορίσουν τις διαφορές ανάπτυξης μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε. ώστε να επιτευχθεί η πλήρης οικονομική και νομι- σματική ένωση μέχρι το τέλος του αιώνα.

Από το 1988 επιδιώχθηκε ο συντονισμός των ενεργειών αυτών των Τα- μείων, ώστε οι ενισχύσεις που χορηγούν να είναι εναρμονισμένες προς τη συνολική ανάπτυξη. Για το σκοπό αυτόν αποφασίστηκαν οι στόχοι που θα ενισχύονται κατά προτεραιότητα, με τη συμβολή εκείνων των Ταμείων
που σχετίζονται με τα μέτρα που παίρνονται. Οι στόχοι είναι 6. Ο πρώτος, στον οποίο υπάγεται ολόκληρη η Ελλάδα αφορά τις περιοχές με ΑΕΠ κατά κεφαλήν κατώτερο του 75% του μέσου όρου της Ε.Ε. Στις περιοχές αυτού του στόχου χορηγούνται οι υψηλότερες ενισχύσεις (Εικ. 1-13).

Εικόνα 1-13 Διάκριση των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ανάλογα με το κατά κεφαλήν Α.Ε.Π.

▶ 1.6 Μια Κοινή Αγροτική Πολιτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Ο προβληματισμός για την εξασφάλιση αυτάρκειας σε γεωργικά προ- ϊόντα μέσω του περιορισμού της αβεβαιότητας που αντιμετωπίζουν οι παραγωγοί, δεν απουσίασε από τα κράτη-μέλη που αποτέλεσαν την Ευ- ρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) το 1957 (Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ολλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο). Στη Συνθήκη της Ρώμης, που αποτε- λεί τον καταστατικό χάρτη της Κοινότητας, τα άρθρα 39-47 αναφέρονται στην εφαρμογή μιας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ). Τα κράτη-μέλη ανέλαβαν την υποχρέωση να προσαρμόσουν σταδιακά την αγροτική πολι- τική που εφάρμοζαν μέχρι τότε, μέσα σε μια μεταβατική περίοδο. Το ίδιο όφειλαν να κάνουν και όσες χώρες εντάχθηκαν αργότερα (Αγγλία, Ιρλαν- δία, Δανία το 1973, Ελλάδα το 1981, Ισπανία, Πορτογαλία το 1985, Σουηδία, Φινλανδία, Αυστρία το 1995).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
Η εφαρμογή μιας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής συνδυάστηκε με την κα- τάργηση των συνόρων μεταξύ των κρατών-μελών και με την εφαρμογή ενιαίας μεταχείρισης των προϊόντων τρίτων χωρών (μη μελών). Καθιερώ- θηκε το Κοινό Εξωτερικό Δασμολόγιο (ΚΕΔ), με βάση το οποίο τα εισαγό- μενα προϊόντα έχουν την ίδια δασμολογική μεταχείριση σε όλα τα σημεία εισόδου της ΕΟΚ.

1.6.1 Οι στόχοι της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ)
Οι στόχοι για την Κοινή Αγροτική Πολιτική που έθεσε η Συνθήκη της Ρώμης, όπως καταγράφονται στο άρθρο 39 της Συνθήκης, είναι ενδεικτι- κοί της βούλησης των κρατών-μελών:
- α) Να αυξάνει την παραγωγικότητα της γεωργίας με την ανάπτυξη της τεχνικής προόδου, με την εξασφάλιση της ορθολογικής ανάπτυξης της γεωργικής παραγωγής, καθώς και της άριστης χρησιμοποίησης των συ- ντελεστών παραγωγής, ιδίως του εργατικού δυναμικού.
- β) Να εξασφαλίζει κατ' αυτόν τον τρόπο ένα δίκαιο βιοτικό επίπεδο στο γεωργικό πληθυσμό, ιδίως με την αύξηση του ατομικού εισοδήματος των εργαζομένων στη γεωργία.
- γ) Να σταθεροποιεί τις αγορές.
- δ) Να εξασφαλίζει τον εφοδιασμό.
- ε) Να διασφαλίζει λογικές τιμές κατά την προσφορά αγαθών στους κατα- ναλωτές.

Διακρίνεται στους στόχους αυτούς η προσπάθεια συνδυασμού πολλών στόχων ταυτόχρονα. Επιδιώκεται η αύξηση της παραγωγής μέσω της αύ- ξησης της παραγωγικότητας, η εξασφάλιση επάρκειας σε αγροτικά προ- ϊόντα, η σταθεροποίηση των τιμών στην αγορά και η βελτίωση των εισο- δημάτων των παραγωγών γεωργικών προϊόντων, χωρίς να παραβλέπεται ότι οι τιμές πρέπει να είναι λογικές για τον καταναλωτή.
Η πολιτική που θα επιδίωκε αυτούς τους στόχους θα έπρεπε να παίρνει υπόψη της την ποικιλομορφία των αγροτικών περιοχών και τις διασυν- δέσεις της γεωργίας με τους άλλους τομείς της οικονομίας (παραγωγή γεωργικών εφοδίων, μεταφορές, μεταποιητική βιομηχανία κ.λπ.), που συ- ναρτώνται με την παραγωγή προϊόντων.

Για την επίτευξη αυτών των στόχων, αποφασίστηκε να ακολουθηθεί μια πολιτική με τις ακόλουθες κατευθυντήριες γραμμές:
- α) Τη δημιουργία ενιαίας αγοράς , χωρίς εσωτερικά σύνορα μεταξύ των κρατών-μελών και με κοινούς δασμολογικούς περιορισμούς στα κοινά σύνορα.
- β) Την κοινοτική προτίμηση , δηλαδή τη δημιουργία συνθηκών ώστε τα κοι- νοτικά προϊόντα να έχουν τιμές χαμηλότερες από τα εισαγόμενα (από χώρες που δεν συμμετέχουν στην Ε.Ε.) της ίδιας ποιότητας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι κοινοτικές τιμές θα είναι χαμηλές. Αυτό σημαίνει ότι με ειδικές επιβαρύνσεις τα εισαγόμενα προϊόντα θα έχουν ψηλότερες τιμές από τα κοινοτικά.
- γ) Τη χρηματοδοτική αλληλεγγύη , δηλαδή την από κοινού κάλυψη του κό- στους που συνεπάγεται η εφαρμογή της κοινής πολιτικής.

1.6.2 Το πρότυπο της πολιτικής
Για την εξυπηρέτηση των στόχων που έθεσε η Συνθήκη για την αγρο- τική πολιτική, σχεδιάστηκε ένα σύστημα παρέμβασης στις αγορές των γεωργικών προϊόντων και ένας αριθμός μέτρων μακροχρόνιας βελτίωσης των συνθηκών που επικρατούν στη γεωργία. Έτσι, το συνολικό σύστημα πολιτικής διακρίθηκε σε δύο μέρη: την πολιτική εγγυήσεων και την πολι- τική προσανατολισμού .
Η πολιτική εγγυήσεων αναφέρεται στις διασφαλίσεις που εγγυάται ο κοινοτικός μηχανισμός όσον αφορά τα γεωργικά προϊόντα, με σκοπό να περιορίσει τις αβεβαιότητες που συνδέονται με την αγορά γεωργικών προϊόντων. Διασφαλίσεις για τις αβεβαιότητες από τις καιρικές συνθήκες δεν προσφέρονται και αφήνεται στα κράτη-μέλη να μεριμνήσουν γι' αυτό. Μόνο σε ειδικές περιπτώσεις εκτεταμένων καταστροφών υπάρχει ενδεχό- μενο να ληφθούν έκτακτα μέτρα ανακούφισης των πληγέντων.

Η πολιτική προσανατολισμού αναφέρεται σε μέτρα όπως η βελτίωση των συνθηκών μεταποίησης και εμπορίας των γεωργικών προϊόντων, η ενίσχυση των επενδύσεων των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, η ενίσχυση των ορεινών και μειονεκτικών περιοχών, που εκ των πραγμάτων αντιμετω- πίζουν δυσκολίες στην αγροτική παραγωγή, κ.λπ.
Το σύστημα παρέμβασης δεν υπήρξε ομοιόμορφο για όλα τα γεωργικά προϊόντα. Ανάλογα με τη φθαρτότητα των προϊόντων ή ανάλογα με το βαθμό αυτοεφοδιασμού της Κοινότητας κ.λπ. υπήρξαν παραλλαγές που ανταποκρίνονται όμως στους στόχους της Συνθήκης. Αλλά η γενική ιδέα είναι κοινή και ανταποκρίνεται προς τους στόχους που έχουν τεθεί.

Ως πρότυπο της οργάνωσης των αγορών των γεωργικών προϊόντων
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
θεωρείται το σύστημα που εφαρμόστηκε στα δημητριακά. Με το σύστημα αυτό στήριξης, καθορίζεται από την Κοινότητα μια τιμή που θεωρείται επι- θυμητή για τον παραγωγό και λογική για τον καταναλωτή, που ονομάζεται ενδεικτική τιμή , π.χ. 0,15€ το κιλό. Ορίζεται επίσης μια χαμηλότερη τιμή, που θεωρείται ως κατώτατη ανεκτή για τον παραγωγό, που ονομάζεται τιμή παρέμβασης , π.χ. 0,12€. Με τον τρόπο αυτό, η Κοινότητα ουσιαστικά καθορίζει το εύρος μέσα στο οποίο θα διαμορφωθούν ελεύθερα οι τιμές παραγωγού (μεταξύ 0,12€ και 0,15€). Πρέπει όμως να διασφαλισθεί αυτό το εύρος, αφού η αγορά θα έχει την τάση να ξεπεράσει τα όρια αυτά, όταν προσφέρονται υπερβολικές ή ανεπαρκείς ποσότητες.

Για να μην πέσουν οι τιμές κάτω από την τιμή παρέμβασης, η Κοινότητα δημιούργησε ένα μηχανισμό παρέμβασης (αποθηκευτικούς χώρους), ώστε αν ο παραγωγός δεν μπορεί να πουλήσει το προϊόν του σε ανώτερη από την τιμή παρέμβασης να μπορεί να παραδώσει το προϊόν του στο μηχανι- σμό παρέμβασης εισπράττοντας από την Κοινότητα την τιμή παρέμβασης. Έτσι διασφαλίζεται ο παραγωγός.
Από την άλλη πλευρά, για να μην υπερβαίνουν οι τιμές της αγοράς τις ενδεικτικές τιμές, η Κοινότητα προχώρησε σε ρυθμιστικούς κανόνες για τις εισαγωγές. Τα αντίστοιχα προϊόντα είναι συνήθως πολύ φθηνότε- ρα στη διεθνή αγορά από τα κοινοτικά. Αλλά για να μην ανταγωνίζονται τα κοινοτικά (κανόνας της κοινοτικής προτίμησης) τα προϊόντα αυτά δεν αφήνονται να εισαχθούν στη διεθνή τιμή. Η τιμή τους αυξάνεται τεχνητά με επιβάρυνση (εισαγωγική εισφορά). Έτσι, για τα εισαγόμενα προϊόντα, η Κοινότητα ορίζει μια τιμή, που ονομάζεται τιμή κατωφλίου. Για να περάσει ένα προϊόν το κατώφλι της Κοινότητας οφείλει να έχει στοιχίσει στον εισαγωγέα όσο ορίζει η τιμή κατωφλίου.

Αν π.χ. το προϊόν στη διεθνή αγορά προσφέρεται στην τιμή των 0,10€ το κιλό παραδοτέο στα σύνορα της Ε.Ε. και επιβαρύνεται με δασμό 10%, μέχρι το σημείο αυτό θα έχει στοιχίσει 0,11€ το κιλό. Αν η τιμή κατωφλί- ου είναι 0,13€ το κιλό, επιβάλλεται εισαγωγική 0,02€ το κιλό οπότε στον εισαγωγέα θα έχει στοιχίσει όσο η τιμή κατωφλίου (0,11€ + 0,02€ = 0,13€). Μαζί με τις επιβαρύνσεις μεταφορικών, φορτοεκφορτωτικών κ.λπ. τα εισα- γόμενα προϊόντα δεν μπορούν να πωληθούν σε τιμή χαμηλότερη από την ενδεικτική τιμή. Με τον τρόπο αυτόν, μπορούν να υπάρχουν στην αγορά εισαγόμενα προϊόντα που θα πωλούνται στην ενδεικτική τιμή, οπότε δεν μπορούν τα κοινοτικά προϊόντα να πωληθούν σε ανώτερη τιμή. Έτσι δια- σφαλίζεται ο καταναλωτής.

Με τον μηχανισμό αυτόν η Κοινότητα στηρίζει τις υψηλότερες εσω- τερικές τιμές. Όμως όταν τα κοινοτικά προϊόντα πλεονάζουν θα πρέπει να εξαχθούν. Αφού, όμως, οι διεθνείς τιμές είναι χαμηλές, τα κοινοτικά
προϊόντα πρέπει να επιδοτηθούν για να μπορέσουν να πωληθούν. Όσο μεγαλύτερες είναι οι ποσότητες των προϊόντων που πρέπει να εξαχθούν, τόσο μεγαλύτερη είναι η δαπάνη που απαιτείται για επιδότηση.
Ξαναγυρίζοντας στους στόχους της ΚΑΠ, διαπιστώνεται ότι δημιουρ- γούνται οι προϋποθέσεις για την αύξηση της παραγωγικότητας και της αύξησης του γεωργικού εισοδήματος με τη διασφάλιση που παρέχει στους παραγωγούς η τιμή παρέμβασης. Ο παραγωγός γνωρίζει ότι στη χειρότε- ρη περίπτωση θα εισπράξει την τιμή παρέμβασης και στην καλύτερη την ενδεικτική τιμή, οπότε κάθε αύξηση της παραγωγικότητας είναι προς το συμφέρον του. Η αβεβαιότητα της αγοράς περιορίζεται στο ελάχιστο.

Επίσης, οι τιμές στην αγορά σταθεροποιούνται, αφού η διακύμανσή τους περιορίζεται από την ενδεικτική τιμή και την τιμή παρέμβασης. Οι εισαγωγές δεν απαγορεύονται αλλά τα προϊόντα ξένων χωρών προσφέ- ρονται στην εσωτερική αγορά σε υψηλότερες από τις διεθνείς τιμές. Έτσι, ο εφοδιασμός της αγοράς είναι διασφαλισμένος και δεν εξαρτάται μόνο από την εγχώρια παραγωγή. Τέλος, ο καταναλωτής πληρώνει μεν ακριβό- τερες τιμές από τις διεθνείς αλλά έχει στη διάθεσή του επάρκεια κάθε είδους προϊόντων σε επίπεδο τιμών αποδεκτό.

1.6.3 Τα αποτελέσματα της πολιτικής
Η Κοινή Αγροτική Πολιτική ξεκίνησε να εφαρμόζεται το 1962 και στα- διακά κάλυψε σχεδόν το σύνολο των γεωργικών προϊόντων. Η διασφάλι- ση που προσφέρθηκε στους παραγωγούς γεωργικών προϊόντων οδήγησε στην επιθυμητή τότε αύξηση της παραγωγής, αφού με διασφαλισμένη τιμή κάθε αύξηση της παραγωγής σήμαινε και αύξηση του εισοδήματος των παραγωγών. Έτσι, εντός της δεκαετίας του 1960 επιτεύχθηκε αυτάρκεια στα περισσότερα γεωργικά προϊόντα. Με τη σταδιακή αύξηση των τιμών που αποφασίζονταν από την Κοινότητα, οι παραγωγοί είχαν κάθε λόγο να συνεχίζουν την αύξηση της παραγωγής, οπότε η δεκαετία του 1970 χαρα- κτηρίσθηκε από τη συμπλήρωση της αυτάρκειας και την έναρξη συσσώ- ρευσης πλεονασμάτων. Αυτό συνεχίστηκε και κατά την πρώτη πενταετία της δεκαετίας του 1980, παρά την προσπάθεια περιορισμού της αύξησης των τιμών. Τότε άρχισε να γίνεται λόγος για «λίμνες κρασιού» και «βουνά βουτύρου», δηλαδή για υπερβολικά αποθέματα, που έπρεπε να εξαχθούν με σοβαρή επιβάρυνση του κοινοτικού προϋπολογισμού, λόγω της ανά- γκης επιδότησης.

Κατά το 1985, η Κοινότητα ετοίμασε μια έκθεση για την πορεία της
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
γεωργίας, που ονομάσθηκε «πράσινη βίβλος». Με την έκθεση αυτή επιδιώ- χθηκε να γίνει αντιληπτό το αδιέξοδο στο οποίο οδηγούσε η πολιτική που εφαρμόστηκε μέχρι τότε. Η έκθεση επισήμαινε ότι ο ρυθμός αύξησης της παραγωγής ήταν 2% το χρόνο, ενώ η κατανάλωση αυξανόταν μόνο 0,5% το χρόνο. Παρατηρήθηκε ακόμη ότι με τη στήριξη των τιμών το 80% των ενισχύσεων το απολάμβανε το 20% των (μεγαλύτερων) εκμεταλλεύσεων και ότι ενώ οι δαπάνες αυξάνονταν με γρήγορο ρυθμό (λόγω της αύξησης των πλεονασμάτων), τα γεωργικά εισοδήματα σημείωναν ασήμαντη βελτί- ωση. Ο λόγος αυτής της αντίφασης ήταν ότι οι δαπάνες αφορούσαν την επιδότηση για την εξαγωγή των πλεονασμάτων.

Τα πρώτα μέτρα για την ανακοπή αυτού του ρεύματος πάρθηκαν το 1988 και έγιναν γνωστά με τον όρο «σταθεροποιητές», γιατί επιδίωκαν να σταθεροποιήσουν την κατάσταση στη γεωργία και κυρίως τις δαπάνες. Τα κύρια μέτρα σταθεροποίησης ήταν η στασιμότητα των τιμών που απο- φάσιζε η Κοινότητα και ο καθορισμός Μέγιστων Εγγυημένων Ποσοτήτων (ΜΕΠ), δηλαδή ποσοτικών περιορισμών στην παραγωγή. Αν ο όγκος της παραγωγής ήταν ανώτερος από το καθοριζόμενο ύψος, το πλεόνασμα δεν είχε την ευνοϊκή μεταχείριση των υπόλοιπων ποσοτήτων ή επιβάλλονταν κάποιου είδους ποινή. Στα μέτρα σταθεροποίησης είχαν περιληφθεί επί- σης η αγρανάπαυση , η εκτατικοποίηση και η πρόωρη συνταξιοδότηση σε εθελοντική βάση. Αγρανάπαυση ήταν η διακοπή της καλλιέργειας σε ένα ποσοστό της γεωργικής γης με ανάλογη επιδότηση από την Κοινότητα για αντιστάθμιση της απώλειας εισοδήματος. Εκτατικοποίηση ήταν η μεί- ωση των στρεμματικών αποδόσεων με αντίστοιχη κοινοτική επιδότηση. Τέλος, η πρόωρη συνταξιοδότηση απευθυνόταν σε γεωργούς ηλικίας 55- 65 ετών. Αν έπαυαν την επαγγελματική τους απασχόληση στη γεωργία, μπορούσαν να συνταξιοδοτηθούν.

Τα μέτρα αυτά δεν αποδείχθηκαν ιδιαίτερα αποτελεσματικά.

1.6.4 Η αναθεώρηση της ΚΑΠ
Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, η Κοινότητα αποφάσισε να λάβει πιο δραστικά μέτρα. Στα αυστηρότερα περιοριστικά μέτρα οδηγήθηκε η Κοινότητα και από μια άλλη αιτία, τις πιέσεις που ασκούσε η προετοιμαζό- μενη τότε συμφωνία της GATT, για την οποία θα γίνει λόγος πιο κάτω. Ο συνδυασμός της εσωτερικής πίεσης (διογκωμένες δαπάνες) και της εξω- τερικής πίεσης (GATT) οδήγησε στην αναθεώρηση της ΚΑΠ, που ξεκίνησε το 1992 για ένα αριθμό γεωργικών προϊόντων και επεκτάθηκε αργότερα
και σε άλλα.

Στόχοι της αναθεώρησης ήταν η μείωση των πλεονασμάτων και η εξα- σφάλιση ανταγωνιστικότητας στην Ευρωπαϊκή γεωργία, ώστε να μπορεί να αντέχει στο διεθνή ανταγωνισμό με μειωμένη στήριξη από τον κοινοτικό προϋπολογισμό. Επίσης, η συνέχιση της στήριξης των γεωργικών εισοδη- μάτων με άλλους τρόπους, όπως η ανάπτυξη και άλλων δραστηριοτήτων στην ύπαιθρο. Πρόσθετο και νέο στόχο αποτέλεσε η προστασία του πε- ριβάλλοντος, θέμα στο οποίο η Κοινότητα έγινε περισσότερο ευαίσθητη.
Τα μέτρα που πάρθηκαν για την επίτευξη αυτών των στόχων ήταν η μείωση των τιμών των γεωργικών προϊόντων με παράλληλη απ' ευθείας ενίσχυση των γεωργικών εισοδημάτων, για αντιστάθμιση του εισοδήματος που χάνουν οι παραγωγοί από τη μείωση των τιμών. Οι περιορισμοί στον όγκο της παραγωγής που απολαμβάνει της κοινοτικής στήριξης έγιναν αυ- στηρότεροι. Με τη μείωση των τιμών, τα προϊόντα γίνονται πιο ανταγωνι- στικά στην κοινοτική και στη διεθνή αγορά, δηλαδή μπορούν να πωληθούν χωρίς ισχυρές επιδοτήσεις ενώ με την απ' ευθείας συμπλήρωση του γε- ωργικού εισοδήματος δεν ζημιώνονται οι παραγωγοί από τη μείωση αυτή.

1.6.5 Η πολιτική προσανατολισμού
Εκτός από το σκέλος των εγγυήσεων που αναφέρεται στα προϊόντα, υπάρχει και το σκέλος προσανατολισμού της ΚΑΠ που αναφέρεται στην παραγωγική μηχανή του γεωργικού τομέα. Όσο καλύτερα λειτουργεί η παραγωγική μηχανή της γεωργίας, τόσο μπορεί καλύτερα να στηρίξει τα εισοδήματα των γεωργών.
Ο γεωργικός τομέας χαρακτηρίζεται από το μεγάλο αριθμό μικρών πα- ραγωγικών μονάδων (γεωργικών εκμεταλλεύσεων), που είναι διάσπαρτες στο χώρο και από ανθρώπινο δυναμικό που κατά ένα μεγάλο μέρος του έχει μεγάλη ηλικία και χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. Τα χαρακτηριστικά αυτά δεν συμβάλλουν στην επίτευξη ανταγωνιστικότητας στην παραγωγή και στην αγορά.

Από τότε που σχεδιάστηκε η ΚΑΠ είχε προβλεφθεί το σκέλος του προ- σανατολισμού να αναπτύσσεται παράλληλα με το σκέλος των εγγυήσεων. Όμως στην πορεία η χρηματοδότηση σχετικών μέτρων υπήρξε περιορι- σμένη.
Μερικά από τα πιο αξιόλογα μέτρα που πάρθηκαν στο σκέλος του προσανατολισμού ήταν η ειδική μεταχείριση προς τις ορεινές και μειονε-
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
κτικές περιοχές, δηλαδή περιοχές που αντιμετωπίζουν δύσκολες συνθή- κες παραγωγής και διάθεσης των προϊόντων στην αγορά, μέτρα για τη βελτίωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, μέτρα για τη μεταποίηση και εμπορία των γεωργικών προϊόντων, καθώς και για τη συλλογική δράση των παραγωγών.

Για τις ορεινές και μειονεκτικές περιοχές καθιερώθηκε η χορήγηση εξισωτικής αποζημίωσης , δηλαδή μιας ενίσχυσης του εισοδήματος με την οποία θεωρητικά αντισταθμίζονται τα μειονεκτήματα των περιοχών αυτών. Για τη βελτίωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και για τη μεταποίηση και εμπορία των γεωργικών προϊόντων προβλέπονται επιχορηγήσεις για διάφορες μορφές επενδύσεων και για τη συλλογική δράση των παραγω- γών χορηγούνται κίνητρα.

▶ 1.7 Η Συμφωνία διεθνούς εμπορίου
Συμφωνίες για το διεθνές εμπόριο υπάρχουν από το 1947 με τη μορφή της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου (GATT). Οι συζητήσεις για τη σύναψη αυτών των συμφωνιών διαρκούν επί αρκετά χρόνια και γι' αυτό ονομάζονται γύροι διαπραγματεύσεων. Έτσι, από το 1986 ξεκίνησε ο Γύ- ρος της Ουρουγουάης, που ονομάστηκε έτσι διότι ξεκίνησε από την πόλη Punta del Este της Ουρουγουάης. Κατά το γύρο αυτόν, που ολοκληρώθηκε το 1994, συμφωνήθηκαν, μεταξύ πολλών άλλων, περιορισμοί της υποστή- ριξης των τιμών και γενικότερα μείωση των εμποδίων στο εμπόριο των γεωργικών προϊόντων.

Τα μέτρα που αποφασίστηκαν μπορούν να διακριθούν σε τρεις κατη- γορίες:
- α) μέτρα που μειώνουν το ύψος των επιδοτήσεων στις εξαγωγές, καθώς και μείωση των εξαγόμενων ποσοτήτων που μπορούν να επιδοτηθούν
- β) μέτρα που περιορίζουν τα κάθε είδους εμπόδια (δασμούς, εισφορές κ.λπ.) στις εισαγωγές γεωργικών προϊόντων και
- γ) μέτρα που περιορίζουν το βαθμό υποστήριξης των τιμών των γεωρ- γικών προϊόντων στο εσωτερικό κάθε χώρας τα οποία σκοπεύουν να καταστήσουν τα εγχώρια προϊόντα πιο ανταγωνιστικά.

Σημειώνεται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση λογίζεται ως ενιαία χώρα στην περίπτωση αυτή, αφού υπάρχει ελευθερία διακίνησης προϊόντων και υπη- ρεσιών μεταξύ των κρατών-μελών.
Τα μέτρα που πάρθηκαν στο Γύρο της Ουρουγουάης αναφέρονται σε συγκεκριμένα ποσοστά μειώσεων και θα ισχύσουν μέχρι το 2000, οπότε θα αρχίσει νέος γύρος διαπραγματεύσεων για περαιτέρω απελευθέρωση του εμπορίου.
Στο Γύρο της Ουρουγουάης συμφωνήθηκε και η ίδρυση του Παγκό- σμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), που πήρε τη θέση της GATT, και έχει περισσότερες δυνατότητες επιβολής των κανόνων που αποφασίστηκαν και στους οποίους συμφώνησαν 114 χώρες.

▶ 1.8 Τα περιθώρια εθνικής πολιτικής
Η Ελλάδα, ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οφείλει, όπως όλα τα κράτη μέλη, να εφαρμόζει την Κοινή Αγροτική Πολιτική που δεν καλύπτει όμως το σύνολο των θεμάτων που αφορούν το γεωργικό τομέα. Πολλά ακόμη θέματα παραμένουν έξω από τις ρυθμίσεις της Ε.Ε., όπως χρη- ματοδότησης του γεωργικού τομέα, ασφάλισης της γεωργικής παραγω- γής, ενοικίων και αξίας της γεωργικής γης, γεωργικής έρευνας, γεωργικών εφαρμογών, γεωργικής εκπαίδευσης κ.λπ. και τα οποία χειρίζεται κάθε χώρα χωριστά. Ο τρόπος με τον οποίο οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών χειρίζονται τα θέματα αυτά είναι δυνατό να ενισχύσει ή να καθυστερήσει την ανάπτυξη του γεωργικού τομέα.

Μεγάλη είναι επίσης η σημασία του τρόπου εφαρμογής της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και η ενημέρωση των γεωργών για τις προοπτικές της πολιτικής αυτής. Όσο καλύτερα ενημερωμένοι είναι οι γεωργοί για τις εξελίξεις, τόσο οι μακροχρόνιες επιλογές τους θα είναι οι περισσότερο συμφέρουσες γι' αυτούς.
Επειδή ο γεωργικός τομέας της Ελλάδος είναι αρκετά σημαντικός για το σύνολο της οικονομίας και για τη διατήρηση της οργάνωσης του αγρο- τικού χώρου και επειδή η ενημέρωση του μεγάλου αριθμού των γεωργών δεν είναι εύκολη, είναι ανάγκη να υπάρχει ένας αποτελεσματικός μηχα- νισμός ενημέρωσης και καθοδήγησης, που να μεταφέρει τη νέα επιστη- μονική γνώση, με κατεύθυνση την ορθολογική οργάνωση για μείωση του κόστους και τη βελτίωση των απολαμβανόμενων τιμών, την παραγωγή προϊόντων ανώτερης ποιότητας, προϊόντων για ειδικές αγορές, καθώς και βιολογικών προϊόντων (χωρίς χημικά) και όλα αυτά σε συνδυασμό με άλ- λες δραστηριότητες στον αγροτικό χώρο κ.λπ., για τις οποίες γίνεται λό- γος σε επόμενο κεφάλαιο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Για όλους τους τομείς της οικονομίας, με εξαίρεση το γεωργικό, η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε το καθεστώς του ελεύθερου ανταγωνι- σμού. Στο γεωργικό τομέα εφαρμόστηκε μια κοινή πολιτική (η Κοινή Αγροτική Πολιτική - ΚΑΠ), με την οποία περιορίστηκαν οι αβεβαιό- τητες που χαρακτηρίζουν την αγορά των γεωργικών προϊόντων. Με την πολιτική αυτή επιδιώχθηκε να ενθαρρυνθεί η αύξηση της παρα- γωγής, να στηριχθούν τα γεωργικά εισοδήματα και να αποφευχθούν οι έντονες διακυμάνσεις ποσοτήτων και τιμών.

Από την ένταξή της στην ΕΟΚ (το 1981), η Ελλάδα, η οποία έχει αυξημένο ενδιαφέρον για τη γεωργία, εφάρμοσε την ΚΑΠ, συμμε- τέχει από τότε στα όργανα λήψεως αποφάσεων και αντλεί πόρους από τα χρηματοδοτικά όργανα για την εφαρμογή της ΚΑΠ και για τη γενικότερη οικονομική της ανάπτυξη.
Η εφαρμογή της ΚΑΠ αποδείχθηκε αποτελεσματική, αφού έφθα- σε και ξεπέρασε τους στόχους της επάρκειας του εφοδιασμού. Το ξεπέρασμα όμως των στόχων οδήγησε στη δημιουργία πλεονασμά- των σε αρκετά γεωργικά προϊόντα και συνεχή αύξηση της δαπάνης για την πώλησή τους στη διεθνή αγορά, όπου οι τιμές είναι πολύ χαμηλότερες από τις κοινοτικές.

Το 1992 αποφασίστηκε η αναθεώρηση της ΚΑΠ, που σήμαινε κυ- ρίως μείωση των τιμών με αντιστάθμιση (πληρωμή αποζημίωσης) για τις μειώσεις που προκλήθηκαν στα γεωργικά εισοδήματα. Η ανα- θεώρηση αυτή κατέστη αναγκαία και από τη νέα συμφωνία για το διεθνές εμπόριο, που θεωρεί ως απαράδεκτα οποιαδήποτε μέτρα νόθευσης του ανταγωνισμού. Επιδιώχθηκε παράλληλα η ενίσχυση για την πραγματοποίηση διαρθρωτικών αλλαγών, που είχαν παρα- μεληθεί στο παρελθόν, καθώς και η επιδίωξη γενικότερης ανάπτυξης των αγροτικών περιοχών, με υποστήριξη από τους χρηματοδοτικούς μηχανισμούς της κοινότητας. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, σημαντικός είναι ο ρόλος κάθε κράτους-μέλους ξεχωριστά, διότι αρκετά ουσιαστικά θέματα και πρωτοβουλίες εξαρτώνται από τις ενέργειές τους.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Τι είδους αβεβαιότητες χαρακτηρίζουν το γεωργικό τομέα και καθιστούν αναγκαία τη λήψη μέτρων παρέμβασης;
- 2. Γιατί η Ελλάδα έχει αυξημένο ενδιαφέρον για την ΚΑΠ;
- 3. Κατά τι διαφέρουν οι όροι ΕΟΚ, Ευρωπαϊκές Κοινότητες, Ευρω- παϊκή Ένωση;
- 4. Ποιοι Υπουργοί μετέχουν στο Συμβούλιο Υπουργών;
- 5. Ποια όργανα συμμετέχουν στη διαμόρφωση νομοθετικών κανό- νων στην Ευρωπαϊκή Ένωση;
- 6. Ποια μορφή παίρνουν τα νομοθετήματα της Ευρωπαϊκής Ένω- σης;
- 7. Ποιοι είναι οι στόχοι της ΚΑΠ;
- 8. Ποιες είναι οι κατευθυντήριες γραμμές της ΚΑΠ;
- 9. Πώς η ΚΑΠ προστατεύει τον παραγωγό από το ενδεχόμενο χα- μηλών τιμών;
- 10. Πώς η ΚΑΠ προστατεύει τον καταναλωτή από το ενδεχόμενο υψηλών τιμών;
- 11. Γιατί χρειάστηκε αναθεώρηση της ΚΑΠ;
- 12. Ποια ήταν τα κύρια μέτρα της αναθεώρησης της ΚΑΠ;
2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

▶ 2.1 Εισαγωγικά
Πριν από την εξέταση του περιεχομένου της αγροτικής ανάπτυξης, εί- ναι ανάγκη να προσδιοριστούν οι έννοιες που περιλαμβάνονται στο θέμα αυτό, όσο και αν φαίνονται γνωστές.
Στην Ελλάδα, συνήθως, δεν γίνεται διάκριση μεταξύ του όρου γεωργός και του όρου αγρότης και γι' αυτό χρησιμοποιούνται ως ταυτόσημοι και οι όροι γεωργικός και αγροτικός. Επειδή, οι δύο όροι διαφέρουν, τόσο στις εκδόσεις της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδος (ΕΣΥΕ), όσο και στις εκδόσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται διάκριση μεταξύ των δύο όρων. Η ΕΣΥΕ ορίζει τον αγροτικό πληθυσμό ως τον πληθυσμό που κατοι- κεί σε δήμους και κοινότητες των οποίων ο μεγαλύτερος οικισμός έχει λι- γότερους από 2.000 κατοίκους. Όταν ο πληθυσμός κάποιας περιοχής έχει 2.000 - 10.000 κατοίκους, ορίζει τον πληθυσμό ως ημιαστικό και πάνω από το μέγεθος αυτό ως αστικό. Κατά συνεκδοχή, αγροτικές περιοχές είναι εκείνες που περιβάλλουν αγροτικούς δήμους ή κοινότητες και αποτελούν τον ζωτικό χώρο τους.

Γενικότερα, όταν γίνεται λόγος για αγροτικές περιοχές, περιλαμβάνο- νται συνήθως και εκείνες που περιέχουν τους κατά την ΕΣΥΕ ημιαστικούς δήμους ή κοινότητες και γίνεται αντιδιαστολή μόνο από τις αστικές. Έτσι, στο κεφάλαιο αυτό ως αγροτικές περιοχές ή ως αγροτικός χώρος θα νοούνται όλες οι περιοχές που δεν είναι αστικές και δεν ανήκουν στο λει- τουργικό περίγυρο των αστικών περιοχών.
Κατά παρέκκλιση από την προηγούμενη διευκρίνιση των όρων, στο προηγούμενο κεφάλαιο έγινε λόγος για Κοινή Αγροτική Πολιτική και όχι για Κοινή Γεωργική Πολιτική, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση χρησιμοποιεί τον τελευταίο όρο. Αυτό έγινε για τρεις λόγους: Πρώτον, διότι είχε επικρατή- σει επί πολλές δεκαετίες στο παρελθόν να γίνεται λόγος στην Ελλάδα για Αγροτική Πολιτική και όχι για Γεωργική Πολιτική. Η Αγροτική Πολιτική είχε περιεχόμενο ευρύτερο από τη Γεωργική Πολιτική (δηλ. την πολιτική για το γεωργικό τομέα) και περιλάμβανε π.χ. τον αγροτικό εξηλεκτρισμό, την αγροτική οδοποιία κ.λπ. Ήταν δηλαδή πολιτική για τον αγροτικό χώρο, με έμφαση στη γεωργία που αποτελούσε την κύρια δραστηριότητα στο χώρο αυτόν. Δεύτερον, διότι οι χειριζόμενοι σήμερα τα σχετικά θέματα αναφέρονται στην CAP (Common Agricultural Policy), παρασυρόμενοι από τα αγγλικά αρχικά, οπότε το ΚΑΠ ανταποκρίνεται ηχητικά περισσότερο και βοηθά στη συνεννόηση. Τρίτον, τέλος, διότι η πολιτική της Ε.Ε. για το γεωργικό τομέα έχει πλέον διευρυνθεί και αναφέρεται και στον αγροτου- ρισμό, στο περιβάλλον, κ.λπ., οπότε έχει καταστεί ευρύτερη πολιτική για τον αγροτικό χώρο και δικαιολογεί τον όρο Αγροτική Πολιτική.

Ο όρος ανάπτυξη χρειάζεται επίσης κάποια επεξήγηση. Χωρίς οποιον- δήποτε επιθετικό προσδιορισμό, αναφέρεται στη συνολική ανάπτυξη. Δεν αναφέρεται, δηλαδή, μόνο στην οικονομική ανάπτυξη αλλά και στην κοινω- νική, πολιτιστική, κ.λπ. Αναφέρεται ουσιαστικά στην αναβάθμιση, από κάθε άποψη, που έχει ως τελικό αποτέλεσμα τη βελτίωση του επιπέδου ζωής των ανθρώπων και τη βελτίωση του χώρου στον οποίο ζουν και δραστη- ριοποιούνται.
Μετά την επεξήγηση αυτών των εννοιών, στο κεφάλαιο Αγροτική Ανά- πτυξη θα είναι μεν επίκεντρο ο γεωργικός τομέας, αφού έχει τη μεγαλύ- τερη βαρύτητα στις αγροτικές περιοχές, αλλά θα εξεταστούν και άλλα θέματα που αποτελούν συστατικά στοιχεία της ανάπτυξης του αγροτικού χώρου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

▶ 2.2 Τα χαρακτηριστικά του αγροτικού χώρου
Ο αγροτικός χώρος χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη αναλογία φυσικού χώρου - ανθρώπου. Στις αγροτικές περιοχές, κυρίαρχος τομέας της οι- κονομίας είναι ο γεωργικός τομέας, ο οποίος έχει ως κύριο παραγωγικό κεφάλαιο τη γη και επειδή για να παραχθεί ένα εύλογο εισόδημα από τη γη απαιτείται σημαντική επιφάνεια, η πυκνότητα πληθυσμού στις αγρο- τικές περιοχές δεν μπορεί να είναι μεγάλη. Σε μια χώρα μάλιστα, όπως η Ελλάδα, με μεγάλους ορεινούς όγκους, η διασπορά γεωργικής γης και γεωργών είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Στους περίπου 12.000 αγροτικούς οικισμούς της χώρας κατοικεί το 40% του πληθυσμού (περίπου 4 εκατ. κάτοικοι), δηλαδή κατά μέσο όρο 330 κάτοικοι κατά οικισμό ή 660 κάτοικοι κατά κοινότητα, αφού κατά μέσο όρο οι κοινότητες έχουν 2 οικισμούς. Το στοιχείο αυτό προϊδεάζει για τις εντελώς διαφορετικές συνθήκες διαβίωσης στις αγροτικές περιοχές σε σύγκριση με τις αστικές. Μικρές πληθυσμιακές συγκεντρώσεις, σε από- σταση μεταξύ τους, σε πεδινές και ορεινές περιοχές, σε μικρές ή μεγάλες αποστάσεις από τα αστικά κέντρα, συνιστούν ένα δίκτυο οικισμών με πλε- ονεκτήματα και σοβαρά μειονεκτήματα.

Οι αστοί θεωρούν πλεονέκτημα των αγροτικών περιοχών τον καθαρό αέρα, την ομορφιά της φύσης, την απουσία ρύπων, την άνεση στην κυκλο- φορία ανθρώπων και αυτοκινήτων, τη γνωριμία με τους συνανθρώπους, την κοινωνική αλληλεγγύη. Οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών, από τη δική τους πλευρά, επισημαίνουν τα μειονεκτήματα, όπως την έλλειψη εκ- παιδευτηρίων μέσης ή ανώτερης εκπαίδευσης, νοσοκομείων, την απουσία πολιτιστικών εκδηλώσεων, την απόσταση από την αγορά εργασίας και από τα σημεία προμήθειας αγαθών και πώλησης προϊόντων και γενικά από τα σημεία παροχής ποικιλίας υπηρεσιών.

Ο αγροτικός χώρος αποτελούσε στο παρελθόν τη βάση για την επιβί- ωση των οικογενειών, με την παραγωγή ειδών διατροφής, ένδυσης, υπό- δησης και υλικών κατασκευής κατοικιών. Σήμερα αποτελεί χώρο άσκησης επιχειρηματικής γεωργικής δραστηριότητας κατά κύριο λόγο και δευτε- ρευόντως άλλων οικονομικών δραστηριοτήτων. Από τη γεωργική δραστη- ριότητα παράγονται προϊόντα για την αγορά, από τα οποία επιδιώκεται να εξασφαλισθεί επαρκές εισόδημα για την προμήθεια των αγαθών και υπη- ρεσιών που έχει ανάγκη η αγροτική οικογένεια. Όμως, με την εκτεταμένη
αστικοποίηση του πληθυσμού (το 60% των κατοίκων της Ελλάδος ζουν σε αστικές περιοχές) και με την αύξηση της κατανόησης της σημασίας του περιβάλλοντος, ο αγροτικός χώρος αποτελεί επίσης «καταφύγιο» για την αναψυχή του αστικού πληθυσμού και χώρο που έχει ανάγκη προστασίας, ως κοινή κληρονομιά των ανθρώπων.

▶ 2.3 Οικονομικές δραστηριότητες στον αγροτικό χώρο
Πολλές δραστηριότητες αναπτύσσονται στον αγροτικό χώρο, με κυρί- αρχη τη γεωργική. Γι' αυτό η εξέταση της ανάπτυξης του γεωργικού τομέα αποτελεί βασική συνιστώσα της αγροτικής ανάπτυξης.

2.3.1 Ο γεωργικός τομέας

α) Γεωργικές εκμεταλλεύσεις
Ο γεωργικός τομέας στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από το μεγάλο αριθ- μό μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Ο αριθμός των γεωργικών εκμε- ταλλεύσεων στην Ελλάδα είναι περίπου 800.000 και το μέσο μέγεθός τους 40 στρέμματα. Το χαρακτηριστικό αυτό οφείλεται σε ιστορικούς και σε κοινωνικούς λόγους. Η Αγροτική Μεταρρύθμιση που έγινε στην Ελλάδα κυρίως κατά την περίοδο 1923-1932 επιδίωξε να αποκαταστήσει γεωργικά τόσο τους ακτήμονες που υπήρχαν στη χώρα, όσο και τους πρόσφυγες που κατέφυγαν στην Ελλάδα μετά τη μικρασιατική καταστροφή.

Με την αγροτική μεταρρύθμιση διανεμήθηκαν τα μεγάλα αγροκτήματα που προϋπήρχαν, ώστε όλοι οι ακτήμονες έγιναν μικροϊδιοκτήτες για να εξασφαλίζουν, με την εργασία τους στη γη, τουλάχιστον τα αναγκαία είδη διατροφής. Άλλωστε, κατά την περίοδο εκείνη οι άλλοι τομείς της οικονο- μίας (βιομηχανία, υπηρεσίες) ήταν ελάχιστα αναπτυγμένοι και μπορούσαν να απασχολήσουν μόνο ένα πολύ μικρό μέρος του πληθυσμού.
Χαρακτηριστικό των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, που επίσης έχει την αφετηρία του στην αγροτική μεταρρύθμιση, είναι και ο πολυτεμαχισμός τους. Η γη κάθε αγροκτήματος που υπαγόταν σε διανομή χωριζόταν σε
ποιοτικές κατηγορίες (αρδευόμενο/ξηρικό, γόνιμο/άγονο, κ.λπ.) και κάθε δικαιούχος έπαιρνε ένα κομμάτι από κάθε ποιοτική κατηγορία. Παρά τις προσπάθειες που έγιναν αργότερα για συγκέντρωση των αγροτεμαχίων δεν υπήρξαν σημαντικά αποτελέσματα, διότι το κληρονομικό δίκαιο έδινε τη δυνατότητα τεμαχισμού κατά τη διανομή της γης στους κληρονόμους. Έτσι, ακόμη και σήμερα, οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις έχουν, κατά μέσο όρο, 6-7 αγροτεμάχια η καθεμιά.

Το μικρό μέγεθος και ο πολυτεμαχισμός αποτελούν σήμερα σοβαρά μειονεκτήματα. Τα μεγάλα σύγχρονα μηχανήματα δεν συμφέρει να χρη- σιμοποιούνται σε μικρά αγροτεμάχια απομακρυσμένα μεταξύ τους και ο γεωργός δαπανά πολύτιμο χρόνο για να μεταβαίνει από το ένα στο άλλο. Εξάλλου, το μικρό μέγεθος, εκτός από ορισμένες περιπτώσεις (π.χ. θερ- μοκήπια), δεν εξασφαλίζει επαρκή απασχόληση και επαρκές εισόδημα στη γεωργική οικογένεια. Βέβαια, το μέγεθος σε στρέμματα δεν είναι πάντοτε επαρκές μέτρο. Η παραγωγική του ικανότητα έχει περισσότερο νόημα.

β) Γεωργικά εισοδήματα
Τα γεωργικά εισοδήματα είναι, κατά κανόνα, χαμηλότερα από τα εισο- δήματα των απασχολουμένων στους άλλους τομείς της οικονομίας. Είναι, όμως, δύσκολο να σχηματίσει κανείς μια ξεκάθαρη εικόνα. Πρώτον, διότι οι ίδιοι οι γεωργοί μπορεί να έχουν εισοδήματα και από άλλες πηγές και δεύτερον διότι πολλοί από εκείνους που παράγουν γεωργικά προϊόντα δεν είναι κατά κύριο επάγγελμα γεωργοί. Εξαιτίας αυτής της διαπλοκής, ένα μέρος από τα εισοδήματα που προέρχονται από τη γεωργία τα απο- λαμβάνουν άτομα που καταγράφονται σε άλλους τομείς της οικονομίας, αλλά και ένα μέρος από τα εισοδήματα άλλων τομέων της οικονομίας τα απολαμβάνουν οι καταγραφόμενοι ως γεωργοί.

Από έρευνες που έχουν γίνει, έχει προκύψει ότι περίπου το 20% του εισοδήματος των γεωργών προέρχεται από εξωγεωργικές πηγές. Προέκυ- ψε επίσης ότι όσο μικρότερη είναι η γεωργική εκμετάλλευση, τόσο μεγα- λύτερο ποσοστό του εισοδήματος προέρχεται από εξωγεωργικές πηγές. Όπως θα ήταν αναμενόμενο, οι περιοχές που στηρίζονται κατεξοχήν στη γεωργία παρουσιάζουν μικρότερη συμμετοχή των εξωγεωργικών πηγών στα εισοδήματα των γεωργών.
Προσπάθεια να εκτιμηθούν κατά προσέγγιση τα γεωργικά εισοδήματα και να συγκριθούν με τα αστικά έγινε και από την πλευρά των δαπανών των νοικοκυριών (νοικοκυριό είναι το σύνολο των ατόμων που συγκατοι- κούν και τρώνε μαζί). Από έρευνες των δαπανών των νοικοκυριών (στις
οποίες δαπάνες περιλαμβάνονται και οι απολαβές σε είδος) που διεξάγει η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος (ΕΣΥΕ), προκύπτει ότι οι δαπά- νες κατ' άτομο των ημιαστικών νοικοκυριών αποτελούν το 80% των αστι- κών, των δε αγροτικών νοικοκυριών αποτελούν το 75% των αστικών. Όμως και πάλι τα στοιχεία αυτά δεν είναι αντίστοιχα των εισοδημάτων. Για να ερμηνευθούν σωστά πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι δαπάνες αποτελούν ένα μέρος του εισοδήματος. Το υπόλοιπο του εισοδήματος αποταμιεύεται και είναι γνωστό ότι όσο μεγαλύτερο είναι το εισόδημα τόσο μεγαλύτερο ποσοστό αποταμιεύεται. Αυτό σημαίνει ότι η απόσταση εισοδημάτων με- ταξύ αστικών, ημιαστικών και αγροτικών περιοχών είναι μεγαλύτερη από αυτή που υποδηλώνουν οι δαπάνες.

Από τις έρευνες αυτές έχει επίσης προκύψει ότι σε αντίθεση με το παρελθόν, τα ημιαστικά και αγροτικά νοικοκυριά έχουν το ίδιο περίπου ποσοστό απολαβών σε είδος που έχουν και τα αστικά (γύρω στο 20% του συνόλου των δαπανών τους). Αυτό δείχνει ότι τα αγροτικά νοικοκυριά δεν στηρίζονται περισσότερο από τα αστικά σε είδη που παράγονται από τη δική τους οικονομική δραστηριότητα.

γ) Απασχόληση
Η απασχόληση στο γεωργικό τομέα χαρακτηρίζεται από εποχικότητα. Ιδίως στην παραγωγή φυτικών προϊόντων, η εποχικότητα είναι έντονη, ενώ στη ζωική παραγωγή έχει μόνο μικρές διακυμάνσεις (Εικ. 2-1 και 2-2). Στη φυτική παραγωγή η εποχή έντονης ή περιορισμένης απασχόλησης προσδιορίζεται από τα παραγόμενα είδη προϊόντων και φυσικά από τις καιρικές συνθήκες.
Λόγω των κυμαινόμενων αναγκών σε εργασία, ο παραγωγός είναι υπο- χρεωμένος να επιλέγει είτε να έχει επαρκή εργατικά χέρια για την περίο- δο αιχμής, οπότε θα υποαπασχολούνται ή θα αδρανούν κατά την υπόλοι- πη περίοδο, είτε να έχει επαρκή εργατικά χέρια για την περίοδο ύφεσης, οπότε θα είναι υποχρεωμένος να χρησιμοποιεί ξένα εργατικά χέρια κατά την περίοδο αιχμής. Η επιλογή του εξαρτάται από τη διάρκεια των περιό- δων αιχμής και ύφεσης και από το ύψος της αμοιβής της εργασίας.

Ένας τρόπος για να εξισορροπήσει ο παραγωγός τις απαιτήσεις σε εργασία είναι να παράγει περισσότερα από ένα προϊόντα, συνδυαζόμενα έτσι ώστε να αλληλοσυμπληρώνονται οι απαιτήσεις σε εργασία. Αυτό δεν είναι απλό, όχι μόνο επειδή κάθε προϊόν χρειάζεται ειδικές γνώσεις, αλλά επειδή συχνά χρειάζεται και διαφορετικό εξοπλισμό, που δεν είναι εύκολο και συμφέρον να έχουν οι μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις. Ένας άλλος
Εικόνα 2-1 Απαιτούμενες ώρες εργασίας κατά κλάδο φυτικής παραγωγής
Εικόνα 2-2 Απαιτούμενες ώρες εργασίας κατά κλάδο ζωικής παραγωγής
τρόπος (που χρησιμοποιούνταν κυρίως στο παρελθόν) είναι να ανταλ- λάσσει εργασία με παραγωγούς άλλων προϊόντων, που αντιμετωπίζουν αιχμές σε διαφορετικές περιόδους. Τρίτος τρόπος είναι η αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου σε εξωγεωργικές εργασίες (εφόσον υπάρχουν) ή σε παραγεωργικές, δηλαδή εργασίες που συνδέονται με τη γεωργική παρα- γωγή, όπως, π.χ. η επεξεργασία γεωργικών προϊόντων.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Ελλάδα μόνο το 14% των απασχολου- μένων στη γεωργία χρησιμοποιεί το 100% του εργάσιμου χρόνου στη γεωργική εκμετάλλευση. Το 21% χρησιμοποιεί το 50-100% του εργάσι- μου χρόνου και το 65% χρησιμοποιεί λιγότερο από 25. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει υποαπασχόληση στο γεωργικό τομέα. Ένα μέρος από τους υπο- απασχολούμενους στο γεωργικό τομέα έχει άλλη κύρια ή δευτερεύουσα απασχόληση. Το πολύ μικρό ποσοστό που χρησιμοποιεί στη γεωργία το
100% του εργάσιμου χρόνου οφείλεται στην εξειδίκευση της ελληνικής γεωργίας στα φυτικά προϊόντα, τα οποία όμως δεν εξασφαλίζουν συνεχή απασχόληση.

δ) Ανθρώπινοι πόροι
Τα χαμηλά εισοδήματα στη γεωργία αλλά και οι δύσκολες συνθήκες ζωής και εργασίας στην ύπαιθρο, ιδίως στο παρελθόν (Εικ. 2-3), όταν το με- γαλύτερο μέρος των εργασιών γινόταν με τα χέρια και η επικοινωνία ήταν δύσκολη, απομάκρυναν ένα σημαντικό μέρος του αγροτικού πληθυσμού από την ύπαιθρο και από το γεωργικό επάγγελμα. Η αίγλη του αστικού τρόπου ζωής, η μεγαλύτερη σταθερότητα και η εξασφάλιση κοινωνικών υπηρεσιών (σχολείων, νοσοκομείων, συντάξεων κ.λπ.) λειτούργησαν ελκυ- στικά για σημαντικό ποσοστό ατόμων παραγωγικής ηλικίας.

Η μετακίνηση προς τα αστικά κέντρα και η μετανάστευση στο εξωτε- ρικό (ιδίως κατά την περίοδο 1950-1965) είχε σημαντικές επιπτώσεις στην ηλικιακή σύνθεση και στο επίπεδο εκπαίδευσης του πληθυσμού στις εστί- ες του. Έτσι, σύμφωνα με την απογραφή του 1991, το 86% των απασχολου- μένων στη γεωργία είχαν εκπαίδευση δημοτικού σχολείου και κάτω, ενώ το 50% του συνόλου είχαν ηλικία 50 ετών και άνω.
Όπως είναι αναμενόμενο, τα άτομα χαμηλού επιπέδου εκπαίδευσης και μεγάλης ηλικίας δύσκολα παρακολουθούν τις εξελίξεις και έχουν την τάση να συντηρούν μία κατάσταση με περιορισμένες προσδοκίες.

Ενθαρρυντικό στοιχείο από την άποψη του ανθρώπινου δυναμικού εί- ναι ότι κατά τα τελευταία χρόνια αυξήθηκε ο αριθμός των ατόμων με υψηλότερη μόρφωση που στρέφονται προς τις ημιαστικές και αγροτικές περιοχές και προς το γεωργικό επάγγελμα. Δεν πρόκειται για μεγάλο αριθμό αλλά για χαρακτηριστική τάση. Δύο ταυτόχρονα παράγοντες φαί- νεται να οδηγούν προς την εξέλιξη αυτή, την έστω και περιορισμένη προς
Εικόνα 2-3 Παραδοσιακός τρόπος καλλιέργειας της γης
Εικόνα 2-4 Χρήση του ηλεκτρονικού υπολογιστή στη γεωργική παραγωγή
το παρόν. Πρώτος είναι η απογοήτευση από το σύγχρονο αστικό τρόπο ζωής, ιδίως της πρωτεύουσας (ρύπανση κάθε είδους, σπατάλη χρόνου σε μετακινήσεις προς την εργασία, τυπικές μόνο ανθρώπινες επαφές, εγκλη- ματικότητα) και δεύτερος η δυνατότητα που διαβλέπουν στη σύγχρονη γεωργική επιχείρηση, εφόσον η γεωργία ασκηθεί με σύγχρονες γνώσεις και σύγχρονα μέσα.

Δεν είναι τυχαίο ότι ένας πυρήνας νέων μορφωμένων γεωργών έχει ήδη δημιουργηθεί, από άτομα που χρησιμοποιούν τη σύγχρονη ηλεκτρο- νική τεχνολογία (Εικ. 2-4) και τα ευρήματα ερευνών, προσανατολιζόμενα σε παραγωγικούς κλάδους που ευνοούνται από τις ελληνικές εδαφοκλι- ματικές συνθήκες και παρουσιάζουν ευνοϊκές προοπτικές στην αγορά. Με τα επιτεύγματά τους δείχνουν ότι το γεωργικό επάγγελμα στα χέρια σύγ- χρονων και ικανών επαγγελματιών μπορεί να προσφέρει ικανοποιητικά εισοδήματα και υψηλή ποιότητα ζωής.

ε) Κόστος και ποιότητα προϊόντων
Στη σύγχρονη επιχειρηματική γεωργία, τα θέματα κόστους παραγωγής και ποιότητας παραγόμενων προϊόντων έχουν κεντρική θέση.
Το κόστος των προϊόντων δεν είναι κάποιο σταθερό και αμετάβλητο μέγεθος και δεν εξαρτάται μόνο από τις καιρικές συνθήκες. Υπάρχουν
σημαντικά περιθώρια χειρισμών, με τους οποίους το κόστος μπορεί να περιοριστεί χωρίς μείωση της παραγωγής ή υποβάθμιση της ποιότητας.
Όλες οι επεμβάσεις στη γεωργική παραγωγή συνεπάγονται κόστος. Εναπόκειται στον αρχηγό της γεωργικής εκμετάλλευσης να αναζητά τρό- πους περιορισμού του κόστους σε κάθε βήμα. Το αν θα γίνει καταπολέμη- ση ενός εχθρού (π.χ. εντόμου) ή μιας ασθένειας (π.χ. του περονόσπορου) είναι στην κρίση του παραγωγού. Οφείλει να εκτιμήσει το κόστος της κα- ταπολέμησης και να το συγκρίνει με τη ζημιά που θα υποστεί αν δεν κάνει την καταπολέμηση. Το αν θα προσθέσει περισσότερο ή λιγότερο λίπασμα εξαρτάται από το κόστος του πρόσθετου λιπάσματος σε σύγκριση με την αύξηση της παραγωγής που προσδοκά από την αυξημένη δόση. Τίποτε δεν πρέπει να γίνεται από συνήθεια ή από παράδοση. Γενικά, μπορεί να λεχθεί ότι η γεωργία οφείλει να προσανατολισθεί προς την οικονομική λογική και να απομακρυνθεί από τον εμπειρισμό.

Η ποιότητα των παραγόμενων προϊόντων, επίσης, αποτελεί στόχο που επηρεάζεται σοβαρά από την ανθρώπινη παρέμβαση. Είναι γνωστό ότι όταν αυξάνουν τα εισοδήματα των καταναλωτών δεν αυξάνεται αντίστοι- χα και η ποσότητα των τροφίμων που καταναλώνουν, αλλά αυξάνουν οι απαιτήσεις τους σε ποιότητα, την οποία και είναι διατεθειμένοι να πληρώ- σουν ακριβότερα.
Η επίτευξη των δύο στόχων ταυτόχρονα, δηλαδή χαμηλότερου κόστους και καλύτερης ποιότητας μπορούν να γίνουν εφικτοί με την ενσωμάτω- ση επιστημονικών γνώσεων και αξιοποίηση των ευρημάτων της έρευνας. Προϋπόθεση όμως γι' αυτό είναι το υψηλό επίπεδο ικανότητας των ίδιων των παραγωγών.

2.3.2 Οι άλλοι τομείς
Οι άλλοι τομείς της οικονομίας (δηλ. η βιομηχανία και οι υπηρεσίες) δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένοι στις αγροτικές περιοχές. Συνήθως, στις αγροτικές περιοχές ανευρίσκονται γεωργικές βιομηχανίες, που επεξεργά- ζονται γεωργικά προϊόντα. Είναι συμφέρον για τις βιομηχανίες αυτές να βρίσκονται κοντά στον τόπο που παράγεται η πρώτη ύλη που χρησιμοποι- ούν, ιδίως όταν τα προϊόντα που επεξεργάζονται είναι φθαρτά ή όταν τα τελικά προϊόντα που παράγουν έχουν μικρότερο όγκο ή βάρος σε σύγκρι- ση με την πρώτη ύλη που χρησιμοποιούν. Ένα εκκοκκιστήριο βαμβακιού δεν συμφέρει να βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από την περιοχή παρα-
γωγής του βαμβακιού, διότι το εκκοκκισμένο βαμβάκι που παράγει έχει το ένα τρίτο του βάρους του σύσπορου βαμβακιού (τα δύο τρίτα είναι το βά- ρος του σπόρου). Ανάλογη είναι η περίπτωση του λαδιού σε σύγκριση με την πρώτη ύλη (τις ελιές), του χυμού πορτοκαλιού με τα πορτοκάλια κ.λπ.

Μια δεύτερη κατηγορία βιομηχανιών που βρίσκονται εγκατεστημένες στον αγροτικό χώρο είναι αυτές που εκμεταλλεύονται φυσικούς πόρους. Τέτοιες είναι οι εξορυκτικές επιχειρήσεις ορυκτών (π.χ. βωξίτη, που αποτε- λεί πρώτη ύλη για το αλουμίνιο, λιγνίτη, που είναι καύσιμη ύλη σε ατμοη- λεκτρικά εργοστάσια κ.λπ.), οι λατομικές επιχειρήσεις πέτρας ή μαρμάρου, τα πριονιστήρια που επεξεργάζονται την ξυλεία των δασών, τα εμφιαλω- τήρια φυσικού ή μεταλλικού νερού και άλλα.
Μια τρίτη τέλος κατηγορία βιομηχανιών που μπορεί να βρίσκονται στον αγροτικό χώρο είναι εκείνες που δεν έχουν ειδικό λόγο να είναι εγκατεστημένες κοντά στην πρώτη ύλη ή κοντά στην αγορά, διότι τόσο η πρώτη ύλη όσο και τα παραγόμενα προϊόντα δεν επιβαρύνονται σημα- ντικά από το μεταφορικό κόστος, επειδή το βάρος τους είναι μικρό σε σύγκριση με την αξία τους. Η θέση που θα επιλέξουν αυτές οι βιομηχα- νίες εξαρτάται συνήθως από τη διαθεσιμότητα του εργατικού δυναμικού. Αν χρειάζονται προσωπικό υψηλής εξειδίκευσης, επιλέγουν θέσεις κοντά σε μεγάλα αστικά κέντρα, όπου, κατά κανόνα, τέτοιο προσωπικό μπορεί να βρεθεί. Αν, αντίθετα, χρειάζονται φθηνό εργατικό προσωπικό χαμηλής εξειδίκευσης, επιλέγουν αγροτικές περιοχές, ιδίως όταν υπάρχει καλό δί- κτυο συγκοινωνιών και επικοινωνιών. Γι' αυτό η υποδομή συγκοινωνιών, επικοινωνιών, ύδρευσης, αποχέτευσης κ.λπ., όταν υπάρχουν, προσελκύουν τέτοιες επιχειρήσεις. Οι βιομηχανικές ζώνες, που ετοιμάζονται σε πολλές περιοχές, σε κάποια απόσταση από αστικά κέντρα, έχουν αυτόν το σκοπό, την προσέλκυση τέτοιου είδους βιομηχανιών.

Οι υπηρεσίες που υπάρχουν στις αγροτικές περιοχές είναι πολλών ει- δών, αλλά δεν έχουν την έκταση που παίρνουν στα αστικά κέντρα. Οι υπη- ρεσίες είναι δημόσιες ή ιδιωτικές. Στις δημόσιες υπηρεσίες ανήκουν αυτές που χρηματοδοτούνται από το δημόσιο ή από τους φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης (δήμους και κοινότητες). Σχολεία, αγροτικά ιατρεία, κτηνια- τρεία, ταχυδρομεία, αστυνομία, εφορίες, δημόσια ταμεία, ειρηνοδικεία, δη- μοτικά ή κοινοτικά καταστήματα κ.λπ. είναι οι πιο συνηθισμένες υπηρεσίες.
Στην κατηγορία των ιδιωτικών υπηρεσιών υπάγονται πολλές υπηρεσίες που προσφέρονται από ιδιώτες, όπως γιατρούς, δικηγόρους, συμβολαιο- γράφους, μηχανικούς, γεωπόνους, ηλεκτρολόγους, υδραυλικούς, τυπογρά- φους κ.λπ., καθώς και τα κάθε είδους καταστήματα που ασκούν εμπόριο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ή προσφέρουν υπηρεσίες συναλλαγών, φαγητού, αναψυχής, διαμονής, επι- σκευών κ.λπ. Είναι επόμενο όσο οι πληθυσμιακές συγκεντρώσεις αυξάνουν, τόσο και το πλήθος των υπηρεσιών που προσφέρονται να είναι μεγαλύ- τερο. Γι' αυτό και στα μεγάλα αστικά κέντρα ο αριθμός των ατόμων που απασχολείται στις υπηρεσίες είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό που απα- σχολείται στους άλλους τομείς.

▶ 2.4 Η οργάνωση του αγροτικού χώρου
Η οργάνωση του αγροτικού χώρου μπορεί να διακριθεί σε διοικητική, οικονομική, συνδικαλιστική, κοινωνική, πολιτιστική. Η διοικητική οργάνωση αναφέρεται στη λειτουργία των αποκεντρωμένων υπηρεσιών περιφερει- ακού επιπέδου (Νομαρχιακή αυτοδιοίκηση) και στη λειτουργία των Οργα- νισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ), μέσω των οποίων οι κάτοικοι εκλέ- γουν Δημάρχους και Κοινοτάρχες, για την εκτέλεση και διαχείριση έργων και υπηρεσιών κοινής ωφέλειας. Η οικονομική οργάνωση αναφέρεται σε οργανωμένες μορφές συλλογικής οικονομικής δράσης, που σκοπό έχουν την από κοινού εξυπηρέτηση οικονομικών αναγκών (αναπτυξιακές εταιρεί- ες, συνεταιρισμοί). Η συνδικαλιστική οργάνωση αποβλέπει στην από κοι- νού υποστήριξη των συμφερόντων επιμέρους επαγγελματικών ομάδων. Η κοινωνική οργάνωση αναφέρεται στην προσφορά κοινωνικών υπηρεσιών, που προσφέρονται από κρατικούς ή μη κρατικούς φορείς, υποστηριζόμε- νους ή όχι από το κράτος. Τέλος, η πολιτιστική οργάνωση αναλαμβάνεται συνήθως από άτομα ή ομάδες ατόμων και ενισχύεται συχνά από τοπικούς ή κρατικούς φορείς.

Από το σύνολο αυτό των μορφών οργάνωσης του αγροτικού χώρου θα αναφερθούν στη συνέχεια ορισμένα στοιχεία για μορφές οικονομικής οργάνωσης που έχουν, κατά κανόνα, και ευρύτερη σημασία, όπως οι ανα- πτυξιακές εταιρείες και οι συνεταιρισμοί.

2.4.1 Αναπτυξιακές εταιρείες
Οι αναπτυξιακές εταιρείες αποτελούν μια σχετικά πρόσφατη εκδήλωση του ενδιαφέροντος των τοπικών φορέων για την ανάπτυξη της περιοχής τους. Συγκροτούνται ως ανώνυμες εταιρείες, με πρωτοβουλία των τοπικών διοικητικών αρχών (κυρίως των Δήμων), σε συνεργασία και με άλλους το-
Εικόνα 2-5
Γεωργική εκπαίδευση με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας
πικούς φορείς, με σκοπό το σχεδιασμό πρωτοβουλιών για ολοκληρωμένη ανάπτυξη, με αξιοποίηση των τοπικών πόρων και των συγκριτικών πλεο- νεκτημάτων, που να λαμβάνει υπόψη την προστασία του περιβάλλοντος και την ποιότητα της ζωής. Η κατεύθυνση των πρωτοβουλιών τους δεν είναι ομοιόμορφη. Μπορεί να εκτείνεται από κατασκευαστικά έργα μέχρι εκπαιδευτικά (Εικ. 2-5), από μελέτες και έρευνες μέχρι την ανάληψη πρω- τοβουλιών προστασίας του περιβάλλοντος.

Οι αναπτυξιακές επιχειρήσεις αποτελούν μία από τις μορφές που μπο- ρούν να χρησιμοποιήσουν οι δήμοι και οι κοινότητες για να αξιοποιήσουν οικονομικές πρωτοβουλίες. Άλλες μορφές είναι οι δημοτικές και κοινοτι- κές επιχειρήσεις συνεταιριστικού χαρακτήρα, οι δημοτικές εταιρείες λαϊ- κής βάσης κ.λπ.

2.4.2 Συνεταιρισμοί
Συνεταιρισμοί κάθε είδους μπορούν να ιδρύονται σε όλες τις περιοχές. Περισσότερο γνωστοί είναι οι αγροτικοί συνεταιρισμοί οι οποίοι είναι και οι πολυπληθέστεροι στις αγροτικές περιοχές.
Σε αντίθεση με τις αναπτυξιακές εταιρείες, οι συνεταιρισμοί ιδρύονται με πρωτοβουλία φυσικών προσώπων π.χ. στην περίπτωση τον αγροτικών συνεταιρισμών από γεωργούς. Οι συνεταιρισμοί είναι ουσιαστικά ιδιωτικές επιχειρήσεις συλλογικού χαρακτήρα, που όμως δεν αποβλέπουν στη με- γιστοποίηση της απόδοσης του κεφαλαίου, αλλά στη μεγιστοποίηση των ωφελειών που προκύπτουν από τη συνεργασία. Τέτοιες ωφέλειες είναι π.χ.

Εικόνα 2-6 Μικρή αιγοπροβατοτροφική μονάδα
η μαζική προμήθεια εφοδίων, οπότε η αγορά τους είναι φθηνότερη ή η κοινή πώληση των προϊόντων προκειμένου να επιτύχουν καλύτερες τιμές. Βασική διαφορά των συνεταιρισμών από τις εταιρείες είναι ότι τα οφέλη που προκύπτουν δεν κατανέμονται στα μέλη τους ανάλογα με τη συμμε- τοχή τους στο κεφάλαιο, όπως συμβαίνει στις εταιρείες, αλλά ανάλογα με τη συμμετοχή τους στις εργασίες του συνεταιρισμού.
Οι συνεταιρισμοί λειτουργούν με συγκεκριμένους κανόνες που είναι κοινοί σε όλο τον κόσμο και χαρακτηριστικό τους είναι ότι έχουν κοινωνι- κή διάσταση. Ανάμεσα στους κανόνες που χρησιμοποιούν είναι η εκλογή των διοικήσεών τους με τον κανόνα της μιας ψήφου κατά μέλος (δημοκρα- τικά εκλεγόμενη διοίκηση), η ελευθερία εισόδου νέων μελών, η φροντίδα για την εκπαίδευση των μελών και το ενδιαφέρον τους για τα θέματα της κοινότητας στην οποία δραστηριοποιούνται.

Ειδικά για τις αγροτικές περιοχές η ύπαρξη δραστήριων αγροτικών συνεταιρισμών μπορεί να συμβάλλει στην αξιοποίηση των παραγωγικών δυνατοτήτων τους, αφού οι μικροί και αδύναμοι παραγωγοί (Εικ. 2-6) πα- ρουσιάζονται με τον συνεταιρισμό τους σαν μια υπολογίσιμη επιχείρηση, που μπορεί να αναπτύξει πολύ περισσότερες δραστηριότητες από ό,τι κάθε παραγωγός ξεχωριστά.

▶ 2.5 Περιοχές με αυξημένα προβλήματα (ορεινές, παραμεθόριες, νησιωτικές)
Οι αγροτικές περιοχές στηρίζονται κυρίως στη γεωργία αλλά δεν είναι ομοιόμορφες ως προς τα προβλήματα και τις δυνατότητες ανάπτυξής τους. Εκείνες οι οποίες διαθέτουν πεδινές, γόνιμες και αρδευόμενες εκτά- σεις και οι οποίες βρίσκονται κοντά σε αστικά κέντρα πλεονεκτούν σημα- ντικά σε σύγκριση με τις ορεινές και απομακρυσμένες.
Ιδιαίτερα οξυμένα παρουσιάζονται συνήθως τα προβλήματα των ορει- νών και παραμεθόριων περιοχών, καθώς και των μικρών νησιών. Στην Ευ- ρωπαϊκή Ένωση έχουν προσδιορισθεί οι περιοχές που χαρακτηρίζονται ως προβληματικές και διακρίνονται σε ορεινές και σε μειονεκτικές. Ως ορεινές χαρακτηρίζονται οι περιοχές με μεγάλο υψόμετρο ή με απότομες κλίσεις, που σε συνδυασμό με τις δύσκολες καιρικές συνθήκες και με την αδυναμία χρήσης μηχανημάτων, παρουσιάζουν χαμηλές αποδόσεις, οπό- τε το κόστος παραγωγής είναι υψηλό. Ως μειονεκτικές χαρακτηρίζονται εκείνες οι περιοχές στις οποίες οι παραγωγικές συνθήκες δεν είναι ευνο- ϊκές, οπότε τα εισοδήματα είναι χαμηλά, και απειλούνται με μείωση του πληθυσμού.

Το σύνολο σχεδόν των παραμεθόριων περιοχών και των μικρών νησιών περιλαμβάνονται στις ορεινές ή μειονεκτικές περιοχές. Στις προαναφερό- μενες δυσκολίες προσθέτονται στην περίπτωση αυτή και οι αποστάσεις από αστικά κέντρα, που αποτελούν και κέντρα των υπηρεσιών που έχουν ανάγκη οι κάτοικοι.

▶ 2.6 Αναπτυξιακή στρατηγική και μέτρα αναπτυξιακής πολιτικής
Αφού η κυριότερη δραστηριότητα στις αγροτικές περιοχές είναι η γε- ωργική, τα μέτρα που παίρνονται για το γεωργικό τομέα επηρεάζουν απο- φασιστικά την ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών.
Στο προηγούμενο κεφάλαιο έγινε αναφορά στα μέτρα της Κοινής Αγρο- τικής Πολιτικής, που αναφέρονται στη στήριξη των τιμών των γεωργικών προϊόντων και στην αναδιάρθρωση της γεωργίας. Η χρηματοδότηση των μέτρων αυτών γίνεται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατο- λισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ), που είναι περισσότερο γνωστό από τα
γαλλικά αρχικά ως FEOGA.

Όμως, εκτός από τα μέτρα που παίρνονται ειδικά για το γεωργικό το- μέα, τις αγροτικές περιοχές τις ενδιαφέρουν και τα μέτρα που παίρνονται στο πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής και στο πλαίσιο της πολιτικής περι- φερειακής ανάπτυξης. Για την κοινωνική πολιτική, χρηματοδοτικό όργανο είναι το Κοινωνικό Ταμείο και για την περιφερειακή πολιτική το Ευρωπαϊ- κό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης.
Από τη δεκαετία του 1980 είχε φανεί στην πράξη ότι σε πολλές περι- πτώσεις τα Ταμεία αυτά δεν συντονίζονταν μεταξύ τους για τις ενισχύσεις που παρείχαν. Γι' αυτό, από το 1988 αποφασίστηκε να καθοριστούν οι γενικότεροι αναπτυξιακοί στόχοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ανάλογα με τις κάθε φορά ανάγκες να καλούνται τα επιμέρους Ταμεία να συμβάλλουν. Επιδίωξη είναι να σχεδιάζεται ολοκληρωμένης μορφής ανάπτυξη, ώστε τα αποτελέσματα να είναι καλύτερα σε σχέση με τα κεφάλαια που θα χρησιμοποιούνται.

Οι στόχοι που καθορίστηκαν ήταν αρχικά πέντε και αναφέρονταν στις περιοχές που υστερούν εισοδηματικά, στις βιομηχανικές περιοχές που όδευαν σε παρακμή, στην καταπολέμηση της ανεργίας και στην πρόληψή της και σε ειδικά προβλήματα της υπαίθρου. Μετά την ένταξη της Σουη- δίας, της Φινλανδίας και της Αυστρίας, προστέθηκε και ο στόχος υποβοή- θησης περιοχών πολύ αραιοκατοικημένων. Η Ελλάδα εντάχθηκε ολόκληρη στις περιοχές του στόχου 1, όπου υπάγονται οι περιοχές με Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν κατά κάτοικο χαμηλότερο από το 75% του μέσου όρου της Ένωσης. Οι περιοχές του στόχου 1 μαζί με τις περιοχές του στόχου 6 (αραιοκατοικημένες) είναι εκείνες στις οποίες χορηγούνται και τα ισχυρό- τερα κίνητρα (μέχρι και 75% του συνολικού κόστους).

Παράλληλα με τον καθορισμό των στόχων των Ταμείων, το 1988 απο- φασίστηκε και ο διπλασιασμός των μέχρι τότε χρησιμοποιούμενων πόρων, σταδιακά μέχρι το 1993.
Η σχεδιασμένη αναπτυξιακή παρέμβαση που εγκρίθηκε για την Ελλάδα το 1990, ονομάσθηκε Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, το οποίο περιλάμβανε 13 σχέδια περιφερειακής ανάπτυξης και ένα σχέδιο εθνικού επιπέδου, στα οποία, μεταξύ άλλων περιλαμβάνονταν αρδευτικά έργα, αναδιάρθρωση καλλιεργειών, προστασία του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων κ.λπ., που έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις αγροτικές περιοχές.

Όμως, έχοντας υπόψη τη μεγάλη εξάρτηση των αγροτικών περιοχών από τη γεωργία και παράλληλα την πορεία της αγροτικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, φαίνεται ότι ο γεωργικός τομέας δεν θα είναι σε
Εικόνα 2-7 Προϊόντα βιολογικής ελαιοκαλλιέργειας
θέση μακροχρόνια να εξασφαλίζει επαρκή εισοδήματα για τους κατοί- κους, τα οποία και να κινούνται παράλληλα προς την εξέλιξη των άλλων εισοδημάτων. Γι' αυτό, η πολιτική για το γεωργικό τομέα γίνεται σταδιακά αγροτική πολιτική, δηλαδή πολιτική για τον αγροτικό χώρο. Οι πρώτες εκ- δηλώσεις αυτής της μεταβολής είναι η ένταξη στην ίδια πολιτική μέτρων για την ανάπτυξη και παράπλευρων δραστηριοτήτων στον αγροτικό χώρο. Προς το παρόν, τέτοιες δραστηριότητες αναφέρονται στον αγροτουρισμό, στην αγροβιοτεχνία και στην προστασία του περιβάλλοντος. Με δραστη- ριότητες προς αυτές τις κατευθύνσεις μπορεί να αξιοποιηθεί καλύτερα ο διαθέσιμος χρόνος των κατοίκων της υπαίθρου που ασχολούνται με τη γεωργία και να συμπληρωθούν τα γεωργικά εισοδήματα.

Επιπλέον, όμως, είναι αναγκαίες και ποιοτικές και διαρθρωτικές μετα- βολές στον ίδιο το γεωργικό τομέα. Οι Έλληνες παραγωγοί με τις μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις δεν μπορούν να προσδοκούν ικανοποιητικά ει- σοδήματα από την παραγωγή μεγάλης ποσότητας προϊόντων με μικρό κέρδος κατά μονάδα βάρους. Αυτό μπορούν να το επιδιώκουν οι μεγάλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις που υπάρχουν σε άλλες χώρες. Μπορούν όμως να εξασφαλίσουν ικανοποιητικό εισόδημα από προϊόντα υψηλής ποιότη- τας ή από εξειδικευμένα προϊόντα που απαιτούν περισσότερη ανθρώπι- νη εργασία κατά μονάδα εδάφους και από προϊόντα με ιδιαιτερότητες. Παραδοσιακά προϊόντα, που απευθύνονται σε εξειδικευμένες αγορές και πωλούνται σε υψηλές τιμές και προϊόντα που παράγονται χωρίς χημικά λιπάσματα και φάρμακα (βιολογικά προϊόντα, Εικ. 2-7), είναι δυνατό να αποτελούν ενδιαφέρουσα διέξοδο.

Ακόμη, η ποικιλία των μικροκλιμάτων που παρουσιάζει η Ελλάδα δίνει συχνά τη δυνατότητα να παράγονται νέα προϊόντα τα οποία ζητούνται στην Ευρωπαϊκή αγορά. Τα παραδείγματα της φράουλας και του ακτινι- δίου παλαιότερα και του σπαραγγιού και των βατόμουρων πιο πρόσφατα, δείχνουν ότι τα περιθώρια δεν έχουν εξαντληθεί, τουλάχιστον για καινο- τόμους και προοδευτικούς γεωργούς.
Ο προσανατολισμός της γεωργίας προς τέτοιες κατευθύνσεις, αφενός δεν μπορεί να είναι γενικός και αφετέρου απαιτεί ορισμένες προϋποθέ- σεις. Οι κυριότερες από αυτές είναι η επιστημονική στήριξη των παραγω- γών που επιδιώκουν ένα νέο προσανατολισμό και αφετέρου η οργάνωση της διάθεσης των προϊόντων. Προϊόντα που παράγονται σε μικρές πο- σότητες από διάσπαρτες εκμεταλλεύσεις είναι δύσκολο να βρουν τους επίσης διάσπαρτους καταναλωτές τους.

Εκείνο που θεωρείται γενικότερα αναγκαίο είναι η ύπαρξη μιας στα- θερής αναπτυξιακής πολιτικής για τον αγροτικό χώρο, που να εξασφαλί- ζει την αναγκαία για κάθε είδους ανάπτυξη υποδομή και κίνητρα ώστε η παραμονή πληθυσμού στις αγροτικές περιοχές να αποτελεί επιλογή και όχι ανάγκη. Το κόστος μιας τέτοιας πολιτικής δεν είναι αμελητέο, αλλά μπορεί να είναι ανταποδοτικό όχι μόνο για τους κατοίκους των αγροτικών περιοχών αλλά και για τους κατοίκους των αστικών κέντρων. Η συντήρη- ση του φυσικού περιβάλλοντος και η πρόσβαση σε αυτό από τους κατοί- κους των αστικών κέντρων δεν θα είναι δυνατή χωρίς τη διατήρηση των αγροτικών κοινωνιών και όσο αυξάνουν τα εισοδήματα, τόσο η αξία που αποδίδεται στα ποιοτικά στοιχεία διαβίωσης μεγαλώνει.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η αγροτική ανάπτυξη αναφέρεται στην ολοκληρωμένη και πο- λύπλευρη βελτίωση του αγροτικού χώρου, δηλαδή των περιοχών εκτός των αστικών κέντρων, στις οποίες κυρίαρχος τομέας δραστη- ριότητας είναι η γεωργία. Το 40% του ελληνικού πληθυσμού ζει στις αγροτικές περιοχές.
Κύριες παραγωγικές μονάδες του αγροτικού χώρου αποτελούν οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις, που στην Ελλάδα είναι πολυάριθμες και μικρές, λόγω της πολιτικής που ασκήθηκε στο παρελθόν. Τα γεωργι- κά εισοδήματα είναι κατά κανόνα χαμηλότερα από τα αστικά, αλλά δεν βρίσκονται σε τόσο μεγάλη απόσταση από τα αστικά, όπως συνέβαινε σε παλαιότερες εποχές.

Στην ιστορική εξέλιξη της ελληνικής γεωργίας ένα σημαντικό πο- σοστό των απασχολουμένων στον τομέα αυτό μετανάστευσε στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό. Γι' αυτό, οι απασχολούμενοι σήμερα στη γεωργία χαρακτηρίζονται από μεγάλη μέση ηλικία, γεγονός που οφείλεται και στην ενθάρρυνση των νέων να στραφούν σε άλλα επαγγέλματα, και από χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Αντίθετα, ο μι- κρός αριθμός νεοεισερχομένων διαθέτει αυξημένα προσόντα.
Οι άλλοι τομείς της οικονομίας δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένοι στις αγροτικές περιοχές. Ο ίδιος όμως ο γεωργικός τομέας δημι- ουργεί και μια σειρά από θέσεις εργασίας στους άλλους τομείς με τους οποίους συνδέεται (εφόδια, μεταποιητικές μονάδες, μεταφο- ρές, εμπόριο κ.λπ.).

Κύριοι φορείς οικονομικής οργάνωσης και ανάπτυξης του αγρο- τικού χώρου είναι οι αναπτυξιακές εταιρείες και οι συνεταιρισμοί, μέσω των οποίων επιδιώκεται η βελτίωση των εισοδημάτων και του επιπέδου ζωής των κατοίκων των αγροτικών περιοχών. Για την ανά- πτυξη των περιοχών αυτών έχουν θεσπισθεί μέτρα πολιτικής με τα οποία επιδιώκεται να αντιμετωπισθούν συνολικά τα προβλήματα, ιδιαίτερα των πιο ευαίσθητων ορεινών, μειονεκτικών και νησιωτικών περιοχών, όπου τα προβλήματα παρουσιάζονται οξυμένα. Με τα μέ- τρα αυτά επιδιώκεται να δημιουργηθούν πρόσθετες ευκαιρίες απα- σχόλησης, ώστε τα γεωργικά εισοδήματα να συμπληρώνονται από άλλες δραστηριότητες, στις οποίες να χρησιμοποιείται ο πλεονάζων από τη γεωργία χρόνος.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
Για τον ελληνικό αγροτικό χώρο υπάρχουν σημαντικές δυνατότη- τες ανάπτυξης, με αξιοποίηση των κλιματικών δυνατοτήτων, σε συν- δυασμό με τη σύγχρονη επιστημονική γνώση. Δυνατότητες επίσης υπάρχουν στην κατεύθυνση νέων προϊόντων, προϊόντων ποιότητας, παραδοσιακών προϊόντων, αγροτουρισμού, αγροβιοτεχνίας, προστα- σίας περιβάλλοντος, κ.λπ.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Ποια χαρακτηριστικά της ζωής στον αγροτικό χώρο θα μπορού- σαν να θεωρηθούν ως πλεονεκτήματα και ποια ως μειονεκτήμα- τα;
- 2. Πώς προέκυψε ο μεγάλος αριθμός μικρών και πολυτεμαχισμέ- νων γεωργικών εκμεταλλεύσεων που υπάρχουν σήμερα στην Ελλάδα;
- 3. Ποιες δυσκολίες υπάρχουν στην εκτίμηση του ύψους των εισο- δημάτων του αγροτικού πληθυσμού;
- 4. Πού οφείλεται η εποχική διακύμανση της απασχόλησης του γε- ωργικού πληθυσμού και με ποιους τρόπους επιδιώκεται κάποια εξισορρόπηση;
- 5. Γιατί η ηλικία και το επίπεδο εκπαίδευσης έχει σημασία στην αγροτική ανάπτυξη;
- 6. Γιατί είναι αναγκαία η επιδίωξη παραγωγής προϊόντων υψηλής ποιότητας με χαμηλό κόστος;
- 7. Τι είδους μεταποιητικές μονάδες και υπηρεσίες συναντώνται συνήθως στον αγροτικό χώρο;
- 8. Τι σκοπούς εξυπηρετεί η ίδρυση συνεταιρισμών στον αγροτικό χώρο;
- 9. Ποιες περιοχές χαρακτηρίζονται ως ορεινές και ποιες ως μειο- νεκτικές;
- 10. Ποιες δραστηριότητες μπορούν να αναπτυχθούν στον αγροτικό χώρο εκτός από τις γεωργικές;
3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

▶ 3.1 Γενικά
Η γεωργική δραστηριότητα βασίζεται στον οικονομικό συνδυασμό των παραγωγικών συντελεστών (έδαφος, εργασία, κεφάλαιο) και προσφέρει με τη βοήθεια σύγχρονων τεχνικών και μεθόδων μάρκετινγκ και μάνατζμεντ φυτικά και ζωικά προϊόντα εδώδιμα (τρόφιμα κ.λπ.) ή όχι (ίνες, βιοκαύσιμα κ.ά.), τα οποία μπορούν να καταναλωθούν άμεσα ή μετά από επεξεργασία.
Η γεωργία αποτελεί την κατ' εξοχήν οικονομική δραστηριότητα χωρών που βρίσκονται στα πρώτα στάδια της οικονομικής ανάπτυξής τους όπου δίνεται έμφαση στον πρωτογενή τομέα. Σ' αυτές τις χώρες καλύπτει άμε- σες ανάγκες διατροφής, ένδυσης, ενέργειας κ.ά. προσδίδοντας και εισρο- ές (πρώτες ύλες) στους λοιπούς τομείς της οικονομίας.

Η συμμετοχή της γεωργικής δραστηριότητας στο Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ), δηλαδή στον εθνικό πλούτο και στην απασχόληση είναι μειωμένη ή βαίνει μειούμενη στις αναπτυγμένες χώρες όπου δίνεται έμφα- ση στο δευτερογενή και τριτογενή τομέα, όπως στην Ευρωπαϊκή Ένωση, Η.Π.Α., Καναδά, Αυστραλία, Ιαπωνία κ.λπ.
Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας με τη μείωση των εμπορικών φραγ-
μών οδηγεί σε αναπροσανατολισμό των παραγωγικών δραστηριοτήτων διεθνώς, αφού κριτήριο επιτυχίας κάθε δραστηριότητας είναι η οικονομι- κή ανταγωνιστικότητα των προϊόντων (φθηνό κόστος παραγωγής λόγω χαμηλής αμοιβής εργατικών χεριών, Εικ. 3-1, φθηνότερο εμπορικό κόστος, χαμηλότερη τελική τιμή για τον καταναλωτή κ.λπ.).

Το γεγονός αυτό επηρεάζει και τη γεωργική δραστηριότητα και την διαφοροποιεί από όρους ποσότητας (μεγάλη ποσότητα παραγωγής προ- ϊόντων αλλά χωρίς ιδιαίτερη φροντίδα για τα ποιοτικά χαρακτηριστικά τους) σε όρους ποιότητας (συμμόρφωση με προδιαγραφές προϊόντων πε- ρισσότερο απαιτητικές από αυτές του παρελθόντος).
Εικόνα 3-1 Στις λεγόμενες τρίτες χώρες υπάρχει χαμηλή αμοιβή γεωργικής εργασίας αλλά και πρωτόγονα μέσα παραγωγής
Χαρακτηριστικό είναι επίσης ότι στην παραγωγική διαδικασία η εμπει- ρική πρακτική και οι παραδοσιακές τεχνικές αντικαθίστανται από την επι- χειρηματική οργάνωση και τη σύγχρονη τεχνολογία διακίνησης αγαθών (logistics) και ότι στην προώθηση των προϊόντων χρησιμοποιούνται εκτε- ταμένες τεχνικές του μάρκετινγκ.

Η σύνδεση της γεωργίας με τους φυσικούς πόρους διατυπώνεται με την ορολογία «αειφόρος γεωργία» (sustainable agriculture), που προωθείται από τις οικονομικά αναπτυγμένες χώρες και αναφέρεται σε σύστημα επι- χειρηματικής παραγωγής γεωργικών προϊόντων που λαμβάνει υπόψη του και κοινωνικοοικονομικές παραμέτρους.
Αυτό σημαίνει χρήση φυσικών πόρων για παραγωγή γεωργικών προ- ϊόντων, αλλά στο μέτρο που δεν απεμπολούνται λοιπά συμφέροντα της σημερινής κοινωνίας ή οι εκτιμώμενες ανάγκες των μελλοντικών γενιών (Εικ. 3-2).

Στη λογική της αειφόρου γεωργίας εντάσσονται και πρακτικές για τη διασφάλιση της υγείας και ασφάλειας του παραγωγού και του κατανα- λωτή (μείωση της χρήσης αγροχημικών κ.λπ.), την αποφυγή μείωσης της γονιμότητας των εδαφών ή διάβρωσής τους, τη διατήρηση της αρδευτικής επάρκειας και καταλληλότητας χρήσης του νερού κ.ά.
Στις ανεπτυγμένες χώρες, κυρίως τις τελευταίες δεκαετίες η αύξηση
Εικόνα 3-2 Προσεκτικός έλεγχος της χρήσης αρδευτικού νερού για αποφυγή σπατάλης και διατήρηση της αρδευτικής επάρκειας
του κατά κεφαλήν διαθέσιμου εισοδήματος συνδυάστηκε και με τη δυνα- τότητα για απόκτηση και χρήση προϊόντων γεωργίας που συνδέονται με την αναψυχή, όπως δημόσιοι και ιδιωτικοί χώροι αστικού και περιαστικού πρασίνου, οικιακές κηποτεχνικές εφαρμογές (Εικ. 3-3) κ.ό.κ.

Η Ελλάδα, ως χώρα που οι εδαφοκλιματικές της συνθήκες της δίνουν δυνατότητες για υψηλής ποιότητας παραγωγή γεωργικών προϊόντων, κα-
Εικόνα 3-3 Ιδιωτική κηποτεχνική εφαρμογή
λείται να συμμετάσχει στο συνεχώς διευρυνόμενο οικονομικό ανταγωνι- στικό περιβάλλον.
Επιπρόσθετα συγκριτικά πλεονεκτήματα, που διαθέτει η χώρα, όπως η φυσική ομορφιά, η οποία παραλλάσσει τοπικά, η πληθώρα των παραδοσι- ακών και πολιτισμικών καταβολών κ.ό.κ.. μπορεί να αξιοποιηθούν προς σ' αυτή την κατεύθυνση.
Σήμερα διεθνώς πιστεύεται ότι ο συνδυασμός γεωργικής δραστηριότη- τας με παράλληλες ήπιες δράσεις ανάπτυξης της υπαίθρου (όπως αγρο- τουρισμός, αγροτική οικοτεχνία κ.ά.), στηριζόμενος σ' ένα επιχειρησιακά προσανατολισμένο και ειδικά καταρτισμένο ανθρώπινο δυναμικό, που να
είναι συνηθισμένο στη δια βίου συνεχιζόμενη επαγγελματική του ενημέ- ρωση, είναι σε θέση να διαμορφώσει τις αναγκαίες και ασφαλείς προϋπο- θέσεις για την κοινωνικοοικονομική ευημερία των κατοίκων του αγροτικού χώρου.

▶ 3.2 Οργάνωση και διοίκηση της γεωργικής παραγωγής

3.2.1 Συντελεστές παραγωγής
Η έννοια κάθε επιχειρηματικής δραστηριότητας συνδέεται με την πραγ- ματοποίηση του επιδιωκόμενου αποτελέσματος, στη βάση της καλλίτερης χρήσης διαθέσιμων μέσων, που βρίσκονται σε περιορισμένες ποσότητες, και κατά τρόπο που να εξασφαλίζεται ο αποδοτικότερος συνδυασμός τους (Εικ. 3-4).
Στην περίπτωση της γεωργικής δραστηριότητας το επιδιωκόμενο απο- τέλεσμα είναι η παραγωγή (στη μονάδα παραγωγής) συγκεκριμένων φυτι- κών ή/και ζωικών γεωργικών προϊόντων (εκροές), με βάση τα παραγωγικά μέσα (εισροές) που είναι το έδαφος, η εργασία και το κεφάλαιο.

Εικόνα 3-4 Αποδοτική χοιροτροφική εκμετάλλευση

Έδαφος
Το έδαφος στη γεωργική παραγωγή αποτελεί τον τόπο και την πηγή της γεωργικής παραγωγής και η σύστασή του παρουσιάζει σύνολο ιδιοτή- των που επηρεάζουν το παραγωγικό αποτέλεσμα.
Οι ιδιότητες αυτές είναι φυσικές (κλίση, μηχανική σύσταση κ.λπ.), χημι- κές (θρεπτικά στοιχεία, κ.ά.), βιολογικές (μικροοργανισμοί κ.ό.κ.) και οικο- νομικές. Από οικονομικής απόψεως ιδιότητες του εδάφους, που ενδιαφέ- ρουν, είναι το αμετάθετο, το αμετακίνητο και το άφθαρτο.

Εργασία
Εργασία είναι η πνευματική ή/και χειρωνακτική προσπάθεια που κατα- βάλλει ο άνθρωπος για την παραγωγή προϊόντος (Εικ. 3-5).
Εικόνα 3-5 Χειρωνακτικός (παραδοσιακός) τρόπος αρμέγματος
Χαρακτηριστικό της γεωργικής δραστηριότητας είναι ότι τις περισσό- τερες φορές ο ίδιος ο παραγωγός διευθύνει και εκτελεί τις παραγωγικές εργασίες.
Ακόμη, στη γεωργική πρακτική είναι συνηθισμένο η εργασία να προ- σφέρεται κατά κύριο λόγο από τον παραγωγό και την οικογένειά του και λιγότερο από ξένους εργάτες και εργάτριες.

Κεφάλαιο
Είναι σύνολο αγαθών, που έχουν προκύψει από προγενέστερες παρα- γωγικές διαδικασίες και χρησιμοποιούνται στη γεωργική δραστηριότητα με διάφορες μορφές, όπως χρήμα, κτίρια, μηχανήματα (Εικ. 3-6), πρώτες
Εικόνα 3-6 Χρήση μηχανημάτων στη γεωργική παραγωγή
ύλες κ.λπ.
Το κεφάλαιο, σε σχέση με τους δύο προηγούμενους παραγωγικούς συ- ντελεστές έδαφος και εργασία, διαφέρει στο ότι είναι αποτέλεσμα προη- γούμενης παραγωγικής δραστηριότητας.
Το οικονομικό ενδιαφέρον για την παραγωγή γεωργικών προϊόντων, αλλά και κάθε αγαθού, βρίσκεται στην αξία του προϊόντος, δηλαδή στην ανταλλακτική του σχέση με άλλα αγαθά, και ιδιαίτερα στην τιμή του, δη- λαδή στην ανταλλακτική του αξία εκφρασμένη σε χρήμα. Για να έχει τιμή το οποιοδήποτε προϊόν πρέπει να είναι χρήσιμο, να βρίσκεται σε περιορι- σμένη ποσότητα (στενότητα) και να γίνεται συναλλαγή του (αγοραστικό ενδιαφέρον).

Οικονομικός στόχος της γεωργικής παραγωγικής δραστηριότητας είναι η δημιουργία θετικού αποτελέσματος (κέρδος) για τον επιχειρηματία-πα- ραγωγό, ο οποίος είναι και αυτός που αποφασίζει για τη χρήση και τον συνδυασμό των συντελεστών παραγωγής.
Η ανταλλαγή του παραγόμενου προϊόντος με χρήμα γίνεται στην αγο- ρά, όπου συναντώνται πωλητές προϊόντων και ενδιαφερόμενοι για το προ- ϊόν αγοραστές.
Το θετικό αποτέλεσμα προκύπτει αν από τη χρηματική αξία των πα- ραγόμενων προϊόντων (ακαθάριστη πρόσοδος) αφαιρεθούν τα έξοδα πα-
ραγωγής (παραγωγικές δαπάνες), δηλαδή το κόστος και η αμοιβή των χρησιμοποιούμενων συντελεστών παραγωγής.

Σημειώνεται ότι στην περίπτωση, που η ακαθάριστη πρόσοδος ισούται με τις παραγωγικές δαπάνες, τότε δεν υπάρχει κέρδος (είναι μηδέν) και η κατάσταση αυτή ονομάζεται «νεκρό σημείο» της επιχείρησης. Είναι σημα- ντικό για μια επιχείρηση να υπολογίζει το νεκρό σημείο στην παραγωγική της διαδικασία, αφού η παραγωγή προϊόντων κάτω απ' αυτό προκαλεί αρνητικό οικονομικό αποτέλεσμα (ζημιά), ενώ, όπως προαναφέρθηκε, η αντίστοιχη παραγωγή προϊόντων πάνω απ' αυτό το σημείο δημιουργεί θετικό οικονομικό αποτέλεσμα (κέρδος).

3.2.2 Οργανωτικό μάνατζμεντ
Ο τρόπος που σκέπτεται ο παραγωγός, η συμπεριφορά του και οι αποφάσεις που λαμβάνει κατά την παραγωγική διαδικασία εκφράζουν την επιχειρηματικότητά του. Ακόμη, η επιχειρηματικότητα του παραγωγού συνδέεται με την ικανότητά του να διοικεί, να διευθύνει και γενικά να δια- χειρίζεται τη γεωργική του εκμετάλλευση-επιχείρηση. Το σύνολο αυτών των ιδιοτήτων διεθνώς αποδίδεται με τον όρο «μάνατζμεντ». Για το λόγο αυτό, το μάνατζμεντ από πολλούς θεωρείται ως ένας επιπλέον και ίσως ο σημαντικότερος συντελεστής παραγωγής.

Μάνατζμεντ μιας επιχείρησης είναι η αποτελεσματική χρησιμοποίηση των διαθέσιμων πόρων (συντελεστών παραγωγής) για την επίτευξη των προκαθορισμένων στόχων της (κέρδος, αύξηση της αξίας της επιχείρησης, παραγωγή νέων προϊόντων, κ.λπ.).
Στην περίπτωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, συνήθως, ο παραγω- γός είναι και ο «μάνατζερ» της επιχείρησης. Από το μάνατζμεντ κατά την παραγωγική του δραστηριότητα καθορίζεται και η προσωπική του επιχει- ρηματική ευθύνη απέναντι στον εαυτό του, στην πολιτεία, στους προμη- θευτές του, στους πελάτες του, αλλά και στο κοινωνικό σύνολο.

Το μάνατζμεντ εξυπηρετείται μέσα από μια σειρά διαδικασίες, που λέ- γονται λειτουργίες. Αυτές είναι: ο προγραμματισμός, η οργάνωση, η στε- λέχωση, η ηγεσία, η επικοινωνία και ο έλεγχος.
Ο προγραμματισμός, που είναι και η λογική αρχή της επιχειρηματικής προσπάθειας, αναφέρεται στον καθορισμό εφικτών και μετρήσιμων στό- χων για την επιχείρηση, στην ανάλυση του εσωτερικού και εξωτερικού της
Εικόνα 3-7 Η επιχειρηματική στρατηγική πολλές φορές μοιάζει με παιχνίδι «σκακιού»
περιβάλλοντος (εντοπισμός αδύνατων σημείων, εξουδετέρωσή τους και προβολή των ισχυρών της δυνατοτήτων), καθώς και στο σχεδιασμό της αναγκαίας στρατηγικής και τακτικών για την επίτευξη των στόχων που έχουν τεθεί (Εικ. 3-7).

Η οργάνωση έπεται του προγραμματισμού και αφορά στο συνδυασμό ανθρώπινων και υλικών πόρων για την πραγματοποίηση των προγραμμα- τισμένων στόχων.
Η στελέχωση σχετίζεται με την εξεύρεση του κατάλληλου ανθρώπινου δυναμικού για την πλήρωση θέσεων εργασίας προκειμένου να υλοποιη- θούν οι στόχοι της επιχείρησης.
Η ηγεσία είναι σύνολο διαπροσωπικών σχέσεων και συμπεριφορών, που αναπτύσσει ο μάνατζερ της επιχείρησης, προκειμένου να κινητοποιήσει το ανθρώπινο δυναμικό για να επιτευχθούν οι στόχοι της επιχείρησης.

Η επικοινωνία αφορά στη δημιουργία διαύλων επαφής, πληροφόρησης, συναλλαγής κ.λπ. με το εσωτερικό και το εξωτερικό περιβάλλον της επι- χείρησης.
Τέλος, ο έλεγχος αξιολογεί την πορεία της επιχείρησης για την επίτευ- ξη των προγραμματισμένων στόχων της.
Μια έννοια, που τις τελευταίες δεκαετίες, αποκτά σημαντικό ρόλο στο μάνατζμεντ των επιχειρήσεων είναι η ποιότητα, που αναφέρεται στο σύ- νολο της παραγωγικής διαδικασίας της επιχείρησης, αλλά και στις δια-
Εικόνα 3-8 Ποιοτικός έλεγχος κρέατος
συνδέσεις της με τους προμηθευτές και τους πελάτες της.

Ποιότητα δεν είναι κάτι θετικό ή αρνητικό, είναι απλά συμμόρφωση με προδιαγραφές. Όσο πιο αυστηρές προδιαγραφές υιοθετούνται (Εικ. 3-8), σ' όλα τα επίπεδα της επιχείρησης, τόσο καλλίτερη ποιότητα προϊόντων και υπηρεσιών μπορεί να αποκτηθεί.
Περισσότερο διευρυμένη και απαιτητικότερη έννοια είναι η ολική ποι- ότητα, που συνίσταται στη συμμόρφωση της επιχείρησης με τις προδια- γραφές που υιοθετούνται αλλά και στη διαρκή βελτίωσή της.

▶ 3.3 Κόστος παραγωγής γεωργικών προϊόντων και ανταγωνιστικότητα
Κόστος παραγωγής ενός γεωργικού προϊόντος είναι όλες οι δαπάνες των χρησιμοποιούμενων συντελεστών παραγωγής, ανεξάρτητα αν είναι ιδιόκτητοι ή ξένοι, για την παραγωγή του συγκεκριμένου προϊόντος.
Όταν το κόστος παραγωγής υπολογίζεται για ορισμένη ποσότητα πα- ραγόμενου αγροτικού προϊόντος, τότε αυτό ονομάζεται συνολικό κόστος παραγωγής, ενώ όταν αυτό αναφέρεται στη μονάδα του προϊόντος (π.χ. κιλό), τότε αυτό ονομάζεται κόστος παραγωγής ανά μονάδα προϊόντος. Στη χώρα μας έχει επικρατήσει οι παραπάνω όροι να λέγονται αντίστοιχα «δαπάνες παραγωγής» και «κόστος παραγωγής».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3
Το κόστος παραγωγής περιέχει τα παρακάτω στοιχεία:

α) Έδαφος
Υπολογίζεται το πραγματικό καταβαλλόμενο ενοίκιο για ενοικίαση ξέ- νου εδάφους και τεκμαρτό ενοίκιο για ιδιόκτητο έδαφος.

β) Εργασία
Για την ξένη εργασία (Εικ. 3-9) υπολογίζεται η αμοιβή που καταβάλλε- ται, ενώ για τον παραγωγό και τα μέλη της οικογένειάς του υπολογίζεται τεκμαρτή αμοιβή, παρόλο που δεν αποτελεί πραγματική χρηματική δαπάνη.

γ) Κεφάλαιο
Εικόνα 3-9 Αγρεργάτης την περίοδο της συγκομιδής
Το κεφάλαιο διακρίνεται σε μεταβλητό ή κυκλοφοριακό και σε σταθερό ή πάγιο ή μόνιμο.
Το μεταβλητό κεφάλαιο αφορά τις δαπάνες που χρησιμοποιούνται μια φορά στην παραγωγική διαδικασία (π.χ. σπόροι, λιπάσματα, ζωοτροφές κ.λπ.), καθώς και το τόκο τους για το χρονικό διάστημα της χρήσης τους. Οι δαπάνες αυτές μεταβάλλονται ανάλογα με την παραγόμενη ποσότητα του προϊόντος.
Το σταθερό κεφάλαιο χρησιμοποιείται πολλές φορές και δεν μεταβάλ- λεται με τη μεταβολή της ποσότητας του παραγόμενου προϊόντος. Είναι
το σύνολο των ετήσιων σταθερών δαπανών (π.χ. για μηχανήματα, κτίσμα- τα, πολυετείς φυτείες, παραγωγικά ζώα κ.λπ.), στις οποίες υπολογίζεται απόσβεση, συντήρηση, ασφάλιστρα και τόκος.

Ο υπολογισμός του κόστους παραγωγής αποτελεί σημαντικό οικο- νομικό δείκτη της επιχειρηματικής προσπάθειας, αφού πληροφορεί τον παραγωγό για την τιμή που μπορεί να πωλήσει το προϊόν του, ώστε να εξασφαλίσει ένα λογικό κέρδος από την επαγγελματική απασχόλησή του στη γεωργία, αλλά και για την αντιμετώπιση των κινδύνων από δυσμενείς φυσικές και οικονομικές συνθήκες.
Ακόμη, με δεδομένο το κόστος παραγωγής ανά μονάδα προϊόντος, ο παραγωγός εξασφαλίζει ή όχι την ανταγωνιστικότητα του προϊόντος του στην αγορά, ανάλογα με το αν το κόστος είναι χαμηλό ή υψηλό. Έτσι, μπο- ρεί να διακρίνει τα περιθώρια που τυχόν έχει ώστε να πωλήσει το προϊόν του σε χαμηλότερη τιμή από άλλους παραγωγούς, χωρίς να μεταβάλλει την ποιότητα.

Επιπρόσθετα, γνωρίζοντας το κόστος παραγωγής και τα στοιχεία που το συνθέτουν, ο παραγωγός μπορεί να λάβει επιχειρηματικές αποφάσεις για τη μείωσή του (Εικ. 3-10), προκειμένου να διασφαλίσει την ανταγωνι- στικότητα και κερδοφορία της επιχειρηματικής του προσπάθειας.
Το κόστος παραγωγής είναι μοναδικό για κάθε παραγόμενο προϊόν και μπορεί από εκμετάλλευση σε εκμετάλλευση να διαφέρει. Αυτό έχει συνάρτηση με τον βιολογικό χαρακτήρα της γεωργικής παραγωγής και τις επιρροές που ασκούνται από το εδαφοκλιματικό περιβάλλον. Σ' αυτά συνεργούν και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κάθε γεωργικής εκμε-

Εικόνα 3-10 Πλήρως εκμηχανισμένη γεωργική δραστηριότητα, με την οποία συμπιέζεται το κόστος παραγωγής
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3
τάλλευσης (ενιαία ή πολυτεμαχισμένη, μέγεθος κ.λπ.), καθώς και η εφαρ- μοζόμενη από τον παραγωγό διαφορετική επιχειρηματική πρακτική και τεχνολογία.

▶ 3.4 Λογιστική της γεωργικής εκμετάλλευσης
Η τεχνικοοικονομική διάρθρωση των κεφαλαίων της γεωργικής εκμε- τάλλευσης, η παρακολούθηση και η ανάλυσή τους, καθώς και ο υπολογι- σμός του επιτυγχανόμενου οικονομικού αποτελέσματος είναι αντικείμενα της γεωργικής λογιστικής.
Η λογιστική παρακολούθηση της γεωργικής εκμετάλλευσης αρχίζει με την απογραφή των περιουσιακών της στοιχείων, συνεχίζει με την τήρηση των λογαριασμών των κλάδων εκμετάλλευσης και των μέσων παραγωγής και τελειώνει με το επιτυγχανόμενο οικονομικό αποτέλεσμα.

Χρησιμοποιούμενοι μέθοδοι στη γεωργική λογιστική είναι η απλογραφι- κή, η βελτιωμένη απλογραφική και η διπλογραφική ή διγραφική.

Απλογραφική μέθοδος
Είναι ατελής μέθοδος γιατί δεν παρακολουθούνται οι μεταβολές των περιουσιακών στοιχείων, αλλά η εφαρμογή της θεωρείται χρήσιμη για μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις λόγω της απλότητάς της. Ουσιαστικά γίνεται σύγκριση κάθε χρόνο μεταξύ δύο διαδοχικών μεταβολών (απογρα- φών περιουσιακών στοιχείων) στο σύνολο του οικονομικού αποτελέσμα- τος. Π.χ.:

| Απογραφή   | Ενεργητικό   | Παθητικό   | Περιουσία   |
|------------|--------------|------------|-------------|
| Αρχική     | 60.000€      | -23.500€   | 36.500€     |
| Τελική     | 70.400€      | -28.200€   | 42.200€     |
Οικονομικό αποτέλεσμα 5.700€
Σημειώνεται, ότι στο ενεργητικό περιλαμβάνεται η αξία των περιουσια-
κών στοιχείων της γεωργικής εκμετάλλευσης και στο παθητικό οι οφειλές της προς τρίτους.

Βελτιωμένη απλογραφική μέθοδος
Είναι περισσότερο προηγμένη μέθοδος, κατά την οποία υπολογίζονται τα έξοδα κατά κατηγορίες (μισθοί, σπόροι, λιπάσματα κ.λπ.) και όχι κατά κλάδους εκμετάλλευσης (σιτάρι, βαμβάκι κ.λπ.). Το οικονομικό αποτέλεσμα της γεωργικής εκμετάλλευσης υπολογίζεται, αλλά όχι και η συμβολή του κατά κλάδο εκμετάλλευσης. Π.χ.:

| Κλάδοι εκμετάλλευσης   | Έσοδα   | Κατηγορία εξόδων   | Έξοδα   |
|------------------------|---------|--------------------|---------|
| Σιτάρι                 | 12.300€ | Ενοίκιο εδάφους    | 5.500€  |
| Βαμβάκι                | 25.800€ | Αμοιβή εργασίας    | 15.000€ |
| Αμπέλι                 | 6.000€  | Αξία αναλωσίμων    | 7.600€  |
|                        |         | Αποσβέσεις κ.λπ.   | 3.100€  |
|                        |         | Τόκοι              | 4.220€  |
|                        |         | Φόροι κ.λπ.        | 1.200€  |
| Σύνολο                 | 44.100€ | Σύνολο             | 36.620€ |

Το οικονομικό αποτέλεσμα είναι η διαφορά μεταξύ εσόδων και εξόδων, δηλ. 44.100€ - 36.620€ = 7.480€

Διπλογραφική μέθοδος
Ονομάζεται έτσι, γιατί σε κάθε συναλλαγή τίθενται σε κίνηση δύο του- λάχιστον λογαριασμοί, αφού γίνονται ισόποσες εγγραφές, μία ως χρέωση και μία ως πίστωση του τύπου: «ο λαμβάνων χρεώνεται» και ο «δίδων πι- στώνεται».
Μ' αυτό τον τρόπο παρακολουθούνται και ενημερώνονται συνεχώς όλοι οι λογαριασμοί, καθ' όλη τη διάρκεια του έτους. Το οικονομικό αποτέλε- σμα υπολογίζεται για κάθε παραγωγικό κλάδο και όχι μόνο για το σύνολο της γεωργικής εκμετάλλευσης. Π.χ.:

| Κλάδοι εκμετάλλευσης   | Έσοδα   | Έξοδα   | Διαφορά   |
|------------------------|---------|---------|-----------|
| Σιτάρι                 | 12.300€ | 11.700€ | 600€      |
| Βαμβάκι                | 25.800€ | 19.000€ | 6.800€    |
| Αμπέλι                 | 6.000€  | 5.920€  | 80€       |
| Σύνολο                 | 44.100€ | 36.620€ | 7.480€    |
Η διπλογραφία ανταποκρίνεται πλήρως στις λογιστικές απαιτήσεις κάθε σύγχρονης επιχείρησης, απαιτεί όμως την ύπαρξη και λειτουργία οργανωμένου λογιστηρίου. Η χρήση εμπορικών λογιστικών εφαρμογών Η/Υ διευκολύνει στην τήρηση τέτοιων λογαριασμών.

Τα χρησιμοποιούμενα βιβλία στη λογιστική παρακολούθηση διακρίνο- νται σε κύρια και βοηθητικά.

Κύρια βιβλία είναι:
-  Βιβλίο απογραφής ή ισολογισμού, όπου καταγράφονται όλα τα περιου- σιακά στοιχεία σε φυσικές μονάδες και αξία.
-  Ημερολόγιο, στο οποίο γίνεται καθημερινή καταγραφή όλων των δο- σοληψιών και χρέωση και πίστωση των λογαριασμών.
-  Καθολικό, το οποίο είναι χωρισμένο κατά κλάδους εκμετάλλευσης, όπου μεταφέρονται οι εγγραφές του ημερολογίου και κατατάσσονται κατά λογαριασμούς της γεωργικής εκμετάλλευσης.
-  Βιβλίο αποθήκης, που μοιάζει με το καθολικό και στο οποίο αναγρά- φονται τα υλικά που εισάγονται και εξάγονται από την αποθήκη της γεωργικής εκμετάλλευσης.
-  Ταμείο, στο οποίο καταγράφονται όλες οι χρηματικές δοσοληψίες.

Βοηθητικά βιβλία είναι:
Γραμμάτιο ή διπλότυπο είσπραξης και ένταλμα ή δελτίο πληρωμής τα οποία είναι παραστατικά έγγραφα, που υποβοηθούν στην καταγραφή στοιχείων των οικονομικών δοσοληψιών της γεωργικής εκμετάλλευσης.

▶ 3.5 Σχηματισμός τιμών γεωργικών προϊόντων
Στη σύγχρονη πραγματικότητα της οικονομίας της αγοράς, ο κατανα- λωτής γεωργικών προϊόντων επιθυμεί να αγοράζει φθηνά, ο παραγωγός γεωργικών προϊόντων επιθυμεί να τα πουλάει ακριβά και ο εργαζόμενος να πληρώνεται ικανοποιητικά για την εργασία που παρέχει.
Τα αντικρουόμενα αυτά συμφέροντα εξισορροπούνται με τις τιμές που διαμορφώνονται για τα γεωργικά προϊόντα. Προσδιοριστικοί παράγοντες για τη διαμόρφωση των τιμών των γεωργικών προϊόντων είναι η ζήτησή τους, η προσφορά τους, το κόστος παραγωγής τους, η δομή της αγοράς, η φύση των προϊόντων (ευπάθεια, φθαρτότητα κ.λπ.) και η οικονομική πο- λιτική της χώρας.

Η ζήτηση των γεωργικών προϊόντων αναφέρεται στις ποσότητές τους που μπορούν να καταναλωθούν άμεσα (πρωτογενής ζήτηση, π.χ. ζάχαρη) ή μετά από επεξεργασία (δευτερογενής ζήτηση, π.χ. ζαχαρότευτλα).
Η σχέση που υπάρχει μεταξύ τιμής και ζητούμενης ποσότητας, και εφό- σον παραμένουν σταθεροί οι λοιποί παράγοντες, είναι ότι όταν αυξάνεται η ζητούμενη ποσότητα η τιμή μειώνεται και αντίστροφα, όταν μειώνεται η τιμή, αυξάνεται και η ζητούμενη ποσότητα.
Παράγοντες που επηρεάζουν τη ζήτηση των γεωργικών προϊόντων πέ- ραν της τιμής τους είναι η τιμή άλλων προϊόντων (ανταγωνιστικών ή υπο- κατάστατων) που ικανοποιούν παρόμοια ανάγκη (π.χ. στην περίπτωση της γαλοπούλας, παρόμοιο προϊόν μπορεί να είναι το κοτόπουλο), το εισόδη- μα των καταναλωτών, τα κοινωνικά χαρακτηριστικά και το καταναλωτικό πρότυπο των αγοραστών, καθώς και η στρατηγική εμπορίας για την προ- ώθηση των γεωργικών προϊόντων.

Η προσφορά των γεωργικών προϊόντων είναι οι ποσότητές τους που προσφέρονται από τους παραγωγούς για πώληση σε κάθε επίπεδο τιμών και σε ορισμένη χρονική περίοδο.
Η σχέση που υπάρχει μεταξύ τιμής και προσφερόμενης ποσότητας, δεδομένων των λοιπών παραγόντων σταθερών, είναι ότι όταν αυξάνεται η τιμή, η προσφερόμενη ποσότητα αυξάνεται και αντίστροφα, όταν μειώνε- ται η τιμή, μειώνεται και η προσφερόμενη ποσότητα.
Η ποσότητα προσφοράς ενός γεωργικού προϊόντος διαφέρει από την ποσότητα παραγωγής του, αφού αλγεβρικά ισούται με την ποσότητα πα- ραγωγής του + (συν) τις ενδεχόμενες ποσότητες αποθεμάτων του από
προηγούμενη παραγωγική περίοδο, + (συν) τις ενδεχόμενες ποσότητες εισαγωγών του, - (μείον) τις ενδεχόμενες ποσότητες εξαγωγών του.

Οι παράγοντες που επηρεάζουν την προσφορά των γεωργικών προ- ϊόντων είναι βραχυχρόνιοι και μακροχρόνιοι. Βραχυχρόνιοι παράγοντες είναι η τιμή του προϊόντος, η ευπάθειά του, η δυνατότητα διατήρησής του (αποθήκευσή του κ.λπ.), η διανομή του και η δομή της αγοράς. Μακρο- χρόνιοι παράγοντες είναι η τιμή του προϊόντος, οι τιμές ανταγωνιστικών του προϊόντων, η διαθεσιμότητά του και το κόστος παραγωγής του, οι εδαφοκλιματικές συνθήκες, η κρατική πολιτική και το είδος του προϊόντος καθ' αυτό.
Η προσφορά και η ζήτηση ισορροπούν στην τιμή που ικανοποιούνται οι παραγωγοί και οι καταναλωτές. Αυτή η τιμή λέγεται τιμή ισορροπίας ή αγοραία τιμή.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η γεωργική δραστηριότητα βασίζεται στον οικονομικό συνδυα- σμό των παραγωγικών συντελεστών (έδαφος, εργασία, κεφάλαιο) και με τη βοήθεια σύγχρονων τεχνικών και μεθόδων μάρκετινγκ και μάνατζμεντ προσφέρει φυτικά και ζωικά προϊόντα εδώδιμα (τρόφιμα κ.λπ.) ή όχι (ίνες, βιοκαύσιμα κ.ά.), τα οποία μπορούν να καταναλω- θούν άμεσα ή μετά από επεξεργασία.
Οικονομικός στόχος της γεωργικής παραγωγικής δραστηριότη- τας, είναι η δημιουργία θετικού αποτελέσματος (κέρδος) για τον επιχειρηματία-παραγωγό, ο οποίος είναι και αυτός που αποφασίζει για την ποσότητα χρήσης και τον συνδυασμό των συντελεστών πα- ραγωγής.

Το θετικό αποτέλεσμα προκύπτει αν από τη χρηματική αξία των παραγόμενων προϊόντων (ακαθάριστη πρόσοδος) αφαιρεθούν τα έξοδα παραγωγής (παραγωγικές δαπάνες), δηλαδή το κόστος και η αμοιβή των χρησιμοποιούμενων συντελεστών παραγωγής.
Μάνατζμεντ μιας επιχείρησης είναι η αποτελεσματική χρησιμο- ποίηση των διαθέσιμων πόρων (συντελεστών παραγωγής) για την επίτευξη προκαθορισμένων στόχων της (κέρδος, αύξηση της αξίας της επιχείρησης, παραγωγή νέων προϊόντων, κ.λπ.).
Το μάνατζμεντ εξυπηρετείται μέσα από μια σειρά διαδικασίες, που λέγονται λειτουργίες. Αυτές είναι: ο προγραμματισμός, η οργά- νωση, η στελέχωση, η ηγεσία, η επικοινωνία και ο έλεγχος.

Η τεχνικοοικονομική διάρθρωση των κεφαλαίων της γεωργικής εκμετάλλευσης, η παρακολούθηση και η ανάλυσή τους, καθώς και ο υπολογισμός του επιτυγχανόμενου οικονομικού αποτελέσματος είναι αντικείμενα της γεωργικής λογιστικής.
Προσδιοριστικοί παράγοντες για τη διαμόρφωση των τιμών των γεωργικών προϊόντων είναι η ζήτησή τους, η προσφορά τους, το κό- στος παραγωγής τους, η δομή της αγοράς, η φύση των προϊόντων (ευπάθεια, φθαρτότητα, κ.λπ.) και η οικονομική πολιτική της χώρας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Αναφέρατε, συνοπτικά, τι γνωρίζετε για τους συντελεστές πα- ραγωγής και πώς συνδέονται με το κόστος παραγωγής. Πώς το κόστος παραγωγής επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα των προϊόντων;
- 2. Τι είναι μάνατζμεντ μιας επιχείρησης και ποιες είναι οι λειτουρ- γίες του; Πώς σχετίζεται η ποιότητα με το μάνατζμεντ της επι- χείρησης;
- 3. Ποιες είναι οι μέθοδοι γεωργικής λογιστικής; Ποια θεωρείται περισσότερο ολοκληρωμένη και γιατί.
- 4. Τι είναι προσφορά και τι ζήτηση γεωργικών προϊόντων; Πώς με- ταβάλλονται οι ποσότητες προσφοράς και πώς οι ποσότητες ζήτησης, σε μεταβολή των προσφερόμενων και των ζητούμενων τιμών αντίστοιχα;
- 5. Με τι ισούται αλγεβρικά η ποσότητα προσφοράς ενός γεωργι- κού προϊόντος;
- 6. Ποιοι είναι οι βραχυχρόνιοι και μακροχρόνιοι παράγοντες που επηρεάζουν την προσφορά των γεωργικών προϊόντων;
4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΤΑ ΦΥΤΑ & Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥΣ

▶ 4.1 Γενικά
Ο άνθρωπος από πολύ νωρίς βρέθηκε στην ανάγκη να στραφεί προς την καλλιέργεια της γης, προκειμένου να εξασφαλίσει τη διατροφή του αλλά και πρώτες ύλες για ικανοποίηση στοιχειωδών αναγκών τoυ. Η μέσω της γεωργίας επίτευξη των παραπάνω αναγκαίων, όσο και βασικών για την επιβίωσή του στόχων, του έδωσε τη δυνατότητα να στρέψει τα ενδια- φέροντα και τις ανησυχίες του και προς άλλες κατευθύνσεις που οδήγη- σαν τελικά στη δημιουργία επιστημών, τεχνών και γενικά ενός θαυμάσιου πολιτισμού.

Σήμερα αποτελεί αναμφισβήτητο γεγονός ότι δε θα μπορούσαμε να φανταστούμε τη ζωή πάνω στη γη χωρίς τα φυτά. Γιατί απλούστατα τα φυτά αποτελούν τους μοναδικούς οργανισμούς που παρουσιάζουν τροφι- κή αυτονομία, δηλαδή έχουν τη δυνατότητα να παίρνουν απλά συστατικά με τη ρίζα και τα φύλλα και με τη βοήθεια της ηλιακής ενέργειας να συν- θέτουν οργανικές ενώσεις, απαραίτητες για την ανάπτυξή τους.
Τα ζώα, όσο και ο άνθρωπος, στην πραγματικότητα παρασιτούν* σε
βάρος του φυτικού βασιλείου. Τα φυτοφάγα ζώα παίρνουν τα απαραίτητα για την επιβίωσή τους στοιχεία, όπως άλλωστε και την απαραίτητη ενέρ- γεια, έτοιμα, τρεφόμενα αποκλειστικά με φυτικούς οργανισμούς, ενώ τα ζώα, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, καλύπτουν αυτές τις ανά- γκες τρεφόμενα τόσο με φυτά, όσο και με ζώα.

Η τροφική αλυσίδα και κατά συνέπεια η ζωή ξεκινούν από τα φυτά.

▶ 4.2 Μορφολογία
Οι φυτικοί οργανισμοί αποτελούνται από ιστούς, σύνολο δηλαδή κυτ- τάρων με την ίδια λειτουργική και μορφολογική διαφοροποίηση. Αυτοί με τη σειρά τους διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
- α) Μεριστωματικοί ιστοί: Σχετίζονται με την ανάπτυξη. Αποτελούνται από μη ώριμα κύτταρα που χαρακτηρίζονται από έντονο ρυθμό κυττα- ρικών διαιρέσεων. Βρίσκονται στα αναπτυσσόμενα άκρα των ριζών και των στελεχών. Τα μεριστώματα είναι άλλωστε εκείνα που καθορίζουν την
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
κατά μήκος αύξηση του φυτού. Μεριστωματικές περιοχές παρατηρούνται συχνά και στην περιφέρεια των ριζών και των στελεχών που συντελούν στην κατά πλάτος αύξηση των φυτών.
β) Μόνιμοι ιστοί: Αποτελούνται από ώριμα διαφοροποιημένα κύτταρα και διακρίνονται στις ακόλουθες κατηγορίες:

Εικόνα 4-2 Εγκάρσια τομή φύλλου
- Προστατευτικός ιστός (επιδερμίδα, περίδερμα). Ο συγκεκριμένος αυ- τός ιστός σχηματίζει το εξωτερικό προστατευτικό κάλυμμα του φυτού. Στα νεαρά φυτά, όπως και στα ώριμα ποώδη, ο κύριος προστατευτικός ιστός τόσο των ριζών, όσο και των στελεχών, είναι η επιδερμίδα. Επιπλέον η επιδερμίδα αποτελεί τον προστατευτικό ιστό όλων των φύλλων. Στα εναέρια μέρη του φυτού τα επιδερμικά κύτταρα εκλύουν στην εξωτερι- κή τους επιφάνεια μια κηρώδη ουσία που σχηματίζει την εφυμενίδα. Ο συνδυασμός εφυμενίδας και παχέων εξωτερικών κυτταρικών τοιχωμάτων προσφέρουν στο φυτό μια εξαιρετική προστασία από τις απώλειες νερού, τις μηχανικές βλάβες αλλά και τις προσβολές από παρασιτικούς μύκητες.

Καθώς τα στελέχη και οι ρίζες των φυτών αυξάνουν διαμετρικά, η επι- δερμίδα αντικαθίσταται από ένα άλλο προστατευτικό ιστό, το περίδερμα. Ο συγκεκριμένος αυτός ιστός αποτελεί το γνωστό σε όλους μας φλοιό που χαρακτηρίζει τα ώριμα δέντρα. Τα κύτταρά του είναι νεκρά, ενώ τα τοιχώματά τους εμποτίζονται με εξειδικευμένες ουσίες που προστατεύουν τους εσωτερικούς ιστούς.
- - Θεμελιώδης ιστός (παρέγχυμα, κολέγχυμα, σκληρέγχυμα). Τα παρεγ- χυματικά κύτταρα απαντώνται στα στελέχη, τις ρίζες ή τα φύλλα. Πρό- κειται περί κυττάρων που δεν έχουν χάσει την ικανότητα διαίρεσης, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των χλωροπλαστών εντοπίζεται σ' αυτή την κατηγορία ιστού. Εξαιτίας αυτής της συσσώρευσης είναι προφανές ότι η ζωτικής σημασίας λειτουργία της φωτοσύνθεσης επιτελείται κυρίως σ' αυτά τα κύτταρα. Το κολλέγχυμα διατηρείται ζωντανό καθ' όλη τη διάρ- κεια της λειτουργικής του ύπαρξης. Αποτελεί σημαντικό στηρικτικό ιστό των νεαρών φυτών, των φύλλων και τέλος των στελεχών των μη ξυλωδών ώριμων φυτών.

Το σκληρέγχυμα είναι επίσης απλός ιστός που παρέχει στήριξη. Είναι όμως σαφώς πιο εξειδικευμένος σε σχέση με το κολέγχυμα. Στην λει- τουργική τους ωριμότητα τα περισσότερα σκληρεγχυματικά κύτταρα εί- ναι νεκρά, ενώ τα ανομοιόμορφα παχυσμένα δευτερογενή τους τοιχώμα- τα περιέχουν χαρακτηριστικές ουσίες που προσδίδουν δύναμη, όσο και αντοχή, στο φυτό. Συχνά τα κυτταρικά τοιχώματα είναι τόσο παχιά που το εσωτερικό του κυττάρου εξαφανίζεται σχεδόν τελείως.
- - Αγωγός ιστός (ξύλωμα, φλοίωμα). Το ξύλωμα χρησιμεύει για τη μετα- φορά νερού και διαλυμένων ανόργανων ουσιών από το έδαφος προς τα υπέργεια μέρη του φυτού. Σχηματίζει ένα συνεχές σύστημα που ξεκινά

Εικόνα 4-3 Αγωγός ιστός
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
από τις ρίζες και μέσω του στελέχους καταλήγει στα φύλλα και τα άλλα ακραία φυτικά μέρη. Στο φλοίωμα τα υλικά μετακινούνται και προς τα πάνω και προς τα κάτω. Μέσω του αγωγού αυτού ιστού μεταφέρονται κυ- ρίως οργανικές ουσίες, όπως υδατάνθρακες και αμινοξέα. Οι ενώσεις που συντίθενται στα φύλλα μεταφέρονται μέσα από το φλοίωμα στο στέλεχος και τις ρίζες για αποθήκευση ή στα αναπτυσσόμενα μέρη του φυτού για άμεση χρήση.

▶ 4.3 Τα φυτικά όργανα

4.3.1 Η ρίζα
Η ρίζα είναι το μέρος του φυτού που αναπτύσσεται μέσα στο έδαφος και εξυπηρετεί δύο βασικές του ανάγκες:
- - στήριξη και
- - απορρόφηση νερού και ανόργανων θρεπτικών συστατικών.
Σε ορισμένα φυτικά είδη χρησιμεύει και ως αποθηκευτικό όργανο θρε- πτικών ουσιών. Για παράδειγμα τα καρότα, τα γογγύλια και τα ζαχαρό-
Εικόνα 4-4
Φυτά τεύτλου και πατάτας. Παρατηρούνται τα υπόγεια αποθηκευτικά όργανα που στην πραγματικότητα είναι τροποποιημένοι βλαστοί
Εικόνα 4-5 Τύποι ριζικού συστήματος: α. θυσσανωτός β. πασσαλώδης
τευτλα διαθέτουν εξειδικευμένες ρίζες στις οποίες αποθηκεύονται μεγά- λες ποσότητες αμύλου ή ζάχαρης* . Χαρακτηριστικό γνώρισμα της ρίζας σχετικά με το βλαστό είναι ότι στερείται φύλλων και ανθέων.

Διακρίνουμε βασικά δύο τύπους ριζικού συστήματος:
- - Θυσσανωτός τύπος: Αποτελείται από ρίζες πολλές και λεπτές λίγο- πολύ ίδιες (μονοκότυλα φυτά, π.χ. σιτηρά). Το βάθος τους κυμαίνεται από μερικά εκατοστά έως 1,50m ανάλογα με το έδαφος και τις εδαφικές συν- θήκες. Οι θυσσανωτές ρίζες συγκρατούν το έδαφος και το προστατεύουν από τη διάβρωση. Πέραν αυτού έχουν τη δυνατότητα, σε αντίθεση με την επόμενη κατηγορία, να αξιοποιούν καλύτερα και γρηγορότερα τη λίπανση που εφαρμόζουμε.
- - Πασσαλώδης τύπος: Σ' αυτή την περίπτωση υπάρχει μία κυρίαρχη ρίζα από την οποία διακλαδίζονται μικρότερες και λεπτότερες δευτερογενείς (δικότυλα φυτά, π.χ. βαμβάκι, καπνός, ζαχαρότευτλα). Οι πασσαλώδεις ρί-

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
ζες εισχωρούν βαθύτερα στο έδαφος από ό,τι οι θυσσανωτές δίνοντας στο φυτό το πλεονέκτημα αναζήτησης και άντλησης νερού και θρεπτικών στοιχείων από βαθύτερα στρώματα εδάφους. Έτσι εξηγείται η σχετική ανθεκτικότητα αυτής της κατηγορίας φυτών στην ξηρασία.
Στο άκρο των ριζών παρατηρείται ένα λεπτό περίβλημα που ονομάζε- ται «καλύπτρα». Σκοπός της είναι να παρέχει προστασία στις ρίζες από πιθανούς τραυματισμούς κατά την εισχώρησή τους στο έδαφος. Ακολου- θώντας την πορεία από κάτω προς τα πάνω, μετά την καλύπτρα, υπάρχει ένα γυμνό τμήμα ρίζας με έντονες κυτταρικές διαιρέσεις που συμβάλλουν στην ανάπτυξη και επιμήκυνσή της. Αμέσως μετά ακολουθεί η τριχοφόρος στοιβάδα, μια μικρή ζώνη δηλαδή στην οποία σχηματίζονται λεπτά και μα- κριά κύτταρα, τα ριζικά ή απορροφητικά τριχίδια, που έχουν την ικανότητα να εισχωρούν εύκολα στα κενά μεταξύ των κοκκίων του εδάφους και να απορροφούν νερό και θρεπτικά στοιχεία. Τα ριζικά τριχίδια είναι πάντα νέα, γιατί στο μέτρο που αυξάνεται η ρίζα τα παλαιά καταστρέφονται και αντικαθίστανται συνεχώς από άλλα.

Οι ρίζες, εκτός από τη λειτουργία της απορρόφησης του νερού και των θρεπτικών στοιχείων, αναπνέουν οξυγόνο και αποβάλλουν διοξείδιο του άνθρακα.

Ανατομία της ρίζας
Σε εγκάρσια τομή η ρίζα αποτελείται από διάφορες στρώσεις ιστών.
Εικόνα 4-6 Εγκάρσια τομή ρίζας δικότυλου φυτού
Σε ένα δικότυλο* φυτό μπορούμε να διακρίνουμε:
-  Στην εξωτερική επιφάνεια μια σειρά κυττάρων που αποτελούν την επιδερμίδα. Κάθε κύτταρο επιδερμίδας στην τριχοφόρο στοιβάδα μεγαλώνει εξαιρετικά δίνοντας τα ριζικά ή απορροφητικά τριχίδια.
-  Αμέσως μετά την επιδερμίδα βρίσκεται ο φλοιός, τα κύτταρα του οποίου είναι άχρωμα και πολύ συχνά περιέχουν άμυλο. Ο ιστός αυτός που έχει εξαιρετική σημασία στις νέες ρίζες συχνά μειώνεται κατά πολύ ή και εξαφανίζεται εντελώς στις παλαιές ρίζες, όπου φλοιός και επιδερμίδα αντικαθίστανται από το περίδερμα.
-  Εσωτερικά του φλοιού βρίσκεται η μονόστρωμη ενδοδερμίδα, που είναι αδιαπέρατη από το νερό. Αυτή αποτελεί το εσωτερικό όριο του φλοιού και περικλείει τον κεντρικό κύλινδρο.
-  Ο κεντρικός κύλινδρος αποτελείται από δύο αγωγούς ιστούς, το ξύ- λωμα και το φλοίωμα. Το ξύλωμα μεταφέρει νερό και διαλυμένες ανόργανες ουσίες από το έδαφος στο υπέργειο μέρος, ενώ το φλοί- ωμα αποβλέπει στη μεταφορά οργανικών υλών. Το φλοίωμα και το ξύλωμα εναλλάσσονται στον κεντρικό κύλινδρο.

Στα μονοκότυλα φυτά στο κεντρικό μέρος της στήλης παρατηρείται μια περιοχή παρεγχυματώδους ιστού που λέγεται εντεριώνη. Σ' αυτή την
Εικόνα 4-7 Εγκάρσια τομή ρίζας δικότυλου και μονοκότυλου φυτού
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
κατηγορία φυτών το ξύλωμα δεν έχει το σχήμα του σταυρού, όπως συμ- βαίνει στα δικοτυλήδονα φυτά. Και σ' αυτές τις ρίζες όμως οι δεσμίδες του φλοιώματος και του ξυλώματος εναλλάσσονται.
Εικόνα 4-8 Μορφολογία του βλαστού

4.3.2 Ο βλαστός
Βλαστός είναι το τμήμα του φυτού που φέρει φύλλα, άνθη, καρπούς και αναπτύσσεται σε αντίθετη προς τη ρίζα κατεύθυνση. Στα περισσότερα φυτά είναι υπέργειος, απλός ή διακλαδισμένος, έρπων ή αναρριχώμενος. Το σημείο διαχωρισμού του από τη ρίζα λέγεται λαιμός. Υπάρχουν και υπόγειοι βλαστοί, πλούσιοι σε αποθησαυριστικές ουσίες, με μορφή κονδύ- λου, βολβού ή ριζώματος (π.χ. πατάτα, ζαχαρότευτλα, κρεμμύδια κ.ά.).
Ο βλαστός μεταφέρει στα φύλλα, με τα αγγεία που τον διατρέχουν, το νερό και τα θρεπτικά στοιχεία του εδάφους (ακατέργαστος χυμός), ενώ προς τη ρίζα και τα άλλα μέρη του φυτού τον κατεργασμένο στα φύλλα χυμό για διατροφή ή αποθήκευση.

Στα σημεία από όπου εκφύονται τα φύλλα και ονομάζονται γόνατα, βρί- σκονται οι οφθαλμοί, που διακρίνονται σε ξυλοφόρους και ανθοφόρους. Οι πρώτοι δίνουν βλάστηση και οι δεύτεροι άνθη. Ο οφθαλμός που βρίσκεται στην άκρη του βλαστού λέγεται επάκριος. Σε πολλά φυτά υπάρχουν και κοιμώμενοι οφθαλμοί που βλαστάνουν μόνο όταν βρουν ευνοϊκές συνθή- κες, πολλές φορές μετά από πολλά χρόνια.
Εικόνα 4-9 Διάφορα είδη βλαστών: 1. ξυλώδης (κορμός) 2. κάλαμος 3. κληματώδης 4. βολβός
Η ανάπτυξη του βλαστού γίνεται με το σχηματισμό νέων κυττάρων στο μεριστωματικό ιστό που βρίσκεται στην κορυφή του. Από τον ίδιο ιστό σχηματίζονται τα φύλλα καθώς και τα αναπαραγωγικά όργανα του φυτού, δηλαδή τα άνθη. Ανάλογα με τη σύσταση διακρίνουμε βλαστούς ξυλώδεις, ποώδεις, καλάμους (κοίλους βλαστούς) και κληματώδεις (ξυλώδεις βλα- στούς που περιελίσσονται).

Τα κύτταρα του βλαστού αναπτύσσουν παχιά τοιχώματα που τον βο- ηθούν να στηρίζεται όρθιος. Η σταθερότητα αυτή οφείλεται επίσης στην περιεκτικότητά του σε νερό. Όταν όλα τα κύτταρα περιέχουν όσο νερό μπορούν να συγκρατήσουν λέμε ότι το φυτό είναι σε κατάσταση σπαργής. Αντίθετα όταν το φυτό στερείται μιας ποσότητας νερού, τα φύλλα και ο βλαστός δεν μπορούν να κρατηθούν στην κατάλληλη θέση και το φυτό
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

μαραίνεται.
Η μορφή του φυτού καθορίζεται κυρίως από το βλαστό του. Ο κύριος βλαστός σε πολλά φυτά ονομάζεται κορμός. Έτσι τα φυτά ανάλογα με τη μορφή διακρίνονται σε:
-  δέντρα, όταν έχουν κορμό ο οποίος διακλαδίζεται σε ορισμένο ύψος πάνω από το έδαφος,
-  θάμνους, όταν δεν έχουν κορμό και η διακλάδωση αρχίζει από το έδαφος και
-  πόες, όταν έχουν βλαστό μη ξυλώδη - τρυφερό. Οι πόες μπορεί να είναι μονοετείς (φασολιά), διετείς (λάχανο) και πολυετείς (μηδική).
Εικόνα 4-10
Ανατομικές διαφορές μεταξύ ενός μονοκότυλου (α) και ενός δικότυλου φυτού (β)

Ανατομία του βλαστού
Σε εγκάρσια τομή ο βλαστός ενός ποώδους δικότυλου φυτού παρουσιά- ζει τις παρακάτω στρώσεις κυττάρων, από έξω προς τα μέσα:
-  την επιδερμίδα, που αποτελείται συνήθως από μία στρώση κυττάρων με πάχος που διαφέρει στα διάφορα είδη,
-  το φλοιό που βρίσκεται κάτω από την επιδερμίδα,
- τον κεντρικό κύλινδρο, που αποτελείται από τους αγωγούς ιστούς, δηλαδή το ξύλωμα και το φλοίωμα. Ανάμεσά τους παρατηρείται μια
ζώνη από μεριστωματικά κύτταρα, το κάμβιο (1) και
-  την εντεριώνη (2) , που βρίσκεται στο κέντρο του βλαστού

Εικόνα 4-11 Μορφολογία φύλλων (α) δικότυλου φυτού (β) μονοκότυλου φυτού
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

4.3.3 Τα φύλλα
Είναι το σπουδαιότερο μέρος του φυτού. Φύονται πάντα στο βλαστό και χαρακτηρίζονται από ορισμένη συμμετρία, περιορισμένη ανάπτυξη και μορφή καθώς και ειδική διάταξη πάνω στο βλαστό. Το φυτό που έχει φύλ- λα όλες τις εποχές του έτους λέγεται αειθαλές, ενώ εκείνο που τα φύλλα του πέφτουν το φθινόπωρο και το χειμώνα λέγεται φυλλοβόλο.
- Σ' ένα φύλλο διακρίνουμε τρία μέρη:
- - Το έλασμα. Αποτελεί το πλατύ μέρος του φύλλου και συνήθως είναι φαρδύ με χαρακτηριστικό σύστημα νευρώσεων. Σε πολλά φυτά μπορεί να γίνει βελανοειδές (πεύκο), κυλινδρικό κ.λπ. Τα νεύρα του φύλλου είναι συνέχεια των αγγείων και των ηθμοσωλήνων του βλαστού, ενώ ταυτό- χρονα θεωρούνται και στερεωτικοί ιστοί. Επειδή το φύλλο είναι επίπεδο, παρουσιάζει στο φως μια επιφάνεια που είναι πολύ μεγάλη σε σχέση με τον όγκο του.
- - Το μίσχο. Είναι ένας επιμήκης άξονας που συνδέει το έλασμα με το βλαστό (έμμισχα φύλλα). Υπάρχουν βέβαια και φύλλα που στερούνται μί- σχου και επομένως προσκολλώνται απευθείας με το έλασμά τους στο βλαστό (άμισχα φύλλα).
- - Τον κολεό. Είναι το κάτω μέρος του μίσχου που έρχεται σε επαφή με το βλαστό. Μερικές φορές ο κολεός είναι αναπτυγμένος και μοιάζει με

Εικόνα 4-12 Εγκάρσια τομή φύλλου
θήκη που περιβάλλει γύρω - γύρω το βλαστό. (Τα μονοκότυλα φυτά π.χ. στάρι δεν έχουν μίσχο αλλά κολεό) (βλέπε και εικόνα 4-39).

Ανατομία φύλλου

Σε κάθετη τομή του φύλλου θα παρατηρήσουμε:
-  Εξωτερικά στην πάνω και κάτω επιφάνειά του την επιδερμίδα, η οποία έχει ως σκοπό την προστασία των εσωτερικών ιστών του φύλλου από υπερβολική απώλεια νερού, εισβολή από μύκητες, καθώς και από μη- χανικούς τραυματισμούς. Τα επιδερμικά κύτταρα στην άνω επιφάνεια καλύπτονται από μια κηρώδη επικάλυψη, την εφυμενίδα.
-  Το μεσόφυλλο αποτελεί το φυλλικό τμήμα που βρίσκεται ανάμεσα στις δύο επιδερμίδες (άνω και κάτω). Αυτό συνίσταται από παρεγχυ- ματικά κύτταρα και διαιρείται σε δύο ευδιάκριτα μέρη:
- ι. Το ανώτερο δρυφρακτοειδές ή πασσαλώδες παρέγχυμα: Αποτελεί- ται από ένα ή περισσότερα στρώματα μεγάλων κυλινδρικών κυττάρων κάθετων προς την επιφάνεια του φύλλου, τα οποία περιέχουν αρκετούς χλωροπλάστες*
- ιι. Το κατώτερο σπογγώδες παρέγχυμα: Αποτελείται από κύτταρα ακανόνιστου σχήματος, χαμηλά τοποθετημένα και με μεγάλους κενούς χώρους μεταξύ τους, γεμάτους αέρα. Στα κύτταρα θα συναντήσουμε επί- σης μεγάλο αριθμό χλωροπλαστών.

Οι χώροι του αέρα στο σπογγώδες παρέγχυμα επικοινωνούν με τον εξωτερικά του φύλλου ατμοσφαιρικό αέρα μέσω χαρακτηριστικών ανοιγ- μάτων στο στρώμα της κάτω επιδερμίδας που ονομάζονται «στομάτια». Οξυγόνο για την αναπνοή και διοξείδιο του άνθρακα για την φωτοσύνθεση περνούν στο εσωτερικό του φύλλου μέσω των στοματίων, ενώ τα ίδια αέ- ρια, καθώς και υδρατμοί, επιστρέφουν ξανά πίσω στον ατμοσφαιρικό αέρα. Ο αριθμός των στοματίων στην πάνω επιφάνεια των φύλλων είναι πολύ μικρότερος από τον αριθμό της κάτω επιφάνειας, σε ορισμένα μάλιστα είδη φυτών ελλείπουν παντελώς.

Εικόνα 4-13 Λειτουργία φωτοσύνθεσης

Λειτουργίες του φύλλου
Τα φύλλα επιτελούν τρεις λειτουργίες: φωτοσύνθεση - αναπνοή - δια- πνοή.

I. Φωτοσύνθεση
Η ενέργεια που διατηρεί όλους σχεδόν τους ζωντανούς οργανισμούς στη ζωή προέρχεται από τον ήλιο, ενέργεια που μετασχηματίζεται μέσα στα φυτά σε αντίστοιχη χημική μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης, με αποτέλεσμα να είναι προσιτή και στους υπόλοιπους ζωικούς οργανι- σμούς.
Κατά τη φωτοσύνθεση που γίνεται πάντοτε την ημέρα (φως), τα στο- μάτια του βλαστού και της κάτω επιφάνειας των φύλλων ανοίγουν και μπαίνει αέρας. Ο αέρας είναι γνωστό ότι περιέχει διοξείδιο του άνθρακα (CO$\_{2}$). Παράλληλα το φυτό προσλαμβάνει από το έδαφος με τη βοήθεια των ριζών του νερό (Η$\_{2}$O) και τα διαλυμένα σ' αυτό θρεπτικά στοιχεία, που μεταφέρονται στα φύλλα. Το φως του ήλιου (ηλιακή ενέργεια) διαπερνά τα φύλλα και η χλωροφύλλη συγκρατεί ένα μέρος από την ηλιακή ακτινο- βολία. Από δω και πέρα πραγματοποιείται μια σειρά χημικών αντιδράσεων. Με τη βοήθεια της χλωροφύλλης η ηλιακή ενέργεια διασπά το νερό στα συστατικά του, δηλαδή σε υδρογόνο και οξυγόνο (φωτόλυση) (το οξυγό-
νο, το οποίο απομένει από τη διάσπαση αυτή, εκπνέεται στον αέρα). Το υδρογόνο και το CO$\_{2}$ ενώνονται και σχηματίζονται οι πρώτες οργανικές ενώσεις, οι υδατάνθρακες (σάκχαρο, άμυλο), από τις οποίες σχηματίζονται κατόπιν άλλες, όπως λίπη και λευκώματα. Τα προϊόντα της φωτοσύνθεσης ή αφομοίωσης μεταφέρονται κατόπιν στα άλλα μέρη του φυτού όπου και χρησιμοποιούνται ή αποθηκεύονται.

Η διαδικασία της φωτοσύνθεσης θα μπορούσε να παρασταθεί σχημα- τικά και εντελώς απλοποιημένα όπως παρακάτω:
6CO$\_{2}$ + 12H$\_{2}$O Ηλιακή ενέργεια χλωροφύλλη C$\_{6}$H$\_{12}$O$\_{6}$ + 6O$\_{2}$ + 6H$\_{2}$O
Συνοψίζοντας θα λέγαμε ότι η ζωή στον πλανήτη μας, εδώ και δισε- κατομμύρια χρόνια, στηρίζεται στην ενέργεια του ήλιου. Η φωτοσύνθεση μπορεί να θεωρηθεί ως μια διαδικασία με την οποία η φωτεινή ενέργεια παραλαμβάνεται από τα φυτά και αποθηκεύεται με τη μορφή ενώσεων του άνθρακα. Αυτές οι ενώσεις στη συνέχεια είναι διαθέσιμες ως πηγές ενέργειας, τόσο στα ίδια τα φυτά, όσο και στους άλλους οργανισμούς που δεν είναι ικανοί να χρησιμοποιούν το φωτισμό για να συνθέσουν τις ουσίες που έχουν ανάγκη, είναι όμως ικανοί να χρησιμοποιούν τις ενώσεις των φυτών για τροφή.

II. Αναπνοή
Κατά την αναπνοή, που επίσης πραγματοποιείται στα φύλλα, το φυτό παραλαμβάνει οξυγόνο και εκπνέει διοξείδιο του άνθρακα. Θα λέγαμε ότι αποτελεί την αντίθετη διεργασία από τη φωτοσύνθεση και έχει σκοπό να δώσει στο φυτό την ενέργεια που χρειάζεται για να εκτελέσει όλες τις ζωτικές λειτουργίες του.
Πιο συγκεκριμένα, το οξυγόνο προκαλεί την οξείδωση (καύση) των ορ- γανικών ουσιών και ιδιαίτερα των υδατανθράκων που σχηματίσθηκαν με τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης, απελευθερώνοντας ενέργεια. Με την ενέργεια που παράγεται το φυτικό κύτταρο μπορεί: α) να πραγματοποιεί χημικές αντιδράσεις και να συνθέτει ουσίες πλούσιες σε ενέργεια όπως είναι τα λίπη, οι υδατάνθρακες κ.ά., β) να παίρνει εκλεκτικά από το έδαφος με τις ρίζες τα ανόργανα άλατα, και γ) να τα μετακινεί στα διάφορα μέρη του φυτού και ακόμη να εκτελεί λειτουργίες όπως αυτή της βλάστησης.

Η αναπνοή, σε αντίθεση με την φωτοσύνθεση πραγματοποιείται ημέρα
και νύχτα, όχι μόνο στα φύλλα αλλά και στις ρίζες, τους βλαστούς, τα άνθη, τους καρπούς κ.λπ.
Αξίζει να αναφερθεί ότι η οργανική ουσία που παράγεται κατά τη φω- τοσύνθεση είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που οξειδώνεται κατά την αναπνοή, και κατ' αυτό τον τρόπο υπάρχει περίσσεια οργανικής ουσίας για αύξηση του φυτού.
Η αντίδραση της αναπνοής πολύ απλοποιημένα μπορεί να παρασταθεί ως εξής:

C$\_{6}$H$\_{12}$O$\_{6}$ + 6O$\_{2}$ 1 6CO$\_{2}$ + 6H$\_{2}$O + Ενέργεια

III. Διαπνοή
Το νερό είναι το κύριο συστατικό των φυτών και απαιτείται σε πολύ μεγάλες ποσότητες. Είναι το μέσο με το οποίο μεταφέρονται μέσα από τα αγγεία οι διάφορες ουσίες του εδάφους, αφού προηγουμένως το συ- γκεκριμένο διάλυμα έχει απορροφηθεί με τη βοήθεια του ριζικού συστή- ματος. Παράλληλα και οι θρεπτικές ουσίες που σχηματίζονται στα φύλλα μέσω της φωτοσύνθεσης διαλύονται και αυτές στο νερό, σχηματίζοντας το χυμό που μεταφέρεται με το φλοίωμα σε όλα τα μέρη του φυτού.
Ο μεγαλύτερος όγκος του νερού που απορροφάται από τις ρίζες δε διατηρείται στο φυτό, αλλά εξατμίζεται στον αέρα από τα φύλλα και τα άλλα τμήματα του φυτού που είναι πάνω από το έδαφος. Η απώλεια αυτή με τη μορφή του υδρατμού είναι γνωστή σαν διαπνοή. Όταν η φυσιολογική αυτή λειτουργία είναι έντονη, αυξάνεται η ποσότητα του νερού που μετα- φέρεται από τις ρίζες και μαζί με αυτό και η ποσότητα των αλάτων από το έδαφος προς το φυτό. Η εξάτμιση του νερού εξάλλου από τους πόρους των φύλλων, συντελεί στην πτώση της θερμοκρασίας τους. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγεται ο θερμικός θάνατος των φυτών.

Όταν δεν υπάρχει αρκετό νερό στο έδαφος και η θερμοκρασία του πε- ριβάλλοντος είναι υψηλή, το φυτό αναγκάζεται να κλείσει τα στομάτια ή και να περιορίσει τη φυλλική επιφάνεια με τη συστροφή των φύλλων. Εάν παρόλα αυτά η εξάτμιση συνεχίζεται, χάνεται η σπαργή των κυττάρων και τα φύλλα μαραίνονται, στην αρχή προσωρινά και κατόπιν μόνιμα. Το φως είναι ένας σπουδαίος παράγοντας που ελέγχει τη διαπνοή, γιατί γενικά τα στομάτια κλείνουν στο σκοτάδι και η απώλεια του νερού περιορίζεται σημαντικά τη νύκτα.

Η κίνηση του αέρα μειώνει τη σχετική υγρασία γύρω από το φύλλο γιατί παρασύρει τους υδρατμούς και αυξάνει έτσι τη διαπνοή. Αυτός είναι ο λόγος που πρέπει να αποφεύγεται η τοποθέτηση ευαίσθητων φυτών σε ρεύματα.

Θρέψη των φυτών
Η τροφή είναι προϋπόθεση για κάθε μορφή ζωής. Από αυτήν ο ζωντα- νός οργανισμός αντλεί τα υλικά και την ενέργεια που χρειάζεται για να αναπτυχθεί, να συντηρηθεί στη ζωή και να ολοκληρώσει το βιολογικό του κύκλο. Επομένως και τα φυτά, ως ζωντανοί οργανισμοί, έχουν ανάγκη τρο- φής. Σε καμιά όμως περίπτωση δεν παίρνουν τις απαραίτητες θρεπτικές ουσίες από τροφές παρόμοιες με εκείνες των ζώων ή του ανθρώπου. Τα φυτά είναι σε θέση να συνθέτουν τα ίδια απευθείας, τις θρεπτικές ουσίες που χρειάζονται, προκειμένου να καλύψουν τις ενεργειακές τους ανάγκες. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούν απλά ανόργανα στοιχεία από το πε- ριβάλλον που ζουν, που δεν περιέχουν διαθέσιμη χημική ενέργεια. Είναι δηλαδή αυτότροφοι οργανισμοί. Αντίθετα, τα ζώα και ο άνθρωπος για να ζήσουν έχουν ανάγκη από έτοιμες οργανικές ενώσεις που συνθέτουν οι αυτότροφοι οργανισμοί και έτσι άμεσα ή έμμεσα εξαρτώνται από αυτούς για την τροφή τους. Γι' αυτό και καλούνται ετερότροφοι οργανισμοί.

Τα προϊόντα της φωτοσύνθεσης περιέχουν C, Η και Ο και είναι προ- φανές ότι τα στοιχεία αυτά αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του φυτού. Αλλά τα φυτά δεν μπορούν να ζήσουν μόνο με τα τρία αυτά στοιχεία. Έχουν ανάγκη και από πολλά άλλα για τη σύνθεση των πολυάριθμων οργανικών ενώσεων που παίρνουν μέρος στη δόμηση του φυτού και τον κυτταρικό μεταβολισμό. Τα στοιχεία αυτά αποτελούν συστατικά του εδά- φους και παραλαμβάνονται από τις ρίζες των φυτών.
Έτσι με τη δραστηριότητα των φυτών, ένας σχετικά μεγάλος αριθμός χημικών στοιχείων που παραλαμβάνονται από τον αέρα, το νερό και το έδαφος, χρησιμοποιούνται στις πολύπλοκες χημικές αντιδράσεις του κυτ- ταρικού μεταβολισμού, χημικές αντιδράσεις που εξασφαλίζουν την αύξη- ση, την αναπαραγωγή και τη διατήρησή τους στη ζωή. Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν άμεσα φυτική τροφή αλλά τις πρώτες ύλες για τη σύνθεσή της από τα ίδια τα φυτά.

Η απορρόφηση του νερού από τα κύτταρα των ριζών πραγματοποιείται όταν η πυκνότητα των διαλυμένων ουσιών μέσα σ' αυτά είναι συνήθως με- γαλύτερη από την πυκνότητα στο εδαφικό νερό που βρίσκεται γύρω από τις ρίζες. Έτσι το νερό μετακινείται από την περιοχή της μικρότερης προς
την περιοχή της μεγαλύτερης πυκνότητας. Η κίνηση αυτή είναι γνωστή σαν όσμωση και γίνεται μέσα από τις μεμβράνες του κυττάρου και του κυτταροπλάσματος. Το νερό επίσης μπαίνει στα κύτταρα των ριζών και λόγω της ελαττωμένης πίεσης που δημιουργείται μέσα στο φυτό με την εξάτμιση από το φύλλωμα, κατά τη λειτουργία της διαπνοής.

Η μεγαλύτερη ποσότητα από τις ανόργανες ενώσεις απορροφάται από εκείνη τη ζώνη των ριζών που παρατηρείται δραστήριος μερισμός των κυττάρων και η λειτουργία της αναπνοής είναι έντονη. Η ενέργεια που παράγεται από την αναπνοή σ' αυτή τη ζώνη χρησιμοποιείται για την απορρόφηση των ανόργανων ενώσεων αλλά και για την εκλεκτική απορρόφηση των στοιχείων που έχει περισσότερο ανάγκη το φυτό (ενερ- γός απορρόφηση). Στην περίπτωση της αναπνοής των ριζών, το οξυγόνο μπαίνει μέσα στη ρίζα ως αέριο διαλυμένο στο εδαφικό νερό ή από τον εδαφικό αέρα. Η χημική αντίδραση του οξυγόνου με τους υδατάνθρακες που βρίσκονται στα κύτταρα των ριζών, αντίστοιχη με τη λειτουργία της αναπνοής στα φύλλα, παράγει την ενέργεια που χρειάζεται για την πα- ραπάνω λειτουργία. Γι' αυτό η έλλειψη οξυγόνου στη ζώνη των ριζών έχει πάντοτε δυσάρεστα αποτελέσματα στη γενική κατάσταση και ειδικότερα στη θρέψη του φυτού.

Απορρόφηση θρεπτικών στοιχείων μπορεί όμως να πραγματοποιηθεί και μέσω του «μηχανισμού ανταλλαγής ιόντων» που αφορά μετακίνηση ουσιών από αραιότερο σε πυκνότερο διάλυμα. Το αποτέλεσμα αυτό ισο- δυναμεί με ανηφορική ροή υγρού, φαινόμενο που δεν μπορεί να πραγμα- τοποιηθεί απλά και μόνο με κατανάλωση ενέργειας προερχόμενης από τη λειτουργία της αναπνοής στις ρίζες. Στην προκειμένη περίπτωση για να παραλάβει η ρίζα ένα κατιόν π.χ. Ca ++ από τα ορυκτά του εδάφους (άργιλο ή χούμο) πρέπει να ανταποδώσει δύο κατιόντα Η + .

Οι διάφορες ουσίες δε χρησιμοποιούνται από τα φυτά με τη μορφή που προσλαμβάνονται. Πρώτα γίνεται η σύνθεση νέων ουσιών από αυτές που προσλαμβάνονται (αναβολισμός) και μετά γίνεται η διάσπαση των ουσιών που σχηματίστηκαν (καταβολισμός). Το σύνολο των συνθετικών (αναβολισμός) και διασπαστικών (καταβολισμός) αντιδράσεων αποτελεί το μεταβολισμό.

4.3.4 Άνθος
Σε ένα τυπικό άνθος διακρίνεται από το εξωτερικό μέρος προς το κέ- ντρο:
Εικόνα 4-14 Σχηματική παράσταση ενός τέλειου άνθους
-  Ο κάλυκας, που αφορά το εξωτερικό μέρος του άνθους. Αποτελείται από τα σέπαλα συνήθως πράσινου χρώματος, που συνιστούν το ορα- τό μέρος του, όσο είναι ακόμη κλειστό.
-  Η στεφάνη, που βρίσκεται μέσα από τον κάλυκα και προστατεύει τα σπουδαιότερα όργανα του άνθους (στήμονες και ύπερο). Αποτελείται από τα έγχρωμα φυλλάρια που λέγονται πέταλα, ο αριθμός των οποί- ων είναι διάφορος σε κάθε είδος φυτού, όπως διάφορο είναι και το σχήμα, το μέγεθος και ο χρωματισμός της στεφάνης.
-  Οι στήμονες, οι οποίοι βρίσκονται στο εσωτερικό της στεφάνης και είναι τα αρσενικά όργανα του άνθους. Αποτελούνται από δύο τμή- ματα: ένα λεπτό και άγονο που ονομάζεται νήμα και ένα γόνιμο που βρίσκεται στην κορυφή και καλείται ανθήρας. Ο ανθήρας φέρει δύο σάκους που περιέχουν τους κόκκους της γύρης.
-  Ο ύπερος, που βρίσκεται στο κέντρο του άνθους, είναι το θηλυκό όργανο. Αποτελείται από ένα εξογκωμένο τμήμα, την ωοθήκη, που προεκτείνεται προς τα πάνω με το στύλο και καταλήγει σε μια μάλ- λον πεπλατυσμένη περιοχή, το στίγμα.

Τα άνθη μπορεί να είναι: αρσενικά (έχουν μόνο στήμονες), θηλυκά (έχουν μόνο ύπερο) ή ερμαφρόδιτα (έχουν και τα δύο γένη).
Όταν στο ίδιο φυτό υπάρχουν και αρσενικά και θηλυκά άνθη, τότε το φυτό λέγεται μόνοικο, ενώ, αν υπάρχουν μόνο αρσενικά ή μόνο θηλυκά, λέγεται δίοικο.

Γονιμοποίηση
Οι κόκκοι της γύρης είναι φτιαγμένοι έτσι ώστε να είναι εύκολη η με- ταφορά τους, είτε με τον άνεμο, είτε με τα έντομα, είτε με τα πτηνά. Η
Εικόνα 4-15 Γονιμοποίηση
μεταφορά της γύρης από τους ανθήρες στο στίγμα καλείται επικονίαση.
Μέσα στην ωοθήκη υπάρχουν οι σπερματικές βλάστες, οι οποίες μετά τη γονιμοποίηση θα εξελιχθούν σε σπέρματα. Κάθε σπερματική βλάστη συνδέεται με το τοίχωμα της ωοθήκης με ένα μίσχο.
Τα ωοκύτταρα που βρίσκονται μέσα στη σπερματική βλάστη πρέπει να γονιμοποιηθούν από τα γενετικά κύτταρα των γυρεοκόκκων. Όταν η γύρη που επικάθεται στο στίγμα του υπέρου των ανθέων ενός φυτού προέρχε- ται από τους στήμονες των ανθέων του ίδιου φυτού, έχουμε την αυτογονι- μοποίηση. Όταν όμως η γύρη μεταφέρεται από τους στήμονες των ανθέων άλλων φυτών έχουμε σταυρογονιμοποίηση.

Μόλις ολοκληρωθεί η επικονίαση, ο κόκκος της γύρης βρίσκεται στο στίγμα του υπέρου. Αμέσως δημιουργεί προεκβολή που διασχίζει ολό- κληρο το στύλο και φτάνει στο εσωτερικό της ωοθήκης όπου βρίσκεται το ωοκύτταρο. Αυτό ενώνεται με την προεκβολή του κόκκου της γύρης επιτελώντας τη γονιμοποίηση.
Ακολουθεί ο σχηματισμός του σπέρματος (σπόρου), που αποτελείται από το έμβρυο, το θρεπτικό ιστό και το φλοιό, από δε την ωοθήκη θα σχηματισθεί ο καρπός.
Εικόνα 4-16 Στάδια από το σχηματισμό ταξιανθιών μέχρι το σχηματισμό των καρπών

▶ 4.4 Πολλαπλασιασμός
Ο πολλαπλασιασμός των καλλιεργούμενων φυτών αποτελεί μία απα- ραίτητη καλλιεργητική εργασία που αποσκοπεί στην παραγωγή και ανά- πτυξη νέων ατόμων τα οποία θα διατηρούν τους επιθυμητούς χαρακτήρες τους.

Διακρίνουμε τα παρακάτω είδη πολλαπλασιασμού:
Εγγενής: Αποτελεί τον κατ' εξοχήν φ υ σ ι κ ό τρόπο πολλαπλασιασμού των φυτών. Ονομάζεται εγγενής διότι οι σπόροι που χρησιμοποιούνται για την απόκτηση νέων φυτών, προέρχονται από τη γονιμοποίηση και ανάπτυ- ξη του ωαρίου, μέσα στο άνθος, διαδικασία στην οποία παίρνουν μέρος και τα δύο γένη του φυτού.
Οι σπόροι, ως τελικό προϊόν της εγγενούς αναπαραγωγής, δεν μπορούν να διατηρήσουν τα τυπικά χαρακτηριστικά της ποικιλίας από την οποία προέρχονται αλλά εκφυλίζονται, εξαιτίας της ανάμειξης του γενετικού υλικού των δύο ατόμων που συνέπραξαν στη γονιμοποίηση. Αυτός άλ- λωστε είναι και ο λόγος που δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως καλλι- εργητικό υλικό στην δενδροκομία από το οποίο θα προκύψουν νέα φυτά για εγκατάσταση νέων καλλιεργειών. Αντίθετα, τα δενδρύλλια χαρακτη- ρίζονται από καλή προσαρμοστικότητα σε ποικιλία εδαφών, ιδιότητα που τα κάνει επιθυμητά ως υποκείμενα πάνω στα οποία θα εμβολιασθούν οι

Εικόνα 4-17 Πολλαπλασιασμός με μοσχεύματα: α. μόσχευμα βλαστού β. μόσχευμα φύλλου
ποικιλίες με τους επιθυμητούς χαρακτήρες. Παρόλα αυτά τα περισσότερα λαχανικά πολλαπλασιάζονται εγγενώς με σπέρματα τα οποία όμως προ- κύπτουν μετά από κατάλληλη μεθοδολογία σε εξειδικευμένους σποροπα- ραγωγικούς οίκους έτσι ώστε τα νέα φυτά να έχουν όσο το δυνατόν τα επιθυμητά χαρακτηριστικά.
Αγενής: Βασίζεται στην ικανότητα των φυτών να γεννούν από φυτικά τους μέρη νέα άτομα με τις ίδιες ακριβώς ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τα μητρικά φυτά από τα οποία προήλθαν. Καλείται αγενής πολλαπλασια- σμός γιατί οι νέοι οργανισμοί δεν είναι προϊόντα γονιμοποίησης, δηλαδή
δεν προέρχονται από την ένωση των δύο γενών. Γίνεται αντιληπτό ότι με τον τρόπο αυτό είναι δυνατή η διάδοση της ποικιλίας και βρίσκει εφαρμο- γή κατά κύριο λόγο στις δενδρώδεις καλλιέργειες αλλά και σε ορισμένα λαχανοκομικά.

Εικόνα 4-18 Πολλαπλασιασμός με καταβολάδες: α. απλή καταβολάδα β. εναέρια καταβολάδα

Διακρίνουμε τα εξής είδη αγενούς πολλαπλασιασμού:
- α. Με μοσχεύματα. Τα μοσχεύματα είναι μέρη βλαστού, ρίζας ή φύλ- λου που όταν τοποθετηθούν σε κατάλληλο εδαφοκλιματικό περιβάλλον (κατάλληλες συνθήκες θερμοκρασίας, υγρασίας, αερισμού, εδάφους) σχη- ματίζουν ρίζες και βλαστούς δίδοντας πλήρη φυτά, εντελώς όμοια με τα μητρικά.
- β. Με καταβολάδες. Σ' αυτή την περίπτωση ένας βλαστός κάμπτεται προς τα κάτω με τέτοιο τρόπο ώστε το κατώτερο μέρος της καμπύλης να παραχωθεί σε αρκετό βάθος μέσα στο έδαφος, όπου υπάρχει συνεχής υγρασία. Η κορυφή του βλαστού αφήνεται ελεύθερη έξω από το έδαφος, στερεωμένη σε ένα πάσσαλο.

Θεωρείται σχετικά εύκολος τρόπος πολλαπλασιασμού, ενώ η ριζοβόλη- ση των βλαστών (καταβολάδων) πραγματοποιείται χωρίς υγρασία αφού υπάρχει συνεχής τροφοδότηση με νερό και θρεπτικές ουσίες από το μη- τρικό φυτό από το οποίο αποκόπτεται μετά τη ριζοβολία.
Μειονέκτημα της μεθόδου αποτελεί το γεγονός ότι εφαρμόζεται σε ορισμένα μόνο είδη και δεν είναι δυνατή η παραγωγή πολλών νέων φυτών σε μικρό χρονικό διάστημα.
- γ. Με παραφυάδες . Η παραφυάδα είναι ζωηρός βλαστός που βγαίνει από τη βάση του κορμού μέσα στο έδαφος ή επάνω στις ρίζες και χρη- σιμοποιείται στον πολλαπλασιασμό ορισμένων ειδών οπωροφόρων. Αν αποχωρισθούν οι βλαστοί αυτοί από το μητρικό φυτό και φυτευτούν θα δώσουν νέα άτομα.

Ιστοκαλλιέργεια
Αποτελεί μία σύγχρονη σχετικά μέθοδο πολλαπλασιασμού σύμφωνα με την οποία λαμβάνονται από το μητρικό φυτό κορυφές βλαστών που χαρακτηρίζονται από έντονες κυτταρικές διαιρέσεις (μεριστώματα). Αυτές τοποθετούνται σε κατάλληλο θρεπτικό υπόστρωμα μέσα σε κωνικές φιά- λες ή δοκιμαστικούς σωλήνες και σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα δίνουν πλήρη φυτά. Γίνεται αντιληπτό ότι με τη μέθοδο αυτή παράγεται μεγάλος αριθμός φυτών, σε σύντομο χρονικό διάστημα, απαλλαγμένα ιώ- σεων και απαράλλακτα όμοια με το μητρικό φυτό.

Εμβολιασμός
Σ' ένα δένδρο, η άριστη ανάπτυξη του υπέργειου μέρους (κορμός, βλα- στοί, φύλλα) προϋποθέτει την άριστη προσαρμοστικότητα του ριζικού συ-
Εικόνα 4-19 Διάφορα είδη εμβολιασμού
στήματος στις διάφορες εδαφικές συνθήκες που πρόκειται να καλλιεργη- θεί (π.χ. εδάφη βαριά ή ελαφριά, με υψηλή ή χαμηλή κατακράτηση νερού, μικρής ή μεγάλης γονιμότητας κ.λπ.).
Ο συνδυασμός στο ίδιο άτομο τόσο μιας συγκεκριμένης ποικιλίας με επιθυμητές οργανοληπτικές ιδιότητες, όσο και ενός ριζικού συστήματος με την κατάλληλη προσαρμοστικότητα στα διάφορα εδαφικά περιβάλ- λοντα είναι φαινόμενο σπάνιο, αν όχι αδύνατο. Η επίτευξη ενός τέτοιου συνδυασμού όμως μπορεί να γίνει τεχνητά με τη χρησιμοποίηση δύο δια- φορετικών ατόμων από τα οποία το ένα θα χαρακτηρίζεται από παραγω- γή καρπών με τις ιδιότητες της επιθυμητής ποικιλίας και το άλλο από ρι- ζικό σύστημα με την επιθυμητή προσαρμοστικότητα. Ο συνδυασμός αυτός μπορεί να πραγματοποιηθεί με την τεχνική του εμβολιασμού. Το υπέργειο μέρος που αποδίδει την ποικιλία καλείται εμβόλιο και το υπόγειο με την προαναφερθείσα επιθυμητή προσαρμοστικότητα καλείται υποκείμενο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

▶ 4.5 Καλλιεργητική τεχνική
Μια επιτυχής καλλιέργεια αποτελεί συνάρτηση μιας σειράς εργασι- ών και φροντίδων που αποσκοπούν στην εξασφάλιση γρήγορης, όσο και υγιεινής ανάπτυξης των φυτών. Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις είναι σίγουρο ότι θα επιτευχθεί ο κύριος στόχος που είναι η μεγιστοποίηση της απόδοσης συνοδευόμενης από άριστη ποιότητα.
Τυχόν λάθη, ιδιαίτερα στις καλλιέργειες των οπωροφόρων που από τη φύση τους αποτελούν μακροχρόνιες επενδύσεις, θα οδηγήσουν σε δυσμε- νείς επιπτώσεις, τόσο στην ποσότητα των παραγόμενων προϊόντων, όσο και στην ποιότητά τους.

4.5.1 Λίπανση
Η προσθήκη λιπασμάτων στο έδαφος έχει εξαιρετική σημασία για την καλή ανάπτυξη και παραγωγή, γιατί τα θρεπτικά στοιχεία που περιέχονται στο έδαφος δεν είναι συνήθως αρκετά ή δεν είναι πάντα σε αφομοιώσιμη μορφή. Ακόμη και σ' ένα πλούσιο έδαφος πρέπει να αντικατασταθούν τα στοιχεία που απορροφώνται από το φυτό ή εκείνα που χάνονται με τα νερά της βροχής για να μην εξαντληθούν.
Η ανισορροπία της παρουσίας ή της έλλειψης θρεπτικών στοιχείων δημιουργεί τις γνωστές ασθένειες, τις τροφοπενίες.

- Ο παραγωγός με τη λίπανση φροντίζει να διατηρεί το κάθε θρεπτικό στοιχείο σε ένα επίπεδο, άριστο για το φυτό, ώστε να είναι σε επάρκεια, χωρίς όμως και να προκαλεί τοξικότητα, όπως συμβαίνει αν το στοιχείο προστεθεί σε υπερβολική ποσότητα.
- Ο προσδιορισμός των λιπαντικών αναγκών των δέντρων μπορεί να γί- νει με τους ακόλουθους τρόπους:
- - Μακροσκοπικά: Η έλλειψη θρεπτικών στοιχείων στο έδαφος οδηγεί στην εμφάνιση χαρακτηριστικών συμπτωμάτων στη φυλλική επιφάνεια. Τα συμπτώματα αυτά στις περισσότερες περιπτώσεις δεν μπορούν να θεω- ρηθούν ασφαλή αφού ένα πλήθος ασθενειών μπορεί να τα προκαλέσουν, ενώ παράλληλα είναι αδύνατον να καθορίσουμε τα στοιχεία που λείπουν. Επιπλέον τα συμπτώματα εμφανίζονται αρκετά αργά, όταν ήδη τα δένδρα έχουν ζημιωθεί σοβαρά από την έλλειψη του στοιχείου.
- - Ανάλυση του εδάφους. Με αυτήν επιδιώκεται ο προσδιορισμός των θρεπτικών στοιχείων του εδάφους που βρίσκονται σε επάρκεια, σε περιο-

ρισμένη ποσότητα, αλλά και εκείνων που λείπουν τελείως.
- - Χημική ανάλυση φύλλων (φυλλοδιαγνωστική). Με τη μέθοδο αυτή προσδιορίζεται η περιεκτικότητα των φύλλων σε θρεπτικά στοιχεία και τα αποτελέσματα συγκρίνονται με τις άριστες τιμές καθενός στοιχείου, σε καλλιέργειες που έχουν καλές αποδόσεις.
Η συνεχής πρόοδος στον τομέα εκμηχάνισης της γεωργίας οδήγησε στην εμφάνιση νέων, σύγχρονων μηχανημάτων που είναι σε θέση να προ- σθέτουν στο έδαφος με ακρίβεια τις απαιτούμενες κάθε φορά ποσότητες λιπασμάτων σε προκαθορισμένες θέσεις, χωρίς φυσικά να βλάπτονται τα φυτά μας. Τα μηχανήματα αυτά ονομάζονται λιπασματοδιανομείς και δια- κρίνονται σε διάφορες μορφές ανάλογα με τον τύπο του λιπάσματος που επιθυμούμε να εφαρμόσουμε (λιπασματοδιανομείς για τη διασκόρπιση λι- πασμάτων στερεάς μορφής - λιπασματοδιανομείς για τη χρήση λιπασμά- των υγρής ή αέριας μορφής).

Εικόνα 4-20 Λιπασματοδιανομέας

4.5.2 Άρδευση
Η άρδευση θεωρείται μία από τις πιο σημαντικές καλλιεργητικές εργα- σίες γιατί εξασφαλίζει στο φυτό το τόσο αναγκαίο για την ζωή τους νερό. Η έλλειψη της εδαφικής υγρασίας έχει άμεσες όσο και δυσμενείς επιπτώ- σεις στην ανάπτυξη και παραγωγή. Παρατηρούνται συρρικνώσεις καρπών, κιτρίνισμα και πτώση των φύλλων, γενική καχεξία και επιβράδυνση στην αναπτυξιακή διαδικασία.
Αντίθετα η άρδευση ενισχύει ιδιαίτερα τη βλάστηση και την καρποφο- ρία.

Όσον αφορά τα συστήματα άρδευσης, αυτά που επικρατούν είναι:
- α. άρδευση με σταγόνες: είναι εξαιρετικά οικονομική μέθοδος, ιδιαί- τερα σε ξηροθερμικές περιοχές, και βασίζεται στην παροχή νερού μέσω πλαστικών σωληνώσεων με τη μορφή σταγόνων.
- β. Άρδευση με τεχνητή βροχή: βασίζεται στην εκτόξευση μέσω ακρο- φυσίων (εκτοξευτήρων) νερού. Χρειάζεται μόνιμες εγκαταστάσεις σωλη- νώσεων και θεωρείται επίσης οικονομική μέθοδος. Παράλληλα μπορεί να εφαρμοσθεί και στα πιο ανώμαλα εδάφη, ενώ με τη μέθοδο αυτή αποφεύ- γεται επίσης και η διάβρωση του εδάφους. Απαραίτητη προϋπόθεση η παροχή του νερού να έχει σημαντική πίεση.

Εικόνα 4-21 Άρδευση χωραφιού με βαμβάκι με ειδικό αυτοκινούμενο σύστημα ποτίσματος

4.5.3 Κλάδεμα
Θεωρείται μία από τις πιο σημαντικές καλλιεργητικές φροντίδες και έχει σκοπό να δώσει στο δέντρο το κατάλληλο σχήμα που θα διευκολύνει τις υπόλοιπες εργασίες, ενώ παράλληλα θα ευνοήσει τη βλάστηση και την καρποφορία. Με το κλάδεμα αφαιρούμε τμήματα του υπέργειου μέρους, όπως βλαστούς και φύλλα.
Στα νεαρά δέντρα, η καλλιεργητική αυτή φροντίδα καθυστερεί την εί- σοδο στην καρποφορία με αντίστοιχη ενίσχυση της βλάστησης. Το κλά- δεμα εδώ πρέπει να είναι ελαφρύ και να γίνεται μόνον όπου χρειάζεται να σχηματισθεί ο σκελετός του δέντρου. Αντίθετα, στα γηρασμένα δέντρα που η βλάστηση είναι σημαντικά περιορισμένη, το κλάδεμα επιτυγχάνει ανανέωση και σχηματισμό νέων καρποφόρων οργάνων που θα δώσουν καλή παραγωγή.

Εικόνα 4-22 Σύγχρονα μηχανήματα κορυφολογήματος σε καλλιέργεια αμπελιού

4.5.4 Αραίωμα καρπών
Η καλλιεργητική αυτή τεχνική βρίσκει εφαρμογή στις δενδρώδεις καλ- λιέργειες.
Με το αραίωμα γίνεται αφαίρεση ενός μέρους των καρπών αρκετό χρόνο πριν ωριμάσουν. Η εργασία αυτή αποβλέπει κυρίως στην παρα-
γωγή καρπών με αυξημένο μέγεθος που οφείλεται στην εξοικονόμηση θρεπτικών ουσιών. Οι θρεπτικές αυτές ουσίες χρησιμοποιούνται από τους καρπούς που απομένουν για απόκτηση εμπορεύσιμου μεγέθους, αλλά και για ενίσχυση της βλάστησης που είναι απαραίτητη για την καρποφορία της επόμενης χρονιάς.

4.5.5 Συγκομιδή
Συγκομιδή είναι η απόσπαση των καρπών από το φυτό και η συλλο- γή τους. Η εργασία αυτή, αν δεν γίνει σωστά, δημιουργεί τραύματα στο φλοιό που αφενός υποβαθμίζουν την ποιότητα και αφετέρου αποτελούν πύλες εισόδου για ποικιλία παθογόνων μικροοργανισμών συμβάλλοντας έτσι στην ολοκληρωτική αλλοίωση των καρπών. Η εκμηχάνιση της γε- ωργίας αναπόφευκτα εισέβαλε με μεγάλη επιτυχία και στον τομέα της συγκομιδής των γεωργικών προϊόντων μειώνοντας σημαντικά το κόστος παραγωγής τους.
Εκτός από τις παραπάνω καλλιεργητικές εργασίες υπάρχει επίσης και ένα πλήθος άλλων εξίσου σημαντικών που η εφαρμογή τους συμβάλλει στην επιτυχή ανάπτυξη των φυτών μας. Σαν τέτοιες μπορούμε περιληπτι- κά να αναφέρουμε:

Εικόνα 4-23 Μηχάνημα συγκομιδής καλαμποκιού
- - Προετοιμασία του εδάφους για σπορά ή φύτευση. Πραγματοποιείται με σύγχρονα μηχανήματα και αποσκοπεί στη βελτίωση των φυσικών συν- θηκών του εδάφους, στην εξοικονόμηση υγρασίας αλλά και στην κατα- στροφή των ζιζανίων, έτσι ώστε να δημιουργηθούν οι πλέον κατάλληλες προϋποθέσεις για καλό φύτρωμα του σπόρου ή για καλή όσο και γρήγορη ανάπτυξη των φυτών και των δέντρων.
- - Καλλιέργεια του εδάφους μετά το φύτρωμα. Και αυτή η καλλιεργη- τική εργασία πραγματοποιείται με σύγχρονα μηχανήματα και αποσκοπεί στην καταστροφή των ζιζανίων, στη διατήρηση της υγρασίας του εδά- φους σε κανονικά επίπεδα, στον αερισμό και το ψιλοχωμάτισμα και στη διαμόρφωση κατάλληλου εδάφους για συγκομιδή.

Εικόνα 4-24 Γεωργικό μηχάνημα για προετοιμασία του εδάφους
- - Ζιζανιοκτονία. Καλλιεργητική εργασία που αποσκοπεί στην κατα- στροφή των ζιζανίων με χημικά μέσα. Ο ψεκασμός πραγματοποιείται με ειδικά σύγχρονα μηχανήματα που εξασφαλίζουν την αποτελεσματικότητα του ζιζανιοκτόνου.
Εικόνα 4-25 Εφαρμογή ζιζανιοκτόνου με σύγχρονο μηχάνημα

4.5.6 Εχθροί και ασθένειες
Ένα πλήθος από παθογόνους οργανισμούς προσβάλλουν τα καλλιερ- γούμενα φυτά προκαλώντας ζημιές και αναπόφευκτα μείωση των αποδό- σεών τους.
Η επιστήμη αγωνίζεται για προστασία και απαλλαγή των φυτών από τους οργανισμούς αυτούς, έτσι ώστε να καταστούν αυτά ικανά να προ- σφέρουν την παραγωγή τους στην ανθρωπότητα. Και η προσπάθεια αυτή δε στέφεται πάντα από επιτυχίες. Υπάρχουν για παράδειγμα ασθένειες για τις οποίες δεν γνωρίζουμε την παθογένεση και επομένως δεν μπο- ρούμε να προβούμε στην καταπολέμησή τους. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τους εχθρούς των φυτών. Είναι βέβαια αληθινό ότι ο αριθμός τους ελαττώνεται συνεχώς με την πρόοδο της επιστήμης. Είναι εξίσου όμως αληθινό ότι η φύση δημιουργεί νέες ασθένειες και νέους ίσως εχθρούς, λες και να επιζητεί μια ισορροπία μεταξύ φυτών αφενός και παθογόνων οργανισμών αφετέρου.

Επιπλέον θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η σημερινή μορφή της εντα- τικοποιημένης γεωργίας, με την καλλιέργεια του ίδιου φυτικού είδους σε μεγάλη έκταση, αναπόφευκτα ευνοεί κατά πολύ την ανάπτυξη, τον πολλα- πλασιασμό και την εξάπλωση των εχθρών, φυτικών και ζωικών, αυτής της καλλιέργειας.*
Η καταπολέμηση των εχθρών και ασθενειών των φυτών που βασίζεται στα τελευταία δεδομένα της επιστήμης και πραγματοποιείται κατά τρόπο μεθοδικό, επιστημονικό και γενικότερα ορθολογιστικό αποτελεί χαρακτη- ριστικό των εντατικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων, χαρακτηριστικό μιας προηγμένης και εξελιγμένης αγροτικής οικονομίας.

Οι παράγοντες που επηρεάζουν αρνητικά την ανάπτυξη των καλλιερ- γούμενων φυτών εμφανίζουν ποικιλία συμπτωμάτων. Στις περισσότερες τουλάχιστον των περιπτώσεων, συμπτώματα από διαφορετικούς παράγο- ντες είναι δυνατό να μοιάζουν σημαντικά μεταξύ τους, έτσι ώστε, μακρο-
σκοπικά τουλάχιστον, να μην μπορούν να αποτελούν κριτήριο για ασφαλή διάγνωση του αιτίου που τα προκαλεί. Σ' αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση με εξειδικευμένες εργαστηριακές τεχνικές, που θα οδηγήσουν τελικά τον ερευνητή στην εξακρίβωση του πραγματικού αιτίου.

1. Μη παρασιτικές ασθένειες
Είναι ασθένειες μη μεταδοτικές που οφείλονται απλά και μόνο σε φυ- σιολογικά αίτια όπως:

α. Δυσμενείς κλιματολογικές συνθήκες:
- i. ακραίες θερμοκρασίες,
- ii. δυσμενής φωτισμός και
- iii. δυσμενείς καιρικές συνθήκες (βροχή, χιόνι, χαλάζι, άνεμος).

Εικόνα 4-26
Παραμόρφωση καρπού τομάτας όταν κατά τη διάρκεια της ανθοφορίας επικρατούν πολύ υψηλές ή πολύ χαμηλές θερμοκρασίες
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Εικόνα 4-27 Χαρακτηριστικές ζημιές από χαλάζι σε αμπέλι
Εικόνα 4-28
α. Φύλλα μαρουλιού που ζημιώθηκε από ατμούς διοξειδίου του θείου β. Μήλο επί του οποίου επέδρασαν ατμοί αμμωνίας

β. Παρουσία φυτοτοξικών ουσιών στην ατμόσφαιρα

γ. Δυσμενείς εδαφικές συνθήκες:
- i. έλλειψη θρεπτικών στοιχείων (τροφοπενία),
- ii. περίσσεια αφομοιώσιμων από το φυτό θρεπτικών στοιχείων,
- iii. περίσσεια αλάτων στο εδαφικό διάλυμα,
- iv. έλλειψη ή περίσσεια νερού,
- ν. ακραίες τιμές στην αντίδραση του εδάφους (pH) και
- vi. ακατάλληλη δομή εδάφους.

Εικόνα 4-30
(α) Φυτό τομάτας μετά από απορρόφηση αυξημένων ποσοτήτων θρεπτικών στοιχείων από το έδαφος (τοξικότητα Mn)
(β) Φυτό τομάτας μετά από έλλειψη θρεπτικού στοιχείου (τροφοπενία Bo)
Εικόνα 4-29 Τροφοπενία φωσφόρου σε καλαμπόκι
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Εικόνα 4-31 Προσβολή φυταρίου πεπονιάς από υπερβολική εδαφική υγρασία
Εικόνα 4-32
Φυτοτοξικότητα σε στέλεχος αγγουριάς από ατμούς ζιζανιοκτόνου. Στο στέλεχος παρατηρείται σχίσιμο και υπερπλασίες

δ. Τοξικότητα γεωργικών φαρμάκων

2. Ασθένειες που οφείλονται σε ιούς
Εικόνα 4-33 Προσβολή από «σάρκα» (ιο- λογική ασθένεια) σε φύλλο και καρπό δαμασκηνιάς
Οι ιοί επηρεάζουν την εξωτερική εμφάνιση των φυτών. Οι αλλοιώσεις όμως που προκαλούν παρατηρούνται και σε πλήθος άλλων ασθενειών και επομένως δεν μπορούν να αποτελέσουν, μακροσκοπικά, ασφαλές κριτήριο διάγνωσης. Οι κυριότεροι τύποι συμπτωμάτων είναι:
-  μεταχρωματισμοί φύλλων,
-  παραμορφώσεις φυτών,
-  αναστολή ανάπτυξης, νανισμός, μικροφυλλία, μικροκαρπία,
-  νεκρωτικές κηλίδες και νεκρώσεις σε φύλλα ή και σε ολόκληρο το φυτό, και
-  υπερτροφίες και υπερπλασίες.

3. Παρασιτικές ασθένειες που οφείλονται σε φυτικούς οργανισμούς
Είναι ασθένειες μεταδοτικές που το παθογόνο αίτιο είναι παράσιτο, δηλαδή ζωντανός οργανισμός. Από φυτοπαθολογική άποψη αυτοί που εν- διαφέρουν περισσότερο είναι οι μύκητες και τα βακτήρια.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Μύκητες: Θεωρείται η σπουδαιότερη ομάδα παθογόνων των φυτών, εξαιτίας του μεγάλου αριθμού ασθενειών τις οποίες προκαλούν, αλλά και λόγω της μεγάλης οικονομικής ζημίας που προξενούν μερικές από τις ασθένειες αυτές.
Φουζικλάδιο της μηλιάς και της αχλαδιάς

Ωίδιο της μηλιάς
Φαιά σήψη (Μονίλια) σε μηλοειδή και πυρηνόκαρπα
Εικόνα 4-34 Χαρακτηριστικές μυκητολογικές προσβολές σε οπωροφόρα
Οι αλλοιώσεις που προκαλούνται στους φυτικούς οργανισμούς μετά από προσβολή μυκήτων ποικίλλουν. Μπορεί να γίνουν ορατές συνήθως με τη μορφή:
-  σήψεων σε καρπούς, ρίζες και το λαιμό των φυτών,
-  νεκρώσεων,
-  μαρασμού μετά από έμφραξη των αγγείων του φυτού και διακοπής της τροφοδοσίας του με νερό,
-  χλωρώσεων (κιτρινισμάτων) πάνω σε φύλλα ή άλλα μέρη του φυτού,
-  παραμορφώσεων, π.χ. μικρά μεσογονάτια διαστήματα (βραχυγονά- τωση),
-  νανισμού,
-  μικροφυλλίας και μικροκαρπίας και
-  όγκων (υπερτροφίες).

Αποτέλεσμα των αλλοιώσεων αυτών είναι η πτώση φύλλων, ανθέων, καρπών, η αδυναμία και η αναστολή ανάπτυξης, και η αποξήρανση ή το σάπισμα διάφορων τμημάτων ή και ολόκληρου του φυτικού οργανισμού.
Βακτήρια: Προκαλούν σοβαρές ασθένειες στα φυτά, ενώ η είσοδός
Εικόνα 4-35 Βακτηριακό κάψιμο μηλοειδών
τους σ' αυτά γίνεται μέσα από φυσικά ανοίγματα, όπως τα στομάτια των φύλλων ή από πληγές που προκαλούνται από διάφορους παράγοντες (άνεμο, χαλάζι, εργαλεία, κ.λπ.)
Τα προσβεβλημένα φυτά από βακτήρια παρουσιάζουν μια χαρακτηρι- στική συμπτωματολογία που μπορεί να διακριθεί στις παρακάτω κατηγο- ρίες:

-  Αδροβακτηριώσεις: Το παθογόνο συγκεντρώνεται και πολλαπλασιά- ζεται μέσα στα αγγεία του φυτού με συνέπεια τη σταδιακή διακοπή κυκλοφορίας των χυμών. Μετά από τέτοια δράση ακολουθεί μαρα- σμός που βαθμιαία επιτείνεται ανάλογα με την έκταση του φαινομέ- νου.
-  Υγρές σήψεις: Το βακτήριο με ειδικά ένζυμα που εκκρίνει μετατρέπει τα προσβεβλημένα φυτικά μέρη σε μαλακή, υγρή και πολτώδη μάζα. Συνήθως το φαινόμενο ακολουθείται από έντονη δυσοσμία εξαιτίας της μεταγενέστερης ανάπτυξης σαπρόφυτων βακτηρίων ή μυκήτων.
-  Υπερπλασίες: Τα φυτικά κύτταρα μετά τη μόλυνση από το παθογόνο υποκινούνται σε έντονο πολλαπλασιασμό και υπερβολική αύξηση, με συνέπεια τη δημιουργία όγκων διαφόρων διαστάσεων.

-  Κηλιδώσεις: Στα φύλλα που έχουν προσβληθεί από το βακτήριο πα- ρατηρούνται χαρακτηριστικές νεκρωτικές κηλίδες, που περιβάλλο- νται από κίτρινο δακτύλιο.
-  Απότομες ξηράνσεις: Ο παθογόνος μικροοργανισμός μπαίνει στο αγγειακό σύστημα των φυτών και διαχέεται γρήγορα σε όλο το φυτό. Αποτέλεσμα, η διακοπή της κυκλοφορίας των χυμών και η απότομη ξήρανση.

4. Ασθένειες που οφείλονται σε ζωικά παράσιτα
Ένα πλήθος ζωικών οργανισμών προσβάλλουν τα καλλιεργούμενα φυτά και προκαλούν σημαντικές και σε πολλές περιπτώσεις ανεπανόρθωτες ζη- μιές. Από όλα τα επιζήμια για τη γεωργία είδη, τα πιο ενδιαφέροντα είναι τα έντομα, τα ακάρεα και οι νηματώδεις και ακολουθούν οι αρουραίοι, τα σαλιγκάρια και οι γυμνοσάλιαγκες.
- - Έντομα - ακάρεα: Τα έντομα και τα ακάρεα ανήκουν στο ζωικό βασί- λειο, στα αρθρόποδα. Το σώμα των εντόμων αποτελείται από τρία μέρη, ενώ έχουν τρία ζεύγη ποδιών. Στα ακάρεα, το σώμα τους αποτελείται από δύο μέρη και έχουν τέσσερα ζεύγη ποδιών.

Οι οργανισμοί αυτοί είναι εξαιρετικά επιζήμιοι στα φυτά γιατί είναι μι- κρόσωμοι, έχουν τη δυνατότητα να πετούν ή να μετακινούνται σε μεγάλες αποστάσεις, αναπαράγονται εύκολα και προσαρμόζονται με εκπληκτική ευκολία στις διάφορες καιρικές συνθήκες με τα διάφορα στάδια του βιο- λογικού τους κύκλου (αυγό, κάμπια, χρυσαλίδα, τέλειο έντομο).
Το στάδιο της κάμπιας (προνύμφη) θεωρείται στις περισσότερες των περιπτώσεων το πλέον επικίνδυνο για τις καλλιέργειες και αυτό που κάνει τις σημαντικότερες ζημιές.

- - Νηματώδεις: Είναι μικροσκοπικά σκουλήκια που ζουν μέσα στο έδαφος και προσβάλλουν το ριζικό σύστημα των φυτών. Οι προσβεβλημένες ρί- ζες καταστρέφονται σταδιακά με συνέπεια να χάνουν την απορροφητική τους ικανότητα και να αδυνατούν ως εκ τούτου να θρέψουν το υπέργειο τμήμα του φυτού. Ο φυτικός οργανισμός εμφανίζει συμπτώματα μάρανσης, καχεξίας, κιτρινισμού και πτώσεις φύλλων, αλλοιώσεις που πολλές φορές οδηγούν σε τελική ξήρανση.
Καρπόκαψα της μηλιάς
Φυλλορύκτες

Βαμβακάδα
Πράσινη αφίδα της ροδακινιάς
Εικόνα 4-36
Χαρακτηριστικές εντομολογικές προσβολές σε οπωροφόρα

Οι βλάβες που προκαλούν αφορούν κυρίως:
-  Δημιουργία στοών στο εσωτερικό των ιστών, βλαστών και κλάδων με συνέπεια την καταστροφή των αγωγών συστημάτων και πρόκληση εξασθένησης ή ξήρανσης σε κλαδιά ή σε ολόκληρο το δέντρο.
-  Ζημιές σε φύλλα, άνθη, καρπούς που σε πολλές περιπτώσεις οδηγούν στην πτώση τους.
-  Ζημιές στο ριζικό σύστημα των φυτών.

Μέθοδοι αντιμετώπισης παρασίτων
Η επιστήμη μέχρι σήμερα έχει αναγνωρίσει περί τα 5.000 είδη εντόμων, ασθενειών και ζιζανίων σε 200 περίπου διαφορετικούς ξενιστές, που η κα- ταπολέμησή τους παρουσιάζει οικονομικό ενδιαφέρον.
Για να έχουμε την εκδήλωση ασθένειας στα φυτά, απαιτείται η συνύ- παρξη τριών παραγόντων: ξενιστού - παθογόνου - κατάλληλου περιβάλ- λοντος.
Για να αντιμετωπίσουμε επομένως μια ασθένεια ή θα εκμηδενίσουμε τον ένα από τους τρεις παράγοντες, ή θα μειώσουμε στο ελάχιστο τη σημασία του, ώστε η ένταση της ασθένειας ή της ζημιάς να είναι όσο το δυνατόν πιο μικρή.

Επομένως η πρόληψη και η καταπολέμηση των εχθρών και ασθενειών απαιτεί επεμβάσεις προς τρεις κατευθύνσεις:
Περιβάλλον: Αφορά κυρίως τη χρήση καλλιεργητικών μεθόδων με τις οποίες επιδιώκεται να εξασφαλισθούν ευνοϊκές συνθήκες ανάπτυξης των φυτών και επομένως ο περιορισμός ή η εξάλειψη εχθρών και ασθενειών, με βελτίωση του αμυντικού της μηχανισμού. Οι κυριότερες από αυτές είναι:
-  αμειψισπορά*,
-  εξασφάλιση θρεπτικής ισορροπίας στα φυτά,
-  χρήση υγιούς σπόρου και υλικού πολλαπλασιασμού,
-  καλή κατεργασία εδάφους,
-  σωστό βάθος σποράς,
-  κατάλληλη εποχή σποράς, έτσι ώστε τα στάδια ανάπτυξης των φυ- τών να συμπίπτουν με τις πιο ευνοϊκές γι' αυτά συνθήκες και τις πιο δυσμενείς για τα παθογόνα (πρώιμη - όψιμη σπορά),
-  σωστές αποστάσεις σποράς ή φύτευσης,
-  κατάλληλα κλαδεύματα,
-  αποστραγγίσεις,
-  διόρθωση pH εδάφους και
-  εκλογή κατάλληλης τοποθεσίας.

Παθογόνο: Τα μέσα που χρησιμοποιούνται μπορεί να είναι:
- α) Χημικά: Αφορούν τη χρήση χημικών ουσιών που εμποδίζουν το πα- ράσιτο να μολύνει την καλλιέργεια ή αναστέλλουν την ανάπτυξή του.
- β) Βιολογικά: Αφορούν τη χρήση βιολογικών μέσων για την αντιμετώπι- ση των παθογόνων μικροοργανισμών. Σαν τέτοια μπορούμε να θεω-
Εικόνα 4-37 Ωφέλιμα έντομα και ακάρεα που τρέφονται από τα παράσιτα των καλλιεργειών
ρήσουμε τη χρήση αρπακτικών εντόμων και παρασιτικών ή ανταγω- νιστικών μικροοργανισμών και ιών με στόχο τον πληθυσμιακό έλεγχο του εχθρού.
- Ο βιολογικός έλεγχος προς το παρόν δεν χαρακτηρίζεται από μεγάλη
ευελιξία και σιγουριά, όπως συμβαίνει με τα χημικά μέσα, ούτε μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε όλες τις περιπτώσεις καταπολέμησης, ώστε να αποδώ- σει αποτελεσματικά, χωρίς την προσεκτική εφαρμογή και φυτοφαρμάκων στον κατάλληλο χρόνο. Ιδιαίτερα η βιολογική καταπολέμηση έχει λιγότε- ρο άμεσα αποτελέσματα και δεν μπορεί να εφαρμοσθεί τη στιγμή που ένα πρόβλημα ασθένειας απαιτεί άμεση αντιμετώπιση.

Ξενιστή: Βασίζονται κυρίως στη γενετική βελτίωση του φυτικού οργα- νισμού με τη δημιουργία καινούργιων ανθεκτικών ποικιλιών, ποικιλίες που έχουν τα γονίδια της ανθεκτικότητας απέναντι σε ασθένειες ή ακόμα και εχθρούς. Η χρήση τους απαλλάσσει τον παραγωγό από κάθε φροντίδα αντιμετώπισης εχθρών και ασθενειών, όπως της προμήθειας και διατήρη- σης φυτοφαρμάκων, δε δημιουργεί προβλήματα φυτοτοξικότητας για τα φυτά ή τους καταναλωτές και η επιτυχία είναι εξασφαλισμένη, ανεξάρτη- τα από τις καιρικές και άλλες συνθήκες.

Η μέθοδος αυτή βέβαια έχει και ένα σοβαρό μειονέκτημα: όσο οι βελ- τιωτές δημιουργούν ανθεκτικές ποικιλίες απέναντι στις ασθένειες, τόσο και τα παθογόνα αίτια παραλλάσσουν και δημιουργούν νέες μορφές των εχθρών και ασθενειών που προσβάλλουν τις καινούργιες ποικιλίες. Έτσι διαιωνίζεται ένας συνεχής αγώνας μεταξύ επιστήμης και παθογόνων ορ- γανισμών.

Μειονεκτήματα χημικής καταπολέμησης
Η χημική καταπολέμηση, παρόλο που έχει αποδώσει εντυπωσιακά απο- τελέσματα μέχρι σήμερα στον έλεγχο πολλών εχθρών και ασθενειών, δεν έλυσε όλα τα προβλήματα, απεναντίας δημιούργησε νέα. Πολλές από τις ουσίες αυτές είναι τοξικές για τον άνθρωπο και το περιβάλλον και η υπο- λειμματική (1) τους δράση δημιουργεί προβλήματα στον καταναλωτή φυτι- κών προϊόντων. Επιπλέον πολλοί παθογόνοι οργανισμοί αναπαράγονται με καταπληκτική ταχύτητα που τους επιτρέπει να αναπτύσσουν ανθεκτι- κότητα (2) σε ορισμένα φυτοφάρμακα. Αποτέλεσμα της παρενέργειας αυ- τής είναι να μην είναι αποτελεσματικά πολλά φυτοφάρμακα και να αποσύ- ρονται. Γι' αυτό το λόγο χρειάζεται συνεχής προσπάθεια για σύνθεση και
δοκιμή νέων ουσιών που θα αντικαταστήσουν τα προηγούμενα, εργασία εξαιρετικά χρονοβόρα και πολυδάπανη (έχει υπολογισθεί ότι το κόστος ανάπτυξης ενός γεωργικού φαρμάκου προσεγγίζει τα 10 δις δρχ., ενώ από τις 20.000 ουσίες που δοκιμάζονται κατά μέσο όρο μόνο μία θα βρεθεί να ικανοποιεί τις αυστηρές προδιαγραφές για προώθησή της ως παρασι- τοκτόνα). Τέλος, η εφαρμογή ενός φαρμάκου στο οικολογικό περιβάλλον που ζει το φυτό και το παθογόνο έχει ως συνέπεια τη δράση του και σε άλλους οργανισμούς που πιθανόν να είναι υπερπαράσιτα (ωφέλιμα) άλλων παθογόνων. Έτσι μεταβάλλεται η ισορροπία στη φύση και εμφανίζονται νέοι παθογόνοι οργανισμοί.

Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι η αλόγιστη χρήση χημικών ουσιών για καταπολέμηση των παρασίτων, επιδρά δυσμενώς στο οικολογικό περιβάλ- λον με επιβλαβείς συνέπειες στη φύση.

Στρατηγική στην εφαρμογή μέσων καταπολέμησης
Παρά τα μειονεκτήματα και τις αρνητικές επιπτώσεις των φυτοφαρμά- κων και τα ενθαρρυντικά επιτεύγματα των ερευνητικών ιδρυμάτων για την εξεύρεση νέων μέσων και μεθόδων φυτοπροστασίας που να είναι απαλ- λαγμένα τοξικών και άλλων παρενεργειών, δεν έχει πάψει να αναγνωρίζε- ται ο σημαντικός ρόλος τους στην προστασία της γεωργικής παραγωγής και η ανάγκη συνέχισης της χρήσης τους. Εκτιμάται ότι το 1/3 της παγκό- σμιας παραγωγής τροφίμων και φυτικών ινών θα χανόταν, αν οι γεωργοί δε χρησιμοποιούσαν παρασιτοκτόνα για να ελέγξουν τις ζημιές των καλλι- εργειών από έντομα - μύκητες - ζιζάνια. Δεν είμαστε ακόμα σε θέση να τα αποκλείσουμε γιατί οι εναλλακτικές μέθοδοι δε θεωρούνται ακόμα τόσο αποτελεσματικές.

Έτσι σ' ένα κόσμο που συνεχώς αυξάνει πληθυσμιακά, με την υψηλή στάθμη αναγκών του μοντέρνου καταναλωτή και τις ολοένα πολλαπλα- σιαζόμενες επισιτιστικές και άλλες ανάγκες του, η χημική καταπολέμηση αναμφισβήτητα εξακολουθεί, προς το παρόν τουλάχιστον, να αποτελεί το πιο οικονομικό και αποτελεσματικό όπλο για τον καλλιεργητή.
Το πρόβλημα που προβάλλει σήμερα δεν είναι η ολοκληρωτική απο- μάκρυνση των γεωργικών φαρμάκων, αλλά η εξεύρεση μιας ορθολογικής μεθόδου εφαρμογής που να αποσκοπεί στην ελαχιστοποίηση των μειονε- κτημάτων με παράλληλη μεγιστοποίηση της προστασίας της γεωργικής παραγωγής.

Επιβάλλεται η εφαρμογή μιας ορθολογικά προγραμματισμένης μεθο-
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
δολογίας στην οποία θα συνδυάζονται όλες οι κατάλληλες και οικονομικά εφικτές τεχνικές, τα μέσα και οι τρόποι καταπολέμησης σε σχέση με τη γνώση των οικολογικών παραγόντων, οι ιδιότητες της καλλιεργούμενης ποικιλίας και οι καλλιεργητικές μέθοδοι. Δηλαδή στην ολοκληρωμένη αυτή μέθοδο καταπολέμησης μπορούν να λάβουν μέρος και να συνδυασθούν, τόσο η χημική καταπολέμηση, όσο και άλλα μέσα προστασίας, βιολογι- κά και καλλιεργητικά, στα οποία περιλαμβάνεται και η χρήση ανθεκτικών ποικιλιών και υποκειμένων. Τα φυτοφάρμακα που χρησιμοποιούνται στην περίπτωση αυτή για να καταπολεμηθούν τα παράσιτα που ξέφυγαν από το βιολογικό έλεγχο και να διατηρηθούν ποσοτικά κάτω από το επικίνδυ- νο για την καλλιέργεια επίπεδο προσβολής πρέπει να είναι ακίνδυνα στα ωφέλιμα έντομα (αρπακτικά).

Με τη μέθοδο αυτή χρησιμοποιούνται μειωμένες ποσότητες φυτοφαρ- μάκων με μικρότερη επιβάρυνση του περιβάλλοντος από χημικά παράγωγα.

▶ 4.6 Βιολογική γεωργία
Η συνεχής προσπάθεια για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου του αν- θρώπου οδήγησε στην παραγωγή φυτικών προϊόντων χωρίς χημικά υπο- λείμματα. Αιτία, η αλόγιστη χρήση και απορρέουσα αυξημένη τοξικότητα των χημικών μέσων που χρησιμοποιούνται στην εντατικοποιημένη γεωρ- γία (φάρμακα, λιπάσματα, ορμόνες), τοξικότητα που μεταφράζεται σε μό- λυνση του περιβάλλοντος, περιορισμό ή και εξαφάνιση ζωικών ή φυτικών ειδών, κυρίως όμως στην εμφάνιση σημαντικών προβλημάτων υγείας, τόσο σε τοπικούς αγροτικούς πληθυσμούς εξαιτίας της άμεσης έκθεσής τους σ' αυτά, όσο και σε αστικούς πληθυσμούς εξαιτίας των υπολειμμάτων.

Η προσπάθεια αφορά καλλιέργεια χωρίς τη χρήση χημικών λιπασμά- των, φυτοφαρμάκων, φυτοορμονών και οποιονδήποτε χημικών ουσιών που εφαρμόζονται στη συμβατική γεωργία. Αντίθετα επιδιώκεται η συνεργα- σία με τη φύση και τους μικροοργανισμούς του εδάφους για παραγωγή προϊόντων με μεγάλη θρεπτική αξία, περισσότερο υγιεινών.
Η βιολογική γεωργία είναι η φιλική προς το περιβάλλον μορφή γεωργι- κής παραγωγής με χρήση μεθόδων που αποδεδειγμένα προστατεύουν το οικοσύστημα και την ανθρώπινη υγεία.
Προς το παρόν η βιολογική γεωργία βρίσκεται σε αρχικό στάδιο εφαρ-
μογής, είναι όμως μια υποσχόμενη διαδικασία και λειτουργία παραγωγής, για την οποία το ενδιαφέρον της επιστήμης αλλά και των παραγωγών συνεχώς αυξάνεται.

Σήμερα η βιολογική γεωργία περιορίζεται σε μικρές στρεμματικές εκτάσεις. Η άσκηση βιολογικής γεωργίας απαιτεί γνώση και προσπάθεια για την εφαρμογή της. Γι' αυτό άλλωστε και τα προϊόντα βιολογικής προ- έλευσης χαρακτηρίζονται από αυξημένη τιμή σε σχέση με εκείνα που πα- ράγονται με το συμβατικό τρόπο. Η συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση τέτοιων προϊόντων είναι σίγουρο ότι θα εντείνει τις προσπάθειες των ερευνητών για αποτελεσματικότερα βιολογικά μέσα, παράλληλα όμως θα στρέψει ολοένα και περισσότερους παραγωγούς σ' αυτή τη μορφή καλλιέργειας προκειμένου να εξισορροπηθεί η μελλοντική αυξημένη ζήτηση.

▶ 4.7 Φυτά μεγάλης καλλιέργειας
Στην κατηγορία αυτή ανήκουν ετήσια κυρίως φυτά των οποίων η καλλι- έργεια πραγματοποιείται κατά κανόνα σε μεγάλες εκτάσεις με τη βοήθεια σύγχρονων μηχανικών μέσων.

Εδώ περιλαμβάνονται οι εξής ομάδες:
-  Χειμωνιάτικα σιτηρά (σιτάρι, κριθάρι, βρώμη, βρίζα).
-  Ανοιξιάτικα σιτηρά (καλαμπό- κι, ρύζι, σόργο, κεχρί).
-  Βιομηχανικά φυτά (βαμβάκι, καπνός, ζαχαρότευτλα, πατά- τα, βιομηχανική τομάτα).
-  Χειμωνιάτικα ψυχανθή (βίκος, μπιζέλι, ρόβη, κουκιά, φακή).
-  Ανοιξιάτικα ψυχανθή (φασό- λια, σόγια, αραχίδα, ρεβύθι).
Εικόνα 4-38 Στάρι

4.7.1 Χειμωνιάτικα σιτηρά
Ονομάζονται «σιτηρά» από την κυρίαρχη θέση που κατέχει το σιτάρι μεταξύ τους σε παγκόσμια κλίμακα. Το φυτό αυτό από αρχαιοτάτων χρό- νων αποτελούσε τη βάση της διατροφής του ανθρώπου. Η βρώμη και η βρίζα βασικά είναι κτηνοτροφικά φυτά.
Εικόνα 4-39 Διάκριση των χειμερινών σιτηρών
Από τις πολλές κατηγορίες σιταριού θα αναφέρουμε το μαλακό και το σκληρό σιτάρι. Το πρώτο είναι κατάλληλο για την παραγωγή ψωμιού και δευτερευόντως για την παρασκευή οινοπνεύματος και αμύλου. Το σκληρό σιτάρι χρησιμοποιείται κυρίως στη βιομηχανία ζυμαρικών, στη ζαχαροπλα- στική και σε προσμίξεις. Το άχυρο γενικά, εκτός από ζωοτροφή, χρησιμο- ποιείται και για παραγωγή χαρτιού.

4.7.2 Ανοιξιάτικα σιτηρά

1. Καλαμπόκι
Θεωρείται ένα από τα δύο πιο σημαντικά ανοιξιάτικα σιτηρά (το άλλο είναι το ρύζι). Αποτελεί την πρώτη ύλη για πολλές γεωργικές βιομηχανίες και συμβάλλει στην ανάπτυξη της κτηνοτροφίας γιατί αποτελεί τροφή για τα ζώα, τόσο ο καρπός του, όσο και τα φύλλα/στελέχη, αφού προηγουμέ- νως τεμαχισθούν και τοποθετηθούν σε ειδικά σιλό (ενσιρωμένο καλαμπόκι).
Χρησιμοποιείται επίσης και στη διατροφή του ανθρώπου υπό μορφή αμύλου (μπισκοτοποιία, αρτοποιία, ζαχαροπλαστική, αλλαντοποιία, παιδι- κές τροφές κ.ά.) ή και στη φαρμακευτική για την εξαγωγή της βιταμίνης Ε, όπως και για παρασκευή αντιβιοτικών.

2. Ρύζι
Δε θα ήταν υπερβολή να ειπωθεί ότι ο μισός περίπου πληθυσμός της γης εξαρτάται άμεσα από την καλλιέργεια του ρυζιού. Χρησιμοποιείται κυρίως στη διατροφή του ανθρώπου (διάφορα φαγητά, φλέικς, κέικς, πα-
Εικόνα 4-40 Καλαμπόκι
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Εικόνα 4-41 Ρύζι
ραγωγή ειδών κρασιού) αλλά και σαν ζωοτροφή (σπασμένοι κόκκοι ρυζιού και τα πίτυρά του). Τα περιβλήματα του ρυζιού χρησιμοποιούνται και ως υλικό συσκευασίας εύθραυστων αντικειμένων, ως καύσιμη ύλη ή ως πρώτη ύλη για παραγωγή νάυλον.

3. Σόργο
Ανοιξιάτικο σιτηρό που χρησιμοποιείται για τη διατροφή του ανθρώπου στις φτωχές χώρες, και σαν κτηνοτροφή στις αναπτυγμένες.

4. Κεχρί
Χρησιμοποιείται για τροφή των ζώων και των πτηνών, ενώ σε μερικές υποανάπτυκτες χώρες και σαν τροφή του ανθρώπου (σιτηρό των φτωχών).

4.7.3 Βιομηχανικά φυτά
Στην κατηγορία αυτή κατατάσσονται τα φυτά εκείνα που καλλιεργού- νται με σκοπό η παραγωγή τους να χρησιμοποιηθεί σαν πρώτη ύλη στις διάφορες γεωργικές βιομηχανίες.

1. Βαμβάκι
Το βαμβάκι είναι φυτό με μεγάλη οικονομική σημασία, που καλύπτει το μισό περίπου της παγκόσμιας κατανάλωσης κλωστικών ινών (47%). Στη χώρα μας η καλλιέργεια του βαμβακιού ήταν γνωστή από αρκετά παλιά, όμως μετά το 1931, δηλαδή μετά την ίδρυση του Οργανισμού Βάμβακος και της προσπάθειας για δημιουργία βελτιωμένων ποικιλιών προσαρμοσμένων στις εδαφοκλιματικές συνθήκες της Ελλάδας, η καλλιέργεια απέκτησε με-
γάλη σημασία για τη γεωργία μας. Πέραν τού ότι εφοδιάζει την εγχώρια κλωστοϋφαντουργία με εκλεκτή πρώτη ύλη, εφοδιάζει επίσης την εγχώρια σπορελαιουργία και την κτηνοτροφία (βαμβακόπιτα).

Το προϊόν της καλλιέργειας του βαμβακιού είναι το σύσπορο βαμβάκι, που με την εκκόκκιση διαχωρίζεται σε ίνες και σπόρο. Το βασικό προϊόν είναι οι ίνες, οι οποίες όπως άλλωστε προείπαμε αποτελούν την πρώτη ύλη της βαμβακουργίας. Από το βαμβακόσπορο παράγεται το βρώσιμο βαμβακέλαιο και η βαμβακόπιτα (κτηνοτροφία).

2. Καπνός
Εικόνα 4-42 Καλλιέργεια βαμβακιού
Η καλλιέργεια του καπνού αποτελεί για τη χώρα μας βασική πηγή εισο- δήματος για χιλιάδες αγροτικές οικογένειες, ενώ θεωρείται από τα κύρια εξαγώγιμα ελληνικά προϊόντα. Τα τελευταία όμως χρόνια υπάρχουν σο- βαρές δυσκολίες στη διάθεση του προϊόντος με επιπτώσεις οικονομικές και κοινωνικές. Αιτία η μεγάλη αντικαπνιστική εκστρατεία εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ξεκίνησε το 1986 και αποσκοπεί στον περιορισμό
Εικόνα 4-43 Καλλιέργεια καπνού
χρήσης των προϊόντων καπνού (π.χ. υποχρεωτική αναγραφή στο πακέτο των ποσοστών πίσσας και νικοτίνης που περιέχονται ανά τσιγάρο μαζί με προειδοποιήσεις υγείας, η φορολόγηση των τσιγάρων, η απαγόρευση της άμεσης διαφήμισης καπνικών προϊόντων και ο αναπροσανατολισμός της παραγωγής μέσα στην Ε.Ε.) αλλά και τα μέτρα που στοχεύουν στη σταθεροποίηση της παραγωγής και των δαπανών προϋπολογισμού καθώς και στην αναδιάρθρωση της παραγωγής. Η εφαρμογή των μέτρων αυτών συνεπάγεται αναμενόμενες δυσκολίες στις προσπάθειες αλλαγών, αφού στην καπνοκαλλιέργεια έχει εξειδικευθεί για γενιές μεγάλο μέρος των Ελλήνων καπνοπαραγωγών.

Όσον αφορά κάποιες καλλιεργητικές εργασίες, η ωρίμανση των καπνό- φυλλων γίνεται σταδιακά και αρχίζει από τα φύλλα της βάσης, γι' αυτό και η συγκομιδή γίνεται «κατά χέρια». Ακολουθεί το αρμάθιασμα, δηλαδή το πέρασμα των καπνόφυλλων σε σπάγγο που γίνεται με το χέρι ή με μηχανή. Μετά ακολουθεί η αποξήρανση των καπνόφυλλων, η αποθήκευση και η χωρική επεξεργασία, δηλαδή η χονδρική κατάταξη σε ποιοτικές κα- τηγορίες και δεματοποίηση.

3. Ζαχαρότευτλα
Τα ζαχαρότευτλα καλλιεργούνται κυρίως για την παραγωγή ζάχαρης, η οποία αποτελεί πηγή ενέργειας και άνθρακα για τους κυτταρικούς ιστούς. Υποπροϊόντα της καλλιέργειας ζαχαροτεύτλων, όπως τα φύλλα, τα ανώ- τερα τμήματα των ριζών, ο πολτός και η μελάσσα αξιοποιούνται ως ζωο- τροφές, ενώ από τη μελάσσα εξάγεται και οινόπνευμα.

4. Πατάτα
Εικόνα 4-44 Καλλιέργεια ζαχαρότευτλων
Η πατάτα είναι φυτό του οποίου το προϊόν καταναλίσκεται νωπό ή με τη μορφή προϊόντων που έχουν προέλθει από βιομηχανική επεξεργασία (τσιπς, προμαγειρευμένη πατάτα καταψυγμένη, πουρές, κ.λπ.). Επίσης χρη- σιμοποιείται σαν πρώτη ύλη για την παραγωγή αμύλου και οινοπνεύματος,
Εικόνα 4-45 Πατάτα
και ως κτηνοτροφή. Στις μεγάλες πατατοπαραγωγικές χώρες ένα σημα- ντικό μέρος της παραγωγής προορίζεται για βιομηχανική μεταποίηση, κα- θώς και για ζωοτεχνική χρήση.

Οι κόνδυλοι (πατάτες) αποτελούν βλαστικά αποθησαυριστικά όργανα τα οποία αντί να επιμηκύνονται διογκούνται. Σαν πεπλατυσμένοι βλαστοί φέρουν οφθαλμούς οι οποίοι προστατεύονται από «λέπια».
Η πατάτα πολλαπλασιάζεται αγενώς με κομμάτια κονδύλων που περι- έχουν ένα ή περισσότερα μάτια. Σε περίπτωση που πρόκειται να δημιουρ- γηθούν νέες ποικιλίες, μπορεί να πολλαπλασιασθεί και με σπόρο.
Οι κόνδυλοι έχουν αποκτήσει το τελικό τους μέγεθος, όταν το υπέργειο μέρος του φυτού έχει ξεραθεί και είναι έτοιμοι για συγκομιδή μετά από δύο εβδομάδες περίπου. Τα πράσινα μέρη του κονδύλου περιέχουν σολα- νίνη, μια ουσία δηλητηριώδη, όταν καταναλωθεί σε μεγάλες ποσότητες. Εξαιτίας αυτού είναι απαραίτητο να συγκομίζονται οι κόνδυλοι όταν είναι ώριμοι. Σε περίπτωση που αγοραστούν πατάτες με πράσινα μέρη, είναι σκόπιμο να καθαριστούν προσεκτικά.

4.7.4 Ψυχανθή
Τα ψυχανθή διακρίνονται σε εκείνα που καλλιεργούνται για τη διατρο- φή του ανθρώπου (όσπρια) και σε εκείνα που η παραγωγή τους προορίζε- ται για ζωοτροφές (κτηνοτροφικά).
Η κατηγορία αυτή των φυτών χαρακτηρίζεται από μια μοναδική ικα- νότητα. Δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και το αποθηκεύουν στις ρίζες τους, σε ειδικά φυμάτια, και εμπλουτίζουν έτσι το έδαφος με το βασικό αυτό θρεπτικό στοιχείο των φυτών. Η δέσμευση αυτή πραγμα- τοποιείται μέσω ορισμένων μικροοργανισμών (αζωτοβακτήρια), οι οποίοι συμβιούν στα φυμάτια των ριζών. Ο προαναφερθείς εμπλουτισμός του εδάφους σε άζωτο γίνεται με την ενσωμάτωση του φυτού στο έδαφος, κατόπιν προγραμματισμένης για το σκοπό αυτό καλλιέργειας ή ευκαιρι- ακά με την καλλιέργειά του για άλλους σκοπούς (παραγωγή βρώσιμων οσπρίων, σανών κ.λπ.).

Τα σπουδαιότερα βρώσιμα όσπρια είναι τα φασόλια, τα ρεβύθια, οι φακές, τα κουκιά και τα μπιζέλια. Χαρακτηρίζονται από υψηλά ποσοστά πρωτεϊνών, υδατανθράκων, σιδήρου και ασβεστίου.
Πέραν της χρήσης τους προς βρώση, μπορεί να καταναλωθούν με τη μορφή χλωρών σπερμάτων (φασόλια, κουκιά, αρακάς) σαν νωπά, κονσέρ- βες ή κατεψυγμένα, ενώ άλλα αποτελούν βασικά ελαιοπαραγωγικά φυτά
Εικόνα 4-46 Φυτό μηδικής (ψυχανθές)

(σόγια, αραχίδα)*.
Τα κτηνοτροφικά φυτά είτε σαν χόρτο, είτε σαν καρπός, χρησιμοποι- ούνται σαν ζωοτροφή. Τα σημαντικότερα από αυτά είναι: βίκος (χόρτο χλωρό ή σανός και καρπός) - μπιζέλι (σανός ή καρπός) - κουκιά (καρπός) - φακή (καρπός) - λαθούρι (σανός ή καρπός) - ρόβι (σανός ή καρπός) - τρι- φύλλι (βόσκηση ή σανός) - μηδική (ξηρό χόρτο ή χλωρή τροφή).

▶ 4.8 Κηπευτικές καλλιέργειες
Τα κηπευτικά αποτελούν μια ιδιαίτερα μεγάλη κατηγορία φυτών που καλλιεργούνται για να παράγουν προϊόντα (καρπούς, φύλλωμα, βολβούς, ριζώματα, κονδύλους, στελέχη) χρησιμοποιούμενα στη διατροφή του αν- θρώπου. Η θρεπτική τους αξία είναι τεράστια, γιατί περιέχουν βιταμίνες και άλλες ουσίες, απαραίτητες για την εξασφάλιση της καλής υγείας.
Η άνοδος του βιοτικού επιπέδου του Έλληνα καταναλωτή, σε συνδυα- σμό με την αναγνώριση της μεγάλης σημασίας των λαχανικών στη δίαιτά του αποτελούν ασφαλείς ενδείξεις για την ολοένα μεγαλύτερη αύξηση της ζήτησης σε τέτοιου είδους προϊόντα.

Ευνοϊκές προοπτικές διαγράφονται επίσης και στον εξαγωγικό τομέα, τόσο για τα νωπά, όσο και για τα βιομηχανοποιημένα λαχανοκομικά προϊό- ντα (π.χ. τοματοπολτός). Ιδιαίτερα στον τομέα των νωπών κηπευτικών που καλλιεργούνται σε θερμοκήπια (κηπευτικά εκτός εποχής) η Ελλάδα μπορεί κάλλιστα να παίξει, πρωτεύοντα ρόλο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τόσο από άποψη ποιότητας παραγόμενων προϊόντων, όσο και από άποψη κόστους παραγωγής. Βασική προϋπόθεση αποτελούν οι υψηλές επενδύσεις στον κλάδο για σύγχρονες εγκαταστάσεις και εξοπλισμό.

Οι ευνοϊκές κλιματολογικές συνθήκες της χώρας μας με την εξέλιξη της τεχνολογίας μπορούν εύκολα να γίνουν εκμεταλλεύσιμες με τη μορφή ενεργειακών πηγών σε σύγχρονες θερμοκηπιακές μονάδες, εξασφαλίζο- ντας χαμηλό κόστος παραγωγής και άρα χαμηλή τιμή διάθεσης των προ- ϊόντων, που έτσι γίνονται ιδιαίτερα ανταγωνιστικά.
Από το πλήθος των λαχανικών σημαντικότερα για την ελληνική οικονο- μία θεωρούνται τα παρακάτω:
Πίνακας 1 Τα κυριότερα καλλιεργούμενα είδη λαχανικών

| Κρεμμύδι    | Λάχανο     | Κουκιά    |
|-------------|------------|-----------|
| Πράσο       | Κουνουπίδι | Μπάμια    |
| Σκόρδο      | Ρεπανάκι   | Τομάτα    |
| Σπαράγγι    | Κολοκύθι   | Μελιτζάνα |
| Γλυκοπατάτα | Αγγούρι    | Πιπεριά   |
| Σπανάκι     | Πεπόνι     | Σέλινο    |
| Αγγινάρα    | Καρπούζι   | Καρότο    |
| Μαρούλι     | Φασόλι     |           |
| Αντίδι      | Μπιζέλι    |           |

Οι κυριότερες μορφές κατανάλωσης των λαχανικών είναι οι εξής:
-  Νωπά λαχανικά: χρησιμοποιούνται για σαλάτες και φαγητά είτε κατά τη διάρκεια της εποχής που συνήθως παράγονται ή και εκτός εποχής, οπότε προέρχονται από καλλιέργεια υπό κάλυψη (θερμοκήπια).
-  Κονσερβοποιημένα λαχανικά ή γενικά επεξεργασμένα όπως: κονσέρ- βες (φασολάκια, αρακάς, μπάμιες κ.λπ.), τα διάφορα τουρσιά κ.ά.
-  Κατεψυγμένα λαχανικά (φασολάκια, αρακάς, μπάμιες, πιπεριές κ.λπ.)
-  Ξηραμένα λαχανικά, όπως σκόνες για σούπες, κόκκινο πιπέρι, σκόνη σκόρδου, το ψιλοκομμένο και ξηραμένο κρεμμύδι, κ.λπ.

Με βάση τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό ότι οι προοπτικές του κλάδου της λαχανοκομίας διαγράφονται ιδιαίτερα ευνοϊκές και μπορούν να απο- τελέσουν ένα σημαντικό εισόδημα για τον Έλληνα παραγωγό.

▶ 4.9 Δενδρώδεις καλλιέργειες
Με τον όρο δενδρώδεις καλλιέργειες εννοούμε μια μεγάλη κατηγορία πολυετών φυτών, τα οποία εκμεταλλεύεται ο άνθρωπος για παραγωγή καρπών. Στη συγκεκριμένη αυτή κατηγορία μπορούμε να περιλάβουμε, με μοναδικό γνώμονα την καλύτερη και πιο ομοιόμορφη διάκριση, δύο ακόμα μικρότερες ομάδες ανάλογα με το είδος ανάπτυξης του καλλιεργούμενου φυτού: α) τα καρποφόρα δένδρα και β) τους καρποφόρους θάμνους. Στην πρώτη ομάδα ανήκουν τα δέντρα που παράγουν νωπούς καρπούς (οπω- ροφόρα) ή ξηρούς καρπούς (ακρόδρυα) και στη δεύτερη τα φυτικά είδη, όπως το αμπέλι, το βατόμουρο, το φραγκοστάφυλο, το ακτινίδιο κ.ά.

Πίνακας 2

Σημαντικά είδη καρποφόρων δένδρων και θάμνων

ΜΗΛΟΕΙΔΗ (ΓΙΓΑΡΤΟΚΑΡΠΑ)

Μηλιά

Αχλαδιά

Κυδωνιά
Μουσμουλιά

ΠΥΡΗΝΟΚΑΡΠΑ

Ροδακινιά

Βερικοκιά
Δαμασκηνιά

Κερασιά

Βυσσινιά

ΑΚΡΟΔΡΥΑ

Αμυγδαλιά

Φυστικιά
Φουντουκιά

Καρυδιά

ΕΣΠΕΡΙΔΟΕΙΔΗ
Πορτοκαλιά
Μανταρινιά

Λεμονιά
Γκρέιπ - Φρουτ

Νεραντζιά

Κιτριά

Λιμεττιά
Κουμ-Κουάτ

Φράπα
Η καλλιέργειά τους αποτελεί για τη χώρα μας ένα σημαντικό κλάδο του αγροτικού τομέα της οικονομίας. Οι σπουδαιότεροι παράγοντες που ευνόησαν την ανάπτυξή του είναι:
-  Η μεγάλη θρεπτική αξία των καρπών που συνδυάζεται σε πολλές πε- ριπτώσεις με ευχάριστη γεύση και άρωμα.
-  Η δυνατότητα αξιοποίησης ποικιλίας εδαφών, όπως για παράδειγμα επικλινή εδάφη ή μικρής γονιμότητας (καλλιεργώντας π.χ. αμπέλια, ελιές κ.ά.)
-  Το ευνοϊκό εδαφοκλιματικό περιβάλλον, που επιτρέπει την παραγωγή προϊόντων άριστης ποιότητας.

Τα φυτά αυτά χαρακτηρίζονται από το μεγάλο μέγεθος αλλά και τη δυνατότητα να ζουν πολλά χρόνια. Το ριζικό σύστημα είναι εκτεταμένο και

ΔΙΑΦΟΡΑ

Αμπέλι

Συκιά

Ακτινίδιο

Χαρουπιά

Αβοκάντο
Μπανάνα
εισδύει σε μεγάλο βάθος, αφενός για να παρέχει την απαραίτητη στήριξη στη μεγάλη όγκου υπέργεια επιφάνεια και αφετέρου για εκμετάλλευση όσο το δυνατό μεγαλύτερου όγκου εδάφους για την απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων, αφού τα δένδρα είναι οργανισμοί που είναι ανα- γκασμένοι να παραμένουν στην ίδια θέση σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους.

Το μέλλον στη δενδροκομία
Μέσα σε ένα κλίμα διεθνούς ανταγωνισμού είναι ευνόητο ότι η ελλη- νική δενδροκομία θα πρέπει να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα μετα- βάλλοντας προσανατολισμούς. Στόχος είναι να ικανοποιηθούν οι υψηλές απαιτήσεις του καταναλωτικού κοινού για παραγωγή προϊόντων άριστης ποιότητας, ελκυστικά και προπαντός με χαμηλό κόστος διάθεσης. Η επί- τευξη των παραπάνω μπορεί να γίνει με τους ακόλουθους τρόπους:
-  Καλλιέργεια νάνων ποικιλιών που θα επιτρέπουν πυκνή φύτευση και άρα αύξηση των στρεμματικών αποδόσεων. Πέραν αυτού το χαμηλό σχήμα διευκολύνει σημαντικά τις καλλιεργητικές εργασίες, όπως κλά- δευμα, αραίωμα, συγκομιδή, καταπολέμηση εχθρών και ασθενειών κ.ά., με σημαντική μείωση του κόστους παραγωγής.
-  Καλλιέργεια ειδών και ποικιλιών που ικανοποιούν τις απαιτήσεις του καταναλωτικού κοινού.
-  Προώθηση ειδών που εισέρχονται γρήγορα σε καρποφορία, έχουν υψηλές αποδόσεις και εμφανίζουν ανθεκτικότητα σε σημαντικές προ- σβολές.
-  Φύτευση σε αποστάσεις που θα επιτρέπουν την εκμηχάνιση των καλ- λιεργητικών φροντίδων και άρα ελαχιστοποίηση του κόστους παρα- γωγής.
-  Εφαρμογή της στάγδην άρδευσης για οικονομικότερη και αποτελε- σματικότερη χρησιμοποίηση του νερού.
-  Άριστη τυποποίηση και συσκευασία των προϊόντων έτσι ώστε να κα- ταστούν πιο ελκυστικά στο καταναλωτικό κοινό.
-  Στροφή προς παραγόμενα προϊόντα με βιολογικές μεθόδους.

▶ 4.10 Ανθοκομικά και αρωματικά φυτά
Η ανθοκομία ως κλάδος της Γεωπονικής επιστήμης αφορά την καλλι-
έργεια σε ερασιτεχνικό ή επαγγελματικό επίπεδο φυτών που χαρακτηρί- ζονται από το εντυπωσιακό φύλλωμά τους (φυλλώδη φυτά) και χρησιμο- ποιούνται για τη διακόσμηση εσωτερικών χώρων, μπαλκονιών κ.λπ., αλλά και φυτών για την παραγωγή δρεπτών (κομμένων) ανθέων που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν στη δημιουργία ανθικών συνθέσεων. Πέραν αυτών, η ανθοκομία ασχολείται με την παραγωγή φυτών για την κηποτεχνία και τη διαμόρφωση χώρων καθώς και με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού (π.χ. σπόρων, βολβών κ.λπ.).

Η σημαντική ανάπτυξη του βιοτικού επιπέδου του Έλληνα καταναλωτή, όπως επίσης η απομάκρυνσή του από την ύπαιθρο και η συγκέντρωσή του στις πόλεις, αποτέλεσαν και αποτελούν τους κύριους παράγοντες που συ- νέβαλαν στην εντυπωσιακή αύξηση των παραγόμενων προϊόντων και κατ' αντιστοιχία στην εντυπωσιακή πρόοδο του κλάδου. Παρόλα αυτά η ελλη- νική ανθοκομία βρίσκεται σε εξαιρετικά χαμηλό επίπεδο σε σχέση με άλ- λες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπως για παράδειγμα την Ολλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία κ.ά. Οι αιτίες εντοπίζονται κυρίως στο χαμηλό επίπεδο γνώσεων που χαρακτηρίζει τους Έλληνες ανθοπαραγωγούς, και στις μικρές επενδύσεις σε μηχανολογικό εξοπλισμό, με αποτέλεσμα την παραγωγή προϊόντων χαμηλής ποιότητας, μη ανταγωνιστικών.

Χώρες όπως οι παραπάνω έχουν καταστήσει την ανθοκομία υψηλό συ- ναλλαγματοφόρο κλάδο και την έχουν μετατρέψει από απλή γεωργική εκμετάλλευση σε επιχείρηση με υψηλές επενδύσεις σε κεφάλαια και τε- χνολογικό εξοπλισμό. Αποτέλεσμα η αυξημένη παραγωγικότητα, η υψηλή ποιότητα προϊόντων και η παραγωγή και διάθεση την εποχή που παρατη- ρείται αυξημένη ζήτηση.
Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι η προοπτική ανάπτυξης της ελλη- νικής ανθοκομίας είναι εξαιρετικά ισχυρή και μπορεί να αποτελέσει τομέα απασχόλησης με σημαντικό κέρδος. Προϋπόθεση αποτελεί η εκπαίδευση των ανθοπαραγωγών και η οργάνωση του κλάδου. Συγχρόνως θα πρέπει να επεκταθεί η εγκατάσταση θερμοκηπίων τα οποία εκμεταλλευόμενα τις εξαιρετικά ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες του τόπου μας (μεγάλη ηλιο- φάνεια) μπορούν να λειτουργήσουν περισσότερο οικονομικά σε σχέση με εκείνα των προηγμένων στον τομέα αυτό χωρών της Ευρώπης. Αποτέλε- σμα θα είναι η παραγωγή προϊόντων με χαμηλό κόστος και υψηλή ποιό- τητα, με εξαγωγικό προσανατολισμό. Με την επέκταση των θερμοκηπίων και τη βελτίωση της καλλιεργητικής τεχνικής (νέοι μέθοδοι πολλαπλασι- ασμού, κατάλληλα υποστρώματα ριζοβολίας, κλιματιζόμενα θερμοκήπια κ.λπ.) θα καλυφθούν οι ανάγκες της εσωτερικής αγοράς σε έτοιμα - φτα-
σμένα φυτά- που εισάγονται σήμερα από το εξωτερικό και θα αυξηθούν οι εξαγωγές.

Τα καλλωπιστικά φυτά διακρίνονται σε ποώδη και ξυλώδη (δέντρα, δεν- δρύλλια, θάμνοι). Στις κατηγορίες αυτές ανήκουν φυτά που ανάλογα με τον τρόπο ανάπτυξης ή την αντοχή τους σε ορισμένες συνθήκες του περι- βάλλοντος αποτελούν ιδιαίτερες ομάδες, όπως είναι τα αναρριχητικά, τα ξηρόφυτα, τα υδροχαρή, τα σκιόφιλα κ.ά.
α. Ποώδη (ανθοφόρα) φυτά: «Πόες» ονομάζουμε τα φυτά που δεν έχουν ξυλώδη κορμό, παράγουν σπέρματα και ζουν ένα ή περισσότερα χρόνια.
Η καλλωπιστική τους αξία είναι πάρα πολύ μεγάλη και καλλιεργούνται κυρίως για τα άνθη τους, μερικά για το φύλλωμά τους, άλλα για το παρά- στημά τους και ορισμένα για τους καρπούς τους. Δίνουν ωραία εμφάνιση στον ανθόκηπο, διακοσμούν εξωτερικούς χώρους, όπως μπαλκόνια, βερά- ντες κ.λπ. και δίνουν ωραίες ανθοδέσμες που διατηρούνται αρκετά στα ανθοδοχεία (Γαριφαλιά, Πετούνια, Χρυσάνθεμο, Βιόλα, Γεράνιο, Τουλίπα, Ανεμώνη, Νάρκισσος, Υάκινθος, Ντάλια, Γλαδίολος, κ.λπ.).

Εικόνα 4-47 Γαρίφαλα τοποθετημένα σε ανθοδοχείο
Εικόνα 4-49 Xρυσάνθεμο
β. Ξυλώδη καλλωπιστικά (δέντρα, θάμνοι, δενδρύλλια): Τα καλλωπιστι- κά δέντρα είναι ξυλώδη φυτά που χρησιμοποιούνται για καλλωπιστικούς σκοπούς χάρη σε ορισμένα διακοσμητικά χαρακτηριστικά τους όπως: το φύλλωμα, τα άνθη, τη μορφή, το ύψος, το φλοιό (Ακακία, Πεύκη, Τούγια, Κέδρος, Μανόλια, Λεύκη).
Οι θάμνοι είναι φυτά με πολλά ξυλώδη στελέχη στη βάση τους που ζουν πολλά χρόνια και ανανεώνονται περιοδικά από νέους βλαστούς που βγαίνουν από τη βάση τους.

Το δενδρύλλιο είναι ένα ξυλώδες φυτό που διακλαδίζεται στο πάνω μέρος του και σχηματίζει κορμό όπως τα δέντρα. Το ύψος του κορμού δεν περνάει τα 5 μ.
Διακοσμητικά στοιχεία στους θάμνους και τα δενδρύλλια είναι το πα- ράστημα, το φύλλωμα, τα άνθη και οι καρποί. Καλλιεργούνται για στό- λισμα των κήπων ή σε δοχεία τα οποία τοποθετούνται στην αυλή, τη βεράντα, τα μπαλκόνια, τις ταράτσες ή και στο εσωτερικό της κατοικίας. Πολλοί θάμνοι χρησιμοποιούνται σαν ζωντανοί φράχτες του κήπου ή για την κάλυψη τοίχων μικρού πάχους. Τέλος πολλοί θάμνοι που καλλιεργού-

Εικόνα 4-48 α. Αγήρατο β. Κολεός γ. Πετούνια
Εικόνα 4-50
Καλλωπιστικοί θάμνοι
- α. Βιβούρνο
- β. Πικροδάφνη
- γ. Πασχαλιά
νται για το φύλλωμά τους φυτεύονται μεμονωμένα μέσα στο πράσινο ή σε άλλα σημεία του κήπου, οπότε κλαδεύονται και λαμβάνουν διάφορα σχή- ματα (Βιβούρνο, Πικροδάφνη, Λιγκούστρο, Τριανταφυλλιά, Πασχαλιά κ.λπ.)
- γ. Φυτά εσωτερικών χώρων. Είναι τα φυτά που χρησιμοποιούνται για διακόσμηση διαμερισμάτων, καταστημάτων, ξενοδοχείων, γενικά εσωτερι- κών χώρων στους οποίους οι συνθήκες ανάπτυξης είναι διάφορες εκείνων που επικρατούν στην ύπαιθρο (Ορτανσία, Υάκινθος, Αζαλέα, Κυκλάμινο, κ.λπ.)
- δ. Φυτά για χλοοτάπητες. Για τη δημιουργία χλοοταπήτων (γκαζόν) στους κήπους, πάρκα κ.λπ. χρησιμοποιούνται διάφορα φυτά, τα οποία έχουν την ικανότητα να απλώνουν και να καλύπτουν όλο το μέρος, όπου σπέρνονται, σχηματίζοντας έτσι ένα πυκνό φυτικό πλαίσιο το οποίο κου- ρεύεται τακτικά. (Φεστούκα, Λόλιον, Ουγκάντα, Τριφύλλι, Κισσός κ.λπ.)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Εικόνα 4-51 Πάρκο καλυμμένο με γκαζόν

Προοπτικές της ελληνικής ανθοκομίας
Η ανάπτυξη του βιοτικού επιπέδου του Έλληνα καταναλωτή, η προ- σπάθειά του να έλθει σε επαφή ξανά με το φυσικό περιβάλλον, χαρακτη- ριστικό κυρίως των κατοίκων των μεγάλων πόλεων, και οι σημαντικές ει- σαγωγές, προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες της εσωτερικής ζήτησης, δημιουργούν αναμφίβολα εξαιρετικές προοπτικές για την ανάπτυξη του κλάδου της ανθοκομίας.
Στην προσπάθεια αυτή θα πρέπει να συνυπολογισθούν και οι ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες που δίνουν ένα σαφές πλεονέκτημα στη χώρα μας σε σχέση με άλλες χώρες για την παραγωγή ποιοτικών προϊόντων, χαμηλού κόστους και επομένως με ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.

Σήμερα, στην επιχειρηματική ανθοκομία βρίσκει εφαρμογή μια σειρά νέων εξελιγμένων μεθόδων, που σκοπό έχουν την αυξημένη παραγωγή, την άριστη ποιότητα και την ελαχιστοποίηση του κόστους παραγωγής.

Οι σύγχρονες αυτές μέθοδοι είναι:
- α. Ιστοκαλλιέργεια: Με την ιστοκαλλιέργεια είναι δυνατή η αγενής αναπαραγωγή όλων σχεδόν των ανθοκομικών φυτών σε σύντομο χρονικό διάστημα, σε περιορισμένο τόπο και με ελάχιστο κόστος. Πέραν αυτών
των πλεονεκτημάτων, το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό είναι υγιές, απαλλαγμένο ιώσεων, ενώ παράλληλα προκύπτει εξαιρετικά ομοιόμορφη παραγωγή των επιθυμητών τύπων κάθε ανθοκομικού είδους.
- β. Τεχνική θερμοκηπίων: Τα σύγχρονα θερμοκήπια εφοδιασμένα με τους πλέον εξελιγμένους μηχανισμούς αποτελούν απαραίτητο συντελε- στή της επιχειρηματικής ανθοκομίας για παραγωγή προϊόντων εξαιρετικής ποιότητας. Η αξιοποίηση ανανεώσιμων μορφών ενέργειας (π.χ. ηλιακής) ή ακόμα και ήπιων μορφών (π.χ. γεωθερμίας) δίνουν ένα σαφές πλεονέκτημα στη χώρα μας για παραγωγή προϊόντων ιδιαίτερα ανταγωνιστικών, εξαιτί- ας ακριβώς του χαμηλού κόστους παραγωγής.
- γ. Υδρολίπανση: Ο εφοδιασμός δηλαδή των φυτών με τα αναγκαία, όσο και απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία μέσω του νερού του ποτίσματος παρέχει πλήρη, ομοιόμορφη, οικονομική, όσο και ταχύτατη ανάπτυξη των φυτών. Η σύνθεση του θρεπτικού διαλύματος ρυθμίζεται μέσω ηλεκτρονι- κού υπολογιστή.
- δ. Φυτοορμόνες: Αφορούν χημικές ουσίες που σκοπό έχουν να διευ- κολύνουν διάφορες φυσιολογικές λειτουργίες των ανθοκομικών φυτών, όπως για παράδειγμα αύξηση ποσοστού ριζοβολίας μοσχευμάτων, αύξηση του μεγέθους των ανθέων, επιτάχυνση της ανάπτυξης, επιτάχυνση της άνθισης κ.λπ. Η χρήση τους δεν ενέχει κινδύνους γιατί τα παραγόμενα προϊόντα δε χρησιμοποιούνται για τροφή αλλά μόνο για καλλωπιστικούς σκοπούς.

Αρωματικά φυτά
Τα αρωματικά φυτά από πολύ παλιά καθιερώθηκαν ως ένα αναπόσπα- στο κομμάτι της καθημερινής ζωής και δεν άργησαν να αποτελέσουν αντι- κείμενο εμπορίου με σημαντικά οικονομικά οφέλη.
Τα αρωματικά φυτά καλλιεργούνται είτε για το άρωμά τους, είτε για να χρησιμοποιηθούν στη μαγειρική, είτε για τις φαρμακευτικές τους ιδι- ότητες. Η καλλιέργειά τους είναι εύκολη, παρουσιάζουν ιδιαίτερη αντοχή στα επιβλαβή έντομα και είναι πολύ διακοσμητικά σε εξωτερικό, όπως και σε εσωτερικό χώρο. Από την κατηγορία αυτή των φυτών με διάφορες μεθόδους (κυρίως απόσταξη) παραλαμβάνονται τα αιθέρια έλαια που χρη- σιμοποιούνται στην αρωματοποιία, τη βιομηχανία τροφίμων, στην ζαχαρο- πλαστική, στη φαρμακευτική κ.λπ.

Ορισμένα αντιπροσωπευτικά είδη είναι:
Άνιθος, Μαϊντανός, Σέλινο, Ρίγανη, Θυμάρι, Χαμομήλι, Βασιλικός, Τσάι
α. Λεβάντα β. Κάππαρη γ. Δεντρολίβανο
Εικόνα 4-52
του βουνού, Φασκόμηλο, Δεντρολίβανο, Λεβάντα, Μέντα, Κάππαρη κ.λπ.
Έχοντας υπόψη ότι η χλωρίδα της Ελλάδας είναι ιδιαίτερα πλούσια σε αρωματικά φυτά*, ενώ παράλληλα γίνεται εξαγωγή πολύτιμου συναλλάγ- ματος για την προμήθεια αιθέριων ελαίων από το εξωτερικό, προκύπτει η αναγκαιότητα συστηματικής εκμετάλλευσης αυτής της κατηγορίας φυτών, η οποία μπορεί να ενισχύσει σημαντικά τόσο το εισόδημα του παραγωγού όσο και την ελληνική οικονομία.

Με την καλλιέργεια των αρωματικών φυτών επιδιώκεται:
- α) Η εκμετάλλευση των πτωχών εδαφών.
- β) Η αναδιάρθρωση των καλλιεργειών.
- γ) Η δημιουργία μικρών βιομηχανικών μονάδων στην ύπαιθρο.
- δ) Η αύξηση του γεωργικού εισοδήματος στις ορεινές ή ημιορεινές περι- οχές.
- ε) Η αξιοποίηση των εργατικών χεριών στην ύπαιθρο ιδίως των γυναικείων και παιδικών.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

▶ 4.11 Θερμοκήπια
Το θερμοκήπιο είναι μια κατασκευή σε χώρο που καλύπτεται με διαφα- νές υλικό, έτσι ώστε να είναι εφικτή η είσοδος όσο το δυνατό περισσό- τερου φωτισμού που θεωρείται απαραίτητος στη φυσιολογική ανάπτυξη των φυτών.
- Ο σκοπός της χρησιμοποίησής του αφορά την παραγωγή γεωργικών προϊόντων μέσω της τροποποίησης ή ρύθμισης πολλών παραγόντων του περιβάλλοντος που επιδρούν στην ανάπτυξη και παραγωγή (π.χ. θερμο- κρασία, υγρασία, διοξείδιο του άνθρακα κ.λπ.). Το σωστό περιβάλλον ανά- πτυξης των φυτών στο θερμοκήπιο προσδιορίζεται από:
- - τη σωστή κατασκευή,
- - τον κατάλληλο εξοπλισμό και
- - την ικανότητα του καλλιεργητή να χειριστεί και να κατανείμει τα διά- φορα εφόδια.

Γίνεται επομένως αντιληπτό ότι η καλλιέργεια στο θερμοκήπιο παρέχει σήμερα τη δυνατότητα της προγραμματισμένης και με προβλέψιμα απο- τελέσματα παραγωγής. Η ανάπτυξη των φυτών δεν εξαρτάται πλέον από τυχαίους φυσικούς παράγοντες αλλά από τους χειρισμούς του ανθρώπι- νου παράγοντα.
Μέσω της καλύτερης ρύθμισης των συνθηκών περιβάλλοντος των φυ- τών προκύπτουν τα παρακάτω πλεονεκτήματα:
-  ποσοτική αύξηση λόγω βελτίωσης των συνθηκών του περιβάλλοντος,
-  χρονικός προγραμματισμός της παραγωγής, ώστε να σταλεί στην αγορά σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ανεξάρτητα από τις καιρικές συνθήκες που θα επικρατούν,
-  ποιοτική βελτίωση με την προστασία που προσφέρει το θερμοκήπιο από αντίξοα καιρικά φαινόμενα (αέρας, βροχή, χιόνι, χαλάζι),
-  λιγότερες ζημιές από ασθένειες και έντομα, ειδικότερα σ' ένα θερ- μοκήπιο που παρέχει τη δυνατότητα ακριβούς ρύθμισης συνθηκών περιβάλλοντος,
-  τέλος παρέχεται η δυνατότητα ρύθμισης των παραγόντων του περι- βάλλοντος της ρίζας των φυτών, όπως: της υγρασίας, του οξυγόνου, της θερμοκρασίας και των ανόργανων θρεπτικών στοιχείων με τη χρήση κατάλληλων εδαφικών υποστρωμάτων ή υδροπονικών καλλι- εργειών, έτσι ώστε να μπορούν να ικανοποιήσουν με ακρίβεια τις απαιτήσεις των φυτών.

Τα προϊόντα που μπορούν να παραχθούν στο θερμοκήπιο ανήκουν σε
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

δύο μεγάλες κατηγορίες:

α. τα τρόφιμα (κυρίως λαχανικά και φρούτα) και

β τα καλλωπιστικά φυτά (κυρίως φυτά γλάστρας και δρεπτά άνθη).
Αντιλαμβάνεται κανείς ότι τα συγκεκριμένα είδη συνιστούν δύο από τους δυναμικότερους τομείς της ελληνικής γεωργίας, από πλευράς εξα- σφάλισης εισοδήματος και εξαγωγών. Επομένως οι προοπτικές πρέπει να θεωρούνται ιδιαίτερα ευνοϊκές, εάν ληφθούν υπόψη και οι ευνοϊκές συν- θήκες του ελλαδικού χώρου, συνθήκες που κάλλιστα μπορούν να γίνουν πιο εκμεταλλεύσιμες σε ένα σύγχρονο θερμοκήπιο, μειώνοντας έτσι το κόστος των παραγόμενων προϊόντων.

▶ 4.12 Υδροπονικές καλλιέργειες
Η υδροπονία ή ανέδαφος καλλιέργεια αποτελεί την πλέον σύγχρονη μέθοδο καλλιέργειας φυτών τα οποία δεν αναπτύσσονται στο έδαφος, αλλά πάνω σε αδρανή υποστρώματα στα οποία προστίθεται θρεπτικό διάλυμα, ή σε σκέτο θρεπτικό διάλυμα.
Γενικά για τη σωστή ανάπτυξη είναι απαραίτητο στη ρίζα τους να υπάρχει άφθονο οξυγόνο και ταυτόχρονα άφθονο νερό που να έχει δια- λυμένα τα απαραίτητα ανόργανα θρεπτικά στοιχεία στη σωστή τους ανα- λογία. Στη συμβατική καλλιέργεια εδάφους είναι δύσκολο να επιτευχθεί ο συνδυασμός αυτός.

Τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της μεθόδου συνοψίζονται στα εξής:
-  Με την απομάκρυνση του παράγοντα «έδαφος» εξαλείφονται και όλες οι παρενέργειες, όπως και οι καλλιεργητικές εργασίες που συνεπάγε- ται η χρήση του (ζιζάνια, παθογόνοι οργανισμοί, απολύμανση, καλλι- εργητικές εργασίες, κ.λπ.).
-  Οικονομία σε νερό και θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται για την ανάπτυξη των φυτών (περιορισμός απωλειών από επιφανειακές διαρ- ροές και βαθιά διείσδυση του νερού στο έδαφος).
-  Δημιουργία ευχάριστου περιβάλλοντος για τον εργαζόμενο, με την απομόνωση του εδάφους και επομένως την απουσία οσμών και σκόνης.

Τα σημαντικότερα μειονεκτήματα είναι ότι απαιτούνται:
-  αυξημένες γεωτεχνικές γνώσεις από τον καλλιεργητή και
-  αυξημένες δαπάνες για την εγκατάσταση του όλου συστήματος.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Τα φυτά αποτελούν τους μοναδικούς οργανισμούς που παρουσι- άζουν τροφική αυτονομία.
Έχουν τη δυνατότητα με τη βοήθεια της ηλιακής ενέργειας να συνθέτουν από απλά συστατικά που παίρνουν από το έδαφος οργα- νικές ενώσεις. Αυτή τους η ικανότητα εξασφαλίζει άλλωστε και τη ζωή στους υπόλοιπους ζωικούς οργανισμούς.
Ένας φυτικός οργανισμός αποτελείται από δύο τύπους ιστών:
- α. Το μεριστωματικό ιστό που εντοπίζεται στα άκρα των ριζών και των στελεχών και σχετίζεται με την ανάπτυξη.
- β. Τους μόνιμους ιστούς οι οποίοι αποτελούνται από ώριμα διαφορο- ποιημένα κύτταρα και διακρίνονται σε:
- * Προστατευτικό ιστό (επιδερμίδα, περίδερμα).
- * Θεμελιώδη ιστό (παρέγχυμα, κολέγχυμα, σκληρέγχυμα).
- * Αγωγό ιστό (ξύλωμα, φλοίωμα).

Η ρίζα αποτελεί το μέρος του φυτού που αναπτύσσεται μέσα στο έδαφος και εξυπηρετεί δύο κυρίως σκοπούς: στήριξη και απορρόφη- ση νερού και ανόργανων θρεπτικών συστατικών. Στα φυτά διακρί- νουμε δύο τύπους ριζικού συστήματος:
- * Θυσσανωτός
- * Πασσαλώδης
Στο άκρο των ριζών παρατηρείται ένα λεπτό προστατευτικό πε- ρίβλημα που ονομάζεται καλύπτρα και παρέχει προστασία από πι- θανές ζημιές κατά την εισχώρησή τους στο έδαφος. Λίγο πιο πάνω παρατηρείται μια ζώνη από την οποία εκφύεται πλήθος ριζικών τρι- χιδίων τα οποία έχουν τη δυνατότητα να εισχωρούν εύκολα στα εδαφικά κενά απορροφώντας νερό και θρεπτικά στοιχεία.

Σε εγκάρσια τομή η ρίζα αποτελείται από διάφορες στρώσεις ιστών. Εξωτερικά παρατηρείται η επιδερμίδα, ακολουθεί ο φλοιός και τέλος ο κεντρικός κύλινδρος με τους δυο αγωγούς ιστούς, το ξύλωμα και το φλοίωμα.
Ο βλαστός είναι το τμήμα του φυτού που φέρει φύλλα, άνθη, καρ- πούς και μεταφέρει στα φύλλα με τα αγγεία που τον διατρέχουν το νερό και τα θρεπτικά στοιχεία του εδάφους και προς τη ρίζα και τα άλλα μέρη του φυτού τον κατεργασμένο στα φύλλα χυμό.
Η σταθερότητα του βλαστού οφείλεται αφενός στα κύτταρά του που αναπτύσσουν παχιά τοιχώματα, αφετέρου στην περιεκτικότητά του σε νερό.

Σε εγκάρσια τομή βλαστού παρατηρούμε εξωτερικά την επιδερ- μίδα, ενώ ακολουθεί ο φλοιός και ο κεντρικός κύλινδρος με τους αγωγούς ιστούς και την εντεριώνη.
Τα φύλλα θεωρείται ότι αποτελούν τα σπουδαιότερα όργανα του φυτού. Σ' αυτά διακρίνουμε το έλασμα με χαρακτηριστικό σύστημα νευρώσεων, συνέχεια των αγωγών ιστών του βλαστού, και το μίσχο.
Σε εγκάρσια τομή φύλλου διακρίνουμε εξωτερικά, στην πάνω και κάτω επιφάνεια, την εφυμενίδα και επιδερμίδα, ενώ ακολουθεί εσω- τερικά το μεσόφυλλο που αποτελείται από παρεγχυματικά κύττα- ρα που φέρουν τους χλωροπλάστες. Στην κάτω επιφάνεια παρατη- ρούνται φυσικά ανοίγματα, τα στομάτια, μέσω των οποίων γίνεται η ανταλλαγή αερίων μεταξύ του εσωτερικού του φύλλου και του ατμοσφαιρικού αέρα.

Στα φύλλα επιτελούνται τρεις βασικές λειτουργίες:
-  Φωτοσύνθεση, που αφορά τη σύνθεση οργανικών ουσιών από απλά ανόργανα στοιχεία, νερό και διοξείδιο του άνθρακα με τη βοήθεια της ηλιακής ενέργειας.
-  Αναπνοή, που αποτελεί κατά κάποιο τρόπο την αντίθετη δι- εργασία της φωτοσύνθεσης και έχει σαν σκοπό να δώσει στο φυτό την ενέργεια που χρειάζεται για να εκτελέσει όλες τις ζωτικές λειτουργίες, οξειδώνοντας τις οργανικές ενώσεις που σχηματίστηκαν με τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης.
-  Διαπνοή, που αφορά την απώλεια νερού από τα φύλλα και τα άλλα φυτικά τμήματα με τη μορφή υδρατμών. Μέσω αυτής της λειτουργίας είναι εφικτή η απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων με τη βοήθεια των ριζών από το εδαφικό διάλυμα.

Τα άνθη αποτελούν τα όργανα αναπαραγωγής του φυτού. Σ' ένα τυπικό άνθος διακρίνουμε τον κάλυκα, τη στεφάνη, τους στήμονες και τον ύπερο. Όταν ένα άνθος έχει τα τέσσερα μέρη που περιγρά- ψαμε καλείται πλήρες, ειδάλλως ατελές.
Οι κόκκοι της γύρης μεταφέρονται με τη βοήθεια του ανέμου και των εντόμων στα στίγματα του υπέρου. Η εν λόγω μεταφορά κα- λείται επικονίαση. Ακολουθεί βλάστηση της γύρης με τη δημιουργία προεκβολής που διασχίζει ολόκληρο το στύλο και φθάνει στο εσω- τερικό της ωοθήκης όπου βρίσκεται το ωοκύτταρο (γονιμοποίηση). Μετά τη γονιμοποίηση αρχίζει ο σχηματισμός του σπέρματος.

Ο πολλαπλασιασμός των φυτών μπορεί να επιτευχθεί με δύο τρόπους:
- Α) Εγγενώς, όπου παράγονται άτομα που δεν διατηρούν τα τυ- πικά χαρακτηριστικά της ποικιλίας από την οποία προέρχονται και ως εκ τούτου δεν συνίστανται για εγκατάσταση νέων καλλιεργειών. Αντίθετα, πληρούν τις προϋποθέσεις για να χρησιμοποιηθούν σαν υποκείμενα.
- Β) Αγενώς, όπου παράγονται άτομα με τις ίδιες ακριβώς ιδιότη- τες που χαρακτηρίζουν τα μητρικά φυτά από τα οποία προήλθαν. Ο αγενής τρόπος πολλαπλασιασμού περιλαμβάνει αυτόν με μοσχεύμα- τα, με καταβολάδες και με παραφυάδες.

Η ιστοκαλλιέργεια αποτελεί μια νέα σχετικά μέθοδο αναπαραγω- γής μέσω της οποίας μπορεί να παραχθεί μεγάλος αριθμός φυτών σε σύντομο χρονικό διάστημα απαράλλακτα όμοια με το μητρικό φυτό και, το κυριότερο, απαλλαγμένο ιώσεων.
Μέσω του εμβολιασμού επιτυγχάνεται άριστος συνδυασμός στο ίδιο άτομο, ενός υπέργειου μέρους με τις επιθυμητές οργανοληπτι- κές ιδιότητες (εμβόλιο) και ενός υπόγειου μέρους (ριζικό σύστημα) με άριστη προσαρμοστικότητα σε συγκεκριμένες εδαφικές συνθή- κες (υποκείμενο).
Μια επιτυχής καλλιέργεια αποτελεί συνάρτηση μιας σειράς ερ- γασιών και φροντίδων που αποσκοπούν στην εξασφάλιση γρήγορης όσο και υγιεινής ανάπτυξης των φυτών. Γίνεται αντιληπτό ότι η περι- οχή στην οποία πρόκειται να εγκατασταθεί ένα φυτικό είδος πρέπει να πληρεί όλες εκείνες τις προϋποθέσεις που θα εξασφαλίζουν με- γαλύτερη απόδοση (παραγωγή) με το μικρότερο κόστος (κατάλληλο
φυτικό είδος από άποψη εδαφοκλιματικών απαιτήσεων, δυνατότητες απορρόφησης του προϊόντος, διαθέσιμα ή μη εργατικά χέρια κ.λπ.).

Με εξασφαλισμένες τις παραπάνω προϋποθέσεις ο παραγωγός οφείλει να πραγματοποιεί μια σειρά εργασιών που θα αποβλέπουν στην επιτυχή εγκατάσταση όπως σωστή φύτευση την κατάλληλη εποχή, να επιλέξει την πλέον κατάλληλη μέθοδο άρδευσης, να κά- νει ορθολογική λίπανση (σωστές δόσεις τον κατάλληλο χρόνο), να κλαδεύει και τέλος να αντιμετωπίζει τους παθογόνους οργανισμούς που προσβάλλουν την καλλιέργειά του εμποδίζοντας έτσι τη μείωση ή και την καταστροφή της παραγωγής του.
- Οι παθήσεις των καλλιεργούμενων φυτών διακρίνονται:
- α. σε μη παρασιτικές (οφείλονται απλά και μόνο σε φυσιολογικά αίτια και κατά συνέπεια δεν είναι μεταδοτικές),
- β. σε ασθένειες που οφείλονται σε ιούς,
- γ. σε ασθένειες που οφείλονται σε μύκητες,
- δ. σε ζημιές που προκαλούνται από έντομα και
- ε. σε ζημιές που προκαλούνται από ζιζάνια.

Για την αντιμετώπιση των εχθρών και ασθενειών των καλλιεργού- μενων φυτών ο άνθρωπος έχει αναπτύξει ένα οπλοστάσιο μέσω του οποίου έχει επιτύχει σημαντική μείωση των δυσμενών επιπτώσεων των ως άνω παραγόντων.

Τα μέσα που χρησιμοποιεί είναι:
- - Καλλιεργητικά,
- - Χημικά και
- - Βιολογικά.
Σήμερα επικρατεί η τάση περιορισμού της αποκλειστικής χρήσης χημικών ουσιών για την αντιμετώπιση των παθογόνων οργανισμών, εξαιτίας των δυσμενών επιπτώσεων που έχουν αυτές στο περιβάλ- λον και τον άνθρωπο. Αντ' αυτής επιδιώκεται συνδυασμός των πα- ραπάνω μέσων με απώτερο σκοπό την όσο το δυνατό μικρότερη επιβάρυνση του περιβάλλοντος από χημικά παράγωγα. Ο ως άνω
συνδυασμός καλείται ολοκληρωμένη καταπολέμηση.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αξιόλογη προσπάθεια για πα- ραγωγή φυτικών προϊόντων χωρίς χημικά υπολείμματα. Η βιολογική γεωργία προς το παρόν βρίσκεται σε αρχικό στάδιο και αυτό απο- δίδεται κυρίως στο γεγονός της περιορισμένης ανάπτυξης αποτε- λεσματικών βιολογικών μέσων και μεθόδων καλλιέργειας δυναμένων να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις μεγάλων εκτάσεων καλλιέργειας. Εξαιτίας αυτού η βιολογική γεωργία περιορίζεται ακόμα σε μικρές στρεμματικές εκτάσεις στις οποίες εκ των πραγμάτων μπορούν να αποδώσουν τα υφιστάμενα βιολογικά μέσα.

Στα φυτά μεγάλης καλλιέργειας ανήκουν τα ετήσια που καλλιερ- γούνται κατά κανόνα σε μεγάλες εκτάσεις (χειμερινά σιτηρά, ανοι- ξιάτικα σιτηρά, βιομηχανικά φυτά, χειμερινά ψυχανθή και ανοιξιάτικα ψυχανθή).
Στα χειμερινά σιτηρά κυρίαρχη θέση κατέχει το σιτάρι που απο- τελεί τη βάση της διατροφής του ανθρώπου. Το ριζικό τους σύστημα είναι θυσσανωτό, ενώ χαρακτηριστικό τους γνώρισμα είναι η ικανό- τητά τους να «αδελφώνουν».
Στα ανοιξιάτικα σιτηρά περιλαμβάνονται δυο πολύ σημαντικά είδη με ευρεία εξάπλωση: Το καλαμπόκι που χρησιμοποιείται στη διατροφή του ανθρώπου αλλά και στην κτηνοτροφία και το ρύζι από την καλλιέργεια του οποίου εξαρτάται από άποψη διατροφής περί- που ο μισός πληθυσμός της γης.

Στα βιομηχανικά φυτά περιλαμβάνεται το βαμβάκι, ο καπνός και τα ζαχαρότευτλα. Τα προϊόντα τους χρησιμοποιούνται ως πρώτη ύλη στις διάφορες γεωργικές βιομηχανίες (κλωστοϋφαντουργία, ερ- γοστάσια καπνού, βιομηχανία ζάχαρης).
Η πατάτα είναι φυτό που μπορεί να καταναλωθεί είτε νωπή είτε με τη μορφή προϊόντων που έχουν προέλθει μετά από βιομηχανική επεξεργασία (τσιπς, προμαγειρεμένη, πουρές, κ.λπ.). Οι κόνδυλοι (πα- τάτες) αποτελούν βλαστικά αποθησαυριστικά όργανα.
Τα ψυχανθή διακρίνονται σε εκείνα που καλλιεργούνται για τη διατροφή του ανθρώπου (βρώσιμα όσπρια) και σε εκείνα που η πα- ραγωγή τους προορίζεται για ζωοτροφές (κτηνοτροφικά όσπρια).

Χαρακτηριστικό αυτής της κατηγορίας φυτών είναι η ικανότητά τους να δεσμεύουν το ατμοσφαιρικό άζωτο και να το αποθηκεύουν στις ρίζες σε ειδικά φυμάτια. Η συγκεκριμένη λειτουργία επιτυγχά- νεται με τη βοήθεια ειδικών βακτηρίων που συμβιούν στα φυμάτια των ριζών.
Τα κηπευτικά αποτελούν μια ιδιαίτερα μεγάλη κατηγορία φυτών που καλλιεργούνται για να παράγουν προϊόντα (καρπούς, φύλλωμα, βολβούς, ριζώματα, κονδύλους, στελέχη) χρησιμοποιούμενα στη δια- τροφή του ανθρώπου. Η θρεπτική τους αξία είναι τεράστια, γιατί περιέχουν βιταμίνες και άλλες ουσίες απαραίτητες για την εξασφά- λιση της καλής υγείας.

Η καλλιέργεια των οπωροφόρων δένδρων αποτελεί ένα σημα- ντικό κλάδο του αγροτικού τομέα της οικονομίας εξαιτίας της με- γάλης θρεπτικής αξίας των παραγόμενων καρπών, που συνδυάζεται σε πολλές περιπτώσεις με ευχάριστη γεύση και άρωμα, αλλά και εξαιτίας της δυνατότητας αξιοποίησης ποικιλίας εδαφών, όπως για παράδειγμα επικλινών ή μικρής γονιμότητας.
Η χώρα μας παρουσιάζει σήμερα μια στασιμότητα στην καλλιέρ- γεια των οπωροφόρων δένδρων εξαιτίας της περιορισμένης ευελιξί- ας αυτής της κατηγορίας των φυτών, αλλά και εξαιτίας του έντονου διεθνούς ανταγωνισμού.

Η ελληνική δενδροκομία προκειμένου να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα και να ανταπεξέλθει επιτυχώς στο νέο ανταγωνισμό οφεί- λει να εκσυγχρονιστεί. Μια τέτοια ενέργεια προϋποθέτει:
-  εκλογή ειδών των οποίων τα προϊόντα απολαμβάνουν μεγάλη ζήτηση και υψηλή τιμή,
-  καλλιέργεια νάνων ποικιλιών,
-  μηχανοποίηση των καλλιεργητικών εργασιών,
-  άριστη τυποποίηση και συσκευασία και τέλος
-  στροφή προς τα βιολογικώς παραγόμενα προϊόντα.
Καλλωπιστικά φυτά ονομάζουμε εκείνα που καλλιεργούνται για διακόσμηση των εξωτερικών, αλλά και των εσωτερικών χώρων. Η καλλωπιστική τους αξία βασίζεται είτε στα όμορφα άνθη τους, είτε στο φύλλωμά τους, είτε ακόμα και στη συνολική εμφάνισή τους.

Διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, τα ποώδη και τα ξυλώ- δη, και κάθε μια από αυτές περιλαμβάνει επιμέρους ομάδες όπως για παράδειγμα: αναρριχητικά, ξηρόφυτα, υδροχαρή, σκιόφιλα, αλατόφυ- τα, παχύφυτα, κ.λπ. Επιπλέον, ανάλογα με το βιολογικό τους κύκλο διακρίνονται σε ετήσια και πολυετή.
Η ανθοκομία αποτελεί ένα πολλά υποσχόμενο κλάδο της ελληνι- κής οικονομίας. Οι εξαιρετικές κλιματικές συνθήκες (έντονη ηλιοφά- νεια, υψηλές θερμοκρασίες) αποτελούν τους παράγοντες εκείνους που μπορούν να προσδώσουν σημαντική ώθηση στον τομέα αυτό με την παραγωγή προϊόντων που κάλλιστα μπορούν να ανταγωνιστούν τα αντίστοιχα ξένα σε ποιότητα και ιδιαίτερα σε τιμές.

Τα αρωματικά φυτά αποτελούν σημαντική πηγή παραλαβής αιθέ- ριων ελαίων, αλλά και χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία τροφίμων, τη ζαχαροπλαστική αλλά και την φαρμακευτική, εξαιτίας των φαρ- μακευτικών τους ιδιοτήτων.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Πού βασίζεται ο τόσο σημαντικός ρόλος των φυτών για τη ζωή πάνω στη γη;
- 2. Από ποιους ιστούς αποτελείται ένας φυτικός οργανισμός; Ποιος ο ρόλος τους;
- 3. Ποιος ο ρόλος της ρίζας;
- 4. Πόσους τύπους ριζικού συστήματος διακρίνουμε και ποια τα χα- ρακτηριστικά του καθενός;
- 5. Τι είναι η καλύπτρα και ποιος ο ρόλος της;
- 6. Τι είναι τα ριζικά ή απορροφητικά τριχίδια;
- 7. Ποιους τύπους ιστών διακρίνουμε σε μια εγκάρσια τομή ρίζας;
- 8. Ποιος ο ρόλος του βλαστού;
- 9. Πόσους τύπους βλαστών διακρίνουμε;
- 10. Πού οφείλεται η σταθερότητα του βλαστού;
- 11. Ποια μέρη διακρίνουμε σε εγκάρσια τομή βλαστού;
- 12. Ποια τα χαρακτηριστικά μέρη ενός φύλλου;
- 13. Σε εγκάρσια τομή φύλλου ποια μέρη διακρίνουμε και ποια τα χαρακτηριστικά του καθενός;
- 14. Τι γνωρίζετε για τη λειτουργία της φωτοσύνθεσης;
- 15. Τι γνωρίζετε για τη λειτουργία της αναπνοής;
- 16. Τι γνωρίζετε για τη λειτουργία της διαπνοής;
- 17. Ποια τα χαρακτηριστικά μέρη ενός άνθους;
- 18. Πότε ένα άνθος λέγεται πλήρες και πότε ελλιπές;
- 19. Πότε ένα άνθος λέγεται μόνοικο και πότε δίοικο;
- 20. Τι γνωρίζετε για τη διαδικασία της γονιμοποίησης;
- 21. Τι πλεονεκτήματα και τι μειονεκτήματα έχει ο εγγενής τρόπος αναπαραγωγής;
- 22. Ποια τα είδη του αγενούς πολλαπλασιασμού και τι αφορά έκα- στος;
- 23. Τι είναι η ιστοκαλλιέργεια και ποια τα πλεονεκτήματά της;
- 24. Τι είναι ο εμβολιασμός; Τι προσφέρει αυτή η μέθοδος πολλα- πλασιασμού;
- 25. Ποιες οι σημαντικότερες καλλιεργητικές εργασίες που οφείλει να πραγματοποιεί ένας παραγωγός;
- 26. Με ποιους τρόπους μπορεί να γίνεται ο προσδιορισμός των λι- παντικών αναγκών ενός φυτού;
- 27. Ποια τα επικρατέστερα συστήματα άρδευσης;
- 28. Τι επιδιώκουμε να επιτύχουμε με την εργασία του κλαδεύματος;
- 29. Πώς πρέπει να πραγματοποιείται το κλάδευμα στα διαφορετι- κής ηλικίας δένδρα;
- 30. Τι επιδιώκουμε με το αραίωμα των καρπών;
- 31. Ποιες οι συνήθεις μέθοδοι αντιμετώπισης των παθογόνων οργα- νισμών;
- 32. Ποια τα μειονεκτήματα της χημικής καταπολέμησης;
- 33. Τι αφορά η ολοκληρωμένη μέθοδος καταπολέμησης των παθο- γόνων οργανισμών;
- 34. Τι αφορά η βιολογική γεωργία;
- 35. Ποιες κατηγορίες φυτών ανήκουν στα φυτά μεγάλης καλλιέρ- γειας;
- 36. Να αναφέρετε μερικά σημαντικά είδη που ανήκουν στην κατη- γορία των κηπευτικών.
- 37. Ποιες οι προοπτικές της ελληνικής λαχανοκομίας;
- 38. Ποιοι είναι οι σπουδαιότεροι παράγοντες που ευνόησαν την ανάπτυξη του κλάδου της δενδροκομίας;
- 39. Πού οφείλεται η στασιμότητα του συγκεκριμένου κλάδου και τι μέτρα προτείνονται για αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης;
- 40. Ποια τα μέτρα που επιβάλλεται να εφαρμοσθούν, έτσι ώστε η ελληνική δενδροκομία να μπορέσει να προσαρμοστεί στα νέα απαιτητικά διεθνή δεδομένα;
- 41. Τι αφορά ο κλάδος της ανθοκομίας;
- 42. Πού οφείλεται το χαμηλό επίπεδο της ελληνικής ανθοκομίας;
- 43. Με ποια μέτρα μπορεί να αναπτυχθεί ο κλάδος της ελληνικής ανθοκομίας;
- 44. Τι είναι τα αρωματικά φυτά και ποια η χρησιμότητά τους;
5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

▶ 5.1 Εισαγωγή
Η Ζωική παραγωγή (Κτηνοτροφία) είναι ο δεύτερος μετά τη Φυτική παραγωγή, σημαντικός κλάδος της Γεωργικής παραγωγής στη χώρα μας. Ζωική Παραγωγή είναι η επιστήμη που ασχολείται με τους σύγχρονους τρόπους γενετικής βελτίωσης, διατροφής, υγιεινής διαβίωσης και διαχείρι- σης των χερσαίων και υδρόβιων παραγωγικών οργανισμών με σκοπό την παραγωγή ζωικών προϊόντων ποιότητας που καλύπτουν βασικές ανάγκες του ανθρώπου (Εικ. 5-1).
Η κτηνοτροφία συνδέεται στενά με τη γεωργία γιατί κατά την εκτροφή των ζώων χρησιμοποιούνται ζωοτροφές που προέρχονται κατά ένα μεγά- λο ποσοστό από την καλλιέργεια της γης (καλαμπόκι, κριθάρι, μηδική, σό- για κ.ά.), ενώ παράλληλα αξιοποιεί πολλά προϊόντα της γεωργίας που δεν καταναλίσκονται από τον άνθρωπο (άχυρα, σανός, πίτυρα κ.ά.) αλλά και διάφορα υποπροϊόντα που προέρχονται από τις γεωργικές βιομηχανίες (μελάσσα, βαμβακόπιττα, ζαχαρόπιττα, σκόνη γάλακτος, ιχθυάλευρα κ.ά.). Επιπλέον τα εκτρεφόμενα ζώα επιστρέφουν στο έδαφος την κοπριά που λιπαίνει, αναζωογονεί και διατηρεί τη γονιμότητα του εδάφους (Εικ. 5-2).

Τα προϊόντα ζωικής προέλευσης (κρέας, γάλα, αυγά, ιχθυηρά, γαλακτο- κομικά προϊόντα, μέλι, αλλαντικά κ.ά.) είναι πλούσια σε πρωτεΐνες, βιταμί-
Εικόνα 5-1 Εκτροφή αγελάδων στην Ελληνική ύπαιθρο
Εικόνα 5-2 Κοπάδι προβάτων σε βόσκηση (περιοχή Ιωαννίνων)
νες και άλλα θρεπτικά συστατικά και θεωρούνται τρόφιμα υψηλής διαιτη- τικής αξίας. Η θρεπτική αξία και τα οργανοληπτικά τους χαρακτηριστικά καθορίζουν τον υψηλό βαθμό αποδοχής τους από τον καταναλωτή με αποτέλεσμα να απολαμβάνουν πολύ μεγαλύτερες τιμές αγοράς σε σχέση με τα προϊόντα της φυτικής παραγωγής (Εικ. 5-3).

Στις ανεπτυγμένες χώρες παρατηρούμε μια έντονη και σταθερά αυ-
Εικόνα 5-3 Γαλοπούλα γεμιστή
ξανόμενη κατανάλωση προϊόντων ζωικής προέλευσης σε αντίθεση με τις αναπτυσσόμενες, όπου η διατροφή βασίζεται κυρίως στα προϊόντα φυτι- κής προέλευσης.

▶ 5.2 Ζωική Παραγωγή και Εθνική Οικονομία
Σήμερα με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου στη χώρα παρατηρείται σταδιακή αύξηση της ζήτησης και κατανάλωσης ζωικών προϊόντων. Στο γεγονός αυτό συνετέλεσε και ο εκσυγχρονισμός των μονάδων παραγω- γής και μεταποίησης που οδήγησαν στην παραγωγή προϊόντων υψηλών ποιοτικών προδιαγραφών και τη δημιουργία νέων προϊόντων (χαμηλής λι- ποπεριεκτικότητας, μεγάλης διατηρησιμότητας κ.λπ.).
Στις σύγχρονες κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις με τη βοήθεια της επι- στήμης και της τεχνολογίας γίνονται σοβαρές προσπάθειες για την αύ- ξηση των αποδόσεων του ζωικού κεφαλαίου με βελτίωση των συνθηκών σταυλισμού, διατροφής, υγιεινής και περιορισμό των ενδημικών ασθενειών. Ταυτόχρονα αυξήθηκε ο αριθμός των εκτρεφόμενων ζώων, εισήχθησαν ζώα βελτιωμένων φυλών και εφαρμόστηκε η τεχνητή σπερματέγχυση.

Σημαντική είναι η προσφορά του κλάδου στην απασχόληση σημαντικού ποσοστού του πληθυσμού της χώρας, τόσο στην ύπαιθρο όσο και στις μεγάλες πόλεις σε όλο το φάσμα της πρωτογενούς παραγωγής αλλά και της μεταποίησης και εμπορίας των ζωικών προϊόντων.
Τέλος, σημαντικά οφέλη προκύπτουν από την άσκηση της κτηνοτροφί- ας μέσω της εκμετάλλευσης και αξιοποίησης μεγάλων εκτάσεων ημιορει- νών και ορεινών βοσκοτόπων, που χωρίς την εκτροφή των παραγωγικών
Εικόνα 5-4 Αξιοποίηση βοσκοτόπων από βοοειδή
ζώων θα έμεναν αναξιοποίητες με συνέπεια τη σταδιακή ερήμωσή τους (Εικ. 5-4).

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Υπουργείου Γεωργίας η συνολική ακαθά- ριστη αξία των κτηνοτροφικών προϊόντων για το έτος 1996 ήταν περίπου 754 δις δρχ. (2,21 δις €) και απετέλεσε το 28,5% του συνόλου της ακαθάρι- στης αξίας της γεωργικής παραγωγής που ανήλθε στο ίδιο έτος στο ποσό των 2,643 τρις δρχ. (7,756 δις €).
Πίνακας 5-1 Ζωικό κεφάλαιο και κτηνοτροφική παραγωγή

| 1971                              |                                   | 1981                              | 1991                              | 1993                              | 1994                              | 1996                              |
|-----------------------------------|-----------------------------------|-----------------------------------|-----------------------------------|-----------------------------------|-----------------------------------|-----------------------------------|
| 1. Ζωικό κεφάλαιο  (χιλιάδες ζώα) | 1. Ζωικό κεφάλαιο  (χιλιάδες ζώα) | 1. Ζωικό κεφάλαιο  (χιλιάδες ζώα) | 1. Ζωικό κεφάλαιο  (χιλιάδες ζώα) | 1. Ζωικό κεφάλαιο  (χιλιάδες ζώα) | 1. Ζωικό κεφάλαιο  (χιλιάδες ζώα) | 1. Ζωικό κεφάλαιο  (χιλιάδες ζώα) |
| Πρόβατα                           | 7.686                             | 8.144                             | 8.692                             | 8.706                             | 8.802                             | 9.212                             |
| Αίγες                             | 4.185                             | 4.526                             | 5.336                             | 5.378                             | 5.443                             | 5.411                             |
| Βοοειδή                           | 996                               | 831                               | 602                               | 580                               | 579                               | 586                               |
| Χοίροι                            | 504                               | 1.017                             | 986                               | 1.014                             | 1.009                             | 1.392                             |
| Όρνιθες & Λοιπά πτηνά             |                                   | 28.753                            |                                   |                                   | 41.512                            |                                   |
| Κυψέλες μελισσών                  | 982                               | 1.167                             | 1.196                             | 1.204                             | 1.227                             | 1.261                             |
| Κουνέλια                          | 1.707                             | 1.528                             |                                   |                                   |                                   |                                   |
| 2. Παραγωγή (χιλιάδες τόνοι)      | 2. Παραγωγή (χιλιάδες τόνοι)      | 2. Παραγωγή (χιλιάδες τόνοι)      | 2. Παραγωγή (χιλιάδες τόνοι)      | 2. Παραγωγή (χιλιάδες τόνοι)      | 2. Παραγωγή (χιλιάδες τόνοι)      | 2. Παραγωγή (χιλιάδες τόνοι)      |
| Κρέας                             | 335                               | 508                               | 501                               | 496                               | 497                               | 525                               |
| Γάλα                              | 1.401                             | 1.696                             | 1.805                             | 1.823                             | 1.934                             | 1.881                             |
| Τυρί σκληρό                       | 25                                | 35                                | 38                                | 36                                | 33                                | 37                                |
| Τυρί μαλακό                       | 94                                | 108                               | 117                               | 118                               | 119                               | 113                               |
| Μέλι                              | 9                                 | 11                                | 14                                | 13                                | 14                                | 14                                |

Στο παραπάνω Ζωικό κεφάλαιο θα πρέπει να προσθέσουμε και τα εκτρεφόμενα μόνοπλα, που σύμφωνα με τα στοιχεία του Υπουργείου Γε- ωργίας το 1996 ήταν: Ίπποι 33.937, όνοι 85.220 και ημίονοι 41.090.
Παρά την πρόοδο όμως που υπήρξε στη ζωική παραγωγή μετά το δεύ- τερο παγκόσμιο πόλεμο, η χώρα μας, με εξαίρεση τα προϊόντα της πτηνο- τροφίας και αιγοπροβατοτροφίας παραμένει ελλειμματική στην παραγω- γή ορισμένων ζωικών προϊόντων. Η μειωμένη εγχώρια παραγωγή ζωικών προϊόντων αποδίδεται κυρίως στη δυσμενή επίδραση, τόσο της άστοχης αγροτικής πολιτικής που ασκήθηκε τα τελευταία χρόνια στον τομέα αυτό, όσο και του έντονου και σκληρού ανταγωνισμού από εισαγωγείς ανάλο- γων, πλην του αιγοπρόβειου κρέατος, ζωικών προϊόντων.

▶ 5.3 Κλάδοι Ζωικής Παραγωγής
- Η ζωική παραγωγή περιλαμβάνει τους κλάδους:
- Βοοτροφίας (αγελάδες γαλακτοπαραγωγής και κρεατοπαραγωγής, μοσχάρια, ταύροι, βουβάλια)
-  Αιγοπροβατοτροφίας (πρόβατα, αίγες)
-  Χοιροτροφίας (χοιρομητέρες, χοιρίδια, κάπροι)
-  Πτηνοτροφία (όρνιθες αυγοπαραγωγής, κοτόπουλα κρεατοπαραγω- γής, πάπιες, χήνες, ινδιάνοι, ορτύκια, στρουθοκάμηλοι, φασιανοί κ.λπ.)
-  Κονικλοτροφία (κουνέλια)
-  Γουνοφόρων ζώων (κάστορες, σινσιλά κ.λπ.)
-  Μελισσοκομίας (μέλισσες)
-  Σηροτροφίας (μεταξοσκώληκες)
-  Υδατοκαλλιεργειών (ιχθείς, οστρακοειδή, μαλάκια κ.λπ.)

Επίσης περιλαμβάνει την εκτροφή σαλιγκαριών και μόνοπλων.

▶ 5.4 Μορφές ζωικών εκμεταλλεύσεων
Οι εκμεταλλεύσεις των τεσσάρων κυριότερων κλάδων της ζωικής πα- ραγωγής (βοοτροοφία, αιγοπροβατοτροφία, χοιροτροφία και πτηνοτρο- φία) μπορούν να χωριστούν σε δυο μεγάλες κατηγορίες: α) στις εκτατικής μορφής εκμεταλλεύσεις και β) στις εντατικής μορφής εκμεταλλεύσεις.

α) Εκτατικής μορφής εκμεταλλεύσεις
Στις εκτατικής μορφής εκμεταλλεύσεις ο παραγωγός εκτρέφει μικρών αποδόσεων ζώα τα οποία καλύπτουν μεγάλο μέρος των αναγκών τους σε τροφή από τη βοσκή, αξιοποιώντας συγχρόνως τα υπολείμματα των διαφόρων καλλιεργειών.
Στην κατηγορία αυτή δεν χρησιμοποιούνται σύγχρονες εγκαταστάσεις σταυλισμού, εξοπλισμοί και συστηματική διατροφή των ζώων. Αν και οι αποδόσεις που επιτυγχάνονται είναι χαμηλές, όμως το κόστος είναι μικρό, γιατί ο παραγωγός διαθέτει δική του εργασία και συνήθως ιδιοπαραγόμε- νες ζωοτροφές.

β) Εντατικής μορφής εκμεταλλεύσεις
Στις μονάδες της κατηγορίας αυτής οι παραγωγοί ασχολούνται απο- κλειστικά με την εκτροφή βελτιωμένων ζώων, διαθέτουν σύγχρονες εγκα- ταστάσεις σταυλισμού, διατροφής και υγιεινής και εφαρμόζουν επιστημο- νική παρακολούθηση για τον περιορισμό των ασθενειών και τις υψηλές αποδόσεις των ζώων.
Στις εντατικής μορφής εκμεταλλεύσεις υπάγονται και οι Βιομηχανικού τύπου εκτροφές. Πρόκειται για μεγάλες κτηνοτροφικές μονάδες, σε μεγά- λο ποσοστό καθέτως οργανωμένες (παραγωγή, επεξεργασία, τυποποίηση, εμπορία), που εκτρέφουν μεγάλο αριθμό ζώων.

Στις μονάδες αυτές επικρατούν ο αυτοματισμός και η λειτουργικότητα
Εικόνα 5-5 Συστηματική μονάδα εκτροφής βοοειδών βιομηχανικού τύπου
των εγκαταστάσεων. Εφαρμόζονται προγράμματα επιστημονικής εκτρο- φής των ζώων και χρησιμοποιείται σύγχρονος μηχανολογικός εξοπλισμός για τις διάφορες εργασίες (αυτόματο τάισμα, καθάρισμα, συλλογή αυγών, μηχανική άμελξη κ.ά.). Η όλη διαδικασία παραγωγής κατευθύνεται από ειδικούς επιστήμονες, στελέχη της μονάδας (γεωπόνοι ζωοτέχνες, κτη- νίατροι, γεωργοοικονομολόγοι κ.ά.) ενώ απασχολείται μεγάλος αριθμός εργατικού δυναμικού (Εικ. 5-5).

Οι βιομηχανικού τύπου κτηνοτροφικές μονάδες επιτυγχάνουν μεγάλες αποδόσεις σε προϊόντα υψηλών προδιαγραφών με χαμηλό κόστος παρα- γωγής.

▶ 5.5 Εξημέρωση, συμπεριφορά και παραγωγικότητα των αγροτικών ζώων
Τα περισσότερα αγροτικά ζώα πιστεύεται ότι εξημερώθηκαν σταδιακά λίγο πριν και κατά τη νεολιθική εποχή στην Ευρώπη και την Ασία. Τα πρώ- τα αγροτικά ζώα που εξημερώθηκαν θεωρείται ότι ήταν τα βοοειδή και ακολούθησαν τα αιγοπρόβατα, ο χοίρος και τέλος το άλογο.
Η μελέτη στη συμπεριφορά των αγροτικών ζώων βοηθά στη βαθύτε-
Εικόνα 5-6 Η εκδήλωση της μητρότητας μια βασική κοινωνική συμπεριφορά των ζώων
Εικόνα 5-7 Άλογο εκπαιδευμένο να φέρει τη σέλα και να μεταφέρει αναβάτες
ρη κατανόηση των αναγκών τους και στη δημιουργία καλύτερων συνθηκών εκτροφής τους, αναβαθμίζοντας ου- σιαστικά την ποιότητα ζωής τους και επηρεάζοντας θετικά την παραγωγικό- τητά τους.

Η συμπεριφορά των αγροτικών ζώων μπορεί να διαιρεθεί σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. Τη συμπεριφορά της αυ- τοσυντήρησης, όπως είναι η βόσκηση, την απέκκριση των περιττών ουσιών και ο ύπνος, την κοινωνική συμπεριφο- ρά, που έχει σχέση με τις αλληλεπι- δράσεις μεταξύ δυο ή περισσοτέρων ζώων (Εικ. 5-6) και τη συμπεριφορά μά- θησης. Ένα άλογο που προσαρμόζεται να φέρει τη σέλα και να μεταφέρει τον αναβάτη είναι ένα παράδειγμα της συ- μπεριφοράς αυτής (Εικ. 5-7).
Σήμερα, για λόγους καθαρά πα- ραγωγικούς τα ζώα περιορίζονται σε μικρούς χώρους, δεχόμενα διάφορες επεμβάσεις από τον άνθρωπο ο οποίος δε λαμβάνει υπόψη ότι έχουν και αυτά ορισμένες εκδηλώσεις συμπεριφοράς απολύτως αναγκαίες, που μπορεί να
είναι ακόμη σε ένα μεγάλο βαθμό άγνωστες στον άνθρωπο. Είναι απαραί- τητο ένα παραγωγικό ζώο να διαθέτει επαρκή ελευθερία κίνησης, ώστε να μπορεί χωρίς δυσκολία να σηκωθεί, να κατακλιθεί, να περιστραφεί, να εκτείνει τα άκρα του και να μπορεί να περιποιηθεί κανονικά το σώμα του. Έχει διαπιστωθεί ότι η παραγωγικότητα και η ικανότητα αναπαραγωγής των ζώων αυξάνεται όταν ο κτηνοτρόφος συμπεριφέρεται φιλικά, ήρεμα και με αγάπη προς τα ζώα, ενώ αντίθετα επηρεάζεται αρνητικά στην πε- ρίπτωση που τα ζώα δεν έχουν συνηθίσει στην παρουσία του, καθώς και όταν αυτός δε διαθέτει τον κατάλληλο χρόνο και συμπεριφορά για το σκοπό αυτό (Εικ. 5-8).

Εικόνα 5-8 Η φιλική συμπεριφορά επιδρά θετικά στην παραγωγικότητα των ζώων

▶ 5.6 Τα Ζώα και η Ανάπτυξή τους

Ανάπτυξη του ζωικού οργανισμού
Η θεμελιώδης δομική και λειτουργική μονάδα όλων των οργανισμών είναι το κύτταρο που λειτουργεί σαν ένα μικρό εργοστάσιο. Τα κύτταρα προσλαμβάνουν θρεπτικά στοιχεία, εκκρίνουν τα άχρηστα υλικά, επιτε- λούν διάφορες λειτουργίες και αναπαράγονται. Κάθε κύτταρο προέρχεται από ένα άλλο κύτταρο. Η βασική διαδικασία της κυτταρικής διαίρεσης στα ευκαριωτικά κύτταρα είναι η μίτωση, ενώ με τη μείωση παράγονται τα εξειδικευμένα αναπαραγωγικά κύτταρα. Ορισμένα κύτταρα εξειδικεύονται στην εκτέλεση συγκεκριμένων λειτουργιών σε ένα οργανισμό και, αφού ενωθούν μεταξύ τους, δημιουργούν τους διάφορους ιστούς.

Οι ιστοί που αποτελούν το σώμα των ζώων είναι:
- 1) ο επιθηλιακός,
- 2) ο ερειστικός (σκελετός κ.ά.),
- 3) ο μυϊκός,
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5
- 4) ο νευρικός και
- 5) το αίμα και η λέμφος
Με ανάλογο τρόπο οι διάφοροι ιστοί ενώνονται μεταξύ τους σχηματί- ζοντας τα όργανα (καρδιά, στομάχι, οφθαλμός κ.ά.) που έχουν συγκεκριμέ- νη μορφή και επιτελούν ορισμένες λειτουργίες. Τέλος με την ένωση των διάφορων οργάνων προκύπτουν τα οργανικά συστήματα που το σύνολό τους αποτελεί κάθε ζωικό οργανισμό.

Τα συστήματα του οργανισμού των αγροτικών ζώων είναι:
- 1) το νευρικό,
- 2) το αναπνευστικό,
- 3) το κινητικό,
- 4) το ουροποιητικό,
- 5) το πεπτικό,
- 6) το γεννητικό,
- 7) το δέρμα και τα εξαρτήματά του και
- 8) τα αισθητήρια όργανα
Τα αγροτικά ζώα ανήκουν στο άθροισμα Animalia, το φύλο Chortdata και την κλάση Mammalia, όπου επίσης ανήκει και ο άνθρωπος.
Γενικά τα ζώα αναπτύσσονται με διαφορετικούς ρυθμούς και σε δια- φορετικά σωματικά βάρη. Από τα αρχικά στάδια της ζωής τους μέχρι την ώριμη ηλικία, η αύξηση του σώματος των ζώων ακολουθεί γενικά μια σιγ- μοειδή καμπύλη που ονομάζεται καμπύλη αύξησης (Εικ. 5-9).

Εικόνα 5-9 Καμπύλη αύξησης του σώματος (Batt, 1980)
Η καμπύλη αυτή αφορά σε όλες τις παραμέτρους της αύξησης (βάρος, ύψος, όγκο), όλες τις περιοχές του σώματος, ολόκληρο το σώμα και όλα τα είδη των ζώων. Όπως φαίνεται και στο σχήμα, το αρχικό τμήμα της καμπύλης είναι απότομο και εκφράζει το σημαντικό ρυθμό αύξησης που παρατηρείται κατά τη φάση αυτή. Αργότερα ο ρυθμός και η αύξηση του σώματος επιβραδύνονται.
Ο ρυθμός ανάπτυξης όμως διαφέρει στους διάφορους ιστούς των ζώων και τα διάφορα μέρη του σώματος. Γενικά το μέγιστο του ρυθμού ανά- πτυξης παρατηρείται στο κεντρικό νευρικό σύστημα και το ελάχιστο στο λιπώδη ιστό. Στα διάφορα όργανα οι μέγιστοι ρυθμοί ανάπτυξης ακολου- θούν μια συγκεκριμένη σειρά με πρώτο να φθάνει στο μέγιστο ρυθμό το κεντρικό νευρικό σύστημα, ακολουθούν τα οστά, στη συνέχεια οι σκελε- τικοί μύες και τέλος ο λιπώδης ιστός (Εικ. 5-10). Σήμερα οι καταναλωτές απαιτούν την παραγωγή ζώων με όσο το δυνατόν λιγότερο λίπος. Η κα- τανόηση του τρόπου με τον οποίο αναπτύσσονται ο μυϊκός ιστός και το λίπος βοηθά τους κτηνοτρόφους να παράγουν ζώα με όσο το δυνατόν λιγότερο λίπος. Η γενετική βελτίωση είναι η καλύτερη μακροπρόθεσμη μέθοδος προς την κατεύθυνση αυτή. Ζώα με πλούσιο μυϊκό ιστό τείνουν να μας δίνουν απογόνους με ανάλογα χαρακτηριστικά. Επίσης στην κτη- νοτροφική πράξη χρησιμοποιούνται για το σκοπό αυτό σε ορισμένες περι- πτώσεις ορμόνες, όπως τα ανδρογόνα και τα οιστρογόνα. Ουσίες όπως η σωματοτροπίνη και οι β-αγωνιστές έχουν επίσης ανάλογη δράση.

Εικόνα 5-10 Βόειο κρέας εξαιρετικής ποιότητας με ελάχιστη περιεκτικότητα σε λίπος.

▶ 5.7 Αρχές διατροφής αγροτικών ζώων

Γενικά
Για να μπορούν τα ζώα να συντηρούνται, να αναπτύσσονται, να αναπα- ράγονται, να αναπληρώνουν τους φθειρόμενους ιστούς και να παράγουν προϊόντα, πρέπει να καταναλώνουν ζωοτροφές από τις οποίες προμηθεύ- ονται θρεπτικά συστατικά και ενέργεια.
Τα αγροτικά ζώα μπορούν να τραφούν με μια μεγάλη ποικιλία ζωο- τροφών, που είναι φυτικής, ζωικής ή ανόργανης προέλευσης. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα ζώα και ιδιαίτερα τα μηρυκαστικά μπορούν να αξιοποι- ούν θρεπτικά συστατικά που περιέχονται σε ζωοτροφές (σανός, άχυρα, ενσιρώματα) που ο άνθρωπος και τα μονογαστρικά ζώα δεν μπορούν να αξιοποιήσουν (Εικ. 5-11).

Εικόνα 5-11 Μπάλες σανού σιταριού που χρησιμοποιούνται στη διατροφή των ζώων
Οι ζωοτροφές περιέχουν θρεπτικά συστατικά όπως υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λίπη, ανόργανα στοιχεία, βιταμίνες και νερό που είναι απα- ραίτητα για την διατήρηση της ζωής και την παραγωγή διάφορων ζωικών προϊόντων. Ορισμένα από τα θρεπτικά συστατικά χρειάζονται σε μεγάλες ποσότητες, ενώ άλλα σε ελάχιστες. Είναι όμως όλα απαραίτητα για τη σωστή διατροφή των ζώων. Τα θρεπτικά συστατικά πέπτονται από τον ορ- γανισμό, καθώς περνούν από το πεπτικό σύστημα των ζώων και διασπώ- νται σε απλούστερες χημικές ενώσεις. Οι ενώσεις αυτές απορροφούνται και μεταφέρονται με το αίμα στα διάφορα κύτταρα του σώματος όπου
και χρησιμοποιούνται για τη διατήρηση της ζωής και την παραγωγή των διαφόρων ζωικών προϊόντων. Κατά γενικό κανόνα στην παραγωγή των ζωικών προϊόντων η διατροφή των ζώων μετέχει με ένα ποσοστό 60-75% στη διαμόρφωση του τελικού κόστους παραγωγής τους.

Θρεπτικά συστατικά
Η καθημερινή διατροφή των ζώων θα πρέπει να περιλαμβάνει απαραί- τητα όλα τα θρεπτικά συστατικά, δηλαδή το νερό, τις πρωτεΐνες, τους υδατάνθρακες, τα λίπη, τις βιταμίνες και τα ανόργανα στοιχεία. Μερικά από τα θρεπτικά συστατικά χορηγούνται σε μεγαλύτερες ποσότητες, ενώ άλλα σε πολύ μικρότερες. Η έλλειψη όμως κάποιου θρεπτικού συστατικού επηρεάζει αρνητικά την παραγωγικότητα και δημιουργεί σοβαρά προβλή- ματα στην υγεία των ζώων. Η τροφή λοιπόν πρέπει να περιέχει όλα τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζεται ο οργανισμός στις διάφορες φάσεις της ζωής του. Το σύνολο των τροφών που χρειάζεται ένα ζώο για να καλύψει τις ανάγκες του σε θρεπτικά συστατικά και ενέργεια για ένα εικοσιτετράωρο ονομάζεται σιτηρέσιο. Όταν το σιτηρέσιο περιέχει όλα όσα χρειάζεται το ζώο, τότε ονομάζεται ισόρροπο ή πλήρες. Αντίθετα, αν λείπει κάτι, τότε λέγεται ελλιπές. Η ποσότητα σε βάρος και η σύνθεση ενός σιτηρεσίου ποικίλλει ανάλογα με το είδος του ζώου, την ηλικία, την παραγωγική φάση και τη φυσιολογική κατάσταση στην οποία βρίσκεται.

Το ν ε ρ ό
Μετά το οξυγόνο το νερό είναι το πλέον απαραίτητο για την ζωή και το περισσότερο άφθονο συστατικό στο σώμα των ζώων αποτελώντας το 55% έως 80% του συνολικού βάρους του σώματός τους. Καμιά άλλη ουσία δεν έχει τόσο πολλές, σημαντικές και ζωτικές λειτουργίες όσες το νερό. Είναι το μέσο για να γίνουν όλες σχεδόν οι χημικές αντιδράσεις, μέσα και έξω από τα κύτταρα του σώματος, ενώ αποτελεί το κύριο συστατικό πολλών υγρών του σώματος όπως π.χ. του αίματος, της λέμφου και του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Αποβάλλεται από τον οργανισμό με τα ούρα, τα κόπρανα, τον ιδρώτα, τον εκπνεόμενο αέρα και τα κτηνοτροφικά προϊό- ντα, π.χ. μια μεγάλη ποσότητα νερού αποβάλλουν τα γαλακτοπαραγωγικά ζώα με το γάλα. Οι ανάγκες των παραγωγικών ζώων σε νερό δεν είναι σταθερές για ένα είδος ζώου, ακόμη και για ένα συγκεκριμένο ζώο, αλλά επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες όπως την ηλικία, το μέγεθος του σώματος, τη διατροφή, τη σωματική δραστηριότητα, τη γαλακτοπαραγω-
γή, την εξωτερική θερμοκρασία, την υγρασία του περιβάλλοντος κ.ά. Τα ζώα θα πρέπει να έχουν πάντοτε στη διάθεσή τους, ιδιαίτερα τις ζεστές μέρες του καλοκαιριού, αρκετή ποσότητα καθαρού και δροσερού νερού για να ικανοποιούν τις ανάγκες τους. Όταν δεν υπάρχει άφθονο νερό στη διάθεσή τους τότε το πότισμα πρέπει να γίνεται μετά το γεύμα.

Οι πρωτεΐνες
Οι πρωτεΐνες είναι απαραίτητα συστατικά όλων των ζώντων οργανι- σμών. Αποτελούνται από αλυσίδες απλούστερων δομικών μονάδων, τα αμινοξέα. Τα αμινοξέα που υπάρχουν στη φύση είναι πάνω από διακόσια, ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον παρουσιάζουν εκείνα που συμμετέχουν στη δημιουργία των πρωτεϊνών και είναι περίπου είκοσι. Μεταξύ των στοιχείων που περιέχουν τα αμινοξέα είναι και το άζωτο, κύριο θρεπτικό στοιχείο για τα ζώα. Γενικά η κατακράτηση του αζώτου αυξάνεται στα ζώα μέχρι την ήβη και μετά μειώνεται. Με εξαίρεση τα αγροτικά ζώα που το πεπτικό τους σύστημα περιλαμβάνει τη μεγάλη κοιλία (αιγοπρόβατα και βοοειδή) που τα βακτήριά της έχουν την ικανότητα να συνθέτουν μικροβιακή πρω- τεΐνη, ορισμένα αμινοξέα δεν μπορούν να συντεθούν από τον οργανισμό των ζώων και θα πρέπει να τους παρέχονται με τις ζωοτροφές. Τα αμι- νοξέα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις διάφορες λειτουργίες του σώματος και ονομάζονται απαραίτητα. Η έλλειψη ενός ή περισσότερων απαραίτητων αμινοξέων από το σιτηρέσιο μπορεί να προκαλέσει μείωση της ανάπτυξής τους, μείωση της παραγωγής και σε ακραίες περιπτώ- σεις ακόμη και το θάνατο. Ζωοτροφές πλούσιες σε πρωτεΐνες είναι τα ιχθυάλευρα, κρεατάλευρα, αιματάλευρα, τα γαλακτοκομικά υποπροϊόντα, το σογιάλευρο, τα σπέρματα των ψυχανθών, οι ζύμες, η φυλλώδης χλω- ρά νομή των ψυχανθών κ.ά. Κατά τη διάρκεια της πέψης οι πρωτεΐνες των τροφών, είτε από φυτικές, είτε από ζωικές ζωοτροφές, αποδομούνται στα αμινοξέα που τις αποτελούν, τα οποία μεταφέρονται με το αίμα στα κύτταρα όπου επανασυνθέτονται σε πρωτεΐνες του σώματος των ζώων, όπως αυτές των μυών, του τριχώματος, του κολλαγόνου κ.ά., αλλά και των ζωικών προϊόντων, όπως το γάλα, τα αυγά κ.ά. Σε ορισμένες περιπτώ- σεις είναι δυνατόν τα ζώα να χρησιμοποιούν τις πρωτεΐνες για παραγωγή ενέργειας. Η πλήρης καύση 1 γραμ. πρωτεΐνης αποδίδει 4,0 χιλιοθερμίδες.

Οι υδατάνθρακες
Οι υδατάνθρακες αποτελούν μια από τις κύριες πηγές ενέργειας των
αγροτικών ζώων. Οι απλοί υδατάνθρακες αποτελούνται από μικρές αλυ- σίδες μορίων γλυκόζης. Με την πέψη των υδατανθράκων τα μόρια της γλυκόζης, που απελευθερώνονται, μεταφέρονται, αφού απορροφηθούν, με το αίμα στα κύτταρα, όπου μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν υλικό για τις χημικές αντιδράσεις που παράγουν τα ζωικά προϊόντα, όπως το γάλα, το κρέας, τα αυγά ή για να προσφέρουν την απαραίτητη ενέργεια που απαιτείται για την εκτέλεση διάφορων εργασιών από τα ζώα. Το γλυκο- γόνο είναι η κύρια μορφή αποταμίευσης των υδατανθράκων στο σώμα των ζώων. Βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα αλλά κυρίως στο συκώτι, όπου αποταμιεύεται το περίσσευμά του, και τους μύες, όπου χρησιμοποιείται σαν κύρια πηγή ενέργειας κατά τη λειτουργία του μυϊκού συστήματος. Η πλήρης καύση 1 γραμ. υδατανθράκων αποδίδει 3,75 χιλιοθερμίδες.

Τα λίπη
Τα λίπη είναι μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας που χρησιμοποιούνται σε κάποιες περιπτώσεις και ως ζωοτροφή για να αυξήσει την παρεχόμε- νη με την τροφή ενέργεια, χωρίς συγχρόνως να αυξάνεται ο όγκος της τροφής. Επίσης τα λίπη είναι σημαντικοί φορείς ορισμένων βιταμινών. Η ενέργεια που αποδίδει η πλήρης καύση 1 γραμ. λίπους είναι 9 χιλιοθερ- μίδες, δηλαδή 2,25 φορές περισσότερη από την αντίστοιχη ενέργεια που αποδίδουν με την καύση τους ίδιες ποσότητες υδατανθράκων ή πρωτεϊ- νών. Το λίπος αποθηκεύεται σε όλα τα κύτταρα αλλά κυρίως στο υποδό- ριο συνδετικό ιστό, την κοιλιακή περιοχή, μεταξύ των μυών, και στο μυελό των οστών. Το είδος και η ποσότητα του λίπους που θα αποθηκευτεί επηρεάζονται άμεσα από την περιεκτικότητα και τη σύσταση του λίπους της τροφής. Πλούσιες σε λίπος ζωοτροφές είναι τα ελαιούχα σπέρματα, τα ιχθυάλευρα, τα αυτούσια λίπη, τα έλαια φυτικής και ζωικής προέλευσης κ.ά.

Οι βιταμίνες
Βιταμίνες είναι οργανικές ενώσεις απαραίτητες σε μικρές ποσότητες για τη φυσιολογική λειτουργία όλων των οργανισμών. Η έλλειψη μιας ή περισσοτέρων βιταμινών έχει ως αποτέλεσμα τη διαταραχή του μεταβολι- σμού και την εκδήλωση διάφορων ασθενειών. Οι βιταμίνες διακρίνονται σε δύο κύριες κατηγορίες: τις υδατοδιαλυτές (συμπλέγματος Β και η C) και τις λιποδιαλυτές (A, D, Ε, Κ). Οι απαραίτητες για τον οργανισμό βιταμίνες είτε περιέχονται στις ζωοτροφές, είτε συντίθενται (ορισμένες από αυτές)
από μικροοργανισμούς του πεπτικού σωλήνα, είτε μπορεί σε κατάλληλες συνθήκες να συντεθούν για ορισμένα είδη ζώων, σε ορισμένους ιστούς τους. Οι ποσότητες όμως των βιταμινών που παράγονται δεν είναι πάντο- τε επαρκείς για να καλύψουν τις ανάγκες των ζώων. Οι ποσοτικές ανάγκες σε βιταμίνες εξαρτώνται από το είδος του ζώου, την ηλικία του, τη φυ- σιολογική του κατάσταση (κυοφορία, γαλακτοπαραγωγή κ.ά.), την παρα- γωγικότητα των ζώων, τη σύνθεση του σιτηρεσίου, τις αλληλεπιδράσεις ορισμένων βιταμινών μεταξύ τους, τη θερμοκρασία και την υγρασία του περιβάλλοντος, καθώς και από γενετικούς, στερητικούς και νοσογόνους παράγοντες. Επιπλέον τα αντιβιοτικά και οι διάφοροι χημειοθεραπευτικοί παράγοντες επηρεάζοντας τους μικροοργανισμούς τού πεπτικού σωλήνα μειώνουν τη σύνθεση των βιταμινών από αυτούς και αυξάνουν ανάλογα τις ανάγκες του οργανισμού για συγκεκριμένες βιταμίνες.

Τα ανόργανα στοιχεία
Από το σύνολο των ανόργανων στοιχείων που περιέχονται στις διά- φορες ζωοτροφές, αυτά που έχουν συγκεκριμένο ρόλο στις φυσιολογικές λειτουργίες και το μεταβολισμό των ζώων χαρακτηρίζονται ως απαραίτη- τα. Η έλλειψη των στοιχείων αυτών από το σιτηρέσιο των ζώων προκαλεί ασθένειες στα ζώα, γνωστές σαν τροφοπενίες, που εξαφανίζονται όταν προσθέσουμε στο σιτηρέσιο το στοιχείο η έλλειψη του οποίου τις προκά- λεσε. Τα απαραίτητα ανόργανα στοιχεία διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: τα κύρια στοιχεία ή μακροστοιχεία που χρειάζονται σε μεγάλες ποσότητες (γραμμάρια ή δέκατα του γραμμαρίου ανά ημέρα) και τα μικροστοιχεία ή ιχνοστοιχεία που είναι απαραίτητα σε μικρότερες ποσότητες (χιλιοστά ή εκατομμυριοστά του γραμμαρίου ανά ημέρα). Τα μακροστοιχεία περιλαμ- βάνουν το ασβέστιο, το φώσφορο, το κάλιο, το θείο, το νάτριο, το χλώριο και το μαγνήσιο. Αντίστοιχα τα ιχνοστοιχεία περιλαμβάνουν το σίδηρο, το σελήνιο, τον ψευδάργυρο, το χαλκό, το κοβάλτιο, το χρώμιο, το ιώδιο, το μολυβδαίνιο, το μαγγάνιο, το φθόριο και το νικέλιο.

▶ 5.8 Η λειτουργία της πέψης
Η πέψη των τροφών γίνεται σε διάφορα στάδια και είναι μηχανική ή χη- μική. Τα διάφορα μέρη του πεπτικού σωλήνα αλλά και τα συμπληρωματικά όργανα της πέψης συμμετέχουν με διαφορετικό τρόπο στη λειτουργία της
πέψης.
Η μηχανική πέψη γίνεται στο στόμα με τη μάσηση, όπου οι τροφές τε- μαχίζονται σε μικρότερα μέρη και διαβρέχονται με το σίελο, αλλά και με τη διαβροχή, την εκχύληση και τη διάλυση των τροφών στους προστομά- χους των μηρυκαστικών, τον πρόλοβο των πτηνών και το κύριο στομάχι των μονογαστρικών.

Η χημική πέψη είναι η διάσπαση των μεγαλομοριακών χημικών ενώσε- ων (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λίπη) σε απλούστερες, με πολύ μικρότερο μοριακό βάρος, ενώσεις και γίνεται με τη βοήθεια του υδροχλωρικού οξέ- ος και των διάφορων ενζύμων. Τα διάφορα ένζυμα είτε βρίσκονται στις ζωοτροφές, είτε εκκρίνονται από τους αδένες ή προέρχονται από τους μικροοργανισμούς του πεπτικού συστήματος των ζώων.
Κατά τη μάσηση τα ένζυμα που περιέχονται στο σίελο διασπούν τους απλούς υδατάνθρακες των τροφών. Ακολούθως η τροφή προωθείται, με την κατάποση από τον οισοφάγο και με ακούσιες περισταλτικές συσπά- σεις των λείων μυών που τον αποτελούν, στο στομάχι (Εικ. 5-12).

Στο στομάχι αρχίζει το κύριο μέρος της πέψης των τροφών. Οι πρωτε- ΐνες διασπώνται σε μικρότερες αλυσίδες αμινοξέων, ενώ οι υδατάνθρακες υφίστανται διεργασία πέψης σε πολύ μικρότερο βαθμό και όχι σε όλα τα είδη των ζώων.
Η τροφή, αφού έχει μετατραπεί σε χυμό, προχωρεί σιγά σιγά στο λεπτό έντερο. Το λεπτό έντερο αποτελείται από τρία μέρη: το δωδεκαδάκτυλο, τη νύστη και τον ειλεό. Η πέψη στο λεπτό έντερο παρουσιάζει μεγάλη ομοιομορφία στα περισσότερα παραγωγικά ζώα. Η υπόλοιπη πέψη γίνεται κατά κύριο λόγο στο δωδεκαδάκτυλο, ενώ αντίστοιχα η απορρόφηση γί- νεται κυρίως στη νύστη και τον ειλεό. Στο δωδεκαδάκτυλο ειδικά ένζυμα αναμειγνύονται με το χυμό και συνεχίζουν την πέψη για τους υδατάνθρα- κες και τις πρωτεΐνες που διέφυγαν από το στομάχι, καθώς και την πέψη των λιπών. Τα αμινοξέα, τα απλά σάκχαρα και τα λιπαρά οξέα που παρά- γονται αντίστοιχα από την πέψη των πρωτεϊνών, των υδατανθράκων και των λιπών, απορροφώνται με τη βοήθεια των λαχνών του λεπτού εντέρου. Εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος και της λέμφου με τη βοήθεια των αιμοφόρων και λεμφικών τριχοειδών αγγείων και χρησιμοποιούνται για να ικανοποιήσουν τις ζωτικές ανάγκες των παραγωγικών ζώων.

Τα συστατικά των ζωοτροφών που διέφυγαν από το λεπτό έντερο, κα- θώς και το νερό, εισέρχονται στο παχύ έντερο. Το παχύ έντερο αποτε- λείται από τρία μέρη: το τυφλό, το κόλον και το απευθυσμένο. Στα μη- ρυκαστικά, στα μόνοπλα και στο κουνέλι το τυφλό έντερο είναι αρκετά ανεπτυγμένο και εφοδιασμένο με μικροχλωρίδα αντίστοιχη με εκείνη των
Εικόνα 5-12
Σχηματική παράσταση πεπτικού συστήματος αλόγου 1. οισοφάγος 2. στομάχι 3. κόλον 4. τυφλό έντερο 5. απευθυσμένο
προστομάχων των μηρυκαστικών. Έχει λοιπόν τη δυνατότητα να διασπά την κυτταρίνη των χονδροειδών τροφών που διέφυγε από τους προστο- μάχους των μηρυκαστικών ή που δεν έχει υποστεί καθόλου πέψη στα μονογαστρικά. Γι' αυτό τα μόνοπλα και τα κουνέλια, αν και δεν είναι μη- ρυκαστικά, μπορούν και καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες χονδροειδών τροφών. Αντίθετα τα πτηνά και οι χοίροι διαθέτουν μικρό χώρο τυφλού εντέρου και δεν μπορούν να πέψουν μεγάλες ποσότητες χονδροειδών τροφών. Στο κόλον το νερό απορροφάται από τα αιμοφόρα τριχοειδή αγγεία και τα άπεπτα υλικά προωθούνται και αποβάλλονται με την κόπρο.

▶ 5.9 Τύποι πεπτικών συστημάτων αγροτικών ζώων
Το πεπτικό σύστημα παρουσιάζει ουσιαστικές διαφορές στα διάφορα αγροτικά ζώα. Έτσι υπάρχει το πεπτικό σύστημα των μονογαστρικών που
ήδη έχει περιγραφεί στο προηγούμενο κεφάλαιο, και το πεπτικό σύστημα των μηρυκαστικών. Στα μηρυκαστικά ανήκουν τα βοοειδή και τα αιγοπρό- βατα, ενώ στα μονογαστρικά ο χοίρος, τα πτηνά, το άλογο και το κουνέλι.

Μονογαστρικά
Tα μονογαστρικά ζώα μπορούν να διατραφούν αποκλειστικά με συμπυ- κνωμένες τροφές (δημητριακούς καρπούς, σπέρματα, υποπροϊόντα γεωρ- γικών βιομηχανιών), ενώ δεν μπορούν να αξιοποιήσουν ικανοποιητικά τις χονδροειδείς ζωοτροφές. Η μόνη χονδροειδής ζωοτροφή που μπορεί να αξιοποιηθεί, ακόμα και από τα πτηνά, είναι η χλωρανομή (βοσκή).
Εικόνα 5-13
Ο πεπτικός σωλήνας του χοίρου 1. οισοφάγος 2. στομάχι 3. ήπαρ 4. πάγκρεας 5. λεπτό έντερο 6. παχύ έντερο
Το άλογο ανήκει στα μονογαστρικά φυτοφάγα με τη διαφορά ότι το πεπτικό του σύστημα (Εικ. 5-12) έχει προσαρμοσθεί και μπορεί να αξιοποι- εί χονδροειδείς τροφές. Η ικανότητά του αυτή οφείλεται, όπως ήδη έχει αναφερθεί, στη διάπλαση του τυφλού εντέρου, που είναι αρκετά ανεπτυγ- μένο και περιέχει τον κατάλληλο πληθυσμό βακτηρίων για τη ζύμωση των χονδροειδών τροφών.

Το πεπτικό σύστημα των πτηνών (Εικ. 5-14) διαφέρει από αυτό των χοίρων και περιλαμβάνει στο πάνω μέρος του πεπτικού σωλήνα τον πρό- λοβο (μονόλοβος στις κότες και δίλοβος στα περιστέρια) και το μυώδες στομάχι. Ο πρόλοβος εντοπίζεται στη βάση του λαιμού και χρησιμεύει για την προσωρινή αποθήκευση και ύγρανση της τροφής. Από τον πρόλοβο η τροφή περνά στο αδενώδες στομάχι, που παρεμβάλλεται μεταξύ πρόλο- βου και μυώδους στομάχου. Εκεί οι τροφές εμποτίζονται με το γαστρικό υγρό και προωθούνται στο μυώδες στομάχι, όπου γίνεται η κύρια πέψη των τροφών.

Εικόνα 5-14
Ο πεπτικός σωλήνας των πτηνών, ένας άλλος τύπος μονογαστρικού πεπτικού συστήματος 1. οισοφάγος 2. πρόλοβος 3. αδενώδες στομάχι 4. μυώδες στομάχι 5. ήπαρ 6. λεπτό έντερο 7. τυφλό έντερο 8. παχύ έντερο 9. αμάρα

Βοοειδή και αιγοπρόβατα (μηρυκαστικά)
Τα βοοειδή και τα αιγοπρόβατα έχουν πεπτικό σύστημα που τους δίνει την ικανότητα να πέπτουν σύνθετους υδατάνθρακες, όπως κυτταρίνες και ημικυτταρίνες, που περιέχονται κυρίως στις χονδροειδείς τροφές. Τα ζώα αυτά μασούν βιαστικά την τροφή τους κατά την βόσκηση και την αποθη-
κεύουν στη μεγάλη κοιλία. Όταν βρεθούν στην ησυχία τους έχουν τη δυ- νατότητα να ξαναφέρουν την τροφή από τους προστομάχους στο στόμα, με αντιπερισταλτικές κινήσεις του οισοφάγου, και να την ξαναμασούν. Η λειτουργία αυτή ονομάζεται μηρυκασμός (αναχάραμα, αναμάσημα) και τα ζώα μηρυκαστικά. Τα μηρυκαστικά διαθέτουν τους προστομάχους (μεγάλη κοιλία και κεκρύφαλο), τον εχίνο ή βίβλο και ένα κυρίως στομάχι, το ήνυ- στρο. (Εικ. 5-15)

Εικόνα 5-15
Το πεπτικό σύστημα των μηρυκαστικών έχει την ικανότητα να πέπτει μεγάλες ποσότητες χονδροειδών τροφών 1. οισοφάγος 2. μεγάλη κοιλιά 3. κεκρύφαλος 4. εχίνος ή βίβλος 5. ήνυστρο 6. λεπτό έντερο
Οι προστόμαχοι αναπτύσσονται και λειτουργούν μετά τον πρώτο μήνα της ζωής τους. Στους προστομάχους γίνεται το μεγαλύτερο μέρος της πέψης των τροφών με τη βοήθεια ενός μεγάλου αριθμού μονοκύτταρων μικροοργανισμών, την μικροχλωρίδα, που συμβιώνει με τα ζώα. Τα μηρυ- καστικά εφοδιάζουν τους μικροοργανισμούς με τροφή και τους εξασφα- λίζουν ένα ιδανικό περιβάλλον για να αναπτυχθούν και να αναπαραχθούν, ενώ οι μικροοργανισμοί διασπούν τις διάφορες τροφές και εφοδιάζουν

Εικόνα 5-16 Κεντρικός πίνακας εργοστασίου παρασκευής ζωοτροφών
τα ζώα με τη μικροβιακή πρωτεΐνη που συνθέτουν. Οι διασπάσεις των τροφών που γίνονται από τη μικροχλωρίδα ονομάζονται ζυμώσεις. Οι μι- κροοργανισμοί των προστομάχων έχουν την ικανότητα να διασπούν τους σύνθετους υδατάνθρακες σε απλούστερα σάκχαρα, τις αζωτούχες ουσίες σε αμμωνία και αμινοξέα και τα λίπη σε λιπαρά οξέα. Στο ήνυστρο γίνεται η πραγματική πέψη με την έκκριση του πεπτικού υγρού (πεψίνης).

▶ 5.10 Οι τροφές των αγροτικών ζώων
Οι τροφές που χορηγούμε στα ζώα προέρχονται από το φυτικό βα- σίλειο (αυτοφυή φυτά, χορτάρι, καρποί δημητριακών, ψυχανθών κ.ά.), το ζωικό βασίλειο (γάλα, κρεατάλευρα, ιχθυάλευρα, πτηνάλευρα κ.ά.) και τον ανόργανο κόσμο (ανθρακικό ασβέστιο, χλωριούχο νάτριο, φωσφορικό ασβέστιο κ.ά.).
Ζωοτροφή ονομάζεται κάθε φυτικής ή ζωικής ή ανόργανης προέλευσης ύλη που περιέχει θρεπτικά συστατικά, προάγει την πέψη και δεν περιέχει βλαπτικούς για την υγεία του ζώου παράγοντες.

Οι ζωοτροφές διακρίνονται σε απλές και σύνθετες. Οι απλές ζωοτρο- φές αποτελούνται από μια και μόνο ζωοτροφή και διακρίνονται σε δυο μεγάλες υποκατηγορίες, τις χονδροειδείς και τις συμπυκνωμένες ζωοτρο- φές.
Εικόνα 5-17 Μπάλες σανού από καλαμιές σιταριού
Χονδροειδείς ζωοτροφές ονομάζονται όσες περιέχουν μια μικρή ανα- λογία θρεπτικών συστατικών και έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε συστα- τικά που το πεπτικό σύστημα δύσκολα διασπά, όπως είναι η κυτταρίνη, η ημικυτταρίνη και η λιγνίνη. Οι τροφές αυτές έχουν μικρή θρεπτική αξία και μεγάλο όγκο στη μονάδα βάρους. Έτσι γεμίζουν το στομάχι, αλλά περιέ- χουν λίγα θρεπτικά στοιχεία. Τέτοιες τροφές είναι τα άχυρα, τα χόρτα, η χλωρανομή κ.ά. (Εικ. 5-17).

Συμπυκνωμένες ζωοτροφές είναι αυτές που στη μονάδα βάρους περι- έχουν πολλά θρεπτικά συστατικά και έχουν μικρό όγκο. Τέτοιες είναι οι δημητριακοί καρποί (καλαμπόκι, κριθάρι, στάρι, βρώμη, βρίζα, ρύζι, σόργο), τα σπέρματα ψυχανθών (λαθούρι, βίκος, πιζέλια, λούπινα κ.λπ.), τα ελαιού- χα σπέρματα (βαμβάκι, λινάρι, ηλιόσπορος, σογιόσπορος κ.ά.), τα υποπρο- ϊόντα των γεωργικών βιομηχανιών (πίτυρα, άλευρα, σαχαρόπιττα, βαμβα- κόπιττα, σογιάλευρο, ελαιοπυρήνας, στέμμυλα εσπεριδοειδών, οινοποιίας, χυμοποιίας κ.λπ.) (Εικ. 5-18).

Εικόνα 5-18 Διατροφή βοοειδών με συμπυκνωμένες ζωοτροφές
Οι σύνθετες ή πλήρεις ζωοτροφές αποτελούνται από μια ή περισσότε- ρες απλές ζωοτροφές, φυτικής ή ζωικής προέλευσης ή και από τα δύο, και διακρίνονται σε σιτηρέσια και ισορροπιστές. Τα σιτηρέσια είναι μείγματα απλών ζωοτροφών που χορηγούνται στα ζώα για να καλύψουν όλες τις ανάγκες τους σε ενέργεια και θρεπτικά συστατικά. Οι ισορροπιστές είναι μείγματα ζωοτροφών που συμπληρώνουν άλλες ζωοτροφές σε μερικά ή
σε όλα τα θρεπτικά συστατικά, έτσι ώστε να γίνουν πλήρη σιτηρέσια. Οι σύνθετες ζωοτροφές παρασκευάζο- νται με τη χρήση προηγμένης τεχνο- λογίας σε εργοστάσια παρασκευής ζωοτροφών (Εικ. 5-19, 5-20).

Η χρήση των σύνθετων ζωοτρο- φών διευκολύνει τους κτηνοτρόφους, που δεν διαθέτουν ιδιαίτερες επι- στημονικές γνώσεις διατροφής στην κανονική διατροφή των ζώων τους. Στις σύγχρονες κτηνοτροφικές εκ- μεταλλεύσεις η διατροφή των ζώων γίνεται με την επίβλεψη ειδικών επι- στημόνων (γεωπόνων, ζωοτεχνών) που καθορίζουν τη σύνθεση των σι-
Εικόνα 5-19 Σύγχρονη μονάδα παρασκευής ζωοτροφών
Εικόνα 5-20 Αποθήκευση ζωοτροφών σε σιλό
Εικόνα 5-21 Ζωοτροφές σε μορφή συμπύκτων (pellets)
τηρεσίων των ζώων στις διάφορες φάσεις παραγωγής τους (Εικ. 5-21).

▶ 5.11 Υγιεινή και διατήρηση των αγροτικών ζώων

Γενικά
Η εκδήλωση του παραγωγικού δυναμικού των ζώων, η παραγωγή ζωι- κών προϊόντων ποιότητας αλλά και η προστασία της δημόσιας υγείας δεν είναι δυνατές, αν το ζώο δεν βρίσκεται σε άριστη υγιεινή κατάσταση. Η υγεία των ζώων επηρεάζεται άμεσα από τις συνθήκες που επικρατούν στο περιβάλλον τους, τη διατροφή τους και τους διάφορους χειρισμούς των κτηνοτρόφων, αλλά και την κτηνιατρική παρακολούθηση. Η ελάττωση του μολυσματικού φορτίου σε μια εκτροφή έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της παραγωγικότητας. Η διατήρηση των ζώων σε άριστη υγιεινή κατά- σταση παρατείνει τη διάρκεια της παραγωγικής τους ζωής και έτσι μειώ- νεται το κόστος παραγωγής, αφού επιμερίζεται η αρχική αξία των ζώων σε μεγαλύτερο όγκο παραγωγής. Οι διάφορες ασθένειες των ζώων αλλά και η σημαντική μείωση της παραγωγής γίνονται κατά κανόνα αντιληπτές από τον άνθρωπο. Είναι όμως ενδεχόμενο η υγεία των ζώων να βλάπτεται
σε μικρό βαθμό από τις συνθήκες του περιβάλλοντος, προκαλώντας μια σχετικά μικρή και σταδιακή μείωση της παραγωγής και της δραστηριότη- τας των ζώων, που όταν είναι διαρκής δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή από τον εκτροφέα. Απαραίτητος λοιπόν όρος για την υγεία των ζώων και τη διατήρηση της αποδοτικότητας των κτηνοτροφικών μονάδων είναι η σχο- λαστική τήρηση των κανόνων υγιεινής των ζώων.

Κανόνες υγιεινής των ζώων
Η πρόληψη της εκδήλωσης των διάφορων ασθενειών αποτελεί το χρυ- σό κανόνα για τη διατήρηση της υγείας των ζώων. Οι ασθένειες προκα- λούνται στα ζώα από διάφορα αίτια και διαιρούνται σε μολυσματικές και μη μολυσματικές. Οι μολυσματικές ασθένειες προκαλούνται από βακτήρια, μύκητες, ιούς, πρωτόζωα καθώς και εσωτερικά και εξωτερικά παράσιτα. Οι μη μολυσματικές ασθένειες οφείλονται στην έλλειψη θρεπτικών στοιχείων (τροφοπενίες, αβιταμινώσεις κ.ά.), σε τοξίνες, σε αντιδιαιτητικούς παρά- γοντες που μπορεί να περιέχονται στην τροφή των ζώων, καθώς και σε αντίξοες συνθήκες του περιβάλλοντος στις οποίες τα ζώα δεν μπορούν να προσαρμοσθούν. Τα διάφορα μέτρα υγιεινής πρέπει να λαμβάνονται όταν τα ζώα είναι τουλάχιστον φαινομενικά υγιή και όχι όταν έχουν εκδηλωθεί τα πρώτα συμπτώματα προσβολής από κάποια ασθένεια, οπότε είναι πολύ αργά. Η θεραπεία των ασθενειών, εκτός από λίγες εξαιρέσεις, είναι γενικά δαπανηρή και συχνά αναποτελεσματική. Επομένως θα πρέπει να εφαρ- μόζονται σε κάθε κτηνοτροφική μονάδα οι βασικοί κανόνες υγιεινής των ζώων που περιλαμβάνουν:

- α. Την καθημερινή καθαριότητα που θα πρέπει να είναι η κύρια φροντί- δα του κτηνοτρόφου και αφορά την παροχή καθαρής τροφής και νερού, τον καθαρισμό των ζώων και των χώρων διαμονής τους, την απομάκρυνση της κόπρου και των ούρων, την καταπολέμηση των διάφορων εντόμων, την καθαριότητα και απολύμανση των χρησιμοποιούμενων σκευών και ερ- γαλείων, καθώς και του μηχανολογικού εξοπλισμού και του δαπέδου, την ατομική καθαριότητα των ρούχων και των παπουτσιών των εργαζομένων στους χώρους των ζώων κ.ά. (Εικ. 5-22).
- β. Την κατασκευή στην είσοδο των σταυλικών εγκαταστάσεων ενός ρηχού λάκκου που θα περιέχει απολυμαντικό υγρό για την απολύμανση των τροχών των αυτοκινήτων και των παπουτσιών, όσων μπαίνουν στην κτηνοτροφική μονάδα.
- γ. Την απολύμανση των εγκαταστάσεων κατά τακτά χρονικά διαστή- ματα, τους έγκαιρους εμβολιασμούς των ζώων κατά των ασθενειών που

Εικόνα 5-22 Προληπτικός ψεκασμός προβάτων για προστασία από τα έντομα
Εικόνα 5-23 Κάθε ζώο πρέπει να σημαδεύεται και να έχει τη δική του ταυτότητα
ενδημούν στην περιοχή και εμφανίζονται περιοδικά, καθώς και την προ- ληπτική καταπολέμηση των μικροβίων και των παρασίτων που υπάρχουν στα ζώα της εκμετάλλευσης.
- δ. Την προμήθεια ελεγμένων και υγιών ζώων και τη σήμανση (μαρκάρι- σμα) των ζώων για τη διευκόλυνση της παρακολούθησής τους (Εικ. 5-23).
- ε. Την ορθολογική κατασκευή των εγκαταστάσεων σταυλισμού που θα πρέπει να δημιουργούν ένα άριστο περιβάλλον ανάπτυξης κατά την πα- ραμονή των ζώων μέσα σε αυτές. Οι κτιριακές εγκαταστάσεις πρέπει να έχουν τον κατάλληλο χώρο και προσανατολισμό, τη δυνατότητα παροχής άφθονου και καθαρού νερού στα ζώα αλλά και την κατάλληλη απόσταση μεταξύ των διάφορων κτηρίων της κτηνοτροφικής μονάδας, καθώς και από τις πιθανές εστίες μικροβίων ώστε να περιορίζονται στο ελάχιστο οι κίνδυνοι μετάδοσης μολυσματικών ασθενειών. Επίσης οι σταυλικές εγκα- ταστάσεις πρέπει να εξασφαλίζουν την ελάχιστη δυσμενή επίδραση των τοπικών καιρικών συνθηκών, τη δυνατότητα του συνεχούς ελέγχου του πε- ριβάλλοντος και ιδιαίτερα τον καλό εξαερισμό του χώρου, την κατάλληλη θερμοκρασία και υγρασία καθώς και τον απαραίτητο φυσικό ή τεχνητό φωτισμό στο χώρο. Ακόμη, πρέπει να διαθέτουν τον κατάλληλο εξοπλισμό για τη διατροφή των ζώων, την συλλογή και διάθεση των αποβλήτων των κτηνοτροφικών μονάδων, καθώς και ειδικούς χώρους, όπως π.χ. αναρρω- τήριο για τη στέγαση των άρρωστων ζώων, προκειμένου να μειωθεί η πι- θανότητα μετάδοσης των νόσων στα υγιή ζώα της επιχείρησης. Επιπλέον, το δάπεδο να διαθέτει τις κατάλληλες κλίσεις και σχάρες, ώστε να απο- μακρύνονται τα υγρά και να μην λιμνάζουν στο χώρο των ζώων.
- στ. Επίσης απαραίτητη φροντίδα για τα ετοιμόγεννα ζώα με την παρο- χή της απαραίτητης βοήθειας κατά τη γέννα, αλλά και προς τα νεογέν- νητα (Εικ. 5-24) που έχουν ανάγκη από διάφορες περιποιήσεις, όπως απο- κοπή και απολύμανση του ομφάλιου λώρου για την αποφυγή μολύνσεων, απομάκρυνση των υγρών από τη μύτη για τη διευκόλυνση της αναπνοής τους, προστασία τους για να μην καταπατηθούν από μεγαλύτερα ζώα, αλλά και διατροφή τους με το πρωτόγαλα κ.ά.
- ζ. Τη σχολαστική καθαριότητα των μαστών των γαλακτοπαραγωγικών ζώων με καθημερινό πλύσιμο και συχνές απολυμάνσεις αλλά και τον τα- κτικό έλεγχο για τον εντοπισμό μικροτραυμάτων, διογκώσεων ή άλλων ανωμαλιών ώστε να προλαμβάνονται διάφορες παθήσεις.
- η. Την παροχή ισορρόπων σιτηρεσίων ανάλογα με τη φάση του πα- ραγωγικού κύκλου και την παραγωγικότητα του ζώου, για την αποφυγή αβιταμινώσεων, τροφοπενιών, καθώς και το αδυνάτισμα των ζώων από

Εικόνα 5-24 Νεογέννητο αρνάκι δέχεται τις πρώτες φροντίδες
Εικόνα 5-25 Προληπτική κτηνιατρική εξέταση χοιριδίου πάχυνσης
σιτηρέσιο με χαμηλό, κάτω των αναγκών των ζώων, ενεργειακό περιεχό- μενο και τη διασφάλιση της υγείας των ζώων. Ειδικά σιτηρέσια χορηγού- νται στα ζώα ως τονωτικά, είτε για την αντιμετώπιση μιας καταπόνησης
(π.χ. θερμικό stress), είτε για την πρόληψη της εκδήλωσης μιας ασθένειας (φαρμακούχα).
- θ. Τέλος, την τακτική προληπτική κτηνιατρική εξέταση όλων των ζώων (Εικ. 5-25).

▶ 5.12 Εκτρεφόμενα αγροτικά ζώα

5.12.1 Βοοτροφία

Σημασία του κλάδου
Η σημασία του κλάδου της Βοοτροφίας στη χώρα μας είναι μεγάλη και πολύπλευρη. Τα προϊόντα που προέρχονται από τον κλάδο, κρέας, γάλα, γαλακτοκομικά προϊόντα (τυρί, βούτυρο κ.λπ.), αποτελούν σημαντικά είδη διατροφής που στις αναπτυγμένες χώρες αποτελούν τις βασικές πηγές πρωτεϊνών και λιπαρών ουσιών. Επίσης προσφέρουν το δέρμα και αξιο- ποιούνται παράλληλα διαθέσιμοι βοσκότοποι, διάφορα υπολείμματα των γεωργικών δραστηριοτήτων και ποικίλα υποπροϊόντα των γεωργικών βιο- μηχανιών. Η βοοτροφία στη χώρα μας εντοπίζεται κυρίως στη βόρεια Ελ- λάδα, όπου υπάρχει περίπου το 70% των βοοτροφικών εκμεταλλεύσεων.

Η ζήτηση των προϊόντων βοοτροφίας στην εγχώρια αγορά παρουσιάζει τα τελευταία χρόνια συνεχή αύξηση. Η εγχώρια όμως παραγωγή παρου- σιάζει μια σημαντική μείωση στο βόειο κρέας τα τελευταία χρόνια, που οφείλεται στη σημαντική μείωση του αριθμού των βοοειδών (Πιν. 5-2). Έτσι με μέση την ετήσια κατανάλωση 22 κιλών βοείου κρέατος, η εγχώρια παραγωγή καλύπτει μόλις το 32% της ζήτησης σε βόειο κρέας. Αντίθετα η παραγωγή αγελαδινού γάλακτος παρουσιάζει συνεχή αύξηση που οφεί- λεται τόσο στην αναβάθμιση του γενετικού υλικού των αγελάδων όσο και στη βελτίωση των συνθηκών διατροφής τους. Σήμερα η ετήσια παραγωγή σε αγελαδινό γάλα πλησιάζει τους 750.000 τόνους, ενώ η ετήσια ζήτηση υπολογίζεται σε 1.200.000 τόνους. Οι ελλείψεις αυτές τόσο σε βόειο κρέ- ας, όσο και σε γάλα και άλλα γαλακτοκομικά προϊόντα, καλύπτονται με εισαγωγές που γίνονται κυρίως από τις κεντρικές και βόρειες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι εδαφολογικές και οι κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν στις χώρες αυτές συνθέτουν ένα ιδανικό περιβάλλον για την ανάπτυξη της βοοτροφίας (Εικ. 5-26).

Οι πολλές βροχές που πέφτουν στη διάρκεια όλου του χρόνου και τα πλούσια και πεδινά τις περισσότερες φορές, εδάφη των χωρών αυτών,
Εικόνα 5-26 Εκτροφή αγελάδων φυλής Σίμενταλ σε λειμώνες της Βόρειας Ευρώπης
επιτρέπουν την παραγωγή, με μικρό κόστος, μεγάλων ποσοτήτων ζωοτρο- φών, που είτε βόσκονται απευθείας, είτε αποθηκεύονται και χορηγούνται στη διάρκεια του χειμώνα, οπότε τα ζώα βρίσκονται μέσα στους σταύλους. Οι χώρες αυτές ασκούν έντονο ανταγωνισμό στις ελληνικές βοοτροφικές επιχειρήσεις που έχουν ανάγκη από μέτρα προστασίας και ανάπτυξης, ώστε να αυξήσουν την παραγωγή τους και έτσι να μειωθούν οι ποσότητες των εισαγομένων γαλακτοκομικών προϊόντων και του βοείου κρέατος.

Εκτρεφόμενα ζώα
Οι διάφορες φυλές των βοοειδών κατατάσσονται, ανάλογα με την πα- ραγωγική τους κατεύθυνση, σε τρεις τύπους: Τον γαλακτοπαραγωγικό τύπο με κύρια παραγωγή το γάλα, τον κρεατοπαραγωγικό τύπο με κύρια παραγωγή το κρέας και τον τύπο μεικτών ή συνδυασμένων αποδόσεων με κύρια παραγωγή γάλα και κρέας. Τα εκτρεφόμενα στη χώρα μας ζώα διακρίνονται σε εγχώρια αβελτίωτα, εγχώρια ημιβελτιωμένα (Εικ. 5-27) και βελτιωμένα.
Η βελτίωση του εγχώριου πληθυσμού έγινε κυρίως με την εισαγωγή, από διάφορες χώρες, αγελάδων, σπερματοδοτών ταύρων, καθώς και κα- τεψυγμένου σπέρματος εξευγενισμένων και βελτιωμένων φυλών που χρη- σιμοποιήθηκαν σε διάφορα προγράμματα βελτίωσης που εφάρμοσε το Υπουργείο Γεωργίας.

Εικόνα 5-27 Εκτροφή εγχώριων ημιβελτιωμένων ζώων
Πίνακας 5-2 Εξέλιξη βόειου πληθυσμού κατά κατηγορία και συνολικά

|   Έτος |   Εγχώρια αβελτίωτα |   Εγχώρια βελτιωμένα |   Ξενικά Βελτιωμένα | Σύνολο    |
|--------|---------------------|----------------------|---------------------|-----------|
|   1960 |             770     |              235     |              69     | 1.074.000 |
|   1965 |             485     |              513     |              87     | 1.085.000 |
|   1970 |             246     |              637     |              73     | 956.000   |
|   1982 |             120     |              552     |             127     | 799.000   |
|   1996 |             111.057 |              406.299 |              68.094 | 586.460   |

Αξιόλογες φυλές που έχουν εισαχθεί μεταπολεμικά σε μεγάλους αριθ- μούς είναι:
-  από τις φυλές γαλακτοπαραγωγικού τύπου η γνωστή ασπρόμαυρη φυλή ή Χόλσταϊν - Φρίζιαν (Holstein-Friesian), (Εικ. 5-28) και σε πολύ μικρότερους αριθμούς η Ζέρσεϋ (Jersey),
-  από τις φυλές κρεατοπαραγωγικού τύπου κυρίως η Σαρολέ (Charolaise) (Εικ. 5-29) και η Λιμουζίν (Limousine) και
-  από τις μεικτών αποδόσεων η Σίμμενταλ (Simmental) και η Ελβετική Φαιά των Άλπεων ή Σβιτς (Schwyz) (Εικ. 5-30).
Εικόνα 5-29 Κρεατοπαραγωγική φυλή Σαρολέ

Εικόνα 5-28 Γαλακτοπαραγωγική ασπρόμαυρη φυλή ή Χόλσταϊν - Φρίζιαν
Εικόνα 5-30 Μοσχίδες φυλής Σβιτς Αυστρίας

Διατροφή
Η διατροφή των βοοειδών διαφέρει ανάλογα με την παραγωγική κα- τεύθυνση (γαλακτοπαραγωγή, κρεατοπαραγωγή, μεικτή), τη φυσιολογική κατάσταση, το παραγωγικό στάδιο και το ύψος παραγωγής των ζώων. Σε κάθε περίπτωση η διατροφή θα πρέπει να εξασφαλίζει την παροχή των απαραίτητων θρεπτικών στοιχείων, την αποφυγή των πλεονασμάτων, την κατάλληλη προετοιμασία και ανάμειξη των ζωοτροφών και την εξασφάλι- ση των απαραίτητων συνθηκών για την κατανάλωση του σιτηρεσίου (Εικ. 5-31).
Η δαπάνη της διατροφής στη χώρα μας που δεν διαθέτει πολλούς βοσκότοπους με μεγάλη ποσότητα χλωρομάζας σε όλη τη διάρκεια του

Εικόνα 5-31 Ελεύθερη βόσκηση αγελάδων σε τεχνητό λιβάδι
έτους, αποτελεί το 50% του κόστους παραγωγής του γάλακτος, ενώ φθά- νει το 60% στην περίπτωση της παραγωγής κρέατος.
Η διατροφή των νεογέννητων βοοειδών είναι απαραίτητο να γίνεται με το πρωτόγαλα των αγελάδων που εκκρίνεται τις πρώτες μέρες μετά τον τοκετό και είναι πλούσιο σε αντισώματα, που δίνουν παθητική ανοσία στο μοσχάρι και το προφυλάσσουν από τις μολύνσεις κατά τους 3-4 πρώτους μήνες της ζωής του. Ο θηλασμός των νεαρών βοοειδών (φυσικός ή τεχνη- τός) γίνεται μέχρι τον απογαλακτισμό (συνήθως το δεύτερο μήνα), οπό- τε συνεχίζεται η διατροφή τους με άριστης ποιότητας χονδροειδείς και συμπυκνωμένες τροφές με βάση τις απαιτήσεις τους και τον προορισμό τους (πάχυνση, αναπαραγωγή) (Εικ. 5-32).

Οι αγελάδες κρεοπαραγωγικού τύπου εκτρέφονται για να δώσουν το μοσχάρι τους, που θηλάζει τη μητέρα του για 5-6 μήνες. Έχουν σχετι- κά χαμηλή γαλακτοπαραγωγή και μικρότερες απαιτήσεις σε ενέργεια και θρεπτικά συστατικά σε σύγκριση με τις αγελάδες γαλακτοπαραγωγής, με εξαίρεση την περίοδο θηλασμού και το τελευταίο τρίτο της εγκυμοσύνης τους, οπότε οι απαιτήσεις τους είναι αυξημένες.
Οι νεαροί ταύροι διατρέφονται ελεύθερα στη βοσκή και εφόσον είναι απαραίτητο χορηγείται συμπληρωματική τροφή, χωρίς να παχύνονται ιδι-

Εικόνα 5-32 Θηλασμός νεαρού μοσχαριού
αίτερα, γιατί αυτό είναι σε βάρος της γονιμότητας και της σεξουαλικής συμπεριφοράς τους. Για τη διατροφή των ταύρων μπορούν να χρησιμο- ποιηθούν καλής ποιότητας χόρτο λειμώνων και μείγματα καρπών δημη- τριακών και υποπροϊόντων σποροελαιουργίας εφοδιασμένα με βιταμίνες και ανόργανα άλατα.
Οι γαλακτοπαραγωγικές αγελάδες με υψηλή γαλακτοπαραγωγή έχουν μεγάλες ανάγκες σε ενέργεια, πρωτεΐνες, βιταμίνες, ασβέστιο, φωσφόρο, μαγνήσιο και νερό. Όταν στις αγελάδες χορηγούνται μικρότερες ποσότη- τες τροφής από τις απαιτούμενες για την κάλυψη των αναγκών τους, τότε μειώνεται η παραγωγή τους, ενώ όταν χορηγούνται μεγαλύτερες αυξά- νουν το βάρος τους και εναποθέτουν λίπος, χωρίς την παράλληλη αύξηση της γαλακτοπαραγωγής. Και στις δυο περιπτώσεις αυξάνεται αδικαιολό- γητα το κόστος παραγωγής (Εικ. 5-33).

Παρότι τα βοοειδή ανήκουν στα μηρυκαστικά που έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν όλα τα είδη των αζωτούχων ουσιών των ζωοτροφών, σε αγελάδες με υψηλές αποδόσεις δεν καλύπτονται όλες οι ανάγκες τους με τη μικροβιακή πρωτεΐνη που παράγεται από τους μικροοργανισμούς των προστομάχων. Είναι λοιπόν απαραίτητη η χορήγηση συμπληρωματικά και
Εικόνα 5-33 Διατροφή αγελάδων γαλακτοπαραγωγής με χλωρά νομή
πρωτεϊνών υψηλής ποιότητας (σογιάλευρο, βαμβακάλευρο κ.ά.).
Στις αγελάδες υψηλών αποδόσεων δίνονται πολύ καλής ποιότητας χον- δροειδείς ζωοτροφές που καλύπτουν τις ανάγκες συντήρησης και ένα μέ- ρος των αναγκών γαλακτοπαραγωγής. Το υπόλοιπο μέρος των αναγκών γαλακτοπαραγωγής καλύπτεται με συμπυκνωμένες ζωοτροφές, όπως εί- ναι οι καρποί των δημητριακών, η πούλπα σακχαροτεύτλων, το σογιάλευ- ρο, ο βαμβακοπλακούντας, τα πίτυρα κ.ά.

Σταυλισμός
Γενικά για το σταυλισμό των βοοειδών στη χώρα μας έχουν επικρα- τήσει δύο συστήματα: ο ελεύθερος σταυλισμός που τα ζώα διατηρούνται κυρίως μέσα σε περιφραγμένους χώρους καλυμμένους ή ακάλυπτους και μετακινούνται σε ειδικές θέσεις για τροφοδοσία, άσκηση και ανάπαυση, ενώ η άμελξη γίνεται στο αμελκτήριο και ο περιορισμένος σταυλισμός που τα ζώα εκτρέφονται το μεγαλύτερο διάστημα κλεισμένα ή δεμένα σε κατάλληλους για το σκοπό αυτό χώρους (Εικ. 5-34).
Οι κτιριακές εγκαταστάσεις και ο εξοπλισμός τους εξαρτώνται από την παραγωγική κατεύθυνση και το μέγεθος της βοοτροφικής μονάδας, τις απαιτήσεις της φυλής ή των φυλών που θα εκτραφούν, τα συστήματα αυτοματισμού, διατροφής και διαχείρισης της κοπριάς, τις κλιματολογικές και εδαφολογικές συνθήκες της περιοχής και τέλος από τη θέση και τη διαθέσιμη έκταση, την ύπαρξη δρόμου και λοιπών κτιρίων. Ο κατάλληλος συνδυασμός και η σωστή αξιολόγηση των παραγόντων που αναφέρθηκαν οδηγούν στη σχεδίαση και κατασκευή κτιριακών εγκαταστάσεων αλλά και στην αγορά κατάλληλου εξοπλισμού που επιτρέπει την άνετη και υγιεινή

Εικόνα 5-34 Γενική οργάνωση βοοτροφικής μονάδας
διαμονή καθώς και την απαιτούμενη εξυπηρέτηση των ζώων, την ελαχι- στοποίηση της απαραίτητης εργασίας, ενώ εξασφαλίζουν, μαζί με τους άλλους παράγοντες της εκτροφής, τις άριστες αποδόσεις των ζώων.
Εκτός από τον κυρίως σταύλο οι σύγχρονες εγκαταστάσεις περιλαμβά- νουν, ανάλογα και με τις ανάγκες, ορισμένους βοηθητικούς χώρους όπως: το αμελκτήριο, χώρο για τους τοκετούς, χώρο για τα μοσχάρια, χώρο για τους ταύρους αναπαραγωγής (εφόσον εφαρμόζεται φυσική οχεία), το πα- ρασκευαστήριο των συμπυκνωμένων ζωοτροφών, την αποθήκη των χον- δροειδών τροφών, το χώρο συγκέντρωσης και επεξεργασίας της κοπριάς, το χώρο για την ενσίρωση των χλωρών ζωοτροφών, την υδατοδεξαμενή, το υπόστεγο των μηχανημάτων, το χώρο διαμονής του σταυλίτη και των γραφείων σε περίπτωση μεγάλων βοοτροφικών μονάδων.

Οι σύγχρονες βοοτροφικές μονάδες, ιδιαίτερα οι γαλακτοπαραγωγικές και οι μεικτής κατεύθυνσης, διαθέτουν πλούσιο εξοπλισμό που χρησιμο- ποιείται για: το δέσιμο των ζώων στο σταύλο, το τάισμα, το πότισμα (Εικ. 5-34), την απομάκρυνση της κόπρου, τη μηχανική άμελξη, τη συγκέντρωση
και ψύξη του γάλακτος, την αποθήκευση, την άλεση και ανάμειξη των ζω- οτροφών καθώς και την παρασκευή του σιτηρεσίου (Εικ. 5-35).
Εικόνα 5-35 Αυτόματο σύστημα μηχανικής άμελξης γαλακτοκομικών προϊόντων
Επίσης, ανάλογα με το μέγεθος και την κατεύθυνση της επιχείρησης, χρησιμοποιούνται και διάφορα άλλα μηχανήματα π.χ. για την κοπή και δεματοποίηση σανοδοτικών φυτών, την ενσίρωση χλωρών χονδροειδών τροφών, κινητά κιγκλιδώματα διαχωρισμού των ζώων, συσκευή για την παγίδευση και ζύγιση των ζώων κ.ά.

5.12.2 Προβατοτροφία - αιγοτροφία

Σημασία του κλάδου
Η οικονομία της Ελλάδος από αρχαιοτάτων χρόνων στηριζόταν στην αιγοπροβατοτροφία. Οι Έλληνες ποιμένες για χιλιετηρίδες εκτρέφουν τα αιγοπρόβατα για το κρέας, το γάλα, το δέρμα και το μαλλί τους. Σήμε- ρα η αιγοπροβατοτροφία συνεχίζει να αντέχει, παρ' όλες τις πιέσεις που υφίσταται από τον έντονο ανταγωνισμό άλλων χωρών και αποτελεί το
σημαντικότερο κλάδο της κτηνοτροφικής μας παραγωγής από οικονομική και κοινωνική άποψη. Στη χώρα μας εκτρέφονται περίπου δέκα εκατομμύ- ρια πρόβατα και έξι εκατομμύρια αίγες, ενώ απασχολούνται με την αιγο- προβατοτροφία περίπου 400.000 οικογένειες με κύρια ή συμπληρωματική απασχόληση.

Οι Έλληνες καταναλώνουμε κατά μέσο όρο το περισσότερο αιγοπρό- βειο κρέας (περίπου 18 κιλά κατά κεφαλή ετησίως) σε σχέση με τους κατοίκους των άλλων χωρών της Ε.Ε. (4 κιλά κατά κεφαλή ετησίως). Η πα- ραγωγή αιγοπροβείου κρέατος στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια παρου- σιάζει ανοδική τάση, έτσι ώστε να διαμορφώνεται ένας υψηλός δείκτης αυτάρκειας που κυμαίνεται μεταξύ 84 έως 91%.
Τα αιγοπρόβατα παρουσιάζουν αντοχή στις μετακινήσεις αλλά και στις σκληρές συνθήκες διαβίωσης σε πρόχειρες εγκαταστάσεις. Στο διάβα των αιώνων προσαρμόσθηκαν καλά, τόσο στις εδαφολογικές, όσο και στις κλι- ματολογικές συνθήκες που επικρατούν στη χώρα μας. Για τη διατροφή τους αξιοποιούνται άριστα εκτάσεις με ορεινή ή ημιορεινή διαμόρφωση και φτωχή φυσική βλάστηση που προσφέρονται ελάχιστα ή καθόλου για άλλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, καθώς επίσης και υπολείμματα άλλων γεωργικών δραστηριοτήτων. Επίσης συμβάλλουν ουσιαστικά στη συγκρά- τηση του πληθυσμού σε ορεινές και πολλές φορές απομονωμένες και παραμεθόριες περιοχές της χώρας μας (Εικ. 5-36).

Εικόνα 5-36 Εκτροφή προβάτων στην ορεινή Κορινθία

Εκτρεφόμενα ζώα
Τα εκτρεφόμενα ζώα, παρά τις δυσκολίες που παρουσιάζει το επάγγελ- μα του ποιμένα, την ανάπτυξη του βιοτικού επιπέδου στη χώρα μας και την έντονη αστυφιλία, εμφανίζουν μια σταθερότητα κατά την τελευταία τριακονταετία.
Πίνακας 5-3 Αριθμός εκτρεφόμενων κεφαλών προβάτων και αιγών (σε χιλιάδες ζώα)

| Έτος    |   1951 |   1961 |   1971 |   1981 |   1991 |   1993 |   1994 |   1996 |
|---------|--------|--------|--------|--------|--------|--------|--------|--------|
| Πρόβατα |  9.278 |  8.221 |  7.686 |  8.144 |  8.692 |  8.706 |  8.802 |  9.212 |
| Αίγες   |  4.356 |  4.894 |  4.185 |  4.526 |  5.336 |  5.378 |  5.443 |  5.411 |
Πηγή ΕΣΥΕ, Υπουργείο Γεωργίας
Παρά το σταθερό αριθμό παρατηρούνται αυξήσεις στις αποδόσεις των ζώων σε ζωικά προϊόντα, που οφείλονται κυρίως στην εφαρμογή σύγχρο- νων μεθόδων γενετικής βελτίωσης, την επιστημονική διατροφή και την καλύτερη υγιεινή των ζώων.

Φυλές
Οι εκτρεφόμενες φυλές προβάτων στη χώρα μας κατατάσσονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες (τύπους): τις ορεινές, τις πεδινές και τις οικόσι- τες. Επίσης ανάλογα με το σωματικό βάρος μπορούμε να τις διακρίνουμε σε μικρόσωμες, μεγαλόσωμες και ενδιάμεσες.

Από τις επικρατέστερες ελληνικές φυλές αναφέρονται:
Η Σφακείων, η Μπούτσικη, η Βλάχικη, η Σητείας, η Σαμοθράκης, η Σκύ- ρου, η Χίου, η Καραγκούνικη (Εικ. 5-37α, 5-37β), η Σερρών (Εικ. 5-38), η Σκοπέλου, η Ζακύνθου, η φυλή Μυτιλήνης και Κύμης.
Τα ορεινού τύπου πρόβατα είναι γενικά μικρής σωματικής διάπλασης, χαμηλής γαλακτοπαραγωγικής ικανότητας που παράγουν όμως εύγεστα προϊόντα (γάλα, κρέας, τυριά) εξαιρετικής ποιότητας.
Τα πεδινού τύπου είναι κατά κανόνα μεγαλύτερων αποδόσεων, απο- τελούν το μεγαλύτερο ποσοστό των εκτρεφόμενων στη χώρα μας ζώων

Εικόνα 5-37(α) Καραγκούνικα πρόβατα
Εικόνα 5-37(β) Κριάρι καραγκούνικης φυλήςΕικόνα 5-38 Πρόβατα Σερραϊκής φυλής
Εικόνα 5-39
Χαρακτηριστικά και περιοχές εκτροφής αιγών φυλής Ζακύνθου
(περίπου 85%), αλλά είναι γενικά περισσότερο ευαίσθητα ζώα.
Από τις ξενικές φυλές αναφέρεται της Φρισλανδίας, Σαρδηνίας, Καρα- κούλ, Μερινός κ.ά. Η φυλή Φρισλανδίας αποδείχθηκε η πλέον αξιόλογη και χρησιμοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό για τη γενετική βελτίωση των εγχώρι- ων φυλών. Από το δέρμα των προβάτων της φυλής Καρακούλ παράγεται η γνωστή γούνα αστραχάν, ενώ από τη φυλή Μερινός μαλλί εξαιρετικής ποιότητας.

Οι φυλές αιγών στη χώρα μας διακρίνονται σε δυο κατηγορίες: τις οικόσιτες και τις ποιμενικές. Οι εγχώριες φυλές, κυρίως ποιμενικές, αντι-
προσωπεύουν περίπου το 75% του εκτρεφόμενου στη χώρα μας πληθυ- σμού. Εκτρέφονται σε αμιγή μικρά ή μεγάλα κοπάδια, καθώς και σε μεικτά με πρόβατα κοπάδια και αποτελούν τα πιο κατάλληλα ζώα από όλα τα μηρυκαστικά για την εκμετάλλευση των άγονων ορεινών και ημιορεινών εκτάσεων της χώρας μας, που καλύπτονται κυρίως από φρύγανα και θά- μνους. Από τις οικόσιτες διακρίνουμε σαν πιο αξιόλογες τη φυλή Αλπίν, τη Ζάανεν, τη Μαλτέζικη, της Νουβίας, της Σκοπέλου κ.ά. (Εικ. 5-39).

Εκτροφή των αιγοπροβάτων
Η αιγοπροβατοτροφία βασίζεται, κατά γενικό κανόνα στη βλάστηση φτωχών ή μέτριας παραγωγικότητας βοσκοτόπων, που δεν μπορούν να αποδοθούν σε καμιά καλλιέργεια ή να χρησιμοποιηθούν για τη βόσκηση βοοειδών. Οι βοσκότοποι αυτοί μπορούν να εκθρέψουν από 0,4 έως 4 προ- βατίνες ανά 10 στρέμματα και συχνά είναι εκμεταλλεύσιμοι ορισμένη μόνο περίοδο του έτους (Εικ. 5-40).
Εικόνα 5-40 Βόσκηση προβάτων
Διακρίνουμε τρεις κυρίες μορφές ή συστήματα εκτροφής των προβά- των που εξαρτώνται από την περιοχή, τη φυλή και το μέγεθος των κοπα- διών των ζώων: τη Νομαδική (ποιμενικό μετακινούμενο), την ποιμενική (μη μετακινούμενο) και την οικόσιτη προβατοτροφία (Εικ. 5-41).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5
Πίνακας 5-4

Κατανομή αιγοπροβάτων κατά εκτροφή (1996)

|         | Νομαδικά   | Κοπαδιάρικα μη νομαδικά   | Οικόσιτα   |
|---------|------------|---------------------------|------------|
| Πρόβατα | 711.549    | 7.746.372                 | 754.175    |
| Αίγες   | 809.668    | 4.276.278                 | 355.390    |
| Σύνολο  | 1.521.217  | 12.022.640                | 1.109.565  |
Πηγή Υπουργείο Γεωργίας
Εικόνα 5-41 Ποιμενική εκτροφή προβάτων σε ορεινούς λειμώνες
Οι ανάγκες των αιγοπροβάτων σε ζωοτροφές, πέρα από τις χονδροει- δείς τροφές που το ζώο παίρνει με τη βόσκηση, καλύπτονται και με συ- μπληρωματική τροφή, η ποσότητα της οποίας εξαρτάται από διάφορους παράγοντες.

Σταυλισμός
Οι κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν στη χώρα μας επιτρέπουν τη διαμονή των αιγοπροβάτων για το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, ολό- κληρο το εικοσιτετράωρο, στο ύπαιθρο. Πρέπει όμως να προστατεύονται από το δυνατό ήλιο το καλοκαίρι και τα χιόνια, τις βροχές, το χαλάζι και τον ισχυρό άνεμο το χειμώνα. Τα πρόβατα υποφέρουν περισσότερο από τις υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού παρά από το ξηρό κρύο του χειμώνα. Επίσης παρουσιάζουν ευαισθησία στην υψηλή υγρασία του περι- βάλλοντος.

Οι αίγες είναι γενικά περισσότερο ευαίσθητες από τα πρόβατα στις δυ- σμενείς καιρικές συνθήκες και ιδιαίτερα στο κρύο και τη βροχή. Ιδιαίτερα οι βελτιωμένες φυλές πρέπει να προστατεύονται και να ζουν σε θερμο- κρασίες όχι κάτω των 14 O C το χειμώνα και πάνω από 20 O C το καλοκαίρι.
Ο παραδοσιακός τρόπος σταυλισμού των αιγοπροβάτων είναι απλές κατασκευές, τα γνωστά μαντριά (Εικ. 5-42), που χρησιμοποιούνται στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας.
Εικόνα 5-42 Τα αιγοπροβατοστάσια, ένα συνηθισμένο θέαμα στις πλαγιές των λόφων των κτηνοτροφικών περιοχών

Στις περιοχές με ήπιο κλίμα (Ν. Ελλάδα, νησιά, παράλια) είναι στέγα- στρα, κλειστά μόνο από την πλευρά που βρίσκεται απέναντι από τη συνη-
θισμένη κατεύθυνση των ανέμων, που κατασκευάζονται με πρόχειρα υλικά (πέτρες, ξύλα, θάμνους, καλάμια, κλαδιά κ.ά.), παρέχουν όμως ικανοποιη- τική προστασία στα ζώα. Στη Β. Ελλάδα, το εσωτερικό της χώρας και τα ορεινά, είναι απαραίτητα σύγχρονα συστηματικά ποιμνιοστάσια που θα προστατεύουν τα ζώα ιδιαίτερα κατά τη χειμερινή περίοδο. Ο τύπος αιγο- προβατοστασίου με κλειστές τις τρεις πλευρές και ανοιχτή τη νότια φαί- νεται ότι λειτουργεί ικανοποιητικά, εξασφαλίζοντας προφύλαξη από τον καύσωνα και το ψύχος και επιτρέποντας τον καλό αερισμό και φωτισμό.

Ο εξοπλισμός που χρησιμοποιείται στις σύγχρονες εγκαταστάσεις αφορά στο τάισμα, το πότισμα, την άμελξη (Εικ. 5-43), το κούρεμα των ζώων και περιλαμβάνει εργαλεία και μηχανήματα όπως οι ταΐστρες, οι ποτίστρες, αλμεκτικά συστήματα, κουρευτικές μηχανές κ.ά.
Εικόνα 5-43 Σύστημα αυτόματης άμελξης προβάτων

5.12.3 Πτηνοτροφία

Σημασία του κλάδου
Οι κλιματολογικές συνθήκες στη χώρα μας είναι άριστες για την ανά- πτυξη της πτηνοτροφίας. Για χιλιάδες χρόνια η πτηνοτροφία ασκείται με
τον πατροπαράδοτο τρόπο εκτροφής της χωρικής μορφής. Όμως μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, περισσότερο από τη δεκαετία του '60, η συστηματική πτηνοτροφία εξελίσσεται μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα σε επιχειρηματική για να αποτελέσει σήμερα έναν από τους πλέον δυναμι- κούς κλάδους της ζωικής παραγωγής. Σήμερα η εκτροφή των ορνίθων για την παραγωγή κρέατος ή αυγών γίνεται στη χώρα μας κυρίως σε μεγάλες πτηνοτροφικές μονάδες και έχει τη μεγαλύτερη οικονομική σπουδαιότητα (πάνω από το 95% των πτηνοτροφικών προϊόντων) μεταξύ των διάφο- ρων εκτρεφόμενων πτηνών. Έτσι η οικονομική σημασία όλων των άλλων εκτρεφόμενων κατοικίδιων πτηνών είναι από περιορισμένη έως ασήμαντη. Για το λόγο αυτό, όταν μιλάμε στη χώρα μας για πτηνοτροφικά προϊόντα, αναφερόμαστε κυρίως στα προϊόντα των ορνίθων.

Πίνακας 5-5 Κατανομή πληθυσμού πτηνών (σε χιλιάδες κεφάλια)

|   Έτος |   Όρνιθες & Ορνίθια |   Ινδιάνοι |   Χήνες |   Πάπιες |   Φραγκό- κοτες |   Περιστέ- ρια |   Λοιπά (Ορτύκια  κ.ά.) |
|--------|---------------------|------------|---------|----------|-----------------|----------------|-------------------------|
|   1996 |              39.395 |        340 |      36 |      157 |              58 |            932 |                     591 |
Πηγή Υπουργείο Γεωργίας
Η σημαντική ανάπτυξη της πτηνοτροφίας οφείλεται κυρίως στη γενε- τική βελτίωση των φυλών των ορνίθων (σήμερα εκτρέφονται υβρίδια που παράγονται από εξειδικευμένες εταιρείες), την επιστημονική διατροφή τους με σύνθετα μείγματα πτηνοτροφών, την πρόληψη και αντιμετώπιση των διάφορων ασθενειών με την ανάπτυξη της πτηνοπαθολογίας, καθώς και την εφαρμογή νέων τεχνικών με τη χρήση μιας μεγάλης ποικιλίας σύγχρονου μηχανολογικού εξοπλισμού και κατάλληλων για τη διαμονή των πτηνών εγκαταστάσεων. Η ικανότητα των πτηνών να προσαρμόζονται σε τεχνικές εκτροφής και να διατρέφονται με συμπυκνωμένες ζωοτροφές επιτρέπει να αναπτύσσεται η πτηνοτροφία σε μεγάλες μονάδες, χωρίς να χρειάζονται μεγάλες εκτάσεις γης και χωρίς να είναι οργανικά συνδεμένη με την καλλιεργούμενη γη και τους άλλους κλάδους της γεωργικής παρα- γωγής. Επίσης οι μεγάλες δυνατότητες της πτηνοτροφίας για τη γρήγορη
και οικονομική παραγωγή κρέατος και η άμεση συμβολή της στη βελτίωση της διατροφής προκαλούν το έντονο ενδιαφέρον των αναπτυσσόμενων χωρών για την ανάπτυξη και συστηματοποίησή της. Στη χώρα μας τα τε- λευταία χρόνια η παραγωγή κρέατος πουλερικών παρουσίασε σημαντική αύξηση, παρά την ανά έτος ευρεία διακύμανση των τιμών διάθεσης, ενώ η παραγωγή αυγών ακολούθησε τη διακύμανση της εγχώριας ζήτησης. Η μέση ετήσια κατά κεφαλή κατανάλωση είναι περίπου 21 κιλά κρέας που- λερικών και 11 κιλά αυγά. Ο βαθμός αυτάρκειας σε κρέας πουλερικών και αυγά για κατανάλωση κυμάνθηκε μεταξύ 93 και 100%.

Συστήματα εκτροφής
Έχουμε ήδη αναφέρει ότι στην πτηνοτροφία διακρίνουμε δυο μορφές εκτροφής: τη χωρική και τη συστηματική.
Η χωρική μορφή που τείνει να εκλείψει είναι η εκτροφή από τις αγροτι- κές οικογένειες μικρού αριθμού ορνίθων, συνήθως 10 έως 50, κατά κανόνα εγχώριων φυλών ή προϊόντων διασταύρωσής τους με ξενικές φυλές, που διατηρούνται σε απλούς χώρους, εκτρέφονται κυρίως με ζωοτροφές που παράγουν οι ίδιοι οι παραγωγοί και τα παραγόμενα προϊόντα χρησιμο- ποιούνται κυρίως για αυτοκατανάλωση. Η σημασία της χωρικής μορφής πτηνοτροφίας μειώνεται συνεχώς (Εικ. 5-44).

Εικόνα 5-44 Χωρική εκτροφή ορνίθων
Η συστηματική μορφή αφορά την εκτροφή σε συστηματικές πτηνοτρο- φικές μονάδες πτηνών βελτιωμένων φυλών, που η διατροφή τους γίνεται με επιστημονικό τρόπο με συμπυκνωμένες τροφές, με σύγχρονο μηχανο- λογικό εξοπλισμό, με σκοπό την παραγωγή προϊόντων που διατίθενται στην αγορά.
Ειδικότερα στη συστηματική πτηνοτροφία έχουμε ειδίκευση των διάφο-
ρων εκμεταλλεύσεων εκτροφής και διακρίνουμε δυο μεγάλες κατηγορίες επιχειρήσεων: την πτηνοτροφία κρεατοπαραγωγής και την πτηνοτροφία αυγοπαραγωγής (Εικ. 5-45).

Εικόνα 5-45 Σύγχρονο ορνιθοτροφείο αυγοπαραγωγής
Η συστηματική πτηνοτροφία με την πάροδο του χρόνου συγκεντρώ- νεται σε λιγότερους φορείς και σε ορισμένες γεωγραφικές περιοχές, κυ- ρίως κοντά στα μεγάλα αστικά κέντρα. Το μέγεθος των μονάδων συνε- χώς αυξάνεται και οργανώνονται σε μορφές κάθετης ανάπτυξης, ώστε ένας κεντρικός φορέας συνεταιριστικής ή ιδιωτικής μορφής να καλύπτει το κύκλωμα παραγωγής, επεξεργασίας και εμπορίας των πτηνοτροφικών προϊόντων. Έτσι δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μαζική προμήθεια πρώτων υλών, προσαρμογή της προσφοράς στη ζήτηση των προϊόντων, παραγωγή προϊόντων άριστης ποιότητας με το μικρότερο κόστος, μαζική διάθεση των προϊόντων. Κυρίως όμως δημιουργούνται προϋποθέσεις για την οργάνωση ισχυρών μηχανισμών και δικτύων διάθεσης της παραγωγής. Οι μονάδες αυτές εκμεταλλεύονται τη σύγχρονη τεχνολογία, είναι περισ- σότερο ανταγωνιστικές και εκτοπίζουν τις μικρότερες μονάδες.

Φυλές ορνίθων
Οι όρνιθες που εκτρέφονται σήμερα δεν ανήκουν σε συγκεκριμένες φυλές, αλλά προέρχονται από διασταυρώσεις μεταξύ φυλών (υβρίδια) και
ανάλογα με την παραγωγική κατεύθυνση διακρίνονται σε τρεις τύπους:
α) τον αναπαραγωγικό τύπο, β) τον κρεατοπαραγωγικό τύπο και γ) το μεικτό ή ενδιάμεσο τύπο.
Μερικές από τις βασικές φυλές που χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουρ- γία των εκτρεφόμενων σήμερα υβριδίων είναι: η φυλή Λεγκόρν (Leghorn) για τον αυγοπαραγωγικό τύπο, η φυλή Κόρνις (Cornish) για τον κρεατο- παραγωγικό τύπο και η φυλή Ροντ Άιλαντ Ρεντ (Rhode Island Rent) για τον μεικτών αποδόσεων τύπο. Σε ειδικούς διαγωνισμούς βραβεύονται τα πλέον παραγωγικά υβρίδια (Εικ. 5-46).

Εικόνα 5-46 Βράβευση όρνιθας σε διαγωνισμό

Διατροφή των ορνίθων
Η σωστή διατροφή μαζί με την επιλογή των κατάλληλων υβριδίων και την εξασφάλιση των συνθηκών υγιεινής και διάθεσης των προϊόντων, είναι μια από τις βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχή λειτουργία κάθε πτηνο- τροφικής επιχείρησης. Το γενετικό δυναμικό των σύγχρονων βελτιωμένων υβριδίων και η παραγωγή μεγάλου αριθμού και καλής ποιότητας αυγών, καθώς και αρίστης ποιότητας κρέατος, απαιτούν την επιστημονική δια- τροφή με συμπυκνωμένες ζωοτροφές υψηλής ποιότητας. Για τη διατροφή των διαφόρων κατηγοριών ορνίθων, που είναι έργο ειδικών επιστημόνων που απασχολούνται στην επιχείρηση και καθορίζουν το εκάστοτε κατάλ- ληλο σιτηρέσιο, χρησιμοποιούνται οι δημητριακοί καρποί και τα υποπροϊ- όντα τους, το σογιάλευρο, το ιχθυάλευρο και άλλες πρωτεϊνούχες τροφές φυτικής ή ζωικής προέλευσης, εφοδιασμένες με ανόργανα στοιχεία και βιταμίνες.

Πτηνοτροφία και εξοπλισμός
Οι σύγχρονες πτηνοτροφικές επιχειρήσεις διαθέτουν ειδικές εγκατα- στάσεις εκτροφής για κάθε είδος και κατηγορία πτηνών που παρέχουν πλήρη προστασία από τις διάφορες καιρικές συνθήκες και δημιουργούν περιβάλλον κατάλληλο για την ανάπτυξη των πτηνών και την εξασφάλιση υψηλής παραγωγής πτηνοτροφικών προϊόντων. Από την άποψη της στέ- γασης διακρίνουμε τον πτηνοτροφικό πληθυσμό σε: ανατρεφόμενο και αναπτυσσόμενο (νεοσσοί για παραγωγή κρέατος και νεοσσίδες-πουλάδες αυγοπαραγωγής) και β) σε όρνιθες αυγοπαραγωγής. Οι πτηνοτροφικές εγκαταστάσεις θα πρέπει να εξασφαλίζουν κατάλληλη θερμοκρασία στα πτηνά, κανονικό αερισμό των θαλάμων εκτροφής και μείωση της αμμω-

Εικόνα 5-47 Ο σχεδιασμός του ορνιθοτροφείου είναι από τους βασικούς παράγοντες υγιεινής των εκτρεφόμενων ορνίθων
Εικόνα 5-48 α,β,γ διάφοροι τύποι ταϊστρών
νίας στο θάλαμο των πτηνών, κατάλληλη υγρασία και φωτισμό των χώ- ρων ανάπτυξης και παραγωγής (Εικ. 5-47). Η υγρασία, η θερμοκρασία, ο φωτισμός και τα ρεύματα αέρα πρέπει να ελέγχονται στο εσωτερικό του ορνιθώνα, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για νεοσσούς και εκτροφή ορνίθων σε κλωβούς. Όσο χαμηλότερη είναι η σχετική υγρασία του αέρα, τόσο πιο υψηλή είναι η θερμοκρασία που μπορεί να υποφέρεται από το πτηνό και αντίστροφα. Τα πτηνά δεν μπορούν να αντέξουν τις υψηλές θερμοκρασί- ες και την υψηλή σχετική υγρασία συγχρόνως, για αυτό οι απώλειες από θανάτους σε αυτές τις συνθήκες είναι σημαντικές.

Ο εξοπλισμός των χωρικών πτηνοτροφείων είναι απλός και περιλαμ- βάνει ταΐστρες (επιμήκεις ή κυκλικές), ποτίστρες διαφόρων τύπων, φωλιές κ.ά. (Εικ. 5-48).
Αντίθετα στον εξοπλισμό των πτηνοτροφείων συστηματικής μορφής περιλαμβάνονται συστήματα για τον πλήρη αυτοματισμό συλλογής και συσκευασίας αυγών, χορήγησης της τροφής και νερού, απομάκρυνσης της κόπρου, ελέγχου του κλιματισμού, της έντασης και της διάρκειας του φω- τισμού και του αερισμού και ανανέωσης του αέρα με οξυγόνο. Επίσης τα σύγχρονα πτηνοτροφεία διαθέτουν κλωβοστοιχίες με κλωβούς σε διάφο- ρες διατάξεις, φωλιές και κουρνιάστρες (Εικ. 5-49).

Εικόνα 5-49 Φωλιές ορνίθων σε ορνιθοτροφείο αυγοπαραγωγής

5.12.4 Λοιποί πτηνοτροφικοί κλάδοι

Ινδιανοτροφία (γαλοπούλες), νυσσοτροφία (πάπιες), χηνοτροφία
Η ινδιανοτροφία δεν έχει αναπτυχθεί ιδιαίτερα στη χώρα μας σε συ- στηματική μορφή, αλλά έχει παραμείνει στην παραδοσιακή. Η εκτροφή των ινδιάνων διακρίνεται: σε εκτροφή αναπαραγωγικής κατεύθυνσης, με σκοπό την παραγωγή νεοσσών για πάχυνση και σε κρεατοπαραγωγική εκτροφή, που αποβλέπει στην πάχυνση των ινδιάνων και τη διάθεσή τους στην αγορά. Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Γεωργίας το 1996 εί- χαμε την εκτροφή 40.457 ινδιάνων αναπαραγωγής και 299.548 ινδιάνων κρεατοπαραγωγής. Οι μονάδες παραγωγής ρυθμίζουν έτσι την παραγωγή ώστε να σφάζουν τα γαλόπουλα την περίοδο των εορτών των Χριστου- γέννων και του Νέου έτους κατά την οποία υπάρχει ιδιαίτερη ζήτηση (Εικ. 5-50).

Οι πάπιες εκτρέφονται για την παραγωγή κυρίως κρέατος και δευτε- ρευόντως αυγών καθώς και για το συκώτι (φουά-γκρα), ορισμένων τύπων πάπιας. Ένα σημαντικό υποπροϊόν είναι και τα φτερά τους. Οι φυλές τους κατατάσσονται σε δυο τύπους: τον κρεατοπαραγωγικό και τον αυγοπα- ραγωγικό. Η εκτροφή τους στη χώρα μας γίνεται με την απλή χωρική μορφή, κυρίως για την παραγωγή κρέατος. Η παραγωγή αυγών συνεχώς μειώνεται εξαιτίας της χαρακτηριστικής οσμής τους που δεν προσελκύει τον Έλληνα καταναλωτή.
Η εκτροφή χηνών δεν είναι αναπτυγμένη στη χώρα μας. Σε ορισμένα κράτη της Ευρώπης εκτρέφονται συστηματικά για την παραγωγή κρέατος και φουά-γκρα. Επίσης σημαντικό υποπροϊόν της εκτροφής τους είναι τα φτερά τους.

Εικόνα 5-50 Eκτροφή ινδιάνων κρεατοπαραγωγής

5.12.5 Χοιροτροφία

Σημασία του κλάδου
Η χοιροτροφία στη σημερινή συστηματική μορφή της είναι δημιούρ- γημα των τελευταίων χρόνων που άρχισε να αναπτύσσεται κυρίως από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Γι' αυτό μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ο πιο νέος κτηνοτροφικός κλάδος στη χώρα μας. Σήμερα αποτελεί ένα από τους σημαντικότερους και δυναμικότερους κλάδους της ζωικής παραγω- γής. Καλύπτει σε ποσοστό 70% την εγχώρια ζήτηση από το καταναλωτι- κό κοινό, αυξάνει την ακαθάριστη αξία του συνόλου της κτηνοτροφικής παραγωγής και εξασφαλίζει μια πλούσια πηγή πρωτεϊνών. Βελτιώνει ου- σιαστικά το εισόδημα του Έλληνα παραγωγού και εξοικονομεί πολύτιμο συνάλλαγμα για τη χώρα μας με τη μείωση του εισαγόμενου χοιρινού κρέ- ατος αλλά και άλλων ειδών κρεάτων. Η αλματώδης ανάπτυξη του κλάδου της χοιροτροφίας οφείλεται κυρίως στη γενετική βελτίωση, τη δημιουργία χοιροστασίων με υψηλό επίπεδο αυτοματισμού και ελεγχόμενο περιβάλ- λον, την επιστημονική διατροφή και γενικά τη βελτίωση της ποιότητας του παραγόμενου κρέατος σύμφωνα με τις σύγχρονες διαιτητικές αντιλήψεις. Η κατανάλωση του χοιρινού κρέατος στη χώρα μας συνεχώς αυξάνεται τα τελευταία χρόνια και έρχεται πρώτη στις προτιμήσεις των Ελλήνων κατα- ναλωτών σε σχέση με την κατανάλωση άλλων ειδών κρεάτων (περίπου 26

Εικόνα 5-51 (α), 5-51 (β)
Χοιρινό κρέας και διάφορα μεταποιημένα προϊόντα με βάση το χοιρινό κρέας
κιλά κρέατος κατά κεφαλή ετησίως). Είναι όμως μικρότερη από αυτή που παρατηρείται σε άλλες αναπτυγμένες χώρες της Ε.Ε. (Εικ. 5-51α, 5-51β). Η ανάπτυξη της συστηματικής χοιροτροφίας, όπως και της πτηνοτροφίας, δεν απαιτεί μεγάλες εκτάσεις καλλιεργούμενης γης και με την έννοια αυτή δεν συνδέεται άμεσα με τη γη. Είναι επομένως δυνατό να υπάρχει συνεχής αύξηση της παραγωγής για να καλυφθούν οι ανάγκες τόσο σε χοιρινό κρέας, όσο και σε μεταποιημένα προϊόντα (αλλαντικά, κονσέρβες κ.ά.).

Εκτρεφόμενα ζώα
Τα εκτρεφόμενα στη συστηματική χοιροτροφία ζώα ανήκουν σε βελ- τιωμένες φυλές που εισάγονται για αναπαραγωγή από το εξωτερικό. Η εγχώρια φυλή εκτρέφεται αμιγώς ή μετά από διασταύρωση σε μικρούς αριθμούς και σε εκτατική μορφή.
Πίνακας 5-6 Κατανομή εκτρεφόμενων χοίρων σε χιλιάδες κεφάλια (1996)

| Αναπαραγωγής Κρεατοπαραγωγής   | Αναπαραγωγής Κρεατοπαραγωγής   | Αναπαραγωγής Κρεατοπαραγωγής   | Αναπαραγωγής Κρεατοπαραγωγής   | Αναπαραγωγής Κρεατοπαραγωγής   | Αναπαραγωγής Κρεατοπαραγωγής   | Αναπαραγωγής Κρεατοπαραγωγής   |
|--------------------------------|--------------------------------|--------------------------------|--------------------------------|--------------------------------|--------------------------------|--------------------------------|
| Κάπροι                         | Χοιρομη- τέρες                 | Άλλα Θηλυκά                    | Έως 20  Kg                     | 20-49 Kg                       | 50-110 Kg                      | Σύνολο                         |
| 11.023                         | 144.937                        | 11.760                         | 189.337                        | 262.573                        | 772.534                        | 1.392.164                      |

Λόγω της μεγάλης ζήτησης του άπαχου κρέατος, εκτρέφονται κυρίως οι φυλές που παρουσιάζουν περισσότερο κρέας και λιγότερο λίπος. Τέ- τοιες φυλές είναι η Λαντράσε (Landrase) και η Λαρζ-Χουάιτ (Large-White). Άλλες αξιόλογες φυλές χοίρων είναι η Γιορκ-Σάιερ (Yorkshire), η Χαμπ- Σάιερ (Hampshire), η Ντούροκ (Durok), η Πιετρέν (Pietrain) κ.ά. Με την επι- λογή και τις διασταυρώσεις καταβάλλεται προσπάθεια να βελτιωθούν κυρίως οι ιδιότητες αναπαραγωγής (πολυδυμία, συχνότητα τοκετών και μητρικές ικανότητες), οι ιδιότητες πάχυνσης (ρυθμός ανάπτυξης και ικανό- τητα εκμετάλλευσης της τροφής) και οι ιδιότητες του σφαγίου (απόδοση σε σφάγιο, απόδοση σφαγίου σε σάρκα, απόδοση σφαγίου σε ευγενή μυώ-

Εικόνα 5-52 Χοίροι αναπαραγωγής υψηλού γενετικού δυναμικού
Εικόνα 5-53 Υβρίδιο κάπρου αναπαραγωγής
δη τεμάχια, χρώμα, τρυφερότητα, υφή του κρέατος). Η προσπάθεια για τη βελτίωση των ιδιοτήτων αυτών και η επιλογή ζώων αναπαραγωγής είναι μια σύνθετη, πολύπλοκη και μακροχρόνια επίπονη εργασία που απαιτεί εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό και επένδυση χρημάτων (Εικ. 5-52, 5-53). Γι' αυτό είναι επιτακτική ανάγκη για τη μείωση της εξάρτησης της χώρας μας από το εισαγόμενο με υψηλές τιμές γενετικό υλικό να ιδρυθεί και στη χώρα μας Ινστιτούτο Χοίρου με κύριο σκοπό τη δημιουργία χοί- ρων υψηλής κληρονομικής αξίας.

Διατροφή
Η παραγωγή καλής ποιότητας και χαμηλού κόστους χοιρινού κρέατος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την καλή διατροφή των χοίρων. Η χορήγη- ση ενός επαρκούς ποσοτικά και ισορροπημένου ποιοτικά σιτηρεσίου έχει ιδιαίτερη σημασία, αφού η διατροφή συμμετέχει σε ποσοστό 65% στη δια- μόρφωση του τελικού κόστους παραγωγής. Κακή διατροφή έχει ποικίλες
δυσμενείς επιδράσεις, τόσο στις χοιρομητέρες, όσο και στα χοιρίδια και τελικά μείωση της οικονομικής απόδοσης της εκμετάλλευσης. Στις χοιρο- μητέρες μπορεί να εκδηλωθούν μη κανονική εμφάνιση οργασμών, θάνατοι εμβρύων, γέννηση μικρού αριθμού χοιριδίων, ελαττωμένη γαλακτοπαρα- γωγή κ.ά. Αντίστοιχα στα χοιρίδια παρατηρείται μικρός ρυθμός αύξησης βάρους, κακή εκμετάλλευση της τροφής και τελικά παραγωγή σφαγίου κακής ποιότητας. Η διατροφή των χοίρων διαφέρει ανάλογα με την ηλικία του ζώου, το στάδιο στο οποίο βρίσκεται και το σκοπό της εκτροφής (Εικ. 5-54, 5-55).

Εικόνα 5-54 Σύστημα τροφοδοσίας χοιριδίων
Εικόνα 5-55 Αυτόματο σύστημα ελεγχόμενης διατροφής χοιρομητέρων
Επίσης οι διαφορές που παρουσιάζει το πεπτικό του σύστημα δεν επι- τρέπουν την κατανάλωση σημαντικών ποσοτήτων χονδροειδών τροφών και επιβάλλουν τη διατροφή κυρίως με συμπυκνωμένες τροφές πλούσιες σε ενέργεια και πρωτεΐνες και εμπλουτισμένες με βιταμίνες, ανόργανα στοιχεία και αυξητικούς παράγοντες. Τέτοιες τροφές είναι οι καρποί των δημητριακών (καλαμπόκι, κριθάρι, σόργο κ.ά.), οι πατάτες, τα υπολείμματα διάφορων βιομηχανιών (σογιάλευρο, πούλπα σακχαροτεύτλων, μελάσσα κ.ά.), τα σπέρματα των ψυχανθών, το άπαχο γάλα κ.ά.

Σταυλισμός
Οι κατάλληλες συνθήκες στέγασης, καθώς και το είδος και ο βαθμός του εξοπλισμού που διαθέτουν οι χοιροτροφικές εγκαταστάσεις επηρεά- ζουν άμεσα και σε μεγάλο βαθμό την παραγωγή των ζώων και τελικά την αποδοτικότητα κάθε χοιροτροφικής μονάδας. Τα συστήματα εκτροφής οικογενειακού και βιομηχανικού τύπου έχουν ανάγκη από διαφορετικές κατασκευές. Μια σύγχρονη και κάθετα οργανωμένη χοιροτροφική μονάδα θα πρέπει να διαθέτει ιδιαίτερα κτίρια με θαλάμους για τους τοκετούς, για τις επιβάσεις, για τις έγκυες χοιρομητέρες, για τα αναπτυσσόμενα χοιρί- δια (αναθρεπτήριο) και τα παχυνόμενα (παχυντήριο) (Εικ. 5-56).

Εικόνα 5-56 Χοιρομητέρα με τα νεαρά χοιρίδια
Οι θάλαμοι αυτοί είναι εξοπλισμένοι με σύγχρονα αυτοματοποιημένα συστήματα για τον εξαερισμό, το φωτισμό, τη ρύθμιση της θερμοκρασίας, το πότισμα και τη διανομή της τροφής, την απομάκρυνση των αποβλήτων κ.ά. Επίσης διαθέτουν όλα τα απαραίτητα εξαρτήματα για την περιποίηση και την επιστημονική εκτροφή των χοίρων.

5.12.6 Κονικλοτροφία

Σημασία του κλάδου
Η κονικλοτροφία στη χώρα μας, αλλά και στις περισσότερες ευρωπα- ϊκές χώρες πλην της Γαλλίας, δεν αποτελεί οικονομικά αξιόλογο κλάδο
της ζωικής παραγωγής. Αποτελεί όμως έναν πολύ ενδιαφέροντα κλάδο που, αν αντιμετωπισθούν οι αδυναμίες του, όπως προβλήματα ασθενειών και οργάνωσης εμπορίας, θα μπορούσε να παίξει ένα σπουδαίο ρόλο στη διατροφή μας, όπως αυτή διαμορφώνεται σύμφωνα με τις σύγχρονες διαι- τητικές αντιλήψεις. Άλλωστε το κρέας του κουνελιού είναι λευκό, εύγεστο, εξαιρετικής υφής, πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά, άπαχο και υγιεινό.

Οι παραγωγικές κατευθύνσεις της κονικλοτροφίας είναι η κρεατοπαρα- γωγική, που παρουσιάζει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, η γουνοπαραγωγική και η εριοπαραγωγική. Επίσης τα κουνέλια χρησιμοποιούνται ευρύτατα στους βιολογικούς πειραματισμούς.
Ο αριθμός των εκτρεφόμενων κουνελιών στη χώρα μας ήταν το 1996 περίπου 1.530.000 κεφάλια. Η μέση ετήσια κατανάλωση κρέατος το ίδιο έτος ανήλθε περίπου σε 0,7 κιλά κατά άτομο. Ένα μέρος της ζήτησης αυτής καλύφθηκε από την εγχώρια παραγωγή που έφθασε περίπου τους 4.200 τόνους, ενώ το υπόλοιπο με εισαγωγές της τάξεως των 2.700 τόνων. Η συνολική ακαθάριστη αξία του κλάδου της κονικλοτροφίας ανήλθε το ίδιο έτος περίπου σε 5 δις δραχμές και αποτέλεσε το 0,2% της συνολικής ακαθάριστης αξίας της γεωργικής παραγωγής (στοιχεία του Υπουργείου Γεωργίας).

Εκτρεφόμενα ζώα
Τα κουνέλια παλαιότερα εκτρέφονταν στη χώρα μας σε μορφή οικόσι- τη - χωρική. Σήμερα η εκτροφή γίνεται με πιο συστηματική και εντατική μορφή, κυρίως σε ευέλικτες εκμεταλλεύσεις με μικρό αριθμό ζώων (100- 150 κονικλομητέρες), ώστε να αντιμετωπίζεται με επιτυχία το πρόβλημα της διάθεσης των προϊόντων. Οι φυλές των κουνελιών είτε αναπαράγονται με αμιγή τρόπο για την παραγωγή καθαρόαιμων ζώων, είτε διασταυρώνο- νται μεταξύ τους για να δώσουν υψηλών αποδόσεων υβρίδια.

Φυλές
Από τις πολλές φυλές των κουνελιών λίγες είναι αυτές που χρησιμο- ποιούνται στη συστηματική κονικλοτροφία. Οι πιο αξιόλογες από αυτές είναι: η Λευκή της Νέας Ζηλανδίας, της Καλιφόρνιας, της Βουργουνδίας, ο γίγας της Φλάνδρας, ο γίγας Τσιντσιλλά (Εικ. 5-57), η εγχώρια Ελληνική σε χρώμα λαγού κ.ά. Η πλέον διαδεδομένη στη χώρα μας αλλά και στην υπό- λοιπη Ευρώπη είναι η λευκή της Νέας Ζηλανδίας. Επίσης μεγάλη διάδοση έχει και η εγχώρια ελληνική σε χρώμα λαγού.

Διατροφή
Εικόνα 5-57 Φυλή μεγάλη Τσιντσιλλά
Το κουνέλι είναι ζώο φυτοφάγο, μονογαστρικό. Αυτό οφείλεται στο πε- πτικό του σύστημα που αποτελείται ανατομικά από ένα μικρό σχετικά σε μέγεθος στομάχι, αλλά ένα πολύ μεγάλου μήκους λεπτό έντερο, που ακολουθείται από ένα μεγάλου μεγέθους τυφλό έντερο και ανεπτυγμένο κώλο - έντερο. Η διατροφή των κουνελιών στις σύγχρονες συστηματικές μονάδες γίνεται με ισόρροπα πλήρη μίγματα ζωοτροφών που δίνονται σε μορφή συμπύκτων (πέλετς) (Εικ. 5-58).
Εικόνα 5-58 Σύμπυκτα που χρησιμοποιούνται στη διατροφή των κουνελιών (pellets)

Με τα σύμπυκτα αποφεύγεται η δημιουργία αλεσμένης τροφής και σκόνης που είναι επιβλαβής στο αναπνευστικό σύστημα των κουνελιών. Επιτυγχάνεται επίσης καλύτερη εκμετάλλευση της τροφής από τα ζώα, έτσι ώστε να έχουμε μεγαλύτερη αύξηση του ζωντανού βάρους με χορή- γηση μικρότερων ποσοτήτων ζωοτροφών.

Σταυλισμός
Στις απλές εκτροφές τα κουνέλια εκτρέφονται συνήθως σε σχετικά πρόχειρες κατασκευές (παλιά σπίτια ή υπόστεγα), κλεισμένα μέσα σε κλουβιά. Αντίθετα στις συστηματικές εκμεταλλεύσεις τα κουνέλια είναι μέσα σε κλουβιά, που βρίσκονται περίπου σε ύψος ενός μέτρου από το έδαφος πάνω σε σιδερένιες βάσεις ή κρέμονται από την οροφή. Πάνω στα κλουβιά είναι προσαρμοσμένες ταΐστρες και ποτίστρες ενώ οι φωλιές το- ποθετούνται μέσα στα κλουβιά των κονικλομητέρων.

5.12.7 Γουνοφόρα ζώα
Τα γούνινα ενδύματα χρησιμοποιήθηκαν από τον άνθρωπο, όπως μαρ- τυρούν τα αρχαιολογικά ευρήματα, από την εποχή που ακόμη ζούσε σε «ημιάγρια» κατάσταση και προέρχονταν κυρίως από γούνες μικρών και μεγάλων αγρίων ζώων, αλλά και ορισμένων ζώων που χρησιμοποιούσε για τη διατροφή του. Σε πολλά κράτη λειτουργούν συστηματικές εκτροφές διαφόρων γουνοφόρων ζώων. Αρχικά ξεκίνησε η εκτροφή της αλεπούς
Εικόνα 5-59 Μυοκάστορες σε φυσικό περιβάλλον
(1865) και ακολούθησε το μινγκ (1866) και στη συνέχεια η εκτροφή πολλών ειδών ή πολύτιμων για τη γούνα τους άγριων ζώων όπως τα τσιντσιλά, οι κάστορες, τα ρακούν, οι αγριόγατες (λινξ), τα κουνάβια, οι βίδρες κ.ά. (Εικ. 5-59).

Στη χώρα μας υπάρχει μικρός αριθμός εκτροφών, κυρίως αλεπούς και μινκ, καθώς επίσης και λίγες εκτροφές με μυοκάστορες σε εκτατική μορ- φή μέσα σε λίμνες, που όμως αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα. Εντο- πίζονται στους νομούς Καστοριάς και Κοζάνης, όπου επίσης υπάρχουν τα παγκοσμίου φήμης κέντρα συρραφής τεμαχίων γούνας Καστοριάς και Σιάτιστας από τους περίφημους γουναράδες. Οι ανάγκες των μεταποιητι- κών μονάδων καλύπτονται κυρίως με εισαγωγές τεμαχίων γούνας από τη Βουλγαρία, Γερμανία, Η.Π.Α. και άλλες χώρες.

5.12.8 Υδατοκαλλιέργειες
Οι υδατοκαλλιέργειες ασχολούνται με την ελεγχόμενη εκτροφή και την καλλιέργεια των κατάλληλων για εκμετάλλευση ζωικών και φυτικών οργα- νισμών που ζουν μέσα στο νερό.
Ειδικότερα οι υδατοκαλλιέργειες στοχεύουν στη μελέτη και την έρευ- να της βιολογίας των διάφορων υδρόβιων οργανισμών, καθώς και στη συνδυασμένη εφαρμογή των απαραίτητων βιολογικών, βιοχημικών, φυσι- ολογικών, μηχανολογικών, κατασκευαστικών, οικονομικών και κοινωνικών παραμέτρων και συντελεστών που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη για την επίτευξη της ελεγχόμενης εκτροφής και καλλιέργειας των οργανισμών αυτών. Γενικά με τις υδατοκαλλιέργειες έχουμε τη δυνατότητα παραγω- γής ικανής ποσότητας προϊόντων άριστης ποιότητας με χαμηλό κόστος σε σύντομο χρονικό διάστημα για την κάλυψη των αναγκών διατροφής του ανθρώπου.

Όμως εκτός από την παραγωγή τροφίμων για τη διατροφή του ανθρώ- που που είναι και η σημαντικότερη, οι υδατοκαλλιέργειες εφαρμόζονται ακόμα για παραγωγή:
- 1. τροφών για κατοικίδια και αγροτικά ζώα,
- 2. διακοσμητικών υδρόβιων οργανισμών (π.χ. ψάρια ενυδρίων),
- 3. διάφορων προϊόντων για τη βιομηχανία και
- 4. δολωμάτων, κυρίως για την αλιεία ψαριών
Από το πλήθος των υδρόβιων οργανισμών ιδιαίτερο οικονομικό ενδια- φέρον για τις υδατοκαλλιέργειες παρουσιάζουν κάποια είδη από τις ομά-
δες των καρκινοειδών, των μαλακίων και των ψαριών (Εικ. 5-60).

Εικόνα 5-60 Εκτροφή πέστροφας σε πλωτές δεξαμενές, στην τεχνητή λίμνη των Κρεμαστών (φωτ. Σ. Παπουτσόγλου)
Συγκεκριμένα για τη χώρα μας και τις άλλες μεσογειακές χώρες ξεχω- ριστή αξία έχουν κυρίως:
- α) από τα ψάρια, η τσιπούρα, το λαυράκι, ο κέφαλος, η γλώσσα, η πέ- στροφα, ορισμένα είδη σολομού, ο κοινός κυπρίνος, τα χέλια, κ.ά.,
- β) από τα δίθυρα μαλάκια, τα μύδια και τα στρείδια και
- γ) από τα ανώτερα καρκινοειδή, οι θαλάσσιες γαρίδες, οι γαρίδες του γλυκού νερού και οι καραβίδες του γλυκού νερού.

Στη χώρα μας οι υδατοκαλλιέργειες είναι από τις πλέον επικερδείς και σύγχρονες στημένες επιχειρήσεις ζωικής παραγωγής. Η ανάπτυξή τους ξεκινά ουσιαστικά από το 1980, οπότε και εξελίσσονται ραγδαία. Σήμερα η χώρα μας κατέχει την πρώτη θέση μεταξύ των μεσογειακών χωρών και των χωρών της Ε.Ε. στην παραγωγή τσιπούρας και στο λαυράκι (Πίν. 5-7).
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5
Πίνακας 5-7

|   Έτος |   Μονάδες πάχυν- σης ευρυάλων  ψαριών (τσιπούρα,  λαυράκι, νέα είδη) | Παραγωγή νωπό  βάρος σε tn   | Αξία παραγωγής σε δις δρχ.   |
|--------|----------------------------------------------------------------------|------------------------------|------------------------------|
|   1993 |                                                                  171 | 11,500                       | 21,25                        |
|   1994 |                                                                  189 | 13,500                       | 24,66                        |
|   1995 |                                                                  193 | 17,670                       | 30,08                        |
|   1996 |                                                                  205 | 21,210                       | 39,46                        |
|   1997 |                                                                  229 | 26,720                       | 52,70                        |

Επίσης έχει αναπτυχθεί σημαντικά η παραγωγή ιχθυδίων και έχει επε- κταθεί η επιδότηση και η ανάπτυξη νέων επιχειρήσεων (Πίν. 5-7) με νέα είδη όπως το φαγκρί, το μιτάκι και η συναγρίδα. Παράλληλα εκτρέφονται από τα δίθυρα μαλάκια κυρίως τα μύδια (Πίν. 5-8).
Πίνακας 5-8

|   Έτος |   Οστρακοκαλλιέρ- γεια (Μύδια) | Παραγωγή     | Αξία δις   |
|--------|--------------------------------|--------------|------------|
|   1993 |                            253 | 16,700 1,837 |            |
|   1994 |                            319 | 19,075 1,602 |            |
|   1995 |                            330 | 21,200       | 2,078      |
|   1996 |                            350 | 22,000       | 2,090      |
|   1997 |                            346 | 25,000       | 2,46       |

Πίνακας 5-9

|   Ιχθυογεννετικοί  Σταθμοί Ιχθύδια έως 2gr | Παραγωγή άτομα   | Αξία   |   Έτος |
|--------------------------------------------|------------------|--------|--------|
|                                         19 | 60,000           |        |   1993 |
|                                         22 | 70,500           | 6,94   |   1994 |
|                                         23 | 91,100           | 8,5    |   1995 |
|                                         23 | 99,650           | 9,6    |   1996 |
|                                         25 | 99,500           | 9,95   |   1997 |

Για την επιτυχή ανάπτυξη των υδρόβιων οργανισμών είναι ανάγκη να εξασφαλίζονται κατάλληλες συνθήκες εκτροφής που ρυθμίζονται με πα- ρεμβάσεις στο περιβάλλον της εκτροφής, στις εγκαταστάσεις μέσα στις οποίες γίνεται η εκτροφή, καθώς επίσης και στους ίδιους τους οργανι- σμούς που εκτρέφονται. Ανάλογα με το είδος και την ένταση των επεμβά- σεων αυτών διακρίνονται πέντε συστήματα παραγωγής υδατοκαλλιεργει- ών. Τα συστήματα αυτά είναι:
- α) Το εκτατικό, όπου η ανθρώπινη επέμβαση περιορίζεται στην εφαρμο- γή μεθόδων και τεχνικών για την παγίδευση ή τον εγκλωβισμό των υδρό- βιων οργανισμών (π.χ. εκμετάλλευση λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου). Στο εκτατικό σύστημα χρησιμοποιείται το νερό, η τοπογραφία και η έκταση των φυσικών υδατοσυλλογών.
- β) Το ημιεντατικό, όπου η ανθρώπινη επέμβαση αφορά κυρίως στην αύ- ξηση της πρωτογενούς παραγωγικότητας της υδατοσυλλογής με την κα- τασκευή διάφορων έργων (χωματουργικών ή όχι), την εφαρμογή λίπανσης, την περιοδική τεχνική οξυγόνωση του νερού, καθώς και τη χρήση νεαρών ατόμων ή ιχθυδίων που προέρχονται από ελεγχόμενους ιχθυογεννετικούς σταθμούς.
- γ) Το ημιεντατικό, όπου εκτός από όσα έχουν ήδη αναφερθεί στα δύο προηγούμενα συστήματα η ανθρώπινη επέμβαση επεκτείνεται και στην παροχή συμπληρωματικής τροφής στους εκτρεφόμενους οργανισμούς, με σκοπό την κάλυψη των διατροφικών αναγκών των οργανισμών και τελικά

την αύξηση του συνολικού όγκου της παραγωγής.
- δ) Το εντατικό, που χαρακτηρίζεται από τη χρήση τεχνητών δεξαμε- νών και την αποκλειστική χορήγηση τεχνητών σιτηρεσίων, καθώς και από ποσοτικό και ποιοτικό έλεγχο διατροφής, ώστε η παραγωγή να μην εξαρ- τάται από τη φυσική βιολογική δραστηριότητα του νερού. Με το εντατικό σύστημα παράγονται πολλά είδη ψαριών (τσιπούρες, λαυράκια, πέστρο- φες, χέλια, σολομοί κ.ά.) καθώς και άλλοι υδρόβιοι οργανισμοί.
- ε) Το υπερεντατικό, όπου η ανθρώπινη επέμβαση περιλαμβάνει πέραν όσων αναφέρθηκαν στο εντατικό σύστημα, και τον καθορισμό της περιε- κτικότητας του νερού σε οξυγόνο, της αλατότητας του νερού, της θερμο- κρασίας του, της καθαρότητάς του, κ.ά. (Εικ. 5-61).

Εικόνα 5-61 Πλαστικές στρογγυλές δεξαμενές εκτροφής ψαριών (φωτ. Σ. Παπουτσόγλου)
Στις σύγχρονες υδατοκαλλιέργειες η μεθοδολογία και οι τεχνικές πα- ραγωγής των διάφορων οργανισμών γίνονται σε διάφορες φάσεις (στά- δια) που σε γενικές γραμμές περιλαμβάνουν:
- α) την επιλογή των γεννητόρων,
- β) την τεχνητή αναπαραγωγή,
- γ) την επώαση και εκκόλαψη των αυγών,
- δ) την επιβίωση και ανάθρεψη των νεαρών ατόμων και
- ε) την κύρια εκτροφή.
Τέλος ιδιαίτερη προσοχή σε κάθε φάση θα πρέπει να δίνεται για την προστασία της υγείας των υδρόβιων οργανισμών που μπορεί να διαταρα- χθεί από διάφορους παθογόνους οργανισμούς, την ακαταλληλότητα του νερού αλλά και την κακή διατροφή.

ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΥΔΑΤΩΝ (ΕΤΗ: 1994-1997)

| ΕΤΟΣ ΕΙΔΟΣ  ΕΚΤΡΟΦΗΣ                   | ΑΡΙΘ. ΜΟΝ         | 1994  ΠΑΡ.  ΣΕ ΤΝ   | ΑΞΙΑ ΕΚΑΤ         | ΑΡΙΘ. ΜΟΝ         | 1995  ΠΑΡ. ΣΕ ΤΝ   | ΑΞΙΑ ΕΚΑΤ         | APIΘ. ΜΟΝ         | 1996  ΠΑΡ. ΣΕ TN   | ΑΞΙΑ ΕΚΑΤ         | APIΘ. ΜΟΝ         | 1997  ΠΑΡ. ΣΕ ΤΝ   | ΑΞΙΑ ΕΚΑΤ         |
|----------------------------------------|-------------------|---------------------|-------------------|-------------------|--------------------|-------------------|-------------------|--------------------|-------------------|-------------------|--------------------|-------------------|
| Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ                      | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ   | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ  | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ  | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ  | Α. ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΝΕΡΑ |
| Πέστροφα                               | 112               | 2.200               | 1.773             | 102               | 2.600              | 2.000             | 106               | 2.270              | 1.842             | 104               | 2.762,7            | 2.624,5           |
| Κυπρίνος                               | 9                 | 142                 | 95,2              | 11                | 154                | 112               | 13                | 187                | 190               | 10                | 152,4              | 152,4             |
| Σολομός                                |                   | 74                  | 142,5             | 4                 | 15                 | 32                | 4                 | 18                 | 43                | 3                 | 27,35              | 83,4              |
| Χέλια                                  | 11                | 341                 | 838               | 9                 | 240                | 660               | 14                | 273                | 707               | 9                 | 309,5              | 773,8             |
| Μίκτες  Κυπρίνοι,  κέφαλοι,  τιλάπιες) | 4                 | 118                 | 98,6              | 4                 | 60                 | 60                | 3                 | 73                 | 55                | 7                 | 85,3               | 110,9             |
| Λοιπά είδη  (κέφαλοι,  βάτραχοι)       |                   |                     |                   |                   |                    |                   |                   |                    |                   |                   |                    |                   |
| ΣΥΝΟΛΟ                                 | 136               | 2,875               | 2.947,3           | 126               | 3.069              | 2.864 2500        | 136               | 2.821              | 2.837             | 133               | 3.337,2            | 3.745,0           |
| Β. ΛΙΜΝΟΘΑ- ΛΑΣΣΕΣ                     | 72                | 1,932               | 2.275             | 72                | 2.096              | 550               | 72                | 1.682              | 1.911             | 72                | 1.317,4            | 1.976,1           |
| Γ. ΛΙΜΝΕΣ-  ΠΟΤΑΜΙΑ                    |                   | 1520                | 525               |                   | 1.510              |                   |                   | 1.256              | 372               |                   | 1.284,0            | 642,0             |

Πηγή Υπουργείο Γεωργίας

5.12.9 Μελισσοκομία

Σημασία του κλάδου
Η μελισσοκομία είναι ο κλάδος της ζωικής παραγωγής που ασχολείται με τη μελέτη και τις πρακτικές εφαρμογές της εκτροφής της μέλισσας (Apis mellifera L.). Η τέχνη της μελισσοκομίας, όπως φανερώνουν διάφορα αρχαιολογικά ευρήματα στο χώρο της Κρήτης (πήλινες κυψέλες και κο- σμήματα με τη μορφή της μέλισσας Μινωικής εποχής 3.400 π.Χ.), της Ατ- τικής, της Ρόδου και άλλων περιοχών, είναι γνωστή και ασκείται στη χώρα μας από τους προϊστορικούς χρόνους. Το φυσικό περιβάλλον της χώρας μας με το ήπιο κλίμα, τη μεγάλη διάρκεια ηλιοφάνειας, τη μεγάλη ποικιλία της μελισσοκομικής χλωρίδας, με τις συνεχείς και αλληλοδιαδεχόμενες ανθοφορίες και νεκταρορροές, προσφέρεται ιδιαίτερα για την ανάπτυξη της μελισσοκομίας. Σήμερα ο αριθμός των μελισσοσμηνών που εκτρέφο- νται στη χώρα μας έχει φθάσει τα 1.261.000 σμήνη και η μελισσοκομία εξακολουθεί να έχει σημαντική θέση στη γεωργική οικονομία, αφού απο- τελεί περίπου το 0,7% της συνολικής ακαθάριστης αξίας της γεωργικής παραγωγής με ετήσια αξία 50.000.000€ (Υπ. Γεωργίας 1996).

Επιπλέον, αν υπολογίσουμε τη σημασία της μέλισσας για τη γονιμο- ποίηση των ανθέων των διάφορων καλλιεργειών (υπολογίζεται ότι μια μέλισσα μπορεί να επισκεφθεί κατά μ.ο. 700 άνθη την ημέρα), τότε η συμ- μετοχή της μελισσοκομίας στο γεωργικό εισόδημα είναι πολύ μεγαλύτερη (Εικ. 5-62). Η συμμετοχή αυτή είναι σύμφωνα με διεθνείς υπολογισμούς 20 έως 30 φορές μεγαλύτερη της αξίας των προϊόντων που παράγει. Τα
Εικόνα 5-62
Η γονιμοποίηση των ανθέων από τις μέλισσες είναι απαραίτητη για πολλά είδη φυτών
κύρια προϊόντα που παράγει η μελισσοκομία είναι το μέλι, με τη μεγάλη θρεπτική του αξία και τις σημαντικές θεραπευτικές του ιδιότητές του και το κερί. Επίσης παράγεται βασιλικός πολτός, γύρη, πρόπολη που χρησι- μοποιείται στη φαρμακοβιομηχανία και τα καλλυντικά και δηλητήριο από τους ιογόνους αδένες των εργατριών, που χρησιμοποιείται για τη θερα- πεία ρευματικών παθήσεων και αρθρίτιδων. Η παραγωγή μελιού στη χώρα μας παρουσιάζει συνεχή αύξηση τα τελευταία χρόνια και έφθασε τους 15.000 τόνους το 1996, ενώ η ετήσια κατανάλωση ήταν περίπου 1,5 κιλό κατά άτομο.

Η κοινωνία των μελισσών
Η μέλισσα, που είναι έντομο και ανήκει στην τάξη των υμενοπτέρων, ζει κατά μεγάλες οικογένειες, τα σμήνη, που αποτελούνται από μια γόνιμη θηλυκή μέλισσα, τη βασίλισσα, τα αρσενικά άτομα, τους κηφήνες, και από πολλές θηλυκές στείρες μέλισσες, τις εργάτριες, που όπως φανερώνει το όνομά τους προορίζονται για εργασία. Ένα συνηθισμένο σμήνος αποτελεί- ται από 30.000 περίπου μέλισσες που ζουν στο χώρο μιας κυψέλης. (Εικ. 5-63, 5-64)
Εικόνα 5-63 Νεαρή βασίλισσα, που μόλις βγήκε από το βασιλικό κελί, και τρέφεται από μια εργάτρια

Εικόνα 5-64 Νεαρές εργάτριες μόλις ολοκλήρωσαν την ανάπτυξή τους και προβάλλουν από τα κελιά τους
Μια κυψέλη, όταν υπάρχουν καλές καιρικές συνθήκες και καλή και άφθονη μελισσοκομική χλωρίδα, μπορεί να δώσει 20-50 και πλέον κιλά μέλι. Το ελληνικό μέλι θεωρείται το καλύτερο στο χώρο της Ευρώπης και κυκλοφορεί στην αγορά σε τρεις κατηγορίες: το θυμαρίσιο, το ανθόμελο και το μέλι κωνοφόρων (πεύκων, ελάτων).

Εξοπλισμός
Η σύγχρονη μελισσοκομία ασκείται σε κυψέλες ευρωπαϊκού τύπου με κινητά πλαίσια, ανάμεσα στα οποία μπορούν να κυκλοφορούν οι μέλισσες, να χτίζουν τα κελιά τους και να αποθέτουν το γόνο ή το μέλι (Εικ. 5-65, 5-66). Εκτός από τις κυψέλες αυτές συναντώνται, σε μικρό ποσοστό, εγ- χώριες κυψέλες χωρίς κινητά πλαίσια. Άλλα απαραίτητα μελισσοκομικά εργαλεία είναι αυτά που αφορούν στον καπνισμό (ειδική στολή, προσω- πίδα, γάντια, καπνιστήρι), στην εξαγωγή του μελιού (ξέστρο ή ξύστρα, με- λισσοκομική βούρτσα, μελιτοεξαγωγέας) αλλά και στην τροφοδοσία των μελισσών (ταΐστρες).

Εικόνα 5-65
Εικόνα 5-66
Εικόνα 5-65, 5-66 Κυψέλες ευρωπαϊκού τύπου

5.12.10 Σηροτροφία
Η Σηροτροφία είναι ο κλάδος που ασχολείται με τη μελέτη και τις με- θόδους εκτροφής και αναπαραγωγής του μεταξοσκώληκα (Bombyx mori L.). Επίσης ασχολείται με τη μελέτη και την τεχνολογία της παραγόμενης μέταξας αλλά και την καλλιέργεια της μουριάς με τα φύλλα της οποίας τρέφεται ο μεταξοσκώληκας.
Ο μεταξοσκώληκας, όπως και η μέλισσα, εξημερώθηκε και βελτιώθηκε πριν από χιλιάδες χρόνια από τον άνθρωπο. Ο μεταξοσκώληκας είναι ολο- μετάβολο έντομο και κατά την ανάπτυξή του από αυγό σε ακμαίο διέρχε- ται από τα ενδιάμεσα στάδια της προνύμφης (κάμπιας) και της χρυσαλί- δας (κουκούλι). Η διαχείμαση των αυγών (μεταξόσπορων), που εισάγονται μέσα σε κουτιά από το εξωτερικό το Δεκέμβριο, γίνεται μέσα σε ειδικούς ψυκτικούς θαλάμους, ενώ η επώαση και η εκκόλαψή τους στα επωαστήρια. Οι εκτροφές του μεταξοσκώληκα γίνονται την άνοιξη με φύλλα μουριάς

Εικόνα 5-67 Εκτροφή προνυμφών μεταξοσκώληκα σε φύλλα μουριάς
μέσα σε κλειστούς χώρους, τα σηροτροφεία (Εικ. 5-67).
Μετά την ολοκλήρωση της εκτροφής συγκεντρώνονται τα κουκούλια (χλωρά κουκούλια) και ύστερα από μερικές ημέρες γίνεται η απόπνιξη (θα-
Εικόνα 5-68 Τα κουκούλια μετά την απόπνιξη στεγνώνονται στον ήλιο
νάτωση των νυμφών) και η ξήρανση των κουκουλιών. Ακολουθεί η εργασία του ξετυλίγματος και της λήψης της ίνας του μεταξιού, που ονομάζεται αναπήνιση (Εικ. 5-68).
Η Ελλάδα υπήρξε μια χώρα με πλούσια σηροτροφική παράδοση και η σηροτροφία γνώρισε κατά το παρελθόν μεγάλη ακμή. Σήμερα η σηροτρο- φία διέρχεται μεγάλη κρίση. Το 1997 διατέθηκαν περίπου 1.500 κουτιά με- ταξόσπορου (κάθε κουτί περιέχει 20.000 αυγά και δίνει 20-30 κιλά χλωρού κουκουλιού) και η μέση ετήσια παραγωγή ήταν περίπου 13 τόνοι. Η σηρο- τροφία πλέον στη χώρα μας μπορεί να θεωρηθεί σαν ένας επιβοηθητικός κλάδος της οικιακής οικονομίας, που με την αξιοποίηση αποκλειστικά ερ- γατικών χεριών της αγροτικής οικογένειας, για μια μικρή χρονική περίοδο, μπορεί να δώσει ικανοποιητικό βοηθητικό εισόδημα.

5.12.11 Σαλιγκαροτροφία
Στη χώρα μας έγινε αρκετές φορές προσπάθεια για την ανάπτυξη συ- στηματικών εκτροφών σαλιγκαριών για την κάλυψη της αυξημένης ζήτη- σης που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια κυρίως στις αγορές του εξω- τερικού (Γαλλία και Ιταλία). Οι κλιματικές συνθήκες όμως που επικρατούν στη χώρα μας (ξηροθερμικό περιβάλλον, έλλειψη χόρτου) έδρασαν περιο-
ριστικά με αποτέλεσμα οι εκτροφές να μην αποδώσουν και οι εκτροφείς να διακόψουν τη λειτουργία τους. Σήμερα λειτουργούν δύο εργοστάσια επεξεργασίας σαλιγκαριών στη βόρεια Ελλάδα. Τα σαλιγκάρια που επε- ξεργάζονται και εξάγουν τα εργοστάσια αυτά προέρχονται από σαλιγκά- ρια ελεύθερης εκτροφής που είτε συλλέγονται στη χώρα μας είτε εισάγο- νται από το εξωτερικό (Γιουγκοσλαβία, Τουρκία) (Εικ. 5-69).

Εικόνα 5-69 Μονάδα συστηματικής εκτροφής σαλιγκαριών.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η ζωική παραγωγή είναι ο δεύτερος σε σημασία κλάδος της γε- ωργικής παραγωγής στη χώρα μας και περιλαμβάνει τα ζωικά προ- ϊόντα που παράγονται από τα ζώα των διαφόρων κτηνοτροφικών κλάδων.
Τα προϊόντα των παραγωγικών ζώων είναι υψηλής θρεπτικής και βιολογικής αξίας και η κατανάλωσή τους αυξάνεται συνεχώς, ιδιαί- τερα στις αναπτυγμένες χώρες. Οι επιστήμονες σε όλο τον κόσμο προσπαθούν να καλύψουν την ζήτηση αυτή κυρίως με τη βελτίωση των αποδόσεων των ζώων, την εφαρμογή προηγμένης τεχνολογίας και τη συστηματική επιστημονική διατροφή των ζώων.

Η εκτροφή των ζώων στις σύγχρονες εκμεταλλεύσεις περιλαμβά- νει τη συστηματική εκμετάλλευση οικογενειακής μορφής και βιομη- χανικού τύπου. Από τα αρχικά στάδια της ζωής τους μέχρι την ώριμη ηλικία η αύξηση του σώματος των ζώων ακολουθεί γενικά μια σιγμο- ειδή καμπύλη αύξησης. Τα περισσότερα αγροτικά ζώα πιστεύεται ότι σταδιακά εξημερώθηκαν λίγο πριν τη νεολιθική εποχή στην Ευρώπη και την Ασία. Η μελέτη της συμπεριφοράς αυτοσυντήρησης, κοινωνι- κής αλληλεπίδρασης και μάθησης των ζώων βοηθά στην κατανόηση των αναγκών και την αύξηση της παραγωγικότητας των ζώων.

Η αύξηση και η ανάπτυξη του σώματός τους επηρεάζεται στη σύγχρονη κτηνοτροφία σημαντικά τόσο από τις μεθόδους γενετικής βελτίωσης όσο και από τη συστηματική διατροφή.
Η διατροφή των ζώων γίνεται με ποικιλία τροφών φυτικής, ζωικής και ανόργανης προέλευσης που περιέχουν τα απαραίτητα θρεπτι- κά συστατικά όπως νερό, υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λίπη, ανόργανα στοιχεία και βιταμίνες. Οι τροφές πέπτονται από τα ζώα σε διάφορα στάδια κατά τη διαδικασία της πέψης που διακρίνεται σε μηχανική και χημική.
Τα μηρυκαστικά, τα μόνοπλα και το κουνέλι έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιούν τις χονδροειδείς τροφές, ενώ αντίθετα τα πτηνά και οι χοίροι δεν μπορούν να πέψουν μεγάλη ποσότητα χονδροειδών τροφών. Οι ζωοτροφές που χορηγούνται στα ζώα κατατάσσονται σε διάφορες κατηγορίες και χρησιμοποιούνται για την κατάρτιση των σιτηρεσίων.

Η υγιεινή και η διατήρηση της υγείας των ζώων επιτυγχάνεται με την εφαρμογή μιας σειράς προληπτικών κυρίως μέτρων ώστε να εξασφαλίζεται η παραγωγικότητα αγροτικών ζώων αλλά και η δημό- σια υγεία. Η πρόληψη της εκδήλωσης των διαφόρων ασθενειών είναι βασικής σημασίας και ο χρυσός κανόνας στη διατήρηση της υγείας των ζώων.
Η βοοτροφία στη χώρα μας εντοπίζεται κυρίως στη Βόρεια Ελ- λάδα, όπου υπάρχει περίπου το 70% των βοοτροφικών εκμεταλλεύ- σεων. Η εγχώρια παραγωγή βοοτροφικών προϊόντων καλύπτει μόλις περίπου το 32% της ζήτησης σε βόειο κρέας και περίπου το 60% της ζήτησης σε γάλα, ενώ το υπόλοιπο καλύπτεται με εισαγωγές που γίνονται κυρίως από τις χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευ- ρώπης που αποτελούν και τους κύριους ανταγωνιστές της ελληνικής βοοτροφίας.

Οι φυλές των βοοειδών που εκτρέφονται στη χώρα μας ανάλογα με την παραγωγική κατεύθυνση κατατάσσονται στο γαλακτοπαρα- γωγικό τύπο, τον κρεατοπαραγωγικό και τον τύπο των μεικτών απο- δόσεων.
Η βελτίωση των εγχώριων φυλών βοοειδών έγινε κυρίως με τη χρησιμοποίηση ξένων υψηλής γενετικής αξίας φυλών, κυρίως στο πλαίσιο των προγραμμάτων βελτίωσης που εφάρμοσε το Υπουργείο Γεωργίας.
Παρότι το πεπτικό σύστημα των βοοειδών έχει τη δυνατότητα αξιοποίησης χονδροειδών τροφών, είναι απαραίτητο στα υψηλών αποδόσεων βελτιωμένα ζώα να χορηγούνται συμπληρωματικά ζωο- τροφές, πλούσιες σε πρωτεΐνες υψηλής βιολογικής αξίας.

Η εκτροφή των βοοειδών στις βοοτροφικές μονάδες γίνεται σε σύγχρονα οργανωμένα βουστάσια που περιλαμβάνουν τις απαραίτη- τες κτιριακές εγκαταστάσεις και τον εξοπλισμό που απαιτείται για την εξασφάλιση των άριστων αποδόσεων των ζώων.
Η αιγοπροβατοτροφία αποτελεί το σημαντικότερο κλάδο της ζω- ικής παραγωγής. Αξιοποιεί θαυμάσια εκτάσεις με ορεινή ή ημιορεινή διαμόρφωση και φτωχή ή μέτρια φυτική βλάστηση που προσφέρο- νται ελάχιστα ή καθόλου για άλλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, κα-
θώς επίσης και τα υπολείμματα άλλων γεωργικών δραστηριοτήτων. Επίσης συμβάλλει ουσιαστικά στη συγκράτηση των πληθυσμών στις ορεινές, απομονωμένες και παραμεθόριες περιοχές.

Οι εκτρεφόμενες φυλές αιγοπροβάτων διακρίνονται σε ορεινές και πεδινές. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικές προσπάθει- ες γενετικής βελτίωσης των εγχώριων φυλών προβάτων κυρίως με τη χρησιμοποίηση της φυλής Φρισλανδίας.
Η εκτροφή των αιγοπροβάτων εξαρτάται από την περιοχή, τη φυλή και το μέγεθος των κοπαδιών των ζώων και διακρίνεται σε νομαδική, ποιμενική και οικόσιτη. Εξαιτίας των κλιματολογικών συν- θηκών που επικρατούν στη χώρα μας τα αιγοπρόβατα παραμένουν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου στη βοσκή. Ο σταυλισμός τους γίνεται σε περιοχές με ήπιο κλίμα σε παραδοσιακές απλές κατα- σκευές, τα προβατοστάσια (μαντριά). Στη Β. Ελλάδα, το εσωτερικό της χώρας και τα ορεινά είναι απαραίτητα τα σύγχρονα συστημα- τικά ποιμνιοστάσια που προστατεύουν τα ζώα ιδιαίτερα κατά τη χειμερινή περίοδο.

Η πτηνοτροφία στη χώρα μας εξελίχθηκε, ιδιαίτερα τη δεκαετία του '60, μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα σε επιχειρηματική μορφή μεγάλων διαστάσεων και αποτελεί ένα από τους πλέον δυναμικούς κλάδους της ζωικής παραγωγής. Η εκτροφή των ορνίθων γίνεται κυρίως σε μεγάλες πτηνοτροφικές μονάδες και έχει τη μεγαλύτερη οικονομική σπουδαιότητα μεταξύ των εκτρεφομένων πτηνών (πάνω από το 95% του συνόλου των πτηνοτροφικών μονάδων). Η παραγω- γή κρέατος πουλερικών και αυγών στην χώρα μας παρουσίασε τα τελευταία χρόνια σημαντική αύξηση, ώστε σήμερα να καλύπτεται σχεδόν πλήρως η εγχώρια ζήτηση στα προϊόντα αυτά.

Η σύγχρονη πτηνοτροφία ασκείται στη χώρα μας κυρίως σε με- γάλες συστηματικές μονάδες που είναι περισσότερο ανταγωνιστι- κές, εκμεταλλεύονται τη σύγχρονη τεχνολογία, βρίσκονται συνήθως κοντά στα μεγάλα αστικά κέντρα και εκτοπίζουν όλο και περισσότε- ρο τις μικρότερες μονάδες. Στις μονάδες αυτές εκτρέφονται υβρί- δια, όρνιθες που προέρχονται από διασταύρωση μεταξύ ορισμένων βασικών φυλών και οι οποίες ανάλογα με την παραγωγική κατεύθυν-
ση διακρίνονται στον αναπαραγωγικό τύπο, τον κρεατοπαραγωγικό τύπο και το μεικτό τύπο. Οι σύγχρονες πτηνοτροφικές επιχειρήσεις διαθέτουν ειδικές εγκαταστάσεις εκτροφής για κάθε είδος και κα- τηγορία πτηνών που είναι εξοπλισμένες με διάφορα συστήματα αυ- τοματισμού των διάφορων εργασιών, τον κλιματισμό αλλά και την απομάκρυνση και διαχείριση των αποβλήτων που προκύπτουν από την παραγωγική διαδικασία.

Από τους λοιπούς πτηνοτροφικούς κλάδους η ινδιανοτροφία ασκείται ακόμη στην παραδοσιακή χωρική ή εκτατική μορφή και η ζήτηση στη χώρα μας εντοπίζεται κυρίως την περίοδο των Χριστου- γέννων. Οι εκτροφές των χηνών και των παπιών είναι επίσης πε- ριορισμένη και γίνεται με την απλή χωρική μορφή, κυρίως για την παραγωγή κρέατος.
Η χοιροτροφία στη σημερινή της συστηματική μορφή της είναι δημιούργημα των τελευταίων χρόνων που άρχισε να αναπτύσσεται βασικά από τις αρχές της δεκαετίας του '70 και μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι ο πιο νέος κτηνοτροφικός κλάδος στη χώρα μας.

Η αλματώδης ανάπτυξη του κλάδου οφείλεται κυρίως στη γενε- τική βελτίωση, τη δημιουργία χοιροστασίων με υψηλό επίπεδο αυ- τοματισμού και ελεγχόμενου περιβάλλοντος, την επιστημονική δια- τροφή και τη βελτίωση της ποιότητας του παραγόμενου κρέατος σύμφωνα με τις σύγχρονες διαιτητικές αντιλήψεις. Έτσι η χοιροτρο- φία καλύπτει σήμερα σε ποσοστό 70% τις ανάγκες σε χοιρινό κρέας της ελληνικής αγοράς.
Η συστηματική χοιροτροφία όπως και η πτηνοτροφία δεν απαιτεί μεγάλες εκτάσεις και με την έννοια αυτή η ανάπτυξή της δε συνδέ- εται άμεσα με τη γη. Το πεπτικό σύστημα των χοίρων δεν μπορεί να αξιοποιήσει σημαντικές ποσότητες χονδροειδών ζωοτροφών. Η διατροφή τους γίνεται κυρίως με συμπυκνωμένες τροφές, πλούσιες σε ενέργεια και πρωτεΐνες, εμπλουτισμένες με βιταμίνες, ανόργανα στοιχεία και αυξητικούς παράγοντες.

Οι σύγχρονες και κάθετα οργανωμένες χοιροτροφικές μονάδες βιομηχανικού τύπου είναι εφοδιασμένες με αυτοματοποιημένα συ- στήματα για τη ρύθμιση των συνθηκών του εσωτερικού περιβάλλο-
ντος, τη διανομή της τροφής και του ποτίσματος, την απομάκρυνση των αποβλήτων, καθώς και όλα τα απαραίτητα εξαρτήματα για την περιποίηση και την επιστημονική εκτροφή των χοίρων.
Η κονικλοτροφία έχει περιορισμένη ανάπτυξη στη χώρα μας και είναι κυρίως κρεατοπαραγωγικής κατεύθυνσης. Σήμερα η εκτροφή των κουνελιών γίνεται με περισσότερο συστηματικό και εντατικό τρόπο, κυρίως σε ευέλικτες εκμεταλλεύσεις χωρικού τύπου με μικρό αριθμό βελτιωμένων ζώων.

Η διατροφή των κουνελιών γίνεται με ισόρροπα πλήρη σιτηρέσια που δίνονται σε μορφή συμπύκτων. Η μεγάλη ανάπτυξη του τυφλού εντέρου των κουνελιών αλλά και το φαινόμενο της κοπροφαγίας τους επιτρέπουν να αξιοποιούν τις χονδροειδείς τροφές.
Η εκτροφή γουνοφόρων ζώων, παρ' όλες τις προσπάθειες που έγιναν στο παρελθόν, έχει αναπτυχθεί σε πολύ περιορισμένη κλίμα- κα στη χώρα μας.
Οι υδατοκαλλιέργειες αποτελούν ένα από τους πλέον δυναμικούς κλάδους που θεωρείται ότι θα βοηθήσουν σημαντικά στην ανάπτυ- ξη της αγροτικής οικονομίας στη χώρα μας. Μέσα σε πολύ λίγα χρόνια παρουσίασαν υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης και εξασφάλισαν άριστης ποιότητας προϊόντα για το καταναλωτικό κοινό, τόσο στο εσωτερικό, όσο και στο εξωτερικό, όπου εξάγεται ικανή ποσότητα των προϊόντων αυτών με ανάλογη εισροή πολύτιμου για τη χώρας μας συναλλάγματος. Με τα διάφορα συστήματα παραγωγής, εκτρο- φής και καλλιέργειας των υδρόβιων οργανισμών, η χώρα μας έχει κατορθώσει να έχει την πρώτη θέση μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών στην παραγωγή τσιπούρας και λαυρακίου, ενώ παράλληλα παράγει σημαντικές ποιότητες ιχθύων εσωτερικών υδάτων.

Η χώρα μας διαθέτει ένα θαυμάσιο φυσικό περιβάλλον για την ανάπτυξη της μελισσοκομίας. Οι μέλισσες εκτός από την παραγωγή των μελισσοκομικών προϊόντων, παίζουν έναν εξίσου καθοριστικό ρόλο στη γονιμοποίηση των ανθέων των διάφορων καλλιεργειών. Η κοινωνία των μελισσών παρουσιάζει αξιοθαύμαστη οργάνωση, όπου τα διάφορα μέλη της έχουν συγκεκριμένους ρόλους και εργασίες. Η απόδοση των μελισσών εξαρτάται άμεσα από τις καιρικές συνθήκες
που επικρατούν και τη φροντίδα που τους παρέχεται. Στη σύγχρο- νη μελισσοκομία χρησιμοποιούνται κυψέλες ευρωπαϊκού τύπου. Το ελληνικό μέλι θεωρείται το καλύτερο της Ευρώπης και κυκλοφορεί σε τρεις τύπους: το θυμαρίσιο, το ανθόμελο και το μέλι κωνοφόρων.

Η Ελλάδα υπήρξε μια χώρα με πλούσια σηροτροφική παράδοση. Όμως τα τελευταία χρόνια η σηροτροφία φθίνει συνεχώς και σήμε- ρα μπορεί να θεωρηθεί σαν μια συμπληρωματική αγροτική δραστη- ριότητα που μπορεί να δώσει ένα βοηθητικό εισόδημα στην αγροτι- κή οικογένεια.
Τέλος, η σαλιγκαροτροφία, παρ' όλες τις προσπάθειες που έγιναν στο παρελθόν έχει αναπτυχθεί σε πολύ περιορισμένη κλίμακα στη χώρα μας.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Πώς η κτηνοτροφία συνδέεται με τη Γεωργία;
- 2. Πού οφείλεται η μεγάλη αύξηση της κτηνοτροφικής παραγωγής τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας;
- 3. Εξηγείστε γιατί η χώρα μας παραμένει ελλειμματική στην παρα- γωγή πολλών ζωικών προϊόντων;
- 4. Ποιες είναι οι κατηγορίες των ζώων που εκτρέφονται στην κτη- νοτροφία και ποια τα προϊόντα που λαμβάνουμε από αυτές;
- 5. Ποιες είναι οι κύριες διαφορές όσον αφορά τον εξοπλισμό, την απασχόληση και τις εγκαταστάσεις στις διάφορες κατηγορίες (τύπους) των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων;
- 6. Ποιοι είναι οι ιστοί και τα οργανικά συστήματα στον οργανισμό των παραγωγικών ζώων;
- 7. Ποια είναι τα θρεπτικά στοιχεία των ζωοτροφών και τι προσφέ- ρουν στα ζώα;
- 8. Εξηγείστε τη λειτουργία της πέψης των τροφών στο πεπτικό σύστημα των μηρυκαστικών.
- 9. Περιγράψτε τις διαφορές στο πεπτικό σύστημα των μονογα- στρικών και των πολυγαστρικών ζώων. Δώστε παραδείγματα για κάθε κατηγορία.
- 10. Τι είναι οι ζωοτροφές και πώς τις διακρίνουμε;
- 11. Ποιοι είναι οι σπουδαιότεροι κανόνες υγιεινής που θα πρέπει να εφαρμόζονται σε κάθε κτηνοτροφική μονάδα;
- 12. Γιατί η βοοτροφία παίζει σπουδαίο ρόλο στην οικονομία της χώρας μας;
- 13. Ποια είναι τα κύρια συστήματα σταβλισμού των βοοειδών και ποια τα βασικά τους χαρακτηριστικά;
- 14. Γιατί η αιγοπροβατοτροφία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον

για την πατρίδα μας;
- 15. Αναφέρετε τις κυριότερες ελληνικές και ξένες φυλές αιγών και προβάτων, καθώς και τις διαφορές τους σε σχέση με τη σωμα- τική διάπλαση και την ποιότητα των προϊόντων τους.
- 16. Ποιες είναι οι κύριες μορφές εκτροφής αιγοπροβάτων και ποιες οι διαφορές τους;
- 17. Περιγράψτε τον παραδοσιακό σταβλισμό αιγοπροβάτων και δώ- στε τις διαφορές του σε σχέση με τον σύγχρονο.
- 18. Εξηγείστε τους λόγους που οδήγησαν στη σημαντική ανάπτυξη της ορνιθοτροφίας στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια.
- 19. Αναφέρετε τα συστήματα εκτροφής των ορνίθων και τις κυριό- τερες φυλές ορνίθων με βάση την παραγωγική τους κατεύθυνση.
- 20. Περιγράψτε τον εξοπλισμό των σύγχρονων πτηνοτροφικών επι- χειρήσεων.
- 21. Γιατί η χοιροτροφία αποτελεί έναν από τους πλέον σημαντικούς κλάδους της ζωικής παραγωγής;
- 22. Ποιες είναι οι πλέον κατάλληλες τροφές για τη διατροφή των χοίρων και γιατί;
- 23. Πώς γίνεται ο σταβλισμός των κουνελιών;
- 24. Ποιες κατηγορίες υδρόβιων οργανισμών και ποια είδη παρουσι- άζουν οικονομικό ενδιαφέρον για τη χώρα μας;
- 25. Δώστε μια σύντομη περιγραφή του εντατικού και του υπερ- εντατικού συστήματος παραγωγής υδρόβιων οργανισμών εστι- άζοντας στις διαφορές που παρουσιάζουν μεταξύ τους τα συ- στήματα αυτά.
- 26. Περιγράψτε με ποιον τρόπο είναι οργανωμένη η κοινωνία των μελισσών;

Η ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

▶ 6.1 Βιοτεχνολογία στη Φυτική Παραγωγή

6.1.1 Γενικά
Ο όρος βιοτεχνολογία δε σημαίνει για όλους τους ανθρώπους τα ίδια πράγματα. Υπάρχουν διάφοροι ορισμοί με πληρέστερο ίσως εκείνο που θεωρεί ως βιοτεχνολογία τις τεχνικές που χρησιμοποιούν ζώντες οργα- νισμούς ή μέρη τους για να παραγάγουν ή να τροποποιήσουν προϊόντα, να βελτιώσουν φυτά ή ζώα ή να αναπτύξουν μικροοργανισμούς για ειδική χρήση. Στην ουσία αποτελεί την εφαρμογή «τεχνικών χειρισμού γονιδίων» που αναφέρονται και ως γενετική μηχανική(*). Η βιοτεχνολογία συνεργά- ζεται με πολλές επιστήμες. Χρησιμοποιεί γνώσεις από τη μικροβιολογία, τη βιολογία των φυτών και των ζώων, τη βιοχημεία, τη μοριακή γενετική, τη χημική μηχανική και την επιστήμη της πληροφορικής. Επιπλέον, οι βιο- τεχνολογικές τεχνικές βρίσκουν εφαρμογή σε μια πλειάδα βιομηχανικών
κλάδων, όπως στους κλάδους της υγείας, των τροφίμων και ποτών, της γεωργίας και του περιβάλλοντος, της παραγωγής χημικών καθαρών ου- σιών, της παραγωγής ενέργειας, της εξόρυξης μεταλλευμάτων και των βιοηλεκτρονικών.

6.1.2 Φυτική βιοτεχνολογία
Αποτελεί αναμφισβήτητο γεγονός ότι στις επόμενες δεκαετίες και πριν από τα μέσα του 21ου αιώνα θα τεθεί ακόμα πιο επιτακτικά η ανάγκη αύξησης της ποσότητας των παραγόμενων τροφίμων, προκειμένου να κα- λυφθεί το σχετικό έλλειμμα, αφού ο πληθυσμός της γης αυξάνει κατά 86 εκατομμύρια ετησίως. Η πρόκληση που προκύπτει αφορά τη δημιουργία, βελτίωση αλλά και εφαρμογή σύγχρονης τεχνολογίας στη γεωργική πα- ραγωγή, στη συντήρηση - αποθήκευση τροφίμων και στην ποιότητα της διατροφής (ασφάλεια και θρεπτική αξία). Πρόκειται ουσιαστικά για την ικανοποίηση του τρίπτυχου: επιβίωση, υγεία, ευμάρεια.

Η τεχνική της βιοτεχνολογίας είναι σε θέση να ικανοποιήσει τις παρα- πάνω απαιτήσεις με την αύξηση της παραγωγής τροφίμων, τη βελτίωση των αποδόσεων, τη μείωση του κόστους των αγροτικών επενδύσεων και τη συνεισφορά στην ανάπτυξη νέων προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας που θα ικανοποιούν τις ανάγκες των καταναλωτών και των βιομη- χανιών τροφίμων.

Γενετική τροποποίηση φυτών
Δεν θα πρέπει να διαφεύγει της προσοχής μας το γεγονός ότι εδώ και χιλιάδες χρόνια οι αγρότες μάθαιναν εμπειρικά να επιλέγουν τους καλύτερους σπόρους ενός φυτού, προσβλέποντας στην απόκτηση βελτιω- μένων ποικιλιών και συνεπώς προϊόντων. Οι βιοτεχνολογικές μέθοδοι μας επιτρέπουν σήμερα να κάνουμε το ίδιο ακριβώς πράγμα αλλά με βαθιά
γνώση, μεγάλη ακρίβεια και δυνατότητες επιλογής των χαρακτηριστικών που επιθυμούμε να μεταφέρουμε σε ένα οργανισμό. Συγκεκριμένα, με τη βοήθεια της γενετικής μηχανικής έχουμε τη δυνατότητα να μεταφέρουμε γονίδια ενός είδους σε ένα άλλο δημιουργώντας γενετικά τροποποιημέ- νους οργανισμούς (ΓΤΟ) με την επιθυμητή γενετική βελτίωση. Βελτίωση που ασφαλώς γινόταν και προηγουμένως με τη μέθοδο της κλασσικής διασταύρωσης, αλλά ήταν περιορισμένη λόγω των φραγμών που έθετε και θέτει η γενετική αναπαραγωγή. Αντίθετα, με τη γενετική μηχανική οι πιθανότητες μεγιστοποιούνται, αφού επιτρέπεται η μεταφορά σε ένα ορ- γανισμό - φυτό, ζώο ή μικρόβιο - ενός ορισμένου γονιδίου, προερχόμενου από οποιονδήποτε άλλο οργανισμό, ξεπερνώντας έτσι το εμπόδιο του είδους (Εικ. 6-1).

Εικόνα 6-1 Ενσωμάτωση βακτηριακού γονιδίου (τα χαρακτηριστικά του αποτυπώνονται με μπλε χρωματισμό) στο φυτό Arabidopsis thaliana (πηγή: Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας, Τμήμα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο)
Γίνεται επομένως αντιληπτό ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας των γε- νετικά τροποποιημένων οργανισμών (ΓΤΟ) καθιστά δυνατή τη δημιουργία ακόμη πιο βελτιωμένων ποικιλιών που χαρακτηρίζονται από μια σειρά ση-
μαντικών πλεονεκτημάτων όπως:
-  Ανθεκτικότητα σε ασθένειες που οφείλονται σε ιούς, μύκητες ή άλλα παράσιτα, με αποτέλεσμα την αύξηση της παραγωγής προϊόντων όπως επίσης και την παραγωγή προϊόντων φιλικών προς το περιβάλ- λον, αφού περιορίζεται σημαντικά η χρήση βιοκτόνων μέσων.
-  Ανθεκτικότητα στα έντομα που οπωσδήποτε οδηγεί σε μικρότερη χρήση εντομοκτόνων γεγονός που έχει ευνοϊκή επίδραση, τόσο στο κόστος παραγωγής, όσο και στην προστασία του περιβάλλοντος.
-  Καθυστέρηση στη διαδικασία σήψης των λαχανικών, γεγονός που δεν αναγκάζει σε πρόωρη συγκομιδή, ενώ παράλληλα εξασφαλίζεται καλύτερη γεύση και χρώμα.
-  Πιο υγιεινή σύσταση και συστατικά με μεγαλύτερη θρεπτική αξία. Για παράδειγμα μπορούμε να αναφέρουμε: υβρίδια καλαμποκιού και ποικιλίες σόγιας που δίνουν λάδια με μειω- μένα τα κεκορεσμένα λιπαρά οξέα και αντίστοιχα αυξημένα τα πολυ- ακόρεστα, πατάτες με αυξημένη περιεκτικότητα σε άμυλο που οδηγεί στη μειω- μένη απορρόφηση λαδιού κατά το τηγάνισμα και φρούτα και λαχανικά με μεγάλη περιεκτικότητα σε βιταμίνες και άλλα συστατικά που είτε δεν μπορεί να συνθέσει ο οργανισμός, είτε τα χρειάζεται σε ποσότητες που δεν εξασφαλίζει η κανονική διατροφή. Μ' αυτόν τον τρόπο μάλιστα περιορίζεται ο κίνδυνος κάποιων παθή- σεων, όπως ορισμένων καρκίνων και καρδιοπαθειών.
-  Αυξημένες αποδόσεις τροφίμων.
-  Αντοχή στις κλιματικές δοκιμασίες, όπως για παράδειγμα κρύο, ζέστη, ξηρασία, έδαφος με πολλά άλατα κ.λπ.
-  Άλλες επιθυμητές ιδιότητες.

Γίνεται αντιληπτό ότι όλα τα παραπάνω πλεονεκτήματα απορρέουν από την ικανότητα μεταφοράς γονιδίων.

Βιοφυτοφάρμακα
Η βιομηχανία βιοφυτοφαρμάκων επεκτείνεται ταχύτατα. Οι κυριότε- ρες αγορές αυτών των προϊόντων αφορούν κατά κύριο λόγο το βακτήριο Bacillus thuringiensis. Το βιοφυτοφάρμακο αυτό χρησιμοποιείται κυρίως για την καταπολέμηση εντόμων (κάμπιες) που προσβάλλουν πολλά καλ- λιεργούμενα είδη. Η αποτελεσματικότητα του συγκεκριμένου βακτηρίου
Εικόνα 6-2
Αναπαραγωγή φυτών ελιάς με την τεχνική της ιστοκαλλιέργειας (πηγή: Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας, Τμήμα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο)
οφείλεται στην ικανότητά του να σχηματίζει στο εσωτερικό του κυττάρου του ένα «κρύσταλλο» που είναι τοξικό για τα έντομα (Εικ. 6-2).

Τεχνικές της καλλιέργειας φυτών «in vitro» (ιστοκαλλιέργεια, μικροπολλα- πλασιαμός).
Η ιστοκαλλιέργεια αποτελεί μια νέα σχετικά μέθοδο αναπαραγωγής του φυτικού υλικού και πιο συγκεκριμένα επιλεγμένων γενοτύπων, μέσω
της οποίας προκύπτουν τα παρακάτω πλεονεκτήματα:
-  Ακριβής αναπαραγωγή των γενικών χαρακτηριστικών των φυτών.
-  Μεγάλος βαθμός ομοιομορφίας της καλλιέργειας. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό λόγω της μείωσης του κόστους καλλιέργειας που προκύπτει απ' αυτή, όπως επίσης και από την εξασφάλιση υψηλής ποιότητας τελι- κού προϊόντος.
-  Παραγωγή άνοσου φυτικού υλικού.
-  Παραγωγή μεγάλου αριθμού φυταρίων (θεωρητικά μπορεί να φθάσει και το ένα εκατομμύριο) από μικρό τμήμα κορυφής βλαστού, σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα (μαζική παραγωγή σε ανταγωνιστικές τιμές).
-  Δυνατότητα να ξεπεραστούν πολύπλοκα προβλήματα ληθάργου, χαμη- λής ζωτικότητας σπόρου και δυσκολιών στις διαδικασίες σποροπαρα- γωγής.
-  Διαιώνιση των γενοτύπων ορισμένων φυτών ανθεκτικών σε έντομα και ασθένειες μέσω βελτιωτικών προγραμμάτων.

Η τεχνική της ιστοκαλλιέργειας βασίζεται στην ικανότητα που έχει κάθε ζωντανό φυτικό κύτταρο, οποιαδήποτε και εάν είναι η εξειδίκευσή του, να αναπαραγάγει ολόκληρο το φυτό από το οποίο προέρχεται. Σ' αυτή ακριβώς την αξιοσημείωτη δυνατότητα οφείλεται όλη η εξάπλωση και η δυναμικότητα της καλλιέργειας των ιστών «in vitro» (Εικ 6-3).
Εικόνα 6-3
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6
Η συγκεκριμένη τεχνική αφορά την καλλιέργεια σε ειδικά θρεπτικά υποστρώματα και κάτω από ασηπτικές συνθήκες των παρακάτω μερών του φυτικού οργανισμού:

-  Καλλιέργεια οργάνων:
-  Καλλιέργεια ιστών και μορφογένεση:
-  Καλλιέργεια κυττάρων:
-  Καλλιέργεια κάλλων:
κάτω από ασηπτικές συνθήκες καλλιερ- γούνται έμβρυα, ανθήρες, ωοθήκες, ωάρια, ρίζες, βλαστοί, κοτυληδόνες και άλλα όρ- γανα.
ασηπτική καλλιέργεια μεριστωμάτων βλα- στού ή άλλων ιστών του φυτού σε κατάλ- ληλο θρεπτικό υπόστρωμα με στόχο τη μορφογένεση και την ανάπτυξη ολοκλη- ρωμένων φυταρίων.
καλλιέργεια κυττάρων σε θρεπτικό διάλυ- μα που βρίσκεται σε διαρκή ανακίνηση.
καλλιέργεια κυττάρων αποδιαφοροποιη- μένων (δηλαδή κυττάρων με τα χαρακτη- ριστικά και τις δυνατότητες των εμβρυ- ακών κυττάρων) σε θρεπτικό υπόστρωμα με στόχο την παραγωγή εμβρυοειδών ή την οργανογένεση.

Οι πιο συνηθισμένες εφαρμογές της ιστοκαλλιέργειας αφορούν:
-  Πολλαπλασιασμούς φυτών. Η αναπαραγωγή φυτικού υλικού με τη συ- γκεκριμένη τεχνική έχει ευρεία εφαρμογή σε ανθοκομικά φυτά, αλλά και σε φυτά που δεν αναπαράγονται με σπόρο (μουριά, φράουλα, μπανάνα, αμπέλι, μηλιά κ.λπ.). Σ' αυτή την περίπτωση οι δυνατότητες γρήγορης και εύκολης παραγωγής πιστοποιημένων κλώνων ενός φυτού είναι αυ- τονόητη.
-  Εξάλειψη ασθενειών. Είναι γνωστό ότι οι ιώσεις προκαλούν μείωση της απόδοσης, όπως και υποβάθμιση της ποιότητας των καλλιεργούμενων

φυτών. Επιπλέον, σε αντίθεση με τις μυκητολογικές ή ακόμα και με τις βακτηριολογικές ασθένειες δεν υπάρχει προς το παρόν θεραπευτική μέθοδος για την αντιμετώπισή τους. Με την τεχνική της ιστοκαλλιέργει- ας είναι δυνατή η παραλαβή κορυφαίου μεριστώματος, ακόμα και από ιομένα φυτά και η απόκτηση αντίστοιχων υγιών. Αυτό οφείλεται στο ότι το κορυφαίο μερίστωμα των φυτικών οργανισμών είναι απαλλαγμένο ιώσεων. Κατά συνέπεια η εφαρμογή της θερμοθεραπείας σε συνδυασμό με την ιστοκαλλιέργεια μπορεί να εξασφαλίσει σαφώς μεγαλύτερη απο- τελεσματικότητα στην απόκτηση υγιών φυτών.

-  Συντήρηση γενετικού υλικού. Είναι δυνατή η συντήρηση φυτικού υλικού σε περιορισμένο χώρο και με μικρό κόστος. Η τράπεζα γενετικού υλικού που δημιουργείται μ' αυτό τον τρόπο έχει μεγάλη σημασία για την εφαρ- μογή προγραμμάτων βελτίωσης γενετικού υλικού, εξάλειψη ασθενειών, πολλαπλασιασμού κ.λπ.
-  Διενέργεια θεμελιωδών κυτταρικών και ιστολογικών μελετών. Η ιστοκαλ- λιέργεια επιτρέπει τη μελέτη βιοχημικών και φυσιολογικών φαινομένων στο φυτό, όπως μελέτη της σύνδεσης των κυτταρικών τοιχωμάτων, με- λέτη της σύνθεσης πρωτεϊνών, μελέτη της φωτοσύνθεσης, μελέτη δρά- σης ζιζανιοκτόνων κ.λπ.
-  Βελτίωση φυτών. Υπάρχει η δυνατότητα σε καλλιέργειες κάλλου ή κυτ- τάρων να προκληθούν, με τη χρήση χημικών ουσιών ή ακόμα και ακτι- νοβολιών, μεταλλαγές με τεχνητό τρόπο που μπορεί να οδηγήσουν σε κλώνους ανθεκτικούς σε ασθένειες ή ακόμα και πιο παραγωγικούς.
-  Βιομηχανικές εφαρμογές. Είναι δυνατό να παραχθούν από καλλιέργεια κυττάρων «in vitro» χρήσιμες ουσίες που μπορούν να είναι εκμεταλλεύ- σιμες βιομηχανικά.

6.1.3 Αβεβαιότητα και κίνδυνοι από τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς
Οπωσδήποτε τα πλεονεκτήματα που αναφέρθησαν στις προηγούμενες ενότητες δεν πρέπει να αποτελέσουν το μοναδικό κριτήριο για απελευ- θέρωση στο περιβάλλον των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, ιδι- αίτερα μάλιστα εκείνων που αφορούν τον κλάδο της γεωργίας. Υπάρχουν ασφαλώς και κίνδυνοι, οι περισσότεροι από τους οποίους προς το παρόν είναι απροσδιόριστοι, οι οποίοι θα πρέπει να αποτραπούν, έτσι ώστε η
χρήση αυτού του είδους οργανισμών να είναι ασφαλής και να αποκλείει οποιαδήποτε παρενέργεια, τόσο για τον άνθρωπο, όσο βέβαια και για το περιβάλλον του.
- Ο στόχος, σε πρώτη φάση τουλάχιστον, είναι προφανής. Να απομα- κρυνθούν δυσάρεστες συνέπειες που μπορεί να προκύψουν από τις ακό- λουθες καταστάσεις:
- α. Για τα ομοειδή φυτά των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών υπάρχει περίπτωση τυχαίων διασταυρώσεων (μέσω της μεταφοράς γύρης) που είναι δυνατό να οδηγήσουν στην εμφάνιση νέων ειδών με διαφορετικές ή ανεπιθύμητες ενέργειες,
- β. Είναι πιθανό στην περίπτωση ανθεκτικότητας των γενετικά τροπο- ποιημένων οργανισμών σε αντιβιοτικά, αυτή η ανθεκτικότητα να εν- σωματωθεί, με τη διαδικασία μεταφοράς γονιδίων, στο γενετικό υλικό μικροοργανισμών που υφίστανται στο περιβάλλον ή ακόμα και στο γα- στρεντερικό σωλήνα ανθρώπων και ζώων. Μια τέτοια περίπτωση οπωσ- δήποτε ενέχει κινδύνους εξαιτίας της ανάπτυξης μολύνσεων και ασθε- νειών, απόρροια της δράσης «νέων» κατά κάποιο τρόπο μικροβίων με ανθεκτικότητα σε ορισμένα αντιβιοτικά.
- γ. Είναι δυνατό να επηρεασθεί η ισορροπία του οικοσυστήματος, αν ο τύ- πος της γενετικής τροποποίησης αφορά την απόκτηση ανθεκτικότητας ενός φυτού σε ζιζανιοκτόνο, εντομοκτόνο ή άλλο τυχόν παρασιτοκτόνο.

▶ 6.2 Βιοτεχνολογία στη Ζωική Παραγωγή

6.2.1 Γενικά
Όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενα κεφάλαια, η Ζωική Παραγωγή στοχεύει στη συνεχή αύξηση της ποσότητας και τη βελτίωση της ποιότη- τας των παραγόμενων ζωικών προϊόντων.
Για την επίτευξη του στόχου αυτού εφαρμόζονται διάφορες μέθοδοι, που ειδικότερα στο πλαίσιο της Ζωικής Βιοτεχνολογίας περιλαμβάνουν: α) τη συνεχή γενετική επιλογή και διασταύρωση, με διάφορες τεχνικές,
ζώων με υψηλή κληρονομική αξία, β) τη διατροφή με ειδικά σιτηρέσια και τη χρησιμοποίηση ορισμένων αυξητικών παραγόντων και γ) τη μεταφορά εμβρύων και επιλεγμένων γονιδίων που μπορούν να επηρεάσουν θετικά, τόσο ποσοτικά, όσο και ποιοτικά, την παραγωγή των διάφορων ζωικών προϊόντων (εφαρμογή γονιδιακής τεχνολογίας).

6.2.2 Πρόκληση πολλαπλής ωοθυλακιορρηξίας
Η ανάπτυξη του ωοθυλακίου, που προκαλείται καταρχήν από την ωο- θυλακιοτρόπο ορμόνη (FSH), είναι μια πολύπλοκη διεργασία στην οποία συμμετέχουν διάφοροι τύποι κυττάρων, ορμόνες και άλλοι παράγοντες που δρουν τοπικά στο ωοθυλάκιο.

Ανάπτυξη ωοθυλακίου
Σήμερα είναι αποδεκτό ότι η ανάπτυξη αυτή ελέγχεται στα διάφορα στάδιά της, όχι μόνο από τον άξονα υποθάλαμος - υπόφυση - ωοθήκες αλλά και από άλλους παράγοντες έξω και ενδοωοθηκικούς (π.χ. χορήγηση αυξητικής ορμόνης). Επίσης είναι γνωστό ότι στη ρύπανση του περιβάλ- λοντος, η σχετική σημασία ενός μηχανισμού ελέγχου της ανάπτυξης του ωοθυλακίου, από τους πολλούς μηχανισμούς που επηρεάζουν την ανάπτυ- ξή του, διαφέρει στα διάφορα είδη των παραγωγικών ζώων.

Ωοθυλακιορρηξία - πρόκληση πολλαπλής ωοθηλακιορρηξίας - Τεχνητή σπερματέγχυση
Την ανάπτυξη του ωοθυλακίου ακολουθεί η ωοθυλακιορρηξία που συμ- βαίνει στα περισσότερα κατοικίδια ζώα κατά τη διάρκεια του οίστρου ή λίγο μετά από αυτόν (π.χ. αγελάδα).
Η ωοθυλακιορρηξία οφείλεται κυρίως σε μια απότομη και σημαντική αύξηση της έκκρισης της ωχρινοποιητικής ορμόνης (LH) που οφείλεται στην αυξημένη συγκέντρωση οιστρογόνων στο αίμα των ζώων.
Η ρήξη του ωοθυλακίου και η ελευθέρωση του ωοθυλακίου υγρού και του ωαρίου γίνεται σε ποικίλο χρόνο (ανάλογα με το είδος του ζώου) μετά την έναρξη της αυξημένης έκκρισης LH. Η διαπίστωση του χρόνου ωοθυλακιορρηξίας μπορεί να γίνει με χρήση υπερήχων, με προσδιορισμό της LH στο αίμα κ.ά.

Σε κάθε ωοθηκικό κύκλο προκαλείται ρήξη ενός ωοθυλακίου ή περισσο- τέρων (στα πολύπλοκα είδη) και ελευθερώνεται ένα συνήθως ωοκύτταρο
ανά ωοθυλάκιο. Υπάρχει όμως η πιθανότητα ένα ωοθυλάκιο να περιέχει δύο ή περισσότερα ωοκύτταρα (π.χ. του χοίρου).
Από όσα αναπτύχθηκαν πιο πάνω φαίνεται ότι θα μπορούσαν ορισμένα ζώα μεγάλης κληρονομικής αξίας να χρησιμοποιηθούν σαν δότες ωαρίων (κάτι αντίστοιχο με την τεχνική που χρησιμοποιείται για τα αρσενικά ζώα - τεχνητή σπερματέγχυση - (Βιοτεχνολογία Αναπαραγωγής, Βιβλίο Τεχνο- λογία Α' Λυκείου σελ. 143). Αν μια αγελάδα χρησιμοποιούνταν για το σκο- πό αυτό, θα μπορούσε να δώσει τουλάχιστον 16-17 ωάρια το χρόνο (ένα κάθε τρεις βδομάδες). Ο αριθμός αυτός θα ήταν πολλαπλάσιος, αν επιτυγ- χάνονταν η ρήξη περισσοτέρων από ένα ωοθυλακίων (χορήγηση ορμονών FSH και LH) σε κάθε κύκλο (πολλαπλή ωοθυλακιορρηξία). Ακόμη θα ήταν δυνατή η επιτάχυνση της ήβης των ζώων, προκειμένου να επιταχυνθεί η περίοδος της αναπαραγωγικής τους ζωής και η αύξηση του αριθμού των ωαρίων που θα ήταν δυνατό να ληφθούν.

Η πρόκληση πολλαπλής ωοθυλακιορρηξίας συνδυάζεται συνήθως με τον συγχρονισμό του οίστρου, ώστε να γίνει δυνατή η λήψη αυξημένου αριθμού ωαρίων και μάλιστα στο επιθυμητό στάδιο ανάπτυξής τους.
Ο συγχρονισμός του οίστρου σε μια κτηνοτροφική μονάδα, που επιτυγ- χάνεται με ορμονικά μέσα (κυρίως προγεσταγόνα), πέρα από όσα έχουμε αναφέρει, έχει μεγάλη σημασία, διότι με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται επίσης ο συγχρονισμός στον τοκετό των ζώων, της εκτροφής με τα κα- τάλληλα σιτηρέσια, καθώς και ο συγχρονισμός στην ηλικία των απογό- νων. Με τον τρόπο αυτό του εκσυγχρονισμού των οίστρων αξιοποιείται, με την εφαρμογή της τεχνητής σπερματέγχυσης, καλύτερα το σπέρμα ζώων υψηλού κληρονομικού δυναμικού. Επίσης διευκολύνεται η εργασία της εκτροφής, εξοικονομούνται εργατικά χέρια και παράλληλα εξυπηρε- τούνται εμπορικοί και οικονομικοί στόχοι, αφού μπορεί να προκαθοριστεί η γέννηση ενός αριθμού ζώων σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο που είναι επιθυμητή.

6.2.3 Μεταφορά εμβρύων - εξωσωματική γονιμοποίηση
Η αξιοποίηση του υψηλού γενετικού δυναμικού κάποιων θηλυκών ζώων γίνεται και με τη λήψη όσο το δυνατό μεγαλύτερου αριθμού ωαρίων κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής ζωής τους.
Η μέθοδος αυτή στηρίζεται στην αρχή της χρησιμοποίησης θηλυκών ζώων υψηλού κληρονομικού δυναμικού ως παραγωγών - δοτών ωαρίων.
Εικόνα 6-4 Συνεχής παρακολούθηση εγκυμοσύνης μετά από εμφύτευση εμβρύων σε βοοειδή
Γονιμοποιημένα ωάρια (έμβρυα) των ζώων αυτών τοποθετούνται για την περαιτέρω ανάπτυξή τους σε ζώα με χαμηλότερο γενετικό δυναμικό που χρησιμοποιούνται ως υποδοχείς - λήπτες των εμβρύων αυτών (Εικ. 6-4).

Η μεταφορά εμβρύων από ένα θηλυκό ζώο σε ένα άλλο επιτεύχθηκε για πρώτη φορά στον κόνικλο το 1890, ενώ η πρώτη επιτυχής μεταφορά εμβρύου στα βοοειδή ανακοινώθηκε το 1951.
Επίσης είναι δυνατό αντί έμβρυα να λαμβάνονται ωάρια που γονιμοποι- ούνται σε συνθήκες εργαστηρίου (in vitro) με εξωσωματική γονιμοποίηση. Η πρώτη επιτυχημένη εξωσωματική γονιμοποίηση ανακοινώθηκε στα βο- οειδή το 1982 (στον άνθρωπο η πρώτη εξωσωματική γονιμοποίηση έγινε πετυχημένα το 1978).
Οι μέθοδοι που ήδη αναφέρθηκαν σε μια σύντομη περιγραφή περιλαμ- βάνουν τα ακόλουθα στάδια:

1. Μεταφορά εμβρύου:
- α. επιλογή ζώων που θα είναι δότες των εμβρύων,
- β. συλλογή των εμβρύων με χειρουργικές ή μη χειρουργικές μεθόδους,
- γ. έλεγχος της καταλληλότητας των εμβρύων με βάση τα μορφολογικά χαρακτηριστικά και βιοχημικές δοκιμές,
- δ. καλλιέργεια των εμβρύων που συλλέγονται στο στάδιο του μοριδίου ή της βλαστοκύστης σε ειδικά για το σκοπό αυτό θρεπτικά υποστρώματα,
- ε. προσδιορισμός του φύλου του εμβρύου με ειδικές μεθόδους (χρωμα- τοσωμική εξέταση, ανίχνευση τμημάτων DNA που βρίσκονται μόνο σε Υ χρωματόσωμα κ.ά.),
- στ. κατάψυξη εμβρύων σε υγρό άζωτο (-196 O C) και
- ζ. μεταφορά εμβρύων στα ζώα λήπτες.

Ιδιαίτερη σημασία κατά τη μεταφορά των εμβρύων έχει η φροντίδα για την απομάκρυνση των παθογόνων οργανισμών (των μυκοπλασμάτων, βακτηρίων κ.ά.) προς αποφυγή μολύνσεων, τόσο στο ζώο λήπτη, όσο και στο έμβρυο. Για την αποφυγή μετάδοσης λοιμωδών νοσημάτων, ιδιαίτερα όταν κατεψυγμένα έμβρυα στέλνονται από χώρα σε χώρα, εφαρμόζονται σχολαστικά ειδικές μέθοδοι (επανειλημμένες πλύσεις κ.ά.).

2. Εξωσωματική γονιμοποίηση:
- α. λήψη ωαρίων από ώριμα ωοθυλάκια της ωοθήκης, είτε από ωοθήκες που παίρνουμε συνήθως από τα σφαγεία, είτε από ωοθήκες ζώων που βρίσκονται εν ζωή (in vitro),
- β. ωρίμανση ωαρίων που γίνεται με καλλιέργειά τους με ειδικά μέσα στο εργαστήριο (in vitro). Οι συνθήκες κατά την καλλιέργεια για την ωρί- μανση των ωαρίων επηρεάζουν σημαντικά την in vitro γονιμοποίησή τους και την ανάπτυξη των εμβρύων,
- γ. ενεργοποίηση σπερματοζωαρίων και εξωσωματική γονιμοποίηση,
- δ. καλλιέργεια γονιμοποιημένων ωαρίων σε μέσο που περιέχει διάφορα σώματα - κύτταρα που ελευθερώνουν αυξητικούς παράγοντες με ευ- νοϊκή επίδραση στην ανάπτυξη του εμβρύου και απομακρύνουν τυχόν ανασταλτικούς παράγοντες, που πιθανόν να περιέχουν τα θρεπτικά μέσα που χρησιμοποιούνται για την καλλιέργεια των εμβρύων,
- ε. διαίρεση του εμβρύου - κλωνοποίηση, δηλαδή επέμβαση για τη διαίρε- ση του εμβρύου (αποτελεί την απλούστερη μορφή κλωνοποίησης) με σκοπό τη δημιουργία δίδυμων ή τετράδυμων (μονοζυγωτικών), όταν το έμβρυο βρίσκεται στο στάδιο της βλαστοκύστης και
- στ. μεταφορά (μεταμόσχευση) πυρήνα - κλωνοποίηση.

Η επέμβαση αυτή αφορά στην αφαίρεση του πυρήνα από ένα ωάριο (ωοκύτταρο) και την εισαγωγή του σε ένα βλαστομερίδιο από έμβρυο συ- νήθως 4-32 κυττάρων (στα βοοειδή 64-128 κυττάρων). Με τον τρόπο αυτό έχουμε ένα σχηματισμό που αποτελείται από τον πυρήνα του εμβρύου δότη (πατρικής και μητρικής προέλευσης) και από το κυτταρόπλασμα του ωαρίου λήπτη. Έτσι ένα έμβρυο 32 βλαστομεριδίων (κυττάρων) μπορεί να δώσει έναν κλώνο έως 32 εμβρύων (στην πρώτη γενιά) με τον ίδιο γενότυ- πο. Φυσικά η διαδικασία αυτή μπορεί να συνεχίζεται για πολλές γενεές. Με τον τρόπο αυτό μπορεί να παραχθεί ένας μεγάλος αριθμός (θεωρητικά άπειρος) γενετικά όμοιων ζώων. Επομένως ο ρόλος, όπως είναι φυσικό, της κλωνοποίησης στη βελτίωση των ζώων είναι τεράστιος.

6.2.4 Μεταφορά γονιδίων - διαγονιδιακά ζώα
Σήμερα, με την εφαρμογή της σύγχρονης βιοτεχνολογίας είναι δυνατό να επηρεάσουμε άμεσα ορισμένα μεμονωμένα γονίδια, αντί για το σύνολο του γονιδιώματος, και να γίνει επιλεκτική μεταφορά γονιδίων από ζώο σε ζώο (Εικ. 6-5).
Εικόνα 6-5 Εφαρμογή σύγχρονων βιοχημικών μεθόδων (gel-electrophoresis) για την ανάλυση του DNA των ζώων
Έτσι τα γονίδια μπορούν να απομονωθούν από ένα είδος ζώου και να εισαχθούν σε έμβρυα του ιδίου ή διαφορετικού είδους ζώου. Τα γονίδια αυτά ονομάζονται διαγονίδια (transgenes) και τα ζώα που δέχονται τα γο- νίδια αυτά διαγονιδιακά ζώα.

Η εισαγωγή γονιδίων (εξωγενές DNA στο γονιδίωμα των ζώων) μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους μεταξύ των οποίων αναφέρονται:
- α. η εισαγωγή τους στον πυρήνα του γονιμοποιημένου ωαρίου,
- β. η χρησιμοποίηση ρετροϊών (RNA ιοί) και
- γ. η ενσωμάτωση DNA (γονιδίων) σε εμβρυϊκά βλαστικοκύτταρα αντί της εισαγωγής του DNA στον πυρήνα του γονιμοποιημένου ωαρίου.
Τα ζώα που προκύπτουν με την τελευταία μεθοδολογία είναι μωσαϊκά (χίμαιρες) δηλαδή ένα μόνο μέρος των κυττάρων των διάφορων ιστών τους προέρχεται από τα εμβρυϊκά κύτταρα που μεταφέρθηκαν σε αυτά κατά το εμβρυϊκό τους στάδιο.

Η άμεση μεταφορά γονιδίων στον προπυρήνα του γονιμοποιημένου ωαρίου είναι προς το παρόν η πιο αποτελεσματική μέθοδος από αυτές
που χρησιμοποιούνται σήμερα.
Οι επιδιωκόμενοι στόχοι κατά τη μεταφορά γονιδίων στα παραγωγικά ζώα αφορούν την αύξηση της κρεατοπαραγωγής και τη βελτίωση της ποιότητας του κρέατος (μείωση της λιποπεριεκτικότητάς του κ.ά.) (Σχήμα 1), την επιτάχυνση του ρυθμού αύξησης του σώματος των ζώων, την αύ- ξηση της γαλακτοπαραγωγής και τη μεταβολή της περιεκτικότητας του γάλακτος σε θρεπτικά συστατικά, την παραγωγή ξένων πρωτεϊνών (του ανθρώπου) στο γάλα των ζώων, την καλύτερη αντίσταση του οργανισμού των ζώων σε νοσογόνους παράγοντες, τη βελτίωση της αξιοποίησης της διατροφής, τη βελτίωση της αναπαραγωγικής ικανότητας και την αύξηση της εριοπαραγωγής κ.ά.

Ένα ακόμη από τα σύγχρονα επιτεύγματα της βιοτεχνολογίας στη ζω- ική παραγωγή είναι και η ενεργοποίηση και εκδήλωση διαγονιδίων εκλε- κτικά, σε ένα συγκεκριμένο όργανο (π.χ. μαστό, ήπαρ, λεπτό έντερο, δέρμα κ.ά.). Η μεταφορά των γονιδίων ή ομάδων γονιδίων μπορεί να γίνει in vitro και απευθείας στα σωματικά κύτταρα των οργάνων που αναφέρθηκαν ήδη.
Θα πρέπει όμως να λαμβάνεται υπόψη ότι η ευνοϊκή επίδραση ενός γονιδίου σε μια ιδιότητα ενός ζώου μπορεί να συνοδεύεται με δυσμενή επίδραση σε κάποια άλλη επιθυμητή ιδιότητά του. Επίσης υπάρχει πάντο- τε ανοιχτό το θέμα της αποδοχής από τους καταναλωτές των προϊόντων που προέρχονται από τέτοια ζώα. Ακόμη ένα γενικότερο θέμα που τίθεται είναι εάν ο άνθρωπος έχει το δικαίωμα της μεταβολής της γονιδιακής δο- μής των ζώων, μιας δομής που έχει προκύψει με φυσική εξέλιξη των διάφο- ρων ειδών στη διάρκεια εκατομμυρίων χρόνων και επιπλέον ποιες θα είναι οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις τέτοιων αλλαγών (διαταραχές ισορροπιών κ.ά.) στα διάφορα οικοσυστήματα.

Ένας άλλος σημαντικός τομέας της ζωικής βιοτεχνολογίας είναι η ανο- σολογική ενίσχυση, δηλαδή η ανοσοεξουδετέρωση ορμονών και άλλων ενδογενών αντιγόνων.
Μονοκλωνικά αντισώματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επι- τάχυνση της αύξησης του σώματος, την αύξηση της γαλακτοπαραγωγής, την αύξηση της παραγωγής άπαχου κρέατος, την αύξηση του αριθμού των ωοθυλακιορρηξιών, την ανοσολογική στείρωση, την επιτάχυνση της εμφά- νισης της ήβης αλλά και τη διάγνωση του φύλου του εμβρύου (in vitro) και τη διάγνωση λοιμωδών και παρασιτικών νοσημάτων (Σχήμα 1).

Σχήμα 1
Βιοτεχνολογικές μέθοδοι για την επιτάχυνση της αύξησης του σώματος και τη βελτίωση της ποιότητας του κρέατος των παραγωγικών ζώων (Robinson, McEvoy, 1993).
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

▶ 6.3 Βιοτεχνολογία τροφίμων

6.3.1 Γενικά
Η ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας επέφερε πολλές αλλαγές στη βιομη- χανία, οι οποίες διαμορφώνουν νέες δυνατότητες για το μέλλον.
Τα επιτεύγματα της βιοτεχνολογίας που γνωρίζουν άμεσες βιομηχανι- κές εφαρμογές αφορούν τόσο τους κλάδους της φυτικής και ζωικής παρα- γωγής που αναπτύσσονται στο παρόν κεφάλαιο, όσο και τους παρακάτω κλάδους:

Τρόφιμα: με εφαρμογές:
- 1. στην τυροποίηση
- 2. παραγωγή κρασιού και σαμπάνιας
- 3. παραγωγή μπύρας
- 4. παραγωγή ενζύμων
- 5. παραγωγή χυμών εσπεριδοειδών
- 6. παραγωγή αμινοξέων

Υγεία: με εφαρμογές στην παραγωγή:
- 1. Νέων εμβολίων
- 2. Ινσουλίνης
- 3. Μονοκλωνικών αντισωμάτων
- 4. Αντιβιοτικών, βιταμινών και ορμονών
Μια πολλά υποσχόμενη εφαρμογή της βιοτεχνολογίας είναι η προγε- νετική διάγνωση, κατά την οποία με τη χρήση ενζύμων γίνεται διάγνωση ασθενειών και διαταραχών, όπως της Μεσογειακής Αναιμίας, πριν τη γέν- νηση του νεογνού.

Περιβάλλον: με εφαρμογές:
- 1. Στην αξιοποίηση γεωργοβιομηχανικών αποβλήτων για τη μείωση της περιβαλλοντικής μόλυνσης.
- 2. Στην χρήση πετροβακτηρίων που χρησιμοποιούνται εναντίον των πε- τρελαιοκηλίδων.
- 3. Στην παραγωγή αλκοόλης ως καύσιμης ύλης. Πρόκειται για την πα- ραδοσιακή ζύμωση σακχαρούχων πρώτων υλών (π.χ. μελάσσα) από ζυμομύκητες.
- 4. Παραγωγή βιο-αερίου. Πρόκειται για την παραγωγή μεθανίου από οργανικά απόβλητα, η οποία γίνεται με τη βοήθεια ομάδων μικροορ- γανισμών γνωστά ως μεθανιογόνα βακτήρια.

Από την επεξεργασία αποβλήτων μπορούν ακόμα να παραχθούν και λιπάσματα (βιολιπάσματα).

Η βιοτεχνολογία μπορεί να εφαρμοστεί στην επεξεργασία των τρο- φίμων για να:
-  βελτιώσει την ποιότητα των ζυμούμενων τροφίμων με τη χρήση γενε- τικά τροποποιημένων μικροοργανισμών ως εκκινήτριες καλλιέργειες.
-  παράγει μέσω διεργασιών ζύμωσης «φυσικά» πρόσθετα τροφίμων όπως αρωματικές ύλες, γλυκαντικά χαμηλού θερμιδικού περιεχομένου, υπο- κατάστατα λιπών κ.ά.
-  να αναπτύξει μεθόδους για τον ταχύ προσδιορισμό παθογόνων μικρο- οργανισμών, τοξινών ή χημικών υπολειμμάτων στα τρόφιμα.
Ακόμα η βιοτεχνολογία παρέχει δυνατότητες για τη μείωση των περι- βαλλοντικών επιπτώσεων από τα απόβλητα των γραμμών επεξεργασίας των τροφίμων.

Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να παρατεθεί ένας από τους πλέον αποδεκτούς ορισμούς της έννοιας της Βιοτεχνολογίας Τροφίμων: «Η Βιο- τεχνολογία Τροφίμων περιλαμβάνει τεχνολογίες παραγωγής τροφίμων, νέων ή παραδοσιακών, με την χρησιμοποίηση μικροοργανισμών, κυττάρων ή επιλεγμένων ζυμών, από κάποια ζύμωση, κατακρήμνιση ή βιοσύνθεση συ- στατικών, που επηρεάζουν την ποιότητα και τη θρεπτική αξία τού τελικού προϊόντος».
Όπως αναφέρθηκε προηγούμενα η πλειοψηφία των εφαρμογών στη βι- ομηχανία τροφίμων είναι κυρίως διεργασίες ζύμωσης. Με τον όρο ζύμωση περιγράφεται εκείνη η διεργασία κατά την οποία οι ύλες τροφοδοσίας μετατρέπονται σε επιθυμητά προϊόντα μέσω της δράσης συγκεκριμένων τύπων μικροοργανισμών.

Η πιο διαδεδομένη εφαρμογή των βιομηχανικών ζυμώσεων απαντάται στην παραγωγή ψωμιού και προϊόντων αρτοποιίας. Η χρήση ζύμης (μαγιά) στο ζυμάρι στόχο έχει την μετατροπή των σακχάρων σε διοξείδιο του άνθρακα, αιθανόλη, και δευτερογενή προϊόντα με ιδιαίτερο άρωμα, καθώς επίσης και τη δημιουργία υφής του ζυμαριού, ώστε αυτό να μπορεί να συ- γκρατεί το αέριο διοξείδιο του άνθρακα.
Επίσης διαδεδομένη είναι και η παραγωγή μπύρας η οποία παράγεται από τη ζύμωση της βύνης με επιλεγμένα στελέχη ζυμών.
Οι βιοτεχνολογικές μέθοδοι χρησιμοποιούνται σήμερα, κατά προτεραι-

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6
ότητα από τη βιομηχανία τροφίμων διότι παρουσιάζουν μια σειρά από πλεονεκτήματα:
-  Μεγάλη εξειδίκευση στην παραγωγή προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας
-  Εξοικονόμηση ενέργειας (οι περισσότερες ζυμώσεις γίνονται σε θερμο- κρασία περιβάλλοντος)
-  Περιορισμένος αριθμός παραγωγής δευτερευόντων προϊόντων
-  Μεγάλες σχετικά αποδόσεις.
Οι εξελίξεις στον τομέα αυτό είναι στενά συνδεδεμένες με τις εξελίξεις στον τομέα της γεωργίας. Η γενετική μηχανική χρησιμοποιείται στη δημι- ουργία γενετικά τροποποιημένων εδώδιμων φυτών με βελτιωμένη ευχυ- μία (γεύση και άρωμα), διάρκεια συντήρησης και θρεπτική αξία, όπως για παράδειγμα η τομάτα που έχει καλύτερη γεύση και ποιότητα. Η γενετική μηχανική έχει επίσης χρησιμοποιηθεί για να αλλάξει τη θρεπτική αξία κάποιων φυτών, όπως για παράδειγμα του αρακά και της σόγιας. Παρα- κάτω περιγράφονται δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα εφαρμογής της βιοτεχνολογίας.

- α. Στα φρούτα και στα λαχανικά η διαδικασία της ωρίμανσης των καρπών καθορίζεται από τη συμμετοχή δεκάδων ενζύμων του χρώματος και της δομής. Ο συγχρονισμός αυτής της διαδικασίας θα είχε να προ- σφέρει πολλά οφέλη στη διατήρηση και την επεξεργασία των καρπών σε σχέση με την ποιότητα, αφού κατά κανόνα το μαλάκωμα του ιστού προηγείται και δημιουργεί προβλήματα στην αποθήκευση και συντή- ρηση των καρπών. Είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια της ωρίμανσης ένα ειδικό ένζυμο διαλύει την πηκτίνη (μια ουσία που λειτουργεί σαν στερεωτικό τσιμέντο στα κυτταρικά τοιχώματα) και μ' αυτό τον τρόπο προκαλεί το μαλάκωμα του ιστού. Οι επιστήμονες έχουν βρει τρόπο να μειώσουν τις επιδράσεις του ενζύμου αυτού, χωρίς να διακόπτουν τις διαδικασίες ωρίμανσης. Έτσι, ενώ ο καρπός αναπτύσσει πλήρες άρωμα και χρώμα διατηρεί ταυτόχρονα και τη σφριγηλότητά του, που είναι χαρακτηριστικό των ανώριμων καρπών. Μ' αυτό τον τρόπο ο παραγω- γός δε θα φοβάται την «υποβάθμιση» της αντοχής των καρπών κατά τη μεταφορά και την αποθήκευσή τους. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα όμως προκύπτει στη μεταποιητική διαδικασία. Μέχρι στιγμής η μετα- ποίηση της τομάτας σε χυμούς, κέτσαπ, κ.λπ. είναι μια ακριβή διαδι- κασία που απαιτεί κατανάλωση ενέργειας, ενώ συγχρόνως καταστρέ- φεται το φυσικό άρωμα που αντικαθίσταται τεχνητά. Στο μέλλον οι
σάλτσες, οι πολτοί, οι πάστες και η κέτσαπ που θα προκύπτουν από τέτοιες τομάτες, θα έχουν φυσικό άρωμα και θα έχουν δαπανήσει πολύ λιγότερη ενέργεια για την παρασκευή τους. Προφανώς τα συγκεκριμέ- να πλεονεκτήματα είναι δυνατό να μεταφερθούν και σε άλλα λαχανικά και φρούτα, όπως τις πιπεριές, τα ροδάκινα, τα πεπόνια, τις φράουλες, κ.λπ.
- β. Η λιγνίνη είναι υπεύθυνη για τη σταθερότητα του κορμού στα φυτά και εξασφαλίζει την καλή στήριξή τους δρώντας στο σκελετικό σύστημα των φυτών. Όμως προκύπτει ανάγκη μείωσης του ποσοστού της λιγνί- νης στα φυτά, όταν από αυτά παρασκευάζεται χαρτί ή προορίζονται για τροφή. Μέχρι στιγμής αυτό ήταν εφικτό με χρονοβόρες, ακριβές και επιβαρυντικές για το περιβάλλον μεθόδους. Οι επιστήμονες κα- τόρθωσαν να απομονώσουν τα τρία ένζυμα που είναι υπεύθυνα για τη βιοσύνθεση της λιγνίνης στα φυτά και ακολούθως, χρησιμοποιώντας βιοτεχνολογικές μεθόδους, ανέπτυξαν τεχνικές με τις οποίες είναι δυ- νατή η μείωση της παραγωγικότητας αυτών των ειδικών ενζύμων και τελικά η παραγωγή φυτών με λιγότερη λιγνίνη.

Ποια πλεονεκτήματα όμως προσφέρουν αυτές οι νέες τεχνικές; Στο καλαμπόκι η μείωση της λιγνίνης θα κάνει το φύλλωμά του πιο εύπεπτο για τις αγελάδες, γεγονός που θα σημάνει αυτόματα και την κατακόρυφη άνοδο της θρεπτικής αξίας του καλαμποκιού. Ακόμη είναι γνωστό ότι στη χαρτοβιομηχανία, κατά την επεξεργασία του χαρτοπολτού είναι απαραί- τητη η απομάκρυνση της λιγνίνης, προκειμένου να παραχθεί χαρτί κα- λής ποιότητας. Η κατεργασία αυτή απαιτεί υψηλή κατανάλωση ενέργειας. Επιπρόσθετα απαιτεί και τη χρήση μεγάλου ποσού χημικών ουσιών που επιβαρύνουν το περιβάλλον. Αναπτύσσοντας επομένως φυτά χαμηλής πε- ριεκτικότητας σε λιγνίνη, η παρασκευή του χαρτιού θα γίνεται με λιγότερο κόστος για το περιβάλλον και μικρότερη κατανάλωση ενέργειας.

Άλλες σημαντικές εφαρμογές της βιοτεχνολογίας υπάρχουν στα προ- ϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας, όπως για παράδειγμα τις αρωματικές ύλες. Σήμερα η εκχύλισή τους με χημικά μέσα είναι μια επίπονη και δαπα- νηρή διαδικασία. Εφαρμόζεται κυρίως κατά τη σύνθεση γεύσεων και αρω- μάτων. Η παραγωγή τους με τεχνικές κυτταροκαλλιέργειας, μικροβιακής ζύμωσης και ενζυμικής τεχνολογίας συμβάλλει σημαντικά στη μείωση του κόστους παραγωγής.
Η βιοτεχνολογία μπορεί επίσης να παίξει ένα ολοένα και περισσότερο σημαντικό ρόλο στον έλεγχο και τη διαπίστευση της ποιότητας των τρο-
φίμων, κυρίως στην ανίχνευση παθογόνων και αλλοιωτικών μικροβιακών στελεχών, όπως αυτών της σαλμονέλας και λιστέριας.

Η βιομηχανία τροφίμων θα αποκομίσει ιδιαίτερα οφέλη από τη φυτική βιοτεχνολογία με τη δημιουργία τροφίμων με υψηλότερη διατροφική αξία και διαφοροποιημένες ιδιότητες ως προς την υφή, τη γεύση και τους τρό- πους παρασκευής. Διατίθενται ήδη στην αγορά ανθεκτικές στο μαύρισμα τομάτες και τομάτες όψιμης ωρίμανσης.
Μακροπρόθεσμα οι βιοτεχνολόγοι φυτών θα πρέπει να ασχοληθούν με τη φροντίδα της υγείας μέσω της διατροφής, βελτιώνοντας τα μικρό- αλλά και τα μακρό- συστατικά στα τρόφιμα.
Η επίδραση της βιοτεχνολογίας θα είναι καταλυτική στην ποιότητα της ζωής στο μέλλον καθώς αναμένεται μια σειρά νέων προϊόντων και υπηρεσιών να υπεισέλθουν στις ανθρώπινες δραστηριότητες εξαιτίας της εφαρμογής της.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ως βιοτεχνολογία θεωρούμε την επιστήμη εκείνη που χρησιμο- ποιεί ζώντες οργανισμούς ή μέρη τους για να παραγάγει ή να τρο- ποποιήσει προϊόντα, να βελτιώσει φυτά ή ζώα, ή να αναπτύσσει μι- κροοργανισμούς για ειδικές χρήσεις.
Οι εφαρμογές της βιοτεχνολογίας είναι πολλές και σε μεγάλο αριθμό κλάδων, όπως της υγείας, των τροφίμων και ποτών, της γε- ωργίας και του περιβάλλοντος, της παραγωγής χημικών καθαρών ουσιών, της παραγωγής ενέργειας, της εξόρυξης μεταλλευμάτων και των βιοηλεκτρονικών.

Η κύρια τεχνική που χρησιμοποιείται από τη βιοτεχνολογία, στις διάφορες εφαρμογές της, έχει σχέση με την ικανότητα του χειρι- σμού του γενετικού κώδικα των οργανισμών (γενετική μηχανική).
Στον τομέα της γεωργίας η βιοτεχνολογία έχει τη δυνατότητα να αυξήσει την παραγωγή τροφίμων με βελτίωση της απόδοσης, με μεί- ωση του κόστους των αγροτικών επενδύσεων και συνεισφορά στην ανάπτυξη νέων προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας, ικανοποιώ- ντας τις ανάγκες των καταναλωτών και των βιομηχανιών τροφίμων. Ειδικότερα με τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς καθί- σταται δυνατή η δημιουργία ακόμη πιο βελτιωμένων ποικιλιών. Τα πιο σημαντικά πλεονεκτήματα της συγκεκριμένης εφαρμογής είναι:

- α. ανθεκτικότητα στις ασθένειες από ιούς, μικρόβια ή παράσιτα, που οδηγεί σε σημαντικό περιορισμό της χρήσης βιοκτόνων μέσων,
- β. ανθεκτικότητα σε έντομα,
- γ. καθυστέρηση στη διαδικασία σαπίσματος των λαχανικών,
- δ. πιο υγιεινή σύσταση και συστατικά με μεγαλύτερη θρεπτική αξία,
- ε. αυξημένες αποδόσεις τροφίμων και
- στ.αντοχή στις κλιματικές συνθήκες, όπως κρύο, ζέστη, ξηρασία, έδαφος με πολλά άλατα.
Η ιστοκαλλιέργεια αποτελεί μια νέα σχετικά μέθοδο αναπαραγω- γής φυτικού υλικού, με την οποία μπορούν να παραχθούν πιστά αντί- γραφα συγκεκριμένων γενοτύπων. Στα πλεονεκτήματα της τεχνικής αυτής συμπεριλαμβάνεται ο μεγάλος, όσο και γρήγορος αριθμός πα-
ραγόμενων φυταρίων, απαλλαγμένων ιώσεων (άνοσο φυτικό υλικό). Οι εφαρμογές είναι πολλές και αφορούν κυρίως την εξάλειψη ασθε- νειών, τον πολλαπλασιασμό ειδών που δεν αναπαράγονται με σπό- ρο, τη συντήρηση γενετικού υλικού, τη βελτίωση φυτών και τέλος τη βιομηχανία με την εκμετάλλευση χρήσιμων ουσιών που παράγονται με τη διαδικασία αυτή.

Η χρήση των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών ασφαλώς ενέχει και κινδύνους που πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη πριν την οποιαδήποτε απελευθέρωσή τους στο περιβάλλον. Σαν τέτοιους μπορούμε να αναφέρουμε: α) την εμφάνιση νέων ειδών με ανεπιθύ- μητα χαρακτηριστικά, β) την ανάπτυξη μικροοργανισμών με ανθεκτι- κότητα σε αντιβιοτικά και γ) την πιθανή διαταραχή της ισορροπίας του οικοσυστήματος εξαιτίας της εμφάνισης αυτών των νέων οργα- νισμών.
Οι εφαρμογές της βιοτεχνολογίας στη ζωική παραγωγή περι- λαμβάνουν μεθόδους και τεχνικές που μπορούν να καταταχθούν σε τρεις κυρίως κατηγορίες: αυτές που έχουν σχέση α) με την αναπα- ραγωγική διαδικασία (βιοτεχνολογία αναπαραγωγής), β) με τη χρήση ορμονών και άλλων χημικών ουσιών και γ) με την εφαρμογή τεχνικών της γενετικής μηχανικής που αφορούν στο γονιδίωμα των αγροτι- κών ζώων (γονιδιακή τεχνολογία).

Η εφαρμογή της τεχνητής σπερματέγχυσης, οι επεμβάσεις στην ανάπτυξη και ωρίμανση του ωοθυλακίου, του οίστρου και η πρό- κληση πολλαπλής ωοθυλακιορρηξίας και ιδιαίτερα η μεταφορά εμ- βρύων αλλά και η εξωσωματική γονιμοποίησή του, η διαίρεση του εμβρύου και η κλωνοποίηση, αποτελούν μερικά από τα σύγχρονα επιτεύγματα της βιοτεχνολογίας στο χώρο της ζωικής παραγωγής.
Ακόμη περισσότερο, με την εφαρμογή των τεχνικών της γενετι- κής μηχανικής και την ανάπτυξη της γονιδιακής τεχνολογίας, με την εκλεκτική μεταφορά γονιδίων σε άτομα του ίδιου είδους ή διαφο- ρετικών ειδών είναι δυνατό να παραχθούν ζωικά προϊόντα αφενός με τροποποιημένη σύνθεση που να ικανοποιεί τις σύγχρονες διαιτη- τικές απαιτήσεις των καταναλωτών και αφετέρου με όσο το δυνα- τό λιγότερη περιεκτικότητα σε φαρμακευτικές ή άλλες πρόσθετες ουσίες.

Εκτός από τα παραπάνω, η χρήση ορμονών από τη μια και από την άλλη η ανοσολογική ενίσχυση ή ανοσοεξουδετέρωση ορισμένων ορμονών και άλλων ενδογενών αντιγόνων, με τη χρήση μονοκλωνι- κών αντισωμάτων, συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός συστήματος σύγχρονης εκτροφής των παραγωγικών ζώων.
Συμπερασματικά η βιοτεχνολογία της ζωικής παραγωγής συμ- βάλλει ουσιαστικά στην αύξηση της παραγωγικότητας των ζώων, τη βελτίωση της ποιότητας των ζωικών προϊόντων και τη μείωση του κόστους παραγωγής και τελικά στην παραγωγή φθηνότερων, άριστης ποιότητας προϊόντων για την ικανοποίηση των συνεχώς αυ- ξανόμενων αναγκών του καταναλωτικού κοινού.

Η πλειοψηφία των εφαρμογών της βιοτεχνολογίας στη βιομηχα- νία τροφίμων είναι κυρίως διεργασίες ζύμωσης. Με τον όρο ζύμωση περιγράφεται εκείνη η διεργασία κατά την οποία οι ύλες τροφοδο- σίας μετατρέπονται σε επιθυμητά προϊόντα μέσω της δράσης συ- γκεκριμένων τύπων μικροοργανισμών. Ταυτόχρονα οι εξελίξεις στον τομέα της γενετικής μηχανικής έχουν οδηγήσει στη δημιουργία γε- νετικά τροποποιημένων εδώδιμων φυτών με βελτιωμένη γεύση και άρωμα, διάρκεια συντήρησης και θρεπτική αξία, στην μειουμένου κό- στους παραγωγή αρωματικών υλών κ.ά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Να δοθεί ο ορισμός της βιοτεχνολογίας.
- 2. Αναφέρετε πεδία βιοτεχνολογικών εφαρμογών.
- 3. Τι αφορά ο τομέας της γενετικής μηχανικής;
- 4. Πώς η βιοτεχνολογία επιδρά στη γεωργική παραγωγή;
- 5. Να αναφερθούν τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών.
- 6. Τι αφορά η τεχνική της ιστοκαλλιέργειας και ποια είναι τα πλε- ονεκτήματά της;
- 7. Αναφέρετε εφαρμογές της ιστοκαλλιέργειας.
- 8. Να αναφερθούν οι πιθανοί κίνδυνοι που έχει η χρήση των γενε- τικά τροποποιημένων οργανισμών.
- 9. Ποια είναι τα οφέλη από το συγχρονισμό του οίστρου και της πρόκλησης πολλαπλής ωοθυλακιορρηξίας σε μια κτηνοτροφική μονάδα;
- 10. Περιγράψτε τα διάφορα στάδια που περιλαμβάνει η τεχνική με- ταφοράς εμβρύου.
- 11. Γιατί έχει τόσο μεγάλη σημασία για τη ζωική παραγωγή η κλω- νοποίηση;
- 12. Τι ονομάζουμε διαγονίδια και τι διαγονιδιακά ζώα;
- 13. Ποιοι στόχοι επιτυγχάνονται με την επιλεκτική μεταφορά γονι- δίων στα παραγωγικά ζώα;
- 14. Ποια είναι η γνώμη σας για την παραγωγή και χρήση γενετικά τροποποιημένων οργανισμών (είτε φυτών, είτε ζώων), καθώς και των προϊόντων που προκύπτουν από αυτούς;
- 15. Να αναφερθούν εφαρμογές της βιοτεχνολογίας στον κλάδο των τροφίμων.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

▶ 7.1 Βασικές αρχές
Η τεχνολογία τροφίμων έχει ως στόχο να αυξήσει με διαφόρους μεθό- δους το χρόνο ζωής των τροφίμων ή να τα μετατρέψει σε μορφές αποδε- κτές από τον καταναλωτή.

Κύριες αιτίες ποιοτικής υποβάθμισης ή αλλοίωσης
Οι κύριες αιτίες αλλοίωσης των τροφίμων είναι:

α. Η φυσιολογική δραστηριότητα:
Στα φρούτα και λαχανικά ακόμη και μετά την αποκοπή τους από το φυτό συνεχίζεται η φυσιολογική δραστηριότητα (αναπνοή, διαπνοή). Η συνέχιση της φυσιολογικής δραστηριότητας οδηγεί στην ωρίμανση και τελικά γήρανση, με σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας. Τα προϊόντα αυτά, ανάλογα με το ρυθμό της φυσιολογικής δραστηριότητας μετά την απομάκρυνση από το φυτό, διαχωρίζονται σε δυο κατηγορίες:
- I. Κλιμακτηρικά: Αυτά εκδηλώνουν μια έντονη φυσιολογική δραστη- ριότητα η οποία οδηγεί στην ωρίμανση, γι' αυτό το λόγο μπορεί να γίνει η συγκομιδή τους πριν από την πλήρη ωρίμανση (μπανάνα, μήλο, αχλάδι, τομάτα).
- II. Μη κλιμακτηρικά: Αντίθετα, η φυσιολογική δραστηριότητα είναι πολύ περιορισμένη γι' αυτό πρέπει να συλλέγονται στο στάδιο της πλή- ρους ωριμότητας (σταφύλια - εσπεριδοειδή).

β. Ανάπτυξη μικροοργανισμών:
Οι μικροοργανισμοί αποτελούν τον κύριο παράγοντα ανακύκλωσης της ύλης στον πλανήτη μας και ασφαλώς τα τρόφιμα δεν αποτελούν εξαί- ρεση. Εκτός από τους μικροοργανισμούς (βακτήρια, ζύμες, μύκητες) που προκαλούν έντονη αλλοίωση και υποβάθμιση της ποιότητας (π.χ. μούχλα εσπεριδοειδών) μπορεί να αναπτυχθούν μικροοργανισμοί που, αν και δεν προκαλούν εμφανή αλλοίωση στα τρόφιμα μπορεί να προκαλέσουν βλάβη στον καταναλωτή (τροφική δηλητηρίαση) που μπορεί να είναι και θανα- τηφόρα. Η δράση αυτή των μικροοργανισμών (κυρίως βακτήρια) οφείλεται κατά βάση στην παραγωγή τοξινών. Η τοξίνη του κλωστρηδίου της αλλα- ντίασης (Clostridium botilinum) θεωρείται από τις πιο τοξικές ουσίες στον πλανήτη μας. (Εικ. 7-1)

Εικόνα 7-1 Καλλιέργειες σε θρεπτικό υπόστρωμα α. Ζύμες
β. Βακτήρια (Staphylococcus aureus) που προκαλούν τροφική δηλητηρίαση.

γ. Ενζυματικές αντιδράσεις:
Ενδογενή ένζυμα του τροφίμου ή εξωγενή ένζυμα συνήθως από μι- κροοργανισμούς συνεχίζουν να καταλύουν αντιδράσεις που συμβάλλουν στην ποιοτική υποβάθμιση των τροφίμων π.χ. η ενζυματική αμαύρωση των φρούτων και λαχανικών.

δ. Χημικές αντιδράσεις:
Τα συστατικά των τροφίμων ως χημικές ουσίες αντιδρούν μεταξύ τους ή με ουσίες του περιβάλλοντος χώρου (οξυγόνο αέρα) συντελώντας στην ποιοτική υποβάθμιση των τροφίμων π.χ. μη ενζυματικό αμαύρισμα στα ξηρά φρούτα (σύκα).
Διάφοροι περιβαλλοντικοί παράγοντες ή η σύσταση του ίδιου του τρο- φίμου μπορεί να επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό το ρυθμό δράσης των παραπάνω αιτίων. Οι κυριότεροι παράγοντες είναι:
- i) Η θερμοκρασία: Η ευνοϊκότερη θερμοκρασία για ανάπτυξη των μι- κροοργανισμών είναι 30-36 Ο C. Ορισμένοι μπορούν να αναπτυχθούν σε χαμηλότερες θερμοκρασίες (ψυχρόφιλοι) ή σε υψηλότερες θερ- μοκρασίες (θερμόφιλοι). Η ευνοϊκότερη θερμοκρασία για τη δράση των ενζύμων είναι 30-50 Ο C, ενώ για τις χημικές αντιδράσεις η αύ- ξηση της θερμοκρασίας κατά 10 O C αυξάνει το ρυθμό της χημικής αντίδρασης κατά 2-3 φορές.
- ii) pH: το ευνοϊκότερο pH για την ανάπτυξη των μικροοργανισμών είναι στην περιοχή από 5,0-7,0. Οι περισσότεροι μπορούν να αναπτυχθούν σε χαμηλότερο pH μέχρι 4,5 και ορισμένες ομάδες σε επίπεδα του 4,0 με χαμηλότερους πάντα ρυθμούς ανάπτυξης. Το ίδιο περίπου ισχύει και για τις ενζυματικές αντιδράσεις.
- iii) Διαθεσιμότητα του νερού: Η έννοια της διαθεσιμότητας του νερού δεν συνδέεται άμεσα με την περιεκτικότητα του τροφίμου σε νερό. Μακρομόρια (πολυσακχαρίτες κ.λπ.) και μικρομόρια δεσμεύουν μό- ρια νερού περιορίζοντας τη διαθεσιμότητά του. Η διαθεσιμότητα του νερού εκφράζεται ως «ενεργότητα» του νερού (a$\_{w}$) σε μια κλίμα- κα από 0-1, όπου 1 πλήρως ελεύθερο και 0 πλήρως δεσμευμένο νερό. Οι περισσότεροι μικροοργανισμοί μπορούν να αναπτυχθούν σε a$\_{w}$ πάνω από 0.8. Μόνο ορισμένα αλατόφιλα βακτήρια και ωσμόφιλες ζύμες μπορούν να αναπτυχθούν σε «ενεργότητες» νερού a$\_{w}$ 0.7 και ξηρόφιλοι μύκητες σε ελαφρώς κατώτερη a$\_{w}$. Η ενζυματική δραστη- ριότητα μπορεί να συνεχισθεί και σε πολύ χαμηλές a$\_{w}$, εν τούτοις ο ρυθμός της επιβραδύνεται σημαντικά καθώς μειώνεται η a$\_{w}$.

- iv) Παρουσία O$\_{2}$: Η παρουσία του O$\_{2}$ είναι απαραίτητη για την ανά- πτυξη πολλών μικροοργανισμών (μύκητες) και ορισμένοι μπορούν να αναπτυχθούν σε χαμηλές συγκεντρώσεις O$\_{2}$ (μικροαερόφιλοι). Υπάρχουν όμως και ορισμένα βακτήρια τα οποία απαιτούν πλήρη απουσία οξυγόνου για την ανάπτυξή τους (αναερόβια).
- ν) Η παρουσία οξυγόνου παίζει σημαντικό ρόλο στη φυσιολογική δρα- στηριότητα των κλιμακτηρικών φρούτων. Μείωση της συγκέντρω- σης του Ο$\_{2}$ και αύξηση του CΟ$\_{2}$ συμβάλλει στη μείωση του ρυθμού της αναπνοής. Απουσία Ο$\_{2}$ οδηγεί την αναπνοή σε αναερόβια.
- vi) Το οξυγόνο ως έντονα οξειδωτικός παράγοντας συμμετέχει σε χημικές αντιδράσεις που μπορεί να οδηγήσουν σε ποιοτική υπο- βάθμιση του τροφίμου π.χ. οξείδωση βιταμινών, μαύρισμα κομμένων φρούτων και λαχανικών κ.λπ.

▶ 7.2 Τεχνολογίες συντήρησης
Έχει αναπτυχθεί ένας σημαντικός αριθμός τεχνολογιών συντήρησης που βασίστηκαν είτε στις εμπειρικές μεθόδους των προγόνων μας είτε στη σύγχρονη ανάπτυξη της επιστήμης που οδήγησε στη γνώση των πα- ραγόντων που οδηγούν στην αλλοίωση των τροφίμων. Όλες όμως οι τε- χνολογίες αποβλέπουν να ελέγξουν τη δράση ενός ή περισσοτέρων από τα αίτια αλλοίωσης που αναφέρθηκαν προηγουμένως.
Οι τεχνολογίες αυτές μπορεί να αποτελούν αυτοτελείς διαδικασίες ή επιμέρους διαδικασία. Στη δεύτερη περίπτωση μπορεί να χρησιμοποιείται ένας συνδυασμός τεχνολογιών συντήρησης και μεταποίησης για να κατα- λήξουμε στο προϊόν που θα διατεθεί στον καταναλωτή. Η ταξινόμηση των τεχνολογιών αυτών μπορεί να ακολουθήσει διαφορετικές προσεγγίσεις, στο βιβλίο όμως αυτό θεωρήσαμε ως πιο αποδεκτή την ταξινόμηση σύμ- φωνα με τους παράγοντες που επηρεάζουν τη δράση των αλλοιογόνων αιτιών:

- α. θερμοκρασία,
- β. διαθεσιμότητα νερού,
- γ. παρουσία O$\_{2}$ ,
- δ. pH και
- ε. άλλες τεχνολογίες.

7.2.1 Θερμοκρασία
Στον έλεγχο της θερμοκρασίας μπορούμε να διακρίνουμε τρεις περι- πτώσεις:

1. Κατάψυξη
Στην περίπτωση αυτή το τρόφιμο μεταφέρεται σε πολύ χαμηλές θερ- μοκρασίες κάτω του μηδενός, συνήθως σε -12 έως -18°C. Κατά τη διαδι- κασία της κατάψυξης το νερό μετατρέπεται από την υγρή στη στερεή μορφή. Επομένως κατά την κατάψυξη περιορίζεται σημαντικά η διαθεσι- μότητα του νερού. Η ανάπτυξη των μικροοργανισμών αναστέλλεται και ένα μεγάλο μέρος αυτών καταστρέφεται κατά τη διαδικασία της κατά- ψυξης, καθώς επίσης και κατά τη διάρκεια της συντήρησης. Εν τούτοις δεν καταστρέφονται όλοι οι μικροοργανισμοί με την κατάψυξη. Ανάλογα με την σύνθεση του τροφίμου, ορισμένες ομάδες μικροοργανισμών (π.χ. αλατόφιλα) μπορούν να επιβιώσουν σε κάποιο βαθμό και στην κατάψυξη. Επομένως πρέπει να δίνεται προσοχή μετά την απόψυξη των τροφίμων, ώστε αυτά να μην παραμένουν προκειμένου να αναλωθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η μεγάλη παραμονή μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυ- ξη των ομάδων των μικροοργανισμών που έχουν επιβιώσει. Μάλιστα οι μικροοργανισμοί αυτοί, λόγω έλλειψης ανταγωνισμού από άλλες ομάδες μικροοργανισμών, αναπτύσσονται γρήγορα σε μεγάλους αριθμούς προ- καλώντας σημαντικές αλλοιώσεις στο τρόφιμο με πιθανότητα ακόμα και πρόκλησης τροφικών δηλητηριάσεων.

Η ενζυματική δραστηριότητα περιορίζεται σημαντικά στα κατεψυγμένα τρόφιμα, όμως ορισμένα ένζυμα δρουν και σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες και μπορεί να συντελέσουν στην ποιοτική υποβάθμιση (π.χ. λαχανικά). Για το λόγο αυτό τα λαχανικά πριν καταψυχθούν ζεματίζονται, έτσι ώστε να αδρανοποιηθούν τα ενυπάρχοντα ένζυμα.
- Ο χρόνος συντήρησης των κατεψυγμένων τροφίμων, ανάλογα με τη σύσταση του τροφίμου, τη διαδικασία κατάψυξης και τη θερμοκρασία συ- ντήρησης (-12 έως -18 O C ) κυμαίνεται από 3-12 μήνες.
- Ο σημαντικότερος παράγοντας κατά την κατάψυξη των φυτικών και ζωικών ιστών, που θα παίξει ρόλο στη διατήρηση της ποιότητας των προ- ϊόντων αυτών, είναι ο ρυθμός κατάψυξης. Όταν η κατάψυξη γίνεται αργά ο σχηματισμός των παγοκρυστάλλων αρχίζει από τα μεσοκυττάρια δια- στήματα και έτσι σχηματίζονται μεγάλοι σε μικρό αριθμό παγοκρύσταλλοι

με συνέπεια τον τραυματισμό των κυτταρικών δομών. Αυτό οδηγεί στην απελευθέρωση των κυτταρικών υγρών και την υποβάθμιση της υφής του τροφίμου. Αντίθετα, εάν ο ρυθμός κατάψυξης είναι γρήγορος σχηματίζο- νται πολλοί και μικροί παγοκρύσταλλοι, ακόμη και εντός του κυττάρου, πράγμα που συμβάλλει στη διατήρηση της κυτταρικής δομής επομένως και της ποιότητας του τροφίμου.

2. Ψύξη
Η συντήρηση των προϊόντων με ψύξη σε νωπή κατάσταση γίνεται σε θερμοκρασίες μικρότερες από αυτές του περιβάλλοντος (+15 O C) και με- γαλύτερες από τη θερμοκρασία αρχόμενης κατάψυξης που διαφέρει ανά- λογα με το προϊόν. Συνήθεις θερμοκρασίες ψύξης είναι γύρω στους 0 O C. Ειδικότερα για τα φρούτα και λαχανικά, εκτός από την ψύξη, σημαντικό ρόλο για την καλή συντήρησή τους παίζει η υγρασία και η σύνθεση της ατμόσφαιρας του ψυκτικού χώρου αποθήκευσής τους.
Η διάρκεια συντήρησης των προϊόντων ποικίλλει, ανάλογα με το είδος του προϊόντος, από μερικές μέρες μέχρι μερικούς μήνες.

Η συντήρηση των προϊόντων που εξασφαλίζεται με την ψύξη οφείλεται κυρίως:
- α) Στη δημιουργία δυσμενών συνθηκών και επομένως επιβράδυνση της δράσης των μικροοργανισμών και των ενζύμων. Τα τελευταία πά- ντως παρουσιάζουν μεγαλύτερη δραστηριότητα σε σχέση με τους μικροοργανισμούς. Μερικά ένζυμα π.χ. μπορούν να δράσουν και στους -20 O C, ενώ ορισμένες κατηγορίες μικροοργανισμών μπορούν να αναπτύξουν δραστηριότητα στις συνήθεις θερμοκρασίες ψύξης. Αυτοί οι μικροργανισμοί λέγονται ψυχρόφιλοι και είναι οι ψευδομο- νάδες, ορισμένοι μύκητες και ζύμες.
- β) Στην επιβράδυνση των μεταβολικών δραστηριοτήτων των φυτικών ιστών (αναπνοή, αλλαγή χρώματος κ.λπ.), καθώς και των ζωικών ιστών μετά τη σφαγή του ζώου (σίτεμα).
- γ) Στην επιβράδυνση των χημικών αντιδράσεων υποβάθμισης των τρο- φίμων (οξείδωση λιπαρών ουσιών, χρωστικών, θρεπτικών ουσιών, βι- ταμινών κ.λπ.).

3. Υψηλές Θερμοκρασίες
Με τη χρήση υψηλών θερμοκρασιών επιδιώκεται η καταστροφή των μικροοργανισμών και η αδρανοποίηση των ενζύμων τους.
Η καταστροφή όλων των μικροοργανισμών που είναι παρόντες σε ένα τρόφιμο με υψηλές θερμοκρασίες ονομάζεται αποστείρωση . Η επίτευ- ξη της αποστείρωσης σε ένα τρόφιμο συνήθως απαιτεί έντονη θερμική επεξεργασία, η οποία όμως συντελεί και στην ποιοτική υποβάθμιση του προϊόντος. Στόχος της τεχνολογίας τροφίμων είναι να χρησιμοποιείται θερμική επεξεργασία τέτοια που να εξασφαλίζει μικροβιακή σταθερότητα στο προϊόν, χωρίς να υποβαθμίζεται σημαντικά η ποιότητά του. Με τον όρο μικροβιακή σταθερότητα νοείται η καταστροφή όλων των μικροορ- γανισμών που μπορούν να αναπτυχθούν στο συγκεκριμένο προϊόν και να προκαλέσουν αλλοίωση ή τροφική δηλητηρίαση.

Οι βασικές μέθοδοι θερμικής επεξεργασίας είναι η παστερίωση και η αποστείρωση. Η κύρια διαφορά μεταξύ των δύο μεθόδων είναι ότι η παστε- ρίωση (Pasteurization εκ του Pasteur) αναφέρεται σε σχετικά ήπιες μορφές θερμικής επεξεργασίας, συνήθως κάτω των 100 O C, που εφαρμόζονται σε τρόφιμα τα οποία λόγω της φύσης τους δε δίνουν τη δυνατότητα ανάπτυ- ξης στους πιο θερμοανθεκτικούς μικροοργανισμούς ή γιατί ψύχονται για να αποφευχθεί η ανάπτυξη των θερμοανθεκτικών μικροοργανισμών. Αντί- θετα η αποστείρωση (Sterilization ή Appertization εκ του Appert) αναφέρε- ται σε έντονες μορφές θερμικής επεξεργασίας, που έχουν σαν στόχο να καταστρέψουν σχεδόν όλους τους μικροοργανισμούς που είναι παρόντες σε ένα τρόφιμο, άσχετα από τη θερμοανθεκτικότητά τους. Προφανώς δεν υπάρχει σαφές όριο διαχωρισμού μεταξύ των δύο μεθόδων (όρων), εκτός και αν χρησιμοποιηθεί η θερμοκρασία των 100 O C σαν σημείο διαχωρισμού.

Υψηλές θερμοκρασίες χρησιμοποιούνται εκτός από τις διαδικασίες της παστερίωσης-αποστείρωσης και για τη γρήγορη αδρανοποίηση των ενζύ- μων π.χ. ζεμάτισμα λαχανικών - φρούτων πριν από την κατάψυξη.
Το μέγεθος της θερμικής επεξεργασίας στην οποία πρέπει να υποβλη- θεί ένα προϊόν εξαρτάται από: α) τη φύση του προϊόντος, β) το είδος των μικροβίων που πρέπει να καταστραφούν και γ) το χρόνο που θέλουμε να συντηρηθεί το προϊόν και τις συνθήκες συντήρησης.
Το pH του προϊόντος είναι καθοριστικός παράγοντας των μικροοργα- νισμών που μπορούν να αναπτυχθούν στο προϊόν. Το pH 4,5 είναι οριακό σημείο της θερμικής επεξεργασίας που πρέπει να υποστεί το προϊόν. Το pH αυτό είναι καθοριστικό, διότι σε προϊόντα που έχουν pH μεγαλύτερο του 4,5 μπορεί να αναπτυχθεί και να παράγει τοξίνη ο μικροοργανισμός ο υπεύθυνος για το βοτουλισμό. Ο μικροοργανισμός αυτός είναι ένα σπορι- ογόνο βακτήριο (Clostridium botulinum) το οποίο παράγει τοξίνη.

Επίσης το pH επηρεάζει τη θερμοανθεκτικότητα των μικροοργανισμών
(βακτηρίων και βακτηριακών σπορίων) που θέλουμε να θανατώσουμε με τη θερμική επεξεργασία. Η μέγιστη θερμοανθεκτικότητα των μικροοργανι- σμών παρατηρείται στο pH=7. Με τη μείωση του pH μειώνεται η θερμοαν- θεκτικότητα των μικροοργανισμών.
Η περιεκτικότητα του τροφίμου σε μη δεσμευμένο νερό επηρεάζει το είδος των μικροοργανισμών που μπορούν να αναπτυχθούν και τη θερμο- ανθεκτικότητα των μικροοργανισμών.
Η θερμοανθεκτικότητα των μικροοργανισμών που πρέπει να καταστρα- φούν καθορίζει το μέγεθος της θερμικής επεξεργασίας στην οποία πρέπει να υποβληθεί το προϊόν. Πράγματι έκθεση για 10 min σε θερμοκρασία 120 O C απαιτείται για την καταστροφή του 90% του πληθυσμού των σπο- ρίων ορισμένων βακτηρίων. Τα βακτηριακά σπόρια είναι από τις πιο θερ- μοανθεκτικές μορφές ζωής και τα πιο θερμοανθεκτικά σπόρια είναι του Bacillus stearothermophilus.

Εάν θέλουμε ένα προϊόν να διατηρηθεί για μικρό χρονικό διάστημα και σε συνθήκες ψύξης, η απαιτούμενη θερμική επεξεργασία θα είναι πολύ μικρότερη σχετικά με τη θερμική επεξεργασία που πρέπει να υποβληθεί ένα άλλο προϊόν το οποίο πρόκειται να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα σε θερμοκρασία περιβάλλοντος.

Τρόποι θερμικής επεξεργασίας
Ο τρόπος της θερμικής επεξεργασίας είναι συνάρτηση της φύσης του προϊόντος και βασικά εξαρτάται από το αν αυτό είναι στερεό ή υγρό με δυνατότητα μεταφοράς του με αντλίες.
- 1. Στερεά τρόφιμα: Στην περίπτωση των στερεών τροφίμων ή μεγάλων τεμαχίων σε υγρό, γίνεται πρώτα η συσκευασία στον περιέκτη και ακολου- θεί η θερμική επεξεργασία. Τα μέσα συσκευασίας (περιέκτες) είναι κυρίως τα λευκοσιδηρά κουτιά (κονσέρβες, τα γυάλινα βάζα και οι σακούλες από Composite).
- 2. Υγρά η παχύρευστα τρόφιμα: Στα τρόφιμα αυτά, τα οποία μπορούν να μεταφερθούν δια μέσου σωληνώσεων με τη βοήθεια αντλιών, η θερμι- κή επεξεργασία γίνεται βασικά με τη χρήση εναλλακτών θερμότητας. Οι κυριότεροι εναλλάκτες θερμότητας είναι οι σωληνωτοί και εναλλάκτες με πλάκες.

Μετά τη θέρμανση, το προϊόν μπορεί να ακολουθήσει δύο τρόπους επε- ξεργασίας:
- α. Ζεστό κλείσιμο (hot filling): Το προϊόν συσκευάζεται στη θερμοκρασία παστερίωσης και με αυτόν τον τρόπο θανατώνονται τυχόν μικροορ- γανισμοί που ενδεχομένως να υπάρχουν στο μέσο συσκευασίας. Στη
Εικόνα 7-2
Παστεριωτήρας κονσερβών τροφίμων συσκευασμένων σε λευκοσίδηρο κουτί.
συνέχεια ψύχεται στον περιέκτη σε μπάνιο, ή με καταιωνισμό κρύου νερού.
- β. Ασηπτική συσκευασία: Το προϊόν ψύχεται πολύ γρήγορα σε εναλλά- κτες θερμότητας στους 35 Ο C και συσκευάζεται σε αποστειρωμένο

Εικόνα 7-3 Ασηπτική συσκευασία προϊόντων σε πλαστική σακκούλα 200kg
μέσο συσκευασίας. Η αποστείρωση στο μέσο συσκευασίας γίνεται την ώρα της συσκευασίας με χρήση υπεροξειδίου του υδρογόνου (Η$\_{2}$Ο$\_{2}$) και θερμότητας, ή έχει προκληθεί η αποστείρωσή του με γ-ακτινοβολία ή άλλα μέσα από τον κατασκευαστή του (Εικ. 7-3).

7.2.2 Διαθεσιμότητα του νερού
- Η διαθεσιμότητα του νερού μπορεί να μειωθεί με διάφορες τεχνολο- γίες όπως:
- 1. την ξήρανση,
- 2. τη συμπύκνωση και
- 3. την προσθήκη μακρομορίων ή μικρομορίων
- 1. Ξήρανση: Κατά την ξήρανση του προϊόντος μάζες νερού απομακρύ- νονται απ' αυτό, ώστε τελικά η περιεκτικότητά του σε νερό να είναι πολύ χαμηλή. Το νερό που παραμένει στο τρόφιμο είναι σχεδόν όλο δεσμευμέ- νο και ως εκ τούτου η a$\_{w}$ στο τρόφιμο είναι πολύ χαμηλή.
Επομένως στα αποξηραμένα τρόφιμα (σταφίδα, σύκα, βερίκοκα, σκόνη γάλα) λόγω της χαμηλής «ενεργότητας» δεν μπορούν να αναπτυχθούν μικροοργανισμοί. Σε ορισμένα προϊόντα όπως τα λαχανικά, τα οποία είναι ευαίσθητα στη δράση των ενζύμων, λόγω του ότι η διαδικασία ξήρανσης απαιτεί μεγάλο χρόνο, εφαρμόζεται ζεμάτισμα για την αδρανοποίηση των ενζύμων πριν από την έναρξη της ξήρανσης. Επίσης σε πολλά φρούτα (βερίκοκο, αχλάδι) εφαρμόζεται θείωση, δηλαδή μια διαδικασία έκθεσης του προϊόντος σε καπνούς θείου, όπου το θείο απορροφώμενο από τους ιστούς του προϊόντος το προφυλάσσει από το μαύρισμα (ενζυματικό και μη).

Οι κύριες μέθοδοι ξήρανσης είναι:
- α. Ξήρανση στον ήλιο: Το προϊόν εκτίθεται για αρκετές ημέρες στον ήλιο. Η τεχνική αυτή μπορεί να εφαρμοσθεί τους καλοκαιρινούς μήνες όπου έχουμε υψηλές θερμοκρασίες και σπάνιες βροχές. Η τεχνική αυτή χρη- σιμοποιείται στη χώρα μας για τη ξήρανση της σταφίδας και των σύκων.
- β. Ξήρανση με θερμό αέρα: Η ξήρανση επιτυγχάνεται με την τοποθέτηση του προϊόντος σε λεπτό στρώμα σε ειδικά τελάρα, τα οποία τοποθετού- νται σε τούνελ όπου έχουμε υποχρεωτική κυκλοφορία ρεύματος θερ- μού αέρα θερμοκρασίας περίπου 70-75 Ο C. Για την ξήρανση, ανάλογα με

το μέγεθος και τη φύση του προϊόντος, απαιτούνται περίπου 3-8 ώρες.
- γ. Με ψεκασμό του προϊόντος σε ρεύμα θερμού αέρα: Εφαρμόζεται σε υγρά τρόφιμα. Το υγρό τρόφιμο με τη βοήθεια ειδικών συσκευών με- τατρέπεται σε ένα νέφος από μικρά σταγονίδια μέσα σε κατακόρυ- φο θάλαμο στον οποίο ταυτόχρονα εισέρχεται θερμός αέρας υψηλής θερμοκρασίας (150 Ο C). Τα σταγονίδια του τροφίμου αφυδατώνονται σε ελάχιστο χρόνο και μετατρέπονται σε κόκκους σκόνης.
- δ. Ξήρανση σε τύμπανο: Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται για υγρά και πολτώδη τρόφιμα. Ένα λεπτό στρώμα υγρού προϊόντος απλώνεται πάνω στην εξωτερική επιφάνεια ενός μεταλλικού τυμπάνου που περιστρέφε- ται και θερμαίνεται με ατμό. Το προϊόν ξηραίνεται μετά από 1/2 ή 3/4 περιστροφή του τυμπάνου, από την επιφάνεια του οποίου αποκολλάται με τη βοήθεια μιας μάχαιρας (ξέστρου) και στη συνέχεια μετατρέπεται σε σκόνη με θρυμματισμό. Η όλη αυτή διαδικασία αφυδάτωσης μπορεί να γίνει και υπό κενό, οπότε χρησιμοποιούνται μικρότερες θερμοκρασί- ες, ειδικά όταν πρόκειται για θερμοευαίσθητα προϊόντα.
- ε. Λυοφιλίωση ή κρυοαφυδάτωση (freeze-drying, lyophilisation): Το προ- ϊόν καταψύχεται στους -25 Ο C ή και χαμηλότερα, μέχρι πλήρους στερεο- ποίησής του, και στη συνέχεια υπό υψηλό κενό, της τάξης 15-40 mm στή- λης υδραργύρου, το νερό του εξαχνώνεται, δηλαδή μετατρέπεται από τη στερεή στην αέρια μορφή του, χωρίς να περάσει από την υγρή φάση. Τα λυοφιλιωμένα προϊόντα παρουσιάζουν ιδιάζουσα πορώδη υφή που δημιουργείται από τα κενά που παραμένουν στη θέση όπου προηγουμέ- νως βρίσκονταν οι παγοκρύσταλλοι του προϊόντος που εξαχνώθηκε. Γι' αυτό και η ενυδάτωσή τους είναι εξαιρετικά εύκολη, ενώ διατηρούν σε άριστη κατάσταση τις αρωματικές και θρεπτικές ουσίες των προϊόντων (καφές λυοφιλιωμένος).
- στ. Συμπύκνωση: Με τη συμπύκνωση των υγρών τροφίμων (χυμών φρού- των, γάλακτος κ.τ.λ.) αποβλέπουμε στους παρακάτω σκοπούς:
- i. Στη μείωση του διαθέσιμου νερού με συνέπεια ελάττωση ή και ανα- στολή των φυσικοχημικών και βιολογικών δραστηριοτήτων, όταν το προϊόν ξεπεράσει σε διαλυτά στερεά το 65% και διατηρηθεί και συ- σκευαστεί κατάλληλα.
- ii. Στη μείωση του όγκου του προϊόντος με συνέπεια διευκόλυνση της συσκευασίας, της μεταφοράς και αποθήκευσής του.

Η συμπύκνωση επιτυγχάνεται κυρίως με τη θερμική εξάτμιση του μεγα- λύτερου μέρους νερού που περιέχει το προϊόν σε συνήθη ή ελαττωμένη
πίεση.
Πρόσφατα έχουν αναπτυχθεί και άλλες τεχνικές συμπύκνωσης, όπως π.χ. η αντίστροφη ώσμωση και η υπερδιήθηση που βασίζονται στη δυ- νατότητα διαχωρισμού του προϊόντος από το νερό υπό την επενέργεια υψηλής πίεσης που το υποχρεώνει να περάσει από τους πόρους ειδικών μεμβρανών, οπότε το τρόφιμο που παραμένει στο εσωτερικό των μεμβρα- νών συμπυκνώνεται.
Η εξάτμιση υπό κενό είναι η μέθοδος συμπύκνωσης που προτιμάται, γιατί η θερμοκρασία των προϊόντων δεν ανεβαίνει σε υψηλά επίπεδα και κατά συνέπεια δε βλάπτεται η οργανοληπτική κατάσταση των ευαίσθη- των προϊόντων. Η δημιουργία όμως υψηλού κενού προκαλεί σημαντική απώλεια αρωματικών ουσιών, ιδίως στους χυμούς των φρούτων. Για το λόγο αυτό χρησιμοποιούνται ειδικές συσκευές ανάκτησης των αρωματι- κών ουσιών που επαναπροσθέτονται στο συμπυκνωμένο προϊόν.

Συνήθη συμπυκνωμένα προϊόντα είναι: ο χυμός τομάτας από 5ο Brix συμπυκνώνεται στους 30-35ο Brix, ο χυμός πορτοκαλιού από 12ο Brix συ- μπυκνώνεται στους 65ο Brix, το γάλα από 7% στα 35% κ.τ.λ.
Εφ' όσον η συμπύκνωση δεν είναι πολύ μεγάλη, είναι απαραίτητο να εφαρμοσθούν και άλλες τεχνικές συντήρησης, όπως θερμική επεξεργασία ή ψύξη.
- ζ. Προσθήκη μικρομορίων-μακρομορίων: Η προσθήκη σακχάρων και η μερική αφυδάτωση με βρασμό (μαρμελάδες) και η ξήρανση σακχαρό- πηκτων είναι μερικές εφαρμογές αυτής της μεθόδου.

Η προσθήκη μακρομορίων και μικρομορίων που έχουν την ικανότητα να δεσμεύουν το νερό έχει οδηγήσει στην παρασκευή μιας κατηγορίας τροφίμων ενδιαμέσου υγρασίας που ενώ στη μάσηση δεν φαίνονται ως αποξηραμένα η ενεργότητα του νερού a$\_{w}$ είναι στα ίδια επίπεδα με τα αποξηραμένα τρόφιμα.
Η προσθήκη μεγάλων ποσοτήτων αλατιού συμβάλλει επίσης στην απο- μάκρυνση και δέσμευση ποσοτήτων νερού. Το ίδιο επίσης το αλάτι δρα ως παρεμποδιστικός παράγοντας στην ανάπτυξη μικροοργανισμών, κα- θώς και στη δράση κάποιων ενζύμων.

7.2.3 Έλεγχος παρουσίας Ο$\_{2}$
- Ο έλεγχος της παρουσίας Ο$\_{2}$ παίζει σημαντικό ρόλο στον έλεγχο της
φυσιολογικής δραστηριότητας των κλιμακτηριακών φρούτων και ως εκ τούτου στη συντήρησή τους. Κατά τη διαδικασία της αναπνοής απορρο- φάται οξυγόνο και εκλύεται διοξείδιο του άνθρακα (CΟ$\_{2}$). Είναι επόμενο ότι η συγκέντρωση αυτών των αερίων στην ατμόσφαιρα του χώρου απο- θήκευσης θα επηρεάζει την ένταση της αναπνοής. Ο αέρας περιέχει 21% οξυγόνο και 0.3% διοξείδιο του άνθρακα. Ελάττωση της ποσότητας του οξυγόνου ή αύξηση του CΟ$\_{2}$ ελαττώνει την ένταση της αναπνοής. Επίσης η μείωση του οξυγόνου κάτω από ένα επίπεδο προκαλεί την εναλλαγή της αναπνοής από αερόβιο σε αναερόβιο με την παραγωγή και συγκέντρωση στην ατμόσφαιρα αιθυλικής αλκοόλης και ακεταλδεΰδης. Αντίθετα η υπερ- βολική συγκέντρωση CΟ$\_{2}$ προκαλεί αλλοιώσεις στους ιστούς. Με έλεγχο του εξαερισμού ή με έλεγχο της σύνθεσης του αέρα του αποθηκευτικού χώρου μπορεί να ελεγχθεί η ένταση της αναπνοής, αν και τα όρια ρύθμι- σης που μπορούν να επιτευχθούν εξαρτώνται από το είδος του φρούτου και τη θερμοκρασία της αποθήκευσης.

Όπως ήδη αναφέραμε η αύξηση της περιεκτικότητας της ατμόσφαιρας σε CΟ$\_{2}$ ή και η μείωση του Ο$\_{2}$ συντελούν στην επιβράδυνση του ρυθμού της αναπνοής και συμβάλλουν στην αύξηση του χρόνου ζωής του προϊό- ντος. Δύο μέθοδοι χρησιμοποιούνται στη συντήρηση:
- α. Ελεγχόμενη ατμόσφαιρα (controlled atmosphere-CA): Η μέθοδος αυτή συνίσταται στην τροποποίηση και τον έλεγχο του αέρα σε ένα επιθυ- μητό συγκεκριμένο επίπεδο, καθ' όλη τη διάρκεια της αποθήκευσης. Αυτή η μέθοδος χρησιμοποιείται συνήθως για προϊόντα που αποθη- κεύονται σε μεγάλες ποσότητες σε μεγάλους αποθηκευτικούς χώ- ρους-ψυγεία.
- β. Τροποποιημένη ατμόσφαιρα (modified atmosphere): Η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται σε προϊόντα που έχουν συσκευαστεί σε μικρές συσκευ- ασίες, όπου η σύνθεση του αέρα τροποποιείται κατά τη συσκευασία ή από την αναπνευστική συσκευασία τροποποιημένης ατμόσφαιρας (MAP).

Η συσκευασία τροποποιημένης ατμόσφαιρας άρχισε να εφαρμόζεται τα τελευταία χρόνια για μικρές συσκευασίες φρούτων, καθώς και κομμένα λαχανικά (σαλάτες). Στα φρούτα και λαχανικά η τροποποιημένη ατμό- σφαιρα μπορεί να επιτευχθεί με διάφορους τρόπους:
- i. Τα κλιμακτηριακά φρούτα εφ' όσον συσκευασθούν σε μια επιθυμητή θερμοκρασία, γρήγορα θα επιτύχουν μια τροποποιημένη ατμόσφαι- ρα βάσει της φυσιολογικής τους λειτουργίας. Η ατμόσφαιρα αυτή θα σχετίζεται με τις εκλεκτικές περατότητες της μεμβράνης και την

Εικόνα 7-4
Επίδραση της τροποποιημένης ατμόσφαιρας (Τ.Α.) σε συσκευασμένη τομάτα. Αριστερά ο μάρτυρας - υπερώριμη - μέσο τροποποιημένης ατμόσφαιρας - Δεξιά έχει διακοπές η Τ.Α. με διάτρηση της συσκευασίας.
ένταση της αναπνοής του προϊόντος. Στόχος είναι να επιτύχουμε μια τέτοια ατμόσφαιρα η οποία σε συνδυασμό με χαμηλές θερμοκρασίες να περιορίσει τη φυσιολογική δραστηριότητα του προϊόντος.
- ii. Στην περίπτωση των μη κλιμακτηριακών φρούτων καθώς και των κομμένων λαχανικών (σαλάτες), η ατμόσφαιρα στη συσκευασία δη- μιουργείται με την απομάκρυνση του αέρα και την έγχυση μίγματος αερίων. Κύριος στόχος είναι ο περιορισμός της ανάπτυξης ανεπιθύ- μητων μικροοργανισμών (μύκητες, ζύμες, βακτήρια).

7.2.4 pH
Η ρύθμιση του pH μπορεί να γίνει με απλές μεθόδους όπως με προσθή- κη οργανικών οξέων (κιτρικό, οξικό ή γαλακτικό οξύ) ή φυσικών προϊόντων που περιέχουν οργανικά οξέα (χυμός λεμονιού).
Άλλος τρόπος οξίνισης είναι οι φυσικές ζυμώσεις.

7.2.5 Άλλες τεχνολογίες

1. Ακτινοβόληση
- Η ακτινοβόληση είναι μία τεχνολογία έτοιμη για χρήση υποστηριζό-
μενη από σχετική έρευνα περίπου 40 ετών. Η έρευνα αναφερόταν τόσο στη βελτίωση του μηχανολογικού εξοπλισμού, την επίδραση της ραδιε- νέργειας στην καταστροφή μικροοργανισμών και εντόμων, την επίδραση στη φυσιολογική δραστηριότητα φρούτων και λαχανικών, τη σύσταση και δομή των τροφίμων και ιδιαίτερα στην πιθανή δημιουργία τοξικών ουσιών που θα μπορούσαν να προκαλέσουν βλάβη στον καταναλωτή.
Το 1980 συνήλθε στη Γενεύη μια επιτροπή ειδικών του FAO/IAEA/WHO η οποία κατέληξε ότι η ακτινοβόληση οποιουδήποτε τροφίμου μέχρι δόση ύψους 10kgy δεν παρουσιάζει κανένα τοξικολογικό κίνδυνο για τους κατα- ναλωτές. Επομένως δε θεωρείται απαραίτητος ο τοξικολογικός έλεγχος των τροφίμων των οποίων έχει γίνει επεξεργασία με ακτινοβόληση δόσης κάτω των 10kgy.

Μετά από αυτή την απόφαση ο αριθμός των χωρών που χρησιμοποιούν ακτινοβόληση αυξήθηκε, καθώς και ο αριθμός των τροφίμων που υπόκει- νται στη διαδικασία αυτού του είδους συντήρησης. Σήμερα περίπου 36 χώρες χρησιμοποιούν την ακτινοβόληση και περίπου 50 τρόφιμα ή πρό- σθετα τροφίμων ακτινοβολούνται.

α. Καταστροφή μικροοργανισμών, εντόμων και παρασίτων, ανάλογα με τη δόση χρησιμοποιώντας:
- - απεντομώσεις,
- - απολυμάνσεις που καταστρέφουν παθογόνους μικροοργανισμούς.
- - παστερίωση - μείωση του μικροβιακού φορτίου - αύξηση του χρόνου ζωής και
- - αποστείρωση, καταστροφή όλων των μικροοργανισμών

β. Φυσιολογικές δράσεις
Επηρεάζοντας τη φυσιολογική δραστηριότητα του προϊόντος η ακτινο- βόληση μπορεί να επιτύχει:
- - παρεμπόδιση της εκβλάστησης (πατάτες, κρεμμύδια) και
- - καθυστέρηση της ωρίμανσης

γ. Αλλαγές στη φυσική δομή του προϊόντος
Όπως ήδη αναφέρθηκε η δέσμη ηλεκτρονίων και η γ-ακτινοβολία προ- καλούν ιονισμό των ατόμων.
Στα τρόφιμα υπάρχουν λίγα στοιχεία με μεγάλο ατομικό αριθμό και αυτά υπάρχουν σε πολύ μικρές συγκεντρώσεις. Το κύριο ερώτημα είναι με τις δόσεις που εφαρμόζονται στην ακτινοβόληση αν υπάρχει η πιθανό- τητα δημιουργίας ραδιενεργών στοιχείων. Ένας πυρήνας ατόμου που έχει δεχθεί την ενέργεια της ακτινοβόλησης μπορεί να εκπέμψει νετρόνιο ή πρωτόνιο και να δημιουργηθεί ραδιενεργός πυρήνας. Για να δημιουργηθεί αυτή η αντίδραση χρειάζεται ένα ελάχιστο επίπεδο ενέργειας που διαφέ- ρει σε μεγάλο βαθμό από στοιχείο σε στοιχείο. Από τα κύρια στοιχεία που υπάρχουν στα τρόφιμα μόνο τρία μπορούν να διασπασθούν στα επίπεδα της ενέργειας που χρησιμοποιούνται για την ακτινοβόληση των τροφίμων.

Αυτά τα στοιχεία είναι το Η$\_{2}$, Ο$\_{2}$, C. Ο χρόνος ημιζωής αυτών των ραδιενερ- γών στοιχείων είναι πολύ μικρός, ενώ η φυσική ραδιενέργεια που υπάρχει στα τρόφιμα όπως σε κάθε ύλη είναι πολλαπλάσια αυτής που πιθανόν δημιουργείται σε τρόφιμα κατά την ακτινοβόληση.

2. Υψηλή πίεση
Ο πρώτος που διερεύνησε τη δυνατότητα χρήσης της υδροστατικής πίεσης ως μέθοδο επεξεργασίας των τροφίμων ήταν ο Β. Hite (1899). Ο Hite κατασκεύασε μία συσκευή που μπορούσε να αναπτύξει πιέσεις μέχρι 100.000 psi (περίπου 5800 atm) και μελέτησε την επίδραση της υδροστα- τικής πίεσης σε μεγάλη ποικιλία τροφίμων.
Μέχρι τις αρχές του 1980 λίγες προσπάθειες έγιναν για να μελετήσουν την επίδραση της πίεσης στη συντήρηση και στα ποιοτικά χαρακτηριστικά των τροφίμων. Οι προσπάθειες επικεντρώνονταν στην επίδραση της πίε- σης στους μικροοργανισμούς, τα ένζυμα και τα εσωκυτταρικά οργανίδια.

Οι κύριες επιδράσεις της ΥΥΠ σε βιολογικά συστήματα και τα τρόφι- μα συνίστανται:
- α. στην αδρανοποίηση μικροοργανισμών,
- β. στις τροποποιήσεις βιοπολυμερών όπως denaturation των πρωτεϊνών, την αδρανοποίηση ή ενεργοποίηση των ενζύμων, το σχηματισμό πηκτής, γ. στη διατήρηση της ποιότητας (αρώματος, χρώματος) και
- δ. στις λειτουργικές ιδιότητες των τροφίμων, όπως αλλαγές στην πυκνό- τητα, τη θερμοκρασία κατάψυξης και στα χαρακτηριστικά της υφής.

7.2.6. Συντηρητικά
Τα συντηρητικά ανήκουν σε μια ευρύτερη ομάδα ουσιών, των προσθέ- των, που μπορούν να προστεθούν στα τρόφιμα για τη βελτίωση ορισμέ- νων ποιοτικών χαρακτηριστικών.
Ορισμένα συντηρητικά (π.χ. βενζοϊκό, σορβικό) δρουν ως παρεμποδιστι- κοί παράγοντες στην ανάπτυξη των μικροοργανισμών και άλλα δρουν ως παρεμποδιστές χημικών αντιδράσεων που οδηγούν στην ποιοτική υποβάθ- μιση του τροφίμου (π.χ. αντιοξειδωτικά).
Η τάση σήμερα είναι να μειωθούν, στο βαθμό που είναι δυνατό, τα χημικά πρόσθετα ή το πιο επιθυμητό να αντικατασταθούν από φυσικούς αντιμικροβιακούς παράγοντες.

▶ 7.3 Τεχνολογίες μεταποίησης
Με τις τεχνολογίες μεταποίησης επιχειρείται το τρόφιμο να μεταποι- ηθεί σε πιο αποδεκτές και εύχρηστες μορφές από τον καταναλωτή ή να παραχθούν από προϊόντα της πρωτογενούς παραγωγής πρώτες ύλες για τη δευτερογενή μεταποίηση (π.χ. άλεση σιτηρών). Οι τεχνολογίες μετα- ποίησης είναι πάρα πολλές, επομένως θα αναφερθούμε στις κυριότερες από αυτές.

7.3.1 Ζυμώσεις
Η έννοια των μικροβίων έχει συνδεθεί στους περισσότερους ανθρώ- πους με την έννοια της ασθένειας. Εντούτοις οι μικροοργανισμοί έχουν χρησιμοποιηθεί από τον άνθρωπο από πολλές χιλιάδες χρόνια και σήμερα η χρήση τους έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις. Για παράδειγμα τα αντι- βιοτικά παράγονται με τη χρήση μικροοργανισμών. Επίσης χρησιμοποιού- νται για την παραγωγή διάφορων ουσιών, μεθανόλης, οργανικών οξέων και ενζύμων που βρίσκουν ευρεία εφαρμογή σε πολλούς τομείς.
Ο άνθρωπος χωρίς να το γνωρίζει χρησιμοποίησε τους μικροοργανι- σμούς για την επεξεργασία και συντήρηση της τροφής του, π.χ. παρα- σκευή κρασιού, ψωμιού, τυριού. Ο όρος ζύμωση πρωτοχρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει το φαινόμενο του βρασμού που παρατηρείται κατά την παρασκευή του κρασιού. Μετά την ανακάλυψη του Pasteur, πριν εκατό πε- ρίπου χρόνια, ότι η ζύμωση του κρασιού οφειλόταν στην ανάπτυξη μικρο- σκοπικών μορφών ζωής, ο όρος συνδέθηκε με τη μικροβιακή δράση. Σαν ζύμωση μπορεί να περιγραφεί το φαινόμενο της χρήσης μικροοργανισμών για την παρασκευή κάποιων χρήσιμων ουσιών. Η ζύμωση δεν είναι απα- ραίτητο να συνοδεύεται από το φαινόμενο βρασμού, που οφείλεται στην έκλυση CO$\_{2}$ , γιατί σε πολλές ζυμώσεις δεν παρατηρείται έκλυση αερίου. Στην περίπτωση των ζυμώσεων στα τρόφιμα παράγονται ουσίες οι οποίες παρεμποδίζουν την ανάπτυξη των μικροοργανισμών και έτσι συμβάλλουν στη συντήρησή τους.

Οι κυριότερες ζυμώσεις που έχουν σχέση με τα τρόφιμα είναι οι παρα- κάτω:

1. Αλκοολική ζύμωση
Οι ζύμες έχουν τη μεγαλύτερη ικανότητα μετατροπής των σακχάρων σε αλκοόλη και αλδεΰδες και ιδιαίτερα οι ζύμες του γένους Saccharomyces. Η μετατροπή σακχάρων σε αλκοόλη ακολουθεί μια σειρά ενζυμικών αντι- δράσεων. Συνοπτικά η όλη διαδικασία δίνεται από την παρακάτω εξίσωση:

C$\_{6}$H$\_{12}$Ο$\_{6}$ + Saccharomyces ellipsoideus = 2C$\_{2}$H$\_{5}$OH + 2CΟ$\_{2}$
σάκχαρα + ζύμη = αλκοόλη + διοξείδιο του άνθρακα
Η παρουσία αέρα δεν είναι απαραίτητη κατά την αλκοολική ζύμωση. Ιδιαίτερα στα τελευταία στάδια, παρουσία οξυγόνου μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη ανεπιθύμητων βακτηρίων.

Οι κυριότερες εφαρμογές της αλκοολικής ζύμωσης είναι:
- α. Παραγωγή κρασιού: Σαν υπόστρωμα της αλκοολικής ζύμωσης χρησιμοποιείται ο χυμός σταφυλιού. Η πλήρης ζύμωση των σακχάρων οδηγεί στην παραγωγή ξηρών κρασιών, ενώ αντίθετα η μη πλήρης ζύμωση σε γλυκά κρασιά (Εικ. 7-5).
β. Μπίρας: Το υπόστρωμα στην περίπτω- ση αυτή είναι ένα διάλυμα σακχάρων τα οποία προέρχονται από υδρόλυση του αμύ- λου του κριθαριού και άλλων δημητριακών. Η υδρόλυση γίνεται με ένζυμα που παραλαμ- βάνονται από το φύτρο του κριθαριού (βύνη).

- γ. Αλκοολούχων ποτών: Η διαδικασία εί- ναι παραπλήσια της παραγωγής, αλλά ακο- λουθεί η απόσταξη της αλκοόλης. Για κάθε προϊόν χρησιμοποιούνται διαφορετικές πη- γές αμύλου.

2. Οξεϊκή ζύμωση
Εικόνα 7-5 Κρασί
- Ο σχηματισμός του οξεϊκού οξέως είναι αποτέλεσμα της οξείδωσης
της αλκοόλης από τα οξειδωτικά βακτήρια παρουσία οξυγόνου. Τα οξεϊκά βακτήρια σε αντίθεση από τις ζύμες της αλκοολικής ζύμωσης απαιτούν έντονη παροχή οξυγόνου για ανάπτυξη και δράση. Η οξεϊκή ζύμωση δίνε- ται συνοπτικά με την παρακάτω εξίσωση:

C$\_{2}$H$\_{5}$OH + Ο$\_{2}$ + Acetobacter aceti = CH$\_{3}$COOH + H$\_{2}$Ο
αλκοόλη + οξυγόνο + οξεϊκά βακτήρια = οξεϊκό οξύ + νερό

3. Γαλακτική ζύμωση
Κατά τη γαλακτική ζύμωση σχηματίζεται γαλακτικό οξύ από τη ζύμωση των σακχάρων. Οι μικροοργανισμοί που υπεισέρχονται στη γαλακτική ζύ- μωση είναι τα βακτήρια της ομάδας των γαλακτοβακίλλων (Lactobacillus, Leuconostoc). Τα βακτήρια αυτά έχουν πολύ μικρές απαιτήσεις σε οξυ- γόνο. Οι κύριες μέθοδοι ελέγχου της ζύμωσης είναι η εξασφάλιση μικρής τάσης οξυγόνου, η προσθήκη αλατιού και σε ορισμένες περιπτώσεις η θερμοκρασία.

Οι κύριες εφαρμογές της γαλακτικής ζύμωσης είναι:
- α. Παραγωγή τουρσιών: Για την παραγωγή τουρσιών χρησιμοποιού- νται λαχανικά τα οποία εμβαπτίζονται σε διάλυμα άλμης. Η παρουσία του αλατιού παρεμποδίζει την ανάπτυξη ανεπιθύμητων μικροοργανισμών, δί- νοντας τη δυνατότητα στα γαλακτικά βακτήρια να αναπτυχθούν. Τα γαλα- κτικά βακτήρια ζυμώνουν τα σάκχαρα που διαχέονται από τους φυτικούς ιστούς στην άλμη παράγοντας κυρίως γαλακτικό οξύ. Η παραγωγή του γαλακτικού οξέως και η διαπίδυση του αλατιού από την άλμη στο προϊόν δίνουν τη χαρακτηριστική γεύση, το άρωμα και την υφή στο προϊόν. Με την παραγωγή του γαλακτικού οξέως το pH του προϊόντος πέφτει σημα- ντικά εξασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη συντήρηση του προϊόντος.
- β. Βρώσιμες ελιές: Η γαλακτική ζύμωση χρησιμοποιείται και για την παραγωγή των βρώσιμων ελιών. Οι ελιές μετά την αποπίκρανση τοπο- θετούνται σε δεξαμενές με άλμη, όπου οι γαλακτοβάκιλλοι ζυμώνουν τα σάκχαρα που διαχέονται από τις ελιές στην άλμη.
- γ. Γαλακτοκομικά προϊόντα: Η παρασκευή γιαούρτης αποτελεί χαρα- κτηριστικό παράδειγμα γαλακτικής ζύμωσης. Ο έλεγχος της ζύμωσης σε αυτήν την περίπτωση γίνεται από το υπόστρωμα (λακτόζη) και τη θερ- μοκρασία. Η θερμοκρασία ζύμωσης είναι υψηλή, δίνοντας τη δυνατότητα να αναπτυχθούν θερμόφιλα γαλακτικά βακτήρια τα οποία βοηθούν στην παραγωγή της γνωστής υφής της γιαούρτης (Εικ. 7-6).

Εικόνα 7-6 Γαλακτοκομικά προϊόντα
- δ. Ωρίμανση των τυριών: Βακτήρια και μύκητες χρησιμοποιούνται στην ωρίμανση των τυριών. Ανάλογα με τον τύπο χρησιμοποιούνται διαφορετι- κά είδη μικροοργανισμών.
- ε. Ζυμώσεις σε προϊόντα κρέατος: Οι μικροοργανισμοί χρησιμοποι- ούνται επίσης για τη δημιουργία οργανοληπτικών χαρακτηριστικών σε σαλάμια, ζαμπόν και άλλα κρεατοσκευάσματα.

7.3.2 Σπάσιμο (άλεση) - διαχωρισμοί
Οι τεχνολογίες αυτές με μικρές ή μεγαλύτερες διαφοροποιήσεις βρί- σκουν εφαρμογές σε πολλούς τομείς μεταποίησης των αγροτικών προϊ- όντων.
Η παραγωγή αλεύρων και σιμιγδαλιών από τα σιτηρά βασίζεται σε τε- χνικές σπασίματος του καρπού και διαχωρισμού του αλεύρου.
Η παραγωγή του ελαιολάδου στηρίζεται σε διαδικασίες άλεσης του καρπού μάλαξης της ελαιομάζας και διαχωρισμού του λαδιού - ελαιόζου- μων και στερεάς μάζας με εφαρμογή πίεσης (παλαιά τεχνολογία) ή φυγο-
κεντρικούς διαχωριστήρες (νέα τεχνολογία). Το ελαιόλαδο είναι το μόνο φυτικό έλαιο του οποίου η εξαγωγή από την πρώτη ύλη βασίζεται σε φυσι- κές μεθόδους και δεν χρησιμοποιούνται χημικοί διαλύτες, πλην του νερού.

Η χυμοποίηση των περισσότερων φρούτων στηρίζεται σε διαδικασίες άλεσης και διαχωρισμού του χυμού ή της πούλπας με τεχνολογίες πίεσης ή φυγοκέντρισης. Στα εσπεριδοειδή μπορεί να γίνει και με εκχύμωση (στί- ψιμο) του καρπού.

Εκχύλιση
Η εκχύλιση βασίζεται στη χρήση διάφορων διαλυτών όπως νερού ή άλλων οργανικών διαλυτών, οι οποίοι διαλύουν και απομακρύνουν από τα προϊόντα κάποια επιθυμητά συστατικά.
Η τεχνολογία αυτή χρησιμοποιείται στη βιομηχανία ζάχαρης. Τα τεύτ- λα τεμαχίζονται σε μικρά κομμάτια και η σακχαρόζη εκχυλίζεται με χρήση ζεστού νερού ως διαλύτη.
Η παραγωγή φυτικών ελαίων από ελαιούχους σπόρους γίνεται με εκ- χύλιση με τη χρήση οργανικών διαλυτών. Το λάδι διαλύεται στους οργα- νικούς διαλύτες και απομακρύνεται από τους αλεσμένους σπόρους, ενώ ο διαλύτης απομακρύνεται με εξάτμιση. Τα τελευταία χρόνια αντί άλλων οργανικών διαλυτών αναπτύσσεται η τεχνολογία της χρήσης του CO$\_{2}$ υπό πίεση, έτσι ώστε να είναι σε υγρή μορφή. Η τεχνολογία αυτή όμως απαιτεί πολύ μεγάλες επενδύσεις σε εξοπλισμό.

Ποιότητα τροφίμων - σύγχρονες τάσεις
Η έννοια της ποιότητας μπορεί να καταγραφεί με διαφορετικούς τρό- πους.
Από πλευράς του καταναλωτή ως ποιότητα ορίζεται το σύνολο των ποιοτικών χαρακτηριστικών που καθορίζουν το βαθμό αποδοχής τους από αυτόν.

Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των τροφίμων είναι:
- α. ποσοτικά (αναλογία συστατικών),
- β. οργανοληπτικά,
- - εμφάνιση, χρώμα, σχήμα,
- - γεύση, οσμή και
- - υφή,
- γ. θρεπτική αξία,
- δ. υγιεινή κατάσταση,
- ε. διατηρησιμότητα και

στ. λειτουργικές ιδιότητες
Ο καταναλωτής αποδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στα οργανοληπτικά χα- ρακτηριστικά, όπως το χρώμα, τη γεύση και την οσμή. Επίσης στις τελευ- ταίες δεκαετίες άρχισε να δίδεται σημασία στην υγιεινή κατάσταση και τη διατηρησιμότητα. Επίσης από την προηγούμενη δεκαετία ο καταναλωτής άρχισε να ενδιαφέρεται και για τη θρεπτική αξία του τροφίμου (Εικ. 7-7).
Η βασική λειτουργία της τροφής είναι να διατηρήσει τη ζωή και την υγεία του ανθρώπου. Τρόφιμο είναι οποιοδήποτε σώμα το οποίο όταν καταναλωθεί και απορροφηθεί, δια μέσου του πεπτικού συστήματος, από

Εικόνα 7-7
Η εμφάνιση και ιδιαίτερα το χρώμα αποτελούν βασικό κριτήριο της επιλογής του τροφίμου από τον καταναλωτή.
τον οργανισμό, παράγει ενέργεια, προωθεί την ανάπτυξη και την ανανέω- ση των ιστών και ρυθμίζει όλες αυτές τις διεργασίες. Τα χημικά συστατι- κά των τροφίμων που έχουν αυτές τις λειτουργίες ονομάζονται θρεπτικά στοιχεία. Υπάρχουν έξι κυρίες ομάδες θρεπτικών στοιχείων: υδατάνθρα- κες, λίπη, πρωτεΐνες, νερό, μεταλλικά στοιχεία και βιταμίνες .
Σήμερα αποδίδεται μεγάλη σημασία στη διατροφή και την υγεία του ανθρώπου και η έρευνα σε αυτούς τους τομείς αποδεικνύει ότι και άλλες ομάδες συστατικών των τροφίμων, στα οποία μέχρι σήμερα δεν δινόταν ιδιαίτερη σημασία, συμβάλλουν σημαντικά στην προφύλαξη από γνωστές παθήσεις. Για παράδειγμα οι αντιοξειδωτικές ουσίες, όπως φαινόλες, κα- ροτίνια κ.λπ. βρέθηκε ότι βοηθούν στην αποφυγή καρδιαγγειακών παθήσε- ων και καρκινογενέσεων, ενώ το λυκοπένιο της τομάτας συμβάλλει στην αποφυγή του καρκίνου του προστάτη. Πολλές ερευνητικές προσπάθειες σήμερα συνδέονται με τη σύσταση του τροφίμου και την υγεία του κατα- ναλωτή. Υπό το φως αυτών των δεδομένων η τεχνολογία τροφίμων και κατ' επέκταση η βιομηχανία τροφίμων θα πρέπει σταδιακά να αναπροσαρ- μόζουν τους στόχους τους, έτσι ώστε συστατικά για την τύχη των οποίων δεν ενδιαφέρονταν παλαιότερα να εξασφαλίζεται η διατήρησή τους.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Οι κυρίες αιτίες αλλοίωσης και ποιοτικής υποβάθμισης των τροφί- μων είναι: α) η φυσιολογική δραστηριότητα β) ανάπτυξη μικροοργα- νισμών γ) η ενζυματική δραστηριότητα δ) η χημική δραστηριότητα.
- Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες και η σύσταση των τροφίμων επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τη δράση των ως άνω αιτίων. Αυτοί είναι:
- α. η θερμοκρασία,
- β. η διαθεσιμότητα του νερού,
- γ. το pH και
- δ. η παρουσία του Ο$\_{2}$
Οι περισσότερες τεχνολογίες συντήρησης στηρίζονται στον έλεγ- χο της σύστασης και των περιβαλλοντικών παραγόντων που είναι:

- α. Θερμοκρασία: Κατάψυξη-Ψύξη-Υψηλές θερμοκρασίες (παστερί- ωση - αποστείρωση).
- β. Διαθεσιμότητα νερού: Ξήρανση-συμπύκνωση-προσθήκη ουσιών (ζάχαρη).
- γ. Έλεγχος παρουσίας Ο$\_{2}$ : Ελεγχόμενη-τροποποιημένη ατμόσφαι- ρα,
- δ. pH.
- ε. Άλλες τεχνολογίες: Ακτινοβόληση-Υψηλή υδροστατική πίεση. στ. Συντηρητικά.
Τεχνολογίες μεταποίησης: Με αυτές επιχειρείται η μεταποίηση του τροφίμου σε πιο αποδεκτές και εύχρηστες μορφές ή η μετατρο- πή προϊόντων της πρωτογενούς παραγωγής σε πρώτες ύλες για τη δευτερογενή μεταποίηση. Κύριες τεχνολογίες μεταποίησης είναι: Α. Ζυμώσεις Β. Άλεση-Διαχωρισμοί Γ. Εκχύλιση.

Καταγράφονται ορισμένες σκέψεις σχετικά με την ποιότητα και τις σύγχρονες τάσεις.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Να αναφέρετε παρατηρήσεις και εμπειρίες που συνέβαλαν στην ανάπτυξη τεχνολογιών συντήρησης και βελτίωσης των διατρο- φικών συνηθειών.
- 2. Τι παρατήρησε ο L. Pasteur και ποια η σημασία του;
- 3. Ποιες είναι οι κύριες αιτίες ποιοτικής υποβάθμισης και αλλοίω- σης των τροφίμων;
- 4. Ποιοι περιβαλλοντικοί παράγοντες και παράγοντες σύστασης των τροφίμων επηρεάζουν τη δράση των αλλοιογόνων αιτίων;
- 5. Να αναφέρετε ονομαστικά τις τεχνολογίες συντήρησης.
- 6. Δώστε τους ορισμούς της αποστείρωσης και παστερίωσης.
- 7. Να αναφέρετε ονομαστικά τις μεθόδους ξήρανσης.
- 8. Να αναφέρετε τις κυριότερες ζυμώσεις.
- 9. Δώστε παραδείγματα εφαρμογής της γαλακτικής ζύμωσης.
- 10. Δώστε παραδείγματα εφαρμογής της αλκοολικής ζύμωσης.
- 11. Ποια είναι τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των τροφίμων;
8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

EKΜΗΧΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ

▶ 8.1 Γενικά
Η εκμηχάνιση της γεωργίας αποτελεί ένα από τους πρώτους τομείς της βιομηχανικής εξέλιξης που σημειώθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο και ει- δικότερα στον ευρωπαϊκό χώρο. Σε αυτό συνέβαλαν μεταξύ των άλλων: α) η ανάγκη για αύξηση και βελτίωση της παραγωγής β) η ανάγκη για διευ- κόλυνση της εργασίας των αγροτών γ) η εξοικονόμηση εργατικών χεριών.
Ήδη από τη νεολιθική εποχή και την εποχή του χαλκού οι άνθρωποι κατασκεύαζαν ξύλινα εργαλεία με τη βοήθεια των οποίων κατόρθωναν να ανοίγουν αυλάκια, στα οποία τοποθετούσαν τους σπόρους και στη συνέχεια τα σκέπαζαν. Το επόμενο βήμα ήταν η τοποθέτηση σιδερένιων υνίων στα ξύλινα άροτρα και η έλξη τους από τα ζώα (βόδια, βουβάλια, άλογα κ.λπ.). Κατά το μεσαίωνα σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες παρατηρή- θηκε εντατικοποίηση της εδαφοκατεργασίας με τα κυριότερα εργαλεία, τα άροτρα κατασκευασμένα από σίδηρο. Πειράματα με συγκεκριμένους στόχους σε θέματα μηχανικής καλλιέργειας δημοσιεύτηκαν από τον THER

(1880). Μοναδικό φαινόμενο στην εκμηχάνιση της γεωργίας αποτέλεσε η κατασκευή της ατμομηχανής - αρότρου από τον MAX ΕΥΤΗ γύρω στα 1900. Με τη μηχανή αυτή επιτυγχάνονταν αρόσεις μέχρι βάθους 30-40 cm, χωρίς τον κίνδυνο να δημιουργηθούν συμπιέσεις στο έδαφος από τους τροχούς της ατμομηχανής.
Μετά το 1920 έκανε την εμφάνιση στη γεωργία ο ελκυστήρας (τρακτέρ) ο οποίος επικράτησε κατά κράτος των ατμομηχανών και μέχρι των ημε- ρών μας περνάει από διαδοχικά στάδια βελτίωσης.
Μετά το 1900 σημειώθηκαν πρόοδοι και στα εργαλεία της δευτερεύ- ουσας κατεργασίας, στις σπαρτικές και φυτευτικές μηχανές, στις χορτο- κοπτικές, στις μηχανές θερισμού και αλωνισμού (κομπίνες), όπως επίσης και στη βιομηχανική παραγωγή μηχανημάτων και συσκευών εφαρμογής αγροχημικών.

▶ 8.2 Εργαλεία και μηχανήματα προετοιμασίας εδάφους
Η προετοιμασία των αγρών για σπορά, (π.χ. με σιτηρά), περιλαμβά- νει την πρωτογενή (1) και τη δευτερογενή (2) κατεργασία του εδάφους. Αυτή ξεκινάει με τις αρόσεις, περνάει από τη φάση όπου εφαρμόζονται μικρό- τερης έντασης σε αναμόχλευση του εδάφους εργαλεία (π.χ. βωλοκόπος, οδοντοσβάρνες, ελαφρείς καλλιεργητές, δισκοσβάρνες, κ.λπ.) με στόχο το ψιλοχωμάτισμα και την καταστροφή των ανεπιθύμητων φυτών (ζιζανίων) και τερματίζεται με το σχηματισμό της σποροκλίνης (3) και τη σπορά.

Οι βασικότεροι στόχοι της πρωτογενούς κατεργασίας τους εδάφους είναι:
- 1. καταπολέμηση ζιζανίων,
- 2. ενσωμάτωση φυτικών υπολειμμάτων και οργανικών λιπασμάτων στο έδαφος,
- 3. ισοπέδωση επιφάνειας από ανωμαλίες, λόγω ιχνών από οχήματα στην προηγούμενη καλλιέργεια,
- 4. χαλάρωση και αναμόχλευση για ταχεία ανάπτυξη των ριζών,
- 5. αύξηση της ζώνης της ριζόσφαιρας και
- 6. ταχύτερη αφομοίωση του νερού των βροχοπτώσεων.
Από τους πιο πάνω παράγοντες ο πρώτος είναι από τους πλέον σο- βαρούς, διότι τα ζιζάνια ανταγωνίζονται τα καλλιεργούμενα φυτά όσον αφορά το νερό, τα θρεπτικά στοιχεία του εδάφους, το φως κ.λπ. Σήμερα όμως ο παράγοντας αυτός δεν παίζει τόσο μεγάλο ρόλο. Τα ζιζάνια σή- μερα αντιμετωπίζονται με ειδικά κατά περίπτωση χημικά και άλλα σκευ- άσματα. Βέβαια αυτό συμβαίνει και ισχύει για τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη Βόρεια Αμερική και ορισμένες περιοχές της Νοτίου Αμερικής, την Αυστραλία και τη Νότια Αφρική. Υπάρχουν όμως χώρες ή ολόκληρες περιοχές της γης όπου με την κατεργασία του εδάφους επιδιώκεται και η καταστροφή των ζιζανίων. Στην πρωτογενή κατεργασία του εδάφους (αυτή γίνεται μετά τη συγκομιδή, π.χ. των σιτηρών) οι αρόσεις κυριαρχούν και ο ελκυστήρας και τα άροτρα είναι τα βασικότερα μηχανήματα.

Ελκυστήρες: Ο βασικός τύπος ελκυστήρα είναι αυτός που επί πολλές δεκαετίες αποτελεί τον «σταθερό ή τον παγκόσμιο τύπο ελκυστήρα». Πρό- κειται για «βασική μονάδα ισχύος με ικανή δύναμη έλξης», με πολλές δυ- νατότητες για σύνδεση, ανάρτηση και λειτουργία άλλων καλλιεργητικών εργαλείων και μηχανών (παρελκόμενα). Παραλλαγές αυτού του σταθερού τύπου ελκυστήρα υπάρχουν πολλές και απευθύνονται σε εξειδικευμένες γεωργικές χρήσεις. Εκτός από τον σταθερό τύπο ελκυστήρα, τελευταία κατασκευάζονται ειδικοί ελκυστήρες εξαιρετικά μεγάλης ισχύος που είναι κατάλληλοι για πολύ βαριές εργασίες έλξης, όπως είναι αυτή της κατερ- γασίας των εδαφών.

Οι ελκυστήρες όταν κινούνται στους αγρούς σε υγρές συνθήκες δημι- ουργούν συμπιέσεις, οι οποίες είναι τελείως ανεπιθύμητες, διότι εμποδί- ζουν τα φυτά να αναπτυχθούν (μείωση αποδόσεων) και δυσκολεύουν τις εργασίες των μηχανών και άλλων εργαλείων λόγω των ανωμαλιών που δημιουργούνται στην επιφάνεια (αυλάκια). Γι' αυτό το λόγο οι ελκυστήρες
Εικόνα 8-1 Σύγχρονος ελκυστήρας
σήμερα φέρουν φαρδύ πέλμα ελαστικών και έτσι κατανέμεται το φορτίο κατά την οριζόντια έννοια και όχι κατά την κάθετο.
Άροτρα: Τα άροτρα ανήκουν στα βασικότερα εργαλεία της πρωτο- γενούς εδαφοκατεργασίας, αυτά κόβουν το έδαφος σε λωρίδες, το ανα- στρέφουν, το μετατοπίζουν και τέλος το θρυμματίζουν λιγότερο ή περισ- σότερο έντονα ανάλογα με το είδος του εδάφους και την υγρασία. Τα εξαρτήματα που απαρτίζουν το άροτρο φαίνονται στην εικόνα 8-2. Από τα διάφορα εξαρτήματα το σπουδαιότερο είναι ο αναστρεπτήρας. Τα άρο- τρα με βάση τα τεχνικά τους χαρακτηριστικά διακρίνονται σε κατηγορίες ανάλογα με:

-  τον αριθμό των σωμάτων (μονόυνα, δίυνα, κ.λπ.),
-  τη δυνατότητα αναστροφής (απλή, διπλή αναστροφή),
-  τον τρόπο ανάρτησης (αναρτώμενα, φερόμενα, συρόμενα, κ.λπ.),
-  το σχήμα του αναστρεπτήρα (ανοιξιάτικα οργώματα, φθινοπωρινά) και
-  το είδος του αναστρεπτήρα (υνάροτρα, δισκάροτρα).
Για να έχουμε επιθυμητό αποτέλεσμα στο όργωμα, πέραν του ομοιό- μορφου βάθους άροσης και την ευθεία κατεύθυνση των αυλακιών, μεγάλη σημασία έχει ο βαθμός θρυμματισμού και η κάλυψη των οργανικών λιπα- σμάτων με έδαφος, μετά το όργωμα. Η πρωτογενής κατεργασία μπορεί να

Εικόνα 8-2 Άροση και εξαρτήματα αρότρου
γίνει και με άλλα εργαλεία, π.χ. με καλλιεργητές, υπεδαφοκαλλιεργητές, βαριές φρέζες κ.λπ.
Δισκάροτρα: Σε ορισμένες ζώνες της γης, π.χ. στις τροπικές περιοχές, τα εδάφη (οι περισσότεροι τύποι) είναι όξινα (τιμές pH < 6) με αποτέλε- σμα τα υνάροτρα να αντιμετωπίζουν προβλήματα εργασίας διότι το χώμα προσκολλάται στα εξαρτήματα του αρότρου και κυρίως στον αναστρε- πτήρα. Σε τέτοια εδάφη τα δισκάροτρα προσφέρουν καλύτερη εργασία. Τα δισκάροτρα διαφέρουν από τα κοινά άροτρα εξαιτίας των δίσκων (2 ή και περισσοτέρων). Η διάμετρος των δίσκων ποικίλλει και μπορεί να είναι μέχρι 70 cm. Οι δίσκοι αναλαμβάνουν το έργο του υνιού και του αναστρε- πτήρα.

Παράροτρα (Paraplow): Είναι οι πλέον πρόσφατες κατασκευές αρό- τρων για εξειδικευμένες περιπτώσεις, όπως για παράδειγμα για να σχισθεί και σε κάποιο βαθμό να αναμοχλευτεί το έδαφος μέχρι βάθους το πολύ 40 cm, χωρίς να σημειωθεί κανενός είδους αναστροφή και παράχωμα του επιφανειακού εδαφικού στρώματος. Το εργαλείο αυτό έχει κατασκευασθεί για γεωργικές περιοχές με επικλινείς καλλιεργούμενες εκτάσεις, όπου η διάβρωση αποτελεί τον μέγιστο κίνδυνο υποβάθμισης των εδαφών. Έτσι από την εφαρμογή του χαλαρώνονται όλα τα στρώματα μέχρι ένα βάθος 30 cm, ενώ ταυτόχρονα παραμένουν τα φυτικά υλικά στην επιφάνεια και προστατεύουν το έδαφος από τη διαμελιστική δράση των σταγόνων της βροχής (=διάβρωση).

Στους αγρούς που χρησιμοποιήθηκε παράροτρο ανεξάρτητα από το φυτικό είδος, η σπορά πρέπει να διενεργείται με σπαρτικές που είναι κατάλληλες για σπορά χωρίς προηγουμένως να δεχθεί το έδαφος κατερ- γασία.
Καλλιεργητής: Ανάλογα, με τον τύπο οι καλλιεργητές εφαρμόζονται στην πρωτογενή κατεργασία, στο σχηματισμό της σποροκλίνης και τον έλεγχο των ζιζανίων. Ο καλλιεργητής αποτελείται από το πλαίσιο με δύο ή τρεις παράλληλες σειρές από σώματα ή σταβάρια. Τα σώματα μπορεί να συνδέονται με το πλαίσιο κατά τρόπο απόλυτα σταθερό. Σε πολλές όμως κατασκευές μεσολαβεί ένα ελατήριο, το οποίο αποτελεί μηχανισμό

Εικόνα 8-3 Καλλιεργητής
προστασίας των υνίων από τυχόν εμπόδια που απαντούν στο έδαφος. Τα υνία στον καλλιεργητή ή τα πέδιλα όπως αλλιώς λέγονται, διαφέρουν ως προς το σχήμα που μπορεί να ομοιάζει με λεπίδα, καρδιά, φτερά κ.λπ.
Οι καλλιεργητές αναμοχλεύουν το έδαφος πιο έντονα από ό,τι τα υνά- ροτρα, όμως δεν πραγματοποιούν σημαντικής έκτασης αναστροφή του εδάφους. Έτσι περίπου το 50% των φυτικών υπολειμμάτων της προηγού- μενης καλλιέργειας εξακολουθεί να βρίσκεται στην επιφάνεια του εδά- φους και μετά την επέμβαση με τον καλλιεργητή.

Με βάση το βάθος κατεργασίας οι καλλιεργητές διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: α) στους ελαφρείς, β) στους μέσους και γ) στους βαρείς.
Για αναμόχλευση και χαλάρωση βαθύτερων στρωμάτων από 40 cm βάθους, εφαρμόζονται οι υπεδαφοκαλλιεργητές ή οι εδαφοσχίστες. Αυτοί είναι ειδικές κατασκευές με ένα ή δύο σώματα, που έχουν εξαρτήματα τα οποία μετακινούνται μέσα στο έδαφος κατά τη λειτουργία τους προς επίτευξη καλύτερου αποτελέσματος χαλάρωσης των βαθύτερων στρωμά- των του εδάφους. Σε αυτές τις κατασκευές υπάρχει η δυνατότητα ταυ- τόχρονης λίπανσης του υπεδάφους (βάθος 50-90 cm). Η εφαρμογή των υπεδαφοκαλλιεργητών γίνεται στο πλαίσιο των εγγειοβελτιωτικών έργων.

▶ 8.3 Εργαλεία και μηχανήματα δευτερεύουσας κατεργασίας εδάφους
Η δευτερεύουσα κατεργασία του εδάφους ξεκινάει από τη στιγμή εκεί- νη που έχει ήδη πραγματοποιηθεί η πρωτογενής κατεργασία (για τις ελ- ληνικές συνθήκες μετά τα φθινοπωρινά οργώματα). Μέχρι να πραγματο- ποιηθεί η σπορά πρέπει ο γεωργός να φέρει το χωράφι του σε μια τέτοια κατάσταση, ώστε αυτό να εγγυάται την ομαλή βλάστηση και ανάδυση (φύτρωμα) των φυταρίων (χειμερινά σιτηρά - όσπρια, καλοκαιρινά σιτηρά - όσπρια κ.λπ.).
Στη φυτοτεχνία η φάση αυτή έχει επέλθει, όταν σχηματισθεί η σπο- ροκλίνη. Ανάλογα με την καλλιέργεια που προηγήθηκε και αυτής που θα ακολουθήσει, ο γεωργός επεμβαίνει με ένα ή με διαφορετικό κάθε φορά εργαλείο ή μηχάνημα στο οργωμένο έδαφος. Οι στόχοι των εφαρμογών

Εικόνα 8-4 Δισκοσβάρνα
αυτών είναι: α) να ψιλοθρυμματίσει τα ανώτερα 10 cm της επιφάνειας του αγρού, β) να ισοπεδώσει το χωράφι για οικονομία νερού και σωστή σπο- ρά (ισοβαθή και ίδιας πυκνότητας σποράς) και γ) να απαλλάξει τον αγρό από κάθε είδους βλάστηση (αυτοφυή ή φυτά προηγούμενης καλλιέργειας). Για το σχηματισμό της σποροκλίνης καθίσταται αναγκαία η επέμβαση του γεωργού μέχρι 3-4 φορές το χρόνο με ένα συγκεκριμένο ή με κάποια εργαλεία της δευτερεύουσας κατεργασίας. Τα εργαλεία αυτά μπορεί να είναι: οι φρέζες, ελαφρείς - μέσοι καλλιεργητές, κοινές οδοντοσβάρνες, βωλοκόποι και δισκοσβάρνες (οι τελευταίες εφαρμόζονται σε μεγαλύτερη έκταση).

▶ 8.4 Εξοπλισμός σποράς, φύτευσης και μεταφύτευσης
Η τοποθέτηση των σπόρων (προϊόντα εγγενούς πολλαπλασιασμού) εξαρχής στην τελική θέση στο χωράφι, σε καθορισμένο για το φυτικό είδος βάθος και πυκνότητα και στη συνέχεια η κάλυψή τους με χώμα, χα- ρακτηρίζεται ως σπορά. Τα σιτηρά, τα όσπρια, τα ψυχανθή, όπως επίσης και τα τεύτλα (κτηνοτροφικά και ζάχαρης) σπέρνονται.
Η διαδικασία της φύτευσης έχει σχέση με την τοποθέτηση εξαρχής στο κατάλληλο βάθος, στον αγρό, προϊόντων αγενούς πολλαπλασιασμού, όπως για παράδειγμα βολβών (π.χ. κρεμμυδιών), κονδύλων (π.χ. πατάτας) κ.λπ.

Η μεταφύτευση είναι η διαδικασία τοποθέτησης στις τελικές θέσεις στο χωράφι (το βάθος τοποθέτησης εξαρτάται από το φυτικό είδος) των φυταρίων που προέρχονται από ειδικά σπορεία (π.χ. καπνοσπορεία).

Είδη σποράς
Στα σιτηρά, επειδή αυτά καταλαμβάνουν μεγάλες εκτάσεις σχεδόν σε όλες τις χώρες του βορείου ημισφαιρίου, αλλά και στα βιομηχανικά φυτά (ζαχαρότευτλα, βαμβάκι, ντομάτα κ.λπ.), λόγω της σημασίας τους για την εθνική οικονομία, σημειώθηκαν οι μεγαλύτερες τεχνικές εξελίξεις στους τρόπους και τα μηχανήματα σποράς.

Διακρίνονται οι εξής τρόποι σποράς:
- 1. Χύδην σπορά, διάχυτη ή στα πεταχτά: ο τρόπος αυτός προσομοιάζει
Εικόνα 8-5 Σπαρτικές μηχανές για διάφορα είδη καλλιεργειών
της σποράς με το χέρι. Ο σπόρος διασκορπίζεται τελείως τυχαία στην επιφάνεια του χωραφιού και στη συνέχεια καλύπτεται με χώμα, συνή- θως με τη βοήθεια μιας οδοντοσβάρνας. Η σπορά μπορεί να γίνει με ένα κοινό λιπασματοδιανομέα ή, σε μεγάλες εκτάσεις, από αέρος με ειδικό αεροσκάφος.
- 2. Γραμμική σπορά: στην περίπτωση αυτή χρησιμοποιούνται ειδικές σπαρ- τικές μηχανές με ένα μεγάλο αριθμό σπορέων, οι οποίοι απέχουν στα- θερά μεταξύ τους (υπάρχουν ειδικές μηχανές για κάθε καλλιέργεια) (Εικ. 8-5). Ο σπόρος τοποθετείται στο αυτό βάθος και η πυκνότητα επί της γραμμής σποράς είναι καθορισμένη. Τη σπαρτική συνοδεύει εξάρτημα που αναλαμβάνει την κάλυψη των σπόρων (π.χ. αλυσίδα, Εικ. 8-5), συνιστάται η προσάρτηση στη σπαρτική εργαλείου που θα συμπι- έζει ελαφρά το έδαφος (μικρός κύλινδρος), ώστε να διασφαλίζεται η πρόσφυση των σπόρων με το έδαφος. Οι σπόροι των σακχαρότευτλων σπέρνονται τα τελευταία χρόνια με πνευματικές μηχανές, δηλαδή γί- νεται σπορά ατομικών σπόρων σε σταθερές αποστάσεις τοποθέτησης. Αν με τον τρόπο σχηματισμού σποροκλίνης ληφθεί υπόψη και η πρωτο- γενής κατεργασία του εδάφους, οι σπορές ταξινομούνται ως εξής:
- α. σπορά μετά από άροση,
- β. σπορά μετά από μειωμένη εδαφοκατεργασία (καλλιεργητής, φρέζα κ.λπ.) και
- γ. σπορά χωρίς κανενός είδους κατεργασίας εδάφους (απευθείας σπορά).
- 3. Σπορά χωρίς προετοιμασία (κατεργασία) του εδάφους: η διενέργεια της σποράς χωρίς καμιά προηγουμένως προετοιμασία του εδάφους συνδέεται με την κατασκευή μιας σπαρτικής στο Σταθμό Γεωργικής Έρευνας του Jealott's Hill της Αγγλίας και με τη χημική παραγωγή απο- τελεσματικών ζιζανιοκτόνων. Η εξέλιξη αυτή εξαπλώθηκε γρήγορα σε ολόκληρη την υφήλιο και ειδικότερα στις χώρες όπου αντιμετώπιζαν προβλήματα των γεωργικών εδαφών από τη διάβρωση με το νερό. Τα κύρια εξαρτήματα της μηχανής αυτής είναι τα βυτία με ψεκαστικό υλι- κό για την καταπολέμηση των ζιζανίων, μαχαίρια (ή δίσκοι) που προπο- ρεύονται των σπορέων για χάραξη του εδάφους και κοπή των φυτικών κυρίως υλικών, φρεζάκια (4X4 cm), σπορείς (περισσότεροι των 10), δυ- νατότητα λίπανσης (σωλήνες), εξαρτήματα κάλυψης σπόρων (δίσκοι), τροχοί συμπίεσης των σπόρων, σκάφη σπόρου κ.λπ. Με την ειδική μηχα- νή φρεζάρονται ζώνες εδάφους 4X4 cm, όπου τοποθετούνται οι σπόροι (Εικ. 8-6).

Εικόνα 8-6 Σπορά με την ειδική μηχανή μέσα στα άχυρα της προηγούμενης φυτείας
Τα αποτελέσματα αυτού του είδους σποράς διαφέρουν από περιοχή της γης σε περιοχή, όπως επίσης και ως προς τον τύπο του εδάφους και το είδος της καλλιέργειας. Γενικώς στις τροπικές περιοχές της γης το σύ-

Εικόνα 8-7
Τρόποι φύτευσης πατάτας Α: με τα χέρια, Β: ημιαυτόματη μηχανή, Γ: αυτόματη μηχανή, Δ: καλή προβλάστηση πατατόσπορου
στημα αυτό δίδει καλύτερα αποτελέσματα από ό,τι σε περιοχές με ψυχρό- τερο κλίμα (κεντρική και βόρεια Ευρώπη). Μερικά από τα πλεονεκτήματα του συστήματος αυτού είναι:
-  λιγότερη εξάρτηση της σποράς από τις εδαφικές συνθήκες (υγρασία),
-  μικρότερο κόστος σε ενέργεια (δεν οργώνεται και δε σβαρνίζεται το έδαφος),
-  συσσωρεύεται στο επιφανειακό έδαφος χούμος, άζωτο, φώσφορος κ.λπ. και
-  εξοικονομείται χρόνος για τον παραγωγό.

Τα σπουδαιότερα μειονεκτήματα συνοψίζονται στα εξής:
-  αυξάνεται η συνεκτικότητα του εδάφους στα 5-15 cm βάθος εδάφους,
-  δεν υφίσταται δυνατότητα ενσωμάτωσης στο έδαφος λιπασμάτων
(ανόργανων - οργανικών),
-  δυσκολίες στη σωστή κάλυψη των σπόρων με χώμα και
-  μικρότερη δυναμική στο φαινόμενο της ανοργανοποίησης των θρεπτι- κών στοιχείων.
Με το σύστημα της απευθείας σποράς μπορούν να σπαρθούν οι πε- ρισσότερες καλλιέργειες (σιτηρά, καλαμπόκι, σόγια, όσπρια, βαμβάκι κ.ά.).

Φύτευση
Τόσο οι βολβοί όσο και οι κόνδυλοι παρουσιάζουν ιδιαιτερότητες και δυσκολίες, διότι φέρουν βλαστικά όργανα τα οποία δεν πρέπει να υπο- στούν μηχανικές κυρίως ζημιές. Τα προβλήματα αυτά είναι ιδιαίτερα με- γάλα στην πατατοκαλλιέργεια η οποία φυτεύεται μετά τη βλάστηση των οφθαλμών (Εικ. 8-7).
Η φύτευση της πατάτας γίνεται σε σαμάρια (αναχώματα που κατα- σκευάζονται με ειδικά εργαλεία προετοιμασίας του εδάφους). Η τοποθέ- τηση των κονδύλων με το χέρι και στη συνέχεια η κάλυψή τους με χώμα χειρωνακτικά, συναντάται μόνο σε ελάχιστες περιοχές του βορείου ημι- σφαιρίου και της χώρας μας.

Στην εικόνα 8-7 φαίνονται οι τρόποι φύτευσης της πατάτας στις περι- οχές με εντατική πατατοκαλλιέργεια (π.χ. περιοχή Νευροκοπίου Δράμας). Η φύτευση γίνεται με μηχανικά μέσα.
Οι σπαρτικές κονδύλων βασίζονται σε ταινίες που είναι τοποθετημένες στη μηχανή, είτε οριζόντια, είτε κατακόρυφα, και μεταφέρουν τις πατάτες στις τελικές θέσεις. Οι μηχανές φέρουν μηχανισμό ελέγχου πλήρωσης των υποδοχών με πατάτες.

Μεταφύτευση
Η μέθοδος αυτή περιλαμβάνει δύο στάδια: α) σπορά σπόρων σε σπο- ρεία και β) ξερίζωμα φυταρίων και μεταφύτευση στις οριστικές θέσεις στον αγρό. Ενδείκνυται ο δεύτερος τρόπος σε κάποιες από τις πολυάριθ- μες σκαλιστικές καλλιέργειες*, όπως ο καπνός, κυρίως όμως στα διάφορα κηπευτικά είδη (ντομάτες, μελιτζάνες κ.λπ.).
Η σπορά σε σπορεία επιτρέπει την προώθηση των διαδικασιών ανά-
πτυξης των φυτών, γιατί ελέγχονται οι συνθήκες με αποτέλεσμα να συ- ντομεύεται η βλαστική φάση κάθε καλλιέργειας, ώστε να δημιουργούνται οι προϋποθέσεις εκμετάλλευσης της ίδιας καλλιέργειας δύο ή και περισ- σότερες φορές ανά έτος. Τα φυτά που μεταφυτεύονται αναπτύσσονται καλύτερα. Η μεταφύτευση μικρών εκτάσεων γίνεται με το χέρι, όμως σε μεγάλες εκτάσεις χρησιμοποιούνται ειδικές μηχανές.

Τα φυτάρια που προέρχονται από σπόρους που σπάρθηκαν (σε μικρά κυτία με ειδικό υπόστρωμα - τύρφη, περλίτη κ.λπ.) και αναπτύσσονται σε ελεγχόμενους χώρους (π.χ. θερμοκήπια) είναι έτοιμα προς μεταφύτευση σε ένα διάστημα δύο περίπου μηνών και ονομάζονται σπορόφυτα. Σπο- ρόφυτα για όλα σχεδόν τα κηπευτικά είδη παράγονται στη χώρα μας σε βιομηχανική βάση (Εικ. 8-8).

Απολύμανση σπόρων
Εικόνα 8-8 Σπορόφυτα έτοιμα προς εξαγωγή και μεταφύτευση στον αγρό.
Πολλές ασθένειες μεταδίδονται μέσω των σπόρων και των φυτικών μερών. Ακόμη και απόλυτα υγιείς φυτείες δεν αποτελούν εγγύηση ότι ο σπόρος και τα φυτικά μέρη που παράγονται θα είναι και απαλλαγμένα από παράσιτα ασθενειών. Η πείρα απέδειξε ότι η απολύμανση των σπό- ρων για την καταπολέμηση των σπορογενών μολύνσεων είναι μια απα- ραίτητη προϋπόθεση για ασφαλείς, σταθερές και υψηλές αποδόσεις. Γι' αυτό άλλωστε η απολύμανση του σπόρου είναι υποχρέωση εκ του νόμου για όσους εμπορεύονται σπόρους που απευθύνονται στους παραγωγούς. Απολύμανση είναι η χημική, φυσική ή θερμοφυσική μεταχείριση των σπό-
ρων και των φυτικών μερών προς απονέκρωση των απαντωμένων και των εντός αυτών διαβιούντων παρασίτων και ασθενειών.

Τα σκευάσματα πρέπει να είναι αποτελεσματικά στην καταπολέμηση των παρασίτων και των ασθενειών, όμως δεν πρέπει να βλάπτουν τη βλα- στικότητα* των σπόρων. Η χρησιμότητα των σκευασμάτων απολύμανσης χαρακτηρίζεται με βάση το χημιοθεραπευτικό δείκτη**, ο οποίος πρέπει να μην ξεπερνά το 0,5.
Γενικά τα χημικά μέσα για την προστασία των σπόρων ταξινομούνται σε ομάδες όπως:
-  απολυμαντικά,
-  επίπασης σπόρων,
-  μέσα επικάλυψης σπόρων και
-  μέσα ενάντια νομής σπόρων από πουλιά.

▶ 8.5 Καταπολέμηση ζιζανίων, εχθρών και ασθενειών
- α) Καταπολέμηση των ζιζανίων. Η καταπολέμηση των ζιζανίων μπορεί να πραγματοποιηθεί με:
-  μηχανικά μέσα,
-  φυσικά μέσα,
-  χημικά και
-  φυτοτεχνικά (αμειψισπορές, χλωρές λιπάνσεις κ.λπ.)
Με μηχανικά μέσα. Τα μηχανικά μέσα καταπολέμησης των ζιζανίων έρ- χονται εκ νέου στο προσκήνιο. Υπενθυμίζεται ότι μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο δόθηκε μεγάλη προτεραιότητα στη χημική καταπολέμηση, όμως σήμερα η γνώση για τις συνέπειες στο περιβάλλον και στην υγεία των
ανθρώπων ορισμένων ζιζανιοκτόνων** αναβαθμίζει το ρόλο της μηχανικής καταπολέμησης των ζιζανίων (είναι η καταστροφή των ζιζανίων χωρίς χη- μικά σκευάσματα). Οι εξελίξεις στον τομέα της μηχανικής καταπολέμησης των ζιζανίων στις καλλιέργειες είναι αξιόλογες.

Η καταπολέμηση των ζιζανίων στις γραμμικές καλλιέργειες (συμπερι- λαμβάνονται και τα σιτηρά) γίνεται με τους εξής τρόπους: α) με σκαλι- στήρια χειρός και β) με μηχανοκίνητα σκαλιστήρια. Για πολλές ειδικές
Εικόνα 8-9 Τρόποι καταπολέμησης ζιζανίων
- α. σκάλισμα με χέρι,
- β. μηχανικό σκαλιστήρι,
- γ. εφαρμογή ζιζανιοκτόνου
- * Όλα τα ξένα προς την καλλιέργεια φυτά ονομάζονται «ζιζάνια», ενώ ορθότερο είναι να λέγονται ανεπιθύμητα φυτά, γιατί πολλά από αυτά καλλιεργούνται (π.χ. το κριθάρι στα σιτάρια είναι ζιζάνιο). Ο όρος «ζιζάνιο» επινοήθηκε από την πλευρά της βιομηχανίας φυτοφαρμάκων.
- ** Είναι χημικές ουσίες οι οποίες καταστρέφουν το σύστημα ανάπτυξης των φυτών συγκεκριμένων βοτανικών ομάδων. Χρησιμοποιούνται και ορμόνες σε υψηλές συγκεντρώσεις που καταπολεμούν π.χ. τα πλατύφυλλα ζιζάνια.
καλλιέργειες (1) έχουν κατασκευαστεί ειδικά εργαλεία χειρός, όμως για τα φυτά των μεγάλων καλλιεργειών (2) τα εργαλεία χειρός συμβάλλουν σε μι- κρό ποσοστό στην καταπολέμηση των ζιζανίων. Οι μεγαλύτερες εξελίξεις διαπιστώνονται στα μηχανικά σκαλιστήρια τα οποία περιλαμβάνουν: α) τα σκαλιστήρια με σταθερά σώματα, β) τα περιστροφικά και γ) τα σκαλιστή- ρια - φρέζες.

Τα σκαλιστήρια - φρέζες τυγχάνουν μεγάλης εξάπλωσης σε περιοχές όπου κυριαρχούν σκαλιστικά είδη και κυρίως το βαμβάκι, τα τεύτλα, το κα- λαμπόκι, ο καπνός κ.λπ. Οι φρέζες προσαρμόζονται σε μια εργαλειοδοκό η οποία αναρτάται σε διαξονικό ελκυστήρα.
Φυσική καταπολέμηση ζιζανίων. Αυτή βασίζεται στη χρήση φλόγας από ρυθμιζόμενες φλογοβόλες μηχανές ή φλόγιστρα στις γραμμικές καλλιέρ- γειες και ιδιαίτερα στη βαμβακοκαλλιέργεια. Ο τρόπος αυτός της καταπο- λέμησης των ζιζανίων είναι αρκετά διαδεδομένος στις άλλες χώρες (Ευ- ρώπη και Αμερική) και ενδείκνυται ιδιαίτερα στη βιολογική καλλιέργεια (3) .

Ψεκαστικά και επιπαστήρες
Αναμφισβήτητα η καταπολέμηση των ζιζανίων, των εχθρών και των ασθενειών στις μέρες μας γίνεται κυρίως με τη χρήση των ζιζανιοκτόνων (σκευάσματα κατά των ζιζανίων), εντομοκτόνων (σκευάσματα κατά των εντόμων) και των μυκητοκτόνων (σκευάσματα κατά των μυκήτων). Κα- νένας άλλος κλάδος της γεωργίας δεν εξελίσσεται τόσο γρήγορα, όσο αυτός των γεωργικών φαρμάκων. Η εμφάνιση κάθε χρόνο ενός σημαντικού αριθμού σκευασμάτων αποτελεί απόδειξη για του λόγου το αληθές. Η χη- μική καταπολέμηση των εχθρών των καλλιεργειών στη χώρα μας άρχισε
ουσιαστικά γύρω στα 1945 στις φυτείες των σιτηρών (καταλάμβαναν πάνω από 15.000.000 στρέμματα) με την εμφάνιση σε αυτές των πλατύφυλλων ζιζανίων. Η παράλειψη εφαρμογής συστημάτων αμειψισποράς* (προώθηση της μονοκαλλιέργειας) και η εντατικοποίηση της ανόργανης λίπανσης με εμφάνιση των αζωτούχων οδήγησε στον πολλαπλασιασμό των αγρωστω- δών** ζιζανίων (π.χ. αγριοβρώμης, βέλιουρα κ.ά.).

Δε θα αναφερθούμε στην πορεία ανάπτυξης της βιομηχανίας παραγω- γής φυτοφαρμάκων, η οποία είναι εντυπωσιακή και σημειώνει χρόνο με το χρόνο άλματα στους τρόπους και τα μέσα εφαρμογής των σκευασμάτων κατά των ζιζανίων των εχθρών και των ασθενειών των φυτών.
Τα εργαλεία εφαρμογής των σκευασμάτων της φυτοπροστασίας δια- κρίνονται: α) στους απλούς ψεκαστήρες, β) στα ψεκαστικά συγκροτήματα για τα φυτά των μεγάλων καλλιεργειών και γ) στους επιπαστήρες.
Οι ψεκαστήρες (επινώτιοι και μεγαλύτεροι) κατανέμουν το διάλυμα από φάρμακο και νερό είτε σε ολόκληρη την επιφάνεια του αγρού, είτε στις γραμμές των φυτών. Αποτελούνται από το αποθηκευτικό δοχείο για το υγρό και την αντλία που ρυθμίζει τον τρόπο διανομής του υγρού. Αυτοί διακρίνονται στους ψεκαστήρες γενικής χρήσης και στους νεφελοψεκα- στήρες (εξειδικευμένοι για τη δενδροκομία). Τα ψεκαστικά συγκροτήματα είναι κατασκευασμένα από μέταλλο με ανοξείδωτη εσωτερική επιφάνεια ή από πλαστικό, κάτι που τελευταία κυριαρχεί. Υπάρχει ανομοχλευτικό

Εικόνα 8-10 Σύγχρονα ψεκαστικά μέσα
εξάρτημα. Ολόκληρο το σύστημα είναι σε πλαίσιο τέτοιο που επιτρέπει την ανάρτησή του στο υδραυλικό σύστημα του ελκυστήρα. Στις νεώτερες κατασκευές υπάρχει και αντλία που παίρνει κίνηση από τον ελκυστήρα.
Οι επιπαστήρες είναι συσκευές εφαρμογής φαρμάκων που βρίσκονται σε μορφή μη βρέξιμης σκόνης και υγρών που είναι αναμεμιγμένα με στε- ρεές αδρανείς ουσίες. Το μείγμα αυτό των φαρμάκων σκορπίζεται στα φυτά σε στερεή μορφή με μηχανήματα που είναι γνωστά ως επιπαστήρες. Ο επιπαστήρας αποτελείται από το δοχείο αποθήκευσης του υλικού, τον ανεμιστήρα και το εξάρτημα μεταφοράς και διανομής της σκόνης στα φυτά.

▶ 8.6 Αραίωμα φυτών
Στις γραμμικές καλλιέργειες συνήθως σπέρνονται περισσότεροι σπόροι από τον επιθυμητό τελικό αριθμό φυτών. Περισσότερα φυτά ανά επιφά- νεια εδάφους σημαίνει αύξηση των ανταγωνιστικών συνθηκών μεταξύ των ίδιων των φυτών με αποτέλεσμα τη μείωση των αποδόσεων. Το αραίωμα μπορεί να γίνει με το χέρι, όπου υπάρχει εργατικό δυναμικό, και όπου το κόστος της χειρωνακτικής εργασίας συμφέρει. Σε μεγάλες εκτάσεις το αραίωμα γίνεται μηχανικά, με μηχανές που έχουν κατασκευασθεί για το σκοπό αυτό.

Μαχαίρια. Αυτά είναι προσαρμοσμένα σε περιστρεφόμενους τροχούς κατακόρυφους και κάθετους ως προς την κατεύθυνση κίνησης του ελ- κυστήρα. Τα μαχαίρια κόβουν και καταστρέφουν τα φυτά της γραμμής ανά διαστήματα τα οποία ρυθμίζονται από την ταχύτητα περιστροφής ή παλινδρόμησης αυτών και από την ταχύτητα του ελκυστήρα. Το μειο- νέκτημα αυτής της μεθόδου είναι ότι καταστρέφει αδιακρίτως τα φυτά (καλλιεργούμενα ή ζιζάνια) με αποτέλεσμα, αν το φύτρωμα είναι αραιό, να προκύπτουν μικρά ή μεγάλα κενά στον αγρό.

Με την εξάπλωση των σκαλιστικών καλλιεργειών και συγκεκριμένα των ζαχαρότευτλων σημειώθηκαν ταυτόχρονα σημαντικές πρόοδοι στο αραί- ωμα των τεύτλων. Τελευταίες επιτεύξεις στον τομέα αυτό αποτελούν οι μηχανές με φωτοκύτταρα. Οι ηλεκτρονικοί αυτοί αισθητήρες δεν έχουν ακόμα ικανότητα διάκρισης μεταξύ καλλιεργούμενων και μη φυτών. Η μέ- θοδος αυτή προϋποθέτει το φύτρωμα φυτών σε κάθε όρχο, ώστε τελικώς να μη δημιουργηθούν περιοχές με αριθμό φυτών κάτω από τον επιθυμητό.
Τόσο ο μηχανικός αραιωτήρας όσο και οι μηχανές με ηλεκτρονικούς αισθητήρες απαιτούν επισταμένη ρύθμιση προ της εφαρμογής τους.

▶ 8.7 Μηχανήματα μεταφοράς και εφαρμογής οργανικών λιπασμάτων (κομπόστ* κ.λπ.)
Τα οργανικά λιπάσματα ενσωματώνονται στο έδαφος σε μεγάλες πο- σότητες γι' αυτό απαιτούνται ειδικά διαμορφωμένα μηχανήματα τα οποία διακρίνονται σε δύο βασικούς τύπους:
-  πλατφόρμες με κινούμενα δάπεδα και συστήματα σκορπισμού και
-  δοχεία ή βυτία με περιστρεφόμενο άξονα και αλυσίδες.
Τα στερεά ανόργανα λιπάσματα εφαρμόζονται είτε στα «πεταχτά» με το χέρι με ειδικούς λιπασματοδιανομείς ή ακόμη και με αεροπλάνα, είτε δίπλα στις γραμμές των φυτών με ειδικές μηχανές.

Όπως περιγράφηκε ήδη οι νεώτερου τύπου σπαρτικές μηχανές διαθέ- τουν και σύστημα ταυτόχρονης λίπανσης.

▶ 8.8 Συγκομιδή - Θεριζοαλωνισμός
Η συγκομιδή μπορεί να ξεκινήσει από τη στιγμή που ο σπόρος έχει φυ- σιολογικά ωριμάσει. Στα σποροδοτικά φυτά (π.χ. σιτηρά), η ωρίμανση του σπόρου ελέγχεται ακριβέστερα με βάση το ποσοστό υγρασίας. Ο θεριζο- αλωνισμός σήμερα είναι εργασία πλήρως μηχανοποιημένη.
Σε καλλιέργειες όπου συλλέγονται τα φύλλα (π.χ. καπνός), η ωρίμανση έχει επέλθει όταν τα κατώτερα φύλλα έχουν αποχρωματισθεί και είναι εμφανώς κιτρινώτερα των φύλλων που βρίσκονται πιο ψηλά.
Εικόνα 8-11 Θεριζοαλωνιστική μηχανή

▶ 8.9 Συστήματα άρδευσης
Βασικός παράγων αύξησης της γεωργικής παραγωγής είναι η εφαρμο- γή των αρδεύσεων κατά τρόπο ορθολογικό και επιστημονικά τεκμηριωμέ- νο, αφού είναι σε όλους μας γνωστό ότι το νερό είναι πλέον φυσικό αγαθό σε ανεπάρκεια.
- Ο άνθρωπος έχει επινοήσει διάφορες τεχνικές και συστήματα συλλο- γής, μεταφοράς, εφαρμογής και ελέγχου του χρησιμοποιούμενου νερού στις αρδεύσεις.
Οι τύποι των αντλητικών συγκροτημάτων που χρησιμοποιούνται για γεωργική χρήση είναι πολλοί.
Τα συστήματα άρδευσης δηλ. η τεχνική της κατανομής του νερού στον αγρό, είναι τα παρακάτω:

- α) Η επιφανειακή άρδευση. Το νερό διοχετεύεται επιφανειακά στα φυτά με διάφορους τρόπους, όπως αυλάκια, λωρίδες, λεκάνες κατάκλισης κ.λπ. Η επιφανειακή άρδευση περιοχών ανήκει στα γνωστά εγγειοβελ- τιωτικά έργα. Ένα αρδευτικό έργο περιλαμβάνει τον κεντρικό αγωγό (κανάλι) και τους δευτερεύοντες αγωγούς που διέρχονται δίπλα από τους αγρούς.
- β) Η τεχνητή βροχή. Το νερό χορηγείται στα φυτά με ειδικό εξοπλισμό αφού πρώτα διασπαστεί σε σταγονίδια.
- γ) Η τοπική άρδευση ή άρδευση με σταγόνες και μικροεκτοξευτήρες: Το νερό φτάνει στην περιοχή του ριζικού συστήματος των φυτών με ειδικό εξοπλισμό.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η συμβολή των γεωργικών μηχανημάτων στην ανάπτυξη της Γε- ωργίας ήταν και είναι μια εξέλιξη σε ένα επιχειρηματικό πεδίο που συνέχεια διευρύνεται για μεγιστοποίηση της παραγωγής αγαθών με τις μικρότερες δυνατές θυσίες και τα λιγότερα μέσα.
Τα σύγχρονα γεωργικά μηχανήματα είναι πολυσύνθετα και πα- νάκριβα «εργαλεία», που για να αποδώσουν απαιτούν από τους χει- ριστές τους να γνωρίζουν πολύ καλά, τόσο τις αρχές λειτουργίας τους, όσο και τους σκοπούς που επιδιώκονται σε κάθε καλλιεργητική εργασία που καλούνται να υποστηρίξουν.

Η αύξηση του εισοδήματος των αγροτών που μπορούν να επω- φεληθούν από τις εφαρμογές της εκμηχάνισης στο γεωργικό τομέα, είναι μια πραγματικότητα, αφού η συνεισφορά της μυϊκής δύναμης στην παραγωγή των γεωργικών προϊόντων δεν μπορεί να συγκριθεί με την αντίστοιχη της μηχανής.
Η έκρηξη της Ηλεκτρονικής Τεχνολογίας δεν θα μπορούσε βέβαια να αφήσει ανέγγιχτο τον Πρωτογενή Τομέα. Σύγχρονα συστήματα Ηλεκτρονικών Υπολογιστών, Τεχνολογίες Laser, δορυφορικά συστή- ματα κ.λπ. είναι στη διάθεση πολλών γεωργικών επιχειρήσεων (σε παγκόσμιο επίπεδο), με σκοπό τη μείωση του κόστους παραγωγής, την έγκαιρη εκτέλεση και τη βελτίωση της ποιότητος των εργασιών καθώς και την προστασία του περιβάλλοντος.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Τι είναι ο ελκυστήρας;
- 2. Ποιες συγκεκριμένες εργασίες εκτελούν τα άροτρα;
- 3. Ποιοι είναι οι στόχοι της πρωτογενούς κατεργασίας του εδά- φους;
- 4. Τι είναι ο υπεδαφοκαλλιεργητής;
- 5. Τι είναι το παράροτρο και πού χρησιμοποιείται;
- 6. Πού εφαρμόζεται ο καλλιεργητής;
- 7. Πώς και γιατί απολυμαίνονται οι σπόροι;
- 8. Πώς επιτυγχάνεται η καταπολέμηση των ζιζανίων;
- 9. Τι είναι ο νεφελοψεκαστήρας;
- 10. Ποιοι είναι οι βασικοί τρόποι άρδευσης;
9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ENEΡΓΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

▶ 9.1 Γενικά
Με τη συνθήκη της Ρώμης το 1957, καθιερώθηκε η Κοινή Αγροτική Πο- λιτική (ΚΑΠ) που απέβλεπε, μεταξύ των άλλων, στην αύξηση της παραγω- γής βασικών προϊόντων διατροφής, στην προμήθεια των προϊόντων αυτών από τους καταναλωτές σε λογικές τιμές και στην εξασφάλιση ενός ικανο- ποιητικού εισοδήματος στους παραγωγούς.
Στη διάρκεια των δεκαετιών που πέρασαν η γεωργική παραγωγή τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) όσο και στην Ελλάδα αυξήθηκε σημαντικά, κάτω όμως από τη λήψη ισχυρών μέτρων προστατευτισμού. Ήδη σήμερα η Ε.Ε. αντιμετωπίζει προβλήματα υπερπαραγωγής σε ορισμένα γεωργικά προϊόντα και πάνω από 8,80 δις € δαπανώνται ετησίως για επιδοτήσεις και αποσύρσεις προϊόντων που πλεονάζουν και καταλήγουν σε χωματε- ρές. Πάνω από 200 εκατομμύρια στρέμματα παραμένουν κάθε χρόνο σε υποχρεωτική αγρανάπαυση στην Ε.Ε. και υπολογίζεται ότι σε λίγα χρόνια οι εκτάσεις αυτές θα αυξηθούν κατά 50%, θα ξεπεράσουν δηλαδή τα 300 εκατομμύρια στρέμματα.

Την ίδια στιγμή τόσο η Ε.Ε., όσο και η χώρα μας, παρουσιάζουν σημα-
ντικές ελλείψεις σε ενέργεια.
Η βασική σχέση που συνδέει τη γεωργία με την ενέργεια είναι ότι δε νοείται άσκηση της γεωργίας χωρίς ηλιακή ενέργεια (φωτισμό ή φωτοπε- ρίοδο ή ένταση ηλιακής ακτινοβολίας), αφού η φυτική παραγωγή συνδέε- ται στενά και άρρηκτα με την ηλιακή ενέργεια, μέσω της λειτουργίας της φωτοσύνθεσης. Η παραγωγή τροφίμων φυτικής και ζωικής προέλευσης αλλά και πρώτων υλών για πολλές βιομηχανίες (βαμβάκι, καπνός, ζάχαρη, ξυλεία, χαρτοπολτός, καυσόξυλα) δεν είναι δυνατή χωρίς ηλιακή ενέργεια. Η φυτική παραγωγή είναι επομένως η εποχική αποθήκευση ενός μικρού ποσοστού της ηλιακής ενέργειας που προσπίπτει και απορροφάται από τη φυτική μάζα.

Η διαφορά μεταξύ του φυσικού αυτού φαινομένου και της άσκησης της γεωργίας σήμερα στον πλανήτη είναι ότι ο άνθρωπος εισάγει πρόσθετα ποσά ενέργειας στο σύστημα παραγωγής για να επιτύχει αύξηση των στρεμματικών αποδόσεων και του συνολικού όγκου παραγωγής, βελτίω- ση της ποιότητας των παραγόμενων προϊόντων ή παραγωγή προϊόντων εκτός εποχής.
Τα επιπλέον αυτά ποσά ενέργειας παρέχονται στο σύστημα παραγω- γής είτε με άμεση μορφή (ανθρώπινη εργασία, ηλεκτρισμό, καύσιμα γεωρ- γικών μηχανημάτων κ.ά.), είτε με έμμεση μορφή (λιπάσματα, φυτοφάρμακα κ.ά.). Στο ενεργειακό σύστημα που διέπει τη φυτική παραγωγή, ισχύουν 3 βασικοί κανόνες:

- α. Όσο μεγαλύτερα είναι τα επιπλέον ποσά ενέργειας που χρησιμοποιού- νται (εντατική άσκηση της γεωργίας), τόσο μεγαλύτερες μέσες στρεμ- ματικές αποδόσεις επιτυγχάνονται. Βέβαια ισχύει και εδώ ο νόμος της «μη αναλόγου αποδόσεως».
- β. Ο λόγος της ενέργειας που παράγεται προς την επιπλέον ενέργεια που εισέρχεται στο σύστημα παραγωγής είναι θετικός (εκτός από κάποιες εξαιρέσεις στα λαχανικά). Η γεωργία δηλαδή παράγει ενέργεια περισ- σότερη από αυτή που καταναλώνει και ο παραπάνω λόγος είναι τόσο μεγαλύτερος, όσο λιγότερο εντατική είναι η άσκηση της γεωργίας.
- γ. Όσο πιο εντατική είναι η άσκηση της γεωργίας, τόσο πιο πολλές βλάβες προκαλούνται στο περιβάλλον ανά μονάδα παραγόμενου προϊόντος. Οι βλάβες αυτές οφείλονται και στην άμεση και στην έμμεση κατανάλω- ση ενέργειας. Ας μη διαφεύγει της προσοχής κανενός ότι το 60% των καλλιεργούμενων εκτάσεων στην Ε.Ε. έφτασε στο επίπεδο συναγερμού, όσον αφορά την περιεκτικότητα σε λιπάσματα και φυτοφάρμακα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

▶ 9.2 Η γεωργία ως παραγωγός ενέργειας
Οι εισροές επιπλέον ενέργειας στο σύστημα της φυτικής παραγωγής, εκτός από την ηλιακή ενέργεια, έχουν ως αποτέλεσμα την παραγωγή πολλαπλάσιας ποσότητας ενέργειας. Για το λόγο αυτό η γεωργία και η δασοπονία μπορούν να παράγουν ενέργεια, δηλαδή μπορούν να αποθη- κεύουν εποχιακά την ηλιακή ενέργεια (την προσπίπτουσα στα φυτά ηλι- ακή ακτινοβολία). Αυτό σημαίνει ότι μέσω της γεωργίας είναι δυνατό να παράγονται καύσιμα και οργανική ουσία, ή ως υπολείμματα μιας κύριας παραγωγής (άχυρο, κλαδοδέματα), ή ως κύρια δραστηριότητα παραγωγής καυσίμων (σπορέλαια, ζάχαρα, άμυλο, ξύλο).

Το ενδιαφέρον της παραγωγής ενέργειας από τη γεωργία και τη δασο- πονία εντοπίζεται στα παρακάτω:
- α. στην παραγωγή καθαρών καυσίμων, χωρίς σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, σε αντίθεση με τα ορυκτά καύσιμα,
- β. στον ανανεώσιμο χαρακτήρα της ενεργειακής πηγής (π.χ. ηλιακή ενέρ- γεια),
- γ. στη σύνδεση της παραγωγής ενέργειας με την απασχόληση σε τοπικό επίπεδο και την αξιοποίηση εκτάσεων που δεν μπορούν εύκολα να χρη- σιμοποιηθούν και έτσι εγκαταλείπονται στη διάβρωση και
- δ. στην απεξάρτηση από εισαγωγές ενέργειας και την εξοικονόμηση συ- ναλλάγματος.

▶ 9.3 Η ενεργειακή κατάσταση στην Ευρώπη
Βασικό μέλημα των κρατών - μελών της Ε.Ε. είναι η εξασφάλιση του ενεργειακού τους εφοδιασμού, η δημιουργία εσωτερικής αγοράς ενέργει- ας και η προστασία του περιβάλλοντος.
Στο πλαίσιο της πολιτικής αυτής στον ενεργειακό τομέα, θεσπίστηκαν διάφορα προγράμματα, όπως το Joule, Valoren κ.λπ. Ιδιαίτερη έμφαση δό- θηκε στην προώθηση και ανάπτυξη των τεχνολογιών των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με εξειδικευμένα προγράμματα, όπως το Altener και το Thermie (λεπτομέρειες για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας υπάρχουν παρακάτω).

Το 1990 η Ε.Ε. εξέπεμπε 3.500 Miot CO$\_{2}$, που αντιστοιχούν στο 13% των συνολικών εκπομπών CO$\_{2}$ στον κόσμο. Ενώ ο παγκόσμιος μέσος όρος ήταν 1 It άνθρακα ανά κάτοικο και έτος, η Ε.Ε. είχε μέσο όρο 2,3 It ανά κάτοικο και έτος.
Είναι ανάγκη το 2050 η Ε.Ε. να εκπέμπει 80% λιγότερο CΟ$\_{2}$ από ό,τι το 1990, χωρίς να βασίζεται στην πυρηνική ενέργεια και παρά το γεγονός ότι η κατανάλωση ενέργειας προβλέπεται να αυξηθεί σημαντικά μέχρι τότε.
Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, πρέπει να εξοικονομηθεί ενέργεια και να ενεργοποιηθούν οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ειδικότερα για τις τελευταίες, πρέπει να αυξηθεί η συμμετοχή τους στην παραγωγή ενέρ- γειας από 6% που είναι σήμερα σε 12% μέχρι το 2010, με τριπλασιασμό της ηλεκτροπαραγωγής και με τη συμμετοχή τουλάχιστον κατά 5% των βιοκαυσίμων στη συνολική κατανάλωση καυσίμων από τα αυτοκίνητα. Το 80% της παραπάνω ενέργειας βασίζεται στην παραγωγή βιομάζας και το μεγαλύτερο ποσοστό στην παραγωγή ενέργειας από τη γεωργία. Οι συγκεκριμένοι στόχοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της ενέργει- ας καθορίζονται με σαφήνεια μέσα από το πρόγραμμα Altener. Σκοπός του προγράμματος είναι η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην Ε.Ε., η ενίσχυση της προσφοράς υπηρεσιών και η διακίνηση αγαθών και τεχνικού εξοπλισμού όχι μόνο στα κράτη - μέλη αλλά και σε άλλες χώρες.

Οι κύριοι στόχοι του προγράμματος Altener μέχρι το 2010 είναι οι εξής:
-  διπλασιασμός της χρήσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας,
-  τριπλασιασμός της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και
-  εξασφάλιση της χρήσης βιοκαυσίμων σε ποσοστό 5% της συνολικής ενεργειακής κατανάλωσης των οχημάτων.

Τα μέσα για την επίτευξη των παραπάνω στόχων είναι:
-  προώθηση της αγοράς των τεχνολογιών των ανανεώσιμων πηγών και ενσωμάτωσή τους στην εσωτερική αγορά,
-  λήψη χρηματοδοτικών και οικονομικών μέτρων,
-  ανάληψη δραστηριοτήτων για τη διάδοση των τεχνολογιών αυτών μέσα από την κατάρτιση και πληροφόρηση του κοινού και
-  ανάπτυξη συνεργασίας με άλλες χώρες, μη μέλη της Ε.Ε.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ENEΡΓΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

▶ 9.4 Η ενεργειακή κατάσταση στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα τα πλεονεκτήματα της αξιοποίησης των ανανεώσιμων πη- γών ενέργειας είναι πολλά, εξαιτίας της αφθονίας των ενεργειακών πη- γών. Εκτός από την εξασφάλιση του ενεργειακού εφοδιασμού, η αξιοποίη- ση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας έχει πολύ θετικές επιπτώσεις στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Σήμερα, την ενεργειακή κατάσταση στη χώρα μας καθορίζουν 3 βασικές παράμετροι:
- α. Η μεγάλη εξάρτηση από την εισαγόμενη ενέργεια. Η συνεχής και σε μεγάλο βαθμό ενεργειακή εξάρτηση της Ελλάδας φτάνει το 54,3% σε ποσότητα πρωτογενούς ενέργειας (στοιχεία 1994) και έχει πολλές δυ- σμενείς επιπτώσεις για τη χώρα μας, όπως:
-  τεράστια συναλλαγματική δαπάνη,
-  εξάρτηση από τις χώρες προμήθειας της ενέργειας και
-  αβεβαιότητα ενεργειακής τροφοδοσίας σε περίοδο κρίσεων, που δεν είναι σπάνιες στις πετρελαιοπαραγωγούς χώρες.

β. Η μεγάλη εξάρτηση της χώρας από το εξωτερικό για τις μεγάλες επεν- δύσεις που πραγματοποιεί στον ενεργειακό τομέα. Ένδειξη της ενεργει- ακής εξάρτησης της χώρας από το εξωτερικό δίνεται από το λεγόμενο βαθμό ενεργειακής αυτοδυναμίας, που είναι το ποσοστό της κατανάλω- σης ενέργειας που καλύπτεται από εγχώρια παραγωγή. Αν ληφθεί υπό- ψη η σημαντική συναλλαγματική δαπάνη για τις εισαγωγές ενέργειας, κυρίως μετά την ενεργειακή κρίση, είναι εμφανές ότι η αύξηση του βαθ- μού της ενεργειακής αυτοδυναμίας θα πρέπει να είναι για τη χώρα μας κύριος μοχλός της ενεργειακής της πολιτικής. Ο βαθμός της ενεργεια- κής αυτοδυναμίας της χώρας μας ανήλθε από το 19% του συνόλου το 1973 σε 34,5% του συνόλου το 1994. Παρόλο που από το 1973 η εξέλιξη στον τομέα της ενεργειακής αυτοδυναμίας στη χώρα μας είναι θετική, οι επενδύσεις τα προσεχή χρόνια στον ενεργειακό τομέα θα είναι της τάξης των δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η ανάθεση των επενδύσεων αυ- τών σε οίκους του εξωτερικού σε μεγάλο ποσοστό, έχει για την Ελλάδα τεράστια πρόσθετη συναλλαγματική δαπάνη και ανάλογη εξάρτηση.

- γ. Η χαμηλή απόδοση του ενεργειακού τομέα. Η κατανάλωση ενέργειας στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα υψηλή ανά μονάδα παραγόμενου προϊό- ντος. Αυτό οφείλεται, τόσο στις σχετικά μεγάλες απώλειες στη φάση της μετατροπής της πρωτογενούς ενέργειας σε τελική, όσο και στη σπατάλη κατά την κατανάλωση ενέργειας.

▶ 9.5 Η ελληνική γεωργία ως καταναλωτής ενέργειας
Η κατανάλωση άμεσης μορφής ενέργειας (καυσίμων, ηλεκτρισμού) από τη γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή της Ελλάδας, αποτελεί μικρό ποσοστό (της τάξης του 5% μόνο) του συνόλου της καταναλισκόμενης ενέργειας στη χώρα. Εάν όμως στο ποσοστό αυτό συνυπολογισθούν τα ποσά της ενέργειας που καταναλώνονται με έμμεση μορφή και τα ποσά που είναι απαραίτητα για τη διακίνηση και τη μεταποίηση των αγροτι- κών προϊόντων, τότε το ποσοστό γίνεται αρκετά σημαντικό. Επομένως, τα ποσά της ενέργειας που απαιτούνται για να φτάσει ένα γεωργικό προϊόν στον καταναλωτή είναι σημαντικά και επιβαρύνουν ανάλογα το κόστος των προϊόντων. Κατά κλάδο παραγωγής και όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας, η ελληνική γεωργία εκδηλώνει τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

Α. Φυτική παραγωγή
Στη φυτική παραγωγή σημειώνεται σπατάλη ενέργειας και σε έμμεση (λιπάσματα, φάρμακα) και σε άμεση μορφή (ανάγκες αρδεύσεων). Ιδιαί- τερα στην κατηγορία των αρδεύσεων σπατάλη σημειώνεται και εκεί που υπάρχουν συλλογικά δίκτυα (π.χ. ζώνες Αχελώου) και εκεί που υπάρχουν ατομικά αντλιοστάσια (π.χ. κάμπος της Θήβας). Αυτό έχει ως τελικό απο- τέλεσμα όχι μόνο σπατάλη ενέργειας, αλλά και σοβαρή επιβάρυνση του περιβάλλοντος (επιφανειακά και υπόγεια νερά) από λιπάσματα και φυ- τοφάρμακα, αφού κανένα ορθολογικό μέτρο δεν έχει ληφθεί προς την κατεύθυνση αυτή. Στην Ελλάδα υπάρχει έλλειμμα πολιτικής στον τομέα αυτό που να συνοδεύεται από πρακτικά μέτρα εφαρμογής τους, που τε- λικά δε θα είναι τίποτα άλλο από την εναρμόνιση με την πολιτική της Ε.Ε. Η χώρα μας πρέπει να ακολουθήσει με σοβαρότητα και υπευθυνότητα το 5ο Κοινοτικό Πλαίσιο που έχει ως στόχο τους έμβιους οργανισμούς και το οικοσύστημα για καλύτερη ποιότητα προϊόντων και προστασία του περιβάλλοντος.

Η ελληνική φυτική παραγωγή χαρακτηρίζεται από μικρή κατανάλωση ενέργειας στις καλλιέργειες υπό κάλυψη, αποτέλεσμα εν μέρει των ευ- νοϊκών κλιματολογικών συνθηκών αλλά και της τεχνολογικής υστέρησης, που μεταφράζεται σε κακή ποιότητα προϊόντων και χαμηλές αποδόσεις. Η Ολλανδία, π.χ. πέτυχε 60% εξοικονόμηση ενέργειας τα τελευταία χρόνια
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ENEΡΓΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ
στον τομέα των καλλιεργειών υπό κάλυψη.

Β. Ζωική παραγωγή
Η ζωική παραγωγή στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από μικρή κατανά- λωση ενέργειας, αποτέλεσμα και εδώ των ευνοϊκών κλιματολογικών συν- θηκών, χωρίς όμως να έχει επιτευχθεί αριστοποίηση των συνθηκών του περιβάλλοντος των ζώων. Δεν εφαρμόζονται σωστά κυρίως τα παθητικά ενεργειακά συστήματα (λεπτομέρειες στη συνέχεια), αφού δεν υπάρχει μια σωστή πολιτική προδιαγραφών και επιμέλεια τήρησής τους στην κα- τασκευή των κτηνοτροφικών εγκαταστάσεων, με δυσμενείς επιπτώσεις στην υγιεινή κατάσταση των ζώων και στις αποδόσεις. Η Ελλάδα δεν έχει μέχρι στιγμής εκμεταλλευτεί επωφελεία της ζωικής παραγωγής τις ευνοϊ- κές κλιματολογικές συνθήκες που την χαρακτηρίζουν σε σχέση με εκείνες των κρατών της βόρειας Ευρώπης.

Γ. Διακίνηση προϊόντων
Στον τομέα της διακίνησης των γεωργικών προϊόντων, κυρίως προς τις ξένες αγορές, έχει υπολογιστεί ότι η ποσότητα της ενέργειας που απαιτείται για να φτάσει ένα προϊόν στον καταναλωτή είναι τεράστια σε σύγκριση με τους μεσογειακούς ανταγωνιστές της χώρας (Ιταλία, Ισπανία). Το πρόβλημα οφείλεται στην κακή οργάνωση της διακίνησης των προϊ- όντων και στην περιστασιακή επέμβαση του κράτους, αφού δεν υπάρχει σταθερή πολιτική στον τομέα αυτό.

▶ 9.6 Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας
Ως ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ορίζονται οι ενεργειακές πηγές που υπάρχουν σε αφθονία στο φυσικό μας περιβάλλον (ήλιος, βιομάζα, άνεμος κ.ά.). Είναι η πρώτη μορφή ενέργειας που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος, σχεδόν αποκλειστικά μέχρι τις αρχές του προηγούμενου αιώνα, οπότε και στράφηκε στην έντονη χρήση άνθρακα και υδρογονανθράκων. Το ενδια- φέρον για την καλύτερη αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όπως και η ανάπτυξη αξιόπιστων και οικονομικά αποδεκτών τεχνολογιών που δεσμεύουν το δυναμικό τους, παρουσιάστηκε αρχικά μετά την πρώτη πετρελαϊκή κρίση του 1973, ενισχύθηκε μετά τη δεύτερη κρίση του 1979 και παγιώθηκε την τελευταία δεκαετία, αφού στο μεταξύ συνειδητοποιήθηκαν
τα παγκόσμια περιβαλλοντικά προβλήματα. Τα πλεονεκτήματα των ανανε- ώσιμων πηγών ενέργειας και η ουσιαστική τους συμβολή στην ενεργειακή απεξάρτηση της ανθρωπότητας από τους εξαντλήσιμους ενεργειακούς πόρους, δικαιολογούν αυτή τη στροφή. Για πολλές χώρες οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας συνιστούν μια εγχώρια πηγή ενέργειας, με δυνατότη- τες ανάπτυξης σε εθνικό και τοπικό επίπεδο. Συνεισφέρουν σημαντικά στο ενεργειακό τους ισοζύγιο και συμβάλλουν στη μείωση της εξάρτησης από το ακριβό εισαγόμενο πετρέλαιο και την ενίσχυση της ασφάλειας του ενεργειακού τους εφοδιασμού. Παράλληλα, συντελούν καίρια και στην προσπάθεια προστασίας του περιβάλλοντος, αφού έχει διακριβωθεί, εδώ και χρόνια, ότι ο ενεργειακός τομέας ευθύνεται κυρίως για τη ρύπανση του περιβάλλοντος. Σχεδόν το 95% της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και ένα σημαντικό μέρος της θερμικής ρύπανσης οφείλεται στην παραγωγή, το μετασχηματισμό και τη χρήση των συμβατικών καυσίμων (άνθρακα και πετρελαίου). Φαίνεται έτσι ότι ο μόνος δρόμος για να μπορέσει η Ε.Ε. να φτάσει το φιλόδοξο στόχο που έθεσε το 1992, να περιοριστούν δηλαδή μέχρι το έτος 2000 οι εκπομπές του CΟ$\_{2}$ στα επίπεδα του 1993, είναι να επιταχύνει την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

9.6.1 Κύριες μορφές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας
Οι κύριες μορφές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι:

1. Ηλιακή ενέργεια
- Η οικονομικότητα της χρήσης ηλιακών συστημάτων για την υποκα- τάσταση ηλεκτρικής ενέργειας είναι αναμφισβήτητη. Η ηλιακή ενέργεια αξιοποιείται με τεχνολογίες που εκμεταλλεύονται και τη θερμότητα και τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα του ήλιου. Οι τεχνολογίες που χρησιμοποι- ούνται για την εκμετάλλευση της ηλιακής ενέργειας είναι:
- α) ενεργειακά ηλιακά συστήματα. Μετατρέπουν την ηλιακή ακτινοβο- λία σε θερμότητα, υποκαθιστώντας συνήθως ενεργειακές πηγές, όπως το πετρέλαιο,
- β) παθητικά ηλιακά και υβριδικά συστήματα. Αφορούν κατάλληλες αρχιτεκτονικές λύσεις και χρησιμοποίηση τέτοιων δομικών υλικών που μεγιστοποιούν την απευθείας εκμετάλλευση της ηλιακής ενέργειας για θέρμανση, ψύξη ή φωτισμό. Το δυναμικό της Ελλάδας για την εφαρμογή παθητικών συστημάτων και τεχνικών βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής είναι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
μεγάλο, λόγω της μεγάλης ηλιοφάνειας και του ήπιου κλίματος, που συ- ντελούν στη δημιουργία θερμικής άνεσης με απλές και οικονομικές μεθό- δους. Η οικονομική βιωσιμότητα των παθητικών συστημάτων οφείλεται επιπλέον στο γεγονός ότι στη χώρα μας υπάρχει μεγάλη κατανάλωση σε καύσιμα, τόσο για θέρμανση, όσο και για ηλεκτρισμό, με αντίστοιχη αύξη- ση των εκπομπών CΟ$\_{2}$ στην ατμόσφαιρα.
γ) Φωτοβολταϊκά ηλιακά συστήματα. Μετατρέπουν την ηλιακή ενέρ- γεια άμεσα σε ηλεκτρική ενέργεια. Τα μεγαλύτερα φωτοβολταϊκά συστή- ματα έχουν εγκατασταθεί στη χώρα μας από τη ΔΕΗ. Οι εφαρμογές αυτές αφορούν την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας για τα νησιά και την ηλε- κτροδότηση μικρών χωριών. Μεγάλο πλήθος φωτοβολταϊκών συστημάτων, πάνω από 350, μικρότερης όμως ισχύος, έχει εγκαταστήσει η υπηρεσία Φάρων του Πολεμικού Ναυτικού. Ένα ακόμα μεγαλύτερο πλήθος έχει εγκα- τασταθεί από ιδιώτες για ηλεκτροδότηση εξοχικών κατοικιών, μικρών ξε- νοδοχειακών μονάδων, μοναστηριών κ.λπ. Οι εγκαταστάσεις αυτές έχουν γίνει χωρίς καμιά οικονομική ενίσχυση από το κράτος.

2. Αιολική ενέργεια
Είναι η κινητική ενέργεια που παράγεται από τη δύναμη του ανέμου και μετατρέπεται σε μηχανική ή ηλεκτρική ενέργεια. Η χώρα μας βρίσκεται στην εύκρατη ζώνη, όπου επικρατεί άριστη ανεμολογική κατάσταση, ενώ η διαμόρφωση του εδάφους είναι ευνοϊκή για την αξιοποίηση της αιολι- κής ενέργειας. Το αιολικό δυναμικό της Ελλάδας είναι από τα καλύτερα της Ευρώπης. Το συνολικό εκμεταλλεύσιμο αιολικό δυναμικό της χώρας μπορεί να καλύψει ένα μεγάλο μέρος των ηλεκτρικών αναγκών της και ιδιαίτερα αυτές των νησιών.

Η ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας στην Ελλάδα ξεκίνησε πριν από 15 χρόνια περίπου σαν μια προσπάθεια καταγραφής του ανέμου και εκτίμη- σης του αιολικού δυναμικού από τη ΔΕΗ. Σοβαρή εξέλιξη στο θέμα σημει- ώθηκε κατά την τριετία 1991-93, όταν η ΔΕΗ έθεσε σε λειτουργία μεγάλα αιολικά πάρκα. Σήμερα το 88% των αιολικών εγκαταστάσεων ανήκουν στην ίδια τη ΔΕΗ. Το υπόλοιπο ανήκει στον ΟΤΕ, σε Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης και μόλις ένα μικρό ποσοστό σε ιδιώτες. Το κόστος της αιολικής ενέργειας εξαρτάται από 3 βασικούς παράγοντες: το συνολικό κόστος του έργου, το κόστος λειτουργίας και συντήρησης και την ετήσια ενέργεια που παράγεται. Η τελευταία αυτή εξαρτάται από τις ανεμολογι- κές συνθήκες που επικρατούν στη θέση εγκατάστασης.

Εικόνα 9-1 Αξιοποίηση αιολικής ενέργειας

3. Γεωθερμία
Τα γεωθερμικά ρευστά, εκτός από τις θεραπευτικές τους ιδιότητες, μπορούν να αξιοποιηθούν και για ενεργειακούς σκοπούς. Η γεωθερμική ενέργεια είναι μια ήπια και σχετικά ανανεώσιμη ενεργειακή πηγή, που με τα σημερινά τεχνολογικά δεδομένα μπορεί να καλύψει σημαντικό ποσο- στό από τις ενεργειακές ανάγκες της χώρας.
Οι δυνατότητες ενεργειακής αξιοποίησης των γεωθερμικών ρευστών δεν είναι πολύ γνωστές στους κατοίκους πολλών περιοχών της Ελλάδας. Εξαιρείται η χρησιμοποίηση γεωθερμικών ρευστών για τη θέρμανση θερ- μοκηπίων, εφαρμογή σχετικά διαδεδομένη στη χώρα μας, ιδιαίτερα σε περιοχές της βόρειας Ελλάδας και σε νησιά του βορείου Αιγαίου, όπου έχουν εγκατασταθεί πάνω από 150 στρέμματα γεωθερμικών θερμοκηπίων.

Άλλες εφαρμογές εκτός από τη χρήση της γεωθερμικής ενέργειας στη θέρμανση των θερμοκηπίων είναι η τηλεθέρμανση, οι ιχθυοκαλλιέργειες, η ξήρανση αγροτικών προϊόντων, η αφαλάτωση νερού (θαλασσινού ή ακόμα και γεωθερμικού) και άλλες.

4. Υδραυλική ενέργεια
Αξιοποιεί τις υδατοπτώσεις με στόχο την παραγωγή ηλεκτρικής ενέρ- γειας ή και το μετασχηματισμό της σε απολήψιμη μηχανική ενέργεια. Έχο- ντας υπόψη τα σημαντικά υδροενεργειακά πλεονεκτήματα της Ελλάδας, εκατοντάδες θέσεις διάσπαρτες στην ελληνική επικράτεια περιμένουν την
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ENEΡΓΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ
Εικόνα 9-2 Γεωθερμική ενέργεια
εγκατάσταση μικρών υδροηλεκτρικών έργων, στην κατεύθυνση αξιοποίη- σης του τοπικού ανανεώσιμου δυναμικού.
Σύμφωνα με σχετικές έρευνες, το θεωρητικό υδροδυναμικό της χώρας είναι της τάξης των δεκάδων δισεκατομμυρίων κιλοβατώρων ανά έτος και είναι δυνατή η εγκατάσταση εκατοντάδων μικρών υδροηλεκτρικών έρ- γων σε μικρά ή μεγάλα υδατορεύματα που θα αξιοποιούν ένα μέρος από το συνολικό αναξιοποίητο ελληνικό μικροϋδροηλεκτρικό δυναμικό. Επιση- μαίνεται η υπεροχή των μικροϋδροενεργειακών προσόντων, κυρίως του ορεινού τόξου της Ηπείρου - Μακεδονίας - Θράκης και της οροσειράς της Πίνδου, που αρχίζει από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία και φτάνει μέχρι τη Στερεά, αλλά και οι μεγάλες δυνατότητες των ορεινών όγκων της Πε- λοποννήσου και της Κρήτης.

Εικόνα 9-3 Υδατοπτώσεις

5. Βιομάζα
Είναι αποτέλεσμα της φωτοσυνθετικής δραστηριότητας, που μετασχη- ματίζει την ηλιακή ενέργεια με μια σειρά διεργασιών των φυτικών οργανι- σμών χερσαίας ή υδρόβιας προέλευσης. Δύο είναι οι μορφές της βιομάζας: κάθε είδους υπολείμματα φυτικής ή ζωικής προέλευσης και βιομάζα που προέρχεται από φυτά που καλλιεργούνται για το σκοπό αυτό (ενεργεια- κές καλλιέργειες).

Τα υπολείμματα διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:
- α. Υπολείμματα που παραμένουν στο χωράφι ή στο δάσος μετά την απόληψη του κυρίου προϊόντος, όπως είναι η καλαμιά των σιτηρών, τα στελέχη του βαμβακιού, τα κλαδιά που μένουν στο δάσος μετά τη λήψη της ξυλείας κ.ά.
- β. Υπολείμματα που παραμένουν στα εργοστάσια επεξεργασίας των γεωργικών και δασικών προϊόντων, όπως το πυρηνόξυλο, το πριονίδι από τα πριστήρια ξυλείας κ.ά. Σε αυτά θα πρέπει να προστεθούν και τα σκου- πίδια των πόλεων, που κατά ένα μεγάλο ποσοστό αποτελούνται από υπο- λείμματα βιομάζας. Στην Ελλάδα, η αξιοποίηση των υπολειμμάτων (άχυρου, βαμβακοστελεχών, δασικών υπολειμμάτων κ.ά.) για την παραγωγή ενέρ- γειας θα μπορούσε να εξοικονομήσει 1,6 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου πετρελαίου. Ενώ σήμερα η βιομάζα καλύπτει το 5% μόνο των ενεργειακών αναγκών της χώρας, με την αξιοποίηση των γεωργικών και δασικών υπο- λειμμάτων το ποσοστό θα ανερχόταν στο 13%. Η αξιοποίηση επομένως των γεωργικών και δασικών υπολειμμάτων που μένουν στα χωράφια και στα δάση, μπορεί να εξασφαλίσει τριπλάσια ενέργεια από ό,τι μας δίνουν σήμερα όλα τα υδροηλεκτρικά εργοστάσια της χώρας.

Η ποσότητα όμως της βιομάζας από υπολείμματα είναι οπωσδήποτε περιορισμένη, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε ελληνικό επίπεδο. Από την άλλη μεριά, εκεί που υπάρχουν τεράστια περιθώρια είναι στην αξιοποίη- ση των «ενεργειακών καλλιεργειών» και γενικότερα των φυτών βιομάζας. Αναφέρθηκε ήδη ότι 200 εκατομμύρια στρέμματα παραμένουν κάθε χρόνο σε αγρανάπαυση στην Ε.Ε., ενώ σημαντικές εκτάσεις καλλιεργούνται και τα προϊόντα τους καταλήγουν σε χωματερές. Όλες αυτές οι εκτάσεις θα μπορούσαν άνετα να αξιοποιηθούν με τα παραπάνω φυτά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ENEΡΓΕΙΑΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ
Οι ενεργειακές καλλιέργειες είναι φυτά που καλλιεργούνται για την παραγωγή υγρών, αερίων ή και στερεών καυσίμων. Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις καλλιέργειας ζαχαροκάλαμου στη Βραζιλία, αραβόσιτου στις Η.Π.Α., ζαχαρότευτλων στη Γαλλία και ελαιοκράμβης σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες για την παραγωγή υγρών καυσίμων (Πιν. 9-1).
Πίνακας 9-1

| Χώρα                  | Καλλιέργεια                    | Τελικό προϊόν          | Χρήσεις           | Τόνοι ή στρέμματα/ έτος     |
|-----------------------|--------------------------------|------------------------|-------------------|-----------------------------|
| Βραζιλία              | ζαχαροκάλα- μο                 | αλκοόλη                | καύσιμο μεταφοράς | 9 εκατομμύρια  τόνοι / έτος |
| ΗΠΑ                   | Αραβόσιτος                     | αλκοόλη                | καύσιμο μεταφοράς | 4 εκατομμύρια  τόνοι / έτος |
| Γαλλία                | Ζαχαρότευτ- λα, σιτάρι,  κ.λπ. | αλκοόλη                | καύσιμο μεταφοράς | 75.000 τόνοι / έτος         |
| Άλλες χώρες  της Ε.Ε. | Ελαιοκράμβη & ηλίανθος         | βιοντήζελ              | καύσιμο μεταφοράς | 500.000 τόνοι / έτος        |
| Σουηδία               | Ιτιά                           | ψιλοτεμαχι- σμένο ξύλο | καύση             | 1.700.000 στρέμματα /  έτος |

9.6.2 Πλεονεκτήματα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας

Τα κύρια πλεονεκτήματα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι τα εξής:
- α) Είναι πηγές ενέργειας πρακτικά ανεξάντλητες και συμβάλλουν στη μείωση της εξάρτησης από τους συμβατικούς ενεργειακούς πό- ρους που εξαντλούνται.
- β) Είναι εγχώριες πηγές ενέργειας και συνεισφέρουν στην ενίσχυση της ενεργειακής ανεξαρτητοποίησης και της ασφάλειας του ενερ- γειακού εφοδιασμού σε εθνικό επίπεδο.
- γ) Οδηγούν στην αποκέντρωση του ενεργειακού συστήματος, αφού είναι γεωγραφικά διάσπαρτες. Δίνουν έτσι τη δυνατότητα κάλυψης των ενεργειακών αναγκών σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο.
- δ) Προσφέρουν τη δυνατότητα ορθολογικής αξιοποίησης των ενερ- γειακών πόρων και καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα των αναγκών των χρηστών (π.χ. ηλιακή ενέργεια για θερμότητα χαμηλών θερμοκρα- σιών, αιολική ενέργεια για ηλεκτροπαραγωγή).
- ε) Έχουν συνήθως χαμηλό λειτουργικό κόστος που δεν επηρεάζεται από τις διακυμάνσεις της διεθνούς οικονομίας και από τις τιμές των συμβατικών καυσίμων.
- στ) Οι επενδύσεις των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι «εντάσεως εργασίας», δημιουργώντας πολλές θέσεις εργασίας σε τοπικό επί- πεδο.
- ζ) Μπορούν να αποτελέσουν πυρήνα για την αναζωογόνηση οικονομι- κά και κοινωνικά υποβαθμισμένων περιοχών και πόλο τοπικής ανά- πτυξης, με την προώθηση ανάλογων επενδύσεων (π.χ. θερμοκηπια- κές καλλιέργειες με τη χρήση γεωθερμικής ενέργειας).
- η) Οι εγκαταστάσεις εκμετάλλευσης των ανανεώσιμων πηγών έχουν σχεδιασθεί για να καλύπτουν τις ανάγκες των χρηστών και σε μι- κρή και σε μεγάλη κλίμακα εφαρμογών, έχουν μικρή διάρκεια κατα- σκευής και επιτρέπουν έτσι τη γρήγορη ανταπόκριση της προσφο- ράς προς τη ζήτηση ενέργειας.
- θ) Είναι φιλικές προς το περιβάλλον και τον άνθρωπο και η αξιοποίη- σή τους είναι γενικά αποδεκτή από το κοινό.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η βασική σχέση που συνδέει τη γεωργία με την ενέργεια είναι ότι η φυτική παραγωγή συνδέεται στενά και άρρηκτα με την ηλιακή ενέργεια, μέσα από τη λειτουργία της φωτοσύνθεσης.
Η διαφορά μεταξύ του φυσικού αυτού φαινομένου και της άσκη- σης της γεωργίας σήμερα στον πλανήτη είναι ότι ο άνθρωπος ει- σάγει πρόσθετα ποσά ενέργειας στο σύστημα παραγωγής, για να επιτύχει αύξηση των στρεμματικών αποδόσεων και του συνολικού όγκου παραγωγής, βελτίωση της ποιότητας των παραγόμενων προ- ϊόντων ή παραγωγή προϊόντων εκτός εποχής.

Η γεωργία και η δασοπονία παράγουν ενέργεια, αφού αποθηκεύ- οντας εποχιακά την ηλιακή ενέργεια μπορούν να παράγουν καύσιμα και οργανική ουσία (λιπάσματα).
Σε επίπεδο Ε.Ε. βασικό μέλημα των κρατών - μελών αποτελεί η εξασφάλιση του ενεργειακού τους εφοδιασμού, η δημιουργία εσωτε- ρικής αγοράς ενέργειας και η προστασία του περιβάλλοντος.
Στην Ελλάδα τα πλεονεκτήματα της αξιοποίησης των ανανεώσι- μων πηγών ενέργειας είναι πολλά, εξαιτίας της αφθονίας των ενερ- γειακών πηγών, με άκρως θετικές επιπτώσεις στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.

Η κατανάλωση άμεσης μορφής ενέργειας (καυσίμων, ηλεκτρι- σμού) από τη γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή της Ελλάδας αποτελεί το μόνο 5% του συνόλου της καταναλισκόμενης ενέργειας στη χώρα, εάν όμως συνυπολογισθούν και τα ποσά της ενέργειας που καταναλώνονται έμμεσα (διακίνηση, μεταποίηση), τότε το ποσο- στό γίνεται αρκετά σημαντικό.
Στον τομέα της φυτικής παραγωγής σημειώνεται σπατάλη ενέρ- γειας στη χώρα μας και σε έμμεση (λιπάσματα, φάρμακα) και σε άμε- ση μορφή (αρδεύσεις). Η ζωική παραγωγή χαρακτηρίζεται από μικρή κατανάλωση ενέργειας, ως αποτέλεσμα των ευνοϊκών κλιματολο- γικών συνθηκών. Τέλος, στον τομέα της διακίνησης των γεωργικών προϊόντων, η ποσότητα της ενέργειας που απαιτείται είναι σημαντι- κή, κυρίως λόγω της απόστασης της χώρας μας από τις αγορές της Ευρώπης.

Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι οι ενεργειακές πηγές που υπάρχουν σε αφθονία στο φυσικό περιβάλλον (ήλιος, νερό, άνεμος,
βιομάζα κ.ά.) και η πρώτη μορφή ενέργειας που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος.
Η ηλιακή ενέργεια αξιοποιείται με τεχνολογίες που εκμεταλλεύ- ονται και τη θερμότητα και τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα του ήλιου, όπως ενεργειακά ηλιακά συστήματα, παθητικά ηλιακά και υβριδικά συστήματα και φωτοβολταϊκά ηλιακά συστήματα.
Η αιολική ενέργεια είναι η κινητική ενέργεια που παράγεται από τη δύναμη του ανέμου και μετατρέπεται σε μηχανική ή ηλεκτρική ενέργεια, γεγονός που βρίσκει εφαρμογή π.χ. στα μεγάλα αιολικά πάρκα της ΔΕΗ.

Η γεωθερμική ενέργεια είναι μια ήπια και σχετικά ανανεώσιμη πηγή ενέργειας, που χρησιμοποιείται για τη θέρμανση θερμοκηπίων, σε μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας, για την ξήρανση αγροτικών προϊό- ντων και την αφαλάτωση του νερού.
Η υδραυλική ενέργεια αξιοποιεί τις υδατοπτώσεις από τις οποίες παράγεται ηλεκτρική ή μηχανική ενέργεια.
Η βιομάζα είναι αποτέλεσμα της φωτοσυνθετικής δραστηριότη- τας που μετασχηματίζει την ηλιακή ενέργεια με μια σειρά διεργα- σιών των φυτικών οργανισμών χερσαίας ή υδρόβιας προέλευσης. Η βιομάζα μπορεί να αποτελείται από υπολείμματα φυτικής και ζωικής προέλευσης ή από φυτά που καλλιεργούνται για το σκοπό αυτό (ενεργειακές καλλιέργειες ή φυτά βιομάζας). Στη βιομάζα υπάγονται και τα απορρίμματα των μεγάλων αστικών κέντρων.

Φυτά που καλλιεργούνται σήμερα για την παραγωγή βιομάζας είναι το ζαχαροκάλαμο, ο αραβόσιτος, η ελαιοκράμβη, τα ζαχαρό- τευτλα, το γλυκό σόργο, ο μίσχανθος, η αγριοαγκινάρα, το καλάμι, ο ευκάλυπτος κ.ά.
Η βιομάζα μπορεί να αξιοποιηθεί για θέρμανση θερμοκηπίων και κτηνοτροφικών μονάδων, ξήρανση γεωργικών προϊόντων, κάλυψη αναγκών θερμότητας, ψύξης και ηλεκτρισμού χωριών και πόλεων κ.λπ.
Τα πλεονεκτήματα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι πολ- λά και σημαντικά, με σπουδαιότερο ίσως ότι είναι φιλικές προς το περιβάλλον και ευρέως αποδεκτές από το κοινό.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Ποια είναι η βασική σχέση που συνδέει τη γεωργία με την ενέρ- γεια;
- 2. Ποιοι είναι οι κανόνες του ενεργειακού συστήματος στη φυτική παραγωγή;
- 3. Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της ενέργειας που παράγει η γε- ωργία και η δασοπονία;
- 4. Ποιοι είναι οι κύριοι στόχοι του προγράμματος Altener;
- 5. Ποια θεωρείτε κύρια μειονεκτήματα της εξάρτησης της χώρας μας από εισαγόμενη ενέργεια;
- 6. Στον τομέα της φυτικής παραγωγής στη χώρα μας σημειώνεται σπατάλη ενέργειας. Γιατί;
- 7. Ποιες είναι οι κύριες μορφές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας;
- 8. Τι γνωρίζετε για τα παθητικά ηλιακά και υβριδικά συστήματα;
- 9. Τι γνωρίζετε για τα φωτοβολταϊκά ηλιακά συστήματα;
- 10. Είναι αξιόλογο το αιολικό δυναμικό της Ελλάδας; Γιατί;
- 11. Τι γνωρίζετε για τα γεωθερμικά ρευστά;
- 12. Έχει αξιοποιηθεί επαρκώς το μικροϋδροηλεκτρικό δυναμικό της χώρας;
- 13. Ποιες είναι οι μορφές της βιομάζας;
- 14. Σε ποιες περιπτώσεις είναι δυνατή η αξιοποίηση της ενέργειας που παράγεται από τη βιομάζα;
- 15. Μπορείτε να αναφέρετε φυτά που καλλιεργούνται ή δοκιμάζο- νται επειδή είναι κατάλληλα για παραγωγή ενέργειας;
- 16. Ποια νομίζετε ότι είναι τα μειονεκτήματα της βιομάζας που δυ- σχεραίνουν την αξιοποίησή της, όταν αυτή γίνεται μακριά από τον τόπο παραγωγής;
- 17. Μπορείτε να αναφέρετε τα κύρια πλεονεκτήματα των ανανεώ- σιμων πηγών ενέργειας;
10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

▶ 10.1 Γενικά
Οι σύγχρονες εισοδηματικές δυνατότητες του καταναλωτικού κοινού στις οικονομικά αναπτυγμένες χώρες, η παγκοσμιοποίηση του διεθνούς εμπορίου (μείωση εμπορικών φραγμών κ.λπ.), (Εικ.10-1), οι τεχνικές και τα μέσα μεταφοράς κ.ά. επιτρέπουν τη συνεχή προσφορά νωπών ή επεξερ- γασμένων γεωργικών προϊόντων, ασχέτως εποχικότητας.
Βασικό κριτήριο καταναλωτικής προτίμησης και αγοραστικής συμπερι- φοράς, σ' αυτές τις χώρες, είναι η ποιότητα, δηλαδή η συμμόρφωση των προϊόντων με συγκεκριμένα επιθυμητά χαρακτηριστικά (σχήμα, μέγεθος, χρώμα, γεύση κ.ά.), αφού έχουν διασφαλισθεί υψηλές προδιαγραφές υγιει- νής και ασφάλειας χρήσης τους.

Επιπρόσθετα, τόσο η ανάγκη για διαρκή επάρκεια γεωργικών προϊό- ντων σ' όλες τις εποχές του έτους, με υψηλές προδιαγραφές ποιότητας αλλά και ποικιλομορφία, όσο και η ζήτηση προϊόντων με επιπρόσθετες ιδιότητες (π.χ. εύκολη συσκευασία με δυνατότητα επαναχρησιμοποίησής της), οδηγούν στο σχεδιασμό ανάπτυξης νέων προϊόντων (Εικ. 10-2) και υπηρεσιών φιλικών προς τον καταναλωτή, που βασίζονται σε τεχνολογι-
κές πρακτικές μεταποίησης και τεχνικές μάρκετινγκ.
Παρόλο που η αύξηση του διαθέσιμου κατά κεφαλήν εισοδήματος, στις αναπτυγμένες χώρες, οδηγεί στην ποσοστιαία μείωση του ποσού που δα-

Εικόνα 10-1 Παγκοσμιοποίηση του εμπορίου γεωργικών προϊόντων
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
Εικόνα 10-2 Παραγωγή νέου προϊόντος με βάση την πατάτα: στιγμιαίες νιφάδες πατάτας
πανάται για τρόφιμα, διαπιστώνεται, ότι η ισχυρή ζήτηση από τον σύγχρο- νο καταναλωτή ελεύθερου διαθέσιμου χρόνου, αλλά και η ποικιλομορφία κατανάλωσης, διαμορφώνουν τεράστιες προοπτικές ανάπτυξης του τομέα αξιοποίησης γεωργικών προϊόντων και των συνδεομένων μ' αυτόν υπηρε- σιών.
Επιζητούμενο στοιχείο σ' αυτή τη διαδικασία είναι η προστιθέμενη αξία, που δημιουργείται στα γεωργικά προϊόντα με την ανάπτυξη των επιθυμη- τών καταναλωτικών ιδιοτήτων, να επιτυγχάνεται εγχώρια, ώστε κατά το δυνατόν να αξιοποιείται το τοπικό ανθρώπινο δυναμικό και να αποτρέπε- ται εκροή συναλλάγματος για μη διαθέσιμες πρώτες ύλες.

Ακόμη επιζητούμενο είναι η εμπορία των προϊόντων αυτών να αναπτύσ- σεται μέσα από φορείς και κανάλια εγχώριων συμφερόντων, ώστε και η προστιθέμενη αξία του μάρκετινγκ να μην εκπατρίζεται.
Η Ελλάδα, ως χώρα που οι εδαφοκλιματικές της συνθήκες τής δίνουν δυνατότητες για υψηλής ποιότητας παραγωγή γεωργικών προϊόντων, κα- λείται να συμμετάσχει στο συνεχώς διευρυνόμενο εμπορικό ανταγωνιστι- κό περιβάλλον.
Επιπρόσθετα συγκριτικά πλεονεκτήματα, που διαθέτει η χώρα, όπως η φυσική ομορφιά, η οποία παραλλάσσει τοπικά, η πληθώρα των παραδο- σιακών και πολιτισμικών καταβολών κ.ο.κ. μπορεί να αξιοποιηθούν προς σ'

αυτή την κατεύθυνση.
Τα παραπάνω παραγωγικά συγκριτικά πλεονεκτήματα που διαθέτει η χώρα, συνδυαζόμενα με σύνολο εμπορικών στρατηγικών επιλογών (όπως τουριστικές δραστηριότητες υψηλών προδιαγραφών, εξαγωγικές προσπά- θειες συγκεκριμένου προσανατολισμού, εθισμό στην κατανάλωση εγχώρι- ων προϊόντων και υποκατάσταση εισαγωγών κ.ο.κ.) μπορεί να γίνουν και ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα στον τομέα της μεταποίησης και προώθη- σης των γεωργικών προϊόντων.
Ασφαλής γνώμονας για την επίτευξη τέτοιων προσπαθειών είναι η στέ- ρεη αρχική επαγγελματική κατάρτιση του ανθρώπινου δυναμικού στη σύγ- χρονη τεχνολογία αξιοποίησης γεωργικών προϊόντων (Εικ. 10-3) και στην προώθησή τους, η δια βίου συνεχιζόμενη επαγγελματική του ενημέρωση, καθώς και η θεσμική διευκόλυνση για την προσέλκυση και ανάπτυξη επεν- δύσεων μεταποίησης και εμπορίας γεωργικών προϊόντων.

Εικόνα 10-3 Σύγχρονης τεχνολογίας κύλινδροι άλεσης σιταριού

Η ΕΜΠΟΡΙΑ

▶ 10.2 Βασικές έννοιες εμπορίας
Η εμπορία ή το «μάρκετινγκ» προϊόντων, όπως διεθνώς έχει επικρατή- σει, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στις τελευταίες δεκαετίες, όταν τα προβλή- ματα διάθεσης ορισμένων από αυτά έγιναν επιτακτικά και δύσκολα στην επίλυσή τους.
Αφορά το σύνολο των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων που αποσκο- πούν στη διακίνηση και ανταλλαγή των προϊόντων και των συνδεομένων μ' αυτά υπηρεσιών, καθώς και την επιστημονική μελέτη αυτών των δρα- στηριοτήτων.
Οι δραστηριότητες του μάρκετινγκ ονομάζονται λειτουργίες και το αποτέλεσμά τους είναι η διανομή και η διάθεση των παραγόμενων προϊό- ντων στους καταναλωτές και μάλιστα στο χρόνο, τον τόπο και στη μορφή που αυτοί επιθυμούν να τα αγοράσουν.

Με αυτό τον τρόπο αυξάνεται η χρησιμότητα για τον καταναλωτή και διευκολύνεται η ανταλλαγή, η ωφελιμότητα και η πραγματική αξία των προϊόντων ως μέσων ικανοποίησης των ανθρώπινων αναγκών.
Οι απασχολούμενοι στο χώρο του μάρκετινγκ ονομάζονται φορείς του μάρκετινγκ και διεκπεραιώνουν τις σχετικές δραστηριότητες που ανα- πτύσσονται. Σ' αυτούς περιλαμβάνονται οι λιανέμποροι (Εικ. 10-4) και
Εικόνα 10-4 Υπαίθριος λιανοπωλητής λαχανικών
χονδρέμποροι, οι εξαγωγείς και εισαγωγείς, οι αντιπρόσωποι, οι τοπικοί έμποροι, οι ενδιάμεσοι και οι πωλητές, οι επιχειρήσεις επεξεργασίας, με- ταφορών, συσκευασίας, τυποποίησης προϊόντων και οι λοιποί οργανισμοί εμπορίας.

Στην εξελικτική πορεία του μάρκετινγκ μπορεί να διακριθούν τρία κύ- ρια στάδια, ανάλογα με το επίκεντρο του ενδιαφέροντος και το επίπεδο ανάπτυξης των οικονομιών.

Αυτά αναφέρονται:
-  είτε στην αποτελεσματικότερη φυσική διακίνηση των προϊόντων από τους τόπους παραγωγής στα σημεία πώλησής τους,
-  είτε στην αύξηση των πωλήσεων με την εφαρμογή μεθόδων έντονης προβολής και προώθησης,
-  είτε, τέλος, στη διαπίστωση των σημερινών και των μελλοντικών ανα- γκών των καταναλωτών και στην παραγωγή προϊόντων που τους ικα- νοποιούν.

Ο διαχωρισμός του μάρκετινγκ σε ειδικότερους κλάδους βασίζεται:
-  στο χαρακτήρα των εξεταζόμενων προϊόντων: Έτσι, διακρίνεται μάρκε- τινγκ βιομηχανικών προϊόντων, μάρκετινγκ καταναλωτικών προϊόντων, μάρκετινγκ γεωργικών προϊόντων κ.λπ.,
-  στη μέθοδο προσέγγισης των προβλημάτων: Διακρίνεται μικρομάρκε- τινγκ (ή επιχειρηματικό μάρκετινγκ) και μακρομάρκετινγκ και
-  στη γεωγραφική εμβέλεια των εξεταζόμενων αγορών: διακρίνεται σε διεθνές μάρκετινγκ, εξαγωγικό μάρκετινγκ κ.λπ.

▶ 10.3 Μάρκετινγκ γεωργικών προϊόντων
Το μάρκετινγκ των γεωργικών προϊόντων αποτελεί ένα ιδιαίτερο κλάδο, ο οποίος παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από τους υπόλοιπους κλά- δους του μάρκετινγκ.

Οι διαφορές αυτές οφείλονται κυρίως:
-  στο βιολογικό χαρακτήρα της πρωτογενούς παραγωγής (εξάρτηση από φυσικούς παράγοντες, εποχικότητα κ.λπ.),
-  στα χαρακτηριστικά των πρωτογενών προϊόντων, τα οποία είναι συνή- θως ευπαθή, ογκώδη και ποιοτικώς ανομοιογενή,
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
-  στα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά του αγροτικού τομέα, όπως πολλές μικρές γεωργικές εκμεταλλεύσεις με πολυτεμαχισμένο κλήρο κ.λπ.
-  στον προορισμό των περισσότερων πρωτογενών προϊόντων, που χρη- σιμοποιούνται ως επί το πλείστον ως πρώτη ύλη για τις βιομηχανίες τροφίμων, κλωστοϋφαντουργίας, καπνού κ.ο.κ. και
-  στην περιορισμένη συμμετοχή του αγροτικού πληθυσμού στους ενδιά- μεσους τομείς της μεταποίησης και εμπορίας και
-  την εξάρτηση της διάθεσης από τρίτους φορείς.

Τα περιοριστικά αυτά πλαίσια έχουν ως επακόλουθο τη δημιουργία ιδι- αίτερων προβλημάτων μάρκετινγκ στο γεωργικό τομέα που για την επίλυ- σή τους πολλές φορές απαιτείται η ρυθμιστική παρέμβαση της πολιτείας στο πλαίσιο της εφαρμοζόμενης αγροτικής πολιτικής.

Οι λειτουργίες του μάρκετινγκ διακρίνονται σε:
-  ανταλλακτικές, όπως αγορά και πώληση,
-  φυσικές, όπως αποθήκευση, μεταφορά, επεξεργασία ή μεταποίηση,
-  διευκολυντικές, όπως τυποποίηση, συσκευασία, σήμανση, πληροφόρη- ση, έρευνα αγοράς, προβολή και προώθηση, ανάληψη κινδύνων.

Αγορά και Πώληση
Η αγορά και η πώληση (Εικ. 10-5) αποτελούν στην ουσία μία λειτουργία από διαφορετική πλευρά θεωρούμενη, που οδηγεί στην αλλαγή κυριότη-
Εικόνα 10-5 Δημοπρατήριο ανθέων στην Ολλανδία
τας ενός αγαθού ή υπηρεσίας. Η μία πλευρά (αγοραστής) επιδιώκει τη μεγιστοποίηση της ικανοποίησης κάποιας ανάγκης και η άλλη (πωλητής) επιδιώκει τη μεγιστοποίηση του κέρδους.

Αποθήκευση
Ο βασικός ρόλος της αποθήκευσης είναι η παράταση του χρόνου διά- θεσης ενός προϊόντος στους καταναλωτές πέραν της χρονικής περιόδου παραγωγής του, δεδομένου ότι οι καταναλωτές χρησιμοποιούν συνήθως σταθερές ποσότητες κάθε προϊόντος σε όλη τη διάρκεια του έτους.
Επομένως, μέσω της αποθήκευσης, διευκολύνεται η διαχρονική εναρ- μόνιση της προσφοράς με τη ζήτηση ενός προϊόντος και κατά συνέπεια αυξάνεται η χρησιμότητά του ως προς το χρόνο.
Από την αποθήκευση προκύπτουν και άλλες ωφέλειες, όπως είναι η δυνατότητα εφαρμογής μέτρων αγροτικής πολιτικής και η σταθερή τρο- φοδοσία των μονάδων μεταποίησης και εμπορίας.

Από την άλλη πλευρά, η εφαρμογή της αποθήκευσης:
-  δημιουργεί σημαντικές δαπάνες εγκατάστασης και λειτουργίας των αποθηκευτικών χώρων (Εικ. 10-6),
-  οδηγεί σε υποβάθμιση των ποιοτικών χαρακτηριστικών των αποθηκευ- μένων προϊόντων με αντίστοιχη μείωση της χρηματικής τους αξίας και
-  δημιουργεί εμπορικούς κινδύνους, όπως απρόβλεπτες διακυμάνσεις τι-
Εικόνα 10-6 Αποθηκευτικοί χώροι (silos) γεωργικής παραγωγής
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
μών ή έκθεση σε τυχαία περιστατικά (καταστροφές, ασθένειες ή προ- σβολές εντόμων κ.λπ.).

Μεταφορά
Ο βασικός ρόλος της μεταφοράς είναι η εξουδετέρωση της γεωγρα- φικής απόστασης που χωρίζει τις μονάδες παραγωγής από τα σημεία πώλησης των γεωργικών προϊόντων και των τροφίμων.
Οι μονάδες αυτές είναι διεσπαρμένες γεωγραφικά και μικρές. Το γεγο- νός αυτό, σε συνδυασμό με το βιολογικό χαρακτήρα και τη φθαρτότητα των αγροτικών προϊόντων, δημιουργεί ιδιαίτερα προβλήματα μεταφοράς και αυξημένες δαπάνες.
Με τις μεταφορές των γεωργικών προϊόντων αυξάνεται η χρησιμότητά τους από πλευράς τόπου και διευκολύνεται η εξισορρόπηση προσφοράς και ζήτησης σε γεωγραφική βάση.

Ο χρόνος και κυρίως το κόστος των μεταφορών παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των ζωνών παραγωγής και της γεωγραφικής εμ- βέλειας των αγορών αλλά και γενικότερα στην οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας (Εικόνα 10-7).
Εικόνα 10-7 Σύγχρονος εμπορευματικός χώρος, λιμάνι Μαϊάμι, Φλόριντα, Η.Π.Α.

Επεξεργασία - Μεταποίηση
Ως επεξεργασία ή μεταποίηση ενός πρωτογενούς γεωργικού προϊό- ντος χαρακτηρίζεται το σύνολο των χειρισμών και επεμβάσεων μετά τη συγκομιδή του, που έχει ως αποτέλεσμα τη διαφοροποίηση της αρχικής μορφής του και τη δημιουργία ενός δευτερογενούς προϊόντος.
Ανάλογα με το βαθμό και το είδος της διαφοροποίησης του αρχικού προϊόντος (Εικ. 10-8), το δευτερογενές προϊόν διαφέρει από πλευράς μορ- φής, σύστασης, χρησιμότητας, φθαρτότητας και αξίας ως προς το βάρος και τον όγκο του.

Η αύξηση της χρησιμότητας ενός γεωργικού προϊόντος, μέσω της με- ταποίησης, επιτυγχάνεται με δύο κυρίως τρόπους:
-  με τη διαφοροποίηση/βελτίωση «της μορφής ή σύστασης» του αρχικού προϊόντος και
-  με την επέκταση του χρόνου συντήρησης του «βιομηχανοποιημένου» πλέον προϊόντος.
Εικόνα 10-8 Σειρά μεταποιημένων προϊόντων κρέατος
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

Έτσι επέρχονται πολλαπλές ωφέλειες:
-  δημιουργούνται νέα προϊόντα για διαφορετικές χρήσεις,
-  τα δευτερογενή προϊόντα αποθηκεύονται και μεταφέρονται ευκολότε- ρα,
-  διευκολύνεται και προετοιμάζεται η χρησιμοποίησή τους από τους τε- λικούς καταναλωτές,
-  δημιουργούνται νέες αγορές και αυξάνεται η ζήτηση του αρχικού πρω- τογενούς προϊόντος,
-  διευκολύνεται η εφαρμογή μέτρων αγροτικής πολιτικής και η λειτουρ- γία των αγορών και
-  δημιουργούνται νέες ευκαιρίες απασχόλησης του αγροτικού πληθυ- σμού στον δευτερογενή τομέα.

Τυποποίηση
Τυποποίηση ή ποιοτική ταξινόμηση είναι ο διαχωρισμός ενός προϊόντος σε διάφορες ποιοτικές κατηγορίες σύμφωνα με ορισμένες προδιαγραφές, κριτήρια ή χαρακτηριστικά, που καθιερώνονται νομοθετικά ή εμπορικά και ισχύουν μεταξύ αγοραστών ή πωλητών ανεξάρτητα από τόπο και χρόνο.
Τα κριτήρια διαφέρουν από προϊόν σε προϊόν, αλλά διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες:
-  Τα υποκειμενικά κριτήρια, στα οποία ανήκουν το χρώμα, η γεύση, η οσμή, η όψη κ.λπ., δηλαδή αυτά που αντιλαμβάνονται οι καταναλωτές με τις αισθήσεις τους (Εικ. 10-9).

Εικόνα 10-9 Καταγραφή σε ηλεκτρονικό υπολογιστή υποκειμενικής αντίληψης ποιοτικών χαρακτηριστικών
-  Τα αντικειμενικά κριτήρια, στα οποία ανήκουν όσα μπορούν να μετρη- θούν και να ποσοτικοποιηθούν με όργανα μέτρησης, όπως είναι το βά- ρος, ο όγκος, η περιεκτικότητα σε υγρασία κ.λπ. (Εικ. 10-10).
Εικόνα 10-10 Ταξινόμηση κατά μέγεθος καρότων
Η αναγκαιότητα της τυποποίησης στα γεωργικά προϊόντα οφείλεται και στο γεγονός ότι, τόσο τα παραγόμενα προϊόντα, όσο και οι προδια- γραφές που επιθυμούν οι καταναλωτές, έχουν μεταξύ τους πολλές ανο- μοιότητες για διαφορετικούς λόγους.

Έτσι, δημιουργείται η ανάγκη για ποιοτικές κατηγορίες προϊόντων με ομοιογενή χαρακτηριστικά που ανταποκρίνονται στις διαφορετικές προτι- μήσεις των καταναλωτών.
Τα πλεονεκτήματα που προκύπτουν από την τυποποίηση είναι πολύ ση- μαντικά για τους παραγωγούς, τους καταναλωτές, τους εμπόρους και το κοινωνικό σύνολο. Η εφαρμογή της τυποποίησης στα γεωργικά προϊόντα εμφανίζει σημαντικές δυσχέρειες, είναι δαπανηρή και κατά τεκμήριο δεν μπορεί να υλοποιηθεί χωρίς την παρέμβαση της πολιτείας.

Συσκευασία
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
Συσκευασία ενός προϊόντος είναι όλες οι διαδικασίες σχεδιασμού, κα- τασκευής διαφόρων υλικών (όπως κουτιά, μπουκάλια, περιτυλίγματα κ.λπ.) στα οποία τοποθετούνται τα προϊόντα (Εικ. 10-11), με κύριους σκοπούς:
-  την προστασία τους από διάφορους κινδύνους φθοράς ή καταστροφής,
-  την προώθηση των πωλήσεων, με τη διευκόλυνση των καταναλωτών και την ελκυστικότερη εμφάνισή τους και
-  την αποτελεσματικότερη διακίνηση των προϊόντων (φόρτωση, εκφόρ- τωση, αξιοποίηση ωφέλιμου χώρου μεταφορικών μέσων κ.λπ.).

Τα πλεονεκτήματα της συσκευασίας είναι πολύ σημαντικά, όπως δεί- χνει η μεγάλη ανάπτυξη και διάδοση των υλικών συσκευασίας τα τελευ- ταία χρόνια και το σημαντικό ποσοστό που αντιπροσωπεύει το κόστος της στις τιμές που καταβάλλουν οι καταναλωτές.
Παράλληλα, όμως, δημιουργεί διάφορα προβλήματα, τα περισσότερα
Εικόνα 10-11
Συσκευασίες γεωργικών προϊόντων
των οποίων είναι αποτέλεσμα καταστρατήγησης των κανόνων που διέ- πουν τη συσκευασία και της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος.

Σήμανση
Ως σήμανση χαρακτηρίζεται στο μάρκετινγκ η καθιέρωση ενός εμπο- ρικού σήματος ή εμπορικής «ταυτότητας» για ένα προϊόν, ώστε αυτό να διακρίνεται και να διαφοροποιείται από τα ομοειδή και ανταγωνιστικά προϊόντα (Εικ. 10-12).

Το σήμα αποτελείται συνήθως από δύο μέρη:
-  το όνομα του σήματος, δηλαδή αυτό που μπορεί να προφέρει ή να εκφωνήσει κάποιος, όπως μία λέξη, ένα όνομα, ένα γράμμα κ.λπ. καθώς και
-  το σύμβολο του σήματος, δηλαδή το μέρος του σήματος που δεν προ- φέρεται, αλλά αναγνωρίζεται οπτικά, όπως ένα σχέδιο, μια φωτογρα- φία, ένα ζώο κ.λπ.
Η σήμανση των γεωργικών προϊόντων έχει ιδιαίτερη σημασία στο σύγ- χρονο μάρκετινγκ. Το σήμα είναι βασικό χαρακτηριστικό ενός προϊόντος, αποτελεί ένα συστατικό στοιχείο αυτού και μία πρόσθετη χρησιμότητα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
Εικόνα 10-12 Διάφορα εμπορικά σήματα ελαιολάδου
που αυξάνει την αξία του προϊόντος. Ενδεικτικό είναι, άλλωστε, το γεγο- νός ότι το σήμα θεωρείται και ως σημαντικό περιουσιακό στοιχείο μιας επιχείρησης κατοχυρωμένο νομοθετικά.

Διαφήμιση
Σύμφωνα με την Αμερικανική Εταιρεία Μάρκετινγκ «Διαφήμιση είναι κάθε πληρωμένη μορφή (μη προσωπικής παρουσίασης και προβολής) ιδε- ών, αγαθών και υπηρεσιών από ένα συγκεκριμένο ανάδοχο, πρόσωπο ή οργανισμό».
Η διαφήμιση είναι η πιο γνωστή μέθοδος προβολής και προώθησης προϊόντων και υπηρεσιών.
Άλλες μέθοδοι είναι: οι προσωπικές πωλήσεις, η προώθηση των πωλή- σεων, η δημοσιότητα και οι δημόσιες σχέσεις.
Οι κυριότεροι σκοποί της διαφήμισης είναι να πληροφορήσει, να πείσει και να υπενθυμίσει.

Προϊοντική (generic) λέγεται η διαφήμιση που το προϊόν στο οποίο ανα- φέρεται δεν είναι εμπορικά επώνυμο (brand). Δηλαδή, δεν αφορά μία συ- γκεκριμένη «μάρκα», αλλά γενικά το προϊόν στο σύνολό του, ανεξάρτητα από τις επιμέρους εμπορικές παραλλαγές του. Η προϊοντική διαφήμιση (Εικ. 10-13) χρησιμοποιείται περισσότερο για την προώθηση της κατανάλωσης των γεωργικών προϊόντων (π.χ. φρέσκο γάλα, νωπά πορτοκάλια κ.λπ.).
Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των γεωργικών προϊόντων καθιστούν δύ- σκολη την εφαρμογή της διαφήμισης σε αυτά και περιορίζουν τα αποτε- λέσματά της. Από τα χαρακτηριστικά αυτά περισσότερη επίδραση ασκούν τα εξής:

-  η μη ανάλογη αύξηση της ζήτησης των αγροτικών προϊόντων αυξανο-
- μένου του εισοδήματος του καταναλωτή,
-  η ευπάθεια, η φθαρτότητα, η ποιοτική ανομοιογένεια, η ποσοτική αστά- θεια και η αδυναμία προγραμματισμού της γεωργικής παραγωγής και
-  οι αδυναμίες και τα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά του αγροτικού τομέα.
Εικόνα 10-13 Προϊοντική διαφήμιση γιαουρτιού
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

Η ΕΜΠΟΡΙΑ

▶ 10.4 Μάρκετινγκ, μάνατζμεντ
Ως μάρκετινγκ, μάνατζμεντ ονομάζονται οι διαδικασίες σχεδιασμού, εφαρμογής και αξιολόγησης μακροχρόνιων και βραχυχρόνιων σχεδίων μάρκετινγκ στο πλαίσιο του εξωτερικού περιβάλλοντος, των εσωτερικών συνθηκών, της στρατηγικής και των στόχων μιας επιχείρησης.
Το μάρκετινγκ μάνατζμεντ είναι μέρος του επιχειρησιακού μάρκετινγκ, το οποίο ασχολείται κυρίως με τα προβλήματα μάρκετινγκ από την πλευ- ρά της επιχείρησης.
Η ανάπτυξη του μάρκετινγκ, μάνατζμεντ οφείλεται κυρίως στο γενικό- τερο προσανατολισμό και προσαρμογή του σύγχρονου μάνατζμεντ προς τη σύγχρονη αντίληψη και φιλοσοφία του μάρκετινγκ, η οποία απαιτεί την αποδοχή και προσαρμογή όλων των τμημάτων και των λειτουργιών της επιχείρησης προς τους στρατηγικούς στόχους της.

Τα τρία βασικά στάδια του μάρκετινγκ, μάνατζμεντ είναι ο σχεδιασμός , η εφαρμογή και η αξιολόγηση .
Στρατηγικός σχεδιασμός επιχείρησης είναι το γενικό σχέδιο δράσης και ανάπτυξης ολόκληρης της επιχείρησης. Αποτελεί το κυριότερο αντι- κείμενο του μάνατζμεντ απασχόλησης στην κορυφή της επιχείρησης και διαμορφώνεται σε στενή συνεργασία με τους υπευθύνους όλων των τμη- μάτων της επιχείρησης.
Στο πλαίσιο του στρατηγικού σχεδιασμού που αφορά ολόκληρη την επιχείρηση, διαμορφώνονται και τα αντίστοιχα στρατηγικά σχέδια για κάθε επιμέρους τομέα της επιχείρησης, συμπεριλαμβανομένου και του μάρκετινγκ. Ο σχεδιασμός στον τομέα μάρκετινγκ περιλαμβάνει:

-  την ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης,
-  την επιλογή των στόχων του μάρκετινγκ και
-  τη διαμόρφωση της στρατηγικής μάρκετινγκ.
Στρατηγική μάρκετινγκ είναι το μακροπρόθεσμο σχέδιο ενεργειών μάρ- κετινγκ που αποσκοπεί στην επίτευξη των στόχων του μάρκετινγκ με το μικρότερο δυνατό κόστος από πλευράς επιχείρησης. Δύο είναι τα βασικά στοιχεία της στρατηγικής μάρκετινγκ:
-  η επιλογή της αγοράς στόχου και
-  η επιλογή του λεγόμενου μείγματος μάρκετινγκ, το οποίο προορίζεται για την αγορά αυτή.

Μείγμα μάρκετινγκ είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για το σύνολο των παραμέτρων που συνοδεύουν το προϊόν το οποίο αποτελεί αντικεί- μενο μάρκετινγκ και διαμορφώνονται ανάλογα με τις αποφάσεις-επιλογές των υπευθύνων για το μάρκετινγκ μάνατζμεντ μιας επιχείρησης.
Οι παράμετροι αυτές ομαδοποιούνται σε τέσσερις ομάδες, οι οποίες από τους αγγλοσάξωνες αποκαλούνται και 4Ρ από τα αρχικά των αγγλι- κών λέξεων «product», «place», «price», «promotion», δηλαδή προϊόν, δίκτυα, τιμή και προώθηση.
-  Η πρώτη μεταβλητή (product) αναφέρεται στο προϊόν με την ευρύτερη έννοια του όρου, δηλαδή στο σύνολο των χαρακτηριστικών (ποιοτικά στοιχεία, συσκευασία, σήμανση κ.λπ.) όπως τα αντιλαμβάνονται οι κα- ταναλωτές.
-  Η δεύτερη μεταβλητή (place) αναφέρεται στα εμπορικά δίκτυα των εν- διάμεσων φορέων και αγορών και στα δίκτυα φυσικής μεταφοράς των προϊόντων.
-  Η τρίτη μεταβλητή (price) αναφέρεται στην τιμή πώλησης, στον τρόπο τιμολόγησης και στις παρεχόμενες διευκολύνσεις πληρωμής.
-  Η τέταρτη μεταβλητή (promotion) αναφέρεται στην επικοινωνία της επι- χείρησης με τους καταναλωτές για την προβολή και την προώθηση των πωλήσεών της. Στη μεταβλητή αυτή συγκαταλέγονται η διαφήμιση, οι προσωπικές πωλήσεις, η δημοσιότητα, οι δημόσιες σχέσεις και οι υπό- λοιπες προωθητικές ενέργειες.

Σχέδιο μάρκετινγκ (marketing plan) είναι ένα μεσοπρόθεσμο, συνήθως ετήσιο, σχέδιο ενεργειών μάρκετινγκ, το οποίο εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του αντίστοιχου στρατηγικού σχεδίου μάρκετινγκ.
Τμηματοποίηση της αγοράς είναι ο διαχωρισμός των καταναλωτών - αγοραστών σε επιμέρους τμήματα αγοράς με βάση ορισμένα χαρακτηρι- στικά.
Η απόφαση-επιλογή των αγορών-στόχων, που αποτελούν τον επιχειρη- σιακό προσανατολισμό, λαμβάνεται ύστερα από αξιολόγηση των διαθέσι- μων πληροφοριών για τις υποψήφιες αγορές.

Ακολουθεί η επιλογή της συγκεκριμένης αγοράς ή αγορών όπου πρό- κειται να επικεντρωθεί η προσπάθεια της επιχείρησης και η επιλογή των χαρακτηριστικών που αποτελούν τη βάση για την «τμηματοποίησή» τους (market segmentation).
Στη συνέχεια γίνεται ο καθορισμός, η περιγραφή και η αξιολόγηση των
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
τμημάτων (segments). Επακολουθεί η επιλογή του ή των τμημάτων που αποτελούν τον τελικό στόχο της επιχείρησης (targeting) και διαμορφώνε- ται το κατάλληλο μείγμα μάρκετινγκ για τους επιλεγέντες στόχους.

Τα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για την τμηματοποίηση μιας αγοράς αναφέρονται στους πιθανούς αγοραστές ενός προϊόντος, οι οποί- οι απαρτίζουν αυτή την αγορά και διακρίνονται σε δημογραφικά, γεωγρα- φικά, ψυχογραφικά και αγοραστικής συμπεριφοράς.
Με βάση τα τμήματα της αγοράς, που διαμορφώνονται και ανάλογα με τις δυνατότητες και τους στόχους κάθε επιχείρησης, μπορεί να επιλεγεί μία από τις παρακάτω κύριες στρατηγικές:
-  αδιαφοροποίητο μάρκετινγκ, όπου σε όλους τους καταναλωτές μιας αγοράς προσφέρεται αδιακρίτως το ίδιο μείγμα,
-  διαφοροποιημένο μάρκετινγκ, όπου για κάθε τμήμα αγοράς που έχει διαμορφωθεί προσφέρεται διαφορετικό μείγμα μάρκετινγκ και
-  συγκεντρωτικό μάρκετινγκ, όπου γίνεται επιλογή ενός ή δύο από τα τμήματα της αγοράς, στα οποία περιορίζεται η προσπάθεια της επιχεί- ρησης με το ανάλογο μείγμα μάρκετινγκ.

Προϊοντική (generic) λέγεται η διαφήμιση που το προϊόν στο οποίο ανα- φέρεται δεν είναι εμπορικά επώνυμο (brand). Δηλαδή, δεν αφορά μία συ- γκεκριμένη «μάρκα», αλλά γενικά το προϊόν στο σύνολό του, ανεξάρτητα από τις επιμέρους εμπορικές παραλλαγές του. Η προϊοντική διαφήμιση (Εικ. 10-13) χρησιμοποιείται περισσότερο για την προώθηση της κατανάλωσης των γεωργικών προϊόντων (π.χ. φρέσκο γάλα, νωπά πορτοκάλια κ.λπ.).
Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των γεωργικών προϊόντων καθιστούν δύ- σκολη την εφαρμογή της διαφήμισης σε αυτά και περιορίζουν τα αποτε- λέσματά της. Από τα χαρακτηριστικά αυτά περισσότερη επίδραση ασκούν τα εξής:

-  η μη ανάλογη αύξηση της ζήτησης των αγροτικών προϊόντων αυξανο-
- μένου του εισοδήματος του καταναλωτή,
-  η ευπάθεια, η φθαρτότητα, η ποιοτική ανομοιογένεια, η ποσοτική αστά- θεια και η αδυναμία προγραμματισμού της γεωργικής παραγωγής και
-  οι αδυναμίες και τα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά του αγροτικού τομέα.
Εικόνα 10-13 Προϊοντική διαφήμιση γιαουρτιού
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

Η ΕΜΠΟΡΙΑ

▶ 10.4 Μάρκετινγκ, μάνατζμεντ
Ως μάρκετινγκ, μάνατζμεντ ονομάζονται οι διαδικασίες σχεδιασμού, εφαρμογής και αξιολόγησης μακροχρόνιων και βραχυχρόνιων σχεδίων μάρκετινγκ στο πλαίσιο του εξωτερικού περιβάλλοντος, των εσωτερικών συνθηκών, της στρατηγικής και των στόχων μιας επιχείρησης.
Το μάρκετινγκ μάνατζμεντ είναι μέρος του επιχειρησιακού μάρκετινγκ, το οποίο ασχολείται κυρίως με τα προβλήματα μάρκετινγκ από την πλευ- ρά της επιχείρησης.
Η ανάπτυξη του μάρκετινγκ, μάνατζμεντ οφείλεται κυρίως στο γενικό- τερο προσανατολισμό και προσαρμογή του σύγχρονου μάνατζμεντ προς τη σύγχρονη αντίληψη και φιλοσοφία του μάρκετινγκ, η οποία απαιτεί την αποδοχή και προσαρμογή όλων των τμημάτων και των λειτουργιών της επιχείρησης προς τους στρατηγικούς στόχους της.

Τα τρία βασικά στάδια του μάρκετινγκ, μάνατζμεντ είναι ο σχεδιασμός , η εφαρμογή και η αξιολόγηση .
Στρατηγικός σχεδιασμός επιχείρησης είναι το γενικό σχέδιο δράσης και ανάπτυξης ολόκληρης της επιχείρησης. Αποτελεί το κυριότερο αντι- κείμενο του μάνατζμεντ απασχόλησης στην κορυφή της επιχείρησης και διαμορφώνεται σε στενή συνεργασία με τους υπευθύνους όλων των τμη- μάτων της επιχείρησης.
Στο πλαίσιο του στρατηγικού σχεδιασμού που αφορά ολόκληρη την επιχείρηση, διαμορφώνονται και τα αντίστοιχα στρατηγικά σχέδια για κάθε επιμέρους τομέα της επιχείρησης, συμπεριλαμβανομένου και του μάρκετινγκ. Ο σχεδιασμός στον τομέα μάρκετινγκ περιλαμβάνει:

-  την ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης,
-  την επιλογή των στόχων του μάρκετινγκ και
-  τη διαμόρφωση της στρατηγικής μάρκετινγκ.
Στρατηγική μάρκετινγκ είναι το μακροπρόθεσμο σχέδιο ενεργειών μάρ- κετινγκ που αποσκοπεί στην επίτευξη των στόχων του μάρκετινγκ με το μικρότερο δυνατό κόστος από πλευράς επιχείρησης. Δύο είναι τα βασικά στοιχεία της στρατηγικής μάρκετινγκ:
-  η επιλογή της αγοράς στόχου και
-  η επιλογή του λεγόμενου μείγματος μάρκετινγκ, το οποίο προορίζεται για την αγορά αυτή.

Μείγμα μάρκετινγκ είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για το σύνολο των παραμέτρων που συνοδεύουν το προϊόν το οποίο αποτελεί αντικεί- μενο μάρκετινγκ και διαμορφώνονται ανάλογα με τις αποφάσεις-επιλογές των υπευθύνων για το μάρκετινγκ μάνατζμεντ μιας επιχείρησης.
Οι παράμετροι αυτές ομαδοποιούνται σε τέσσερις ομάδες, οι οποίες από τους αγγλοσάξωνες αποκαλούνται και 4Ρ από τα αρχικά των αγγλι- κών λέξεων «product», «place», «price», «promotion», δηλαδή προϊόν, δίκτυα, τιμή και προώθηση.
-  Η πρώτη μεταβλητή (product) αναφέρεται στο προϊόν με την ευρύτερη έννοια του όρου, δηλαδή στο σύνολο των χαρακτηριστικών (ποιοτικά στοιχεία, συσκευασία, σήμανση κ.λπ.) όπως τα αντιλαμβάνονται οι κα- ταναλωτές.
-  Η δεύτερη μεταβλητή (place) αναφέρεται στα εμπορικά δίκτυα των εν- διάμεσων φορέων και αγορών και στα δίκτυα φυσικής μεταφοράς των προϊόντων.
-  Η τρίτη μεταβλητή (price) αναφέρεται στην τιμή πώλησης, στον τρόπο τιμολόγησης και στις παρεχόμενες διευκολύνσεις πληρωμής.
-  Η τέταρτη μεταβλητή (promotion) αναφέρεται στην επικοινωνία της επι- χείρησης με τους καταναλωτές για την προβολή και την προώθηση των πωλήσεών της. Στη μεταβλητή αυτή συγκαταλέγονται η διαφήμιση, οι προσωπικές πωλήσεις, η δημοσιότητα, οι δημόσιες σχέσεις και οι υπό- λοιπες προωθητικές ενέργειες.

Σχέδιο μάρκετινγκ (marketing plan) είναι ένα μεσοπρόθεσμο, συνήθως ετήσιο, σχέδιο ενεργειών μάρκετινγκ, το οποίο εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του αντίστοιχου στρατηγικού σχεδίου μάρκετινγκ.
Τμηματοποίηση της αγοράς είναι ο διαχωρισμός των καταναλωτών - αγοραστών σε επιμέρους τμήματα αγοράς με βάση ορισμένα χαρακτηρι- στικά.
Η απόφαση-επιλογή των αγορών-στόχων, που αποτελούν τον επιχειρη- σιακό προσανατολισμό, λαμβάνεται ύστερα από αξιολόγηση των διαθέσι- μων πληροφοριών για τις υποψήφιες αγορές.

Ακολουθεί η επιλογή της συγκεκριμένης αγοράς ή αγορών όπου πρό- κειται να επικεντρωθεί η προσπάθεια της επιχείρησης και η επιλογή των χαρακτηριστικών που αποτελούν τη βάση για την «τμηματοποίησή» τους (market segmentation).
Στη συνέχεια γίνεται ο καθορισμός, η περιγραφή και η αξιολόγηση των
Η ΕΜΠΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
τμημάτων (segments). Επακολουθεί η επιλογή του ή των τμημάτων που αποτελούν τον τελικό στόχο της επιχείρησης (targeting) και διαμορφώνε- ται το κατάλληλο μείγμα μάρκετινγκ για τους επιλεγέντες στόχους.

Τα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για την τμηματοποίηση μιας αγοράς αναφέρονται στους πιθανούς αγοραστές ενός προϊόντος, οι οποί- οι απαρτίζουν αυτή την αγορά και διακρίνονται σε δημογραφικά, γεωγρα- φικά, ψυχογραφικά και αγοραστικής συμπεριφοράς.
Με βάση τα τμήματα της αγοράς, που διαμορφώνονται και ανάλογα με τις δυνατότητες και τους στόχους κάθε επιχείρησης, μπορεί να επιλεγεί μία από τις παρακάτω κύριες στρατηγικές:
-  αδιαφοροποίητο μάρκετινγκ, όπου σε όλους τους καταναλωτές μιας αγοράς προσφέρεται αδιακρίτως το ίδιο μείγμα,
-  διαφοροποιημένο μάρκετινγκ, όπου για κάθε τμήμα αγοράς που έχει διαμορφωθεί προσφέρεται διαφορετικό μείγμα μάρκετινγκ και
-  συγκεντρωτικό μάρκετινγκ, όπου γίνεται επιλογή ενός ή δύο από τα τμήματα της αγοράς, στα οποία περιορίζεται η προσπάθεια της επιχεί- ρησης με το ανάλογο μείγμα μάρκετινγκ.

Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας επιλογής της αγοράς - στόχου, του αντίστοιχου μείγματος μάρκετινγκ και της ενδεδειγμένης στρατηγι- κής, ακολουθεί η επιχειρηματική προσπάθεια διαμόρφωσης της εικόνας του προϊόντος, που επιδιώκεται να προσλαμβάνουν οι ενδιαφερόμενοι αγοραστές (product positioning). Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται τα διαθέσιμα μέσα επικοινωνίας και ιδιαίτερα η διαφήμιση και η δημοσιότητα.

▶ 10.5 Διεθνές μάρκετινγκ
Το διεθνές μάρκετινγκ είναι ο ιδιαίτερος κλάδος του μάρκετινγκ η δια- μόρφωση του οποίου οφείλεται στην ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου.
Μορφές του διεθνούς μάρκετινγκ είναι το εξαγωγικό μάρκετινγκ, το παγκόσμιο μάρκετινγκ και το πολυεθνικό μάρκετινγκ.
- Η ανάπτυξη του εμπορίου και των δραστηριοτήτων μάρκετινγκ σε διεθνές επίπεδο οφείλεται σε διαφόρους λόγους, όπως:
-  αξιοποίηση κάποιου ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος,
-  αποφυγή του έντονου ανταγωνισμού στην εσωτερική αγορά,
-  ανάπτυξη νέων αγορών στο εξωτερικό,

-  μείωση των προστατευτικών εμποδίων του διεθνούς εμπορίου και τάση διεθνοποίησης της οικονομίας γενικότερα,
-  δυνατότητες φοροαπαλλαγής και φθηνότερων μέσων παραγωγής στις ξένες αγορές,
-  παράταση του κύκλου ορισμένων προϊόντων που βρίσκονται στα στά- δια ωριμότητας ή παρακμής,
-  διαφυγή από τις αντίξοες οικονομικές συνθήκες της εγχώριας αγοράς και
-  εξαγωγή τεχνολογίας και τεχνογνωσίας σε ξένες χώρες.

Οι βασικές στρατηγικές διείσδυσης σε ξένες αγορές (Εικ. 10-14) είναι:
-  εξαγωγή προϊόντων με δημιουργία ιδίου δικτύου πωλήσεων,
-  εξαγωγή προϊόντων με ξένο δίκτυο πωλήσεων,
-  κοινοπραξίες (Joint Venture),
-  παροχή αδειών (Licensing),
-  εκχώρηση δικαιωμάτων παραγωγής ενός προϊόντος (Franchising),
-  παραγωγή από ιδιόκτητες εγκαταστάσεις (Direct ownership),
-  εξαγορά και συγχώνευση Επιχειρήσεων και
-  συναρμολόγηση προϊόντων σε ξένες αγορές.
Εικόνα 10-14 Ελληνικά μήλα έτοιμα για εξαγωγή

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η εμπορία ή όπως διεθνώς έχει επικρατήσει να λέγεται το «μάρ- κετινγκ» προϊόντων αναπτύχθηκε ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες, όταν τα προβλήματα διάθεσης ορισμένων από αυτά έγιναν επιτακτι- κά και δύσκολα στην επίλυσή τους.
Οι δραστηριότητες του μάρκετινγκ ονομάζονται λειτουργίες και το αποτέλεσμά τους είναι η διανομή και η διάθεση των παραγό- μενων προϊόντων στους καταναλωτές και μάλιστα στο χρόνο, τον τόπο και τη μορφή που αυτοί επιθυμούν να το αγοράσουν.
Οι απασχολούμενοι στο χώρο του μάρκετινγκ διεκπεραιώνουν τις σχετικές δραστηριότητες που αναπτύσσονται και ονομάζονται φορείς του μάρκετινγκ. Σ' αυτούς περιλαμβάνονται οι λιανέμποροι και χονδρέμποροι, οι εξαγωγείς και εισαγωγείς, οι αντιπρόσωποι, οι τοπικοί έμποροι, οι ενδιάμεσοι και οι πωλητές, οι επιχειρήσεις επεξεργασίας, μεταφορών, συσκευασίας, τυποποίησης και οι λοιποί οργανισμοί εμπορίας.

Το μάρκετινγκ των γεωργικών προϊόντων αποτελεί ένα ιδιαίτερο κλάδο, ο οποίος παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από τους υπόλοι- πους κλάδους του μάρκετινγκ. Οι διαφορές αυτές οφείλονται κυρίως: στο βιολογικό χαρακτήρα της πρωτογενούς παραγωγής, στα χαρα- κτηριστικά των πρωτογενών προϊόντων, στα διαρθρωτικά χαρακτη- ριστικά του αγροτικού τομέα, στον προορισμό των περισσότερων πρωτογενών προϊόντων, στην εξάρτηση της διάθεσης από τρίτους φορείς και στην περιορισμένη συμμετοχή του αγροτικού πληθυσμού στους ενδιάμεσους τομείς της μεταποίησης και εμπορίας.

Οι λειτουργίες του μάρκετινγκ διακρίνονται σε: ανταλλακτικές, όπως αγορά και πώληση, φυσικές, όπως αποθήκευση, μεταφορά, επεξεργασία ή μεταποίηση, και διευκολυντικές, όπως τυποποίηση, συσκευασία, σήμανση, πληροφόρηση, έρευνα αγοράς, προβολή και προώθηση, ανάληψη κινδύνων.
Το μάρκετινγκ, μάνατζμεντ είναι μέρος του επιχειρησιακού μάρ- κετινγκ το οποίο ασχολείται κυρίως με τα προβλήματα μάρκετινγκ από την πλευρά της επιχείρησης.
Τα τρία βασικά στάδια του μάρκετινγκ, μάνατζμεντ είναι ο σχεδι- ασμός, η εφαρμογή και η αξιολόγηση.

Μείγμα μάρκετινγκ είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για το σύνο-
λο των παραμέτρων που συνοδεύουν το προϊόν το οποίο αποτελεί αντικείμενο μάρκετινγκ. Οι παράμετροι αυτές ομαδοποιούνται σε τέσσερις ομάδες, οι οποίες από τους αγγλοσάξωνες αποκαλούνται και 4Ρ από τα αρχικά των αγγλικών λέξεων «product», «place», «price», «promotion», δηλαδή προϊόν, δίκτυα, τιμή και προώθηση.
Τμηματοποίηση της αγοράς είναι ο διαχωρισμός των καταναλω- τών - αγοραστών σε επιμέρους τμήματα αγοράς με βάση ορισμένα χαρακτηριστικά.

Το διεθνές μάρκετινγκ είναι ο ιδιαίτερος κλάδος του μάρκετινγκ η διαμόρφωση του οποίου οφείλεται στην ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- 1. Ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες του μάρκετινγκ γεωργικών προϊό- ντων;
- 2. Αναφέρατε επιγραμματικά τις λειτουργίες του μάρκετινγκ. Τι γνωρίζετε για την επεξεργασία - μεταποίηση των γεωργικών προϊόντων;
- 3. Τι είναι διαφήμιση και ποιοι είναι οι κυριότεροι σκοποί της; Τι γνωρίζετε για την προϊοντική διαφήμιση;
- 4. Με τι ασχολείται το μάρκετινγκ, μάνατζμεντ;
- 5. Τι είναι το μείγμα μάρκετινγκ;
- 6. Πού οφείλεται η ανάπτυξη του εμπορίου και των δραστηριοτή- των μάρκετινγκ σε διεθνές επίπεδο;
- 7. Ποιες είναι οι βασικές στρατηγικές διείσδυσης σε ξένες αγορές;


ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ & ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ
ΓΕΩΠΟΝΙΑ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ