B ΕΝΟΤΗΤΑ: Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΣΜΟΙ

Γ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΖΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ

Δ ΕΝΟΤΗΤΑ:
ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

E ΕΝΟΤΗΤΑ: Η ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ

ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ
Γιώργος Σεφέρης, Ομιλία στη Στοκχόλμη .............................................................. 180
Η καλλιέργεια των ιδεών, Ρενέ Μαγκρίτ
Το βιβλίο αυτό είναι το τρίτο της σειράς «Νέα Ελληνικά» για τα Τεχνολογικά Επαγγελματικά Εκπαιδευτήρια. Αποτελεί συνέχεια των βιβλίων της Α' και Β' τάξης του 1 ου κύκλου και ολοκληρώνει την προσπάθεια συνδιδασκαλίας γλώσσας και λογοτεχνίας η οποία επιχειρείται με τα βιβλία αυτά. Και το βιβλίο αυτό έχει ως αφετηρία και κατάληξη της διδασκαλίας το κείμενο. Χωρίζεται σε πέντε (5) θεματικές ενότητες οι οποίες περιέχουν μια ποικιλία λογοτεχνικών, δοκιμιακών και άλλων κειμένων που αποσκοπούν από τη μια στη διδασκαλία του αποφαντικού - κριτικού λόγου και από την άλλη στην προσέγγιση απόλαυση της λογοτεχνίας. Κάθε θεματική ενότητα αποτελείται από ορισμένα βασικά κείμενα τα οποία προσεγγίζονται τόσο σε επίπεδο περιεχομένου όσο και σε μορφής και διάρθρωσης. Το βασικό κείμενο συνοδεύεται συχνά από παράλληλα κείμε -να τα οποία λειτουργούν συμπληρωματικά και «φωτίζουν» άλλες πλευρές του συγκεκριμένου θέματος. Ακόμη τα παράλληλα κείμενα μπορούν να αξιοποιηθούν ως εναλλακτικές λύσεις στη διδασκαλία και στην αξιολόγηση του μαθήματος. Η μελέτη του βασικού και των παράλληλων κειμένων, καθώς του εποπτικού υλικού, αποσκοπεί στην Παραγωγή λόγου από τους μαθητές ο οποίος θα εντάσσεται σε επικοινωνιακό πλαίσιο και θα διακρίνεται κυρίως από

Εισαγωγή
τη δυνατότητα του πομπού να επιχειρηματολογεί και να πείθει. Οι θεματικές ενότητες που έχουν επιλεγεί καθώς και τα κείμενα που περιέχουν δε διεκδικούν ούτε τη πρωτοτυπία ούτε την τελειότητα. Βασική επιδίωξη ήταν να επιλεγούν θεματικές που ενδιαφέρουν τους σημερινούς νέους καθώς και είδη κειμένων που «συναντούν» τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Φιλοδοξία, άλλωστε, του βιβλίου είναι να αποτελέσει ένα βιβλίο-περιοδικό το οποίο θα ανανεώνεται και θα εμπλουτίζεται συνεχώς με νέες θεματικές ενότητες. Αξίζει να τονιστεί ότι οδηγούς στη συγγραφή και διδασκαλία αυτού του βιβλίου αποτελούν τα «Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και τα βιβλία «Έκφραση - Έκθεση» του Ενιαίου Λυκείου, τα οποία με τις θεωρητικές καινοτομίες τους και τις διδακτικές τους παρεμβάσεις είναι βιβλία αναφοράς για κάθε φιλόλογο-δάσκαλο της γλώσσας.

Τέλος, οφείλουμε να ευχαριστήσουμε τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες, τους εκδοτικούς οίκους και τους εκδότες εντύπων οι οποίοι με τα έργα και τις αξιόλογες εκδόσεις τους μας βοήθησαν στη συλλογή-επιλογή των κειμένων και των εικόνων.

ΑΠΟ ΤΟΝ 20ό ΣΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ

1. Εντγκάρ Μορέν
Αφήνοντας τον Εικοστό αιώνα

Μέσα στη Νύχτα του Αιώνα
ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ; Από πού ερ -χόμαστε; Πού πηγαίνουμε; Έχουμε όλο και πιο βέβαιες φυσικές, βιολογικές, αν -θρωπολογικές, κοινωνιολογικές, ιστορι -κές απαντήσεις σ' αυτές τις ερωτήσεις. Όμως οι απαντήσεις αυτές δεν προκα -λούν πολύ μεγαλύτερες ερωτήσεις από τις απαντήσεις στις οποίες απαντούν; Βρισκόμαστε σ' ένα σύμπαν όπου αδιά -κοπα εκατομμύρια άστρα πεθαίνουν, λά -μπουν, γεννιούνται και ξαναγεννιούνται.
Είμαστε φυσικά όντα τοποθετημένα στον τρίτο δορυφόρο ενός μικρού ήλιου του Γαλαξία. Είμαστε τα πιο εγκεφαλικά ανεπτυγμένα βιολογικά όντα στον πιο εγκεφαλικά ανεπτυγμένο κλάδο της ζωικής εξέλιξης. Είμαστε ανθρώπι -να όντα του είδους που λέγεται HOMO SAPIENS (άνθρωπος σοφός), για τον οποίο το πιο μεγάλο πρόβλημα, αίνιγμα και μυστήριο, είναι η ίδια του η ικανότητα να λύνει προβλήματα, να ξεδιαλύνει τα αινίγματα, να εξετάζει τα μυστήρια. Είμαστε ταυτόχρονα τα συναποτελούντα, ενσωματωμένα, αυτό -νομα και υποδουλωμένα μέρη γιγαντιαίων κοινωνιών που ονομάζονται έθνη. Βρισκόμαστε στην πεντηκοσιοστή χιλιετία - πέντε χιλιάδες αιώνες - του γί -γνεσθαι των ανθρωπίνων κοινωνιών, στη δέκατη χιλιετία της ιστορικής περι -πέτειας των κοινωνιών -Κρατών και οδεύουμε προς την τρίτη χιλιετία της χριστιανικής/δυτικής εποχής.

Είμαστε όμως αμετάκλητα αμήχανοι και αποπροσανατολισμένοι ως προς τη θέση μας μέσα στο σύμπαν, από τότε που μάθαμε ότι βρισκόμαστε πάνω σε μια μικρή σβούρα που γυρνάει στη μέση του ουρανού γύρω από μια
σφαίρα φωτιάς. Κι όταν καταλάβαμε ότι ο ήλιος μας ήταν ένα μικροσκοπικό άστρο χαμένο ανάμεσα σε δισεκατομμύρια άστρα, εξορισμένο στην περιφέρεια ενός μικρού απόμερου γαλαξία, χάσαμε κάθε θεμελιώδη βεβαιότητα για την κατάστασή μας, τη μοίρα μας, τη σπουδαιότητά μας.
Ξέρουμε από πού έρχεται και πού πηγαίνει το σύμπαν του οποίου είμαστε ένα μέρος; Ξέρουμε πότε θα τελειώσει και πώς θα μεταμορφωθεί ο ήλιος μας; Ξέρουμε αν η ζωή έχει κάποιο νόημα και αν δίνει νόημα στις υπάρξεις μας; Ξέρουμε ποιοι είμαστε; Συλλαμβάνουμε ορθά τη σχέση ανάμεσα στη φύση μας και τον πολιτισμό μας; Στην κατάστασή μας ως ζώντα όντα και στην κατάστασή μας ως ανθρώπινα όντα; Ο HOMO SAPIENS ξέρει πραγματικά τι είναι η λογική και η τρέλα, αυτό που τις αντιπαραθέτει και αυτό που τις συνδέει;

Ξέρουμε τι είναι αυτά τα Κράτη-Έθνη των οποίων αποτελούμε τους ιστούς της ζωής τους και τα οποία δημιουργούν τους ιστούς της δικής μας ζωής; Ξέρουμε σε τι υπακούει η Ιστορία; Σε Νό -μους; Στην Αναγκαιότητα; Στην Τύχη; Σε ιδιοτροπί -ες; Σε όλα αυτά ταυτόχρονα; Στο καθένα από αυτά εναλλακτικά; Ξέρουμε αν σε αυτό το προοίμιο της αυγής της τρίτης χιλιετίας η ιστορία της ανθρωπό -τητας τείνει σε μια επιβλητική ολοκλήρωση; Σε μια ολική αποτυχία; Σε μια ατελείωτη κίνηση; Ο κό -σμος οδεύει σε μια επιτευκτή πρόοδο και ανάπτυξη, μέσα από προσωρινές μόνο οπισθοδρομήσεις και τοπικές κρίσεις, ή οι ιδέες της προόδου και της ανά -πτυξης μας έχουν παραπλανήσει και μας οδηγούν στην καταστροφή;

Ξέρουμε τι συνέβη στον αιώνα μας; Ξέρουμε να διατηρούμε στη μνήμη μας ότι αυτός όχι μόνο γνώρισε πολέμους, καταπιέσεις, κρίσεις, αλλά και σημαδεύτηκε από δύο τεράστιες παγκόσμιες εξο -ντώσεις-σφαγές; Δεν ξεχάσαμε ήδη την πρώτη, σβησμένη από τη δεύτερη, που η εικόνα της είχε αρχίσει να σβήνεται κι αυτή, μέχρι που ξαναπα -ρουσιάστηκε σήμερα ο φόβος μιας τρίτης εξόντω -σης-σφαγής.
Ξέρουμε ότι ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος προήλθε από τη σύγκρουση ΚρατώνΕθνών των ιμπεριαλισμών, των καπιταλισμών και ότι από αυτόν προήλθαν η Οκτωβρι -ανή Επανάσταση, ο σταλινισμός, ο φασισμός, ο ναζισμός; Ξέρουμε τι είναι ο ιμπεριαλι -σμός; Είναι πραγματικά μόνο το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού ή μήπως προηγείται
από αυτόν όπως και τον διαδέχεται; Ξέρουμε τι είναι ο κα -πιταλισμός; Είναι ένα σύστημα; Ένα πραγματικό ον προι -κισμένο με ζωή; Ένας μύθος; Όλα αυτά ταυτόχρονα; Μισό σχεδόν αιώνα μετά το θρίαμβο και την αγωνία του, ξέρου -με τι είναι ο ναζισμός; Ξέρουμε τι είναι αυτός ο φασισμός στον οποίο αναφερόμαστε, τον οποίο κατακεραυνώνουμε χωρίς σταματημό; Ξέρουμε τι είναι σταλινισμός;

Και παρ' όλα αυτά δε διαθέτουμε μήπως δίκτυα πληροφόρησης/επικοινωνίας αναρίθμητα, παγκόσμια, που συλλαμβάνουν το γεγονός τη στιγμή που γίνεται, τέτοια που ποτέ δεν είχε γνωρίσει στο παρελθόν η ανθρωπότη -τα; Δεν κατέχουμε μια γνώση και μια επιστήμη, υπέρμε -τρα ανεπτυγμένες, πάνω στον άνθρωπο, την κοινωνία, την ιστορία; Δε διαθέτουμε ψυχαναλυτικές και κοινωνιολο -γικές αναλύσεις, που μας επιτρέπουν να ξεχωρίσουμε το πραγματικό και το αληθινό από το φάντασμα, το μύθο, την ιδεολογία;
Επομένως, οι πρόοδοι της πληροφόρησης, της επι -κοινωνίας, της γνώσης, της επιστήμης, της απομυστικοποίησης, ενώ μας διαφωτίζουν, δε συμβάλλουν επίσης στον αποπροσανατολισμό μας;

Ξέρουμε αυτό που οι εφημερίδες και οι τηλεοπτικές οθόνες μάς μεταδίδουν; Βλέ -
πουμε αυτό που είναι ολοφάνερο στα μάτια μας; Αντιλαμβανό -μαστε αυτό που βλέπουμε και που ήδη έχει κυριαρχήσει στον ορίζοντα; Συλλαμβάνουμε σωστά αυτό που αντιλαμβανόμαστε; Δεν είμαστε το ίδιο τυφλοί, και ίσως ακόμα περισσότερο, από ό,τι ήταν το 1937, 1938, 1939 οι πρόγονοί μας; Αυτό ακριβώς μας συμβαίνει: να μην ξέρουμε τι μας συμβαίνει.
Ο Εντγκάρ Μορέν (1921) είναι κορυφαίος Γάλλος στοχαστής.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. Ποια ερωτήματα απασχολούν το συγγραφέα για τη θέση του ανθρώ -που μέσα στο σύμπαν και για την πορεία του ανθρώπινου πολιτι -σμού σήμερα;
- 2. Ο συγγραφέας στο τέλος του κειμένου διαπιστώνει ότι αυτό που μας συμβαίνει είναι να μην ξέρουμε τι μας συμβαίνει. Πού αποδίδει αυ -τή τη σύγχυση; Να απαντήσεις με βάση τις τρεις τελευταίες παρα -γράφους του κειμένου.
- 1. Να παρατηρήσεις τον τονισμό των μονοσύλλαβων και δισύλλαβων λέξεων στις ερωτηματικές προτάσεις του κειμένου. Να προσέξεις πότε τονίζονται και πότε δεν τονίζονται και να τις χρησιμοποιήσεις σε ερωτηματικές προτάσεις με τις οποίες θα εκφράσεις τις αμφιβο -λίες σου σχετικά με την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού σήμερα.
- 2. Ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί ο συγγραφέας στην ανάπτυξη των απόψεών του; Την παραγωγική (από το γενικό προς το ειδικό) ή την επαγωγική (από το επιμέρους-το ειδικό προς το γενικό); Να το διαπιστώσεις καταγράφοντας τους πλαγιότιτλους των παραγράφων.

Διάβασες το κείμενο του Ε. Μορέν και τα παράλληλα κείμενα. Δια -πιστώνεις ότι τονίζονται κυρίως οι αρνητικές πλευρές του αιώνα που έφυγε. Σε μια συζήτηση που διοργανώνει το Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου σου, αντικρούεις τις απόψεις αυτές. Να γράψεις ένα κεί -μενο (4 παραγράφων - 400 λέξεων) στο οποίο θα παρουσιάζεις όσα σημαντικά, κατά τη γνώμη σου, πρόσφερε ο εικοστός αιώνας στον άνθρωπο και τον πολιτισμό. Στην ανάπτυξή σου μπορείς να ακολου -θήσεις παραγωγική ή επαγωγική συλλογιστική πορεία και να ανα -φέρεις συγκεκριμένα παραδείγματα.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Μίκης Θεοδωράκης
Μια σκέψη για τον 21ο αιώνα
Η ανθρωπότητα μπαίνει στη νέα χιλιετία κουβαλώντας τρεις θανάσιμες αντιθέσεις. Η πρώ -τη αντίθεση, σε οικουμενική κλίμακα: τα 2/3 του πληθυσμού της Γης ζουν κάτω από το όριο φτώ -χειας, ενώ το υπόλοιπο 1/3 εντείνει την καταλή -στευση του Τρίτου Κόσμου, που, ιδιαίτερα στην περίπτωση της εκμετάλλευσης των παιδιών, έχει πάρει εγκληματικές διαστάσεις και μορφές. Η δεύ -τερη αντίθεση, στο δυτικό κόσμο, όπου η Δημο -κρατία γίνεται όλο και πιο τυπική, αφού η εξου -σία συγκεντρώνεται σε όλο και πλουσιότερους, όλο και μικρότερους ολιγαρχικούς κύκλους, κυ -ρίως οικονομικούς, που στηρίζουν κάθε μέρα και περισσότερο τη δύναμή τους στους εξοπλισμούς, στο στρατό και στον πόλεμο. Τέλος, η τρίτη αντί -θεση αφορά τον ίδιο τον άνθρωπο με την παγκυ -ριαρχία του λογικούεπιστημονικού επί του ψυ -χικού-πνευματικού. Η τεράστια πρόοδος στο χώ -ρο της ηλεκτρονικής τείνει να εξαφανίσει τις αν -θρώπινες κατακτήσεις του πνεύματος και της τέ -χνης, ανατρέποντας την πνευματική και ψυχική ισορροπία του ανθρώπου, ο οποίος, χωρίς ψυχική και πνευματική τροφή, χωρίς τέχνη και μόνο με τη λογική των κομπιούτερς, κινδυνεύει να μεταβλη -θεί σε δυστυχισμένο τέρας. Για να εξαλειφθούν έγκαιρα οι τρεις αυτές μεγάλες αντιθέσεις-παγί -δες-πληγές, πριν μας οδηγήσουν σε μεγάλες τρα -γωδίες, εύχομαι η αρμονία που εκφράζει τόσο τέ -λεια η Ακρόπολη κι ο Παρθενώνας να φωτίσει τις

Ναός της Ειρήνης, Pablo Picasso
επερχόμενες γενιές, ώστε να σκύψουν πάνω στον Άνθρωπο με πνεύμα ευθύνης και δικαι -οσύνης, εξασφαλίζοντας τα μέγιστα αγαθά: ειρήνη και δημοκρατία.
Από την εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ
Ο Μ. Θεοδωράκης είναι κορυφαίος Έλληνας συνθέτης με διεθνή ακτινοβολία.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Εύη Σταυρουλάκη
Αυτός ο θαυμαστός φρικτός αιώνας
Εκατό χρόνια ελπίδων και διαψεύσεων. Εκατό χρόνια πολέμων, σφαγών, γενοκτονιών, εθνοκαθάρσεων, αλληλοσπαραγμών. Όπως κι αν ονομάζεται η φρίκη, το αίμα ρέει, οι άνθρωποι πεθαίνουν. Από το Σαράγεβο μέχρι την Πρίστι -να, ο κύκλος έκλεισε. Αιώνας των ψευδαισθήσε -ων ο εικοστός, που ξεκίνησε με την προσδοκία της γέννησης μιας νέας, πιο δίκαιης και ανθρώ -πινης κοινωνίας για να αφήσει ερωτηματικά για το αν τελικά κάτι άλλαξε ουσιαστικά. Το τίμη -μα βαρύ, το αποτέλεσμα αμφίβολο. Ναι, η βασι -λεία της αποικιοκρατίας έληξε, για να αναβιώσει με τη μορφή της οικονομικής εξάρτησης. Ναι, η δημοκρατία εδραιώνεται σε περισσότερες χώ -ρες, για να αναιρεθεί από τις αόρατες κυβερνή -σεις κάποιων πανίσχυρων διεθνών οργανισμών, που στην ουσία διαφεντεύουν τον κόσμο. Αιώ -νας των αντιθέσεων, που κληροδοτεί στον επό -μενο το θαύμα της επιστημονικής και τεχνολο -
γικής έκρηξης. Ένα θαύμα, που επέτρεψε στον άνθρωπο να πετάξει ψηλά στους αιθέρες, για να βομβαρδίσει τους εχθρούς του. Να θέσει υπό τον έλεγχό του την πυρηνική ενέργεια, για να την στρέψει εναντίον του - στον πόλεμο και την ει -ρήνη. Να περπατήσει στο Φεγγάρι, για να απει -λεί με οικολογική καταστροφή τη Γη του. Να νι -κήσει τις ασθένειες-φονιάδες του περασμένου αι -ώνα, για να τις ξαναδεί να εξολοθρεύουν και πάλι - αποκαλούμενες αυτή τη φορά επιδημίες της μι -ζέριας. Να παρατείνει τη ζωή του, για να ζει και να πεθαίνει όλο και πιο μόνος. Μεγαλοσύνη και βαρβαρότητα συμπορεύτηκαν στον εικοστό αιώ -να - αυτόν το θαυμαστό, φρικτό αιώνα.

Από την εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ
Η Εύη Σταυρουλάκη είναι δημοσιογράφος.
Παραγωγικός και επαγωγικός συλλογισμός.

ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ
Δείτε τα παρακάτω
Παραδείγματα
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
- Ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι άνθρωπος.
- Ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι θνητός
Όπως και να έχει το πράγμα, το βέβαιο είναι ότι οι αρχαίοι Έλληνες αγαπούσαν το άλογο περισσό -τερο από κάθε άλλο ζώο. Ειδικά στον Όμηρο, που αναπαρασταίνει την ηρωική εποχή, το άλογο είναι ο σύντροφος του πολεμιστή. Σε βαριές δουλειές δεν το βάζουν ποτέ. Όταν είναι για κουβάλημα, ζεύουν μουλάρια στο αμάξι. Για το όργωμα χρησιμοποιούν βόδια. Τα άλογα είναι μόνο για να σέρνουν το άρ -μα την ώρα της μάχης, κυβερνημένα από τον ηνίο -χο, ένα δευτερότερο ήρωα, ενώ ο κύριός του πολε -μάει πάνω από το άρμα, εξόν αν προτιμήσει να κα -τέβει και να χτυπηθεί με τον αντίμαχο πεζός. Κα -βάλα πάνω στο άλογό τους δεν πολεμούσαν ποτέ οι ομηρικοί ήρωες.

(Ι.Θ. Κακριδής, Τα άλογα της Ιλιάδας)
Τα επιχειρήματα μιας παραγράφου ή ενός κειμένου οργανώνονται συνήθως με παραγωγική ή με επαγωγική μέθοδο. Στην παραγωγική μέθοδο ο συγγραφέας αρχίζει από το γενικό (το κύριο σημείο) και προχωρεί προς το ειδικό (στα επιμέρους αποδεικτικά στοιχεία).
Αντίθετα στην επαγωγική μέθοδο ο συγγραφέας προχωρεί από το ειδικό (τα επιμέρους) στο γενικό συμπέρασμα (θέση/κρίση)
τ ο ί χ ε ί α
θ ε ω ρ ί α Σ

ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ
Δείτε τα παρακάτω
Παραδείγματα
Η Ελλάδα ακολουθεί τους κανόνες του Διεθνούς Δικαί -ου στην εξωτερική της πολιτική. Η Ιταλία, η Γαλλία, η Σουηδία ακολουθούν τους κανόνες του Διεθνούς Δικαί -ου στην εξωτερική τους πολιτική.
Η Ελλάδα, η Ιταλία, η Γαλλία, η Σουηδία είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άρα όλα τα κράτη της Ευρωπαϊ -κής Ένωσης ακολουθούν τους κανόνες του Διεθνούς Δι -καίου στην εξωτερική τους πολιτική.
Ήξεραν πολύ καλά οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαί -οι ρήτορες πότε να χρησιμοποιούν τη λογική και πότε να καταφεύγουν σε άλλα μέσα, όπως οι επικλήσεις στην αυθεντία ή στα συναισθήματα του ακροατηρίου τους. Μελέτησαν τη διάταξη -εμείς την ονομάζουμε οργά -νωση - και μηχανεύτηκαν περίτεχνα δομημένες αγορεύ -σεις. Ήταν μάστορες του ύφους και δημιούργησαν ειδι -κά εφέ για κάθε αμφιλεγόμενη περίσταση. Μπορούσαν να βγάζουν λόγο με κατάλληλες χειρονομίες και διακυ -μάνσεις της φωνής. Και γνώριζαν, ακόμη, ευφυείς μνη -μοτεχνικούς λεκτικούς συνδυασμούς, για να απομνημο -νεύουν ένα λόγο[...] Εξάπαντος οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι ρήτορες ήταν επιδέξιοι σε κάθε μορφή πειθούς. Μπορούσαν να επινοούν επιχειρήματα για κάθε είδους συζήτηση.

(Scholes και Klaus, Στοιχεία τον δοκιμίου )
Οι πιο συνηθισμένοι τρόποι ανάπτυξης είναι:
- 1) με παραδείγματα 2) με σύγκριση και αντίθεση 3) με αιτιολόγηση 4) με ορισμό
- 5) με διαίρεση 6) με αίτια και αποτελέσματα 7) με αναλογία 8) με συνδυασμό μεθόδων

Ανάπτυξη με παραδείγματα

Ανάπτυξη με σύγκριση και αντίθεση
Αν το περιεχόμενο της θεματικής περιόδου χρειάζεται διευκρίνιση , τό -τε η παράγραφος μπορεί να αναπτυχθεί με παραδείγματα ή με επεξηγήσεις. Στη θεματική πρόταση π.χ. Με την αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών αλλά -ζουν και οι αντιλήψεις μας , ως παραδείγματα μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις αντιλήψεις των ανθρώπων για το θεσμό της δουλείας ή για τη θέση της γυ -ναίκας μέσα στην κοινωνία κ.ά., ανάλογα με την προτίμησή μας. Αν προτιμή -σουμε ως παράδειγμα το θεσμό της δουλείας, η παράγραφος μπορεί να αναπτυ -χθεί ως εξής:

Με την αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών αλλάζουν και οι αντιλήψεις μας. Στις συν -θήκες π.χ. της δουλοκτητικής εποχής, όταν η παραγωγή υλικών αγαθών στηριζόταν κυρίως στην εργασία των δούλων, η δουλεία θεωρούνταν φυσικός και δίκαιος θεσμός. Με τη μετά -βαση όμως στη φεουδαρχική οργάνωση της κοινωνίας... (Συνέχισε)
Η θεματική περίοδος μπορεί να μας παρακινεί να επισημάνουμε τις ομοι -ότητες και τις διαφορές ανάμεσα σε πρόσωπα, πράγματα και ιδέες. Στην περί -πτωση αυτή αναπτύσσεται με σύγκριση και αντίθεση π.χ:

Μια καλύβα Εσκιμώων δεν έχει καμιά απολύτως ομοιότητα με μια καλύβα Ινδιάνων. Οι τελευταίοι φτιάχνουν την καλύβα τους γύρω από ένα πλαίσιο από κοντάρια. Τα μπήγουν στο χώμα πλάγια, έτσι που να ενώνονται σ' ένα σημείο στην κορυφή, σχηματίζοντας ένα εί -δος πυραμίδας. Την απόσταση ανάμεσα στα κοντάρια την καλύπτουν με φλούδες ή ψάθες ή και με ακατέργαστες προβιές. Μπαίνουν στην καλύβα του σηκώνοντας ένα πτερύγιο του εξω -τερικού καλύμματος. Οι Εσκιμώοι αντίθετα φτιάχνουν ημιυπόγεια την καλύβα τους. Τη χτί -ζουν με πέτρες, που τις σκεπάζουν κατόπιν με βρύα. Γεμίζουν έπειτα τις ρωγμές με περισσότε -ρα βρύα και τέλος συσσωρεύουν χιόνι στα πλάγια και πάνω. Για να μπουν στην καλύβα τους, στηρίζονται στα χέρια και στα γόνατα και σέρνονται μέσα σ' ένα μακρύ διάδρομο, που έχουν σκάψει κάτω από το χιόνι. Ούτε η ινδιάνικη καλύβα ούτε η καλύβα των Εσκιμώων φαίνεται να είναι μια κατοικία, όπου θα. μπορούσε να ζήσει ένας πολιτισμένος άνθρωπος... (Συνέχισε)

ΜΙΑ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ

ποι ανάπτυξης παραγράφων Τρόποι ανάπτυξης παραγράφων

Ανάπτυξη με αιτιολόγηση

Ανάπτυξη με ορισμό

Ανάπτυξη με διαίρεση

Ανάπτυξη με αιτία και αποτελέσματα
Αν η θεματική περίοδος είναι διατυπωμένη με τέτοιο τρόπο, ώστε να μας παρακινήσει να ρωτήσουμε «γιατί», η μέθοδος ανάπτυξης θα πρέπει να εί -ναι ασφαλώς η αιτιολόγηση:
Θα ήταν επικίνδυνο σφάλμα να στηριχτούμε σήμερα πάνω στην άποψη ότι ο πυρηνι -κός πόλεμος μπορεί να αποφευχθεί ή να προληφθεί με το πυρηνικό αδιέξοδο ή την ισορροπία του τρόμου. Πρώτον, γιατί η τεχνολογία μπορεί να καταστρέψει αυτή την ισορροπία. Έπειτα, η ισορροπία γίνεται όλο και πιο ασταθής... (Συνέχισε) . Τέλος... (Συνέχισε).

Στην περίπτωση που το περιεχόμενο της θεματικής περιόδου υποβάλλει στον αναγνώστη την πιθανή ερώτηση «τι είναι;» ή «τι εννοεί με αυτό;», η πα -ράγραφος πρέπει να αναπτυχθεί με ορισμό:
Πολιτισμός είναι το σύνολο των επιτευγμάτων του ανθρώπου. Όλα τα αγαθά που έχουν σχέση με την τεχνική, την ... (Συνέχισε), είναι προϊόντα του πολιτισμού. Σ' αυτά πρέ -πει να προστεθούν τα «ιδεώδη» που διαμορφώθηκαν στο πέρασμα του χρόνου, ο..., καθώς και τα ... (Συνέχισε) που πραγματοποιήθηκαν στους επιμέρους τομείς προόδου.

Αν η θεματική περίοδος είναι διατυπωμένη έτσι που να αποκαλύπτει τα στοιχεία από τα οποία αποτελείται ένα αντικείμενο ή μια ιδέα, η πιο πρόσφο -ρη μέθοδος για την ανάπτυξή της είναι η διαίρεση - το κομμάτιασμα του όλου στα μέρη του:
Τον πολιτισμό τον διαιρούμε συνήθως σε τεχνικό και πνευματικό. Ο τεχνικός πολιτι -σμός περιλαμβάνει... (Συνέχισε) . Στην έννοια του πνευματικού πολιτισμού μπορούμε να πε -ριλάβουμε... (Συνέχισε)
Αν σε μια θεματική πρότασή διατυπώνεται η αιτία ή οι αιτίες που οδη -γούν σε ένα ή περισσότερα αποτελέσματα, τότε η ανάπτυξη πρέπει να γίνει με τη μέθοδο των αιτιών και αποτελεσμάτων:

Η κατάργηση της σύγχρονης δουλείας οφείλεται στις ίδιες αιτίες που προκάλεσαν και την κατάργηση της αρχαίας δουλείας. Η πρώτη αιτία ήταν... (Συνέχισε) . Η δεύτερη ήταν πως οι ίδιοι οι δούλοι... (Συνέχισε) .

Ανάπτυξη με αναλογία

Συνδυασμός μεθόδων

Τρόποι ανάπτυξης παραγράφων
Αν, τέλος, η θεματική περίοδος είναι διατυπωμένη ως παρομοίωση ή με -ταφορά, τότε πρέπει να αναπτυχθεί με αναλογία, δηλαδή με μια εκτεταμένη πα -ρομοίωση:
Το εμπόδιο στη γραπτή επικοινωνία μπορεί να υπερνικηθεί με το καλό γράψιμο και το σωστό διάβασμα. Μπορεί ο συγγραφέας να μας προσφέρει ένα καλοδομημένο και σαφές κείμενο, για να επικοινωνήσει άμεσα μαζί μας, αλλά μόνη της η προσπάθεια αυτή δεν αρκεί πρέπει κι εμείς να κάνουμε το άλλο μισό του δρόμου. Ως αναγνώστες πρέπει να σκάβουμε τη σήραγγα της επικοινωνίας από τη δική μας πλευρά. (Συνέχισε την αναλογία).

Στην πράξη σπάνια συναντούμε μονάχα έναν τρόπο ανάπτυξης. Συνήθως χρησιμοποιούμε συνδυασμό από δύο ή και περισσότερους τρόπους. Όταν π.χ. χρησιμοποιούμε τη μέθοδο του ορισμού, μπορεί να χρειαστεί συγχρόνως να δι -καιολογήσουμε μια κρίση μας, να διευκρινίσουμε μια έννοια με ένα παράδειγ -μα κτλ. Αυτός ο συνδυασμός μεθόδων φαίνεται στο επόμενο παράδειγμα:
Η γνώση ήτανε, και είναι πάντα, για το κάθε λογής κατεστημένο ένα δίλημμα, κάτι που γεννάει αντιδράσεις αντιφατικές και διφορούμενες. Από τη μια μεριά, το ξάπλωμα των γνώ -σεων και γενικότερα η πνευματική ανάπτυξη των ανθρώπων φαίνεται αναγκαία για την οι -κονομική διαδικασία τόσο στη φάση της παραγωγής όσο και στη φάση της καταναλώσεως: ο καλός τεχνίτης, ο καλός επαγγελματίας, ο καλός διευθυντής, ο καλός εφευρέτης χρειάζο -νται μόρφωση και ο μορφωμένος άνθρωπος έχει πρόσθετες ανάγκες να ικανοποιήσει. Από την άλλη όμως μεριά, ο μορφωμένος άνθρωπος δε γίνεται μόνο καλό στέλεχος στην παραγω -γή και καλός πελάτης στην κατανάλωση - μέσα του ξυπνούν ερωτηματικά και προβληματι -σμοί, αναζητήσεις και αμφιβολίες για την οικονομική διαδικασία και για την ίδια τη δομή της κοινωνίας, που μπορούν να υποσκάψουν τα θεμέλια του κατεστημένου και να αποβούν μοι -ραία για την ύπαρξή του.

(Γιώργος Α. Κουμάντος, Οι κονσέρβες της σοφίας, εφημερίδα Το ΒΗΜΑ )

2. Μιχάλης Δερτούζος
Τι μέλλει γενέσθαι;

Ερωτήσεις
To να προσπαθεί κανείς να προβλέψει τις μελλοντικές χρήσεις της Πλη -ροφοριακής Αγοράς είναι το ίδιο μάταιο με το να είχε ονειρευτεί ο Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ ότι η εφεύρεσή του θα οδηγούσε στους αυτόματους τηλεφω -νητές, στους αριθμούς από 090, στο τηλεφωνικό σεξ, στα φαξ και στα κινητά τηλέφωνα αυτοκινήτου (τότε δεν υπήρχε τέτοιο πράγμα που να λέγεται «αυ -τοκίνητο»)! Τώρα, όπως συνέβαινε τότε, μπορούμε να πούμε με κάποια σι -γουριά ότι οι νέες τεχνολογίες θα επηρεάσουν σε βάθος κάθε γωνιά της προ -σωπικής κι επαγγελματικής μας ζωής. Αυτό που δυσκολευόμαστε να διακρί -νουμε είναι το πόσο πιθανό είναι να συμβεί κάτι τέτοιο. Παρ' όλα αυτά, αυτό ακριβώς σκοπεύω να κάνω. Ορισμένα απ' όσα προβλέπω θ' αποδειχτούν, το δίχως άλλο, λάθος, αλλά ελπίζω να αναγνωρίσω μερικά διαρκή υποδείγματα της αυριανής Πληροφοριακής Αγοράς, μαζί με τις μείζονες υποσχέσεις και τα μείζονα προβλήματά τους.

Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, το ταξίδι μας παραθέτοντας έναν κατάλογο ερωτήσεων με τις οποίες θα καταπιαστεί το βιβλίο.
Στην ιδανική της μορφή, η Πληροφοριακή Επανάσταση θα επαναλάβει τις επιτυχίες της Βιομηχανικής Επανάστασης, μόνο που αυτή τη φορά οι μηχα -νές θα φορτωθούν με πνευματική εργασία αντί για μυϊκή. Άραγε θα συμβεί κά -τι τέτοιο ή θα πάρουμε στα χέρια φτυάρια υψηλής τεχνολογίας, σαν το σημερι -νό Ιστό, που θ' αναγκάζουν, ακόμα και τότε, τα μάτια και το μυαλό μας να κά -νουν όλο το φτυάρισμα; Άραγε θ' αποκτήσουμε μεγαλύτερη και ταχύτερη πρό -σβαση σε πληροφορίες που χρειαζόμαστε, σε συνδυασμό με μεγαλύτερη εξατο -μίκευση των προϊόντων και υπηρεσιών, ή θα πνιγούμε σε σωρούς ινφο-σκουπι -διών; Τι πρέπει να προσφέρουν οι προμηθευτές λογισμικού και υλικού του εικο -στού πρώτου αιώνα για να προωθήσουν την Πληροφοριακή Αγορά πέρα από το τωρινό της μεσαιωνικό στάδιο;

Άραγε θ' αυξήσουν οι υπολογιστές τη βιομηχανική απόδοση των παγκό -σμιων εθνών ή η βοήθεια που προσφέρουν είναι άσχετη με αυτή την αναζήτηση; Ποια εργαλεία είναι πιθανό να αναπτυχθούν σε αυτές τις υποδομές για να εκτε -
λούν ηλεκτρονικό εμπόριο και ομαδική εργα -σία; Τι θα γίνει με την εργασία; Θα μείνει καμιά οικονομική δραστηριότητα ανεπηρέαστη;
Θα βελτιωθεί ο τρόπος ζωής μέσω φτη -νότερης, ταχύτερης και πιο ποιοτικής ιατρικής περίθαλψης και μέσω μεγαλύτερης πρόσβασης στη γνώση; Ή μήπως η καλύτερη πληροφόρη -ση παίζει ασήμαντο ρόλο σ' αυτές τις αναζη -τήσεις; Θα γίνουν πλουσιότεροι οι πλούσιοι που μπορούν να αποκτήσουν γρηγορότερα αυ -τές τις τεχνολογίες; Θα βελτιωθεί η κατάστα -ση των φτωχών ή απλά θα μείνουν ακόμα πιο πίσω;

Πώς θα ανθίσει το νέο λογισμικό στην Πληροφοριακή Αγορά; Ποια προγράμματα θα χρησιμοποιούνται στην καθημερινή ζωή και ποια θα φυλάσσονται για εξειδικευμένες κα -ταστάσεις; Ποια νέα σύνεργα και διασυνδέσεις μπορεί να εμφανιστούν και πώς θα τα χρησιμο -ποιήσουμε;
Nam June Paik
Πόσο κοντά στον πραγματικό κόσμο μπορούμε να φτάσουμε με ειδικά γυαλιά, απτικά σωματοδίκτυα, εικονικά «συναισθήματα» και «μυρωδιές»; Και με την επαυξημένη ψυχαγωγία στα σαλόνια μας τι θα γίνει; Θα αντλήσουμε με -γαλύτερη απόλαυση ή θ' αποχαυνωθούμε στους καναπέδες μας;

Nam June Paik
Θα παραχωρήσουμε φυσικές ανθρώ -πινες αλληλεπιδράσεις στο τεχνητό κουκού -λι της εικονικής πραγματικότητας;
Θα επωφεληθούν οι άνθρωποι από την προεμπειρία μελλοντικών διαφημιστι -κών για διακοπές ή θα μπουχτίσουν απ' όλη αυτή την εκ των προτέρων γνώση και θα χάσουν την ευχαρίστηση της ανακάλυψης και τον αυθορμητισμό μιας περιπέτειας στο άγνωστο;
Τι είδους μάχες θα γίνουν, καθώς όλοι βιάζονται να επωφεληθούν; Ποιοι θα είναι οι νικητές και ποιοι οι χαμένοι; Οι κυβερ -νήσεις θα δίνουν μεγαλύτερη σημασία στις
απόψεις των απλών τους πολιτών ή θα είναι αδύνατο να επιτευχθεί η πρόσβαση στα ηλεκτρονικά δημαρχεία; Θα είναι εξασφαλισμένο το ιδιωτικό μας απόρρητο στις παγκόσμιες πληροφοριακές αγορές ή ο Μεγάλος Αδερφός θα καταλήξει να μάθει περισσότερα για όλους μας; Μήπως θα χρειαστεί ν' αλλάξουμε τούς νό -μους για να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από αυτή τη νέα τεχνολογία; Κι αν ναι, πώς; Πώς θα μπορούσε να επηρεαστεί ο πόλεμος και η ειρήνη;

Και τι θα γίνει με τις ανθρώπινες σχέσεις; Θα γίνουν δυνατότερες, πιάνο -ντας ρίζες στο πλούσιο παγκόσμιο αγκάλιασμα της Πληροφοριακής Αγοράς, ή θα γίνουν πιο εφήμερες και ευμετάβλητες; Και από τη στιγμή που όλοι τούτοι οι άνθρωποι στον κόσμο θ' απέχουν λίγα μόνο πατήματα του ποντικιού, θ' αναδυ -θεί ένας παγκόσμιος πολιτισμός για να μας δέσει όλους μαζί ή μήπως αυτή η αυ -ξημένη γειτνίαση γίνει αιτία για συνωστισμό, μάχες με τους νέους γείτονές μας και για την ακμή των ινφο-αρπακτικών και του ινφο-εγκλήματος; Τελικά, θέλου -με να ξέρουμε ποιες ανθρώπινες ιδιότητες περνούν και ποιες δεν περνούν στην Πληροφοριακή Αγορά άραγε μπορούμε να αγαπάμε ή να μισούμε μέσω υπο -λογιστικού δικτύου ή μήπως αυτές οι δυνάμεις του σπηλαίου είναι δυνατές μό -νο όταν βρισκόμαστε πρόσωπο με πρόσωπο με τους φίλους ή τους εχθρούς μας;

Ο Μιχάλης Δερτούζος ήταν διευθυντής του Εργαστηρίου της Επιστήμης των Υπολογιστών στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΗΠΑ).
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
Θάλασσα, Κώστας Τσόκλης
- 1. Ο συγγραφέας αναρωτιέται αν θα υπάρξουν θετικές ή αρνητικές αλ -λαγές εξαιτίας της επανάστασης στην πληροφορική. Σε ποιους το -μείς βλέπει τέτοιες αλλαγές;
- 2. Ποια ερωτήματα-διλήμματα έχει ο συγγραφέας σχετικά με τη γνώ -ση και τις ανθρώπινες σχέσεις;
- 1. Να εντοπίσεις στο κείμενο ειδικούς όρους που είναι δημιουργήματα της Πληροφοριακής Αγοράς.
- 2. Ο συγγραφέας εκθέτει τους προβληματισμούς του μέσα από έναν καταιγισμό ερωτήσεων. Σε τι αποσκοπεί ή τι υποδηλώνει η χρήση αυτής της τεχνικής;

Με βάση όσα διάβασες να γράψεις ένα κείμενο (300-400 λέξεις) στο οποίο να περιγράφεις πώς φαντάζεσαι το μελλοντικό κόσμο με την κυριαρχία της τεχνολογίας και κυρίως της Πληροφορικής (ποια μορφή θα έχουν η εργασία, οι γνώσεις, οι σχέσεις, η ψυχαγω -γία κτλ.). Να φροντίσεις ώστε στο κείμενό σου να περιγράφεις τη νέα πραγματικότητα, αλλά παράλληλα να την κρίνεις.
Τζέρεμι Ρίφκιν
Το τέλος της εργασίας

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Αντικατάσταση εργαζομένων από προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών
Ενώ οι παλαιότερες βιομηχανικές τεχνολο -γίες αντικαθιστούσαν τη σωματική δύναμη του ανθρώπου, υποκαθιστώντας σώμα κι ευρωστία με μηχανές, οι καινούριες τεχνολογίες με βάση τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές υπόσχονται την αντικατάσταση του ίδιου του ανθρώπινου νου, βάζοντας στη θέση των ανθρώπων σκεπτόμενες μηχανές σε ολόκληρο το φάσμα των οικονομι -κών δραστηριοτήτων. Οι επιπτώσεις είναι τερά -στιες σε βάθος και σε πλάτος. Πρώτα απ' όλα, ένα ποσοστό μεγαλύτερο από το 75% του εργατι -κού δυναμικού στα περισσότερα βιομηχανοποιη -μένα έθνη απασχολείται με την εκτέλεση εργασι -ών που δεν είναι παρά κάτι παραπάνω από απλά επαναλαμβανόμενα καθήκοντα. Αυτοματοποιη -μένα μηχανήματα, ρομπότ και ολοένα πιο εκσυγ -
χρονισμένοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές μπορούν να εκτελέσουν πολλές, αν όχι τις περισσότερες, από αυτές τις εργασίες. Στις Ηνωμένες Πολιτεί -ες μονάχα, αυτό σημαίνει πως, στα χρόνια που έρχονται, περισσότερες από 90 εκατομμύρια θέ -σεις εργασίας σε ένα εργατικό δυναμικό 124 εκα -τομμυρίων είναι δυνητικά τρωτές στην εισβολή των μηχανών. Με τις σημερινές μελέτες, που δεί -χνουν ότι λιγότερο από το 5% των εταιρειών σε όλο τον κόσμο έχει αρχίσει αυτή τη μετάβαση στο νέο πολιτισμό των μηχανών, μια πρωτόφα -ντη μαζική ανεργία φαίνεται αναπόφευκτη στις ερχόμενες δεκαετίες. Έχοντας στο νου του τα συ -νεπαγόμενα αυτής της μετάβασης, ο διακεκρι -μένος νομπελίστας οικονομολόγος Βασίλι Λεό -ντιεφ προειδοποίησε πως, με την εισαγωγή όλο και πιο σύγχρονων ηλεκτρονικών υπολογιστών, «ο ρόλος των ανθρώπων ως του σημαντικότερου παράγοντα στην παραγωγή επόμενο είναι να πε -
ριοριστεί, με τον ίδιο τρόπο που μειώθηκε ο ρό -λος των αλόγων στη γεωργική παραγωγή, για να εξαλειφθεί ολότελα στη συνέχεια με την εμφάνι -ση των τρακτέρ».

Πιασμένες στην ασφυκτική λαβή ενός όλο και μεγαλύτερου παγκόσμιου ανταγωνισμού και του αυξανόμενου εργατικού κόστους, οι υπερε -θνικές επιχειρήσεις φαίνονται αποφασισμένες να επισπεύσουν τη μετάβαση από ανθρώπινα εργα -τικά χέρια σε μηχανικά υποκατάστατα. Το επα -ναστατικό τους πάθος έχει εξαφθεί τον τελευ -ταίο καιρό από λεπτομερείς αναλύσεις δαπανών. Στην Ευρώπη, όπου ενοχοποιείται το αυξημένο εργατικό κόστος για τη στάσιμη οικονομία και την απώλεια ανταγωνιστικότητας στις παγκό -σμιες αγορές, οι εταιρείες σπεύδουν να αντικα -ταστήσουν το εργατικό δυναμικό τους με τις νέ -ες τεχνολογίες πληροφορικής και τηλεπικοινω -νιών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το εργατικό κό -στος έχει υπερτριπλασιαστεί τα τελευταία οχτώ χρόνια, σε σύγκριση με το κόστος κεφαλαιουχι -κού εξοπλισμού (Αν και οι πραγματικές αποδοχές μπόρεσαν να ακολουθήσουν το ρυθμό του πλη -θωρισμού, οι πρόσθετες παροχές, ιδίως οι δαπά -νες περίθαλψης, έχουν σημειώσει μεγάλη άνο -δο). Ανυπόμονες να περικόψουν δαπάνες και να βελτιώσουν τα περιθώρια κερδών τους, οι εται -ρείες αντικαθιστούν το ανθρώπινο δυναμικό με μηχανές ολοένα και πιο γρήγορα. Χαρακτηριστι -κό παράδειγμα είναι η Lincoln Electric, μια κα -τασκευάστρια βιομηχανικών κινητήρων στο Κλί -βελαντ, η οποία ανακοίνωσε τα σχέδιά της να αυ -ξήσει τις κεφαλαιουχικές της δαπάνες το 1993
κατά 30% σε σύγκριση με εκείνες του 1992. Ένα από τα ανώτατα (βοηθός του γενικού διευθυντή) διοικητικά στελέχη της Lincoln, ο Ρίτσαρντ Σό -μποου, αντικαθρεπτίζει τον τρόπο σκέψης πολ -λών άλλων επιχειρήσεων όταν λέει: «Προτιμού -με να κάνουμε μια κεφαλαιουχική επένδυση πα -ρά να προσλάβουμε ένα νέο υπάλληλο».

Παρόλο που οι επιχειρήσεις ξόδεψαν πά -νω από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια τη δεκαε -τία του 1980 σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές, ρο -μπότ και άλλα αυτοματοποιημένα μηχανήματα, μόνο τα τελευταία λίγα χρόνια άρχισαν να απο -δίδουν αυτές οι υπέρογκες δαπάνες όσον αφορά την αύξηση της παραγωγικότητας, τη μείωση του εργατικού κόστους και τα μεγαλύτερα κέρδη. Το διάστημα που η διοίκηση επιχειρούσε να μετα -μοσχεύσει τις νέες τεχνολογίες σε παραδοσιακές οργανωτικές δομές και διεργασίες, οι ηλεκτρονι -κοί υπολογιστές και τα άλλα όργανα πληροφορι -κής δεν είχαν τα απαραίτητα πλαίσια για να λει -τουργούν αποτελεσματικά και να αποδίδουν όσο έπρεπε. Τώρα τελευταία, όμως, οι επιχειρήσεις έχουν αρχίσει να αναδιαρθρώνουν τους χώρους εργασίας κατά τρόπο ώστε να μπορούν να προ -σαρμοστούν στο μηχανικό πολιτισμό της υψηλής τεχνολογίας.

Ο Τζέρεμι Ρίφκιν είναι Αμερικανός οικονομολόγος - συγγραφέας.
Το διαβατήριο για επιτυχημένη σταδιοδρομία
Η προσωπικότητα τελικά και όχι το πτυ -χίο είναι το κύριο διαβατήριο για μια επιτυχημέ -νη σταδιοδρομία στον εργασιακό χώρο. Για τις διοικητικές θέσεις στον ιδιωτικό τομέα, το παζλ των προσόντων για να σταδιοδρομήσει κάποιος, εκτός από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότη -τας, αποτελούν η γνώση μιας ξένης γλώσσας, η πολύ καλή χρήση των ηλεκτρονικών υπολογι -στών και το πτυχίο. Στο δημόσιο τομέα, αντιθέ -τως, κυριαρχούν τα τυπικά προσόντα, δηλαδή το πτυχίο και το μεταπτυχιακό, ενώ τα προσωπικά στοιχεία δεν παίζουν σχεδόν κανένα ρόλο.

Τα δεδομένα που ίσχυαν μέχρι πρότινος στην αγορά εργασίας έχουν ανατραπεί, οι απαι -τήσεις έχουν αλλάξει και τα πρώτα «θύματα» αυ -τής της αλλαγής είναι, κατά κύριο λόγο, οι νέοι, των οποίων η ανεργία καλπάζει, αλλά και οι ίδιοι οι εργαζόμενοι, οι οποίοι τα τελευταία χρόνια νιώθουν έντονη εργασιακή ανασφάλεια. Ο με -γάλος ανταγωνισμός που έχει επέλθει στην αγο -ρά εργασίας έχει προκαλέσει εργασιακή ανασφά -λεια, η οποία, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από τον πολύ σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η προσωπι -κότητα στην πρόσληψη αλλά και στην επαγγελ -ματική ανέλιξη.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Ο ακριβής προσδιορισμός των προσωπι -κών στοιχείων, τα οποία θεωρούνται σημαντι -κά για να προσληφθεί ένας νέος και που θα πρέ -πει να διαθέτει ένας εργαζόμενος, ποικίλλει από
Προσόντα και ικανότητες, πέρα από το πτυχίο, για να βρει ένας νέος δουλειά

1. Προσόντα που σχετίζονται με την προσωπικότητα
-  Ικανότητα στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην επικοινωνία
-  Ικανότητα να ακούει με προσοχή
-  Ομαδικότητα
-  Προσαρμοστικότητα
-  Συνέπεια
-  Αντοχή στην πίεση
-  Ευελιξία
-  Θετική αντιμετώπιση των πραγμάτων
-  Διοικητική ικανότητα
-  Ανάληψη πρωτοβουλιών
-  Αποφασιστικότητα
-  Ικανότητα παρουσίασης θεμάτων
-  Ικανότητα συνεργασίας με άτομα από διαφο -ρετικές κουλτούρες
-  Ικανότητα διαπραγμάτευσης και επηρεα -σμού
-  Ικανότητα αντιμετώπισης συγκρούσεων και κρίσιμων καταστάσεων
-  Ικανότητα αποδοχής και αξιοποίησης της αρνητικής κριτικής
εταιρεία σε εταιρεία. Οι περισσότερες απόψεις όμως συγκλίνουν στο θέμα της ευελιξίας και της προσαρμοστικότητας στα νέα δεδομένα, στην ομαδικότητα, στην αντοχή υπό πίεση και στην ικανότητα συνεργασίας με άτομα από διαφορετι -κές κουλτούρες. «Ένα στέλεχος σήμερα, δεν αρ -κεί να κάνει σωστά τη δουλειά του και να εκτε -λεί απλώς τα καθημερινά καθήκοντά του με συ -νέπεια», λέει ο κ. Ι. Απέργης (συνεργάτης στην εταιρεία Metron Management Consultants Ltd.). «Χρειάζεται να προβληματίζεται στη δουλειά του, να αναζητεί διαρκώς τρόπους βελτίωσης, έτσι ώστε η δουλειά να γίνεται καλύτερα, οικο -νομικότερα, ταχύτερα και αποτελεσματικότερα. Δεν αρκεί η απλή ένταξη και υποταγή στο σύ -στημα της επιχείρησης, πρέπει να γίνεται συνε -χής προσπάθεια βελτίωσής του». Πέρα από αυ -τή τη σημαντική ικανότητα, ανάμεσα στα άλλα χαρακτηριστικά που ζητεί η αγορά εργασίας «εί -ναι η διάθεση και ικανότητα για συνεχή εκσυγ -χρονισμό γνώσεων και ικανοτήτων», τονίζει ο ίδιος και καταλήγει: «Ένα άλλο ζητούμενο είναι η εξωστρέφεια, δηλαδή η θεώρηση των πραγμά -των από μια οπτική γωνία πέρα από τη δική του εργασία, το δικό του αντικείμενο, το τμήμα ή την επιχείρηση. Η ικανότητα δηλαδή να έχει κανείς "το μάτι του στραμμένο προς τα έξω", προς το τι κάνουν και πώς λειτουργούν στο εξωτερικό της επιχείρησης. Τελευταία και ιδιαίτερα σημαντική απαίτηση των επιχειρήσεων είναι η ομαδικότη -τα. Οι επιχειρήσεις ζητούν ανθρώπους οι οποί -οι μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά στο πλαίσιο μιας ομάδας».

Μια από τις αλλαγές που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στην αγορά εργασίας είναι και
το γεγονός ότι ο εργαζόμενος αλλάζει πολλές θέ -σεις εργασίας σε διαφορετικές εταιρείες. «Υπο -λογίζεται ότι, από τη στιγμή που θα προσλη -φθεί ένας νέος ως τη συνταξιοδότησή του, αλ -λάζει κατά μέσο όρο 10 εργοδότες, σύμφωνα με στοιχεία που προέρχονται από την Αμερική», λέ -ει ο καθηγητής του μη κερδοσκοπικού εκπαιδευ -

2. Προσόντα που σχετίζονται με εργασιακές λειτουργίες
-  Αναλυτική ικανότητα
-  Ικανότητα στις πωλήσεις και στο μάρκετινγκ
-  Ικανότητα στη χρήση της πληροφορικής και της τεχνολογίας
-  Ικανότητες στη χρήση και επεξεργασία αριθμητικών δεδομένων
-  Ικανότητα επίλυσης προβλημάτων
-  Ικανότητα επαφής με κόσμο/πελάτες
-  Προσανατολισμός στο αποτέλεσμα και στην ποιότητα
-  Οργανωτικότητα
-  Ανάθεση αρμοδιοτήτων σε άλλους
-  Ικανότητα σχεδιασμού
-  Προσοχή στη (σημαντική) λεπτομέρεια
τικού οργανισμού Alba κ. X. Τσούκας. «Γι' αυ -τό ο υποψήφιος εργαζόμενος θα πρέπει να διαθέ -τει μια πολύ καλή γενική παιδεία για να μπορεί να αντεπεξέρχεται στις διαφορετικές κάθε φορά εργασιακές απαιτήσεις», επισημαίνει ο ίδιος. Η υπερβολική εξειδίκευση δηλαδή στις διοικητικής υφής εργασίες χάνει πλέον την αίγλη της.

Πέρα όμως από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, υπάρχουν και τα τυπικά προ -σόντα που πρέπει να διαθέτει ένας νέος ο οποί -
ος θέλει να ξεκινήσει τη σταδιοδρομία του σήμε -ρα, προκειμένου να βρει δουλειά στο χώρο των ιδιωτικών επιχειρήσεων. «Στα τυπικά προσό -ντα», λέει η κυρία Χριστίνα Χατζόγλου, senior consultant στην εταιρεία ICAP, «περιλαμβάνο -νται το πτυχίο και το μεταπτυχιακό, η γνώση ξέ -νων γλωσσών και ιδιαιτέρως της αγγλικής και η χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή. Ο χειρισμός των ηλεκτρονικών υπολογιστών αφορά τα πακέ -τα windows, excell. Επιθυμητή είναι και η γνώση μιας δεύτερης ξένης γλώσσας. Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε ότι, τις περισσότερες φορές, ζητεί -ται και η εργασιακή πείρα που συνήθως προσδιο -ρίζεται γύρω στα ένα ως δύο χρόνια».

3. Προσόντα για ανέλιξη σε διεθνείς και πολυεθνικές επιχειρήσεις
-  Γνώση των δεδομένων ενός τομέα εξειδίκευσης (π.χ. διεθνής λογιστική και χρηματοδοτική).
-  Γνώση ξένης κουλτούρας.
-  Γνώση ξένων γλωσσών και οπωσδήποτε των αγγλικών.
Από την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ

3. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας
- Ο εκσυγχρονισμός, δηλαδή η παρακολούθηση και προσαρμογή προς τις εκάστοτε διεθνείς οικονομικές κυρίως συνθήκες, ώστε να δια -σφαλίζεται η σταθερότητα και η συνεχής πρόοδος και να προλαμβάνο -νται οι οπισθοδρομήσεις και τα αδιέξοδα, δε νοείται χωρίς να λαμβάνει υπόψη δύο κυρίως παράγοντες:
-  την τάση παγκοσμιοποίησης της οικονομίας, που είναι κυρίως αναπόφευκτο αποτέλεσμα της απελευθέρωσης του διεθνούς εμπορίου, και
-  την ανάπτυξη της τεχνολογίας κυρίως στον τομέα της επικοινωνί -ας χάριν της πληροφορικής, η οποία αποφασιστικά επιβάλλει και καθοδη -γεί την παγκοσμιοποίηση.

Αυτά σημαίνουν ότι, βαθμιαία, ολόκληρος ο πλανήτης γίνεται ένας ενιαίος χώρος. Ό,τι κάνει κάθε άνθρωπος, όπου γης, μπορεί να επηρεά -σει τη ζωή και το μέλλον των άλλων ανθρώπων στον υπόλοιπο πλανή -τη. Λ.χ. η άφρων ληστρική εκμετάλλευση των δασών της Ινδονησίας και του Αμαζονίου στη Βραζιλία προκαλεί τεράστιες και ανεξέλεγκτες πυρ -καγιές, που επηρεάζουν τις κλιματολογικές συνθήκες σ' ολόκληρη τη γη. Ή το ύψος των επιτοκίων στις ΗΠΑ ή τη Γερμανία έχει άμεσο αντίκτυ -πο στις υπόλοιπες οικονομίες, όπου γης, και συνεπώς και στην Ελλάδα, όπως άλλωστε η άνοδος ή η υποχώρηση των τιμών του πετρελαίου, από το οποίο είναι πλήρης η ενεργειακή εξάρτηση της Ελλάδας. Όπως η κρί -ση στο χρηματιστήριο του Χονγκ-Κονγκ προκάλεσε αναστάτωση σ' όλο τον κόσμο και στο Χρηματιστήριο Αθηνών, έτσι προκαλεί ρίγη στην κυ -βέρνηση η άνοδος των επιτοκίων.

Τα οικονομικά σύνορα ισοπεδώνονται από την κατάργηση προ -στατευτικών δασμών, ποσοστώσεων και απαγορεύσεων εισαγωγής, ενώ τα εθνικά σύνορα δεν μπορούν να παρεμποδίσουν την επικοινωνία, την πληροφόρηση, τον επηρεασμό μιας χώρας, ενός λαού από τους άλλους. Οι τηλεπικοινωνιακοί δορυφόροι υπήρξαν η κύρια αιτία της κατάρρευ -
σης του υπαρκτού σοσιαλισμού, αφού τα ψέ -ματα πάνω στα οποία στηριζόταν η προπαγάν -δα του δεν άντεξαν στη δορυφορική απομυθο -ποίησή τους.
Η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότη -τας ξεκίνησε για να σταματήσουν οι πόλεμοι διά της οικονομικής συνεργασίας, αλλά, τα τε -λευταία χρόνια, προχωρεί με την οικονομική και νομισματική ενοποίηση, για να μπορέσουν οι χώρες-μέλη με το ενιαίο νόμισμα και τη με -γιστοποίηση των οικονομικών χώρων να επιβι -ώσουν σε συνθήκες συχνά ανελέητου διεθνούς ανταγωνισμού.

Σήμερα τον έλεγχο της παγκόσμιας οικο -νομίας έχουν κυρίως η Βόρεια Αμερική, η Ια -πωνία και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Όμως, σύμ -φωνα με πρόσφατη έκθεση της Διεθνούς Τρά -πεζας, μετά 20 έτη νέες οικονομικές δυνάμεις θα αμφισβητήσουν αυτή την οικονομική κυρι -αρχία. Πρόκειται για τις πυκνότερες σε πληθυ -σμό χώρες του κόσμου, που με τους αναπτυξι -ακούς ρυθμούς τους καλπάζουν προς εντυπω -σιακές οικονομικές κατακτήσεις. Τα ονόματά τους: Κίνα, Ινδία, Ινδονησία, Βραζιλία και Ρω -σία (αν η τελευταία ξεπεράσει τους κλυδωνι -σμούς κατά τη μετάβασή της από κεντρικά δι -ευθυνόμενη σε ελεύθερη οικονομία).

Η απάντηση στο εύλογο ερώτημα «κι εμείς οι Έλληνες τι πρέπει να κάνουμε;» είναι
απλή, αλλά κι εξαιρετικά δύσκολο να υλοποιηθεί. Θα πρέπει να γίνουμε ανταγω -νιστικοί σε όλα τα επίπεδα. Αυτό σημαίνει: α) να παράγουμε προϊόντα που ζητά η διεθνής, αλλά και η ελληνική αγορά, β) να παράγουμε σε κόστος που επιτρέπει τι -μές ανάλογες προς τις διεθνείς και, ει δυνατόν, χαμηλότερες, γ) τα προϊόντα μας να έχουν ποιότητα και ποικιλίες, που προτιμά η διεθνής κατανάλωση, δ) να συναλλασ -σόμαστε με προοπτική χρόνου, και όχι με τη λογική του ό,τι αρπάξουμε μια κι έξω. Δηλαδή με συνέπεια προς τις συμβατικές δεσμεύσεις μας, καλόπιστα και με σεβα -σμό στον πελάτη.

Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να συνεχίσουμε και να αυξήσουμε τις εξαγωγές μας και θα μπορούν τα ελληνικά προϊόντα να αντιμετωπίσουν επιτυχώς τα ξένα και μέσα στην ελληνική αγορά.
Η πρόκληση αυτή είναι ζήτημα ζωής και θανάτου. Ζήτημα ζωής και θανά -του στα πλαίσια του διεθνούς ανταγωνισμού είναι και ο εκσυγχρονισμός του εκπαι -δευτικού μας συστήματος και γενικότερα της σε συνεχή υποχώρηση παιδείας μας, αφού η ανταγωνιστικότητα προϋποθέτει ανθρώπους με γνώσεις και δεξιότητες και άσκηση στο σκέπτεσθαι και όχι απλώς πτυχιούχους.

Από το περιοδικό ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. «Ολόκληρος ο πλανήτης γίνεται βαθμιαία ένας ενιαίος χώρος». Ποιοι παράγοντες συντελούν στη δημιουργία αυτής της νέας πραγ -ματικότητας, σύμφωνα με το κείμενο;
- 2. Ο συντάκτης του κειμένου προτείνει συγκεκριμένους τρόπους ώστε να αντεπεξέλθουμε ως Έλληνες στο διεθνή οικονομικό ανταγωνι -σμό. Να εντοπίσεις αυτούς τους τρόπους λειτουργίας του Έλληνα και της Ελλάδας στο περιβάλλον της παγκοσμιοποίησης.
- 1. Χρηματιστήριο, διεθνής αγορά, επιτόκια: να βρεις στο κείμενο και άλλους όρους που συνδέονται με την οικονομική ζωή. Με τρεις από αυτούς να σχηματίσεις προτάσεις που να αναφέρονται στην ελ -ληνική και παγκόσμια οικονομική ζωή.
- 2. α) Διεθνής, βαθμιαίος, συνεπής, επιτυχής, συνεχής, κύριος: να γρά -ψεις τη γενική και την αιτιατική πτώση του ενικού αριθμού σ' όλα τα γένη των επιθέτων, β) Να σχηματίσεις τα επιρρήματα των παρα -πάνω επιθέτων και να χρησιμοποιήσεις σε προτάσεις δύο από αυτά.

Συμμετέχεις σε μια συζήτηση στην οποία ορισμένοι συνομιλητές υποστηρίζουν ότι η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και της τε -χνολογίας θα ωφελήσει τους λαούς και θα συμβάλει στην πρόοδό τους. Καλείσαι να συμφωνήσεις ή να αντικρούσεις την άποψη αυ -τή, καταγράφοντας τα οφέλη ή τους κινδύνους της παγκοσμιοποίη -σης για τους λαούς. Να γράψεις ένα κείμενο 3-4 παραγράφων (400 λέξεων), αφού διαβάσεις και το παράλληλο κείμενο. Στο κείμενό σου να χρησιμοποιήσεις ως μέθοδο πειθούς (βλέπε στοιχεία θεωρί -ας) όχι μόνο την επίκληση στη λογική, αλλά και την επίκληση στο συναίσθημα των συνομιλητών και ακροατών της συζήτησης.

Νίκος Μουζέλης
Η έννοια της παγκοσμιοποίησης
Προτού διερευνήσουμε πώς συνδέεται η παγκόσμια ανάπτυξη με τη φτώχεια και την πε -ριβαλλοντική υποβάθμιση, πρέπει να πούμε λί -γα λόγια για την έννοια της παγκοσμιοποίησης. Όπως έχουν επισημάνει πολλοί κοινωνικοί επι -στήμονες, η παγκοσμιοποίηση δεν είναι νέο φαι -νόμενο. Σύμφωνα, π.χ., με τον Ε. Wallrstrein, η πρώτη παγκόσμια οικονομία εμφανίστηκε ήδη από τον 16ο αιώνα, ως ένα σύστημα κρατών που εμπλέκονταν σε οικονομικές ανταλλαγές και ανταγωνισμό, χωρίς κανένα από αυτά να εί -ναι ικανό να κυριαρχήσει σε βαθμό που να κατα -στρέψει τους μηχανισμούς της αγοράς και να επι -βληθεί ως imperium. Έκτοτε, φυσικά, η παγκό -σμια οικονομία έχει υποστεί βαθιές μεταβολές, με σημαντικότερη την εμφάνιση του εθνικισμού και των εθνικών κρατών.

Αυτό που αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηρι -στικό του σημερινού παγκόσμιου συστήματος εί -ναι, πρώτον, η χωρική του έκταση, το γεγονός ότι έχει πλήρως ενσωματώσει όλες τις γεωγραφικές περιοχές του κόσμου και, δεύτερον, το πέρασμα από την παγκόσμια παραγωγή αγαθών στην πα -ραγωγή υπηρεσιών (και ειδικότερα χρηματοπι -στωτικών). Αυτές οι νέες εξελίξεις είναι αποτέ -λεσμα τεράστιων προόδων στην ηλεκτρονική τε -χνολογία, οι οποίες επέφεραν τη «συμπίεση του χώρου και του χρόνου» και το γοργό σχηματισμό αυτού που αποκαλείται «παγκόσμιο χωριό».

Αν τώρα εξετάσει κανείς την απόδοση του σημερινού παγκόσμιου οικονομικού συστήματος,
Π α ρ α λ λ η λ ο
κ ε ί μ ε ν ο
είναι αναμφισβήτητο ότι αυτό έχει δημιουργήσει πρωτοφανή πλούτο. Από την άλλη πλευρά, όμως, ο πλούτος αυτός έχει κατανεμηθεί πολύ άνισα. Για παράδειγμα, λιγότερα από 12 άτομα στην κο -ρυφή της κοινωνικής πυραμίδας του παγκόσμιου χωριού έχουν μεγαλύτερο εισόδημα από αρκετές δεκάδες φτωχές χώρες στη βάση της (σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του Οργανισμού Ηνω -μένων Εθνών για την παγκόσμια φτώχεια). Σε αυτή την τερατώδη κατανομή οφείλεται, εν μέρει τουλάχιστον, το ότι, παρά τις πιο πρόσφατες τε -χνολογικές βελτιώσεις και την εντυπωσιακή αύ -ξηση της παραγωγικότητας, 1,3 δισ. άνθρωποι -περίπου το ένα πέμπτο της ανθρωπότητας - εξα -κολουθούν να ζουν σήμερα σε συνθήκες απόλυ -της φτώχειας, στερούμενοι επαρκούς τροφής, κα -θαρού νερού και της στοιχειώδους υποδομής για περίθαλψη και εκπαίδευση.

Από την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ
Ο Νίκος Μουζέλης είναι καθηγητής στο London School of Economics .

Η πειθώ 1
Στην επικοινωνία μας με τους άλλους χρησιμοποι -ούμε συχνά τον προφορικό ή γραπτό λόγο για να πείσου -με κάποιον να δεχτεί τις από -ψεις μας ή να ενεργήσει σύμ -φωνα με τις επιδιώξεις μας. Για το σκοπό αυτό χρησιμο -ποιούμε συνήθως τους πα -ρακάτω τρόπους (είδη πει -θούς):

| 1.  Εντγκάρ Μορέν: Μέσα στην Νύχτα του Αιώνα, Αφήνοντας τον 20ό Αιώνα,  εκδ. Ροές   .................................................................................... 14      |    |
|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|----|
| Παράλληλα κείμενα:  Μίκης Θεοδωράκης,  Μια σκέψη για τον 21ο αιώνα,                                                                                                              |    |
| εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ  ...................................................................................................... 18                                                      |    |
| Εύη Σταυρουλάκη,  Αυτός ο θαυμαστός, φρικτός αιώνας, εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ  ...................................................................................................... 19 |    |
| Στοιχεία θεωρίας:  Επαγωγική/Παραγωγική μέθοδος  .....................................................................................                                           | 20 |
| 2.  Μιχάλης Δερτούζος:  Ερωτήσεις, Τί μέλλει γενέσθαι,  εκδ. Νέα Σύνορα  .........................................................                                               | 25 |
| Παράλληλα κείμενα:  Τζέρεμι Ρίφκιν,  Αντικατάσταση εργαζομένων από προγράμματα                                                                                                   |    |
| ηλεκτρονικών υπολογιστών,  Το τέλος της εργασίας,  εκδ. Νέα Σύνορα ...............                                                                                               | 29 |
| Το Διαβατήριο για επιτυχημένη σταδιοδρομία, εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ ........ 31                                                                                                        |    |
| 3. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, περιοδικό ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ  ................................. 34                                                                      |    |
| Παράλληλο κείμενο:  Νίκος Μουζέλης,  Η έννοια της παγκοσμιοποίησης,                                                                                                              |    |
| εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ  ................................................................................................... 38                                                        |    |
| Στοιχεία θεωρίας:  Η πειθώ  ............................................................................................................................. 39                     |    |
| 4.  Νικηφόρος Βρεπάκος: Αν δεν μου 'δινες την ποίηση, Κύριε,  Ο χρόνος και το ποτάμι,                                                                                            |    |
| Ποιήματα, εκδ. Τρία Φύλλα  ........................................................................................                                                              | 46 |

B ΕΝΟΤΗΤΑ: Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΣΜΟΙ

| 1.  Άγγελος Τερζάκης: Έλεγχος της δημοκρατικής ιδέας,  Προσανατολισμός στον αιώνα, Οι εκδόσεις των φίλων .....................................................................................................   | 50   |
|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------|
| Στοιχεία θεωρίας:  Περίληψη κειμένων   ...........................................................................................................                                                               | 54   |
| 2.  Κωνσταντίνος Στεφανόπουλος:  Προσφώνηση προς τον Πρόεδρο κ. Clinton ...............................                                                                                                          | 57   |
| Παράλληλο κείμενο: Γιάννος Κρανιδιώτης,  Οι προοπτικές της ελληνικής                                                                                                                                             |      |
| εξωτερικής πολιτικής,  Η Ελληνική εξωτερική πολιτική,  εκδ. Σιδέρης....................                                                                                                                          | 62   |
| Στοιχεία θεωρίας:  Η πειθώ στον πολιτικό λόγο  .............................................................................................. 64                                                                 |      |
| 3.  Γιαροσλάβ Χάσεκ: Αδιάβλητες βουλευτικές εκλογές,                                                                                                                                                             |      |
| Για γέλια και για κλάματα,  εκδ. Καστανιώτης  ....................................................................                                                                                               | 65   |
| Παράλληλο κείμενο: Οικουμενική διακήρυξη για τη δημοκρατία                                                                                                                                                       |      |
| από τη Βουλή των Ελλήνων  ............................................................................                                                                                                           | 71   |
| 4.  Λέων Τολστόι:  Ο δίκαιος δικαστής,  Διηγήματα, Μύθοι και Παραμύθια,  εκδ. Ωκεανίδα . ...........................                                                                                             | 72   |
| Παράλληλα κείμενα:  Ησίοδος,  Δικαιοσύνη και Αρετή,  Εκλογές από τον Ησίοδο,                                                                                                                                     |      |
| μτφρ. Δ. Μαρωνίτης, εκδ. Το Ροδακκό  ..........................................................................                                                                                                  | 76   |
| Αριστοτέλης,  Πολιτικά,  μτφρ. Δ. Λυπουρλής  ............................................................                                                                                                        | 77   |
| Βιτσέντζος Κορνάρος,  Ερωτόκριτος, εκδ. ΕΡΜΗΣ  .................................................                                                                                                                 | 77   |
| 5.  Μάρω Δούκα:  Οι λεύκες ασάλευτες,  εκδ. Κέδρος  ...................................................................................                                                                          | 78   |
| Στοιχεία θεωρίας:  Αφήγηση  ............................................................................................................................                                                         | 80   |
| 6.  Κώστας Μπαλάσκας:  Το σχολείο της δημιουργικότητας, εκδ. Γρηγόρη  ............................................ 83                                                                                            |      |

Γ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΖΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ

| 1.  Μαρία Ιορδανίδου:  Λωξάντρα  ...................................................................................................................      | 88   |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------|
| Παράλληλο κείμενο:  Πέτρος Μάρκαρης,  Κανάρ Ντορέ,  Αμυνα ζώνης  .................................................                                        | 93   |
| 2. Η διατροφή του πλανήτη, περιοδικό National Geographic  ......................................................................                          | 97   |
| 3.  Παντελής Μπουκάλας:  Σιγά μην τους τα δώσω..., εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ  ......................................                                           | 101  |
| Στοιχεία θεωρίας:  Η πειθώ στη διαφήμιση  ................................................................................................... 104         |      |
| 4.  Άγγελος Ελεφάντης:  Γιατί δεν τραγουδάμε πια, Δια γυμνού οφθαλμού, εκδ. ΠΟΛΙΣ  .............................                                          | 105  |
| Στοιχεία θεωρίας:  Ο πρόλογος και ο επίλογος στην παραγωγή λόγου                                                                                          |      |
| σε επικοινωνιακό πλαίσιο  ................................................................................................                                | 110  |
| 5.  Διονύσης Ζήβας:  Οι δημόσιοι χώροι της Αθήνας, εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ  ....................................                                             | 111  |
| Παράλληλα κείμενα:  Αμάντα Μιχαλοπούλου,  Ευρωπαϊκός άνεμος,  εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ  .................. 114                                                    |      |
| Κωστής Παπαγιώργης,  Υποχθόνιες επιβατάμαξες,  εφ. ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ  .............. 116                                                                          |      |
| 6.  Ευάγγελος Παπανούτσος: Ο άνθρωπος και το φόρεμα,                                                                                                      |      |
| Πρακτική Φιλοσοφία,  εκδ. ΔΩΔΩΝΗ  .................................................................. 118                                                  |      |
| Στοιχεία θεωρίας:  Δοκίμιο  ............................................................................................................................. | 122  |
| 7.  Εύη Χατζηανδρέου:  Συντροφιά, εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ  ......................................................................                            | 124  |
| Στοιχεία θεωρίας:  Η πειθώ στον επιστημονικό λόγο  ....................................................................................                   | 125  |
| Παράλληλο κείμενο: Διατροφικές απαιτήσεις κατά τη διάρκεια της εφηβείας,                                                                                  |      |
| βιβλίο β' τάξης ΤΕΕ στον τομέα Υγείας και Πρόνοιας  ....................................................                                                  | 126  |

Δ ΕΝΟΤΗΤΑ:
ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

| 1.  Θουκυδίδης:  Ιστορία,  μτφρ. Εμ. Τσαγκαράκης, Εμ. Φραγκίσκος, εκδ. ΟΕΔΒ  ...............................................                     | 130   |
|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|
| Παράλληλα κείμενα:  Ευριπίδης,  Ελένη, μτφρ. Κ. Τοπούζη, εκδ. Επικαιρότητα  .......................................... 134                       |       |
| Γιώργος Σεφέρης,  Ελένη,  Ημερολόγιο καταστρώματος Γ'                                                                                            |       |
| εκδ. Ικαρος  ...............................................................................................................                     | 135   |
| Όμηρος,  Ιλιάδα,  στιχ. 446-465 , μτφρ.  Ο.Κομνηνού-Κακριδή                                                                                      |       |
| εκδ. Ζαχαρόπουλος  ................................................................................................... 136                       |       |
| Γιώργος Σεφέρης,  28η Οκτωβρίου,  Δοκιμές , Γ'εκδ. ΙΚΑΡΟΣ  ...............................                                                       | 137   |
| 2.  Μίλτος Σαχτούρης: Ο στρατιώτης ποιητής,  Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο,                                                                |       |
| εκδ. Κέδρος  ................................................................................................................... 139             |       |
| Στοιχεία θεωρίας:  Παραδοσιακή και μοντέρνα ποίηση  .................................................................................            | 140   |
| Παράλληλα κείμενα: Κυριάκος Χαραλαμπίδης,  Άρδανα II,  Μεθιστορία, εκδ. ΑΓΡΑ  ................................ 141                               |       |
| Μπέρτολτ Μπρεχτ,  Αυτοί που βρίσκονται ψηλά λένε,                                                                                                |       |
| Ποιήματα,  εκδ. Θεμέλιο  ............................................................................................. 142                       |       |
| Μοιρολόγι,  συλλογή Guy Saunier ,  εκδ. Νεφέλη  ................................................... 143                                          |       |
| 3.  Μάριος Πλωρίτης:  Νέοι, ναρκωτικά, βία,  εφημερίδα το ΒΗΜΑ  ............................................................. 144                |       |
| Στοιχεία θεωρίας:  Δοκίμιο και λογοτεχνία  ..................................................................................................... | 151   |

E ΕΝΟΤΗΤΑ: Η ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ

| 1.  Νίκος Δήμου:  Το τέλος της τουρκοκρατίας,  απο τονΤύπο  ..................................................................                                                                                                               | 156   |
|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|
| Παράλληλα κείμενα: Χρήστος Γιανναράς,  Η μειονεξία των νεοελλήνων  ........................................                                                                                                                                  | 160   |
| Άγγελος Τερζάκης,  Πατρίδες,                                                                                                                                                                                                                 |       |
| Οι απόγονοι του Κάιν,  εκδ. των φίλων  ...................................................................... 161                                                                                                                            |       |
| 2.  Γιώργος Μπαμπινιώτης: Η ελληνική γλώσσα,  Η Ελληνική Γλώσσα,                                                                                                                                                                             |       |
| Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον,  εκδ. Gutenberg  ...........................................................                                                                                                                                          | 162   |
| Στοιχεία θεωρίας:  Σχηματισμός των παραθετικών  ....................................................................................... 166                                                                                                  |       |
| Παράλληλα κείμενα:  Κωνσταντίνος Τσουκαλάς,  Για το μέλλον ενός υπερήφανου                                                                                                                                                                   |       |
| έθνους, εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ  .................................................................................                                                                                                                                 | 167   |
| 3.  Νίκος Εγγονόπουλος:  ΜΠΟΛΙΒΑΡ,  Ποιήματα,  εκδ. Ίκαρος  ..................................................................... 168                                                                                                        |       |
| 4.  Ευγενία Φακίνου:  Εκατό δρόμοι και μια νύχτα,  εκδ. Καστανιώτης  ...................................................... 172 Παράλληλα κείμενα: Κωστής Παλαμάς,  Ανατολή,  Καημοί της λιμνοθάλασσας  .................................... | 177   |
| Νίκος Γκάτσος,  Άσπρη μέρα και για μας,  Φύσα αεράκι φύσα με                                                                                                                                                                                 |       |
| μη χαλαρώνεις ίσαμε  ..............................................................................................                                                                                                                          | 178   |

ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ
Γιώργος Σεφέρης, Ομιλία στη Στοκχόλμη .............................................................. 180
Η καλλιέργεια των ιδεών, Ρενέ Μαγκρίτ
Το βιβλίο αυτό είναι το τρίτο της σειράς «Νέα Ελληνικά» για τα Τεχνολογικά Επαγγελματικά Εκπαιδευτήρια. Αποτελεί συνέχεια των βιβλίων της Α' και Β' τάξης του 1 ου κύκλου και ολοκληρώνει την προσπάθεια συνδιδασκαλίας γλώσσας και λογοτεχνίας η οποία επιχειρείται με τα βιβλία αυτά. Και το βιβλίο αυτό έχει ως αφετηρία και κατάληξη της διδασκαλίας το κείμενο. Χωρίζεται σε πέντε (5) θεματικές ενότητες οι οποίες περιέχουν μια ποικιλία λογοτεχνικών, δοκιμιακών και άλλων κειμένων που αποσκοπούν από τη μια στη διδασκαλία του αποφαντικού - κριτικού λόγου και από την άλλη στην προσέγγιση απόλαυση της λογοτεχνίας. Κάθε θεματική ενότητα αποτελείται από ορισμένα βασικά κείμενα τα οποία προσεγγίζονται τόσο σε επίπεδο περιεχομένου όσο και σε μορφής και διάρθρωσης. Το βασικό κείμενο συνοδεύεται συχνά από παράλληλα κείμε -να τα οποία λειτουργούν συμπληρωματικά και «φωτίζουν» άλλες πλευρές του συγκεκριμένου θέματος. Ακόμη τα παράλληλα κείμενα μπορούν να αξιοποιηθούν ως εναλλακτικές λύσεις στη διδασκαλία και στην αξιολόγηση του μαθήματος. Η μελέτη του βασικού και των παράλληλων κειμένων, καθώς του εποπτικού υλικού, αποσκοπεί στην Παραγωγή λόγου από τους μαθητές ο οποίος θα εντάσσεται σε επικοινωνιακό πλαίσιο και θα διακρίνεται κυρίως από

Εισαγωγή
τη δυνατότητα του πομπού να επιχειρηματολογεί και να πείθει. Οι θεματικές ενότητες που έχουν επιλεγεί καθώς και τα κείμενα που περιέχουν δε διεκδικούν ούτε τη πρωτοτυπία ούτε την τελειότητα. Βασική επιδίωξη ήταν να επιλεγούν θεματικές που ενδιαφέρουν τους σημερινούς νέους καθώς και είδη κειμένων που «συναντούν» τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Φιλοδοξία, άλλωστε, του βιβλίου είναι να αποτελέσει ένα βιβλίο-περιοδικό το οποίο θα ανανεώνεται και θα εμπλουτίζεται συνεχώς με νέες θεματικές ενότητες. Αξίζει να τονιστεί ότι οδηγούς στη συγγραφή και διδασκαλία αυτού του βιβλίου αποτελούν τα «Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και τα βιβλία «Έκφραση - Έκθεση» του Ενιαίου Λυκείου, τα οποία με τις θεωρητικές καινοτομίες τους και τις διδακτικές τους παρεμβάσεις είναι βιβλία αναφοράς για κάθε φιλόλογο-δάσκαλο της γλώσσας.

Τέλος, οφείλουμε να ευχαριστήσουμε τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες, τους εκδοτικούς οίκους και τους εκδότες εντύπων οι οποίοι με τα έργα και τις αξιόλογες εκδόσεις τους μας βοήθησαν στη συλλογή-επιλογή των κειμένων και των εικόνων.

ΑΠΟ ΤΟΝ 20ό ΣΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ

1. Εντγκάρ Μορέν
Αφήνοντας τον Εικοστό αιώνα

Μέσα στη Νύχτα του Αιώνα
ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ; Από πού ερ -χόμαστε; Πού πηγαίνουμε; Έχουμε όλο και πιο βέβαιες φυσικές, βιολογικές, αν -θρωπολογικές, κοινωνιολογικές, ιστορι -κές απαντήσεις σ' αυτές τις ερωτήσεις. Όμως οι απαντήσεις αυτές δεν προκα -λούν πολύ μεγαλύτερες ερωτήσεις από τις απαντήσεις στις οποίες απαντούν; Βρισκόμαστε σ' ένα σύμπαν όπου αδιά -κοπα εκατομμύρια άστρα πεθαίνουν, λά -μπουν, γεννιούνται και ξαναγεννιούνται.
Είμαστε φυσικά όντα τοποθετημένα στον τρίτο δορυφόρο ενός μικρού ήλιου του Γαλαξία. Είμαστε τα πιο εγκεφαλικά ανεπτυγμένα βιολογικά όντα στον πιο εγκεφαλικά ανεπτυγμένο κλάδο της ζωικής εξέλιξης. Είμαστε ανθρώπι -να όντα του είδους που λέγεται HOMO SAPIENS (άνθρωπος σοφός), για τον οποίο το πιο μεγάλο πρόβλημα, αίνιγμα και μυστήριο, είναι η ίδια του η ικανότητα να λύνει προβλήματα, να ξεδιαλύνει τα αινίγματα, να εξετάζει τα μυστήρια. Είμαστε ταυτόχρονα τα συναποτελούντα, ενσωματωμένα, αυτό -νομα και υποδουλωμένα μέρη γιγαντιαίων κοινωνιών που ονομάζονται έθνη. Βρισκόμαστε στην πεντηκοσιοστή χιλιετία - πέντε χιλιάδες αιώνες - του γί -γνεσθαι των ανθρωπίνων κοινωνιών, στη δέκατη χιλιετία της ιστορικής περι -πέτειας των κοινωνιών -Κρατών και οδεύουμε προς την τρίτη χιλιετία της χριστιανικής/δυτικής εποχής.

Είμαστε όμως αμετάκλητα αμήχανοι και αποπροσανατολισμένοι ως προς τη θέση μας μέσα στο σύμπαν, από τότε που μάθαμε ότι βρισκόμαστε πάνω σε μια μικρή σβούρα που γυρνάει στη μέση του ουρανού γύρω από μια
σφαίρα φωτιάς. Κι όταν καταλάβαμε ότι ο ήλιος μας ήταν ένα μικροσκοπικό άστρο χαμένο ανάμεσα σε δισεκατομμύρια άστρα, εξορισμένο στην περιφέρεια ενός μικρού απόμερου γαλαξία, χάσαμε κάθε θεμελιώδη βεβαιότητα για την κατάστασή μας, τη μοίρα μας, τη σπουδαιότητά μας.
Ξέρουμε από πού έρχεται και πού πηγαίνει το σύμπαν του οποίου είμαστε ένα μέρος; Ξέρουμε πότε θα τελειώσει και πώς θα μεταμορφωθεί ο ήλιος μας; Ξέρουμε αν η ζωή έχει κάποιο νόημα και αν δίνει νόημα στις υπάρξεις μας; Ξέρουμε ποιοι είμαστε; Συλλαμβάνουμε ορθά τη σχέση ανάμεσα στη φύση μας και τον πολιτισμό μας; Στην κατάστασή μας ως ζώντα όντα και στην κατάστασή μας ως ανθρώπινα όντα; Ο HOMO SAPIENS ξέρει πραγματικά τι είναι η λογική και η τρέλα, αυτό που τις αντιπαραθέτει και αυτό που τις συνδέει;

Ξέρουμε τι είναι αυτά τα Κράτη-Έθνη των οποίων αποτελούμε τους ιστούς της ζωής τους και τα οποία δημιουργούν τους ιστούς της δικής μας ζωής; Ξέρουμε σε τι υπακούει η Ιστορία; Σε Νό -μους; Στην Αναγκαιότητα; Στην Τύχη; Σε ιδιοτροπί -ες; Σε όλα αυτά ταυτόχρονα; Στο καθένα από αυτά εναλλακτικά; Ξέρουμε αν σε αυτό το προοίμιο της αυγής της τρίτης χιλιετίας η ιστορία της ανθρωπό -τητας τείνει σε μια επιβλητική ολοκλήρωση; Σε μια ολική αποτυχία; Σε μια ατελείωτη κίνηση; Ο κό -σμος οδεύει σε μια επιτευκτή πρόοδο και ανάπτυξη, μέσα από προσωρινές μόνο οπισθοδρομήσεις και τοπικές κρίσεις, ή οι ιδέες της προόδου και της ανά -πτυξης μας έχουν παραπλανήσει και μας οδηγούν στην καταστροφή;

Ξέρουμε τι συνέβη στον αιώνα μας; Ξέρουμε να διατηρούμε στη μνήμη μας ότι αυτός όχι μόνο γνώρισε πολέμους, καταπιέσεις, κρίσεις, αλλά και σημαδεύτηκε από δύο τεράστιες παγκόσμιες εξο -ντώσεις-σφαγές; Δεν ξεχάσαμε ήδη την πρώτη, σβησμένη από τη δεύτερη, που η εικόνα της είχε αρχίσει να σβήνεται κι αυτή, μέχρι που ξαναπα -ρουσιάστηκε σήμερα ο φόβος μιας τρίτης εξόντω -σης-σφαγής.
Ξέρουμε ότι ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος προήλθε από τη σύγκρουση ΚρατώνΕθνών των ιμπεριαλισμών, των καπιταλισμών και ότι από αυτόν προήλθαν η Οκτωβρι -ανή Επανάσταση, ο σταλινισμός, ο φασισμός, ο ναζισμός; Ξέρουμε τι είναι ο ιμπεριαλι -σμός; Είναι πραγματικά μόνο το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού ή μήπως προηγείται
από αυτόν όπως και τον διαδέχεται; Ξέρουμε τι είναι ο κα -πιταλισμός; Είναι ένα σύστημα; Ένα πραγματικό ον προι -κισμένο με ζωή; Ένας μύθος; Όλα αυτά ταυτόχρονα; Μισό σχεδόν αιώνα μετά το θρίαμβο και την αγωνία του, ξέρου -με τι είναι ο ναζισμός; Ξέρουμε τι είναι αυτός ο φασισμός στον οποίο αναφερόμαστε, τον οποίο κατακεραυνώνουμε χωρίς σταματημό; Ξέρουμε τι είναι σταλινισμός;

Και παρ' όλα αυτά δε διαθέτουμε μήπως δίκτυα πληροφόρησης/επικοινωνίας αναρίθμητα, παγκόσμια, που συλλαμβάνουν το γεγονός τη στιγμή που γίνεται, τέτοια που ποτέ δεν είχε γνωρίσει στο παρελθόν η ανθρωπότη -τα; Δεν κατέχουμε μια γνώση και μια επιστήμη, υπέρμε -τρα ανεπτυγμένες, πάνω στον άνθρωπο, την κοινωνία, την ιστορία; Δε διαθέτουμε ψυχαναλυτικές και κοινωνιολο -γικές αναλύσεις, που μας επιτρέπουν να ξεχωρίσουμε το πραγματικό και το αληθινό από το φάντασμα, το μύθο, την ιδεολογία;
Επομένως, οι πρόοδοι της πληροφόρησης, της επι -κοινωνίας, της γνώσης, της επιστήμης, της απομυστικοποίησης, ενώ μας διαφωτίζουν, δε συμβάλλουν επίσης στον αποπροσανατολισμό μας;

Ξέρουμε αυτό που οι εφημερίδες και οι τηλεοπτικές οθόνες μάς μεταδίδουν; Βλέ -
πουμε αυτό που είναι ολοφάνερο στα μάτια μας; Αντιλαμβανό -μαστε αυτό που βλέπουμε και που ήδη έχει κυριαρχήσει στον ορίζοντα; Συλλαμβάνουμε σωστά αυτό που αντιλαμβανόμαστε; Δεν είμαστε το ίδιο τυφλοί, και ίσως ακόμα περισσότερο, από ό,τι ήταν το 1937, 1938, 1939 οι πρόγονοί μας; Αυτό ακριβώς μας συμβαίνει: να μην ξέρουμε τι μας συμβαίνει.
Ο Εντγκάρ Μορέν (1921) είναι κορυφαίος Γάλλος στοχαστής.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. Ποια ερωτήματα απασχολούν το συγγραφέα για τη θέση του ανθρώ -που μέσα στο σύμπαν και για την πορεία του ανθρώπινου πολιτι -σμού σήμερα;
- 2. Ο συγγραφέας στο τέλος του κειμένου διαπιστώνει ότι αυτό που μας συμβαίνει είναι να μην ξέρουμε τι μας συμβαίνει. Πού αποδίδει αυ -τή τη σύγχυση; Να απαντήσεις με βάση τις τρεις τελευταίες παρα -γράφους του κειμένου.
- 1. Να παρατηρήσεις τον τονισμό των μονοσύλλαβων και δισύλλαβων λέξεων στις ερωτηματικές προτάσεις του κειμένου. Να προσέξεις πότε τονίζονται και πότε δεν τονίζονται και να τις χρησιμοποιήσεις σε ερωτηματικές προτάσεις με τις οποίες θα εκφράσεις τις αμφιβο -λίες σου σχετικά με την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού σήμερα.
- 2. Ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί ο συγγραφέας στην ανάπτυξη των απόψεών του; Την παραγωγική (από το γενικό προς το ειδικό) ή την επαγωγική (από το επιμέρους-το ειδικό προς το γενικό); Να το διαπιστώσεις καταγράφοντας τους πλαγιότιτλους των παραγράφων.

Διάβασες το κείμενο του Ε. Μορέν και τα παράλληλα κείμενα. Δια -πιστώνεις ότι τονίζονται κυρίως οι αρνητικές πλευρές του αιώνα που έφυγε. Σε μια συζήτηση που διοργανώνει το Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου σου, αντικρούεις τις απόψεις αυτές. Να γράψεις ένα κεί -μενο (4 παραγράφων - 400 λέξεων) στο οποίο θα παρουσιάζεις όσα σημαντικά, κατά τη γνώμη σου, πρόσφερε ο εικοστός αιώνας στον άνθρωπο και τον πολιτισμό. Στην ανάπτυξή σου μπορείς να ακολου -θήσεις παραγωγική ή επαγωγική συλλογιστική πορεία και να ανα -φέρεις συγκεκριμένα παραδείγματα.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Μίκης Θεοδωράκης
Μια σκέψη για τον 21ο αιώνα
Η ανθρωπότητα μπαίνει στη νέα χιλιετία κουβαλώντας τρεις θανάσιμες αντιθέσεις. Η πρώ -τη αντίθεση, σε οικουμενική κλίμακα: τα 2/3 του πληθυσμού της Γης ζουν κάτω από το όριο φτώ -χειας, ενώ το υπόλοιπο 1/3 εντείνει την καταλή -στευση του Τρίτου Κόσμου, που, ιδιαίτερα στην περίπτωση της εκμετάλλευσης των παιδιών, έχει πάρει εγκληματικές διαστάσεις και μορφές. Η δεύ -τερη αντίθεση, στο δυτικό κόσμο, όπου η Δημο -κρατία γίνεται όλο και πιο τυπική, αφού η εξου -σία συγκεντρώνεται σε όλο και πλουσιότερους, όλο και μικρότερους ολιγαρχικούς κύκλους, κυ -ρίως οικονομικούς, που στηρίζουν κάθε μέρα και περισσότερο τη δύναμή τους στους εξοπλισμούς, στο στρατό και στον πόλεμο. Τέλος, η τρίτη αντί -θεση αφορά τον ίδιο τον άνθρωπο με την παγκυ -ριαρχία του λογικούεπιστημονικού επί του ψυ -χικού-πνευματικού. Η τεράστια πρόοδος στο χώ -ρο της ηλεκτρονικής τείνει να εξαφανίσει τις αν -θρώπινες κατακτήσεις του πνεύματος και της τέ -χνης, ανατρέποντας την πνευματική και ψυχική ισορροπία του ανθρώπου, ο οποίος, χωρίς ψυχική και πνευματική τροφή, χωρίς τέχνη και μόνο με τη λογική των κομπιούτερς, κινδυνεύει να μεταβλη -θεί σε δυστυχισμένο τέρας. Για να εξαλειφθούν έγκαιρα οι τρεις αυτές μεγάλες αντιθέσεις-παγί -δες-πληγές, πριν μας οδηγήσουν σε μεγάλες τρα -γωδίες, εύχομαι η αρμονία που εκφράζει τόσο τέ -λεια η Ακρόπολη κι ο Παρθενώνας να φωτίσει τις

Ναός της Ειρήνης, Pablo Picasso
επερχόμενες γενιές, ώστε να σκύψουν πάνω στον Άνθρωπο με πνεύμα ευθύνης και δικαι -οσύνης, εξασφαλίζοντας τα μέγιστα αγαθά: ειρήνη και δημοκρατία.
Από την εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ
Ο Μ. Θεοδωράκης είναι κορυφαίος Έλληνας συνθέτης με διεθνή ακτινοβολία.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Εύη Σταυρουλάκη
Αυτός ο θαυμαστός φρικτός αιώνας
Εκατό χρόνια ελπίδων και διαψεύσεων. Εκατό χρόνια πολέμων, σφαγών, γενοκτονιών, εθνοκαθάρσεων, αλληλοσπαραγμών. Όπως κι αν ονομάζεται η φρίκη, το αίμα ρέει, οι άνθρωποι πεθαίνουν. Από το Σαράγεβο μέχρι την Πρίστι -να, ο κύκλος έκλεισε. Αιώνας των ψευδαισθήσε -ων ο εικοστός, που ξεκίνησε με την προσδοκία της γέννησης μιας νέας, πιο δίκαιης και ανθρώ -πινης κοινωνίας για να αφήσει ερωτηματικά για το αν τελικά κάτι άλλαξε ουσιαστικά. Το τίμη -μα βαρύ, το αποτέλεσμα αμφίβολο. Ναι, η βασι -λεία της αποικιοκρατίας έληξε, για να αναβιώσει με τη μορφή της οικονομικής εξάρτησης. Ναι, η δημοκρατία εδραιώνεται σε περισσότερες χώ -ρες, για να αναιρεθεί από τις αόρατες κυβερνή -σεις κάποιων πανίσχυρων διεθνών οργανισμών, που στην ουσία διαφεντεύουν τον κόσμο. Αιώ -νας των αντιθέσεων, που κληροδοτεί στον επό -μενο το θαύμα της επιστημονικής και τεχνολο -
γικής έκρηξης. Ένα θαύμα, που επέτρεψε στον άνθρωπο να πετάξει ψηλά στους αιθέρες, για να βομβαρδίσει τους εχθρούς του. Να θέσει υπό τον έλεγχό του την πυρηνική ενέργεια, για να την στρέψει εναντίον του - στον πόλεμο και την ει -ρήνη. Να περπατήσει στο Φεγγάρι, για να απει -λεί με οικολογική καταστροφή τη Γη του. Να νι -κήσει τις ασθένειες-φονιάδες του περασμένου αι -ώνα, για να τις ξαναδεί να εξολοθρεύουν και πάλι - αποκαλούμενες αυτή τη φορά επιδημίες της μι -ζέριας. Να παρατείνει τη ζωή του, για να ζει και να πεθαίνει όλο και πιο μόνος. Μεγαλοσύνη και βαρβαρότητα συμπορεύτηκαν στον εικοστό αιώ -να - αυτόν το θαυμαστό, φρικτό αιώνα.

Από την εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ
Η Εύη Σταυρουλάκη είναι δημοσιογράφος.
Παραγωγικός και επαγωγικός συλλογισμός.

ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ
Δείτε τα παρακάτω
Παραδείγματα
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
- Ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι άνθρωπος.
- Ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι θνητός
Όπως και να έχει το πράγμα, το βέβαιο είναι ότι οι αρχαίοι Έλληνες αγαπούσαν το άλογο περισσό -τερο από κάθε άλλο ζώο. Ειδικά στον Όμηρο, που αναπαρασταίνει την ηρωική εποχή, το άλογο είναι ο σύντροφος του πολεμιστή. Σε βαριές δουλειές δεν το βάζουν ποτέ. Όταν είναι για κουβάλημα, ζεύουν μουλάρια στο αμάξι. Για το όργωμα χρησιμοποιούν βόδια. Τα άλογα είναι μόνο για να σέρνουν το άρ -μα την ώρα της μάχης, κυβερνημένα από τον ηνίο -χο, ένα δευτερότερο ήρωα, ενώ ο κύριός του πολε -μάει πάνω από το άρμα, εξόν αν προτιμήσει να κα -τέβει και να χτυπηθεί με τον αντίμαχο πεζός. Κα -βάλα πάνω στο άλογό τους δεν πολεμούσαν ποτέ οι ομηρικοί ήρωες.

(Ι.Θ. Κακριδής, Τα άλογα της Ιλιάδας)
Τα επιχειρήματα μιας παραγράφου ή ενός κειμένου οργανώνονται συνήθως με παραγωγική ή με επαγωγική μέθοδο. Στην παραγωγική μέθοδο ο συγγραφέας αρχίζει από το γενικό (το κύριο σημείο) και προχωρεί προς το ειδικό (στα επιμέρους αποδεικτικά στοιχεία).
Αντίθετα στην επαγωγική μέθοδο ο συγγραφέας προχωρεί από το ειδικό (τα επιμέρους) στο γενικό συμπέρασμα (θέση/κρίση)
τ ο ί χ ε ί α
θ ε ω ρ ί α Σ

ΕΠΑΓΩΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ
Δείτε τα παρακάτω
Παραδείγματα
Η Ελλάδα ακολουθεί τους κανόνες του Διεθνούς Δικαί -ου στην εξωτερική της πολιτική. Η Ιταλία, η Γαλλία, η Σουηδία ακολουθούν τους κανόνες του Διεθνούς Δικαί -ου στην εξωτερική τους πολιτική.
Η Ελλάδα, η Ιταλία, η Γαλλία, η Σουηδία είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άρα όλα τα κράτη της Ευρωπαϊ -κής Ένωσης ακολουθούν τους κανόνες του Διεθνούς Δι -καίου στην εξωτερική τους πολιτική.
Ήξεραν πολύ καλά οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαί -οι ρήτορες πότε να χρησιμοποιούν τη λογική και πότε να καταφεύγουν σε άλλα μέσα, όπως οι επικλήσεις στην αυθεντία ή στα συναισθήματα του ακροατηρίου τους. Μελέτησαν τη διάταξη -εμείς την ονομάζουμε οργά -νωση - και μηχανεύτηκαν περίτεχνα δομημένες αγορεύ -σεις. Ήταν μάστορες του ύφους και δημιούργησαν ειδι -κά εφέ για κάθε αμφιλεγόμενη περίσταση. Μπορούσαν να βγάζουν λόγο με κατάλληλες χειρονομίες και διακυ -μάνσεις της φωνής. Και γνώριζαν, ακόμη, ευφυείς μνη -μοτεχνικούς λεκτικούς συνδυασμούς, για να απομνημο -νεύουν ένα λόγο[...] Εξάπαντος οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι ρήτορες ήταν επιδέξιοι σε κάθε μορφή πειθούς. Μπορούσαν να επινοούν επιχειρήματα για κάθε είδους συζήτηση.

(Scholes και Klaus, Στοιχεία τον δοκιμίου )
Οι πιο συνηθισμένοι τρόποι ανάπτυξης είναι:
- 1) με παραδείγματα 2) με σύγκριση και αντίθεση 3) με αιτιολόγηση 4) με ορισμό
- 5) με διαίρεση 6) με αίτια και αποτελέσματα 7) με αναλογία 8) με συνδυασμό μεθόδων

Ανάπτυξη με παραδείγματα

Ανάπτυξη με σύγκριση και αντίθεση
Αν το περιεχόμενο της θεματικής περιόδου χρειάζεται διευκρίνιση , τό -τε η παράγραφος μπορεί να αναπτυχθεί με παραδείγματα ή με επεξηγήσεις. Στη θεματική πρόταση π.χ. Με την αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών αλλά -ζουν και οι αντιλήψεις μας , ως παραδείγματα μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις αντιλήψεις των ανθρώπων για το θεσμό της δουλείας ή για τη θέση της γυ -ναίκας μέσα στην κοινωνία κ.ά., ανάλογα με την προτίμησή μας. Αν προτιμή -σουμε ως παράδειγμα το θεσμό της δουλείας, η παράγραφος μπορεί να αναπτυ -χθεί ως εξής:

Με την αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών αλλάζουν και οι αντιλήψεις μας. Στις συν -θήκες π.χ. της δουλοκτητικής εποχής, όταν η παραγωγή υλικών αγαθών στηριζόταν κυρίως στην εργασία των δούλων, η δουλεία θεωρούνταν φυσικός και δίκαιος θεσμός. Με τη μετά -βαση όμως στη φεουδαρχική οργάνωση της κοινωνίας... (Συνέχισε)
Η θεματική περίοδος μπορεί να μας παρακινεί να επισημάνουμε τις ομοι -ότητες και τις διαφορές ανάμεσα σε πρόσωπα, πράγματα και ιδέες. Στην περί -πτωση αυτή αναπτύσσεται με σύγκριση και αντίθεση π.χ:

Μια καλύβα Εσκιμώων δεν έχει καμιά απολύτως ομοιότητα με μια καλύβα Ινδιάνων. Οι τελευταίοι φτιάχνουν την καλύβα τους γύρω από ένα πλαίσιο από κοντάρια. Τα μπήγουν στο χώμα πλάγια, έτσι που να ενώνονται σ' ένα σημείο στην κορυφή, σχηματίζοντας ένα εί -δος πυραμίδας. Την απόσταση ανάμεσα στα κοντάρια την καλύπτουν με φλούδες ή ψάθες ή και με ακατέργαστες προβιές. Μπαίνουν στην καλύβα του σηκώνοντας ένα πτερύγιο του εξω -τερικού καλύμματος. Οι Εσκιμώοι αντίθετα φτιάχνουν ημιυπόγεια την καλύβα τους. Τη χτί -ζουν με πέτρες, που τις σκεπάζουν κατόπιν με βρύα. Γεμίζουν έπειτα τις ρωγμές με περισσότε -ρα βρύα και τέλος συσσωρεύουν χιόνι στα πλάγια και πάνω. Για να μπουν στην καλύβα τους, στηρίζονται στα χέρια και στα γόνατα και σέρνονται μέσα σ' ένα μακρύ διάδρομο, που έχουν σκάψει κάτω από το χιόνι. Ούτε η ινδιάνικη καλύβα ούτε η καλύβα των Εσκιμώων φαίνεται να είναι μια κατοικία, όπου θα. μπορούσε να ζήσει ένας πολιτισμένος άνθρωπος... (Συνέχισε)

ΜΙΑ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ

ποι ανάπτυξης παραγράφων Τρόποι ανάπτυξης παραγράφων

Ανάπτυξη με αιτιολόγηση

Ανάπτυξη με ορισμό

Ανάπτυξη με διαίρεση

Ανάπτυξη με αιτία και αποτελέσματα
Αν η θεματική περίοδος είναι διατυπωμένη με τέτοιο τρόπο, ώστε να μας παρακινήσει να ρωτήσουμε «γιατί», η μέθοδος ανάπτυξης θα πρέπει να εί -ναι ασφαλώς η αιτιολόγηση:
Θα ήταν επικίνδυνο σφάλμα να στηριχτούμε σήμερα πάνω στην άποψη ότι ο πυρηνι -κός πόλεμος μπορεί να αποφευχθεί ή να προληφθεί με το πυρηνικό αδιέξοδο ή την ισορροπία του τρόμου. Πρώτον, γιατί η τεχνολογία μπορεί να καταστρέψει αυτή την ισορροπία. Έπειτα, η ισορροπία γίνεται όλο και πιο ασταθής... (Συνέχισε) . Τέλος... (Συνέχισε).

Στην περίπτωση που το περιεχόμενο της θεματικής περιόδου υποβάλλει στον αναγνώστη την πιθανή ερώτηση «τι είναι;» ή «τι εννοεί με αυτό;», η πα -ράγραφος πρέπει να αναπτυχθεί με ορισμό:
Πολιτισμός είναι το σύνολο των επιτευγμάτων του ανθρώπου. Όλα τα αγαθά που έχουν σχέση με την τεχνική, την ... (Συνέχισε), είναι προϊόντα του πολιτισμού. Σ' αυτά πρέ -πει να προστεθούν τα «ιδεώδη» που διαμορφώθηκαν στο πέρασμα του χρόνου, ο..., καθώς και τα ... (Συνέχισε) που πραγματοποιήθηκαν στους επιμέρους τομείς προόδου.

Αν η θεματική περίοδος είναι διατυπωμένη έτσι που να αποκαλύπτει τα στοιχεία από τα οποία αποτελείται ένα αντικείμενο ή μια ιδέα, η πιο πρόσφο -ρη μέθοδος για την ανάπτυξή της είναι η διαίρεση - το κομμάτιασμα του όλου στα μέρη του:
Τον πολιτισμό τον διαιρούμε συνήθως σε τεχνικό και πνευματικό. Ο τεχνικός πολιτι -σμός περιλαμβάνει... (Συνέχισε) . Στην έννοια του πνευματικού πολιτισμού μπορούμε να πε -ριλάβουμε... (Συνέχισε)
Αν σε μια θεματική πρότασή διατυπώνεται η αιτία ή οι αιτίες που οδη -γούν σε ένα ή περισσότερα αποτελέσματα, τότε η ανάπτυξη πρέπει να γίνει με τη μέθοδο των αιτιών και αποτελεσμάτων:

Η κατάργηση της σύγχρονης δουλείας οφείλεται στις ίδιες αιτίες που προκάλεσαν και την κατάργηση της αρχαίας δουλείας. Η πρώτη αιτία ήταν... (Συνέχισε) . Η δεύτερη ήταν πως οι ίδιοι οι δούλοι... (Συνέχισε) .

Ανάπτυξη με αναλογία

Συνδυασμός μεθόδων

Τρόποι ανάπτυξης παραγράφων
Αν, τέλος, η θεματική περίοδος είναι διατυπωμένη ως παρομοίωση ή με -ταφορά, τότε πρέπει να αναπτυχθεί με αναλογία, δηλαδή με μια εκτεταμένη πα -ρομοίωση:
Το εμπόδιο στη γραπτή επικοινωνία μπορεί να υπερνικηθεί με το καλό γράψιμο και το σωστό διάβασμα. Μπορεί ο συγγραφέας να μας προσφέρει ένα καλοδομημένο και σαφές κείμενο, για να επικοινωνήσει άμεσα μαζί μας, αλλά μόνη της η προσπάθεια αυτή δεν αρκεί πρέπει κι εμείς να κάνουμε το άλλο μισό του δρόμου. Ως αναγνώστες πρέπει να σκάβουμε τη σήραγγα της επικοινωνίας από τη δική μας πλευρά. (Συνέχισε την αναλογία).

Στην πράξη σπάνια συναντούμε μονάχα έναν τρόπο ανάπτυξης. Συνήθως χρησιμοποιούμε συνδυασμό από δύο ή και περισσότερους τρόπους. Όταν π.χ. χρησιμοποιούμε τη μέθοδο του ορισμού, μπορεί να χρειαστεί συγχρόνως να δι -καιολογήσουμε μια κρίση μας, να διευκρινίσουμε μια έννοια με ένα παράδειγ -μα κτλ. Αυτός ο συνδυασμός μεθόδων φαίνεται στο επόμενο παράδειγμα:
Η γνώση ήτανε, και είναι πάντα, για το κάθε λογής κατεστημένο ένα δίλημμα, κάτι που γεννάει αντιδράσεις αντιφατικές και διφορούμενες. Από τη μια μεριά, το ξάπλωμα των γνώ -σεων και γενικότερα η πνευματική ανάπτυξη των ανθρώπων φαίνεται αναγκαία για την οι -κονομική διαδικασία τόσο στη φάση της παραγωγής όσο και στη φάση της καταναλώσεως: ο καλός τεχνίτης, ο καλός επαγγελματίας, ο καλός διευθυντής, ο καλός εφευρέτης χρειάζο -νται μόρφωση και ο μορφωμένος άνθρωπος έχει πρόσθετες ανάγκες να ικανοποιήσει. Από την άλλη όμως μεριά, ο μορφωμένος άνθρωπος δε γίνεται μόνο καλό στέλεχος στην παραγω -γή και καλός πελάτης στην κατανάλωση - μέσα του ξυπνούν ερωτηματικά και προβληματι -σμοί, αναζητήσεις και αμφιβολίες για την οικονομική διαδικασία και για την ίδια τη δομή της κοινωνίας, που μπορούν να υποσκάψουν τα θεμέλια του κατεστημένου και να αποβούν μοι -ραία για την ύπαρξή του.

(Γιώργος Α. Κουμάντος, Οι κονσέρβες της σοφίας, εφημερίδα Το ΒΗΜΑ )

2. Μιχάλης Δερτούζος
Τι μέλλει γενέσθαι;

Ερωτήσεις
To να προσπαθεί κανείς να προβλέψει τις μελλοντικές χρήσεις της Πλη -ροφοριακής Αγοράς είναι το ίδιο μάταιο με το να είχε ονειρευτεί ο Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ ότι η εφεύρεσή του θα οδηγούσε στους αυτόματους τηλεφω -νητές, στους αριθμούς από 090, στο τηλεφωνικό σεξ, στα φαξ και στα κινητά τηλέφωνα αυτοκινήτου (τότε δεν υπήρχε τέτοιο πράγμα που να λέγεται «αυ -τοκίνητο»)! Τώρα, όπως συνέβαινε τότε, μπορούμε να πούμε με κάποια σι -γουριά ότι οι νέες τεχνολογίες θα επηρεάσουν σε βάθος κάθε γωνιά της προ -σωπικής κι επαγγελματικής μας ζωής. Αυτό που δυσκολευόμαστε να διακρί -νουμε είναι το πόσο πιθανό είναι να συμβεί κάτι τέτοιο. Παρ' όλα αυτά, αυτό ακριβώς σκοπεύω να κάνω. Ορισμένα απ' όσα προβλέπω θ' αποδειχτούν, το δίχως άλλο, λάθος, αλλά ελπίζω να αναγνωρίσω μερικά διαρκή υποδείγματα της αυριανής Πληροφοριακής Αγοράς, μαζί με τις μείζονες υποσχέσεις και τα μείζονα προβλήματά τους.

Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, το ταξίδι μας παραθέτοντας έναν κατάλογο ερωτήσεων με τις οποίες θα καταπιαστεί το βιβλίο.
Στην ιδανική της μορφή, η Πληροφοριακή Επανάσταση θα επαναλάβει τις επιτυχίες της Βιομηχανικής Επανάστασης, μόνο που αυτή τη φορά οι μηχα -νές θα φορτωθούν με πνευματική εργασία αντί για μυϊκή. Άραγε θα συμβεί κά -τι τέτοιο ή θα πάρουμε στα χέρια φτυάρια υψηλής τεχνολογίας, σαν το σημερι -νό Ιστό, που θ' αναγκάζουν, ακόμα και τότε, τα μάτια και το μυαλό μας να κά -νουν όλο το φτυάρισμα; Άραγε θ' αποκτήσουμε μεγαλύτερη και ταχύτερη πρό -σβαση σε πληροφορίες που χρειαζόμαστε, σε συνδυασμό με μεγαλύτερη εξατο -μίκευση των προϊόντων και υπηρεσιών, ή θα πνιγούμε σε σωρούς ινφο-σκουπι -διών; Τι πρέπει να προσφέρουν οι προμηθευτές λογισμικού και υλικού του εικο -στού πρώτου αιώνα για να προωθήσουν την Πληροφοριακή Αγορά πέρα από το τωρινό της μεσαιωνικό στάδιο;

Άραγε θ' αυξήσουν οι υπολογιστές τη βιομηχανική απόδοση των παγκό -σμιων εθνών ή η βοήθεια που προσφέρουν είναι άσχετη με αυτή την αναζήτηση; Ποια εργαλεία είναι πιθανό να αναπτυχθούν σε αυτές τις υποδομές για να εκτε -
λούν ηλεκτρονικό εμπόριο και ομαδική εργα -σία; Τι θα γίνει με την εργασία; Θα μείνει καμιά οικονομική δραστηριότητα ανεπηρέαστη;
Θα βελτιωθεί ο τρόπος ζωής μέσω φτη -νότερης, ταχύτερης και πιο ποιοτικής ιατρικής περίθαλψης και μέσω μεγαλύτερης πρόσβασης στη γνώση; Ή μήπως η καλύτερη πληροφόρη -ση παίζει ασήμαντο ρόλο σ' αυτές τις αναζη -τήσεις; Θα γίνουν πλουσιότεροι οι πλούσιοι που μπορούν να αποκτήσουν γρηγορότερα αυ -τές τις τεχνολογίες; Θα βελτιωθεί η κατάστα -ση των φτωχών ή απλά θα μείνουν ακόμα πιο πίσω;

Πώς θα ανθίσει το νέο λογισμικό στην Πληροφοριακή Αγορά; Ποια προγράμματα θα χρησιμοποιούνται στην καθημερινή ζωή και ποια θα φυλάσσονται για εξειδικευμένες κα -ταστάσεις; Ποια νέα σύνεργα και διασυνδέσεις μπορεί να εμφανιστούν και πώς θα τα χρησιμο -ποιήσουμε;
Nam June Paik
Πόσο κοντά στον πραγματικό κόσμο μπορούμε να φτάσουμε με ειδικά γυαλιά, απτικά σωματοδίκτυα, εικονικά «συναισθήματα» και «μυρωδιές»; Και με την επαυξημένη ψυχαγωγία στα σαλόνια μας τι θα γίνει; Θα αντλήσουμε με -γαλύτερη απόλαυση ή θ' αποχαυνωθούμε στους καναπέδες μας;

Nam June Paik
Θα παραχωρήσουμε φυσικές ανθρώ -πινες αλληλεπιδράσεις στο τεχνητό κουκού -λι της εικονικής πραγματικότητας;
Θα επωφεληθούν οι άνθρωποι από την προεμπειρία μελλοντικών διαφημιστι -κών για διακοπές ή θα μπουχτίσουν απ' όλη αυτή την εκ των προτέρων γνώση και θα χάσουν την ευχαρίστηση της ανακάλυψης και τον αυθορμητισμό μιας περιπέτειας στο άγνωστο;
Τι είδους μάχες θα γίνουν, καθώς όλοι βιάζονται να επωφεληθούν; Ποιοι θα είναι οι νικητές και ποιοι οι χαμένοι; Οι κυβερ -νήσεις θα δίνουν μεγαλύτερη σημασία στις
απόψεις των απλών τους πολιτών ή θα είναι αδύνατο να επιτευχθεί η πρόσβαση στα ηλεκτρονικά δημαρχεία; Θα είναι εξασφαλισμένο το ιδιωτικό μας απόρρητο στις παγκόσμιες πληροφοριακές αγορές ή ο Μεγάλος Αδερφός θα καταλήξει να μάθει περισσότερα για όλους μας; Μήπως θα χρειαστεί ν' αλλάξουμε τούς νό -μους για να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από αυτή τη νέα τεχνολογία; Κι αν ναι, πώς; Πώς θα μπορούσε να επηρεαστεί ο πόλεμος και η ειρήνη;

Και τι θα γίνει με τις ανθρώπινες σχέσεις; Θα γίνουν δυνατότερες, πιάνο -ντας ρίζες στο πλούσιο παγκόσμιο αγκάλιασμα της Πληροφοριακής Αγοράς, ή θα γίνουν πιο εφήμερες και ευμετάβλητες; Και από τη στιγμή που όλοι τούτοι οι άνθρωποι στον κόσμο θ' απέχουν λίγα μόνο πατήματα του ποντικιού, θ' αναδυ -θεί ένας παγκόσμιος πολιτισμός για να μας δέσει όλους μαζί ή μήπως αυτή η αυ -ξημένη γειτνίαση γίνει αιτία για συνωστισμό, μάχες με τους νέους γείτονές μας και για την ακμή των ινφο-αρπακτικών και του ινφο-εγκλήματος; Τελικά, θέλου -με να ξέρουμε ποιες ανθρώπινες ιδιότητες περνούν και ποιες δεν περνούν στην Πληροφοριακή Αγορά άραγε μπορούμε να αγαπάμε ή να μισούμε μέσω υπο -λογιστικού δικτύου ή μήπως αυτές οι δυνάμεις του σπηλαίου είναι δυνατές μό -νο όταν βρισκόμαστε πρόσωπο με πρόσωπο με τους φίλους ή τους εχθρούς μας;

Ο Μιχάλης Δερτούζος ήταν διευθυντής του Εργαστηρίου της Επιστήμης των Υπολογιστών στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΗΠΑ).
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
Θάλασσα, Κώστας Τσόκλης
- 1. Ο συγγραφέας αναρωτιέται αν θα υπάρξουν θετικές ή αρνητικές αλ -λαγές εξαιτίας της επανάστασης στην πληροφορική. Σε ποιους το -μείς βλέπει τέτοιες αλλαγές;
- 2. Ποια ερωτήματα-διλήμματα έχει ο συγγραφέας σχετικά με τη γνώ -ση και τις ανθρώπινες σχέσεις;
- 1. Να εντοπίσεις στο κείμενο ειδικούς όρους που είναι δημιουργήματα της Πληροφοριακής Αγοράς.
- 2. Ο συγγραφέας εκθέτει τους προβληματισμούς του μέσα από έναν καταιγισμό ερωτήσεων. Σε τι αποσκοπεί ή τι υποδηλώνει η χρήση αυτής της τεχνικής;

Με βάση όσα διάβασες να γράψεις ένα κείμενο (300-400 λέξεις) στο οποίο να περιγράφεις πώς φαντάζεσαι το μελλοντικό κόσμο με την κυριαρχία της τεχνολογίας και κυρίως της Πληροφορικής (ποια μορφή θα έχουν η εργασία, οι γνώσεις, οι σχέσεις, η ψυχαγω -γία κτλ.). Να φροντίσεις ώστε στο κείμενό σου να περιγράφεις τη νέα πραγματικότητα, αλλά παράλληλα να την κρίνεις.
Τζέρεμι Ρίφκιν
Το τέλος της εργασίας

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Αντικατάσταση εργαζομένων από προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών
Ενώ οι παλαιότερες βιομηχανικές τεχνολο -γίες αντικαθιστούσαν τη σωματική δύναμη του ανθρώπου, υποκαθιστώντας σώμα κι ευρωστία με μηχανές, οι καινούριες τεχνολογίες με βάση τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές υπόσχονται την αντικατάσταση του ίδιου του ανθρώπινου νου, βάζοντας στη θέση των ανθρώπων σκεπτόμενες μηχανές σε ολόκληρο το φάσμα των οικονομι -κών δραστηριοτήτων. Οι επιπτώσεις είναι τερά -στιες σε βάθος και σε πλάτος. Πρώτα απ' όλα, ένα ποσοστό μεγαλύτερο από το 75% του εργατι -κού δυναμικού στα περισσότερα βιομηχανοποιη -μένα έθνη απασχολείται με την εκτέλεση εργασι -ών που δεν είναι παρά κάτι παραπάνω από απλά επαναλαμβανόμενα καθήκοντα. Αυτοματοποιη -μένα μηχανήματα, ρομπότ και ολοένα πιο εκσυγ -
χρονισμένοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές μπορούν να εκτελέσουν πολλές, αν όχι τις περισσότερες, από αυτές τις εργασίες. Στις Ηνωμένες Πολιτεί -ες μονάχα, αυτό σημαίνει πως, στα χρόνια που έρχονται, περισσότερες από 90 εκατομμύρια θέ -σεις εργασίας σε ένα εργατικό δυναμικό 124 εκα -τομμυρίων είναι δυνητικά τρωτές στην εισβολή των μηχανών. Με τις σημερινές μελέτες, που δεί -χνουν ότι λιγότερο από το 5% των εταιρειών σε όλο τον κόσμο έχει αρχίσει αυτή τη μετάβαση στο νέο πολιτισμό των μηχανών, μια πρωτόφα -ντη μαζική ανεργία φαίνεται αναπόφευκτη στις ερχόμενες δεκαετίες. Έχοντας στο νου του τα συ -νεπαγόμενα αυτής της μετάβασης, ο διακεκρι -μένος νομπελίστας οικονομολόγος Βασίλι Λεό -ντιεφ προειδοποίησε πως, με την εισαγωγή όλο και πιο σύγχρονων ηλεκτρονικών υπολογιστών, «ο ρόλος των ανθρώπων ως του σημαντικότερου παράγοντα στην παραγωγή επόμενο είναι να πε -
ριοριστεί, με τον ίδιο τρόπο που μειώθηκε ο ρό -λος των αλόγων στη γεωργική παραγωγή, για να εξαλειφθεί ολότελα στη συνέχεια με την εμφάνι -ση των τρακτέρ».

Πιασμένες στην ασφυκτική λαβή ενός όλο και μεγαλύτερου παγκόσμιου ανταγωνισμού και του αυξανόμενου εργατικού κόστους, οι υπερε -θνικές επιχειρήσεις φαίνονται αποφασισμένες να επισπεύσουν τη μετάβαση από ανθρώπινα εργα -τικά χέρια σε μηχανικά υποκατάστατα. Το επα -ναστατικό τους πάθος έχει εξαφθεί τον τελευ -ταίο καιρό από λεπτομερείς αναλύσεις δαπανών. Στην Ευρώπη, όπου ενοχοποιείται το αυξημένο εργατικό κόστος για τη στάσιμη οικονομία και την απώλεια ανταγωνιστικότητας στις παγκό -σμιες αγορές, οι εταιρείες σπεύδουν να αντικα -ταστήσουν το εργατικό δυναμικό τους με τις νέ -ες τεχνολογίες πληροφορικής και τηλεπικοινω -νιών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το εργατικό κό -στος έχει υπερτριπλασιαστεί τα τελευταία οχτώ χρόνια, σε σύγκριση με το κόστος κεφαλαιουχι -κού εξοπλισμού (Αν και οι πραγματικές αποδοχές μπόρεσαν να ακολουθήσουν το ρυθμό του πλη -θωρισμού, οι πρόσθετες παροχές, ιδίως οι δαπά -νες περίθαλψης, έχουν σημειώσει μεγάλη άνο -δο). Ανυπόμονες να περικόψουν δαπάνες και να βελτιώσουν τα περιθώρια κερδών τους, οι εται -ρείες αντικαθιστούν το ανθρώπινο δυναμικό με μηχανές ολοένα και πιο γρήγορα. Χαρακτηριστι -κό παράδειγμα είναι η Lincoln Electric, μια κα -τασκευάστρια βιομηχανικών κινητήρων στο Κλί -βελαντ, η οποία ανακοίνωσε τα σχέδιά της να αυ -ξήσει τις κεφαλαιουχικές της δαπάνες το 1993
κατά 30% σε σύγκριση με εκείνες του 1992. Ένα από τα ανώτατα (βοηθός του γενικού διευθυντή) διοικητικά στελέχη της Lincoln, ο Ρίτσαρντ Σό -μποου, αντικαθρεπτίζει τον τρόπο σκέψης πολ -λών άλλων επιχειρήσεων όταν λέει: «Προτιμού -με να κάνουμε μια κεφαλαιουχική επένδυση πα -ρά να προσλάβουμε ένα νέο υπάλληλο».

Παρόλο που οι επιχειρήσεις ξόδεψαν πά -νω από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια τη δεκαε -τία του 1980 σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές, ρο -μπότ και άλλα αυτοματοποιημένα μηχανήματα, μόνο τα τελευταία λίγα χρόνια άρχισαν να απο -δίδουν αυτές οι υπέρογκες δαπάνες όσον αφορά την αύξηση της παραγωγικότητας, τη μείωση του εργατικού κόστους και τα μεγαλύτερα κέρδη. Το διάστημα που η διοίκηση επιχειρούσε να μετα -μοσχεύσει τις νέες τεχνολογίες σε παραδοσιακές οργανωτικές δομές και διεργασίες, οι ηλεκτρονι -κοί υπολογιστές και τα άλλα όργανα πληροφορι -κής δεν είχαν τα απαραίτητα πλαίσια για να λει -τουργούν αποτελεσματικά και να αποδίδουν όσο έπρεπε. Τώρα τελευταία, όμως, οι επιχειρήσεις έχουν αρχίσει να αναδιαρθρώνουν τους χώρους εργασίας κατά τρόπο ώστε να μπορούν να προ -σαρμοστούν στο μηχανικό πολιτισμό της υψηλής τεχνολογίας.

Ο Τζέρεμι Ρίφκιν είναι Αμερικανός οικονομολόγος - συγγραφέας.
Το διαβατήριο για επιτυχημένη σταδιοδρομία
Η προσωπικότητα τελικά και όχι το πτυ -χίο είναι το κύριο διαβατήριο για μια επιτυχημέ -νη σταδιοδρομία στον εργασιακό χώρο. Για τις διοικητικές θέσεις στον ιδιωτικό τομέα, το παζλ των προσόντων για να σταδιοδρομήσει κάποιος, εκτός από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότη -τας, αποτελούν η γνώση μιας ξένης γλώσσας, η πολύ καλή χρήση των ηλεκτρονικών υπολογι -στών και το πτυχίο. Στο δημόσιο τομέα, αντιθέ -τως, κυριαρχούν τα τυπικά προσόντα, δηλαδή το πτυχίο και το μεταπτυχιακό, ενώ τα προσωπικά στοιχεία δεν παίζουν σχεδόν κανένα ρόλο.

Τα δεδομένα που ίσχυαν μέχρι πρότινος στην αγορά εργασίας έχουν ανατραπεί, οι απαι -τήσεις έχουν αλλάξει και τα πρώτα «θύματα» αυ -τής της αλλαγής είναι, κατά κύριο λόγο, οι νέοι, των οποίων η ανεργία καλπάζει, αλλά και οι ίδιοι οι εργαζόμενοι, οι οποίοι τα τελευταία χρόνια νιώθουν έντονη εργασιακή ανασφάλεια. Ο με -γάλος ανταγωνισμός που έχει επέλθει στην αγο -ρά εργασίας έχει προκαλέσει εργασιακή ανασφά -λεια, η οποία, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από τον πολύ σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η προσωπι -κότητα στην πρόσληψη αλλά και στην επαγγελ -ματική ανέλιξη.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Ο ακριβής προσδιορισμός των προσωπι -κών στοιχείων, τα οποία θεωρούνται σημαντι -κά για να προσληφθεί ένας νέος και που θα πρέ -πει να διαθέτει ένας εργαζόμενος, ποικίλλει από
Προσόντα και ικανότητες, πέρα από το πτυχίο, για να βρει ένας νέος δουλειά

1. Προσόντα που σχετίζονται με την προσωπικότητα
-  Ικανότητα στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην επικοινωνία
-  Ικανότητα να ακούει με προσοχή
-  Ομαδικότητα
-  Προσαρμοστικότητα
-  Συνέπεια
-  Αντοχή στην πίεση
-  Ευελιξία
-  Θετική αντιμετώπιση των πραγμάτων
-  Διοικητική ικανότητα
-  Ανάληψη πρωτοβουλιών
-  Αποφασιστικότητα
-  Ικανότητα παρουσίασης θεμάτων
-  Ικανότητα συνεργασίας με άτομα από διαφο -ρετικές κουλτούρες
-  Ικανότητα διαπραγμάτευσης και επηρεα -σμού
-  Ικανότητα αντιμετώπισης συγκρούσεων και κρίσιμων καταστάσεων
-  Ικανότητα αποδοχής και αξιοποίησης της αρνητικής κριτικής
εταιρεία σε εταιρεία. Οι περισσότερες απόψεις όμως συγκλίνουν στο θέμα της ευελιξίας και της προσαρμοστικότητας στα νέα δεδομένα, στην ομαδικότητα, στην αντοχή υπό πίεση και στην ικανότητα συνεργασίας με άτομα από διαφορετι -κές κουλτούρες. «Ένα στέλεχος σήμερα, δεν αρ -κεί να κάνει σωστά τη δουλειά του και να εκτε -λεί απλώς τα καθημερινά καθήκοντά του με συ -νέπεια», λέει ο κ. Ι. Απέργης (συνεργάτης στην εταιρεία Metron Management Consultants Ltd.). «Χρειάζεται να προβληματίζεται στη δουλειά του, να αναζητεί διαρκώς τρόπους βελτίωσης, έτσι ώστε η δουλειά να γίνεται καλύτερα, οικο -νομικότερα, ταχύτερα και αποτελεσματικότερα. Δεν αρκεί η απλή ένταξη και υποταγή στο σύ -στημα της επιχείρησης, πρέπει να γίνεται συνε -χής προσπάθεια βελτίωσής του». Πέρα από αυ -τή τη σημαντική ικανότητα, ανάμεσα στα άλλα χαρακτηριστικά που ζητεί η αγορά εργασίας «εί -ναι η διάθεση και ικανότητα για συνεχή εκσυγ -χρονισμό γνώσεων και ικανοτήτων», τονίζει ο ίδιος και καταλήγει: «Ένα άλλο ζητούμενο είναι η εξωστρέφεια, δηλαδή η θεώρηση των πραγμά -των από μια οπτική γωνία πέρα από τη δική του εργασία, το δικό του αντικείμενο, το τμήμα ή την επιχείρηση. Η ικανότητα δηλαδή να έχει κανείς "το μάτι του στραμμένο προς τα έξω", προς το τι κάνουν και πώς λειτουργούν στο εξωτερικό της επιχείρησης. Τελευταία και ιδιαίτερα σημαντική απαίτηση των επιχειρήσεων είναι η ομαδικότη -τα. Οι επιχειρήσεις ζητούν ανθρώπους οι οποί -οι μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά στο πλαίσιο μιας ομάδας».

Μια από τις αλλαγές που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στην αγορά εργασίας είναι και
το γεγονός ότι ο εργαζόμενος αλλάζει πολλές θέ -σεις εργασίας σε διαφορετικές εταιρείες. «Υπο -λογίζεται ότι, από τη στιγμή που θα προσλη -φθεί ένας νέος ως τη συνταξιοδότησή του, αλ -λάζει κατά μέσο όρο 10 εργοδότες, σύμφωνα με στοιχεία που προέρχονται από την Αμερική», λέ -ει ο καθηγητής του μη κερδοσκοπικού εκπαιδευ -

2. Προσόντα που σχετίζονται με εργασιακές λειτουργίες
-  Αναλυτική ικανότητα
-  Ικανότητα στις πωλήσεις και στο μάρκετινγκ
-  Ικανότητα στη χρήση της πληροφορικής και της τεχνολογίας
-  Ικανότητες στη χρήση και επεξεργασία αριθμητικών δεδομένων
-  Ικανότητα επίλυσης προβλημάτων
-  Ικανότητα επαφής με κόσμο/πελάτες
-  Προσανατολισμός στο αποτέλεσμα και στην ποιότητα
-  Οργανωτικότητα
-  Ανάθεση αρμοδιοτήτων σε άλλους
-  Ικανότητα σχεδιασμού
-  Προσοχή στη (σημαντική) λεπτομέρεια
τικού οργανισμού Alba κ. X. Τσούκας. «Γι' αυ -τό ο υποψήφιος εργαζόμενος θα πρέπει να διαθέ -τει μια πολύ καλή γενική παιδεία για να μπορεί να αντεπεξέρχεται στις διαφορετικές κάθε φορά εργασιακές απαιτήσεις», επισημαίνει ο ίδιος. Η υπερβολική εξειδίκευση δηλαδή στις διοικητικής υφής εργασίες χάνει πλέον την αίγλη της.

Πέρα όμως από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, υπάρχουν και τα τυπικά προ -σόντα που πρέπει να διαθέτει ένας νέος ο οποί -
ος θέλει να ξεκινήσει τη σταδιοδρομία του σήμε -ρα, προκειμένου να βρει δουλειά στο χώρο των ιδιωτικών επιχειρήσεων. «Στα τυπικά προσό -ντα», λέει η κυρία Χριστίνα Χατζόγλου, senior consultant στην εταιρεία ICAP, «περιλαμβάνο -νται το πτυχίο και το μεταπτυχιακό, η γνώση ξέ -νων γλωσσών και ιδιαιτέρως της αγγλικής και η χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή. Ο χειρισμός των ηλεκτρονικών υπολογιστών αφορά τα πακέ -τα windows, excell. Επιθυμητή είναι και η γνώση μιας δεύτερης ξένης γλώσσας. Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε ότι, τις περισσότερες φορές, ζητεί -ται και η εργασιακή πείρα που συνήθως προσδιο -ρίζεται γύρω στα ένα ως δύο χρόνια».

3. Προσόντα για ανέλιξη σε διεθνείς και πολυεθνικές επιχειρήσεις
-  Γνώση των δεδομένων ενός τομέα εξειδίκευσης (π.χ. διεθνής λογιστική και χρηματοδοτική).
-  Γνώση ξένης κουλτούρας.
-  Γνώση ξένων γλωσσών και οπωσδήποτε των αγγλικών.
Από την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ

3. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας
- Ο εκσυγχρονισμός, δηλαδή η παρακολούθηση και προσαρμογή προς τις εκάστοτε διεθνείς οικονομικές κυρίως συνθήκες, ώστε να δια -σφαλίζεται η σταθερότητα και η συνεχής πρόοδος και να προλαμβάνο -νται οι οπισθοδρομήσεις και τα αδιέξοδα, δε νοείται χωρίς να λαμβάνει υπόψη δύο κυρίως παράγοντες:
-  την τάση παγκοσμιοποίησης της οικονομίας, που είναι κυρίως αναπόφευκτο αποτέλεσμα της απελευθέρωσης του διεθνούς εμπορίου, και
-  την ανάπτυξη της τεχνολογίας κυρίως στον τομέα της επικοινωνί -ας χάριν της πληροφορικής, η οποία αποφασιστικά επιβάλλει και καθοδη -γεί την παγκοσμιοποίηση.

Αυτά σημαίνουν ότι, βαθμιαία, ολόκληρος ο πλανήτης γίνεται ένας ενιαίος χώρος. Ό,τι κάνει κάθε άνθρωπος, όπου γης, μπορεί να επηρεά -σει τη ζωή και το μέλλον των άλλων ανθρώπων στον υπόλοιπο πλανή -τη. Λ.χ. η άφρων ληστρική εκμετάλλευση των δασών της Ινδονησίας και του Αμαζονίου στη Βραζιλία προκαλεί τεράστιες και ανεξέλεγκτες πυρ -καγιές, που επηρεάζουν τις κλιματολογικές συνθήκες σ' ολόκληρη τη γη. Ή το ύψος των επιτοκίων στις ΗΠΑ ή τη Γερμανία έχει άμεσο αντίκτυ -πο στις υπόλοιπες οικονομίες, όπου γης, και συνεπώς και στην Ελλάδα, όπως άλλωστε η άνοδος ή η υποχώρηση των τιμών του πετρελαίου, από το οποίο είναι πλήρης η ενεργειακή εξάρτηση της Ελλάδας. Όπως η κρί -ση στο χρηματιστήριο του Χονγκ-Κονγκ προκάλεσε αναστάτωση σ' όλο τον κόσμο και στο Χρηματιστήριο Αθηνών, έτσι προκαλεί ρίγη στην κυ -βέρνηση η άνοδος των επιτοκίων.

Τα οικονομικά σύνορα ισοπεδώνονται από την κατάργηση προ -στατευτικών δασμών, ποσοστώσεων και απαγορεύσεων εισαγωγής, ενώ τα εθνικά σύνορα δεν μπορούν να παρεμποδίσουν την επικοινωνία, την πληροφόρηση, τον επηρεασμό μιας χώρας, ενός λαού από τους άλλους. Οι τηλεπικοινωνιακοί δορυφόροι υπήρξαν η κύρια αιτία της κατάρρευ -
σης του υπαρκτού σοσιαλισμού, αφού τα ψέ -ματα πάνω στα οποία στηριζόταν η προπαγάν -δα του δεν άντεξαν στη δορυφορική απομυθο -ποίησή τους.
Η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότη -τας ξεκίνησε για να σταματήσουν οι πόλεμοι διά της οικονομικής συνεργασίας, αλλά, τα τε -λευταία χρόνια, προχωρεί με την οικονομική και νομισματική ενοποίηση, για να μπορέσουν οι χώρες-μέλη με το ενιαίο νόμισμα και τη με -γιστοποίηση των οικονομικών χώρων να επιβι -ώσουν σε συνθήκες συχνά ανελέητου διεθνούς ανταγωνισμού.

Σήμερα τον έλεγχο της παγκόσμιας οικο -νομίας έχουν κυρίως η Βόρεια Αμερική, η Ια -πωνία και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Όμως, σύμ -φωνα με πρόσφατη έκθεση της Διεθνούς Τρά -πεζας, μετά 20 έτη νέες οικονομικές δυνάμεις θα αμφισβητήσουν αυτή την οικονομική κυρι -αρχία. Πρόκειται για τις πυκνότερες σε πληθυ -σμό χώρες του κόσμου, που με τους αναπτυξι -ακούς ρυθμούς τους καλπάζουν προς εντυπω -σιακές οικονομικές κατακτήσεις. Τα ονόματά τους: Κίνα, Ινδία, Ινδονησία, Βραζιλία και Ρω -σία (αν η τελευταία ξεπεράσει τους κλυδωνι -σμούς κατά τη μετάβασή της από κεντρικά δι -ευθυνόμενη σε ελεύθερη οικονομία).

Η απάντηση στο εύλογο ερώτημα «κι εμείς οι Έλληνες τι πρέπει να κάνουμε;» είναι
απλή, αλλά κι εξαιρετικά δύσκολο να υλοποιηθεί. Θα πρέπει να γίνουμε ανταγω -νιστικοί σε όλα τα επίπεδα. Αυτό σημαίνει: α) να παράγουμε προϊόντα που ζητά η διεθνής, αλλά και η ελληνική αγορά, β) να παράγουμε σε κόστος που επιτρέπει τι -μές ανάλογες προς τις διεθνείς και, ει δυνατόν, χαμηλότερες, γ) τα προϊόντα μας να έχουν ποιότητα και ποικιλίες, που προτιμά η διεθνής κατανάλωση, δ) να συναλλασ -σόμαστε με προοπτική χρόνου, και όχι με τη λογική του ό,τι αρπάξουμε μια κι έξω. Δηλαδή με συνέπεια προς τις συμβατικές δεσμεύσεις μας, καλόπιστα και με σεβα -σμό στον πελάτη.

Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να συνεχίσουμε και να αυξήσουμε τις εξαγωγές μας και θα μπορούν τα ελληνικά προϊόντα να αντιμετωπίσουν επιτυχώς τα ξένα και μέσα στην ελληνική αγορά.
Η πρόκληση αυτή είναι ζήτημα ζωής και θανάτου. Ζήτημα ζωής και θανά -του στα πλαίσια του διεθνούς ανταγωνισμού είναι και ο εκσυγχρονισμός του εκπαι -δευτικού μας συστήματος και γενικότερα της σε συνεχή υποχώρηση παιδείας μας, αφού η ανταγωνιστικότητα προϋποθέτει ανθρώπους με γνώσεις και δεξιότητες και άσκηση στο σκέπτεσθαι και όχι απλώς πτυχιούχους.

Από το περιοδικό ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. «Ολόκληρος ο πλανήτης γίνεται βαθμιαία ένας ενιαίος χώρος». Ποιοι παράγοντες συντελούν στη δημιουργία αυτής της νέας πραγ -ματικότητας, σύμφωνα με το κείμενο;
- 2. Ο συντάκτης του κειμένου προτείνει συγκεκριμένους τρόπους ώστε να αντεπεξέλθουμε ως Έλληνες στο διεθνή οικονομικό ανταγωνι -σμό. Να εντοπίσεις αυτούς τους τρόπους λειτουργίας του Έλληνα και της Ελλάδας στο περιβάλλον της παγκοσμιοποίησης.
- 1. Χρηματιστήριο, διεθνής αγορά, επιτόκια: να βρεις στο κείμενο και άλλους όρους που συνδέονται με την οικονομική ζωή. Με τρεις από αυτούς να σχηματίσεις προτάσεις που να αναφέρονται στην ελ -ληνική και παγκόσμια οικονομική ζωή.
- 2. α) Διεθνής, βαθμιαίος, συνεπής, επιτυχής, συνεχής, κύριος: να γρά -ψεις τη γενική και την αιτιατική πτώση του ενικού αριθμού σ' όλα τα γένη των επιθέτων, β) Να σχηματίσεις τα επιρρήματα των παρα -πάνω επιθέτων και να χρησιμοποιήσεις σε προτάσεις δύο από αυτά.

Συμμετέχεις σε μια συζήτηση στην οποία ορισμένοι συνομιλητές υποστηρίζουν ότι η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και της τε -χνολογίας θα ωφελήσει τους λαούς και θα συμβάλει στην πρόοδό τους. Καλείσαι να συμφωνήσεις ή να αντικρούσεις την άποψη αυ -τή, καταγράφοντας τα οφέλη ή τους κινδύνους της παγκοσμιοποίη -σης για τους λαούς. Να γράψεις ένα κείμενο 3-4 παραγράφων (400 λέξεων), αφού διαβάσεις και το παράλληλο κείμενο. Στο κείμενό σου να χρησιμοποιήσεις ως μέθοδο πειθούς (βλέπε στοιχεία θεωρί -ας) όχι μόνο την επίκληση στη λογική, αλλά και την επίκληση στο συναίσθημα των συνομιλητών και ακροατών της συζήτησης.

Νίκος Μουζέλης
Η έννοια της παγκοσμιοποίησης
Προτού διερευνήσουμε πώς συνδέεται η παγκόσμια ανάπτυξη με τη φτώχεια και την πε -ριβαλλοντική υποβάθμιση, πρέπει να πούμε λί -γα λόγια για την έννοια της παγκοσμιοποίησης. Όπως έχουν επισημάνει πολλοί κοινωνικοί επι -στήμονες, η παγκοσμιοποίηση δεν είναι νέο φαι -νόμενο. Σύμφωνα, π.χ., με τον Ε. Wallrstrein, η πρώτη παγκόσμια οικονομία εμφανίστηκε ήδη από τον 16ο αιώνα, ως ένα σύστημα κρατών που εμπλέκονταν σε οικονομικές ανταλλαγές και ανταγωνισμό, χωρίς κανένα από αυτά να εί -ναι ικανό να κυριαρχήσει σε βαθμό που να κατα -στρέψει τους μηχανισμούς της αγοράς και να επι -βληθεί ως imperium. Έκτοτε, φυσικά, η παγκό -σμια οικονομία έχει υποστεί βαθιές μεταβολές, με σημαντικότερη την εμφάνιση του εθνικισμού και των εθνικών κρατών.

Αυτό που αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηρι -στικό του σημερινού παγκόσμιου συστήματος εί -ναι, πρώτον, η χωρική του έκταση, το γεγονός ότι έχει πλήρως ενσωματώσει όλες τις γεωγραφικές περιοχές του κόσμου και, δεύτερον, το πέρασμα από την παγκόσμια παραγωγή αγαθών στην πα -ραγωγή υπηρεσιών (και ειδικότερα χρηματοπι -στωτικών). Αυτές οι νέες εξελίξεις είναι αποτέ -λεσμα τεράστιων προόδων στην ηλεκτρονική τε -χνολογία, οι οποίες επέφεραν τη «συμπίεση του χώρου και του χρόνου» και το γοργό σχηματισμό αυτού που αποκαλείται «παγκόσμιο χωριό».

Αν τώρα εξετάσει κανείς την απόδοση του σημερινού παγκόσμιου οικονομικού συστήματος,
Π α ρ α λ λ η λ ο
κ ε ί μ ε ν ο
είναι αναμφισβήτητο ότι αυτό έχει δημιουργήσει πρωτοφανή πλούτο. Από την άλλη πλευρά, όμως, ο πλούτος αυτός έχει κατανεμηθεί πολύ άνισα. Για παράδειγμα, λιγότερα από 12 άτομα στην κο -ρυφή της κοινωνικής πυραμίδας του παγκόσμιου χωριού έχουν μεγαλύτερο εισόδημα από αρκετές δεκάδες φτωχές χώρες στη βάση της (σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του Οργανισμού Ηνω -μένων Εθνών για την παγκόσμια φτώχεια). Σε αυτή την τερατώδη κατανομή οφείλεται, εν μέρει τουλάχιστον, το ότι, παρά τις πιο πρόσφατες τε -χνολογικές βελτιώσεις και την εντυπωσιακή αύ -ξηση της παραγωγικότητας, 1,3 δισ. άνθρωποι -περίπου το ένα πέμπτο της ανθρωπότητας - εξα -κολουθούν να ζουν σήμερα σε συνθήκες απόλυ -της φτώχειας, στερούμενοι επαρκούς τροφής, κα -θαρού νερού και της στοιχειώδους υποδομής για περίθαλψη και εκπαίδευση.

Από την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ
Ο Νίκος Μουζέλης είναι καθηγητής στο London School of Economics .

Η πειθώ 1
Στην επικοινωνία μας με τους άλλους χρησιμοποι -ούμε συχνά τον προφορικό ή γραπτό λόγο για να πείσου -με κάποιον να δεχτεί τις από -ψεις μας ή να ενεργήσει σύμ -φωνα με τις επιδιώξεις μας. Για το σκοπό αυτό χρησιμο -ποιούμε συνήθως τους πα -ρακάτω τρόπους (είδη πει -θούς):

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ
α) την επίκληση στη λογική, οπότε επιστρατεύουμε ως μέσα τα επιχειρήματα και τα τεκμήρια
β) την επίκληση στο συναίσθημα, οπότε καταφεύγουμε σε διάφορες τεχνι -κές, για να επηρεάσουμε συναισθηματικά το δέκτη
γ) την επίκληση στο ήθος του ομι -λητή και στην αυθεντία, οπότε μεταχειρι -ζόμαστε ποικίλα μέσα, για να παρουσια -στούμε στα μάτια του ως αξιόπιστοι.
Όταν η επιδίωξή μας είναι ιδιοτελής, εσκεμμένη και προγραμματισμένη, και συγχρόνως χρησιμοποιούμε κάθε θε -μιτό και αθέμιτο μέσο (σοφιστικά επιχειρήματα, ανεξακρί -βωτα ή παραπλανητικά στοιχεία, συναισθηματικά τεχνάσμα -τα κτλ.), για να πετύχουμε το σκοπό μας, τότε βρισκόμαστε στην περιοχή της προπαγάνδας. Πρέπει να σημειωθεί όμως ότι απόλυτη διάκριση μεταξύ πειθούς και προπαγάνδας δεν είναι εύκολο να γίνει, αφού και οι δυο αυτές μορφές επικοι -νωνίας χρησιμοποιούν σχεδόν τα ίδια μέσα, για να πετύχουν προκαθορισμένους σκοπούς.

Έκφραση - Έκθεση της Γ' τάξης του Ενιαίου Λυκείου.

Επίκληση στη λογική

Επιχειρήματα και τεκμήρια
Όταν η πειθώ έχει ως στόχο την απόδειξη μιας θέσης/άποψης, καταφεύγει στην επίκληση της λογικής και χρησιμοποιεί ως μέσα επιχειρή -ματα και τεκμήρια.
Επιχειρήματα, με την ευρύτερη έννοια, είναι λογικές προτάσεις που συνήθως διευθετού -νται σε κλιμακωτή σειρά για την απόδειξη μιας θέσης. Σύμφωνα με τον αυστηρότερο ορισμό της Λογικής, επιχείρημα είναι μια σειρά προτάσεων/ κρίσεων με την εξής χαρακτηριστική δομή: μία ή περισσότερες προτάσεις (προκείμενες) χρησιμεύ -ουν ως βάση για την αποδοχή μιας άλλης πρότα -σης (συμπέρασμα), η οποία ακολουθεί λογικά τις προκείμενες. Η διαδικασία ή η μέθοδος με την οποία ο νους καταστρώνει ένα επιχείρημα λέγε -ται συλλογισμός.

Τεκμήρια είναι συγκεκριμένα στοιχεία που αναφέρονται σε μια ορισμένη εμπειρία (πα -ραδείγματα, αλήθειες, γεγονότα, αυθεντίες, στα -τιστικά στοιχεία κτλ.) και χρησιμοποιούνται από τον πομπό για να υποστηρίξει τα επιχειρήματά του.

Δείτε το παρακάτω παράδειγμα.

Προκείμενες
Τα φάρμακα που έχουν επι -κίνδυνες παρενέργειες πρέπει να αποσύρονται από την κυκλοφορία.
Το φάρμακο X αποδείχτηκε ότι έχει επικίνδυνες παρενέργειες.

Συμπέρασμα
Άρα το φάρμακο X πρέπει να αποσυρθεί από την κυκλοφορία.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Εγκυρότητα, αλήθεια, ορθότητα ενός επιχειρήματος

Εγκυρότητα

Αλήθεια

Ορθότητα
Ένα επιχείρημα θεωρείται έγκυρο, όταν οι προκείμενες οδηγούν με λογική αναγκαιότητα σε ένα βέβαιο συμπέρασμα. Η εγκυρότητα δηλαδή του επιχειρήματος εξαρτάται από τη λογική μορφή του, και συγκεκριμένα αφορά τη, σύμφωνα με καθορισμένους κανόνες, σχέση μεταξύ των προκεί -μενων και του συμπεράσματος.
Αντίθετα, η αλήθεια του επιχειρήματος εξαρτάται από το περιεχό -μενό του, και συγκεκριμένα αφορά τη (νοηματική) σχέση προκειμένων και συμπεράσματος με την πραγματικότητα. Αν οι προκείμενες και το συμπέρα -σμα ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, τότε τις θεωρούμε αληθείς κρί -σεις/προτάσεις. Επομένως, εγκυρότητα και αλήθεια σε ένα επιχείρημα είναι δύο έννοιες διαφορετικές, που δεν πρέπει να συγχέονται.

Πάντως, για να θεωρηθεί ένα επιχείρημα (ή ένας συλλογισμός) λογι -κώς ορθό(ς) πρέπει να είναι συγχρόνως έγκυρο και οι προκείμενές του αλη -θείς. Ο συλλογισμός που δίνει ορθό συμπέρασμα λέγεται (και) απόδειξη. Σημείωση: Να αξιολογήσετε στην τάξη την ορθότητα κάποιων επιχει -ρημάτων στα προηγούμενα κείμενα.

Παραλογικοί συλλογισμοί:
Μερικά συλλογιστικά σχήματα αντιβαίνουν στον ορθό λόγο και επομένως δεν έχουν αποδει -κτική αξία. Εντούτοις, επειδή εξωτερικά παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με τα έγκυρα, μπορούν να επηρεάσουν το δέκτη του μηνύματος και τελικά να τον παραπλανήσουν. Τα συλλογιστικά αυτά σχήματα, που λέγονται και παραλογισμοί, μπορεί να οφείλονται είτε σε λογικά σφάλματα είτε σε πρόθεση εξαπάτησης, σε λογική δηλαδή παγίδα που στήνει ο πομπός στο δέκτη. Στην τελευταία πε -ρίπτωση ο παραλογισμός ονομάζεται σόφισμα. Π.χ.

Όσοι δεν εργάζονται είναι τεμπέληδες.
Ο γείτονάς μας δεν εργάζεται.
Άρα, ο γείτονάς μας είναι τεμπέλης.

Αξιολόγηση του επιχειρήματος
Για να αξιολογήσουμε την αποδεικτική ισχύ των επιχειρημάτων μας ή για να ανακατα -σκευάσουμε τα επιχειρήματα κάποιου άλλου, ελέγχουμε:
α) Αν οι προκείμενες είναι αληθείς, δηλαδή αν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
β) Αν το συμπέρασμα απορρέει με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενες, οπότε το επιχείρημα θεωρείται έγκυρο.
Ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση ενός επιχειρήματος έχει να διακρίνουμε αν οι κρί -σεις που αποτελούν τις προκείμενες είναι γενικά αποδεκτές αλήθειες (π.χ. η Γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο) ή π ροσωπικές γνώμες (π.χ. ο συναγωνισμός στα αθλήματα ενθαρρύνει τη βία). Σε ένα επιχείρημα είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται ως αποδεικτικά στοιχεία και τα δύο, αλ -λά πρέπει να κάνουμε σωστή διάκριση μεταξύ τους, γιατί ένα επιχείρημα που βασίζεται μόνο σε γνώμες δεν έχει αποδεικτική ισχύ.

Σημασία και αξιολόγηση των τεκμηρίων
Η ευκολία με την οποία μπορούν να μας παραπλανήσουν οι συλλογισμοί, μας υποχρεώνει να απαιτούμε από το συνομιλητή ή το συγγραφέα να τεκμηριώνει τις απόψεις του βασιζόμενος σε επι -στημονικά δεδομένα, σε στατιστικές κτλ. Τα στοιχεία αυτά πρέπει να είναι εξακριβωμένα και επε -ξεργασμένα, διαφορετικά είναι εύκολο να λειτουργήσουν παραπλανητικά. Επομένως ο τεκμηριω -μένος λόγος πρέπει να στηρίζεται σε ορθά (ισχυρά) επιχειρήματα (όχι σοφίσματα ή παραλογισμούς) και σε ελεγμένα στοιχεία.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Επίκληση στο συναίσθημα (του δέκτη)
Είδαμε ότι μερικές φορές η πειθώ έχει ως στόχο να προκαλέσει μια απόφαση/ενέργεια. Στην πε -ρίπτωση αυτή συχνά δεν αρκεί η επίκληση στη λογική του δέκτη, με την αποδεικτική ισχύ της επιχει -ρηματολογίας, αλλά χρειάζεται επιπλέον και η επίκληση σ' εκείνα τα συναισθήματα που θα τον παρα -κινήσουν στην προσδοκώμενη απόφαση. Ο Αριστοτέλης στη Ρητορική του συζητά διεξοδικά το θέμα και διδάσκει το ρήτορα πώς να διεγείρει ορισμένα συναισθήματα («πάθη»), όπως οργή, πραότητα, αγά -πη, μίσος, φόβο, εμπιστοσύνη, οίκτο, αγανάκτηση, φθόνο, ντροπή, περιφρόνηση κτλ. Ορίζει τρεις πα -ραμέτρους τις οποίες πρέπει να λαμβάνει υπόψη του ο ρήτορας σχετικά με κάθε συναίσθημα: σε ποια διάθεση πρέπει να βρίσκεται το ακροατήριο, για να κυριευθεί από το συγκεκριμένο συναίσθημα, προς ποιους το απευθύνει και ποια αίτια το προκαλούν.

Συνηθισμένα μέσα για την επίκληση των παραπάνω συναισθημάτων με στόχο την πειθώ είναι η περιγραφή και η αφήγηση.
Μερικές φορές γίνεται κατάχρηση της παραπάνω τακτικής («επίκληση στο συναίσθημα») από πρόσωπα που εκμεταλλεύονται τα συναισθήματα, τις προκαταλήψεις, τα όνειρα, τις προσδοκίες κτλ. του κοινού ανθρώπου, για να πετύχουν το σκοπό τους.

Παραδείγματα
Ένας βουλευτής που εισηγείται αύξηση των πολεμικών δαπανών, στην προσπάθειά του να πεί -σει, διεγείρει το φόβο του ακροατηρίου για την ασφάλεια της χώρας περιγράφοντας παραστατι -κά τον εκσυγχρονισμένο πολεμικό εξοπλισμό του γειτονικού εχθρικού κράτους σε αντίθεση με τον απαρχαιωμένο της δικής τους χώρας. Αντίστοι -χα, ένας δικηγόρος περιλαμβάνει στην υπεράσπι -σή του αφήγηση των δραματικών γεγονότων που οδήγησαν τον ανήλικο κατηγορούμενο στην κλο -πή, με στόχο να προκαλέσει τον οίκτο των δικα -στών και το μετριασμό της ποινής του κατηγορού -μενου.

Η κινδυνολογία ότι δήθεν επίκειται πόλε -μος, πείνα, εξάρθρωση της οικονομίας, διάλυση της χώρας, καταστροφή του κόσμου κτλ.
Επίκληση στο ήθος (του πομπού)
Επίκληση στην αυθεντία

Επίκληση στο ήθος (του πομπού)
Για να είναι αποτελεσματική η πειθώ, είναι απαραίτητο να κερ -δίσει ο πομπός με το λόγο του την εμπιστοσύνη του δέκτη. Εννοεί -ται ότι η εντύπωση για την αξιοπιστία του πομπού πρέπει να απορ -ρέει από τον ίδιο το λόγο του και όχι από την εικόνα που τυχόν έχει σχηματίσει προηγουμένως ο δέκτης γι' αυτόν.

Επίκληση στην αυθεντία
Πολλές φορές ο πομπός, για να ενισχύσει την αξιοπιστία ενός επιχειρήματος, επικαλείται κάποια αυθεντία που συμμερίζεται τη συ -γκεκριμένη θέση, και συχνά παραθέτει τα ανάλογα αποσπάσματα. Ειδικά στον επιστημονικό λόγο η παράθεση τέτοιων αποσπασμάτων είναι αναμενόμενη και ως ένα βαθμό θεμιτή με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας δείχνει ότι κατέχει τη σχετική βιβλιογραφία και ότι βα -σίζεται σε αξιόπιστες πηγές. Μερικές φορές, όμως, γίνεται κατάχρη -ση της επίκλησης στην αυθεντία, για να καλύψει ο πομπός την έλ -λειψη επιχειρημάτων. Υπάρχει, μάλιστα, η περίπτωση να επικαλεί -ται δημοφιλή πρόσωπα τα οποία είναι βέβαια αυθεντίες στον τομέα τους, αλλά δεν είναι ειδικοί στο θέμα που πραγματεύεται ο πομπός.

Επίθεση στο ήθος του αντιπάλου

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Επίθεση στο ήθος του αντιπάλου
Ορισμένες φορές αυτός που επιχειρηματολογεί, αντί να ανα -σκευάσει τα επιχειρήματα του αντιπάλου του, κάνει μια προσωπι -κή επίθεση εναντίον του, δηλαδή ασκεί κριτική στο χαρακτήρα του και στην ιδιωτική του ζωή π.χ., «Ο διευθυντής της εταιρείας X, που ανταγωνίζεται τα προϊόντα μας, δεν είναι καθόλου αξιόπιστο πρόσω -πο. Σας πληροφορώ ότι η οικογενειακή του ζωή υπήρξε σκανδαλώ -δης. Εγώ, τουλάχιστον, ποτέ δε θα αγόραζα ένα προϊόν της δικής του εταιρείας».
Αν δεν μου 'δινες την ποίηση, Κύριε

Αν δε μου 'δινες την ποίηση, Κύριε, δε θα 'χα τίποτα για να ζήσω. Αυτά τα χωράφια δε θα 'ταν δικά μου. Ενώ τώρα ευτύχησα να 'χω μηλιές, να πετάξουνε κλώνους οι πέτρες μου, να γιομίσουν οι φούχτες μου ήλιο, η έρημός μου λαό, τα περιβόλια μου αηδόνια.
Λοιπόν, πώς σου φαίνονται; Είδες τα στάχυα μου, Κύριε; Είδες τ' αμπέλια μου; Είδες τι όμορφα που πέφτει το φως στις γαλήνιες κοιλάδες μου; Κι έχω ακόμη καιρό! Δεν ξεχέρσωσα όλο το χώρο μου, Κύριε. Μ' ανασκάφτει ο πόνος μου κι ο κλήρος μου μεγαλώνει, Ασωτεύω το γέλιο μου σαν ψωμί που μοιράζεται. Ωστόσο, δεν ξοδεύω τον ήλιο σου άδικα. Δεν πετώ ούτε ψίχουλο απ' ό,τι μου δίνεις. Γιατί σκέφτομαι την ερμιά και τις κατεβασιές του χειμώνα. Γιατί θα 'ρθει το βράδυ μου. Γιατί φτάνει όπου να 'ναι το βράδυ μου, Κύριε, και πρέπει να 'χω κάμει πριν φύγω την καλύβα μου εκκλησιά για τους τσοπάνηδες της αγάπης.

Νικηφόρος Βρεττάκος
4. Νικηφόρος Βρεττάκος Ο χρόνος και το ποτάμι

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Η συχνή επίκληση «Κύριε» δίνει στο ποίημα έναν τόνο προσευ -χής. Να προσέξεις γιατί ευχαριστεί και τι δηλώνει ότι σκοπεύει να κάνει αυτός που προσεύχεται.
- 2. Ποια σχέση παρουσιάζεται να έχει ο ποιητής και ο Κύριος; Να λά -βεις υπόψη και το τοπίο που διαμορφώνεται στο ποίημα.

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Στο ποίημα μιλάει ένας ποιητής για τη ζωή του με την ποίηση. Να προσέξεις τις μεταφορές με τις οποίες αποδίδει αυτά που «ευτύχη -σε» να έχει και να εντοπίσεις το είδος των αγαθών που παραθέτει.
- 2. Να προσπαθήσεις να περιγράφεις τη συναισθηματική κατάσταση του ποιητή, προσέχοντας ιδιαίτερα τα εκφραστικά του μέσα (ερω -τήσεις, αντιθέσεις, αρνήσεις, κτλ.).

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
Ο πόνος και η αγάπη παίζουν σπουδαίο ρόλο στην ποίηση θα έχεις διαπιστώσει ότι πολλά ποιήματα, αλλά και τραγούδια μιλούν γι' αυτά. Πώς αυτά τα συναισθήματα μπορούν να μας οδηγήσουν να "γί -νουμε ποιητές;" Να γράψεις ένα κείμενο δύο παραγράφων.
Νικ. Βρεττάκος (1912-1991):
Σημαντικός νεοέλληνας ποιητής
Μοριακός άνθρωπος, Jonathan Borofsky

1. Αγγελος Τερζάκης
Προσανατολισμός στον αιώνα

Έλεγχος της δημοκρατικής ιδέας
Στη ζωή των λαών έρχεται κάποια στιγμή όπου από έναν αστάθμητο συνειρμό περιστάσεων, το κοινωνικό σύ -νολο καλείται να δώσει εξετάσεις και ν' αποδείξει αν είναι ώριμο για τη Δημοκρατία. Δεν πρόκειται εδώ για τις ξεκά -θαρες εκείνες περιπτώσεις όπου δημοκρατικό και ολιγαρχι -κό καθεστώς αναμετριώνται, μπαίνουν και τα δύο στην ψη -φοδόχο και περιμένουν το αποτέλεσμα της εκλογής. Μήτε για τις άλλο τόσο ξεκάθαρες, δυναμικές έστω, αναμετρήσεις των οδοφραγμάτων. Εκεί, ο πολίτης ξέρει καλά ανάμεσα σε τι έχει να διαλέξει. Πρόκειται για τις θολές, τις ύπουλες κα -ταστάσεις, όπου πίσω από τις λέξεις κρύβονται έννοιες φευ -γαλέες, όπου άλλο ζητάς κι άλλο βρίσκεις, όπου διαλέγεις χωρίς να ξέρεις τι ακριβώς διαλέγεις. Η εποχή μας, μέγας δι -δάσκαλος στις διφορούμενες έννοιες, διαπρέπει και σε τέ -τοιες απατηλές προτάσεις εκλογής.

Πολλοί - δεν θα πούμε οι περισσότεροι - νομίζουν πως η Δημοκρατία είναι ένα πολίτευμα. Δεν ξέρουν πως πρόκει -ται γι' απόληξη κι όχι γι' αφετηρία. Δημοκρατία σημαίνει αναβαθμός πολιτισμού. Προϋποθέτει πολλά πράγματα, όχι απλώς έναν ιδεολογικό προσανατολισμό ή μια κατεύθυνση του γούστου. Γίνεσαι άξιος να υψωθείς ως τη δημοκρατική ιδέα, όταν έχεις πριν διανύσει κάποια στάδια εσωτερικού εκ -πολιτισμού. Μια Δημοκρατία στους Κάφρους 1 είναι αδιανό -ητη, ενώ είναι νοητά εκεί όλα τ' άλλα καθεστώτα, ολιγαρχι -κά, απολυταρχικά, ιδιαίτερα τ' αριστοκρατικά, γιατί η αρι -
στοκρατία είναι έννοια σχετική, εξαρτημένη στενά από τοπικούς όρους και ήθη. Οι φύλαρχοι είναι μια αριστοκρατία. Η Δημοκρατία δεν ξέρει φυλάρχους κι αυτό είναι βέβαια παρακινδυνευμένο, για -τί μπορεί να κλονίσει την έννοια της φυσικής ιεραρχίας, όταν η πειθαρχία δεν είναι εσωτερική, όταν δηλαδή τα άτομα δεν έχουν ακόμα αξιωθεί να φτάσουν στο επίπεδο πολιτισμού όπου ο πολίτης προ -σηλώνεται σε γενικές ιδέες όχι παραμορφωμένες σε φόβητρα.

Κάθε φορά που εκδηλώνεται ή που υποβόσκει μια κρίση της δημοκρατικής ιδέας, πρέπει να ψά -χνουμε να βρούμε αν τα αίτια είναι εξωτερικά ή εσωτερικά, μ' άλλα λόγια αν φταίνε οι ιστορικές συν -θήκες ή μήπως υπάρχει μια ανεπάρκεια οργανική μέσα στα άτομα-φορείς της ιδέας. Βέβαια οι συνθή -κες αυτές δεν είναι απόλυτες- ιδιαίτερα η δεύτερη. Δεν φταίνε ποτέ όλοι για την κάμψη της δημοκρα -τικής αρετής. Επειδή όμως οι λαοί σαν ιστορικές μονάδες χαρακτηρίζονται από την πλειοψηφία τους, ή - στο πρακτικό επίπεδο - έστω και από τη σχετική πλειοψηφία, σε περίπτωση τέτοια πρέπει ν' ανα -ρωτιόμαστε μήπως υστερεί κάτι στην ίδια την ωριμότητα των λαών αυτών. Μήπως δεν έχει συμπλη -ρωθεί η διαδρομή που θα τους έκανε άξιους της Δημοκρατίας.

Είναι πάντοτε επικίνδυνο να γενικεύει κανένας, αλλά και η δειγματοληψία δεν μπορεί να κα -ταργηθεί σα μέθοδος. Μου έχει τύχει πάμπολλες φορές, σε συζήτηση όχι διαλογική αλλά σε κύ -κλο, ν' ακούσω κάποιον να λέει, όταν οι διαπιστώσεις φαίνονται να φτάνουν σε αδιέξοδο: «Μωρέ εμάς μας χρειάζεται δικτατορία!» - και δυο-τρεις άλλοι γύρω να συμφωνούν, κουνώντας επιδοκι -μαστικά τα κεφάλια τους. Τότε κάτι μαραίνεται μέσα μου, με κυριεύει αθυμία. Όχι γιατί οι άνθρω -ποι αυτοί βρίσκονται, κατά τη γνώμη μου, σε πλάνη. Αλλά γιατί βλέπω πόσο εύκολα απεμπολούν τα
άτομα τις ελευθερίες τους, τα ευγενέστε -ρα δικαιώματά τους, ό,τι με τόσους αγώ -νες έχει κατακτηθεί στο μάκρος της ιστο -ρίας, με τόσο αίμα. Απεμπολούν δηλαδή την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Και πόσο εί -ναι πρόθυμοι οι άνθρωποι να την ανταλλά -ξουν με μιαν αβασάνιστη, κοντόθωρη, χα -μηλή αμεριμνησία, που δεν τους εξασφα -λίζει - όπως νομίζουν - τα κεκτημένα, αλ -λά που τους δίνει την ψευδαίσθηση πως τα εξασφαλίζει. Γιατί κανένας, κι ο πιο ανι -στόρητος, δεν μπορεί να μην ξέρει ότι τέ -τοια καθεστώτα, τ' αυταρχικά, τα πιεστι -
κά, έχουν κακό τέλος, και πως τη στιγμή της ανατροπής τους ο σπασμός κλονίζει συθέμελα, συνεπαίρ -νει τα πάντα, παράνομα και νόμιμα μαζί, ένοχα κι αθώα.

Για να γίνει ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας, πρέπει να πάψει πρώτα να πιστεύει στο χωροφύ -λακα. Να βλέπει σ' αυτόν το σύμβολο της εξουσίας κι όχι την ενσάρκωσή της. Να μην τον κρίνει απα -ραίτητο στο κάθε του βήμα, επιτηρητή και παιδαγωγό. Ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας δίνει εξετά -σεις καθημερινά, όχι μονάχα μπροστά στην κάλπη δίνει εξετάσεις στα πιο μικρά πράγματα της καθη -μερινής ζωής: σέβεται τη θέση του στην «ουρά», προσέχει να μην ενοχλεί το διπλανό του, πιστεύει πως έχει πρώτα καθήκοντα κι έπειτα δικαιώματα. Η κοινωνική αγωγή είναι αναγκαία προϋπόθεση της Δη -μοκρατίας. Όταν ακούω τους παραπάνω κυρίους να λένε πως τους χρειάζεται δικτατορία, χαμογελώ μέσα μου, παρ' όλη μου την αθυμία, γιατί συλλογίζομαι πως δεν το καταλαβαίνουν τι λένε πραγματι -κά: ότι τους λείπει η αγωγή. Πώς μπορεί να νοηθεί Δημοκρατία δίχως το σεβασμό του διπλανού σου;

Άγγελος Τερζάκης (1907 -1978). Πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας με έργο κριτικό, επι -φυλλιδογραφικό και δοκιμιογραφικό. Έργα του: Δεσμώτες , Μενεξεδένια Πολιτεία, Ταξίδι, με τον Έσπερο, Δίχως θεό, Μυστική Ζωή κ.α.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. "Κάθε φορά που εκδηλώνεται ή υποβόσκει μια κρίση της δημοκρατικής ιδέας, πρέπει να ψάχνουμε να βρούμε τα αίτια". Να επιχειρήσεις να βρεις τα αίτια μελετώντας το κείμενο.
- 2. Πότε ένας λαός γίνεται άξιος της δημοκρατίας, σύμφωνα με το συγγραφέα;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. α) ψηφοδόχος, οδοφραγμάτων, αριστοκρατία, δειγματοληψία : να βρεις από ποια συνθετικά μέ -ρη αποτελούνται. Να αναζητήσεις και να καταγράψεις και άλλες σύνθετες λέξεις οι οποίες έχουν το ίδιο πρώτο συνθετικό με τις παραπάνω.
- β) Να αναζητήσεις στο λεξικό τη σημασία των λέξεων: απόληξη, αναβαθμός, αθυμία, απεμπο -λούν, ανιστόρητος, κοντόθωρη .
- 2. Να γράψεις πλαγιότιτλους στις παραγράφους του κειμένου και μετά να δώσεις ένα νέο τίτλο στο δοκίμιο με κριτήριο την απόρριψη των ακραίων απόψεων ορισμένων πολιτών περί δικτατορίας. Να προσέξεις ιδιαίτερα τον τρόπο που δομούνται η τέταρτη και η πέμπτη παράγραφος του αποσπάσμα -τος. Ποιες τεχνικές ανάπτυξης ακολουθεί ο συγγραφέας;

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Διάβασες το κείμενο και θέλεις να ενημερώσεις την τάξη σου για το περιεχόμενό του. Να το κάνεις γράφοντας μια περίληψη 100 περίπου λέξεων.
- 2. Ως πολίτης που δέχεσαι τις απόψεις του Άγ. Τερζάκη, να προσπαθήσεις να πείσεις τους συνομιλη -τές σου σε μια ραδιοφωνική ή τηλεοπτική συζήτηση για τη στάση που πρέπει να τηρεί ένας σημε -ρινός πολίτης για να θεωρείται άξιος της δημοκρατίας. Στην ανάλυσή σου να χρησιμοποιήσεις επι -χειρήματα, αλλά και παραδείγματα από την καθημερινή ζωή.

Η περίληψη κειμένου και η αξιολόγησή της
Η περίληψη είναι ένας τρόπος συνοπτικής απόδοσης ενός κειμένου. Με αυτήν επιδιώκεται:
- α) Η κατανόηση του κειμένου.
- β) Η πληροφόρηση των άλλων με λιτό και σαφή τρόπο για το περιεχόμενό του.
- γ) Η διάκριση του αναγκαίου από το περιττό, τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη γλώσσα του κειμένου.
- δ) Η δόμηση ενός νέου κειμένου με συνοχή και συνεκτικότητα.
Άρα για να αξιολογήσουμε ένα κείμενο περίληψης είναι σκόπιμο να συνεξετά -σουμε:
- α) το περιεχόμενο
- β) τη γλώσσα και το ύφος
- γ) τη δομή

1. Το περιεχόμενο της περίληψης

Θετικά στοιχεία θεωρούνται:
- 1. Η σύλληψη του νοηματικού κέντρου του κειμένου.
- 2. Η επιλογή των σημαντικών ιδεών-πληροφοριών του κειμένου.
- 3. Η πληρότητα κατανόησης του κειμένου

Αδυναμίες θεωρούνται:
- 1. Η αδυναμία κατανόησης, η απόκλιση από το νοημα -τικό κέντρο του κειμένου.
- 2. Η επιλογή δευτερευου -σών ιδεών/πληροφοριών σε βάρος των κύριων/ση -μαντικών.
- 3. Η ατελής (μερική) κατα -νόηση του κειμένου.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ
Περίληψη κειμένου Περίληψη κειμένου Περίληψη κειμένου

3. Η δομή της περίληψης

Θετικά στοιχεία θεωρούνται:
- 1. Η ικανότητα παρακολούθησης ή αναδιοργάνωσης της δομής του αρ -χικού κειμένου και η παρουσίαση, με λογική ακολουθία, των βασικών ιδεών.
- 2. Η γραφή ενός κειμένου με ομαλή ροή και συνοχή.
- 3. Η επιτυχής χρήση των διαρθρωτι -κών λέξεων ή φράσεων.

Αδυναμίες θεωρούνται:
- 1. Η τυποποιημένη μεταφορά της πο -ρείας του αρχικού κειμένου, που οδηγεί σε μακροσκελή περίληψη.
- 2. Η άτακτη παράθεση των ιδεώνπληροφοριών του κειμένου.
- 3. Η έλλειψη συνοχής και αλληλου -χίας μεταξύ των μερών/προτάσεων της περίληψης.

2. Η γλώσσα και το ύφος της περίληψης (έκφραση)

Θετικά στοιχεία θεωρούνται:
- 1. Η χρήση του κατάλληλου ύφους για τη συ -γκεκριμένη μορφή κειμένου (πληροφοριακό ύφος).
- 2. Η ικανότητα πύκνωσης του κειμένου με διάφορες τεχνικές (γενίκευση, αναδιατύπωση κτλ.).
- 3. Η ορθή χρήση της γλώσσας στο επίπεδο της ορθογραφίας, της στίξης, της σύνταξης και του λεξιλογίου.

Αδυναμίες θεωρούνται:
- 1. Η άσκηση άμεσης ή έμμεσης κριτικής- σχολιασμού στις ιδέες/πληροφορίες του κειμένου.
- 2. Η αυτούσια/στείρα μεταφορά λέξεων και φρά -σεων του αρχικού κειμένου στην περίληψη.
- 3. Οι αποκλίσεις από τους κανόνες της Νεοελλη -νικής Γραμματικής και του Συντακτικού της νέας ελληνικής στην ορθογραφία, στη στίξη, στη σύνταξη και το λεξιλόγιο (επαναλήψεις, έλλειψη ακριβολογίας κτλ.).

4. Γενική θεώρηση
Η προσπάθεια για αξιολόγηση της περίληψης με την αναλυτική μέθοδο και την πρόσθεση των επι -μέρους βαθμών δεν είναι αρκετή. Χρειάζεται μια συνολική θεώρηση του γραπτού πριν την τελική βαθ -μολογία. Άλλωστε περιεχόμενο, μορφή (έκφραση) και δομή ουσιαστικά δεν διαχωρίζονται. Στη συνο -λική θεώρηση της περίληψης θα συνεκτιμηθούν όλα τα κριτήρια από την πρωτοτυπία στη συγκρότηση και το ύφος έως την εικόνα του γραπτού (καθαρογραμμένο κείμενο, ευανάγνωστη γραφή).

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ
Περίληψη κειμένου Περίληψη κειμένου Περίληψη κειμένου

Συμπληρωματικές διευκρινίσεις
- 1. Η έκταση της περίληψης εξαρτάται από το είδος, το μέγεθος και τη δομή του δοθέντος κειμένου. Γι' αυτό καθορίζεται κάθε φορά η έκταση σε λέξεις ώστε να υπάρχει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο θα κινηθεί το κείμενο της περίληψης. Αυτό δε σημαίνει αυ -στηρή καταμέτρηση των λέξεων από το βαθμολογητή αλλά αξιολόγηση της ικανότη -τας του μαθητή να πυκνώσει-περιορίσει το κείμενό του σε συγκεκριμένα πλαίσια (π.χ. 15-20 το πολύ λέξεις περισσότερες από όσες ζητούνται).
- 2. Η περίληψη γράφεται για συγκεκριμένο σκοπό και έχει πάντα αποδέκτη. Γι' αυτό η τυ -ποποιημένη εκφώνηση «Να γράψετε την περίληψη του κειμένου» έχει αντικατασταθεί από πιο αναλυτικές διατυπώσεις ενταγμένες σε επικοινωνιακό πλαίσιο σύμφωνα με τις Οδηγίες διδασκαλίας των φιλολογικών μαθημάτων 2000, (Παράδειγμα: Σε κυριακάτι -κη εφημερίδα δημοσιεύτηκε το παραπάνω άρθρο. Να ενημερώσετε την τάξη σας για το περιεχόμενό του γράφοντας μια περίληψη 100 λέξεων).
- 3. Η περίληψη έχει πληροφοριακό χαρακτήρα, οπότε η εισαγωγή της είναι προτιμότερο να ξεκινά με αναφορά στο συγγραφέα ή στο κείμενο. Μια εισαγωγή κατευθείαν από τις ιδέες-πληροφορίες του κειμένου είναι και αυτή αποδεκτή με τη λογική ότι ο γρά -φων ταυτίζεται με το συγγραφέα του κειμένου, ο οποίος επιχειρεί να πυκνώσει το κεί -μενό του.

2.

Προσφώνηση της Α.Ε. 1 του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Κωνσταντίνου Στεφανόπουλου προς τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής κ. William Jefferson Clinton 2
... Η σύγχρονη Ελλάς, κ. Πρόεδρε, όπως καλώς γνωρίζετε, είναι κρά -τος ειρηνικό, σεβόμενο απολύτως τις διεθνείς υποχρεώσεις του με άριστα λειτουργούν δημοκρατικό πολίτευμα, με ισχυρά και αναπτυσσόμενη οικο -νομία, μέλος της Ευρωπαϊκής Ενώσεως και πολλών άλλων διεθνών οργανι -σμών, σημαντικός παράγων σταθερότητος εις την περιοχήν των Βαλκανίων. Δεν αγαπούμε τον πόλεμον, ούτε τον προβάλλομε ως μέσον επιλύσεως δια -φορών, αποδεχόμεθα και στηρίζομε τις αποφάσεις του Οργανισμού Ηνωμέ -νων Εθνών, σεβόμεθα και επικαλούμεθα το διεθνές δίκαιον και τις διεθνείς συνθήκες και διατηρούμε φιλικές σχέσεις με όλους τους γείτονές μας, μη έχο -ντας άλλα προβλήματα πέραν αυτών που προκαλούνται εις βάρος μας από την επιθετική πολιτική της Τουρκίας. Επωφελούμενος από το μεγάλο προ -σωπικό ενδιαφέρον σας για την επίλυση του επί 25ετίαν χρονίζοντος Κυπρι -ακού Προβλήματος, επιτρέψτε μου να υπενθυμίσω προς όλους τους παρευρι -σκομένους ότι το πρόβλημα αυτό προκλήθηκε από την στρατιωτική εισβολή της Τουρκίας στη νήσο, προς αποκατάστασιν, όπως τότε είπε, του διαταρα -χθέντος από την απόπειρα κατά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου νόμιμου πο -λιτεύματος, ότι έκτοτε, και παρά την αποκατάσταση της νομιμότητος, συνε -χίζει την κατοχή του 38% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας και αρ -νείται να συμμορφωθεί προς τις αποφάσεις και τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών. Επίσης να προσθέσω ότι ο τουρκικός πληθυσμός της νήσου ανήρχε -το κατά την εισβολήν στο 18% του συνολικού και ο ελληνικός εις το 80%, ότι μετά την εισβολήν το ήμισυ του τουρκικού πληθυσμού εγκατέλειψε την νή -

Αλληγορία της Καλής και της Κακής Διακυβέρνησης, Lorenzetti Ambrogio
σον και αντικατεστάθη από εποί -κους μεταφερθέντες από την Ανα -τολίαν, ότι 180.000 Ελληνοκυπρί -ων παραμένουν πρόσφυγες, εμπο -διζόμενοι να κατοικήσουν στους τόπους της γεννήσεώς τους και να απολαύσουν τις περιουσίες τους, ότι ο κ. Ντενκτάς αρνείται να συ -ζητήσει τις προτάσεις που κατά καιρούς έχουν υποβληθεί και ότι της μιας πλευράς αρνουμένης να υποχωρήσει, μερικοί λέγουν ότι ίσως υπάρχει φόβος να κληθεί η άλλη να καλύψει δια των δικών της βημάτων την ζητούμενη προ -σέγγιση.

Κύριε Πρόεδρε,
Εάν το Κυπριακό Πρόβλη -μα πρόκειται να επιλυθεί, πρέπει να επιλυθεί συμφώνως με τις αρ -χές της Δικαιοσύνης και της Δη -μοκρατίας. Δεν είναι δυνατόν να
επιλυθεί με την αποδοχήν της στρατιωτικής βίας και των τετελεσμένων. Δεν είναι νοητόν το μελετώμενον διακοινοτικόν πολίτευμα να παραγνω -ρίσει την συντριπτικήν πλειοψηφίαν των Ελληνοκυπρίων, όπως δεν είναι νοητόν να παραγνωρισθούν τα ατομικά δικαιώματα όλων των Κυπρίων, αφού τα δικαιώματα αυτά οπουδήποτε του κόσμου παραβιαζόμενα, κινούν όχι μόνον την συμπάθειαν αλλά και την επέμβαση των Δημοκρατικών κρα -τών. Τέλος, η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ε.Ε. δεν επιτρέπε -ται να εξαρτηθεί από την προηγούμενη λύση του Κυπριακού Προβλήμα -τος. Το ζήτημα αυτό πιστεύω ότι είναι πρωταρχικής σημασίας.

Αλλά υπάρχουν και οι λεγόμενες διαφορές στο Αιγαίο. Ο προσδιο -ρισμός των ορίων της υφαλοκρηπίδος, του μόνου δηλαδή υπαρκτού προ -βλήματος, θα είχε επιτευχθεί, εάν η Τουρκία εδέχετο ότι τα νησιά έχουν υφαλοκρηπίδα, όπως προβλέπουν οι διατάξεις του Δικαίου της Θαλάσσης,
το οποίον έχει αποδεχθεί και η μεγάλη σας χώ -ρα. Οι διεκδικήσεις επί διαφόρων νήσων και νη -σίδων του Αιγαίου δεν θα έπρεπε ούτε ως σκέ -ψεις να διατυπωθούν, αν η Τουρκία ενθυμείτο τις υποχρεώσεις της τις προκύπτουσες από την Συν -θήκη της Λοζάνης, συμφώνως προς τα άρθρα 12 και 16 της οποίας παρητήθη παντός δικαιώματος και οποιουδήποτε τίτλου επί νήσων κειμένων πέ -ραν των τριών μιλίων από τις ακτές της, με εξαί -ρεση την Ίμβρο, την Τένεδο και τη νήσο των Λα -γωών. Η απειλή πολέμου δεν επιτρέπεται να διατυπώνεται εν σχέσει με την άσκηση δικαιώματος αναγνωριζομένου από το Δίκαιον της Θαλάσσης, όπως είναι η επέκταση των χωρικών υδάτων.

Ήδη οι σεισμοί που έπληξαν και τις δύο χώ -ρες προκάλεσαν ισχυρό λαϊκό αίσθημα αμοιβαίας συμπάθειας και αλληλεγγύης, το οποίον όλοι διακαώς ελπίζομε να ενισχυθεί με λόγους και ενέρ -γειες προς την κατεύθυνση της φιλίας και συνερ -γασίας μεταξύ των δύο χωρών. Κανείς περισσό -τερο της Ελλάδος δεν επιθυμεί αυτή την φιλία και συνεργασία, η οποία θα αποβεί ευεργετική για την περαιτέρω οικονομική ανάπτυξη των δύο χωρών με την αποφυγή των πολυδαπάνων εξο -πλισμών. Η Ελλάς έχει προτείνει προς κάθε κα -τεύθυνση και βεβαίως προς την Τουρκία την δια -δικασία του Διεθνούς δικαστηρίου της Χάγης, η οποία έχει τις εγγυήσεις αλλά και την δεσμευτι -κότητα των αποφάσεων του Δικαστηρίου αυτού και επικουρείται η πρόταση αυτή από την διεθνή κοινότητα. Η διεθνής κοινότης γνωρίζει πολύ κα -λά τις διατάξεις του διεθνούς δικαίου και των διε -θνών συνθηκών. Γνωρίζει το Δίκαιον της Θαλάσ -σης, γνωρίζει τις ρυθμίσεις της Συνθήκης της Λο -ζάνης, όπως γνωρίζει και τα άρθρα των πρωτο -

Η Δικαιοσύνη, Κ. Παρθένη
κόλλων που υπεγράφησαν μεταξύ Τουρκίας και Ιταλίας για τα Δωδεκάνησα. Η διεθνής κοινότης γνω -ρίζουσα όλα αυτά και μη λαμβάνουσα θέση, φοβούμαι ότι άθελά της ενισχύει τις αβάσιμες διεκδική -σεις και τις επιθετικές διαθέσεις. Η Ελλάς δεν ζητεί από κανένα να μεσολαβήσει υπέρ αυτής, επικαλεί -ται απλώς το δίκαιον και την νομιμότητα, διότι πιστεύει ότι βασικό στοιχείο του πολιτισμού μας δεν εί -ναι τόσον η στήριξη των πάσης φύσεως συμφερόντων μας, όσον η στήριξη της νομιμότητος. Ορθότερο θα ήτο, αν έλεγα, ότι πρωταρχικό συμφέρον όλων είναι η υπεράσπιση της νομιμότητος.

Χαλκογραφία του κειμένου της διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Στην αρχή του κειμένου ο ομιλητής υποστηρίζει ότι η Ελλάδα είναι κράτος ειρηνικό, το οποίο σέβεται τις διεθνείς συνθήκες και το διεθνές δίκαιο. Με ποιες συγκεκριμένες αναφορές σε όλο το απόσπασμα ενισχύει και θεμελιώ -νει τη θέση του αυτή;
- 2. Στο κείμενο χρησιμοποιείται ως τρόπος πειθούς η επίκληση στη λογική με τη χρήση επιχειρημάτων και τεκμηρίων. Μπορείς να το ανιχνεύσεις αυτό, μελετώντας τα σημεία, που αναφέρονται στο Κυπριακό; Ποια άλλη τεχνική πειθούς χρησιμοποιεί ο ομιλητής;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Όπως καταλαβαίνεις από την ανάγνωση, πρόκειται για μια επίσημη προσφώνηση. Μπορείς να εντο -πίσεις στο κείμενο μερικά χαρακτηριστικά ενός τέτοιου λόγου;
- 2. Πολλοί τύποι ονομάτων και ρημάτων είναι σε λόγια μορφή, όπως: αντικατεστάθη, της μιας πλευ -ράς αρνουμένης, ιδικών της, παρητήθη, επί νήσων κειμένων. Να μεταφέρεις τις λέξεις και φρά σεις αυτές σε μια πιο σύγχρονη μορφή της γλώσσας μας.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Παρακολούθησες το απόσπασμα της προσφώνησης του προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας από την τηλεόραση. Να ενημερώσεις σχετικά ένα φίλο σου ελληνικής καταγωγής στην Αμερική, σχο -λιάζοντας το περιεχόμενο και τη μορφή του λόγου. Να γράψεις ένα κείμενο τριών παραγράφων, το οποίο θα στείλεις με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο.
- 2. Να προσέξεις στο κείμενο που ακολουθεί πώς ο πολιτικός λόγος μετατρέπεται σε προπαγάνδα. Ποιες έννοιες παραποιούνται και ποιες αξίες στρεβλώνονται; Να απαντήσεις με ένα κείμενο 200 λέξεων.

Η διαπαιδαγώγησή μου είναι σκληρή. Η αδυναμία πρέπει να διώχνεται με μαστίγιο. Στα σχολεία μου θα ανδρωθεί μια νεολαία που θα αλλάξει τον κόσμο. Θέλω μια νεολαία απότομη και σκληρή. Η νεο -λαία οφείλει να συγκεντρώνει όλα αυτά τα στοιχεία. Πρέπει να υπομένει τον πόνο. Δεν πρέπει να υπάρχει σ' αυτήν κανένα ίχνος αδυναμίας ή τρυφερότητας. Το ελεύθερο και υπέροχο αγρίμι πρέπει να ξαναλάμψει στα μάτια της. Δυνατή και όμορφη, έτσι ονειρεύομαι τη νεολαία μου. Θα είναι ικανή να πραγματοποιεί όλες τις φυσικές ασκήσεις. Θέλω να δημιουργήσω μια αθλητική νεολαία. Αυτός είναι ο πρώτος και κυρι -ότερος στόχος. Έτσι θα έχω μπροστά μου τον καθαρό και ευγενικό καρπό της φύσης. Έτσι θα αναδημι ουργήσω τον άνθρωπο. Δε θέλω πνευματική καλλιέργεια. Η επιστήμη θα διέφθειρε τη νεολαία μου. Αυ -τό που θα προτιμούσα είναι ό,τι μαθαίνει να το εφαρμόζει στο παιχνίδι. Αλλά οφείλει να μάθει να αυτο κυριαρχείται. Θέλω να μάθει να νικά και στις σκληρότερες δοκιμασίες, το φόβο και το θάνατο. Αυτό εί -ναι το ύψιστο κατόρθωμα μιας ηρωικής νεολαίας, απ' αυτή θα ξεπηδήσει ο ελεύθερος άνθρωπος, μέτρο και κέντρο του κόσμου, ο άνθρωπος δημιουργός, ο άνθρωπος Θεός. Στο σχολείο μου θα λατρεύεται η ει -κόνα του ωραίου και αυτοκυρίαρχου ανθρώπου.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Ράουσιγκ "Συνομιλίες με τον Χίτλερ".

ΓΙΑΝΝΟΣ ΚΡΑΝΙΔΙΩΤΗΣ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η αίθουσα τον Ευρωκοινοβουλίου στο Στρασβούργο.

Οι προοπτικές της Ελληνικής εξωτερι -κής πολιτικής
Οι στόχοι της ελληνικής εξωτερικής πολι -τικής είναι σαφείς και ξεκάθαροι. Επιδιώκουμε την ειρήνη, την ασφάλεια, τη συνεργασία και τη σταθερότητα στην περιοχή μας, πιστοί στις αρ -χές της καλής γειτονείας. Δεν τρέφουμε επιθετι -κές βλέψεις απέναντι σε κανένα και δεν διεκδι -κούμε τίποτε παρά την αναγνώριση από τους γεί -τονες και τους τρίτους του δικαιώματός μας να ασκούμε ανεμπόδιστα τα κυριαρχικά μας δικαιώ -ματα σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο και τις συν -θήκες.

Τα πολλά ανοικτά μέτωπα που κληρονομή -σαμε, η αμφισβήτηση και οι τριβές εύλογα μας υποχρεώνουν σε υψηλές αμυντικές δαπάνες, δε -σμεύοντας πόρους που θα μπορούσαν να διοχε -
τευθούν στην ανάπτυξη πιο απλόχερης εισοδη -ματικής και κοινωνικής πολιτικής. Η ένταση λοι -πόν δεν συμφέρει κανένα και δεν την επιθυμεί η κοινωνία και ο λαός μας. Κάνουμε ό,τι μπορού -με για τη μείωση της έντασης αυτής.
Τα εθνικά συμφέροντα δεν προασπίζονται με ρητορείες, ξόρκια και αφορισμούς. Δεν αρ -κούν τα πατριωτικά λόγια, η αυτάρεσκη περι -χαράκωση και η εσωστρέφεια. Η ακινησία και η άρνηση παγιώνουν τις μη επιθυμητές για μας καταστάσεις και τα τετελεσμένα. Η θεωρία της «διεθνούς συνωμοσίας» κατά της χώρας, η πτω -χοπροδρομική αντίληψη του απομονωτισμού, η επιδίωξη της «μικράς και εντίμου Ελλάδος» μας έβλαψε ιστορικά.

Στόχος μας είναι η ισχυρή Ελλάδα. Μια Ελλάδα ικανή να ανταγωνιστεί με επιτυχία σ' έναν κόσμο αλληλεξάρτησης. Ο κόσμος έχει αλλάξει. Νέες δυναμικές αναπτύσσονται, όπου όλοι αξιοποιούν συγκριτικά πλεονεκτήματα, επανασταθμίζουν συμφέροντα και ισορροπίες, μεγιστοποιούν τα οφέλη για τα εθνικά τους συμ -φέροντα. Σ' αυτόν τον κόσμο πρέπει να συμμε -τάσχουμε δυναμικά κι εμείς. Ν' αναπτύξουμε μια πολιτική δράσης, δημιουργικότητας, πρωτοβου -λιών σε χώρους προκλήσεων και ευκαιριών. Να διερευνούμε τα ερείσματά μας, να δημιουργή -σουμε νέα. Προχωρούμε, λοιπόν, στις απαραίτη -τες αναπροσαρμογές στον τρόπο διαμόρφωσης και άσκησης της εξωτερικής πολιτικής, με τους στόχους όμως αμετακίνητους.

Προσπαθούμε να εκσυγχρονίσουμε τον πολιτικό μας λόγο, να γίνουμε πιο ευέλικτοι στους χειρισμούς μας. Η εθνική στρατηγική δεν

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
δυνάμεις μας, στις ικανότητές μας και στη δι -αύγεια των επιχειρημάτων μας. Πρέπει να δια -κρίνουμε όμως ανάμεσα στις έννοιες: άλλο εί -ναι η απλή συζήτηση κοινωνικού χαρακτήρα στο πλαίσιο μιας διεθνούς συνάντησης, άλλο η διε -ρεύνηση προθέσεων, άλλο η συνομιλία ή ανταλ -λαγή απόψεων, άλλο ο διάλογος και άλλο η διαπραγμάτευση. Έχουμε φθάσει στο σημείο και την απλή διπλωματική χειραψία να την εκλαμ -βάνουμε ως διολίσθηση από πάγιες αρχές και θέσεις, ως έναρξη ουσιαστικού διαλόγου, ακό -μη και ως εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων!

(Απόσπασμα από ομιλία στο Ελληνικό Κοινοβούλιο στις 16 Μαρτίου 1997)
Γιάννος Κρανιδιώτης (1947 - 1999), Κύπρι -ος νομικός και πολι -τικός, ευρωβουλευ -τής και αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας.
Υπογραφή της συνθήκης για την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 1979
υλοποιείται με ασκήσεις επί χάρτου, αλλά με προσεκτικά βήματα και μεθοδικότητα. Η διπλω -ματία ασκείται με ένα πλέγμα χειρισμών που κρί -νεται από το συνολικό αποτέλεσμα. Δεν μπορείς να απομονώνεις το μέρος από το όλο. Δεν είναι δυνατόν, κάθε φορά, οιαδήποτε κίνηση, τακτική ή μη, οιαδήποτε ενέργεια να διαχωρίζεται από το πλαίσιο όπου είναι ενταγμένη, και να ελέγχεται ως υποχωρητική ή να εκτιμάται με συναισθημα -τικά κριτήρια. Αυτή η καχυποψία ενέχει μια δαι -μονολογική προσέγγιση, είναι πλεγματικά ηττο -παθής, δεν βοηθάει την εθνική υπόθεση. Εκτός εάν γίνεται κακοπροαίρετα ή από αντιπολιτευτι -κή και μόνο σκοπιμότητα, οπότε παρέλκει 1 κάθε γνήσια προσπάθεια ανταλλαγής επιχειρημάτων και θέσεων ανάμεσά μας.

Γνωρίζουμε πολύ καλά τα εθνικά μας δί -καια και τα προβάλλουμε σθεναρά. Δεν έχουμε να φοβηθούμε τίποτε συνομιλώντας με οιονδή -ποτε, φίλο ή αντίπαλο. Έχουμε εμπιστοσύνη στις

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Η πειθώ στον πολιτικό λόγο
Με τον πολιτικό λόγο ο πομπός επιθυμεί να πείσει το δέκτη να πάρει κάποιες αποφάσεις ή να προβεί σε κάποια ενέργεια. Ο δέκτης λοιπόν πρέπει να πεισθεί ότι η απόφασή του είναι σύμφω -νη με τα δικά του προσωπικά συμφέροντα και με τα συμφέροντα του ευρύτερου κοινωνικού συ -νόλου στο οποίο ανήκει.
- 1. Λογική επιχειρηματολογία
Έτσι, ο πολιτικός λόγος χαρακτηρίζεται από:
- 2. Έντονη συναισθηματική φόρτιση και από ρητορεία.
Επειδή ο πολιτικός λόγος συνδέεται με την εξουσία, ορισμένες φορές στοχεύει στην παραπλάνηση ή στον εκφοβισμό του ακροατηρίου, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί η άκριτη αποδοχή από το δέκτη (ακροατήριο) των σκοπών και των αποφάσεων του πομπού. Στις περιπτώσεις αυτές η αποδεικτική ισχύς των επιχειρημάτων αντικαθίσταται από αυταπόδεικτες έννοιες ή από λέξεις με τέτοια ηθική διάσταση («έθνος», «λαός», «εθνική σωτηρία» κτλ.) που εμποδί -ζουν το λογικό έλεγχο και παγιδεύουν το δέκτη.

Όταν ο πολιτικός λόγος παίρνει αυτή τη μορφή, με την παραποίηση των εννοιών και τη στρέβλωση των αξιών, γίνε -ται προπαγάνδα . (Να δεις τα στοιχεία θεωρίας για την Πειθώ στην πρώτη ενότητα του βιβλίου).

3. Γιάροσλαβ Χάσεκ
Για γέλια και για κλάματα

"Αδιάβλητες" βουλευτικές εκλογές
- Ούτε συζήτηση, κύριε! είπε ένα από τα μέλη της εκλο -γικής επιτροπής του Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος στην πό -λη Βίσεχραντ, απευθυνόμενο στον αντιπρόσωπο της εκλογι -κής επιτροπής του κόμματος Νεοτσέχων. 1 Για όνομα του Θε -ού, για σκεφτείτε κι εσείς λιγάκι, χίλιες κορώνες δεν είναι τί -ποτα. Με το μηδαμινό αυτό ποσό που μας προσφέρετε, δεν είναι δυνατόν να βγούμε και να πούμε: «σοσιαλδημοκράτες, ψηφίστε μ' εμπιστοσύνη τον κύριο Μέτελκα». Δεν μπορούμε να ξεπέσουμε σε τέτοιο βαθμό! Και τι είναι χίλιες κορώνες, παρακαλώ; Τίποτε, απολύτως τίποτε! Για ζητιάνους μας περ -νάτε; Βρε πού ακούστηκε κάτι τέτοιο; Είναι δυνατόν ν' αλλά -ξει η σοσιαλδημοκρατική μας οργάνωση τις πολιτικές της πε -ποιθήσεις μόνο και μόνο για χίλιες κορώνες; Ούτε συζήτηση,
είναι εντελώς απαράδεχτο! Πρέπει να γνωρίζετε, κύριοι, ότι οι πολιτικές πεποιθήσεις είναι ένα προσω -πικό αγαθό του πολίτη που δεν μπορεί να εξαγοραστεί με...
- - Χίλιες πεντακόσιες κορώνες και να σταματήσουμε τα παζάρια! πρόσθεσε ο εκλογικός αντιπρό -σωπος των Νεοτσέχων.
- - Αδύνατον!
- - Χίλιες εξακόσιες και πέντε βαρέλια μπίρα! Χρειάζεται να δείξετε λίγη κατανόηση. Ο κ. Μέτελ -κα είναι ένας φλογερός αγωνιστής και γενναίος υπερασπιστής των συμφερόντων του τσέχικου λαού!
- - Όχι, κύριοι, δεν δεχόμαστε! Όχι και πάλι όχι, είναι η απάντησή μας! Είπε επεμβαίνοντας στη συ -ζήτηση ένα άλλο μέρος της εκλογικής επιτροπής του Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. Δεν πάει να γίνει ό,τι θέλει, εμείς μια φορά είμαστε ανυποχώρητοι! Εμείς δεν αμφισβητούμε πως ο κ. Μέτελκα... αλλά τι γίνεται όμως με τις πολιτικές πεποιθήσεις; Να πουληθούμε; Αδύνατον! Μόνο οι προηγούμενες εκλογές μας στοίχισαν 3.000 κορώνες. Κι έπειτα να ξέρετε ότι οι ψήφοι μας έχουν για σας αποφασιστική σημα -σία. Κι αντί για σοβαρές διαπραγματεύσεις, εσείς επιμένετε στις 1600 κορώνες και στα πέντε βαρέλια μπίρας. Διαιρώντας την ποσότητα αυτή στους 1000 εκλογείς μας, οι άνθρωποι δεν παίρνουν ούτε ένα

Οι σουφραζέτες διαδηλώνουν το 1908 στο Λονδίνο
ποτήρι μπίρα ο καθένας. Στ' αλήθεια, πιστεύετε ότι μπορεί να υπάρξει έστω κι ένας σοσιαλδημο -κράτης που είναι δυνατό ν' αλλάξει τις πολιτικές του πεποιθήσεις για ένα ποτήρι μπίρα, ρεζιλεύ -οντας έτσι ολόκληρη την τσεχοσλαβική σοσιαλ -δημοκρατία; Δεν αναλογίζεστε τις συνέπειες μιας τέτοιας πράξης; Αν γίνει αυτό, τότε καθένας θα έχει το δικαίωμα να δακτυλοδείχνει τους ανθρώ -πους μας και να λέει από πίσω τους: «Αυτοί οι άνθρωποι πούλησαν την πολιτική τους συνείδη -ση για ένα ποτήρι μπίρα!». Όχι! Είναι απαράδε -κτο! Εμείς οι σοσιαλδημοκράτες ξέρουμε τι ατι -μωτική πράξη είναι για έναν έντιμο άνθρωπο ν' αλλάξει τις πολιτικές του πεποιθήσεις όπως αλ -λάζει τα σώβρακα. Και γιατί παρακαλώ, για ένα ποτήρι μπίρα! Παλιότερα, όταν η τύχη των εκλο -
γών δεν κρέμονταν και τόσο από την ψήφο μας, μας δίνατε περισσότερα. Είναι αλήθεια ότι το κόμ -μα μας αντιμετωπίζει φοβερές οικονομικές ανάγκες, γιατί καταπιέζεται απ' τους κεφαλαιοκράτες, αλ -λά δεν πρόκειται να αμαυρώσει τη σημαία του για ένα ποτήρι μπίρα! Αυτό δεν πρόκειται να το δεχτού -με ποτέ! Καταλαβαίνετε τι ζητάτε από μας; Χίλιοι σοσιαλδημοκράτες ψηφοφόροι, έτσι στα καλά κα -θούμενα, πρέπει ν' αλλάξουν τις πολιτικές τους πεποιθήσεις! Ακούστε, κύριοι, το κόμμα των Νεοτσέ -χων δεν διαθέτει σήμερα γενναιόδωρους πολιτικούς ηγέτες, όπως άλλοτε. Γιατί, αν διέθετε, δεν θα ερ -χόσασταν εσείς σήμερα κι εντελώς ξεδιάντροπα να μας προτείνετε μόνο και μόνο 1600 κορώνες! Είναι ν' απορεί κανείς πώς δεν ντρέπεστε και το λέτε! Μήπως έχετε την απαίτηση για το ποσό αυτό να γρά -ψουμε και άρθρα υπέρ του κ. Μέτελκα στο δημοσιογραφικό μας όργανο «Η φωνή του εργάτη»; Από σας όλα μπορεί να τα περιμένει κανείς! Πρέπει να σας μπει για καλά στο μυαλό, κύριοι, ότι οι πολιτι -κές πεποιθήσεις είναι κάτι το ιερό και το μεγαλειώδες. Αλίμονο σ' αυτούς που ξεπουλάνε την πολιτι -κή τους συνείδηση για ένα πιάτο φακή. Ακούς εκεί 1600 κορώνες! Δεν πάτε στο διάβολο! Μα γιατί μας περνάτε, για ζητιάνους;
- - Τότε, σας προσφέρουμε... 8 βαρέλια μπίρα και 1800 κορώνες! είπε ο αντιπρόσωπος του κόμμα -τος των Νεοτσέχων.
- - Κύριε, του απάντησε ένα άλλο μέλος της εκλογικής επιτροπής του Σοσιαλδημοκρατικού κόμ -ματος, απ' ό,τι βλέπω, το κόμμα σας βρίσκεται σε κατάσταση αποσύνθεσης. Δηλαδή, θέλετε να εξαγο -ράσετε χίλιους σοσιαλδημοκρατικούς ψήφους με 8 βαρέλια μπίρα; Αυτό σημαίνει ότι στον κάθε ψηφο -φόρο μας προσφέρετε από ενάμισι ποτήρι μπίρα! Φτού σας, βρε μασκαράδες! Ακούς εκεί, μεγάλη η χά -ρη τους, προσφέρουν από ενάμισυ ποτήρι μπίρα! Θέλουν να ψηφίσουμε ένα αστικό κόμμα για ενάμισι ποτήρι μπίρα κι έντεκα κορώνες το άτομο!
- Πρέπει να ξέρετε, είπε επεμβαίνοντας στη συζήτηση με ύφος ανωτερότητας ο σοσιαλδημοκρά -της υποψήφιος Γιομπ που είχε μαυριστεί στον πρώτο γύρο των εκλογών, η προεκλογική καμπάνια μας στοίχισε διπλάσια απ' το ποσό που προσφέρετε εσείς. Εσείς ζείτε μέσα στη χλιδή! Γεμίσατε τον κόσμο αφίσες. Μοιράσατε απλόχερα στον κόσμο λεφτά, τσιγάρα, μπίρα, ψωμί και εισιτήρια για το τσίρκο. Οι εκλογείς μας δεν πηγαίνουν να ψηφίσουν με τ' αυτοκίνητά τους, όπως κάνουν οι δικοί σας οι αστοί. Εσείς πίνετε όσο θέλετε και όποτε θέλετε. Οι δικοί μας δεν δοκιμάζουν την μπίρα παρά μόνο όταν έχου -με εκλογές. Για δώστε τους να φάνε λουκάνικα και προπάντος αμελέτητα και να πιουν όση μπίρα θέ -λουν και τότε θα δείτε πώς ψηφίζουν με πάθος και πεποίθηση! Κι ασφαλώς, η πεποίθηση αυτή δεν είναι δυνατόν να είναι αποτέλεσμα μόνο 8 βαρελιών μπίρας και 1800 κορωνών. Είναι εξευτελιστική η τιμή με την οποία μας ζητάτε να ξεπουλήσουμε την πολιτική μας συνείδηση. Οι εργοδότες μάς γδέρνουν κά -θε μέρα και καρπώνονται τον ιδρώτα της δουλειάς μας. Τώρα θέλετε να μας εκμεταλλευτείτε κι εσείς; Όχι, όχι δεν πρόκειται να το πετύχετε! Θα συνεχίσουμε να κρατάμε ψηλά και άσπιλη τη σημαία του κόμματός μας. Ασφαλώς, θα μας πείτε τώρα ότι δίνετε 2000 κορώνες κι όσον αφορά τη μπίρα το συζη -τάμε αργότερα. Όχι, δεν το δεχόμαστε! Η σημαία του κόμματός μας είναι ιερή και δεν θα επιτρέψου -με ποτέ στον εαυτό μας να αναγραφεί πάνω της ότι την πουλήσαμε για 2000 κορώνες! Δηλαδή, για ένα
εξευτελιστικό ποσό! Είναι ανεπίτρεπτο ένα κόμμα τόσο πλούσιο σαν το δικό σας να φτάσει σε τέτοιο επίπεδο κατάπτωσης ώστε να μας προσφέρει το τρισάθλιο ποσό των 2000 κορωνών. Στη θέση σας, εμείς θα βροντοφωνάζαμε: «Δεν ζητάμε ελεημο -σύνη! Μην παρεξηγείστε. Το ποσό που σας προ -τείναμε δεν είναι παρά μια μικρή προκαταβολή».
- Κύριοι, απάντησε με οργίλο ύφος ο εκ -πρόσωπος του κόμματος των Νεοτσέχων, θα πρέ -πει να ξέρετε κι εσείς πως η πολιτική μας συνεί -δηση δεν επιτρέπει να δίνουμε προκαταβολή αυ -τού του ύψους. Κι εμείς, όπως εξάλλου κι εσείς, θεωρούμε ιερές κι απαραβίαστες τις πολιτικές μας πεποιθήσεις. Δεν αποδεχόμαστε το πολιτικό εμπό -ριο. Αυτός που δέχεται να εξαγοραστεί δεν μπο -ρεί να είναι παρά ένας παλιάνθρωπος. Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο δεν σας προσφέρουμε μεγαλύτε -

Αλληγορία τον παγκόσμιου εκλογικού δικαιώματος
ρο ποσό... Γιατί αλλιώς, Θεός φυλάξει, μπορεί να νομίσει κανείς ότι προδώσατε τις πολιτικές σας πεποι -θήσεις. Ενώ, με το συμβολικό ποσό που σας δίνουμε δεν υπάρχει κίνδυνος να κατηγορηθείτε για εξαγο -ρά. Τα κόμματα του Γκρεγκρ και του Μπάρακ, 2 σέβονται αυστηρά τις πολιτικές πεποιθήσεις των αντι -
πάλων τους και ποτέ δεν θα δεχόταν μια αισχρή συναλλαγή. Αλλά, πιστέψτε μας πως περισσότερο από 2500 κορώνες δεν μπορούμε να σας δώσουμε. Όσον αφορά τη μπίρα, τσιμέντο να γίνει, προσφέρουμε 20 βαρέλια για να γλεντήσουμε μαζί τη νίκη. Μη ξεχνάτε ότι θα βοηθήσετε στην εκλογή ενός ικανότα -του πολιτικού ο οποίος είναι πραγματικό καμάρι για ολόκληρο το έθνος!
- - Μα ακριβώς γι' αυτό το λόγο πρέπει να δώσετε περισσότερα. Τι είναι 2500 κορώνες; Το Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, είναι κόμμα αρχών, υπερασπίζεται με αυταπάρνηση τις αρχές του και δεν δέχεται παζαρέματα. Το κόμμα μας σέβεται με ιερότητα τις πολιτικές πεποιθήσεις του κάθε πολίτη.
- - Έτσι είναι! απάντησε ο αντιπρόσωπος του κόμματος των Νεοτσέχων. Κι εμείς σεβόμαστε τις πολιτικές πεποιθήσεις του κάθε ατόμου! Κι εμείς κάνουμε ό,τι μπορούμε... Αλλά, στο κάτω-κάτω της γραφής, για πέστε μου, πόσα θέλετε;
- - Α, έτσι λοιπόν, θέλετε να μας λαδώσετε! Αυτό δεν πρόκειται να το πετύχετε ποτέ! Εμείς δεν ζητάμε παρά 5000 κορώνες και χορταστική ποσότητα μπίρας και φαγητού. Δεν πρόκειται να δεχτούμε τα δεσμά της εκμετάλλευσης! Δεν πρόκειται να δεχτούμε ούτε δεκάρα παρακάτω! Οι εκλογείς μας δεν πρόκειται ποτέ να μας συγχωρέσουν την καταπρόδοση των συμφερόντων τους.
- - Ας είναι, σας δίνουμε 4000 κορώνες! είπε αναστενάζοντας ο εκπρόσωπος των Νεοτσέχων. Μας ξεζουμίζετε κυριολεκτικά!
- - Αδικα κοπιάζετε. Είπαμε: 5000 κορώνες και χορταστική ποσότητα μπίρας και φαγητού. Η πο -λιτική αξιοπρέπεια δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο εξαγοράς.
- - Έχετε 4500 κορώνες κι ούτε δεκάρα παραπάνω. Μάρτυράς μας ο Θεός, περισσότερα δεν μπορούμε να δώ -σουμε. Σκεφτείτε ότι ο κ. Μέτελκα είναι ένας γνήσιος πατρι -ώτης!
- - Μόνο 4500 κορώνες; Μα είστε στα καλά σας, κύριε; Άντε, δώστε κι άλλες 500 κορώνες κι έλα τόκα! Λοιπόν, θα σου κόψουμε μια απόδειξη για 5500 κορώνες. Οι 500 θα πά -νε στην τσέπη σου.
- - Α, έτσι συμφωνώ! Να ξέρετε όμως ότι σας δίνουμε τις 5000 κορώνες, όχι για τίποτε άλλο, αλλά γιατί ο κύριος Μέτελκα είναι ένας πραγματικός Τσέχος πατριώτης. Να πά -ρει η οργή να πάρει, θα τα χαλάσουμε τώρα για 5000 ψωρο -κορώνες; Ε, αυτό μας έλειπε! Εξάλλου, στο μέλλον προβλέ -πονται σοβαρές πολιτικές ανακατατάξεις κι ένας Θεός ξέρει πού θα βρεθούμε τότε...
- Ο κ. Μέτελκα εκλέχτηκε βουλευτής με συντριπτική πλειοψηφία. Από το μπαλκόνι του εκλογικού κέντρου, χαιρε -τώντας τα πλήθη που συγκεντρώθηκαν να τον συγχαρούν, ο κ. Μέτελκα είπε, ανάμεσα στ' άλλα:
- - Η εκλογή μου είναι αποτέλεσμα της μεγάλης εμπι -στοσύνης που τρέφει ο λαός του Βίσεχραντ στο πρόσωπό μου και της ακλόνητης πεποίθησης ότι το κόμμα των Νεο -τσέχων ανοίγει νέες προοπτικές ευημερίας και προόδου στον τόπο μας. Κι όταν ο λαός πείθεται για την ορθότητα του προ -γράμματος ενός κόμματος, το κόμμα αυτό γίνεται ακατανί -κητο. Βλέπετε τι θα πει πεποίθηση, ενθουσιασμός και εμπι -στοσύνη;... Σ' αυτά ακριβώς οφείλεται η σημερινή μου νίκη για την οποία σας ευχαριστώ ολόψυχα!...

Μετάφραση Λάμπρος Πέτσινης
Γιάροσλαβ Χάσεκ (Hasek) (1883-1923). Τσέχος συγγραφέας.
Ο ΛΑΟΣ: Σ' αυτά τα μπαλκόνια μου είχατε ορκιστεί. Στα λόγια και στους όρκους δεν μείνατε πιστοί.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Να καταγράψεις τα πρόσωπα που συμμετέχουν στο διάλογο στην πρώτη εκτενή σκηνή του κειμένου, καθώς και τους άμεσους και έμμεσους στόχους τους.
- 2. Ο νεοεκλεγείς βουλευτής κ. Μέτελκα εκφωνεί την πρώτη του ομιλία. Να τη διαβάσεις και να επισημάνεις σε ποιους λόγους απο -δίδει ο βουλευτής τη νίκη του στις εκλογές ποια σχέση έχουν με τους πραγματικούς λόγους της υπερψήφισής του;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Να μετατρέψεις σε πλάγιο τον ευθύ λόγο του αποσπάσματος
- "- Κύριοι, απάντησε με οργίλο ύφος............πολιτικό εμπόριο".
Ποιες αλλαγές παρατηρείς (στην προσθήκη ή απαλοιφή λέξεωνφράσεων, στη στίξη, στο ύφος κτλ); (Να αναζητήσεις τη βοήθεια της σελίδας 164 του βιβλίου της Α τάξης του 1 ου κύκλου )
- 2. Να εξηγήσεις την ύπαρξη εισαγωγικών στον τίτλο του κειμέ -νου. Να εντοπίσεις τα τρία σημεία του κειμένου όπου διακρίνεται η ειρωνική - σατιρική χρήση της γλώσσας.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Σε πολλά σημεία του κειμένου γίνονται διακηρύξεις για αρχές και πολιτικές πεποιθήσεις, που στην πράξη καταπατώνται εύκο -λα. Για ποιους λόγους οι πολιτικοί εκπρόσωποι των δύο κομμάτων πράττουν διαφορετικά από αυτά που διακηρύσσουν; (200 λέξεις)
- 2. Να υποθέσεις ότι είσαι παρών στην πανηγυρική ομιλία του κ. Μέτελκα. Να γράψεις ένα μικρό κείμενο, έως 150 λέξεις για μια αντιπολιτευόμενη εφημερίδα, με το οποίο να σχολιάσεις (με δηκτι -κό-ειρωνικό ύφος) τους ισχυρισμούς του βουλευτή περί εμπιστο -σύνης των ψηφοφόρων στο κόμμα και στο πρόσωπό του.

Οικουμενική Διακήρυξη για τη Δημοκρατία
Το στοιχείο-κλειδί στη λειτουργία της δη -μοκρατίας είναι η διεξαγωγή ελεύθερων και ανό -θευτων εκλογών σε τακτά διαστήματα, οι οποίες επιτρέπουν την έκφραση της λαϊκής βούλησης. Οι εκλογές αυτές πρέπει να διεξάγονται στη βά -ση καθολικής, ίσης, και μυστικής ψηφοφορίας, έτσι ώστε όλοι οι ψηφοφόροι να είναι σε θέση να επιλέγουν τους αντιπροσώπους τους σε συν -θήκες ισότητας, ελευθερίας και διαφάνειας που ενισχύουν τον πολιτικό ανταγωνισμό. Για το λό -γο αυτό, τα αστικά και πολιτικά δικαιώματα εί -ναι ουσιώδη, ιδιαίτερα δε το δικαίωμα του εκλέ -γειν και εκλέγεσθαι, τα δικαιώματα της ελεύθε -

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
ρης έκφρασης και συνάθροισης, της πρόσβασης στην πληροφόρηση και το δικαίωμα της ίδρυσης πολιτικών κομμάτων και ανάληψης πολιτικών δραστηριοτήτων.
Η οργάνωση, οι δραστηριότητες, τα οι -κονομικά, η χρηματοδότηση και η δεοντολογία των κομμάτων, πρέπει να ρυθμίζονται σωστά και αμερόληπτα, ώστε να διασφαλίζεται η ακεραιό -τητα των δημοκρατικών διαδικασιών.
Βουλή των Ελλήνων Αθήνα 1998

4. Λέων Τολστόι

Διηγήματα, Μύθοι και Παραμύθια

Ο δίκαιος δικαστής
Ήταν μια φορά ένας βασιλιάς στην Αλγερία που τον λέγανε Μπαουάκα και ήθελε να μάθει αν ζούσε στ' αλήθεια σε μιαν από τις πολιτείες του, καθώς τον πληροφόρησαν οι άνθρωποί του, ένας δί -καιος δικαστής που έβρισκε μεμιάς το δίκιο του καθένα. Κανένας κατεργάρης, λέγανε, δεν μπορούσε να του ξεφύγει. Και καθώς ο βασιλιάς ήξερε καλύτερα από τον καθένα τι σπάνιο πράγμα είναι ένας δί -καιος δικαστής σ' αυτό τον κόσμο, ντύθηκε έμπορος και τράβηξε για την πολιτεία όπου ζούσε αυτός ο δικαστής.

Στις πύλες της πόλης πλησίασε τον Μπαουάκα ένας σακάτης και του ζήτησε ελεημοσύνη. Ο Μπαουάκα του 'δωσε και πήγε να κινήσει, μα ο ζητιάνος γαντζώθηκε στα ρούχα του.
«Τι θέλεις, λοιπόν;» ρώτησε ο Μπαουάκα. «Δε σου 'δωσα ελεημοσύνη;»
«Μου 'δωσες», του είπε ο ζητιάνος. «Αλλά κάνε μου ακόμα μια χάρη. Πήγαινέ με καβάλα στ' άλογό σου ως την πλατεία, γιατί σακάτης καθώς είμαι, φοβάμαι μη με ποδοπατήσουν οι καμήλες και τ' άλογα».
Ο Μπαουάκα τον πήρε πίσω στο άλογό του και τον κουβάλησε ως την πλατεία. Εκεί σταμάτη -σε, μα ο ζητιάνος δεν κατέβηκε από το άλογο.

«Τι κάθεσαι του λόγου σου, κατέβα, φτάσαμε».
Μα ο ζητιάνος του απαντάει: «Και γιατί να κατέβω; Το άλογο είναι δικό μου. Κι αν δε θέλεις να μου το δώσεις με το καλό, πάμε στο δικαστή».
Μαζεύτηκε κόσμος γύρω τους και παρακολουθούσε τον καβγά. Πολλοί φώναζαν: «Τραβάτε στο δικαστή να βρείτε το δίκιο σας».
Ο Μπαουάκα με το ζητιάνο πήγανε στο δικαστή. Στο δικαστήριο ήταν πολύς κόσμος κι ο δικα -στής καλούσε τον καθένα με τη σειρά του. Πριν έρθει η σειρά του Μπαουάκα, ο δικαστής κάλεσε ένα
γραμματικό κι ένα χωριάτη που δικάζονταν για μια γυναίκα. Ο χωριάτης έλεγε πως η γυναίκα ήταν δί -κιά του και ο γραμματικός έλεγε κι αυτός πως ήταν δικιά του. Ο δικαστής τους άκουσε και τους δύο, σώπασε για λίγο κι ύστερα είπε:

«Αφήστε τη γυναίκα σ' εμένα κι ελάτε αύριο να σας πω την απόφασή μου».
Όταν βγήκανε αυτοί οι δύο, μπήκανε ένας χασάπης κι ένας που πουλούσε λάδι. Ο χασάπης ήταν γεμάτος αίματα και ο λαδάς ήταν γεμάτος λάδια. Ο χασάπης κρατούσε στα χέρια του κάτι νομίσματα, ενώ ο λαδάς έσφιγγε το χέρι του χασάπη.
- Ο χασάπης είπε: «Αγόρασα από αυτόν εδώ τον άνθρωπο λάδι, και την ώρα που έβγαλα το πουγκί μου να πληρώσω, μ' έπιασε από το χέρι και ήθελε να μου πάρει τα λεφτά. Έτσι ήρθαμε σε σένα. Εγώ κρατάω στο χέρι τα νομίσματα κι αυτός κρατάει εμένα από το χέρι. Μα τα λεφτά είναι δικά μου κι αυ -τός είναι κλέφτης».
- Ο λαδάς πάλι είπε: «Λέει ψέματα. Ο χασάπης ήρθε σε μένα ν' αγοράσει λάδι. Όταν του γέμισα ένα λαγήνι, με παρακάλεσε να του αλλάξω μια λίρα για να πληρώσει. Έβγαλα τα χρήματα και τ' ακού -μπησα στον πάγκο. Εκείνος τότε άρπαξε τα χρήματα κι ήθελε να το σκάσει. Τότε εγώ τον έπιασα από το χέρι και τον έφερα εδώ».
- Ο δικαστής σώπασε λίγο κι ύστερα είπε: «Αφήστε τα λεφτά κι ελάτε αύριο».

Όταν ήρθε η σειρά του Μπαουάκα και του ζητιάνου, ο Μπαουάκα είπε πώς έγιναν τα πράγματα. Ο δικαστής τον άκουσε κι ύστερα ρώτησε το ζητιάνο.
- Ο ζητιάνος είπε: «Όλα αυτά είναι ψέματα. Πήγαινα καβάλα στην πόλη κι αυτός καθόταν στη γη και με παρακάλεσε να τον πάρω στο άλογο. Τον πήρα καβάλα και τον πήγα εκεί που ήθελε. Όμως αυ -τός δεν ήθελε να κατέβει από το άλογο και άρχισε να λέει πως το άλογο είναι δικό του. Μα αυτό είναι ψέμα».
- Ο δικαστής σκέφτηκε και είπε: «Αφήστε μου το άλογο κι ελάτε αύριο».

Την άλλη μέρα μαζεύτηκε πολύς κόσμος για ν' ακούσει ποιανού θα 'δινε δίκιο ο δικαστής.
Πρώτοι πλησίασαν ο γραμματικός και ο χωριάτης. «Πά -ρε τη γυναίκα σου», είπε στο γραμματικό. «Και του χωρικού να του δώσετε πενήντα ραβδιές».
- Ο γραμματικός πήρε τη γυναίκα του, ενώ την ίδια ώρα, μπροστά στον κόσμο, άρχισε η τιμωρία του χωρικού.
Μετά ο δικαστής κάλεσε το χασάπη: «Τα χρήματα είναι δικά σου», είπε. Μετά έδειξε το λαδά και είπε: «Αυτουνού δώ -στε του πενήντα ραβδιές».
Τέλος καλέσανε τον Μπαουάκα και το ζητιάνο.

«Θα γνωρίσεις το άλογό σου ανάμεσα σ' άλλα είκοσι;» ρώτησε ο δικαστής τον Μπαουάκα.
«Θα το γνωρίσω».

«Κι εσύ;»
O δικαστής κάτω από την φτελιά, Ιερώνυμος Μπος (λεπτομέρεια από τα 7 θανάσιμα αμαρτήματα)
«Κι εγώ θα το γνωρίσω», είπε ο ζητιάνος.
«Ακολουθήστε με», είπε ο δικαστής στον Μπαουάκα.
Πήγανε στο στάβλο. Ο Μπαουάκα γνώρισε αμέσως το άλογό του ανάμεσα στ' άλλα είκοσι και το έδειξε στο δικαστή.
Μετά ο δικαστής κάλεσε το ζητιάνο στο στάβλο και είπε και σ' αυτόν να αναγνωρίσει το άλογό του. Ο ζητιάνος γνώρισε αμέσως το άλογο και το 'δειξε στο δικαστή.
Τότε ο δικαστής γύρισε στη θέση του και είπε στον Μπαουάκα: «Το άλογο είναι δικό σου. Να το πάρεις. Όσο για το ζητιάνο, δώ -στε του πενήντα ραβδιές».

Όταν τελείωσε το δικαστήριο, ο δικαστής τράβηξε στο σπίτι του κι ο Μπαουάκα τον ακολούθησε.
«Τι συμβαίνει λοιπόν; Μήπως δεν είσαι ευχαριστημένος με την απόφασή μου;» τον ρώτησε ο δι -καστής.
«Όχι, είμαι ευχαριστημένος», είπε ο Μπαουάκα. «Θέλω μόνο να μάθω πώς κατάλαβες πως η γυ -ναίκα ήταν του γραμματικού κι όχι του χωρικού, πως τα χρήματα ήταν του χασάπη κι όχι του λαδά, και πως το άλογο ήταν δικό μου κι όχι του ζητιάνου».
«Να πώς έμαθα για τη γυναίκα. Την κάλεσα το πρωί και της είπα: «Βάλε μελάνι στο μελανοδο -χείο μου». Εκείνη πήρε το μελανοδοχείο, το έπλυνε και σβέλτα έβαλε μελάνι. Πάει να πει πως τη δου -λειά αυτή την είχε συνηθίσει να την κάνει. Επομένως ο γραμματικός είχε δίκιο.

«Για τα χρήματα πάλι, να πώς έμαθα την αλήθεια. Έβαλα αποβραδίς τα νομίσματα σε μια κούπα με νερό και σήμερα το πρωί κοίταξα να δω αν υπήρχε λάδι. Αν τα νομίσματα ήταν του λαδά, θα είχανε λάδι από τα χέρια του τα λαδωμένα. Αλλά στο νερό δε βρέθηκε ίχνος λαδιού. Πάει να πει πως ο χασά -πης είχε πει την αλήθεια. Για το άλογο ήταν πιο δύσκολο να μάθω την αλήθεια, γιατί ο ζητιάνος όπως κι εσύ, αναγνώρισε αμέσως το άλογο ανάμεσα στ' άλλα είκοσι. Μα εγώ δε σας πήγα στο στάβλο για να δω αν θα γνωρίσετε το άλογο, αλλά για να δω ποιον από τους δύο θα γνωρίσει το άλογο. Όταν το πλησία -σες εσύ, γύρισε το κεφάλι του και το τέντωσε προς εσένα, ενώ, όταν το άγγιξε ο ζητιάνος, ζάρωσε τ' αυ -τιά και σήκωσε το πόδι του. Απ' αυτό κατάλαβα πως εσύ είσαι ο πραγματικός ιδιοκτήτης του αλόγου».

Τότε ο Μπαουάκα του είπε:
«Δεν είμαι έμπορος, είμαι ο βασιλιάς Μπαουάκα. Και ήρθα εδώ για να δω με τα μάτια μου αν εί -ναι σωστά όσα λένε για σένα. Και είδα πως είσαι στ' αλήθεια ένας σοφός δικαστής».
Μετάφραση Πέτρος Ανταίος
Λέων Τολστόι (1828-1910). Ρώσος μυθιστοριογράφος. Έργα του: Κοζάκοι, Πόλεμος και Ειρήνη, Άννα Καρένινα, Ανάσταση κ.ά.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Να εντοπίσεις τις σκηνές που περιγράφουν διεκδικήσεις αν -θρώπων και να προσδιορίσεις τα κοινά χαρακτηριστικά όσων έχουν δίκαιες και όσων έχουν άδικες διεκδικήσεις.
- 2. Το σύστημα απονομής της δικαιοσύνης στο κείμενο βασίζεται στην ιδιαίτερη οξυδέρκεια και ευφυΐα του δικαστή. Να αναφέρεις την αποδεικτική διαδικασία στην οποία στηρίχτηκε ο δικαστής για να διαχωρίσει τους αθώους από τους ενόχους.

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Να διακρίνεις τις θεματικές ενότητες του κειμένου και να τις τιτλοφορήσεις. Να προσέξεις εάν οι πλαγιότιτλοι αποκαλύπτουν τη δομή του κειμένου.
- 2. Επί-, δια-, συν-, προ-, προσ-, εν-, εκ-, ανά-: να ενώσεις τα ρή -ματα λέγω και δίδω με όσα από τα αχώριστα μόρια μπορείς και να σχηματίσεις σύνθετα ρήματα και από αυτά παράγωγα ουσιαστικά. Να υπογραμμίσεις τις παραγωγικές καταλήξεις που χρησιμοποίη -σες και να φτιάξεις από μία πρόταση με πέντε από τα ουσιαστικά αυτά.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Να επιλέξεις ένα επεισόδιο από το κύριο κέιμενο και να πα -ρουσιάσεις τις διεκδικήσεις των αντιμαχόμενων πλευρών με λογι -κά επιχειρήματα ως εξής:
-  Θέση
-  Αιτιολόγηση της θέσης
-  Συμπέρασμα
- 2. Στα κείμενα για τη δικαιοσύνη, που διάβασες, οι δικαστές κα -ταξιώνονται ως δίκαιοι, αλλά απονέμουν τη δικαιοσύνη με προ -σωπικό τρόπο. Πιστεύεις ότι αυτή η μορφή απονομής δικαιοσύ -νης θα μπορούσε να εφαρμοστεί στις πολυάνθρωπες κοινωνίες της εποχής μας; Να γράψεις και να αιτιολογήσεις την άποψή σου σε ένα κείμενο δύο παραγράφων.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Η Σ Ι Ο Δ Ο Σ
ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

Δικαιοσύνη και Αρετή
Πέρση, βάλε τα λόγια μου βαθιά στο νου σου,
άκου της δικαιοσύνης τη φωνή, λησμόνησε μια και καλή τη βία. Αφού τον νόμο αυτόν επέβαλε ο Κρονίδης στους ανθρώπους ψάρια, θηρία και πουλιά πετούμενα να αλληλοτρώγονται, γιατί δεν ξέρουν τι θα πει δικαιοσύνη.
Στον άνθρωπο όμως έδωσε ο Δίας τη δίκη μέγα καλό και πρώτο.
Όποιος δεχτεί και ομολογεί το δίκαιο, όπου το αναγνωρίσει, σ' αυτόν ο Ζευς, με τ' άγρυπνό του μάτι, την ευτυχία χαρίζει. Αν όμως κάποιος ψευδομαρτυρήσει με τη θέλησή του, και παραβεί τον όρκο του, αν το δίκαιο βλαφτεί και τυφλώνεται με τύφλα αγιάτρευτη, αυτού η γενιά θα πάει χαμένη και μελλοντικά θα σβήσει. Μόνο του ανθρώπου που τιμά τον όρκο του, του μέλλεται καλή γενιά κι ευλογημένη.

Αλλά κι εγώ που θέλω το καλό σου, Πέρση αστόχαστε, τώρα θα σου μιλήσω:
Εύκολα την κακότητα την πιάνεις, εύκολα τη χορταίνεις, έτσι που είναι ομαλός ο δρόμος της και τόσο κοντινός. Αλλά στην αρετή οι αθάνατοι θεοί έβαλαν τον ιδρώτα τίμημα μακρύς κι ανήφορος ο δρόμος που οδηγεί σ' αυτήν, τραχύς κι απότομος στην πρώτη αρχή του κι όμως σαν φτάσει κάποτε ψηλά, κάπου στην κορυφή του, γίνεται τότε λείος κι εύκολος, όσο κι αν ήταν πρώτα δύσκολος.
στ. 274-392, Μετάφραση: Δ. Μαρωνίτης
Ησίοδος, επικός ποιητής του 8ου αιώνα π.Χ.. Ο κυριότερος εκπρόσωπος του διδακτικού έπους. Έργα του: Θεογονία, Έργα και Ημέραι.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΑ A 2, 15-16
Γιατί, όπως ο άνθρωπος είναι το ανώτερο από όλα τα όντα όταν φτάνει στην τελειότητά του, έτσι όταν σπάζει τη σχέση του με τον νόμο και τη δικαιοσύνη, γίνεται το χειρότερο από όλα. Δεν υπάρχει πιο ανυπόφορο και πιο ολέθριο πράγμα από την αδικία που διαθέτει όπλα. Ο άνθρωπος, από την άλλη, γεννιέται εφοδια -σμένος από τη φύση με όπλα για να υπηρετήσει τη φρόνηση και την αρετή, που όμως μπορεί να τα χρησιμοποιήσει εξ ολοκλήρου και για αντίθετους σκοπούς. Γι' αυτό ο δίχως αρετή άνθρωπος εί -ναι από όλα τα όντα το πιο ανόσιο και το πιο άγριο, το χειρότερο από όλα στις ερωτικές απολαύσεις και στις απολαύσεις του φα -γητού. Η δικαιοσύνη είναι στοιχείο συστατικό της πόλης, είναι αυτό που συγκρατεί την τάξη στην πολιτική κοινωνία.

Μετάφραση: Δ. Λυπουρλής

ΒΙΤΣΕΝΤΖΟΣ ΚΟΡΝΑΡΟΣ

ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ
Ήρθεν η μέρα η λαμπυρή, γλυκύς καιρός αρχίζει κι εκάθισε ο Ρωτόκριτος εις το θρονί κι ορίζει. Με φρόνεση πορεύγεται, με γνώσην ορδινιάζει, πριχού 'ρθουσι τα πράματα, προβλέπει και λογιάζει. Όλοι τον αγαπήσασι κ' εις τ' όνομά του εμνέγα κι από τους πρώτους βασιλιούς πρώτο τον εδιαλέγα και τω ρηγάδω οι διαφορές σε πράματα μεγάλα κριτή τον είχαν και ποτέ τα 'λεγε δεν εσφάλα.
Αριστοτέλης (384-322 π.Χ.). Κορυφαίος φιλόσοφος από τα Στάγιρα της Χαλκιδικής. Έργα του: Πολιτικά, Ηθικά Νικομάχεια, κ.ά.

Βιτσέντζος Κορνάρος (1553-1613).
Σημαντικός δημιουργός της
Κρητικής Λογοτεχνίας.
Έργα του: Ερωτόκριτος,
Θυσία του Αβραάμ.
Τοπίο με δέντρα, Félix Vallotton

5. Μάρω Δούκα

Οι Λεύκες Ασάλευτες
Δίπλωσε τα χαρτιά της 1 , άρχισε σιγά σιγά να ντύνεται. Κάθε μέρα προπαρασκευασμένη σαν να επρόκειτο για διάλεξη, με σημειώσεις και πα -ρατηρήσεις, μολονότι δεν φιλοδοξούσε πια να τους μεταμορφώσει σε δια -νοούμενους. Χρειάστηκε καιρός ώσπου να παραδεχτεί τη νωθρότητα και την αδιαφορία τους ή έστω τα άλλα τους ενδιαφέροντα. Ήρθαν στιγμές μάλιστα που πληγωνόταν, γιατί δεν ήταν σε θέση τα παιδιά να εκτιμήσουν τη μεγάλη τύχη τους που την έχουν δασκάλα. Σαν να πετούσαν τις μοναδι -κές ευκαιρίες της ζωής τους από το παράθυρο έξω στο λασπερό προαύλιο -όταν αυτή μιλούσε κι έβλεπε τα νυσταλέα ή αλαζονικά πρόσωπά τους. Πότε οργιζόταν και ύψωνε απότομα τη φωνή της, πότε αδρανούσε από κά -τι σαν κούραση που την παρέλυε. Παλιότερα τη συγκινούσε ν' αποτυπώ -νει τις εκφράσεις των προσώπων τους. Σήμερα, η κλιμάκωση των αντιδρά -σεών τους από την ευφυΐα ως τον κρετινισμό ελάχιστες εκπλήξεις της επι -φυλάσσει, με κάποιες μόνο παροδικές αναλαμπές, κυρίως στο μάθημα της ιστορίας. Κάπως φωτίζονται τότε τα μάτια τους, για να επανέλθουν και πά -λι στην πλήξη της γνώσης που στουμπώνει.

Επιθυμεί ειλικρινά να τους μάθει πολλά, δεν είναι όμως σε θέση να αντιληφθεί ότι αδιαφορεί για τη γνώμη τους. Αυτή είναι που ξενυχτά προετοιμάζοντας την ύλη της επομένης, που προσπαθεί να τους μυήσει στην ομορφιά, που τους μιλά για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους, και όμως τους περιφρονεί. Πολύ συχνά ο χρόνος της εξέτασης και της παρά -δοσης περιορίζεται σε δεκάλεπτα, μόνο και μόνο επειδή την ευχαριστεί ν' ακούει τη φωνή της να τους λέει για ένα στίχο του Αισχύλου. Έπειτα από έντεκα χρόνια διδακτικής πείρας εξακολουθεί σχεδόν με την ίδια απολυ -τότητα και αυταρέσκεια να αγορεύει, φιλοδοξώντας να τους χώσει στο κε -φάλι όσα αυτή επί τριάντα πέντε χρόνια και με τόση προσπάθεια κατάφερε να συγκρατήσει. Μιλά για αποταμιευμένη πείρα, καταφεύγει σε εξωσχολι -κά βοηθήματα, όλο αναφέρεται σε πηγές και βιβλιογραφίες και παρότι συ -νηθίζει να ειρωνεύεται αυτούς που χρησιμοποιούν τσιτάτα και αποφθέγ -
ματα, της είναι αδύνατο να τους μιλήσει χωρίς να ανα -φέρει τι έχουν πει οι διάφοροι σοφοί για το άλφα ή βή -τα θέμα. Και μια φορά, πριν από δύο χρόνια, όταν, επά -νω στον μεγάλο οίστρο της για τον Σολωμό, κάποιος την είχε διακόψει γελώντας ειρωνικά ότι δεν τον ενδιαφέρουν οι Δημαράδες και οι Πολίτες, εσείς, δεσποινίς, έχετε γνώμη; αυτήν θέλουμε ν' ακούσουμε, είχε γίνει η Ασπασία έξω φρενών. Δεν βρίσκεται πάνω στην έδρα, τους απάντησε, για να τους λέει τη γνώμη της, τη γνώ -μη της την έχει για καλύτερες περιστάσεις, της ανήκει, δεν την απεμπολεί, δεν πληρώνεται γι' αυτήν, πληρώ -νεται για να τους λέει τα έτοιμα, και μάλιστα, για να κυριολεκτήσουμε, πληρώνομαι για να σας αναμασήσω τα σχολικά σας εγχειρίδια - τονίζοντας χοιρίδια. Όλη η τάξη είχε μουγκαθεί, δεν τους είχε συνηθίσει σε παρό -μοια ξεσπάσματα. Την επομένη γελώντας με προσποι -ητή άνεση τους ζήτησε συγγνώμη. Μέσα της όμως είχε πάρει την απόφαση. Θα προσπαθούσε στο εξής να είναι άψογη σ' αυτά τα λίγα, τα λειψά, τα περιορισμένα, τα προβλεπόμενα από το υπουργείο. Αλλά είχε δίκιο η κυ -ρία Ουρανία με το δαντελωτό γιακαδάκι. Δεν είναι κα -
θόλου εύκολο ν' ακολουθείς με υπομονή και σιγουριά τους πατημένους δρό -μους, να προσφέρεις με σύνεση και φειδώ όσα σου ορίζονται. Δεν είναι κα -θόλου εύκολο να ξέρεις κάτι και να μην το λες. Και είναι οδυνηρό να παραι -τείσαι, να συμβιβάζεσαι. Υπέφερε καιρό, ώσπου να ανεχτεί τις απόψεις των συναδέλφων της. Όσοι το θέλουν θα προκόψουν, τι στο καλό, όλους φωστή -ρες θα τους ξεσκολίσουμε; Χρειάζονται και οι σκράπες. Συνήθιζε να λέει με έμφαση ο μαθηματικός. Το είχε πει και ένας μπάτσος άλλοτε για τα δέντρα του δάσους, κι ένας παπάς κάποτε για τα δάχτυλα του χεριού. Αλίμονο πό -σο θ' ανόστευε η ζωή μας.

Μάρω Δούκα (1947). Σύγχρονη Ελληνίδα πεζογράφος.

Αφήγηση
Ο όρος αφήγηση είναι ευρύτερος από τον όρο πεζογραφία, αφού περιλαμβά -νει και άλλα λογοτεχνικά είδη. Αντικείμενο λοιπόν της αφηγηματολογίας μπορούν να γίνουν π.χ. και «αφηγηματικά» ποιητικά είδη.

Αφηγητής
Για την πραγματοποίηση μιας αφήγησης είναι απαραίτητη η διαμεσολάβηση ενός αφηγητή ανά -μεσα σε αυτή και στο δέκτη της (ακροατή/αναγνώστη). Στη σύγχρονη αφηγηματολογία επικρατεί η άποψη ότι ο αφηγητής είναι ένα πλασματικό πρόσωπο, δημιούργημα του συγγραφέα, όπως και τα άλ -λα πρόσωπα της αφήγησης.
Η διάκριση του αφηγητή σε κατηγορίες αποτελεί ένα από τα βασικά ζητούμενα της αφηγηματο -λογίας, όπου δεν υπάρχει πλήρης ταύτιση και ομοφωνία. Επιλέγουμε τους δύο πιο γνωστούς «τύπους» αφηγητή:

1) Παντογνώστης-αφηγητής
Η αφήγηση γίνεται σε γ' πρό -σωπο. Ο αφηγητής σχηματίζει την εντύπωση ότι ο αφηγητής είναι πα -νταχού παρών, γνωρίζει τα πάντα και τα αφηγείται.

2) Πρωταγωνιστής-αφηγητής.
Σε αυτή την περίπτωση τα πλασματικά γε -γονότα της αφήγησης εκτίθενται από την οπτική γωνία ενός μόνο προσώπου που συμμετέχει στην αφηγηματική πράξη, ενώ η αφήγηση μπορεί να εί -ναι είτε σε α' πρόσωπο είτε σε γ' πρόσωπο.
Όλα συναρτώνται με το αποτέλεσμα που θέλει να πετύχει ο συγγραφέας.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Ο χρόνος στην αφήγηση
Στα αφηγηματικά κείμενα, εκείνα δηλαδή που μας λένε μία ιστορία, μπορούμε να διακρίνουμε το ρό -λο του "χρόνου" ως στοιχείου της οργάνωσής τους.
- Α. Ανάλογα με το είδος της ιστορίας η αφήγηση γίνεται σε (γραμματικό) χρόνο ενεστώτα, ιστορικό ή ακόμα και μέλλοντα. Ο ενεστώτας σημαίνει ότι παρακολουθούμε τα γεγονότα να συμβαίνουν τώρα, ότι ζούμε την ένταση της δράσης. Ο μέλλων είναι ο χρόνος της προφητείας, που στη σημερινή λογοτεχνία δεν έχει μεγάλη θέση. Οι ιστορικοί χρόνοι είναι κατά βάσιν αυτοί που χρησιμοποιούνται στις αφηγή -σεις. Συνήθως κάποιος μας λέει τι συνέβη κάποτε και μπορεί να χρησιμοποιεί ενεστώτα για να μεταφέ -ρει με ζωντάνια κάτι που θυμάται έντονα, π.χ. το χαρακτηριστικό λόγο ενός προσώπου.
- Β. Στις αφηγήσεις που χρησιμοποιούν ιστορικούς χρόνους, μπορούμε να κατανοήσουμε το ρόλο του χρόνου αν εξετάσουμε:

Την τάξη του

Τη διάρκειά του
- I. Μια αφήγηση μπορεί να παρουσιάζει τα γεγονότα με τη σειρά, την τάξη που αυτά συ -νέβησαν: πρώτα τα παλιότερα κι ύστερα τα πιο κοντινά στο παρόν. Αυτό όμως συμβαί -νει σπάνια. Συνήθως μέσα στην πραγματική τάξη των γεγονότων παρεμβάλλονται άλ -λα που έγιναν πρωτύτερα, άλλα που συνέ -βησαν μετά κ.ο.κ. Αυτές οι διαταραχές του αφηγηματικού χρόνου λέγονται αναχρονίες και απεικονίζουν καλύτερα τον τρόπο λει -τουργίας της ανθρώπινης μνήμης: δεν θυμό -μαστε σχεδόν ποτέ τα πράγματα με τη σει -ρά που έγιναν. Το μυαλό μας μεταφέρεται από το ένα στο άλλο με μια ποικιλία συνδέ -σεων-συνειρμών. Οι βασικές αναχρονίες εί -ναι η αναδρομή (flash back, αναφορά σε γε -γονότα που συνέβησαν στο παρελθόν) και η πρόληψη (αναφορά ή νύξη για γεγονότα που θα συμβούν στο μέλλον).
- II. Η αναφορά σ' ένα γεγονός μπορεί να κρατάει μερικές σελίδες κι ένα άλλο να δί -νεται με δύο λέξεις ή να μην αναφέρεται κα -θόλου. Ποτέ μια ιστορία δεν μεταφέρεται στην αφήγηση αρμονικά, δηλαδή αν η ιστο -ρία κράτησε ένα χρόνο και το κείμενο είναι 120 σελίδες να αφιερώνονται 10 σελίδες σε κάθε μήνα. Τα σημαντικά γεγονότα κατα -λαμβάνουν συνήθως τον περισσότερο χρό -νο, τα λιγότερο σημαντικά συμπτύσσονται. Δεν αποκλείονται όμως και οι τεχνικές όπου περιγράφονται τα ασήμαντα και το σημαντι -κό δίνεται με μια γραμμή.

Αυτό όμως που πρέπει να έχουμε υπόψη εί -ναι ότι η ισορροπία στην έκταση που δίνεται στα διάφορα γεγονότα είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους ο λογοτέχνης δη -μιουργεί τον κόσμο του έργου του και τον αξιολογεί.
Η έξω καρδιά του Έλληνα, γραμματόσημο με σχέδιο του Δ. Ναλμπαντή

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Ποια διδακτική πρακτική έχει επιλέξει η φιλόλογος για να με -ταδώσει τα όσα γνωρίζει στους μαθητές της;
- 2. Ποιο περιστατικό οδηγεί την ηρωίδα στην αντίδρασή της;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Ο αφηγητής, η φωνή που μας λέει την ιστορία, δεν είναι της πρωταγωνίστριας, αφού περιγράφει τα γεγονότα σε τρίτο πρόσω -πο. Μερικές στιγμές, όμως, τα δύο πρόσωπα συμπλέκονται. Σε ποια σημεία του κειμένου διακρίνεις να συμβαίνει αυτό;
- 2. Το κείμενο διαπερνά μια σαρκαστική διάθεση. Να εντοπίσεις μερικές εκδηλώσεις της.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Παρ' όλο που οι μαθητές της το ζητούν, η ηρωίδα επιλέγει να μην εκφράσει τη γνώμη της. Γιατί; Να απαντήσεις με μια παρά -γραφο.
- 2. «[…] πληρώνεται για να τους λέει τα έτοιμα […] χοιρίδια». Εμμέσως η συγγραφέας ασκεί κριτική στον τρόπο διδασκαλίας στη σχολική τάξη. Με βάση και τη δική σου εμπειρία να καταγρά -ψεις τα προβλήματα διδασκαλίας στο σχολείο σήμερα και τις προ -τάσεις σου για τη βελτίωσή της.(300 λέξεις). Να υποθέσεις ότι το κείμενό σου απευθύνεται στο σύλλογο των καθηγητών του σχο -λείου.

6. Κώστας Μπαλάσκας

Το σχολείο της δημιουργικότητας
Το σχολείο που θέλει να αναπτύξει τη δημιουργικό -τητα των μαθητών του δεν θα περιοριστεί στη δημιουρ -γία του κατάλληλου κλίματος και των ευνοϊκών συνθη -κών. Προγράμματα, βιβλία, μέθοδοι διδασκαλίας, διδά -σκοντες και διδασκόμενοι θα πρέπει να προσαρμοστούν και να στραφούν προς αυτή την κατεύθυνση. Η μηχανική μάθηση, η τυποποίηση της διδασκαλίας ή της εργασίας, η παθητική επανάληψη, η παιδαγωγική του «κάνε αυτό που σου λέω» και του «κάνε το όπως σου το λέω» θα αποκλει -στούν και θα αντικατασταθούν με μεθόδους όσο γίνεται περισσότερο ενεργητικές, επεκτεινόμενες και σε θέματα που ίσως δεν προβλέπονται από το πρόγραμμα, αλλά που η πραγμάτευσή τους ενδιαφέρει ένα μαθητή ή μια ομάδα
μαθητών. Το ερώτημα δηλαδή «τι θα ήθελες να κάνεις» και «πώς σκέπτεσαι να εργαστείς» βρίσκεται στη βάση μιας δημιουργικής παιδευτικής διαδικασίας που σέβεται την ατομικότητα και πιστεύει στις δημιουργικές δυνατότητές της. Από τις ενεργητικές μεθόδους θα αναφέρουμε κυρίως τη διερευνητική, κατά την οποία η οργάνωση της ύλης και η σύνδεση των γνωστικών τμημάτων επαφίεται στον ίδιο το μαθητή, ώστε η μάθηση να παίρνει μια δημιουργικά εξατομικευμένη μορφή σχετιζόμενη άμεσα με την εργασία, να είναι δηλαδή μάθηση πραγματική.

Ο διδάσκων εξάλλου θα πρέπει να είναι σε θέση να ανατοποθετήσει τον παραδοσιακό ρόλο του, αναθεωρώντας κριτικά και παραμερίζοντας το εγχαραγμένο μοντέλο του παραδοσιακού δασκάλου: Θα πρέπει να μένει ανοιχτός και ευέλικτος, να οργανώνει, να εμψυχώνει, να ενθαρρύνει, να δίνει τις πλη -ροφορίες που χρειάζεται ο μαθητής για τη δουλειά του ή να τον κατευθύνει σωστά στην αναζήτηση και την ανεύρεσή τους, να καθοδηγεί τον εργαζόμενο διακριτικά και στο βαθμό που θα κρίνει αναγκαίο. Με άλλα λόγια, θα πρέπει και ο ίδιος να είναι δημιουργικό άτομο ή να ενεργοποιήσει τη λανθάνουσα δημιουργικότητά του. Διαφορετικά, η ζωή του σε ένα δημιουργικό σχολείο θα ήταν δύσκολη για πολ -λούς και ευνόητους λόγους.

Πιο συγκεκριμένα, η σχολική ζωή στο δημιουργικό σχολείο θα μπορούσε να οργανωθεί με τρό -πους που να ευνοούν τις πρωτοβουλίες, τις επιλογές, τις εργασίες των μαθητών σε θέματα που τους εν -διαφέρουν να ανατίθεται, π.χ., στους μαθητές η οργάνωση και παρουσίαση ορισμένων μαθημάτων, διάφορες εκθέσεις, έκδοση περιοδικού ή εφημερίδας, θεατρικές παραστάσεις, μουσικές παρουσίες, ομι -λίες-συζητήσεις για θέματα επικαιρότητας, κοινωνικά ή πολιτικά, επιστημονικά, καλλιτεχνικά κτλ. Σε μια τέτοια οργάνωση καθοριστικό ρόλο θα παίξουν οι ομάδες των ενδιαφερόντων των μαθητών και με την προϋπόθεση ότι διδάσκοντες και διδασκόμενοι θα απαλλαγούν από την πίεση των ποικίλων εξετά -σεων και από το αδιάκοπο κυνήγι της ύλης και του χρόνου.

Στο δημιουργικό σχολείο θα τονιστεί ιδιαίτερα η συμμετοχή των μα -θητών στο διάλογο, ώστε να είναι όσο το δυνατό ενεργητικότερη με όλο τον κίνδυνο της «εκτροπής» από τη «διδασκαλία» που έχει σχεδιάσει ο δι -δάσκων. Ο καλός δάσκαλος ποτέ δεν ξέρει πού θα βγάλει τελικά το μάθη -μα και σ' αυτό ακριβώς έγκειται η γοητεία του έργου του. Πάντως, ένα μά -θημα που οδηγεί εκεί που αυτός έχει σχεδιάσει, δεν είναι πάντα το καλύτε -ρο μάθημα.
Στο δημιουργικό σχολείο θα προσεχτεί ιδιαίτερα ο τρόπος υποβολής των ερωτήσεων. Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε και τις ερωτήσεις σε συ -γκλίνουσες και αποκλίνουσες ή σε κλειστές και ανοιχτές. Συγκλίνουσες ή κλειστές είναι αυτές που ο διδάσκων «ξέρει» την απάντηση και την περιμέ -νει. Ακούει αδιάφορα ή δεν ακούει καθόλου τις άλλες απαντήσεις, ώσπου να ακούσει την αναμενόμενη, οπότε και ενθουσιάζεται. Ο ίδιος ο μαθητής δεν απορεί, δε ρωτάει, δεν ενθαρρύνεται στην απορία ή στην ερώτηση, δε βλέπει να λαμβάνεται υπόψη η προσπάθειά του και, κατά συνέπεια, δε δια -κινδυνεύει μια απάντηση λαθεμένη.

Ο δημιουργικός μαθητής δυσφορεί σε τέτοιες συνθήκες μαθήματος και αντιδρά συχνά με απρέπεια ή με ειρωνεία. «Να κάνετε ερωτήσεις που να μην ξέρετε την απάντηση», αυτό είναι το αίτημα της δημιουργικότητας. Η στενή όμως αντίληψη για την αγωγή, που περιορίζει το ρόλο της στο γνω -
στικό αποκλειστικά υλικό, δεν αφήνει το διδάσκοντα να κινηθεί σ' αυτό τον ευρύτερο χώρο της συλ -λογικής προσπάθειας και της γόνιμης ανταλλαγής ιδεών με τις δημιουργικές προοπτικές που δίνουν οι ανοιχτές ερωτήσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Έκθεση. Ο φιλόλογος ζητάει από τους μαθητές να γράψουν μια έκθεση πάνω σ' ένα θέμα με σχεδόν δεδομένη την απάντηση. Γιατί δε ζητάει τη γνώμη τους πάνω σ' ένα πραγματικό ερώτημα; Γιατί δε ζητάει όλες τις δυνατές οπτικές από τις οποίες μπορεί να θεωρηθεί το ερώτημα; Γιατί δεν ασκεί τους μαθητές σε ελεύθερες ανακοινώσεις-εισηγήσεις οι οποί -ες και να συζητηθούν στη συνέχεια; Γιατί δεν τους ζητάει προτάσεις για την επίλυση ενός πραγματικού προβλήματος, γιατί δεν τους ασκεί σε επιχειρηματολογία υπέρ και κατά ενός θέματος; Γιατί δεν τους ασκεί στη συγγραφή ενός συλλογικού κειμένου ή στην κατάστρωση ενός σχεδίου για την αντιμετώπιση μιας πιθανής κατάστασης; Αλλά και γενικά το σχολείο γιατί δε βοηθάει τους μαθητές να χρησιμοποι -ούν τα χέρια τους, να κατασκευάζουν, να κάνουν πειράματα, να ερευνούν, να αναζητούν, να αποκτούν προσωπικές εμπειρίες και γνώσεις - όχι βιβλιακές - να δημιουργούν κάτι δικό τους, να «ποιούν»; Προς αυτήν όμως την κατεύθυνση οφείλει να κινείται το δημιουργικό σχολείο.

Κώστας Μπαλάσκας (1939). Εκπαιδευτικός ασχολήθηκε ιδιαίτερα με θέματα λογοτεχνίας και παιδείας. Έργα του: Κοινωνική Θεώρηση της Παιδείας, Λογοτεχνία και Παιδεία, Ταξίδι με το κείμενο, Εκπαιδευτική Θεωρία και Πολιτική.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Ποια χαρακτηριστικά του παραδοσιακού σχολείου αποδοκιμάζει ο συγγραφέας;
- 2. Ποιος είναι ο ρόλος του διδάσκοντος και του μαθητή στο σχολείο της δημιουργικότητας;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Να γράψεις πλαγιότιτλους στις παραγράφους του κειμένου και να εντοπίσεις τον τρόπο ανάπτυξης της πρώτης παραγράφου.
- 2. Στην τελευταία παράγραφο του κειμένου υπάρχουν πολλές ερωτή -σεις με προφανείς απαντήσεις. Τι επιτυγχάνει ο συγγραφέας με τη χρή -ση αυτής της τεχνικής;

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. «Αλλά και γενικά .........να "ποιούν"» Η πρόταση του συγγραφέα έχει εφαρμοστεί στο δικό σου σχολείο; Να προσπαθήσεις να πείσεις τους συμμαθητές σου ότι μια τέτοια διαδικασία είναι πολύ σημαντική για τη μελλοντική σας επαγγελματική αποκατάσταση. (400 λέξεις).
Σιχάθηκα τα κρέατα, τ' αρνίσια, τα μοσχάρια, τα βοδινά, τα χοιρινά και προπαντός τα ψάρια, βραστά, ψητά, τηγανητά, πλακί και μαρινάτα.... τ' αφήνω για τη γάτα.
Ας ημπορούσες κάποτε να τρως, κοιλία τάλαινα, και λίγη λεοπάρδαλη, κροκόδειλο και φάλαινα.

Γεώργιος Σουρής

ΖΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ

ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΡΙΤΗ

1. Μαρία Ιορδανίδου

Λωξάντρα
Τραπέζι για το δείπνο, Henri Matisse
Η μεγάλη πράσινη πήλινη σόμπα φλοκάριζε 1 με δύναμη σαν μπήκαν στην τραπεζαρία. Μοσχοβολούσε η κάμαρα πεύκο και πρινάρι 2 . Το τραπέ -ζι ήταν στρωμένο φαρδύ-πλατύ σ' όλο το μάκρος της κάμαρας και το κά -τασπρο λινό τραπεζομάντηλο δε φαίνουνταν απ' τους πολλούς μεζέδες.
Το καρυδένιο μπουφεδάκι, που σαν λεπτοκόκαλη γυναίκα δεν έδει -χνε τον όγκο του, ήταν φορτωμένο με τ' αγιοβασιλιάτικα τα φρούτα: μήλα, αχλάδια, ρόδια, πορτοκάλια, καρύδια, φουντούκια, μύγδαλα, κάστανα, φι -στίκια, σταφίδες, σύκα, χαρούπια και γλυκοσούτζουκο 3 από χυμό σταφυ -
- 2. Πουρνάρι.
- 3. Γλυκό απο μούστο και καρύδια.
λιών. Σωστό κέρας της Αμαλθείας.
- - Ευλόγησον την βρώσιν και την πόσιν των δούλων σου...

Με κατάνυξη κάθισαν όλοι γύρω στο τραπέζι και άρχισαν να δένουν στο λαιμό τους τις πετσέτες τους. Το φαγητό άρχισε αργά, ιεροτελεστικά και βαθυ -στόχαστα, με τις στερεότυπες ευχές και τα «γεια στα χέρια σου, Λωξάντρα μου».
Την Καμίλλη την είχε καθίσει δίπλα της η Λωξάντρα για να τη νιάζεται. Μπροστά της είχε βάλει μπόλικο μαύρο χαβιάρι, από κείνο που τους είχε φέρει ο καπετάν Γκίκας, τότες που ναυλώθηκε του Θεόδωρου βαπόρι για την Οδησσό.
Η Λωξάντρα έτρωγε και ο νους της ήταν στην Καμίλλη. Με την άκρη
του ματιού παρακολουθούσε να δει αν τρώ -ει η νύφη της. Πού και πού κοίταζε και στην άκρη του τραπεζιού το Ντίμη και έκανε νοή -ματα στην Ελεγκάκη να τον ταΐζει.

«Δεν τρώει η αδικιωρισμένη 4 , και το παιδί της δεν ταΐζει», συλλογιζόταν η Λωξά -ντρα.
Οι άντρες άνοιξαν συζήτηση.
- - Αυτές τις μέρες οι Ευρωπαίοι τα σπί -τια τους τα στολίζουνε με γκυ, είπε ο Θεόδω -ρος, και το μετάφρασε γαλλικά στην Καμίλ -λη.
Εκείνη κάτι του απάντησε γαλλικά.
- - Περίεργο πράμα, είπε ο Δημητρός. Το γκυ είναι γουρσούζικο 5 φυτό σύμ -φωνα με τη σαξονική μυθολογία. Δεν είναι έτσι, Αγησίλαε;
- - Βεβαίως, είπε ο Λογιότατος, με κλώνο από γκυ σκότωσε ο Λόκυ τον ωραίο θεό του φωτός - τον Βαλδούρ.
- - Μα, είπε ο Θεόδωρος, μήπως και στην Ελλάδα δε συμβαίνει το ίδιο; Στην Ελλάδα την Πρωτοχρονιά ο λαός κρεμά πάνω απ' την πόρτα του σπιτιού κρεμμύδα. Τι είναι η κρεμμύδα; νεκρολούλουδο. Νεκρολούλουδο δεν είναι ο ασφόδελος;

- Ο Κοτκοτίνος σήκωσε το χέρι του:
- - Παρακαλώ. Τας λαογραφικάς αυτάς επιβιώσεις Μιχαήλ ο Ψελλός τας...
Επωφελήθηκε η Λωξάντρα που κανένας δεν την κοίταζε κι έχωσε στο στόμα της Καμίλλης ένα κομμάτι παστουρμά.
- - Φάτο, φάτο, κακόν-καιρό-να-μην-έχεις, ψιθύρισε σφυριχτά, λες και η λαλιά της έβγαινε απ' τη μύτη της. Φάτο, να πιάσει τ' άντερό σου άλειμμα, που απ' τη λίγνια 6 χάσκει ο κώλος σου να βγει η ψυχή σου!
Η Καμίλλη έγινε κατακόκκινη και έκανε προσπάθεια να χαμογελάσει.
Νεκρή φύση με αστακό και ποτήρια, Willem Kalf
δύναμη:
- - Καμίλλη, Καμίλλη, Καμίλλη, εκουτέ: Σορτιρέ κι βουρβουλέ, κι όποιον θέλεις φίλησε. Εκουτέ, μπρε, ιπουπιέ α λα διαμά 7 ...

Εκείνη τη στιγμή μπήκε ο Ταρνανάς βαστώντας όσο μπορούσε πιο αψηλά τη μεγάλη πιατέλα με τη γαλοπούλα. Ακούστηκε μουγκρητό. Ήταν η Λουγγρού που προσπαθούσε να ξεκουμπώσει τη ζώνη της.
Έγινε σιωπή. Στο τραπέζι είχε μπει το καινούργιο σερβίτσιο που έφε -ρε ο Θεόδωρος απ' την Αγγλία, χοντρή πορσελάνη και απάνω ζωγραφισμέ -να δάση, λιβάδια, σπιτάκια εξοχικά, βουνοπλαγιές και πύργοι παραμυθένιοι.
Είπε και «μερσί».
- -H μύτη σου τουρσί. είπε η Ευτέρπη πολύ σιγά, όμως όλοι την άκουσαν, και η Κλείω την κλώτσησε κάτω απ' το τρα -πέζι.
- Ο Θεόδωρος άρχισε να βήχει. Τ' αυτιά του γίναν κατα -κόκκινα.

Για να μπαλώσει τα πρά -ματα η Ελεγκάκη άρχισε να λέει τα γαλλικά της για να τους κάνει να γελάσουνε. Από την άλλη του τραπεζιού φωνάζει μ' όλη της τη
- 8. θα έμεναν
- 9. ή
- 10. Μπουκιά.
Κόπηκε η γαλοπούλα και μοιράστηκε. Ο καθένας συγκεντρώθηκε στο πιάτο του. Ο Ταρνανάς ξε -τάπωσε ένα μπουκάλι γαλλικό κρασί και άρχισε να γεμίζει τα ποτήρια. Ο Κοτκοτίνος σηκώθηκε απάνω να κάνει πρόποση. Η Λουγγρού ξεκούμπωσε και το γιακά της. Το ρολόι του τοίχου χτύπησε τέσσερις.
Τρεις ώρες καθόνταν στο τραπέζι. Και βέβαια τρεις ώρες, ποιο ήταν το βιαστικό τους; Όλοι εκεί θα μνήσκαν 8 . Δόξα τω Θεώ στρώματα δεν είχε το σπίτι; Για 9 παπλώματα; Και εξακολουθούσε το φαγο -πότι ως το τέλος. Και όταν πια τελείωσαν, πήρε η Λωξάντρα μια βούκα 10 ψωμί, το έκοψε με το χέρι της στα τρία, και τίναξε τα κομμάτια πάνω στο τραπέζι.

- - Αβράμ, Ισάκ και Ιακώβ, είπε, καλά τρία.
Και ύστερα ήρθε ένας-ένας να φιλήσει το χέρι της.
(απόσπασμα)
Καλοκαίρι, Giuseppe Archimboldo
Μαρία Ιορδανίδου (Κωνσταντινούπολη, 1897 - Αθήνα, 1989). Πεζογράφος. Τα βιβλία της όλα έχουν αυτοβιογραφικά στοιχεία, απλή αφήγηση και χιούμορ. Κυριότερο έργο της το μυθιστόρημα Λωξάντρα (1963).
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. Το απόσπασμα αποτελεί περιγραφή ενός γεύματος. Ποιο εορ -ταστικό γεγονός είναι η αιτία του και τι σχέση νομίζεις ότι έχουν μεταξύ τους οι καλεσμένοι; Να επισημάνεις τα σημεία του κειμένου που σε οδηγούν στα συμπεράσματά σου.
- 2. Από όσα περιλαμβάνει το γεύμα, από την περιγραφή του σπι -τιού και της συμπεριφοράς των ανθρώπων, τι συμπεράσμα -τα θα έβγαζες για τον τρόπο της ζωής μιας μερίδας του ελ -ληνικού πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης στο τέλος του 19ου αιώνα;

Να εντοπίσεις στο κείμενο τις διαφορετικές γλωσσικές ποικιλί -ες και να περιγράφεις, με βάση αυτές, την καταγωγή και τη μόρ -φωση των διαφόρων προσώπων.
- 1. Να παρουσιάσεις τη Λωξάντρα σε ένα κείμενο 10 σειρών πε -ρίπου, με βάση την παρουσία και τη συμπεριφορά της στο κείμενο που διάβασες.
- 2. Σ' όλους τους πολιτισμούς διάφορες γιορτές και σημαντικά γεγονότα συνοδεύονται από ένα (πλούσιο ή όχι) γεύμα. Διά -βασε στο παράλληλο κείμενο του Π. Μάρκαρη την περιγρα -φή ενός γεύματος-διασκέδασης και σύγκρινέ το μ' αυτό που παρακολούθησες στο κείμενο της Ιορδανίδου, ως προς το εί -δος των εδεσμάτων και τη διάθεση των ανθρώπων. Να γρά -ψεις τη γνώμη σου σε ένα κείμενο 200 λέξεων.

Πέτρος Μάρκαρης
Άμυνα Ζώνης

[Στο Κανάρ Ντορέ]
Είναι ένα νεοκλασικό των αρχών του αιώ -να, απ' αυτά που έχτιζαν οι πολιτικοί, οι μεγαλέ -μποροι και οι γιατροί, για να περνάνε τα καλο -καίρια τους στην Κηφισιά. Μπροστά έχει έναν μεγάλο, περιποιημένο κήπο με φωτάκια σε σχή -μα μανιταριού. Το νεοκλασικό φωτίζεται από κά -τω προς τα πάνω, με προβολείς θαμμένους στα παρτέρια. Η σιδερένια καγκελόπορτα του κήπου είναι ανοιχτή και στο παλιό φερ φορζέ, από πάνω της, είναι τοποθετημένη μια επιγραφή σε σχήμα πάπιας, όχι φωτεινή, αλλά ζωγραφισμένη: «Le Canard Doré» 1 . Κάνει μια υγρή ζέστη και ο κό -σμος τρώει στον κήπο, γύρω από τα φωτισμένα
μανιτάρια.

Ντρέπομαι ν' αφήσω το Μιραφιόρι 2 ανά -μεσα στις Μερσεντές, τις Μπε-Εμ-Βε και τα Άουντι. Πάω και το παρκάρω πιο πέρα στο σκο -τάδι, μέσα στα πεύκα.
Πριν μπούμε, η Αδριανή στέκεται και το θαυμάζει. «Πολύ γκλάμουρουζ» μου λέει ενθου -σιασμένη. Την πρώτη φορά που μου είχε πει τη λέξη, δεν ήξερα τι σήμαινε και πήγα να ψάξω στο Oxford English-Greek Learner's Dictionary, το μοναδικό αγγλοελληνικό λεξικό που έχω. Τώρα την έχω μάθει. Σημαίνει: γεμάτος λάμψη/αίγλη, σχεδόν μυθικός, σαγηνευτικός.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Η Αδριανή μπαίνει στο μπράτσο μου και διασχίζουμε την ανοιχτή καγκελόπορτα. Ο αρ -χιγκαρσόνος, με κρεμ σακάκι, μαύρο πανταλόνι και παπιγιόν, μας βλέπει και τρέχει να μας υπο -δεχτεί.
«Καλησπέρα σας» λέει πολύ ευγενικά. «Έχετε κράτηση;»

«Όχι».
«Φοβάμαι πως θα σας απογοητεύσω». Το ύφος του είναι περίλυπο, λες και βρίσκεται στα πρόθυρα της αυτοκτονίας.
Ελληνικά Σπίτια Νίκος Εγγονόπουλος
Είμαι έτοιμος να του πω ποιος είμαι, οπό -τε θ' αυτοκτονήσει πράγματι, επειδή εμφανίστη -κε μπάτσος στο μαγαζί τέτοια ώρα, αλλά δε χρει -άζεται.
«Άσε, Μισέλ. Είναι δικοί μου» ακούω μια γυναικεία φωνή.
Γυρίζω και βλέπω την Έλενα Κούστα να μας πλησιάζει. Έχει περιποιηθεί τα μαλλιά της και φοράει ένα σκέτο άσπρο φόρεμα, αλλά αυ -
τό φτάνει. Όχι πως δείχνει νεότερη, απλώς σε κά -νει να προτιμάς τις ώριμες από τα κορίτσια των είκοσι.

«Καλησπέρα, κ. Χαρίτο». Και μου απλώ -νει το χέρι.
«Δεν περίμενα να σας βρω εδώ» της λέω, ενώ της συστήνω την Αδριανή, που έχει μείνει να την κοιτάζει εντυπωσιασμένη.
«Ξέρετε, ο Ντίνος είχε μεγάλη αδυνα -μία στο "Κανάρ Ντορέ". Ήταν το κόσμημά του. Σκέφτηκα πως, αν ερχόμουν να το φροντίσω, θα ήταν το καλύτερο μνημόσυνο που θα μπορούσα να του κάνω».
Έρχεται μαζί μας, ενώ ο αρχιγκαρσόνος μας οδηγεί σ' ένα τραπέζι, λίγο απόμερα. Η Αδρι -ανή εξακολουθεί να έχει κολλημένο το βλέμα πά -νω της. Στο τέλος δεν κρατιέται.

«Είστε η Έλενα Φραγάκη ή κάνω λάθος;» ρωτάει.
Ένα χαμόγελο απλώνεται στο πρόσωπο της Κούστα. «Σας ευχαριστώ που με θυμηθήκατε μετά από τόσα χρόνια» της απαντάει σχεδόν συ -γκινημένη.
«Δε σας ξεχνάει εύκολα κανείς».
Η Κούστα απλώνει αυθόρμητα το χέρι της και την αγγίζει στο μπράτσο. Ξαφνικά διαπιστώ -νω ότι η Αδριανή έβαλε το θαυμασμό της, η Κού -στα τη φιλαρέσκειά της και τα βρήκανε μέσα σ' ένα λεπτό.
Ο αρχιγκαρσόνος ανοίγει μπροστά μας τους καταλόγους. Δεξιά, τα φαγητά είναι στα γαλλικά με το γαλλικό αλφάβητο, αριστερά στα γαλλικά με το ελληνικό αλφάβητο και δεν κατα -λαβαίνω λέξη. Η Κούστα πιάνει αμέσως την αδυ -ναμία μου και λέει στον αρχιγκαρσόνο:

«Εσύ τι θα συνιστούσες, Μισέλ;»
«Θα συνιστούσα το πιάτο με τα θαλασσι -νά» λέει αμέσως ο αρχιγκαρσόνος. «Αλλά, αν προτιμάτε κάτι πιο κλασικό, θα πρότεινα την τε -ρίν από συκώτι πάπιας, εκτός κι αν προτιμάτε τα μανιτάρια προβανσάλ. Για κύριο πιάτο θα συνι -στούσα μοσχαράκι μπουργκινιόν, γαρνιρισμένο με μικρές πατατούλες, ή κόκορα κρασάτο, που είναι η σπεσιαλιτέ μας ή ένα εσκαλόπ. Αν θέλετε να φάτε ψάρι, τότε το χριστόψαρο α λα κρεμ εί -ναι ό,τι καλύτερο μπορούμε να σας προσφέρου -με».
«Αφήνω να διαλέξετε εσείς για μένα. Σας έχω απόλυτη εμπιστοσύνη» του λέει η Αδριανή και βλέπω τον αρχιγκαρσόνο να φουσκώνει σαν κόκορας, έτοιμος να τον περιχύσουν με κρασί. Τέτοιες στιγμές τη θαυμάζω. Ενώ δεν έχει κατα -λάβει τίποτα απ' όσα της είπε, έχει έναν τρόπο να ξεγλιστράει και να μην προδίδει την τύφλα της.

«ΙΙοιο απ' αυτά που μου είπες είναι στη σχάρα;» τον ρωτάω.
«Το εσκαλόπ».

«Αυτό».
Δεν προλαβαίνει να φύγει ο αρχιγκαρσό -νος και καταφτάνει ένας γκρουμ με ένα καλάθι γεμάτο ψωμάκια. Φέτες ζεστό μαύρο ψωμί, φέ -τες κρύο άσπρο ψωμί, κριτσίνια και κάτι παξιμά -δια που μοιάζουν με δρόμο που τον χάραξαν για να του ρίξουν άσφαλτο. Το καλάθι από μόνο του φτάνει για να χορτάσει μια πενταμελής οικογέ -νεια Αλβανών.
«Τι θα πιείτε;» μας ρωτάει.
«Κρασάκι;» λέει η Αδριανή και με κοιτάει. «Ένα Σαμπλί του '92» επεμβαίνει η Κού -
στα και μετά γυρίζει σ' εμένα: «Ήρ -θατε για φαγητό ή επαγγελματικά, κ. Χαρίτο».

Έχει έναν τρόπο να με φέρνει διαρκώς σε αμηχανία.
«Για φαγητό, αλλά θα επωφε -ληθώ και επαγγελματικά» της λέω για να ξεφύ -γω. «Άλλωστε δε θέλω τίποτα σπουδαίο. Μια ερώτηση να κάνω στο διευθυντή του καταστή -ματός σας».
Δε δείχνει να της κακοφάνηκε, γιατί χαμο -γελάει. «Είναι μέσα» μου λέει και δείχνει το νεο -κλασικό. «Μπορείτε να τον ρωτήσετε ό,τι θέλε -τε. Εμένα, θα μου επιτρέψετε. Θα ξανάρθω μόλις τελειώσω το επισκεπτήριο». Τη βλέπω να πηγαί -νει στο διπλανό τραπέζι και να πιάνει την κουβέ -ντα, πάντα μ' εκείνο το αφοπλιστικό χαμόγελο.

«Μ' έφερες εδώ για δουλειά;» με ρωτάει η Αδριανή.
«Όχι, σ' έφερα γιατί ήθελα να βγούμε.
Βέβαια, μπορούσαμε να πάμε κάπου αλλού, αλ -λά σκέφτηκα να 'ρθούμε δω, γιατί θέλω να ρωτή -σω κάτι το διευθυντή».
Περνάει τόσο καλά, που πείθεται αμέσως και μου χαμογελάει. Για πρώτη φορά έχω την ευ -καιρία να κοιτάξω γύρω μου. Οι πελάτες είναι όλοι μιας ηλικίας, ανάμεσα στα 45 και τα 60, νε -ότεροι δεν υπάρχουν. Είναι όλοι ντυμένοι στην τρίχα και δίνω δίκιο στην Αδριανή που επέμενε ν' αλλάξω κοστούμι. Όλα τα τραπέζια είναι γε -μάτα και, αν είμαστε σε ταβέρνα, θα χαλούσε ο κόσμος, αλλά εδώ μιλάνε όλοι χαμηλόφωνα, λες και ήρθαν να φάνε στην Εθνική Βιβλιοθήκη.

Ο γκρουμ έρχεται με μια παγωτιέρα κι ένα μπουκάλι κρασί. Φέρνει το κρασί ένα γύρο ανά -μεσα στις παλάμες του σαν ταχυδακτυλουργός και το ξεβουλώνει. Μετά, το τυλίγει σε μια πε -τσέτα, στάζει δυο σταγόνες στο ποτήρι μου, αλ -λά ξαφνικά μετανιώνει και μένει ακίνητος, με το μπουκάλι πάνω από το ποτήρι μου, να με κοιτά -ζει.
«Τι με κοιτάς; Γέμισέ το» του λέω.
Μου ρίχνει ένα παραξενεμένο βλέμμα και το γεμίζει. Το κρασί είναι μυρωδάτο κι έχει μια απαλή, πικρόγλυκη, γεύση. Ξαφνικά στη μέση του κήπου, το μάτι μου πιάνει τον τέως υπουρ -γό με τα υψηλά ποσοστά δημοτικότητας. Κάθε -ται στην κεφαλή του τραπεζιού και τρώει μαζί με
άλλα πέντε άτομα, τρεις άντρες και δύο γυναίκες. Κάθε τόσο σηκώνει το κεφάλι από το πιάτο του και κοιτάει γύρω του, σα να περιμένει κάποιον να τον χαιρετίσει ή να του σφίξει το χέρι. Αλλά η πελατεία του «Κανάρ Ντορέ» τους έχει γραμμέ -νους τους υπουργούς, ιδιαίτερα τους τέως, αυτή έχει παρτίδες μόνο με τον πρωθυπουργό. Η δη -μοτικότητά του πάει στράφι εδώ κι ας καβαλάει τα ποσοστά του αρχηγού του 3 .

Το εσκαλόπ στάζει αίμα. Κοιτάω το πιάτο της Αδριανής και από τις μικρές, στρογγυλές, πα -τάτες καταλαβαίνω ότι της έφεραν το μπουρινιόν ή πώς αλλιώς το λένε.
«Είναι νόστιμο;» με ρωτάει η Αδριανή.
«Το δικό σου;»
«Πεντανόστιμο».
Εμένα το εσκαλόπ μου κάθεται στο λαι -μό, γιατί νομίζω ότι τρώγω θύμα φόνου, απ' αυ -τά που βλέπω κάθε μέρα, και σηκώνομαι να βρω το διευθυντή. Καθώς πηγαίνω προς το νεοκλασι -κό, περνάω μπροστά από τον τέως υπουργό. Ση -κώνει το κεφάλι του και με κοιτάζει. Περιμένει να τον χαιρετήσω, αλλά τον έχω κι εγώ γραμμέ -νο, έστω κι αν δεν καθαρίζω με τον πρωθυπουρ -γό, αλλά με τον Γκίκα.

Ο Πέτρος Μάρκαρης (1938) είναι σύγχρονος Έλληνας συγγραφέας.

2. Η διατροφή του πλανήτη
Πριν από ένα τέταρτο του αιώνα, ο Αμερικανός Paul Ehrlich, από τους πρω -τοπόρους της παγκόσμιας κινητοποίησης για το περιβάλλον, προειδοποιούσε ότι ο πλανήτης μας ήταν στα πρόθυρα «απίστευτα μεγάλης πείνας». Ο πληθυσμός αριθ -μούσε τότε 3,5 δισεκατομμύρια, αριθμός οριακός κατά τον Ehrlich. «Είναι πρακτι -κά αδύνατο να χορτάσουν έξι δισεκατομμύρια άνθρωποι», έγραφε το 1976.
Υπολογίζεται ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός θα φτάσει τα έξι δισεκατομμύ -ρια τον επόμενο χρόνο. Ωστόσο οι άνθρωποι σε γενικές γραμμές τρέφονται καλύ -τερα παρά ποτέ. Σύμφωνα με τα στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών, πριν τριάντα πε -ρίπου χρόνια η παραγωγή τροφίμων στον κόσμο αντιστοιχούσε σε 2.360 θερμίδες κατά κεφαλήν ημερησίως, ενώ σήμερα αντιπροσωπεύει 2.740 θερμίδες. Οι ημερή -σιες θερμίδες θα συνεχίσουν να αυξάνονται ταχύτερα από τον πληθυσμό τουλάχι -στον ως το 2010, σύμφωνα με τις αισιόδοξες προβλέψεις του Οργανισμού Ηνω -μένων Εθνών.

Η αλματώδης αύξηση του πληθυσμού το δεύτερο ήμισυ του αιώνα μας, ώθη -σε στα ύψη τη συνολική ζήτηση τροφίμων. Παρ' όλα αυτά η προσφορά αυξήθηκε
ακόμα περισσότερο, ενώ η τιμή του σιταριού, σε σταθερά δολάρια, έπεσε κα -τά 61 τοις εκατό και η τιμή του καλαμποκιού κατά 58 τοις εκατό.
Η ικανότητα να παράγουμε ολοένα πε -ρισσότερη τροφή κάθε χρόνο οφείλεται σε ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα στην ιστο -ρία του ανθρώπου: την ανακάλυψη της γεωρ -γίας.
Τα πρώτα εκατό χιλιάδες χρόνια από την εμφάνιση του νεότερου ανθρώπου, οι πρόγονοί μας έτρωγαν καρπούς που συνέλεγαν στη φύση και ζώα που κατάφερναν να σκοτώσουν. Όμως γύρω στο 8000 π.Χ., ο νεολιθικός άνθρωπος και σύμφωνα με κάποιους ειδικούς πιο συγκεκριμέ -να η νεολιθική γυναίκα, άρχισε να καλλιεργεί τη γη. Οι γυναίκες ανακάλυψαν ότι, αν σκόρπιζαν
σπόρους στο χώμα, μετά από μερικούς μήνες αυτοί φύτρωναν.

Η γεωργική επανάσταση επέφερε μια βασική αλλαγή: ο δείκτης γεννη -τικότητας του ανθρώπου έφτασε και ξεπέρασε το δείκτη θνησιμότητας, και ο πληθυσμός του πλανήτη άρχισε να αυξάνεται σταθερά. Η γεωργία έγινε η κυ -ρίαρχη ανθρώπινη απασχόληση - ακόμα και σήμερα απασχολεί σχεδόν πενή -ντα τοις εκατό του παγκόσμιου εργατικού δυναμικού.
Η βιομηχανική επανάσταση επέτρεψε σε κάθε γεωργό να καλλιεργεί περισσότερη γη. Αυτό όμως είχε ως ανεπιθύμητο αποτέλεσμα την όλο και με -γαλύτερη κατανάλωση ενέργειας και την επιδείνωση της ατμοσφαιρικής μό -λυνσης. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας '60, η χημική γεωργία καθώς και τα υβρίδια αύξησαν πολύ την παραγωγή ανά στρέμμα, αλλά και τα τοξικά κατά -λοιπα αυξήθηκαν κατακόρυφα. Παρά τις καινοτομίες, και πολύ συχνά εξαιτί -ας τους, η υποβάθμιση του εδάφους και η μόλυνση των υδάτων απειλούν τη γεωργική παραγωγή σε πλανητική κλίμακα.

Ταυτόχρονα, η εφαρμογή νέων μεθόδων στη γεωργία διατήρησε την παραγωγή τροφίμων σε αρκετά υψηλά επίπεδα, ώστε να ανταποκρίνεται στην αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση. Η δύναμη της καινοτομίας υπερκέρα -σε αυτό που ο Malthus είχε αποκαλέσει «πληθυσμιακή πίεση». Σήμερα η Γη παράγει αρκετά τρόφιμα για όλους. Και όμως, εκατοντάδες εκατομμύρια άν -θρωποι δεν μπορούν να εξασφαλίσουν το ζωτικό ελάχιστο των 2.200 θερμί -
δων ημερησίως. Περίπου είκοσι τοις εκατό του πληθυσμού στις υπό ανάπτυξη χώρες υποφέρει από χρό -νιο υποσιτισμό. Πριν τριάντα χρόνια το ποσοστό ήταν διπλάσιο. Με άλλα λόγια προοδεύουμε. Γιατί όμως να μένει πεινασμένος έστω και ένας άνθρωπος στον πλανήτη;

Το πρόβλημα δεν έγκειται τόσο στην παραγωγή όσο στη διανομή. Σήμερα η διατροφή είναι ανε -ξάρτητη από την τοπική παραγωγή τροφίμων. Μερικοί από τους καλύτερα τρεφόμενους λαούς στον κόσμο έχουν την τύχη να ζουν σε χώρες όπως η Ιαπωνία όπου δεν χρειάζεται να παράγουν οι ίδιοι την τροφή τους. Άλλοι λαοί πεινούν, αν και ζουν σε καταπράσινα εδάφη με συχνές βροχοπτώσεις. Ο κύρι -ος λόγος γι' αυτή τη διαφορά είναι η πολιτική. Οι περισσότερες χώρες διαθέτουν την πολιτική βούληση να εξασφαλίσουν στον λαό τους αξιοπρεπή διατροφή, άλλες όμως όχι.

(Από το περιοδικό National Geographic)
Πλαστικό σύνολο, Ηλίας Δεσκουλάκος

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Ποια πλεονεκτήματα και ποια μειονεκτήματα επέφερε η βιο -μηχανική επανάσταση στη γεωργία, με βάση το κείμενο;
- 2. Ποιος είναι ο κύριος λόγος που «μερικοί λαοί σήμερα πει -νούν, αν και ζουν σε καταπράσινα εδάφη με συχνές βροχο -πτώσεις»;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1.
- Γενικές, σταθερά, εργατικού, τοξικά, αξιοπρεπή: να γράψεις το συγκριτικό και υπερθετικό βαθμό των επιθέτων και μετά να χρησιμοποιήσεις δύο από τις νέες λέξεις σε μια πρόταση για την πείνα στον τρίτο κόσμο.
- 2. Επιδείνωση, εξασφαλίσουν, υποσιτισμό, έγκειται, καινο -τομίες: να βρεις στο λεξικό την ετυμολογία των λέξεων και να γράψεις δύο (2) παράγωγα από το β' συνθετικό τους.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Συμμετέχεις ως εκπρόσωπος της Ελλάδας σ' ένα παγκόσμιο συνέδριο της UNICEF για τη διατροφή στον πλανήτη. Αξιοποιώντας υλικό από το κείμενο, αλλά και από άλλες πηγές (εφημερίδες, περιοδικά κτλ.), καλείσαι να πείσεις τους συ -νέδρους ότι το πρόβλημα της έλλειψης τροφίμων στον Τρί -το κόσμο διαρκώς οξύνεται, οπότε πρέπει να ληφθούν άμεσα μέτρα από τους διεθνείς οργανισμούς και τις ισχυρές χώρες. Στην ομιλία σου (400 λέξεις) να χρησιμοποιήσεις λογικά επι -χειρήματα και τεκμήρια (έρευνες, παραδείγματα, γνώμες ειδι -κών).
- 2. Να καταγράψεις τα βασικά τρόφιμα που αγοράζετε στο σπί -τι και να προσέξεις τη χώρα προέλευσής τους. Να προσπαθή -σεις να εξηγήσεις σ' ένα κείμενο τριών παραγράφων (300 λέ -ξεων) τους λόγους για τους οποίους διακινούνται και αγορά -ζονται πολλά ξένα προϊόντα, αντίστοιχα των οποίων παράγο -νται και στην Ελλάδα.

3. Παντελής Μπουκάλας
Σιγά μην τους τα δώσω...
[...] Και βέβαια, η διαφήμιση μας διδάσκει ηθι -κή, αλλά από άλλους δρόμους και με άλλους τρό -πους. Μας εθίζει στην ηθική της επιβολής, της «νί -κης», του κέρδους, της φιλαυτίας και της μισανθρω -πίας. Τυπικότατο δείγμα, δύο εντελώς πρόσφατα διαφημιστικά «τηλεδράματα» τυχερού παιγνιδιού: Στη μια περίπτωση κάποια γιαγιά και στην άλλη ένα ζευ -γάρι κερδίζουν επιτέλους «τα εκατομμύρια των ονεί -ρων τους», χάρη στην εύνοια της ξυστής τύχης. Ξαφ -νιασμένοι ακόμη (δηλαδή, όντας ακόμη εντός εαυ -τού), καταπιάνονται με τη διανομή των κερδών σε συγγενείς και φίλους: τόσα θα πάρει το ένα παιδί, τό -σα το άλλο, τόσα τα εγγόνια, τόσα τ' αδέρφια, να μη μείνει κανένας παραπονεμένος, να μη μείνει κανένας απρόσκλητος στην καλή την ώρα.

Γρήγορα όμως η επαφή των χεριών τους με τα «σπαρταριστά» πεντοχίλιαρα τους καθιστά έξαλλους,
αφού τους κλέβει τον αυθεντικό τους εαυτό, τους κλέβει δηλαδή τους συγγε -νείς και τους φίλους. Παραζαλισμένοι από την Κίρκη των χρημάτων, μετα -μορφώνονται σταδιακά και τελικά διακόπτουν τη νοητή διανομή και λένε το μεγάλο όχι: «Σιγά μην τους τα δώσω...». Το χαιρέκακο γελάκι που συνοδεύ -ει αυτή την απόφασή τους αποκαλύπτει ότι αισθάνονται απολύτως ικανοποι -ημένοι από την έγκαιρη ανάνηψή τους, χάρη στην οποία διασώθηκαν από την ανοησία της σπατάλης, από τη φρίκη της φιλίας, από το έγκλημα της γενναι -οδωρίας - από τον κατά βάθος εαυτό τους εντέλει.

«Σιγά μην τους τα δώσω...». Έτσι απλά, απλούστατα, με πέντε λέξεις που η σημασία τους προτείνεται σαν φυσική, δίκαιη και αυτονόητη, καταπα -τούνται αισθήματα, περιφρονούνται δεσμοί καρδιακοί, νοθεύεται το αίμα και καταλύονται οι σχέσεις που αυτό καθιερώνει. Υψώνονται λοιπόν (και βέβαια,
όχι ανεπαισθήτως 1 παρά εν γνώσει και υπε -ρηφάνως) τείχη γύρω από τον τυχερό, που θα τον χωρίσουν από το πλήθος των δικών του, από την ανάγκη τους αλλά και από την αγά -πη τους.
Το ολιγόλεκτο -δήθεν χαριτωμένο -διαφημιστικό σλόγκαν δεν πρωτοτυπεί βέ -βαια, απλώς παραδίδει σε μορφή εύπεπτη μιαν ολόκληρη τεχνική βίου. Το εκπεμπόμενο ιδεο -λογικό μήνυμα δεν έχει τη δυνατότητα να αιφ -νιδιάσει ή να ξενίσει το ανθρώπινο περιβάλ -λον, το οποίο εμφανίζεται ήδη έτοιμο να το υποδεχθεί και να το ενστερνιστεί, χάρη και στην έντονη προεργασία που έχει υποστεί από τους πολιτικούς, τις συντεχνίες και τα είδωλα που ασταμάτητα παράγει και ακόρεστα κατα -ναλώνει η γυάλινη οθόνη. Το μοντέλο της «νέ -ας εποχής» -τις ενσαρκώσεις του οποίου τις βλέπουμε και τις ακούμε να κηρύσσουν τα νε -οκυνικά διδάγματά τους από ποικίλα πόστα-, δεν συγχωρεί την ευαισθησία, τη γεναιότητα και το δόσιμο, αλλά προτείνει σαν θεμελιακή προϋπόθεση της επιτυχίας τον έρωτα του εγώ και την εχθρότητα προς τους άλλους. Αλλά ποιες κοινωνίες, ποιες κοινότητες ανθρώπων μπορεί να συστήσει η «ωμοθυμία»;

Από την εφημερίδα Καθημερινή
- 1. Αναφορά στο στίχο του Καβάφη για τα τείχη που τον «έκλεισαν ανεπαισθήτως έξω».
Ο Παντελής Μπουκάλας (1957) είναι ποιητής, κριτικός και δοκιμιογράφος

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Σε τι είδους ηθική μάς εθίζει η διαφήμιση σύμφωνα με το συγγραφέα; Με ποια τεκμήρια / παραδείγματα αποδεικνύει την άποψή του;
- 2. «Σιγά μην τους τα δώσω...»: Ποιο ιδεολογικό μήνυμα μεταδίδει, σύμ -φωνα με το κείμενο, αυτό το διαφημιστικό σλόγκαν;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Φιλαυτία, μισανθρωπία, χαιρέκακο, ανάνηψη, ολιγόλεκτο, εύπεπτο, ωμοθυμία: Να βρεις, με τη βοήθεια του λεξικού, την ετυμολογία των λέξεων και να γράψεις συνώνυμες.
- 2. Με ποιον τρόπο ολοκληρώνει το κείμενό του ο συγγραφέας στον επί -λογο; Να προσέξεις την τεχνική του, για να την αξιοποιήσεις στην πα -ραγωγή λόγου που ακολουθεί.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Διαβάζεις το κείμενο και διαφωνείς με την εντελώς αρνητική κριτική που ασκεί στη διαφήμιση. Να γράψεις ένα άρθρο (3-4 παραγράφων), στο οποίο θα παρουσιάζεις τις θετικές πλευρές της σύγχρονης διαφήμι -σης, αναφέροντας, βέβαια, συγκεκριμένα παραδείγματα.
- 2. Κύρια χαρακτηριστικά του διαφημιστικού λόγου, τα οποία χρησιμο -ποιούνται ως τεχνικές πειθούς είναι:
α) Η συχνή χρήση της προστακτικής με τη σημασία της προτροπής και όχι της προσταγής.
- β) Η επανάληψη λέξεων.
- γ) Η μεταφορική χρήση των λέξεων.
- δ) Η πολυσημία, δηλαδή η χρήση λέξεων ή φράσεων με πολλαπλή ση -μασία.
- ε) Η χρήση νεολογισμών στη γλώσσα.
- στ) Η χρήση της παραδοξολογίας.

Να προσέξεις αυτά τα χαρακτηριστικά σε τηλεοπτικές διαφημίσεις και να μεταφέρεις τα παραδείγματα στην τάξη. Ακόμα, να εντοπίσεις τα παραπάνω ή άλλα χαρακτηριστικά της διαφημιστικής γλώσσας στις διαφημίσεις της προηγούμενης σελίδας.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Η πειθώ στη διαφήμιση
Διαφήμιση είναι η δημιουργία πρωτότυπου μηνύματος, το οποίο αναφέρεται σε κάποιο υλικό ή πνευματικό παράγωγο/προϊόν, και η προβολή του (μηνύματος αυ -τού) από τα μέσα επικοινωνίας, με τελικό σκοπό την παρακίνηση του αποδέκτη να αγοράσει το διαφημιζόμενο προϊόν.

Είδη διαφημιστικών μηνυμάτων:
- -Μήνυμα που αναπτύσσεται με άμεσο τρόπο (χωρίς προλόγους και περιττές εξηγήσεις).
- -Αφηγηματικό μήνυμα (χρησιμοποιείται η αφήγηση μιας ιστορίας για την επίδειξη του προϊόντος).
- -Μήνυμα μονολόγου-διαλόγου (μονόλογος-διάλογος με τη μορφή μαρτυρίας κάποιου ειδικού ή ενός καταναλωτή).
- -Μήνυμα που επεξηγεί την εικόνα.
- -Μήνυμα που στηρίζεται σε τεχνάσματα/ευρήματα (ιδιαίτερη χρήση της γλώσσας με λογοπαίγνια, μεταφορές, παρομοιώσεις, σπάνιες και εξεζητημένες λέξεις/φράσεις, χρήση του χιούμορ, της υπερ -βολής, της έκπληξης κτλ.).
- -Μήνυμα που προσφέρει επιχειρήματα.

Η διαφημιστική πειθώ συχνά χρησιμοποιεί τα παρακάτω μέσα/τεχνικές:
συνειρμό ιδεών
αναλυτική περιγραφή και επίδειξη των ιδιοτήτων του προϊόντος
επίκληση στη λογική (επιχειρήματα υπέρ του προϊόντος, σοφιστικά τεχνάσματα)
επίκληση στο συναίσθημα (φόβο, ενοχή, ευθύνη, ευχαρίστηση κτλ.)
επίκληση στην αυθεντία (σ' έναν ειδικό, σ' έναν επιστήμονα, σε ένα δημοφιλές πρόσωπο κτλ.)
λανθάνοντα αξιολογικό χαρακτηρισμό (λανθάνουσα αξιολόγηση που λειτουργεί δεσμευτικά για το δέκτη, π.χ. «Οι έξυπνοι οδηγούν Ρενώ»)

4. Άγγελος Ελεφάντης
Δια γυμνού οφθαλμού
Πιερότος Μουσικός, Gino Severini

Γιατί δεν τραγουδάμε πια;
Γιατί δεν τραγουδάμε πια; Στο φαινομενικά ρητορικό αυτό ερώτημα η απάντηση είναι μία: γιατί δεν έχουμε λόγο να τραγουδάμε οι ίδιοι, εξουσιοδοτήσαμε άλλους, τους ειδικούς, τους μουσικούς, τα στερεοφωνικά, τους δίσκους και τα γουώκμαν, να τραγουδούν για λογαριασμό μας.

Αλλά πράγματι δεν τραγουδάμε;
Έτσι φαίνεται. Η διαπίστωση είναι αυστηρώς εμπειρική κι όπως κάθε εμπειρική διαπίστωση με -τατρέπει τις προσωπικές, έστω και προσεκτικές, παρατηρήσεις σε γενικό κανόνα, πράγμα επικίνδυνο. Μια έρευνα όμως, με στοιχεία, ερωτηματολόγια, διαγράμματα κτλ., που θα συγκέντρωνε και θα συνό -ψιζε πολλές παρατηρήσεις στο κέντρο και στην περιφέρεια, σε πόλεις, χωριά, οικογενειακές εστίες, πα -
ρέες, εκδρομές, γλέντια, γάμους, χαζοξενύχτια, ταβέρνες, χώρους δουλειάς, παντού δηλαδή όπου πα -λιότερα οι άνθρωποι τραγουδούσαν, δεν θα 'κανε τίποτε άλλο από το να επιβεβαιώσει αυτό που όλοι ξέρουμε από τις προσωπικές μας εμπειρίες. Όμως, παρ' όλο που έχουμε προκαταβολικά το συμπέρα -σμα, μια τέτοια έρευνα, που θα μπορούσε ν' απασχολήσει μουσικολόγους, κοινωνιολόγους και ειδικευ -μένους οργανισμούς, δεν θα ήταν άσκοπη. Θα μαθαίναμε καλύτερα αυτό που διαισθανόμαστε, θα είχα -με σαφέστερη θέαση των όρων κάτω από τους οποίους εμφανίζεται το νέο φαινόμενο και επιπλέον θα προσδιορίζαμε καλύτερα τις αιτίες μιας τέτοιας, κατά τη γνώμη μου πολύ σημαντικής, πολιτισμικής αλ -λαγής στον καθημερινό βίο των Νεοελλήνων.

Γιατί, πραγματικά, έχουμε να κάνουμε με ένα νέο πολιτισμικό φαινόμενο. Οι άνθρωποι δεν τρα -
Τρεις χορευτές με μπλού τζήν και δύο έρωτες με πράσινες πόρτες, Γιάννης Τσαρούχης
γουδάνε πια. Προσοχή. Δεν διατείνομαι ότι δεν ασχο -λούνται με τη μουσική, αλλά ότι από τις πολυσχιδείς μουσικές δραστηριότητες κι εκδηλώσεις το τραγού -δι έχει εκπέσει ως μαζική πρακτική: το να «ξέρεις τα λόγια», δηλαδή, του τραγουδιού, να ξέρεις περίπου τη μουσική και μόνος σου ή μετά πολλών, έχεις δεν έχεις «καλή φωνή», να το ρίχνεις στο τραγούδι.

Οι ταβέρνες σίγησαν σπάνια κάποιοι μερακλω -μένοι θα πιάσουν το λιανοτράγουδο με συνοδεία κιθά -ρας ή και χωρίς αυτήν, φαινόμενο που έρχεται σε πλή -ρη αντίθεση με τη μέχρι πριν από μερικά χρόνια ακόμα κατάσταση, όπου αχολογούσαν οι ταβέρνες από «Ρω -μιοσύνη», Βαμβακάρη, αντάρτικα και Χατζιδάκι. Κι αν ακόμα συμβεί, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, κάποιοι, νο -σταλγοί μάλλον, να το ρίξουν στο τραγούδι, ο περίγυ -ρος - πέριξ πολυκατοικίες, «100», συνδαιτυμόνες, συ -νεπικουρούντος και του ταβερνιάρη - θα τους ανακαλέ -σει στην τάξη. Στην ταβέρνα μόνο τρώμε και συζητάμε. Και βέβαια, όπως πάντα, πληρώνουμε το λογαριασμό.

Στην εκδρομή, στα πούλμαν των «tours» που διασχίζουν την Ελλάδα απ' άκρου σ' άκρο, το είδος είναι πλέον ξεχασμένο, καθώς η συνάντηση των ανθρώπων σ' αυτά είναι τυχαία και φευγαλέα, χωρίς συνέ -χεια και χωρίς συνοχή. Τα παιδιά στο σχολείο μαθαίνουν ελάχιστα τραγούδια ούτε το «Μαύρη είν' η νύχτα στα βουνά» ούτε την «Ξανθούλα». Άλλαξαν οι ευαισθησίες, έτσι που μόλις και μετά βίας ψελλί -ζουν ολίγο Θεοδωράκη. Και μιλώ βέβαια για το δημοτικό, διότι στο γυμνάσιο και το λύκειο το είδος εί -ναι εντελώς ξεχασμένο, ανεξάρτητα από το αν υπάρχουν σχολεία, και υπάρχουν, που διαθέτουν μουσι -κά συγκροτήματα και σχολικές χορωδίες. Μιλώ πάντα για το αυθόρμητο τραγούδι.

Στις οικογενειακές συγκεντρώσεις πάλι δεν τραγουδούν, διότι με την αποσύνθεση της ευρείας οικογένειας έχουν πάψει να υπάρχουν οικογενειακές συγκεντρώσεις. Στο πλαίσιο της πυρηνικής οι -κογένειας - μάνα, πατέρας, παιδιά - συνήθως παίζονται άλλοι χαβάδες. Ωστόσο η οικογενειακή σύνα -ξη ήταν εκείνη που εξοικείωνε τους μικρούς με το τραγούδι, τους μυούσε και τους έδινε τη δυνατό -τητα, κοντά στους μεγάλους, να αρθρώσουν κι αυτοί τα όσα είχε αρπάξει τ' αφτί τους. Τα παιδιά τώ -ρα κοιμούνται νωρίς γιατί αύριο πρέπει να ξυπνήσουν νωρίς, το βραδάκι βλέπουν Σπορτ Μπίλυ και

Στρουμφ, 1 το Σάββατο πάνε σε πάρτυ παιδικά, τα πιο μεγάλα πάνε φροντιστήριο και ενίοτε στις ντι -σκοτέκ να ξεσκουριάσουν.
Υπάρχουν δουλειές που σήκωναν τραγού -δι το γιαπί, για παράδειγμα, με πρωταγωνιστή τον μπογιατζή, αλλά και αλλού, κυρίως στα μικροεργα -στήρια, όπου τα κοριτσόπουλα χαλούσαν τον κό -σμο. Μια εμπειρική, πάλι, παρατήρηση δείχνει ότι τη θέση τους έχει πάρει το τρανζίστορ και σε πολ -λές δουλειές που υπάρχει ισχυρός θόρυβος μηχα -νών, για να σπάσει η επαναληπτικότητα και η μο -νοτονία αυτού του εξουθενωτικού ηχητικού διάκο -σμου, έχουν τοποθετηθεί τεράστια ηχεία που προ -σπαθούν να επικαλύψουν το μηχανικό θόρυβο. Ανά -μεσα στις δύο υπερδυνάμεις, του ηχείου και της μη -χανής, η ανθρώπινη φωνή παραδίνεται.

Σε άλλες περιπτώσεις, στους γάμους, παρα -δείγματος χάριν, τα νέα ήθη έχουν επιβάλει άλλες μορφές μουσικής επικοινωνίας και έκφρασης. Ανά -λογα πάντα με το βαλάντιο, στην ταβέρνα όπου με -τά την εκκλησία συνεχίζεται το μυστήριο, όλο και κάποιος (πληρωμένος) τραγουδιστής θα υπάρχει με το συγκρότημά του, και εν πάση περιπτώσει αν τα λεφτά δεν φτάνουν, υπάρχουν τα πικάπ και τα ηχεία. Το ίδιο θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς
Τρεις μουσικοί, Pablo Picasso
στις χιλιάδες συνεστιάσεις, που οργανώνονται τις Απο -κριές, τα Χριστούγεννα ή μ' οποιαδήποτε αφορμή, για λόγους καθαρά εισπρακτικούς, από κομματικές οργα -νώσεις, πολιτιστικούς συλλόγους, συλλόγους των εν Αθήναις επαρχιωτών κτλ. Εδώ το ντεκόρ είναι στερε -ότυπο: μια αίθουσα, στριμωγμένα τραπέζια, καρέκλες και άνθρωποι, μια εξέδρα, κάποιος ή κάποια με μικρό -φωνο στο χέρι, τα εκκωφαντικά μεγάφωνα εν δράσει.

Αν πάλι επισκεφτεί κανείς τα φεστιβάλ κομμά -των-εφημερίδων ή τα φεστιβάλ πόλεων και χωριών, μπορεί να συναντήσει τους πάντες και τα πάντα, μπο -ρεί να βρεθεί μπροστά στην πιο εκθαμβωτική παρέλα -ση αστέρων της μουσικής και του τραγουδιού, όμως ανθρώπινη φωνή δεν θ' ακούσει. Αυτή έχει εξουσιοδο -τήσει για πάντα τη Χαρούλα, τον Μητσιά, τον Σαββό -πουλο και τόσους άλλους να τα λένε για λογαριασμό της. Εμείς μόνο ακούμε, αν ακούμε. Ακραία περίπτω -ση σιγής του πλήθους οι συναυλίες στα στάδια με δέκα, τριάντα, πενήντα, εκατό χιλιάδες ανθρώπους ν' ακούνε σιωπηλοί το ίνδαλμά τους, να το χαζεύουν από τα μά -τριξ, να «συμμετέχουν» με χειροκροτήματα, με ποδο -
βολητά, και εν ανάγκη ορυόμενοι.

Ο Άγγελος Ελεφάντης (1936) είναι συγγραφέας.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- Ποια μεταβολή στην πολιτιστική συμπεριφορά των σύγχρονων Ελλήνων διαπιστώνεται και περιγράφεται στο κείμενο;
- Ο συγγραφέας αποδίδει το φαινόμενο που περιγράφει σε κάποια αίτια. Να τα εντοπίσεις.
- Ο συγγραφέας, για να αποδείξει τη θέση του, ακολου -θεί μια πορεία επαγωγική, αξιοποιώντας παραδείγμα -τα από διάφορες εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής. Να προσέξεις αυτόν τον τρόπο ανάπτυξης (πώς τίθεται το θέμα, πώς αποδεικνύεται, πώς γίνεται η μετάβαση από παράγραφο σε παράγραφο).
- Παρατήρησε το λόγο του κειμένου. Θα διακρίνεις εκ -φράσεις με χιούμορ και γλώσσα όπου συνυπάρχουν απροσδόκητα εκφράσεις καθημερινές με λόγιες λέξεις. Να βρεις συγκεκριμένα παραδείγματα.

Ο συγγραφέας κάνει μια διαπίστωση και την τεκμηριώνει. Να γράψεις ένα κείμενο στο οποίο θα υποστηρίζεις τη δική σου άποψη για το θέμα, παραθέτοντας παραδείγματα από τις εμπειρίες σου στην προσωπική και κοινωνική ζωή.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Ο Πρόλογος στην Παραγωγή λόγου σε επικοινωνιακό πλαίσιο
Μέχρι σήμερα στην Έκθεση Ιδεών, ο Πρόλογος ήταν κυρίως «παραγωγικός» (μια γενική διατύ -πωση) ή «ιστορικός» (ιστορική αναφορά ή αναδρομή). Αυτή η μορφή εισαγωγής οδηγούσε πολλούς μαθητές στη στείρα αποστήθιση και στην αυτούσια μεταφορά «έτοιμων» προλόγων στα κείμενά τους. Στην Παραγωγή λόγου σε επικοινωνιακό πλαίσιο, για την επιλογή του είδους του προλόγου λαμβάνε -ται υπόψη το είδος του κειμένου που θα γράψει ο μαθητής. Διαφορετική εισαγωγή σε ύφος και δομή θα έχει μια επιστολή, μια καταγγελία κτλ. και διαφορετική ένα άρθρο ή ένα δοκίμιο. Ειδικά στην περί -πτωση του άρθρου, του δοκιμίου και ανάλογων μορφών αποφαντικού λόγου, μπορεί να υπάρξει ποικι -λία μορφών εισαγωγής (προλόγου). Τέτοιες μορφές, ανάμεσα σε πολλές άλλες, είναι:

- 1. Η ερώτηση
- 2. Η αφετηρία από ένα περιστατικό, μια είδηση, ένα παγκόσμιο γεγονός, μια κινηματογραφική ταινία, ένα βιβλίο κτλ
- 3. Η αντίθεση
- 4. Η διασάφηση λέξεων-όρων
- 5. Η διαπίστωση
Σκοπός της εισαγωγής (προλόγου) πρέπει να είναι να προσελκύσει το ενδιαφέρον του αναγνώ -στη-δέκτη και να τονίσει το θέμα και τη θέση του ομιλητή-συγγραφέα με τη χρήση του κατάλληλου κάθε φορά ύφους.
Αν προσέξεις τα μη λογοτεχνικά κείμενα του βιβλίου, θα διαπιστώσεις ότι υπάρχει μεγάλη ποι -κιλία στην εισαγωγή τους.

Ο Επίλογος στην Παραγωγή λόγου σε επικοινωνιακό πλαίσιο
Ο επίλογος, παρ' ότι φαίνεται περιττός λόγω των περιορισμένης έκτασης κειμένων που ζητού -νται από τους μαθητές, είναι χρήσιμο να υπάρχει, για να ολοκληρώνει το λόγο/κείμενο. Αυτό, βέβαια, εξαρτάται από το είδος του κειμένου που καλείται να γράψει ο μαθητής και από το αν αυτό χρειάζεται επιλογική παράγραφο.
Τα κείμενα του αποφαντικού-κριτικού λόγου θα διαπιστώσεις ότι ολοκληρώνονται με ποικίλους τρόπους, απόδειξη ότι δεν υπάρχουν κανόνες και «συνταγές» για τις μορφές επιλόγου. Μερικά απ' αυ -τά τα κείμενα ολοκληρώνονται με καταγραφή των βασικών συμπερασμάτων, άλλα προτείνοντας συ -γκεκριμένες λύσεις και άλλα θέτοντας ερωτήσεις, ρητορικού κυρίως χαρακτήρα. Ανάλογες τεχνικές ή άλλες που θα εφεύρεις μπορείς να ακολουθήσεις στα δικά σου κείμενα της Παραγωγής λόγου.

Οι δημόσιοι χώροι της Αθήνας

5. Διονύσης Ζήβας
Καφενείον Παρθενών, Γιάννης Τσαρούχης
Οι δημόσιοι ελεύθεροι χώροι μιας πόλης - οι δρόμοι, οι πλατείες, οι κήποι, τα πάρκα, τα προαύ -λια των εκκλησιών, οι αρχαιολογικοί χώροι - είναι αυτοί που με τη μορφή, τις διαστάσεις, τις αναλογί -ες, τις προοπτικές που δημιουργούν και τα κτίρια που τους περιβάλλουν συνθέτουν, τελικά, την εικόνα της πόλης, αυτήν που ο κάθε κάτοικος - πολίτης προσλαμβάνει και βιώνει καθημερινά και ο κάθε επι -σκέπτης συναποκομίζει επιστρέφοντας στη δική του πόλη.

Είναι οι χώροι που συγκροτούν τον αστικό ιστό, το στημόνι δηλαδή πάνω στο οποίο υφαίνονται η μορφή, η ζωή και η ιστορία της πόλης. Σε αυτούς τους χώρους ζούμε και κυκλοφορούμε καθημερινά, σε αυτούς συγκεντρωνόμαστε, όταν θέλουμε, εκεί μπορούμε να αναπαυτούμε, να ονειροπολήσουμε ή και να μαγευτούμε από τις θέες που προσφέρουν, τις φυγές και τους άξονες, να βιώσουμε την ομορφιά της αρχιτεκτονικής, όπου υπάρχει, να προσεγγίσουμε το ύφος και το χαρακτήρα του καθενός και το ρό -λο του στη συγκρότηση της πόλης.

Δεν είναι λοιπόν καθόλου παράξενο που από την απώτερη αρχαιότητα μέχρι σήμερα, δημοκρα -
Σκίτσο: Κ. Μητρόπουλος
Σκίτσο: ΚΥΡ
Σκίτσα: Μαρουλάκης
τικοί άρχοντες ή καίσαρες, πρίγκηπες, πάπες, βασιλιά -δες και αυτοκράτορες, υπουργοί, σήμερα και δημοτικοί άρχοντες, φρόντισαν να τους περιβάλουν με επιβλητι -κά κτίρια - ναούς, αγορές, δημαρχεία - και να τονίσουν έτσι τη σημασία τους.
Φοβούμαι πως αυτά τα μάλλον κοινά και αυτο -νόητα πράγματα συχνά υποτιμώνται στις ημέρες μας ή παραμερίζονται. Πολύ συχνά, λύσεις πρόχειρες, φανερά ανεπαρκείς και άτεχνες, λύσεις που δυναμικά επιβάλλο -νται ή λύσεις που απλώς «μπαλώνουν» κάποια πράγμα -τα, οδηγούν στην υποβάθμιση του δημόσιου χώρου, τη μετατροπή του από χώρο κοινωνικής ζωής και έκφρα -σης, χώρο αναψυχής, χώρο πολιτισμού και προβολής αξιών, σε χώρο νεκρό ή σε χώρο απόθεσης της πιο ευτε -λούς καθημερινότητας. Την ίδια στιγμή, κάποιες χειρο -νομίες μεγαλόπρεπων καλλιτεχνικών προθέσεων προδί -δονται από την ίδια τη βιασύνη και την προχειρότητα της εκτέλεσης και την ασυναρτησία που βασιλεύει γύ -ρω τους.

(Απόσπασμα)
(Από την εφημερίδα Καθημερινή)
Ο Διονύσης Ζήβας είναι αρχιτέκτονας.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. Ποιους ονομάζει ο συγγραφέας δημόσιους ελεύθερους χώρους μιας πόλης;
- 2. Στο κείμενο οι ελεύθεροι δημόσιοι χώροι σχετίζονται με την ποιότητα της ζωής σ' έναν τόπο. Να διαπιστώσεις αυτή την άποψη σε συγκεκριμένα σημεία του.
- 1. Να συγκεντρώσεις από το κείμενο τις λέξεις που έχουν σχέση με την αρχιτεκτονική του χώρου.
- 2. Στην πρώτη και τρίτη παράγραφο ο λόγος είναι μακρο -περίοδος. Δοκίμασε, με την κατάλληλη στίξη, να φτιά -ξεις μικρές περιόδους. Νομίζεις ότι έχει αλλάξει κάτι στη σαφήνεια και στο ύφος;

Αφού διαβάσεις και τα παράλληλα κείμενα, γράψε ένα δικό σου, 400 λέξεων περίπου, στο οποίο θα παρουσιάσεις έναν από τους ελεύθερους δημόσιους χώρους του τόπου διαμονής σου. Θα περιγράψεις τη μορφή (κατασκευή, χρώματα, υλι -κά, συντήρηση, γενική εντύπωση) και τη χρήση του. Αν θέ -λεις, μπορείς να προτείνεις και τρόπους αλλιώτικης διαμόρ -φωσής του. Να λάβεις υπόψη σου ότι το κείμενο σου θα δη -μοσιευτεί σε τοπική εφημερίδα.
Στη δεκαετία του '80, επέστρεφα πάντα απελπισμένη από ένα ταξίδι στο Παρίσι ή στο Λονδίνο. Η Αθήνα φάνταζε άσχημη και αφιλόξε -νη και αποκομμένη από τις εξελίξεις. Όταν έφερ -να από το ταξίδι κάποιο χρωματιστό ρούχο - όχι γκρι ή μαύρο ή καφέ - όλοι στρέφονταν και κοι -τούσαν με απορία. Υπήρχε φόβος και δυσπιστία και ακαλαισθησία - ή έτσι μου φαινόταν.

Έτσι κάθε ταξίδι ήταν έξοδος από μια φυ -λακή πλήξης και μουντής ομοιομορφίας. Οι άλ -λες ευρωπαϊκές πόλεις ξέπλεναν το βλέμμα: εκ -θέσεις με ό,τι πιο νέο, σεβασμός στην αστική αρ -χιτεκτονική, στο σχεδιασμό της πόλης, καφενεία στα πεζοδρόμια και μια παιχνιδιάρικη διάθεση στα ρούχα, στα καπέλα. Αγοράζαμε αφίσες από

Αμάντα Μιχαλοπούλου
Ευρωπαϊκός άνεμος
τις εκθέσεις του Μπομπούρ ή της Σερπαντάιν, κοσμήματα από το Πορτομπέλο, αγοράζαμε ακό -μη και φάρμακα για όλη την οικογένεια - φάρμα -κα που έμοιαζαν πιο αποτελεσματικά -τσάι με βιταμίνες και δυναμωτικά ροφήματα για το κρύ -ωμα. Σήμερα έχουμε εξειδικευμένα καταστήμα -τα για πικάντικα δώρα αρτιστίκ, έχουμε όλες τις ξένες φίρμες ρούχων σε ροζ και φούξια που είναι τόσο της μόδας και εισάγουμε τις καλύτερες βρε -τανικές πολυβιταμίνες.
Τα σκεφτόμουν όλα αυτά το περασμέ -νο Σαββατοκύριακο, σε ένα ταξίδι-αστραπή στο Παρίσι. Είχε περάσει ένας ολόκληρος χρόνος από την τελευταία επίσκεψη στη γαλλική πρω -τεύουσα. Όπως ήταν φυσικό, ένιωσα κύματα νο -

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
δόκητα. Η Ομόνοια επίσης. Ο Λυκαβηττός δια -γράφεται πίσω από τις πολυκατοικίες της Πινδά -ρου. Επιτέλους, περιτριγυριζόμαστε από όμορφα πράγματα σε αυτή την πόλη. Ακόμη και οι άν -θρωποι έχουν ομορφύνει. Υπάρχει διάθεση, δί -ψα για ομορφιά. Ωστόσο, το ταξίδι εντός ευρω -παϊκών ορίων χάνει κάτι από την παιδευτική του αξία. Αφού η Ευρώπη είμαστε εμείς -ή θα γί -νουμε έστω - τότε προς τα πού να κοιτάξουμε για να βρούμε κάτι διαφορετικό; Αλλιώτικα όμορφο; Αφού αναγωγές δεν χρειάζονται πια ούτε για πα -ρηγοριά, ούτε για εξοικείωση, πώς θα οριστεί ο κοσμοπολιτισμός του νέου αιώνα; Είναι μια ερώ -τηση προς το παρόν αναπάντητη, αλλά θα τη βρί -σκουμε συνεχώς μπροστά μας.

(απόσπασμα )
Από την εφημερίδα Καθημερινή
σταλγίας - τα αγαπημένα μου εστιατόρια, οι αγα -πημένοι μου δρόμοι, διάσπαρτες αναμνήσεις -αλλά πέραν αυτού ουδέν. Καθόλου ευρωπαϊκό -τερος άνεμος δεν φυσούσε στο δρόμο, τα κορί -τσια φορούσαν φούστες πάνω από τα παντελό -νια τους, όπως στο Κολωνάκι, ο καφές του Φλορ στοίχιζε πλέον όσο ένας καπουτσίνο στην πλα -τεία Συντάγματος, το μετρό απέκτησε τη σχετι -κότητά του ως επίτευγμα. Το μόνο που ζήλεψα ήταν η καλοοργανωμένη έκθεση του Βίτκιν, κο -ντά στη Βαστίλλη. Αλλά αμέσως μετά σκέφτηκα ότι κι εμείς έχουμε αίθουσες που δεν υστερούν από άλλες ευρωπαϊκές γκαλερί. Οπότε, γιατί να ταξιδεύεις πια συχνά, με απληστία; Πού βρίσκε -ται το νέο, εκείνο που θα ξεπλύνει το βλέμμα;

Σίγουρα όχι στην Ευρώπη, πλέον. Γίναμε Ευρωπαίοι τελικά, αν όχι στη νοοτροπία, τουλά -χιστον στον τρόπο που οργανώνουμε την αστι -κή ζωή. Αργά τη νύχτα η Βουλή, με τον ωραίο φωτισμό της, αποκτά κάτι επιβλητικό που ή δεν το βλέπαμε ή το είχαμε ξεχάσει. Οι τρύπες του μετρό έκλεισαν. Το Σύνταγμα ομόρφυνε απροσ -
Π α ρ α λ λ η λ ο
κ ε ί μ ε ν ο

Κωστής Παπαγιώργης
Υποχθόνιες επιβατάμαξες
Παρά το γεγονός ότι η τελειοποίηση του σιδηρόδρομου ταυτίστηκε με την πιο άνετη με -ταφορά επιβατών, στο αρχικό τους στάδιο οι σι -δηροτροχιές (που δεν ήταν και σιδερένιες) εί -χαν άλλη σκοπιμότητα. Τα τρένα αναδύθηκαν, θα έλεγε κανείς, κατευθείαν από τα ανθρακωρυ -χεία. Ήταν τέκνα της βιομηχανικής επανάστασης και θεωρούνται μια τεχνική εφεύρεση η οποία θα απλοποιούσε τη μεταφορά ογκωδών πρώτων υλών από την περιοχή της εξόρυξης στο πλησι -έστερο λιμάνι. Αυτή την τεχνική λύση είχε κατά νου ο Ρίτσαρντ Τρέβιθικ, όταν κατασκεύασε τη μηχανή που έμεινε με την επωνυμία «Πιάσε-μεαν-μπορείς» (Catch-me-Who-can) και, βέβαια, ο Γουίλιαμ Χέντλι, όταν εξέθεσε με περηφάνεια το «Λαχανιασμένο Μπίλι», μιαν ατμάμαξα η οποία κατάργησε την ανάγκη της οδοντωτής σιδηρο -τροχιάς. Δικαιολογημένα, λοιπόν, το Ηνωμέ -νο Βασίλειο θεωρείται πατέρας του σιδηρόδρο -μου, μια και μεταξύ 1844-1846, στο αποκορύφω -μα της «σιδηροδρομικής μαγείας» όπως έλεγαν, το Κοινοβούλιο ενέκρινε πανηγυρικά την κα -τασκευή 400 νέων γραμμών, εκτός από τις ήδη υπάρχουσες σιδηροτροχιές, μήκους 2.100 χιλιο -μέτρων. Αντίθετα, η πρώτη σιδηροδρομική γραμ -μή στη Γαλλία λειτούργησε το 1827 με ιππήλα -τη έλξη, ενώ ο πρώτος ιππήλατος σιδηρόδρομος στη Ρωσία εγκαινιάστηκε το 1836.

Αντίθετα, ο σιδηρόδρομος που κινείται στις αναξιοποίητες υπόγειες περιοχές των μεγά -
λων πόλεων δεν απέβλεπε στη μεταφορά φορ -τίων, αλλά στην ταχεία μεταφορά των εργατών και εν γένει των εργαζομένων. Ονομάστηκε με -τρό (από τη συγκοπή της ελληνικής λέξης Μη -τρό-πολις, Metro-politain) και αφορούσε μό -νο τις πόλεις εκατομμυρίων, πράγμα καινοφα -νές για μια Ευρώπη που μέσα σε δύο αιώνες εί -χε εξαπλασιάσει τον πληθυσμό της. Χρονολογι -κά η εγκατάσταση έχει ως εξής: ο πρώτος υπο -χθόνιος μητροπολιτικός σιδηρόδρομος εγκα -θίσταται στο Λονδίνο το 1863. Στα 1868 έχου -με το πρώτο δίκτυο στη Νέα Υόρκη και το 1892 στο Σικάγο. Στα 1890 λειτούργησε στο Λονδίνο η πρώτη ηλεκτροκίνητη γραμμή μετρό μεγάλου βάθους και κατόπιν στο Παρίσι το 1900. Πλην, όμως, το πρώτο μετρό της ηπειρωτικής Ευρώπης εγκαταστάθηκε στη Βουδαπέστη το 1896. Όσο
για την Ελλάδα, το 1926 δόθηκε στην κυκλοφο -ρία η υπόγεια γραμμή ΟμόνοιαςΣταθμού Αττι -κής. Κατά συνέπεια, δεν είναι δύσκολο να αντι -ληφθούμε γιατί σήμερα, εκπνέοντος του εικοστού αιώνος, μπορούμε να απολαύσουμε ένα μεταφο -ρικό μέσο που ο υπόλοιπος κόσμος χρησιμοποι -ούσε από πολλές δεκαετίες. Οι απανωτοί πόλε -μοι, η κοινωνική αστάθεια και ο καιροσκοπισμός της πολιτικής, η οποία μόνο ληξιπρόθεσμα σχέδια μπορούσε να καταστρώσει, δεν επέτρεπαν ένα έρ -γο τόσο μεγάλης πνοής. Αξίζει, βέβαια, να σημει -ώσουμε ότι η Αθήνα πιθανώς είναι η μόνη μητρό -πολις η οποία κατασκεύασε το μετρό για να λύσει το αποπνικτικό πρόβλημα της κυκλοφορίας, πρό -βλημα που δεν απασχολούσε τις λοιπές μητροπό -λεις όταν άρχιζαν να προσανατολίζονται προς τα έγκατα της γης για να βρουν ελευθερία κινήσεως και κυκλοφορίας. Στο Λονδίνο, στο Παρίσι, στη Μόσχα, στο Σικάγο και στη Νέα Υόρκη η ανάγκη αφορούσε το χρόνο προσελεύσεως στους τόπους εργασίας, ενώ σε μας το πρωταρχικό είναι μια πό -λη που κατέστη αδιάβατη από μια χαώδη προσέ -λευση πληθυσμού.

Πέραν τούτου, η Αθήνα - για να μη χάνου -με την πρωτοτυπία μας - είναι και η μόνη πολιτεία στον κόσμο που άρχισε να υποσκάπτει τα εδάφη της με παλμό καρδίας. Πού αλλού μπορούσε να συμβεί κάτι ανάλογο; Αν εξαιρέσουμε τη Ρώμη, καμία άλλη μητρόπολις δεν φοβόταν να σκάψει μήπως συντρίψει κάποια θαμμένα ίχνη της Ιστο -ρίας της. Από αυτή τη σκοπιά, έχουμε το μόνο με -τρό που φιλοξενεί αρχαιολογικά ευρήματα. Ποια πόλη θα μπορούσε να βρει στα υπόγεια στρώματά
της μια χάλκινη κεφαλή του Απόλλωνα, που χρο -νολογείται από το 470 π.Χ.; Μια στήλη από πε -ντελικό μάρμαρο όπου αναγράφονται οι πεσόντες στην Τανάγρα το 426 π.Χ.; Ταφικούς περίβολους, εργαστήρια, απομεινάρια από θαμμένες συνοικί -ες; Η πόλη μοιάζει να αμύνεται με το παρελθόν της, αλλά το παρόν είναι γεγονός πλέον.

Έστω κι αν δεν μπορούμε να παινευτούμε για το μήκος των γραμμών (393 χιλιόμετρα υπό -γειων σιδηροτροχιών διαθέτει η Νέα Υόρκη, 388 το Λονδίνο, ενώ το Παρίσι, το Τόκιο και η Μό -σχα περιορίζονται στα 170 έως 190 χιλιομετρι -κών γραμμών), ο νέος σιδηρόδρομος είναι βέβαιο ότι θα αποδειχθεί καλός φίλος του Αθηναίου και πρώτο βήμα για το μέλλον που ακούει στο όνομα «ελαφρό μετρό».
(Από την εφημερίδα Επενδυτής)
Ο Κωστής Παπαγιώργης (1947) είναι συγγραφέας

6. Ευάγγελος Παπανούτσος
Πρακτική Φιλοσοφία

Ο άνθρωπος και το φόρεμα
Το φόρεμα (ανθρώπινη επινόηση και φροντίδα) ως προστασία και στολισμός αποτελειώνει και επισφραγίζει το «πρόσωπό» μας, το συμπληρώνει και το παρουσιάζει. Το πώς ντύνουμε το σώμα μας (από την κεφαλή έως τα πόδια), με τι υλικά και με ποιο τρόπο, δεν είναι καθόλου ασήμαντο ή τυχαίο γεγονός για την υπόστασή μας, τη «δημόσια» και την «ιδιωτική». Αποτελεί μέρος του εαυτού μας, την προβολή του προς τα έξω, και εκφράζει την προσωπική μας υφή: το πώς θέλουμε να μας βλέπουν οι άλ -λοι και τα δικά μας μάτια. Γδύνετε έναν άνθρωπο (στο ιατρείο, στο στρατόπεδο, στη φυλακή) και χά -νει αμέσως την αυτοπεποίθηση, τη δύναμη, το γόητρό του. Έχει την εντύπωση ότι του αφαιρέσατε και κρατάτε στα χέρια σας όχι απλώς το περίβλημα, αλλά ένα μεγάλο μέρος από την ουσία του. Ότι τον ακρωτηριάσατε. Φαντάζεστε ότι μπορεί να επιβληθεί, να έχει συνείδηση του εαυτού του «πλήρη», να ασκήσει την εξουσία ή την αποστολή του ένας αξιωματικός χωρίς στολή, ένας παπάς δίχως ράσο, ένας δικαστής ντυμένος όπως ο κατηγορούμενος; Ο Carlyle, θαρρώ, προτείνει κάπου να κάνουμε ένα μικρό «νοερό πείραμα», για να βεβαιωθούμε πόσο αξίζουν οι μεγάλοι τιτλούχοι της κοινωνίας, εκείνοι που η σύμβαση και ο θεσμός τους έχει υψώσει σε θέσεις μεγαλοσύνης και ισχύος: υποθέσετε -λέει - ότι σε μια soir è e de gala 1 της Όπερας πέφτουν και εξαφανίζονται τα ρούχα όλων των θεατών μπορείτε πια να
ξεχωρίσετε το βασιλέα από τον ταξιθέτη, τη στρατηγίνα από τη σιδερώτρια της σκη -νής;... Μαζί με το φόρεμα πάει και ο κοινωνικός διαφορισμός αποτέλεσμα: η πλήρης εξομοίωση, το αριθμητικό πλήθος.

Στις αρχαίες κοινωνίες, στους λαούς τους πρωτόγονους όχι μόνο το επίσημο φό -ρεμα (του φύλαρχου, του ιερέα, του μάντη κτλ.), αλλά και το καθημερινό λογαριάζε -ται πολύ. Πιστεύεται ότι είναι μέρος του ανθρώπου που το φορεί, συνέχεια, απόληξή του ότι μετέχει στην ουσία του, έχει εμποτισθεί απ' αυτήν, όπως οι τρίχες του σώμα -τος ή τα νύχια. Και γι' αυτό, εάν κατορθώσει κανείς να προμηθευτεί έστω και ένα κομ -ματάκι από το ρούχο του εχθρού ή του αγαπημένου του, μπορεί να τον κάνει (με τη δύ -ναμη της μαγείας) υποχείριό του. Ο πρωτόγονος (και με τη νοοτροπία του σκέπτονται και ενεργούν πάρα πολλοί, ακόμη και μέσα στις πιο εξελιγμένες κοινωνίες) φοβάται και «φυλάει» τα ρούχα του. Όπως και την απεικόνιση, το είδωλό του. Περιέχουν, κα -τά κάποιο τρόπο, την υπόστασή του, και όταν τα παραδίνει ή του τα αρπάζουν, πιστεύ -ει ότι έχει εκχωρήσει ένα μέρος του εαυτού του στη διάκριση του άλλου και βρίσκεται πια κάτω από τον έλεγχό του.

Όχι λοιπόν δεν κάνει, αλλά ίσα-ίσα το ράσο κάνει τον παπά. Όταν αλλάζετε το φόρεμά σας, αισθάνεστε διαφορετικός. Βάζετε τα γιορτινά σας και αμέσως διάθεση και συμπεριφορά γίνεται πανηγυρική ντύνεστε στο χακί, και ένας άλλος τύπος αν -θρώπου σχηματίζεται μέσα σας: ο στρατιώτης τα μαύρα ρούχα δεν ταιριάζουν απλώς, συνθέτουν το πένθος σας για να νιώσετε την εξοχή, το βουνό, τη θάλασσα, πρέπει να πετάξετε το συνηθισμένο και να βάλετε το εκδρομικό σας κοστούμι. Με την ίδια αμ -φίεση δεν μπορείτε να ζήσετε διαφορετικές καταστάσεις ζωής. Στην ανάγκη, μεταβάλ -λετε μια λεπτομέρεια (ανασηκώνετε το καπέλο ή τα μανίκια σας, πετάτε το σακάκι ή ξεκουμπώνετε το πουκάμισό σας) και βρίσκετε την αντιστοιχία του εσωτερικού με το εξωτερικό σας.

Πόσο η εξωτερική εμφάνιση (φόρεμα προπάντων αλλά και κόμμωση, στάση, περπάτημα) είναι συνάρτηση της εσωτερικής μας δομής, φαίνεται από το γεγονός ότι και μόνο από τον τρόπο που ντύνεται ένας άνθρωπος μπορεί να μαντέψει κανείς το επάγγελμα, την κοινωνική θέση, την παιδεία του, αλλά και πολλές πτυχές του χαρα -κτήρα του: το βάθος της ψυχής του, τις βλέψεις και τις επιδιώξεις του, τις διαστάσεις του αισθηματικού του κόσμου, το τι θέλει και μπορεί να πάρει και να δώσει στη ζωή, το πόσο εμπιστεύεται τον εαυτό του και άλλους ανθρώπους, αν λογαριάζει ή όχι τα μέτρα και τις συνήθειες του συλλογικού βίου. Άλλοτε (π.χ. στους μεσαιωνικούς χρό -νους της Ευρώπης) υπήρχε ελευθερία στο ντύσιμο, και ο καθένας έδειχνε, μαζί με το γούστο, και τη φαντασία του στη μορφή και στα χρώματα των φορεμάτων του. (Κάτι που τώρα θεωρείται μόνο προνόμιο των γυναικών). Αλλά και σήμερα που το φόρεμα έχει σε μεγάλη κλίμακα διεθνοποιηθεί και τυποποιηθεί, υπάρχουν μεγάλα περιθώρια
για την πρωτοβουλία μας. Και ένα οξύ βλέμμα μπορεί από την αμφίεση και μόνο να ξεχωρίσει τον φι -λάρεσκο από τον αδιάφορο τον ματαιόδοξο από τον ταπεινό τον επιτηδευμένο και περίπλοκο από τον αφελή και απλό εκείνον που ζητεί να πάρει από τους άλλους σημασία, απ' αυτόν που γνωρίζει ότι την έχει τον ασταθή και αβέβαιο από τον ήσυχο και σίγουρο τον άνθρωπο με θολό και βάναυσο από τον άνθρωπο με λεπτό και καθαρό αισθηματικό κόσμο τον επιτήδειο, αλλά και επικίνδυνο από τον αδέξιο και αγαθό τον ονειροπόλο από τον πρακτικό τον άνθρωπο της άμεσης και γρήγορης εντύπωσης από κείνον που ξέρει και προτιμά να περιμένει αυτόν που δεν εννοεί να παραιτηθεί και επιμένει στις χα -ρές της ζωής, απ' αυτόν που αποφάσισε ή προσποιείται ότι θέλει να συνθηκολογήσει με τον κάματο, τις απογοητεύσεις ή την ευπρέπεια, και ούτω καθεξής.

Ακόμα και όταν συμβεί μια βαθιά και απότομη μεταβολή στη δημόσια ή στην ιδιωτική ζωή ενός ανθρώπου, μια περιπλοκή απροσδόκητη, μια κρίση (όταν κλείσει π.χ. μια πόρτα και σκοτεινιάσει ή ανοίξει ένα παράθυρο και φωτιστεί, ευωδιάσει ο αισθηματικός του κόσμος), η αλλαγή θα σημειωθεί και στην αμφίεσή του: το φόρεμα βαραίνει ή ελαφρώνει, εγκαταλείπεται ή γίνεται αντικείμενο ιδιαί -τερης φροντίδας, προσαρμόζεται στη νέα κατάσταση ή ετοιμάζεται να την απεικονίσει. Τις πιο πολλές φορές οι μεταπτώσεις αυτές γίνονται χωρίς να τις επιδιώξουν εμπρόθετα ή και να τις προσέξουν οι φο -ρείς τους. Η παρόρμηση έρχεται μόνη της, από «μέσα», και το αποτέλεσμα γίνεται αντιληπτό άμα ορι -στικοποιηθεί.

Μια τελευταία παρατήρηση: την προσδιοριστική, την περιοριστική δύναμη του φορέματος την αισθανόμαστε όταν ανταλλάσουμε το αληθινό μ' ένα ψεύτικο - που μας κρύβει, π.χ. την αποκριάτικη αμφίεση. Τότε έχουμε το αίσθημα ότι αποδεσμευτήκαμε, αποβάλαμε ένα μέρος του εαυτού μας, εκεί -
νο που έχομε συνθέσει για να το θεωρούν οι άλλοι (και μεις οι ίδιοι) πρόσωπό μας, και μπορούμε πια να παίζο -με ένα ρόλο - αυτόν που δεν έχομε καθόλου ή συχνά το θάρρος ή την ευκαιρία να υποδυθούμε στην καθημερινή ζωή. Εάν μας αποσπάσουν την ψεύτικη περιβολή, ξανα -γυρίζουμε στην τάξη και στη νηφαλιότητα - η παρένθε -ση έχει κλείσει...

Μελέτη για την Μαίριλυν, James Rosenquist
Ο Ευάγγελος Παπανούτσος (Πειραιάς, 1900 - Αθήνα, 1982) ήταν παιδαγωγός και φιλόσοφος, με -γάλη μορφή των ελληνικών γραμμάτων.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Η ενδυμασία επηρεάζει τη διάθεση και τη συμπεριφορά των ανθρώπων; Τι πιστεύει ο συγγραφέας και με ποια παραδείγματα στηρίζει την άποψή του;
- 2. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι από την ενδυμασία κάποιου μπορούμε να πληροφορηθούμε για το χαρα -κτήρα και την προσωπικότητά του. Να βρεις τα συγκεκριμένα σημεία του κειμένου, όπου φαίνεται η παραπάνω αντίληψη.

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Ο συγγραφέας, για να επισημάνει τη λειτουργία της ενδυμασίας στη ζωή μας, χρησιμοποιεί ορισμέ -νες εκφράσεις. Να δώσεις τη σημασία τους:
- -Το φόρεμα αποτελειώνει «το πρόσωπό» μας
- -Το φόρεμα συμπληρώνει το πρόσωπό μας
- -Το φόρεμα απεικονίζει τις μεταβολές στη δημόσια και ιδιωτική μας ζωή
- -Το φόρεμα περιορίζει και προσδιορίζει τις ενέργειές μας
- 2. Αν μελετήσεις τη Βοήθεια που ακολουθεί, θα διαπιστώσεις ότι το δοκίμιο ως μορφή κειμένου έχει ορισμένα χαρακτηριστικά. Να επισημάνεις μερικά από αυτά στο περιεχόμενο, στη γλώσσα και στη δομή του κειμένου του Ε. Παπανούτσου. Μετά, να φτιάξεις και το διάγραμμα αυτού του κειμένου.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. «Ο τρόπος που ντύνεται κάποιος οδηγεί σε συμπεράσματα για το χαρακτήρα και την προσωπικό -τητά του», υποστηρίζει ο καθηγητής των Νέων Ελληνικών στην τάξη σου. Εσύ καλείσαι να αποδε -χτείς ή να αντικρούσεις την άποψη αυτή, φέρνοντας επιχειρήματα και τεκμήρια από τη ζωή τη δική σου, αλλά και άλλων συνανθρώπων σου.
- 2. Ορισμένοι νέοι ντύνονται προκλητικά και εξεζητημένα. Να περιγράφεις σε ένα κείμενο 400 λέξε -ων τέτοιες μορφές εμφάνισης (των νέων της ηλικίας σου) και να επιχειρήσεις να ερμηνεύσεις αυτή τη συμπεριφορά, διερευνώντας τόσο εξωτερικούς (κοινωνικούς) παράγοντες όσο και εσωτερικούς (στην προσωπικότητα του ατόμου). Το κείμενό σου αυτό θα δημοσιευτεί σε νεανικό περιοδικό.

Ένα ιδιαίτερο γραμματειακό είδος που σχετίζεται άμεσα με την πειθώ είναι και το δοκίμιο. Αυτό σημαίνει ότι το δοκίμιο από τη μια συνδέεται με τον επιστημονικό λόγο - όταν αυτός εξετά -ζει αμφιλεγόμενα θέματα - και από την άλλη με το ρητορικό λόγο (πολιτικό, δικανικό), χωρίς να έχει όμως τον επικαιρικό χαρακτήρα του. «Το δοκίμιο μας προσφέρει μια εμπειρία πειθούς, την οποία θέλουμε να επαναλάβουμε για χάρη του διανοητικού κεντρίσματος που μας παρέχει και της αλήθειας που μας προσφέρει. Δε μας κεντρίζει και δε μας παρακινεί απλώς σε κάποια πράξη της στιγμής. Κάνει τη στιγμή να έχει διάρκεια» 1 . Η ιδιότητα αυτή συνδέει το δοκίμιο και με τη λογο -τεχνία.

1. Έννοια τον δοκιμίου.
Το δοκίμιο λοιπόν (γαλλικά essai και αγγλι -κά essay: προσπάθεια, δοκιμή) είναι ένα εί -δος πεζού λόγου. Με μέση συνήθως έκταση, σε αντιδιαστολή προς τις τυπικές, πλήρεις και εξαντλητικές μελέτες. Ο δοκιμιογράφος άλλο -τε εκφράζει τις παρατηρήσεις, τις σκέψεις και τα συναισθήματά του για τη ζωή ή περιπλανιέ -ται ελεύθερα στο χώρο των ιδεών που προέρ -χονται από τα γενικότερα πνευματικά του εφό -δια και από τη διανοητική και αισθητική του καλλιέργεια, και άλλοτε προσπαθεί να αναλύ -σει και να ερμηνεύσει, εκλαϊκεύοντας πολλές φορές, θέματα αισθητικής, ηθικής, κοινωνικής, πολιτικής κτλ. τάξης, ακόμη και επιστημονικά, με σκοπό να πληροφορήσει, να διδάξει, να τέρ -ψει και να πείσει.

Οι ιδιότητες αυτές του δοκιμίου και η ποικιλία των μορφών του δείχνουν πόσο ρευστά είναι τα όριά του και πόσο επισφαλής κάθε προσπάθεια να περιχαρακωθεί μέσα σε έναν ορισμό. Το μό -νο βέβαιο είναι ότι ο ασαφής αυτός χαρακτή -ρας του μας βοηθάει να το συνδέσουμε από τη μία με τη λογοτεχνία και από την άλλη με τα διδακτικά γένη (τη μελέτη, την πραγματεία, το άρθρο κτλ.).

2. Η επικοινωνιακή ταυτότητα του δοκιμίου.
Πομπός: δοκιμιογράφος (επιστήμονας, λογοτέχνης, δημοσι -ογράφος κ.ά.).
Δέκτης: ευρύ κοινό που έχει κάποιο μορφωτικό επίπεδο, αλ -λά δε διαθέτει εξειδικευμένες γνώσεις και πληροφόρηση για το θέμα.
Είδος λόγου: το δοκίμιο είναι ένα είδος πεζού λόγου, με μέ -ση συνήθως έκταση, που είναι δύσκολο να οριοθετηθεί, γιατί συνδυάζει, όπως είπαμε, στοιχεία του επιστημονικού και του λογοτεχνικού λόγου και παίρνει ποικίλες μορφές.
Θεματολογία: το δοκίμιο καλύπτει μια ευρεία θεματολο -γία. Μπορεί να αναφέρεται σε ζητήματα φιλοσοφίας, ηθι -κής, ιστορίας, πολιτικής, λογοτεχνίας, γλώσσας, εκπαίδευ -σης, καθώς επίσης και σε ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος από το χώρο των θετικών επιστημών (της φυσικής, της ιατρι -κής, της βιολογίας κτλ.).

Σκοπός: το δοκίμιο αποτελεί μια απόπειρα για την προσέγγι -ση ενός θέματος. Ο δοκιμιογράφος θέτει κάποια ερωτήματα και, επιστρατεύοντας τις γνώσεις, τις σκέψεις και την εμπει -ρία του, προσπαθεί να δώσει στα ερωτήματα αυτά μια επαρ -κή, έστω και προσωρινή, απάντηση. Απώτερος στόχος του είναι να εκθέσει τις ιδέες του, να μοιραστεί τον προβλημα -τισμό του με τον αναγνώστη. Επιδιώκει, λοιπόν, με το κεί -μενό του να πληροφορήσει τον αναγνώστη, να τον προβλη -ματίσει, να τον πείσει, να τον διδάξει δηλαδή με την ευρύτε -ρη έννοια. Ο δοκιμιογράφος, ωστόσο, δεν απευθύνεται μόνο στη νόηση, αλλά και στον συναισθηματικό κόσμο του ανα -γνώστη, επιζητεί να τον συγκινήσει και να τον τέρψει.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ
Δοκίμιο Δοκίμιο Δοκίμιο Δοκίμιο Δοκίμιο

3. Βασική δομή τον δοκιμίου.
Η ρευστότητα που χαρακτηρίζει το δοκίμιο αντανακλάται και στον τρόπο σύνθεσής του. Κάτω όμως, από αυτή τη ρευστότητα και την πολυμορφία, μπορούμε να διακρίνουμε ένα βασικό τύπο σύνθεσης, κοινό σε όλα τα δοκίμια, που αποτελείται από τρία μέρη:
- α. τον πρόλογο
- β. το κύριο μέρος, και
γ. τον επίλογο.
Ή, με άλλη διατύπωση: την εισαγωγή (έκθεση), την ανάπτυξη και το συμπέρασμα .
Η απλή αυτή μορφή παρατηρείται κυρίως στα αποδεικτικά δοκίμια. Ο συγγραφέας ενός τέτοιου δοκιμί -ου εκθέτει στον πρόλογο το θέμα προσπαθώντας να προκαλέσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Συνεχίζει, στην ίδια ή σε ξεχωριστή παράγραφο, με την κατευθυντήρια ή κύρια ιδέα, που αποτελεί και τη θέση του πάνω στο θέμα.

Στο κύριο μέρος ο συγγραφέας προσκομίζει το υλικό που διαθέτει, για να διασαφηνίσει την κύρια ιδέα ή να αποδείξει το θέμα και τη θέση που διατύπωσε στον πρόλογο.
Στον επίλογο παρουσιάζει συμπυκνωμένα ό,τι έχει αναπτύξει στο κύριο μέρος ή επανεκθέτει την αρχική του θέση. Αν έχει αποδείξει πειστικά το θέμα του, η θέση του θα έχει ένα καινούριο νόημα για τον αναγνώστη.
Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι η θέση που παίρνει ο συγγραφέας απέναντι στο θέμα του προηγείται συ -νήθως των αποδείξεων (παραγωγική μέθοδος). Μπορεί όμως και να έπεται (επαγωγική μέθοδος) ή να συνυ -φαίνεται στενά με το αποδεικτικό υλικό.

Σε αντίθεση με το αποδεικτικό δοκίμιο, το δοκίμιο στοχασμού μπορεί να στηρίζεται - και συνήθως στη -ρίζεται- στη συσχετική κίνηση του νου. Έτσι η δομή του μπορεί να είναι περισσότερο συνειρμική και λιγότε -ρο (ή ελάχιστα) λογική . Το μορφικό σχήμα του στοχαστικού δοκιμίου δεν καθορίζεται από τη σχέση απόδειξης ανάμεσα στη θέση και στην υποστήριξή της, αλλά μάλλον από τη σύνδεση εικόνας και ιδέας . Διαβάζοντας ένα στοχαστικό δοκίμιο προσέχουμε περισσότερο την ύφανση του λόγου παρά τη λογική που διέπει τη δομή του δο -κιμίου ως συνόλου. Γι' αυτό, όταν διαβάζουμε ένα τέτοιο δοκίμιο, νιώθουμε εμπλουτισμένοι σε ανιχνεύσεις, χω -ρίς όμως να έχουμε επισημάνει ένα καθαρό διάγραμμά του.

7. Εύη Χατζηανδρέου
«Συντροφιά»
Στο αυτοκίνητο, Roy Lichtenstein
Από μελέτες που έγιναν σε ασθενείς έπειτα από έμφραγμα, διαπιστώθηκε ότι όσοι δεν έχουν κάποια υποστηρικτική σχέση, έχουν διπλάσια πιθανότητα να πεθάνουν σε διάστημα έξι μηνών με -τά το επεισόδιο. Ακόμη και ζώα, κυρίως σκύλοι αλλά και γάτες μπορούν να παίξουν αυτόν το ρό -λο, γεγονός που οδήγησε το διευθυντή μεγάλου οργανισμού φροντίδας υγείας στις ΗΠΑ να δηλώ -σει ότι σκέπτονται να δωρίσουν σκυλάκια στους ηλικιωμένους τους.
Άλλα στοιχεία που επηρεάζουν την υγεία μέσω του ανοσοποιητικού είναι τα συναισθήματα, η αντίληψη και η στάση ζωής. Παράγοντες μακροζωίας, μέσω ενδυνάμωσης του ανοσοποιητικού είναι, εκτός από την αισιοδοξία, το χιούμορ, το γέλιο και η ικανότητα έκφρασης των συναισθημά -των. Οι άνθρωποι που τα κρατούν όλα μέσα τους και δεν εκφράζονται, μακροχρόνια προκαλούν, σύμφωνα με μελέτες, ζημιά στην υγεία τους.

Πολύ σημαντικό ρόλο παίξει και η ικανότητα προσαρμογής στις συνθήκες που αλλάζουν, το μαχητικό πνεύμα και η αντοχή. Να δεχόμαστε τις δυσκολίες και να προσπαθούμε να τις αντιμετω -πίσουμε. Να μη μας παίρνει η ζωή από κάτω.
Ο αλτρουισμός και ο εθελοντισμός είναι, τέλος, δύο σημαντικά χαρακτηριστικά της προσω -πικότητας που ενδυναμώνουν το ανοσοποιητικό. Τα τελευταία χρόνια, μελέτες στις ΗΠΑ έδειξαν ότι ο ευεργετών κερδίζει περισσότερα από τον ευεργετούμενο, καθώς ο εγκέφαλος εκλύει ενδορ -φίνες και άλλες ορμόνες, οι οποίες κάθε φορά που είμαστε ικανοποιημένοι με τον εαυτό μας, μας κάνουν να αισθανόμαστε ωραία, ενισχύοντας την άμυνα του οργανισμού.

Από την εφημερίδα Καθημερινή
Η Εύη Χατζηανδρέου είναι επιδημιολόγος.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
Η Ε. Χατζηανδρέου αναφέρεται σε ποικίλους παράγοντες που ενδυναμώνουν το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώ -που και, κατ' επέκταση, δρουν θετικά στην υγεία του. Να τους επισημάνεις στο κείμενο.
- 1. Αλτρουϊσμός, εθελοντισμός, υποστηρικτική σχέση: Αφού δώσεις την έννοια των παραπάνω λέξεων-φράσεων, να τις χρησιμοποιήσεις σε ένα κείμενο 3-4 γραμμών.
- 2. Στα κείμενα υπάρχουν λέξεις/όροι που αναφέρονται στην ιατρική. Να επισημάνεις ποιες από αυτές χρησιμοποιού -νται με διαφορετική σημασία στο καθημερινό λεξιλόγιο.
- 1. Συμμετέχεις στο Πρόγραμμα "Αγωγή Υγείας". Παρουσιά -ζεις στην τάξη σου την άποψη ότι η υγεία εξαρτάται και από τη δική μας φροντίδα, αντλώντας πληροφορίες και από τα κείμενα. Να λάβεις υπόψη ότι μιλάς στους συμμαθητές σου και να χρησιμοποιήσεις το κατάλληλο ύφος, ώστε ο λόγος σου να είναι κατανοητός αλλά και ελκυστικός (300 λέξεις).

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Η πειθώ στον επιστημονικό λόγο
Ο επιστημονικός λόγος είναι λόγος περιγραφικός, ερ -μηνευτικός, αποδεικτικός. Αυτό σημαίνει ότι τον χρησιμο ποιεί ο επιστήμονας στην προσπάθειά του να περιγράψει, να ερμηνεύσει, να πείσει. Από την άποψη αυτή ο επιστημονι -κός λόγος οφείλει να είναι απρόσωπος και αντικειμενικός. Άλλωστε στην επιστήμη τη γλώσσα τη χρησιμοποιούμε με τρόπο που αφορά το λογικό μας και όχι με τρόπο που αφο -ρά τις συγκινήσεις μας.

Ισορροπημένη δίαιτα για τον έφηβο
Για τη διατήρηση καλής υγείας και κατά τη διάρκεια της εφηβείας και για την υπόλοιπη ζωή, ο έφηβος καλό είναι να έχει αυξημένη φυσική δραστηριότητα και να ακολουθεί ισορροπημέ -νη διατροφή, η οποία χαρακτηρίζεται από μέτρο και ποικιλία τροφίμων, τα οποία θα προσφέρουν στον οργανισμό τα θρεπτικά συστατικά (πρωτε -ΐνες, λιπίδια, υδατάνθρακες και φυτικές ίνες, βι -ταμίνες, ανόργανα στοιχεία και νερό) στις ποσό -τητες που απαιτούνται για την υγεία και την ανά -πτυξη. Μια δίαιτα πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, όσπρια και δημητριακά, κρέας και γαλακτοκομι -κά, μπορεί στις περισσότερες περιπτώσεις να κα -
λύψει τις ανάγκες του εφήβου, δίνοντας πάντα προσοχή στο ισοζύγιο ενέργειας (να προσλαμ -βάνει τόση ενέργεια όση και καταναλώνει) και στην, όσο το δυνατόν, καλύτερη ποιότητα τρο -φίμων.

Έφηβος και φυτοφαγία
Αν και δεν έχουν γίνει αρκετές μακροχρό -νιες μελέτες φαίνεται ότι μια ισορροπημένη φυ -τοφαγική δίαιτα, σωστά σχεδιασμένη, και ιδι -αίτερα αν περιλαμβάνει αυγά και γαλακτοκομι -κά προϊόντα, μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του εφήβου σε θρεπτικά συστατικά και να συνεισφέ -ρει στην ανάπτυξη και τη διατήρηση της υγείας. Λόγω του ότι σ' αυτήν την ηλικία, κυρίως τα κο -

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
και όσο εντονότερη είναι η άσκηση, τόσο περισ -σότερη ενέργεια χρειάζεται ο έφηβος να παίρνει από την τροφή του, προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες του. Ο έφηβος που ασκείται τακτικά δε χρειάζεται διαφορετικά τρόφιμα από αυτόν που δεν ασκείται. Οι αρχές της ισορροπημένης δια -τροφής για την προμήθεια όλων των θρεπτικών συστατικών ισχύουν και σε αυτή την περίπτωση, με διαφοροποιήσεις στην ποσότητα, ώστε να κα -λύπτονται οι ενεργειακές απαιτήσεις.
(Από το βιβλίο Β' τάξης για τα ΤΕΕ, Τομέας Υγείας και Πρόνοιας)
ρίτσια, αρκετά συχνά ακολουθούν λιτοφαγικά σχήματα διατροφής, (κυρίως ως λανθασμένη μέ -θοδο μείωσης του σωματικού βάρους), θα πρέ -πει να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στην επαρκή πρόσληψη βιταμίνης Β12, σιδήρου και ασβεστί -ου (αν απέχουν και από τα γαλακτοκομικά προϊ -όντα). Για το λόγο αυτό, είναι απαραίτητη η κα -τάλληλη εκπαίδευση, ώστε να γίνονται οι σωστές διαιτητικές επιλογές.

Διαιτητικές συστάσεις για τον

ασκούμενο έφηβο
Η φυσική δραστηριότητα, μαζί με την ισορροπη -μένη διατροφή, μπορεί να βοηθήσει:
- 1. στη βελτίωση της φυσικής κατάστασης και αντοχής,
- 2. στην απόκτηση καλής διάθεσης και ευεξίας,
- 3. στην καλή λειτουργία της καρδιάς και των αγγείων,
- 4. στην πρόληψη και στη θεραπεία της παχυ -σαρκίας.
Η συμμετοχή σε διάφορες αθλητικές δρα -στηριότητες αποτελεί την καλύτερη εναλλακτική λύση απέναντι στον καθιστικό τρόπο ζωής, που περιλαμβάνει πολλές ώρες μπροστά στην τηλεό -ραση, συνεχή τσιμπολογήματα και μικρή επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον.

Για κάθε μορφή άσκησης, είτε αυτή αποτε -λεί μέρος των καθημερινών ασχολιών (περπάτη -μα, πλύσιμο, ανέβασμα σκάλας, κτλ.), είτε ενα -σχόληση με κάποιο ομαδικό άθλημα ή τον κλασι -κό αθλητισμό (ερασιτεχνικά ή επαγγελματικά), ο οργανισμός χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια που απαιτείται είναι ανάλογη της έντασης και της διάρκειας της άσκησης: όσο μεγαλύτερης διάρκειας

ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΕΤΑΡΤΗ
"Εύκολα τρίβεται ο άνθρωπος μες στους πολέμους"
Γιώργος Σεφέρης Τελευταίος σταθμός Cava dei Tirreni, 5 Οκτωβρίου '44

1. Θουκυδίδης
Ιστορία Γ, 82-82
Πληγωμένος πολεμιστής, αέτωμα ναού Αφαίας Αθηνάς στην Αίγινα
Με τέτοιες ωμότητες προχώρησε ο εμφύλιος πόλεμος και φάνηκε ακόμα πιο άγριος, καθώς ήταν ο πρώτος στην Ελλάδα αργότερα βέβαια όλος ο ελληνικός κόσμος, μπορεί να πει κανείς, αναστατώθηκε, καθώς εχθρότητες υπήρχαν σε κάθε τόπο ανάμεσα στους αρχηγούς των δημοκρα -τικών, που προσκαλούσαν για υποστήριξη τους Αθηναίους, και τους ολιγαρχικούς, που απευθύνο -νταν στους Λακεδαιμονίους. Και όσο ήταν ειρήνη, εκτός που δεν είχαν αφορμές, δεν ήταν κι έτοι -μοι να ζητήσουν την επέμβασή τους, τώρα όμως που άρχισαν να πολεμούν μεταξύ τους και κάθε μια παράταξη είχε την υποστήριξη των συμμάχων της, κοίταζε πώς να κάνει κακό στους αντιπά -λους και με το χτύπημα αυτό να τους προσεταιριστεί έτσι χωρίς πια προσχήματα παρέχονταν οι ενισχύσεις σ' όσους ήθελαν να προκαλέσουν πολιτικές αναταραχές.

Κι από τον εμφύλιο σπαραγμό έπεσαν στις πόλεις πολλές και δεινές συμφορές που, όσο η φύση του ανθρώπου μένει η ίδια, έτσι συμβαίνουν και θα συμβαίνουν πάντα, άλλοτε πιο άγρια κι άλλοτε πιο ήπια, με διαφοροποιήσεις ως προς τις μορφές τους, ανάλογα δηλαδή με το πώς εκδη -λώνονται κάθε φορά οι μεταβολές των συνθηκών. Γιατί τον καιρό της ειρήνης και σε καλές επο -χές και οι πόλεις και τα άτομα σκέφτονται ορθότερα, αφού δεν παρασύρονται σε ακούσιες βιαιό -τητες ενώ ο πόλεμος περιορίζοντας σιγά σιγά τις καθημερινές ανέσεις γίνεται δάσκαλος της βί -ας και τον ψυχικό κόσμο των πολλών τον διαμορφώνει σύμφωνα με τις συνθήκες που τότε επι -κρατούν. Απλωνόταν λοιπόν ο εμφύλιος στις πόλεις και όσες για οποιαδήποτε αιτία είχαν αργή -
σει να μπουν σε τέτοιες αναταραχές, μαθαίνοντας το τι είχε συμβεί αλλού, πή -γαιναν ακόμα μακρύτερα σε συλλήψεις νέων σχεδίων, σε επιθετικά τεχνάσμα -τα όσο και ασυνήθιστες εκδικήσεις.

Επίσης την καθιερωμένη σημασία των λέξεων για τις ανθρώπινες πρά -ξεις την άλλαξαν κατά πώς τους βόλευε. Έτσι το παράτολμο θάρρος το ονόμα -σαν παλικαριά από αγάπη στο σύντροφο, την προνοητική αναβλητικότητα εύ -σχημη δειλία, τη σωφροσύνη πρόσχημα ανανδρίας και τη συνετή αντιμετώπιση κάθε πράγματος νωθρότητα για το καθετί την παράφορη ορμή την κατάλεξαν στις αντρικές ιδιότητες και το να κάνει κανείς σχέδια εναντίον του εχθρού παίρ -νοντας τα μέτρα του το θεωρούσαν εύλογη πρόφαση για να τα εγκαταλείψει. Κι αυτόν που έδειχνε φανερά την αγανάκτησή του τον είχαν για άνθρωπο της πα -ντοτινής τους εμπιστοσύνης, ενώ αυτόν που τον παρατηρούσε για τη συμπερι -φορά του, τον έβλεπαν ύποπτα. Κι αν κάποιος μηχανορραφούσε και τα κατά -φερνε, τον χαρακτήριζαν έξυπνο, κι ακόμα πιο φοβερό στην εξυπνάδα, όποιον μπορούσε να υποπτευθεί τις επιβουλές των αντιπάλων αντίθετα αν κανείς κοί -ταζε από πριν πώς να μη χρειαστεί να κάνει τίποτε απ' αυτά, τον θεωρούσαν διασπαστή της πολιτικής του παράταξης, καταπτοημένο από τους αντιπάλους.

Γενικά επαινούσαν και όποιον πρώτος έκανε το κακό προλαβαίνοντας αυτούς που σκόπευαν να κάνουν τέτοιες πράξεις και όποιον παρακινούσε στο κακό αυτούς που δεν τόχαν καθόλου στο νου τους. Κι ακόμα, η συγγένεια είχε καταντήσει δεσμός πιο ξένος από τον παραταξιακό, επειδή μέσα στην κομματι -κή παράταξη ήταν κανείς πιο πρόθυμος να ριχτεί αδίστακτα στον κίνδυνο γιατί τέτοιου είδους πολιτικοί συνασπισμοί δεν επιζητούσαν να ωφεληθούν σεβόμε -νοι τους κείμενους νόμους, αλλά ν' αποκτήσουν περισσότερα οφέλη παραβιάζοντάς τους. Και στερέωναν τους δεσμούς πίστης μεταξύ τους όχι τόσο με το θείο νόμο όσο με τη συμμετοχή τους στην παράνομη δράση.

Τις ορθές προτάσεις των αντιπάλων για συνδιαλλαγή τις δέχονταν, για να προφυλαχτούν από τις αντιδράσεις τους, σε περίπτωση που είχαν οι αντίπα -λοι την υπεροχή, και όχι από γενναιοφροσύνη. Και προτιμούσε κανείς να πάρει εκδίκηση για το κακό που του έκαναν, παρά να κοιτάξει από πριν να μη γίνει ο ίδιος θύμα. Κι αν καμιά φορά δίνονταν όρκοι συμφιλίωσης, για λίγο μόνο ίσχυ -αν, επειδή και τα δύο μέρη τους έδιναν μπροστά στο αδιέξοδο, μια και δεν είχαν πού αλλού να στηριχτούν στην πρώτη όμως ευκαιρία, όποιος από τους αντιπά -λους κατάφερνε πριν απ' τον άλλο να βρει το θάρρος του, αν τον έβλεπε αφύλα -κτο, τον εκδικιόταν με μεγαλύτερη ικανοποίηση για την ευπιστία του στους όρ -

Επιτάφια στήλη του Αριστίωνα, Αριστοκλής
κους, παρά αν έπαιρνε την εκδίκησή του ίσια κι αντρίκια και συνάμα υπολό -γιζε την ασφάλειά του και το γεγονός ότι νικώντας με δόλο έγραφε στο ενερ -γητικό του ένα κατόρθωμα εξυπνάδας.
Οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν να τους αποκαλούν επιτήδειους όταν είναι φαύλοι, παρά αφελείς όταν είναι τίμιοι: για το δεύτερο αισθάνο -νται ντροπή, ενώ για το πρώτο καμαρώνουν. Αιτία για όλα αυτά είναι η επι -θυμία της εξουσίας που προέρχεται από την πλεονεξία και τη φιλοδοξία κι απ' αυτά τα δύο πάλι απορρέει ο ζήλος των ανθρώπων όταν έχουν μπει σε εμφύλιο πόλεμο. Γιατί όσοι στις πόλεις γίνονταν αρχηγοί των δύο αντίπαλων παρατάξεων, χρησιμοποιώντας ωραία συνθήματα, προβάλλοντας την πολι -τική ισότητα του λαού οι μεν και τη σύνεση της αριστοκρατίας οι άλλοι, πα -ρόλο που με τα λόγια υπηρετούσαν τα κοινά, τα θεωρούσαν ως βραβείο που τους ανήκε. Κι επειδή ο αγώνας τους ήταν με κάθε τρόπο να υπερισχύσει ο
ένας του άλλου, αποτόλμησαν πράξεις φοβερές κι εκτέλεσαν την εκδίκησή τους με ακόμα σκληρότερο τρόπο και δεν την έδειχναν μέσα στα όρια του δίκαιου και του συμφέροντος της πόλης, αλλά την κα -θόριζαν σύμφωνα μ' αυτό που πίστευαν ότι κάθε φορά ικανοποιούσε την παράταξή τους κι ήταν έτοι -μοι είτε με άδικες καταδικαστικές αποφάσεις είτε με βίαιη κατάληψη της εξουσίας να χορτάσουν τη φι -λοδοξία της στιγμής. Το αποτέλεσμα ήταν καμία από τις δύο μερίδες να μην κάνει χρήση των άγραφων νόμων της ευσέβειας, αλλ' αντίθετα όσους τύχαινε να κάνουν κάτι το μισητό, τους επαινούσαν με εύ -σχημες δικαιολογίες. Όσο για τους πολίτες που βρίσκονταν στο μέσο των δύο παρατάξεων έπεφταν θύ -ματα και των δύο, είτε γιατί δεν αγωνίζονταν με το μέρος τους, είτε από φθόνο, στη σκέψη ότι εκείνοι μπορούσαν να επιζήσουν.

Μετάφραση: Εμ. Τσαγκαράκης - Εμ. Φραγκίσκος
Θουκυδίδης (460-400 π.Χ.). Κορυφαίος ιστορικός της Αρχαίας Ελλάδας. Έγραψε την ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου. Εργάστηκε με επιστημονικό τρόπο και επηρέασε τους μεταγενέστε -ρους ιστορικούς.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. Ποιες μεταβολές στον ψυχισμό των ανθρώπων επιφέρει ο πό -λεμος, κατά την άποψη του ιστορικού;
- 2. Ποιες είναι οι αιτίες που αλλοιώνουν το ήθος των πολιτών στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου;
- 1. α. Να χρησιμοποιήσεις τις ακόλουθες λέξεις σε προτάσεις: (μια πρόταση για κάθε λέξη).
Προσεταιρίζομαι, διαφοροποίηση, ακούσιος, μηχανορρα -φία, καταπτοημένος.
- β. Να αντιστοιχίσεις τις συνώνυμες λέξεις:
επιδέξιος
δικαιολογημένος
συνηθισμένος συμβιβασμός
ύπουλη σκέψη ή ενέργεια
συνδιαλλαγή
επιτήδειος
εύσχημος
επιβουλή
καθιερωμένος
- 2. Να εντοπίσεις τις αλλαγές που έφερε ο πόλεμος στην καθιερωμένη σημασία των λέξεων και να προσέξεις ποια στοι -χεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς φαίνεται να διαφοροποι -ούνται.

Όπως διαφαίνεται και στα παράλληλα κείμενα, ο πόλεμος υποβαθμίζει, την ποιότητα της ζωής των απλών ανθρώπων. Σε ένα κείμενο 300 λέξεων να αναφέρεις τρόπους με τους οποίους ένας νέος μπορεί να αντιδράσει. Το κείμενό σου να έχει τη μορφή ανακοίνωσης μιας ειρηνιστικής-ανθρωπιστι -κής οργάνωσης και να απευθύνεται στους σημερινούς νέους.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
Ευριπίδης Ελένη
Εδώ λοιπόν έμενα - ο Δίας το όρισε αλλά ο άντρας μου, δύστυχος, μάζεψε στράτευμα να πατήσει την Τροία να με πάρει με πόλεμο και πολλοί στα ρεύματα δίπλα του Σκάμανδρου για μένα σκοτώθηκαν και' γω που πλήρωσα τα πάντα η δύστυχη κατάρατη είμαι και μ' έχουν πως πρόδωσα - φταίχτρα τον άντρα μου και άναψα πόλεμο στους Έλληνες μέγα.

Στίχοι 49-59 Μετάφραση Κ. Τοπούζης
Ευριπίδης (484-406π.Χ.) Ένας από τους τρεις κορυφαίους τραγικούς ποιητές της Αρχαίας Ελλά -δας. Έργα του: Μήδεια, Ηλέκτρα, Ελένη κ.ά.
Πάτροκλος, Jacues-Louis David

Ελένη
Έτσι το θέλαν οι θεοί.
Κι ο Πάρης, μ' έναν ίσκιο πλάγιαζε σα να ήταν πλάσμα ατόφιο
κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.
Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα.
Τόσα κορμιά ριγμένα
στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης τόσες ψυχές
δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι.
Κι οι ποταμοί φούσκωναν μες στη λάσπη το αίμα για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη
μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Γιώργος Σεφέρης Ημερολόγιο καταστρώματος Γ'
Το Ερωτικό τραγούδι, De Chirico
στιχ. 38-50
- Γ. Σεφέρης (Σμύρνη 1900-Αθήνα 1971). Κορυφαίος Νεοέλληνας ποιητής. Τιμήθηκε με το βραβείο
Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1963
(στο απόσπασμα αυτό ο Έκτορας αποχαιρετά την Ανδρομάχη)
Γιατί αυτό εγώ το ξέρω πολύ καλά βαθιά στο νου και στην καρδιά μου, πως θα έρθει η μέρα κάποτε που θα χαθεί το ιερό Ίλιο και ο Πρίαμος και ο στρατός του καλού πολεμιστή Πρίαμου μα δε νοιάζομαι τόσο για τους πόνους των Τρώων αργότερα ούτε της ίδιας της Εκάβης ούτε του βασιλιά του Πρίαμου, ούτε των αδερφιών μου, που πολλοί και γενναίοι μπορεί να κυλιστούν στο χώμα κάτω από το χέρι των εχθρών, όσο για σένα, όταν τυχόν κάποιος από τους Αχαιούς τους οπλισμένους με χαλκό σε σέρνει γεμάτη δάκρυα, παίρνοντάς σου τη λευτεριά. Και μπορεί στο Άργος να υφαίνεις στον αργαλειό για άλλην ή και να κουβαλάς νερό από τη Μεσσήιδα ή την Υπέρεια, ολότελα άθελά σου, όμως θα σε πλακώνει ανάγκη σκληρή. Και κάποτε κάποιος θα πει βλέποντάς σε να χύνεις δάκρυα: «Να την η γυναίκα του Έκτορα που ήταν πρώτος στη μάχη των Τρώων που δαμάζουν τα άλογα, όταν πολεμούσαν γύρω από το Ίλιο!» Έτσι θα πει κάποιος, και για σένα θα είναι καινούριος πόνος, γιατί θα λείπει ο άντρας σου, που θα σου έδιωχνε τη σκλαβιά. Όμως να δώσει ο Θεός εμένα να με σκεπάζει ψηλό χώμα, προτού φτάσουν στα αυτιά μου το ξεφωνητό και το σύρσιμό σου.

(Ζ. στιχ. 446-465)
Μετάφραση: Ο. Κομνηνού-Κακριδή
Όμηρος (έζησε γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ.). Ο κύριος εκπρόσωπος του ηρωικού έπους. Αποδίδονται σ' αυτόν τα δύο έπη: η Ιλιάδα και η Οδύσσεια
Όμηρος λ ι ά δ α

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Γιώργος Σεφέρης

Δοκιμές

28η Οκτωβρίου
Λίγες μέρες ύστερα από την 28η Οκτωβρί -ου, όταν δεν είχε ακόμη τελειώσει η επιστράτευ -ση, ένας φίλος από τη Μακεδονία μου διηγήθηκε το ακόλουθο επεισόδιο:
Σ' ένα χωριό κοντά στη Φλώρινα, ένας οι -κογενειάρχης, που δεν είχε στρατιωτική υποχρέ -ωση, πήγε και ντύθηκε εθελοντής. Κι όταν τον ρώτησαν γιατί πήρε μια τέτοια απόφαση, αποκρί -θηκε: «Αφήνω γυναίκα και πέντε παιδιά απρο -στάτευτα, είναι μεγάλο κρίμα, αλλά το κρίμα που θα 'πεφτε πάνω μου αν τύχαινε και σκλάβωναν οι Ιταλοί το χωριό μου, θα 'ταν ακόμη μεγαλύ -τερο». Πολιτική ωριμότητα ενός απλού χωριάτη, αίσθημα αλληλεγγύης, βαθιά ριζωμένη συνείδη -ση της λευτεριάς. Και το σπουδαιότερο απ' όλα, η ώριμη γνώση πώς για να σώσουμε αυτή τη λευ -
τεριά μας, είμαστε όλοι μαζί και ο καθένας χωρι -στά, υπεύθυνοι.

Το επεισόδιο αυτό είναι ένα από τα πιο χα -ρακτηριστικά της ψυχολογίας του ελληνικού λα -ού την εποχή εκείνης της κρίσης που κορυφώ -θηκε καθώς τελείωνε το καλοκαίρι του '40. Του απλού λαού, που δεν ξέρει πολλά γράμματα και πληρώνει περισσότερο από κάθε άλλον, γιατί όλα τα πληρώνει με τον πόνο και το αίμα του κορμιού του. Ποια ήταν η κατάσταση του πολέμου και της Ευρώπης τον Αύγουστο εκείνον; Μια σειρά πανωλεθρίες είχαν καλύψει τον κόσμο με την πα -χιά καταχνιά του φόβου. Ισπανία, Μόναχο, Τσε -χοσλοβακία και, το τραγικότερο απ' όλα, η Γαλ -λία. Το Παρίσι σε χέρια γερμανικά και το Βισύ δεχότανε να ικανοποιήσει το σαδισμό του κ. Χίτ -λερ στο δάσος της Κομπιένης. Μόνο μια ελπίδα: Ένα νησί που πάλευε και βαστούσε ψηλά το νόη -μα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας κάτω από το σι -δερένιο κατακλυσμό.

Guernica, Pablo Picasso

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Ένα ηρωικό νησί στη βορεινή άκρη της Ευρώ -πης, στο αναμεταξύ χώρες σκλαβωμένες, ρη -μαγμένες ή βουβές, και στην άλλη άκρη η Ελ -λάδα, ένας τόπος χωρίς πλούτη, με το φτωχό λαό της, το φτωχό, τον ανθρώπινο, τον υπερήφανο λαό της, περιμένοντας να ηχήσουν και γι' αυτήν οι σάλπιγγες ενός πολέμου με πολλά εκατομμύ -ρια εχθρούς, με δισεκατομμύρια τόνους σίδερο, δουλεμένα στα εργοστάσια του θανάτου για την καταστροφή ψυχών και σωμάτων. Και η Ελλά -δα πολέμησε, ο ελληνικός λαός πολέμησε, γιατί ένιωθε πως το κρίμα που θα 'πεφτε πάνω του, αν δεν πολεμούσε, θα ήταν ασήκωτο. Θα μπορούσε να καταποντίσει για πάντα, όχι την Ελλάδα αλλά ολόκληρη την οικουμένη.

Ο Ελληνικός λαός πολέμησε τότε στις μά -χες που άρχισαν στις 28 του Οκτώβρη και για έναν άλλο λόγο ακόμη. Γιατί είχε αρχίσει να πο -λεμά με την ψυχή του, πολύ πριν από την ημέ -ρα εκείνη. Ήταν εμπόλεμος πριν από τη δεύτερη Βαλκανική κρίση και πριν από την πρώτη Βαλ -κανική κρίση, που έγινε ένα χρόνο νωρίτερα, όταν οι Ιταλοί μπήκαν μια Μεγάλη Παρασκευή στην Αλβανία. Ήταν εμπόλεμος σε κάθε μάχη που έδιναν οι δυνάμεις της τυραννίας και ήταν σύμμαχος με κάθε λαό, με κάθε άτομο, με κά -θε ιδέα που πολεμούσε για τη λευτεριά. Αυτή η λευτεριά, που λιγόστευε τόσο τραγικά κάθε τόσο στην Ευρώπη των παραμονών και των αρχών του πολέμου. Περισσότερο ώριμος από τους προσε -χτικούς διπλωμάτες και τους πολιτικούς που λέ -νε πως κρίνουν τα πράγματα ρεαλιστικά, ήξερε ένα πάρα πολύ απλό πράγμα, πως ζωή θα πει λευ -
τεριά και πως αν πρόκειται κάποτε να μείνει ο κόσμος τούτος που ζούμε αδειανός, θα φύγουμε πρώτα όλοι μας και η λευτεριά θ' αδειάσει τον τόπο τελευταία.

Μια φορά σ' ένα ελληνικό νοσοκομείο ένα παληκάρι είχε χάσει το πόδι του. Μήνυσαν στην γυναίκα του από το χωριό για να τον δει. Ξέσπα -σε σε λυγμούς όταν τον είδε ακρωτηριασμένο. Εκείνος περίμενε λίγο κι έπειτα της είπε ήσυχα και μετρημένα: Τώρα κλαις για ένα κομμένο πόδι και δε συλλογίζεσαι πως αλλιώς θα 'κλαιγες για τη λευτεριά σου. Τέτοιοι είναι εκείνοι που έκαναν τον πόλεμο με το φασισμό και εκείνοι που πολέ -μησαν τους χιτλερικούς και οι άλλοι στην Κρήτη και όσοι πολεμούν τώρα μακριά από την πατρί -δα και όλοι μαζί όσοι αγωνίζονται κάθε μέρα στο σημερινό μέτωπο που καλύπτει όλη την Ελλάδα απ' άκρη σ' άκρη, κάτω από το ζυγό των τυράν -νων. Τέτοιοι είναι οι ήρωες και οι μάρτυρες που αποφασίζουν κάθε μέρα τη ζωή τους και φτύνουν κατάμουτρα τα εκτελεστικά αποσπάσματα των δημίων. Η 28η Οκτωβρίου είναι η επέτειος που άναψε το τουφέκι στην Αλβανία. Όμως την από -φαση να πολεμήσει και να δώσει τη ζωή του για να μπορέσει ο άνθρωπος να είναι άνθρωπος σω -στός και όχι ανδράποδο ενός αφέντη, την παίρνει κάθε μέρα, κάθε ώρα, ο ελληνικός λαός, αρχίζο -ντας πολύ πριν από την 28η Οκτωβρίου. Και θα εξακολουθήσει αυτός ο αγώνας, ώσπου να νιώ -σει βαθιά μες την ψυχή του πως ήρθε επιτέλους η ώρα της δικαιοσύνης.

1. Μίλτος Σαχτούρης
Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο

Ο στρατιώτης ποιητής
Δεν έχω γράψει ποιήματα μέσα σε κρότους μέσα σε κρότους κύλησε η ζωή μου
Την μιαν ημέρα έτρεμα την άλλη ανατρίχιαζα μέσα στο φόβο μέσα στο φόβο πέρασε η ζωή μου
Δεν έχω γράψει ποιήματα δεν έχω γράψει ποιήματα μόνο σταυρούς σε μνήματα καρφώνω.
Ο Ποιητής, Marc Chagall
Ο Μίλτος Σαχτούρης (1919), είναι σύγχρονος Έλληνας ποιητής που έχει επηρεαστεί ιδιαίτερα από τον υπερρεαλισμό.

ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΙ ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΠΟΙΗΣΗ

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Με ποια στοιχεία του κειμένου αποδίδεται η εικόνα της εποχής κατά την οποία γράφτηκε το ποίημα.

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Ο ποιητής εκφράζει συναισθήματα φρίκης, φόβου και οδύ -νης. Με ποιους τρόπους (λέξεις, φράσεις, επαναλήψεις) το πετυχαίνει;
- 2. Στο ποίημα υπάρχουν αρκετές παρηχήσεις. Τι αίσθημα σας μεταδίδει το άκουσμά τους;

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
Ο ποιητής γράφει ποίημα, αλλά επιμένει να λέει «Δεν έχω γράψει ποιήματα». Τι θέλει να τονίσει με αυτό ;
Καθώς αποτελεί μια από τις γνησιότερες και ειλικρινέστερες μορφές της ανθρώπινης δημιουργικότη -τας, η ποίηση παρουσιάζει τέτοια ποικιλία που να μην είναι δυνατόν να περιγραφεί με απόλυτους κανό -νες. Υπάρχουν όμως κάποια στοιχεία που διακρίνουν την ποιητική παραγωγή σε:
- 1. Παραδοσιακή ή κλασική ποίηση, που στηριζόταν στην αρχαιοελληνική και ρωμαϊκή στιχουργία, αλλά και στα ποιητικά επιτεύγματα των ευρωπαϊκών γλωσσών μετά την Αναγέννηση.
- 2. Μοντέρνα ποίηση, που εμφανίζεται κυρίως μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τα στοιχεία που τις ξεχωρίζουν είναι:
Στο επίπεδο του νοήματος . Η παραδοσιακή ποίηση έχει, εκ πρώτης όψεως, ένα βατό και σαφή λόγο. Η μοντέρνα ή νεοτερική, επιχειρώντας ν' ανοίξει νέους δρόμους στην έκφραση, δημιουργεί συχνά λό -γο κάπως υπαινικτικό, συνειρμικό, ακόμα και κρυπτικό.
Στο επίπεδο της εκφοράς . Το παραδοσιακό ποίημα αποτελείται από στίχους με συγκεκριμένο αριθμό συλλαβών, με συγκεκριμένο μέτρο και, συχνά, με κάποιο είδος ομοιοκαταληξίας. Συχνά επίσης, μια ομάδα στίχων αποτελεί μια ειδική μετρική ενότητα, γίνεται στροφή. Το μοντέρνο ποίημα είναι γραμμένο σε ελεύθερο στίχο, στίχο δηλαδή που διακρίνεται, από τον πεζό λόγο, χάρη στην ηχητική του οργάνωση, το ρυθμό του και την έλλειψη συνέχειας, αλλά δεν έχει εμφανές μέτρο κι ομοιοκαταληξία.

τ ο ί χ ε ί α
θ ε ω ρ ί α Σ

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
-Δεν ήταν δικό μου πια, δεν ήταν. Το σπίτι που γεννήθηκα, Πυλάδη! Και μάλιστα τη ρώτη -σα: Κυρία, αυτό είναι το σπίτι που γεννήθηκα; Is this the house I was born? Και μου 'πεν η Τουρ -κάλα: «Ναι, αυτό είναι».
Μυστήριο! Πού ήξερε πως ήταν το σπίτι αυτό που εγώ το φως του ήλιου πρωτοείδα, πώς ήταν τόσο βέβαιη;
Ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης (1940-) είναι σύγχρονος Κύπριος ποιητής.

Κυριάκος Χαραλαμπίδης

Μεθιστορία

Άρδανα II 1
Να της μιλήσω Τούρκικα δεν ήξερα.
- -Μιλάτε Αγγλικά;
- -Καταλαβαίνω.
- -Αυτό είναι το σπίτι μου;
- -Αυτό είναι το σπίτι σου.
Κι αρχίνησα ένα κλάμα μες στον ύπνο μου. Εκείνο του αποχαιρετισμού.
Μα τ' αναφιλητά μου μ' ανασήκωναν σαν καρυδότσουφλο και ξύπνησα, Πυλάδη.
Βρεγμένο το κρεβάτι μου - τ' όνειρο μήπως έσταζε από την οροφή του; - εμείς οι δυο το βλέ -πουμε, το ξέρουμε, το ζούμε κιόλας: «Χάθηκε ο στρατός μας!» Τίποτα πια, κανένα πλοίο εν όψει, καμιά στεριά, κανένα σπίτι, φίλε.

Και όμως το ξωπόρτιν ήταν το ίδιο, το στε -νοσόκακο ίδιο, ο λάκκος ήταν ίδιος, η τερατσιά, ο φούρνος, το τρακτέρ, η μάντρα ήταν ίδια. Κι εγώ καμία σχέση με το σπίτι. Δεν τ' αναγνώριζα. Στε -κόμουν στην αυλή κι ένιωθα τόσον άβολα. Στοιχη -ματίζω, αν με θεωρούσες, θα 'βαζες τα κλάματα.
Μες στην αυλή μου και δεν ήμουν πια στο σπίτι μου, δεν ήμουν στο χωριό μου - ένας ξένος, που η ψυχή του αναπαμό δεν είχε.
- -Τί φης 2 ; Απέξω από το σπίτι σου κι ούτε που τ' αναγνώριζες, αλήθεια;

Μπέρτολτ Μπρεχτ

ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΨΗΛΑ ΛΕΝΕ:
Να ο δρόμος για τη δόξα.
Αυτοί που είναι χαμηλά λένε:
Να ο δρόμος για το μνήμα.

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΠΟΥ ΕΡΧΕΤΑΙ
δεν είν' ο πρώτος. Πριν απ' αυτόν γίνανε κι άλλοι πόλεμοι. Όταν ετέλειωσε ο τελευταίος, υπήρχαν νικητές και νικημένοι. Στους νικημένους, ο φτωχός λαός πέθαινε από την πείνα. Στους νικητές ο φτωχός λαός πέθαινε το ίδιο.
Μετάφραση: Μάριος Πλωρίτης
Μπέρτολτ Μπρεχτ (1898 - 1956). Γερμανός θεατρικός συγγραφέας.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Σύνθεση, Ράλλης Κοψίδης
Ποια μάνα 'χει τα δυο παιδιά στον πόλεμο σταλμένα πέστε της μην τα καρτερεί και μην τα περιμένει τι εκείνα σκοτωθήκανε στου Δομοκού τον κάμπο κι ο Δομοκός κατέβασε κατεβασιά μεγάλη φέρνει λιθάρια ριζιμιά δέντρα ξεριζωμένα φέρνει και μια γλυκομηλιά τα μήλα φορτωμένη και στα περικλωνάρια της δυο αδέρφια αγκαλιασμένα το 'να το λένε Κωνσταντή, τ' άλλο το λένε Γιάννη.
Γκύ Σονιέ: Τα Μοιρολόγια,
Δημητσάνα Γορτυνίας. ΚΕΕΛ Ύλη Πολίτη 871

3. Μάριος Πλωρίτης
Νέοι, ναρκωτικά, βία
Εκείνο που, φοβάμαι, μας απασχολεί σχε -τικά λιγότερο, είναι το πρόβλημα που βρίσκε -ται μέσα στο σπίτι μας: το πρόβλημα των παι -διών μας. Όχι πως οι ελληνο-γονείς δεν νοιάζο -νται για τη διαβίωση, την εκπαίδευση, την ψυ -χαγωγία των βλαστών τους. Αλλά, πολλοί τους, πληρώνοντας γι' αυτές, πιστεύουν πως έκαναν το χρέος τους απέναντι στα παιδιά, νανουρί -ζουν τη συνείδησή τους και τελεία και παύλα. Μόνο που τα αληθινά προβλήματα αρχίζουν ακριβώς μετά τα δίδακτρα και τα χαρτζιλίκια.

Μάρτυρας, τα στοιχεία που κοινολογή -θηκαν τις προάλλες (17.12.1999) στο συνέ -δριο που οργάνωσε το Παιδαγωγικό Ινστιτού -το, με θέμα «Προκλήσεις στη σχολική κοινό -τητα. Έρευνα - παρέμβαση», και που δείχνουν
τρομαχτική έξαρση της χρήσης ναρκωτικών από μαθητές και της άσκησης βίας σε έμψυχα και άψυχα:
Μέσα σε πέντε μόλις χρόνια (1993-98), η χρήση ναρκωτικών (κάνναβης, αμφεταμίνης, LSD, «έκστασης») από μαθητές Γυμνασίων και Λυκείων αυξήθηκε από 6% σε 14%. Ενώ το 63% των μαθητών έχει πάρει μέρος σε πράξεις βανδαλι -σμού μέσα ή έξω απ' το σχολείο... το 47% έχει δεχθεί επιθέσεις ή απειλές επίθεσης από έναν ή περισσότερους συνομηλίκους τους... το 9% έχει χτυπήσει άτομα έξω απ' το σχολείο... και το 7,1 % ανήκει σε κάποια οργανωμένη ομάδα παραβατικής δράσης... Μ' άλλα λόγια, ένα μέρος της νεολαίας μας, διόλου ευκαταφρόνητο, απ' τη μια ναρκώνεται με παραισθησιογόνες ουσίες κι απ' την άλλη «εκτονώνεται» με πράξεις ζημιογόνες για τους άλλους...

Πάμπολλοι είναι εκείνοι που ρίχνουν τον λίθο του αναθέματος στους νεα -ρούς δράστες - και επαναπαύονται. Θα ήταν λιγότερο μακάριοι, αν πρόσεχαν κά -ποιους άλλους παράγοντες και παραμέτρους - που βοούν, που έχουν γίνει κοινός τόπος, αλλά παραβλέπονται όσο και ο λεγόμενος «κοινός νους». Ας προσπαθή -σουμε να τους θυμηθούμε:
Οι σημερινοί νέοι κατατρύχονται από πολλαπλές αντιφάσεις: Φυσικά, η εποχή μας τους προσφέ -ρει πιο άνετη, πιο ελεύθερη, πιο «κοσμοπολίτικη ζωή», με πολύ περισσότερες δυνατότητες και ευκαι -ρίες μόρφωσης, επικοινωνίας, ψυχαγωγίας, παρά η μεσοπολεμική και άμεσα μεταπολεμική Ελλάδα, η αφανισμένη από πολέμους, κατοχές, εμφύλιους, η «επαρχιώτικη» Ελλάδα, με τις προλήψεις και προ -καταλήψεις της, με τις απαγορεύσεις και τις καταπιέσεις, που μάστιζαν τη νεολαία του καιρού εκείνου. Θα μπορούσαν, οι τωρινοί νέοι, να πουν - όπως ο σαιξπηρικός Πίστολ - «ο κόσμος για μένα είναι ένα στρείδι,/που θα τ' ανοίξω εγώ με το σπαθί μου».

Μόνο που το «σπαθί» είναι δίκοπο. Αυτή ακριβώς η «ανοιχτή» κοι -νωνία της «αφθονίας» περικλείνει προκλήσεις που, συχνά, μετατρέπονται σε παγίδες.
Η «αφθονία» γίνεται αντικατοπτρισμός, όπως για τους καμηλοβάτες της Σαχάρας, που όσο προσπαθούν να τον αγγίξουν και να τον γευτούν τό -σο ξεφεύγει απ' τα χέρια τους...
Η «ανοιχτή κοινωνία» και οι «περισσότερες ευκαιρίες» μεταφράζο -νται, κατά κανόνα, σε κλειστές πόρτες και σε εμπαιγμούς...
Η αποτίναξη των απαγορεύσεων και της καταπίεσης ισοσταθμίζε -ται με ρήξη των «δεσμών αίματος» (που δεν είναι δα και «δεσμά») και με ανεμοσκόρπισμα της οικογένειας - όχι εξαιτίας των νεότερων μελών της...

Η απελευθέρωση των ερωτικών σχέσεων τις υποβαθμίζει, πολλές φορές, σε ανούσια σαρκική επαφή, και η ελευθερία κίνησης και ψυχαγωγί -ας τούς κάνει έρμαια των εμπόρων «τεχνητών παραδείσων»...
Οι πολλαπλάσιες προσβάσεις σε πλατύτερη μόρφωση, στομώνεται απ' την κακομοιριά και την παπαγαλία της ελληνικής εκπαίδευσης, ενώ η «ιλιγγιώδης τελειοποίηση της τεχνολογίας» με τα ΜΜΕ και τα Διαδίκτυα, μετατρέπει τους χρήστες τους σε «βίδες» τους και τους απομονώνει απ' τον γύρω κόσμο...
Ο «κοσμοπολιτισμός» και η ακαριαία επικοινωνία με τα εκτός των τειχών μας, παίρνει μορφή πιθηκισμού ξένων μοντέλων και ηθών (που σπάνια είναι τα καλύτερα) και φτάνει σε μιαν άλλη ξενική κατοχή, χειρότε -ρη απ' την στρατιωτική, επειδή είναι εκούσια...

Όλα αυτά - που κανένας δεν τ' αγνοεί - ενσταλάζουν σε πολλούς νέ -ους ένα οδυνηρό αίσθημα απογοήτευσης απ' όλους κι απ' όλα και, προπά -ντων, απ' τους εαυτούς τους.
Νιώθουν ανήμποροι μπρος στις Σειρήνες του πολύφερνου κόσμου... ξένοι μέσα στο άδειο σπιτικό τους... ματαιόπονοι στα γρανάζια μιας στείρας παιδείας... αποτυχημένοι και ικανοί μόνο για να πλουτί -
ζουν τις στατιστικές της ανεργίας... ανδρείκελα θαυματουργών μηχανών, που βαθαίνουν τη μοναξιά τους...
Πορτραίτο με αγκάθινο στεφάνι, Frida Kahlo

Κι αν (ή όταν) αναζητήσουν αποκούμπι, βο -ήθεια, «πρότυπα», στον κόσμο των «μεγάλων», τι εισπράττουν; Κοινωνικό κανιβαλισμό, όπου το μέ -γα και μοναδικό ζητούμενο αποτελεί η οικονομική «επιτυχία» με κάθε μέσο και με κάθε θυσία (των άλλων)... τερατώδη μητροκτονία της Φύσης, λεη -λασία κάθε πηγής ζωής μέχρις αφανισμού κάθε ζω -ής... πολέμους, γενοκτονίες, ολοκαύτωμα, σφαγές με το παλαιότατο προσωπείο του πατριωτισμού και του εθνικισμού, και με το νεότατο τοιούτο του ανθρωπισμού... φανατική μισαλλοδοξία για ιδέ -ες, πρόσωπα, φυλές, που ιδανικό «τέλος» και σκο -πός της είναι ο ολοκληρωτικός αφανισμός των «άλ -λων»...

Αντίδοτο για τα αδιέξοδα, τις απογοητεύσεις, την πνιγμονή: τα ναρκωτικά, με την τραγική ψευ -δαίσθηση πως θα τους χαρίσουν διέξοδο, ανάσες, «γοητείες».
Συζητώντας, χρόνια τώρα, με νέους του Κέ -ντρου Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων, άκουγα πως παίρνοντας τη «δόση» τους, «ένιωθαν να ση -κώνονται πάνω απ' τη γη», να γίνονται «δυνατοί και μοναδικοί». Και, αυτή την πλασματική «δύνα -μη», τη δοκιμάζουν σε βία και βανδαλισμούς - εκ -παιδευμένοι ήδη από την γύρω τους βιοτική βία, που την υπερπροβάλλουν οι μικρομεγάλες οθόνες, μαζί με αμέτρητες ταινίες, όπου οι πάντες «βιά -ζουν» τους πάντες, όπου πυρπολούνται και αφανί -
ζονται τα πάντα, εκτός απ' τον Ένα, τον «σταρ» που, επιλέον, κερδίζει και «το κορίτσι». Τέτοιοι «σούπερμεν» νομίζουν πως γίνονται κι αυτοί. Και, επιπλέον, δικαιωμένοι εκδικητές για όσα τους «ξεγέλασαν» και όσα δεν απόχτησαν...

Αυτό το πλέγμα απογοητεύσεων, ψευδαισθήσεων, εκδίκησης, κενού, γεμίζει τις έρευνες και τις στατιστικές.
Δεν χρειάζεται να πω ότι τα τραγικά τούτα παιδιά αποτελούν ένα ποσο -στό μόνο της νεολαίας μας. Τα περισσότερα άλλα μένουν αλώβητα και πασχί -ζουν, μ' όλες τις αντιξοότητες, να χτίσουν μιαν υγιή ζωή, να μεταλάβουν όσα γόνιμα μπορεί αυτή να τους προσφέρει. Αλλά αυτοί δεν γίνονται «σταρ» στις μικρές οθόνες και στα «παράθυρα». Απλώς προσπαθούν να είναι «έτοιμοι και ώριμοι». Και, αυτό, είναι το καλύτερο «Millennium»...

Από την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ
Σιωπηλό, W. Kadinsky
Μάριος Πλωρίτης, (1919-) σύγχρονος συγγραφέας και κριτικός.
αμφι-
δια-, δι-
αμφιβολία
δυσάρεστος
δυσάρεστος

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
Το κείμενο αυτό καλό είναι να διδάσκεται με παράλληλη αναφορά στην ερεύνα του Παιδαγωγικού Ιν -στιτούτου, την οποία μπορούν να βρουν οι καθηγητές και οι μαθητές στις σχολικές βιβλιοθήκες και στη βιβλιοθήκη του Π.Ι.

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
- 1. Στο κείμενο παρουσιάζονται οι λόγοι που οδηγούν τους σημερινούς νέους στα ναρκωτικά και τη βία. Να τους επισημάνεις.
- 2. Ποια είναι η άποψη του Μάριου Πλωρίτη για τα «πρότυπα» που προσφέρουν οι ενήλικες στους νέ -ους;

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Να δώσεις το νόημα των παρακάτω φράσεων του κειμένου και να τις χρησιμοποιήσεις όλες μαζί σε ένα κείμενο τριών-τεσσάρων γραμμών:
- 2. Να βρεις στο κείμενο σύνθετες λέξεις που έχουν ως πρώτο συνθετικό λαϊκά ή λόγια μόρια όπως πα -ρακάτω.

Σύνθεση
Όταν μια λέξη γίνεται από δυο ή περισσότερες άλλες λέξεις, έχουμε σύνθεση. Τα σύνθετα σχηματίζονται με δύο τρόπους:

Μια λέξη παίρνει στην αρχή της ένα αχώριστο μόριο
κακός ά-κακος, βάφω ξε-βάφω
Δύο ή περισσότερες λέξεις ενώνονται σε μια:
Σάββατο - Κυριακή: Σαββατοκύριακο.
Τα μόρια που χρησιμεύουν ως πρώτα συνθετικά λέγονται αχώριστα μόρια και διακρίνονται σε λόγια και λαϊκά.

Λόγια μόρια είναι:
Λαϊκά μόρια είναι:
διάμετρος, διέξοδος
εισάγω
εκ-εξ
εκφράζω, εξάτμιση
επιβλέπω
ενάρετος
υπόστεγο

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
- 1. Όπως είδες, ο Μ. Πλωρίτης στο δοκίμιό του χρησιμοποιεί τη γλώσσα και μεταφορικά. Λαμβάνο -ντας υπόψη αυτή την παρατήρηση, να παρουσιάσεις τα προβλήματα των σημερινών νέων όπως τα δίνει ο συγγραφέας στο ακόλουθο απόσπασμα: «Όλα αυτά -- που κανένας δεν αγνοεί - ενσταλά -ζουν ... Ανδρείκελα θαυματουργών μηχανών, που βαθαίνουν τη μοναξιά τους...».
- 2. Πολλοί νέοι είναι σήμερα θύματα και θύτες της βίας. Να γράψεις ένα άρθρο που θα μπορούσε να δημοσιευτεί σε νεανικό περιοδικό, αναφέροντας παραδείγματα από την εμπειρία σου και να προ -σπαθήσεις να ερμηνεύσεις τα αίτια που προκαλούν αυτές τις καταστάσεις.
στερητικό α-
ά-βραστος
ανα-δουλειά
ξε-πορτίζω
4. Κική Δημουλά Τι θα γνωρίζουν για μας τα αντίγραφά μας;

«Δις ουκ ανεμβαίης εις τον αυτόν ποταμόν.» Ηράκλειτος
«Εκ γαστρός δε τίνος εκπορεύεται ο κρύσταλλος; Πάχην δε εν ουρανώ τις τέτοκεν» Ιώβ (Κεφ. 38, στιχ. 29)
Θαυμαστά τα έργα της επιστήμης. Ανεπαρκής να τα συλλάβει η αντίληψή μου. Αποστηθίζει μό -νον τους φωτεινούς τίτλους. Γι' αυτό και η γλώσσα μου, ως αμαθής, προσέχει και ποτέ δεν πατάει το πόδι της σε τέτοια σκοτεινά εδάφη. Το να σχολιάζω μιαν ανακάλυψη μου φαίνεται πιο υπερφίαλο απ' το να επιχειρήσω να πιάσω τ' άστρα. Κι αν τώρα παραβαίνω τη σοβαρότητά μου, είναι γιατί με παρέσυ -ρε ένα τρελό τηλεφώνημα φίλης φανατικής οικολόγου, τόσο που αρνείται να πατήσει σε γκαζόν επειδή αντιγράφει προσβλητικά το θείο, φυσικό γρασίδι.

Η φωνή της ήταν οργισμένη, κι αντί καλημέρας με περιέλουσε με ψόγους που «κάθομαι αραχτή μέσα στη νοικοκυρίστικη καταθλιψούλα μου αντί να ξεσηκωθώ εναντίον των τρομοκρατών που τοπο -θέτησαν νέα βόμβα στα θεμέλια της ύπαρξής μας και, πάει, όπου να 'ναι θα τιναχτεί στον αέρα η ατομι -κότητά μας, αυτό το μεγαλοειδές δώρο που έδωσε στον καθένα μας η φύση». Ένας καταιγισμός μαύρων οιωνών και σιγά σιγά ξεκαθάρισα ότι τρομοκράτες χαρακτήριζε τους Άγγλους ερευνητές και βόμβα την ανακάλυψή τους, την κλωνοποίηση. Περιέγραψε εν τω μεταξύ με αξιοζήλευτη άνεση τις περίπλοκες κι -νήσεις του πειράματος σαν να ήταν η ίδια ερευνητής. Πάλευα να καταλάβω από πού έφευγαν κύτταρα, πώς μπαινόβγαιναν στην κατάψυξη, πώς μεταφέρονταν οι ομοιότητες σε ωάριο αδειασμένο από τον αρ -χικό ρόλο του, τι σπέρμα ήταν αυτό που δεν ήταν σπέρμα αλλά κομμάτι από το αυτί ή από την αχίλλειο πτέρνα - πελάγωσα. Και πού να τολμήσω βέβαια να υπερασπίσω την «καταθλιψούλα» μου, ότι είναι το ιστορικό πολλών και διαφόρων ξεσηκωμών μου εναντίον πολλών και διαφόρων βομβών που τοποθέτη -σαν τα ανεπιθύμητα στα θεμέλια των επιθυμητών. Βόμβες που, παρά τους ξεσηκωμούς, εξερράγησαν.

Ωστόσο, συνωστίζομαι τώρα και εγώ έξω από το θόρυβο, και τη μεγάλη ανησυχία που ξεσήκω -σε το επίτευγμα. Το διαφημίζει, νόστιμη, ήρεμη η Ντόλυ, ανυποψίαστη ότι είναι το ορεκτικό ώσπου να φτάσουμε στο κύριο γεύμα. Τον άνθρωπο.
Να ληφθούν μέτρα, ξεφώνιζε η οικολόγος φίλη. Ποια μέτρα, αλήθεια; Η μοίρα της ανθρωπότη -τας είναι σαν τη Λερναία Ύδρα. Κόβεις το κεφάλι της φυματίωσης και φυτρώνει στη θέση του ο καρ -κίνος, κόβεις τη σχιζοφρένεια και πετάγεται το κεφάλι των πυρηνικών όπλων, μισοκόβεις το Έιτζ και φυτρώνει το κεφάλι της κλωνοποίησης. Ποια μέτρα, αλήθεια; Ο μοιραίος γενετικός τύπος ασφαλής πια φυλάσσεται στα άδυτα της μνήμης των ηλεκτρονικών υπολογιστών και ασφαλέστερος στις κρυψώνες της εργοδότριας σκοπιμότητας που χρηματοδοτούσε και την έρευνα - αναρωτιέμαι αν στοιχίζει φθηνό -τερα η παραγωγή ύπαρξης, απ' όσο το χαπάκι για τη θεραπεία του καρκίνου.

Και καλά ν' αυγατίσουν τα πρόβατα, τα πλάσματα των δασών και η παρέα της μοναχικής ατμό -σφαιρας: τα πετούμενα. Και επάρκεια σφαγής θα έχουμε και χωρίς δεσμεύσεις πια θα μπορούν οι κυ -νηγοί ν' αξιοποιούν τα βόλια τους σημαδεύοντας τη μοναδική δυνατότητα των φτερών. Μόλις μας τε -λειώσουν τα πουλιά, θα γονιμοποιούμε τα αντίγραφά τους.
Αλλά ο άνθρωπος; Σωστά διατυπώνω το ενδεχόμενο ν' αναπαράγεται κατ' εικόνα και ομοίωσή του, σε όσα αντίγραφα θέλει; Κι αν δε θέλει, πόσο σεβαστό θα είναι, πώς θα επανδρωθούν τα ακραία οράματα με επιστρατευμένα «Ρόμποκοπ»;

Μου είναι αδιανόητο ότι ανθρώπινο πλάσμα θα γεννιέται από ένα κύτταρο άμοιρο μάλλον μητρι -κού φίλτρου. Ένα πλάσμα ορφανό, εντέλει. Πώς να προβλέψεις με τι ασυνήθιστα, δικά του ένστικτα θα διεκδικήσει την επιβίωσή του, ποια εκδικητικότης θα λανθάνει για τη μυστηριώδη ορφάνια του. Καθό -λου παράξενο κάποια στιγμή να γυρίσουν τ' αντίγραφα και να τρώνε το πρωτότυπο. Ό,τι παραλλαγμέ -να κάπως συμβαίνει και στους εμφύλιους πολέμους.
Ένα θλιβερό υποκατάστατο αθανασίας. Μια ακόμα ελπίδα για μετά θάνατον ζωή. Τι θα γνωρί -ζουν για μας τα αντίγραφά μας; Πόσο πιστά θα ξέρουν να διαχειρίζονται όσα μας πόνεσαν, μας απέλ -πισαν, όσα αγαπώντας τα διασώσαμε; Θα αναπαραχθεί επομένως και ο ψυχισμός μας; Μα, Θεέ μου, η ψυχή δεν αντιγράφεται με καμιά ανακάλυψη. Ψυχραιμία. Ας περιμένουμε να εκδηλώσει τη δυσφο -ρία του ο Θεός. Γιατί καθόλου βέβαια δε θα του αρέσει να του επιβληθεί, με το έτσι θέλω, να γίνει συ -νέταιρος στη δημιουργία μας. Ό,τι και να ισχυρίζονται οι πίθηκοι, εμείς τον Θεό διαλέξαμε για πλάστη μας. Επειδή ως αόρατος είναι όμορφος, ως αόρατος είναι ανεξακρίβωτα φταίχτης και, προπάντων, για -τί αόρατος ευκολότερα υπάρχει.

Ψυχραιμία. Άλλωστε εμείς οι μεγάλοι, όταν θα ενσαρκωθεί η απειλή, θα βλέπουμε την κλωνο -ποίηση από τη ρίζα μόνον.
Ας φοράνε λοιπόν οι νέοι φυλαχτό την ευχή μου: ποτέ μην δεχτούν να προέλθει ο άνθρωπος από άλλη μέθοδο, παρά μόνον από κείνην που εφαρμόζει η έλξη, μόνον από τη μεθυστική πειθώ που ασκεί ο έρωτας, μόνον από την αβίαστη ευτυχισμένη συναίνεση των σωμάτων, τη γοργή έστω, τη χιμαιρική έστω, αλλά κάθε φορά σαν καινούρια κοσμογονική ανακάλυψη.
Από το περιοδικό ΜΕΤΡΟ
Κική Δημουλά (1931), σύγχρονη Ελληνίδα ποιήτρια, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ

Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Σε τι διαφέρουν, κατά την άποψη της συγγραφέα, τα αντίγραφα από τους ανθρώπους από τους οποί -ους θα προέρχονται.

Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Να αντικαταστήσεις τις φράσεις του κειμένου με άλλες ισοδύναμες:
- α. Ν' αυγατίσουν τα πρόβατα
- β. Τοποθέτησαν βόμβα στα θεμέλια της ύπαρξής μας
- γ. Κόβεις το κεφάλι της φυματίωσης και φυτρώνει στη θέση του ο καρκίνος
- δ. Ας φοράνε οι νέοι φυλαχτό την ευχή μου
- 2. Η Κική Δημουλά διατυπώνει με τρόπο βιωματικό και γραφή λογοτεχνική τους φόβους της για την κλωνοποίηση. Να επισημάνεις στο κείμενο αυτά τα σημεία και να προσέξεις τι πετυχαίνει με αυτό τον τρόπο που εκφράζεται.

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου
Είσαι ένας νέος ή μια νέα που συμμερίζεσαι ή διαφωνείς με τις απόψεις της Κ. Δημουλά για την κλωνοποίηση. Να γράψεις ένα δικό σου στοχαστικό-βιωματικό κείμενο σε 300 λέξεις, που θα στεί -λεις ως απάντηση στη συγγραφέα. Μπορείς να αξιοποιήσεις και το παράλληλο κείμενο.

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ

Δοκίμιο και λογοτεχνία
Το δοκίμιο γενικά αποβλέπει πιο πολύ να πληροφορήσει τον αναγνώστη και λιγότερο να του χα -ρίσει αισθητική απόλαυση. Μερικά όμως δοκίμια δίνουν έμφαση στο δεύτερο στοιχείο και χρησιμο -ποιούν πολλές από τις λογοτεχνικές στρατηγικές. Οι συγγραφείς τέτοιων δοκιμίων «βλέπουν», πρώ -τα πρώτα, τα πράγματα από μια δική τους προσωπική σκοπιά . Δεύτερο, δίνουν μια πλασματική , όχι αντικειμενική απεικόνιση της πραγματικότητας. Τρίτο, αναπτύσσουν τη σκέψη τους, όχι τόσο λογικά, όσο συνειρμικά και διαισθητικά . Τέλος, χρησιμοποιούν πολλές φορές τα πράγματα όχι «καθαυτά» αλ -λά ως σύμβολα . Φυσικό επακόλουθο όλων αυτών είναι η αισθητή παρέκκλιση από τη γλωσσική νόρ -μα (σχήματα λόγου κτλ.).

Τάσος Κουράκης
Το πρόσωπο της κλωνοποίησης και το πρόσωπο του ανθρώπου
Ίσως θα έπρεπε από την αρχή να υπογραμ -μίσουμε ότι η κλωνοποίηση στον άνθρωπο θα αφορούσε μόνον την αντιγραφή του γενετικού υλικού και όχι το σύνολο της ουσίας του ανθρώ -που... Κι αυτό γιατί ο άνθρωπος είναι κάτι πολύ περισσότερο από τα γονίδιά του. Είναι μια μο -ναδικότητα που το κληρονομικό του υλικό ανα -πτύσσεται σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Ακόμη, το παιδί που γίνεται ολοκληρωμένος άν -θρωπος, δεν φέρει μόνον τις βιολογικές συντα -γές των γονιδίων του, ούτε μόνον τις επιδράσεις του περιβάλλοντος, αλλά επίσης και τη συλλογι -κή μνήμη όλης της ανθρωπότητας, μέσα από τις προφορικές παραδόσεις και τον πλούτο που εί -ναι μέσα στα βιβλία όλου του κόσμου, είτε λέγο -νται αρχαίες τραγωδίες, είτε λέγονται επιστημο -νικές ανακαλύψεις. Αυτό είναι που μας επιτρέπει να πούμε, κατά την έκφραση του Ζαν Πωλ Σαρ -τρ, ότι «ο κάθε άνθρωπος είναι φτιαγμένος από όλους τους ανθρώπους».

Πέρα όμως από αυτά τα στοιχεία, ο άν -θρωπος έχει την ικανότητα να αυτοοργανώνεται.
Η ικανότητα της αυτοοργάνωσης σημαίνει ότι το άτομο ξεκινώντας από τις τρεις προηγούμε -νες πηγές (δηλαδή το γενετικό υλικό, το περιβάλ -λον και τη συλλογική κοινωνική μνήμη) που εί -ναι εξωγενείς ως προς το ίδιο, παίρνει την κατά -σταση στα χέρια του. Δημιουργός είναι ο ίδιος ο αναπτυσσόμενος οργανισμός και δέκτης ο ίδιος. Μ' αυτόν τον τρόπο οργανώνει την προσωπικό -τητά του, τη συνείδησή του, το ατομικό και συλ -λογικό του πρόσωπο.

Αφού λοιπόν ο άνθρωπος δεν είναι μό -νον το γενετικό του υλικό, τότε μια ενδεχόμενη κλωνοποίηση θα είχε ως αποτέλεσμα τα κλωνο -ποιημένα πλάσματα να έχουν μεν το ίδιο γενε -τικό υλικό με τους δότες, αλλά να είναι διαφο -ρετικές προσωπικότητες. Οι προσωπικότητες αυ -τές θα διέφεραν πολύ περισσότερο από τους μο -νοωογενείς διδύμους, καθότι θα υπήρχε επιπλέ -ον και ένας ετεροχρονισμός ως προς τη γέννηση, χωρίς να υπολογίζουμε τις ενδεχόμενες μεταλλά -ξεις που θα είχε υποστεί το γενετικό υλικό των σωματικών κυττάρων του δότη.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Ίσως θα έπρεπε παρόλα αυτά, μετά την κλωνοποίηση των προβάτων, να υπολογίζουμε ότι η κατάκτηση της τεχνικής για την κλωνοποί -ηση του ανθρώπου βρίσκεται πολύ κοντά. Ο δι -ευθυντής του Κέντρου Βιοηθικής του Πανεπι -στημίου της Πενσυλβάνια πιστεύει ότι σε επτά χρόνια θα εμφανισθεί το πρώτο νήπιο από την κλωνοποίηση. Εάν έχει δίκιο, καλό θα είναι οι επιστήμονες να ρυθμίσουν τις ηθικές τους εκκρε -μότητες και οι λοιποί πολίτες να μην αναμένουν
τους νόμους της αγοράς να τους ορίσουν τι είναι φυσιολογικό και τι όχι. Γιατί στο επιστημονικό ημερολόγιο τα επτά χρόνια είναι σαν να λες «αύ -ριο το απόγευμα».

Περιοδικό Ο Πολίτης
Ο Τάσος Κουράκης είναι καθηγητής στην Ιατρική Σχολή Θεσσαλονίκης
Γκολγκόντ, Ρενέ Μαγκρίτ
154 ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 155

ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΕΜΠΤΗ
Δεν αρκεί να ονειροπολούμε με τους στίχους. Είναι λίγο. Δεν αρκεί να πολιτικολογούμε. Είναι πολύ. Κατά βάθος ο υλικός κόσμος είναι απλώς ένας σωρός από υλικά. Θα εξαρτηθεί από το αν είμαστε καλοί ή κακοί αρχιτέκτονες το τελικό αποτέλεσμα. Ο παράδεισος ή η κόλαση που θα χτίσουμε. Εάν η ποίηση παρέχει μια διαβεβαίωση, και δη στους καιρούς τους dürftiger (πενιχρούς), είναι ακριβώς αυτή: ότι η μοίρα μας παρ' όλ' αυτά βρίσκεται στα χέρια μας.
Οδ. Ελύτης, από το Λόγο στην Ακαδημία της Στοκχόλμης

Η ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ
Η Ευρώπη και ο Ταύρος, Γκουίντο Ρένι

1. Νίκος Δήμου
Το τέλος της τουρκοκρατίας
Η συνθήκη της 28ης Μαΐου 1 στο Ζάππειο σημει -ώνει επίσημα το τέλος της τουρκοκρατίας στην Ελλάδα.
Δεν εννοώ φυσικά τη στρατιωτική και πολιτική κυριαρχία των Τούρκων. Αυτή τελείωσε το1828. Εννοώ την ψυχολογική επίδραση της παρουσίας και της γειτονί -ας τους. Μπορεί να διώξαμε τους Τούρκους από τη χώ -ρα μας, αλλά κάναμε πολλά χρόνια να τους διώξουμε από μέσα μας. Ήταν μόνιμα το κριτήριο και το άλλοθί μας.
Μια ατμόσφαιρα μοιρολατρίας και αλλοτρίωσης είχε μείνει σ' αυτή τη χώρα. Μια περίεργη σχέση με το κράτος, με το μέλλον, με τον εαυτό μας. Κακομοιριά και ευθυνοφοβία. Ραγιαδισμός και ωχαδερφισμός. Μικρο -πρόθεσμη σκέψη και μικρόψυχο αίσθημα. Μοναδικά μέ -σα επιβίωσης: το σκύψιμο του Χατζηαβάτη ή η πονηριά του Καραγκιόζη.

Αυτός ήταν ο Τούρκος μέσα μας.
Μίζερες και οι σχέσεις με τους άλλους λαούς. Με την καχυποψία του φου -καρά, βλέπαμε κάθε κίνησή τους σαν συνωμοσία εναντίον μας. Η πίστη στην πα -ντοδυναμία του «ξένου δάκτυλου» (το εθνικό πλέγμα παράνοιας) μας αφαιρού -σε κάθε ευθύνη για τις πράξεις μας - κι έτσι διευκόλυνε τελικά τις όποιες, ξένες επεμβάσεις.
Έλλειψη εθνικής αυτοπεποίθησης. Υφέσεις κατωτερότητας και εξάρσεις πατριδοκαπηλίας. Υστερίες δυσπιστίας και εκρήξεις δουλικότητας και μιμητι -σμού.
Αυτός ήταν ο Τούρκος μέσα μας.

Τώρα μένουμε σ' έναν άλλο χώρο, όπου οι άνθρωποι έχουν ψηλά το κεφά -λι, το βλέμμα τους κοιτάει μακριά, και δεν ρίχνουν σε άλλους τις ευθύνες για την
ιστορία τους. Τώρα, μέτρο μας γίνεται η Ευρώπη. Κι εδώ θα δούμε τι μπορεί να κάνει το ρωμέικο φι -λότιμο.
Ως σήμερα το σημείο συγκρίσεως - ή αναφορά μας - ήταν η άμεση γειτονιά μας, ανατολική ή βόρεια. Ούτε σκέψη να μετρηθούμε με τους δυτικούς. «Μα τώρα, μπορούμε εμείς να συγκριθούμε με αυτούς»; Και ησυχάζαμε.
Με μια γεωγραφική υπερφαλάγγιση παρακάμψαμε τα Βαλκάνια, γεφυρώσαμε τις θάλασσες και συνδεθήκαμε. Και από σήμερα με «αυτούς» θα συγκρινόμαστε. Τέρμα οι δικαιολογίες και τα βολέματα.

Ποιος φοβάται την Ευρώπη; Όλοι μας. Την αποζητάμε και την τρομάζουμε. Την απαιτούμε και την τρέμουμε. Τη θεωρούμε δικαιωματικά δική μας και ολοκληρωτικά ξένη.
Είναι και τα δύο.
Η Ευρώπη γεννήθηκε από την Ελλάδα - μια Ελλάδα όμως που δεν υπάρχει πια. Προχώρησε, δι -αμορφώθηκε, οριστικοποιήθηκε, χωρίς την Ελλάδα. Και σήμερα υποδέχεται τη μακρινή της πρόγο -νο, ψάχνοντας πεισματικά να ανακαλύψει στα χαρακτηριστικά του προσώπου της κρυφές ομοιότητες.
Είναι δύσκολο να τις βρει.
Η Ελλάδα έχει αρκετό δρόμο να κάνει για να ξαναγυρίσει στην Ευρώπη.

Όμως πρέπει να ξέρει πως οδεύοντας προς την Ευρώπη οδεύει προς τον πραγματικό εαυτό της . Γιατί η Ευρώπη έσωσε από το ελληνικό πνεύμα τα καλύτερα στοιχεία και τα συνέχισε τον και -ρό που εμείς τα είχαμε χάσει. Αυτά που λέμε σήμερα δικά μας, από την Ευρώπη τα ξαναπήραμε πίσω.
Πορεία προς την Ευρώπη δεν σημαίνει αλλοτρίωση, αλ -λά ουσιαστική συνειδητοποίηση της μοναδικότητάς μας. Δεν ση -μαίνει ν' απαρνηθούμε τη βυζα -ντινή ή τη λαϊκή μας παράδοση, ούτε τις ασιατικές μας επιδρά -σεις. Ίσα ίσα που, αν πρέπει κάτι κι εμείς να κομίσουμε στην Ευ -ρώπη, είναι το δικό μας ιδιαίτε -ρο στοιχείο. Ούτε άλλωστε η Ευ -ρώπη μας θέλει πιθήκους, μίμους και καθρέφτες της.

Γιατί ακριβώς αυτή είναι η ουσία της Ευρώπης -η πολυμέ -ρεια, η πολυμορφία. Εξευρωπα -ΐζω δεν σημαίνει κάνω τα πράγ -
Ο Γάλλος Πρόξενος Fauvell, Louis Dupre
ματα πιο ομοιογενή αλλά πιο ανόμοια . Η Ευρώπη δεν υπάρχει σαν ισοπεδωτική κεντρική δύναμη, σαν αφομοιωτική μηχανή, σαν πολιτιστικός οδοστρωτήρας. Η Ευρώπη είναι το σύνολο των διαφορών των Ευρωπαίων.
Και είμαι Ευρωπαίος, σημαίνει πρώτα είμαι Άγγλος, Γερμανός, Γάλλος - και ίσως ακόμα περισ -σότερο είμαι Ουαλλός, Βαυαρός ή Προβηγκιανός. Εξευρωπαΐζω σημαίνει ακριβώς το αντίθετο του εξα -μερικανίζω. Μόνο στα πλαίσια της Ευρώπης θα μπορέσουμε να βρούμε τη χαμένη εθνική μας ταυτό -τητα.

Θυμόμαστε τον ορισμό του ορισμού; Για να ορίσουμε κάτι, έλεγε ή παλιά Λογική, χρειάζεται το «γένος προσεχές» και η «ειδοποιός διαφορά». Το γένος μας το κοντινό είναι η Ευρώπη. Εμείς θα ψά -ξουμε την ειδοποιό διαφορά, για να βρούμε τον ορισμό του εαυτού μας.
Και η Ευρώπη θα μας βοηθήσει, όπως μας βοήθησε ήδη να συνειδητοποιήσουμε το καθαρά ελ -ληνικό μας στοιχείο. Ευρωπαίοι πρωτομάζεψαν τα δημοτικά μας τραγούδια, αξιολόγησαν τα βυζαντινά μας, δίδαξαν τους λαογράφους μας, ανακάλυψαν τους λαϊκούς μας καλλιτέχνες.

Η Ευρώπη πρωτοξέθαψε τα αρχαία μας. Ο Ρήγας, ο Κοραής, ο Σολωμός από κει μας έφεραν την ελευθερία, τα γράμματα και την ποίηση. Και οι πιο «φανατικοί» Έλληνες - ο Γιαννόπουλος, ο Δραγού -μης, ο Ψυχάρης, ο Αποστολάκης - έγιναν Έλληνες χάρη στην ευρωπαϊκή παιδεία. Η Ευρώπη τους οδή -γησε στην Ελλάδα.
Δεν υπάρχει άλλος δρόμος από την Ευρώπη. Ας μη ξαναρχίσουμε τις μάταιες διαμάχες των Σλαβόφιλων και των Ευρασιατών στη Ρωσία, για το αν ανήκουμε κι αν πρέπει να ανήκουμε στην Ευ -ρώπη. Γιατί απλούστατα δεν υπάρχει άλλος χώρος, όπου να μπορεί κανείς σήμερα να ζήσει με ηθική, πολιτιστική και εθνική αξιοπρέπεια. Η Ευρώπη είναι η ελπίδα του ανθρώπινου γένους να σωθεί ο ακέ -ραιος, ελεύθερος και συνειδητός άνθρωπος[...]

Από τον Τύπο
Οι αρχηγοί των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Δεκέμβριος 1994.
Ο Νίκος Δήμου (1935-) είναι συγγραφέας.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1 Ποιο είναι το περιεχόμενο της έννοιας «τουρκοκρατία» στο κείμε -νο; Να εντοπίσεις τα χαρακτηριστικά της.
- 2 Ποια είναι, κατά την άποψη του συγγραφέα, η προσφορά της Ευ -ρώπης στη διαμόρφωση της νεότερης Ελλάδας;
- 1 Να προσδιορίσεις τις ενότητες του κειμένου με βάση το γραμμα -τικό χρόνο των ρημάτων. Αν τους βάλεις ένα πλαγιότιτλο, θα έχεις ένα συνοπτικό διάγραμμα όλου του κειμένου.
- 2 Να αποδώσεις την κυριολεκτική σημασία των εκφράσεων:
-  το σκύψιμο του Χατζηαβάτη
-  η πονηριά του Καραγκιόζη
-  πολιτιστικός οδοστρωτήρας
-  πατριδοκαπηλία
-  ξένος δάκτυλος

Να υποθέσεις ότι βρίσκεσαι μαζί με ένα συμμαθητή σου σε μια συνάντηση νέων, όπου συζητιέται το θέμα της σχέσης Ευρώ -πης-Ελλάδας και ακούγονται απόψεις σαν αυτές που διάβασες στα κείμενα. Προσπαθήστε να συντάξετε ένα κείμενο (400 λέ -ξεις) με το οποίο θα συμμετάσχετε στη συζήτηση.
Η μειονεξία των Νεοελλήνων απένα -ντι στη Δύση και στον πολιτισμό της δεν είναι φαινόμενο τωρινό. Είναι μάλλον ένα συλλογι -κό υποσυνείδητο διαμορφωμένο σε ιστορική δι αδρομή τριών τουλάχιστον αιώνων. Ταπεινωμέ -νος ο Ελληνισμός από την τουρκική κατάκτηση, βυθισμένος στη φτώχεια και την απαιδευσία, άρ -χισε να ταυτίζει τα «φώτα» του πολιτισμού και την πρόοδο με την οικονομική ανάπτυξη, τον πο -λιτικό φιλελευθερισμό και την τεχνολογική εξέ λιξη της Δύσης.

Σήμερα χρειαζόμαστε ξεχωριστή καλλιέρ -γεια, ίσως και ειδικές σπουδές, για να αποτιμή σουμε το εκπληκτικό πολιτιστικό επίπεδο εκεί -νου του ταπεινωμένου ελληνισμού: Τη λαϊκή αρχιτεκτονική, την εικονογραφία, τους κοινοτι -κούς θεσμούς, το ήθος της αγοράς, την οργάνω ση των συντεχνιών, το τραγούδι και τη μουσι -κή χρόνων της τουρκοκρατίας. Αλλά κάπο τε αυτά όλα θεωρήθηκαν υπανάπτυξη και βαρ -βαρότητα σε σύγκριση με τις μηχανές, τα βιο μηχανικά προϊόντα, τα τσιμεντένια κιβούρια της μοντέρνας στεγαστικής και τα «δικαιώματα του ατόμου» που παρήγαγε η Δύση.

Έπρεπε να απειλήσει την ίδια τη ζωή μας αυτός ο «πολιτισμός» των δυτικών με τα φαρ -μακερά του απόβλητα και με τον απροκάλυπτο εξανδραποδισμό της ανθρώπινης ύπαρξης -τον από τις ολοκληρωτικές ιδεο -λογίες ή την καταναλωτική αλλοτρίωση του αν θρώπου. Μόνο κάτω από αυτή την απειλή αρχί -σαμε να υποψιαζόμαστε για κάποια άλλη ποιότη τα ζωής που υπήρξε στις ιστορικές μας ρίζες. Αρ -χίσαμε να συγκρίνουμε δειλά και απορημένα την τεχνική της δικής μας παράδοσης, που σέβεται

Χρήστος Γιανναράς
Η μειονεξία των Νεοελλήνων
και αναδείχνει και «λογοποιεί» το φυσικό υλικό, με τη βαρβαρότητα της καταναλωτικής βουλιμί -ας που βιάζει και νεκρώνει τη φύση αποτιμώντας την μόνο οικονομικά. Συγκρίνουμε την οργάνω -ση της κοινωνικής ζωής τη βασισμένη στις προ σωπικές σχέσεις και το ήθος των προσωπικών σχέσεων με τον απρόσωπο ορθολογισμό των συ -στημάτων «γενικής ευτυχίας». Βλέπουμε τις βυ ζαντινές μας εικόνες και τη βυζαντινή μουσική να γίνονται μέτρο αναφοράς για τη συνειδητο -ποίηση του αποδιοργανωτικού αδιεξόδου της δυ τικής τέχνης. Και ξέρουμε ότι στον τόπο μας αυ -τές οι εικόνες και αυτή η μουσική ενδιέφεραν όχι τους λίγους ειδικούς, αλλά ήταν καθολική απαί -τηση της λαϊκής ευαισθησίας ως το τελευταίο χωριό και μοναστήρι.

Άλλοι από μας, λιγότερο υποψιασμένοι, αρχίζουν συγκρίνοντας τις αληθινές ανέσεις, που προσφέρει η σοφή κατασκευή του λαϊκού κτί -σματος, με την εφιαλτική ασχήμια και τον πνιγμό της εργολαβιστικής βιομηχανοποιημένης «στέ -γης». Αναζητούν τη νοστιμιά των καρπών της γης που σώζει η μικρή, δίχως βιομηχανικά λιπάσμα -τα, καλλιέργεια. Ψάχνουν για χειροποίητα αντι κείμενα με τη σφραγίδα της προσωπικής έμπνευ -σης και δεξιοτεχνίας, για να γλιτώσουν από την απρόσωπη ομοιομορφία και την κακογουστιά των προϊόντων της μηχανής.

Απόσπασμα
Ο Χρήστος Γιανναράς (1935-) είναι συγγραφέας και καθηγητής πανεπιστημίου.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Οι απόγονοι του Κάιν
Αν θέλουμε να περισωθούν οι αξίες, οι πνευματικές και ηθικές, που δημιούργησε ο ευ -ρωπαϊκός πολιτισμός με πρωτεργάτη την αρχαία Ελλάδα, είναι απόλυτη ανάγκη να διακηρύξου -με και να διδάξουμε έναν ευρωπαϊκό πατριωτι -σμό. Να τον διδάσκουμε στα σχολεία, να γαλου -χούμε μ' αυτόν τις ερχόμενες γενιές. Είναι η μό -νη θετική ελπίδα για τον άνθρωπο. Και είναι ο μόνος πατριωτισμός που θα βρεθεί από καταβο -λής απαλλαγμένος από ιμπεριαλιστικές βλέψεις, συμπλέγματα πολιτικής ή οικονομικής ηγεμονί -ας, γιατί θα έχει ξεπεράσει τα ιστορικά αυτά στά -δια και γιατί θα έχει γεννηθεί κάτω από το άστρο μιας προοδευτικής ιδεολογίας, ξένης σε ιδέες

Άγγελος Τερζάκης Πατρίδες
ταξικής δικτατορίας ή σε δόγματα βίας. Εκείνο ακριβώς που θα διασφαλίζει την ταυτότητά του θα είναι η αντίθεση τούτη προς την αποκτηνωτι -κή καταπίεση. Υπάρχουν σημαίες που δεν μπο -ρεί να τις προδώσει κανένας για τον πολύ απλό λόγο πως η απομάκρυνση απ' αυτές σημαίνει αυ -τοκτονία.
Στην εποχή μας, στις δυνάμεις που αυ -τή ανέπτυξε, χρωστάμε την ανάδειξη κι επιβο -λή της πρώτης πραγματικά εμψυχωτικής για τον άνθρωπο ιδεολογίας. Κατά τούτο ζούμε μια με -γάλη εποχή.

2. Γιώργος Μπαμπινιώτης

Η Ελληνική Γλώσσα, Παρελθόν - Παρόν - Μέλλον
Το θέμα που τίθεται, μετά από το γενικότερο καθορισμό της έννοιας της φυσιογνωμίας της γλώσσας, είναι ειδι -κότερα αν η φυσιογνωμία της ελληνι -κής γλώσσας, που ενδιαφέρει εδώ, μπο -ρεί να διατηρηθεί αλώβητη και μετά την ένταξή μας στην ΕΟΚ. Πόσο απο -φασιστική για τη μορφή της ελληνικής γλώσσας, κι ίσως και για την ίδια την ύπαρξή της, μπορεί να αποβεί η στε -νή επαφή της με τις άλλες γλώσσες της Κοινότητας, γλώσσες αντικειμενικά ισχυρότερες, με την έννοια ότι μιλιού -νται από περισσότερους ανθρώπους, κι
ότι μερικές από αυτές (όπως η αγγλική, η γαλλική ή η γερμανική) έχουν καθιερωθεί ευρύτερα ως «δεύτερες» γλώσσες, ως γλώσσες συνεννόησης στις εμπορικές, κοι -νωνικοπολιτικές, πολιτιστικές και άλλες μορφές επικοινωνίας; Μ' άλλα λόγια, κιν -δυνεύει από τη συνθλιπτική επίδραση των γλωσσών αυτών η γλωσσική μας φυσιο -γνωμία;

Νομίζω ότι αποτελεί απλή καθημερινή διαπίστωση του καθενός μας πως πράγματι υφίσταται άμεσος κίνδυνος. Είναι αυτονόητο δηλαδή πως, όταν μεγαλώ -σουν οι ανάγκες κι οι ευκαιρίες επικοινωνίας, θ' αυξηθούν ακόμη περισσότερο και οι πιθανότητες για μιαν αλλοίωση της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας της γλώσσας μας. Όταν, δε, λέω αλλοίωση, εννοώ την αλόγιστη, άκριτη, αβασάνιστη κι αθρόα εισ -ροή λέξεων και τύπων μέσα στη γλώσσα μας, που συσσωρευόμενοι συνιστούν ό,τι έχω αλλού αποκαλέσει ρ ύ π α ν σ η της γλώσσας μας. Ας συλλογιστούμε πως, χωρίς να υπάρχει ακόμη τόσο έντονη, στενή επαφή και υποχρέωση παράλληλης γνώσεως και χρήσεως των ξένων γλωσσών, η ελληνική κατακλύζεται ήδη από τη σωρεία των μπίζνεσμαν και μπάρμαν και σπόρτσμαν και κάμεραμαν και μπούμαν κ.τ.ό., που δη -μιουργούν συχνά την εντύπωση ανάμικτης γλώσσας. Ας θυμηθούμε ακόμη τον κα -
ταιγισμό που υφίσταται ήδη πάλι η γλώσσα μας, στο χώρο των ονομασιών, από ξε -νικές γλωσσικές μιμήσεις του τύπου πλυντηρέξ, αφρολέξ κ.τ.ό., που με φρίκη φέρ -νει στο νου μας την τραγική προφητεία του Σεφέρη πως, αν συνεχιστεί η κακοποίη -ση της γλώσσας μας, θα φτάσουμε μια μέρα να λεγόμαστε... Ελληνέξ. Κι όλα αυτά, επαναλαμβάνω, σε μια περίοδο που η επίδραση των ξένων γλωσσών είναι σχετικά, από πλευράς χρήσεως, περιορισμένη.

Το αμέσως επόμενο ερώτημα που ανακύπτει αυτομάτως είναι, φυσικά, αν υπάρχει τρόπος άμυνας έναντι αυτής της απαράδεκτης κι επικίνδυνης καταστάσεως κι αν μπορεί κανείς να είναι αισιόδοξος για το μέλλον της γλώσσας μας. Η δική μου απάντηση είναι πως υπάρχουν ακόμη τρόποι και μηχανισμοί άμυνας που θα επιτρέ -ψουν να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά τη «νόσο», περιορίζοντας τουλάχιστον τις δυσμενείς της συνέπειες.
Όπως επανειλημμένως, γραπτά και προφορικά, έχω προτείνει (μάλιστα προ ετών αναγγέλθηκε κάποια σχετική πρωτοβουλία του Υπουργείου Πολιτισμού και Επιστημών, χωρίς όμως να δοθεί συνέχεια), θα πρέπει το ταχύτερο να συσταθεί ένα
συμβουλευτικό σώμα, από ακαδημαϊκούς, πανεπιστημια -κούς καθηγητές κι άλλους ειδικούς επιστήμονες με βαθιά γνώση κι ευαισθησία για τη γλώσσα, που θα έχει ως έρ -γο της να προτείνει λέξεις και επιστημονικούς όρους πλα -σμένους μέσα από την ελληνική γλώσσα ή προσαρμοσμέ -νους στους κανόνες λειτουργίας της, έτσι ώστε να βοη -θούνται πρακτικά κι αποτελεσματικά αυτοί που τώρα ανα -γκάζονται να χρησιμοποιούν ξένες λέξεις και όρους, ελ -λείψει αντιστοίχων ελληνικών -που δεν μπορούν, φυσι -κά, να πλάσουν οι ίδιοι. Μέριμνα της Πολιτείας πρέπει να είναι, ενσυνεχεία, να γενικεύσει τη χρήση αυτών των λέ -ξεων-όρων, με την καθιέρωσή τους στη Διοίκηση, την Εκ -παίδευση, στα κρατικά μέσα ενημέρωσης κτλ.

Ένα δεύτερο μέτρο που είναι ανάγκη αλλά και μα -κροπρόθεσμος τρόπος προφύλαξης από ξενικές γλωσσι -κές επιδράσεις είναι, βεβαίως, η καλύτερη - βαθύτερη και συστηματικότερη - διδασκαλία της γλώσσας μας στο σχο -λείο. Αν διδαχθούμε σωστά και γνωρίσουμε σε βάθος τη νεοελληνική μας γλώσσα, η οποία έχει κληρονομήσει όλα τα προτερήματα της μακραίωνης παράδοσης και καλλιέρ -
γειας (μεγάλη ευχέρεια στην παραγωγή και στη σύνθεση, πλούσιο λεξιλόγιο με παραγωγικότατες ρίζες και, συγχρόνως, δυνατότητες θαυμαστής ακριβολογίας και δηλώσεως λεπτών σημασιολογικών απο -χρώσεων), δεν θα έχουμε καμιά δυσκολία να εκφράσουμε οποιαδήποτε έννοια.

Τέλος, απ' όλα τα μέλη της Κοινότητας πρέπει να γίνει σεβαστή η αρχή, δημοκρατικό μαζί και επιστημονικό αξίωμα, πως δεν υπάρχουν πρώτες και δεύτερες σε αξία γλώσσες, καλύτερες και χειρό -τερες, πλούσιες και φτωχές. Κάθε γλώσσα, παρά την τυπολογική της διαφορά από τις άλλες, μπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες επικοινωνίας των φορέων της με πληρότητα, σαφήνεια και αυτάρκεια. Ο μύ -θος της υπεροχής ορισμένων γλωσσών βαδίζει στα ίδια ύποπτα και επικίνδυνα αχνάρια της υπεροχής ορισμένων λαών... Η σύγχρονη γλωσσολογία έχει από καιρό διαλύσει τις ηθελημένες ή αθέλητες αυ -τές πλάνες. Η επάρκεια κάθε ανθρώπινης φυσικής γλώσσας είναι δεδομένη. Ως προς την Κοινότητα, οι πολίτες των κρατών-μελών που θα ζήσουν σ' αυτήν είναι σωστό να επιδιώξουν - και να διευκολυνθούν - να μάθουν μία ή περισσότερες από τις γλώσσες της. Μαθαίνοντας νέες γλώσσες μπαίνουμε σε νέους κόσμους, γνωρίζουμε καλύτερα τους ανθρώπους, συνδεόμαστε βαθύτερα κι ειλικρινέστερα με τους φο -ρείς των γλωσσών - με τα μέλη της Κοινότητας.

Η αρχή που δεχτήκαμε πιο πάνω καθορίζει και τη θέση μας στο ζήτημα της ύπαρξης ενιαίας γλώσσας της Κοινότητας. Ενιαία γλώσσα ούτε είναι δυνατό να υπάρξει (κι αν καθιερωνόταν τέτοια γλώσσα θα διαφοροποιείτο, με το χρόνο, σε κάθε χώρα), αλλά ούτε και πρέπει να υπάρξει. Ο σεβασμός της προσωπικότητας κ ά θ ε μέλους της Κοινότητας επιβάλλει και σεβασμό της γλώσσας του. Κάθε σκέψη για καθιέρωση της ελληνικής ως ενιαίας γλώσσας της Κοινότητας, όσο ελκυστική κι αν είναι για μερικούς από μας, είναι εκ των πραγμάτων ανέφικτη. Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης ας παρηγορη -θούν με τη σκέψη πως διεθνής επιστημονική ορολογία είναι, για πολλές επιστήμες, κατά τα 2/3 ελληνι -
κή ή ελληνογενής. Αλλά και στο λοιπό λεξιλόγιο των γλωσσών της Κοινότητας η παρουσία της ελληνικής είναι έντονη και βα -θιά ριζωμένη στην καθημερινή επικοινωνία των ανθρώπων, εί -τε μιλούν για democracy είτε για architecture, για egoism ή για photograph, για politics ή, ακόμη, και για paradox και mystery.

Απόσπασμα
Ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης (1939-) είναι γλωσσο -λόγος, καθηγητής του πανεπιστημίου Αθηνών.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
Στο πρώτο μέρος του κειμένου επισημαίνεται ο κίνδυνος που θα διατρέξει η ελληνική γλώσσα στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Ποιες συγκεκριμένες αλλοιώσεις φοβάται ο συγγραφέας;
- Σύμφωνα με το κείμενο, οι διάφορες γλώσσες θα μπορούσαν να θεωρηθούν καλύτερες ή χειρότερες η μία από την άλλη; Να δικαι -ολογήσεις την απάντησή σου.
- α. Προσπάθησε να βρεις ελληνικές λέξεις ή φράσεις αντίστοιχα των: μπίζνεσμαν, μπάρμαν, σπόρτσμαν, κάμεραμαν.
- β. Να γράψεις 10 λέξεις που έχουν σχέση με τα μέσα ενημέρωσης (πρώτο συνθετικό "τηλε-" ή "ράδιο-").

Στα παρακάτω επίθετα και επιρρήματα σχημάτισε τα παραθετικά. Να ανατρέξεις στα στοιχεία θεωρίας για να κατανοήσεις γιατί με -ρικά απ' αυτά δεν σχηματίζουν παραθετικά.
1.αλόγιστη, 2. άκριτη, 3. αβασάνιστη, 4. έντονη, 5.τραγική, 6. ξένων, 7. σχετικά, 8. αισιόδοξος, 9. δυσμενείς, 10. σωστά, 11.βαθύτερα, 12. ειλικρινέστερα, 13. θαυμαστή 14. ελκυστική, 15. πολλές, 16. χειρότερες
Συζητιέται στην τάξη σου η προοπτική να κυριαρχήσουν στην Ευ -ρώπη οι λεγόμενες "ισχυρές" γλώσσες. Καλείσαι να προτείνεις τρόπους προστασίας-άμυνας της ελληνικής γλώσσας. (Προφορική ανακοίνωση, 10'περίπου).

Συχνά παρατηρούνται υπερβολές και ακρότητες στη γλώσσα των τηλεοπτικών διαφημίσεων και των δελτίων ειδήσεων. Παράλληλα αυξάνονται οι νεολογισμοί και οι ξενισμοί στη γλώσσα των ηλε -κτρονικών υπολογιστών. Να καταγράψεις τέτοια παραδείγματα σ' ένα κείμενο διαμαρτυρίας που θα στείλεις σε περιοδικό για τα Μ.Μ.Ε. και τις νέες τεχνολογίες.

Ο σχηματισμός των παραθετικών:
Τα επίθετα μπορεί να δηλώνουν μια ποιότητα ή ιδιότητα σε διαφορετικό βαθμό. Οι βαθμοί των επιθέτων (και των αντίστοιχων επιρρημάτων) είναι τρεις:

Σ τ ο ί χ ε ί α θ ε ω ρ ί α Σ
καταλήξεις -ος, -η (α), -ο/υς, -α, -υ,(ι, ικο)
καταλήξεις -ότερος, - ύτερος ή περιφραστικά με το "πιο" + θετικός βαθμός
καταλήξεις -ότατος, -ύτατος ή περιφρα -στικά με το "πολύ" + θετικός βαθμός
Ο συγκριτικός και ο υπερθετικός βαθμός λέγονται παραθετικά του επιθέτου.

Μερικά επίθετα σχηματίζουν ανώμαλα τα μονολεκτικά παραθετικά τους:
Συγκριτικός βαθμός:
πολύς-περισσότερος, κακός-χειρότερος,
Υπερθετικός βαθμός:
απλός-απλούστατος, μεγάλος-μέγιστος, λίγος-ελάχιστος,
μικρός-ελάχιστος, καλός-άριστος.
Συγκριτικά χωρίς θετικό ούτε υπερθετικό βαθμό είναι τα επίθετα προτιμότερος, προγενέστερος, μετα -γενέστερος. Από το επίθετο δεύτερος, όταν έχει τη σημασία "κακής ποιότητας" σχηματίζεται το συ -γκριτικό δευτερότερος. Υπάρχουν και μονολεκτικά λόγια υπερθετικά που συνήθως δεν έχουν ούτε θε -τικό ούτε συγκριτικό βαθμό, όπως φίλτατος, ύψιστος, ύπατος. Κάποια άλλα, αντίστοιχα, χρησιμοποι -ούνται κυρίως ως τιμητικοί τίτλοι (Αιδεσιμότατος, Εκλαμπρότατος, Εξοχότατος, Μακαριότατος, Με -γαλειότατος, Παναγιότατος, Σεβασμιότατος κ.τ.λ.)

Τα επιρρήματα σχηματίζονται όπως τα επίθετα, μόνο που η κατάληξή τους είναι -α (ακόμη και σ' εκείνα που διατηρούν στο θετικό βαθμό τη λόγια μορφή -ως: απλώς-απλούστατα, βεβαίως- βεβαι -ότατα, κ.λ.π.

Δεν σχηματίζουν παραθετικά πολλά επίθετα που η ιδιότητά τους δεν μπορεί να παρουσιάζει διαβαθμίσεις. Τέτοια είναι όσα σημαίνουν:
- -καταγωγή ή συγγένεια (ελληνικός, πατρικός, προγονικός κτλ.)
- -τόπο ή χρόνο (θαλασσινός, στεριανός, τωρινός, χτεσινός, καλοκαιρινός)
- -ύλη (ασημένιος, ξύλινος, χρυσός)
- -μόνιμη κατάσταση (νεκρός, θνητός)
Μερικά σύνθετα με πρώτο συνθετικό το στερητικό α-(άψυχος, αθάνατος) και λέξεις όπως πάνσο -φος, υπέρλαμπρος, πρωτότοκος κτλ.).
γέρος-γεροντότερος, απλός-απλούστερος, καλός-καλύτερος.

Κωνσταντίνος Τσουκαλάς Για το μέλλον της γλώσσας ενός υπερήφανου έθνους

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο
Τέλος, σε ένα άλλο επίπεδο, τίθεται και το θέμα κατά πόσον η επικοινωνιακή λειτουρ -γία του λόγου θα τείνει να υποκύπτει στις πιέσεις των νέων καθημερινοτήτων που διαμορφώνο -νται στα «οικουμενικά μας χωριά». Όσο περισ -σότερο το ερέθισμα του λόγου συμπληρώνεται ή αντικαθίσταται από το ερέθισμα της εικόνας, τόσο περισσότερο και η αντίδραση στα ερεθί -σματα αυτά θα εκφράζεται με συνεχείς μεταλλα -γές των επικοινωνιακών πρακτικών. Αν η επιρ -ροή της τηλεόρασης στις συμπεριφορές, τα πρό -τυπα και τις αξίες έχει επισημανθεί από όλες τις πλευρές, οι επιπτώσεις της καθολικής της διείσ -δυσης στη γλώσσα και στην ομιλία είναι λιγότε -ρο εμφανείς, αλλά ενδεχομένως μακροπρόθεσμα
ακόμα πιο καταλυτικές. Εκείνοι που δεν χρησι -μοποιούν τη γλώσσα επαγγελματικά, δεν δια -βάζουν, δεν διαλέγονται, δεν σχολιάζουν, αλλά απλώς εκτίθενται σε εναλλασσόμενες εικόνες, θα έχουν ίσως την τάση να «προσαρμόσουν» την καθημερινή λαλιά τους στη μορφή των μηνυμά -των που εισδέχονται.
από την εφημερίδα Το Βήμα

Ο Κ. Τσουκαλάς είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και συγγραφέας

Μπολιβάρ

3. Νίκος Εγγονόπουλος
Το απόσπασμα ανήκει στο ποίημα "Μπολιβάρ-Ένα ποίημα ελλη -νικό", που γράφτηκε το χειμώνα του 1942-43. Ο ήρωάς του, ο Σι -μόν Μπολιβάρ (1783-1830) ήταν επαναστάτης, στρατηγός και πο -λιτικός από τη Βενεζουέλα, πρωτεργάτης των πολέμων της ανε -ξαρτησίας στη Βενεζουέλα, την Κολομβία, τη Βολιβία, τον Ισημε -ρινό και το Περού. Εμπνεύστηκε την ιδέα μιας ομοσπονδιακής δη -μοκρατίας των χωρών της Ν. Αμερικής, αλλά προδόθηκε από διά -φορους στρατηγούς, απογοητεύτηκε και αποσύρθηκε.

Μπολιβάρ! Κράζω τ' όνομά σου ξαπλωμένος στην κορφή του βουνού Έρε,
Την πιο ψηλή κορφή της νήσου Ύδρας. Από δω η θέα εκτείνεται μαγευτική μέχρι των νήσων του Σαρωνικού, τη Θήβα,
Μέχρι κεί κάτω, πέρα απ' τη Μονεβασιά, το τρανό Μισίρι,
Αλλά και μέχρι του Παναμά, της Γκουατεμάλα, της Νικαράγουα, του Οντουράς, της Αϊτής, του Σαν Ντομίγκο, της Βολιβία, της Κολομβίας, του Περού, της Βενεζουέλας, της Χιλής, της Αργεντινής, της Βραζιλίας, Ουρουγουάη, Παραγουάη, του Ισημερινού,
Ακόμη και του Μεξικού.
Μ' ένα σκληρό λιθάρι χαράζω τ' όνομά σου πάνω στην πέτρα, νάρχουνται αργότερα οι άνθρωποι να προσκυνούν.

Τινάζονται σπίθες καθώς χαράζω - έτσι είτανε, λεν, ο Μπολιβάρ - και παρακολουθώ
Το χέρι μου καθώς γράφει, λαμπρό μέσα στον ήλιο.
Είδες για πρώτη φορά το φως στο Καρακάς. Το φως το δικό σου,
Ο Ελευθερωτής, Νίκος Εγγονόπουλος
Μπολιβάρ, γιατί ως νάρθεις η Νότια Αμερική ολόκληρη είτανε βυθισμένη στα πικρά σκοτάδια. Τ όνομά σου τώρα είναι δαυλός αναμμένος, που φωτίζει την Αμερική, και τη Βόρεια και τη Νότια, και την οικουμένη! Οι ποταμοί Αμαζόνιος και Ορινόκος πηγάζουν από τα μάτια σου. Τα ψηλά βουνά έχουν τις ρίζες στο στέρνο σου, Η οροσειρά των Άνδεων είναι η ραχοκοκκαλιά σου. Στην κορφή της κεφαλής σου, παλληκαρά, τρέχουν τ' ανήμερα άτια και τ' άγρια βόδια, Ο πλούτος της Αργεντινής. Πάνω στην κοιλιά σου εκτείνονται οι απέραντες φυτείες του καφφέ.

Σαν μιλάς, φοβεροί σεισμοί ρημάζουνε το παν, Από τις επιβλητικές ερημιές της Παταγονίας μέχρι τα πολύχρωμα νησιά, Ηφαίστεια ξεπετιούνται στο Περού και ξερνάνε στα ουράνια την οργή τους, Σειούνται τα χώματα παντού και τρίζουν τα εικονίσματα στην Καστοριά, Τη σιωπηλή πόλη κοντά στη λίμνη. Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας.
Σε πρωτοσυνάντησα, σαν είμουνα παιδί, σ' ένα ανηφορικό καλντιρίμι του Φαναριού,
Μια καντήλα στο Μουχλιό φώτιζε το ευγενικό πρόσωπό σου.
Μήπως νάσαι, άραγες, μια από τις μύριες μορφές που πήρε, κι άφησε, διαδοχικά, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος;

Νίκος Εγγονόπουλος (1910 - 1985): Ζωγράφος και ποιητής, πρωτοπόρος του Υπερρεαλισμού.
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
- 1. Να προσέξεις τους τόπους που αναφέρει ο ποιητής. Τι μπορεί να σημαίνει η εμφάνιση του ήρωα από τη Νότια Αμερική σε μέρη και της Ελλάδας;
- 2. Σε ποιά σημεία του κειμένου διαφαίνεται η αγωνιστική δράση-πα -ρουσία του Μπολιβάρ;
- 1. Ο ποιητής εικονίζει τον εαυτό του εγκατεστημένο σ' ένα σημείο τέ -τοιο που να μπορεί να βλέπει από την Ύδρα παντού στον κόσμο. Σε αυτό το σημείο λογαριάζει να ιδρύσει κι ένα είδος προσκυνήματος για τον ήρωά του. Προσέξτε: εδώ δε συναντάμε μια μεταφορά, αλ -λά μια εικόνα που δεν είναι δυνατόν να την αντικρύσει κανείς στην πραγματικότητα, μια τέτοια σύνδεση στοιχείων του πραγματικού κόσμου που παρουσίασε η υπερρεαλιστική ποίηση (μια κατεύθυν -ση της μοντέρνας), της οποίας ο Εγγονόπουλος υπήρξε από τους κύριους εκπροσώπους στην Ελλάδα. Ποιες άλλες εικόνες μπορείς να εντοπίσεις στο κείμενο;
- 2. Δοκίμασε να διακρίνεις σε ολόκληρο το ποίημα στοιχεία που το κα -τατάσσουν στη μοντέρνα ποίηση.
- 3. Να παρακολουθήσεις τους συνειρμούς (βασικό χαρακτηριστικό της υπερρεαλιστικής ποίησης), από τη δεύτερη ενότητα και κάτω, με τους οποίους ο ποιητής ταυτίζει τον Μπολιβάρ με την ευρύτερη πα -τρίδα του και τον παρουσιάζει να επηρεάζει ακόμα και ελληνικά μέρη. Από την έκφραση είδες το φως, που σημαίνει γεννήθηκες, ο ποιητής περνάει συνειρμικά, σε άλλο φως, μεταφορικό, το φως της ελευθερίας. Κι αφού το όνομα του Μπολιβάρ είναι δαυλός και φω -τίζει, αντικείμενο δηλαδή, το σώμα του αντιμετωπίζεται κι αυτό όχι σαν ανθρώπινο, αλλά σαν σώμα της Νότιας Αμερικής. Συνέχισε...).

Ερμηνεία - Παραγωγή λόγου

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
- 1. "Το όνομά σου ...οικουμένη!": για ποιο λόγο ο Μπολιβάρ αναδει -κνύεται ήρωας της οικουμένης; Να απαντήσεις σε μια-δυo παρα -γράφους.
- 2. Τι κοινό θα μπορούσε να βρει κανείς ανάμεσα στον Σ. Μπολιβάρ και τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, τον τελευταίο αυτοκράτορα του Βυζαντίου;
3. Ευγενία Φακίνου Εκατό δρόμοι και μια νύχτα
Φτάσαμε στην ταβέρνα του Αντρέα και πάρκα -ρα.
Μπήκαμε μέσα. Άλλοι είχαν φτάσει πριν από μας κι είχαν πιάσει κιόλας θέσεις. Φωνές, γέλια και πειράγματα. Τα τυπικά των γαμήλιων γλεντιών.

Ο Αλέξης ήρθε τρεχάτος και μας οδήγησε στην αριστερή πλευρά των στρωμένων τραπέζιών.
«Από δω θα βλέπετε και θ' ακούτε καλύτερα. Σας κράτησα τρεις καρέκλες».
Έφυγε πάλι, πολυάσχολος και βιαστικός. Στην πραγματικότητα ό,τι είχε να ετοιμάσει το είχε ήδη τε -λειωμένο. Ένα μεγάλο διπλό ραδιοκασετόφωνο, το -ποθετημένο πάνω σε μια καρέκλα, πολύ κοντά στο μι -κρόφωνο. Είχε όμως τον πυρετό του ανθρώπου απ' τον οποίο κρέμονται - ή νομίζει ότι κρέμονται - οι τύ -χες όλου του κόσμου. Στην προκειμένη περίπτωση η διασκέδαση των παρισταμένων.

«Καλά, ο Κοσμάς κι ο Δαμιανός δε θα τραγου -δήσουν;» ρώτησα τον Κώστα, που καθόταν στα δεξιά μου. Η Τριάδα βρισκόταν στ' αριστερά μου. Μου εί -χαν δώσει την τιμητική, τη μεσαία θέση.
«Αργότερα. Πρώτα θα βάλει μουσική ο Αλέξης. Μοντέρνα, για τους νέους. Έπειτα θα 'ρθουν τα όρ -γανα».
«Πού είναι τώρα;»
«Α, θα ξεκουράζονται. Έχουν νυχτέρι αυτοί απόψε».
«Κι εσείς, κυρία Τριάδα, είστε απ' αυτό το χω -ριό;» ρώτησα τη σιωπηλή γυναίκα.
«Από δω. Εδώ γεννήθηκα, εδώ παντρεύτηκα, εδώ γέννησα τα παιδιά μου».

«Μια φορά έφυγε όλη κι όλη. Όταν πήγαμε στην Αθήνα, που έκανα εγχείρηση κήλης. Δεν της αρέσει
αυτηνής πουθενά αλλού», είπε ο Κώστας και, αναπάντεχα τρυφερά, άπλωσε το χέρι του και χάιδεψε το δικό της που έπαιζε με το πιρούνι.
Η Τριάδα χαμογέλασε ντροπαλά και τον κοίταξε στα μάτια σαν ερωτευμέ -νη.
Ήταν μια ωραία, γλυκιά στιγμή, που αποκάλυπτε ότι κάτω από τη φαινομε -νική αδιαφορία κρύβεται ο έρωτας. Πολλές φορές. Όχι πάντα.
Η φασαρία απ' έξω μαρτυρούσε τον ερχομό των νιόπαντρων. Οι άνθρωποι ταράχτηκαν, άλλοι μισοσηκώθηκαν, άλλοι χτυπούσαν παλαμάκια. Κι επιτέλους η πόρτα άνοιξε και το ζευγάρι εμφανίστηκε.

Την ίδια στιγμή ο Αλέξης, που περίμενε με το δάχτυλο στο κουμπί του κα -σετόφωνου, το πάτησε και... ω του θαύματος! Το γαμήλιο εμβατήριο του Μέ -ντελσον ακούστηκε στα περήφανα βουνά της ορεινής Κορινθίας!... Τι μυαλό δι -εστραμμένο, τι είδους εκσυγχρονισμός, πώς διάολο το σκέφτηκε αυτό; Τι εκ -πλήξεις μας επιφυλάσσουν οι άνθρωποι. Πόσο απρόβλεπτοι είναι. Αλλά δεν εί -χα ακούσει ακόμα τίποτε.
Οι νιόπαντροι βάδισαν υπό τους ήχους του γαμήλιου εμβατηρίου και κά -θισαν στην κεφαλή του τραπεζιού υπό τις επευφημίες των παρευρισκομένων. Το
γεγονός ότι κανένας δεν έδειχνε ξαφνιασμένος απ' την απρόοπτη, την ξενική μουσική μού αποκάλυπτε ότι θα ήταν μαθημένοι σ' αυτήν. Ήθελα όμως να το εξακρι -βώσω.

«Αυτή η μουσική μπαίνει συχνά;», ρώτησα την Τριάδα, που παρακολουθούσε σιωπηλή.
«Ο Αλέξης τη βάζει πάντα».
«Έτσι κάνουν και στα έργα και στην Αθήνα, μας είπε», συμπλήρωσε ο Κώστας. «Και πραγματικά. Το είδα κι εγώ σε μια ταινία στην τηλεόραση».
Το γνωστό αξίωμα: «Το είπε η τηλεόραση».
Αλλά για ν' αποδειχθεί σωστή και η άλλη γνω -στή ρήση, «Εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε γέλα -σε», το επόμενο κομμάτι ήταν το εγχώριο και πασίγνω -στο «Να ζήσει η νύφη κι ο γαμπρός». Έτσι. Επειδή ο καλός ο μύλος όλα τα αλέθει.

Μεσολάβησε ύστερα ένα μικρό μουσικό κε -νό, για να υψωθούν τα ποτήρια, να δοθούν οι ευχές κι έπειτα ξανά μουσική. Ένας αχταρμάς. Από ροκάκια της δεκαετίας του '60 έως σύγχρονα «μοντέρνα» ελ -ληνικά. Από το «Unchain my heart» του Ray Charles
Γάμος στην εξοχή, Henri Rousseau
ώς το «Δεν ξανακάνω φυλακή με τον Καπετανάκη». Κι από το «Rock around the clock» του Bill Hailey ως το «Με σημαία μου μια φούστα». Και βεβαίως τον πιο πρόσφατο παγκόσμιο ύμνο της «Μακαρένα». Την οποία χόρεψε η νύφη, κορυ -φαία του χορού, κάνοντας τσαλίμια και κολπάκια.

Εν τω μεταξύ σαλάτες και κοψίδια είχαν τοποθετηθεί στο μέσο των τρα -
πεζιών. Πατάτες φούρνου και πιατέλες με παστίτσιο ακολουθούσαν. Οι νεολαί -οι χόρευαν ασταμάτητα στο χώρο που άφηναν τα τραπέζια. Η νύφη χόρεψε με όλους, σαν να ήταν η τελευταία φορά που διασκέδαζε. Κι ίσως να ήταν πραγ -ματικά έτσι.
Κατά τις οχτώ ο Αλέξης μάζεψε τα εργαλεία της δουλειάς του, διόρθωσε το ύψος του μικροφώνου και αποσύρθηκε κάτω απ' τα ενθουσιώδη χειροκροτήμα -τα του κοινού.
Μια διώροφη λευκή τούρτα τοπο -θετήθηκε μπροστά στους νιόπαντρους. Η νύφη έπιασε μαζί με το γαμπρό ένα μα -χαίρι, έκοψαν ένα κομμάτι κι άρχισαν να ταΐζουν ο ένας τον άλλο, όπως ακριβώς είχαν δει να κάνουν στην τηλεόραση.

«Κόβουνε την τούρτα νωρίς γιατί πρέπει να φύγουν για το μήνα του μέλι -τος», μου εξήγησε ο Κώστας.
«Ναι; Πού θα πάνε;»
«Στη Ζάκυνθο για πέντε μέρες. Τα οργανώνει ένα ταξιδιωτικό γραφείο κάτω στο Ξυλόκαστρο. Εκεί πάνε όλοι οι νιό -παντροι. Τους έχουνε, λένε, στο δωμάτιο σαμπάνια και καλάθι με φρούτα. Και ροζ
καρδούλες στα σεντόνια και στις πετσέτες. Και τους πηγαίνουνε το πρωινό στο δωμάτιο. Μεγαλεία. Πού τέτοια στα χρόνια τα δικά μας... ε, γυναίκα;», ρώτησε μ' ένα ίχνος πίκρας ο Κώστας.
Η Τριάδα δε μίλησε. Κούνησε μόνο το κεφάλι της. Τι ήθελε να πει; Συμφωνούσε; Διαφωνούσε; Αδιευκρί -νιστο.

Ο Αλέξης ήρθε με μια καρέκλα και στριμώχτηκε δίπλα μας. Ήταν τό -σο ευχαριστημένος απ' την απήχηση της δουλειάς του, που θα ήταν αμαρ -τία να τον κακοκαρδίσω με οποιαδή -ποτε παρατήρηση. Και ποιος με εί -χε ορίσει δηλαδή κριτή των πάντων; Αφού έτσι τους άρεσε, εμένα μου πε -ρίσσευε. Είχε περάσει προ πολλού η εποχή που πίστευα ότι μπορούσε κά -ποιος να παρέμβει, να βελτιώσει πράγματα και καταστάσεις. Ερήμην μας κυλούν όλα. Κυλούν όμως. Δηλα -δή παίρνουν τον κατήφορο.
Σκυριανό πανηγύρι, Πολύκλειτος Ρέγκος

Οι νιόπαντροι χαιρέτησαν φωναχτά όλο τον κόσμο και κάτω απ' τις επευ -φημίες φίλων και συγγενών αποχώρησαν.
«Σας άρεσε το πρόγραμμα;», ρώτησε ο Αλέξης, σαν να ανησυχούσε που δεν του είχαμε πει ακόμα συγχαρητήρια.
«Πρωτότυπο», του απάντησα, όπως είχα αποφασίσει να του πω. «Μόνο πρωτότυπο;», ρώτησε σχεδόν απογοητευμένος.
«Κάλυπτε όλα τα γούστα», είπα διπλωματικά.
«Εμ, βέβαια. Αυτό είναι και το πιο δύσκολο. Και να ικανοποιείς τους πολ -λούς και να μη χάσεις το επίπεδό σου. Και να εξηγούμαι. Εγώ παίζω για τους νέ -ους. Τα όργανα σε λίγο θα παίξουν δημοτικά και λαϊκά για τους άλλους».

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
Δύο από τις τρεις "Μοίρες" από το ανατολικό αέτωμα τον Παρθενώνα, 1809
Στο κείμενο περιγράφεται μια σκηνή γλεντιού, όπου στοιχεία της παράδοσης και της μόδας συνυπάρχουν. Ξεχώρισέ τα και προσπά -θησε να διακρίνεις τον τρόπο με τον οποίο τα δέχονται οι ήρωες.
- 2. Τι ρόλο παίζει η τηλεόραση στην πολιτιστική ζωή του τόπου που περιγράφεται στο κείμενο;
- Η ιστορία παρουσιάζεται, όπως βλέπεις, κυρίως σε χρόνους ιστορι -κούς (παρατατικό, αόριστο, υπερσυντέλικο). Παράλληλα, ο λόγος των προσώπων παρατίθεται αυτούσιος, μέσα σε εισαγωγικά. Τι νο -μίζεις ότι πετυχαίνει η συγγραφέας μ' αυτόν τον τρόπο.
- 2. Η αφηγήτρια σχολιάζει πρόσωπα και καταστάσεις. Να εντοπίσεις τουλάχιστον τρία σημεία όπου συμβαίνει αυτό και να επισημάνεις τον τρόπο με τον οποίο γίνεται ο σχολιασμός (σημεία στίξης, πα -ροιμίες, αλλαγή στην αφήγηση κτλ.).

Ένα νεανικό περιοδικό κάνει έρευνα για τις μουσικές προτιμήσεις των νέων. Να απαντήσεις παρουσιάζοντας τη στάση σου απένα -ντι στα μουσικά ρεύματα της εποχής, ελληνικά και ξένα. Ποιους "ήχους" προτιμάς και γιατί; (250 λέξεις).
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Παραγωγή λόγου

Ανατολή
Γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα, μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα, λυπητερά,
πώς η ψυχή μου σέρνεται μαζί σας! Είναι χυμένη από τη μουσική σας και πάει με τα δικά σας τα φτερά.
Σας γέννησε και μέσα σας μιλάει και βογκάει και βαριά μοσκοβολάει
μια μάνα καίει το λάγνο της φιλί, κι είναι της Μοίρας λάτρισσα και τρέμει, ψυχή όλη σάρκα, σκλάβα σε χαρέμι, η λαγγεμένη Ανατολή.
Μέσα σας κλαίει τα μαύρο φτωχολόι, κι όλα σας, κι η χαρά σας, μοιρολόι
πικρό κι αργό μαύρος, φτωχός και σκλάβος και ακαμάτης, στενόκαρδος, αδούλευτος, - διαβάτης μ' εσάς κι εγώ.

Στο γιαλό που του φύγαν τα καΐκια, και του μείναν τα κρίνα και τα φύκια, στ' όνειρο του πελάου και τ' ουρανού, άνεργη τη ζωή να ζούσα κι έρμη, βουβός, χωρίς καμιάς φροντίδας θέρμη, με τόσο νου,
όσος φτάνει σα δέντρο για να στέκω, και καπνιστής με τον καπνό να πλέκω
δαχτυλιδάκια γαλανά
και κάποτε το στόμα να σαλεύω, κι απάνω του να ξαναζωντανεύω τον καημό που βαριά σας τυραννά.
Κι όλο αρχίζει, γυρίζει, δεν τελειώνει. Και μια φυλή ζει μέσα σας και λιώνει, και μια ζωή δεμένη σπαρταρά, γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα, μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα, λυπητερά.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Κωστής Παλαμάς

Εν τω μεταξύ σαλάτες και κοψίδια είχαν τοποθετηθεί στο μέσο των τρα -
πεζιών. Πατάτες φούρνου και πιατέλες με παστίτσιο ακολουθούσαν. Οι νεολαί -οι χόρευαν ασταμάτητα στο χώρο που άφηναν τα τραπέζια. Η νύφη χόρεψε με όλους, σαν να ήταν η τελευταία φορά που διασκέδαζε. Κι ίσως να ήταν πραγ -ματικά έτσι.
Κατά τις οχτώ ο Αλέξης μάζεψε τα εργαλεία της δουλειάς του, διόρθωσε το ύψος του μικροφώνου και αποσύρθηκε κάτω απ' τα ενθουσιώδη χειροκροτήμα -τα του κοινού.
Μια διώροφη λευκή τούρτα τοπο -θετήθηκε μπροστά στους νιόπαντρους. Η νύφη έπιασε μαζί με το γαμπρό ένα μα -χαίρι, έκοψαν ένα κομμάτι κι άρχισαν να ταΐζουν ο ένας τον άλλο, όπως ακριβώς είχαν δει να κάνουν στην τηλεόραση.

«Κόβουνε την τούρτα νωρίς γιατί πρέπει να φύγουν για το μήνα του μέλι -τος», μου εξήγησε ο Κώστας.
«Ναι; Πού θα πάνε;»
«Στη Ζάκυνθο για πέντε μέρες. Τα οργανώνει ένα ταξιδιωτικό γραφείο κάτω στο Ξυλόκαστρο. Εκεί πάνε όλοι οι νιό -παντροι. Τους έχουνε, λένε, στο δωμάτιο σαμπάνια και καλάθι με φρούτα. Και ροζ
καρδούλες στα σεντόνια και στις πετσέτες. Και τους πηγαίνουνε το πρωινό στο δωμάτιο. Μεγαλεία. Πού τέτοια στα χρόνια τα δικά μας... ε, γυναίκα;», ρώτησε μ' ένα ίχνος πίκρας ο Κώστας.
Η Τριάδα δε μίλησε. Κούνησε μόνο το κεφάλι της. Τι ήθελε να πει; Συμφωνούσε; Διαφωνούσε; Αδιευκρί -νιστο.

Ο Αλέξης ήρθε με μια καρέκλα και στριμώχτηκε δίπλα μας. Ήταν τό -σο ευχαριστημένος απ' την απήχηση της δουλειάς του, που θα ήταν αμαρ -τία να τον κακοκαρδίσω με οποιαδή -ποτε παρατήρηση. Και ποιος με εί -χε ορίσει δηλαδή κριτή των πάντων; Αφού έτσι τους άρεσε, εμένα μου πε -ρίσσευε. Είχε περάσει προ πολλού η εποχή που πίστευα ότι μπορούσε κά -ποιος να παρέμβει, να βελτιώσει πράγματα και καταστάσεις. Ερήμην μας κυλούν όλα. Κυλούν όμως. Δηλα -δή παίρνουν τον κατήφορο.
Σκυριανό πανηγύρι, Πολύκλειτος Ρέγκος

Οι νιόπαντροι χαιρέτησαν φωναχτά όλο τον κόσμο και κάτω απ' τις επευ -φημίες φίλων και συγγενών αποχώρησαν.
«Σας άρεσε το πρόγραμμα;», ρώτησε ο Αλέξης, σαν να ανησυχούσε που δεν του είχαμε πει ακόμα συγχαρητήρια.
«Πρωτότυπο», του απάντησα, όπως είχα αποφασίσει να του πω. «Μόνο πρωτότυπο;», ρώτησε σχεδόν απογοητευμένος.
«Κάλυπτε όλα τα γούστα», είπα διπλωματικά.
«Εμ, βέβαια. Αυτό είναι και το πιο δύσκολο. Και να ικανοποιείς τους πολ -λούς και να μη χάσεις το επίπεδό σου. Και να εξηγούμαι. Εγώ παίζω για τους νέ -ους. Τα όργανα σε λίγο θα παίξουν δημοτικά και λαϊκά για τους άλλους».

Δ Ρα σ Τ ή Ρ ι Ο Τ ή Τ Ε σ
Δύο από τις τρεις "Μοίρες" από το ανατολικό αέτωμα τον Παρθενώνα, 1809
Στο κείμενο περιγράφεται μια σκηνή γλεντιού, όπου στοιχεία της παράδοσης και της μόδας συνυπάρχουν. Ξεχώρισέ τα και προσπά -θησε να διακρίνεις τον τρόπο με τον οποίο τα δέχονται οι ήρωες.
- 2. Τι ρόλο παίζει η τηλεόραση στην πολιτιστική ζωή του τόπου που περιγράφεται στο κείμενο;
- Η ιστορία παρουσιάζεται, όπως βλέπεις, κυρίως σε χρόνους ιστορι -κούς (παρατατικό, αόριστο, υπερσυντέλικο). Παράλληλα, ο λόγος των προσώπων παρατίθεται αυτούσιος, μέσα σε εισαγωγικά. Τι νο -μίζεις ότι πετυχαίνει η συγγραφέας μ' αυτόν τον τρόπο.
- 2. Η αφηγήτρια σχολιάζει πρόσωπα και καταστάσεις. Να εντοπίσεις τουλάχιστον τρία σημεία όπου συμβαίνει αυτό και να επισημάνεις τον τρόπο με τον οποίο γίνεται ο σχολιασμός (σημεία στίξης, πα -ροιμίες, αλλαγή στην αφήγηση κτλ.).

Ένα νεανικό περιοδικό κάνει έρευνα για τις μουσικές προτιμήσεις των νέων. Να απαντήσεις παρουσιάζοντας τη στάση σου απένα -ντι στα μουσικά ρεύματα της εποχής, ελληνικά και ξένα. Ποιους "ήχους" προτιμάς και γιατί; (250 λέξεις).
Ανάγνωση - Κατανόηση του κειμένου
Προσέγγιση της γλώσσας του κειμένου
Παραγωγή λόγου

Ανατολή
Γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα, μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα, λυπητερά,
πώς η ψυχή μου σέρνεται μαζί σας! Είναι χυμένη από τη μουσική σας και πάει με τα δικά σας τα φτερά.
Σας γέννησε και μέσα σας μιλάει και βογκάει και βαριά μοσκοβολάει
μια μάνα καίει το λάγνο της φιλί, κι είναι της Μοίρας λάτρισσα και τρέμει, ψυχή όλη σάρκα, σκλάβα σε χαρέμι, η λαγγεμένη Ανατολή.
Μέσα σας κλαίει τα μαύρο φτωχολόι, κι όλα σας, κι η χαρά σας, μοιρολόι
πικρό κι αργό μαύρος, φτωχός και σκλάβος και ακαμάτης, στενόκαρδος, αδούλευτος, - διαβάτης μ' εσάς κι εγώ.

Στο γιαλό που του φύγαν τα καΐκια, και του μείναν τα κρίνα και τα φύκια, στ' όνειρο του πελάου και τ' ουρανού, άνεργη τη ζωή να ζούσα κι έρμη, βουβός, χωρίς καμιάς φροντίδας θέρμη, με τόσο νου,
όσος φτάνει σα δέντρο για να στέκω, και καπνιστής με τον καπνό να πλέκω
δαχτυλιδάκια γαλανά
και κάποτε το στόμα να σαλεύω, κι απάνω του να ξαναζωντανεύω τον καημό που βαριά σας τυραννά.
Κι όλο αρχίζει, γυρίζει, δεν τελειώνει. Και μια φυλή ζει μέσα σας και λιώνει, και μια ζωή δεμένη σπαρταρά, γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα, μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα, λυπητερά.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Κωστής Παλαμάς

Καημοί της λιμνοθάλασσας
Λαγούτο Έλληνας ναυτικός, Stackelberg
Κωστής Παλαμάς (1859 - 1943). Ποιητής, πεζογράφος και κριτικός, μορφή που δέσποσε στην αρχή του 20ού αιώνα στα ελληνικά γράμματα.

Νίκος Γκάτσος
Φύσα αεράκι φύσα με μη χαλαρώνεις ίσαμε

Άσπρη μέρα και για μας
Θα ποτίσω
μ' ένα δάκρυ μου αρμυρό
τον καιρό
πικρά
καλοκαίρια
έμαθα κοντά σου να περνώ
νεκρά
περιστέρια
γέμισε η αυγή τον ουρανό.
Θα γυρίσω
λυπημένη Παναγιά
έχε γειά
μην κλαις
το μαράζι
μάθε φυλαχτό να μην κρεμάς
να λες
δεν πειράζει
θα 'ρθει άσπρη μέρα και για μας.
Αναδυόμενη Αφροδίτη, Πέτρος Ζουμπουλάκης
Βασίλης Τσιτσάνης, σημαντικός δημιουργός λαϊκών τραγουδιών.

Π α ρ α λ λ η λ ο κ ε ί μ ε ν ο

Βασίλης Τσιτσάνης Αντιλαλούνε τα βουνά
Αντιλαλούνε τα βουνά σαν κλαίω εγώ τα δειλινά. Περνούν οι ώρες θλιβερές σ' ένα παλιό ρολόι κι εγώ τους αναστεναγμούς τους παίζω κομπολόι.
Αντιλαλούνε τα βουνά σαν κλαίω εγώ τα δειλινά. Εμπάφιασα απ' τα ντέρτια μου κι απ' τα πολλά σεκλέτια μου. Κουράγιο είχα στη ζωή μα τώρα που σε χάνω θα ήταν προτιμότερο για μένα να πεθάνω.
Μουγκρίζω απ' τις λαβωματιές κι απ' τις δικές σου μαχαιριές. Λαβωματιές με γέμισες και μ' έφαγαν οι πόνοι και στη φωτιά που μ' έριξες τίποτα δε με σώνει.

αντί
επιλόγου
Οι εποχές του Σεφέρη, Πορτραίτα, Γιάννης Ψυχοπαίδης
Γιώργος Σεφέρης
Ομιλία στη Στοκχόλμη 1
Τούτη την ώρα αισθάνομαι πως είμαι ο ίδιος μια αντίφαση. Αλήθεια, η Σουηδική Ακαδημία, έκρι -νε πως η προσπάθειά μου σε μια γλώσσα περιλάλητη επί αιώνες, αλλά στην παρούσα μορφή της περι -ορισμένη, άξιζε αυτή την υψηλή διάκριση. Θέλησε να τιμήσει τη γλώσσα μου, και να - εκφράζω τώρα τις ευχαριστίες μου σε ξένη γλώσσα. Σας παρακαλώ να μου δώσετε τη συγνώμη που ζητώ πρώτα-πρώ -τα από τον εαυτό μου.

Ανήκω σε μια χώρα μικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο, που δεν έχει άλλο αγαθό πα -ρά τον αγώνα του λαού, τη θάλασσα, και το φως του ήλιου. Είναι μικρός ο τόπος μας, αλλά η παράδο -σή του είναι τεράστια και το πράγμα που τη χαρακτηρίζει είναι ότι μας παραδόθηκε χωρίς διακοπή. Η ελληνική γλώσσα δεν έπαψε ποτέ της να μιλιέται. Δέχτηκε τις αλλοιώσεις που δέχεται καθετί ζωντανό, αλλά δεν παρουσιάζει κανένα χάσμα. Άλλο χαρακτηριστικό αυτής της παράδοσης είναι η αγάπη της για
Οι εποχές του Σεφέρη, Πορτραίτα, Γιάννης Ψυχοπαίδης
την ανθρωπιά, κανόνας της είναι η δικαιοσύνη. Στην αρχαία τραγωδία, την οργανωμένη με τόση ακρί -βεια, ο άνθρωπος που ξεπερνά το μέτρο, πρέπει να τιμωρηθεί από τις Ερινύες. Ο ίδιος νόμος ισχύει και όταν ακόμη πρόκειται για φυσικά φαινόμενα: «Ήλιος ουχ υπερβήσεται μέτρα» λέει ο Ηράκλειτος «ει δε μη, Ερινύες μιν Δίκης επίκουροι εξευρήσουσιν».

Συλλογίζομαι πως δεν αποκλείεται ολωσδιόλου να ωφεληθεί ένας σύγχρονος επιστήμων, αν στο -χαστεί τούτο το απόφθεγμα του Ίωνα φιλοσόφου. Όσο για μένα συγκινούμαι παρατηρώντας πως η συ -νείδηση της δικαιοσύνης είχε τόσο πολύ διαποτίσει την ελληνική ψυχή, ώστε να γίνει κανόνας του φυ -σικού κόσμου. Και ένας από τους διδασκάλους μου, των αρχών του περασμένου αιώνα, γράφει: «... θα χαθούμε γιατί αδικήσαμε...» 2 . Αυτός ο άνθρωπος ήταν αγράμματος είχε μάθει να γράφει στα τριάντα πέντε χρόνια της ηλικίας του. Αλλά στην Ελλάδα των ημερών μας, η προφορική παράδοση πηγαίνει μα -κριά στα περασμένα όσο και η γραπτή. Το ίδιο και η ποίηση. Είναι για μένα σημαντικό το γεγονός ότι η Σουηδία θέλησε να τιμήσει και τούτη την ποίηση και όλη την ποίηση γενικά, ακόμη και όταν αναβρύζει ανάμεσα σ' ένα λαό περιορισμένο. Γιατί πιστεύω πως τούτος ο σύγχρονος κόσμος όπου ζούμε, ο τυραν -

Οι εποχές του Σεφέρη, Πορτραίτα, Γιάννης Ψυχοπαίδης 3
νισμένος από το φόβο και την ανησυ -χία, τη χρειάζεται την ποίηση. Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανά -σα - και τι θα γινόμασταν αν η πνοή μας λιγόστευε; Είναι μια πράξη εμπιστοσύ -νης - κι ένας Θεός το ξέρει αν τα δεινά μας δεν τα χρωστάμε στη στέρηση εμπι -στοσύνης.
Παρατήρησαν, τον περασμένο χρόνο γύρω από τούτο το τραπέζι, την πολύ μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις ανακαλύψεις της σύγχρονης επιστήμης και στη λογοτεχνία παρατήρησαν πως ανάμεσα σ' ένα αρχαίο ελληνικό δράμα και ένα σημερινό, η διαφορά είναι λίγη.

Ναι, η συμπεριφορά του ανθρώ -
που δε μοιάζει να έχει αλλάξει βασικά. Και πρέπει να προσθέσω πως νιώθει πά -ντα την ανάγκη ν' ακούσει τούτη την ανθρώπινη φωνή που ονομάζουμε ποίηση. Αυτή η φωνή που κινδυνεύει να σβήσει κάθε στιγμή από στέρηση αγάπης και ολοένα ξαναγεννιέται. Κυνηγημένη, ξέρει πού να 'βρει καταφύγιο, απαρνημέ -νη, έχει το ένστικτο να πάει να ριζώσει στους πιο απροσδόκητους τόπους. Γι' αυ -τή δεν υπάρχουν μεγάλα και μικρά μέρη του κόσμου. Το βασίλειό της είναι στις καρδιές όλων των ανθρώπων της γης. Έχει τη χάρη ν' αποφεύγει πάντα τη συνή -θεια, αυτή τη βιομηχανία. Χρωστώ την ευγνωμοσύνη μου στη Σουηδική Ακαδη -μία που ένιωσε αυτά τα πράγματα, που ένιωσε πως οι γλώσσες, οι λεγόμενες πε -
ριορισμένης χρήσης, δεν πρέπει να καταντούν φράχτες όπου πνίγεται ο παλμός της ανθρώπινης καρ -διάς, που έγινε ένας Άρειος Πάγος ικανός: να κρίνει με αλήθεια επίσημη την άδικη μοίρα της ζωής, για να θυμηθώ το Σέλλεϋ, τον εμπνευστή, καθώς μας λένε, του Αλφρέδου Νομπέλ, αυτού του ανθρώπου που μπόρεσε να εξαγοράσει την αναπόφευκτη βία με τη μεγαλοσύνη της καρδιάς του.


ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ