Πρόλογος
Στόχος του εγχειριδίου είναι να οδηγήσει με τρόπο ευχάριστο και παιγνιώδη τους μικρούς μαθητές στη συνειδητοποίηση του συστηματικού χαρακτήρα της γλώσσας. Η ηλικία των μαθητών, από τη μία πλευρά, και η φύση του βιβλίου αυτού ως εγχειριδίου αναφοράς (σύμφωνα με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών), από την άλλη, κατεύθυναν σε μεγάλο βαθμό τις επιλογές μας. Σκοπός μας, λοιπόν, είναι να προσφέρουμε στους μαθητές και τους δασκάλους ένα ευσύνοπτο, εύχρηστο και μεθοδικό διδακτικό εργαλείο.
Τα ιδιαίτερα αυτά χαρακτηριστικά του βιβλίου ΓραμματικήΕ ~ καιΣτ ~ Δημοτικού υπαγόρευσαν κάποιες απαραίτητες απλοποιήσεις αλλά και ορισμένες σημαντικές διαφοροποιήσεις στο περιεχόμενο του εγχειριδίου τόσο από τις σύγχρονες γλωσσολογικές μελέτες για την ελληνική γλώσσα (που απευθύνονται σε ειδικούς) όσο και από τις παραδοσιακές γραμματικές. Έτσι, για πρώτη φορά εισάγονται σε τέτοιο εγχειρίδιο κεφάλαια για την Πραγματολογία / γλωσσική χρήση, τη Σύνταξη και τη Σημασιολογία. Επίσης, σε όλο το βιβλίο έχει γίνει προσπάθεια να αξιοποιηθούν τα πορίσματα της γλωσσολογικής έρευνας και περιγραφής της ελληνικής γλώσσας που είναι απαραίτητα και στον βαθμό που κάτι τέτοιο είναι παιδαγωγικά εφικτό. Προσφέρεται, για παράδειγμα, μια νέα περιγραφή του ρηματικού συστήματος (με έμφαση στη διάκριση χρονικής βαθμίδας / ποιού ενεργείας και με επαρκέστερη ανάλυση των τύπων της υποτακτικής), συνοπτική εισαγωγή στην έννοια της δομής των φράσεων και των παραγόντων που επηρεάζουν τη σειρά των συστατικών της πρότασης, και πλήθος άλλων βελτιώσεων στη γραμματική ανάλυση της γλώσσας. Από την άλλη πλευρά, ορισμένα δύσκολα γλωσσικά φαινόμενα παρουσιάζονται σε εξαιρετικά απλουστευμένη μορφή στο εγχειρίδιο, ώστε οι μικροί μαθητές να πάρουν μόνο μια πρώτη γεύση για γλωσσικές έννοιες τις οποίες θα διδαχθούν αναλυτικότερα σε μεγαλύτερη σχολική βαθμίδα. Έτσι, για παράδειγμα, στην ενότητα 3, ενώ παρουσιάζουμε τα φωνήματα της ελληνικής, χρησιμοποιούμε τον όρο φθόγγοι για να αποφύγουμε τη χρήση της αφηρημένης γλωσσολογικής έννοιας φώνημα . Ωστόσο, δεν εξετάζουμε λεπτομερώς τους φθόγγους της γλώσσας μας, γιατί δε θέλουμε να προκαλέσουμε σύγχυση σε μαθητές και δασκάλους με την ανάλυση φαινομένων αλλοφωνίας.

Στο σύνολό της, η Γραμματική Ε ~ και Στ ~ Δημοτικού ακολουθεί τις αρχές της σύγχρονης ανάλυσης της γλώσσας. Δίνει προτεραιότητα στη μελέτη του προφορικού λόγου και στη χρήση της γλώσσας ως εργαλείου σκέψης και επικοινωνίας. Έτσι, τονίζεται ο δημιουργικός χαρακτήρας της γλώσσας, η οποία προσφέρει στον ομιλητή τη δυνατότητα να εκφράσει το μήνυμά του με εναλλακτικούς τρόπους, γλωσσικά συναφείς αλλά και επικοινωνιακά διακριτούς. Στο πλαίσιο αυτό, στόχος του εγχειριδίου είναι να εξοικειωθεί ο μικρός μαθητής με φαινόμενα πολυτυπίας
σε όλα τα επίπεδα λόγου (π.χ. διαφορετικούς τρόπους έκφρασης των ίδιων λεκτικών πράξεων, πολυτυπία στις μορφολογικές καταλήξεις των κλιτών μερών του λόγου, διαφορετικούς τρόπους γραμματικής απόδοσης των ίδιων συντακτικών λειτουργιών και διαφορετικά επίπεδα ύφους ανάλογα με την επικοινωνιακή περίσταση).

Το βιβλίο αυτό χωρίζεται σε πέντε μέρη (α. Πραγματολογία, β. Φωνητική - Φωνολογία, γ. Κλιτική μορφολογία, δ. Σύνταξη, ε. Σημασιολογία -Σύνθεση -Παραγωγική μορφολογία), τα οποία έχουν ως αφετηρία τα αντίστοιχα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης.
Ας δούμε τώρα τους κεντρικούς χαρακτήρες του βιβλίου:

ΤΕΤΑΡΤΟ ΜΕΡΟΣ

Συνθέτω φράσεις και προτάσεις

Σύνταξη

ΠΡΩΤΟ ΜΕΡOΣ
Πραγματολογία - Γλωσσική χρήση Χρησιμοποιώ τη γλώσσα για να επικοιvωνήσω

X                 Τι κάνω με τα λόγια; ENOTHTA 1
Τι παράξενο πράγμα που είναι η γλώσσα! Όλοι γεννιόμαστε με αυτή…
Mε τη γλώσσα αφηγούμαστε γεγονότα ή περιγράφουμε πρόσωπα, ζώα και πράγματα.
…τη χρησιμοποιούμε κάθε στιγμή, με αυτή σκεφτόμαστε και επικοινωνούμε με τους γύρω μας.
            
Αλλά με τη γλώσσα μπορώ επίσης να κάνω πράγματα: να καλέσω τους φίλους μου, να τους ευχηθώ , να υποσχεθώ κάτι στη μαμά μου, να δώσω συμβουλές στη μικρή μου αδερφή, να της ζητήσω να κάνει κάτι και -το σπουδαιότερονα της απαγορεύσω να μπαίνει στο δωμάτιό μου χωρίς να με ρωτήσει. Κάθε φορά που μπαίνει φέρνει καταστροφή!

Ας μιλήσουμε λοιπόν για τις λεκτικές πράξεις : Συχνά, χρησιμοποιούμε τη γλώσσα όχι μόνο για να περιγράψουμε πράγματα ή να αφηγηθούμε , αλλά και για να κάνουμε αποτελεσματικά διάφορες πράξεις (π.χ. να ευχηθούμε, να συμβουλέψουμε, να υποσχεθούμε κάτι).
X          
                  

Εύχομαι
Στη γλώσσα μας έχουμε πολλές ευχές, αλλά αυτές τις ξέρω κι εγώ!
Καλό Σαββατοκύριακο! Καλή εβδομάδα! Καλό μήνα! Καλό χειμώνα! Καλό καλοκαίρι! Καλό μεσημέρι! Καλό απόγευμα! Καλό βράδυ! Καλή όρεξη! Καλή ξεκούραση! Καλό μάθημα! Καλές διακοπές! Καλά Χριστούγεννα! Ευτυχισμένος ο καινούριος χρόνος!
X          

  
                        
Να και μερικές ευχές για άλλες περιστάσεις.

Υπόσχομαι
Μια επιτυχία: Συγχαρητήρια! Και εις ανώτερα! Μπράβο σου! Εξετάσεις: Καλή επιτυχία! Καλή τύχη! Καλή δύναμη! Καινούριο αυτοκίνητο: Με γεια! Καλορίζικο! Άφιξη: Καλωσορίσατε! Καλώς ήρθατε! Καλή διαμονή! Αναχώρηση: Καλό ταξίδι! Στο καλό και να μη μας ξεχάσετε! Γάμος: Να ζήσετε! Να σας ζήσουν! Και καλούς απογόνους! Γέννηση: Να σας ζήσει το νεογέννητο! Βάφτιση: Να σας ζήσει το νεοφώτιστο! Ασθένεια: Περαστικά! Γρήγορα καλά! Καλή ανάρρωση! Θάνατος: Συλλυπητήρια! Ζωή σε λόγου σας! Καλό κουράγιο! Πτυχίο: Καλή σταδιοδρομία!

Στις υποσχέσεις χρησιμοποιούμε συνήθως: μέλλοντα (βλ. ενότητα 10.1) (Θαέρθω.) το ρήμα υπόσχομαι + υποτακτική (Υπόσχομαινα έρθω.)

Δηλώνω

Δε θα σε ξαναπάρω μαζί μου στο πάρκο αν γκρινιάζεις όλη την ώρα.
Στις δηλώσεις συνήθως χρησιμοποιούμε οριστική (βλ. ενότητα 10.1). (Αγαπώ πολύ τη μουσική.)

Συμβουλεύω
Εδώ συχνά χρησιμοποιούμε: προστακτική (Πήγαινε στον γιατρό!) και υποτακτική (Να πας στον γιατρό!)
Σε συμβουλεύω να προσέχεις τα λίπη, Δανάη. Να χρησιμοποιείς μόνο ελαιόλαδο και να αποφεύγεις το βούτυρο και τη μαργαρίνη.
 ¿       fi   ;
Εσύ φταις που γκρινιάζω. Κι εγώ, όμως, δε θα σε ξαναφωνάξω όταν σoυ τηλεφωνούν οι φίλοι σου.
X          

  
                        

Παρακαλώ - Ζητώ
Στις παρακλήσεις χρησιμοποιούμε κυρίως προστακτική ή ερωτήσεις . Επίσης, ακολουθούμε τους κανόνες συμπεριφοράς στην επικοινωνία (βλ. ενότητα 2.4). (Σεπαρακαλώ...Μουκάνετετηχάρη... Μουδίνετε...Θαήθελα...Θαμπορούσατενα...)

Διατάζω - Απαγορεύω


Εκφράζω φιλική και ευγενική διάθεση (π.χ. έπαινο, συμπάθεια)
Οι λεκτικές πράξεις είναι πολύ σημαντικές για την καθημερινή επικοινωνία. Είναι όμως και πολύ καλή ευκαιρία για παιχνίδι!
 ¿       fi   ;
Εδώ συχνά έχουμε χρήση: προστακτικής (Πήγαινεστοδωμάτιόσου!) και υποτακτικής (Ναπαςστοδωμάτιόσου!)
X          

  
                        

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 1

Γενέθλια
Ονομαστική εορτή
Χριστούγεννα
Καλή χρονιά! Καλή Ανάσταση! Ευτυχισμένος ο καινούριος χρόνος! Χριστός Ανέστη! Χρόνια πολλά! Να ζήσεις! Αληθώς Ανέστη! Να τα εκατοστήσεις! Να σε χαιρόμαστε! Καλά Χριστούγεννα! Και του χρόνου! Καλό Πάσχα! Καλές γιορτές! Να χαίρεσαι τη γιορτή σου!

Πάσχα
Πρωτοχρονιά
Συζητώ στην τάξη και βρίσκω τη λεκτική πράξη που ταιριάζει σε κάθε περίπτωση. Μετά τη γράφω στο καρτελάκι της κάθε εικόνας.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 2
Απαγόρευση, Συμβουλή, Υπόσχεση, Δήλωση, Ευχή, Παράκληση, Διαταγή, Έπαινος
Ταιριάζω στο τετράδιό μου τις ευχές με τις περιστάσεις στις οποίες χρησιμοποιούμε τις ευχές αυτές.

 ¿       fi   ;

Τι θα θυμάμαι για... τις λεκτικές πράξεις
- 1. Χρησιμοποιώ τη γλώσσα όχι μόνο για να περιγράψω πράγματα ή να αφηγηθώ γεγονότα, αλλά και για να κάνω διάφορες πράξεις. Αυτές ονομάζονται λεκτικές πράξεις .
- 2. Μπορώ να ευχηθώ , να υποσχεθώ και να δηλώσω κάτι. Μπορώ ακόμα να δώσω συμβουλές , να ζητήσω κάτι, να διατάξω ή να απαγορεύσω . Μπορώ επίσης να εκφράσω τη διάθεσή μου για κάποιον ή κάτι (συμπάθεια, έπαινο κτλ.).
- 3. Τις περισσότερες φορές, στις λεκτικές πράξεις χρησιμοποιώ συγκεκριμένους γραμματικούς τύπους (π.χ. οριστική, υποτακτική, προστακτική έγκλιση, μέλλοντα χρόνο) ή συγκεκριμένα ρήματα (π.χ. υπόσχομαι ).

ENOTHTA 2 Πώς δημιουργώ ένα κείμενο; X                           

Αναγνωρίζω τα είδη των κειμένων

Περιγράφω. . .
Ουφ, κανείς δεν ασχολείται μαζί μου σήμερα. Ο Ορέστης, η Αγγελίνα, ο μπαμπάς και η μαμά διαβάζουν! Πολύ το αγαπούν το διάβασμα σ' αυτό το σπίτι!
Το εξοχικό της Αφροδίτης και του Βασίλη βρίσκεται στα Χανιά. Είναι ένα κάτασπρο καινούριο διώροφο με κόκκινα κεραμίδια. Έχει θαλασσιά ξύλινη πόρτα και δύο
μεγάλα γαλάζια παράθυρα στον δεύτερο όροφο. Ανάμεσα στα παράθυρα υπάρχει ένα πανέμορφο μπαλκονάκι γεμάτο γλαστρούλες με άσπρα και κόκκινα γεράνια.
Πού είναι χτισμένο το σπίτι; Τι χρώματα έχει; Ποια εντύπωση μας δημιουργείται όταν το αντικρίζουμε;

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 3
Εντοπίζω τα ρήματα στο παραπάνω απόσπασμα. Σε ποιο χρόνο βρίσκονται;

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ
Για να περιγράψουμε ένα πρόσωπο, ένα ζώο ή ένα αντικείμενο συνήθως χρησιμοποιούμε:
-  παροντικούς χρόνους (π.χ. ενεστώτα, βλ. ενότητα 10.1)
-  τοπικά επιρρήματα (βλ. ενότητα 12.1)
-  επίθετα για να δώσουμε ζωντάνια σ' αυτό που περιγράφουμε.
Αφηγούμαι....

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 4
X          
                  
Στους χώρους της Μονής του Αγίου Νικολάου Σπε -τσών, εκτός από την εκ κλησία, λειτουργούσε το σχολείο και εκεί γίνονταν συμβούλια και λαϊκές συνελεύσεις, όπως και εκείνη της 3ης Απριλίου 1821, Κυριακής των Βα -ΐων,  όταν το καμπαναριό σήμανε την εξέγερση των Σπετσιωτών και υψώθηκε για πρώτη φορά η σημαία
της επανάστασης στο νησί. Από τον Άγιο Νικόλαο οι νησιώτες κατευθύνθηκαν με κλάδους βαΐων στα χέ -ρια προς το διοικητήριο του νησιού, όπου συνάντησαν προκρίτους και πλήθος λαού.

Πέτρος Χαριτάτος, Ανεξερεύνητες Σπέτσες, ROAD Εκδόσεις, Αθήνα 2004 (διασκευή)
Εντοπίζω τα ρήματα στο παραπάνω απόσπασμα. Τι είδους ρήματα είναι; Σε ποιο χρόνο βρίσκονται;

ΑΦΗΓΗΣΗ
Για να αφηγηθούμε γεγονότα χρειαζόμαστε: παρελθοντικούς χρόνους (παρατατικό, αόριστο, βλ. ενότητα 10.1), χρονικούς συνδέσμους (βλ. ενότητα 14), χρονικά επιρρήματα (βλ. ενότητα 12.1), χρονικές προτάσεις (για να δηλώσουμε τη χρονική στιγμή των γεγονότων, βλ. ενότητα 16.4 Ζ), ρήματα δράσης, περιγραφικά ουσιαστικά και επίθετα για να παρουσιάσουμε τις εικόνες.

Δίνω οδηγίες. . .

Μια εύκολη συνταγή Φρουτοσαλάτα

Υλικά
½ κιλό κεράσια
- 2-3 πορτοκάλια
- 1 λεμόνι
- 3 μπανάνες
- 200 γραμμάρια φράουλες
- κουταλάκια του γλυκού ζάχαρη
- 3 κουταλιές της σούπας γιαούρτι
- 2 μήλα

Εκτέλεση
Πρώτα στύβουμε τα πορτοκάλια και το λεμόνι. Στη συνέχεια, ξεφλου -
δίζουμε τα μήλα και τις μπανάνες και τα κόβουμε σε μικρά κομμάτια. Τα βά -ζουμε σε ένα σκεύος μαζί με τα κεράσια και τις φράουλες.
Τέλος, βάζουμε τη φρουτοσαλάτα στο ψυγείο για δύο ώρες. Τη σερβί -ρουμε σκέτη ή με σαντιγί.
Ανακατεύουμε τον χυμό του λεμονιού και του πορτοκαλιού με τη ζάχαρη και το γιαούρτι μέσα σε ένα ποτήρι. Μετά, ρίχνουμε το μείγμα στα φρούτα.
X          

  
                         

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 5
Εντοπίζω τα ρήματα στη συνταγή. Σε ποιο χρόνο βρίσκονται; Με ποιο τρόπο παρουσιάζεται η συνταγή βήμα προς βήμα;

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΔΗΓΙΩΝ
Για να φτιάξουμε ένα κείμενο με οδηγίες χρησιμοποιούμε:
-  ρήματα στην οριστική ενεστώτα
-  προστακτική
-  υποτακτική
Προσέχουμε να παρουσιάσουμε τα στάδια της διαδικασίας με τη σωστή χρονική σειρά.

Χρησιμοποιώ επιχειρήματα. . .
Ποια είναι τα αρνητικά της κυκλοφορίας στο κέντρο της πόλης; Ποια επιχειρήματα χρησιμοποιεί ο αρθρογράφος για να μας πείσει;
Η κυκλοφορία των αυτοκινήτων στο κέντρο της Αθήνας θα πρέπει να περιοριστεί, αφού πρώτα πρώτα οι δρόμοι εκεί είναι στενοί. Έτσι, με την αύξηση των αυτοκινήτων τις πρωινές και τις απογευματινές ώρες, κανείς τελικά δεν μπορεί να κυκλοφορήσει. Είναι γνωστά σε όλους τα πολύωρα μποτιλιαρίσματα, η μόλυνση της ατμόσφαιρας, ο εκνευρισμός και οι καθυστερήσεις. Τις ώρες αυτές, επίσης, ούτε οι πεζοί ούτε τα ασθενοφόρα μπορούν να περάσουν, επειδή οι δρόμοι παραμένουν κλειστοί από τα αυτοκίνητα ιδιωτικής χρήσης. Επιπλέον, θα πρέπει να σκεφτούμε και τις συνέπειες στον τουρισμό. Όλο τον χρόνο χιλιάδες τουρίστες επισκέπτονται την Αθήνα και μάταια προσπαθούν να απολαύσουν την ομορφιά και τους χώρους του ιστορικού κέντρου της πόλης. Τέλος, γιατί ξοδέψαμε τόσα χρήματα για να φτιάξουμε το πιο σύγχρονο μετρό της Ευρώπης αν είναι να κυκλοφορούμε όλοι με τα αυτοκίνητά μας;

¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;

ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΩΝ
Για να συνθέσουμε ένα κείμενο με επιχειρήματα χρησιμοποιούμε:
-  ενεστώτα
-  αιτιολογικές προτάσεις (βλ. ενότητα 16.4 Η)
Eπίσης, εκθέτουμε τα επιχειρήματα στη λογική τους σειρά.
Στα περιγραφικά και στα αφηγηματικά κείμενα παρουσιάζω πρόσωπα, πράγματα, γεγονότα και καταστάσεις ( αναφορικός λόγος ). Στα κείμενα που περιέχουν οδηγίες και επιχειρήματα προσπαθώ να οδηγήσω τον αναγνώστη σε μια ορισμένη ενέργεια ή συμπεριφορά ( κατευθυντικός λόγος ).
X          

  
                         
Ένα κείμενο μπορεί να συνδυάζει περισσότερες από μία λειτουργίες. Μπορεί, για παράδειγμα, να περιγράφει κάτι, αλλά ταυτόχρονα να προσπαθεί να μας πείσει με επιχειρήματα να κάνουμε κάτι.
Η νέα αυτόματη σκούπα έχει μικρό μέγεθος, ελάχιστο βάρος και είναι εύκολη στη χρήση. Σας επιτρέπει να επιλέξετε τον βαθμό απορροφητικότητας, ανάλογα με το είδος της επιφάνειας που θέλετε να καθαρίσετε. Συνοδεύεται από τέσσερα μικρά ανταλλακτικά, ώστε να σας επιτρέπει να καθαρίζετε όχι μόνο γωνίες αλλά και πολυθρόνες, καναπέδες και κουρτίνες. Η συσκευή αυτή αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη και οικονομική λύση στο πρόβλημα της σκόνης. Ιδανική ακόμα κι αν υποφέρετε από αλλεργίες, καθώς δεν αφήνει τα μόρια της σκόνης να διαφύγουν στην ατμόσφαιρα.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 6
Διαβάζω τα κείμενα και γράφω σε ποιο είδος ανήκουν.
Φτιάξε μόνος σου αρωματικά χώρου. Θα χρειαστείς δύο πορτοκάλια, μερικά ξυλαράκια κανέλας, μερικά γαρίφαλα.
Στην εποχή μας οι νέες τεχνολογίες δεν είναι πια υπόθεση μόνο των ειδικών. Μάθετε να χρησιμοποιείτε το διαδίκτυο. Σας προσφέρει ταχύτερη και ακριβέστερη ενημέρωση. Μπορείτε να αντλήσετε πολύτιμες πληροφορίες για ό,τι σας ενδιαφέρει. Και, επιπλέον, η πρόσβαση σε αυτό είναι εύκολη και αρκετά οικονομική.

Ο Κάμπος της Χίου
Την άνοιξη ο Κάμπος είναι στις μεγάλες του δόξες. Οι παραδεισένιοι κήποι με τα εσπεριδοειδή πλημμυρίζουν με μια πυκνή ευωδιά την περιοχή και τα δέντρα βρίσκονται σε πλήρη ανθοφορία.
Περιοδικό Passport, τεύχος 11
Αγαπημένο μου ημερολόγιο, Σήμερα στο σχολείο πέρασα μια θαυμάσια μέρα. Φτιάξαμε με τον Νίκο μια τεράστια ζωγραφιά σε χαρτόνι και στολίσαμε τον διάδρομο. Στο διάλειμμα η Σοφία και η Φανή, οι δίδυμες, με κάλεσαν στο πάρτι για τα γενέθλιά τους. Την τελευταία ώρα κάναμε πρόβα με τη δασκάλα μας για τη σχολική γιορτή. Μάθαμε και τρία νέα τραγούδια!

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 7


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
Διαλέγω τρία μικρά κείμενα από ένα περιοδικό και βρίσκω σε ποιο είδος ανήκει το καθένα. Αιτιολογώ την απόφασή μου με βάση τα χαρακτηριστικά τους.

Συνθέτω παράγραφο
- - Με τι θα ασχοληθούμε σήμερα, θείε;
- - Θα φτιάξουμε μια παράγραφο. Έλα να σου δείξω πώς ακριβώς!
Ο γνωστός κριτικός σύγχρονης τέχνης, Φιλίπ Περό, επισκέφτηκε την έκθεση που φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης αυτή την εποχή. Ο κύριος Περό, βγαίνοντας από το μουσείο, δήλωσε: «Ήρθα στην Αθήνα πέρσι, αλλά αισθάνομαι ότι ζω σε αυτή την πόλη πάνω από δέκα χρόνια. Ο ελληνικός πολιτισμός ήταν πάντα μέσα στην ψυχή και στο μυαλό μου. Νομίζω ότι αποτελεί παγκόσμια κληρονομιά. Αποτελεί μια κληρονομιά για την οποία οι Έλληνες και όλοι οι Ευρωπαίοι νιώθουν σήμερα περήφανοι, αλλά την ίδια στιγμή γνωρίζουν ότι εκείνοι έχουν και την υποχρέωση να τη διαφυλάξουν».

Έτοιμη η παράγραφος, Ορέστη. Θα σου πω όμως κι ένα μεγάλο μυστικό: Μια παράγραφος, για να μας μεταδώσει ένα μήνυμα, πρέπει να έχει συνοχή .
X          

  
                         
Οι λέξεις, οι φράσεις και οι προτάσεις που αποτελούν μια παράγραφο πρέπει να βρίσκονται σε λογική σειρά . Αυτό επιτυγχάνεται όταν οι λέξεις, οι φράσεις και οι προτάσεις δένονται μεταξύ τους . Τότε, λέμε ότι αυτές έχουν μεταξύ τους σχέσεις συνοχής .

Σχέσεις συνοχής

α. Επανάληψη λέξης, φράσης ή πρότασης:
Μπορούμε να επαναλάβουμε μια λέξη ή μια φράση (ή ένα μέρος μιας φράσης).
Π.χ. Ο γνωστός κριτικός σύγχρονης τέχνης, Φιλίπ Περό , επισκέφτηκε την έκθεση που φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης αυτή την περίοδο. Ο κύριος Περό… Μπορούμε να επαναλάβουμε και μια ολόκληρη πρόταση.
Π.χ. Νομίζω ότι αποτελεί παγκόσμια κληρονομιά . Αποτελεί μια κληρονομιά…

β. Αντικατάσταση:
Μπορούμε να αντικαταστήσουμε μια λέξη ή μια φράση με μια άλλη που μιλάει για το ίδιο πράγμα.
Π.χ. Ήρθα στην Αθήνα πέρσι, αλλά αισθάνομαι ότι ζω σε αυτή την πόλη πάνω από δέκα χρόνια.

γ. Αντωνυμίες:
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μια αντωνυμία στη θέση μιας ονοματικής φράσης (βλ. ενότητα 8 για τις αντωνυμίες και ενότητα 16.2 Α για τις ονοματικές φράσεις).
Π.χ. Αποτελεί μια κληρονομιά για την οποία οι Έλληνες και όλοι οι Ευρωπαίοι νιώθουν σήμερα περήφανοι, αλλά την ίδια στιγμή γνωρίζουν ότι εκείνοι έχουν και την υποχρέωση να τη διαφυλάξουν.

δ. Σύνδεση:
Οι προτάσεις ενώνονται μεταξύ τους με συνδέσμους (βλ. και κειμενικούς δείκτες παρακάτω). Π.χ. Ήρθα στην Αθήνα πέρσι, αλλά αισθάνομαι ότι ζω σε αυτή την πόλη πάνω από δέκα χρόνια.

Κειμενικοί δείκτες
Υπάρχει ακόμα ένα μυστικό για τη συνοχή μιας παραγράφου: οι κειμενικοί δείκτες .
Κειμενικοί δείκτες είναι όλες οι λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούμε για να δείξουμε πώς συνδέονται οι προτάσεις μέσα στο κείμενο. Μας δείχνουν δηλαδή τις σχέσεις συνοχής. Οι κειμενικοί δείκτες είναι συνήθως επιρρήματα ή σύνδεσμοι (βλ. ενότητες 12 και 14).


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
Όταν ο Ορέστης άνοιξε την πόρτα και είδε τον θείο Βρασίδα, ξαφνιάστηκε, γιατί δεν περίμενε να τον βρει εκεί. Ήξερε ότι είχε φύγει την περασμένη βδομάδα για ένα συνέδριο στο Παρίσι. Όμως , αυτό το ταξίδι προφανώς δεν είχε πραγματοποιηθεί, αφού ο θείος Βρασίδας ήταν στο σπίτι. Στην αρχή , σάστισε και έμεινε αμίλητος. Νόμιζε ότι ήταν όνειρο. Όμως , ήταν αλήθεια. Γι' αυτό, στη συνέχεια , έτρεξε προς το μέρος του.
Ορέστη, πρόσεξε τι κάνουμε με τους κειμενικούς δείκτες:

- α. Συνδέουμε: και, και επίσης, και ακόμα, επιπλέον, με άλλα λόγια, για παράδειγμα
- β. Δημιουργούμε αντίθεση: αλλά, ενώ, ωστόσο, αν και, αντίθετα, όμως
- γ. Αιτιολογούμε: γιατί, επειδή, αφού, καθώς
- δ. Βγάζουμε συμπεράσματα: επομένως, συνεπώς, άρα
- ε. Ορίζουμε τον χρόνο: τότε, στη συνέχεια, πρώτα, ύστερα, μέχρι τώρα

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 8
Βάζω τις παρακάτω προτάσεις σε λογική σειρά, ώστε να βγαίνει νόημα στην ιστορία. Σ' αυτό θα με βοηθήσουν οι κειμενικοί δείκτες. Αν έχω βάλει τις προτάσεις στη σωστή σειρά, τότε θα διαπιστώσω ότι έχει συνοχή το κείμενο που δημιούργησα.
- 1. Στο τέλος, όμως, αποφάσισε να ρωτήσει τη Σοφία τι ακριβώς είχε συμβεί.
- 2. Είδε το ρολόι του και ήταν περασμένες εννέα.
- 3. Στην αρχή, έμεινε άφωνος.
- 4. Όμως, προφανώς αυτό δεν είχε γίνει, αφού τώρα βρισκόταν εκεί και μόνο η Σοφία ήταν στο σπίτι.
- 5. Ήξερε ότι το πάρτι έπρεπε να είχε αρχίσει από τις οκτώ.
- 6. Όταν ο Φίλιππος έφτασε στο σπίτι της Σοφίας για το πάρτι των γενεθλίων της, ξαφνιάστηκε, γιατί κανείς δεν ήταν εκεί.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 9
Επιλέγω δύο διαφορετικές παραγράφους από δύο άρθρα ενός περιοδικού και εντοπίζω τις σχέσεις συνοχής και τους κειμενικούς δείκτες σε καθεμιά από αυτές.
X          

  
                         

Επιλέγω το κατάλληλο ύφος ανάλογα με την περίσταση

Επίσημο (τυπικό) - ανεπίσημο (οικείο) ύφος
- - Ναι;
- - Έλα, Γιώργο, ο Ορέστης.
- - Τι έγινε; Καλά;
- - Ε, έτσι κι έτσι. Μάλλον δε θα έρθω στο πάρτι.
Κρίμα, το περίμενα πώς και πώς!
- - Παρακαλώ;
- - Καλημέρα σας, κύριε διευθυντά.
- - Καλημέρα, κυρία Ηλιάδη. Τι κάνετε;
- - Δεν αισθάνομαι πολύ καλά σήμερα, κύριε διευθυντά. Σας τηλεφωνώ λοιπόν για να σας ενημερώσω ότι δε θα μπορέσω να έλθω στη δουλειά και να σας ζητήσω αναρρωτική άδεια…
Χρησιμοποιούμε διαφορετικό ύφος , δηλαδή διαφορετικό λεξιλόγιο και διαφορετικές εκφράσεις, ανάλογα με το πού βρισκόμαστε, σε ποιον απευθυνόμαστε, ποιοι είναι οι συνομιλητές και ποιοι άλλοι είναι παρόντες. Δηλαδή, αλλιώς μιλάει η κυρία Δανάη στον διευθυντή της και αλλιώς μιλάει ο Ορέστης με τον φίλο του, τον Γιώργο.

Τα χαρακτηριστικά του ανεπίσημου ύφους είναι οι μικρές προτάσεις, οι απλές λέξεις κτλ. (Έλα,Γιώργο...Τιέγινε;... έτσικιέτσι...)
Τα χαρακτηριστικά του επίσημου ύφους είναι οι μεγάλες προτάσεις, οι δευτερεύουσες προτάσεις, οι λέξεις από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας κτλ.
(Καλημέρασας,κύριεδιευθυντά...Τι κάνετε;...Δεναισθάνομαιπολύκαλά σήμερα...)


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;

Ακολουθώ κανόνες στην επικοινωνία

Κανόνες συνεργασίας
- Θα Φυσικά
- -Τι ώρα είναι, σας παρακαλώ;
- -Τέσσερις και τέταρτο.
- Πού είναι το πιο κοντινό βενζινάδικο; - Στην επόμενη γωνία.
- έρθεις στο πάρτι του Γιάννη;
- -και θα έρθω.
- Για το φαγητό σήμερα πρέπει να αγοράσουμε καρότα. Αφού τα ξεφλουδίσουμε, θα τα κόψουμε και θα τα βάλουμε μαζί με τα υπόλοιπα λαχανικά στην κατσαρόλα.
Η καθημερινή επικοινωνία με τους συνανθρώπους μας βασίζεται σε κάποιους κανόνες συνεργασίας:
- 1. Δίνουμε ακριβώς όσες πληροφορίες είναι αναγκαίες . ούτε λιγότερες ούτε περισσότερες.
- 2. Δίνουμε αληθείς πληροφορίες.
- 3. Δε λέμε άσχετα πράγματα.
- 4. Είμαστε σαφείς, σύντομοι και λέμε αυτά που θέλουμε με λογική σειρά.

X          

  
                         

Κανόνες συμπεριφοράς
Ας δούμε τώρα και κάποιες άλλες περιπτώσεις όπου οι συνομιλητές ακολουθούν κανόνες. Αυτοί θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελούν κανόνες «καλής» συμπεριφοράς.
- - Αν θέλετε, μπορώ να σας βοηθήσω.
- - Μήπως ξέρετε πού βρίσκεται το καινούριο εμπορικό κέντρο;
Όταν απευθυνόμαστε σε κάποιον που δεν τον γνωρίζουμε, που είναι μεγαλύτερος ή κατέχει υψηλότερη κοινωνική θέση από εμάς, τότε χρησιμοποιούμε το δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο. Αυτό ονομάζεται πληθυντικός ευγένειας .
- - Ένα νεράκι ακόμα, σας παρακαλώ.

Όταν θέλουμε να ζητήσουμε κάτι φιλικά από τον άλλο, χωρίς όμως να το απαιτούμε, χρησιμοποιούμε τα υποκοριστικά (βλ. ενότητα 17.1 Β).


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
- - Να σου ζητήσω μια χάρη;
- - Κλείνεις την πόρτα;
Για να ζητήσουμε κάτι με ευγενικό τρόπο, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε υποτακτική ή το δεύτερο ενικό/πληθυντικό πρόσωπο του ενεστώτα σε μια ερωτηματική πρόταση, αντί για προστακτική.
- - Παρακαλώ, περάστε μέσα.
-Μπορείτε να μας κάνετε τον λογαριασμό;
Mπορούμε να χρησιμοποιήσουμε επίσης τις λέξεις παρακαλώκαι μπορώγια να είμαστε ευγενικοί.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 10
Εκφράζω την παρακάτω παράκληση με πιο ευγενικό τρόπο (δηλαδή χρησιμοποιώντας τον πληθυντικό ευγένειας, τα υποκοριστικά κτλ.). Γράφω τις προτάσεις που σχηματίζω στο τετράδιό μου. - Δώσε μου ένα μολύβι!
Βλέπουμε λοιπόν ότι η γλώσσα μάς δίνει διαφορετικά μέσα για να κάνουμε με τα λόγια μας αυτό ακριβώς που θέλουμε κάθε φορά.
X          

  
                         

Τι θα θυμάμαι για... τα κείμενα και τις παραγράφους
- 1. Έχουμε τέσσερα διαφορετικά είδη κειμένων:
- (α) περιγραφικά κείμενα ,
- (β) αφηγηματικά κείμενα ,
- (γ) κείμενα με οδηγίες ,
- (δ) κείμενα με επιχειρήματα .
- Τα δύο πρώτα είδη κειμένων ανήκουν στον αναφορικό λόγο , ενώ τα δύο τελευταία στον κατευθυντικό λόγο .
- 2. Τα κείμενα αποτελούνται από παραγράφους . Μια πα -ράγραφος έχει συνοχή όταν οι λέξεις, οι φράσεις και οι προτάσεις που την αποτελούν βρίσκονται σε λογική σει -ρά. Προσπαθώ λοιπόν να συνδέω τις λέξεις, τις φράσεις και τις προτάσεις μου μεταξύ τους χρησιμοποιώντας τους κειμενικούς δείκτες , που είναι συνήθως επιρρήματα ή σύνδεσμοι.
- 3. Γενικά, όταν επικοινωνούμε χρησιμοποιούμε διαφορετι -κό λεξιλόγιο και διαφορετικές εκφράσεις, ανάλογα με το πού βρισκόμαστε και σε ποιον απευθυνόμαστε. Χρη -σιμοποιούμε, δηλαδή, διαφορετικό ύφος (ανεπίσημο ή επίσημο) .
- 4. Στην καθημερινή επικοινωνία με τους συνανθρώπους μου ακολουθώ κάποιους κανόνες συνεργασίας : Δίνω ακρι -βώς όσες πληροφορίες είναι αναγκαίες . ούτε λιγότερες, ούτε περισσότερες. Δίνω αληθείς πληροφορίες. Είμαι σαφής, σύντομος και λέω αυτά που θέλω με τη σειρά, χω -ρίς να μιλάω για άσχετα πράγματα. Επίσης, χρησιμοποιώ, για λόγους ευγένειας, ορισμένους γραμματικούς τύπους ( πληθυντικό ευγένειας , υποκοριστικά, υποτακτική ή ερώτηση, ρήματα όπως μπορώ , παρακαλώ κ.ά.).

¡ √ Δ ∏ Δ ∞ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
∂ Μιλώ και γράφω Φθόγγοι, γράμματα και συλλαβές

¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
Φωνολογία και γραφή
  ˘   ‚ ¤ ˜

ª         ¿ Ê  -º ıfi ,  ¿      ENOTHTA 3 Πώς δημιουργώ λέξεις;
- O λόγος μας αποτελείται από λέξεις.
πάλι - αφού - Ντίνα
Στον γραπτό λόγο χρησιμοποιούμε τα γράμματα για να παρουσιάσουμε τις λέξεις.
Στον προφορικό λόγο, όμως, που είναι η βασική μορφή της γλώσσας, χρησιμοποιούμε τους φθόγγους $^{1}$, δηλαδή διαφορετικούς μεταξύ τους ήχους, που συνδυάζονται και σχηματίζουν άλλες λέξεις κάθε φορά. 2
[ π ] - [ α ] - [ λ ] - [ ι ] , [ α ] - [ φ ] - [ ο υ ] , [ ν τ ] - [ ι ] - [ ν ] - [ α ]

  ¿ Ê 
ºıfi ,   ¿ 
     $\_{}$ ˘   ‚ ¤ ˜
Ποια λέξη σχηματίστηκε;
Η ελληνική γλώσσα έχει τους παρακάτω φθόγγους:
Οι φθόγγοι χωρίζονται σε φωνήεντα και σύμφωνα . Στα φωνήεντα, ο αέρας που βγαίνει από το στόμα μας δε βρίσκει κανένα εμπόδιο. Αντίθετα, στα σύμφωνα ο αέρας βρίσκει κάποιο εμπόδιο.

  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘   ‚ ‚¤ ¤˜ ˜
Φωνήεντα [α] [ε] [ι] [ο] [ου]
Σύμφωνα [κ] [π] [τ] [γκ] [μπ] [ντ] [γ] [β] [δ] [χ] [φ] [θ] [λ] [ρ] [ζ] [σ] [μ] [ν]
Τα σύμφωνα, ανάλογα με την ηχηρότητα που έχουν, μπορούν να χωριστούν σε άηχα και ηχηρά.
Άηχα είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν οι φωνητικές χορδές είναι ανοικτές και, επομένως, ο αέρας περνάει από αυτές χωρίς να τις κάνει να πάλλονται. Αυτά είναι τα: [π], [τ], [κ], [φ], [θ], [σ], [χ].
Ηχηρά είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν οι φωνητικές χορδές είναι μισόκλειστες και ο αέρας τις κάνει να πάλλονται.

Αυτά είναι τα: [μπ], [ντ], [γκ], [β], [δ], [γ], [ζ], [μ], [ν], [λ], [ρ].


¶  ˜
%    ˘     ¤ Í   ˜ ;
Εγώ ξέρω να ξεχωρίζω τα ηχηρά από τα άηχα σύμφωνα. Όταν ακου -μπώ τα δάχτυλά μου στον λαιμό, νιώθω την ηχηρότητα που έχουν τα ηχηρά σύμφωνα. Αισθάνομαι έναν βόμβο στις φωνητικές χορδές. Στα άηχα -όσο κι αν προσπαθήσω- δε νιώθω τίποτα!
Ανάλογα με τον τρόπο που παράγονται, τα σύμφωνα χωρίζονται σε:
Κλειστά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν ένα εμπόδιο στην έξοδο του αέρα ανοίγει ξαφνικά. Ο αέρας που ήταν πίσω από το εμπόδιο απελευθερώνεται απότομα και έτσι παράγεται κάποιο από αυτά τα σύμφωνα. Αυτά είναι τα: [π], [μπ], [τ], [ντ], [κ] και [γκ].

Ξέρω! Αυτά προφέρονται όση ώρα θέλουμε. [φφφφφφφφφφφφ φφφφφφφφφφφφ]
Ρινικά : Όταν τα προφέρουμε, ο αέρας βγαίνει μέσα από τη μύτη. Αυτά είναι τα: [μ] και [ν].
Ξέρω! Αυτά προφέρονται μόνο μια στιγμή.
Τριβόμενα : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν δυο όργανα (π.χ. η γλώσσα και τα δόντια) πλησιάζουν τόσο πολύ το ένα το άλλο ώστε ο αέρας που περνάει ανάμεσά τους να δημιουργεί τριβή.
Αυτά είναι τα: [φ], [β], [θ], [δ], [χ] και [γ].
Υγρά : Είναι τα: [λ] και [ρ].
Συριστικά :
Είναι τα: [σ] και [ζ].

  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘   ‚ ‚¤ ¤˜ ˜
Ανάλογα με τον τόπο (μέρος του στόματος) όπου παράγονται, τα σύμφωνα χωρίζονται σε:
Διχειλικά : είναι τα σύμφωνα που σχηματίζονται με τα χείλη. Αυτά είναι τα: [π], [μπ] και [μ].
Φατνιακά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν η γλώσσα ακου -μπά στα φατνία, δηλαδή το μέρος που είναι πίσω από τα επάνω δό -ντια. Αυτά είναι τα: [ν] και [ρ].
Χειλοδοντικά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν το κάτω χείλος ακουμπάει στα πάνω δόντια. Αυτά είναι τα: [φ] και [β].

Οδοντικά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν η γλώσσα ακουμπά στα δόντια. Αυτά είναι τα: [τ], [ντ], [θ], [δ], [σ], [z] και [λ].
Ραχιαία : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν η ράχη της γλώσσας ακουμπά το πάνω μέρος του στόματος. Αυτά είναι τα: [κ], [γ], [χ], [γκ].

Α: άηχα Η: ηχηρά

Γράμματα
Γράμματα είναι τα σημεία του γραπτού λόγου που παριστάνουν τους φθόγγους.
Π.χ. Το π , το α , το λ και το ι είναι τα γράμματα που χρησιμοποιούμε για να αναπαραστήσουμε τους φθόγγους [π], [α], [λ], [ι], που προφέρουμε όταν λέμε τη λέξη πάλι.


¶  ˜
%    ˘     ¤ Í   ˜ ;

Ας μιλήσουμε λοιπόν για τις λεκτικές πράξεις : Συχνά, χρησιμοποιούμε τη γλώσσα όχι μόνο για να περιγράψουμε πράγματα ή να αφηγηθούμε , αλλά και για να κάνουμε αποτελεσματικά διάφορες πράξεις (π.χ. να ευχηθούμε, να συμβουλέψουμε, να υποσχεθούμε κάτι).
X          
                  

Εύχομαι
Στη γλώσσα μας έχουμε πολλές ευχές, αλλά αυτές τις ξέρω κι εγώ!
Καλό Σαββατοκύριακο! Καλή εβδομάδα! Καλό μήνα! Καλό χειμώνα! Καλό καλοκαίρι! Καλό μεσημέρι! Καλό απόγευμα! Καλό βράδυ! Καλή όρεξη! Καλή ξεκούραση! Καλό μάθημα! Καλές διακοπές! Καλά Χριστούγεννα! Ευτυχισμένος ο καινούριος χρόνος!
X          

  
                        
Να και μερικές ευχές για άλλες περιστάσεις.

Υπόσχομαι
Μια επιτυχία: Συγχαρητήρια! Και εις ανώτερα! Μπράβο σου! Εξετάσεις: Καλή επιτυχία! Καλή τύχη! Καλή δύναμη! Καινούριο αυτοκίνητο: Με γεια! Καλορίζικο! Άφιξη: Καλωσορίσατε! Καλώς ήρθατε! Καλή διαμονή! Αναχώρηση: Καλό ταξίδι! Στο καλό και να μη μας ξεχάσετε! Γάμος: Να ζήσετε! Να σας ζήσουν! Και καλούς απογόνους! Γέννηση: Να σας ζήσει το νεογέννητο! Βάφτιση: Να σας ζήσει το νεοφώτιστο! Ασθένεια: Περαστικά! Γρήγορα καλά! Καλή ανάρρωση! Θάνατος: Συλλυπητήρια! Ζωή σε λόγου σας! Καλό κουράγιο! Πτυχίο: Καλή σταδιοδρομία!

Στις υποσχέσεις χρησιμοποιούμε συνήθως: μέλλοντα (βλ. ενότητα 10.1) (Θαέρθω.) το ρήμα υπόσχομαι + υποτακτική (Υπόσχομαινα έρθω.)

Δηλώνω

Δε θα σε ξαναπάρω μαζί μου στο πάρκο αν γκρινιάζεις όλη την ώρα.
Στις δηλώσεις συνήθως χρησιμοποιούμε οριστική (βλ. ενότητα 10.1). (Αγαπώ πολύ τη μουσική.)

Συμβουλεύω
Εδώ συχνά χρησιμοποιούμε: προστακτική (Πήγαινε στον γιατρό!) και υποτακτική (Να πας στον γιατρό!)
Σε συμβουλεύω να προσέχεις τα λίπη, Δανάη. Να χρησιμοποιείς μόνο ελαιόλαδο και να αποφεύγεις το βούτυρο και τη μαργαρίνη.
 ¿       fi   ;
Εσύ φταις που γκρινιάζω. Κι εγώ, όμως, δε θα σε ξαναφωνάξω όταν σoυ τηλεφωνούν οι φίλοι σου.
X          

  
                        

Παρακαλώ - Ζητώ
Στις παρακλήσεις χρησιμοποιούμε κυρίως προστακτική ή ερωτήσεις . Επίσης, ακολουθούμε τους κανόνες συμπεριφοράς στην επικοινωνία (βλ. ενότητα 2.4). (Σεπαρακαλώ...Μουκάνετετηχάρη... Μουδίνετε...Θαήθελα...Θαμπορούσατενα...)

Διατάζω - Απαγορεύω


Εκφράζω φιλική και ευγενική διάθεση (π.χ. έπαινο, συμπάθεια)
Οι λεκτικές πράξεις είναι πολύ σημαντικές για την καθημερινή επικοινωνία. Είναι όμως και πολύ καλή ευκαιρία για παιχνίδι!
 ¿       fi   ;
Εδώ συχνά έχουμε χρήση: προστακτικής (Πήγαινεστοδωμάτιόσου!) και υποτακτικής (Ναπαςστοδωμάτιόσου!)
X          

  
                        

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 1

Γενέθλια
Ονομαστική εορτή
Χριστούγεννα
Καλή χρονιά! Καλή Ανάσταση! Ευτυχισμένος ο καινούριος χρόνος! Χριστός Ανέστη! Χρόνια πολλά! Να ζήσεις! Αληθώς Ανέστη! Να τα εκατοστήσεις! Να σε χαιρόμαστε! Καλά Χριστούγεννα! Και του χρόνου! Καλό Πάσχα! Καλές γιορτές! Να χαίρεσαι τη γιορτή σου!

Πάσχα
Πρωτοχρονιά
Συζητώ στην τάξη και βρίσκω τη λεκτική πράξη που ταιριάζει σε κάθε περίπτωση. Μετά τη γράφω στο καρτελάκι της κάθε εικόνας.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 2
Απαγόρευση, Συμβουλή, Υπόσχεση, Δήλωση, Ευχή, Παράκληση, Διαταγή, Έπαινος
Ταιριάζω στο τετράδιό μου τις ευχές με τις περιστάσεις στις οποίες χρησιμοποιούμε τις ευχές αυτές.

 ¿       fi   ;

Τι θα θυμάμαι για... τις λεκτικές πράξεις
- 1. Χρησιμοποιώ τη γλώσσα όχι μόνο για να περιγράψω πράγματα ή να αφηγηθώ γεγονότα, αλλά και για να κάνω διάφορες πράξεις. Αυτές ονομάζονται λεκτικές πράξεις .
- 2. Μπορώ να ευχηθώ , να υποσχεθώ και να δηλώσω κάτι. Μπορώ ακόμα να δώσω συμβουλές , να ζητήσω κάτι, να διατάξω ή να απαγορεύσω . Μπορώ επίσης να εκφράσω τη διάθεσή μου για κάποιον ή κάτι (συμπάθεια, έπαινο κτλ.).
- 3. Τις περισσότερες φορές, στις λεκτικές πράξεις χρησιμοποιώ συγκεκριμένους γραμματικούς τύπους (π.χ. οριστική, υποτακτική, προστακτική έγκλιση, μέλλοντα χρόνο) ή συγκεκριμένα ρήματα (π.χ. υπόσχομαι ).

ENOTHTA 2 Πώς δημιουργώ ένα κείμενο; X                           

Αναγνωρίζω τα είδη των κειμένων

Περιγράφω. . .
Ουφ, κανείς δεν ασχολείται μαζί μου σήμερα. Ο Ορέστης, η Αγγελίνα, ο μπαμπάς και η μαμά διαβάζουν! Πολύ το αγαπούν το διάβασμα σ' αυτό το σπίτι!
Το εξοχικό της Αφροδίτης και του Βασίλη βρίσκεται στα Χανιά. Είναι ένα κάτασπρο καινούριο διώροφο με κόκκινα κεραμίδια. Έχει θαλασσιά ξύλινη πόρτα και δύο
μεγάλα γαλάζια παράθυρα στον δεύτερο όροφο. Ανάμεσα στα παράθυρα υπάρχει ένα πανέμορφο μπαλκονάκι γεμάτο γλαστρούλες με άσπρα και κόκκινα γεράνια.
Πού είναι χτισμένο το σπίτι; Τι χρώματα έχει; Ποια εντύπωση μας δημιουργείται όταν το αντικρίζουμε;

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 3
Εντοπίζω τα ρήματα στο παραπάνω απόσπασμα. Σε ποιο χρόνο βρίσκονται;

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ
Για να περιγράψουμε ένα πρόσωπο, ένα ζώο ή ένα αντικείμενο συνήθως χρησιμοποιούμε:
-  παροντικούς χρόνους (π.χ. ενεστώτα, βλ. ενότητα 10.1)
-  τοπικά επιρρήματα (βλ. ενότητα 12.1)
-  επίθετα για να δώσουμε ζωντάνια σ' αυτό που περιγράφουμε.
Αφηγούμαι....

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 4
X          
                  
Στους χώρους της Μονής του Αγίου Νικολάου Σπε -τσών, εκτός από την εκ κλησία, λειτουργούσε το σχολείο και εκεί γίνονταν συμβούλια και λαϊκές συνελεύσεις, όπως και εκείνη της 3ης Απριλίου 1821, Κυριακής των Βα -ΐων,  όταν το καμπαναριό σήμανε την εξέγερση των Σπετσιωτών και υψώθηκε για πρώτη φορά η σημαία
της επανάστασης στο νησί. Από τον Άγιο Νικόλαο οι νησιώτες κατευθύνθηκαν με κλάδους βαΐων στα χέ -ρια προς το διοικητήριο του νησιού, όπου συνάντησαν προκρίτους και πλήθος λαού.

Πέτρος Χαριτάτος, Ανεξερεύνητες Σπέτσες, ROAD Εκδόσεις, Αθήνα 2004 (διασκευή)
Εντοπίζω τα ρήματα στο παραπάνω απόσπασμα. Τι είδους ρήματα είναι; Σε ποιο χρόνο βρίσκονται;

ΑΦΗΓΗΣΗ
Για να αφηγηθούμε γεγονότα χρειαζόμαστε: παρελθοντικούς χρόνους (παρατατικό, αόριστο, βλ. ενότητα 10.1), χρονικούς συνδέσμους (βλ. ενότητα 14), χρονικά επιρρήματα (βλ. ενότητα 12.1), χρονικές προτάσεις (για να δηλώσουμε τη χρονική στιγμή των γεγονότων, βλ. ενότητα 16.4 Ζ), ρήματα δράσης, περιγραφικά ουσιαστικά και επίθετα για να παρουσιάσουμε τις εικόνες.

Δίνω οδηγίες. . .

Μια εύκολη συνταγή Φρουτοσαλάτα

Υλικά
½ κιλό κεράσια
- 2-3 πορτοκάλια
- 1 λεμόνι
- 3 μπανάνες
- 200 γραμμάρια φράουλες
- κουταλάκια του γλυκού ζάχαρη
- 3 κουταλιές της σούπας γιαούρτι
- 2 μήλα

Εκτέλεση
Πρώτα στύβουμε τα πορτοκάλια και το λεμόνι. Στη συνέχεια, ξεφλου -
δίζουμε τα μήλα και τις μπανάνες και τα κόβουμε σε μικρά κομμάτια. Τα βά -ζουμε σε ένα σκεύος μαζί με τα κεράσια και τις φράουλες.
Τέλος, βάζουμε τη φρουτοσαλάτα στο ψυγείο για δύο ώρες. Τη σερβί -ρουμε σκέτη ή με σαντιγί.
Ανακατεύουμε τον χυμό του λεμονιού και του πορτοκαλιού με τη ζάχαρη και το γιαούρτι μέσα σε ένα ποτήρι. Μετά, ρίχνουμε το μείγμα στα φρούτα.
X          

  
                         

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 5
Εντοπίζω τα ρήματα στη συνταγή. Σε ποιο χρόνο βρίσκονται; Με ποιο τρόπο παρουσιάζεται η συνταγή βήμα προς βήμα;

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΔΗΓΙΩΝ
Για να φτιάξουμε ένα κείμενο με οδηγίες χρησιμοποιούμε:
-  ρήματα στην οριστική ενεστώτα
-  προστακτική
-  υποτακτική
Προσέχουμε να παρουσιάσουμε τα στάδια της διαδικασίας με τη σωστή χρονική σειρά.

Χρησιμοποιώ επιχειρήματα. . .
Ποια είναι τα αρνητικά της κυκλοφορίας στο κέντρο της πόλης; Ποια επιχειρήματα χρησιμοποιεί ο αρθρογράφος για να μας πείσει;
Η κυκλοφορία των αυτοκινήτων στο κέντρο της Αθήνας θα πρέπει να περιοριστεί, αφού πρώτα πρώτα οι δρόμοι εκεί είναι στενοί. Έτσι, με την αύξηση των αυτοκινήτων τις πρωινές και τις απογευματινές ώρες, κανείς τελικά δεν μπορεί να κυκλοφορήσει. Είναι γνωστά σε όλους τα πολύωρα μποτιλιαρίσματα, η μόλυνση της ατμόσφαιρας, ο εκνευρισμός και οι καθυστερήσεις. Τις ώρες αυτές, επίσης, ούτε οι πεζοί ούτε τα ασθενοφόρα μπορούν να περάσουν, επειδή οι δρόμοι παραμένουν κλειστοί από τα αυτοκίνητα ιδιωτικής χρήσης. Επιπλέον, θα πρέπει να σκεφτούμε και τις συνέπειες στον τουρισμό. Όλο τον χρόνο χιλιάδες τουρίστες επισκέπτονται την Αθήνα και μάταια προσπαθούν να απολαύσουν την ομορφιά και τους χώρους του ιστορικού κέντρου της πόλης. Τέλος, γιατί ξοδέψαμε τόσα χρήματα για να φτιάξουμε το πιο σύγχρονο μετρό της Ευρώπης αν είναι να κυκλοφορούμε όλοι με τα αυτοκίνητά μας;

¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;

ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΩΝ
Για να συνθέσουμε ένα κείμενο με επιχειρήματα χρησιμοποιούμε:
-  ενεστώτα
-  αιτιολογικές προτάσεις (βλ. ενότητα 16.4 Η)
Eπίσης, εκθέτουμε τα επιχειρήματα στη λογική τους σειρά.
Στα περιγραφικά και στα αφηγηματικά κείμενα παρουσιάζω πρόσωπα, πράγματα, γεγονότα και καταστάσεις ( αναφορικός λόγος ). Στα κείμενα που περιέχουν οδηγίες και επιχειρήματα προσπαθώ να οδηγήσω τον αναγνώστη σε μια ορισμένη ενέργεια ή συμπεριφορά ( κατευθυντικός λόγος ).
X          

  
                         
Ένα κείμενο μπορεί να συνδυάζει περισσότερες από μία λειτουργίες. Μπορεί, για παράδειγμα, να περιγράφει κάτι, αλλά ταυτόχρονα να προσπαθεί να μας πείσει με επιχειρήματα να κάνουμε κάτι.
Η νέα αυτόματη σκούπα έχει μικρό μέγεθος, ελάχιστο βάρος και είναι εύκολη στη χρήση. Σας επιτρέπει να επιλέξετε τον βαθμό απορροφητικότητας, ανάλογα με το είδος της επιφάνειας που θέλετε να καθαρίσετε. Συνοδεύεται από τέσσερα μικρά ανταλλακτικά, ώστε να σας επιτρέπει να καθαρίζετε όχι μόνο γωνίες αλλά και πολυθρόνες, καναπέδες και κουρτίνες. Η συσκευή αυτή αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη και οικονομική λύση στο πρόβλημα της σκόνης. Ιδανική ακόμα κι αν υποφέρετε από αλλεργίες, καθώς δεν αφήνει τα μόρια της σκόνης να διαφύγουν στην ατμόσφαιρα.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 6
Διαβάζω τα κείμενα και γράφω σε ποιο είδος ανήκουν.
Φτιάξε μόνος σου αρωματικά χώρου. Θα χρειαστείς δύο πορτοκάλια, μερικά ξυλαράκια κανέλας, μερικά γαρίφαλα.
Στην εποχή μας οι νέες τεχνολογίες δεν είναι πια υπόθεση μόνο των ειδικών. Μάθετε να χρησιμοποιείτε το διαδίκτυο. Σας προσφέρει ταχύτερη και ακριβέστερη ενημέρωση. Μπορείτε να αντλήσετε πολύτιμες πληροφορίες για ό,τι σας ενδιαφέρει. Και, επιπλέον, η πρόσβαση σε αυτό είναι εύκολη και αρκετά οικονομική.

Ο Κάμπος της Χίου
Την άνοιξη ο Κάμπος είναι στις μεγάλες του δόξες. Οι παραδεισένιοι κήποι με τα εσπεριδοειδή πλημμυρίζουν με μια πυκνή ευωδιά την περιοχή και τα δέντρα βρίσκονται σε πλήρη ανθοφορία.
Περιοδικό Passport, τεύχος 11
Αγαπημένο μου ημερολόγιο, Σήμερα στο σχολείο πέρασα μια θαυμάσια μέρα. Φτιάξαμε με τον Νίκο μια τεράστια ζωγραφιά σε χαρτόνι και στολίσαμε τον διάδρομο. Στο διάλειμμα η Σοφία και η Φανή, οι δίδυμες, με κάλεσαν στο πάρτι για τα γενέθλιά τους. Την τελευταία ώρα κάναμε πρόβα με τη δασκάλα μας για τη σχολική γιορτή. Μάθαμε και τρία νέα τραγούδια!

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 7


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
Διαλέγω τρία μικρά κείμενα από ένα περιοδικό και βρίσκω σε ποιο είδος ανήκει το καθένα. Αιτιολογώ την απόφασή μου με βάση τα χαρακτηριστικά τους.

Συνθέτω παράγραφο
- - Με τι θα ασχοληθούμε σήμερα, θείε;
- - Θα φτιάξουμε μια παράγραφο. Έλα να σου δείξω πώς ακριβώς!
Ο γνωστός κριτικός σύγχρονης τέχνης, Φιλίπ Περό, επισκέφτηκε την έκθεση που φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης αυτή την εποχή. Ο κύριος Περό, βγαίνοντας από το μουσείο, δήλωσε: «Ήρθα στην Αθήνα πέρσι, αλλά αισθάνομαι ότι ζω σε αυτή την πόλη πάνω από δέκα χρόνια. Ο ελληνικός πολιτισμός ήταν πάντα μέσα στην ψυχή και στο μυαλό μου. Νομίζω ότι αποτελεί παγκόσμια κληρονομιά. Αποτελεί μια κληρονομιά για την οποία οι Έλληνες και όλοι οι Ευρωπαίοι νιώθουν σήμερα περήφανοι, αλλά την ίδια στιγμή γνωρίζουν ότι εκείνοι έχουν και την υποχρέωση να τη διαφυλάξουν».

Έτοιμη η παράγραφος, Ορέστη. Θα σου πω όμως κι ένα μεγάλο μυστικό: Μια παράγραφος, για να μας μεταδώσει ένα μήνυμα, πρέπει να έχει συνοχή .
X          

  
                         
Οι λέξεις, οι φράσεις και οι προτάσεις που αποτελούν μια παράγραφο πρέπει να βρίσκονται σε λογική σειρά . Αυτό επιτυγχάνεται όταν οι λέξεις, οι φράσεις και οι προτάσεις δένονται μεταξύ τους . Τότε, λέμε ότι αυτές έχουν μεταξύ τους σχέσεις συνοχής .

Σχέσεις συνοχής

α. Επανάληψη λέξης, φράσης ή πρότασης:
Μπορούμε να επαναλάβουμε μια λέξη ή μια φράση (ή ένα μέρος μιας φράσης).
Π.χ. Ο γνωστός κριτικός σύγχρονης τέχνης, Φιλίπ Περό , επισκέφτηκε την έκθεση που φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης αυτή την περίοδο. Ο κύριος Περό… Μπορούμε να επαναλάβουμε και μια ολόκληρη πρόταση.
Π.χ. Νομίζω ότι αποτελεί παγκόσμια κληρονομιά . Αποτελεί μια κληρονομιά…

β. Αντικατάσταση:
Μπορούμε να αντικαταστήσουμε μια λέξη ή μια φράση με μια άλλη που μιλάει για το ίδιο πράγμα.
Π.χ. Ήρθα στην Αθήνα πέρσι, αλλά αισθάνομαι ότι ζω σε αυτή την πόλη πάνω από δέκα χρόνια.

γ. Αντωνυμίες:
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μια αντωνυμία στη θέση μιας ονοματικής φράσης (βλ. ενότητα 8 για τις αντωνυμίες και ενότητα 16.2 Α για τις ονοματικές φράσεις).
Π.χ. Αποτελεί μια κληρονομιά για την οποία οι Έλληνες και όλοι οι Ευρωπαίοι νιώθουν σήμερα περήφανοι, αλλά την ίδια στιγμή γνωρίζουν ότι εκείνοι έχουν και την υποχρέωση να τη διαφυλάξουν.

δ. Σύνδεση:
Οι προτάσεις ενώνονται μεταξύ τους με συνδέσμους (βλ. και κειμενικούς δείκτες παρακάτω). Π.χ. Ήρθα στην Αθήνα πέρσι, αλλά αισθάνομαι ότι ζω σε αυτή την πόλη πάνω από δέκα χρόνια.

Κειμενικοί δείκτες
Υπάρχει ακόμα ένα μυστικό για τη συνοχή μιας παραγράφου: οι κειμενικοί δείκτες .
Κειμενικοί δείκτες είναι όλες οι λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούμε για να δείξουμε πώς συνδέονται οι προτάσεις μέσα στο κείμενο. Μας δείχνουν δηλαδή τις σχέσεις συνοχής. Οι κειμενικοί δείκτες είναι συνήθως επιρρήματα ή σύνδεσμοι (βλ. ενότητες 12 και 14).


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
Όταν ο Ορέστης άνοιξε την πόρτα και είδε τον θείο Βρασίδα, ξαφνιάστηκε, γιατί δεν περίμενε να τον βρει εκεί. Ήξερε ότι είχε φύγει την περασμένη βδομάδα για ένα συνέδριο στο Παρίσι. Όμως , αυτό το ταξίδι προφανώς δεν είχε πραγματοποιηθεί, αφού ο θείος Βρασίδας ήταν στο σπίτι. Στην αρχή , σάστισε και έμεινε αμίλητος. Νόμιζε ότι ήταν όνειρο. Όμως , ήταν αλήθεια. Γι' αυτό, στη συνέχεια , έτρεξε προς το μέρος του.
Ορέστη, πρόσεξε τι κάνουμε με τους κειμενικούς δείκτες:

- α. Συνδέουμε: και, και επίσης, και ακόμα, επιπλέον, με άλλα λόγια, για παράδειγμα
- β. Δημιουργούμε αντίθεση: αλλά, ενώ, ωστόσο, αν και, αντίθετα, όμως
- γ. Αιτιολογούμε: γιατί, επειδή, αφού, καθώς
- δ. Βγάζουμε συμπεράσματα: επομένως, συνεπώς, άρα
- ε. Ορίζουμε τον χρόνο: τότε, στη συνέχεια, πρώτα, ύστερα, μέχρι τώρα

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 8
Βάζω τις παρακάτω προτάσεις σε λογική σειρά, ώστε να βγαίνει νόημα στην ιστορία. Σ' αυτό θα με βοηθήσουν οι κειμενικοί δείκτες. Αν έχω βάλει τις προτάσεις στη σωστή σειρά, τότε θα διαπιστώσω ότι έχει συνοχή το κείμενο που δημιούργησα.
- 1. Στο τέλος, όμως, αποφάσισε να ρωτήσει τη Σοφία τι ακριβώς είχε συμβεί.
- 2. Είδε το ρολόι του και ήταν περασμένες εννέα.
- 3. Στην αρχή, έμεινε άφωνος.
- 4. Όμως, προφανώς αυτό δεν είχε γίνει, αφού τώρα βρισκόταν εκεί και μόνο η Σοφία ήταν στο σπίτι.
- 5. Ήξερε ότι το πάρτι έπρεπε να είχε αρχίσει από τις οκτώ.
- 6. Όταν ο Φίλιππος έφτασε στο σπίτι της Σοφίας για το πάρτι των γενεθλίων της, ξαφνιάστηκε, γιατί κανείς δεν ήταν εκεί.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 9
Επιλέγω δύο διαφορετικές παραγράφους από δύο άρθρα ενός περιοδικού και εντοπίζω τις σχέσεις συνοχής και τους κειμενικούς δείκτες σε καθεμιά από αυτές.
X          

  
                         

Επιλέγω το κατάλληλο ύφος ανάλογα με την περίσταση

Επίσημο (τυπικό) - ανεπίσημο (οικείο) ύφος
- - Ναι;
- - Έλα, Γιώργο, ο Ορέστης.
- - Τι έγινε; Καλά;
- - Ε, έτσι κι έτσι. Μάλλον δε θα έρθω στο πάρτι.
Κρίμα, το περίμενα πώς και πώς!
- - Παρακαλώ;
- - Καλημέρα σας, κύριε διευθυντά.
- - Καλημέρα, κυρία Ηλιάδη. Τι κάνετε;
- - Δεν αισθάνομαι πολύ καλά σήμερα, κύριε διευθυντά. Σας τηλεφωνώ λοιπόν για να σας ενημερώσω ότι δε θα μπορέσω να έλθω στη δουλειά και να σας ζητήσω αναρρωτική άδεια…
Χρησιμοποιούμε διαφορετικό ύφος , δηλαδή διαφορετικό λεξιλόγιο και διαφορετικές εκφράσεις, ανάλογα με το πού βρισκόμαστε, σε ποιον απευθυνόμαστε, ποιοι είναι οι συνομιλητές και ποιοι άλλοι είναι παρόντες. Δηλαδή, αλλιώς μιλάει η κυρία Δανάη στον διευθυντή της και αλλιώς μιλάει ο Ορέστης με τον φίλο του, τον Γιώργο.

Τα χαρακτηριστικά του ανεπίσημου ύφους είναι οι μικρές προτάσεις, οι απλές λέξεις κτλ. (Έλα,Γιώργο...Τιέγινε;... έτσικιέτσι...)
Τα χαρακτηριστικά του επίσημου ύφους είναι οι μεγάλες προτάσεις, οι δευτερεύουσες προτάσεις, οι λέξεις από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας κτλ.
(Καλημέρασας,κύριεδιευθυντά...Τι κάνετε;...Δεναισθάνομαιπολύκαλά σήμερα...)


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;

Ακολουθώ κανόνες στην επικοινωνία

Κανόνες συνεργασίας
- Θα Φυσικά
- -Τι ώρα είναι, σας παρακαλώ;
- -Τέσσερις και τέταρτο.
- Πού είναι το πιο κοντινό βενζινάδικο; - Στην επόμενη γωνία.
- έρθεις στο πάρτι του Γιάννη;
- -και θα έρθω.
- Για το φαγητό σήμερα πρέπει να αγοράσουμε καρότα. Αφού τα ξεφλουδίσουμε, θα τα κόψουμε και θα τα βάλουμε μαζί με τα υπόλοιπα λαχανικά στην κατσαρόλα.
Η καθημερινή επικοινωνία με τους συνανθρώπους μας βασίζεται σε κάποιους κανόνες συνεργασίας:
- 1. Δίνουμε ακριβώς όσες πληροφορίες είναι αναγκαίες . ούτε λιγότερες ούτε περισσότερες.
- 2. Δίνουμε αληθείς πληροφορίες.
- 3. Δε λέμε άσχετα πράγματα.
- 4. Είμαστε σαφείς, σύντομοι και λέμε αυτά που θέλουμε με λογική σειρά.

X          

  
                         

Κανόνες συμπεριφοράς
Ας δούμε τώρα και κάποιες άλλες περιπτώσεις όπου οι συνομιλητές ακολουθούν κανόνες. Αυτοί θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελούν κανόνες «καλής» συμπεριφοράς.
- - Αν θέλετε, μπορώ να σας βοηθήσω.
- - Μήπως ξέρετε πού βρίσκεται το καινούριο εμπορικό κέντρο;
Όταν απευθυνόμαστε σε κάποιον που δεν τον γνωρίζουμε, που είναι μεγαλύτερος ή κατέχει υψηλότερη κοινωνική θέση από εμάς, τότε χρησιμοποιούμε το δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο. Αυτό ονομάζεται πληθυντικός ευγένειας .
- - Ένα νεράκι ακόμα, σας παρακαλώ.

Όταν θέλουμε να ζητήσουμε κάτι φιλικά από τον άλλο, χωρίς όμως να το απαιτούμε, χρησιμοποιούμε τα υποκοριστικά (βλ. ενότητα 17.1 Β).


¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
- - Να σου ζητήσω μια χάρη;
- - Κλείνεις την πόρτα;
Για να ζητήσουμε κάτι με ευγενικό τρόπο, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε υποτακτική ή το δεύτερο ενικό/πληθυντικό πρόσωπο του ενεστώτα σε μια ερωτηματική πρόταση, αντί για προστακτική.
- - Παρακαλώ, περάστε μέσα.
-Μπορείτε να μας κάνετε τον λογαριασμό;
Mπορούμε να χρησιμοποιήσουμε επίσης τις λέξεις παρακαλώκαι μπορώγια να είμαστε ευγενικοί.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 10
Εκφράζω την παρακάτω παράκληση με πιο ευγενικό τρόπο (δηλαδή χρησιμοποιώντας τον πληθυντικό ευγένειας, τα υποκοριστικά κτλ.). Γράφω τις προτάσεις που σχηματίζω στο τετράδιό μου. - Δώσε μου ένα μολύβι!
Βλέπουμε λοιπόν ότι η γλώσσα μάς δίνει διαφορετικά μέσα για να κάνουμε με τα λόγια μας αυτό ακριβώς που θέλουμε κάθε φορά.
X          

  
                         

Τι θα θυμάμαι για... τα κείμενα και τις παραγράφους
- 1. Έχουμε τέσσερα διαφορετικά είδη κειμένων:
- (α) περιγραφικά κείμενα ,
- (β) αφηγηματικά κείμενα ,
- (γ) κείμενα με οδηγίες ,
- (δ) κείμενα με επιχειρήματα .
- Τα δύο πρώτα είδη κειμένων ανήκουν στον αναφορικό λόγο , ενώ τα δύο τελευταία στον κατευθυντικό λόγο .
- 2. Τα κείμενα αποτελούνται από παραγράφους . Μια πα -ράγραφος έχει συνοχή όταν οι λέξεις, οι φράσεις και οι προτάσεις που την αποτελούν βρίσκονται σε λογική σει -ρά. Προσπαθώ λοιπόν να συνδέω τις λέξεις, τις φράσεις και τις προτάσεις μου μεταξύ τους χρησιμοποιώντας τους κειμενικούς δείκτες , που είναι συνήθως επιρρήματα ή σύνδεσμοι.
- 3. Γενικά, όταν επικοινωνούμε χρησιμοποιούμε διαφορετι -κό λεξιλόγιο και διαφορετικές εκφράσεις, ανάλογα με το πού βρισκόμαστε και σε ποιον απευθυνόμαστε. Χρη -σιμοποιούμε, δηλαδή, διαφορετικό ύφος (ανεπίσημο ή επίσημο) .
- 4. Στην καθημερινή επικοινωνία με τους συνανθρώπους μου ακολουθώ κάποιους κανόνες συνεργασίας : Δίνω ακρι -βώς όσες πληροφορίες είναι αναγκαίες . ούτε λιγότερες, ούτε περισσότερες. Δίνω αληθείς πληροφορίες. Είμαι σαφής, σύντομος και λέω αυτά που θέλω με τη σειρά, χω -ρίς να μιλάω για άσχετα πράγματα. Επίσης, χρησιμοποιώ, για λόγους ευγένειας, ορισμένους γραμματικούς τύπους ( πληθυντικό ευγένειας , υποκοριστικά, υποτακτική ή ερώτηση, ρήματα όπως μπορώ , παρακαλώ κ.ά.).

¡ √ Δ ∏ Δ ∞ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ
∂ Μιλώ και γράφω Φθόγγοι, γράμματα και συλλαβές

¶  ˜
%  ˘    ¤     ›     ;
Φωνολογία και γραφή
  ˘   ‚ ¤ ˜

ª         ¿ Ê  -º ıfi ,  ¿      ENOTHTA 3 Πώς δημιουργώ λέξεις;
- O λόγος μας αποτελείται από λέξεις.
πάλι - αφού - Ντίνα
Στον γραπτό λόγο χρησιμοποιούμε τα γράμματα για να παρουσιάσουμε τις λέξεις.
Στον προφορικό λόγο, όμως, που είναι η βασική μορφή της γλώσσας, χρησιμοποιούμε τους φθόγγους $^{1}$, δηλαδή διαφορετικούς μεταξύ τους ήχους, που συνδυάζονται και σχηματίζουν άλλες λέξεις κάθε φορά. 2
[ π ] - [ α ] - [ λ ] - [ ι ] , [ α ] - [ φ ] - [ ο υ ] , [ ν τ ] - [ ι ] - [ ν ] - [ α ]

  ¿ Ê 
ºıfi ,   ¿ 
     $\_{}$ ˘   ‚ ¤ ˜
Ποια λέξη σχηματίστηκε;
Η ελληνική γλώσσα έχει τους παρακάτω φθόγγους:
Οι φθόγγοι χωρίζονται σε φωνήεντα και σύμφωνα . Στα φωνήεντα, ο αέρας που βγαίνει από το στόμα μας δε βρίσκει κανένα εμπόδιο. Αντίθετα, στα σύμφωνα ο αέρας βρίσκει κάποιο εμπόδιο.

  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘   ‚ ‚¤ ¤˜ ˜
Φωνήεντα [α] [ε] [ι] [ο] [ου]
Σύμφωνα [κ] [π] [τ] [γκ] [μπ] [ντ] [γ] [β] [δ] [χ] [φ] [θ] [λ] [ρ] [ζ] [σ] [μ] [ν]
Τα σύμφωνα, ανάλογα με την ηχηρότητα που έχουν, μπορούν να χωριστούν σε άηχα και ηχηρά.
Άηχα είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν οι φωνητικές χορδές είναι ανοικτές και, επομένως, ο αέρας περνάει από αυτές χωρίς να τις κάνει να πάλλονται. Αυτά είναι τα: [π], [τ], [κ], [φ], [θ], [σ], [χ].
Ηχηρά είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν οι φωνητικές χορδές είναι μισόκλειστες και ο αέρας τις κάνει να πάλλονται.

Αυτά είναι τα: [μπ], [ντ], [γκ], [β], [δ], [γ], [ζ], [μ], [ν], [λ], [ρ].


¶  ˜
%    ˘     ¤ Í   ˜ ;
Εγώ ξέρω να ξεχωρίζω τα ηχηρά από τα άηχα σύμφωνα. Όταν ακου -μπώ τα δάχτυλά μου στον λαιμό, νιώθω την ηχηρότητα που έχουν τα ηχηρά σύμφωνα. Αισθάνομαι έναν βόμβο στις φωνητικές χορδές. Στα άηχα -όσο κι αν προσπαθήσω- δε νιώθω τίποτα!
Ανάλογα με τον τρόπο που παράγονται, τα σύμφωνα χωρίζονται σε:
Κλειστά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν ένα εμπόδιο στην έξοδο του αέρα ανοίγει ξαφνικά. Ο αέρας που ήταν πίσω από το εμπόδιο απελευθερώνεται απότομα και έτσι παράγεται κάποιο από αυτά τα σύμφωνα. Αυτά είναι τα: [π], [μπ], [τ], [ντ], [κ] και [γκ].

Ξέρω! Αυτά προφέρονται όση ώρα θέλουμε. [φφφφφφφφφφφφ φφφφφφφφφφφφ]
Ρινικά : Όταν τα προφέρουμε, ο αέρας βγαίνει μέσα από τη μύτη. Αυτά είναι τα: [μ] και [ν].
Ξέρω! Αυτά προφέρονται μόνο μια στιγμή.
Τριβόμενα : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν δυο όργανα (π.χ. η γλώσσα και τα δόντια) πλησιάζουν τόσο πολύ το ένα το άλλο ώστε ο αέρας που περνάει ανάμεσά τους να δημιουργεί τριβή.
Αυτά είναι τα: [φ], [β], [θ], [δ], [χ] και [γ].
Υγρά : Είναι τα: [λ] και [ρ].
Συριστικά :
Είναι τα: [σ] και [ζ].

  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘   ‚ ‚¤ ¤˜ ˜
Ανάλογα με τον τόπο (μέρος του στόματος) όπου παράγονται, τα σύμφωνα χωρίζονται σε:
Διχειλικά : είναι τα σύμφωνα που σχηματίζονται με τα χείλη. Αυτά είναι τα: [π], [μπ] και [μ].
Φατνιακά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν η γλώσσα ακου -μπά στα φατνία, δηλαδή το μέρος που είναι πίσω από τα επάνω δό -ντια. Αυτά είναι τα: [ν] και [ρ].
Χειλοδοντικά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν το κάτω χείλος ακουμπάει στα πάνω δόντια. Αυτά είναι τα: [φ] και [β].

Οδοντικά : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν η γλώσσα ακουμπά στα δόντια. Αυτά είναι τα: [τ], [ντ], [θ], [δ], [σ], [z] και [λ].
Ραχιαία : είναι τα σύμφωνα που παράγονται όταν η ράχη της γλώσσας ακουμπά το πάνω μέρος του στόματος. Αυτά είναι τα: [κ], [γ], [χ], [γκ].

| ΤΟΠΟΣ ΤΡΟΠΟΣ   |     |      |     |     |     |      |     |     | Διχειλικά Χειλοδοντικά Οδοντικά Φατνιακά Ραχιαία   | Διχειλικά Χειλοδοντικά Οδοντικά Φατνιακά Ραχιαία   |
|----------------|-----|------|-----|-----|-----|------|-----|-----|----------------------------------------------------|----------------------------------------------------|
|                | Α   | Η    | Α   | Η   | Α   | Η    | Α   | Η   | Α                                                  | Η                                                  |
| Κλειστά        | [π] | [μπ] |     |     | [τ] | [ντ] |     |     |                                                    | [κ] [γκ]                                           |
| Τριβόμενα      |     |      | [φ] | [β] | [θ] | [δ]  |     |     | [χ]                                                | [γ]                                                |
| Ρινικά         |     | [μ]  |     |     |     |      |     | [ν] |                                                    |                                                    |
| Συριστικά      |     |      |     |     | [σ] | [ζ]  |     |     |                                                    |                                                    |
| Υγρά           |     |      |     |     |     | [λ]  | [ρ] | [ρ] |                                                    |                                                    |

Α: άηχα Η: ηχηρά

Γράμματα
Γράμματα είναι τα σημεία του γραπτού λόγου που παριστάνουν τους φθόγγους.
Π.χ. Το π , το α , το λ και το ι είναι τα γράμματα που χρησιμοποιούμε για να αναπαραστήσουμε τους φθόγγους [π], [α], [λ], [ι], που προφέρουμε όταν λέμε τη λέξη πάλι.


¶  ˜
%    ˘     ¤ Í   ˜ ;

  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘   ‚ ‚¤ ¤˜ ˜

| [α]   | Α α                                |
|-------|------------------------------------|
| [ε]   | Ε ε, Αι αι                         |
| [ι]   | Η η, Ι ι, Υ υ, Ει ει, Οι οι, Υι υι |
| [ο]   | Ο ο, Ω ω                           |
| [ου]  | Ου ου                              |
| [κ]   | Κ κ                                |
| [π]   | Π π                                |
| [τ]   | Τ τ                                |
| [γκ]  | Γκ γκ, γγ                          |
| [μπ]  | Μπ μπ                              |
| [ντ]  | Ντ ντ                              |
| [γ]   | Γ γ                                |
| [β]   | Β β                                |
| [δ]   | Δ δ                                |
| [χ]   | Χ χ                                |
| [φ]   | Φ φ                                |
| [θ]   | Θ θ                                |
| [λ]   | Λ λ                                |
| [ρ]   | Ρ ρ                                |
| [ζ]   | Ζ ζ                                |
| [σ]   | Σ σ ς                              |
| [μ]   | Μ μ                                |
| [ν]   | Ν ν                                |

Για να δούμε, τώρα, ποια είναι η αντιστοιχία ανάμεσα στους φθόγγους και τα γράμματα.
Διπλά λέμε τα γράμματα ξ και ψ , γιατί το καθένα παριστάνει δύο φθόγγους:
ξ = [κ]+[σ], ψ = [π]+[σ]
Το σ προφέρεται [ζ] πριν από ηχηρό σύμφωνο (π.χ. σβούρα, σμήνος).
Δίψηφα ονομάζονται δύο γράμματα μαζί που παριστάνουν έναν φθόγγο. Αυτός ο φθόγγος μπορεί να είναι είτε φωνήεν (δίψηφο φωνήεν) είτε σύμφωνο (δίψηφο σύμφωνο).

Δίψηφα φωνήεντα:
- α) Το ο+υ = ου για τον φθόγγο [ου], π.χ. τ ου ου ραν ού
- β) Το α+ι = αι , που προφέρεται [ε], π.χ. αρχ αί ος
- γ) Το ε+ι = ει , το ο+ι = οι και το υ+ι = υι , που προφέρονται [ι], π.χ. τρέχ ει , άνθρωπ οι , υι ός

Δίψηφα σύμφωνα:
- α) Το μ+π = μπ για τον φθόγγο [μπ], π.χ. μπ αίνω
- β) Το ν+τ = ντ , που προφέρεται [ντ], π.χ. ντ ύνομαι
- γ) Το γ+κ=γκ και το γ+γ=γγ , που προφέρονται [γκ], π.χ. α γκ αλιά, φε γγ άρι

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 11


¶  ˜
%    ˘     ¤ Í   ˜ ;
Σημειώνω από πόσους φθόγγους και από πόσα γράμματα αποτελείται η καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις, όπως στο παράδειγμα.

| Λέξη      | Φθόγγοι   | Γράμματα   |
|-----------|-----------|------------|
| παίζουμε  | 6         | 8          |
| παιχνίδι  |           |            |
| αέρας     |           |            |
| ήσυχος    |           |            |
| φωνή      |           |            |
| εικόνα    |           |            |
| παροιμία  |           |            |
| όμως      |           |            |
| ουρά      |           |            |
| γκρίζος   |           |            |
| φεγγάρι   |           |            |
| μπαλόνι   |           |            |
| μπαστούνι |           |            |
| ντρέπομαι |           |            |
| ξύστρα    |           |            |
| ψαλίδι    |           |            |
| Σάββατο   |           |            |
| αλλού     |           |            |
| γράμμα    |           |            |
| υιός      |           |            |

  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘   ‚ ‚¤ ¤˜ ˜

Οι συνδυασμοί αυ και ευ
συνδυασμός αυ προφέρεται [αφ] όταν είναι στο μιας λέξης ή όταν το γράμμα που τον ακολουθεί είναι άηχο σύμφωνο.
αυ , αυτ οκινητάκια
Και τι θα φάμε αύριο;
Το αυ προφέρεται [αβ] πριν από φωνήεν ή ηχηρό σύμφωνο.
Π.χ. αύρ ιο, αυγ ά
Με τον ίδιο τρόπο, το ευ προφέρεται [εφ] ή [εβ] στις αντίστοιχες θέσεις.
Π.χ. ευχ αριστώ, ευε ξία, ευλ ογία

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 12
Γράφω στο τετράδιό μου τις λέξεις σε δύο στήλες, ανάλογα με το πώς προφέρονται ([αφ] ή [αβ]).
αυλή, αυτοί, ναυάγιο, αυγή, Ναύπλιο, Ναυσικά
Γράφω στο τετράδιό μου τις λέξεις σε δύο στήλες, ανάλογα με το πώς προφέρονται ([εφ] ή [εβ]).
ευχή, ευτυχώς, ευκαιρία, ευαγγέλιο, διεύθυνση, ανεύθυνος

Όμοια σύμφωνα


¶  ˜
%    ˘     ¤ Í   ˜ ;
Μερικές φορές, έχουμε και όμοια σύμφωνα .

| Σάββατο   | αλλού    | γράμμα   |
|-----------|----------|----------|
| ββ = [β]  | λλ = [λ] | μμ = [μ] |
φεγγάρι
γγ = [γκ]
Ένα ζεύγος όμοιων συμφώνων (ββ, κκ, λλ, μμ, νν, ππ, ρρ, σσ, ττ) προφέρεται ως ένα σύμφωνο, εκτός από το ζεύγος γγ , που, όπως είδαμε, προφέρεται [γκ].

Δίφθογγοι
Τον γάιδαρο κορόιδευαν πως δεν κελ αη δάει. Ξεκίνησε, τότε, κι αυτός να πει μια ιστορία. - Ένας αϊ τός
καθότανε στον ήλιο και λιαζότανε. Ένα αη δόνι πέρασε και του είπε γεια και χαρά σου.
Όταν δύο διαφορετικά φωνήεντα προφέρονται σε μία συλλαβή, αποτελούν μια δίφθογγο . Συνήθως, το ένα από τα δύο φωνήεντα μιας διφθόγγου είναι το [ι] και σπανιότερα το [ου].
Π.χ. αη δόνι, κελ αη δάει, αϊ τός, φρ άου λα κ.ά.
ª         ¿ Ê  -º ıfi ,  ¿        ˘   ‚ ¤ ˜ Πώς προφέρω και γράφω λέξεις και φράσεις; ENOTHTA 4

Λέξεις, συλλαβές, συλλαβισμός

Λέξεις και συλλαβές
Όταν γράφουμε, συνδυάζουμε τα διάφορα γράμματα μεταξύ τους, ώστε να σχηματίσουμε συλλαβές, και στη συνέχεια με αυτές συνθέτουμε λέξεις .
Τις λέξεις τις γράφουμε χωριστά τη μια από την άλλη.
Θα φάμε καμιά φορά ή δε θα φάμε καθόλου σήμερα ;
Τι να θυμάμαι όταν γράφω

Γράφω με μια λέξη:
-  τις λέξεις υπόψη,προπάντων,εξάλλου,εξαιτίας,επιτέλους, οπωσδήποτε,ωστόσο,επικεφαλής,καλησπέρα.
-  τα αριθμητικά από το δεκατρίαως το δεκαεννέα.
-  μερικές αντωνυμίες (καθετί,οποιοσδήποτε,καθεμιά).
-  την πρόθεση σε με τη γενική και την αιτιατική του άρθρου (σε+του = στου, σε+την = στην).
Οι λέξεις αποτελούνται από συλλαβές . Καθεμιά από τις τρεις τελευταίες συλλαβές της λέξης έχει το δικό της όνομα.

|    | Προπαραλήγουσα   | Παραλήγουσα   | Λήγουσα   |
|----|------------------|---------------|-----------|
| τα | χυ               | δρό           | μος       |
Ανάλογα με τον αριθμό συλλαβών, οι λέξεις μπορεί να είναι:
μονοσύλλαβες
και , να , γη , το , φως
(μια συλλαβή)
δισύλλαβες
έ-λα , κά-τω , πά-με
(δυο συλλαβές)
τρισύλλαβες πολυσύλλαβες
έ-κα-να , δέ-μα-τα
(τρεις συλλαβές)
πο-δο-σφαι-ρι-στής
(περισσότερες από τρεις συλλαβές)

Συλλαβισμός

  ¿ Ê 
ºıfi ,   ¿ 
     $\_{}$ ˘   ‚ ¤ ˜
Σήμερα κουράστηκα πολύ. Η τάξη μας καθάρισε τέσσερα χιλιόμετρα πα ραλία . Πήραμε μαζί μας πλαστικά γάντια και σακούλες. Δεν μπορείς να φαντα στείς πόσα σκουπίδια αφήνουν πίσω τους οι άνθρωποι! Και τι δε μα ζέψα με: πλαστικές σακούλες, χαρτιά, κάθε λογής κουτιά και μπουκάλια, κ αρπου ζόφλουδες, σπασμένες καρέκλες. Μέχρι και μερικές πεταμένες σφυ ρίχτρες βρήκαμε!
Πώς μπορώ να κόψω μια λέξη στο τέλος μιας γραμμής όταν δε χωράει να τη γράψω ολόκληρη;

Ακολουθώντας τους κανόνες συλλαβισμού .

ΚΑΝΟΝΑΣ 1
Ένα σύμφωνο ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζεται με το δεύτερο φωνήεν.

Π.χ. έ-χω

ΚΑΝΟΝΑΣ 2
Τα δίψηφα φωνήεντα, οι δίφθογγοι και οι συνδυασμοί αυ και ευ δε χωρίζονται. Π.χ. ου-ρα-νός, γάι-δα-ρος, ναύ-της

ΚΑΝΟΝΑΣ 3
Δύο σύμφωνα ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν μόνο όταν αρχίζει από αυτά ελληνική λέξη.
Π.χ. α-τμός (τμ  τμήμα)
Διαφορετικά χωρίζονται: το πρώτο πάει με το φωνήεν που προηγείται και το δεύτερο με το φωνήεν που ακολουθεί.
Π.χ. έρ-χομαι

ΚΑΝΟΝΑΣ 4
Τρία ή περισσότερα σύμφωνα ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζονται με το ακόλουθο φωνήεν μόνο όταν αρχίζει ελληνική λέξη με τουλάχιστον τα δύο πρώτα από αυτά. Π.χ. α-στράφτω (στ  στέγη), σφυρί-χτρα (χτ  χτίζω)

   
  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘     ‚ ‚¤ ¤˜ ˜
Διαφορετικά χωρίζονται: το πρώτο πάει με το φωνήεν που προηγείται και τα υπόλοιπα με το φωνήεν που ακολουθεί.
Π.χ. άν-θρωπος

ΚΑΝΟΝΑΣ 5
Τα όμοια σύμφωνα χωρίζονται, δηλαδή το πρώτο πάει με το φωνήεν που προηγείται και το δεύτερο με το φωνήεν που ακολουθεί.
Π.χ. φεγ-γάρι, σύν-νεφο

Απαλοιφή φωνήεντος
Μερικές φορές, ορισμένα φωνήεντα είναι δυνατόν να χαθούν όταν βρίσκονται δίπλα σε άλλα φωνήεντα ή ανάμεσα σε σύμφωνα. Το φαινόμενο αυτό το λέμε απαλοιφή φωνήεντος .
Μερικές φορές, όταν δύο φωνήεντα συναντιούνται μέσα σε μια λέξη, το ένα από τα δύο απαλείφεται. Αυτό που χάνεται είναι το λιγότερο ισχυρό.
Νικόλαος  Νικόλας παραέφαγα παράφαγα


4 ::::

¶  ˜
Η Αγγελίνα να έρθει το απόγευμα.

  ¿ Ê 
 ¤ Í   ˜   $\_{Ê}$  ¿    ˜ ;
Η Αγγελίνα να 'ρθει τ' απόγευμα.
Όταν μια λέξη τελειώνει σε φωνήεν και η επόμενη αρχίζει από φωνήεν, τότε χάνεται είτε το τελικό φωνήεν της πρώτης λέξης είτε το αρχικό φωνήεν της δεύτερης λέξης, ανάλογα με το ποιο από τα δύο είναι πιο ασθενές. Π.χ.:
το άλογο  τ' άλογο (χάνεται το τελικό φωνήεν της πρώτης λέξης) μου έριξε  μου 'ριξε (χάνεται το αρχικό φωνήεν της δεύτερης λέξης)
Στη θέση του φωνήεντος που χάθηκε σημειώνουμε την απόστροφο (') (βλ. ενότητα 4.3).

Η απαλοιφή, όμως, δεν είναι υποχρεωτική. Μερικές φορές, μάλιστα, δε συμβαίνει καθόλου! Π.χ. δεκαεφτά
Σε μερικές περιπτώσεις χάνεται ένα φωνήεν ανάμεσα σε δύο σύμφωνα. Αυτό μπορεί να γίνει είτε μέσα στην ίδια λέξη είτε στο τέλος μιας λέξης, όταν ακολουθεί λέξη που αρχίζει από σύμφωνο.
σ ι τάρι  στάρι
Απαλοιφή φωνήεντος ανάμεσα σε δύο σύμφωνα μέσα στην ίδια λέξη
φέρ ε το  φέρ' το
Απαλοιφή φωνήεντος ανάμεσα σε δύο σύμφωνα στο τέλος μιας λέξης
Στην περίπτωση αυτή, στη θέση του φωνήεντος που χάθηκε σημειώνουμε την απόστροφο (').

Το επίρρημα μέσαγράφεται χωρίς απόστροφο με τελικό ς όταν ακολουθείται από λέξη που αρχίζει από σύμφωνο. Π.χ. Με ς στ η θάλασσα
Όταν ακολουθείται από λέξη που αρχίζει από φωνήεν, τότε το μέσ' γράφεται κανονικά με απόστροφο. Π.χ. Μέ σ' α πό τη θάλασσα
   Ê ¤  

   
  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘     ‚ ‚¤ ¤˜ ˜

Τι να θυμάμαι όταν γράφω
Σημειώνω την απόστροφο μόνο όταν το φωνήεν που παθαίνει απαλοιφή βρισκόταν στην αρχή ή στο τέλος μιας λέξης.

Τόνος και άλλα ορθογραφικά σημεία

Παίρνουν τόνο:
-  οι δισύλλαβες λέξεις
-  οι τρισύλλαβες λέξεις
-  οι πολυσύλλαβες λέξεις
-  οι μονοσύλλαβες λέξεις ή, πού; πώς; Ή εγώ ή εσύ.
Πού είναι; Δε μου είπε πού είναι.
Πώς τα πέρασες; Δε μας είπε πώς τα πέρασε.
Ο τόνος ( ~ ) μπαίνει πάνω από το φωνήεν της λέξης που προφέρεται πιο δυνατά (λ ύ κος, ποδ ό σφαιρο ). Αν είναι κεφαλαίο, ο τόνος μπαίνει μπροστά από το φωνήεν ( Ά γγελος ).
Προσέξτε όμως! Τονίζονται μόνο τα ερωτηματικά επιρρήματα πώς και πού. Δεν τονίζονται οι ειδικοί σύνδεσμοι πως και που, ο αποτελεσματικός σύνδεσμος που και το αναφορικό που.

Με λίγα λόγια, τα πού και πώς τονίζονται μόνο όταν με αυτά ρωτάμε!
Ανάλογα με τη συλλαβή που τονίζεται, μια λέξη μπορεί να είναι:
οξύτονη
παροξύτονη
προπαροξύτονη
ο ερευνητής, η για γιά , το χωριό τονίζονται στη λήγουσα
ο φίλος, η αρκούδα, το δάσος τονίζονται στην παραλήγουσα
ο άνθρωπος, η θάλασσα, το όνομα τονίζονται στην προπαραλήγουσα


4 ::::

¶  ˜
   Ê ¤  
 ¤ Í   ˜   $\_{Ê}$  ¿    ˜ ;
Ο τόνος μπαίνει στη λήγουσα, στην παραλήγουσα, στην προπαραλήγουσα, ποτέ όμως δεν μπαίνει πριν την προπαραλήγουσα. Π.χ. κυνηγός, αγελάδα, πέρδικα
Στις λέξεις που κλίνονται ο τόνος δε μένει πάντα στην ίδια συλλαβή. Π.χ. ο άνθρωπος - του ανθρώπου, δένω - έδενα, φαίνομαι - φαινόμαστε
Οι μονοσύλλαβες λέξεις γενικά δεν παίρνουν τόνο (εκτός από τις εξαιρέσεις παραπάνω). Π.χ. και, να, μου, φως, γη, γεια
Μερικές φορές, ο τόνος με βοηθάει να ξεχωρίζω λέξεις που μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά έχουν διαφορετική σημασία. Βλ. και ενότητα 18.3 (τονικά παρώνυμα).

νόμος - νομός πότε - ποτέ
νόμος - νομός πότε - ποτέ
πόδια - ποδιά άλλα - αλλά
όρος - ορός
Οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών (βλ. ενότητα 8.1) τονίζονται όταν υπάρχει κίνδυνος να θεωρηθούν κτητικές αντωνυμίες. Οι αντίστοιχες κτητικές αντωνυμίες, όμως, είναι άτονες.
Η δασκάλα μού είπε (= η δασκάλα είπε σ' εμένα)
προσωπική αντωνυμία - τονίζεται
Η δασκάλα μου είπε (= η δική μου δασκάλα είπε)
κτητική αντωνυμία - δεν τονίζεται
Ωστόσο, όταν οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών δεν υπάρχει περίπτωση να μπερδευτούν με τις ομόηχες κτητικές, τότε δεν παίρνουν τόνο. Π.χ. Τι μας λες;

Επίσης, παίρνουν κανονικά τόνο οι λέξεις που εμφανίζονται ως μονοσύλλαβες ύστερα από απαλοιφή κάποιου φωνήεντός τους.
Π.χ. είν' ανάγκη, δείξ' το
Ένας ρηματικός τύπος που έμεινε όμως άτονος μετά από απαλοιφή φωνήεντος δεν ανεβάζει τον τόνο στην προηγούμενη λέξη.
Π.χ. μου έριξε  μου 'ριξε

  ¿ Ê 

   
  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘     ‚ ‚¤ ¤˜ ˜

Έγκλιση του τόνου
- Ο δάσκα λός μας, ο κύριος Μηνάς καθόταν απένα ντί μας πολύ σκεφτικός εκείνο το πρωί.
Πολλές φορές, όταν συνδυάζω μια λέξη με μία ή περισσότερες ασθενείς αντωνυμίες (εγκλιτικά) (βλ. ενότητες 8.1 και 8.2), χρησιμοποιώ έναν επιπλέον τόνο, ο οποίος πέφτει είτε στη λήγουσα της πρώτης λέξης είτε στην πρώτη από τις δύο αντωνυμίες. Αυτό λέγεται έγκλιση του τόνου .
Αυτό συμβαίνει όταν έχουμε:
- α) ρήματα που ακολουθούνται από αδύνατους τύπους αντωνυμιών
κάλεσε
 κάλεσέ την ,
- β) ουσιαστικά ή επίθετα που ακολουθούνται από κτητικές αντωνυμίες
ο δάσκαλος
η όμορφη
η όμορφή σας τάξη
μας  ο δάσκαλός μας , σας τάξη
- γ) επιρρήματα ή άκλιτες μετοχές που ακολουθούνται από ασθενείς αντωνυμίες.
απέναντι
μας  απέναντί μας , ψάχνοντας +
τα  ψάχνοντάς τα

Διαλυτικά - απόστροφος - υποδιαστολή
Μια πεινασμένη αλεπού συνάντησε έναν κακομοίρη γαϊδαράκο σ' ένα χωράφι. Σκέφτηκε λοιπόν να τον κοροϊδέψει, και του είπε πως σε ένα πλαϊνό περιβόλι υπάρχει ένας τεράστιος λαχανόκηπος με μαρούλια και μπιζέλια.
- - Θ' ακούσω την αλεπού, σκέφτηκε ο γάιδαρος. Εδώ στο πλάι είναι. Ας πεταχτώ να ρίξω μια ματιά.
πάρε τού το


4 ::::

¶  ˜
   Ê ¤  
 ¤ Í   ˜   $\_{Ê}$  ¿    ˜ ;
Εκτός από τον τόνο, όταν γράφουμε, χρησιμοποιούμε ακόμα δύο ορθογραφικά σημάδια: τα διαλυτικά και την απόστροφο.

Τα διαλυτικά ( ¨ )
γ αϊ δαράκος, κορ οϊ δεύω
Δείχνουν ότι δυο φωνήεντα που βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο δε σχηματίζουν δίψηφο φωνήεν, αλλά προφέρονται χωριστά.

γ άι δαρος, πλ άι
Δε χρησιμοποιούνται όταν το πρώτο από τα δυο φωνήεντα τονίζεται.
Όταν μπαίνουν σ' ένα φωνήεν που παίρνει τόνο, τότε μπαίνουν δεξιά και αριστερά του τόνου: Μα ΐ ου.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 13
Γράφω στο τετράδιό μου τις λέξεις χρησιμοποιώντας διαλυτικά όπου χρειάζεται.
θείος, εργατουπαλληλικός, χαιδεύω, καίκι, θεικός, καταπραυντικός, διυλιστήριο, άυπνος, κοροιδεύω, υιοθετώ, μυικός, μοιρολόι, νεράιδα

Η απόστροφος (')

Η υποδιαστολή (,)
Η υποδιαστολή χρησιμοποιείται
α) για να ξεχωρίσουμε τα ακέραια από τα δεκαδικά ψηφία ενός αριθμού.
Π.χ. 23,54
β) για να διαφοροποιήσουμε το αναφορικό ό,τι (χωρίς διάστημα μετά το κόμμα, βλ. ενότητα 8.6) από το ειδικό ότι (βλ. ενότητα 14.1).
Π.χ. Μας έφεραν ό,τι ζητήσαμε.

  ¿ Ê 

ª   
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘     ‚ ‚¤ ¤˜ ˜
- Τα σημεία στίξης είναι η τελεία .
η διπλή τελεία / άνω και κάτω τελεία : τα εισαγωγικά « » το ερωτηματικό ; το ενωτικό -η παύλα -τα αποσιωπητικά ...
η άνω τελεία ˙  το κόμμα , το θαυμαστικό ! οι παρενθέσεις ( ) η διπλή παύλα - -

Η τελεία
Το κόμμα χωρίζει...

α) λέξεις ασύνδετες
Π.χ. Μου πρόσφεραν καφέ, γλυκό και αναψυκτικό στο αεροπλάνο.

β) φράσεις μέσα στην ίδια πρόταση
- Π.χ. Μου αρέσουν τα παλιά αυτοκίνητα, τα μικρά σπίτια, οι διακοπές στη θάλασσα.

γ) ασύνδετες προτάσεις
- Π.χ. Ανεβήκαμε το βουνό, φτάσαμε στο καταφύγιο, μείναμε εκεί μία μέρα και μετά ξεκινήσαμε για την κορυφή.

δ) δευτερεύουσες / εξαρτημένες προτάσεις από τις κύριες
- Π.χ. Αν θέλεις να πας στο χωριό, πρέπει να πάρεις το αυτοκίνητο.

   
  ¿ Ê 


4 ::::
Η άνω τελεία δείχνει

¶  ˜
   Ê ¤  

  
 ¤ Í   ˜   $\_{Ê}$  ¿    ˜ ;
διακοπή μικρότερη από αυτή που δείχνει η τελεία, αλλά μεγαλύτερη από αυτή που δείχνει το κόμμα.
Π.χ. Αυτό δεν είναι καρπούζι . είναι πεπόνι.
Η διπλή τελεία (άνω και κάτω τελεία) χρησιμοποιείται
Το ερωτηματικό χρησιμοποιείται στο τέλος μιας πρότασης η οποία είναι ευθεία ερώτηση (βλ. ενότητα 16.4 Β). Π.χ. Πότε θα φύγεις;
Το θαυμαστικό χρησιμοποιείται στο τέλος μιας πρότασης η οποία εκφράζει θαυμασμό, διαταγή ή απαγόρευση. Επίσης, χρησιμοποιείται με μια ονοματική φράση σε κλητική.

Π.χ. Τι ωραία που περάσαμε στη Χίο! Έλα δω! Μην μπεις μέσα! Δανάη!

  ¿ Ê 

   
  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘     ‚ ‚¤ ¤˜ ˜
Οι παρενθέσεις χρησιμοποιούνται για να απομονώσουν μια λέξη, φράση ή πρόταση που παρεμβάλλεται σε μια άλλη φράση ή πρόταση, και μας δίνει περισσότερες πληροφορίες.
Π.χ. Ο Νίκος (μια που μιλάμε γι' αυτόν) έρχεται κάθε μέρα στο σχολείο τρέχοντας.

Το ενωτικό χρησιμοποιείται:
α) στο τέλος μιας γραμμής, όταν δε χωράει ολόκληρη η λέξη και πρέπει να την κόψουμε (βλ. ενότητα 3.3 - συλλαβισμός) Π.χ. αερό-
στατο
β) για να ενώσει δύο λέξεις
Π.χ. μια επίσκεψη-αστραπή
Η παύλα χρησιμοποιείται σε έναν διάλογο για να δείξουμε ότι αλλάζει το πρόσωπο που μιλάει.
- - Πότε θα πας διακοπές;
- - Τον Αύγουστο. Εσύ;
- - Εγώ, μάλλον, του χρόνου πια!
Η διπλή παύλα χρησιμοποιείται για να χωρίσει φράσεις. Π.χ. Ο Γιάννης θα έρθει -ελπίζω- σήμερα.
Σε εισαγωγικά κλείνουμε τα λόγια κάποιου, όταν θέλουμε να μεταφέρουμε κάτι όπως ακριβώς το είπε. Π.χ. «Ευτυχώς», μας είπε, «ήρθατε νωρίς».

Εισαγωγικά χρησιμοποιούμε, επίσης, σε τίτλους και για να παραθέσουμε μια έκφραση λέξη προς λέξη.
Π.χ. Το βιβλίο «Ο μικρός πρίγκηπας» μου άρεσε πολύ.
...το λεγόμενο «μήλο της Έριδος»

Τα αποσιωπητικά χρησιμοποιούνται:
α) για να δείξουμε ότι μια πρόταση ή σκέψη έμεινε ατελείωτη.
Π.χ. Θα 'ταν ωραία να…
Αχ! Nα μπορούσες να έρθεις…
β) για να οδηγήσουν σε μια λέξη ή φράση που προορίζεται να έρθει ως έκπληξη για τον αναγνώστη.
Π.χ. Ξαφνικά, ενώ καθόμουν στη θέση μου, μπήκε στο θέατρο… ο πρωθυπουργός!


4 ::::

¶  ˜
   Ê ¤  
 ¤ Í   ˜   $\_{Ê}$  ¿    ˜ ;
Υπάρχουν ορισμένες λέξεις στις οποίες το τελικό -ν άλλοτε παραμένει και άλλοτε χάνεται. Αυτές είναι:
-  το άρθρο την
-  η προσωπική αντωνυμία του τρίτου προσώπου αυτήν, την
-  τα μόρια δεν και μην
Οι λέξεις αυτές διατηρούν το τελικό -ν όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν ή από τα σύμφωνα κ,π,τ,τα δίψηφα σύμφωνα μπ,ντ,γκκαι τα διπλά ξ,ψ. Π.χ. την είδα, την κοπέλα, την ντουλάπα, δεν ξέρω
Άρα, οι λέξεις αυτές χάνουν το τελικό -ν όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από ένα από τα υπόλοιπα σύμφωνα: β,δ,γ, φ,θ,χ,μ,ν,λ,ρ,σ,ζ.

Π.χ. τη δασκάλα, τη θυμήθηκα, δε θέλω
Στον γραπτό λόγο, το τελικό -ν διατηρείται πάντα στον ενικό του αρσενικού οριστικού και αόριστου άρθρου ( τον , έναν ) για να αποφεύγεται η σύγχυση με το ουδέτερο οριστικό και αόριστο άρθρο ( το , ένα ).
Π.χ. τον νέο (άντρα) αλλά το νέο (είδηση)
έναν νέο (άντρα) αλλά ένα νέο (είδηση)
Το τελικό -ν γράφεται πάντα στο άρθρο των , στην προσωπική αντωνυμία αυτόν , τον καθώς και στο σαν .
Π.χ. των θαλασσών, αυτόν θέλει, τον φώναξε, σαν λύκος

  ¿ Ê 

   
  ¿ Ê 
º ºı ıfi fifi   ,,   ¿             ˘     ‚ ‚¤ ¤˜ ˜

Τι θα θυμάμαι για... τους φθόγγους, τα γράμματα και τις συλλαβές
- 1. Οι φθόγγοι της ελληνικής γλώσσας χωρίζονται σε φωνήε -ντα: ([α], [ε], [ι], [ο], [ου]) και σύμφωνα ([κ], [π], [τ], [γκ], [μπ], [ντ], [γ], [β], [δ], [χ], [φ], [θ], [λ], [ρ], [ζ], [σ], [μ], [ν]).
- 2. Η ελληνική γλώσσα έχει 24 γράμματα . Αυτά είναι: α, β, γ, δ, ε, ζ , η, θ, ι, κ, λ, μ, ν, ξ, ο, π, ρ, σ/ ς , τ, υ, φ, χ, ψ, ω.
- 3. Δίψηφα ονομάζονται δύο γράμματα μαζί που παριστάνουν έναν φθόγγο. Αυτά είναι τα εξής: Δίψηφα φωνήεντα : ου, αι, ει, οι, υι. Δίψηφα σύμφωνα : μπ, ντ, γκ/γγ.
- 4. Κατά την απαλοιφή φωνήεντος χάνεται ένα φωνήεν που βρίσκεται κοντά σε ένα άλλο φωνήεν ή ανάμεσα σε δύο σύμφωνα (π.χ. φέρε το  φέρ' το, δεκαέξι  δεκάξι).
- 5. Όταν συνδυάζουμε μια προπαροξύτονη λέξη με μία ή πε -ρισσότερες ασθενείς αντωνυμίες, τότε χρησιμοποιούμε έναν επιπλέον τόνο. Αυτό λέγεται έγκλιση του τόνου (π.χ. ο δά -σκαλος + μας  ο δάσκαλός μας).
- 6. Τα σημεία στίξης είναι η τελεία, η άνω τελεία, η διπλή τε -λεία, το κόμμα, τα εισαγωγικά, τα αποσιωπητικά, η παρένθε -ση, το ενωτικό, η παύλα, η διπλή παύλα, το ερωτηματικό και το θαυμαστικό.

Τι να θυμάμαι όταν γράφω

Βάζω τόνο:
-  Σε κάθε δισύλλαβη, τρισύλλαβη ή πολυσύλλαβη λέξη.
-  Στο πού και το πώς όταν είναι ερωτηματικά. Στο διαζευκτικό ή . Πού έβαλες το παζλ, Ορέστη; Πώς θα παίξω με τις φίλες μου; Θα μου πεις ή όχι;
-  Στο δεύτερο φωνήεν όταν έχω δίψηφα φωνήεντα ή τους συνδυασμούς αυ και ευ : ε ί δα, να ύ της, γε ύ ση

Πώς βάζω την απόστροφο:
-  Όταν χρησιμοποιείται η απόστροφος, οι δυο λέξεις χωρίζονται με ένα διάστημα:
- τ' ά λογο, μ ου 'ρι ξε, φέ ρ' τ ο

Δεν μπερδεύω:
-  Το ενωτικό (-) με την παύλα (-).

ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ
Σχηματίζω λέξεις  4 :::: ¶  ˜
Κλιτική μορφολογ(α
 ¤ Í   ˜   $\_{Ê}$  ¿    ˜ ;
   Ê ¤  

  ¿ Ê 

™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜ Πώς σχηματίζω λέξεις; ENOTHTA 5

Τα μέρη του λόγου
Τα μέρη του λόγου είναι δέκα και σ' αυτά περιλαμβάνονται όλες οι λέξεις της ελληνικής γλώσσας. Κάποια μέρη του λόγου αλλάζουν μορφή μέσα στον λόγο και τα ονομάζουμε κλιτά (άρθρο, ουσιαστικό, επίθετο, αντωνυμία, ρήμα, κλιτή μετοχή), ενώ κάποια άλλα μένουν πάντα τα ίδια και τα ονομάζουμε άκλιτα (επίρρημα, σύνδεσμος, πρόθεση, επιφώνημα, άκλιτη μετοχή). Προσοχή!Έχουμεδύοείδημετοχών.Ημετοχή,έτσι,ανήκεικαιστα κλιτάκαισταάκλιταμέρητουλόγου.
Κι εγώ θ' αρχίσω να ψάχνω λέξεις, για να γεμίσω τα μπουκαλάκια. Γι' αυτό θα πάρω τον φακό του θείου Βρασίδα!

Τύποι των λέξεων - Θέμα, κατάληξη
- Ο καλ-ός ερευνητ-ής ψάχν-ει παντού.
- Οι καλ-οί ερευνητ-ές ψάχν-ουν παντού.
Οι κλιτές λέξεις παρουσιάζονται μέσα στον λόγο με διάφορους τύπους .
θέμα μιας λέξης  το μέρος της λέξης που δεν αλλάζει κατάληξη μιας λέξης  το μέρος της λέξης που αλλάζει
ερευνητ-ής
επιστήμον-ες

Γένος, αριθμός, πτώση
ο καλός ερευνητής, η καλή ερευνήτρια, το σημαντικό έργο οι καλοί ερευνητές, οι καλές ερευνήτριες, τα σημαντικά έργα

ΑΡΣΕΝΙΚΟ

ΘΗΛΥΚΟ

ΟΥΔΕΤΕΡΟ
Τι φανερώνουν οι καταλήξεις των κλιτών μερών του λόγου;
Τα κλιτά μέρη του λόγου εμφανίζονται σε διαφορετικούς τύπους. Οι τύποι που φανερώνουν ότι μιλάμε για ένα πράγμα αποτελούν τον ενικό αριθμό . Οι τύποι που φανερώνουν ότι μιλάμε για πολλά πράγματα αποτελούν τον πληθυντικό αριθμό .
Τα κλιτά μέρη του λόγου, με εξαίρεση το ρήμα, έχουν γένος: Αρσενικά είναι όσα συνοδεύονται από το άρθρο ο . Θηλυκά είναι όσα συνοδεύονται από το άρθρο η . Ουδέτερα είναι όσα συνοδεύονται από το άρθρο το .

γένος
ΕΝΙΚΟΣ (ένα)
ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ (πολλά)
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 

πτώση
Τα μέρη του λόγου που έχουν γένη σχηματίζουν ορισμένους τύπους, τις πτώσεις . Οι τύποι αυτοί μας δείχνουν τις διαφορετικές λειτουργίες τους μέσα στην πρόταση (βλ. ενότητα16). Οι πτώσεις είναι τέσσερις: η Ονομαστική , η Γενική , η Αιτιατική και η Κλητική και καθεμιά από αυτές απαντά σε διαφορετική ερώτηση, όπως στον πίνακα:
 ¤¤ Í   ˜

| EΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ                     | EΝΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ                                               |
|------------------------------------|--------------------------------------------------------------|
| Ονομαστική (ποιος; τι;)            | Ο ερευνητής  πάντα ερευνά.                                   |
| Γενική (τίνος; ποιανού;)           | Εργαλείο  του ερευνητή  είναι μόνο… η υπομονή.               |
| Αιτιατική (ποιον; τι;)             | Δεν παριστάνω  τον ερευνητή , απλώς είμαι ανήσυχος άνθρωπος. |
| Κλητική (απευθυνόμαστε σε κάποιον) | Κύριε  ερευνητή , σας αξίζει ένα μεγάλο μπράβο!              |
| ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ                | ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ                                          |
| Ονομαστική (ποιος; τι;)            | Οι ερευνητές  πρέπει να αμείβονται για τις προσπάθειές τους. |
| Γενική  (τίνος; ποιανού;)          | Το έργο  των ερευνητών  πολλές φορές μένει ξεχασμένο.        |
| Αιτιατική (ποιον; τι;)             | Κάλεσαν όλους  τους ερευνητές  να πουν τη γνώμη τους.        |
| Κλητική (απευθυνόμαστε σε κάποιον) | Φίλοι  ερευνητές , καλώς ήρθατε!                             |

Τα άρθρα

Το αρνί και ο λύκος
Ένας λύκος κυνηγούσε ένα αρνί κι αυτό κατάφερε να τρυπώσει σε έναν ναό και να γλιτώσει. (...) Ο λύκος στάθηκε
έξω από τον ναό και προσπαθούσε να πείσει το αρνί να βγει έξω, για να το φάει.
Έλλη Αλεξίου «Μύθοι του Αισώπου», εκδ. Καστανιώτη (διασκευή)


¶  ˜
¯     › ˙   ¤ Í   ˜ ;
ΑΡΘΡΑ  Είναι οι μικρές λέξεις που μπαίνουν μπροστά από τα ουσιαστικά, τα επίθετα, τις κλιτές μετοχές και ορισμένες αντωνυμίες. Μας δηλώνουν αν η λέξη που ακολουθεί είναι αρσενικό, θηλυκό ή ουδέτερο ( γένος ), αν πρόκειται για ένα ή πολλά ( αριθμό ), σε ποια πτώση βρίσκεται, και κατά πόσον κάτι είναι ορισμένο ή αόριστο .
Ένας λύκος περπατούσε στο λιβάδι. Ο λύκος, λοιπόν, ήταν πολύ πεινασμένος. Μια αλεπού τον πλησίασε. Η αλεπού δεν άργησε να καταλάβει πως ο λύκος πεινούσε πολύ.

Παρατηρώ τις καταλήξεις...
ο πεινασμέν ος λύκ ος -του πεινασμέν ου λύκ ου -οι πεινασμέν οι λύκ οι η πονηρ ή αλεπ ού -της πονηρ ής αλεπο ύς -οι πονηρ ές αλεπ ούδες το άσπρ ο αρν ί -του άσπρ ου αρν ιού -τα άσπρ α αρν ιά
™ ¯     › ˙ 
 ¤ Í   ˜
Τα άρθρα συμφωνούν με τα ουσιαστικά, τα επίθετα και τις κλιτές μετοχές που συνοδεύουν σε γένος , αριθμό και πτώση .
Υπάρχουν, όμως, και μερικές περιπτώσεις στις οποίες δε χρειάζεται άρθρο.
- - Βοήθεια! Αλεπού!
- - Δεν είναι αλεπού, λύκος είναι.
Εγώ ξέρω πώς κλίνονται τα άρθρα!

Οριστικό άρθρο

|            | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ονομαστική | ο                | η                | το               | οι                    | οι                    | τα                    |
| Γενική     | του              |                  | της του          | των                   |                       | των των               |
| Αιτιατική  | τον              | τη(ν)            | το               | τους                  | τις                   | τα                    |

Αόριστο άρθρο

|            | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   |
|------------|------------------|------------------|------------------|
| Ονομαστική | ένας             | μια              | ένα              |
| Γενική     | ενός             | μιας             | ενός             |
| Αιτιατική  | έναν             |                  | μια(ν) ένα       |

Τι θα θυμάμαι για... τα άρθρα
- 1. Οριστικό άρθρο
ο, η, το
- 2. Αόριστο άρθρο
ένας, μια, ένα
- 3. Το άρθρο συνοδεύει ουσιαστικά, επίθετα, αντωνυμίες, κλιτές μετοχές.
- 4. Πρέπει να συμφωνεί μαζί τους σε γένος, αριθμό και πτώση.
- 5. Χρησιμοποιούμε το αόριστο άρθρο την πρώτη φορά που ανα -φερόμαστε σε κάτι και στη συνέχεια χρησιμοποιούμε το ορι -στικό άρθρο.
- 6. Το άρθρο δεν έχει κλητική.
- 7. Το αόριστο άρθρο δε σχηματίζει πληθυντικό.
- 8. Σε κάποιες περιπτώσεις, μερικές λέξεις δε χρειάζονται άρθρο.

™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜

ENOTHTA 6

Μιλώ για ανθρώπους, ζώα, πράγματα, ενέργειες, καταστάσεις και ιδιότητες

Το ουσιαστικό

Περιπέτεια στο ταχυδρομείο
- -Γεια σας! Θα ήθελα να στείλω αυτό το δέμα, παρακαλώ. Πόσο κοστίζουν τα γραμματόσημα;
- - Μισό λεπτό, παρακαλώ, να σας το ζυγίσω.
- - Με την ησυχία σας.
- - Λοιπόν, ζυγίζει δύο κιλά. Πού θέλετε να το στείλετε;
- -Στην οικογένεια του θείου μου του Πέτρου, στο Βερολίνο. Είναι ένα σπιτάκι για τον σκύλο τους.
- -Α, αφού πρόκειται για αποστολή στη Γερμανία, τότε θα είναι κάπως ακριβό. Είκοσι πέντε ευρώ, παρακαλώ.
- - Μπορώ να το στείλω ως κατεπείγον;
- - Ναι, άλλα τότε θα σας στοιχίσει τρία ευρώ επιπλέον.
- - Δε με πειράζει. Θέλω να φτάσει πριν από το τέλος της εβδομάδας.
- - Μη φοβάστε, η υπηρεσία μας θα φροντίσει να φτάσει στον προορισμό του με ταχύτητα και ασφάλεια. Θα το στείλω σήμερα κιόλας. Εξάλλου, έχω πολλά δέματα για τη Γερμανία.
- - Ευχαριστώ πολύ.

ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ  Είναι οι λέξεις που δηλώνουν:
πρόσωπα (θείος,Πέτρος )
ζώα (σκύλος )
τόπους (Βερολίνο,Γερμανία )
πράγματα (δέμα,γραμματόσημα )
πράγματα (δέμα,γραμματόσημα
ενέργειες (αποστολή )
καταστάσεις (ησυχία
καταστάσεις (ησυχία )
ιδιότητες (ταχύτητα,ασφάλεια )
Χρησιμοποιούμε τα ουσιαστικά λοιπόν για να αναφερθούμε σε κάποια από τις παραπάνω οντότητες ή έννοιες του κόσμου γύρω μας.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

Είδη ουσιαστικών
ΚΥΡΙΑ (Βερολίνο, Πέτρος )
ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ
ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ (δέμα, σκύλος )

ΚΟΙΝΑ
ΑΦΗΡΗΜΕΝΑ (ταχύτητα, ασφάλεια) ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΑ (οικογένεια )

Τι να θυμάμαι όταν γράφω

Γράφω με κεφαλαίο:
-  τα κύρια ονόματα ( Π έτρος, Β ερολίνο)
-  τα ονόματα των μηνών ( Μ άρτιος, Α πρίλιος), των ημερών ( Σ άββατο, Κ υριακή) και των εορτών ( Π άσχα, Χ ριστούγεννα)
-  τα εθνικά ( Έ λληνας, Ι σπανός)
-  τους τίτλους λογοτεχνικών έργων και έργων τέχνης (το « Ά ξιον Ε στί» του Οδυσσέα Ελύτη, η « Ν ίκη της Σ αμοθράκης»)
-  τους τιμητικούς τίτλους (π.χ. Ε ξοχότατος, Μ ακαριότατος)

Kλίση ουσιαστικών
Τα ουσιαστικά διακρίνονται και ως προς τον αριθμό των συλλαβών τους. Μετράμε τον αριθμό των συλλαβών στον ενικό και στον πληθυντικό αριθμό. Αν είναι ο ίδιος, τότε τα ου -σιαστικά είναι $^{ ισοσύλλαβα}$˙ αν όχι, είναι ανισοσύλλαβα .
θη τής
θη τές
γιά δες

ΕΝΙΚΟΣ
ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ

ΕΝΙΚΟΣ
ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ
ισοσύλλαβο
ανισοσύλλαβο


6 ::::

Α.1 Ισοσύλλαβα
α) Σε -ης

Ο αθλητής άρχισε το τρέξιμο.
Το πρόσωπο του αθλητή έδειχνε τη μεγάλη του προσπάθεια.
Ο κόσμος χειροκροτούσε με ενθουσιασμό τον αθλητή .
Οι αθλητές μπήκαν τρέχοντας στο γήπεδο.
Τα πρόσωπα των αθλητώ ν έδειχναν κουρασμένα, αλλά εκείνοι συνέχιζαν.
Ο πρωθυπουργός κάλεσε όλους τους αθλητές για να τους συγχαρεί.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | ο                | αθλητής          | εργάτης          | οι                    | αθλητές               | εργάτες               |
| Γεν. | του              | αθλητή           | εργάτη           | των                   | αθλητών               | εργατών               |
| Αιτ. | τον              | αθλητή           | εργάτη           | τους                  | αθλητές               | εργάτες               |
| Κλ.  | -                | αθλητή           | εργάτη           | -                     | αθλητές               | εργάτες               |

Έτσι κλίνονται και τα:
αγοραστής, δανειστής, λογιστής, μαθητής κ.ά.
ναύτης, πολίτης, επιβάτης κ.ά.

  
  ı     ˘ ˜ ,

˙   ,

Α. Αρσενικά
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

β) Σε -ας
Ζητείται άντρας 25-35 ετών για να εργαστεί ως φύλακας σε μεγάλο εργοστάσιο. Επίσης, ζητείται μάγειρας και έμπειρος κλητήρας για μεγάλη εταιρία. Ζητείται επειγόντως τερματοφύλακας για αγώνα ποδοσφαίρου!
Ο αγώνας θα αρχίσει στις πέντε. Θα γίνει ζωντανή περιγραφή του αγώνα. Ακούστε τον αγώνα στο ραδιόφωνο.
Οι αγώνες θα αρχίσουν το Σάββατο.
Τα αποτελέσματα των αγώνω ν αναμένονται με μεγάλη ανυπομονησία.
Όλοι πρέπει να παρακολουθήσουμε τους αγώνες.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | ο                | άντρας           | αγώνας           | πίνακας          | οι                    | άντρες                | αγώνες                | πίνακες               |
| Γεν. | του              | άντρα            | αγώνα            | πίνακα           | των                   | αντρών                | αγώνων                | πινάκων               |
| Αιτ. | τον              | άντρα            | αγώνα            | πίνακα           | τους                  | άντρες                | αγώνες                | πίνακες               |
| Κλ.  | -                | άντρα            |                  | πίνακα           | -                     |                       |                       |                       |
|      |                  |                  | αγώνα            |                  |                       | άντρες                | αγώνες                | πίνακες               |

Έτσι κλίνονται και τα:
αιώνας, χειμώνας, πατέρας κ.ά.
λοχίας, επιχειρηματίας, ταμίας κ.ά.
φύλακας, γείτονας, Έλληνας κ.ά.
Τα ισοσύλλαβα στη λήγουσα .
αρσενικά
σε -ης
τονίζονται
στη γενική του πληθυντικού
ο φοιτητ ής - των φοιτητ ών
ο ναύτ ης - των ναυτ ών
- 2. Τα παροξύτονα και προπαροξύτονα ουσιαστικά σε -ας τονίζονται στη γενική του πληθυντικού στην παραλήγουσα :
- ο χειμών ας - των χειμ ώνων
ο κανόν ας - των καν όνων
- ο Έλλην ας - των Ελλ ήνων


6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
Εξαιρούνται τα δισύλλαβα παροξύτονα σε -ας και όσα λήγουν σε -ίας: Αυτά τονίζονται στη γενική του πληθυντικού στη λήγουσα :
ο μήν ας - των μην ών ο τραυματ ίας - των τραυματι ών
Μερικά ουσιαστικά σε -ης έχουν μια ακόμα ονομαστική πληθυντικού σε -άδες , με γενική σε -άδων .
διευθυντές και διευθυντάδες
βουλευτές και βουλευτάδες
διευθυντής  βουλευτής
- Ο τύπος αυτός έχει λαϊκή προέλευση και χρησιμοποιείται σε ορισμένες περιστάσεις επικοινωνίας:
π.χ. Τι κι αν μαζεύτηκαν τόσοι καθηγητάδες; Κανείς δεν μπορούσε να λύσει την εξίσωση!

Δείτε, τώρα, τι συμβαίνει και με την ονομαστική , αιτιατική και γενική πληθυντικού των ισοσύλλαβων αρσενικών σε -έας : ο δεκανέας  οι δεκαν είς , τους δεκαν είς , των δεκαν έων ο εισαγγελέας οι εισαγγελ είς , τους εισαγγελ είς , των εισαγγελ έων
κουρέας γραμματέας συγγραφέας εισαγγελέας αρχιερέας κ.ά.
Αυτό γίνεται διότι στη γλώσσα έχουμε διατηρήσει ορισμένους τύπους της αρχαίας ελληνικής.

˙   ,
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

γ) Οξύτονα και παροξύτονα σε -ος
Η γιαγιά μου έλεγε: « O τόπος είναι ο άνθρωπος».
Είναι ωραίο να κάνεις κάτι για το καλό του τόπου σου.
Όποιος δεν αγαπά τον τόπο του δεν αγαπά τον εαυτό του.
Όλοι οι τόποι έχουν την αξία τους. Πολλοί άνθρωποι θυσιάζονται για το καλό των τόπων τους. Δε φτάνει μόνο να αγαπάμε τους τόπους μας.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | ο                | oυρανός          | φίλος            | οι                    | ουρανοί               | φίλοι                 |
| Γεν. | του              | ουρανού          | φίλου            | των                   | ουρανών               | φίλων                 |
| Αιτ. | τον              | ουρανό           | φίλο             | τους                  | ουρανούς              | φίλους                |
| Κλ.  | -                | ουρανέ           | φίλε             | -                     | ουρανοί               | φίλοι                 |

Έτσι κλίνονται και τα :
καιρός, λογαριασμός, σολομός, χωρισμός κ.ά.
δρόμος, ταχυδρόμος, Βόλος, χώρος, τόπος, κήπος κ.ά.
Και κάτι απλό! Τα οξύτονα και παροξύτονα ουσιαστικά σε -ος τονίζονται σε όλες τις πτώσεις στην ίδια συλλαβή.


6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,

δ) Προπαροξύτονα σε -ος
- Ο κίνδυνος ήταν μεγάλος, αλλά ο αστυνόμος Γκίκας Αλαφροπόδης ήταν άνθρωπος που την ώρα του κινδύνου ήξερε να κρατάει την ψυχραιμία του. Ανέβηκε αθόρυβα τις σκάλες μέχρι τον τρίτο όροφο . Ο διάδρομος ήταν ήσυχος. Ξαφνικά, ύποπτοι θόρυβοι ακούστηκαν από ένα δωμάτιο που βρισκόταν στη μέση του διαδρόμου . Νυχοπατώντας, έφτασε έξω από την πόρτα. Με μια γρήγορη κίνηση την ανοίγει. Στο δωμάτιο ψυχή! Κι όμως, είναι σίγουρος πως είχε ακούσει φωνές ανθρώπων .
Ποια η εξήγηση των θορύβων , λοι-

˙   ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
πόν; Αλλά, έστω κι αν αγνοήσει τους θορύβους , ποιο το κίνητρο του ανθρώπου που τον ειδοποίησε ότι η συμμορία του αόρατου ληστή βρισκόταν από τα μεσάνυχτα στην πανσιόν της Βιλελμίνας; Στους διαδρόμους του μυαλού του αστυνόμου οι σκέψεις άρχισαν να τρέχουν δαιμονισμένα. Για τους ανθρώπους της συμμορίας ήταν απλό να τον παραπλανήσουν, η λύση όμως του μυστηρίου στο μυαλό του δαιμόνιου αστυνόμου ήταν ακόμα πιο απλή.
Ο κίνδυνος για τον αστυνόμο ήταν μεγάλος.

Την ώρα του κινδύνου , οι βοηθοί του είχαν εξαφανιστεί! Ο Γκίκας Αλαφροπόδης, όμως, αγνόησε τον κίνδυνο .
Έτσι κι αλλιώς, οι κίνδυνοι ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της δουλειάς του.
Η αποφυγή των κινδύνων ήταν εξαιρετικά δύσκολη, βέβαια, στη ζωή του, αλλά ο Γκίκας Αλαφροπόδης κατάφερνε να περιορίζει τους κινδύνους χρησιμοποιώντας την εξυπνάδα και την πείρα του.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | ο                | κίνδυνος         | αντίλαλος        | οι                    | κίνδυνοι              | αντίλαλοι             |
| Γεν. | του              | κινδύνου         | αντίλαλου        | των                   | κινδύνων              | αντίλαλων             |
| Αιτ. | τον              | κίνδυνο          | αντίλαλο         | τους                  | κινδύνους             | αντίλαλους            |
| Κλ.  | -                | κίνδυνε          | αντίλαλε         | -                     | κίνδυνοι              | αντίλαλοι             |

Έτσι κλίνονται και τα:
άνθρωπος, δήμαρχος, έμπορος, έφορος, άνεμος, διάδρομος, όροφος, πόλεμος κ.ά.
ανήφορος, αυλόγυρος, καλόγερος, ανεμόμυλος, χωματόδρομος κ.ά.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Μερικά προπαροξύτονα σε -ος «κατεβάζουν» τον τόνο στην παραλήγουσα σε τρεις πτώσεις: γενική ενικού, γενική πληθυντικού και αιτιατική πληθυντικού.
Άλλα ουσιαστικά, όμως, διατηρούν τον τόνο στην προπαραλήγουσα.
Μερικές φορές, όμως, διατηρούμε στην προπαραλήγουσα τον τόνο σε ουσιαστικά της πρώτης ομάδας ή κατεβάζουμε τον τόνο και σε ουσιαστικά της δεύτερης ομάδας. Αυτό γίνεται για λόγους ύφους:

δήμαρχος  δημάρχουκαιδήμαρχου πονοκέφαλος πονοκέφαλουκαιπονοκεφάλου
Μετακίνηση του τόνου  επίσημο ύφος Μη μετακίνηση του τόνου ανεπίσημο ύφος


6 ::::

Α.2 Ανισοσύλλαβα
Σε -ας, -ης, -ες, -ους

  
  ı     ˘ ˜ ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
Ο σφουγγαράς είναι παραδοσιακό επάγγελμα στην Κάλυμνο.
Το επάγγελμα του σφουγγαρά είναι στις μέρες μας αρκετά σπάνιο.
Κάποια στιγμή θα μιλήσουμε για τον προπάππου σου, τον σφουγγαρά .
Οι σφουγγαράδες της Καλύμνου είναι γνωστοί σε όλο τον κόσμο.
Θα βρούμε φωτογραφίες των σφουγγαράδων σε παλιά περιοδικά.
Υπάρχουν πολλές ιστορίες για τους σφουγγαράδες.
Τα αρσενικά ουσιαστικά που λήγουν σε -ας , -ης , -ες και -ους έχουν κάτι κοινό: μια συλλαβή παραπάνω στον πληθυντικό, γι' αυτό λέγονται ανισοσύλλαβα. Σχηματίζουν την ονομαστική πληθυντικού σε -δες .

|      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| ο    | μπελάς              | ταξιτζής            | μεζές               | παππούς             | Ον.                 |
| του  | μπελά               | ταξιτζή             | μεζέ                | παππού              | Γεν.                |
| τον  | μπελά               | ταξιτζή             | μεζέ                | παππού              | Αιτ.                |
| -    | μπελά               | ταξιτζή             | μεζέ                | παππού              | Κλ.                 |
|      | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| οι   | μπελάδες            | ταξιτζήδες          | μεζέδες             | παππούδες           | Ον.                 |
| των  | μπελάδων            | ταξιτζήδων          | μεζέδων             | παππούδων           | Γεν.                |
| τους | μπελάδες            | ταξιτζήδες          | μεζέδες             | παππούδες           | Αιτ.                |
| -    | μπελάδες            | ταξιτζήδες          | μεζέδες             | παππούδες           | Κλ .                |

˙   ,
Έτσι κλίνονται τα:
αρακάς, βοριάς, βραχνάς, λεφτάς, μυλωνάς, χαλβάς, ψαράς κ.ά.
μπογιατζής, παλιατζής, παπουτσής κ.ά.
καναπές, καφές, λεκές, μεζές, πουρές, τενεκές κ.ά.

Α.3 Ανώμαλα αρσενικά
Μερικά ουσιαστικά ακολουθούν δικό τους τρόπο κλίσης:

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | ο                | μυς              | πρύτανης         | οι                    | μύες / μυς            | πρυτάνεις             |
| Γεν. | του              | μυός             | πρύτανη          | των                   | μυών                  | πρυτάνεων             |
| Αιτ. | τον              | μυ               | πρύτανη          | τους                  | μυς                   | πρυτάνεις             |
| Κλ.  | -                | μυ               | πρύτανη          | -                     | μύες / μυς            | πρυτάνεις             |

Έτσι κλίνεται και το:

πρέσβης

Τι θα θυμάμαι για... τα αρσενικά ουσιαστικά
- 1. Όλα τα αρσενικά έχουν τρεις πτώσεις όμοιες στον ενικό ( γενική, αιτιατική, κλητική ) και στον πληθυντικό ( ονομαστική, αιτιατική, κλητική ), εκτός από τα αρσενικά σε ος . του αγώνα - τον αγώνα - αγώνα οι αγώνες - τους αγώνες - αγώνες
- 2. Σχηματίζουν τη γενική , αιτιατική και κλητική του ενικού χωρίς το τελικό -ς της ονομαστικής. του ερευνητή - τον ερευνητή - ερευνητή του καφέ - τον καφέ - καφέ
- 3. Εκτός από τα αρσενικά σε ος , όλα τα άλλα αρσενικά έχουν στην ονομαστική , αιτιατική και κλητική του πληθυντικού κατάληξη -ες . οι μαθητές - τους μαθητές - μαθητές
- 4. Όλα τα αρσενικά έχουν στη γενική του πληθυντικού κατάληξη -ων/-ών . των μαθητών, των αγώνων, των βασιλιάδων, των μπογιατζήδων

6 ::::

Β.1 Ισοσύλλαβα

α) Σε -α
- - Καλή σας μέρα. Έχετε εισιτήρια για τη Σαλαμίνα ;
- - Ναι, βεβαίως. Για ποια μέρα;
- - Είτε γι' αυτή τη Δευτέρα είτε για τη Δευτέρα της επόμενης εβδομάδας .
- - Πόσα εισιτήρια θέλετε να αγοράσετε;
- - Τρία. Η κόρη μου είναι μαθήτρια . Μπορεί να βγάλει μειωμένο εισιτήριο;
- - Ναι, φυσικά. Είστε από τη Σαλαμίνα;
- - Ναι, από εκεί κατάγομαι, αλλά μένουμε στην Αθήνα .
- - Και φεύγετε για διακοπές, ε;
- - Ναι, κουραστήκαμε φέτος με τη δουλειά . Χρειαζόμαστε λίγες διακοπές στη θάλασσα . Με τη γυναίκα μου, τη Μαρία , τις περιμένουμε με μεγάλη ανυπομονησία .
- - Λοιπόν, ορίστε τα εισιτήριά σας. Απλώς φροντίστε να βρίσκεστε στο λιμάνι περίπου μία ώρα πριν από την αναχώρηση.
- - Θα ήθελα μία ακόμα πληροφορία . Μπορούμε να καθίσουμε κάπου περιμένοντας την αναχώρηση;
- - Φυσικά. Υπάρχει το υπόστεγο στην προβλήτα , αλλά μπορείτε να περιμένετε και στην αίθουσα επιβατών.

Γράφω σε:
-  -ονας: τα κοινά προπαροξύτονα (γείτονας,άξονας,πνεύμονας) με εξαίρεση τα: καύσωνας,μεσαίωνας,θερμοσίφωνας
-  -ωνας: τα κύρια και εθνικά προπαροξύτονα (Πλάτωνας,Απόλλωνας) με εξαίρεση τα: Αλιάκμονας,Αγαμέμνονας,Φιλήμονας
-  -ώνας: τα παροξύτονα κοινά (αγώνας), περιεκτικά (αμπελώνας, βλ. ενότητα 17.1 Β), τοπωνύμια (Μαραθώνας) με εξαίρεση τα: κανόνας, ηγεμόνας,αλαζόνας,Μακεδόνας,Στρυμόνας
-  -ορας: αυτοκράτορας,ρήτορας,Νέστοραςκ.ά.
-  -τήρας: οδοστρωτήρας,ανεμιστήραςκ.ά.
-  -ητής: επιθεωρητής, παρατηρητής κ.ά. (Παράγονταιαπόρήματασε -ώ.) Εξαιρούνται τα: ιδρυτής, μηνυτής, κριτής (Δεν παράγονται από ρήματα σε -ώ.)
-  -ιστής: λογιστής,πολεμιστής(Παράγονται από ρήματα σε -ίζω.), εξαίρεση: δανειστής
-  -ίτης: ουσιαστικά κοινά και εθνικά (πολίτης,οπλίτης,Θασίτης) με εξαίρεση τα: μαγνήτης,διαβήτης,ιδιοκτήτης
-  -ώτης: τα εθνικά και πολλά κοινά (νησιώτης, Βολιώτης, Σουλιώτης κ.ά.) με εξαίρεση τα: αγρότης,δεσπότης,δημότης,τοξότης,ιππότης

B. Θηλυκά
  ı     ˘ ˜ ,

˙   ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .

Τι να θυμάμαι όταν γράφω

Η θάλασσα μου αρέσει πολύ.
Τα κύματα της θάλασσας μου θυμίζουν τις καλοκαιρινές μου διακοπές. Κι οι φίλοι μου αγαπούν τη θάλασσα .
Οι θάλασσες της πατρίδας μας φημίζονται για την ομορφιά τους. Πρέπει να εμποδίσουμε τη ρύπανση των θαλασσών και να προστατέψουμε τις θάλασσες με κάθε τρόπο.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | η                | μητέρα           | θάλασσα          | οι                    | μητέρες               | θάλασσες              |
| Γεν. | της              | μητέρας          | θάλασσας         | των                   | μητέρων               | θαλασσών              |
| Αιτ. | τη               | μητέρα           | θάλασσα          | τις                   | μητέρες               | θάλασσες              |
| Κλ.  | -                | μητέρα           | θάλασσα          | -                     | μητέρες               | θάλασσες              |

6 ::::

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 15

  
  ı     ˘ ˜ ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .

Τονίζω σωστά τις παρακάτω γενικές:

| των υπηρετριων   | των μεριμνων   | των προτεραιοτητων των ασφαλειων   |                |
|------------------|----------------|------------------------------------|----------------|
| των περιπετειων  | των ημεριδων   | των κατοικιων                      | των ιδεων      |
| των δυνατοτητων  | των πατριδων   | των μητερων                        | των βασιλισσων |
| των ταυτοτητων   | των σταγονων   | των περιφερειων                    | των Βρυξελλων  |
| των ορχηστρων    | των ενοτητων   | των σημαιων                        | των λιρων      |

β) Σε -η (με πληθυντικό σε -ες)
- - Οχ, πάλι έγινε διακοπή ρεύματος!
- -Ορέστη, πού είναι η Αγγελίνα; Καθήστε στις θέσεις σας μέχρι να βρούμε έναν αναπτήρα.
- - Άκουσα τη φωνή της πριν από λίγο. Στο δωμάτιό της θα είναι.
- - Γιατί τόσες διακοπές αυτή την εποχή ;
- - Γίνονται αλλαγές καλωδίων στον υποσταθμό της Δ.Ε.Η.
- - Ας κάνουμε λοιπόν υπομονή , αφού πρόκειται για τη βελτίωση της υποδομής του δικτύου.
Η διακοπή του ρεύματος δε θα με εμποδίσει να διαβάσω.
Αρκεί η διάρκεια της διακοπής να είναι μικρή.

Αρκετοί γείτονές μας ανησύχησαν με τη διακοπή .
Οι διακοπές ρεύματος προκαλούν πολλά προβλήματα στους κατοίκους της πόλης. Τα αποτελέσματα των διακοπών αυτών είναι πολλές φορές δυσάρεστα, γι' αυτό κι εγώ, αντί για τις διακοπές ρεύματος, προτιμώ τις διακοπές δίπλα στη θάλασσα!

|           |         | Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός   | Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός   |
|-----------|---------|--------------------------------------|--------------------------------------|
| η         | διακοπή | οι                                   | Ον. διακοπές                         |
| Γεν.  της |         | των                                  | διακοπής  διακοπών                   |
| Αιτ.  τη  | διακοπή | τις                                  | διακοπές                             |
| Κλ.       | -       | -                                    | διακοπή  διακοπές                    |

Έτσι κλίνονται τα:
αγάπη, αλλαγή, αρχή, Αφρική, βιβλιοθήκη, γραμμή, διακοπή, δίκη, εκλογή, επιστήμη, Ευρώπη, μηχανή, μύτη, νίκη, τέχνη, τιμή, φωνή, ψυχή
Τα ουσιαστικά αυτά τονίζονται στη γενική του πληθυντικού στη λήγουσα.
η αρχή - οι αρχές των αρχών η δίκη - οι δίκες των δικών η τέχνη - οι τέχνες των τεχνών

˙   ,
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

γ) Σε -η (με πληθυντικό σε -εις)
Νέα μέτρα για την καταπολέμηση της ανεργίας ανακοίνωσε ο εκπρόσωπος της κυβέρνησης. Σύμφωνα με τις δηλώσεις του κυρίου Ευτυχίδη, ο υπουργός απασχόλησης έλαβε την απόφαση να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας στον δημόσιο τομέα. Η κίνηση αυτή δημιουργεί προσδοκίες σε πολλούς ανέργους, που είτε έχουν -όπως λέγεται- μείνει «στην κατάψυξη» είτε υποκύπτουν στην εκμετάλλευση των αετονύχηδων. Οι ενώσεις των εργαζομένων χαιρέτισαν κατ' αρχάς αυτή την κυβερνητική πρωτοβουλία, αλλά τηρούν στάση αναμονής, περιμένοντας το νομοσχέδιο που θα φανερώσει τις κυβερνητικές διαθέσεις στο σύνολό τους.

Η κυβέρνηση υποσχέθηκε φορολογικές απαλλαγές.
Οι δεσμεύσεις της κυβέρνησης ικανοποίησαν την κοινή γνώμη.
Όλοι τώρα περιμένουν από την κυβέρνηση να υλοποιήσει τις υποσχέσεις της.
Οι κυβερνήσεις των κρατών της Ε.Ε. ακολουθούν κοινή πολιτική σε αρκετούς τομείς.
Οι αποφάσεις των κυβερνήσεων ταυτίζονται σε πολλά σημεία. Οι απόψεις των Ευρωπαίων για τις κυβερνήσεις των χωρών τους ποικίλλουν.
Εδώ έχουμε πολλές λέξεις που προέρχονται από παλιότερες μορφές της ελληνικής γλώσσας.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | η                | κυβέρνηση        | πόλη             | οι                    | κυβερνήσεις           | πόλεις                |
| Γεν. | της              | κυβέρνησης       | πόλης            | των                   | κυβερνήσεων           | πόλεων                |
| Αιτ. | την              | κυβέρνηση        | πόλη             | τις                   | κυβερνήσεις           | πόλεις                |
| Κλ.  | -                | κυβέρνηση        | πόλη             | -                     | κυβερνήσεις           | πόλεις                |

Έτσι κλίνονται τα:

ΠΡΟΠΑΡΟΞΥΤΟΝΑ
η δύναμη, η απόφαση, η αφαίρεση, η σύνταξη,
- η άποψη, η Ακρόπολη κ.ά.

ΠΑΡΟΞΥΤΟΝΑ
η σκέψη, η γνώση, η λύση, η πράξη, η τάξη, η ψύξη, οι Άλπεις κ.ά.


6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
Σε παλιά κείμενα ή σε επίσημες ανακοινώσεις είναι δυνατόν να έχουμε και έναν άλλο τύπο γενικής ενικού σε -εως . Τότε, ο τόνος μεταφέρεται στην επόμενη συλλαβή (σε λέξεις με περισσότερες από δύο συλλαβές): π.χ. ηκυβέρνηση,τηςκυβέρνησηςή της κυβερνήσεως
Επίσης μπορεί να συναντήσω (κυρίως σε παλιά κείμενα) και ονομαστική ενικού σε -ις :

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 16
π.χ. ηκυβέρνησ ις ,ηδύναμ ις ,ηπόλ ις
Συνήθως, όμως, δε χρησιμοποιώ τους τύπους αυτούς στον καθημερινό λόγο!
Αντιγράφω τις προτάσεις στο τετράδιό μου συμπληρώνοντας τα κενά με τον κατάλληλο τύπο του ουσιαστικού στην παρένθεση:
β. Ο κ. Χρήστος έγινε πρόεδρος της  Συντακτών Ημερησίου Τύπου. ( Ένωση)
- β. Ο κ. Χρήστος έγινε πρόεδρος της  Συντακτών Ημερησίου Τύπου. ( Ένωση)
- γ. Ο νεαρός επιστήμονας είναι μελετητής των  του λαού μας. (παράδοση)
- δ. Πρέπει πάντοτε να εξετάζουμε προσεκτικά τις  μας. (απόφαση)
ε. Σε μια  καλής θέλησης, η κυβέρνηση μείωσε τη φορολογία των μισθωτών.
- (κίνηση)
στ. Οι  ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο. (αίτηση)
ζ. Ο θίασος γιόρτασε το τέλος των  με μια μεγάλη χοροεσπερίδα.
- ζ. Ο θίασος γιόρτασε το τέλος των  με μια μεγάλη χοροεσπερίδα. (παράσταση)

δ) Σε -ω

|     | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   |
|-----|------------------|------------------|------------------|
| η   | Αργυρώ           | ηχώ              | Ον.              |
| της | Αργυρώς          | ηχούς 1          | Γεν.             |
| την | Αργυρώ           | ηχώ              | Αιτ.             |
| -   | Αργυρώ           | ηχώ              | Κλ.              |
1. Eπίσης: τηςηχώς
Φρόσω Καλυψώ Δέσπω Μάρω
φειδώ πειθώ Λητώ Ιεριχώ
Τα ουσιαστικά αυτά δε σχηματίζουν πληθυντικό.

˙   ,
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

Β.2 Ανισοσύλλαβα
Σε -α και -ου
Η γιαγιά μου αφηγείται τα πιο ωραία παραμύθια.
Τα παραμύθια της γιαγιάς τα ξέρει και η μαμά.
Συχνά ρωτάω τη γιαγιά μου πώς μπορεί και θυμάται τόσες λεπτομέρειες.
Οι γιαγιάδες φτιάχνουν και νόστιμα γλυκά. Τα γλυκά των γιαγιάδων είναι παραδοσιακά. Βοηθάμε τις γιαγιάδες μας , όταν φτιάχνουν γλυκά.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|
|      | η                | γιαγιά           | οι  γιαγιάδες         | Ον.                   |
| Γεν. | της              | γιαγιάς          | των                   | γιαγιάδων             |
| Αιτ. | τη               | γιαγιά           | τις                   | γιαγιάδες             |
| Κλ.  | -                | γιαγιά           | -                     | γιαγιάδες             |

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | η                | αλεπού  οι       | αλεπούδες             |                       |
| Γεν. | της              | αλεπούς          | των                   | αλεπούδων             |
| Αιτ. | την              | αλεπού           | τις                   | αλεπούδες             |
| Κλ.  | -                | αλεπού           | -                     | αλεπούδες             |

Έτσι κλίνονται τα:
κυρά, μαμά, νταντά, νονά κ.ά.
Έτσι κλίνονται τα:
μαϊμού, φουφού κ.ά.


6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,

Β.3 Λόγια κλίση θηλυκών σε -ος
- - Όχι. Ψάχνετε κάτι συγκεκριμένο;
- - Ναι, το βιβλιοπωλείο « Διάμετρος ». Θέλω να αγοράσω μερικά βιβλία μαθηματικών για τον γιο μου. Αρχίζει η περίοδος των εξετάσεων, βλέπετε.
Τα ουσιαστικά αυτά έχουν τις ίδιες καταλήξεις με τα αρσενικά σε -ος .
Η διάμετρος του κύκλου είναι ίση με το διπλάσιο της ακτίνας.
Το μήκος της διαμέτρου υπολογίστηκε για πρώτη φορά κατά την αρχαιότητα.
Μετρήσαμε τη διάμετρο δύο φορές.
Οι διάμετροι ενός κύκλου είναι πάντα ίσες. Τα μήκη των διαμέτρων των τριών κύκλων που μετρήσατε δεν ήταν ίσα.

Μετρήστε τις διαμέτρους προσεκτικά!

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | η                | διάμετρος        | οι                    | διάμετροι             |
| Γεν. | της              | διαμέτρου        | των                   | διαμέτρων             |
| Αιτ. | τη               | διάμετρο         | τις                   | διαμέτρους            |
| Κλ.  | -                | (διάμετρε)       | -                     | (διάμετροι)           |

Έτσι κλίνονται τα:
η άμμος, η άνοδος, η Βίβλος, η διάλεκτος, η εγκύκλιος, η είσοδος, η έξοδος, η επέτειος, η διαγώνιος, η θαλαμηγός, η κάθοδος, η κιβωτός, η λεωφόρος, η μέθοδος, η νήσος, η παράγραφος, η πρόοδος, η περίοδος, η χερσόνησος, η ψήφος κ.ά.

˙   ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
- - Με συγχωρείτε, ψάχνω την οδό Καραϊσκάκη. Ξέρετε πού είναι;
- - Μάλιστα. Προχωρήστε ίσια μέχρι τη γωνία με τη λεωφόρο Κανάρη. Στρίψτε αριστερά και πηγαίνετε ευθεία. Η οδός που ψάχνετε είναι μια πάροδος κάπου εκεί.
- - Ξέρετε μήπως αν είναι άνοδος ή κάθοδος ;
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 17
Αντιγράφω τις προτάσεις στο τετράδιό μου και συμπληρώνω τα κενά με τον σωστό τύπο του ουσιαστικού στην παρένθεση:
- Πηγαίνω στην ................(οδός) Σόλωνος, παρακαλώ.
- Η ................. (λεωφόρος) Αλεξάνδρας είναι ανοιχτή . να πάμε από εκεί; - Ναι, και έπειτα μέσω της ............ (οδός) Ιπποκράτους. - Εντάξει. Θα βρω τον συντομότερο δρόμο. Έχω τις δικές μου ............... (μέθοδος) τόσα χρόνια στο τιμόνι. - Α, ψάχνω και για ένα εστιατόριο με ........…… (είσοδο) επί της ........... (οδός)

Ακαδημίας. Με περιμένουν εκεί μερικοί φίλοι αργότερα.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 18
Σχηματίζω στο τετράδιό μου φράσεις με την ονομαστική πληθυντικού της πρώτης λέξης και τη γενική πληθυντικού της δεύτερης όπως στο παράδειγμα:
η κορυφή - η καπνοδόχος
η άνοδος - η λεωφόρος
η μέθοδος - ο επιστήμονας
- η ψήφος - ο ετεροδημότης
η εγκύκλιος - η νομαρχία
- η επέτειος - ο γάμος
η είσοδος - η πολυκατοικία

Τι θα θυμάμαι για... τα θηλυκά ουσιαστικά
- 1. Η γενική του ενικού σχηματίζεται αν προσθέσουμε ένα -ς στην ονομαστική του ενικού. Εξαιρούνται τα θηλυκά σε -ος (και μερικές φορές τα θηλυκά σε -ω που κλίνονται όπως το ηχώ ). η χαρά - της χαράς, η φωνή - της φωνής, η αλεπού - της αλεπούς
- 2. Τα θηλυκά έχουν σε κάθε αριθμό τρεις πτώσεις όμοιες, την ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική. Εξαιρούνται τα θηλυκά σε -ος .
- η χώρα - τη χώρα - χώρα
- η αλεπού - την αλεπού - αλεπού
- οι χώρες - τις χώρες - χώρες
- οι αλεπούδες - τις αλεπούδες - αλεπούδες
- 3. Τα θηλυκά έχουν στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική του πληθυντικού κατάληξη -ες . Εξαιρούνται τα θηλυκά σε -ος . οι μητέρες - τις μητέρες - μητέρες
- οι αλεπούδες - τις αλεπούδες
- 4. Όλα τα θηλυκά έχουν στη γενική του πληθυντικού κατάληξη -ων/-ών : των θαλασσών, των ελπίδων, των σαλπίγγων, των αλεπούδων
οι κορυφές των καπνοδόχων

6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,

˙   ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .

Τι να θυμάμαι όταν γράφω

Γράφω σε:
-  -αια: αυλαία,κεραία,Νίκαιακ.ά., με εξαίρεση τα: θέα,ιδέα,παρέα
-  -αινα: δράκαινα,Μαυρομιχάλαινα κ.ά.
-  -ιά: βραδιά,ξενιτιά,ξαστεριά κ.ά., με εξαίρεση όσα παράγονται από ρήματα σε -εύω τα οποία γράφονται με -ει: γιατρειά,δουλειά
-  -ία: τα παροξύτονα αηδία,γωνίακ.ά., με εξαίρεση όσα παράγονται από ρήματα σε -εύω και από επίθετα σε -ύς : ερμηνεία,πλατεία,οξείακ.ά.
-  -εια: τα προπαροξύτονα άδεια,αλήθεια,βοήθειακ.ά., με εξαίρεση: άγνοια,διχόνοια,έννοια,ομόνοια,παλίρροια,Εύβοια
-  -ίδα: πατρίδα,ασπίδακ.ά.
-  -ίλα: καπνίλα,μαυρίλακ.ά.
-  -ισσα: αρχόντισσα,γειτόνισσακ.ά., με εξαίρεση τα: Λάρισα,σάρισα
-  -τρια: εργάτρια,μαθήτριακ.ά.
-  -ότητα : θερμότητα,ποιότητακ.ά.
-  -ύτητα: ταχύτητα,ευθύτητα κ.ά.
-  -οσύνη: καλοσύνη,δικαιοσύνηκ.ά.

Β.4 Oυσιαστικά κοινού γένους
- - Καλείται η μάρτυρας κυρία Λεμονιά Ασλανίδη να καταθέσει ενώπιον του δικαστηρίου.
- - Το όνομά σας, παρακαλώ;
- - Μόνικα, κύριε πρόεδρε.
- - Το βαφτιστικό σας, παρακαλώ.
- - Λεμονιά Ασλανίδη.
- - Γνωρίζουμε ότι εργάζεστε στο θέατρο.
- - Είμαι η ταμίας του θεάτρου.
- -Ο δικηγόρος του κατηγορουμένου μάς είπε ότι είστε συγγενής με τον ηθοποιό Νικητόπουλο και την ηθοποιό Αλεξάνδρου και ότι ήσασταν παρούσα το βράδυ που έγιναν τα επεισόδια.
- - Ναι, κύριε πρόεδρε. Στην τηλεόραση καθόμουνα και τους έβλεπα που μαλώνανε. Μπροστά ήμουνα.

™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Α. Ουσιαστικά σε -ης (πληθ. σε -εις) που προήλθαν από επίθετα π.χ. συγγενής,ευγενής, ασθενής

Γ.1 Ισοσύλλαβα
α) Σε -ο
Ορισμένα ουσιαστικά, που δηλώνουν κυρίως πρόσωπα που ασκούν κάποιο επάγγελμα/δραστηριότητα, έχουν κοινό γέ(αρσενικό και θηλυκό). Τέτοια είναι τα:
Δ. Ουσιαστικά σε -ος (πληθ. σε -οι) π.χ. ηθοποιός,δικηγόρος
Γ. Ουσιαστικά σε -ης (πληθ. σε -ες) π.χ. βουλευτής,δημότης
Β. Ουσιαστικά σε -ας (πληθ. σε -ες) π.χ. μάρτυρας,ταμίας
Ε. Ουσιαστικά σε -έας (πληθ. σε -εις) π.χ. συγγραφέας,διερμηνέας
Γ. Ουδέτερα
Το βουνό μάς περίμενε! Από μακριά αρχίσαμε να βλέπουμε τα χωριά του πνιγμένα στο πράσινο. Κάθε λογής δέντρα ξεφύτρωναν παντού. Σε λίγο οι φωνές των τσοπανόπουλων και των προβάτων γέμισαν την ατμόσφαιρα, συμπληρώνοντας το υπέροχο σκηνικό της εξοχής. Πάνω εκεί έγινε το κακό! Ένα μικρό άσπρο σύννεφο που μας συνόδευε στο ταξίδι ζήλεψε τα γέλια και τη χαρά μας! Σε λιγότερο από μισή ώρα το χρώμα του σύννεφου έγινε κατάμαυρο κι απειλητικό. Έπιασε μπόρα και έγινε χαλασμός. Η μηχανή του αυτοκινήτου σταμάτησε πνιγμένη στο νερό. Το αφήσαμε και ένα φορτηγό μάς έφερε ως το σπίτι.

6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,
Το βουνό είναι ωραίο.
Ο καθαρός αέρας του βουνού με αναζωογονεί.
Στο βουνό νιώθεις άλλος άνθρωπος.
Τα βουνά της χώρας μας είναι ψηλά. Οι κορυφές των βουνών συχνά είναι χιονισμένες. Γι' αυτό, όταν ανεβαίνουμε στα βουνά είμαστε ντυμένοι ζεστά.
Στα ουδέτερα, η αιτιατική είναι πάντοτε ίδια με την ονομαστική! Εύκολο δεν είναι;

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | το               | βουνό            | δέντρο           | σύννεφο          | τα                    | βουνά                 | δέντρα                | σύννεφο               |
| Γεν. | του              | βουνού           | δέντρου          | σύννεφου         | των                   | βουνών                | δέντρων               | σύννεφων              |
| Αιτ. | το               | βουνό            | δέντρο           | σύννεφο          | τα                    | βουνά                 | δέντρα                | σύννεφα               |
| Κλ.  | -                | βουνό            | δέντρο           | σύννεφο          | -                     | βουνά                 | δέντρα                | σύννεφα               |

Έτσι κλίνονται τα:
θηρίο, ζώο, πλοίο κ.ά.
νερό, χωριό, ποσό, παλτό, χωριό κ.ά.
λυκόσκυλο, τριαντάφυλλο, κάστανο κ.ά.
Προσέχω τον τονισμό! Ορισμένα από τα προπαροξύτονα ουδέτερα σε -ο μετακινούν τον τόνο στη γενική ενικού και πληθυντικού.
Έτσι κλίνονται τα:

|     |         |     | Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός   | Ενικός αριθμός Πληθυντικός αριθμός   |
|-----|---------|-----|--------------------------------------|--------------------------------------|
| το  | θέατρο  | τα  | θέατρα                               | Ον.                                  |
| του | θεάτρου | των | θεάτρων                              | Γεν.                                 |
| το  | θέατρο  | τα  | θέατρα                               | Αιτ.                                 |
| -   | θέατρο  | -   | θέατρα                               | Κλ.                                  |

˙   ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
αυτοκίνητο άτομο μέτωπο πρόσωπο άλογο διαβατήριο δωμάτιο εισιτήριο εξώφυλλο
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

¢ƒ∞™Δ∏ƒπ√Δ∏Δ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 19

Δ›˙ ˜ Τονίζω τις παρακάτω γενικές:

Δ›˙ ˜ Τονίζω τις παρακάτω γενικές:
- α. Η τιμή των βερικοκων
- δ. Οι διαφωνίες των αντρογυνων
- β. Η νοστιμιά των καστανων
- ε. Ο κατασκευαστής των επιπλων
- γ. Οι επιμελητές των κειμενων
- στ. Οι είσοδοι των θεατρων

Προσέχω τη διαφορά επίσημου - ανεπίσημου ύφους:
Η Ράνια έξυσε με το μαχαίρι την επιφάνεια του βούτυρου. Αγόρασε μπισκότα βουτύρου.
Μετακίνηση τόνου - επίσημο ύφος Διατήρηση τόνου - ανεπίσημο ύφος

β) Σε -ι
Πλησιάζει το καλοκαίρι .
Οι χαρές του καλοκαιριού είναι ατέλειωτες.
Θα περάσω το καλοκαίρι μου στην Ιθάκη.
Τα καλοκαίρια η θάλασσα είναι υπέροχη. Οι αναμνήσεις των καλοκαιριών της παιδικής μου ηλικίας με ακολουθούν. Περνώ τα καλοκαίρια μου σε νησί.
 ¿ €˜:
Το χρυσάνθεμο κατάγεται από τα βάθη της Άπω Ανατολής. Η ιστορία αυτού του λουλουδιού άρχισε από τότε που ένας φυσιολά -τρης αυτοκράτορας της Ιαπωνίας ζήτησε από τον αρχικηπουρό του να του βρει ένα μικρό αλλά όμορφο λουλούδι για το παλάτι του. Ο κηπουρός ταξίδεψε παντού, σε απομακρυ -σμένες πόλεις και σε απάτητα νησιά , ένα ολόκληρο καλοκαίρι , ώσπου μήνες μετά ανακάλυψε στο μπαλκόνι ενός φτωχικού σπιτιού το λουλούδι των ονείρων του αυτο -κράτορα.

6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | το               | παιδί            | καλοκαίρι        | τα                    | παιδιά                | καλοκαίρια            |
| Γεν. | του              | παιδιού          | καλοκαιριού      | των                   | παιδιών               | καλοκαιριών           |
| Αιτ. | το               | παιδί            | καλοκαίρι        | τα                    | παιδιά                | καλοκαίρια            |
| Κλ.  | -                | παιδί            | καλοκαίρι        | -                     | παιδιά                | καλοκαίρια            |

Έτσι κλίνονται τα:
αυτί, βιολί, μαντρί, σκυλί, αρνί, κρασί, φιλί, ψωμί κ.ά.
λουλούδι, κορίτσι, αγόρι, βλαστάρι, σπίτι, μπαλκόνι κ.ά.
Στην κατηγορία αυτή ανήκουν και ορισμένα ουσιαστικά που γράφονται με υ : βράδυ (στη γενική του ενικού και στον πληθυντικό γράφεται με ι ), δίχτυ, στάχυ, δάκρυ (γεν. πληθ.: των δακρύων).

γ) Σε -ος
Δεν κάνετε ποτέ λ άθος στο νούμερο! Θαυμάσιο είναι. Πόσο κοστίζει;

˙   ,
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Το λάθος της Αγγελίνας στα μαθηματικά τη στενοχώρησε.
Η έκταση του λάθους , όμως, δεν ήταν μεγάλη.
- Ο δάσκαλος ήταν σίγουρος ότι η Αγγελίνα δε θα επαναλάβει το λάθος .
Έτσι κι αλλιώς, τα λάθη είναι ανθρώπινα. Πρέπει να φροντίζουμε για την επανόρθωση των λαθών μας. Μόνο ο Βρασίδας δεν κάνει λάθη στις μελέτες του!

|          | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |    |
|----------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|----|
| Ον.      | το               | λάθος  έδαφος    | τα                    | λάθη                  | εδάφη                 |    |
| Γεν. του | λάθους           | εδάφους          | των                   | λαθών                 | εδαφών                |    |
| Αιτ. το  | λάθος            | έδαφος           | τα                    | λάθη                  | εδάφη                 |    |
| Κλ.  -   | λάθος            | έδαφος           | -                     | λάθη                  | εδάφη                 |    |

Γ.2 Ανισοσύλλαβα

α) Σε -μα
- - Βλάβες, παρακαλώ;
- - Ναι, κύριε. Ποιο είναι το πρόβλημα ;
- - Το πρόβλημά σας δε γνωρίζω ποιο ακριβώς είναι, το δικό μου, όμως, είναι ότι την τελευταία εβδομάδα δεν έχουμε καθόλου νερό κατά διαστήματα και, όταν έρχεται, το χρώμα του είναι καφετί. Δεν είναι πράγματα αυτά!
- Αυτό δεν είναι πρόβλημα! Νερό υπάρχει, αλλά γίνονται διακοπές στην παροχή λόγω επισκευών στο σύστημα ύδρευσης της περιοχής σας. Εγκαθιστούμε, βλέπετε, κάποια καινούρια μηχανήματα .
- Έτσι, ε; Τότε ας θέσουμε αλλιώς το ζήτημα , γιατί το πρόβλημα του προβλήματος που δεν είναι πρόβλημα είναι ότι η διακοπή σας μου δημιούργησε σοβαρά προβλήματα.
- - Δεν είμαστε υπεύθυνοι για τη λύση των προβλημάτων σας, κύριέ μου. Οι εργασίες είναι απαραίτητες και θα κρατήσουν ακόμα μια εβδομάδα. Νομίζω η λύση του προβλήματος είναι απλή. Πηγαίνετε σε ένα ξενοδοχείο. Δε χάλασε ο κόσμος!

Έτσι κλίνονται τα:
μέγεθος στέλεχος κ.ά.
ύψος βάρος μήκος άνθος κράτος Άργος δάσος κέρδος κόστος
Μετακινούν τον τόνο στη λήγουσα στη γενική πληθυντικού . Τα προπαροξύτονα κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική ενικού και στην ονομαστική , αιτιατική και κλητική πληθυντικού .


6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .
Δείξε μου πώς λειτουργεί αυτό το μηχάνημα! Η λειτουργία του μηχανήματος είναι πολύ απλή. Αγόρασα αυτό το μηχάνημα στις εκπτώσεις.
Τα σύγχρονα μηχανήματα έχουν πολύ μικρό μέγεθος. Οι οδηγίες αυτών των μηχανημάτων είναι εξαιρετικά περίπλοκες. Αγοράσαμε αυτά τα μηχανήματα για προσωπική μας χρήση.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | το               | σώμα             | μηχάνημα         | τα                    | σώματα                | μηχανήματα            |
| Γεν. | του              | σώματος          | μηχανήματος      | των                   | σωμάτων               | μηχανημάτων           |
| Αιτ. | το               | σώμα             | μηχάνημα         | τα                    | σώματα                | μηχανήματα            |
| Κλ.  | -                | σώμα             | μηχάνημα         | -                     | σώματα                | μηχανήματα            |

Έτσι κλίνονται τα:
χρώμα, γράμμα, δέμα, δέρμα, βήμα, αίμα κ.ά.
ζήτημα, μάθημα, όνομα, ποίημα, πρόβλημα, τηλεγράφημα κ.ά.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 20
Ξαναγράφω στο τετράδιό μου τις παρακάτω προτάσεις συμπληρώνοντας τα κενά:
- α. Ξέρει κανείς τη λύση αυτών των  ; (πρόβλημα)
β. Με τα  για τα οποία ενδιαφέρεστε ασχολείται η κόρη μου. (ζήτημα)
- γ. Ποια είναι η καταγωγή του  σας; (όνομα)
δ. Μόλις άκουσε  στη σκάλα, άρχισε να τρέχει. (βήμα)
ε. Την εκδήλωση άνοιξε η Ορχήστρα των  με ένα έργο του Σκαλκώτα. (χρώμα)

β) Σε -ιμο
Τέλος στο γράψιμο και στο σβήσιμο ! Τέλος στο χάσιμο χρόνου και στις κακογραμμένες σημειώσεις. Οι νέοι φορητοί υπολογιστές
παλάμης σάς προσφέρουν τη δυνατότητα να κρατάτε ηλεκτρονικές σημειώσεις, όπου κι αν βρίσκεστε.

˙   ,
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Το βάψιμο του σπιτιού θα μας κοστίσει μια περιουσία. Αγοράσαμε τα υλικά του βαψίματος με δικά μας λεφτά. Θα αρχίσουμε το βάψιμο μόνοι μας.
Τα βαψίματα των σπιτιών είναι κουραστική δουλειά. Τα έξοδα των βαψιμάτων θα έπρεπε να βαρύνουν τους ιδιοκτήτες. Τελικά, αναβάλαμε τα βαψίματα για το καλοκαίρι.

|     | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|-----|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|
| το  | βάψιμο           | τα               | βαψίματα              | Ον.                   |
| του | βαψίματος        | των              | βαψιμάτων             | Γεν.                  |
| το  | βάψιμο           | τα               | βαψίματα              | Αιτ.                  |
| -   | βάψιμο           | -                | βαψίματα              | Κλ.                   |

Έτσι κλίνονται τα:
δέσιμο, τρέξιμο, κλείσιμο, σβήσιμο, χάσιμο κ.ά.

γ) Σε -ς
Το φως του δωματίου μου με ξεκουράζει.
Η ένταση του φωτός είναι ό,τι πρέπει για να μπορώ να διαβάζω άνετα. Ανάβω το φως όταν αρχίζει και σκοτεινιάζει.
Σβήνω τα φώτα όταν πέφτω για ύπνο. Η γιορτή των Φώτων είναι τον Ιανουάριο. Συχνά πηγαίνουμε στο χωριό για να γιορτάσουμε εκεί τα Φώτα .


6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | το               | κρέας            | φως              | τα                    | κρέατα                | φώτα                  |
| Γεν. | του              | κρέατος          | φωτός            | των                   | κρεάτων               | φώτων                 |
| Αιτ. | το               | κρέας            | φως              | τα                    | κρέατα                | φώτα                  |
| Κλ.  | -                | κρέας            | φως              | -                     | κρέατα                | φώτα                  |

Έτσι κλίνονται τα:
πέρας, τέρας κ.ά.
καθεστώς, γεγονός, ημίφως κ.ά.
Το ενδιαφέρον του κοινού για το ζωολογικό πάρκο της Αθήνας μεγαλώνει μέρα με τη μέρα. Κατά το παρελθόν , όσοι αγαπούσαν τα ζώα και το περιβάλ -λον δεν είχαν ένα σημείο συνάντησης στο λεκανοπέδιο της Αττικής. Σήμερα, μεγάλοι και παιδιά συρρέουν στο πάρκο αυτό. Σε πείσμα όσων βλέπουν τη φύση ως προϊόν εκμετάλλευσης, το ζωολογικό πάρκο της Αθήνας αποτελεί μια όαση περιβαλλοντι -κού πολιτισμού για το παρόν και το μέλλον της Αττικής.

Το ενδιαφέρον του κοινού για το πάρκο είναι μεγάλο.
Το πάρκο είναι ανοιχτό κάθε μέρα λόγω του ενδιαφέροντος του κοινού. Ο Βρασίδας παρατήρησε πρώτος το ενδιαφέρον μου για τα ζώα.
Τα ενδιαφέροντά μου, όμως, δεν περιορίζονται στα ζώα. Οι γονείς μου χαίρονται για το πλήθος των ενδιαφερόντων μου, γιατί έχω κι άλλα ενδιαφέροντα εκτός από τη μελέτη του περιβάλλοντος.

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|-----------------------|
| Ον.  | το               | ενδιαφέρον       |                       |
| Γεν. | του              |                  |                       |
|      | το               | ενδιαφέρον       |                       |
| -    |                  | ενδιαφέρον       |                       |
Έτσι κλίνονται τα:
καθήκον, προϊόν, περιβάλλον, παρόν, παρελθόν, συμφέρον κ.ά.

˙   ,
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

ε) Σε -υ

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
| Ον.  | το               | οξύ              | δόρυ             | τα                    | οξέα                  | δόρατα                |
| Γεν. | του              | οξέος            | δόρατος          | των                   | οξέων                 | δοράτων               |
| Αιτ. | το               | οξύ              | δόρυ             | τα                    | οξέα                  | δόρατα                |
| Κλ.  | -                | οξύ              | δόρυ             | -                     | οξέα                  | δόρατα                |

Υπάρχουν, επίσης, μερικά ουδέτερα που προέρχονται από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας και γι' αυτό κλίνονται με τον δικό τους τρόπο, π.χ. μηδέν,ήπαρ,πυρ.

Τι θα θυμάμαι για... τα oυδέτερα ουσιαστικά
- 1. Τα ουδέτερα έχουν σε κάθε αριθμό τρεις πτώσεις όμοιες, την ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική:
- το βάρος - το βάρος - βάρος
- το πρόβλημα - το πρόβλημα - πρόβλημα
- τα βάρη - τα βάρη - βάρη
- τα προβλήματα - τα προβλήματα - προβλήματα
- 2. Τα ανισοσύλλαβα ουδέτερα στη γενική του πληθυντικού τονίζονται στην παραλήγουσα: των σωμάτων, των δεσιμάτων, των κρεάτων, των φώτων


6 ::::

  
  ı     ˘ ˜ ,

˙   ,
  ¿      ,   ¤     ˜ .. .

Τι να θυμάμαι όταν γράφω

Γράφω με ι:
-  τα ουδέτερα που λήγουν σε -ι (π.χ. λουλούδι,παιδί)

Γράφω με υ:
-  βράδυ,δίχτυ,στάχυ,δάκρυ,δόρυ,οξύ
-  η λέξη δάκρυδιατηρεί το υ σε όλες τις πτώσεις των δύο αριθμών
-  η λέξη βράδυσχηματίζει γενική ενικού και τον πληθυντικό με ι

Γράφω σε:
-  -είο: τα παροξύτονα που φανερώνουν τόπο (γραφείο,κουρείοκ.ά.)
-  -ητό: κυνηγητό,ποδοβολητόκ.ά.
-  -ιο: γέλιο,τετράδιο,εστιατόριο,φυλάκιοκ.ά. με εξαίρεση: ισόγειο,υπόγειο
-  -ριό: καμπαναριό,νοικοκυριόκ.ά. με εξαίρεση: μαγειρειό
-  -τήριο: γυμναστήριο,δικαστήριοκ.ά. με εξαίρεση: μαρτύριο
-  -ίδι: ταξίδι,βαρίδικ.ά. με εξαίρεση: στρείδι,αντικλείδι , καρύδι,φρύδι,κρεμμύδι,Παλαμήδι
-  -όνι: λεμόνι,τιμόνικ.ά. με εξαίρεση: αλώνι,κυδώνικ.ά.
-  -τήρι: ποτήρι,κλαδευτήρικ.ά. με εξαίρεση όσα έχουν δεύτερο συνθετικό τη λέξη τυρί(π.χ. κεφαλοτύρι)

Δ.. Ανώμαλα ουσιαστικά
Να και μερικά παράξενα ουσιαστικά...

α) Άκλιτα
Αυτά δεν αλλάζουν ποτέ! Διατηρούν σε όλες τις πτώσεις την ίδια κατάληξη. Πρόκειται κυρίως για λέξεις που προέρχονται από άλλες γλώσσες.

το Κιλκίς
η πλαζ, η σταρ, το ρεκόρ, το καλοριφέρ, το μετρό, το ραντεβού κ.ά.

β) Διπλόκλιτα - Ουσιαστικά με αλλαγή γένους στον πληθυντικό
Αυτά αλλάζουν γένος στον πληθυντικό αριθμό ακολουθώντας έτσι δυο κλίσεις.
- ο βράχος  οι βράχοι και τα βράχια
οι δεσμοί και τα δεσμά
οι καπνοί και τα καπνά
ο δεσμός ο καπνός 
ο λαιμός
οι λαιμοί και τα λαιμά
- ο λόγος  οι λόγοι και τα λόγια
τα πλούτη
οι χρόνοι και τα χρόνια
ο πλούτος ο χρόνος  η νιότη τα νιάτα κ.ά.

Τύποι από τα αρχαία ελληνικά
Ορισμένοι τύποι της αρχαίας ελληνικής διατηρούνται και σήμερα σε μερικές στερεότυπες εκφράσεις:
Δόξα τω Θεώ
, είμαι καλά.
Η εν λόγω κυρία είναι πασίγνωστη για τη φλυαρία της.
Είναι υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ .
Αυτό έγινε εν απουσία μου και, εν συνεχεία , εξακολούθησε η ίδια κατάσταση.
Πρέπει να έρθεις πάση θυσία . Εν ανάγκη πάρε ταξί.
Μου είπε επί λέξει : «Η εργασία σου είναι άριστη».
Αυτό δεν έγινε εν γνώσει μου.
Εν πάση περιπτώσει , φέρε μου ό,τι βρεις.

, θα πάω.

Εντάξει
Εντέλει φτάσαμε στον προορισμό μας.
Πράγματι , περάσαμε απίθανα.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 20
Αντιγράφω στο τετράδιό μου τις παρακάτω προτάσεις και συμπληρώνω τα κενά με την κατάλληλη έκφραση:
εν λόγω, εν ανάγκη, δόξα τω Θεώ, επί λέξει, εν συνεχεία
- Α. Ο υπουργός εξέθεσε τις απόψεις του και  απάντησε στις ερωτήσεις των δημοσιογράφων.
- Β. Θα προσπαθήσουμε να χτίσουμε την καλύβα μόνοι μας και ελπίζω να τα καταφέρουμε.
 φωνάζουμε και τον πατέρα του Νίκου, που ξέρει από μαστορέματα.
- Γ. Αφού έπεσε από τον πρώτο όροφο και δεν έπαθε τίποτα, πάλι  να λες.
- Δ. Εγώ προσπάθησα να τον μεταπείσω κι εκείνος μου είπε  «Άσε με ήσυχο,

δε με ενδιαφέρουν αυτά!» Άκου θράσος!
- Ε. Προσπαθήσαμε να επικοινωνήσουμε με την  κυρία, αλλά δεν τα καταφέραμε.
μικρός
καταπράσινος
φιλικός
όμορφος
κόκκινος
πλανήτης
αφρικάνικος
μικρός
έξυπνος
παπαγάλος
ΕΠΙΘΕΤΑ  Είναι οι λέξεις που συνοδεύουν τα ουσιαστικά και μας λένε κάθε φορά πώς ακριβώς είναι το ουσιαστικό, δηλαδή τι ποιότητα ή ιδιότητα έχει.
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜ Δίνω περισσότερες πληροφορίες ENOTHTA 7
για ανθρώπους, ζώα,
πράγματα και καταστάσεις
Το επίθετο

Πλανήτης Γη. Πώς άραγε θα μπορούσε κανείς να τον χαρακτηρίσει;
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜
Όχι αυτό, το κόκκινο θέλω.
Αυτό είναι χάρτινο ! Τι να το κάνω;
Δώσε μου να δω εκείνο το ψηλό .
Θα αγοράσω το πιο ακριβό .

καπέλο
Τα επίθετα είναι πολύ χρήσιμα, γιατί μας βοηθούν να ξεχωρίζουμε και να καταλαβαίνουμε καλύτερα κάθε φορά για τι είδους/λογής ουσιαστικό μιλάμε.
Υπέροχος ο μουσακάς! Υπέροχη και η σπανακόπιτα! Αμ! Και το σουβλάκι; Δε σου λέω τίποτα! Υπέροχο κι αυτό!
Μμμ! Ωραίος ο μπακλαβάς! Ωραία και η μηλόπιτα! Ωραίο όμως και το ρυζόγαλο!
Τα επίθετα παίρνουν το γένος των ουσιαστικών που προσδιορίζουν. Έτσι έχουν τρία γένη, αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο, που έχουν ξεχωριστές καταλήξεις το καθένα.
Οχ! Πάλι ψώνια!

Λέω να πάρω αυτό τον μακρύ ροζ φιόγκο, εκείνη τη μακριά γαλάζια φούστα και αυτό το μικρό γκρι τσαντάκι για τον γάμο της Πέπης. Α! Χρειάζομαι κι ένα ζευγάρι δερμάτινες μπότες για το γραφείο.
Ποιο καπέλο προτιμάς, Θείε Βρασίδα;


7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
Τα επίθετα έχουν τον ίδιο αριθμό και την ίδια πτώση με τα ουσιαστικά που προσδιορίζουν.
Τα επίθετα είναι μια μεγάλη οικογένεια. Για να τα ερευνήσω καλύτερα θα τα χωρίσω σε ομάδες.

Οι ομάδες των επιθέτων

| -ος, -η, -ο           | όμορφος, όμορφη, όμορφο              |
|-----------------------|--------------------------------------|
| -ος, -α, -ο           | ωραίος, ωραία, ωραίο                 |
| -ος, -ια, -ο          | μέτριος, μέτρια, μέτριο              |
| -ύς, -ιά, -ύ          | βαθύς, βαθιά, βαθύ                   |
| -ής, -ιά, -ί          | σταχτής, σταχτιά, σταχτί             |
| -ης, -α, -ικο         | γκρινιάρης, γκρινιάρα, γκρινιάρικο   |
| -άς/-ης, -ου, -άδικο/ | υπναράς, υπναρού, υπναράδικο/-ούδικο |
| -ούδικο/-ήδικο        | καβγατζής, καβγατζού, καβγατζήδικο   |
| -ων, -ουσα, -ον       | ενδιαφέρων, ενδιαφέρουσα, ενδιαφέρον |
| -ων/-ονας, -ον        | ευγνώμων, ευγνώμων, ευγνώμον         |
| -υς, -εία, -ύ         | ευθύς, ευθεία, ευθύ                  |
| -ης, -ης, -ες         | ακριβής, ακριβής, ακριβές            |
| πολύς, πολλή, πολύ    |                                      |

Ώρα να βρω κι εγώ επίθετα γι' αυτές τις ομάδες.
     Ê › ˜

Kλίση επιθέτων

Α. Επίθετα σε -ος, -η/-α, -ο
Είναι τόσο όμορφος .
Με μάγεψαν τα μάτια του όμορφου Βρασίδα. Θα συναντήσω τον όμορφο Βρασίδα.
Οι όμορφοι άντρες πάντα με γοητεύουν. Μου αρέσουν τα μάτια των όμορφων αντρών. Θα φύγω μακριά από τους όμορφους άντρες.

|      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| ο    | όμορφος             | η                   | όμορφη              | το                  | όμορφο              | Ον.                 |
| του  | όμορφου             | της                 | όμορφης             | του                 | όμορφου             | Γεν.                |
| τον  | όμορφο              | την                 | όμορφη              | το                  | όμορφο              | Αιτ.                |
| -    | όμορφε              | -                   | όμορφη              | -                   | όμορφο              | Κλ.                 |
|      | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| οι   | όμορφοι             | οι                  | όμορφες             | τα                  | όμορφα              | Ον.                 |
| των  | όμορφων             | των                 | όμορφων             | των                 | όμορφων             | Γεν.                |
| τους | όμορφους            | τις                 | όμορφες             | τα                  | όμορφα              | Αιτ.                |
| -    | όμορφοι             | -                   | όμορφες             | -                   | όμορφα              | Κλ.                 |

Έτσι κλίνονται τα:
ελεύθερος, άρρωστος, άσχημος, πράσινος, υπάκουος, έξυπνος, φρόνιμος, ήσυχος, άνετος, ήμερος, επικίνδυνος, χειμωνιάτικος κ.ά.


7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜
     Ê › ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
Είναι τόσο ωραία μέρα! Ό,τι πρέπει για ποδόσφαιρο. Λίγοι μπορούν να εκτιμήσουν την αξία μιας ωραίας μέρας. Δύσκολα θα ξαναβρούμε τέτοια ωραία μέρα μες στον χειμώνα.
Οι ωραίες μέρες του χειμώνα είναι μετρημένες. Μετά, χαλάει ο καιρός και μένουμε με την ανάμνηση των ωραίων στιγμών της λιακάδας και περιμένουμε ξανά τις ωραίες μέρες.

|          | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|----------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.      | ο  ωραίος           | η                   | ωραία               | το                  | ωραίο               |
| Γεν. του | ωραίου              | της                 | ωραίας του          |                     | ωραίου              |
| τον      | ωραίο               | την                 | ωραία το            | ωραίο               | Αιτ.                |
| -        | ωραίε               | -                   | ωραία -             | ωραίο               | Κλ.                 |
|          | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον. οι   | ωραίοι              | οι                  | ωραίες              | τα                  | ωραία               |
| Γεν. των | ωραίων              | των                 | ωραίων              | των                 | ωραίων              |
| τους     | ωραίους             | τις                 | ωραίες              | τα  ωραία           | Αιτ.                |
| -        | ωραίοι              | -                   | ωραίες -            | ωραία               | Κλ.                 |

Έτσι κλίνονται τα:
άγριος, άδειος, γαλάζιος, γελοίος, όρθιος, σιδερένιος, όμοιος, αιώνιος, ασημένιος, βουνίσιος, επιτήδειος κ.ά.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 22
Γράφω μια ιστοριούλα με τη φράση «παράξενος κύριος» χρησιμοποιώντας πολλούς διαφορετικούς τύπους αυτής της φράσης.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Β. Επίθετα σε -ος, -ια, -ο
Ο μέτριος καφές είναι το αγαπημέρο ρόφημα των Ελλήνων.
Το ψήσιμο του μέτριου καφέ είναι τέχνη. Χωρίς μέτριο ελληνικό δεν κυλά η μέρα, λένε πολλοί.
Οι μέτριοι καφέδες είναι η σπεσιαλιτέ του κυρ Γιώργη.
Τον ονομάζουν «μάστορα» των μέτριων καφέδων.
Κυρ Γιώργη! Άσε για λίγο τους μέτριους και πιάσε δύο λουκούμια!

|           | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|-----------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.       | ο                   | μέτριος             | η                   | μέτρια              | το                  | μέτριο              |
| Γεν.  του | μέτριου             | της                 | μέτριας             | του                 | μέτριου             |                     |
| τον       | μέτριο              | τη                  | μέτρια              |                     | το  μέτριο          | Αιτ.                |
| -         | μέτριε              | -                   |                     | μέτρια              | - μέτριο            | Κλ.                 |
|           | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον.  οι   | μέτριοι             |                     |                     | μέτριες             | τα μέτρια           | οι                  |
| Γεν.  των | μέτριων             | των                 | μέτριων             | των                 |                     | μέτριων             |
| τους      | μέτριους            |                     | τις                 | μέτριες             | τα μέτρια           | Αιτ .               |
| -         | μέτριοι             |                     | μέτριες             | -                   | μέτρια              | Κλ. -               |

Έτσι κλίνονται τα:
φρέσκος, ελαφρός, γνωστικός, ευγενικός, θηλυκός, ξανθός, κακός, μαλακός, νηστικός, γλυκός κ.ά.


7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜

Γ. Επίθετα σε -ύς, -ιά, -ύ
     Ê › ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
Ο βαθύς ποταμός κυλάει ήσυχα μέχρι τις ακτές της θάλασσας.
Τα νερά του βαθιού ποταμού μεταφέρουν χώματα και ρίζες δέντρων.
Οι ταξιδιώτες βλέπουν τον βαθύ ποταμό από ψηλά και απολαμβάνουν το θέαμα.
Οι βαθιοί ποταμοί όμως μπορούν να φέρουν καταστροφή τον χειμώνα.
Η δύναμη των νερών των βαθιών ποταμών είναι τεράστια. Η Ελλάδα δεν έχει πολλούς βαθιούς ποταμούς.

|         | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|---------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.     | ο                   | βαθύς               | η βαθιά             | το                  | βαθύ                |
| Γεν.    | του                 | βαθιού / του βαθύ   | της βαθιάς          | του                 | βαθιού / του βαθύ   |
| Αιτ.    | τον                 | βαθύ                | τη  βαθιά           | το                  | βαθύ                |
| Κλ.     | -                   | βαθύ                | - βαθιά             | -                   | βαθύ                |
|         | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον.     | οι                  | βαθιοί              | οι  βαθιές          | τα                  | βαθιά               |
| Γεν.    | των                 | βαθιών              | των βαθιών          |                     | των βαθιών          |
| Αιτ.    | τους βαθιούς        |                     | τις βαθιές          | τα                  | βαθιά               |
| Κλ.   - | βαθιοί              |                     | -  βαθιές           | -                   | βαθιά               |

Έτσι κλίνονται τα:
ελαφρύς, βαρύς, μακρύς, παχύς, πλατύς, φαρδύς, τραχύς κ.ά.
Ορισμένα από αυτά τα επίθετα σχηματίζονται όπως τα επίθετα σε -ύς, -εία, -ύ (βλ. ενότητα 7.1 Η) σε επίσημο ύφος.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 23
Ξαναγράφω τις παρακάτω προτάσεις στο τετράδιό μου χρησιμοποιώντας κατάλληλα επίθετα από το παραλληλόγραμμο, όπως στο παράδειγμα.
βαρύς, ελαφρύς, μακρύς, παχύς, πλατύς, φαρδύς
Συνάντησαν έναν ποταμό.  Συνάντησαν έναν πλατύ ποταμό.
- 1. Έφαγαν ένα γεύμα.
- 2. Θα ζωγραφίσω μια αγελάδα.
- 3. Κουβάλησε τις σακούλες.
- 4. Αγόρασε ένα πουκάμισο.
- 5. Θα κάνω ένα ταξίδι.

Δ. Επίθετα σε -ής, -ιά, -ί
Ένας σταχτής σκύλος μπήκε στην αυλή μας. Το πόδι του σταχτή σκύλου είναι πληγωμένο. Κάποιος έχασε τον σταχτή σκύλο του.
Οι σταχτιοί σκύλοι δεν είναι σπάνιοι. Το χρώμα των σταχτιών σκύλων τούς ξεχωρίζει. Οι φίλοι μου θέλουν κι αυτοί να έχουν σταχτιούς σκύλους.

|       | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός         | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|-------|---------------------|------------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.   | ο                   | σταχτής                | η                   | σταχτιά             | το                  | σταχτί              |
| Γεν.  | του                 | σταχτή / του  σταχτιού | της                 | σταχτιάς            | του                 | σταχτιού            |
| Αιτ.  | τον                 | σταχτή                 | τη                  | σταχτιά             | το                  | σταχτί              |
| Κλ.   | -                   | σταχτή                 | -                   | σταχτιά             | -                   | σταχτί              |
|       | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός    | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον.   |                     | οι σταχτιοί            | οι                  | σταχτιές            | τα                  | σταχτιά             |
| Γεν.  | των                 | σταχτιών               | των                 | σταχτιών            | των                 | σταχτιών            |
| Αιτ . | τους                | σταχτιούς              | τις                 | σταχτιές            | τα                  | σταχτιά             |
| Κλ.   | -                   | σταχτιοί               | -                   | σταχτιές            | -                   | σταχτιά             |

Έτσι κλίνονται τα:
βυσσινής, θαλασσής, καφετής, κεραμιδής, τριανταφυλλής, χρυσαφής κ.ά.
Μερικά επίθετα σε -ης σχηματίζουν και άκλιτο τύπο σε -ί: π.χ. η πορτοκαλί φούστα, ο βυσσινί τοίχος


7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 24
       fi fifi     ˜
     Ê › ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
Αντιγράφω τις παρακάτω προτάσεις στο τετράδιό μου συμπληρώνοντας τις σωστές καταλήξεις των επιθέτων.
Η Ελένη φοράει πάντα μια θαλασσ.. ιά .. κορδέλα στα μαλλιά.
Αγόρασα ένα σταχτ.... αυτοκίνητο.
Μερικά σκυλιά είναι καφετ.…
Μου χάρισε μια πορτοκαλι... γραβάτα.
Θα πάρω ένα τριανταφυλλ.... φόρεμα.

Ε. Επίθετα σε -ης, -α, -ικο
Ο ξάδερφός μου, που είναι πέντε χρονών, είναι γκρινιάρης . Η συνήθεια του γκρινιάρη είναι να γκρινιάζει συνέχεια. Κανένα παιδί δε θέλει να παίζει με τον ξάδερφό μου τον γκρινιάρη .
Οι γκρινιάρηδες κάνουν και τη δική τους ζωή δύσκολη. Η συνήθεια των γκρινιάρηδων να γκρινιάζουν με το παραμικρό είναι ενοχλητική.
Γι' αυτό κι εγώ αποφεύγω τους γκρινιάρηδες.

|         | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|---------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.     | ο                   | γκρινιάρης          | η                   | γκρινιάρα           | το                  | γκρινιάρικο         |
| του     | γκρινιάρη           | της                 | γκρινιάρας          | του                 | γκρινιάρικου        | Γεν.                |
| τον     | γκρινιάρη           | την                 | γκρινιάρα           | το                  | γκρινιάρικο         | Αιτ.                |
| -       | γκρινιάρη           | -                   | γκρινιάρα           | -                   | γκρινιάρικο         | Κλ.                 |
|         | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον.  οι | γκρινιάρηδες        | οι                  | γκρινιάρες          | τα                  | γκρινιάρικα         |                     |
| των     | γκρινιάρηδων        | -                   |                     | των                 | γκρινιάρικων        | Γεν.                |
| τους    | γκρινιάρηδες        | τις                 | γκρινιάρες          | τα                  | γκρινιάρικα         | Αιτ.                |
| -       | γκρινιάρηδες        | -                   | γκρινιάρες          | -                   | γκρινιάρικα         | Κλ.                 |

Έτσι κλίνονται τα:
τεμπέλης, τσιγκούνης, ζηλιάρης, κλαψιάρης, πεισματάρης, φοβητσιάρης, κοντούλης, μικρούλης, φτωχούλης, κουτσομπόλης κ.ά.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 25
Παίρνω κομματάκια από το παραλληλόγραμμο και το τετράγωνο και σχηματίζω όσες λέξεις μπορώ.
κοντο-
μακρυμακροψηλο-
κουτσο-
ανοιχτο-
ξανθο-
σγουρο-
-λαίμης -μάλλης -μάτης -μύτης -πόδης -φρύδης -χέρης

ΣΤ. Επίθετα σε -άς/ής, -ού, -άδικο/-ούδικο/-ήδικο
- Ο αδελφός μου είναι υπναράς .
- Ο ύπνος είναι η απόλαυση του υπναρά .
Είναι δύσκολο να ξυπνήσεις τον υπναρά .
Οι υπναράδες κοιμούνται συνέχεια. Τα όνειρα των υπναράδων είναι γλυκά. Τους βαρέθηκα τους υπναράδες !

|      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.  | ο                   | υπναράς             | η                   | υπναρού             | το                  | υπναράδικο          |
| του  | υπναρά              | της                 | υπναρούς            | του                 | υπναράδικου         | Γεν.                |
| τον  | υπναρά              | την                 | υπναρού             | το                  | υπναράδικο          | Αιτ.                |
| -    | υπναρά              | -                   | υπναρού             | -                   | υπναράδικο          | Κλ.                 |
|      | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| οι   | υπναράδες           | οι                  | υπναρούδες          | τα                  | υπναράδικα          | Ον.                 |
| των  | υπναράδων           | των                 | υπναρούδων          | των                 | υπναράδικων         | Γεν.                |
| τους | υπναράδες           | τις                 | υπναρούδες          | τα                  | υπναράδικα          | Αιτ.                |
| -    | υπναράδες           | -                   | υπναρούδες          | -                   | υπναράδικα          | Κλ.                 |

Έτσι κλίνονται τα:
σε -άς : παραμυθάς, φαγάς, πολυλογάς, κοιλαράς, φωνακλάς, λογάς κ.ά. σε -ής : μερακλής, μπελαλής, καβγατζής κ.ά.


7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜

Ζ. Επίθετα σε -ων, -ούσα, -ον και σε -ων/-ονας, -ον
Βρήκα και ορισμένα πολύ ενδιαφέροντα επίθετα! Προέρχονται από μετοχές της αρχαίας ελληνικής.

|           | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός       |
|-----------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|----------------------|
| Ον.       | ο                   | ενδιαφέρων          | η                   | ενδιαφέρουσα        | το  ενδιαφέρον       |
| του  Γεν. |                     | ενδιαφέροντος       | της                 | ενδιαφέρουσας       | του ενδιαφέροντος    |
| Αιτ.      | τον                 | ενδιαφέροντα        | την                 | ενδιαφέρουσα        | το  ενδιαφέρον       |
|           | -                   |                     | -                   |                     | - Κλ.                |
|           | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός  |
| οι  Ον.   |                     | ενδιαφέροντες       |                     | ενδιαφέρουσες       | οι  τα  ενδιαφέροντα |
| των  Γεν. |                     | ενδιαφερόντων       | των                 | ενδιαφερουσών       | των  ενδιαφερόντων   |
| Αιτ.      | τους                | ενδιαφέροντες       | τις                 | ενδιαφέρουσες       | τα  ενδιαφέροντα     |
| Κλ.       | -                   |                     |                     | -                   | -                    |

Έτσι κλίνονται:
πρωτεύων, δευτερεύων, μέλλων, εποπτεύων, υπάρχων, φλέγων, επείγων κ.ά.

|      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.  | ο                   | ευγνώμων/-ονας      | η                   | ευγνώμων            | το                  | ευγνώμον            |
| Γεν. | του                 | ευγνώμονος/-ονα     | της                 | ευγνώμονος          | του                 | ευγνώμονος          |
| Αιτ. | τον                 | ευγνώμονα           | την                 | ευγνώμονα           | το                  | ευγνώμον            |
| Κλ.  | -                   | -                   | -                   | -                   | -                   | -                   |
|      | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον.  | οι                  | ευγνώμονες          | οι                  | ευγνώμονες          | τα                  | ευγνώμονα           |
| Γεν. | των                 | ευγνωμόνων          | των                 | ευγνωμόνων          | των                 | ευγνωμόνων          |
| Αιτ. | τους                | ευγνώμονες          | τις                 | ευγνώμονες          | τα                  | ευγνώμονα           |
| Κλ.  |                     | -                   | -                   | -                   | -                   | -                   |

Έτσι κλίνονται:
δεισιδαίμων, αγνώμων, αλλόφρων
     Ê › ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Η. Επίθετα σε -ύς, -εία, -ύ και σε -ης, -ες
Βρήκα κι άλλα επίθετα! Κι αυτά σχηματίζονται όπως στα αρχαία ελληνικά.

|      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      | Ενικός αριθμός      |
|------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|---------------------|
| Ον.  | ο                   | ευθύς               | η                   | ευθεία              | το                  | ευθύ                |
| Γεν. | του                 | ευθέος              | της                 | ευθείας             | του                 | ευθέος              |
| Αιτ. | τον                 | ευθύ                | την                 | ευθεία              | το                  | ευθύ                |
| Κλ.  | -                   | ευθύ                | -                   | ευθεία              | -                   | ευθύ                |
|      | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον.  | οι                  | ευθείς              | οι                  | ευθείες             | τα                  | ευθέα               |
| Γεν. | των                 | ευθέων              | των                 | ευθειών             | των                 | ευθέων              |
| Αιτ. | τους                | ευθείς              | τις                 | ευθείες             | τα                  | ευθέα               |
| Κλ.  | -                   | ευθείς              | -                   | ευθείες             | -                   | ευθέα               |

Έτσι κλίνονται τα:
βραχύς, αμβλύς, ευρύς, οξύς, ταχύς, δριμύς, θρασύς κ.ά.
Συνήθως, όμως, τα χρησιμοποιούμε σε ορισμένες εκφράσεις όπως:

| Ενικός αριθμός               | Ενικός αριθμός               | Ενικός αριθμός      |
|------------------------------|------------------------------|---------------------|
| Ον.   ο/η                    | ακριβής                      | το ακριβές          |
| του/της ακριβούς             | του ακριβούς                 | Γεν.                |
| τον/την ακριβή               | το ακριβές                   | Αιτ.                |
| -  -                         | -  -                         |                     |
| Πληθυντικός αριθμός          | Πληθυντικός αριθμός          | Πληθυντικός αριθμός |
| οι                           | ακριβείς   τα ακριβή         | Ον.                 |
| των                          | ακριβών   των ακριβών        | Γεν.                |
| Αιτ.  τους/τις ακριβείς   τα | Αιτ.  τους/τις ακριβείς   τα | ακριβή              |
| Κλ.   -                      | Κλ.   -                      | -                   |

αμβλεία γωνία η ταχεία (αμαξοστοιχία) βραχέα κύματα ευθεία γραμμή οξεία πνευμονία ευρείας κατανάλωσης κ.ά.
Μερικοί ομιλητές σχηματίζουν τη γενική ενικού του αρσενικού σε -η (π.χ. του ακριβή) στον καθημερινό λόγο.
Έτσι κλίνονται τα:
ευγενής, ασθενής, δημοφιλής, συνεχής, επιεικής, επιμελής, διεθνής, ελώδης κ.ά.


7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜

Θ. Το επίθετο πολύς
     Ê › ˜

| ο  πολύς              | Ον.   η πολλή  το πολύ                 |
|-----------------------|----------------------------------------|
| του πολύ / του πολλού | Γεν.  της πολλής του πολύ / του πολλού |
| τον πολύ              | Αιτ.   την πολλή το πολύ               |
| -                     | Κλ.   -  -                             |
| Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός                    |
| οι  πολλοί            | Ον.   οι πολλές   τα πολλά             |
| των πολλών            | Γεν.  των πολλών   των πολλών          |
| τους πολλούς          | Αιτ.  τις πολλές   τα πολλά            |
| -                     | Κλ.   -  -                             |

Έχω βρει κι ένα τέχνασμα για να θυμάμαι με πόσα λ γράφω τους τύπους αυτού του επιθέτου! Το γράφω με ένα λ όταν αμέσως μετά ακολουθεί υ: πολύς - πολύ Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις το γράφω με δύο λ : πολλού - πολλές - πολλά - πολλών κτλ.

Άκλιτα επίθετα
Υπάρχουν μερικά επίθετα, κυρίως δάνεια από άλλες γλώσσες, τα οποία είναι άκλιτα. Τα επίθετα αυτά έχουν μόνο έναν τύπο για όλα τα γένη και όλες τις πτώσεις ενικού και πληθυντικού:
γκρι, καφέ, μπλε, λουξ, ριγέ, ροζ, μοβ, μπεζ
     ı     ˘ ˜ .. .

Τι θα θυμάμαι για... τα επίθετα
- 1. Τα επίθετα μας δίνουν πληροφορίες για την ποιότητα ή την ιδιότητα των ουσιαστικών.
- 2. Τα επίθετα είναι πολύ χρήσιμα, γιατί μας βοηθούν να περιγράψουμε με λεπτομέρεια το ουσιαστικό και να καταλάβουμε καλύτερα για ποιο ακριβώς πράγμα μιλάμε. Π.χ. Όχι αυτή! Τη μεγάλη πετσέτα δώσε μου.
- 2. Τα επίθετα παίρνουν κάθε φορά το γένος, τον αριθμό και την πτώση των ουσιαστικών που συνοδεύουν, γιατί πρέπει πάντα να συμφωνούν μαζί τους:
ένας ευγενικ ός κύρι ος τον ευγενικ ό κύρ ιο δυο ευγενικ οί κύρ ιοι η ευγενικ ή κυρί α
- 4. Ο τόνος των επιθέτων σχεδόν πάντα παραμένει στην ίδια συλλαβή σε όλες τις πτώσεις, αντίθετα με ό,τι συμβαίνει στα ουσιαστικά (εξαιρούνται τα επίθετα που κλίνονται σύμφωνα με τύπους της αρχαίας ελληνικής, βλ. ενότητες 7.1 Ζ και 7.1 Η).

Τι να θυμάμαι όταν γράφω
-  -αίος: ακμαίος,γενναίοςκ.ά. Εξαίρεση: νέος
-  -λέος: ρωμαλέοςκ.ά. Εξαίρεση: κεφαλαίος
-  -τέος: διαιρετέοςκ.ά.
-  -είος: αστείος,λείος κ.ά. Εξαίρεση: κρύος,γελοίος
-  -ηρός: ανθηρός,ζωηρόςκ.ά. Εξαίρεση: ισχυρός,αλμυρός, γλαφυρός,οχυρός
-  -ικός: ευγενικός,γνωστικόςκ.ά. Εξαίρεση: θηλυκός,δανεικός
-  -ιμος: χρήσιμος,νόμιμοςκ.ά. Εξαίρεση: διάσημος,άσχημος, έτοιμος,έρημος,πρόθυμος,περίφημος κ.ά.
-  -ινός: αντικρινός,βραδινόςκ.ά. Εξαίρεση: ελεεινός,σκοτεινός, ταπεινός,υγιεινός,φωτεινός
-  -ινος: μάλλινος,ξύλινοςκ.ά.

 -ιος: άγιος,ουράνιοςκ.ά. Εξαίρεση: όσα παράγονται από κύρια ονόματα προσώπων: πυθαγόρειος,αχίλλειος,επικούρειοςκ.ά. Επίσης εξαιρούνται: γυναικείος,αντρίκειος,άδειος,βόρειος,επίγειος,όμοιος,τέλειοςκ.ά.
-  -ίσιος: βουνίσιος,παλικαρίσιοςκ.ά. Εξαίρεση: γνήσιος,ημερήσιος, Ιθακήσιος(εθνικά)
-  -ωπός: αγριωπός,πρασινωπόςκ.ά.
-  -ωτός: θολωτός,φουντωτόςκ.ά.


7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜

Παραθετικά επιθέτων

Α. Βαθμοί σύγκρισης των επιθέτων
- - Η Αγγελίνα είναι ωραία.
- - Εγώ όμως είμαι ωραιότερη .
- - Μπα! Η πιο ωραία από όλες είμαι εγώ.
- - Μη μαλώνετε! Όλες είστε πολύ ωραία κορίτσια.

| Θετικός   | Συγκριτικός   | Σχετικός Υπερθετικός   | Απόλυτος Υπερθετικός   |
|-----------|---------------|------------------------|------------------------|
| ωραία     | ωραιότερη     | η ωραιότερη            | ωραιότατη              |
|           | πιο ωραία     | η πιο ωραία            | πολύ ωραία             |
Συχνά, χρησιμοποιούμε τα επίθετα για να συγκρίνουμε ουσιαστικά. Στα επίθετα έχουμε τρεις βαθμούς:
θετικός
συγκριτικός
υπερθετικός
σχετικός υπερθετικός
απόλυτος υπερθετικός
- Ο συγκριτικός και ο υπερθετικός λέγονται παραθετικά των επιθέτων.

Επίθετα θετικού βαθμού λέγονται τα επίθετα που φανερώνουν ότι ένα ουσιαστικό έχει ένα γνώρισμα.
     Ê › ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
Και τι συμβαίνει όταν θέλω να συγκρίνω ουσιαστικά μεταξύ τους;
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Β. Συγκριτικός βαθμός

| γρήγορος                                                                                                  | ψηλή                                                                        | ακριβό                                                                                                  |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| O λαγός είναι  γρηγορότε- ρος  από τον σκαντζόχοιρο. Ο λαγός είναι  πιο γρήγο- ρος  από τον σκαντζόχοιρο. | Η Ελένη είναι  ψηλότερη από τη Σοφία. Η Ελένη είναι  πιο ψηλή από τη Σοφία. | Το σπορ αυτοκίνητο είναι  ακρι- βότερο  από το τζιπ. Το σπορ αυτοκίνητο είναι  πιο ακριβό  από το τζιπ. |

Επίθετα συγκριτικού βαθμού λέγονται τα επίθετα που φανερώνουν ότι ένα ουσιαστικό έχει ένα γνώρισμα σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα άλλο.
Ο συγκριτικός βαθμός σχηματίζεται με δύο τρόπους:
θετικός βαθμός ουδετέρου + -τερος πιο + θετικός βαθμός
( ομορφότερος, μακρύτερος, ευγενέστερος ) ( πιο όμορφος, πιο μακρύς, πιο ευγενής )

Γ. Υπερθετικός βαθμός

Σχετικός υπερθετικός βαθμός

| γρήγορος                                    | ψηλή                                              | ακριβό                                                            |
|---------------------------------------------|---------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------|
| Ο λαγός είναι ο  γρηγορό- τερος  από όλους. | Η Ελένη είναι  η ψηλότε- ρη  από όλα τα κορίτσια. | Το σπορ αυτοκίνητο είναι  το ακριβότερο  από όλα τα αυτοκί- νητα. |
| Ο λαγός είναι  ο πιο γρή- γορος  από όλους. | Η Ελένη είναι  η πιο ψηλή από όλα τα κορίτσια.    | Το σπορ αυτοκίνητο είναι  το πιο ακριβό  από όλα τα αυτοκίνητα.   |

7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜
     Ê › ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
Κοίτα, τώρα, πώς σχηματίζουμε τον σχετικό υπερθετικό:

Συγκριτικός

Σχετικός υπερθετικός
ομορφότερος πιο όμορφος
μακρύτερος πιο μακρύς
ευγενέστερος πιο ευγενής
- ο ομορφότερος
- ο πιο όμορφος
- ο μακρύτερος
- ο πιο μακρύς
- ο ευγενέστερος
- ο πιο ευγενής
Ο σχετικός υπερθετικός βαθμός ενός επιθέτου δηλώνει ότι το ουσιαστικό που συνοδεύει έχει ένα γνώρισμα σε μεγαλύτερο βαθμό από όλα τα άλλα όμοιά του. Ο σχετικός υπερθετικός σχηματίζεται ως εξής:
άρθρο + συγκριτικός βαθμός (οομορφότερος,ομακρύτερος,οευγενέστερος) (οπιοόμορφος,οπιομακρύς,οπιοευγενής)

Απόλυτος υπερθετικός βαθμός
Ο ταχυδακτυλουργός είναι ταχύτατος στις κινήσεις του.
Πήρα μια κομψότατη γραβάτα.
Αγόρασε ένα ωραιότατο γατάκι.
Να όμως και μια άλλη περίπτωση. Γνώμη... χωρίς σύγκριση!
Ο απόλυτος υπερθετικός βαθμός δηλώνει ότι το ουσιαστικό έχει ένα γνώρισμα σε πολύ μεγάλο βαθμό, χωρίς να γίνεται σύγκριση με άλλα . Ο απόλυτος υπερθετικός σχηματίζεται με δύο τρόπους:
θετικός βαθμός ουδετέρου + -τατος πολύ + θετικός βαθμός
(ομορφότατος,μακρύτατος,ευγενέστατος) πολύόμορφος,πολύμακρύς,πολύευγενής)

™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Γ. Εξαιρέσεις στα παραθετικά
Κάθε κανόνας, όμως, έχει και τις εξαιρέσεις του! Πρόσεξε τι γίνεται με ορισμένα επίθετα.
Μερικά παραθετικά δεν έχουν θετικό βαθμό! κατώτερος κατώτατος ανώτερος ανώτατος
Μερικά άλλα δεν έχουν ούτε θετικό ούτε υπερθετικό: προτιμότερος, προγενέστερος, μεταγενέστερος
χάρτινο καπέλο κι άλλο χάρτινο καπέλο τρία χάρτινα καπέλα
εξωγήινο πλάσμα κι άλλο εξωγήινο πλάσμα πολλά εξωγήινα πλάσματα
σημερινή εφημερίδα κι άλλη σημερινή εφημερίδα τρεις σημερινές εφημερίδες
Ορισμένα επίθετα δε σχηματίζουν καθόλου παραθετικά!

| Ανώμαλα παραθετικά   | Ανώμαλα παραθετικά      | Ανώμαλα παραθετικά   |
|----------------------|-------------------------|----------------------|
| καλός                | καλύτερος               | άριστος              |
| κακός                | χειρότερος              | -                    |
| πολύς                | περισσότερος (πιότερος) | -                    |
| λίγος                | λιγότερος               | ελάχιστος            |
| μεγάλος              | μεγαλύτερος             | μέγιστος             |
| μικρός               | μικρότερος              | ελάχιστος            |

7 ::::::
¢ ¢›››› ¢›  
       fi fifi     ˜
     ı     ˘ ˜ .. .
Μερικά παραθετικά επιθέτων είναι ελλειπτικά , δηλαδή δεν έχουν θετικό βαθμό ή δεν έχουν και έναν ακόμη από τους δύο άλλους βαθμούς.
Υπάρχουν και μερικά επίθετα (που φανερώνουν ύλη, καταγωγή, τόπο/χρόνο ή κατάσταση που δεν αλλάζει) τα οποία δε σχηματίζουν παραθετικά καθόλου.
Τέλος, υπάρχει και μια ομάδα επιθέτων που σχηματίζουν τα μονολεκτικά παραθετικά τους από διαφορετικό θέμα ή με τρόπο διαφορετικό από τα άλλα. Τα παραθετικά αυτά λέγονται ανώμαλα .

Τι θα θυμάμαι για... τα παραθετικά των επιθέτων
Τα επίθετα έχουν βαθμούς:
- 1. θετικός βαθμός ωραίος, -α, -ο
- 2. συγκριτικός βαθμός πιο + θετικός: πιο ωραίος, -α, -ο ουδέτερο θετικού βαθμού + -τερος, -η, -ο : ωραιότερος, -η, -ο
- 3. υπερθετικός βαθμός
- α) σχετικός υπερθετικός
- άρθρο + συγκριτικός:
- ο ωραιότερος, η ωραιότερη, το ωραιότερο ο πιο ωραίος, η πιο ωραία, το πιο ωραίο
- β) απόλυτος υπερθετικός ουδέτερο θετικού βαθμού + -τατος: ωραιότατος, -η, -ο πολύ + θετικός βαθμός: πολύ ωραίος, -α, -ο

Τι να θυμάμαι όταν γράφω

Γράφω με:
-  -ο: -ότερος, -ότατος (ωραίος,ωραιότερος,ωραιότατος)
-  -ω: -ώτερος, -ώτατος: όσα παραθετικά προέρχονται από τοπικά επιρρήματα σε -ω (ανώτερος,ανώτατος)
-  -υ: -ύτερος, -ύτατος (ταχύτερος,ταχύτατος)
     Ê › ˜

Mιλώ για ανθρώπους, ζώα, πράγματα και καταστάσεις με άλλο τρόπο ENOTHTA 8 ™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
Ξέρει κανείς ποιος κέρδισε φέτος το βραβείο «Γνώση»;
Με λίγα λόγια μπορεί να το αγοράσει όποιος θέλει!
Κι εγώ αγαπάω τις σπαζοκεφαλιές! Νομίζω πως όλοι τις αγαπάνε!
Ένας ερευνητής αλλιώτικος από τους άλλους

ΒΟΛΟΣ
Ένας από τους σπουδαιότερους ερευνητές του
αιώνα ζει ανάμεσά μας. O συμπολίτης μας Βρασίδας Αναγνώστου είναι ο φετινός κάτοχος του βραβείου «Γνώση» με αφορμή το νέο βιβλίο του.
Το βιβλίο του ερευνητή , με τίτλο «Ψάξε ψάξε μπορεί να το βρεις», απευθύνεται σε όλους τους αναγνώστες: μεγάλους και παιδιά, επιστήμονες και μη, φανατικούς αναγνώστες και αναγνώστες του Σαββατοκύριακου.
Όταν τον ρωτήσαμε πώς ξεκίνησε την έρευνα, ο κ. Βρασίδας μάς είπε: «Μικρός είχα ένα σωρό απορίες. Βλέπετε, τα παιδιά αγαπάνε τις σπαζοκεφαλιές, αλλά δεν μπορούσα να τις λύσω εύκολα. Μια μέρα λοιπόν κοιτάχτηκα στον καθρέφτη και είπα: « Βρασίδα , αυτή είναι η δουλειά σου από δω και πέρα, να βρεις απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις σου».

Οι αντωνυμίες
Οπωσδήποτε θα αγοράσω το βιβλίο του !
Βρε κακό με αυτόν τον άνθρωπο: Ώρες ώρες μιλάει με τον εαυτό του !
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ  Είναι κλιτές λέξεις που αντικαθιστούν ονοματικές φράσεις (βλ. ενότητα 16.2 Α) και κάνουν την ίδια «δουλειά» με αυτές.
Ας δούμε πόσο πιο απλό είναι το κείμενο 2 , στο οποίο χρησιμοποιώ αντωνυμίες στη θέση ορισμένων ονοματικών φράσεων του κειμένου 1 .
- 1 . Ο Νίκος άρχισε να εκνευρίζει τη Σοφία . Δεν καταλαβαίνω τι περίμενε να πει του Νίκου . Στο κάτω κάτω η Σοφία είχε φτιάξει το ποδήλατο του Νίκου , είχε αρχίσει να τακτοποιεί για χάρη του Νίκου τα ράφια και αφιέρωνε ένα μεγάλο μέρος της μέρας της Σοφίας απαντώντας στις επιστολές του Νίκου . Δεν ξέρω γιατί δεν ήταν φιλικός με τη Σοφία , αλλά θα ήταν καλύτερα να τα βάλει με τον Νίκο , πριν μιλήσει στη Σοφία έτσι.
- 2 . Ο Νίκος άρχισε να την εκνευρίζει. Δεν καταλαβαίνω τι περίμενε να του πει. Στο κάτω κάτω εκείνη είχε φτιάξει το ποδήλατό του , είχε αρχίσει να του τακτοποιεί τα ράφια και αφιέρωνε ένα μεγάλο μέρος της μέρας της απαντώντας στις επιστολές του . Δεν ήξερε γιατί δεν ήταν φιλικός μαζί της , αλλά θα ήταν καλύτερα να τα βάλει με τον εαυτό του , πριν της μιλήσει έτσι.

- Οι αντωνυμίες δίνουν στον λόγο μας συντομία και σαφήνεια. Μας βοηθούν να μιλάμε πιο εύκολα για πρόσωπα και πράγματα χωρίς να τα επαναλαμβάνουμε συνέχεια!
Τι πρέπει να ξέρουμε για τις αντωνυμίες;
-  Οι αντωνυμίες χρησιμοποιούνται στη θέση ονοματικών φράσεων.
-  Οι αντωνυμίες δε σχηματίζουν κλητική.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Προσωπικές αντωνυμίες
Χρησιμοποιούμε τις προσωπικές αντωνυμίες όταν θέλουμε να μιλήσουμε για τα τρία πρόσωπα που είναι δυνατόν να μας απασχολούν σε μια συζήτηση, δηλαδή για εμένα (πρώτο πρόσωπο), για εσένα (δεύτερο πρόσωπο) και για κάποιον άλλο (τρίτο πρόσωπο).
Έχουν δυνατούς τύπους.

| Α' πρόσωπο   | Α' πρόσωπο     | Α' πρόσωπο          |
|--------------|----------------|---------------------|
|              | Ενικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
| Ον.          | εγώ            | εμείς               |
| Γεν.         | εμένα          | εμάς                |
| Αιτ.         | εμένα          | εμάς                |

Β ' πρόσωπο

|      | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|-----------------------|
| Ον.  | εσύ              | εσείς                 |
| Γεν. | εσένα            | εσάς                  |
| Αιτ. | εσένα            | εσάς                  |

|      | Γ ' πρόσωπο    | Γ ' πρόσωπο    | Γ ' πρόσωπο    | Γ ' πρόσωπο         | Γ ' πρόσωπο         | Γ ' πρόσωπο         |
|------|----------------|----------------|----------------|---------------------|---------------------|---------------------|
|      | Ενικός αριθμός | Ενικός αριθμός | Ενικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός | Πληθυντικός αριθμός |
|      | Αρσενικό       | Θηλυκό         | Ουδέτερο       |                     | Αρσενικό Θηλυκό     | Ουδέτερο            |
| Ον.  | αυτός          | αυτή           | αυτό           | αυτοί               | αυτές               | αυτά                |
| Γεν. | αυτού          | αυτής          | αυτού          | αυτών               | αυτών               | αυτών               |
| Αιτ. | αυτόν          | αυτή(ν)        | αυτό           | αυτούς              | αυτές               | αυτά                |

Α ' πρόσωπο

|      | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|-----------------------|
| Γεν. | μου              | μας                   |
| Αιτ. | με μας           |                       |

Β ' πρόσωπο

|      | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|-----------------------|
| Γεν. | σου              | σας                   |
| Αιτ. | σε  σας          |                       |
Έχουν και αδύνατους τύπους, μονοσύλλαβους και άτονους.


8 :::

  
  ı     ˘ ˜ ,
  fi 

Γ ' πρόσωπο

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------|------------------|------------------|------------------|-----------------------|-----------------------|-----------------------|
|      | Αρσενικό         | Θηλυκό           | Ουδέτερο         |                       | Αρσενικό Θηλυκό       | Ουδέτερο              |
| Ον.  | τος              | τη               | το               | τοι                   | τες                   | τα                    |
| Γεν. | του              | της              | του              | τους                  | τους                  | τους                  |
| Αιτ. | τον              | τη(ν)            | το               | τους                  | τις/τες               | τα                    |

- Μόνο στις εκφράσεις: «Να τος», «Να τη», «Να το», «Να τοι», «Να τες», «Να τα»
(Εγώ) τρώ ω
μακαρόνια. (Εμείς) τρώ
(Εσύ) τρω ς μακαρόνια.
(Εσείς) τρώ τε μακαρόνια.
(Αυτός) τρώ ει μακαρόνια. (Αυτοί) τρώ
μακαρόνια. (Αυτοί) τρώ νε μακαρόνια.
Συνήθως, η ονομαστική της προσωπικής αντωνυμίας δε χρησιμοποιείται.
Καταλαβαίνουμε το πρόσωπο από τις καταλήξεις του ρήματος, άρα είναι περιττό να χρησιμοποιήσουμε και την προσωπική αντωνυμία. Την προσωπική αντωνυμία σε ονομαστική, λοιπόν, τη χρησιμοποιούμε μόνο για να τονίσουμε ποιος έκανε την πράξη που δηλώνει το ρήμα:

- -Εγώ έφαγα τα μακαρόνια, όχι η Μαρία.
- - Πέτρο, εσύ πρέπει να ξεκαθαρίσεις τι θα κάνεις από εδώ και πέρα και όχι οι γονείς σου.

Kτητικές αντωνυμίες
- Δώσε μου πίσω το βιβλίο μου! - Το βιβλίο μας, θέλεις να πεις... - Όχι, δικό μου είναι.
Κτητικές αντωνυμίες είναι οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών στη γενική.
-  Χρησιμοποιούμε τις κτητικές αντωνυμίες για να δηλώσουμε σε ποιον ανήκει κάποιο πράγμα.
-  Επίσης, κυρίως όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση, χρησιμοποιούμε την αντωνυμία δικός,-ή, -ό μου (δικός, -ή, -ό + γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας).
με μακαρόνια.
˙  ...$\_{}$$\_{}$ ¿ 
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 

 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Aυτοπαθείς αντωνυμίες
Πρέπει να προσέχουμε μη μας χτυπήσει γυρίζοντας. Δεν ξέρεις πόσες φορές έχω τραυματίσει τον εαυτό μου με αυτό το μπούμερανγκ.
Ο δάσκαλος διορθώνει τον εαυτό του.
Η Τζένη καμαρώνει τον εαυτό της.
Το χελωνάκι φροντίζει τον εαυτό του.
Οι αυτοπαθείς αντωνυμίες μάς δείχνουν ότι το ίδιο πρόσωπο ενεργεί αλλά και δέχεται την ενέργεια του ρήματος.
Η αντωνυμία ο εαυτός μου σχηματίζει και τα τρία πρόσωπα στους δύο αριθμούς:

|      | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός   | Ενικός αριθμός     |
|------|------------------|------------------|--------------------|
|      | Α '  πρόσωπο     | Β '  πρόσωπο     | Γ '  πρόσωπο       |
| Ον.  | ο εαυτός μου     | ο εαυτός σου     | ο εαυτός του/της   |
| Γεν. | του εαυτού μου   | του εαυτού σου   | του εαυτού του/της |
| Αιτ. | τον εαυτό μου    | τον εαυτό σου    | τον εαυτό του/της  |


8 :::

  
  ı     ˘ ˜ ,
  fi 

Πληθυντικός αριθμός

|                                   | Α '  πρόσωπο                      | Β '  πρόσωπο                       | Γ '  πρόσωπο   |
|-----------------------------------|-----------------------------------|------------------------------------|----------------|
| ο εαυτός μας                      | ο εαυτός σας                      | ο εαυτός τους                      | Ον.            |
| του εαυτού μας /  των εαυτών μας  | του εαυτού σας /  των εαυτών σας  | του εαυτού τους /  των εαυτών τους | Γεν.           |
| τον εαυτό μας /  τους εαυτούς μας | τον εαυτό σας /  τους εαυτούς σας | τον εαυτό τους / τους εαυτούς τους | Αιτ .          |

Μερικές φορές, η αυτοπάθεια δηλώνεται με την επιλογή του κατάλληλου ρήματος στην παθητική φωνή.
Π.χ. χτενίζωτονεαυτόμου=χτενίζομαι

Οριστικές αντωνυμίες
«Ο Επιθεωρητής ήθελε να εξιχνιάσει ο ίδιος το μυστήριο. Τι κι αν οι συνεργάτες του τον διαβεβαίωναν ότι η λύση βρισκόταν στα αποτυπώ-
ματα των συνεργών του δράστη. Εκείνος πίστευε ότι ο περιβόητος κακοποιός Ξυνίδης δρούσε μόνος του , χωρίς τη βοήθεια τρίτων».
Η φράση ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο και το επίθετο μόνος, μόνη, μόνο χρησιμοποιούνται ως οριστικές αντωνυμίες . Δείχνουν δηλαδή ότι κάποιο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα ξεχωρίζει από άλλα πρόσωπα, ζώα ή πράγματα του είδους του.

Το ίδιοςκλίνεται κατά τα επίθετα σε -ος, -α, -ο, ενώ το μόνος κλίνεται κατά τα επίθετα σε -ος, -η, -ο (και συνοδεύεται από τη γενική του αδύνατου τύπου της προσωπικής αντωνυμίας).
˙  ...$\_{}$$\_{}$ ¿ 
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Δεικτικές αντωνυμίες
Ξέρεις με ποια ταχύτητα ταξιδεύει το φως;
Όχι, αλλά αυτή ίσως να ξέρει.
Τούτο το βιβλίο περιέχει την απάντηση που γυρεύετε.
Ούτε εγώ ξέρω, αλλά νομίζω ότι η απάντηση βρίσκεται σε κάποιο από εκείνα τα βιβλία.
Οι αντωνυμίες αυτός, -ή, -ό, τούτος, -η, -ο, εκείνος, -η, -ο λέγονται δεικτικές αντωνυμίες . Τις χρησιμοποιούμε συνήθως για να δείξουμε πρόσωπα, ζώα ή πράγματα τα οποία είναι κοντά μας ή στα οποία αναφερθήκαμε λίγο πριν.
Ε, λοιπόν, ξέρω δύο πράγματα. Πρώτον, ότι το φως ταξιδεύει με ταχύτητα 300 χιλιάδων χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο! Τόσο γρήγορα. Ξέρω ακόμα ότι χρησιμοποιώ τη δεικτική αντωνυμία αυτός, -ή, -ό και τούτος, -η, -ο για να αναφερθώ σε πρό -σωπα, ζώα ή πράγματα που βρίσκονται κοντά, ενώ κρατώ τη δεικτική αντωνυμία εκείνος , -η , -ο για πρόσωπα, ζώα ή πράγ -ματα που βρίσκονται μακριά μου.

Δεικτικές αντωνυμίες επίσης είναι και τα τέτοιος , -α , -ο και τόσος , -η , -ο .


8 :::

  
  ı     ˘ ˜ ,

Αναφορικές αντωνυμίες
- Ο Ορέστης σκέφτεται την κοπέλα.
Η κοπέλα χόρευε στο πάρτι.
- Ο Ορέστης σκέφτεται την κοπέλα
η οποία / που
χόρευε στο πάρτι.
Οι αναφορικές αντωνυμίες συνδέουν τη δευτερεύουσα πρόταση με μια άλλη λέξη στην οποία αναφέρεται η πρόταση.
Ως αναφορικά στοιχεία χρησιμοποιούμε:
-  Το άκλιτο που
-  Το κλιτό ο οποίος, η οποία, το οποίο
Μερικά είδη αναφορικών προτάσεων ξεκινούν και με τις αντωνυμίες:
όποιος, -α, -ο όσος, -η, -ο
- Οι διαφορές με τον ειδικό σύνδεσμο ότι (ενότητα 14) είναι πως το αναφορικό ό,τι:
- α. Παίρνει υποδιαστολή.
- β. Μπορεί να αντικατασταθεί από το οτιδήποτε .

Ο Νίκος είπε ότι θα πάει στο θέατρο αύριο. (ειδικό) Η Μάρθα θυμάται ό,τι τη συμφέρει. (αναφορικό)
(Δηλαδή: Η Μάρθα θυμάται οτιδήποτε τη συμφέρει.)
˙  ...$\_{}$$\_{}$ ¿ 
  fi 
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 26
Ξεχωρίζω την αναφορική αντωνυμία ό,τι από τον ειδικό σύνδεσμο ότι συμπληρώνοντας σωστά τις παρακάτω προτάσεις.
- 1. Μερικές φορές ο Γιάννης κάνει  του κατέβει.
 και να της πεις, εκείνη έχει επιλέξει τον δρόμο της.
- 3.  ο μαθητής πρέπει να διαβάζει, το ξέρουν όλοι.
- 4. Ο καθηγητής μάς εξήγησε  ο καθένας μπορούσε να πάρει μαζί του στην εκδρομή  μπορούσε να κουβαλήσει και τίποτα παραπάνω.

Το εργαστήριο του Βρασίδα έχει  βάζει ο νους του ανθρώπου.
- 5. Το εργαστήριο του Βρασίδα έχει  βάζει ο νους του ανθρώπου.
- 6. Όταν έχω τις κακές μου, ξέρω 
 και να κάνω θα μου πάνε όλα στραβά.

Eρωτηματικές αντωνυμίες
Μπερδεύτηκα! Ποιος το έγραψε αυτό το βιβλίο και τι εννοεί; Η υπόθεσή του είναι βαρετή και σε ορισμένα σημεία δεν το καταλαβαίνω καθόλου. Ίσως, αν διαβάσω λίγο παραπάνω, να καταλάβω ποιος είναι ο δράστης και πόσοι είναι πραγματικά οι συνεργοί του.
Ο ερωτηματικές αντωνυμίες είναι τρεις:
ποιος - ποια - ποιο
Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -α, -ο, αλλά στην αιτιατική του αρσενικού γένους σχηματίζει και τύπο ποιον. Προσοχή! Η αντωνυμία αυτή δεν τονίζεται!
Άκλιτο - Δεν τονίζεται.

πόσος - πόση - πόσο
Κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο.
Η αντωνυμία ποιος-ποια -ποιο σχηματίζει στη γενική και τους τύπους:
-  ποιανού-ποιανήςποιανού (ενικός) ποιανών(πληθυντικός)
-  Μερικές φορές όμως χρησιμοποιείται και για τα τρία γένη η αντωνυμία τίνος.

Aόριστες αντωνυμίες
Αυτές οι αντωνυμίες λέγονται αόριστες , επειδή δεν ορίζουν ακριβώς για ποιον άνθρωπο, ποιο ζώο ή ποιο πράγμα μιλάμε.
  ı     ˘ ˜ ,
˙  ...$\_{}$$\_{}$ ¿ 
  fi 
Τι παράξενη πόλη το Λονδίνο! Δεν μπορείς να δεις τη μύτη σου από την ομίχλη. Γεμάτο κόσμο, όμως. Κάποιοι πηγαίνουν γρήγορα στις δουλειές τους. Άλλοι χαζεύουν τις βιτρίνες, γεμάτες ακριβά ρούχα. Κάμποσοι συζητάνε με φίλους και σχολιάζουν το καθετί. Μερικοί άλλοι γευματίζουν σε εστιατόρια. Α! Κι ένας παρατηρεί με το στόμα ανοιχτό. ΕΓΩ!

ένας - μία - ένα κάποιος - κάποια - κάποιο κάθε, καθένας - καθεμιά (καθεμία) - καθένα ο τάδε ο δείνα κανένας (κανείς) - καμία (καμιά) - κανένα καθετί τίποτα (τίποτε) μερικοί - μερικές - μερικά άλλος - άλλη - άλλο κάμποσος - κάμποση - κάμποσο

Τι θα θυμάμαι για... τις αντωνυμίες
- 1. Οι αντωνυμίες αντικαθιστούν ονοματικές φράσεις.
- 2. Οι αντωνυμίες δε σχηματίζουν κλητική.
- 3. Οι αντωνυμίες είναι οκτώ ειδών: προσωπικές, κτητικές, αυτοπαθείς, δεικτικές, οριστικές, αναφορικές, ερωτηματικές και αόριστες.

Τι να θυμάμαι όταν γράφω
-  Η αναφορική αντωνυμία ό,τι παίρνει πάντοτε υποδιαστολή, ενώ ο ειδικός σύνδεσμος ότι δεν παίρνει ποτέ υποδιαστολή.
-  Η ερωτηματική αντωνυμία ποιος - ποια - ποιο καθώς και η άκλιτη ερωτηματική αντωνυμία τι δεν τονίζονται.
-  Οι αόριστες αντωνυμίες καθένας - καθεμιά (καθεμία) - καθένα , κανένας (κανείς) - καμία (καμιά) - κανένα και καθετί γράφονται σαν μια λέξη.


8 :::

Mετρώ, δηλώνω ποσότητα και σειρά ENOTHTA 9 ™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
Ποια σειρά έχει;
Ένα αρνάκι, δύο αρνάκια,... έξι αρνάκια,... ... εκατό αρνάκια,... τρεις χιλιάδες αρνάκια, ένα εκατομμύριο αρνάκια... Oχ, η ώρα πήγε οκτώ . Πρέπει να σηκωθώ.
«Μαραθώνιος αγώνας δρόμου γυναικών» Πρώτη τερμάτισε η Ελληνίδα αθλήτρια Μαρία Στασινού, δεύτερη η Καναδέζα Κέλη Ντάρεν και τρίτη η Γαλλίδα Φρανσουάζ Ζερμόν. Η νεαρή μας αθλήτρια Ασπασία Μαρινάκη τερμάτισε εικοστή τρίτη .
- Θέλω ένα απλό εισιτήριο για την Καλαμάτα. Πότε αναχωρεί το λεωφορείο; - Σε λίγο, γιατί πρέπει να ξεκουραστεί ο οδηγός. Κάνει διπλό δρομολόγιο σήμερα.

Πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι;
- - Ο μισθός μου φέτος είναι διπλάσιος .
- - Χρειάζεσαι τετραπλάσια λεφτά για να πάρεις αυτό το κολιέ.
Δώστε μου μια δωδεκάδα αυγά και καμιά εικοσαριά κιλά πατάτες.
Μονάδες που αποτελούν ένα σύνολο ή σημαίνουν περίπου

Τα αριθμητικά
Τι ποσότητα είναι;
Από πόσα μέρη αποτελείται κάτι;
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
AΡΙΘΜΗΤΙΚΑ  Είναι λέξεις που φανερώνουν αριθμούς. Χρησιμοποιούμε τα αριθμητικά για να δείξουμε ποσότητα, σειρά, ή για να δηλώσουμε από πόσα μέρη αποτελείται κάτι, πόσες φορές μεγαλύτερο είναι από κάτι άλλο ή για να αναφερθούμε σε μονάδες που αποτελούν ένα σύνολο. Τα αριθμητικά μπορεί να είναι:
Αριθμητικά επίθετα τέσσερα πιάτα τρίτος γύρος
Αριθμητικά ουσιαστικά μια δωδεκάδα αυγά καμιά εικοσαριά άτομα

Απόλυτα αριθμητικά
Εσύ είσαι μισό μέτρο και τρία εκατοστά, ενώ εγώ είμαι ένα μέτρο και τριάντα τέσσερα εκατοστά. Α! Kαι φοράω παπούτσι νούμερο τριάντα εφτά .
Χιλιομετρικές αποστάσεις πόλεων από την Αθήνα Θεσσαλονίκη: πεντακόσια δέκα χιλιόμετρα Πάτρα: διακόσια δέκα χιλιόμετρα Βόλος: τριακόσια είκοσι χιλιόμετρα
Σουφλέ με τέσσερα τυριά Υλικά: έξι πατάτες τέσσερα αυγά μισό λίτρο γάλα τέσσερις φέτες μπέικον πενήντα γραμμάρια παρμεζάνα εκατόν πενήντα γραμμάρια φέτα εκατό γραμμάρια κασέρι εβδομήντα γραμμάρια γραβιέρα

Τα απόλυτα αριθμητικά φανερώνουν ορισμένο αριθμό από πρόσωπα, ζώα, πράγματα. Τα χρησιμοποιούμε για να δηλώσουμε ποσότητα, χρόνο, απόσταση, μέγεθος .
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Τακτικά αριθμητικά
- -Κυρία μου, τι τα φοράτε τα γυαλιά, αφού δε βλέπετε πού πάτε; Την πρώτη φορά με πατήσατε, τη δεύτερη φορά πέσατε ολόκληρη επάνω μου, την τρίτη φορά με ξενυχιάσατε, την τέταρτη καθίσατε πάνω στο καπέλο μου και τώρα χύσατε ένα ολόκληρο φλιτζάνι καφέ στο καινούριο μου πουκάμισο.
- - Ω! Με συγχωρείτε, καλέ μου κύριε. Είναι η πρώτη μέρα που αναγκάζομαι να φορέσω γυαλιά και δεν τα έχω συνηθίσει.
- - Τότε, λέω να πάτε καλύτερα στο σπίτι σας και να κυκλοφορήσετε έξω ξανά την εκατοστή ημέρα...

| ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΠΟΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑΚΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΝ   | ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΠΟΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑΚΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΝ   | ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΠΟΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑΚΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΝ   |
|---------------------------------------------|---------------------------------------------|---------------------------------------------|
|                                             | Απόλυτα αριθμητικά                          | Τακτικά αριθμητικά                          |
| 1                                           | ένας                                        | πρώτος                                      |
| 2                                           | δύο/δυο                                     | δεύτερος                                    |
| 3                                           | τρεις                                       | τρίτος                                      |
| 4                                           | τέσσερις                                    | τέταρτος                                    |
| 5                                           | πέντε                                       | πέμπτος                                     |
| 6                                           | έξι                                         | έκτος                                       |
| 7                                           | επτά/εφτά                                   | έβδομος                                     |
| 8                                           | οκτώ/οχτώ                                   | όγδοος                                      |
| 9                                           | εννέα/εννιά                                 | ένατος                                      |
| 10                                          | δέκα                                        | δέκατος                                     |
| 11                                          | ένδεκα/έντεκα                               | ενδέκατος                                   |
| 12                                          | δώδεκα                                      | δωδέκατος                                   |
| 13                                          | δεκατρείς                                   | δέκατοςτρίτος                               |
| 14                                          | δεκατέσσερις                                | δέκατοςτέταρτος                             |
| 15                                          | δεκαπέντε                                   | δέκατοςπέμπτος                              |
| 16                                          | δεκαέξι/δεκάξι                              | δέκατοςέκτος                                |
| 17                                          | δεκαεπτά/δεκαεφτά                           | δέκατοςέβδομος                              |
| 18                                          | δεκαοκτώ/δεκαοχτώ                           | δέκατοςόγδοος                               |
| 19                                          | δεκαεννέα/δεκαεννιά                         | δέκατοςένατος                               |
| 20                                          | είκοσι                                      | εικοστός                                    |
| 21                                          | είκοσι ένας                                 | εικοστόςπρώτος                              |
| 22                                          | είκοσι δύο                                  | εικοστόςδεύτερος                            |

124$^{Τα }$$^{τακτικά αριθμητικά}$$^{ δηλώνουν τη }$$^{θέση}$$^{ που παίρνει κάποιος ή κάτι σε μια}$$^{ σειρά}$$^{.}$

M     ,,,,
%     
  fi      $\_{}$    ¿

|               | ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΠΟΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑΚΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΝ   | ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΠΟΛΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑΚΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΝ   |
|---------------|---------------------------------------------|---------------------------------------------|
|               | Απόλυτα αριθμητικά                          | Τακτικά αριθμητικά                          |
| 30            | τριάντα                                     | τριακοστός                                  |
| 40            | σαράντα                                     | τεσσαρακοστός                               |
| 50            | πενήντα                                     | πεντηκοστός                                 |
| 60            | εξήντα                                      | εξηκοστός                                   |
| 70            | εβδομήντα                                   | εβδομηκοστός                                |
| 80            | ογδόντα                                     | ογδοηκοστός                                 |
| 90            | ενενήντα                                    | ενενηκοστός                                 |
| 100           | εκατόν/εκατό                                | εκατοστός                                   |
| 101           | εκατόν ένας                                 | εκατοστόςπρώτος                             |
| 200           | διακόσιοι                                   | διακοσιοστός                                |
| 300           | τριακόσιοι                                  | τριακοσιοστός                               |
| 400           | τετρακόσιοι                                 | τετρακοσιοστός                              |
| 500           | πεντακόσιοι                                 | πεντακοσιοστός                              |
| 600           | εξακόσιοι                                   | εξακοσιοστός                                |
| 700           | επτακόσιοι/εφτακόσιοι                       | επτακοσιοστός                               |
| 800           | οκτακόσιοι/οχτακόσιοι                       | οκτακοσιοστός                               |
| 900           | εννιακόσιοι                                 | εννιακοσιοστός                              |
| 1.000         | χίλιοι                                      | χιλιοστός                                   |
| 2.000         | δύο χιλιάδες                                | δισχιλιοστός                                |
| 3.000         | τρειςχιλιάδες                               | τρισχιλιοστός                               |
| 10.000        | δέκα χιλιάδες                               | δεκακισχιλιοστός                            |
| 1.000.000     | έναεκατομμύριο                              | εκατομμυριοστός                             |
| 1.000.000.000 | έναδισεκατομμύριο                           | δισεκατομμυριοστός                          |

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 27
Παρατηρώ ότι τα αριθμητικά που είναι με πλάγια γράμματα κλίνονται!
Γράφω με λέξεις τους αριθμούς:
6, 16, 26, 36, 56, 106 και 1, 11, 21, 31, 51, 101
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜

Να πώς κλίνονται τα απόλυτα αριθμητικά ένας, τρεις, τέσσερις .

|      | Αρσενικό      | Θηλυκό   | Ουδέτερο   |
|------|---------------|----------|------------|
| ένας | μία/μια       | ένα      | Ον.        |
| ενός | μιας          | ενός     | Γεν.       |
| έναν | μία(ν)/μια(ν) | ένα      | Αιτ.       |
Αυτοί οι τύποι μοιάζουν πολύ με τους τύπους του αόριστου άρθρου (βλ. ενότητα 5.4).

|       | Αρσενικό   | Θηλυκό   | Ουδέτερο   |
|-------|------------|----------|------------|
| τρεις | τρεις      | τρία     | Ον.        |
| τριών | τριών      | τριών    | Γεν.       |
| τριών | τριών      | τριών    | Αιτ.       |
Με τον ίδιο τρόπο κλίνονται και όλοι οι αριθμοί που τελειώνουν σε 3 ( δεκατρείς, είκοσι τρεις, τριάντα τρεις κτλ.)

|          | Αρσενικό   | Θηλυκό   | Ουδέτερο   |
|----------|------------|----------|------------|
| τέσσερις | τέσσερις   | τέσσερα  | Ον.        |
| τεσσάρων | τεσσάρων   | τεσσάρων | Γεν.       |
| τέσσερις | τέσσερις   | τέσσερα  | Αιτ.       |
Με τον ίδιο τρόπο κλίνονται και όλοι οι αριθμοί που τελειώνουν σε 4 ( δεκατέσσερις ).
Ας δούμε πώς κλίνονται και μερικά άλλα απόλυτα αριθμητικά.
-  Το διακόσιοι, διακόσιες, διακόσια και όσα μοιάζουν με αυτό, ακολουθούν την κλίση των επιθέτων σε -ος (βλέπε ενότητα 7.1) και έχουν μόνο πληθυντικό. Στη γενική συχνά κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα.
- Π.χ. Θα παρακολουθήσω τον αγώνα δρόμου τετρακοσίων μέτρων .
-  Το εκατομμύριο και το δισεκατομμύριο είναι ουδέτερα ουσιαστικά, τα οποία κλίνονται όπως τα ουδέτερα ουσιαστικά σε -ο (βλ. ενότητα 6.2 Γ1).
- Π.χ. Ένα εκατομμύριο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ενώ πενήντα τρία εκατομμύρια έμειναν άστεγοι.

Μιλάμε για ένα ποσό των είκοσι ενός εκατομμυρίων ευρώ.

M     ,,,,

Μισός, -ή, -ό
Το επίθετο μισός συνδυάζεται με τα απόλυτα αριθμητικά και σχηματίζει τους παρακάτω τύπους:
αρσενικό  ενάμισης χρόνος
θηλυκό μιάμιση ώρα
ουδέτερο  ενάμισι λίτρο
αρσενικό και θηλυκό  τρεισήμισι τόνοι, τρεισήμισι μέρες
ουδέτερο  τριάμισι καρπούζια
  fi      $\_{}$    ¿
αρσενικό και θηλυκό  τεσσερισήμισι αιώνες, τεσσερισήμισι ώρες ουδέτερο  τεσσεράμισι λεπτά
Οι τύποι δυόμισι, πεντέμισι, εξήμισι, εφτάμισι, οχτώμισι κτλ. είναι άκλιτοι.
Τα τακτικά αριθμητικά κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο (βλ. ενότητα 7.1).

Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά
Με τα διπλά γλυκά και τους διπλούς μεζέδες, σίγουρα χρειάζεσαι διπλή πόρτα και διπλό κρεβάτι στο σπίτι σου. Με τόσα κιλά που έβαλες θα πρέπει τώρα να καταβάλεις πολλαπλές προσπάθειες για να αδυνατίσεις.
Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά φανερώνουν από πόσα μέρη αποτελείται κάτι και λήγουν σε -πλός.
Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά είναι τα: απλός, διπλός, τριπλός, τετραπλός, πενταπλός, εκατονταπλός, πολλαπλός κτλ.
Κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο (βλ. ενότητα 7.1).

%     

Αναλογικά αριθμητικά
Φέτος τρως διπλάσιες μερίδες γλυκό και τριπλάσιους μεζέδες από πέρσι. Σίγουρα θα χρειάζεσαι και διπλάσιο μέγεθος παντελόνι για να σε χωρέσει. Με τόσα κιλά, όμως, που έβαλες θα πρέπει τώρα να καταβάλεις πενταπλάσιες προσπάθειες για να αδυνατίσεις.
Τα αναλογικά αριθμητικά δηλώνουν πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι και λήγουν σε -πλάσιος.
Αναλογικά αριθμητικά είναι τα: διπλάσιος, τριπλάσιος, τετραπλάσιος, πενταπλάσιος, εκατονταπλάσιος, πολλαπλάσιος κτλ.
Κλίνονται όπως τα επίθετα σε ος, -η, -ο (βλ. ενότητα 7.1).

Περιληπτικά αριθμητικά
Χτες το μεσημέρι μια τετράδα μαθητών που επέστρεφε από το σχολείο βρήκε έναν ξεχασμένο χαρτοφύλακα στη συμβολή των οδών Τσιμισκή και Παύλου Μελά. Από το σημείο αυτό περνούν καθημερινά εκατοντάδες Θεσσαλονικείς, αλλά κανείς δεν είχε προσέξει τον χαρτοφύλακα. Χωρίς δισταγμό οι μαθητές τον παρέδωσαν στους αστυνομικούς, οι οποίοι επέστρεψαν το εύρημα στον κάτοχό του. Εκείνος ευχαρίστησε θερμά τους μαθητές, καθώς εκτός από αρκετές χιλιάδες ευρώ ο χαρτοφύλακας περιείχε και καμιά δεκαριά έγγραφα μεγάλης σημασίας.

Τα περιληπτικά αριθμητικά φανερώνουν ένα πλήθος μονάδων που αποτελούν ένα σύνολο (-άδα ) ή έχουν τη σημασία περίπου( -αριά ).
Τα περιληπτικά αριθμητικά σχηματίζονται από τα απόλυτα αριθμητικά ως εξής:

M     ,,,,
%     
  fi      $\_{}$    ¿
α) με την κατάληξη -άδα: π.χ. δυάδα, τριάδα, τετράδα, δεκάδα, εικοσάδα κτλ. Αλλά: ένας  μονάδα
β) με την κατάληξη -αριά: π.χ. δεκαριά, δωδεκαριά, εικοσαριά κτλ. Αυτά τα αριθμητικά συνοδεύονται από το καμιά (π.χ. καμιά εικοσαριά μήλα).

Τι θα θυμάμαι για... τα αριθμητικά
Τα αριθμητικά φανερώνουν αριθμούς. Υπάρχουν πέντε κατηγορίες αριθμητικών:
- 1. Απόλυτα (δηλώνουν ποσότητα), π.χ. τρία
- 2. Τακτικά (δηλώνουν σειρά), π.χ. τρίτος
- 3. Πολλαπλασιαστικά (δηλώνουν από πόσα μέρη αποτελείται κάτι), π.χ. τριπλός
- 4. Αναλογικά (δηλώνουν πόσες φορές μεγαλύτερο είναι από κάτι άλλο), π.χ. τριπλάσιος
- 5. Περιληπτικά (δηλώνουν μονάδες που αποτελούν ένα σύνολο), π.χ. τριάδα
Τα αριθμητικά μπορεί να είναι επίθετα ή ουσιαστικά .

Τι να θυμάμαι όταν γράφω
-  Τα απόλυτα αριθμητικά μέχρι το είκοσι γράφονται ως μία λέξη: δεκαέξι,δεκαεφτά. Από το είκοσι ένα και πάνω γράφονται ως ξεχωριστές λέξεις: σαράνταοκτώ,τέσσεριςχιλιάδεςπεντακόσια ενενήνταεννέα.
-  Τα τακτικά αριθμητικά από το δέκατος τρίτος και μετά γράφονται ως ξεχωριστές λέξεις: δέκατοςτρίτος,εικοστόςπέμπτος.
-  Γράφονται με δύο -νντο εννέα/εννιά και όσα αριθμητικά παράγονται από αυτό και περιέχουν ολόκληρη τη λέξη εννέα/εννιά (εννιακόσιοι,εννιαπλάσιοςαλλά ενενήντα,ένατος, ενενηκοστός).
-  Τα σύνθετα αριθμητικά που έχουν δεύτερο συνθετικό τη λέξη μισός γράφονται στη λήγουσα με -ι . Δεν ακολουθούν τον κανόνα και γράφονται με -η όσα έχουν πρώτο συνθετικό το αρσενικό ένας και το θηλυκό μία: ενάμισιευρώ,δυόμισικιλά,τεσσερισήμισι ώρες,εφτάμισιτόνοι , αλλά μιάμισηώρα,ενάμισηςτόνος.

ENOTHTA 10 ™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
Kάνω κάτι, παθαίνω κάτι ή βρίσκομαι σε μια κατάσταση

Το ρήμα
Χτες είδαμε στον κινηματογράφο μια ταινία όλο δράση. Και τι δεν έγινε. Ο πρωταγωνιστής, ένας αστυνομικός, αναζητούσε μια συμ -μορία αρχαιοκαπήλων. Στην αρχή έψαχνε στα αρχεία του για ίχνη της σπείρας. Αργότερα, όταν βρήκε μια άκρη, άρχισε να τους πα -ρακολουθεί και να σχεδιάζει τρόπους να τους ξεσκεπάσει. Αλλά κι εκείνοι δεν έμειναν με σταυρωμένα χέρια. Μόλις τον αντιλή -φθηκαν, προσπάθησαν με κάθε τρόπο να τον ξεφορτωθούν. Μά -λιστα πλήρωσαν έναν αδίστακτο κακοποιό για να τον κυνηγήσει. Ο αστυνομικός ξέφυγε σκαρφαλώνοντας από τον φωταγωγό. Στη συνέχεια, βρέθηκε στο περβάζι ενός παραθύρου χωρίς να μπορεί να διαφύγει από αλλού. Αναγκάστηκε να βουτήξει στο κενό και, για καλή του τύχη, προσγειώθηκε στην καρότσα ενός φορτηγού. Aφού είχε πια ξεφύγει από τον κίνδυνο, ο αστυνομικός έστειλε τους συνεργάτες του στο κρησφύγετο των κακοποιών.

Ορέστη, δες τα λόγια σου! Όταν μιλάμε για ενέργειες και καταστάσεις χρησιμοποιούμε συνήθως ρήματα.
ENEΡΓΕΙΕΣ είδαμε να σχεδιάζει να διαφύγει έστειλε κ.ά.
ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ βρέθηκε έμειναν αντιλήφθηκαν κ.ά.
ΡΗΜΑ  Είναι κλιτό μέρος του λόγου που το χρησιμοποιούμε για να εκφράσουμε μια ενέργεια ή κατάσταση. Είναι το πιο κεντρικό μέρος του λόγου γιατί γύρω του χτίζουμε προτάσεις.

Γενικά χαρακτηριστικά

Α. Πρόσωπο και αριθμός
Όλοι μας τρομάξαμε όταν ο αστυνομικός πήδηξε από το μπαλκόνι πάνω στην καρότσα του φορτηγού. Τρόμαξε ο θείος Βρασίδας, τρόμαξες εσύ, τρόμαξαν και τα ξαδέλφια μας. Σας κορόιδεψα λίγο που τρομάξατε, αλλά, να πω την αλήθεια, τρόμαξα κι εγώ αρκετά.
Το ρήμα δέχεται διαφορετικές καταλήξεις που δείχνουν για ποιον μιλάμε κάθε φορά (δηλαδή δείχνουν Α ' , Β ' , Γ ' πρόσωπο ενικού και πληθυντικού αριθμού):

| Ενικός αριθμός   |           |                 | Πληθυντικός αριθμός   | Πληθυντικός αριθμός   |
|------------------|-----------|-----------------|-----------------------|-----------------------|
| εγώ              | τρόμαξ-α  | όλοι μας        | τρομάξ-αμε            | Α '  πρόσωπο          |
| εσύ              | τρόμαξ-ες | εσείς           | τρομάξ-ατε            | Β '  πρόσωπο          |
| ο θείος Βρασίδας | τρόμαξ-ε  | τα ξαδέλφια μας | τρόμαξ-αν             | Γ '  πρόσωπο          |
Με λίγα λόγια, το ρήμα έχει πρόσωπο και αριθμό .

Β. Ποιόν ενεργείας και χρόνοι
Μπορούμε, ακόμα, να προσθέσουμε διαφορετικές καταλήξεις ή μόρια για να δείξουμε πότε έγινε η πράξη που περιγράφουμε:
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Ο άνθρωπος μαγείρευ ε στη φωτιά.
παρελθόν
παρόν
μέλλον
Άρα, το ρήμα έχει τρειs χρονικές βαθμίδες!
Το ρήμα, επίσης, μας δείχνει αν η πράξη που περιγράφουμε εί -ναι εξακολουθητική -επαναλαμβανόμενη ή αν αναφερόμαστε σε αυτή χωρίς να δηλώνουμε διάρκεια, δηλαδή συνοπτικά (συνοπτική - στιγμιαία):

Ο αστυνομικός κάθε φορά ξέφευγε από τους διώκτες του με διαφορετικούς τρόπους.
Εξακολουθητική επαναλαμβανόμενη ενέργεια
Συνοπτική - στιγμιαία ενέργεια
Επίσης αν χρησιμοποιήσουμε το ρήμα έχω + τον άκλιτο ρηματικό τύπο σε -ει, τότε δηλώνουμε ότι η πράξη έχει ολοκληρωθεί:
Μέχρι να πεις κύμινο, ο αστυνομικός είχε ξεφύγει από τους διώκτες του για τα καλά.
Συντελεσμένη ενέργεια
Το ρήμα έχει και ποιόν ενεργείας .
Τούτη τη φορά ξέφυγε από τον φωταγωγό.
Η μητέρα μου μαγειρεύ ει το φαγητό στους 180 βαθμούς.

Ένα ρομπότ θα μαγειρεύ ει το φαγητό στα δισέγγονά μας.
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     
Τώρα, για να φτιάξουμε τις κατηγορίες κλίσης του ρήματος της γλώσσας μας, συνδυάζουμε τις χρονικές βαθμίδες με το ποιόν ενεργείας.
Έτσι μπορούμε να δείξουμε ταυτόχρονα:
- α. ΠΟΤΕ γίνεται μια ενέργεια/πράξη (αν γίνεται στο παρελθόν, στο παρόν ή στο μέλλον) και
- β. ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΩ , δηλαδή το ποιόν ενεργείας (εξακολουθητικό - επαναλαμβανόμενο, συνοπτικό - στιγμιαίο, συντελεσμένο).
Α, ξέρω! Συνδυάζουμε τη χρονική βαθμίδα με το ποιόν ενεργείας !

| ΠΟΙΟΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΧΡΟΝΙΚΗ ΒΑΘΜΙΔΑ   | Παρελθόν               | Παρόν      | Μέλλον                             |
|-----------------------------------|------------------------|------------|------------------------------------|
| Εξακολουθητικό -                  | έ-γραφα                | γράφω      | θα γράφω                           |
| Επαναλαμβανόμενο                  | παρατατικός            | ενεστώτας  | εξακολουθητικός μέλλοντας          |
| Συνοπτικό -                       | έ-γραψα                | γράψω   ;  | θα γράψω                           |
| Στιγμιαίο Συντελεσμένο            | αόριστος   είχα γράψει | έχω γράψει | συνοπτικός μέλλοντας θα έχω γράψει |

- Ο ενεστώτας, ο παρατατικός κτλ. λέγονται χρόνοι του ρήματος.
Α, κατάλαβα. Τις κατηγορίες «ενεστώτας», «παρατατικός», «αόριστος» κτλ. τις λέμε χρόνους , κι αυτές δηλώνουν μαζί και χρονική βαθμίδα και ποιόν ενεργείας.
Ναι, αλλά τι είναι το ερωτηματικό κάτω από τον τύπο γράψω ;
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Ο τύπος γράψω,γράψεις,γράψει ... δε χρησιμοποιείται μόνος του στη γλώσσα μας (εκτός από λίγες εξαιρέσεις). Τον βρίσκουμε πάντα μαζί με μόρια ή με το ρήμα «έχω», από τα οποία και εξαρτάται. Για τον λόγο αυτό, τον λέμε εξαρτημένο .

Χρησιμοποιούμε τον εξαρτημένο μαζί με τα μόρια θακαι ναγια να σχηματίσουμε τον συνοπτικό μέλλοντα και την υποτακτική (βλ. παρακάτω: εγκλίσεις ):
θα γράψω ένα γράμμα - να γράψω ένα γράμμα
Επίσης χρησιμοποιούμε το Γ ' ενικό πρόσωπο του εξαρτημένου ως άκλιτο τύπο για να σχηματίσουμε τους συντελεσμένους χρόνους:
έχω γράψει ένα γράμμα - είχα γράψει ένα γράμμα - θα έχω γράψει ένα γράμμα

Σχηματίζω τους παροντικούς χρόνους:
Ο ενεστώτας περιγράφει μια ενέργεια που εξελίσσεται στο παρόν (π.χ. ΗΜαρία λύνει τιςασκήσεις ) ή που επαναλαμβάνεται συνήθως (π.χ. Οταχυδρόμοςμάς φέρνει ταγράμματακάθεπρωί ).
Ο παρακείμενος μας δείχνει ότι μια ενέργεια έχει ήδη ολοκληρωθεί τη στιγμή που μιλάμε, και σχηματίζεται με το βοηθητικό ρήμα έχω + τον άκλιτο τύπο Γ ' ενικού του εξαρτημένου (π.χ. Έχω γράψει ).

Σχηματίζω τους μελλοντικούς χρόνους:
Οι μελλοντικοί χρόνοι μάς μιλούν για πράξεις που θα γίνουν ή θα έχουν ολοκληρωθεί στο μέλλον.
- Ο συνοπτικός μέλλοντας μας δείχνει μια ενέργεια που θα γίνει σε κάποια στιγμή στο μέλλον.
- Ο εξακολουθητικός μέλλοντας μας δείχνει μια ενέργεια που θα γίνεται στο μέλλον είτε εξακολουθητικά (συνεχώς) είτε επαναλαμβανόμενα.
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
 ¿    ,,,
  ı  ›››  
- Ο συντελεσμένος μέλλοντας μιλά για μια ενέργεια (ή για μια σειρά από ενέργειες) που θα γίνει στο μέλλον και θα έχει τελειώσει πριν από κάποιο χρονικό σημείο.

μαθητικοί αγώνες ποδοσφαίρου
Σχηματίζω τους μελλοντικούς χρόνους βάζοντας το μόριο θαμπροστά από τον κατάλληλο τύπο του ρήματος.
- Ο Ορέστης θα παίξει μπάλα σήμερα το απόγευμα.
- Ο Ορέστης θα παίζει μπάλα σχεδόν κάθε μέρα αυτό το μήνα.
- Ο Ορέστης θα έχει παίξει μπάλα περισσότερο από κάθε άλλο παιδί στη γειτονιά όταν θα ξεκινήσουν οι μαθητικοί αγώνες ποδοσφαίρου.
Το θασυνοδεύεται από τον κατάλληλο τύπο για να μας δώσει τους τρεις μέλλοντες:
Συνοπτικός μέλλοντας
θα + εξαρτημένος
(θα παίξει)
Εξακολουθητικός μέλλοντας
θα + τύποι ενεστώτα

(θα παίζει)
Συντελεσμένος μέλλοντας
θα + τύποι παρακειμένου
(θα έχει παίξει)

 ¿  
‚ ›            ¿     
Ο Ορέστης θα έχει παίξει ποδόσφαιρο περισσότερο από κάθε άλλο παιδί στη γειτονιά όταν θα ξεκινήσουν οι μαθητικοί αγώνες ποδοσφαίρου.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

Σχηματίζω τους παρελθοντικούς χρόνους:
Οι παρελθοντικοί χρόνοι μάς μιλούν για πράξεις που έγιναν στο παρελθόν.
Τηλεφώνησα στη Μαρία χτες στις 3 μ.μ.
Χτες το απόγευμα παίζαμε μπάσκετ στο προαύλιο του σχολείου... και στις καλοκαιρινές διακοπές παίζαμε μπάσκετ κάθε Τετάρτη και Παρασκευή!
Ο υπερσυντέλικος μιλά για μια ενέργεια που έγινε στο παρελθόν και που είχε ολοκληρωθεί πριν από κάποια άλλη χρονική στιγμή στο παρελθόν.
Ο αόριστος μας δείχνει μια ενέργεια που έγινε στο παρελθόν και είχε συνοπτικό χαρακτήρα (χωρίς να ενδιαφερόμαστε για το αν η ενέργεια αυτή είχε μικρή ή μεγάλη διάρκεια).

Ο παρατατικός μάς δείχνει μια ενέργεια που γινόταν στο παρελθόν είτε εξακολουθητικά (συνεχώς) είτε επαναλαμβανόμενα.
Ο Ορέστης είχε παίξει ποδόσφαιρο περισσότερο από κάθε άλλο παιδί στη γειτονιά όταν ξεκίνησαν οι μαθητικοί αγώνες ποδοσφαίρου.
Στον παρατατικό και τον αόριστο συχνά παρατηρούμε ότι οι δισύλλαβοι ρηματικοί τύποι έχουν μια επιπλέον συλλαβή, τη συλλαβή έ, πάνω στην οποία σημειώνουμε τον τόνο:

λύνω λύνω
 έ-λυνα  έ-λυσα
μαθητικοί αγώνες ποδοσφαίρου
Αυτό το έ - λέγεται αύξηση .
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     
Χρειαζόμαστε την αύξηση μόνο στους ρηματικούς τύπους που τους λείπει η προπαραλήγουσα. Στους τύπους αυτούς, το έμπαίνει για να πάρει τον τόνο του ρήματος (στους χρόνους αυτούς, ο τόνος πέφτει πάντα στην προπαραλήγουσα):
Υπάρχουν και τρία πολύ συνηθισμένα ρήματα που παίρνουν αύξηση ή-:
ξέρω  ήξερα θέλω  ήθελα
πίνω  αόριστος: ήπια, όμως ο παρατατικός: έπινα
Στα ρήματα που έχουν ως πρώτο συνθετικό τους μια πρόθεση (βλ. ενότητα 18.2), βάζουμε την αύξηση (όταν χρειάζεται) ανάμεσα στην πρόθεση και το ρήμα. Αυτή η αύξηση λέγεται εσωτερική αύξηση : επι + λέγω  επ έ λεγα προ + βάλλω  προ έ βαλλα
- α) Σε μερικά τέτοια ρήματα η εσωτερική αύξηση δε χρησιμοποιείται ποτέ, π.χ. προτείνω  πρότεινα .
- β) Μερικά ρήματα σχηματίζονται με δύο προθέσεις, π.χ. συμ-περι-λαμβάνω. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αύξηση εμφανίζεται ανάμεσα στη δεύτερη πρόθεση και το ρήμα:

Π.χ. συμ-περιέ -λαβα
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

Γ. Φωνή και μεταβατικότητα
- α. Ενεργητική και παθητική φωνή
ντύνω - ντύνομαι
πλένω - πλένομαι
χτενίζω - χτενίζομαι
Βλέπουμε ότι ορισμένοι τύποι του ρήματος έχουν Α ' ενικό πρόσωπο οριστικής ενεστώτα σε -ω/-ώ . Αυτοί συνήθως δηλώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί και αποτελούν την ενεργητική φωνή του ρήματος: π.χ. πλένω, χτενίζω.
Άλλοι τύποι του ρήματος έχουν Α ' ενικό πρόσωπο οριστικής ενεστώτα σε -μαι . Αυτοί συνήθως δηλώνουν ότι το υποκείμενο δέχεται κάποια ενέργεια - παθαίνει κάτι και αποτελούν την παθητική φωνή του ρήματος: π.χ. πλένομαι, χτενίζομαι.

Χα, το ρήμα λοιπόν έχει και φωνή !
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     
Μερικά ρήματα σχηματίζουν μόνο τύπους παθητικής φωνής. Τα ρήματα αυτά τα λέμε αποθετικά (π.χ. γίνομαι, αισθάνομαι, φοβάμαι, εύχομαι, θυμάμαι, σέβομαι, κοιμάμαι, συλλογίζομαι, μεταχειρίζομαι).
Μερικές φορές, όμως, τύποι σε -ω δείχνουν ότι το υποκείμενο δεν ενεργεί αλλά παθαίνει: π.χ. Ο Βρασίδας έχασε το καπέλο του.
Παρά τη σημασία τους, οι τύποι αυτοί ανήκουν στην ενεργητική φωνή, διότι λήγουν σε -ω.
Άλλες φορές, τύποι σε -μαι δείχνουν ότι το υποκείμενο δεν παθαίνει κάτι, αλλά είτε ενεργεί είτε βρίσκεται σε μια κατάσταση:

π.χ. Η μητέρα μου εργάζεται σε μια εισαγωγική εταιρία. π.χ. Ο πατέρας μου κοιμάται.
Παρά τη σημασία τους, οι τύποι αυτοί ανήκουν στην παθητική φωνή , διότι λήγουν σε -μαι .

β. Ρήματα μεταβατικά και αμετάβατα
Τα ρήματα που δηλώνουν ότι το υποκείμενο ενεργεί (συνήθως εκείνα που λήγουν σε -ω , αλλά όχι μόνο αυτά) συνοδεύονται από ένα ουσιαστικό ή μια ονοματική φράση που μας δείχνει σε ποιον μεταβαίνει η ενέργεια που δηλώνουν.
Το ουσιαστικό αυτό λέγεται αντικείμενο του ρήματος, είναι σε αιτιατική πτώση και το βρίσκουμε αν απαντήσουμε την ερώτηση «ποιον/ποια/τι;» (βλ. ενότητα 16.1).
Ο Ορέστης φίλησε τη Μαρία .
Ποια φίλησε ο Ορέστης; Τη Μαρία.
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 

 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Τα ενεργητικά ρήματα που παίρνουν αντικείμενο λέγονται μεταβατικά , επειδή η ενέργειά τους μεταβαίνει σε έναν άνθρωπο, ζώο ή πράγμα.
Προσοχή όμως. Μερικά μεταβατικά ρήματα παίρνουν δύο αντικείμενα. Αυτά λέγονται δίπτωτα ρήματα. Τα δύο αντικείμενά τους τα ονομάζουμε άμεσο (σε αιτιατική πτώση) και έμμεσο αντικείμενο (σε γενική πτώση ή με Προθετική Φράση, βλ. ενότητα 16.2 Γ):
Ο ταχυδρόμος έδωσε ένα δέμα στη μητέρα / της μητέρας. δίπτωτο άμεσο έμμεσο ρήμα αντικείμενο αντικείμενο

Υπάρχουν και ενεργητικά ρήματα που δεν παίρνουν αντικείμενο, γιατί η ενέργειά τους δε μεταβαίνει σε κάποιον άνθρωπο, ζώο ή πράγμα. Αυτά τα λέμε αμετάβατα .
- Ο Ορέστης τρέχει .
- Ο Βρασίδας ροχαλίζει.
Συνδετικά λέμε τα ρήματα που συνδέουν το υποκείμενο της πρότασης (για το υποκείμενο βλ. ενότητα 16.1) με κάποια άλλη φράση, που ονομάζεται κατηγορούμενο . Αυτή η φράση φανερώνει μια ιδιότητα ή ένα χαρακτηριστικό που έχει το υποκείμενο.
Συνδετικά ρήματα είναι τα: είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, εμφανίζομαι, παρουσιάζομαι, λέγομαι, αποδεικνύομαι, εκλέγομαι, διορίζομαι κ.ά.

Ο Βρασίδας έγινε επιστήμονας. Η Αγγελίνα είναι έξυπνη.
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 28
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     
Βρίσκω τα ρήματα στο παρακάτω κείμενο και τα ταξινομώ στα σωστά κουτάκια ανάλογα με τον τύπο τους.
- Ο θείος μου εκλέχθηκε δήμαρχος από την πλειοψηφία των συμπολιτών μας για να υπηρετήσει τον δήμο μας. Από τις πρώτες μέρες έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την πόλη μας. Καθάρισε τους δρόμους από τα σκουπίδια και ελευθέρωσε τα πεζοδρόμια από τα δεκάδες παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Επίσης, χάρη στις προσπάθειές του, τα βράδια κοιμόμαστε πια ήσυχοι, γιατί ξέρουμε πως η πόλη μας είναι ασφαλής.

μεταβατικά
αμετάβατα
συνδετικά

Δ. Έγκλιση
Ο γιος του κυρ Πέτρου σπουδάζει αστροναύτης. ΟΡΙΣΤΙΚΗ: κάτι το πραγματικό/βέβαιο
Ο κυρ Πέτρος ήθελε να σπουδάσει ο γιος του αστροναύτης. ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ: κάτι το επιθυμητό/αβέβαιο
Ο κυρ Πέτρος έλεγε συχνά στον γιο του «Όταν μεγαλώσεις, σπούδασε αστροναύτης!» ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ: συμβουλή/απαίτηση
Χρησιμοποιούμε διαφορετικούς τύπους του ρήματος για να δείξουμε αν η πράξη που περιγράφουμε είναι πραγματική/βέβαιη ( οριστική ) ή επιθυμητή/αβέβαιη ( υποτακτική ) ή ακόμα αν απαιτούμε την πραγματοποίησή της ( προστακτική ). Οι διαφορετικοί αυτοί ρηματικοί τύποι λέγονται εγκλίσεις .

™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Η άρνηση στην οριστική σχηματίζεται με το μόριο δε(ν) , ενώ στην υποτακτική με το μόριο μη(ν) .
Π.χ. Ο γιος του κυρ Δημήτρη δε σπουδάζει αστροναύτης.
- Ο κυρ Δημήτρης επέμενε να μη σπουδάσει αστροναύτης ο γιος του.

Προσέχω τον σχηματισμό των εγκλίσεων:
-  Όταν περιγράφω κάτι ως πραγματικό/βέβαιο, το τοποθετώ στη χρονική βαθμίδα στην οποία συνέβη/συμβαίνει/θα συμβεί (δηλ. παρόν/ παρελθόν/μέλλον). Γι' αυτό και η οριστική έγκλιση σχηματίζει τύπους στους διάφορους χρόνους (οριστική ενεστώτα, παρατατικού, αορίστου, συνοπτικού μέλλοντα, εξακολουθητικού μέλλοντα, παρακειμένου, υπερσυντελίκου, συντελεσμένου μέλλοντα).
-  Όταν περιγράφω κάτι ως επιθυμητό/αβέβαιο ή απαιτώ την πραγματοποίησή του, δεν το τοποθετώ σε χρονική βαθμίδα. Έτσι, η υποτακτική και η προστακτική είναι άχρονες εγκλίσεις.
- -Οι βασικοί και πιο συνηθισμένοι τύποι της υποτακτικής σχηματίζονται με το να+ τους τρεις απλούς τύπους ποιού ενεργείας (εξακολουθητικό - επαναλαμβανόμενο, συνοπτικό - στιγμιαίο, συντελεσμένο): π.χ. ναγράφω-ναγράψω-ναέχωγράψει .
- Υπάρχουν και άλλοι τύποι υποτακτικής που παράγονται επίσης με το να:
- π.χ. ναέγραφα-ναέγραψα-ναείχαγράψει .
- -Η προστακτική σχηματίζεται με τον εξακολουθητικό - επαναλαμβανόμενο και με τον συνοπτικό - στιγμιαίο τύπο του ποιού ενεργείας: π.χ. γράφε-γράψε .

Κλίση του ρήματος
Το ημερολόγιο του Ορέστη
Στις διακοπές...
- -Παίζω μπάλα με τους φίλους μου.
- -Τρέχω δίπλα στο κύμα.
- -Διαβάζω τα αγαπημένα μου βιβλία.
- -Δροσίζομαι με ένα παγω-
Το ημερολόγιο της Αγγελίνας
Στις διακοπές...
- -Βουτώ στη θάλασσα.
- -Κολυμπώ μαζί με τις φίλες μου.
- -Μπορώ να ξυπνάω πιο αργά.
- -Ξεχνιέμα ι με τις ώρες κάτω από τη σκιά ενός δέντρου.
Ανάλογα με τον τρόπο κλίσης τους, χωρίζουμε τα ρήματα σε δύο μεγάλες ομάδες, που τις λέμε συζυγίες .
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  

 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     
Στην Α ' συζυγία περιλαμβάνονται τα ρήματα που λήγουν σε -ω (άτονο) στην οριστική του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής και σε -ομαι στην οριστική του ενεστώτα της παθητικής φωνής. παίζω,τρέχω,διαβάζω,δροσίζομαικ.ά.
Στη Β ' συζυγία περιλαμβάνονται τα ρήματα που λήγουν σε -ώ (με τόνο) (ή και -άω ) στην οριστική του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής και σε -ιέμαι / -ούμαι στην οριστική του ενεστώτα της παθητικής φωνής.
βουτώ,κολυμπώ,μπορώ,ξυπνάω,ξεχνιέμαικ.ά.

Στον σχηματισμό των χρόνων και των εγκλίσεων του ρήματος της γλώσσας μας συμμετέχει και το βοηθητικό ρήμα έχω , το οποίο κλίνεται με δικό του τρόπο:

Α. Το ρήμα έχω
Το βοηθητικό ρήμα έχω κλίνεται όπως τα ρήματα πρώτης συζυγίας σε -ω , αλλά σχηματίζει τη χρονική αύξηση σε εί-.

| To ρήμα έχω   | To ρήμα έχω   | To ρήμα έχω   | To ρήμα έχω   | To ρήμα έχω   |
|---------------|---------------|---------------|---------------|---------------|
| Οριστική      | Οριστική      | Οριστική      | Υποτακτική    | Υποτακτική    |
| Ενεστώτας     | Παρατατικός   | Μέλλοντας ˜   |               |               |
| έχω           | είχα          | θα έχω        | να έχω        | να είχα       |
| έχεις         | είχες         | θα έχεις      | να έχεις      | να είχες      |
| έχει          | είχε          | θα έχει       | να έχει       | να είχε       |
| έχουμε        | είχαμε        | θα έχουμε     | να έχουμε     | να είχαμε     |
| έχετε         | είχατε        | θα έχετε      | να έχετε      | να είχατε     |
|               |               | θα έχουν(ε)   | να έχουν(ε)   | να είχαν(ε)   |
| έχουν(ε)      | είχαν(ε)      |               |               |               |

Το ρήμα έχωμάς βοηθάει να σχηματίσουμε:
-  τον παρακείμενο: ενεστώτας του έχω+ άκλιτος τύπος σε -ει(Γ ' ενικό πρόσωπο του εξαρτημένου)
- π.χ. Τα ξαδέλφια μας έχουν πάει στη Ρώμη.
-  τον υπερσυντέλικο: παρατατικός του έχω + άκλιτος τύπος σε -ει (Γ ' ενικό πρόσωπο του εξαρτημένου)
- π.χ. Τα ξαδέλφια μας είχαν πάει πρόπερσι στην Επίδαυρο.
-  τον συντελεσμένο μέλλοντα: μέλλοντας του έχω+ άκλιτος τύπος σε -ει(Γ ' ενικό πρόσωπο του εξαρτημένου)
- π.χ. Τα ξαδέλφια μας θα έχουν γυρίσει από τη Ρώμη μέχρι να ξεκινήσουν τα μαθήματα.

Ήρθε η ώρα να δω πώς κλίνονται τα ρήματα!

Β. Α' συζυγία
Τα ρήματα της συζυγίας αυτής ανήκουν σε τέσσερις τάξεις, δηλαδή τέσσερις διαφορετικούς τρόπους κλίσης:
Τάξη 1: χάνω

Ενεργητική Φωνή

Οριστική

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
χάνω χάνεις χάνει χάνουμε χάνετε χάνουν(ε)
Εξακολουθητικός Μέλλοντας
Συντελεσμένος Μέλλοντας
θα χάνω θα χάνεις θα χάνει θα χάνουμε θα χάνετε θα χάνουν(ε)
έχανα έχανες έχανε χάναμε χάνατε έχαναν / χάνανε
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος
έχω χάσει έχεις χάσει έχει χάσει έχουμε χάσει έχετε χάσει έχουν(ε) χάσει
είχα χάσει είχες χάσει είχε χάσει είχαμε χάσει είχατε χάσει είχαν(ε) χάσει
θα έχω χάσει θα έχεις χάσει θα έχει χάσει θα έχουμε χάσει θα έχετε χάσει θα έχουν(ε) χάσει

Υποτακτική 1

| Εξακολουθητική                                               | Συνοπτική                                                    | Συντελεσμένη                                                                               |
|--------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------|
| να χάνω να χάνεις να χάνει να χάνουμε να χάνετε να χάνουν(ε) | να χάσω να χάσεις να χάσει να χάσουμε να χάσετε να χάσουν(ε) | να έχω χάσει να έχεις χάσει να έχει χάσει να έχουμε χάσει να έχετε χάσει να έχουν(ε) χάσει |

Άλλοι τύποι
να έχανα… να έχασα… να είχα χάσει...

| Προστακτική    | Προστακτική   |
|----------------|---------------|
| Εξακολουθητική | Συνοπτική     |
| χάνε χάνετε    | χάσε χάστε    |
έχασα έχασες έχασε χάσαμε χάσατε έχασαν / χάσανε
θα χάσω θα χάσεις θα χάσει θα χάσουμε θα χάσετε θα χάσουν(ε)
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     

Παθητική Φωνή

Οριστική

| Ενεστώτας                                                    | Παρατατικός                                                                   | Αόριστος                                                 | Συνοπτικός Μέλλοντας                                          |
|--------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------|
| χάνομαι χάνεσαι χάνεται χανόμαστε χάνεστε/χανόσαστε χάνονται | χανόμουν(α) χανόσουν(α) χανόταν(ε) χανόμασταν χανόσασταν χάνονταν/χανόντουσαν | χάθηκα χάθηκες χάθηκε χαθήκαμε χαθήκατε χάθηκαν/χαθήκανε | θα χαθώ θα χαθείς θα χαθεί θα χαθούμε θα χαθείτε θα χαθούν(ε) |

| Εξακολουθητικός  Μέλλοντας   | Παρακείμενος   | Υπερσυντέλικος   | Συντελεσμένος Μέλλοντας   |
|------------------------------|----------------|------------------|---------------------------|
| θα χάνομαι                   | έχω χαθεί      | είχα χαθεί       | θα έχω χαθεί              |
| θα χάνεσαι                   | έχεις χαθεί    | είχες χαθεί      | θα έχεις χαθεί            |
| θα χάνεται                   | έχει χαθεί     | είχε χαθεί       | θα έχει χαθεί             |
| θα χανόμαστε                 | έχουμε χαθεί   | είχαμε χαθεί     | θα έχουμε χαθεί           |
| θα χάνεστε/χανόσαστε         | έχετε χαθεί    | είχατε χαθεί     | θα έχετε χαθεί            |
| θα χάνονται                  | έχουν(ε) χαθεί | είχαν(ε) χαθεί   | θα έχουν(ε) χαθεί         |

Υποτακτική

| Εξακολουθητική                                | Συνοπτική                             | Συντελεσμένη                                              |
|-----------------------------------------------|---------------------------------------|-----------------------------------------------------------|
| να χάνομαι να χάνεσαι να χάνεται να χανόμαστε | να χαθώ να χαθείς να χαθεί να χαθούμε | να έχω χαθεί να έχεις χαθεί να έχει χαθεί να έχουμε χαθεί |
| να χάνεστε/χανόσαστε                          | να χαθείτε                            | να έχετε χαθεί                                            |
|                                               | να χαθούν(ε)                          |                                                           |
| να χάνονται                                   |                                       | να έχουν(ε) χαθεί                                         |

Άλλοι τύποι
να χανόμουν(α)… να χάθηκα… να είχα χαθεί…

| Προστακτική    | Προστακτική   |
|----------------|---------------|
| Εξακολουθητική | Συνοπτική     |
| -              | χάσου         |
|                | χαθείτε       |
Έτσι κλίνονται:
λύνω,ντύνω,πληρώνω,ιδρύωκ.ά.
Τάξη 2 $^{1}$: κρύβω

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
κρύβω
έκρυβα
έκρυψα
θα κρύψω
Εξακολουθητικός Μέλλοντας
Συντελεσμένος Μέλλοντας
θα κρύβω
έχω κρύψει
είχα κρύψει
θα έχω κρύψει
Εξακολουθητική

Συνοπτική
Συντελεσμένη
να κρύβω
να κρύψω
να έχω κρύψει
κρύβε κρύβετε
κρύψε κρύψτε

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
κρύβομαι
κρυβόμουν(α)
κρύφτηκα
θα κρυφτώ
Εξακολουθητικός Μέλλοντας
Συντελεσμένος Μέλλοντας
θα κρύβομαι
έχω κρυφτεί
είχα κρυφτεί
θα έχω κρυφτεί
Εξακολουθητική

Συνοπτική
Συντελεσμένη
να κρύβομαι
να κρυφτώ
να έχω κρυφτεί
κρύψου κρυφτείτε
Έτσι κλίνονται: αλείφω,ανάβω,βάφω,ράβω,σκάβω,γράφω,γειτονεύω,δουλεύω,ονειρεύομαι,σκέφτομαι,παραξενεύομαικ.ά.
1. Για τις Τάξεις 2, 3, 4 σημειώνεται μόνο το Α ' πρόσωπο Οριστικής και Υποτακτικής και η Προστακτική. Τα υπόλοιπα πρόσωπα Οριστικής και Υποτακτικής σχηματίζονατι με τις καταλήξεις της Τάξης 1.
Άλλοι τύποι
να κρυβόμουν(α)…, να κρύφτηκα…, να είχα κρυφτεί…

Προστακτική
Εξακολουθητική

Συνοπτική

Υποτακτική
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος

Παθητική Φωνή

Οριστική
Άλλοι τύποι
να έκρυβα…, να έκρυψα…, να είχα κρύψει…

Προστακτική
Εξακολουθητική

Συνοπτική

Υποτακτική
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος

Ενεργητική Φωνή

Οριστική
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
Τάξη 3: πλέκω

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
πλέκω Εξακολουθητικός Μέλλοντας
θα πλέκω
έχω πλέξει
είχα πλέξει
θα έχω πλέξει
Εξακολουθητική

Συνοπτική
Συντελεσμένη
να πλέκω
να πλέξω
να έχω πλέξει
πλέκε πλέκετε
πλέξε πλέξτε

| Παθητική Φωνή                                    | Παθητική Φωνή                                    | Παθητική Φωνή                                    | Παθητική Φωνή                                    |
|--------------------------------------------------|--------------------------------------------------|--------------------------------------------------|--------------------------------------------------|
| Οριστική                                         | Οριστική                                         | Οριστική                                         | Οριστική                                         |
| Ενεστώτας                                        | Παρατατικός                                      | Αόριστος                                         | Συνοπτικός Μέλλοντας                             |
| πλέκομαι                                         | πλεκόμουν(α)                                     | πλέχτηκα                                         | θα πλεχτώ                                        |
| Εξακολουθητικός  Μέλλοντας                       | Παρακείμενος                                     | Υπερσυντέλικος                                   | Συντελεσμένος Μέλλοντας                          |
| θα πλέκομαι                                      | έχω πλεχτεί                                      | είχα πλεχτεί                                     | θα έχω πλεχτεί                                   |
| Υποτακτική                                       | Υποτακτική                                       | Υποτακτική                                       | Υποτακτική                                       |
| Εξακολουθητική   Συνοπτική                       | Εξακολουθητική   Συνοπτική                       | Εξακολουθητική   Συνοπτική                       | Συντελεσμένη                                     |
| να πλέκομαι                                      | να πλεχτώ                                        | να πλεχτώ                                        | να έχω πλεχτεί                                   |
| Άλλοι τύποι                                      | Άλλοι τύποι                                      | Άλλοι τύποι                                      | Άλλοι τύποι                                      |
| να πλεκόμουν(α)…, να πλέχτηκα…, να είχα πλεχτεί… | να πλεκόμουν(α)…, να πλέχτηκα…, να είχα πλεχτεί… | να πλεκόμουν(α)…, να πλέχτηκα…, να είχα πλεχτεί… | να πλεκόμουν(α)…, να πλέχτηκα…, να είχα πλεχτεί… |
| Προστακτική                                      | Προστακτική                                      | Προστακτική                                      | Προστακτική                                      |
| Εξακολουθητική  Συνοπτική                        | Εξακολουθητική  Συνοπτική                        | Εξακολουθητική  Συνοπτική                        | Εξακολουθητική  Συνοπτική                        |

Έτσι κλίνονται: ανοίγω, διαλέγω, δείχνω, διδάσκω, δέχομαι, τρέχω, ρίχνω, σπρώχνω, αναπτύσσω,παίζω,αλλάζω,κοιτάζω,προσέχω,φτιάχνω,τυλίγω,ψάχνωκ.ά.

Άλλοι τύποι
να έπλεκα…, να έπλεξα…, να είχα πλέξει…

Προστακτική
Εξακολουθητική

Συνοπτική

Υποτακτική
έπλεκα
έπλεξα
θα πλέξω
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος
Συντελεσμένος Μέλλοντας
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     

Ενεργητική Φωνή

Οριστική
Τάξη 4: δροσίζω

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
δροσίζω
δρόσιζα
δρόσισα
θα δροσίσω
Εξακολουθητικός Μέλλοντας
Συντελεσμένος Μέλλοντας
θα δροσίζω
έχω δροσίσει
είχα δροσίσει
θα έχω δροσίσει
Εξακολουθητική

Συνοπτική
Συντελεσμένη
να δροσίζω
να δροσίσω
να έχω δροσίσει
δρόσιζε δροσίζετε
δρόσισε δροσίστε

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
δροσίζομαι
δροσιζόμουν(α)
δροσίστηκα
θα δροσιστώ
Εξακολουθητικός Μέλλοντας
Συντελεσμένος Μέλλοντας
θα δροσίζομαι
έχω δροσιστεί
είχα δροσιστεί
θα έχω δροσιστεί
Εξακολουθητική

Συνοπτική
Συντελεσμένη
να δροσίζομαι
να δροσιστώ
να έχω δροσιστεί
Άλλοι τύποι
να δροσιζόμουν(α)…, να δροσίστηκα…, να είχα δροσιστεί…

Προστακτική
Εξακολουθητική

Συνοπτική
Υποτακτική
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος

Παθητική Φωνή

Οριστική
Άλλοι τύποι
να δρόσιζα…, να δρόσισα…, να είχα δροσίσει…

Προστακτική
Εξακολουθητική

Συνοπτική

Υποτακτική
Παρακείμενος
Υπερσυντέλικος
δροσίσου δροσιστείτε
Έτσι κλίνονται: αναγνωρίζω, ανεβάζω, διαβάζω, ελπίζω, εξετάζω, δακρύζω, δανείζω, λούζω, αγκαλιάζω,λογαριάζω,πείθω,σβήνω,ζώνω,κλείνω,πιάνω,φτάνω,ακούωκ.ά.

Ενεργητική Φωνή

Οριστική
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  

Γ. B' συζυγία
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     
Και στη Β ' συζυγία έχουμε δύο τάξεις. Στην πρώτη ανήκουν τα ρήματα που κλίνονται σε ( -ώ, -άς, -ά ), ενώ στη δεύτερη εκείνα που κλίνονται σε ( -ώ, -είς, -εί ).
Τάξη 1: αγαπώ

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
αγαπώ/αγαπάω αγαπάς αγαπά/αγαπάει αγαπάμε/αγαπούμε αγαπάτε αγαπάνε/αγαπούν(ε)
αγαπούσα αγαπούσες αγαπούσε αγαπούσαμε αγαπούσατε αγαπούσαν(ε)
αγάπησα αγάπησες αγάπησε αγαπήσαμε αγαπήσατε αγάπησαν/αγαπήσανε
θα αγαπήσω θα αγαπήσεις θα αγαπήσει θα αγαπήσουμε θα αγαπήσετε θα αγαπήσουν(ε)

| Εξακολουθητικός  Μέλλοντας                                                                                  | Παρακείμενος                                                                               | Υπερσυντέλικος                                                                               | Συντελεσμένος Μέλλοντας                                                                                      |
|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| θα αγαπώ/θα αγαπάω θα αγαπάς θα αγαπά/θα αγαπάει θα αγαπάμε/θα αγαπούμε θα αγαπάτε θα αγαπάνε/θα αγαπούν(ε) | έχω αγαπήσει έχεις αγαπήσει έχει αγαπήσει έχουμε αγαπήσει έχετε αγαπήσει έχουν(ε) αγαπήσει | είχα αγαπήσει είχες αγαπήσει είχε αγαπήσει είχαμε αγαπήσει είχατε αγαπήσει είχαν(ε) αγαπήσει | θα έχω αγαπήσει θα έχεις αγαπήσει θα έχει αγαπήσει θα έχουμε αγαπήσει θα έχετε αγαπήσει θα έχουν(ε) αγαπήσει |

| Υποτακτική                                                                                                  | Υποτακτική                                                                                 | Υποτακτική                                                                                                   |
|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| Εξακολουθητική                                                                                              | Συνοπτική                                                                                  | Συντελεσμένη                                                                                                 |
| να αγαπώ/να αγαπάω να αγαπάς να αγαπά/να αγαπάει να αγαπάμε/να αγαπούμε να αγαπάτε να αγαπάνε/να αγαπούν(ε) | να αγαπήσω να αγαπήσεις να αγαπήσει να αγαπήσουμε να αγαπήσετε να αγαπήσουν(ε) Άλλοι τύποι | να έχω αγαπήσει να έχεις αγαπήσει να έχει αγαπήσει να έχουμε αγαπήσει να έχετε αγαπήσει να έχουν(ε) αγαπήσει |

| Προστακτική    | Προστακτική   |
|----------------|---------------|
| Εξακολουθητική | Συνοπτική     |
| αγάπα αγαπάτε  | αγάπησε       |
|                | αγαπήστε      |

Ενεργητική Φωνή

Οριστική
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

Παθητική Φωνή

Οριστική

| Ενεστώτας                                                                                         | Παρατατικός                                                                                                                             | Αόριστος                                                                                     | Συνοπτικός Μέλλοντας                                                                                         |
|---------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| αγαπιέμαι αγαπιέσαι αγαπιέται αγαπιόμαστε αγαπιέστε/αγαπιόσαστε αγαπιούνται                       | αγαπιόμουν(α) αγαπιόσουν(α) αγαπιόταν(ε) αγαπιόμασταν/αγαπιόμαστε αγαπιόσασταν/αγαπιόσαστε αγαπιόνταν(ε)/ αγαπιόντουσαν/ αγαπιούνταν(ε) | αγαπήθηκα αγαπήθηκες αγαπήθηκε αγαπηθήκαμε αγαπηθήκατε αγαπήθηκαν/ αγαπηθήκανε               | θα αγαπηθώ θα αγαπηθείς θα αγαπηθεί θα αγαπηθούμε θα αγαπηθείτε θα αγαπηθούν(ε)                              |
| Εξακολουθητικός  Μέλλοντας                                                                        | Παρακείμενος                                                                                                                            | Υπερσυντέλικος                                                                               | Συντελεσμένος Μέλλοντας                                                                                      |
| θα αγαπιέμαι θα αγαπιέσαι θα αγαπιέται θα αγαπιόμαστε θα αγαπιέστε/ θα αγαπιόσαστε θα αγαπιούνται | έχω αγαπηθεί έχεις αγαπηθεί έχει αγαπηθεί έχουμε αγαπηθεί έχετε αγαπηθεί έχουν(ε) αγαπηθεί                                              | είχα αγαπηθεί είχες αγαπηθεί είχε αγαπηθεί είχαμε αγαπηθεί είχατε αγαπηθεί είχαν(ε) αγαπηθεί | θα έχω αγαπηθεί θα έχεις αγαπηθεί θα έχει αγαπηθεί θα έχουμε αγαπηθεί θα έχετε αγαπηθεί θα έχουν(ε) αγαπηθεί |

Υποτακτική

| Εξακολουθητική                                                                                   | Συνοπτική                                                                       | Συντελεσμένη                                                                                                 |
|--------------------------------------------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| να αγαπιέμαι να αγαπιέσαι να αγαπιέται να αγαπιόμαστε να αγαπιέστε/να αγαπιόσαστε να αγαπιούνται | να αγαπηθώ να αγαπηθείς να αγαπηθεί να αγαπηθούμε να αγαπηθείτε να αγαπηθούν(ε) | να έχω αγαπηθεί να έχεις αγαπηθεί να έχει αγαπηθεί να έχουμε αγαπηθεί να έχετε αγαπηθεί να έχουν(ε) αγαπηθεί |

Άλλοι τύποι
να αγαπιόμουν(α)… να αγαπήθηκα…
να είχα αγαπηθεί…

Προστακτική

| Εξακολουθητική   | Συνοπτική   |
|------------------|-------------|
| -                | αγαπήσου    |
| -                | αγαπηθείτε  |
Έτσι κλίνονται: απαντώ, βαστώ, βουτώ, γελώ, γεννώ, γλεντώ, διψώ, κολλώ, κρατώ, κρεμώ, κυβερνώ,μελετώ,μετρώ,μιλώ,νικώ,ξενυχτώ,ξεχνώ,ξυπνώ,πατώ,πεινώ,περνώ,περπατώ, πετώ,πηδώ,πουλώ,προτιμώ,ρωτώ,σταματώ,τραβώ,φυσώ,χαιρετώ,χαλώ,χτυπώκ.ά.
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
Τάξη 2: θεωρώ

Ενεστώτας
Παρατατικός

Αόριστος
Συνοπτικός Μέλλοντας
θεωρώ θεωρείς θεωρεί θεωρούμε θεωρείτε θεωρούν(ε)
θεωρούσα θεωρούσες θεωρούσε θεωρούσαμε θεωρούσατε θεωρούσαν(ε)
θεώρησα θεώρησες θεώρησε θεωρήσαμε θεωρήσατε θεώρησαν/θεωρήσανε
θα θεωρήσω θα θεωρήσεις θα θεωρήσει θα θεωρήσουμε θα θεωρήσετε θα θεωρήσουν(ε)

| Εξακολουθητικός  Μέλλοντας                                          | Παρακείμενος                                                                               | Υπερσυντέλικος                                                                               | Συντελεσμένος Μέλλοντας                                                                                      |
|---------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| θα θεωρώ θα θεωρείς θα θεωρεί θα θεωρούμε θα θεωρείτε θα θεωρούν(ε) | έχω θεωρήσει έχεις θεωρήσει έχει θεωρήσει έχουμε θεωρήσει έχετε θεωρήσει έχουν(ε) θεωρήσει | είχα θεωρήσει είχες θεωρήσει είχε θεωρήσει είχαμε θεωρήσει είχατε θεωρήσει είχαν(ε) θεωρήσει | θα έχω θεωρήσει θα έχεις θεωρήσει θα έχει θεωρήσει θα έχουμε θεωρήσει θα έχετε θεωρήσει θα έχουν(ε) θεωρήσει |

Υποτακτική

| Εξακολουθητική      | Συνοπτική       | Συντελεσμένη         |
|---------------------|-----------------|----------------------|
| να θεωρώ να θεωρείς | να θεωρήσω      | να έχω θεωρήσει      |
|                     | να θεωρήσεις    | να έχεις θεωρήσει    |
| να θεωρεί           | να θεωρήσει     | να έχει θεωρήσει     |
| να θεωρούμε         | να θεωρήσουμε   | να έχουμε θεωρήσει   |
| να θεωρείτε         | να θεωρήσετε    | να έχετε θεωρήσει    |
|                     |                 | να έχουν(ε) θεωρήσει |
| να θεωρούν(ε)       | να θεωρήσουν(ε) |                      |

Άλλοι τύποι
να θεωρούσα… να θεώρησα… να είχα θεωρήσει…

| Προστακτική    | Προστακτική       |
|----------------|-------------------|
| Εξακολουθητική | Συνοπτική         |
| -   θεωρείτε   | θεώρησε  θεωρήστε |
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     

Ενεργητική Φωνή

Οριστική
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜

Παθητική Φωνή

Οριστική

| Ενεστώτας   | Παρατατικός    | Αόριστος               | Συνοπτικός Μέλλοντας   |
|-------------|----------------|------------------------|------------------------|
| θεωρούμαι   | [θεωρούμουν] 1 | θεωρήθηκα              | θα θεωρηθώ             |
| θεωρείσαι   | [θεωρούσουν]   | θεωρήθηκες             | θα θεωρηθείς           |
| θεωρείται   | θεωρούνταν(ε)  | θεωρήθηκε              | θα θεωρηθεί            |
| θεωρούμαστε | [θεωρούμασταν] | θεωρηθήκαμε            | θα θεωρηθούμε          |
| θεωρείστε   | [θεωρούσασταν] | θεωρηθήκατε            | θα θεωρηθείτε          |
| θεωρούνται  | θεωρούνταν(ε)  | θεωρήθηκαν/θεωρηθήκανε | θα θεωρηθούν           |

| Εξακολουθητικός  Μέλλοντας                                                       | Παρακείμενος                                                                               | Υπερσυντέλικος                                                                               | Συντελεσμένος Μέλλοντας                                                                                      |
|----------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| θα θεωρούμαι θα θεωρείσαι θα θεωρείται θα θεωρούμαστε θα θεωρείστε θα θεωρούνται | έχω θεωρηθεί έχεις θεωρηθεί έχει θεωρηθεί έχουμε θεωρηθεί έχετε θεωρηθεί έχουν(ε) θεωρηθεί | είχα θεωρηθεί είχες θεωρηθεί είχε θεωρηθεί είχαμε θεωρηθεί είχατε θεωρηθεί είχαν(ε) θεωρηθεί | θα έχω θεωρηθεί θα έχεις θεωρηθεί θα έχει θεωρηθεί θα έχουμε θεωρηθεί θα έχετε θεωρηθεί θα έχουν(ε) θεωρηθεί |

Υποτακτική

| Εξακολουθητική                                                                   | Συνοπτική                                                                    | Συντελεσμένη                                                                                                 |
|----------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| να θεωρούμαι να θεωρείσαι να θεωρείται να θεωρούμαστε να θεωρείστε να θεωρούνται | να θεωρηθώ να θεωρηθείς να θεωρηθεί να θεωρηθούμε να θεωρηθείτε να θεωρηθούν | να έχω θεωρηθεί να έχεις θεωρηθεί να έχει θεωρηθεί να έχουμε θεωρηθεί να έχετε θεωρηθεί να έχουν(ε) θεωρηθεί |

Άλλοι τύποι
[να θεωρούμουν]… να θεωρήθηκα… να είχα θεωρηθεί…

| Προστακτική    | Προστακτική         |
|----------------|---------------------|
| Εξακολουθητική | Συνοπτική           |
| -              | θεωρήσου θεωρηθείτε |
Έτσι κλίνονται και τα: αποτελώ,ζω,μπορώ,παρακαλώ,προσπαθώ,συγχωρώκ.ά. (Προσοχή: Μερικά δε σχηματίζουν παθητική φωνή!)
1. Oι τύποι σε αγκύλες δε χρησιμοποιούνται συχνά.
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
 ¿    ,,,
  ı  ›››  

 ¿  
Μερικά ρήματα της Β ' συζυγίας κλίνονται σύμφωνα και με τις δύο τάξεις. Έχουμε, δηλαδή:
ακολουθώ - ακολουθάς/ακολουθείς - ακολουθάει/ακολουθεί
‚ ›            ¿     
Τέτοια ρήματα είναι τα: ακολουθώ,κυκλοφορώ, προχωρώ,συζητώ,συμπαθώ,τηλεφωνώ,χωρώκ.ά.
Τα ρήματα κοιμάμαι,λυπάμαι,φοβάμαι και θυμάμαι ακολουθούν τον σχηματισμό των ρημάτων της Β ' συζυγίας - Τάξης 2, αλλά διαφέρουν σε αρκετούς τύπους του ενεστώτα και παρατατικού οριστικής (και της υποτακτικής):
Π.χ. κοιμάμαι - κοιμάσαι - κοιμάται - κοιμόμαστε - κοιμάστε - κοιμούνται κοιμόμουν - κοιμόσουν - κοιμόταν - κοιμόμασταν - κοιμόσασταν - κοιμούνταν

Δ. Σχηματισμός ρημάτων σε -άγω, -βάλλω
Να και κάτι που πρέπει να προσέξουμε: Μερικά ρήματα της γλώσσας μας σχηματίζονται με βάση το αρχαίο ρήμα άγω , που σημαίνει οδηγώ:
παράγω, προάγω, διάγω, περιάγω, διεξάγω, εισάγω, εξάγω κ.ά.
Τι σημαίνουν αυτά τα ρήματα;
Προσέχω πολύ στον σχηματισμό των ρημάτων αυτών. Όταν δηλώνω εξακολουθητικές - επαναλαμβανόμενες ενέργειες (όταν δηλαδή έχουμε εξακολουθητικό - επαναλαμβανόμενο ποιόν ενεργείας) χρησιμοποιώ το θέμα «αγ-».
Η χώρα μας θα εξάγει λάδι στην Ευρώπη για πολλές ακόμα δεκαετίες.

Ο γνωστός αρχιμουσικός το είχε πάρει απόφαση: «Θέλουμε να διεξάγουμε το Φεστιβάλ Μότσαρτ κάθε χρόνο...».
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜˜˜
Όταν, όμως, δηλώνω συνοπτικές - στιγμιαίες ενέργειες (όταν δηλαδή έχουμε συνοπτικό - στιγμιαίο ποιόν ενεργείας), χρησιμοποιώ το θέμα «αγαγ-».
Την ερχόμενη εβδομάδα η χώρα μας θα εξαγάγει 500 τόνους λάδι στην Ευρώπη.
Ο γνωστός αρχιμουσικός συμπλήρωσε: «...φέτος όμως, λόγω οικονομικών προβλημάτων, δε θα διεξαγάγουμε το φεστιβάλ αυτό».
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τα ρήματα που προέρχονται από το αρχαίο ρήμα βάλλω : περιβάλλω, διαβάλλω, καταβάλλω, υποβάλλω, επιβάλλω, αμφιβάλλω, προσβάλλω κ.ά.

Κι αυτά τι να σημαίνουν, άραγε;
Τα ρήματα αυτά σχηματίζουν τους εξακολουθητικούς -επαναλαμβανόμενους τύπους με το θέμα «βάλλ-».
Η μητέρα περιβάλλει τα παιδιά της με αγάπη. Ο Ορέστης ανέβαλλε συστηματικά το μάθημα της κιθάρας τις τελευταίες τέσσερις εβδομάδες.
Σχηματίζουν όμως τους συνοπτικούς - στιγμιαίους τύπους από το θέμα «βαλ-» (με ένα λάμδα λιγότερο).
Είμαστε σίγουροι ότι οι νέοι συνάδελφοί σου θα σε περιβάλουν με αγάπη, αμέσως μόλις αναλάβεις εργασία, την επόμενη Δευτέρα. Ο Ορέστης ανέβαλε το μάθημα της κιθάρας χτες.

 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
 ¿    ,,,

Ε. Συνηρημένα ρήματα
Ας σημειώσω την oριστική του ενεστώτα αυτών των ρημάτων για να μην μπερδεύομαι...

Οριστική Ενεστώτα

| τρώω   | λέω   | ακούω   | φταίω   |
|--------|-------|---------|---------|
| τρώω   | λέω   | ακούω   | φταίω   |
| τρως   | λες   | ακούς   | φταις   |
| τρώει  | λέει  | ακούει  | φταίει  |
| τρώμε  | λέμε  | ακούμε  | φταίμε  |
| τρώτε  | λέτε  | ακούτε  | φταίτε  |
| τρώνε  | λένε  | ακούνε  | φταίνε  |
Στην κατηγορία αυτή ανήκουν και τα ρήματα κλαίω,καίω,πάω.

ΣΤ. Ελλειπτικά, απρόσωπα & ανώμαλα ρήματα

Ελλειπτικά ρήματα
Μερικά ρήματα δε σχηματίζουν όλους τους τύπους. Συνήθως, τους λείπουν οι συνοπτικοί τύποι. Αυτά είναι τα:
ανήκω,είμαι,οφείλω,περιμένω,τρέμω,χρωστώ,ξέρω,μάχομαι, έχω,ευθύνομαικ.ά.
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     

Απρόσωπα ρήματα
Έχουν μόνο Γ ' πρόσωπο ενικού και υποκείμενό τους δεν είναι κάποιο πρόσωπο, ζώο, πράγμα κτλ. (Ονοματική Φράση) αλλά μια ολόκληρη πρόταση:
πρέπει πρόκειται
[να ψήσουμε τις πατάτες σε σιγανή φωτιά]
[να πάω διακοπές τον Αύγουστο]
Μερικά προσωπικά ρήματα χρησιμοποιούνται ως απρόσωπα όταν δηλώνουν καιρικά ή φυσικά φαινόμενα. Στην περίπτωση αυτή δεν έχουν υποκείμενο:
βρέχει, νυχτώνει, χιονίζει, φέγγει, χαράζει, χειμωνιάζει, βροντάει, φυσάει

Ανώμαλα ρήματα
Το ρήμα είμαικλίνεται ως εξής:

| To ρήμα είμαι                                 | To ρήμα είμαι                                                   | To ρήμα είμαι                                                   | To ρήμα είμαι                                                   | To ρήμα είμαι                                                                     |
|-----------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------|
| Οριστική                                      | Οριστική                                                        | Οριστική                                                        | Υποτακτική                                                      | Υποτακτική                                                                        |
| Ενεστώτας                                     | Παρατατικός                                                     | Μέλλοντας                                                       |                                                                 |                                                                                   |
| είμαι είσαι είναι είμαστε είστε/είσαστε είναι | ήμουν(α) ήσουν(α) ήταν(ε) ήμαστε/ήμασταν ήσαστε/ήσασταν ήταν(ε) | θα είμαι θα είσαι θα είναι θα είμαστε θα είστε/είσαστε θα είναι | να είμαι να είσαι να είναι να είμαστε να είστε/είσαστε να είναι | να ήμουν(α) να ήσουν(α) να ήταν(ε) να ήμαστε/ήμασταν να ήσαστε/ήσασταν να ήταν(ε) |

Ορισμένα ρήματα σχηματίζονται με τρόπο που δεν μπορούμε να προβλέψουμε. Για τα ρήματα αυτά βλέπω τον πίνακα ανώμαλων ρημάτων στο παράρτημα του βιβλίου μου.
 1 10 0 ::::: K K ¿ ¿  
  ı  ›››  

 ¿  
‚ ›            ¿     

Τι θα θυμάμαι για... τα ρήματα
- 1. Τα ρήματα έχουν πρόσωπο, αριθμό, χρονική βαθμίδα, ποιόν ενεργείας, χρόνο και φωνή .
- 2. Τα ρήματα μπορεί να είναι μεταβατικά , αμετάβατα ή συν -δετικά .
- 3. Το έχωλέγεται βοηθητικό ρήμα γιατί μας βοηθάει να σχη -ματίσουμε τους συντελεσμένους χρόνους.
- 4. Ανάλογα με τον τρόπο κλίσης τους, τα ρήματα χωρίζονται σε δύο συζυγίες (Α ' και Β ' συζυγία).

Τι να θυμάμαι όταν γράφω

 -είστε, -ήστε, -ίστε
Το Β ' πληθυντικό πρόσωπο του ενεστώτα παθητικής φωνής των ρημά -των Β ' συζυγίας - Τάξης 2 γράφεται με ει (θεωρ εί στε).
Το Β ' πληθυντικό πρόσωπο συνοπτικής προστακτικής ενεργητικής φωνής των ρημάτων Β ' συζυγίας - Τάξης 1 γράφεται με η (αγαπ ή στε).
Το Β ' πληθυντικό πρόσωπο συνοπτικής προστακτικής ενεργητικής φωνής των ρημάτων Α ' συζυγίας - Τάξης 4 (σε -ίζω) γράφεται με ι (δροσ ί στε).

 άγω, βάλλω
Τα ρήματα που έχουν ως βάση το αρχαίο ρήμα άγω σχηματίζουν τους εξακολουθητικούς - επαναλαμβανόμενους τύπους από το θέμα αγκαι τους συνοπτικούς - στιγμιαίους τύπους από το θέμα αγαγ-.
Τα ρήματα που έχουν ως βάση το αρχαίο ρήμα βάλλω σχηματίζουν τους εξακολουθητικούς - επαναλαμβανόμενους τύπους από το θέμα βαλλκαι τους συνοπτικούς - στιγμιαίους τύπους από το θέμα βαλ-.
 ¿    ,,,

ENOTHTA 11 ™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
Δίνω περισσότερες πληροφορίες για ανθρώπους, ζώα, πράγματα και καταστάσεις με έναν ακόμη τρόπο
Πώς ήταν οι άνθρωποι στο θέατρο; Ο Ορέστης και ο Βρασίδας ήταν στενοχωρημένοι, επειδή δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν την παράσταση. Ο ταξιθέτης ήταν νευριασμένος με την κυρία. Η κυρία ήταν θυμωμένη.
Πώς έφυγαν από το θέατρο; Η κυρία με το τεράστιο καπέλο έφυγε από την παράσταση τρέχοντας. Ο Ορέστης και ο Βρασίδας έφυγαν γελώντας.
Οι μετοχές
Προσέξατε κάτι;

Ο κ. Βρασίδας είναι θυμωμένος .
Ο κ. Βρασίδας έφυγε τρέχοντας .
Oι παραπάνω λέξεις έχουν φτιαχτεί από ρήματα:
θυμώνω  θυμωμένος νευριάζω  νευριασμένος
τρέχω  τρέχοντας γελώ  γελώντας
Οι λέξεις αυτές είναι μετοχές . Φτιάχνονται από ρήματα και τις χρησιμοποιούμε για να δώσουμε περισσότερες πληροφο -ρίες είτε για το πώς γίνεται αυτό που περιγράφει το ρήμα είτε για κάποια ονοματική φράση .
Bλέπω ότι άλλες μετοχές κλίνονται και άλλες όχι.
Η κυρία έφυγε τρέχοντας .
Το χελωνάκι είναι θυμωμένο .
Το χελωνάκι έφυγε τρέχοντας .

ΜΕΤΟΧΕΣ  Είναι κλιτές (με κατάληξη -μενος, -μενη, -μενο) ή άκλιτες (με κατάληξη -οντας/-ώντας) λέξεις που παράγονται από ρήματα.
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜

Κλιτή μετοχή
Δεν πρόφτασε να τελειώσει τη φράση της και το αγόρι έτρεξε στο κελάρι. Αναποδογύρισε ό,τι είχε εκεί. Δε βρήκε τίποτα. Τρεχάτος και σκονισμένος ανέβηκε στο πρώτο πάτωμα, άνοιξε ό,τι ντουλάπι, συρτάρι, σεντούκι ή κοφίνι βρίσκονταν στον πύργο, μα πάλι δε βρήκε τίποτα. Σαν γάτα σκαρφάλωσε στην όρθια ξύλινη σκάλα της σοφίτας κι εκεί, αφού σκάλισε παντού, χώ-
θηκε ως τη μέση σ' ένα παλιοσέντουκο, σαράβαλο, μουχλιασμένο και σαρακοφαγωμένο . Στο τέλος έβγαλε από κάτω από μια στοίβα παλιόχαρτα κιτρινιασμένα και ζαρωμένα , ένα κουρελιασμένο μακρύ βιβλίο, με το εξώφυλλο μισοφαγωμένο από τα ποντίκια και τόσο σκονισμένο, που τα εξωτερικά χρυσά γράμματα μόλις διαβάζονταν πια.

Η κλιτή μετοχή μοιάζει με το επίθετο, γιατί κατά κανόνα συνοδεύει ουσιαστικά και τα προσδιορίζει.
Παραμύθι χωρίς όνομα, Π. Σ. Δέλτα
Φτιάχνω κλιτές μετοχές αν προσθέσω τις κατάληξεις -μένος / -μένη / -μένο στο ρήμα:
κιτρινίζω  κιτρινισμένος,-η,-ο ζαρώνω ζαρωμένος,-η,-ο
Οι κλιτές μετοχές κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο .
Πολλές φορές, λέξεις που ξεκίνησαν ως κλιτές μετοχές γίνονται ουσιαστικά: τοκρατούμενο,ταχρωστούμενα,τοενδεχόμενο,τοπεριεχόμενοκ.ά.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 29
Φτιάχνω στο τετράδιό μου κλιτές μετοχές από τα ρήματα:
νυστάζω, κουράζω, απελπίζω, ιδρώνω, κυκλώνω, κλαίω, πεινάω, διψάω

Άκλιτη μετοχή
- Σας παρακαλώ, μήπως ξέρετε πού είναι η οδός Ορφέως; Περπάτησα σ' όλους τους γύρω δρόμους ψάχνοντας, ρωτώντας και διαβάζοντας όλες τις πινακίδες, αλλά πουθενά! Ένας τροχονόμος με διαβεβαίωσε πως είναι κάπου εδώ κοντά. Δεν μπορώ να καταλάβω τι συμβαίνει.
- Η Ορφέως είναι χιλιόμετρα μακριά από δω. Τροχονόμο λέτε τον κύριο που στέκεται στη γωνία, φορώντας κράνος, κρατώντας μια σφυρίχτρα και κουνώντας τα χέρια του δεξιά αριστερά;
- Ναι, ακριβώς.
- Μα αυτός δεν είναι τροχονόμος. Γυμναστής είναι. Στέκεται εκεί περιμένοντας τους άλλους που τρέχουν μαζί του, κάνοντάς τους νόημα να βιαστούν. Φοράει το κράνος για προστασία. Μια

 1 11 :
¢ ¢››› ¢› ¢›  
         fi fifi fi       ˜
     Ê   ›  ˜
 ı  ˘ ˜ ...$\_{}$  ¤     fi   fi 
γλάστρα από ένα μπαλκόνι προσγειώθηκε στο κεφάλι του τις προάλλες, αφήνοντάς του ένα τεράστιο καρούμπαλο. Ο καημένος! Από το χτύπημα φαίνεται δεν ξέρει τι λέει!
Η άκλιτη μετοχή προσδιορίζει το ρήμα όπως κάνει και το επίρρημα. Δηλαδή, μας δίνει περισσότερες πληροφορίες για τον τρόπο ή τον χρόνο που γίνεται η ενέργεια του ρήματος.
Φτιάχνω άκλιτες μετοχές αν κολλήσω την κατάληξη -οντας / -ώντας στο ρήμα:

διαβάζ-ω  διαβάζ+οντας=διαβάζοντας ρωτ-ώ ρωτ+ώντας=ρωτώντας
Η άκλιτη μετοχή ονομάζεται αλλιώς γερούνδιο .

Τι θα θυμάμαι για... τις μετοχές
- 1. Φτιάχνονται από ρήματα κι έχουν κατάληξη -μένος,-μένη, -μένο(η κλιτή μετοχή) και -οντας/-ώντας(η άκλιτη μετοχή).
- 2. Η κλιτή μετοχή κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος,-η,-οκαι λειτουργεί όπως τα επίθετα (δηλαδή συνοδεύει ουσιαστικά και τα προσδιορίζει).
- 3. Η άκλιτη μετοχή λειτουργεί σαν επίρρημα (μας δίνει μια πληροφορία για τον τρόπο και τον χρόνο που γίνεται η ενέργεια του ρήματος).
Τι να θυμάμαι όταν γράφω
- 1. Η κατάληξη της κλιτής μετοχής γράφεται:
- α) με ωμέγα όταν η μετοχή είναι παροξύτονη π.χ. δηλ ω μένος, πληγ ω μένος, φαγ ω μένος
- β) με όμικρον όταν η μετοχή είναι προπαροξύτονη π.χ. εργαζ ό μενος, αυξαν ό μενος (Εξαιρούνται μερικά ρήματα της Β ' συζυγίας που σχηματίζουν προπαροξύτονη κλιτή μετοχή σε -ώμενος, π.χ. τιμ ώ μενος.)
- 2. Η κατάληξη της άκλιτης μετοχής γράφεται:
- α) με ωμέγα όταν τονίζεται π.χ. γελ ώ ντας, ζητ ώ ντας, μιλ ώ ντας
- β) με όμικρον όταν δεν τονίζεται π.χ. τρέχ ο ντας, πίν ο ντας, τρώγ ο ντας, λύν ο ντας

Δίνω περισσότερες πληροφορίες για μια ενέργεια ή κατάσταση ENOTHTA 12 ™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
Η Αγγελίνα έφυγε για τη Θεσσαλονίκη.
Ο κ. Βρασίδας ξέχασε τα γυαλιά του.
Ο φίλοι του Ορέστη πέρασαν το πoτάμι.

Με πολλούς τρόπους:
- 1. Με δευτερεύουσες προτάσεις (ενότητα 16.4)
- 2. Mε προθετικές φράσεις - προσδιορισμούς (ενότητα 16.2 Γ)
- 3. Με τα επιρρήματα (άκλιτες λέξεις). Για δες:
- Η Αγγελίνα έφυγε για τη Θεσσαλονίκη χτες .
- Ο κ. Βρασίδας ξέχασε τα γυαλιά του κάπου.
- Οι φίλοι του Ορέστη πέρασαν το ποτάμι εύκολα.
Αυτές οι πληροφορίες δεν είναι αρκετές! Εγώ θέλω να ξέρω κι άλλες πληροφορίες. Θέλω να ξέρω πότε έφυγε η Αγγελίνα, πού ξέχασε τα γυαλιά του ο θείος Βρασίδας και πώς κατάφεραν οι φίλοι μου να περάσουν στην απέναντι όχθη του ποταμού. Πώς μπορώ να το κάνω αυτό;

ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ  Είναι άκλιτες λέξεις που συνοδεύουν τα ρήματα και τα προσδιο -ρίζουν δίνοντάς μας πληροφορίες για τον τόπο, τον χρόνο, τον τρόπο, την ποσότητα. Τα επιρρήματα, επίσης, συνδέουν προτάσεις (χωρίς να είναι σύνδεσμοι).

Το επίρρημα

Είδη επιρρημάτων
Τοπικά επιρρήματα:

Πού ;
Χρονικά επιρρήματα:

Πότε;
Τροπικά επιρρήματα:
Ποσοτικά επιρρήματα:

Πόσο ;
Με επιρρήματα μπορούμε να περιγράψουμε πολλές διαφορετικές ιδιότητες της πράξης που δηλώνει το ρήμα. Έτσι, έχουμε διαφορετικές ομάδες επιρρημάτων.
πού, εδώ, εκεί, πέρα, μακριά, κοντά, σιμά, δίπλα, μέσα, πάνω, κάτω, απέναντι, παντού, κάπου, πουθενά, ψηλά, χαμηλά, δεξιά, αριστερά, πλάι, γύρω, έξω, μεταξύ, αναμεταξύ, μπροστά, μπρος, πίσω, βόρεια, νότια, ανατολικά, δυτικά, χάμω κ.ά.
πότε, τώρα, τότε, πριν, μετά, σήμερα, αύριο, χτες, μεθαύριο, πέρ[υ]σι, φέτος, απόψε, αργά, νωρίς, οποτεδήποτε, όποτε, άλλοτε, κάποτε, ύστερα, έπειτα, επιτέλους, κιόλας, αμέσως, σπάνια, συχνά, τακτικά, πότε πότε κ.ά.

πώς, όπως, έτσι, αλλιώς, κάπως, καθόλου, οπωσδήποτε, μόνο, μαζί κ.ά.
πόσο, όσο, τόσο, οσοδήποτε, κάμποσο, κάπως, περισσότερο, πολύ, ελάχιστα, λίγο, τουλάχιστον, εξίσου, σχεδόν, λιγότερο, πάνω κάτω, καθόλου κ.ά.
Αρκετές φορές, τα επιρρήματα μπορεί να συνοδεύουν επίθετα:
- Ο κ. Βρασίδας είναι πάρα πολύ έξυπνος.
Σχεδόν όλοι ήρθαν στο πάρτι του Ορέστη.
Άλλες φορές, τα επιρρήματα προσδιορίζουν όχι το ρήμα αλλά ολόκληρη την πρόταση:
Ευτυχώς, προλάβαμε το πλοίο. Ειλικρινά, δεν ξέρω πώς να σας ευχαριστήσω.

Τα επιρρήματα που προσδιορίζουν μια πρόταση λέγονται προτασιακά επιρρήματα . Τέτοια είναι τα: απλώς,βέβαια,ίσως,πραγματικά,σίγουρα,τελικά,φυσικάκ.ά.
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜

Επιρρήματα σε -α και -ως
Χτες είχε γενέθλια ο αδελφός μου. Περάσαμε πολύ ωραία στο πάρτι του. Μόνο το χελωνάκι μας ήταν ανήσυχο και συμπεριφερόταν
παράξενα.
Πολλά επιρρήματα -α από τον πληθυντικό του ουδετέρου των επιθέτων. τα ωραία παιδιά  ωραία . τα παράξενα αντικείμενα Συμπεριφερόταν παράξενα .
σε σχηματίζονται Περάσαμε 
Ευτυχώς , μετά από λίγο συνήθισε.
Μερικά επιρρήματα σχηματίζονται και με την κατάληξη -ως :
Τα χελωνάκια συνήθως τρομάζουν.
Ευτυχώς , συνήθισε.
Αρκετά επιρρήματα έχουν τύπους και σε -ως και σε -α χωρίς διαφορά στη σημασία.

Παραπονιέται αδίκως / άδικα . Σπανίως / σπάνια εμφανίζεται.
Οι τύποι σε -ως χρησιμοποιούνται κυρίως σε επίσημο ύφος.
Προσοχή όμως! Αρκετά επιρρήματα έχουν τύπους και σε -ως και σε -α με διαφορετική σημασία!
το αδικείς. Συνήθως , τα χελωνάκια τρομάζουν με τον πολύ κόσμο.
 1 12 2 ::::
¢ ¢›››› ¢› ¢›    
       fi fifi      ˜
     Ê   › ˜
    ¤          ¿     
- π.χ. Η πυροσβεστική έφτασε αμέσως (=πολύ γρήγορα) στον τόπο της πυρκαγιάς. Εν όψει των εκλογών, ο υποψήφιος δήμαρχος κατέβηκε στην κεντρική λαχαναγορά για να επικοινωνήσει άμεσα (=χωρίς μεσολάβηση άλλων) με τους εμπόρους και τους καταναλωτές.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 30
Φτιάχνω στο τετράδιό μου προτάσεις που δείχνουν τη διαφορετική σημασία των παρακάτω επιρρημάτων:
απλώς - απλά, εκτάκτως - έκτακτα, ευχαρίστως - ευχάριστα, τελείως - τέλεια

Παραθετικά επιρρημάτων
Μερικές φορές, όμως, θέλω να εκφράσω σύγκριση και στα επιρρήματα:
- - Ορέστη, φέρε μου σε παρακαλώ το βαζάκι με το γλυκό.
- - Πού είναι;
- - Χαμηλά, στο ράφι της κουζίνας.
- - Δεν το βρίσκω. Είναι κοντά στο μπολ με τα φρούτα;
- - Όχι, χαμηλότερα .
- - Εκεί που έχεις ένα βαζάκι που λέει «ζάχαρη»;
- - Όχι, όχι, ακόμα πιο χαμηλά .
- - Α, το βρήκα. Ε, μα ήταν πάρα πολύ χαμηλά , γι' αυτό δεν το βρήκα εύκολα.
Τα παραθετικά των επιρρημάτων μοιάζουν με εκείνα των επιθέτων.

Ο συγκριτικός βαθμός σχηματίζεται:
-  είτε μονολεκτικά, με τις καταλήξεις -ότερα και -ύτερα: ωραία - ωραιότερα βαθιά - βαθύτερα
-  είτε περιφραστικά, με τη λέξη πιο : ωραία - πιο ωραία βαθιά - πιο βαθιά
™ ¯     › ˙ 
 ¤ Í   ˜

Ο υπερθετικός σχηματίζεται:
-  είτε μονολεκτικά, με τις καταλήξεις -ότατα, -ύτατα:
- ωραία - ωραιότατα
- βαθιά - βαθύτατα
-  είτε περιφραστικά, με τα επιρρήματα πολύ,πάραπολύ:
- ωραία - πολύ ωραία
βαθιά - πάρα πολύ βαθιά
Τα παραθετικά των επιρρημάτων που δεν προέρχονται από επίθετα σχηματίζονται μόνο περιφραστικά, δηλ. κάτω - πιο κάτω, μπροστά - πιο μπροστά.

Τι θα θυμάμαι για... τα επιρρήματα
- 1. Τα επιρρήματα μπορεί να είναι τοπικά , χρονικά , τροπικά , ποσοτικά .
- 2. Μερικά επιρρήματα σχηματίζονται από επίθετα με την κατάληξη -α ή -ως.
- 3. Κάποια επιρρήματα σχηματίζουν παραθετικά.
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜

Δηλώνω σχέσεις ανάμεσα σε φράσεις ENOTHTA 13

Η πρόθεση
ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ  Είναι μικρές άκλιτες λέξεις που συνοδεύουν μια ονοματική (ή προθετι -κή) φράση (βλ. ενότητα 16.2) και μαζί με αυτή δηλώνουν διάφορες ιδιότητες (τόπο, χρόνο, τρόπο, προέλευση κ.ά.). Μερικές προθέσεις χρησιμοποιούνται και στην παραγωγή/σύνθε -ση λέξεων (βλ. ενότητα 17.2).
™ ¯     › ˙ 
 ¤ Í   ˜

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 31
Οι προθέσεις της γλώσσας μας είναι οι: αντί, από, για, δίχως, εναντίον, εξαιτίας, έως, ίσαμε, κατά, λόγω, με, μετά, μεταξύ, μέχρι, παρά, πριν, προς, σαν, σε, χωρίς, ως
Φτιάχνω στο τετράδιό μου φράσεις με τις παραπάνω προθέσεις.
το σπίτι
τους γονείς του
Όταν συνδυάζουμε ένα επίρρημα ή μια πρόθεση με μια άλλη πρόθεση, φτιάχνουμε μια σύνθετη πρόθεση . Δηλαδή:
μέσα + από + επίρρημα πρόθεση
σύνθετη πρόθεση
αντί πρόθεση
+ για + πρόθεση
σύνθετη πρόθεση

Λόγιες προθέσεις
Πολλές φορές, χρησιμοποιούμε στον λόγο μας προθέσεις και προθετικές φράσεις που προέρχονται από παλιότερες μορφές της γλώσσας μας. Αυτές είναι οι προθέσεις:
δια, εκ, επί, εν, περί, προ, υπέρ, υπό, ανά
Αυτές τις χρησιμοποιούμε συνήθως σε σύνθετες λέξεις ή σε στερεότυπες εκφράσεις: προ Χριστού, προ-βάδισμα, εκ γενετής, εκ-λέγω

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 32
Βρίσκω τι σημαίνουν οι παρακάτω εκφράσεις:
1. Εκ περιτροπής ............................................................................................................. 2. Άνευ αποδοχών ........................................................................................................... 3. Επί ίσοις όροις ............................................................................................................. 4. Υπό εξέταση ............................................................................................................... 5. Δια της βίας .................................................................................................................

το σπίτι
τους γονείς του

ENOTHTA 14

Πώς ενώνω λέξεις, φράσεις και προτάσεις;
™™™ ¯¯¯     ›› ˙˙˙˙ 
 ¤¤ ÍÍÍ   ˜
συνδέουν τις εξαρτημένες προτάσεις με τις κύριες προτάσεις (υποτακτική σύνδεση).
Για τις φράσεις και τις προτάσεις βλ. ενότητα 16
- Ο δάσκαλος είπε ότι θα ξεκινήσουν οι σχολικοί αγώνες στίβου.
Όλοι οι μαθητές ήθελαν να πάρουν μέρος, γιατί αγαπούσαν τον αθλητισμό. Ο δάσκαλος, όμως, φοβόταν μήπως ορισμένοι γονείς δημιουργήσουν πρόβλημα.
Αν δεν έδιναν την έγκρισή τους όλοι οι γονείς, οι αγώνες θα αναβάλλονταν.

Όταν όλοι συμφώνησαν, οι αγώνες άρχισαν.
Τα παιδιά αγωνίστηκαν με τόσο ζήλο, ώστε σημειώθηκαν εξαιρετικά υψηλές επιδόσεις.

Α. Παρατακτικοί σύνδεσμοι
Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι χρησιμοποιούνται για να συνδέσουν λέξεις, φράσεις ή προτάσεις. Γενικά, ενώνουν κύριες προτάσεις μεταξύ τους ή εξαρτημένες προτάσεις μεταξύ τους ( παρατακτική σύνδεση ). Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι είναι οι εξής:
-  και (κι)
-  ή
-  είτε
-  ούτε
-  αλλά, μα
-  όμως
170$^{Άλλοι σύνδεσμοι}$
Ο σύνδεσμος και χρησιμοποιείται πολύ συχνά με τη σημασία « επίσης » (πριν από ονοματική φράση, επίθετο, επίρρημα ή προθετική φράση):
Π.χ. Ήρθαν και τα παιδιά. (ονοματική φράση)

∂ ¡ √ Δ ∏ ∏ Δ Δ Δ ∞ ∞

1111 4

¶  ˜
    
Ê  ¿    ˜   $\_{}$    ¿    ˜ ;

Β. Σύνδεσμοι που εισάγουν εξαρτημένες / δευτερεύουσες προτάσεις
Οι σύνδεσμοι αυτοί χρησιμοποιούνται για να συνδέσουν μια εξαρτημένη πρόταση με μια κύρια ( υποτακτική σύνδεση ). Οι πιο συνηθισμένοι είναι οι εξής:
-  ειδικοί σύνδεσμοι : ότι, πως, που
-  ερωτηματικοί σύνδεσμοι: αν, μήπως
-  ενδοιαστικοί/διστακτικοί σύνδεσμοι: μήπως, μη(ν)
-  υποθετικοί σύνδεσμοι: αν, εάν, άμα, εφόσον, είτε… είτε, εκτός (κι) αν
-  χρονικοί σύνδεσμοι: όταν, όποτε, μόλις, πριν, αφού, μετά που, ώσπου, μέχρι που/να, ενώ, καθώς, όσο
-  αιτιολογικοί σύνδεσμοι: γιατί, διότι, επειδή, αφού, μια και/που
-  εναντιωματικοί - παραχωρητικοί σύνδεσμοι: αν και, ενώ, μολονότι, κι ας, και να, και αν
-  αποτελεσματικοί σύνδεσμοι: που, ώστε

Μόρια
 ¤ Í   ˜ ,
Η γλώσσα μας διαθέτει και μερικές μικρές άκλιτες λέξεις που ονομάζονται μόρια .
Τα πιο σημαντικά μόρια είναι:
-  το μόριο του μέλλοντα θα (π.χ. θα γράφω, θα γράψω)
-  τα μόρια της υποτακτικής να και ας (π.χ. να έρθουν, ας έρθουν)
-  τα αρνητικά μόρια δε(ν) και μη(ν) (π.χ. δεν ήρθαν, να μην έρθουν)
-  τα μόρια ναι και όχι (π.χ. Ναι, θα παίξω μπάλα. Όχι, δε θα παίξω μπάλα.)
-  το δεικτικό μόριο να (π.χ. Να ένα ποδήλατο!)
-  το παρακελευστικό/προτρεπτικό μόριο για (π.χ. Για κάτσε να σου πω!)

Τι θα θυμάμαι για... τους συνδέσμους
Υπάρχουν δύο κατηγορίες συνδέσμων, ανάλογα με το τι είδους προτάσεις συνδέουν:
- α. οι παρατακτικοί σύνδεσμοι, που συνδέουν όμοιες προτάσεις ( παρατακτική σύνδεση )
- β. οι σύνδεσμοι που συνδέουν τις εξαρτημένες προτάσεις με τις κύριες ( υποτακτική σύνδεση ).

Τι να θυμάμαι όταν γράφω
- 1. Στον καθημερινό λόγο, το και γίνεται κι πριν από λέξη που αρχίζει με φωνήεν.
- Πρώτα έφαγε κι έπειτα διάβασε την εφημερίδα του.
- 2. Ο ειδικός σύνδεσμος πως δεν τονίζεται, ενώ το τροπικό επίρρημα πώς τονίζεται.
Νόμισε πως (=ότι) τον είδε.
Με ρώτησε πώς (=με ποιο τρόπο) ήρθα.
- 3. Ο ειδικός σύνδεσμος που δεν τονίζεται, ενώ το τοπικό επίρρημα πού τονίζεται.
Βλέπεις που (=ότι) δεν τον σέβεται καθόλου;
Ντίνα, πού (=σε ποιο μερος) θα φάτε το μεσημέρι;
- 4. Ο ειδικός σύνδεσμος ότι δεν παίρνει ποτέ υποδιαστολή, ενώ η αναφορική αντωνυμία ό,τι παίρνει πάντοτε υποδιαστολή. Δήλωσε ότι θα πάει.
- Φέρε μαζί σου ό,τι (=οτιδήποτε) θέλεις.

Επιφωνήματα

Πώς δηλώνω συναισθήματα; ENOTHTA 15
Ε! Ταξί! Ε! Ταξί, ταξί! ...
Αμ δε ! Περνά το ένα, περνά το άλλο, περνά και το παράλ -λο, σηκώνεις το χέρι, κατεβά -ζεις το χέρι, ξανασηκώνεις το χέρι, ξανακατεβάζεις το χέρι. Ουφ πια! Χριστέ μου! Και ξαναπερπάτημα και ξαναστα -μάτημα. Α! Να πετύχω ένα άδειο, παρακαλάς μες στο μυαλό σου. Μακάρι! Αλλά, μπα! Πού τέτοια τύχη! Λίγο πιο κάτω τσούρμο κόσμος, κακό... Χμ! Τι γίνεται εδώ; Συλλαλητή -
ΕΠΙΦΩΝΗΜΑΤΑ  Είναι άκλιτες λέξεις με τις οποίες μπορώ να εκφράσω τα συναισθήματά μου (δηλαδή τον θαυμασμό, τον πόνο, τη λύπη, τη στενοχώρια, την απορία μου), να πραγματοποιήσω πράξεις (π.χ. παρακίνηση, έπαινο, κάλεσμα, ευχή) ή να δηλώσω τη στάση μου σε μια κατάσταση (π.χ. άρνηση, ειρωνεία, δυσπιστία).

™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
ριο; Γάμος; Ανάσταση; -Όχι, κύριε! Στάση λεωφορεί -ου!
Ω! Το λεωφορείο! Τα λεωφο -ρεία! Επίθεση! Γιουρούσι! Στρίμωγμα και πατίκωμα και πάστωμα και στοίβαγμα... « Αχ! Το χέρι μου!», « Άου! Το πόδι μου!», « Ε! Βλέπε και λίγο πού πατάς!» Αμάν! Δε χωράει ούτε βελόνι! Κι εσύ; Πάλι απέξω.
Ε! Ταξί, ταξί!...
Δημήτρης Ψαθάς, Χαίρε Αθήνα (διασκευή)
™ ¯     › ˙ 
 ¤ Í   ˜

Οι κυριότερες κατηγορίες επιφωνημάτων είναι:
- α. Όσα εκφράζουν θαυμασμό : Α!, ποπό!, ω! κ.ά.
- β. Αυτά που εκφράζουν απορία : Α!, ο!, μπα!, ε; κ.ά.
- γ. Όσα δείχνουν πόνο, λύπη ή στενοχώρια : Αχ!, ω!, αμάν!, άου!, οχ!, αλίμονο!, α! κ.ά.
- δ. Αυτά που εκφράζουν ευχή : Μακάρι!, είθε! κ.ά.
- ε. Όσα δηλώνουν έπαινο : Μπράβο!, εύγε!, ζήτω! κ.ά.
- στ. Όσα φανερώνουν κάλεσμα : Ε!, επ! κ.ά.
- ζ. Όσα εκφράζουν ειρωνεία : Ε!, ου! κ.ά.
- η. Όσα παρακινούν και το αντίθετο : Άντε!, ε!, άμε!, μαρς!, στοπ!, σουτ! κ.ά.
- θ. Αυτά που δηλώνουν άρνηση ή δυσπιστία : Χμ!, μπα!, αμ δε! κ.ά.

Σύνταξη Συνθέτω φράσεις και προτάσεις TETAΡΤΟ ΜΕΡΟΣ
™ ¯     › ˙   ¤ Í   ˜
™ ˘  ı ¤   Ê  ¿    ˜      ¿ ˜ Πώς συνθέτω φράσεις και προτάσεις; ENOTHTA 16

Mε την πρόταση συνδέω δύο φράσεις
Ε, μόνο με σκέτες λέξεις πού να συνεννοηθούνε...
Είδαμε πώς σχηματίζονται οι λέξεις και σε τι μας χρησιμεύουν. Όμως, στην καθημερινή μας επικοινωνία χρησιμοποιούμε συνήθως πολύ μεγαλύτερες κατασκευές λόγου, τις φράσεις και τις προτάσεις:
Πρόταση λέγεται μια σειρά από λέξεις η οποία περιλαμβάνει οπωσδήποτε ένα ρήμα και έχει δικό της, αυτοτελές νόημα.
Με την πρόταση παρουσιάζουμε τη σχέση μιας ονοματικής φράσης (ή λέξης που την αντικαθιστά, π.χ. αντωνυμίας) με αυτά που περιγράφει το ρήμα (και η ρηματική φράση).

Η Μαρία
κοιμάται.
Ονοματική Φράση Ρήμα
-  Η ονοματική φράση αυτή είναι το « υποκείμενο » της πρότασης.
-  Το ρήμα και οι λέξεις που πάνε μαζί του φτιάχνουν τη « ρηματική φράση ».
Βρίσκουμε το υποκείμενο αν διαβάσουμε την πρόταση και μετά ρωτήσουμε «ποιος»/ «ποια»/«ποιο» ;
Π.χ. Ποια κοιμάται; Η Μαρία
Το υποκείμενο είναι πάντοτε σε ονομαστική πτώση.

Η Μαρία
πηγαίνει στο σχολείο με τις φίλες της.
Υποκείμενο
Ρηματική Φράση

Ο αδελφός του Πέτρου
διάβαζε τα μαθήματά του μετά το μεσημέρι.
Υποκείμενο
Ρηματική Φράση
Μια απλή πρόταση είναι μια σειρά λέξεων που έχει δικό της, ξεχωριστό νόημα, και περιέχει ένα και μόνο ρήμα.
Δηλαδή, είναι προτάσεις τα:
- Ο γιατρός έγραψε τη συνταγή.
Η φίλη της μητέρας μιλάει Ισπανικά.
Δεν είναι προτάσεις τα:
Η φίλη της μητέρας τη συνταγή
Μα, οι σειρές των λέξεων ηφίλητηςμητέραςή τησυνταγή έχουν νόημα, κι ας μην είναι προτάσεις. Πώς να τις ονομάσω;
Η κάθε πρόταση φτιάχνεται από δύο μικρότερες ομάδες λέξεων, που τις λέμε φράσεις : π.χ. τη φράση «Ο αδελφός του Πέτρου» και τη φράση «διάβαζε τα μαθήματά του μετά το μεσημέρι». Την πρώτη τη λέμε Ονοματική Φράση , γιατί σχηματίζεται γύρω από το Ουσιαστικό και τη δεύτερη Ρηματική Φράση , γιατί σχηματίζεται γύρω από το Ρήμα.

˜   $\_{}$    ¿    ˜
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜

ΟΝΟΜΑΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ
ΡΗΜΑΤΙΚΗ ΦΡΑΣΗ
Μια φράση αποτελείται από λέξεις. Μπορεί να περιέχει επίσης και άλλες, μικρότερες φράσεις. Έτσι, η φράση οαδελφόςτουΠέτρουαποτελείται από ένα άρθρο (ο), ένα ουσιαστικό (αδελφός) και ακόμα μία φράση (τουΠέτρου). Το κύριο συστατικό της φράσης οαδελφόςτουΠέτρουείναι το ουσιαστικό αδελφός, που αποτελεί και τη βασική λέξη (τον πυρήνα) της Ονοματικής Φράσης.
Αλλά και η Ρηματική Φράση μπορεί να περιέχει μικρότερες φράσεις. Έτσι, η Ρηματική Φράση διάβαζεταμαθήματάτουμετάτομεσημέριαποτελείται από το Ρήμα διάβαζε, τη φράση ταμαθήματάτουκαι τη φράση μετάτομεσημέρι.

Βλέπουμε λοιπόν ότι η πρόταση αποτελείται από μια Ονοματική Φράση - Υποκείμενο και μια Ρηματική Φράση. Αυτές, όμως, μπορεί να περιέχουν μικρότερες φράσεις.
Τα σφηνοτουβλάκια μου κολλάνε το ένα πάνω στο άλλο και όλα μαζί φτιάχνουν μια στέρεη κατασκευή.

Για να αναλύσω τη δομή της πρότασης...

11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Ακριβώς! Η πρόταση φτιάχνεται όπως φτιάχνεται ένα σπίτι ή μια κατα -σκευή με σφηνοτουβλάκια. Οι φθόγγοι φτιάχνουν συλλαβές, οι συλ -λαβές φτιάχνουν λέξεις, οι λέξεις εντάσσονται σε φράσεις, οι φράσεις καταλήγουν σε μεγαλύτερες φράσεις και -τέλοςοι δύο πιο σημαντι -κές φράσεις, δηλαδή η Ονοματική Φράση - Υποκείμενο και η Ρηματική Φράση, μας δίνουν την πρόταση.
Ναι ναι, ξέρω. Θυμάμαι. Μετά οι προτάσεις δημιουργούν παραγράφους και οι παράγραφοι κείμενο... Τέλεια συνεργασία, δηλαδή!

Το λαίμαργο σκυλί έφαγε τα μελομακάρονα.
...Πρώτα βρίσκω τι μέρος του λόγου είναι κάθε λέξη.
Άρθρο Επίθετο Ουσιαστικό

Άρθρο
Ουσιαστικό
Το λαίμαργο σκυλί
έφαγε
τα μελομακάρονα
Μετά, ξεχωρίζω την Ονοματική Φράση - Υποκείμενο από τη Ρημα -τική Φράση (προσέχω όμως γιατί συχνά μέσα στη Ρηματική Φράση υπάρχουν και ολόκληρες ονοματικές φράσεις, όπως εδώ η φράση τα μελομακάρονα, που αποτελείται από ένα άρθρο και ένα ουσιαστικό):
Ονοματική Φράση $\_{Υποκείμενο}$
Ρηματική Φράση
Άρθρο Επίθετο Ουσιαστικό
Ρήμα Ονοματική Φράση Αντικείμενο
Το λαίμαργο σκυλί
έφαγε
μελομακάρονα

Άρθρο
Ουσιαστικό
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜
Θυμάμαι ότι για να βρω το Υποκείμενο ρωτάω ποιος/ποια/ποιο . Η απάντηση είναι το υποκείμενο. Για παράδειγμα, όταν ακούω την πρόταση «Το λαίμαργο σκυλί έφαγε τα μελομακάρονα», ρωτάω: «Ποιος;». Η απάντηση, δηλαδή η φράση «Το λαίμαργο σκυλί», είναι το υποκείμενο της πρότασης.
Το υπόλοιπο μέρος της πρότασης, δηλαδή η φράση «έφαγε τα μελομακάρονα», είναι η Ρηματική Φράση . Η Ρηματική Φράση, τώρα, μπορεί να περιέχει μια φράση που να απαντά στην ερώτηση ποιον/ποια/τι και να δείχνει το πρόσωπο, ζώο ή πράγμα που επηρεάζεται από την ενέργεια που μας δείχνει το ρήμα. Η φράση αυτή λέγεται Αντικείμενο (π.χ. «τα μελομακάρονα»). Για παράδειγμα, όταν ακούω την πρόταση «Το λαίμαργο σκυλί έφαγε τα μελομακάρονα», ρωτάω «Τι (έφαγε);» Η απάντηση, δηλαδή η φράση «τα μελομακάρονα», είναι το αντικείμενο της πρότασης.

Στο τέλος, ενώνω τις δύο μεγάλες φράσεις και φτιάχνω την πρόταση:

ΠΡΟΤΑΣΗ
Ονοματική Φράση $\_{Υποκείμενο}$
Ρηματική Φράση
Άρθρο Επίθετο Ουσιαστικό
Ονοματική Φράση $\_{Αντικείμενο}$
Το λαίμαργο σκυλί
έφαγε
μελομακάρονα

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 33
Αναλύω  στο τετράδιό μου τη δομή των προτάσεων, ακολουθώντας τα παραπάνω βήματα:
- 1. Η μητέρα αγαπάει τη λαϊκή μουσική.
- 2. Οι μικροί ερευνητές ρωτούν το καθετί.
- 3. Πολλοί αθλητές κάνουν μεγάλες θυσίες.
Άρθρο Ουσιαστικό

Τα είδη των φράσεων
Πιο πάνω, κάναμε λόγο για Ονοματικές και Ρηματικές Φράσεις. Ας δούμε τώρα τις φράσεις αυτές ξεχωριστά.

Α. Ονοματική Φράση
ο φίλος του Αλέξη
Εμείς
μια πραγματικά εντυπωσιακή ταινία
τα κίτρινα παπούτσια
Οι Ονοματικές Φράσεις έχουν ως βασική τους λέξη ένα ουσιαστικό (ή μια λέξη που το αντικαθιστά, π.χ. ένα επίθετο ή μια αντωνυμία).

Οι ονοματικές φράσεις είναι συνήθως:
- 1. Υποκείμενα του ρήματος: Δείχνουν ποιος κάνει ή παθαίνει αυτό που λέει το ρήμα.
Η μητέρα του Γιώργου αγαπάει τη λαϊκή μουσική. Ποιος αγαπάει τη λαϊκή μουσική;  Η μητέρα του Γιώργου
- 2. Αντικείμενα του ρήματος: Δείχνουν σε ποιον ή σε τι μεταβιβάζεται η ενέργεια του ρήματος.
Η μητέρα του Γιώργου αγαπάει τη λαϊκή μουσική . Τι αγαπάει η μητέρα του Γιώργου;  Τη λαϊκή μουσική


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Τα υποκείμενα είναι πάντα σε ονομαστική πτώση και τα αντικείμενα σε αιτιατική ή γενική!
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜
- 3. Κατηγορούμενα του ρήματος: Δίνουν μια ιδιότητα στο υποκείμενο και ακολουθούν πάντα ένα συνδετικό ρήμα (βλ. ενότητα 10.1 Γ).
- Ο Γιάννης είναι σπουδαίος επιστήμονας .
- Τι ιδιότητα έχει ο Γιάννης; Σπουδαίος επιστήμονας.
- Η Σοφία έγινε τραγουδίστρια .
- Τι ιδιότητα έχει η Σοφία; Τραγουδίστρια.

B. Ρηματική Φράση
Το κατηγορούμενο έχει την ίδια πτώση με την Ονοματική Φράση που προσδιορίζει.
Τι να θυμάμαι όταν γράφω
Το υποκείμενο, το αντικείμενο και το κατηγορούμενο δε χωρίζονται ποτέ με κόμμα από το ρήμα.
Η Σοφία χτενίζεται. Φάγαμε φακές. Ο Νίκος έγινε δάσκαλος.
Εγώ δεν τολμώ να πιστέψω στα μάτια μου. Παγωμένος από έκπληξη, χάνω πολύτι -μο χρόνο. Δεν είμαι σίγου -ρος πώς πρέπει να αντι -δράσω . Να περιμένω τον φιλαράκο μου τον Κοψονού -ρη, όπως είχαμε συμφω -νήσει , ή να πάρω από πίσω τους κακοποιούς; Από τη μια η πεινασμένη κοιλίτσα μου, από την άλλη ένας συνά -δελφος που έχει την ανάγκη
μου. Διστάζω κάνα δυο δευτερόλεπτα, αλλά το παίρνω απόφαση. Δίνω ένα σάλτο και αρχίζω να τρέχω με όλη μου τη δύναμη πίσω από τη μοτο -σικλέτα. Άδικος κόπος. Όσο και να τρέχω , η μοτοσικλέτα τρέχει ακόμα γρηγορότερα και σε λίγο χάνεται από τα μάτια μου στο βάθος του σκοτεινού δρόμου.

Ευγένιος Τριβιζάς, Η τελευταία μαύρη γάτα
Συνδετικά Ρήματα: είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, εκλέγομαι, λέγομαι κ.ά.


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Το ρήμα είναι το πιο βασικό στοιχείο της πρότασης. Βρίσκεται παντού! Χωρίς ρήμα και Ρηματική Φράση, πρόταση δεν υπάρχει. Μάλιστα, μερι -κές φορές όλη η πρόταση είναι ένα ρήμα:
- - Τι κάνεις εκεί; Κοιμάσαι;
- - Όχι.
- - Τότε;
- -Ξεκουράζομαι. Σκέφτομαι. Ησυχάζω. Αρκετά με τις φωνές σου.
Ε, στις περιπτώσεις αυτές καταλαβαίνουμε ποιο είναι το υποκείμενο από την κατάληξη του ρήματος: π.χ.

Κοιμά σαι

 εσύ
Σκέφτ ομαι  εγώ

1. Ένα μόνο ρήμα αμετάβατο

Κοιμάμαι.

Τρέχω.

2. Ένα ρήμα μεταβατικό και αντικείμενο
Παίζω μπάλα.
Βλέπω τηλεόραση.

3. Ένα ρήμα μεταβατικό με δύο αντικείμενα
Χαρίσαμε του Νίκου/στον Νίκο ένα βιβλίο.
Όταν το ρήμα έχει δύο αντικείμενα λέγεται δίπτωτο . Το ένα αντικείμενο τότε λέγεται άμεσο και το άλλο έμμεσο (βλ. ενότητα 10).
Έχω τα μάτια μου δεκατέσσερα, γιατί το αντικείμενο ενός ρήματος δεν είναι πάντα μια Ονοματική Φράση. Μπορεί να είναι και μια ολόκληρη πρόταση...
Η δασκάλα νόμιζε [ότι τα παιδιά δεν είχαν καταλάβει την άσκηση] .

4. Ένα ρήμα συνδετικό και το κατηγορούμενο
Eίμαι σίγουρος.
Τι μπορεί λοιπόν να περιέχει η ρηματική φράση;
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜

Γ. Προθετική Φράση
Από το πρωί, ο χιονιάς έχει δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα σε όσους κινούνται στο οδικό δίκτυο της χώρας. Η ανακοίνωση του υπουργείου για τους συγγενείς των εγκλωβισμένων άφηνε να εννοηθεί ότι πολλοί συνάνθρωποί μας θα έμεναν μέσα στα χιόνια και τις επόμενες ώρες, παρά τις προσπάθειες των συνεργείων διάσωσης.
Οι προθέσεις (βλ. ενότητα 13) συνδυάζονται με Ονοματικές Φράσεις και μας δίνουν Προθετικές Φράσεις:

από το πρωί
για τους συγγενείς των εγκλωβισμένων παρά τις προσπάθειες των συνεργείων
Οι φράσεις αυτές παίζουν τον ρόλο του προσδιορισμού, δηλαδή δεν είναι απαραίτητα συστατικά της πρότασής μας, όπως είναι π.χ. το υποκείμενο και το ρήμα, αλλά μας δίνουν παραπάνω πληροφορίες ή κάνουν πιο σαφή τον λόγο μας:
έχει δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα.
Ρηματική Φράση
Οι Προθετικές Φράσεις που αποτελούνται από επίρρημα + πρόθεση + ονοματική φράση λέγονται Σύνθετες Προθετικές Φράσεις (βλ. και ενότητα 13.1).

Μέσα$\_{(επίρρημα) }$από$\_{(πρόθεση)}$ [το παλιό σπίτι]$\_{(ονοματική φράση)}$
Πέρα$\_{(επίρρημα) }$ από$\_{(πρόθεση)}$ [τη φαντασία μας]$\_{(ονοματική φράση)}$
Πάνω$\_{(επίρρημα)}$ σε$\_{(πρόθεση) }$ [ένα ράφι]$\_{(ονοματική φράση)}$

Δ. Επιρρηματική Φράση
Τα επιρρήματα (βλ. ενότητα 12) φτιάχνουν συνήθως μόνα τους (ή -πιο σπάνια- μαζί με άλλο ένα επίρρημα) Επιρρηματικές Φράσεις. Αυτές προσδιορίζουν:
- Α. Ρήματα: Φάγαμε αρκετά καλά . - Δουλεύει πολύ . - Τραγουδάει ωραία .
- Β. Επίθετα: πάρα πολύ όμορφη εντελώς ανοργάνωτος λιγότερο σωστός
- Γ. Ουσιαστικά: η κάτω πόρτα - ο τότε υπουργός
- Δ. Αριθμητικά: σχεδόν δεκαεφτά φορές περίπου έναν μήνα
- Ε. Ολόκληρες προτάσεις: Ευτυχώς , δεν ταλαιπωρηθήκαμε. Ειλικρινά , το ξέχασα.

Τα είδη των προτάσεων

Α. Ξεχωρίζω τις προτάσεις με βάση τα συστατικά τους
Με τη Ρηματική Φράση μπορώ να πω τι κάνει ο Βρασίδας:
- Ο Βρασίδας... (Α) κοιμάται
(Ρήμα$\_{αμετάβατο}$)
- Ο Βρασίδας... (Β) διαβάζει ένα βιβλίο
(Ρήμα$\_{μεταβατικό}$+ αντικείμενο)
- Ο Βρασίδας... (Β) διαβάζει ένα βιβλίο
Ο Βρασίδας... (Γ) είναι χαρούμενος
(Ρήμα$\_{συνδετικό}$+ κατηγορούμενο)
- Ο Βρασίδας... (Δ) δίνει γλυκά στους φίλους μου.
- Ο Βρασίδας... (Δ) δίνει γλυκά στους φίλους μου.
(Ρήμα$\_{δίπτωτο }$+ άμεσο αντικείμενο + έμμεσο αντικείμενο)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 34
11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Βρίσκω διάφορα είδη φράσεων (Ονοματικές, Ρηματικές, Προθετικές και Επιρρηματικές Φράσεις) στο παρακάτω κείμενο και τα γράφω στο τετράδιό μου σε αντίστοιχα κουτάκια:
Έξω ψιλόβρεχε. Η σόμπα καίει, ο επιτηρητής πίσω απ' τον πάγκο νυσταγμένος. Αντιγράφω στο ριγωτό χαρτί απ' το χοντρό μαύρο βιβλίο. Μυρίζω την υγρασία. Ο γλόμπος φωτίζει ασθενικά την αίθουσα. Ακούω το μολύβι μου στο χαρτί. Όσα δεν καταλαβαίνω, τα παραλείπω. Ο επιτηρητής του αναγνωστηρίου με κοιτάζει. Δεν ξέρω ότι το επάγγελμά του είναι βιβλιοθηκάριος. Ούτε μπορώ να προβλέψω ότι θα έλθει η εποχή που θα μυθοποιήσω τις επισκέψεις μου σε αυτόν τον χώρο.

Μάρω Δούκα Απ'τονχυμότωναμυγδάλωντουΘεού
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜
Όταν μια απλή Ονοματική Φράση -Υποκείμενο (π.χ. ο Βρασίδας) συνδυάζεται με κάποιο από τα είδη Ρηματικής Φράσης (Α, Β, Γ, Δ), τότε μας δίνει μια απλή πρόταση , δηλαδή μια πρόταση με τα απολύτως απαραίτητα!
- Ο Βρασίδας + κοιμάται.
- Ο Βρασίδας + διαβάζει ένα βιβλίο.
Ο Βρασίδας + είναι χαρούμενος.
- Ο Βρασίδας + δίνει γλυκά στους φίλους μου.
Αντίθετα, αν χρησιμοποιήσουμε προσδιορισμούς (δηλαδή λέξεις που δεν είναι απαραίτητες, αλλά μας δίνουν επιπλέον πληροφορίες για άλλες λέξεις) για να εμπλουτίσουμε τον λόγο μας, τότε η πρότασή μας λέγεται επαυξημένη :

Ο θείος μου ο Πέτρος κοιμάται από το πρωί .
Η πωλήτρια ήθελε να πουλήσει στην κυρία Δανάη ένα απαίσιο φόρεμα από τον καιρό του Νώε.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 35
Οι λέξεις με τα πράσινα στοιχεία είναι προσδιορισμοί. Αν τους αφαιρέσουμε, μας μένει η απλή πρόταση.
- Ο θείος μου κοιμάται.
Η πωλήτρια ήθελε να πουλήσει στην κυρία Δανάη ένα φόρεμα.
Απλή πρόταση + προσδιορισμοί = Επαυξημένη πρόταση
Βρίσκω ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι επαυξημένες και υπογραμμίζω τους προσδιορισμούς:
- 1. Ο Φάνης ήταν διάσημος γιατρός.
- 2. Ο Πέτρος έτρωγε χωρίς να σκέφτεται τις επιπτώσεις στην υγεία του.
- 3. Η Μαρία αγόρασε μια κούκλα από το πολυκατάστημα χτες το απόγευμα.
- 4. Η Σοφία απόκτησε ένα πανέμορφο αγοράκι.


Ο Ορέστης
η Αγγελίνα πήγαν στον κινηματογράφο.
Ονοματική Φράση + Υποκείμενο
Ονοματική Φράση Υποκείμενο
- Ο δάσκαλος είναι υπομονετικός
καλοσυνάτος.
Κατηγορούμενο +
Κατηγορούμενο
Η πρόταση στην οποία κάποιος κύριος όρος (υποκείμενο, αντικείμενο, κατηγορούμενο) συνδέεται παρατακτικά με κάποιον όμοιό του λέγεται σύνθετη .
Συχνά, για να δώσουμε ζωντάνια και αμεσότητα στον λόγο μας ή για λόγους συντομίας, παραλείπουμε ορισμένα από τα κύρια συστατικά των προτάσεων, όπως, π.χ. το υποκείμενο, όταν εύκολα εννοείται...

Αγόρασα ένα μολύβι. (= Εγώ αγόρασα ένα μολύβι.)
Ή ακόμα και το ρήμα:
- - Ποιος έχει σειρά;
- - Εγώ. (= Εγώ έχω σειρά.)
Τέτοιες προτάσεις τις λέμε ελλειπτικές .

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 36
Βρίσκω ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι επαυξημένες και ποιες σύνθετες, και τις σημαδεύω με ένα σταυρό:

|                                                                          | επαυξημένη   | σύνθετη   |
|--------------------------------------------------------------------------|--------------|-----------|
| 1. Η Μαρία και ο Νίκος αγόρασαν σπίτι.                                   |              |           |
| 2. Η Ελένη είναι καλή μαθήτρια.                                          |              |           |
| 3. Ο καινούριος διευθυντής του σχολείου είναι χαμογελαστός  και φιλικός. |              |           |
| 4. Οι δεινόσαυροι εξαφανίστηκαν πριν από εκατοντάδες χρόνια.             |              |           |

11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Δυο φράσεις λέμε ότι συνδέονται παρατακτικά όταν ενώνονται με τους παρατακτικούς συνδέσμους, βλ. ενότητα 14.1 Α (π.χ. και ). Αυτό μας δείχνει ότι αυτές οι φράσεις πάνε μαζί και παίζουν τον ίδιο ρόλο μέσα στην πρόταση.
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜

Α.1 Η σειρά των συστατικών της απλής πρότασης
η Αγγελίνα
έφαγε
την καρυδόπιτα
Υποκείμενο
Αντικείμενο
η Αγγελίνα
έφαγε
την καρυδόπιτα
έφαγε
η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα
έφαγε
την καρυδόπιτα
η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα
έφαγε
η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα
η Αγγελίνα
έφαγε
η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα
έφαγε
Όλες οι σειρές βγάζουν νόημα!
Η σειρά των κύριων συστατικών μέσα στην πρόταση δεν επηρεάζει τη σημασία της. Δηλαδή, οι έξι προτάσεις που έφτιαξες, Ορέστη, έχουν περίπου το ίδιο νόημα. Υπάρχει λοιπόν ελευθερία στη σειρά των συστατικών μέσα σε μια πρόταση. Ωστόσο, κάθε σειρά χρησιμοποιείται σε διαφορετικές περιστάσεις επικοινωνίας.

Ας αλλάξω, τώρα, τη σειρά στα καρτελάκια μου!
Η απλή πρόταση περιέχει μια Ονοματική Φράση - Υποκείμενο και μια Ρηματική Φράση. Συνήθως, η Ρηματική Φράση αποτελείται από ένα ρήμα και μια Ονοματική Φράση -Αντικείμενο. Λέμε, λοιπόν, ότι το Υποκείμενο , το Ρήμα και το Αντικείμενο είναι τα κύρια συστατικά της πρότασης. Για να τα γράψω σε καρτελάκια!


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Όταν ρωτάμε κάτι για το οποίο δεν ξέρουμε τίποτα, η απάντηση που θα μας δώσουν έχει την εξής σειρά συστατικών: Υποκείμενο - Ρήμα - Αντικείμενο ή Ρήμα - Υποκείμενο - Αντικείμενο.
Η Αγγελίνα
έφαγε
την καρυδόπιτα.
Υποκείμενο
Αντικείμενο
Έφαγε
η Αγγελίνα
την καρυδόπιτα.
Υποκείμενο
Αντικείμενο
Στην περίπτωση αυτή, η απάντηση μας δίνει μια εντελώς νέα πληροφορία/είδηση.
Όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση στο αντικείμενο, μπορούμε να αλλάξουμε τη σειρά των λέξεων και να φέρουμε το αντικείμενο στην αρχή της πρότασης. Τότε, μάλιστα, το προφέρουμε πιο δυνατά:

Την καρυδόπιτα
Αντικείμενο
Υποκείμενο
έφαγε

Τι θα θυμάμαι για... τη σειρά των συστατικών της πρότασης
Η πιο ουδέτερη σειρά των συστατικών μέσα σε μια πρόταση είναι Υποκείμενο - Ρήμα - Αντικείμενο (Υ-Ρ-Α) ή Ρήμα - Υποκείμενο - Αντικείμενο (Ρ-Υ-Α)
Αν θέλουμε όμως να τονίσουμε ιδιαίτερα κάποιο στοιχείο της πρότασης, μπορούμε να αλλάξουμε τη σειρά των συστατικών.
η Αγγελίνα.
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜

Β. Ξεχωρίζω τις προτάσεις ανάλογα με το αν εξαρτώνται από άλλες ή όχι


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Φυσικά! Ανάλογα με το αν μπορούν να σταθούν μόνες τους στον λόγο ή όχι. Οι προτάσεις διακρίνονται σε κύριες και εξαρτημένες / δευτερεύουσες . Οι κύριες έχουν αυτοτελές νόημα και μπορούν να σταθούν μόνες τους.
Π.χ. Η παράταξή μας μετά τις εκλογές θα φροντίσει για το μέλλον του τόπου.
Ποιος θέλει να προχωρήσουμε μπροστά;
Δώστε μας την ψήφο σας την ερχόμενη Κυριακή!
Προσέχω! Οι κύριες προτάσεις μπορεί να είναι και ερωτηματικές . Να δηλώνουν δηλαδή μια ερώτηση του ομιλητή προς τον ακροατή:

Θέλετε να προχωρήσουμε μπροστά; Ποιος θέλει να προχωρήσουμε μπροστά;
Και οι εξαρτημένες;
Ο Νίκος είπε ότι θα πάει στη συναυλία.
[ εξαρτημένη πρόταση - αντικείμενο του είπε ]
Ο Πέτρος ρώτησε ποιο ήταν το θρανίο του. [
εξαρτημένη πρόταση - αντικείμενο του ρώτησε ]
Τα παιδιά ξύπνησαν όταν είχε πια ξημερώσει.
εξαρτημένη πρόταση - προσδιορισμός χρόνου]
[ Ο Βασίλης σπούδασε για να μορφωθεί.
[ εξαρτημένη πρόταση - προσδιορισμός σκοπού]
Oι εξαρτημένες προτάσεις συμπληρώνουν τις κύριες προτάσεις και είτε λειτουργούν ως όροι τους (υποκείμενα, αντικείμενα) είτε μας δίνουν μια πληροφορία για τις συνθήκες μέσα στις οποίες πραγματοποιείται αυτό που δείχνει η κύρια πρόταση. Οι εξαρτημένες προτάσεις δε στέκονται μόνες τους στον λόγο.

™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜
Άρα, οι κύριες προτάσεις μοιάζουν με το ισόγειο μιας πολυκατοικίας. Μπορεί να σταθεί και μόνο του χωρίς στήριξη από άλλους ορόφους. Οι εξαρτημένες προτάσεις μοιάζουν με τα διαμερίσματα των επάνω ορόφων. Πρέπει να στηρίζονται πάνω στο ισόγειο και δεν μπορούν να σταθούν από μόνα τους!
Οι εξαρτημένες προτάσεις ξεκινούν (ή -όπως λέμε- εισάγονται) με μερικές ξεχωριστές λέξεις, τους συνδέσμους (βλ. ενότητα 14.1 Β). Αυτές οι λέξεις συνδέουν τις εξαρτημένες με τις κύριες προτάσεις. Οι σύνδεσμοι, επίσης, μας δείχνουν τι λογής είναι οι εξαρτημένες προτάσεις.

Αν οι εξαρτημένες προτάσεις είναι τα διαμερίσματα των επάνω ορόφων μιας πολυκατοικίας, οι σύνδεσμοι που τις εισάγουν είναι τα κλειδιά! Χωρίς το κατάλληλο κλειδί δεν μπορούμε να προχωρήσουμε από το ισόγειο και να μπούμε σε ένα διαμέρισμα του επάνω ορόφου! Άρα, κάθε εξαρτημένη πρόταση πρέπει να εισάγεται με τον κατάλληλο σύνδεσμο.

Εξαρτημένες / δευτερεύουσες προτάσεις

Α. Ειδικές προτάσεις
- Ο κύριος Βρασίδας νομίζει ότι ο καιρός θα χαλάσει.
- Ο Ορέστης ξέρει ότι ο θείος Βρασίδας θα πάει διακοπές .
Οι ειδικές προτάσεις εισάγονται με τους συνδέσμους ότι, πως, που και είναι αντικείμενα ρημάτων όπως: λέω, πιστεύω,νομίζω,ξέρω,αισθάνομαι,υποστηρίζωκ.ά.
- Ο κύριος Βρασίδας παραπονιόταν πως ο καιρός χαλούσε κάθε χρόνο στις διακοπές του.
- Ο κύριος Βρασίδας μετάνιωσε που δεν είχε συμβουλευτεί την Ε.Μ.Υ.


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Οι ειδικές προτάσεις μπορεί να είναι και υποκείμενα απρόσωπων ρημάτων (βλ. ενότητα 10.2 ΣΤ) και απρόσωπων εκφράσεων:
Π.χ. Φαίνεται ότι η βροχή θα κρατήσει αρκετή ώρα.

Β. Πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις
Θα πάω τελικά στην Άνδρο για διακοπές; Πότε θα σταματήσει η κακοκαιρία; Ποιος θα με βοηθήσει να αλλάξω τα εισιτήρια;
Ερώτηση - εξαρτημένη πρόταση: Πλάγια ερώτηση (πλάγια ερωτηματική πρόταση)
Ερώτηση - κύρια πρόταση: Ευθεία ερώτηση
Ο θείος Βρασίδας αναρωτιέται αν θα πάει τελικά στην Άνδρο για διακοπές. Θέλει να μάθει πότε θα σταματήσει η κακοκαιρία και ποιος θα τον βοηθήσει να αλλάξει τα εισιτήρια.
Οι πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις είναι εξαρτημένες προτάσεις που εκφράζουν ερώτηση ή απορία. Είναι αντικείμενα ρημάτων όπως: ρωτώ,αναρωτιέμαι,απορώ,σκέφτομαι, αμφιβάλλωκ.ά. Επίσης, είναι υποκείμενα απρόσωπων ρημάτων και απρόσωπων εκφράσεων με παρόμοια σημασία. Οι πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις εισάγονται με τους συνδέσμους αν, μήπως, με τις ερωτηματικές αντωνυμίες και με τα ερωτηματικά επιρρήματα.

Γ. Βουλητικές προτάσεις
Θα μπορούσατε να μου αλλάξετε το εισιτήριο για την Πέμπτη; Δε θέλω να ταξιδέψω με αυτόν τον καιρό. Πρέπει να προσέχει κανείς.
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜
Οι βουλητικές προτάσεις είναι εξαρτημένες προτάσεις που εκφράζουν επιθυμία, σχεδιασμό ή ευχή. Είναι αντικείμενα ρημάτων όπως: θέλω,μπορώ,εύχομαι, αναγκάζομαι,σκοπεύωκ.ά. Επίσης, είναι υποκείμενα απρόσωπων ρημάτων και απρόσωπων εκφράσεων όπως: πρέπει,χρειάζεται, απαγορεύεται,είναιανάγκη,είναι αδύνατονκ.ά. Οι βουλητικές προτάσεις βρίσκονται πάντοτε σε υποτακτική (γι' αυτό και ξεκινούν με το μόριο να της υποτακτικής).

Προσοχή!
Ξεχωρίζουμε τις βουλητικές από τις τελικές προτάσεις (βλ. ενότητα 16.4 Ι), γιατί στις βουλητικές δεν μπορούμε να αντικαταστήσουμε το να με το γιανα.
Θέλω να πάω στον κινηματογράφο. ΑΛΛΑΟΧΙΘέλω για να πάω στον κινηματογράφο.

Δ. Ενδοιαστικές προτάσεις
- Ο θείος Βρασίδας ανησυχεί μη χαλάσει κι άλλο ο καιρός .
Φοβάται μήπως το ποντίκι τη δαγκώσει!
Οι ενδοιαστικές προτάσεις είναι εξαρτημένες προτάσεις που εκφράζουν τον φόβο ή τον δισταγμό μας για κάτι. Είναι αντικείμενα ρημάτων όπως: φοβάμαι,ανησυχώκ.ά. Οι προτάσεις αυτές εισάγονται με τους συνδέσμους μήπως και μη(ν) .
Να και κάτι που πρέπει να ξέρουμε για τις εξαρτημένες προτάσεις που έχουμε συναντήσει ως τώρα.


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;

Η ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ
Μερικές φορές μια πρόταση εξηγεί καλύτερα το νόημα κάποιας λέξης, συνήθως ουσιαστικού. Έτσι οι ειδικές, πλάγιες ερωτηματικές, βουλητικές και ενδοιαστικές προτάσεις μπορεί και να έχουν θέση επεξήγησης (να επεξηγούν δηλ. κάποια ουσιαστικά):
Μάθατε το νέο , ότι ο κ. Βρασίδας κέρδισε το βραβείο «Γνώση»;
Ο Ορέστης βασανιζόταν από αυτήν την απορία , αν η κοπέλα δούλευε στο μαγαζί με τα παγωτά.
Ο κ. Βρασίδας είχε μία και μόνο επιθυμία , να επισκεφθεί την Άνδρο.
Η κ. Δανάη πρέπει να απαλλαγεί από τον μεγάλο της φόβο , μήπως τη δαγκώσει το ποντίκι.

Ε. Αναφορικές προτάσεις
Είδα μια κοπέλα.
Η κοπέλα μου είχε πουλήσει ένα παγωτό.
Είδα μια κοπέλα η οποία/που μου είχε πουλήσει ένα παγωτό.
Οι αναφορικές προτάσεις είναι εξαρτημένες προτάσεις που αναφέρονται σε μία λέξη ή φράση κάποιας άλλης πρότασης. Οι προτάσεις αυτές εισάγονται με τις αναφορικές αντωνυμίες (βλ. ενότητα 8.6) ή το άκλιτο που .
Πολλές φορές η αναφορική αντωνυμία πρέπει να βρίσκεται μέσα σε Προθετική Φράση:
- Ο Ορέστης διάβαζε ένα βιβλίο. Στο βιβλίο πρωταγωνιστούσε ο Ηρακλής.
- Ο Ορέστης διάβαζε ένα βιβλίο [ στο οποίο ] πρωταγωνιστούσε ο Ηρακλής.

Προθετική Φράση
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜

ΣΤ. Υποθετικές προτάσεις
Αν την ξαναδώ , θα της πω ότι έχει ωραία μάτια.
Οι υποθετικές προτάσεις δηλώνουν ότι κάτι πρέπει να εκπληρωθεί για να πραγματοποιηθεί στη συνέχεια το περιεχόμενο της κύριας πρότασης. Οι προτάσεις αυτές εισάγονται με τους υποθετικούς συνδέσμους (π.χ. αν, άμα, είτε...είτε , βλ. ενότητα 14.1 Β).
Η εξαρτημένη υποθετική πρόταση (ή αλλιώς η υπόθεση ) μαζί με την κύρια πρόταση που σχετίζεται με αυτήν (την απόδοση ) σχηματίζει τον υποθετικό λόγο .

| ΥΠΟΘΕΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ   | ΥΠΟΘΕΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ                |
|--------------------|---------------------------------|
| ΥΠΟΘΕΣΗ            | ΑΠΟΔΟΣΗ                         |
| Αν την ξαναδώ      | θα της πω ότι έχει ωραία μάτια. |

Ζ. Χρονικές προτάσεις


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
Έχεις πολλά πράγματα να κάνεις, Ορέστη! Πώς όμως θα τα βάλεις στη σειρά, πώς θα μας εξηγήσεις πότε θα ξυπνήσεις, πότε θα φας πρωινό, πότε θα πας στο σχολείο, πότε θα παίξεις με τους φίλους σου;
Κανένα πρόβλημα! Μπορώ να μιλήσω για τον χρόνο με ένα σωρό τρόπους και να αφηγηθώ όλα όσα συμβαίνουν (βλ. αφήγηση, ενότητα 2.1): με χρονικά επιρρήματα (ενότητα 12.1) (πριν, ύστερα, χτες κ.ά.),
με Ονοματικές Φράσεις (το πρωί, το βράδυ),
με Προθετικές Φράσεις (μετά από το σχολείο, πριν από το πρωινό, κατά τη διάρκεια του γεύματος),
αλλά κυρίως με προτάσεις, τις χρονικές προτάσεις .

Όταν ξυπνάω κάνω τα εξής:
Αφού πλύνω το πρόσωπό μου, ντύνομαι και χτενίζομαι. Μόλις τελειώσω, τρώω το πρωινό μου, ενώ η μητέρα μου αρχίζει να μαγειρεύει το μεσημεριανό φαγητό. Όταν φτάσει το σχολικό, βγαί -νω στον δρόμο. Μερικές φορές μόλις που το προλαβαίνω! Ώσπου να πάω στο σχολείο, συζη -τάω με τους συμμαθητές μου.
Οι χρονικές προτάσεις εισάγονται με τους χρονικούς συνδέσμους (π.χ. αφού, όταν, ενώ, βλ. ενότητα 14.1 Β).

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 37
Περιγράφω  σε μια παράγραφο μια δική μου μέρα. Προσέχω να βάλω στη σειρά τις πράξεις μου και να δηλώσω τη σειρά αυτή με εξαρτημένες χρονικές προτάσεις.

Η. Αιτιολογικές προτάσεις
Οι δεινόσαυροι εξαφανίστηκαν, επειδή ξεκίνησε στη γη η εποχή των παγετώνων. Η γη παραμένει σε τροχιά γύρω από τον ήλιο, διότι η δύναμη της βαρύτητας του ηλίου τη συγκρατεί.
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜
Αυτή είναι η μοίρα του επιστήμονα. Όλοι θέλουν να μάθουν πώς βρήκα τις απαντήσεις σε αυτά που ζητούσα. Όλο «γιατί» και «πώς» ρωτάνε. Εγώ έχω τις απαντήσεις, ξέρω και πώς να τους τις πω, πώς να τους δείξω τις αιτίες. Δείχνω την αιτία με
τις αιτιολογικές προτάσεις .

Οι αιτιολογικές προτάσεις εισάγονται με τους αιτιολογικούς συνδέσμους (π.χ. γιατί, επει -δή, διότι , βλ. ενότητα 14.1 Β). Τις χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να επιχειρηματολογήσου -με για κάτι (βλ. ενότητα 2.1).

Θ. Εναντιωματικές προτάσεις - Παραχωρητικές προτάσεις
Πήγαμε εκδρομή, αν και έβρεχε.
Οι εναντιωματικές προτάσεις φανερώνουν αντίθεση σε αυτό που δείχνει η κύρια πρόταση. Παρ' όλα αυτά, η κύρια πρόταση ισχύει. Εισάγονται με τους συνδέσμους αν και, ενώ, μο -λονότι, κι ας.
Θα πάμε εκδρομή, κι ας βρέξει .
Οι παραχωρητικές προτάσεις εισάγονται με τους συνδέσμους και αν, και να, κι ας.


11111 6 :

¶  ˜
 ˘  ı ¤  
Ê ¿   ˜        ¿   ˜ ;

Ι. Τελικές προτάσεις
Θα πάω να τη βρω για να της πω ότι έχει όμορφα μάτια .
Όταν θέλουμε να δείξουμε για ποιο σκοπό γίνεται κάτι, χρησιμοποιούμε τελικές  προτάσεις. Αυτές εισάγονται με το για + το μόριο της υποτακτικής να .
Μερικές φορές (κυρίως μετά από ρήματα που δείχνουν κίνηση), οι τελικές προτάσεις εισάγονται μόνο με το μόριο να :
Π.χ. Τρέχω να προλάβω τον Ορέστη .

ΙΑ. Αποτελεσματικές ή συμπερασματικές προτάσεις
Ο καιρός επιδεινώθηκε τόσο πολύ, που ο θείος Βρασίδας ανέβαλε τις διακοπές του.
Περίμενε τις διακοπές του τόσες εβδομάδες, ώστε δικαιολογημένα στενοχωρήθηκε.
Οι αποτελεσματικές προτάσεις δείχνουν το αποτέλεσμα της πράξης που δηλώνει η κύρια πρόταση. Εισάγονται με τους αποτελεσματικούς συνδέσμους ώστε, που .

Τι να θυμάμαι όταν γράφω
Χωρίζω με κόμμα τις εξαρτημένες προτάσεις που δεν έχουν στενή σχέση με την κύρια πρόταση και μπορούμε να τις παραλείψουμε. Π.χ. Αφού φάει το πρωινό του, ο Ορέστης φεύγει για το σχολείο.
Αντίθετα, δεν μπορώ να χωρίσω με κόμμα εξαρτημένες προτάσεις που συμπληρώνουν το νόημα της κύριας πρότασης και, επομένως, είναι στενά συνδεδεμένες με αυτή.
Π.χ. Ο Βρασίδας είπε ότι θα πάει διακοπές.
™™ ˘˘  ı  ¤¤  
Ê  ¿    ˜

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 38
            ¿ ¿ ¿ ˜ ˜
Βρίσκω τις εξαρτημένες προτάσεις στο παρακάτω κείμενο και αναγνωρίζω σε ποια είδη ανήκουν:
Ο Αρίων, που έμενε εκείνο τον καιρό στην αυλή του Περίανδρου, θέλησε να ταξιδέψει στην Ιταλία και τη Σικελία. Εκεί εργάστηκε πολύ και, αφού απέκτησε πολλά χρήματα, είπε να γυρίσει πίσω στην Κόρινθο. Ναύλωσε ένα κορινθιακό καράβι, επειδή είχε εμπιστοσύνη μόνο στους Κορίνθιους. Ωστόσο, στη μέση του πελάγους, αυτοί σκέφτηκαν να τον ρίξουν στη θάλασσα για να πάρουν τα πλούτη του. Εκείνος, μια και δεν μπορούσε να κάνει τίποτε άλλο, συμφώνησε. Τους ρώτησε όμως αν θα τον άφηναν να τραγουδήσει για τελευταία φορά στο κατάστρωμα, φορώντας τα καλά του.

Ηρόδοτος, ΟΑρίωνκαιτοδελφίνι(Διασκευή)

Ευθύς - πλάγιος λόγος
- - Τι σου συνέβη;
- - Με έριξαν στη θάλασσα, αλλά ένα δελφίνι, που μαγεύτηκε από το τραγούδι μου, με έβγαλε στη στεριά.
Στον ευθύ λόγο ακούμε τα λόγια κάποιου όπως ακριβώς τα λέει, ενώ στον πλάγιο λόγο τα λόγια αυτά τα μεταφέρει κάποιο τρίτο πρόσωπο. Για να μετατρέψω τον ευθύ σε πλάγιο λόγο:
- 1. Προσθέτω τα ονόματα των προσώπων.
- 2. Βάζω συνδέσμους για να ενώσω τις προτάσεις.
- 3. Χρησιμοποιώ ρήματα όπως ρώτησε,απάντησε,είπεκ.ά.
- 4. Μετατρέπω τις κύριες προτάσεις σε εξαρτημένες.
- 5. Αλλάζω το πρόσωπο των ρημάτων από πρώτο/δεύτερο σε τρίτο (π.χ. ήθελα  ήθελε).
- 6. Μερικές φορές, αλλάζω και τον χρόνο του ρήματος (π.χ. έριξαν  είχαν ρίξει).

Ευθύς λόγος
Οι ψαράδες ρώτησαν τον Αρίωνα τι του είχε συμβεί κι εκείνος απάντησε ότι τον είχαν ρίξει στη θάλασσα, αλλά ένα δελφίνι, που μαγεύτηκε από το τραγούδι του, τον έβγαλε στη στεριά.
Πλάγιος λόγος
«Θέλω φαγητό», είπε ο Αρίωνας. Τα λόγια του Αρίωνα βρίσκονται μέσα σε εισαγωγικά, «…», άρα… έχουμε ευθύ λόγο .
Ο Αρίωνας είπε ότι ήθελε φαγητό. Εδώ δεν έχουμε εισαγωγικά, άρα… έχουμε πλάγιο λόγο .
Βρίσκω τις σχέσεις των λέξεων

 11111 6 : ¶  ˜  ˘  ı ¤  ΠΕΜΠΤΟ ΜΕΡΟΣ
Παραγωγική μορφολογία - Σύνθεση -
Σημασιολογία
Ê ¿   ˜        ¿    ˜ ;
µ  ›      ˜  ¯ ¤    ˜    ¤Í  Πώς φτιάχνω νέες λέξεις; ENOTHTA 17

Παραγωγική μορφολογία - Σύνθεση
Όλοι μας χρησιμοποιούμε τελικά χιλιάδες λέξεις. Απορώ τις θυμόμαστε!
Όταν φτάνω στο τέλος  τελειώνω, όταν ξεκινώ απ' την αρχή αρχίζω, όταν βλέπω ένα όνειρο  ονειρεύομαι, κι όταν πιάσουν οι ζέστες , ε τότε  ζεσταίνομαι για τα καλά.
Γίνεται, όμως, και το αντίθετο, έχουμε δηλαδή ουσιαστικά από ρήματα.
H αδελφή μου γυμνάζεται  στο γυμναστήριο . Συχνά κολυμπάει  της αρέσει δηλαδή το κολύμπι.
Κατασκευάζουμε επίσης και ουσιαστικά από ουσιαστικά.
Η μικρή γάτα λέγεται  γατάκι , ο σκύλος  σκυλάκι . Ένα σπουδαίο γκολ είναι  γκολάρα , μια έκταση με ελιές  ελαιώνας , κι όταν συγκεντρώνονται πολλά σκουπίδια στο δωμάτιό μου η μητέρα μου λέει ότι μοιάζει με  σκουπιδαριό .

Ναι, αλλά πολλές λέξεις φτιάχνονται από άλλες. Να, δες, στο λεξικό ένα σωρό ρήματα φτιάχνονται από ουσιαστικά.
Και επίθετα μπορώ να φτιάξω με τις κατάλληλες καταλήξεις.
Αυτός που φτιάχνεται από ασήμι είναι  ασημένιος , κι αυτός που μας ενοχλεί  ενοχλητικός .
Εγώ πολλές φορές ξεχνώ τις ασκήσεις που έχω για αύριο . Κι όταν φτάνει η  αυριανή μέρα τρέχω για να προλάβω.
Ο συμμαθητής μου, ο Σταύρος, που μελετά συστηματικά, είναι πολύ  μελετηρός .
Μπορώ να φτιάξω νέες λέξεις προσθέτοντας καταλήξεις σε λέξεις που ήδη υπάρχουν. Η διαδικασία αυτή λέγεται παραγωγή .

Όταν ένα σχήμα είναι στενό και μακρύ το λέμε  στενόμακρο .
Όταν ο ήλιος βασιλεύει , μου αρέσει να χαζεύω το  ηλιοβασίλεμα .
Όταν ανεβαίνω και κατεβαίνω άσκοπα τις σκάλες του σπιτιού μου, όλοι αναρωτιούνται γιατί  ανεβοκατεβαίνω χωρίς λόγο.
Μπορώ επίσης να ενώσω λέξεις και να φτιάξω ακόμα μεγαλύτερες. Η διαδικασία αυτή λέγεται σύνθεση.

A. Παράγωγα ρήματα

| Κυρίως από ουσιαστικά ή επίθετα:                                                                                                         | Αλλά και:                                                                                                                                                  |
|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| νεύρο - νευριάζω φυτό - φυτεύω κόπος - κοπιάζω τέλος - τελειώνω ζέστη - ζεσταίνω όμορφος - ομορφαίνω σημάδι - σημαδεύω κλειδί - κλειδώνω | 1) Από άλλα ρήματα: φέγγω - φεγγίζω βάφω - ξεβάφω διψώ - ξεδιψώ 2) Από άκλιτα μέρη του λόγου (επιρρήματα, επιφωνήματα κτλ.): συχνά - συχνάζω σιμά - σιμώνω |

µ›    ˜  ¯ ¤    ˜     ¤ Í   
µµ  ››   

  ˜
 ¯ ¤ ¤      ˜

   
 ¤ ¤ ¤Í Í Í

Β. Παράγωγα ουσιαστικά

| Από ρήματα:                                                                                                                 | Από ουσιαστικά:                                                                                                                                                                   |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| τραγουδώ - τραγουδιστής έρχομαι - ερχομός κλαδεύω - κλάδεμα τρέχω - τρέξιμο ανασαίνω - ανάσα γυμνάζω - γυμναστήριο          | α. Υποκοριστικά Δείχνουν ότι κάτι είναι μικρό ή ότι το νιώθουμε ως αγαπητό/οικείο. Π.χ. παιδί - παιδάκι Καταλήξεις: -άκι, -ίτσα, -άκος, -άκης, -ούλα, -ούλης, -ούλι, -ούδα, -ούδι |
| Τα ουσιαστικά που παράγο- νται από ρήματα σημαίνουν κυρίως:                                                                 | β. Μεγεθυντικά Δείχνουν ότι κάτι είναι πιο μεγάλο από αυτό στο οποίο αναφέρεται η λέξη από την οποία προέρχεται. Π.χ. κολοκύθι - κολοκύθα Καταλήξεις: -α, -άρα, -αράς, -αρος      |
| α) το πρόσωπο που ενεργεί  (π.χ. τραγουδιστής) β) την ενέργεια ή το αποτέ- λεσμά της (π.χ. κλάδεμα) γ) το όργανο, το μέσο ή | γ. Περιεκτικά Δείχνουν ότι πολλά όμοια πράγματα βρίσκονται στο ίδιο μέρος. Π.χ. άμμος - αμμουδιά, αμπέλι - αμπελώνας Καταλήξεις: -ια, -ώνας, -ιώνας                               |
| τον τόπο μιας ενέργειας (π.χ.  γυμναστήριο)                                                                                 | δ. Τοπικά Δείχνουν τόπο. Π.χ. εστιάτορας - εστιατόριο, Πατριάρχης - Πατριαρχείο                                                                                                   |
|                                                                                                                             | ε. Εθνικά Δείχνουν τον άνθρωπο που κατάγεται από συγκεκριμένο τόπο. Έχουν πολλά είδη καταλήξεων. Π.χ. Ανατολή - Ανατολίτης, Ψαρά - Ψαριανός                                       |
|                                                                                                                             | στ. Επαγγελματικά Δηλώνουν επάγγελμα. Π.χ. βιβλιοθήκη - βιβλιοθηκάριος, βάρκα - βαρκάρης, γάλα - γαλατάς                                                                          |
|                                                                                                                             | ζ. Διάφορα άλλα -αινα: π.χ. Γιώργος - Γιώργαινα -ινα: π.χ. γιατρός - γιατρίνα -ισμος: π.χ. χριστιανός - χριστιανισμός -ιά: π.χ. νύχτα - νυχτιά, λεβέντης - λεβεντιά               |

Από επίθετα:

Είναι αφηρημένα και φανερώνουν ιδιότητα
Π.χ. αθώος - αθωότητα, αγράμματος - αγραμματοσύνη, μαύρος - μαυρίλα, γλυκός - γλύκα, κόκκινος - κοκκινίλα, βαρύς - βαρύτητα


111 7 ::

¶  ˜
Ê   ¿¯  
 ¤  ˜  ¤ Í   ˜ ;

Γ. Παράγωγα επίθετα

| Από ρήματα:                                                                                                                                                         | Από ουσιαστικά:                                                                                                                                                       |
|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| δροσίζω - δροσιστικός μελετώ - μελετηρός λάμπω - λαμπερός κινώ - κινητήριος Τα παράγωγα επίθετα σε  -τος λέγονται  ρηματικά επίθετα : σκύβω - σκυφτός βάζω - βαλτός | ζήλια - ζηλιάρης άνοιξη - ανοιξιάτικος στάχτη - σταχτής αιώνας - αιώνιος βροχή - βροχερός μετάξι - μεταξωτός κορίτσι - κοριτσίστικος αρνί - αρνίσιος μαλλί - μάλλινος |
| Από επίθετα:                                                                                                                                                        | Από επιρρήματα:                                                                                                                                                       |
| Αυτά είναι κυρίως υποκοριστικά: κοντός - κοντούλης ζεστός - ζεστούτσικος                                                                                            | κοντά - κοντινός βόρεια - βορινός αύριο - αυριανός                                                                                                                    |
| Ή φανερώνουν ιδιότητα: άγριος - αγριωπός άσπρος - ασπριδερός παχύς - παχουλός                                                                                       |                                                                                                                                                                       |
| Επίσης σχηματίζονται με το στερητικό α(ν)-: επίσημος - ανεπίσημος ακριβής - ανακριβής πιθανός - απίθανος                                                            |                                                                                                                                                                       |

Δ. Παράγωγα επιρρήματα
Τα παράγωγα επιρρήματα προέρχονται κυρίως από επίθετα. Παράγονται με τις καταλήξεις -α και -ως (βλ. ενότητα 12.2). όμορφος - όμορφα ειλικρινής - ειλικρινώς άμεσος - άμεσα και αμέσως
Πιο σπάνια, μπορεί να βρούμε επιρρήματα που παράγονται από αντωνυμίες (π.χ. άλλος - αλλού) ή από άλλα επιρρήματα (π.χ. εκεί - εκείθε).
µµ  ››   

  ˜
 ¯ ¤ ¤      ˜

   
 ¤ ¤ ¤Í Í Í
Όταν συνδυάζουμε μια λέξη με μια άλλη λέξη για να φτιάξουμε μια καινούρια λέξη, έχουμε σύνθεση .
άγριο ανεβαίνω
Α ' συνθετικό
λουλούδι = κατεβαίνω = Β ' συνθετικό
αγριολούλουδο ανεβοκατεβαίνω Σύνθετη λέξη
Στη γλώσσα μας υπάρχουν πολλές σύνθετες λεξεις (σύνθετα). Με βάση τη σημασία τους, τα σύνθετα χωρίζονται σε:
Παρατακτικά σύνθετα: Αυτά σημαίνουν ό,τι και τα συνθετικά τους ενωμένα με τον σύνδεσμο και:
ανεβοκατεβαίνω - ανεβαίνω και κατεβαίνω μαχαιροπίρουνα - μαχαίρια και πιρούνια κοντόχοντρος - κοντός και χοντρός

Κτητικά σύνθετα: Αυτά σημαίνουν ότι κάποιος έχει κάτι δικό του. μεγαλόκαρδος - αυτός που έχει μεγάλη καρδιά μαυρομάτα - αυτή που έχει μαύρα μάτια γλυκόφωνος - αυτός που έχει γλυκιά φωνή
Προσδιοριστικά σύνθετα: Σε αυτά το πρώτο συνθετικό προσδιορίζει το δεύτερο: αγριολούλουδο - άγριο λουλούδι ηλιοβασίλεμα - βασίλεμα του ήλιου ξαναθυμάμαι - θυμάμαι ξανά
Αντικειμενικά σύνθετα: Σ' αυτά το ένα συνθετικό είναι ρήμα και το άλλο είναι το αντικείμενο του ρήματος αυτού. θηριοδαμαστής - αυτός που δαμάζει θηρία ζαχαροπλάστης - αυτός που πλάθει ζαχαρωτά γλωσσοδέτης - αυτό που δένει τη γλώσσα

Πώς σχηματίζω σύνθετα;
Μπορώ να σχηματίσω σύνθετα λέξεων σχεδόν με τα περισσότερα μέρη του λόγου. Το Α ' συνθετικό μπορεί να είναι:
Το B ' συνθετικό μπορεί να είναι:
ουσιαστικό ( ποδ όσφαιρο) επίθετο ( αγριο γούρουνο) αριθμητικό ( πεντ άμορφη) ρήμα ( ανεβ οκατεβαίνω) επίρρημα ( πισω γυρίζω)
ουσιαστικό (εξώ φυλλο ) επίθετο (βαθυ γάλανος ) ρήμα (νομο θετώ ) κλιτή μετοχή (κοσμο γυρισμένος )


111 7 ::

¶  ˜
Ê   ¿¯  
 ¤  ˜  ¤ Í   ˜ ;
Άρα, μπορώ να φτιάξω σύνθετες λέξεις με ένα σωρό τρόπους!
Όταν το Α ' συνθετικό είναι κλιτή λέξη, ενώνω τα δύο συνθετικά με το συνδετικό φωνήεν -ο, το οποίο δεν προέρχεται από κανένα από τα δύο συνθετικά.
γυναίκες + παιδιά  γυναικό -παιδα νύχτα + πουλί νυχτ -οπούλι ανάβω + σβήνω  αναβ -οσβήνω πικρή + δάφνη πικρ -οδάφνη
Μερικές φορές, όμως, το συνδετικό φωνήεν χάνεται.
άγριος + άνθρωπος  αγριάνθρωπος
Μερικές προθέσεις της γλώσσας μας συνδυάζονται με ουσιαστικά, επίθετα, ρήματα και επιρρήματα, και σχηματίζουν νέες λέξεις: π.χ. αντι πρόεδρος, κατα κόκκινος, συν υπάρχω, προχτές. Οι λέξεις αυτές άλλοτε μοιάζουν με παράγωγα και άλλοτε με σύνθετα.

Στη γλώσσα μας υπάρχουν και σύνθετα τα οποία μοιάζουν με ολόκληρες ονοματικές φράσεις. Αυτά ονομάζονται πολυλεκτικά σύνθετα .
Π.χ. παιδική χαρά, λαϊκή αγορά, τρίτη ηλικία, ζώνη ασφαλείας

Αρκτικόλεξα - Συντομογραφίες
Πάω να πληρώσω τον λογαριασμό της Δ.Ε.Η. και του Ο.Τ.Ε.
µ  ›   

  ˜
 ¯ ¤    ˜

¤Í 
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 39
Ρωτώ και μαθαίνω τι σημαίνουν τα παρακάτω αρκτικόλεξα:
Ο.Ε.Δ.Β., Ε.Ρ.Τ., Ο.Σ.Ε., Ε.Π.Ο., Κ.Ε.Π., Ε.Μ.Υ., Ε.Κ.Α.Β., Ο.Η.Ε., Ε.Ο.Τ.

Οι σημασίες των λέξεων

Κυριολεξία - Μεταφορά
Κυριολεξία έχουμε όταν χρησιμοποιούμε τα ουσιαστικά, τα επίθετα, τα ρήματα, τα επιρρήματα και τις μετοχές με την πραγματική τους σημασία.
Μεταφορά έχουμε όταν χρησιμοποιούμε μια λέξη με αλλαγμένη σημασία, η οποία όμως συνδέεται με την πραγματική της σημασία.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 40
Σε ποιες προτάσεις έχουμε κυριολεξία και σε ποιες μεταφορά;
- 1. Δεν μπορώ να πιω αυτό το φάρμακο. Είναι πολύ πικρό.
- 2. Μάτωσαν τα πόδια του στις σκληρές πέτρες.
- 3. Με το ξημέρωμα πικρά νέα έφτασαν στο νησί.
- 4. Σταμάτα να μιλάς όταν τρως και μάσα καλά το φαγητό σου.
- 5. Δεν κατάλαβα τι είπε. Μασούσε τα λόγια του.
- 6. Τον παρακάλεσα να με βοηθήσει, αλλά είχε σκληρή καρδιά και με αγνόησε.
µ›    ˜ 

¯ ¤    ˜     ¤ Í    Τι σημαίνουν οι λέξεις; ENOTHTA 18
µµ  ››   

  ˜
 ¯ ¤ ¤      ˜

   
 ¤ ¤ ¤Í Í Í

Συνώνυμα - Αντώνυμα (αντίθετα)
παπάς - ιερέας λευκός - άσπρος μπαμπάς - πατέρας κ.ά.
ψηλός - κοντός πλούσιος - φτωχός όμορφος - άσχημος πάνω - κάτω γεμίζω - αδειάζω ανεβαίνω - κατεβαίνω κ.ά.
ονομάζονται οι διαφορετικές λέξεις που έχουν περίπου την ίδια σημασία.
Αντώνυμα (αντίθετα) ονομάζονται οι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία.

Ομώνυμα - Παρώνυμα$^{Συνώνυμα}$
Ομώνυμα είναι οι λέξεις που προφέρονται το ίδιο αλλά έχουν διαφορετική σημασία.
ο δανεικός - ο δανικός (από τη Δανία) το διάλειμμα (στο σχολείο) - το διάλυμα (υγρού) σήκω πάνω (ρήμα) - σύκο (φρούτο) πήρα (κάτι) - (αυτός έχει) πείρα η εφορία (οικονομική υπηρεσία) - η ευφορία (πλούσια παραγωγή)
κλείνω την πόρτα - κλίνω ένα ρήμα
το κλίμα της χώρας - το κλήμα στην αυλή μας (κληματαριά, αμπέλι) ο κριτικός (αυτός που ασκεί κριτική) - ο κρητικός (από την Κρήτη) η λίρα (νόμισμα) - η λύρα (μουσικό όργανο) ο λιμός (πείνα) - ο λοιμός (αρρώστεια) ο όρος (συμφωνία) - το όρος (βουνό) ο τοίχος (σπιτιού) - το τείχος (της πόλης) το φύλλο (δέντρου) - το φύλο (αρσενικό ή θηλυκό) ο ψηλός (που έχει ύψος) - ο ψιλός (λεπτός) κ.ά.

111 8 ::
    › ˘
   ¤ Í   ˜ ;
Παρώνυμα ονομάζονται οι λέξεις που μοιάζουν στην προφορά, αλλά έχουν διαφορετική σημασία.
οι αμυγδαλιές (δέντρα) - οι αμυγδαλές (αδένες) ο αμαρτωλός (αυτός που έχει αμαρτίες) - ο αρματολός (αυτός που κρατάει άρματα) εγκληματώ (κάνω έγκλημα) - εγκλιματίζω (εισάγω κάποιον με ομαλό τρόπο στις κλιματικές ή άλλες συνθήκες) ο Ινδός (από την Ινδία) - ο Ινδιάνος (ιθαγενής της Αμερικής) στερώ (παίρνω κάτι που ανήκει σε άλλον) - υστερώ (μένω πίσω) η στήλη (επιτύμβια) - ο στύλος (η κολόνα) η σφήκα (έντομο) - η σφίγγα (μυθολογικό τέρας) ο τεχνικός (σε σχέση με μια τέχνη) - ο τεχνητός (αυτός που δεν είναι φυσικός) κ.ά.

Προσοχή! Επειδή τα παρώνυμα μοιάζουν στην προφορά, πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί μην τυχόν τα μπερδέψουμε!
Τονικά παρώνυμα : Μερικές φορές, μπορώ να ξεχωρίσω τις λέξεις αυτές από τη θέση του τόνου.
γέρνω - γερνώ
γέρος - γερός
νόμος - νομός
παίρνω - περνώ
πίνω - πεινώ
σχολείο - σχόλιο
χώρος - χορός
Πολύσημο : Μια λέξη με παραπάνω από μία σημασίες, οι οποίες έχουν σχέση μεταξύ τους και προκύπτουν συνήθως από μεταφορά.
μεγάλος (= μεγαλόσωμος, ηλικιωμένος, σπουδαίος) πρόσωπο (του ανθρώπου, του κτίσματος, στη γραμματική) το χείλος (του ανθρώπου, του ποτηριού, του γκρεμού) πόδι (του ανθρώπου, του τραπεζιού κτλ.)

µµ  ››   

  ˜
 ¯ ¤ ¤      ˜

   
 ¤ ¤ ¤Í Í Í

Τι θα θυμάμαι για... τις σημασίες των λέξεων
- 1. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις λέξεις με την πραγματική τους σημασία ( κυριολεξία ), μπορούμε όμως να τις χρησιμοποιήσουμε και με κάποια μη πραγματική σημασία ( μεταφορά ).
- 2. Συνώνυμα είναι λέξεις που έχουν την ίδια (ή περίπου την ίδια) σημασία.
- 3. Αντώνυμα είναι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία.
- 4. Ομώνυμα είναι οι λέξεις που προφέρονται το ίδιο αλλά έχουν διαφορετική σημασία.
- 5. Παρώνυμα είναι λέξεις που μοιάζουν στην προφορά, αλλά έχουν διαφορετική σημασία.

   
 ¤ ¤ ¤Í Í Í

Συνώνυμα - Αντώνυμα (αντίθετα)
παπάς - ιερέας λευκός - άσπρος μπαμπάς - πατέρας κ.ά.
ψηλός - κοντός πλούσιος - φτωχός όμορφος - άσχημος πάνω - κάτω γεμίζω - αδειάζω ανεβαίνω - κατεβαίνω κ.ά.
ονομάζονται οι διαφορετικές λέξεις που έχουν περίπου την ίδια σημασία.
Αντώνυμα (αντίθετα) ονομάζονται οι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία.

Ομώνυμα - Παρώνυμα$^{Συνώνυμα}$
Ομώνυμα είναι οι λέξεις που προφέρονται το ίδιο αλλά έχουν διαφορετική σημασία.
ο δανεικός - ο δανικός (από τη Δανία) το διάλειμμα (στο σχολείο) - το διάλυμα (υγρού) σήκω πάνω (ρήμα) - σύκο (φρούτο) πήρα (κάτι) - (αυτός έχει) πείρα η εφορία (οικονομική υπηρεσία) - η ευφορία (πλούσια παραγωγή)
κλείνω την πόρτα - κλίνω ένα ρήμα
το κλίμα της χώρας - το κλήμα στην αυλή μας (κληματαριά, αμπέλι) ο κριτικός (αυτός που ασκεί κριτική) - ο κρητικός (από την Κρήτη) η λίρα (νόμισμα) - η λύρα (μουσικό όργανο) ο λιμός (πείνα) - ο λοιμός (αρρώστεια) ο όρος (συμφωνία) - το όρος (βουνό) ο τοίχος (σπιτιού) - το τείχος (της πόλης) το φύλλο (δέντρου) - το φύλο (αρσενικό ή θηλυκό) ο ψηλός (που έχει ύψος) - ο ψιλός (λεπτός) κ.ά.

111 8 ::
    › ˘
   ¤ Í   ˜ ;
Παρώνυμα ονομάζονται οι λέξεις που μοιάζουν στην προφορά, αλλά έχουν διαφορετική σημασία.
οι αμυγδαλιές (δέντρα) - οι αμυγδαλές (αδένες) ο αμαρτωλός (αυτός που έχει αμαρτίες) - ο αρματολός (αυτός που κρατάει άρματα) εγκληματώ (κάνω έγκλημα) - εγκλιματίζω (εισάγω κάποιον με ομαλό τρόπο στις κλιματικές ή άλλες συνθήκες) ο Ινδός (από την Ινδία) - ο Ινδιάνος (ιθαγενής της Αμερικής) στερώ (παίρνω κάτι που ανήκει σε άλλον) - υστερώ (μένω πίσω) η στήλη (επιτύμβια) - ο στύλος (η κολόνα) η σφήκα (έντομο) - η σφίγγα (μυθολογικό τέρας) ο τεχνικός (σε σχέση με μια τέχνη) - ο τεχνητός (αυτός που δεν είναι φυσικός) κ.ά.

Προσοχή! Επειδή τα παρώνυμα μοιάζουν στην προφορά, πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί μην τυχόν τα μπερδέψουμε!
Τονικά παρώνυμα : Μερικές φορές, μπορώ να ξεχωρίσω τις λέξεις αυτές από τη θέση του τόνου.
γέρνω - γερνώ
γέρος - γερός
νόμος - νομός
παίρνω - περνώ
πίνω - πεινώ
σχολείο - σχόλιο
χώρος - χορός
Πολύσημο : Μια λέξη με παραπάνω από μία σημασίες, οι οποίες έχουν σχέση μεταξύ τους και προκύπτουν συνήθως από μεταφορά.
μεγάλος (= μεγαλόσωμος, ηλικιωμένος, σπουδαίος) πρόσωπο (του ανθρώπου, του κτίσματος, στη γραμματική) το χείλος (του ανθρώπου, του ποτηριού, του γκρεμού) πόδι (του ανθρώπου, του τραπεζιού κτλ.)

µµ  ››   

  ˜
 ¯ ¤ ¤      ˜

   
 ¤ ¤ ¤Í Í Í

Τι θα θυμάμαι για... τις σημασίες των λέξεων
- 1. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις λέξεις με την πραγματική τους σημασία ( κυριολεξία ), μπορούμε όμως να τις χρησιμοποιήσουμε και με κάποια μη πραγματική σημασία ( μεταφορά ).
- 2. Συνώνυμα είναι λέξεις που έχουν την ίδια (ή περίπου την ίδια) σημασία.
- 3. Αντώνυμα είναι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία.
- 4. Ομώνυμα είναι οι λέξεις που προφέρονται το ίδιο αλλά έχουν διαφορετική σημασία.
- 5. Παρώνυμα είναι λέξεις που μοιάζουν στην προφορά, αλλά έχουν διαφορετική σημασία.

Τι να θυμάμαι όταν γράφω
Πρέπει να θυμάμαι πώς ακριβώς γράφονται τα ομώνυμα , παρώνυμα και τονικά παρώνυμα , επειδή η γραφή τους φανερώνει τη σημασία τους.
παίρνω - περνώ
κλήμα - κλίμα
κλίνω - κλείνω
ρήμα - ρίμα

∂ ¡ √ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Δ ∏ Δ ∞

111 8 ::
    › ˘
   ¤ Í   ˜ ;

A. Πίνακας ανώμαλων ρημάτων

1: Β ' συζυγία - Τάξη 1 2: Β ' συζυγία - Τάξη 2


ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ
ΓΛΩΣΣΑ