Πρόλογος
Αγαπητοί μαθητές, αγαπητές μαθήτριες,
Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι στην πραγματικότητα ένα βιβλίο ερ­ γασίας. Πρόκειται για μια ανθολογία ποικίλων κειμένων (επιλεγμένα από πα­ λαιότερη αλλά και σύγχρονη βιβλιογραφία) και εικαστικού υλικού: φωτογρα­ φίες αλλά και έργα τέχνης παλαιότερων και σύγχρονων καλλιτεχνών τα οποία θα χρησιμοποιήσετε, για να εργασθείτε και να συνεργασθείτε στην τάξη.
Οι ενότητες δομήθηκαν σύμφωνα με τη φιλοσοφία του νέου Προγράμματος Σπουδών, τις παιδαγωγικές προϋποθέσεις του, τις μεθόδους διδασκαλίας και το πλαίσιο αξιολόγησης που προβλέπει. Επιχειρήθηκε να διαμορφωθεί το μά­ θημα των Θρησκευτικών με βάση τις δικές σας ανάγκες στη σύγχρονη κοινωνία όπου ζείτε, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τη γειτονιά σας και το περιβάλλον του σχολείου σας, τη χώρα μας αλλά και τον μεγάλο και ποικιλόμορφο κόσμο μας. Στο μάθημα αυτό δεν θα είστε παθητικοί δέκτες μέσα από την ενεργή σας στά­ ση και συμμετοχή στη μαθησιακή διαδικασία, θα κατακτάτε γνώσεις χρήσιμες και αναγκαίες στο πλαίσιο του θρησκευτικού γραμματισμού, δεξιότητες επικοι­ νωνίας, κατανόησης και συνεργασίας μεταξύ σας, αλλά και θα εμβαθύνετε στην προσωπική σας αυτογνωσία και την προσωπική τοποθέτηση απέναντι σε όψεις του θρησκευτικού φαινομένου.

Κάθε ενότητα είναι ένα κίνητρο κι ένα ερέθισμα, μια αφορμή ώστε, σε συνερ­ γασία με τους συμμαθητές και τις συμμαθήτριές σας καθώς και με τον καθηγη­ τή ή την καθηγήτριά σας, να ανακαλύψετε, να διερευνήσετε, να οικοδομήσετε, να αναλύσετε, να ερμηνεύσετε, να βιώσετε, να μοιραστείτε, να πλουτίσετε και να αποκτήσετε γνώση και εμπειρία.
Αυτό θα επιτευχθεί μόνο μέσα από τη δική σας ενεργή δράση, αξιοποιώντας εκτός από τον προφορικό και γραπτό λόγο τις νέες τεχνολογίες και την καλλιτε­ χνική έκφραση. Η διαδικασία ας γίνει αφορμή για να μπορείτε μόνοι σας να παίρνετε θέση πάνω στα θεμελιώδη θέματα που θα σας απασχολήσουν φέτος. Εμείς, δεν απομένει παρά να σας ευχηθούμε καλό ταξίδι σε αυτή τη νέα σας πορεία και καλή επιτυχία στους στόχους που θα θέτετε σε κάθε σταθμό εμπει­ ρίας και γνώσης! Άλλωστε τίποτε δεν χαρίζεται, όλα κατακτιώνται στην παιδεία όπως και στη ζωή.

1. Ο ΘΕΟΣ

2. Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ
2.1 Η παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας
2.2 Η έκφραση της πίστης στην Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση
2.3 Το χριστιανικό μήνυμα και οι πανανθρώπινες αξίες
2.4 Η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
2.5 Η συγχώρηση ως υπέρβαση στον Χριστιανισμό
2.6 Ο άλλος για τον χριστιανό

3. Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΕΝΑ ΠΛΟΥΡΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ
3.1 Οι χριστιανοί στον δημόσιο χώρο
3.2 Η πρόταση της Ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης
για την υπέρβαση των στερεοτύπων
3.3 Η χριστιανική κοινότητα σε ένα πολυπολιτισμικό κόσμο
3.4 Ο διάλογος ως άσκηση αγάπης στην Εκκλησία
3.5 Χριστιανισμός και εκκοσμίκευση
3.6 Το φαινόμενο της αθεΐας
3.7 Το ασύμβατο του χριστιανικού ήθους με τον φανατισμό 103
3.8 O «δούλος του Θεού» ελεύθερος από κάθε δουλεία 109
4. ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ
4.1 Η αρχαία Ελληνική θρησκεία 114
4.2 Τα αφρικανικά θρησκεύματα

Ο Ιουδαϊσμός 120

Το Ισλάμ
Ο Ινδουισμός
Ο Βουδισμός
4.7 Η Κινεζική θρησκεία
4.8 Η Ιαπωνική θρησκεία
Ο Παντοκράτωρ. Φορητή εικόνα διά χειρός Φωτεινής Παπαντωνίου. Διαστάσεις 1 x 1 μ.

1.1. Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

Έκφραση εμπειρίας των μαθητών για την αναζήτηση νοήματος στη ζωή
Ας πούμε όλοι και όλες τι μας έρχεται στον νου, όταν ακούμε τη λέξη Θεός.

Θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα και η απάντηση της θρησκείας. Διαπίστωση της καθολικότητας του θρησκευτικού φαινομένου
Ας σκεφτεί πρώτα ο καθένας και η καθεμία, παρατηρώντας τις παρακάτω εικόνες, τι σκέφτονται και ποια αισθήματα έχουν οι εικονιζόμενοι/εικονιζόμενες; Γιατί το κάνουν; Στη συνέχεια, ας μοιραστούμε τις απόψεις μας σε δυάδες και ας προσπαθήσουμε να συμφωνήσουμε. Έπειτα, κάθε δυάδα ας μοιρα­ στεί τα αποτελέσματα της συζήτησης με μία άλλη δυάδα. Στο τέλος, κάθε τετραμελής ομάδα θα ανα­ κοινώσει στην ολομέλεια τι συμφώνησαν ότι σκέφτονται, κάνουν και γιατί το κάνουν οι εικονιζόμε­ νοι/εικονιζόμενες.

Ο Justin Bieber προσεύχεται για τους κατοίκους του Παρισιού.
Το πλήρωμα του Apollo 11 προσεύχεται.
Η αθλητρια Priscah Jeptoo από την Κένυα.

Η ανάπτυξη της θρησκευτικότητας
Σε ομάδες ας μελετήσουμε τα παρακάτω κείμενα και ας καταγράψουμε όλες τις έννοιες που σχετίζο­ νται με την ανάπτυξη της θρησκευτικότητας (σχέση με τη θρησκεία). Ας χωρίσουμε τις έννοιες σε ομά­ δες και, αν χρειάζεται, ας προσθέσουμε έννοιες, ώστε να φαίνεται η σύνδεση και η ιεράρχηση που τις διέπει. Στη συνέχεια, ας τις τοποθετήσουμε σε έναν χάρτη, ανάλογα με την ιεράρχηση και τη σύνδεσή τους. Αφού παρουσιάσουμε όλες οι ομάδες, κάθε ομάδα θα αναθεωρήσει τον χάρτη της με βάση τη νέα εμπειρία που απέκτησε. Θα δούμε στο τέλος όλους τους χάρτες και θα τους αξιολογήσουμε με κρι­ τήριο την ακρίβεια, την εμβέλεια του περιεχομένου, καθώς και την οργάνωσή του. [Πόσες έννοιες και ορθές συνδέσεις περιέχει κάθε χάρτης, είναι γλωσσικά επαρκής η διατύπωση, είναι κατανοητή η ιε­ ράρχηση και η ομαδοποίηση των εννοιών;]

Τα στάδια της θρησκείας και της θρησκευτικής εμπειρίας
Η θρησκεία αρχίζει με το δέος ενώπιον του Ιερού και κορυφώνεται στην προσωπική συνάντηση, στη βιωματική σχέση του ανθρώπου με το Άγιο, στην οποία συμμετέχουν νόηση, συναίσθημα, βούλη­ ση, συνειδητό και υποσυνείδητο. [...]
Η θρησκευτική εμπειρία εμφανίζεται ήδη σε πρωτόγονες θρησκευτικές εκφράσεις, όπως η πνευ­ ματοληψία φθάνει σε μυστικές πνευματικές ανατάσεις, για να κορυφωθεί στην υπαρξιακή υπέρβα­ ση, [...] την κοινωνία αγάπης με τον Θεό.

Γιαννουλάτος, Αν., Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας (2004).
Ίχνη από την αναζήτηση του Υπερβατικού . Αθήνα: Ακρίτας, σ. 36.

Οι άνθρωποι διψούν για ένα λόγο αληθινό και μέσα στην Εκκλησία ηχεί ο Λόγος της Αληθείας, δεν σταματά ποτέ να ενσαρκώνεται μέσα σ' αυτήν για να μας δοθεί ως τροφή
Οι άνθρωποι τυραννιούνται κρυφά από την ιδέα του θανάτου, ενώ μέσα στην Εκκλησία ανοίγεται μια άβυσσος αναστάσεως. Η μοναξιά και η βία τσακίζουν την καρδιά του ανθρώπου, ενώ μέσα στην Εκκλησία είμαστε όλοι «μέλη του σώματος του Χριστού», «αλλήλων μέλη», και η ζωή, η αγάπη, αυτά που είναι ο ίδιος ο Θεός, δεν ζητούν άλλο παρά να ανταλλάσσονται μεταξύ των ανθρώπων, να πυρ­ πολήσουν την καρδιά τους, να μεταμορφώσουν την «λιθίνην καρδίαν» σε «καρδίαν σαρκίνην». Η νε­ ωτερικότητα θέτει διλήμματα αδιέξοδα: ο Θεός ή ο κόσμος, ο Θεός ή ο άνθρωπος. Μέσα όμως στην πνοή του Αγίου Πνεύματος, ο κόσμος είναι το δημιούργημα του Θεού, απλώνει ρίζες σ' αυτόν, και ο άνθρωπος βρίσκει στον Θεό την πραγματική του ανθρωπινότητα».

Ολιβιέ Κλεμάν (2004), Οι καιροί που καλούν την Εκκλησία ,
μτφρ. Κ. Σπαθαράκης, επιμ. Κ. Χιωτέλλη, Αθήνα: Μαΐστρος, σσ. 13­15.

Διατύπωση επιχειρημάτων σε υπαρξιακά ερωτήματα με χρήση και κατάλληλης ορολογίας
Ας αναλάβουμε όλοι και όλες σε δυάδες από έναν ρόλο:
- α) Χριστιανού που εκκλησιάζεται και
- β) Χριστιανού που δεν εκκλησιάζεται.
Ας σκεφτούμε για λίγα λεπτά με βάση όσα μάθαμε στην ενότητα αυτή επιχειρήματα για το εξής θέμα:
- «Τι δίνει νόημα στη ζωή μου;».
- Με βάση τα επιχειρήματά μας ας έρθουμε κάθε δυάδα σε διάλογο.
- Στο τέλος, έχει σημασία να πούμε όλοι και όλες:
- 1) πώς νιώσαμε
- 2) ποια επιχειρήματα είχαν βαρύτητα και γιατί και
- 3) ποιο είναι τελικά το νόημα της ζωής.

1.2. Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Αποκαλύψεις στη ζωή των ανθρώπων
Ας αναζητήσουμε στο διαδίκτυο ή ας σκεφτούμε ποιες είναι οι συνηθισμένες χρήσεις στην καθημερι­ νή ζωή του όρου «αποκαλύψεις».

Η αποκάλυψη του Θεού στον Χριστιανισμό
Σε δυάδες ή ομάδες ας επεξεργαστούμε τα παρακάτω κείμενα με άξονες τα ερωτήματα: Ποιο/τι, ποιος, πού, πότε, πώς και γιατί. Θέμα της συζήτησης στην ολομέλεια θα είναι: «Γιατί ο Χριστιανισμός ονομά­ ζεται "αποκαλυπτική θρησκεία;"».

Η κλήση του Μωυσή
- 1 Ο Μωυσής έβοσκε τα πρόβατα του Ιοθόρ, του πεθερού του, ιερέα της Μαδιάμ. Κάποτε, οδηγώ­ ντας τα πρόβατα πέρα από την έρημο, έφτασε στο βουνό του Θεού, το Χωρήβ. 2 Τότε του φανερώθηκε ο άγγελος του Κυρίου μέσα σε πύρινη φλόγα που έβγαινε από μια βάτο. Ο Μωυσής είδε πως ενώ η βάτος είχε πάρει φωτιά κι ήταν μέσα στις φλόγες, δεν καιγόταν να γίνει στάχτη. 3 Είπε, λοιπόν: «Ας πάω, να δω αυτό το παράδοξο θέαμα: γιατί δεν καίγεται η βάτος;». 4 Όταν ο Κύριος είδε ότι ο Μωυσής πλησίαζε για να παρατηρήσει, του φώναξε μέσα από τη βάτο: «Μωυσή, Μωυσή». Αυτός απάντησε: «Ορίστε».
- 5 «Μην πλησιάσεις εδώ», είπε ο Κύριος. «Βγάλε τα σανδάλια σου από τα πόδια σου, γιατί ο τόπος όπου στέκεσαι είναι τόπος άγιος. 6 Εγώ», του λέει, «είμαι ο Θεός των προγόνων σου, ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ». Τότε ο Μωυσής σκέπασε το πρόσωπό του, γιατί φο­ βόταν να κοιτάξει τον Θεό.
- 7 Ο Κύριος συνέχισε: «Είδα τη δυστυχία του λαού μου στην Αίγυπτο, και άκουσα την κραυγή τους εξαιτίας των καταπιεστών τους. Ξέρω τα βάσανά τους. 8 Γι' αυτό κατέβηκα να τους γλιτώσω από τους Αιγύπτιους και να τους φέρω από αυτή τη χώρα σε μια χώρα μεγάλη και εύφορη, στη χώρα όπου ρέει γάλα και μέλι, εκεί που τώρα κατοικούν οι Χαναναίοι, οι Χετταίοι, οι Αμορραίοι, οι Φερεζαίοι, οι Ευ­ αίοι και οι Ιεβουσαίοι. 9 Και τώρα που η κραυγή των Ισραηλιτών έφτασε ως εμένα, και είδα πώς τους καταπιέζουν οι Αιγύπτιοι, 10 τώρα εγώ σε στέλνω στον Φαραώ, να βγάλεις τον λαό μου, τους Ισραηλί­ τες, από την Αίγυπτο».
- 11 Ο Μωυσής είπε στον Θεό: «Ποιος είμαι εγώ, για να πάω στον Φαραώ και να βγάλω τους Ισραη­ λίτες από την Αίγυπτο;». 12 «Εγώ θα είμαι μαζί σου», του απάντησε ο Θεός. «Και να ποιο θα είναι το σημείο ότι εγώ σε έστειλα: Όταν θα βγάλεις τον λαό από την Αίγυπτο, θα λατρεύσετε τον Θεό σ' αυτό εδώ το βουνό». 13 Αλλά ο Μωυσής είπε πάλι: «Καλά, εγώ θα πάω στους Ισραηλίτες και θα τους πω, "ο Θεός των προγόνων σας με έστειλε σ' εσάς". Αυτοί όμως θα με ρωτήσουν "ποιο είναι το όνομά του;". Τι θα τους πω;». 14 Τότε ο Θεός απάντησε στον Μωυσή: «Εγώ είμαι εκείνος που είμαι («Ἐγώ εἰμι ὁ Ὤν»). Έτσι», του λέει, «θα μιλήσεις στους Ισραηλίτες: "Εκείνος που είναι μ' έστειλε σ' εσάς"».

Έξοδος, 3, 1­14.

Καινή Διαθήκη, Η Μεταμόρφωση του Χριστού

Το νόημα της Αποκάλυψης στον Χριστιανισμό
Ας ανακαλύψουμε όλοι και όλες ποιο είναι το νόημα της Αποκάλυψης στον Χριστιανισμό και ας ανα­ γνωρίσουμε πώς αποτυπώνονται αυτά τα νοήματα στις παρακάτω εικόνες.

Αποκάλυψη του Θεού
Αυτή είναι λοιπόν η ουσία της αποκαλύψεως του Θεού […]. Όσο κι αν ο άνθρωπος προσπαθεί να ανέβει επάνω, όλες αυτές οι προσπάθειες της θρησκείας ή των υποκαταστάτων της είναι ανίκανες να λυτρώσουν τον άνθρωπο, είναι ανίκανες να μας δείξουν τι βρίσκεται στον υπέρκοσμο. Ο μόνος τρό­ πος είναι, ο Επάνω να ανοίξει μια καταπακτή, να ρίξει μια σκάλα, να έρθει κάτω ο ίδιος και να μας ανε­ βάσει επάνω. Αυτό έκανε ο Χριστός, αυτό είναι η εν Χριστώ αποκάλυψη, αυτή είναι η αποκάλυψη του Θεού. Ο Θεός κατέβηκε κάτω, γι' αυτό λέει ο Χριστός «ἐγὼ εἰμὶ ἡ ὁδός» και «ἡ θύρα», γι' αυτό και λέ­ με στην Παναγία: «Χαῖρε, κλῖμαξ ἐπουράνιε, δι' ἧς κατέβη ὁ Θεός │ χαῖρε, γέφυρα μετάγουσα τοὺς ἐκ γῆς πρὸς οὐρανόν». Ή, για να χρησιμοποιήσω μιαν άλλην εικόνα, περπατάμε στο σκοτάδι, και εκεί που δε βλέπουμε μπροστά μας τίποτα, ξαφνικά μια αστραπή μάς φωτίζει και βλέπουμε πού βαδίζου­ με. Αυτή είναι η αποκάλυψη. Δεν ανακαλύψαμε μόνοι μας πού βαδίζουμε, αυτό είναι αποκάλυψη. Κάποιος μού αποκαλύπτει κάτι.

Γαλίτης, Γ., Αποκάλυψη και Εκκλησία , Ι. Μητρόπολη Ηλείας, Πύργος, 2006, σσ. 25, 28.
Θωμάς Βαθάς, Η Αποκάλυψη του Ιωάννη, Σπήλαιο Αποκαλύψεως, περίπου 1596.

Θεοφάνεια και Αποκάλυψη
Αποκάλυψη του Θεού σημαίνει Θεοφάνειες στην κτίση και την ιστορία συγχρόνως επισημαίνει την ριζική διαφορά μεταξύ δημιουργού και δημιουργήματος, όντος και μη όντος, ακτίστου και κτι­ στού… Έτσι ο Θεός, μολονότι ακατάληπτος ως προς την ουσία του, γίνεται καταληπτός δυναμικά κατά τις ενέργειες. Και τούτο είναι έργο μόνο των θεοφανειών, οι οποίες με αυτό τον τρόπο γίνονται γέφυ­ ρες ή κρίκοι που συνδέουν τη θεότητα με την κτίση. Ιστορία, κτίση, σύμβολα και κάθε γνώση, αποτε­ λούν τον μοναδικό δρόμο αυτής της αποκάλυψης.

Η ίδια η δημιουργία οφείλεται σε μια φανέρωση του Θεού, σε μια θεοφάνεια. Ολόκληρη η ιστο­ ρία της Π.Δ. γράφεται διά μέσου θεοφανειών. Κι αυτή η ιστορία είναι η απαρχή της ιστορίας της θείας οικονομίας. Δημιουργία, παράδεισος, πτώση, δραματικές συνέπειες, εκλογή περιούσιου λαού, μετα­ κινήσεις, έξοδοι, πόλεμοι, προφήτες ιερείς βασιλιάδες, τα πάντα παρελαύνουν σε μια ιστορική πο­ ρεία, όπου φανερώνεται ο Ζωντανός και κοινωνικός Θεός. Ο πατριάρχης Αβραάμ φιλοξενεί την ίδια την Αγία Τριάδα σ' ορισμένους αποκαλύπτεται με τη νεφέλη, τα όνειρα και τα οράματα, ενώ στο Μω­ υσή μιλάει "στόμα με στόμα", …ο προφήτης Ηλίας τον είδε "στη λεπτή αύρα"… Είναι ο ίδιος Θεός που παρουσιάστηκε "αυτοπροσώπως" και έδωσε τον νόμο, μίλησε διά μέσου των προφητών και στην τε­ λευταία φάση της περιόδου αυτής ενανθρώπησε (έγινε άνθρωπος) για όλους τους ανθρώπους. Σε κά­ θε φάση της πορείας, στην προϊστορία και την ιστορία, είναι ο ίδιος ο τριαδικός Θεός που κάνει την παρουσία του… Ο απρόσιτος Θεός γίνεται ιστορικά προσιτός.

Ματσούκας, Ν., Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β' , Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 1985, σσ. 58­62.
Αντρέι Ρουμπλιόφ, Η Φιλοξενία του Αβραάμ. [Η Αγία Τριάδα] 1410.
Φορητή εικόνα με θέμα από την Αποκάλυψη του Ιωάννη, 15ος αι.

Η σημασία που έχουν στη ζωή των πιστών οι πεποιθήσεις τους για την αποκάλυψη
Ας κάνουμε όλοι και όλες μαζί μία συζήτηση. Αφού διαβάσουμε το μικρό απόσπασμα από την Αποκά­ λυψη του Ιωάννη, θα συζητήσουμε ξεκινώντας τον λόγο μας πάντα με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω».
Τι μπορεί να σημαίνει για τους Χριστιανούς ότι ο «Κύριος έρχεται σύντομα».
Προσοχή! Για να ξεκινήσουμε την τοποθέτησή μας με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω», θα πρέπει να έχουμε ακούσει τις τοποθετήσεις των άλλων.
- 20 Λέγει ὁ μαρτυρῶν ταῦτα ναὶ ἔρχομαι ταχύ. ἀμήν, ναὶ ἔρχου, Κύριε 'Ιησοῦ. 21 'Η χάρις τοῦ Κυρίου 'Ιησοῦ Χριστοῦ μετὰ πάντων τῶν ἁγίων ἀμήν.
- 20 Αυτός που τα επιβεβαιώνει όλα αυτά λέει: «Ναι, έρχομαι σύντομα». «Αμήν ναι, έλα, Κύριε Ιησού».
- 21 Η Χάρη του Κυρίου Ιησού Χριστού να είναι με όλους τους πιστούς. Αμήν.

Αποκάλυψη Ιωάννη 22, 20­21.
π. Σταμάτης Σκλήρης. Πατρότητα, 2009. Ακρυλικό σε μουσαμά. Διαστάσεις 80 x 60 εκ. Ιδιωτική συλλογή.

1.3. Ο ΘΕΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Αντιλήψεις για τη δημιουργία και την προέλευση του κόσμου στις θρησκείες
Ας δούμε τις παρακάτω εικόνες και ας απαντήσουμε στα ερωτήματα: Τι βλέπουμε; Τι σκεφτόμαστε γι' αυτό που βλέπουμε; Τι είναι αυτό που μας κάνει να αναρωτιόμαστε; Στη συνέχεια, ας επιχειρήσουμε να συσχετίσουμε τα εικονιζόμενα με φράσεις για τη δημιουργία του κόσμου που θα εντοπίσουμε στο κείμενο της Γένεσης (1, 1­31).
Οι εικόνες αποτυπώνουν τις ημέρες της δημουργίας. Ξυλογραφίες του Μίχαελ Βόλγκεμουτ (Michael Wolgemut) που κοσμούν το έργο του Χάρτμαν Σέντελ (Hartmann Schedel), Χρονικό της Νυρεμβέργης (1493)

Η βιβλική αφήγηση της δημιουργίας
1 Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. 2 ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος, καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, καὶ πνεῦμα Θε­ οῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος. 3 καὶ εἶπεν ὁ Θεός γενηθήτω φῶς καὶ ἐγένετο φῶς. 4 καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς, ὅτι καλόν καὶ διεχώρισεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς, ὅτι καλόν καὶ διεχώρισεν ὁ Θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. 5 καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν καὶ τὸ σκότος ἐκάλεσε νύκτα. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία.
6 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός γενηθήτω στερέωμα ἐν μέσῳ τοῦ ὕδατος καὶ ἔστω διαχωρίζον ἀνὰ μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος. καὶ ἐγένετο οὕ ­ τως. 7 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸ στερέωμα, καὶ διεχώρισεν ὁ Θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ ὕδατος, ὃ ἦν ὑποκάτω τοῦ στερεώματος, καὶ ἀναμέσον τοῦ ὕδατος τοῦ ἐπάνω τοῦ στερεώ ματος. 8 καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ στερέωμα οὐρανόν. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν, καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα δευτέρα.
1 Στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. 2 Η γη όμως ήταν έρημη και ασχη­ μάτιστη ήταν σκοτάδι πάνω από την άβυσσο, και πάνω στα νερά έπνεε Πνεύμα Θεού. 3 Τότε είπε ο Θεός: «Να γίνει φως» κι έγινε φως. 4 Ο Θεός είδε ότι το φως ήταν καλό και το χώρισε από το σκοτάδι. 5 Το φως το ονόμασε «ημέ­ ρα» και το σκοτάδι «νύχτα». Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί πρώτη ημέρα.
6 Μετά είπε ο Θεός: «Στερέωμα να γίνει στα νερά ανάμεσα, για να χωρίζει νερά από νε­ ρά». 7 Έτσι κι έγινε δημιούργησε ο Θεός το στερέωμα και χώρισε τα νερά που ήταν κάτω απ' αυτό, από κείνα που ήταν πάνω απ' αυ­ τό. 8 Κι ονόμασε ο Θεός το στερέωμα «ουρα­ νό». Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί δεύτερη ημέρα.
9 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός συναχθήτω τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὀφθήτω ἡ ξηρά. καὶ ἐγένετο οὕτως. καὶ συνήχθη τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, καὶ ὤφθη ἡ ξηρά. 10 καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὴν ξηρὰν γῆν καὶ τὰ συστήματα τῶν ὑδάτων ἐκάλεσε θαλάσσας. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν. 11 καὶ εἶπεν ὁ Θεός βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ' ὁμοιότη­ τα, καὶ ξύλον κάρπιμον ποιοῦν καρπόν, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ κατὰ γένος ἐπὶ τῆς γῆς. καὶ ἐγένετο οὕτως. 12 καὶ ἐξήνεγκεν ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ' ὁμοιότητα, καὶ ξύλον κάρπιμον ποι­ οῦν καρπόν, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ κατὰ γένος ἐπὶ τῆς γῆς. 13 καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα τρίτη.
14 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός γενηθήτωσαν φωστῆρες ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ εἰς φαῦσιν ἐπὶ τῆς γῆς, τοῦ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τῆς ἡμέ­ ρας καὶ ἀνὰ μέσον τῆς νυκτός καὶ ἔστωσαν εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς καὶ εἰς ἡμέρας καὶ εἰς ἐνιαυτούς 15 καὶ ἔστωσαν εἰς φαῦσιν ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς. καὶ ἐγένετο οὕτως. 16 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τοὺς μεγάλους, τὸν φωστῆρα τὸν μέγαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας καὶ τὸν φωστῆρα τὸν ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυ­ κτός, καὶ τοὺς ἀστέρας. 17 καὶ ἔθετο αὐτοὺς ὁ Θεὸς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς 18 καὶ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτὸς καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν. 19 καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγέ­ νετο πρωΐ, ἡμέρα τετάρτη.
20 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρ ­ πετὰ ψυχῶν ζωσῶν καὶ πετεινὰ πετόμενα ἐπὶ τῆς γῆς κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ. καὶ ἐγένετο οὕτως. 21 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα καὶ πᾶσαν ψυχὴν ζῴων ἑρπετῶν, ἃ ἐξήγαγε τὰ ὕδατα κατὰ γένη αὐτῶν, καὶ πᾶν πετεινὸν πτερωτὸν κατὰ γένος. καὶ εἶδεν ὁ
9 Τότε είπε ο Θεός: «Να συναχθούν σε έναν τόπο τα νερά που είναι κάτω από τον ουρανό, και να φανεί η στεριά». Έτσι κι έγινε. Τα νερά που ήταν κάτω από τον ουρανό συνάχθηκαν στον τόπο τους, και φάνηκε η στεριά. 10 Κι ονόμασε ο Θεός «γη» τη στεριά, και το σύναγ­ μα των υδάτων το είπε «θάλασσες». Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό. 11 Μετά είπε ο Θεός: «Να πρασινίσει η γη: Να βλαστήσουν πάνω σ' αυτήν χορτάρια που να βγάζουν σπόρους, και καρποφόρα δέντρα, που ανάλογα με το είδος τους να κάνουν καρπούς, οι οποίοι να περιέχουν τους σπόρους τους». Έτσι κι έγινε. 12 Πρασίνισε η γη: Βλάστησε χορτάρια που έβγαζαν σπόρους ανάλογα με το είδος τους, και καρποφόρα δέντρα, που οι καρποί τους περιείχαν τους σπόρους τους, ανάλογα με το είδος τους. 13 Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό. Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί τρίτη ημέρα.
14 Τότε είπε ο Θεός: «Να γίνουν φωτεινά σώ­ ματα στο στερέωμα του ουρανού, για να χω­ ρίζουν την ημέρα από τη νύχτα, για να είναι σημάδια για τις εποχές, τις ημέρες και τα έτη, 15 ώστε από το στερέωμα του ουρανού να φωτίζουν τη γη». Έτσι κι έγινε. 16 Δημι­ ούργησε ο Θεός τα δύο μεγάλα φωτεινά σώ­ ματα -το μεγαλύτερο για να κυριαρχεί την ημέρα, και το μικρότερο για να κυριαρχεί τη νύχτα δημιούργησε και τ' αστέρια. 17 Και τα έβαλε όλα στο στερέωμα του ουρανού για να φωτίζουν τη γη, 18 για να κυριαρχούν την ημέρα και τη νύχτα και να χωρίζουν το φως απ' το σκοτάδι. Και είδε ο Θεός ότι ήταν κα­ λό. 19 Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί τέταρτη ημέρα.
20 Τότε είπε ο Θεός: «Να γεμίσουν τα νερά με ζωντανές υπάρξεις πλήθος, και να πετάνε πτηνά πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού». 21 Έτσι δημιούργησε ο Θεός τα με­ γάλα κήτη και όλα τα είδη των ζωντανών ορ­ γανισμών, που κολυμπούν και γεμίζουν τα νε­ ρά. Επίσης δημιούργησε όλα τα είδη των πτη­

Θεός, ὅτι καλά. 22 καὶ εὐλόγησεν αὐτὰ ὁ Θεός, λέγων αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πλη­ ρώσατε τὰ ὕδατα ἐν ταῖς θαλάσσαις, καὶ τὰ πετεινὰ πληθυνέσθωσαν ἐπὶ τῆς γῆς. 23 καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα πέμπτη.
24 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός ἐξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γένος, τετράποδα καὶ ἑρπετὰ καὶ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος. καὶ ἐγένετο οὕτως. 25 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος, καὶ τὰ κτήνη κατὰ γένος αὐτῶν καὶ πάντα τὰ ἑρπετὰ τῆς γῆς κατὰ γένος αὐτῶν. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλά.

26 καὶ εἶπεν ὁ Θεός ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ γῆς γῆς. 27 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. 28 καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς ὁ Θεός, λέγων αὐξά­ νεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς καὶ ἄρχετε τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ πάντων τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς.

29 καὶ εἶπεν ὁ Θεός ἰδοὺ δέδωκα ὑμῖν πάντα χόρτον σπόριμον σπεῖρον σπέρμα, ὅ ἐστιν ἐπάνω πάσης τῆς γῆς, καὶ πᾶν ξύλον, ὃ ἔχει ἐν ἑαυτῷ καρπὸν σπέρματος σπορίμου, ὑμῖν ἔσται εἰς βρῶσιν 30 καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς καὶ πᾶσι τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ καὶ παντὶ ἑρπετῷ ἕρποντι ἐπὶ τῆς γῆς, ὃ ἔχει ἐν ἑαυτῷ ψυχὴν ζωῆς, καὶ πάντα χόρτον χλωρὸν εἰς βρῶσιν. καὶ ἐγένετο οὕτως. 31 καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα ἕκτη.
νών. Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό. 22 Τα ευ­ λόγησε λοιπόν όλα ο Θεός και τους είπε: «Να πολλαπλασιάζεστε και να γεμίσετε τα νερά των θαλασσών και τα πτηνά ας πληθαίνουν πάνω στη γη». 23 Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί πέμπτη ημέρα.

24 Τότε είπε ο Θεός: «Να βγάλει η γη κάθε εί­ δος ζωντανού οργανισμού: Όλα τα είδη των ζώων, των ερπετών και των θηρίων». Έτσι κι έγινε. 25 Δημιούργησε ο Θεός όλα τα είδη των αγρίων ζώων, των ήμερων ζώων και των ερπε­ τών της γης. Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό.
26 Μετά είπε ο Θεός: «Ας φτιάξουμε τον άν­ θρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας και την ομοίωση, κι ας εξουσιάζει στης θά­ λασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά, στα ζώα και γενικά σ' όλη τη γη και στα ερπετά που σέρνονται πάνω σ' αυτήν». 27 Δημιούργη­ σε, λοιπόν, ο Θεός τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική του την εικόνα, «κατ' εικόνα Θεού» τον δη­ μιούργησε, τους δημιούργησε άντρα και γυ­ ναίκα. 28 Τους ευλόγησε και τους είπε: «Να κά­ νετε πολλά παιδιά, ώστε να πολλαπλασια­ στείτε, να γεμίσετε τη γη και να κυριαρχήσετε σ' αυτήν. Να εξουσιάσετε στης θάλασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά και σε κάθε ζώο που κινείται πάνω στη γη».

29 Και συνέχισε ο Θεός: «Να, όλα τα φυτά πά­ νω στη γη, που βγάζουν σπόρους, σας τα δί­ νω, καθώς και όλα τα δέντρα που έχουν καρ­ πούς γεμάτους σπόρους αυτά θα είναι για τροφή σας. 30 Και όλα τα χλωρά χόρτα τα δί­ νω για τροφή στα ζώα της γης, σε όσα πετούν στον ουρανό και σε όσα έρπουν στη γη κι έχουν ζωή». Έτσι κι έγινε. 31 Ο Θεός είδε τα δημιουργήματά του και ήταν όλα πάρα πολύ καλά. Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί έκτη ημέρα.
[Κριτική έκδοση Ralphs, Απ. Διακονία]

Η δημιουργία του κόσμου «εκ του μηδενός» και η δημιουργία του ανθρώπου «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» Θεού
Ας συνεργαστούμε σε δυάδες ή ομάδες και ας αναζητήσουμε στα παρακάτω κέιμενα ποιο είναι το νόημα των αναφορών «εκ του μηδενός» και «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» Θεού.
4 Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὅτε ἐγένετο ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν 5 καὶ πᾶν χλωρὸν ἀγροῦ πρὸ τοῦ γενέσθαι ἐπὶ τῆς γῆς καὶ πάντα χόρτον ἀγροῦ πρὸ τοῦ ἀνατεῖλαι οὐ γὰρ ἔβρεξεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ ἄνθρω­ πος οὐκ ἦν ἐργάζεσθαι αὐτήν 6 πηγὴ δὲ ἀνέ­ βαινεν ἐκ τῆς γῆς καὶ ἐπότιζε πᾶν τὸ πρόσω­ πον τῆς γῆς. 7 καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρω­ πον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν.

8 Καὶ ἐφύτευσεν ὁ Θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολὰς καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἔπλασε. 9 καὶ ἐξανέτειλεν ὁ Θεὸς ἔτι ἐκ τῆς γῆς πᾶν ξύλον ὡραῖον εἰς ὅρασιν καὶ καλὸν εἰς βρῶσιν καὶ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τοῦ πα­ ραδείσου καὶ τὸ ξύλον τοῦ εἰδέναι γνωστὸν καλοῦ καὶ πονηροῦ.
15 Καὶ ἔλαβε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἔπλασε, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ τῆς τρυφῆς, ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσ­ σειν. 16 καὶ ἐνετείλατο Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Ἀδὰμ λέγων ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παρα­ δείσῳ βρώσει φαγῇ, 17 ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν, οὐ φάγεσθε ἀπ' αὐτοῦ ᾗ δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ' αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε.

18 Καὶ εἶπε Κύριος ὁ Θεός οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον ποιήσωμεν αὐτῷ βοηθὸν κατ' αὐτόν. 19 καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς ἔτι ἐκ τῆς γῆς πάντα τὰ θηρία τοῦ ἀγροῦ καὶ πάντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἤγαγεν αὐτὰ πρὸς τὸν Ἀδάμ, ἰδεῖν τί καλέσει αὐτά. καὶ πᾶν ὃ ἐὰν ἐκάλεσεν αὐτὸ Ἀδὰμ ψυχὴν ζῶσαν, τοῦτο ὄνομα αὐτῷ. 20 καὶ ἐκάλεσεν Ἀδὰμ ὀνόματα πᾶσι τοῖς κτήνεσι καὶ πᾶσι τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τοῦ ἀγροῦ τῷ
4 Έτσι, λοιπόν, δημιουργήθηκαν σταδιακά ο ουρανός και η γη. Την ημέρα που ο Κύριος ο Θεός δημιούργησε τη γη και τον ουρανό, 5 δεν υπήρχαν θάμνοι στη γη ούτε είχαν φυτρώσει χόρτα, γιατί ο Κύριος ο Θεός δεν είχε ακόμη βρέξει πάνω στη γη και δεν υπήρχε άνθρωπος για να καλλιεργήσει το έδαφος. 6 Από τη γη όμως ανέβλυζε νερό και πότιζε όλη την επιφά­ νεια του εδάφους. 7 Τότε ο Κύριος ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από το χώμα της γης και φύσηξε μέσα στα ρουθούνια του πνοή ζωής. Έτσι έγινε ο άνθρωπος ζωντανό ον.

8 Ύστερα ο Κύριος ο Θεός φύτεψε έναν κήπο στην Εδέμ προς την ανατολή, όπου έβαλε τον άνθρωπο που είχε πλάσει. 9 Έκανε να βλαστή­ σουν από τη γη όλα τα είδη των δέντρων. Ήταν ωραία στην εμφάνιση και οι καρποί τους ήταν εύγευστοι. Στη μέση του κήπου ήταν το δέντρο της ζωής εκεί ήταν και το δέ­ ντρο της γνώσης του καλού και του κακού.
Γένεση, 2, 4­9. Κείμενο Ο'.
15 Πήρε, λοιπόν, ο Κύριος ο Θεός τον άνθρω­ πο και τον έβαλε μέσα στον κήπο της Εδέμ για να τον καλλιεργεί και να τον προσέχει. 16 Το υ έδωσε αυτήν την εντολή: «Απ' όλα τα δέντρα του κήπου μπορείς να τρως. 17 Από το δέντρο όμως της γνώσης του καλού και του κακού να μη φας γιατί την ίδια μέρα που θα φας απ' αυτό, εξάπαντος θα πεθάνεις».

18 Ο Κύριος ο Θεός είπε: «Δεν είναι καλό να εί­ ναι ο άνθρωπος μόνος. Θα του φτιάξω έναν σύντροφο όμοιον μ' αυτόν». 19 Ο Κύριος έπλα­ σε από το έδαφος όλα τα ζώα του αγρού και τα πτηνά του ουρανού και τα έφερε μπροστά στον άνθρωπο, για να δει πώς θα τα ονομά­ σει. Και ό,τι όνομα έδινε ο άνθρωπος σε κάθε ζωντανή ύπαρξη, αυτό ήταν και το όνομά της. 20 Έδωσε ονόματα σε όλα τα ζώα, στα πτηνά του ουρανού και στα άγρια θηρία. Για τον άν­ θρωπο όμως δεν βρέθηκε σύντροφος όμοιός
δὲ Ἀδὰμ οὐχ εὑρέθη βοηθὸς ὅμοιος αὐτῷ. 21 καὶ ἐπέβαλεν ὁ Θεὸς ἔκστασιν ἐπὶ τὸν Ἀδάμ, καὶ ὕπνωσε καὶ ἔλαβε μίαν τῶν πλευρῶν αὐτοῦ καὶ ἀνεπλήρωσε σάρκα ἀντ' αὐτῆς. 22 καὶ ᾠκοδόμησεν ὁ Θεὸς τὴν πλευράν, ἣν ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ Ἀδάμ, εἰς γυναῖκα καὶ ἤγαγεν αὐτὴν πρὸς τὸν Ἀδάμ.
23 καὶ εἶπεν Ἀδάμ τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστέων μου καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου αὕτη κληθήσεται γυνή, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς ἐλήφθη αὕτη 24 ἕνεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέ ­ ρα καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖ ­ κα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. 25 καὶ ἦσαν οἱ δύο γυμνοί, ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, καὶ οὐκ ᾐσχύνοντο.
του. 21 Τότε ο Κύριος ο Θεός τον έριξε σε βαθύ ύπνο κι αποκοιμήθηκε πήρε μία από τις πλευ­ ρές του και τη θέση της τη συμπλήρωσε με σάρκα. 22 Μετά, από την πλευρά που πήρε από τον Αδάμ, σχημάτισε μια γυναίκα και την οδή­ γησε σ' αυτόν.
23 Τότε ο Αδάμ είπε: «Αυτό επιτέλους είναι κό­ καλο από τα κόκαλά μου και σάρκα από τη σάρκα μου. "Γυναίκα" αυτή θα λέγεται, γιατί απ' τον άντρα πάρθηκε». 24 Γι' αυτόν το λόγο θα εγκαταλείπει ο άντρας τον πατέρα του και τη μητέρα του και θα ενώνεται με τη γυναίκα του θα γίνονται ένας άνθρωπος. 25 Ο Αδάμ και η γυναίκα του ήταν και οι δύο γυμνοί και δεν ντρέπονταν.

Γένεση, 2, 15­25. Κείμενο Ο'

Δημιουργία του ανθρώπου
Ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο από ορατή και αόρα­ τη φύση, με τα ίδια του τα χέρια κατ' εικόνα και καθ' ομοί­ ωση, από τη γη, αφού διέπλασε το σώμα και αφού του έδωσε λογική και νοερή ψυχή με τη δική του πνοή, αυτό που αποκαλούμε θεία εικόνα γιατί το "κατ' εικόνα" φανε­ ρώνει τη νοερή και αυτεξούσια φύση, ενώ το "καθ' ομοίω­ σιν" την κατά το δυνατό ομοίωση στην αρετή. Το σώμα και η ψυχή πλάστηκαν ταυτόχρονα, και όχι το ένα πρώτα και το άλλο ύστερα κατά τις φλυαρίες του Ωριγένη. Ο Θεός, λοιπόν, δημιούργησε τον άνθρωπο άκακο, ευθύ, ενάρετο, άλυπο, αμέριμνο, λαμπρυνόμενο με κάθε αρετή, στολι­ σμένο με όλα τα αγαθά, σαν ένα δεύτερο κόσμο, μικρό σε μεγάλο, άλλον άγγελο, μικτό προσκυνητή, επόπτη της ορα­ τής κτίσεως, μύστη της νοητής, βασιλιά των όσων βρίσκο­ νται στη γη, βασιλευόμενο από πάνω, επίγειο και ουράνιο, πρόσκαιρο και αθάνατο, ορατό και νοούμενο, μέσον μεγα­ λείου και ταπεινότητος, τον ίδιο πνεύμα και σάρκα, σάρκα για την έπαρση, πνεύμα για τη χάρη, το πρώτο για να πά­

Η δημιουργία του ανθρώπου, ψηφιδωτό, καθεδρικός ναός Μονρεάλε, 12ος αι.
σχει από τη σάρκα και να θυμάται και να διαπαιδαγωγείται, το δεύτερο για να μένει με τη χάρη στον Θεό και να δοξάζει τον ευεργέτη, να φιλοτιμείται για το μεγαλείο, να περνά εδώ τη ζωή του, δηλαδή στην παρούσα φάση, και αλλού να εξέρχεται στον μελλοντικό αιώνα, και πέρας του μυστηρίου να θε­ ώνεται με την τάση προς τον Θεό, να θεώνεται όμως με τη μετοχή στη θεία λάμψη και όχι να μεταβαί­ νει στη θεία ουσία.
Ιωάννης Δαμασκηνός, Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου πίστεως, 12 (26), Μτφρ. Ν. Ματσούκας, Θεσσαλονίκη, 1976, σσ. 151­153.

Θεϊκή αγάπη και δημιουργία του κόσμου
"Σὺ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι ἡμᾶς παρήγαγες" (Λειτουργία του αγ. Ιωάννου του Χρυσοστό­
μου). Οι λέξεις "ἐκ τοῦ μὴ ὄντος", δηλώνουν, πρώτο και κύριο, ότι ο Θεός δημιούργησε το σύμπαν με μια πράξη της ελεύθερης θέλησής του. Τίποτε δεν τον πίεσε να δημιουργήσει. Το διάλεξε να το κάνει. Ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε άσκοπα ή από ανάγκη, αλλά είναι η συνέπεια της θεϊκής εκλογής…
Tο κίνητρο του Θεού για δημιουργία είναι η αγάπη του. Αντί να πούμε ότι δημιούργησε το σύ­ μπαν από το μηδέν, θα 'πρεπε να πούμε ότι το δημιούργησε από τον ίδιο τον εαυτό του, που είναι αγάπη. Δεν θα 'πρεπε να σκεφτόμαστε τον Θεό σαν Κατασκευαστή ή τον Θεό σαν Τεχνίτη, αλλά τον Θεό σαν Εραστή. Το να αγαπάς σημαίνει να μοιράζεσαι, όπως τόσο καθαρά μας έχει δείξει το τριαδικό δόγμα: ο Θεός δεν είναι μόνο ένας αλλά ένας μέσα σε τρεις, επειδή είναι μια κοινωνία προσώπων που μετέχουν με αγάπη το ένα στο άλλο… Από εκούσια εκλογή ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, με "εκστα­ τική" αγάπη, έτσι ώστε να υφίστανται εκτός από τον ίδιο άλλες υπάρξεις για να μετέχουν στη ζωή και την αγάπη που είναι δικά του...

Σαν καρπός της ελεύθερης θέλησης και της ελεύθερης αγάπης του Θεού, ο κόσμος δεν είναι ανα­ γκαίος, δεν είναι αυτάρκης, αλλά σχετικός και εξαρτημένος… H ύπαρξη είναι πάντα ένα δώρο από τον Θεό, ένα ελεύθερο δώρο της αγάπης του, ένα δώρο που ποτέ δεν παίρνεται πίσω, αλλ' οπωσδήποτε ένα δώρο, όχι κάτι που κατέχουμε με τη δική μας δύναμη… Όλα τα δημιουργήματα πηγάζουν από τον Θεό, έχουν τις ρίζες τους στον Θεό και βρίσκουν την προέλευσή τους και την πλήρωσή τους σε αυτόν. Ο Θεός μόνο είναι το ουσιαστικό όνομα, όλα τα δημιουργήματα είναι επίθετα…

Ο σκοπός της διδασκαλίας για τη δημιουργία, επομένως, δεν είναι να προσγράψουμε ένα χρονο­ λογικά εναρκτήριο σημείο στον κόσμο, αλλά να βεβαιώσουμε ότι ο κόσμος εξαρτά την ύπαρξή του από τον Θεό. Όταν η Γένεση διατυπώνει " Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν" (Γέν. 1, 1), η λέξη "αρχή" δεν πρέπει να εκληφθεί απλώς με την χρονική σημασία, αλλά ως δηλωτική του ότι ο Θεός είναι η διαρκής αιτία και το στήριγμα όλων των πραγμάτων….
"Η δόξα του Θεού είναι ο άνθρωπος", βεβαιώνει το Ταλμούδ και ο Άγ. Ειρηναίος διαπιστώνει το ίδιο: "Η δόξα του Θεού είναι ένας ζωντανός άνθρωπος"… Η μοναδική θέση του ανθρώπου στον κόσμο φαίνεται πάνω απ' όλα, από το γεγονός ότι έχει φτιαχθεί "κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν" του Θεού… Η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο υποδηλώνει το κάθε τι που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα ζώα, που τον κάνει με την πλήρη και αληθινή έννοια πρόσωπο - έναν ηθικό παράγοντα ικανό για το σωστό και το λάθος, ένα πνευματικό ον προικισμένο με εσωτερική ελευθερία. … Η "εικόνα" είναι αυτό που ο άν­ θρωπος κατέχει από την αρχή και που του δίνει τη δύναμη να ξεκινήσει την πνευματική του πορεία η "ομοίωση" είναι αυτό που ελπίζει να αποκτήσει στο τέρμα του ταξιδιού του.

Γουέαρ, Κ., Επίσκοπος Διοκλείας, Ο Ορθόδοξος δρόμος , Επτάλοφος, Αθήνα, $^{7}$1982, σσ. 51­53 και 59­60.

Οι αντιλήψεις για την προέλευση του κόσμου ως παράγοντας πίστης προς τον Θεό. Συνθέσεις και αντιθέσεις στο ζήτημα της δημιουργίας
Αφού μάθουμε περισσότερα για τη σχέση πίστης και επιστήμης, στη συνέχεια, με βάση τις γνώσεις μας, ας συζητήσουμε τα δύο ερωτήματα που ακολουθούν, εκφράζοντας τα επιχειρήματά μας:
- - Τα επιστημονικά επιτεύγματα για την κατανόηση της αρχής και της ιστορικής εξέλιξης της δημιουρ­ γίας επηρεάζουν την πίστη;
- - Μειώνεται ο θαυμασμός μας για τα έργα του Θεού, αν βρεθεί ο τρόπος με τον οποίο έγινε κάποιο από τα θαυμαστά αυτά έργα;.

Σχέσεις πίστης και επιστήμης
Καταρχάς πρέπει να επισημάνουμε ότι δεν υπάρχει θέμα αντίθεσης ή σύγκρουσης μεταξύ τους. Πίστη και επιστήμη είναι δυο μεγάλα πνευματικά μεγέθη αλληλοσυμπληρούμενα και όχι αλληλοαπο­
κλειόμενα. Είναι δυο εκδηλώσεις του ανθρώπινου πνεύματος που κινούνται σε διαφορετικά επίπεδα. Επιστήμη και θρησκεία έχουν αυτόνομες περιοχές ενδιαφερόντων και έρευνας ανταποκρίνονται σε διαφορετικές αξιολογικές ροπές και ανάγκες της ενιαίας ανθρώπινης ύπαρξης. Η επιστήμη ερευνά τα μυστήρια της δημιουργίας, ασχολείται με το επιστητό, ενώ η θρησκεία ασχολείται με το μυστήριο του Δημιουργού, το υπεραισθητό. Είναι δύο κύκλοι εφαπτόμενοι ή και τεμνόμενοι, αλλ' όχι ταυτιζόμενοι ή συγκρουόμενοι. Επομένως, η σχέση πίστης και επιστήμης δεν μπορεί να είναι αντιθετική ή εχθρική, αλλά διαλεκτική. Κι αυτό γιατί έχουν κοινή αφετηρία την πνευματική υπόσταση του ανθρώπου και ουσιαστικά στοχεύουν στην κατάκτηση της αλήθειας και την εξασφάλιση της ευτυχίας του. Κρίνονται όμως, μαζί ή χωριστά, από το κατά πόσον οδηγούν τον άνθρωπο στον εξανθρωπισμό του ή στον απαν­ θρωπισμό του.

Όταν η καθεμιά περιορίζεται στον χώρο της αρμοδιότητάς της, δεν υπάρχει θέμα σύγκρουσης ή αντίθεσης. Αν παλαιότερα παρουσιάστηκαν κάποιες περιπτώσεις αντιπαράθεσης, αυτό οφείλεται σε ιδεολογικές προκαταλήψεις ορισμένων επιστημόνων, οι οποίοι υπερέβησαν τα όρια της επιστήμης και ασχολήθηκαν με υπερφυσικά ζητήματα. Άλλοι πάλι στην περίοδο του Διαφωτισμού θεοποίησαν το λογικό, ενώ άλλοι απέρριψαν εκ των προτέρων ό,τι σχετίζεται με θέματα μεταφυσικής. Πιθανόν επίσης κάποιοι χριστιανοί να αντιμετώπισαν με δυσπιστία και καχυποψία τις επιστημονικές θεωρίες και ανακαλύψεις, νομίζοντας ότι κινδυνεύει η πίστη τους.

Με όλα τα παραπάνω γίνεται κατανοητό ότι η πίστη και η επιστήμη δε συγκρούονται, γιατί:
- 1. Η επιστήμη ερευνά τον αισθητό, το φυσικό κόσμο, ενώ η θρησκεία «περιγράφει» τον υπεραι­ σθητό, τον υπερφυσικό κόσμο.
- 2. Η επιστήμη ερευνά το πώς έγινε ο κόσμος καθώς και τους φυσικούς νόμους που ρυθμίζουν τη λειτουργία του, ενώ η θρησκεία ασχολείται με το ποιος και γιατί δημιούργησε τον κόσμο. Εφό­ σον απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα, επόμενο είναι ότι δε δικαιολογείται αντίθεση ή σύ­ γκρουση, αλλά μάλλον συνεργασία.

Από την Εξαήμερο του Μεγάλου Βασιλείου
Οὐ γὰρ ἐλαττοῦται ἡ ἐπὶ τοῖς μεγίστοις ἔκπληξις, ἐπειδὰν ὁ τρόπος καθ' ὃν γίνεταί τι τῶν παραδόξων ἑξευρεθῇ.
[Δεν μειώνεται ο θαυμασμός μας για τα έργα του Θεού, αν βρεθεί ο τρόπος με τον οποίο έγινε κάποιο από τα θαυμαστά αυτά έργα].
Μ. Βασίλειος, Ομιλία εις την Εξαήμερον, 10 │ PG 29, 25$^{Α}$.

Η ευθύνη του ανθρώπου έναντι της δημιουργίας
Χρησιμοποιώντας όσα μάθαμε στην ενότητα αυτή, ας συζητήσουμε τι σημαίνει για εμάς και για τον κόσμο η παρακάτω αναφορά.
Καὶ ἔλαβε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἔπλασε, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ τῆς τρυφῆς, ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν (Γέν. 2, 15).
[Πήρε λοιπόν ο Κύριος ο Θεός τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε, και τον έβαλε στον κήπο της Εδέμ για να τον καλλιεργεί και να τον φυλάσσει] .
Σκηνές από τη δημιουργία του κόσμ ου. Ψηφιδωτά από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, Βενετία.

1.4. ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ

Απόδειξη αγάπης: Ο Θεός μέσα στην Ιστορία
Ας σκεφτούμε και ας καταγράψουμε στοιχεία άμεσης ή έμμεσης παρουσίας του Θεού στην ιστορία του ανθρώπου κάτω από τον τίτλο:
«Ο Θεός αγάπη εστί» (Α' Ιωάν. 4, 16)

Οι ενέργειες και η ουσία του Θεού
Ας καθίσουμε σε ομάδες, για να συνεργαστούμε πάνω στο πολύ σημαντικό θέμα: «Η γνώση του Θεού». Αφού μελετήσουμε το παρακάτω κείμενο, ας απαντήσουμε την ερώτηση:
Τι σημαίνει η φράση «Ο Θεός είναι απρόσιτος στην ουσία του και μεθεκτός στις ενέργειές του»; Όλες οι ομάδες θα παρουσιάσουμε τα συμπεράσματά μας.

Ο Θεός* είναι απρόσιτος στην ουσία του και μεθεκτός στις ενέργειές του 1
Αυτό σημαίνει ότι ο Θεός είναι άγνωστος στην ουσία του και γνωστός με τις ενέργειές του προς τον κόσμο. Δεν έχουμε τη δυνατότητα να προσδιορίσουμε την αυθύπαρκτη ουσία του Θεού, η οποία είναι απρόσιτη και αμέθεκτη. Το μυστήριο της ύπαρξης και της ουσίας του Θεού παραμένει απρόσιτο και ακατάληπτο και η γνώση του είναι αδύνατη. Ο πεπερασμένος ανθρώπινος νους αδυνατεί να συλ­ λάβει την έννοια της ουσίας του Θεού, η οποία είναι άκτιστη, άπειρη, τέλεια και γνωστή μόνο στον ίδιο το Θεό: «ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον, ὅν εἶδεν οὐδείς ἀνθρώπων οὐδέ ἰδεῖν δύναται» (Α' Τιμ. 6, 16) και «τά τοῦ Θεοῦ οὐδείς οἶδεν εἰ μή τό Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ» (Α' Κορ. 2, 11). Είναι δυνατό να χωρέσει μέσα σ' ένα ποτήρι ολόκληρος ωκεανός; Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός τονίζει επιγραμματικά: «Ἄπειρον τό θεῖον καί ἀκατάληπτον καί τοῦτο μόνον αὐτοῦ καταληπτόν ἡ ἀπειρία καί ἀκαταληψία» ( Έκδοσις Ορθοδόξου πίστεως 1, 4)$^{2}$.

Ενέργειες είναι οι θεϊκές δυνάμεις που εκδηλώνονται στις σχέσεις του Θεού με τον άνθρωπο και τον κόσμο. Είναι μεν άκτιστες, όπως η ουσία Του, αλλά διαχέονται μέσα στη δημιουργία. Όλα τα όντα μετέχουν στην ουσιοποιό ενέργειά Του (δημιουργική ενέργεια, που δίνει την ύπαρξη στα όντα), ενώ τα λογικά όντα (άγγελοι ­ άνθρωποι) μετέχουν και στη λογοποιό ενέργειά Του (ενέργεια που προικίζει τα όντα με λογική). Υπάρχουν συγκεκριμένες ενέργειες του Τριαδικού Θεού που φανερώνουν την πα­ ρουσία Του μέσα στην ιστορία του κόσμου και της ανθρωπότητας και την αγάπη Του προς τη δημιουρ­ γία Του, καθώς επιγραμματικά τονίζει ο Απ. Παύλος: «οὐκ ἀμάρτυρον ἑαυτόν ἀφῆκεν ἀγαθοποιῶν» (Αλλά δεν άφησε αφανέρωτο τον εαυτό του γιατί τότε εκδηλωνόταν ευεργετώντας) (Πρ. 14, 17).

Σύμφωνα με τη διδασκαλία των Πατέρων της Εκκλησίας μπορούμε να γνωρίσουμε «τα περί τον Θεόν». Όταν ο άνθρωπος θέλει και επιθυμεί, μπορεί να αποκτήσει μερική γνώση του Θεού. Αυτή επι­ τυγχάνεται εν μέρει με τη φυσική αποκάλυψη και στην πληρότητά της με την υπερφυσική αποκάλυψη
«ἐν Χριστῷ». Στην Αγ. Γραφή τονίζεται σχετικά: «ἐκ γάρ μεγέθους καί καλλονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργός αὐτῶν θεωρεῖται» (Σοφ. Σολ. 13, 5). Αυτό επιβεβαιώνει και ο Απ. Παύλος: «Διότι τό γνωστόν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς ὁ γάρ Θεός αὐτοῖς ἐφανέρωσε τά γάρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπό κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καί θειότης» (Κι αυτό γίνεται γιατί ό,τι μπορούσαν να γνωρίζουν για το Θεό τούς ήταν γνωστό, αφού ο Θεός τούς το φανέ­ ρωσε. Δηλαδή, παρότι είναι αόρατες και η αιώνια δύναμη του Θεού και η θεϊκή Του ιδιότητα, μπορού­ σαν να τη δουν μέσα στη δημιουργία, από τότε που έγινε ο κόσμος. Γι' αυτό και δεν έχουν καμιά δι­ καιολογία) (Ρωμ. 1, 19­20). Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός ανακεφαλαιώνει περιληπτικά: «καί αὐτή τε ἡ κτίσις καί ἡ ταύτης συνοχή καί κυβέρνησις τό μεγαλεῖον τῆς θείας ἀποκαλύπτει φύσεως». (Έκδοσις Όρθοδόξου πίστεως).

Όσα λοιπόν είναι απαραίτητα για την προσέγγιση και τη μερική γνώση του Θεού τα έθεσε στη διάθεσή μας η άπειρη αγάπη Του. Πολλά όμως που μας είναι άγνωστα προς το παρόν θα μας αποκα­ λυφθούν στη μέλλουσα ζωή. Την αλήθεια αυτή διατυπώνει παραστατικά ο Απ. Παύλος: «Βλέπομεν γάρ ἄρτι δι' ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι, τότε δέ πρόσωπον πρός πρόσωπον» (Αλήθεια, τώρα βλέπουμε τα πράγματα θαμπά, σαν μέσα από μεταλλικό καθρέπτη τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο θα δούμε το Θεό) (Α' Κορ. 13, 12). Η ουσία λοιπόν του Θεού είναι απρόσιτη και ακατάληπτη, αλλά οι ενέργειές Του είναι μεθεκτές (μπορεί ο άνθρωπος να μετάσχει σ' αυτές) με βάση το λογικό και με προϋπόθεση την πίστη. Η αγιότητα και η θέωση είναι ο ανώτατος βαθμός μέθεξης στις ενέργειες του Θεού.

Δ. Δ.Δρίτσας, Δ. Ν. Μόσχος, Στυλ. Δ. Παπαλεξανδρόπουλος, ΟΕΔΒ, σσ. 38­41.

Το Σύμβολο της Πίστης: Ο Τριαδικός Θεός
Όλοι και όλες θα είμαστε σύνεδροι σε ένα Θεολογικό επιστημονικό συνέδριο και χρειάζεται να εξηγή­ σουμε με έναν εύληπτο τρόπο το δόγμα της Αγίας Τριάδας, με βάση το Σύμβολο της Πίστης. Αφού με τη βοήθεια του κειμένου καταγράψουμε όσα χρειάζονται, προετοιμάζοντας την παρουσίασή μας, στη συνέχεια, ως μέλη του συνεδρίου, θα σηκωνόμαστε για να παρουσιάσουμε τη σύντομη εισήγησή μας.

Ο Θεός είναι ένας και Τριαδικός
Η πίστη αυτή αποτελεί το ιδιαίτερο γνώρισμα του Χριστιανισμού, όσον αφορά στην περί του Θεού δι­ δασκαλία. Το επίκεντρο της χριστιανικής διδασκαλίας και πίστης για το Θεό συνοψίζεται στη φράση: «ο ένας ως προς την ουσία ή φύση Θεός είναι Τριαδικός ως προς τις υποστάσεις ή πρόσωπα» (Πατέ­ ρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα). Το μυστήριο του Τριαδικού Θεού είναι ασύλληπτο από την ανθρώπινη σκέψη. Επομένως, είναι αδύνατο να το διερευνήσουμε λογικά. Η μία και ενιαία φύση του Τριαδικού Θεού είναι άναρχη, αιώνια, άπειρη, άκτιστη και ακατάληπτη. Κάθε πρόσωπο του Τριαδικού Θεού εί­ ναι φορέας της θείας ουσίας και συγχρόνως είναι όλος ο Θεός. Η θεία ουσία «κατοικεί», υπάρχει «ασυγχύτως, ατρέπτως και αδιαιρέτως» ολόκληρη στα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Οι σχέσεις μεταξύ τους είναι σχέσεις ουσιαστικής αγάπης και «ομοουσιότητας», που εκφράζονται με τον όρο «αλληλοπεριχώρηση».

Τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας δεν είναι τρεις θεότητες, ούτε νοούνται ως τρόποι εμφάνι­ σης και παρουσίας του ενός Θεού μέσα στην ιστορία και στη ζωή της Εκκλησίας. Αυτές και άλλες πα­ ρόμοιες αιρετικές αντιλήψεις καταδικάστηκαν από οικουμενικές συνόδους. Η πίστη στον Τριαδικό Θεό διδάσκεται σαφώς στην Αγ. Γραφή. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις ακόλουθες μαρτυρίες: Α) στην Π. Διαθήκη: α) στη δημιουργία του ανθρώπου η χρήση του πληθυντικού αριθμού: «ποιήσωμεν άνθρω­ πον» (Γέν. 1, 27), β) στον πύργο της Βαβέλ επίσης η χρήση πληθυντικού: «δεῦτε καί καταβάντες συγ­ χέωμεν αὐτῶν ἐκεῖ τήν γλῶσσαν» (Γέν. 11, 7), γ) η φιλοξενία των τριών αγγέλων από τον Αβραάμ (Γέν. 18, 1­8), Β) Στην Κ. Διαθήκη: α) Τριαδική θεοφάνεια κατά τη βάπτιση του Χριστού (Ματθ. 3, 13­17)

β) «ἐγώ καί ὁ Πατήρ ἕν ἐσμεν» (Ιωάν. 10, 30) «ὁ ἑωρακώς ἐμέ ἑώρακε τόν Πατέρα… ἐγώ ἐν τῷ Πατρί καί ὁ Πατήρ ἐν ἐμοί» (Ιωάν. 14, 9­11) γ) «ὅταν δέ ἔλθη ὁ Παράκλητος ὅν ἐγώ πέμψω ὑμῖν παρά τοῦ Πατρός, τό Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὅ παρά τοῦ Πατρός ἐκπορεύεται…» (Ιωάν. 15, 26) δ) «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τά ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτούς εἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος…» (Ματθ. 28, 19). Χαρακτηριστικός είναι ο χαιρετισμός του Απ. Παύλου: «Ἡ χάρις τοῦ Κυ­ ρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ καί ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καί ἡ κοινωνία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μετά πάντων ὑμῶν…» (Β' Κορ. 13, 13).

Στην παράδοση της Εκκλησίας μας το Τριαδικό δόγμα συγκεφαλαιώνεται στο Σύμβολο της Πίστε­ ως και αναλυτικά παρουσιάζεται στα συγγράμματα των Πατέρων και στη θεία Λατρεία. Από τη θ. Λα­ τρεία ενδεικτικά αναφέρουμε το «Δόξα Πατρί καί Υἱῷ καί ἁγίῳ Πνεύματι…» το «Εὐλογημένη ἡ βασι­ λεία τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος…».
Τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας έχουν τα προσωπικά τους ιδιώματα. Ο Πατέρας είναι αγέν­ νητος, ο Υιός «γεννάται» προαιώνια από τον Πατέρα, και το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται προαιώνια από τον Πατέρα. Ο ομοούσιος Τριαδικός Θεός ενεργεί και εκδηλώνεται προς τον κόσμο ενιαία και αδιαί­ ρετα. Κατά το Μ. Αθανάσιο: «Ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι ποιεῖ τά πάντα» (Επιστ. Προς Σερα­ πίωνα Α, 28).

Δ. Δ.Δρίτσας, Δ. Ν. Μόσχος, Στυλ. Δ. Παπαλεξανδρόπουλος, ΟΕΔΒ, σσ. 41­42

Σχέσεις κοινωνίας
Ας συζητήσουμε τις πέντε διαστάσεις (ουσιαστική, χωρική, χρονική, ποσοτική και ποιοτική) του θέμα­ τος: «Οι σχέσεις αγάπης των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας αποτελούν πρότυπο ζωής σήμερα;». Για τη συζήτηση του θέματος θα μας βοηθήσει να σκεφτόμαστε τις εξής παραμέτρους: ποιο είναι το ζήτημα, σε ποιες περιπτώσεις και πού υφίσταται, πότε και πόσο συχνά αναδύεται, καθώς και ποια εί­ ναι τα άλλα χαρακτηριαστικά του.

1.5. ΣΧΕΣΗ ΖΩΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΘΕΟ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Θέματα σεβασμού ή περιφρόνησης της ζωής
Ας χωριστούμε, αν υπάρχει χώρος, σε δύο ισομερείς ομάδες και ας σχηματίσουμε δύο ομόκεντρους κύκλους. Όσοι και όσες βρίσκονται στον εσωτερικό κύκλο θα είναι ένας/μία γιατρός, που πρέπει να αποφασίσει τι θα απαντήσει σε έναν βαριά ασθενή, που βρίσκεται λίγο πριν το τέλος της ζωής του και σας έχει ζητήσει να προχωρήσει σε ευθανασία. Όσοι και όσες βρίσκονται στον εξωτερικό κύκλο εκ­ φράζουν τη συνείδηση του/της γιατρού και προετοιμάζουν μία φράση για να την πουν, ώστε να απο­ φασίσει.

Στην πρώτη φάση, όσοι και όσες βρίσκονται στον εσωτερικό κύκλο, κλείνουν τα μάτια και ετοιμάζονται να ακούσουν τις φωνές της συνείδησης. Ο εξωτερικός κύκλος περπατά περιμετρικά. Όλοι και όλες επαναλαμβάνουν τη φράση που έχουν ετοιμάσει, έτσι ώστε αυτή να ακουστεί πολλές φορές, επιλέγο­ ντας τον τρόπο που την επαναλαμβάνουν (ύφος, ένταση κ.λπ.). Αφού γίνει αυτό για λίγη ώρα, σε δεύ­ τερη φάση επαναλαμβάνουμε. Οι δύο κύκλοι αλλάζουν θέση, ώστε όλοι και όλες να «συνομιλήσουν» με τη συνείδηση.
Τέλος, αποφασίζουμε και εξηγούμε αν η θέση μας εκφράζει τον σεβασμό ή την περιφρόνηση της ζωής.

Θρησκευτικές πεποιθήσεις με διαφορετικές απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής
Ας ακούσουμε το ποίημα του Γ. Δροσίνη και ας καταγράψουμε ποια είναι τα βαθύτερα ερωτήματα που θέτει ο ποιητής. Αφού τα μοιραστούμε με αυτόν/αυτή που κάθεται δίπλα μας, καταλήγοντας σε μια κοινή απόφαση, θα τα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια και ύστερα, όλοι και όλες μαζί, θα συζητή­ σουμε για τις απαντήσεις που δίνει η Ορθόδοξη Εκκλησία στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής.

Μήπως
Τι λοιπόν; της ζωής μας το σύνορο θα το δείχνει ένα ορθό κυπαρίσσι; Κι απ' ό,τι είδαμε, ακούσαμε, αγγίξαμε τάφου γη θα μας έχει χωρίσει;
Ό,τι αγγίζουμε, ακούμε και βλέπουμε τούτο μόνο ζωή μας το λέμε; Κι αυτό τρέμουμε μήπως το χάσουμε και χαμένο στους τάφους το κλαίμε; Σ' ό,τι αγγίζουμε, ακούμε και βλέπουμε της ζωής μας ο κόσμος τελειώνει; Τίποτε άλλο; Στερνό μας απόρριμμα το κορμί, που σκορπιέται και λυώνει; Κάτι ανέγγιχτο, ανήκουστο, αθώρητο μήπως κάτω απ' τους τάφους ανθίζει κι ό,τι μέσα μας κρύβεται αγνώριστο μήπως πέρ' απ' τον τάφο αρχίζει;

Η ψυχή, ταξιδεύτρια μέσ' τ' άπειρο, σταλαμίδα νερού μήπως μοιάζει, που ανεβαίνει στα νέφη απ' τα πέλαγα κι απ' τα νέφη στους κάμπους σταλάζει;
Μήπως ό,τι θαρρούμε βασίλεμα γλυκοχάραμ' αυγής είναι πέρα κι αντί να 'ρθει μια νύχτ' αξημέρωτη ξημερώνει μι' αβράδυαστη μέρα;
Μήπως είν' η αλήθεια στο θάνατο κι η ζωή μήπως κρύβει την πλάνη; Ό,τι λέμε πως ζει μήπως πέθανε κι είν' αθάνατο ό,τι έχει πεθάνει; Γ. Δροσίνης
Έργα Μαρίας Χαρατσάρη, μεικτή τεχνική
Κωνσταντίνος Παρθένης, Του νεκρού αδελφού (1920)
Η συνάντηση του Αδάμ και της Εύας. Ψηφιδωτό από τον καθεδρικό ναό Santa Maria Nuova του Μονρεάλε, Σικελία, 12ος αι.

Οι θέσεις­στάσεις του Χριστιανισμού για την αξία της ζωής και τη σχέση της ζωής με τον Θεό
Ας καθίσουμε σε ομάδες και ας μελετήσουμε τις θέσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας (Ειδική Συνοδική Επιτροπή Βιοηθικής της Εκκλησίας της Ελλάδος) στο θέμα της ευθανασίας. Θα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια τα συμπεράσματά μας και θα συζητήσουμε τι άλλαξε από όσα μέχρι τώρα γνωρίζαμε.

Βασικές θέσεις επί της ηθικής των μεταμοσχεύσεων (10.12.1999), Ειδική Συνοδική Επιτροπή Βιοη­ θικής της Εκκλησίας της Ελλάδος

δ. 'Η δυνατότητα προσφορᾶς ὀργάνων
[…] 8) 'Η ζωὴ εἶναι δῶρο τοῦ Θεοῦ, τὸ ὁποῖο δὲν μᾶς χαρίζεται γιὰ νὰ βιώνουμε τὴ φιλαυτία καὶ τὴν κτητικότητά μας, ἀλλὰ μᾶς προσφέρεται γιὰ νὰ εἶναι τόσο δική μας, ὥστε νὰ μποροῦμε ἀκόμη καὶ νὰ τὴν προσφέρουμε μὲ ἀγάπη.
- 9) Τὸ φρόνημα καὶ ἡ διάθεση τῆς αὐτοπροσφορᾶς ἀποτελοῦν τὸν πνευματικὸ ἄξονα τῆς ἠθικῆς
τῆς 'Εκκλησίας στὸ θέμα τῶν μεταμοσχεύσεων. 'Ο ἀποστολικὸς λόγος «ἐν τούτῳ ἐγνώκαμεν τὴν ἀγάπην ὅτι ἐκεῖνος ὑπὲρ ἡμῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἔθηκε καὶ ἡμεῖς ὀφείλομεν ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν τὰς ψυχὰς τιθέναι» (Α' 'Ιω. γ' 16) διαλύει κάθε ἀμφιβολία γιὰ τὸ ὅτι ἡ προσφορὰ τῆς ζωῆς, καὶ συνεπῶς καὶ ἡ δωρεὰ σώματος, δὲν εἶναι πράξεις αὐτοκτονίας ἢ εὐθανασίας, ἀλλά μποροῦν νὰ ἀποτελοῦν ἐκφράσεις τῆς «μείζονος ἀγάπης», περὶ τῆς ὁποίας κάνει λόγο ὁ ἴδιος ὁ Κύριος κατὰ τὴν παράδοση τῶν τελευταίων Του ὑποθηκῶν στοὺς μαθητές«μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ» ('Ιω. ιε' 13). […]
- 11) 'Η 'Εκκλησία εὐνοεῖ καὶ ἐνθαρρύνει τὴν προσφορὰ ἑνὸς ἀπὸ τὰ διπλᾶ μας ὄργανα (νεφρά) ἢ ἱστῶν (δέρματος, μυελοῦ τῶν ὀστῶν, αἵματος) ἀπὸ ζῶντα δότη.

ε. Περὶ ἐγκεφαλικοῦ θανάτου
- 12) 'Η 'Εκκλησία σέβεται καὶ ἐμπιστεύεται τὴν ἰατρικὴ ἔρευνα καὶ κλινικὴ πράξη. Γι' αὐτό, ἂν καὶ δὲν εἶναι ἁρμόδια, θὰ μποροῦσε νὰ δεχθεῖ τὴν διεθνῶς ὁμόφωνη ἄποψη ὅτι ὁ ἐγκεφαλικὸς θάνατος ταυτίζεται μὲ τὸ ἀμετάκλητο βιολογικὸ τέλος τοῦ ἀνθρώπου. 'Ο ἐγκεφαλικὸς θάνατος ἀποτελεῖ γε­ γονὸς ὁριστικῆς καὶ ἀνεπίστρεπτης καταστροφῆς τοῦ ἐγκεφάλου καὶ κατάσταση πλήρους ἀπώλειας αἰσθήσεων καὶ συνειδήσεως. Κατ' αὐτὸν ἡ ἀναπνευστικὴ λειτουργία συντηρεῖται μόνον μηχανικά, ἡ δὲ διακοπὴ τῆς τεχνητῆς ὑποστηρίξεως ὁδηγεῖ σὲ σχεδὸν ἄμεση παύση καὶ τῆς καρδιακῆς λειτουρ­ γίας.
- 13) Αὐτὸ ποὺ στὴν οὐσία κάνει ἡ τεχνητὴ ὑποστήριξη τῆς ἀναπνοῆς εἶναι ὅτι προσωρινὰ ἀνα­ χαιτίζει τὴν διαδικασία ἀποσυνθέσεως τοῦ σώματος ὄχι ὅμως καὶ τὴν ἀναχώρηση τῆς ψυχῆς.
- 14) 'Ο ἐγκεφαλικὸς θάνατος πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ διαφοροποιηθεῖ ἀπὸ τὴν φυτικὴ κατάσταση -ποὺ συνήθως ὀνομάζεται «κλινικὸς θάνατος». Κατ' αὐτήν, τὸ ἐγκεφαλικὸ στέλεχος λειτουργεῖ καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲν ἀπαιτεῖται τεχνητὴ ὑποστήριξη. […]

στ. Περὶ συνειδητῆς καὶ εἰκαζομένης συναινέσεως
18) Ἡ δωρεὰ προϋποθέτει τὴ «συνειδητὴ συναίνεση» τοῦ δότη σ' αὐτὸ ποὺ κάνει. Κάθε τι ποὺ«εἰκάζει» τὴ βούλησή του ἀποτελεῖ παρέμβαση στὸ αὐτεξούσιο καὶ δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ γίνει ἀπο­ δεκτό.
- 21) 'Η συναίνεση δὲν εἶναι κάτι δευτερεῦον ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ ἐπισκιασθεῖ ἀπὸ ὁποιαδήποτε ἄλλη πράξη (π.χ. ἀπογραφή, ἔκδοση ταυτότητος κ.τ.λ.). Θὰ πρέπει ἡ δήλωσή της νὰ εἶναι ἐλευθέρα καὶ ἀπόλυτα συνειδητή, καρπὸς ὥριμης σκέψης. Γι' αὐτό, καλὸ θὰ ἦταν νὰ διατυπώνεται ἐντελῶς ἀνεξάρτητα ἀπὸ ὁποιαδήποτε ἄλλη κοινωνικὴ πράξη καὶ μὲ τὴν προϋπόθεση τῆς σωστῆς καὶ ἀβίαστης ἐνημερώσεως.

Ειδική Συνοδική Επιτροπή Βιοηθικής (Κανονισμός υπ' αριθμ. 101/1998 της Ιεράς Συνόδου «Περί Συστάσεως, οργανώσεως και λειτουργίας της Επιτροπής Βιοηθικής της Εκκλησίας της Ελλάδος»).

Βασικές θέσεις επί της ηθικής της ευθανασίας (6.11.2002), Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλά­ δος/Επιτροπή Βιοηθικής
[…] Β. 'Η ζωὴ καὶ ὁ θάνατος στὴν 'Ορθόδοξη θεολογία καὶ παράδοση
- 4) 'Η ζωή μας ἀποτελεῖ ὑπέρτατο δῶρο τοῦ Θεοῦ, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος τοῦ ὁποίου βρίσκονται στὰ χέρια Του καὶ μόνον «ἐν χειρὶ Θεοῦ πνεῦμα παντὸς ἀνθρώπου» ('Ιὼβ ιβ' 10). […]
- 9) 'Ο θάνατος εἶναι ἕνα γεγονὸς ποὺ συνδέεται ὄχι μόνον μὲ τὸ τέλος τῆς βιολογικῆς ζωῆς ἀλλὰ καὶ μὲ ὁλόκληρη τὴν ὕπαρξη τοῦ ἀνθρώπου. 'Επειδὴ δὲ ἡ ζωὴ ἐπεκτείνεται καὶ μετὰ τὸν βιολογικὸ θάνατο, ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο κανεὶς ζεῖ καὶ πεθαίνει ἔχει συνέπεια στὴν αἰώνια κατάστασή του.
10) 'Η σύγχρονη κοσμικὴ ἀντίληψη προσεγγίζει τὸν θάνατο σὲ σχέση μὲ τὴν εὐθανασία ὡς δι­ καίωμα καὶ ὄχι ὡς γεγονὸς ποὺ ὑπερβαίνει τὸν ἄνθρωπο ὡς κάτι ποὺ ὁ χρόνος του μπορεῖ νὰ ἐπιλέγε­ ται καὶ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο καὶ ὄχι ὡς κάτι ποὺ ἀποκλειστικὰ προσδιορίζεται ἀπὸ τὸν Θεό. 'Ο σεβασμὸς στὸ θεόσδοτο δῶρο τῆς ζωῆς ἀπαιτεῖ καὶ τὴν μὲ κάθε τρόπο προστασία της […].

Γ. 'Η σημασία τοῦ πόνου
11) 'Η 'Εκκλησία ἀναγνωρίζει μὲ συμπάθεια τὴν ἀσθένεια τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Γι' αὐτὸ καὶ πάντοτε ἀγκαλιάζει τοὺς ἀσθενεῖς, πάσχοντες καὶ πονεμένους, φιλάνθρωπα ζητεῖ τὴν ἀπαλλαγὴ «ἀπὸ πάσης θλίψεως, ὀργῆς, κινδύνου καὶ ἀνάγκης», εὔχεται τὰ τέλη τοῦ ἀνθρώπου νὰ εἶναι «ἀνώδυνα, ἀνεπαίσχυντα, εἰρηνικά», ἐνίοτε δὲ προσεύχεται καὶ γιὰ τὴν ἀνάπαυση τῶν ὀδυνωμένων (εὐχὴ εἰς ψυχορραγοῦντα). […]
13) Τὸν πόνο δὲν τὸν ἐπιδιώκουμε καί, ὅταν μᾶς συμβαίνει, προσπαθοῦμε μὲ κάθε τρόπο νὰ τὸν ἀντιμετωπίσουμε. Στὴν περίπτωση ὅμως ποὺ ἐπιμένει ἢ εἶναι ἀθεράπευτος, ἡ μετὰ πίστεως ὑπομονὴ καὶ ἐγκαρτέρηση ἀποβαίνει ἰδιαίτερα ἐνισχυτικὴ καὶ ὠφέλιμη. […]

ΣΤ. 'Η ἰατρικὴ ἀποστολὴ
19) 'Απὸ τὰ χρόνια του 'Ιπποκράτη, ἡ ἰατρικὴ ἀποστολὴ ἦταν ταυτόσημη μὲ τὴ θεραπεία καὶ τὴν προσφορὰ ζωῆς καὶ ἀσύμβατη μὲ τὴ συνδρομὴ στὸν θάνατο. Κατὰ τὸν περίφημο ὅρκο του, ὁ ἰατρὸς ὑπόσχεται ὅτι «δὲν θὰ χορηγήσει ποτὲ σὲ κανέναν θανάσιμο φάρμακο, ἀκόμη κι ἂν αὐτός τὸ ζητήσει, οὔτε ποτὲ θὰ τὸν συμβουλεύσει νὰ τὸ πάρει». […]

Η. Κοινωνικὲς συνέπειες τῆς εὐθανασίας
26) 'Η ἐφαρμογὴ τῆς εὐθανασίας παρέχει ἐξουσίες στοὺς ἰατροὺς καὶ τοὺς συγγενεῖς πέραν αὐτῶν ποὺ τοὺς ἀνήκουν, μὲ ἀνεξέλεγκτες συνέπειες. 'Απὸ τὸν ἰατρὸ ἐξαρτᾶται ἡ περιγραφή τῆς κα­ ταστάσεως τοῦ ἀσθενοῦς. 'Απὸ τοὺς συγγενεῖς, τῶν ὁποίων τὰ κίνητρα θὰ μποροῦσε ἐνίοτε νὰ εἶναι ἀμφιβόλου ποιότητος, ἐξαρτᾶται ἡ ἀπόφαση. 'Ο χαρακτήρας τους, ἡ νοοτροπία, ἡ διάθεση τῆς στιγ­ μῆς, ἡ φιλοσοφικὴ καὶ θρησκευτικὴ τοποθέτησή τους, ἢ ἀκόμη καὶ προσωπικὰ συμφέροντα, θὰ μπο­ ροῦσε νὰ παίξουν καθοριστικὸ ρόλο στὴν ἀπόφαση κάποιου νὰ ζητήσει τὴν συντόμευση τῆς ζωῆς του.
27) 'Ο ρόλος τοῦ ἰατροῦ, ὅπως ὣς τώρα τὸν γνωρίζουν οἱ κοινωνίες μας, εἶναι αὐτὸς τοῦ ἀνε­ κτίμητου συμπαραστάτη στὸν ἀγῶνα γιὰ ὑγεία καὶ ἐπιβίωση. 'Η ἐνεργὸς ἀνάμειξή του στὴ διαδικασία ἐπισπεύσεως τοῦ θανάτου, ἀκόμη καὶ ἀπὸ συμπόνια, καίρια τραυματίζει τὶς σχέσεις ἰατροῦ ­ ἀσθε­ νοῦς καὶ ἀλλοιώνει τὴν ἀξία τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς ὡς ὕψιστου ἀγαθοῦ.
28) Τὸ λεγόμενο «δικαίωμα στὸν θάνατο», ποὺ ἀποτελεῖ τὴ νομικὴ κατοχύρωση τῆς εὐθανασίας, θὰ μποροῦσε νὰ μετεξελιχθεῖ σὲ ἀπειλή τῆς ζωῆς τῶν ἀσθενῶν ἐκείνων ποὺ ἀδυνατοῦν νὰ ἀνταποκρι­ θοῦν οἰκονομικὰ στὶς ἀπαιτήσεις τῆς θεραπείας καὶ νοσηλείας τους. […]

Ι. 'Η πρόταση τῆς 'Εκκλησίας
[…] 42) 'Η 'Εκκλησία μας πιστεύει στὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς, στὴν ἀνάσταση τοῦ σώματος, στὴν αἰώνια προοπτικὴ καὶ πραγματικότητα, στοὺς πόνους ὡς «στίγματα τοῦ Κυρίου 'Ιησοῦ ἐν τῷ σώματι ἡμῶν» (Γαλ. στ' 17), στὶς δοκιμασίες ὡς ἀφορμὲς καὶ εὐκαιρίες σωτηρίας, στὴ δυνατότητα ἀναπτύξε­ ως κοινωνίας ἀγάπης καὶ συμπαραστάσεως μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων. Μὲ βάση αὐτά
α) διακηρύσσει ὅτι ἡ ζωή μας βρίσκεται στὰ χέρια καὶ μόνον τοῦ Θεοῦ, ὅτι τὸ κάθε τὶ ποὺ μᾶς συμβαίνει εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον μας, ὅτι δὲν ἔχουμε τὸ δικαίωμα νὰ διορθώσουμε τὸ σχέδιο τοῦ Θεοῦ καὶ

β) κάθε θάνατο ποὺ ἀποτελεῖ ἀποτέλεσμα ἀνθρώπινων ἐπιλογῶν -ὅσο «καλός» κι ἂν ὀνομάζε­ ται- τὸν ἀπορρίπτει ὡς «ὕβριν» κατὰ τοῦ Θεοῦ. Κάθε δὲ ἰατρικὴ πράξη ποὺ συνειδητὰ ἐπισπεύδει τὴ
στιγμὴ τοῦ θανάτου τὴν καταδικάζει ὡς ἀντιδεοντολογικὴ καὶ προσβλητική τοῦ ἰατρικοῦ λειτουργήμα­ τος. Οἱ ἄνθρωποι προσευχόμαστε, δὲν ἀποφασίζουμε γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὸν θάνατο.
Τῶν θυρῶν κεκλεισμένων. Όσιος Λουκάς Βοιωτίας.

Η ζωή ως δώρο του Θεού
Η ζωή […] είναι δώρο του Θεού στον άνθρωπο. Δεν υπάρχει μόνη της, αλλά προέρχεται από το Θεό, που ο Ίδιος είναι η ζωή: «ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις καί ἡ ζωή» (Ιω 11, 25). Μια ζωή με προοπτική, χω­ ρίς τέλος, δηλαδή αιώνια, δίχως πόνο και θάνατο, τέλεια, ακέραιη.
Ο θάνατος και η φθορά είναι οι τραγικές συνέπειες της πτώσης του ανθρώπου, της απομάκρυν­ σής του από το Θεό. Ο Απόστολος Παύλος διδάσκει ότι "έγινε κι ο Ιησούς άνθρωπος, για να καταργή­ σει με το θάνατο Του αυτόν που εξουσίαζε το θάνατο, δηλαδή το διάβολο" (Εβρ 2, 14), διακηρύσσει: «ἔσχατος ἐχθρός καταργεῖται ὁ θάνατος» (Α' Κορ 15, 26) και διαβεβαιώνει ότι με την Ανάσταση του Χριστού: «κατεπόθη ὁ θάνατος εἰς νῖκος. Ποῦ σου, θάνατε, τό νῖκος, ποῦ σου, θάνατε, τό κέντρον; τό δέ κέντρον τοῦ θανάτου ἡ ἁμαρτία» (ο θάνατος αφανίστηκε η νίκη είναι πλήρης! Θάνατε, πού είναι το κεντρί της δύναμής σου; Άδη, πού είναι η νίκη σου; Τη δύναμη να πληγώνει θανάσιμα την παίρνει ο θάνατος από την αμαρτία) (Α' Κορ 15, 54­56).

Όταν στην καθημερινή μας ζωή δεν θα αρνούμεθα κάποιο δώρο που μας προσφέρεται, πώς να αρνηθούμε στον Θεό το δώρο της ζωής που μας το χαρίζει τόσο γενναιόψυχα και πλουσιοπάροχα; Κά­ θε παρέμβαση στο φαινόμενο της ζωής εκ μέρους του ανθρώπου μοιάζει με κλοπή του δώρου του Θε­ ού προς τον άνθρωπο. Η ζωή δεν είναι δική μας, έγινε δική μας. Δεν μας ανήκει, αλλά μας χαρίστηκε. Δεν είναι ιδιοκτησία μας, είναι δώρο Θεού και χάρισμά Του. Μια παροιμία λέει "το δώρο δε δωρίζε­ ται": δεν επιτρέπεται να σπαταλάς ή να καταστρέφεις ό,τι δε σου ανήκει, αλλά σου χαρίστηκε. Αν κάτι τέτοιο ισχύει στα απλά, καθημερινά, ανθρώπινα δώρα, πόσο μάλλον ισχύει για το δώρο του Θεού!.

Κριτήρια για την αντιμετώπιση συγκεκριμένου ζητήματος σεβασμού/περιφρόνησης της ζωής
Σε ομάδες ας μελετήσουμε μία περίπτωση ηθικού διλήμματος σχετικά με τη ζωή ή το θάνατο. Με αφορμή το παρακάτω κείμενο, ας συντάξουμε ένα σύντομο άρθρο στο οποίο θα παρουσιάζουμε τα κριτήρια της δωρεάς οργάνων. Στο τέλος, θα διαβάσουμε το άρθρο μας στην ολομέλεια και, εφόσον υπάρχει η δυνατότητα, θα το δημοσιεύσουμε στη σχολική ιστοσελίδα ή σε εκπαιδευτικό/μαθητικό ιστολόγιο.

3. Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΕΝΑ ΠΛΟΥΡΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ
3.1 Οι χριστιανοί στον δημόσιο χώρο
3.2 Η πρόταση της Ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης
για την υπέρβαση των στερεοτύπων
3.3 Η χριστιανική κοινότητα σε ένα πολυπολιτισμικό κόσμο
3.4 Ο διάλογος ως άσκηση αγάπης στην Εκκλησία
3.5 Χριστιανισμός και εκκοσμίκευση
3.6 Το φαινόμενο της αθεΐας
3.7 Το ασύμβατο του χριστιανικού ήθους με τον φανατισμό 103
3.8 O «δούλος του Θεού» ελεύθερος από κάθε δουλεία 109
4. ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ
4.1 Η αρχαία Ελληνική θρησκεία 114
4.2 Τα αφρικανικά θρησκεύματα

Ο Ιουδαϊσμός 120

Το Ισλάμ
Ο Ινδουισμός
Ο Βουδισμός
4.7 Η Κινεζική θρησκεία
4.8 Η Ιαπωνική θρησκεία
Ο Παντοκράτωρ. Φορητή εικόνα διά χειρός Φωτεινής Παπαντωνίου. Διαστάσεις 1 x 1 μ.

1.1. Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

Έκφραση εμπειρίας των μαθητών για την αναζήτηση νοήματος στη ζωή
Ας πούμε όλοι και όλες τι μας έρχεται στον νου, όταν ακούμε τη λέξη Θεός.

Θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα και η απάντηση της θρησκείας. Διαπίστωση της καθολικότητας του θρησκευτικού φαινομένου
Ας σκεφτεί πρώτα ο καθένας και η καθεμία, παρατηρώντας τις παρακάτω εικόνες, τι σκέφτονται και ποια αισθήματα έχουν οι εικονιζόμενοι/εικονιζόμενες; Γιατί το κάνουν; Στη συνέχεια, ας μοιραστούμε τις απόψεις μας σε δυάδες και ας προσπαθήσουμε να συμφωνήσουμε. Έπειτα, κάθε δυάδα ας μοιρα­ στεί τα αποτελέσματα της συζήτησης με μία άλλη δυάδα. Στο τέλος, κάθε τετραμελής ομάδα θα ανα­ κοινώσει στην ολομέλεια τι συμφώνησαν ότι σκέφτονται, κάνουν και γιατί το κάνουν οι εικονιζόμε­ νοι/εικονιζόμενες.

Ο Justin Bieber προσεύχεται για τους κατοίκους του Παρισιού.
Το πλήρωμα του Apollo 11 προσεύχεται.
Η αθλητρια Priscah Jeptoo από την Κένυα.

Η ανάπτυξη της θρησκευτικότητας
Σε ομάδες ας μελετήσουμε τα παρακάτω κείμενα και ας καταγράψουμε όλες τις έννοιες που σχετίζο­ νται με την ανάπτυξη της θρησκευτικότητας (σχέση με τη θρησκεία). Ας χωρίσουμε τις έννοιες σε ομά­ δες και, αν χρειάζεται, ας προσθέσουμε έννοιες, ώστε να φαίνεται η σύνδεση και η ιεράρχηση που τις διέπει. Στη συνέχεια, ας τις τοποθετήσουμε σε έναν χάρτη, ανάλογα με την ιεράρχηση και τη σύνδεσή τους. Αφού παρουσιάσουμε όλες οι ομάδες, κάθε ομάδα θα αναθεωρήσει τον χάρτη της με βάση τη νέα εμπειρία που απέκτησε. Θα δούμε στο τέλος όλους τους χάρτες και θα τους αξιολογήσουμε με κρι­ τήριο την ακρίβεια, την εμβέλεια του περιεχομένου, καθώς και την οργάνωσή του. [Πόσες έννοιες και ορθές συνδέσεις περιέχει κάθε χάρτης, είναι γλωσσικά επαρκής η διατύπωση, είναι κατανοητή η ιε­ ράρχηση και η ομαδοποίηση των εννοιών;]

Τα στάδια της θρησκείας και της θρησκευτικής εμπειρίας
Η θρησκεία αρχίζει με το δέος ενώπιον του Ιερού και κορυφώνεται στην προσωπική συνάντηση, στη βιωματική σχέση του ανθρώπου με το Άγιο, στην οποία συμμετέχουν νόηση, συναίσθημα, βούλη­ ση, συνειδητό και υποσυνείδητο. [...]
Η θρησκευτική εμπειρία εμφανίζεται ήδη σε πρωτόγονες θρησκευτικές εκφράσεις, όπως η πνευ­ ματοληψία φθάνει σε μυστικές πνευματικές ανατάσεις, για να κορυφωθεί στην υπαρξιακή υπέρβα­ ση, [...] την κοινωνία αγάπης με τον Θεό.

Γιαννουλάτος, Αν., Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας (2004).
Ίχνη από την αναζήτηση του Υπερβατικού . Αθήνα: Ακρίτας, σ. 36.

Οι άνθρωποι διψούν για ένα λόγο αληθινό και μέσα στην Εκκλησία ηχεί ο Λόγος της Αληθείας, δεν σταματά ποτέ να ενσαρκώνεται μέσα σ' αυτήν για να μας δοθεί ως τροφή
Οι άνθρωποι τυραννιούνται κρυφά από την ιδέα του θανάτου, ενώ μέσα στην Εκκλησία ανοίγεται μια άβυσσος αναστάσεως. Η μοναξιά και η βία τσακίζουν την καρδιά του ανθρώπου, ενώ μέσα στην Εκκλησία είμαστε όλοι «μέλη του σώματος του Χριστού», «αλλήλων μέλη», και η ζωή, η αγάπη, αυτά που είναι ο ίδιος ο Θεός, δεν ζητούν άλλο παρά να ανταλλάσσονται μεταξύ των ανθρώπων, να πυρ­ πολήσουν την καρδιά τους, να μεταμορφώσουν την «λιθίνην καρδίαν» σε «καρδίαν σαρκίνην». Η νε­ ωτερικότητα θέτει διλήμματα αδιέξοδα: ο Θεός ή ο κόσμος, ο Θεός ή ο άνθρωπος. Μέσα όμως στην πνοή του Αγίου Πνεύματος, ο κόσμος είναι το δημιούργημα του Θεού, απλώνει ρίζες σ' αυτόν, και ο άνθρωπος βρίσκει στον Θεό την πραγματική του ανθρωπινότητα».

Ολιβιέ Κλεμάν (2004), Οι καιροί που καλούν την Εκκλησία ,
μτφρ. Κ. Σπαθαράκης, επιμ. Κ. Χιωτέλλη, Αθήνα: Μαΐστρος, σσ. 13­15.

Διατύπωση επιχειρημάτων σε υπαρξιακά ερωτήματα με χρήση και κατάλληλης ορολογίας
Ας αναλάβουμε όλοι και όλες σε δυάδες από έναν ρόλο:
- α) Χριστιανού που εκκλησιάζεται και
- β) Χριστιανού που δεν εκκλησιάζεται.
Ας σκεφτούμε για λίγα λεπτά με βάση όσα μάθαμε στην ενότητα αυτή επιχειρήματα για το εξής θέμα:
- «Τι δίνει νόημα στη ζωή μου;».
- Με βάση τα επιχειρήματά μας ας έρθουμε κάθε δυάδα σε διάλογο.
- Στο τέλος, έχει σημασία να πούμε όλοι και όλες:
- 1) πώς νιώσαμε
- 2) ποια επιχειρήματα είχαν βαρύτητα και γιατί και
- 3) ποιο είναι τελικά το νόημα της ζωής.

1.2. Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Αποκαλύψεις στη ζωή των ανθρώπων
Ας αναζητήσουμε στο διαδίκτυο ή ας σκεφτούμε ποιες είναι οι συνηθισμένες χρήσεις στην καθημερι­ νή ζωή του όρου «αποκαλύψεις».

Η αποκάλυψη του Θεού στον Χριστιανισμό
Σε δυάδες ή ομάδες ας επεξεργαστούμε τα παρακάτω κείμενα με άξονες τα ερωτήματα: Ποιο/τι, ποιος, πού, πότε, πώς και γιατί. Θέμα της συζήτησης στην ολομέλεια θα είναι: «Γιατί ο Χριστιανισμός ονομά­ ζεται "αποκαλυπτική θρησκεία;"».

Η κλήση του Μωυσή
- 1 Ο Μωυσής έβοσκε τα πρόβατα του Ιοθόρ, του πεθερού του, ιερέα της Μαδιάμ. Κάποτε, οδηγώ­ ντας τα πρόβατα πέρα από την έρημο, έφτασε στο βουνό του Θεού, το Χωρήβ. 2 Τότε του φανερώθηκε ο άγγελος του Κυρίου μέσα σε πύρινη φλόγα που έβγαινε από μια βάτο. Ο Μωυσής είδε πως ενώ η βάτος είχε πάρει φωτιά κι ήταν μέσα στις φλόγες, δεν καιγόταν να γίνει στάχτη. 3 Είπε, λοιπόν: «Ας πάω, να δω αυτό το παράδοξο θέαμα: γιατί δεν καίγεται η βάτος;». 4 Όταν ο Κύριος είδε ότι ο Μωυσής πλησίαζε για να παρατηρήσει, του φώναξε μέσα από τη βάτο: «Μωυσή, Μωυσή». Αυτός απάντησε: «Ορίστε».
- 5 «Μην πλησιάσεις εδώ», είπε ο Κύριος. «Βγάλε τα σανδάλια σου από τα πόδια σου, γιατί ο τόπος όπου στέκεσαι είναι τόπος άγιος. 6 Εγώ», του λέει, «είμαι ο Θεός των προγόνων σου, ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ». Τότε ο Μωυσής σκέπασε το πρόσωπό του, γιατί φο­ βόταν να κοιτάξει τον Θεό.
- 7 Ο Κύριος συνέχισε: «Είδα τη δυστυχία του λαού μου στην Αίγυπτο, και άκουσα την κραυγή τους εξαιτίας των καταπιεστών τους. Ξέρω τα βάσανά τους. 8 Γι' αυτό κατέβηκα να τους γλιτώσω από τους Αιγύπτιους και να τους φέρω από αυτή τη χώρα σε μια χώρα μεγάλη και εύφορη, στη χώρα όπου ρέει γάλα και μέλι, εκεί που τώρα κατοικούν οι Χαναναίοι, οι Χετταίοι, οι Αμορραίοι, οι Φερεζαίοι, οι Ευ­ αίοι και οι Ιεβουσαίοι. 9 Και τώρα που η κραυγή των Ισραηλιτών έφτασε ως εμένα, και είδα πώς τους καταπιέζουν οι Αιγύπτιοι, 10 τώρα εγώ σε στέλνω στον Φαραώ, να βγάλεις τον λαό μου, τους Ισραηλί­ τες, από την Αίγυπτο».
- 11 Ο Μωυσής είπε στον Θεό: «Ποιος είμαι εγώ, για να πάω στον Φαραώ και να βγάλω τους Ισραη­ λίτες από την Αίγυπτο;». 12 «Εγώ θα είμαι μαζί σου», του απάντησε ο Θεός. «Και να ποιο θα είναι το σημείο ότι εγώ σε έστειλα: Όταν θα βγάλεις τον λαό από την Αίγυπτο, θα λατρεύσετε τον Θεό σ' αυτό εδώ το βουνό». 13 Αλλά ο Μωυσής είπε πάλι: «Καλά, εγώ θα πάω στους Ισραηλίτες και θα τους πω, "ο Θεός των προγόνων σας με έστειλε σ' εσάς". Αυτοί όμως θα με ρωτήσουν "ποιο είναι το όνομά του;". Τι θα τους πω;». 14 Τότε ο Θεός απάντησε στον Μωυσή: «Εγώ είμαι εκείνος που είμαι («Ἐγώ εἰμι ὁ Ὤν»). Έτσι», του λέει, «θα μιλήσεις στους Ισραηλίτες: "Εκείνος που είναι μ' έστειλε σ' εσάς"».

Έξοδος, 3, 1­14.

Καινή Διαθήκη, Η Μεταμόρφωση του Χριστού

| Μτ 17, 1:   | 1 Ύστερα από έξι μέρες, παίρνει ο Ιησούς μαζί του τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιω­                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |
|-------------|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| Λκ 9, 29­31: | 29 Την ώρα που προσευχόταν, η όψη του προσώπου του έγινε διαφορετική και τα ρού­                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      |
| Μτ 17, 4­9:  | 4 Και είπε ο Πέτρος στον Ιησού: «Κύριε, είναι ωραία να μείνουμε εδώ! Αν θέλεις, να κάνουμε εδώ τρεις σκηνές: μια για σένα, μια για τον Μωυσή και μια για τον Ηλία». 5 Ενώ μιλούσε ακόμα, ένα φωτεινό σύννεφο τους σκέπασε, και μέσα από το σύννεφο ακούστηκε μια φωνή που έλεγε: «Αυτός είναι ο αγαπημένος μου Υιός, αυτός είναι ο εκλεκτός μου, αυτόν να ακούτε». 6 Όταν το άκουσαν οι μαθητές, έπεσαν με το πρό­ σωπο στη γη και φοβήθηκαν πολύ. 7 Τους πλησίασε τότε ο Ιησούς, τους άγγιξε και τους είπε: «Σηκωθείτε και μη φοβάστε». 8 Σήκωσαν τότε τα μάτια τους και δεν είδαν κανέναν άλλον, παρά τον ίδιο τον Ιησού μόνον του.  9 Ενώ κατέβαιναν από το βουνό, |

Το νόημα της Αποκάλυψης στον Χριστιανισμό
Ας ανακαλύψουμε όλοι και όλες ποιο είναι το νόημα της Αποκάλυψης στον Χριστιανισμό και ας ανα­ γνωρίσουμε πώς αποτυπώνονται αυτά τα νοήματα στις παρακάτω εικόνες.

Αποκάλυψη του Θεού
Αυτή είναι λοιπόν η ουσία της αποκαλύψεως του Θεού […]. Όσο κι αν ο άνθρωπος προσπαθεί να ανέβει επάνω, όλες αυτές οι προσπάθειες της θρησκείας ή των υποκαταστάτων της είναι ανίκανες να λυτρώσουν τον άνθρωπο, είναι ανίκανες να μας δείξουν τι βρίσκεται στον υπέρκοσμο. Ο μόνος τρό­ πος είναι, ο Επάνω να ανοίξει μια καταπακτή, να ρίξει μια σκάλα, να έρθει κάτω ο ίδιος και να μας ανε­ βάσει επάνω. Αυτό έκανε ο Χριστός, αυτό είναι η εν Χριστώ αποκάλυψη, αυτή είναι η αποκάλυψη του Θεού. Ο Θεός κατέβηκε κάτω, γι' αυτό λέει ο Χριστός «ἐγὼ εἰμὶ ἡ ὁδός» και «ἡ θύρα», γι' αυτό και λέ­ με στην Παναγία: «Χαῖρε, κλῖμαξ ἐπουράνιε, δι' ἧς κατέβη ὁ Θεός │ χαῖρε, γέφυρα μετάγουσα τοὺς ἐκ γῆς πρὸς οὐρανόν». Ή, για να χρησιμοποιήσω μιαν άλλην εικόνα, περπατάμε στο σκοτάδι, και εκεί που δε βλέπουμε μπροστά μας τίποτα, ξαφνικά μια αστραπή μάς φωτίζει και βλέπουμε πού βαδίζου­ με. Αυτή είναι η αποκάλυψη. Δεν ανακαλύψαμε μόνοι μας πού βαδίζουμε, αυτό είναι αποκάλυψη. Κάποιος μού αποκαλύπτει κάτι.

Γαλίτης, Γ., Αποκάλυψη και Εκκλησία , Ι. Μητρόπολη Ηλείας, Πύργος, 2006, σσ. 25, 28.
Θωμάς Βαθάς, Η Αποκάλυψη του Ιωάννη, Σπήλαιο Αποκαλύψεως, περίπου 1596.

Θεοφάνεια και Αποκάλυψη
Αποκάλυψη του Θεού σημαίνει Θεοφάνειες στην κτίση και την ιστορία συγχρόνως επισημαίνει την ριζική διαφορά μεταξύ δημιουργού και δημιουργήματος, όντος και μη όντος, ακτίστου και κτι­ στού… Έτσι ο Θεός, μολονότι ακατάληπτος ως προς την ουσία του, γίνεται καταληπτός δυναμικά κατά τις ενέργειες. Και τούτο είναι έργο μόνο των θεοφανειών, οι οποίες με αυτό τον τρόπο γίνονται γέφυ­ ρες ή κρίκοι που συνδέουν τη θεότητα με την κτίση. Ιστορία, κτίση, σύμβολα και κάθε γνώση, αποτε­ λούν τον μοναδικό δρόμο αυτής της αποκάλυψης.

Η ίδια η δημιουργία οφείλεται σε μια φανέρωση του Θεού, σε μια θεοφάνεια. Ολόκληρη η ιστο­ ρία της Π.Δ. γράφεται διά μέσου θεοφανειών. Κι αυτή η ιστορία είναι η απαρχή της ιστορίας της θείας οικονομίας. Δημιουργία, παράδεισος, πτώση, δραματικές συνέπειες, εκλογή περιούσιου λαού, μετα­ κινήσεις, έξοδοι, πόλεμοι, προφήτες ιερείς βασιλιάδες, τα πάντα παρελαύνουν σε μια ιστορική πο­ ρεία, όπου φανερώνεται ο Ζωντανός και κοινωνικός Θεός. Ο πατριάρχης Αβραάμ φιλοξενεί την ίδια την Αγία Τριάδα σ' ορισμένους αποκαλύπτεται με τη νεφέλη, τα όνειρα και τα οράματα, ενώ στο Μω­ υσή μιλάει "στόμα με στόμα", …ο προφήτης Ηλίας τον είδε "στη λεπτή αύρα"… Είναι ο ίδιος Θεός που παρουσιάστηκε "αυτοπροσώπως" και έδωσε τον νόμο, μίλησε διά μέσου των προφητών και στην τε­ λευταία φάση της περιόδου αυτής ενανθρώπησε (έγινε άνθρωπος) για όλους τους ανθρώπους. Σε κά­ θε φάση της πορείας, στην προϊστορία και την ιστορία, είναι ο ίδιος ο τριαδικός Θεός που κάνει την παρουσία του… Ο απρόσιτος Θεός γίνεται ιστορικά προσιτός.

Ματσούκας, Ν., Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β' , Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 1985, σσ. 58­62.
Αντρέι Ρουμπλιόφ, Η Φιλοξενία του Αβραάμ. [Η Αγία Τριάδα] 1410.
Φορητή εικόνα με θέμα από την Αποκάλυψη του Ιωάννη, 15ος αι.

Η σημασία που έχουν στη ζωή των πιστών οι πεποιθήσεις τους για την αποκάλυψη
Ας κάνουμε όλοι και όλες μαζί μία συζήτηση. Αφού διαβάσουμε το μικρό απόσπασμα από την Αποκά­ λυψη του Ιωάννη, θα συζητήσουμε ξεκινώντας τον λόγο μας πάντα με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω».
Τι μπορεί να σημαίνει για τους Χριστιανούς ότι ο «Κύριος έρχεται σύντομα».
Προσοχή! Για να ξεκινήσουμε την τοποθέτησή μας με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω», θα πρέπει να έχουμε ακούσει τις τοποθετήσεις των άλλων.
- 20 Λέγει ὁ μαρτυρῶν ταῦτα ναὶ ἔρχομαι ταχύ. ἀμήν, ναὶ ἔρχου, Κύριε 'Ιησοῦ. 21 'Η χάρις τοῦ Κυρίου 'Ιησοῦ Χριστοῦ μετὰ πάντων τῶν ἁγίων ἀμήν.
- 20 Αυτός που τα επιβεβαιώνει όλα αυτά λέει: «Ναι, έρχομαι σύντομα». «Αμήν ναι, έλα, Κύριε Ιησού».
- 21 Η Χάρη του Κυρίου Ιησού Χριστού να είναι με όλους τους πιστούς. Αμήν.

Αποκάλυψη Ιωάννη 22, 20­21.
π. Σταμάτης Σκλήρης. Πατρότητα, 2009. Ακρυλικό σε μουσαμά. Διαστάσεις 80 x 60 εκ. Ιδιωτική συλλογή.

1.3. Ο ΘΕΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Αντιλήψεις για τη δημιουργία και την προέλευση του κόσμου στις θρησκείες
Ας δούμε τις παρακάτω εικόνες και ας απαντήσουμε στα ερωτήματα: Τι βλέπουμε; Τι σκεφτόμαστε γι' αυτό που βλέπουμε; Τι είναι αυτό που μας κάνει να αναρωτιόμαστε; Στη συνέχεια, ας επιχειρήσουμε να συσχετίσουμε τα εικονιζόμενα με φράσεις για τη δημιουργία του κόσμου που θα εντοπίσουμε στο κείμενο της Γένεσης (1, 1­31).
Οι εικόνες αποτυπώνουν τις ημέρες της δημουργίας. Ξυλογραφίες του Μίχαελ Βόλγκεμουτ (Michael Wolgemut) που κοσμούν το έργο του Χάρτμαν Σέντελ (Hartmann Schedel), Χρονικό της Νυρεμβέργης (1493)

Η βιβλική αφήγηση της δημιουργίας
1 Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. 2 ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος, καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, καὶ πνεῦμα Θε­ οῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος. 3 καὶ εἶπεν ὁ Θεός γενηθήτω φῶς καὶ ἐγένετο φῶς. 4 καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς, ὅτι καλόν καὶ διεχώρισεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς, ὅτι καλόν καὶ διεχώρισεν ὁ Θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. 5 καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν καὶ τὸ σκότος ἐκάλεσε νύκτα. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία.
6 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός γενηθήτω στερέωμα ἐν μέσῳ τοῦ ὕδατος καὶ ἔστω διαχωρίζον ἀνὰ μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος. καὶ ἐγένετο οὕ ­ τως. 7 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸ στερέωμα, καὶ διεχώρισεν ὁ Θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ ὕδατος, ὃ ἦν ὑποκάτω τοῦ στερεώματος, καὶ ἀναμέσον τοῦ ὕδατος τοῦ ἐπάνω τοῦ στερεώ ματος. 8 καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ στερέωμα οὐρανόν. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν, καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα δευτέρα.
1 Στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. 2 Η γη όμως ήταν έρημη και ασχη­ μάτιστη ήταν σκοτάδι πάνω από την άβυσσο, και πάνω στα νερά έπνεε Πνεύμα Θεού. 3 Τότε είπε ο Θεός: «Να γίνει φως» κι έγινε φως. 4 Ο Θεός είδε ότι το φως ήταν καλό και το χώρισε από το σκοτάδι. 5 Το φως το ονόμασε «ημέ­ ρα» και το σκοτάδι «νύχτα». Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί πρώτη ημέρα.
6 Μετά είπε ο Θεός: «Στερέωμα να γίνει στα νερά ανάμεσα, για να χωρίζει νερά από νε­ ρά». 7 Έτσι κι έγινε δημιούργησε ο Θεός το στερέωμα και χώρισε τα νερά που ήταν κάτω απ' αυτό, από κείνα που ήταν πάνω απ' αυ­ τό. 8 Κι ονόμασε ο Θεός το στερέωμα «ουρα­ νό». Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί δεύτερη ημέρα.
9 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός συναχθήτω τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὀφθήτω ἡ ξηρά. καὶ ἐγένετο οὕτως. καὶ συνήχθη τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, καὶ ὤφθη ἡ ξηρά. 10 καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὴν ξηρὰν γῆν καὶ τὰ συστήματα τῶν ὑδάτων ἐκάλεσε θαλάσσας. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν. 11 καὶ εἶπεν ὁ Θεός βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ' ὁμοιότη­ τα, καὶ ξύλον κάρπιμον ποιοῦν καρπόν, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ κατὰ γένος ἐπὶ τῆς γῆς. καὶ ἐγένετο οὕτως. 12 καὶ ἐξήνεγκεν ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ' ὁμοιότητα, καὶ ξύλον κάρπιμον ποι­ οῦν καρπόν, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ κατὰ γένος ἐπὶ τῆς γῆς. 13 καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα τρίτη.
14 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός γενηθήτωσαν φωστῆρες ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ εἰς φαῦσιν ἐπὶ τῆς γῆς, τοῦ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τῆς ἡμέ­ ρας καὶ ἀνὰ μέσον τῆς νυκτός καὶ ἔστωσαν εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς καὶ εἰς ἡμέρας καὶ εἰς ἐνιαυτούς 15 καὶ ἔστωσαν εἰς φαῦσιν ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς. καὶ ἐγένετο οὕτως. 16 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τοὺς μεγάλους, τὸν φωστῆρα τὸν μέγαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας καὶ τὸν φωστῆρα τὸν ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυ­ κτός, καὶ τοὺς ἀστέρας. 17 καὶ ἔθετο αὐτοὺς ὁ Θεὸς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς 18 καὶ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτὸς καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλόν. 19 καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγέ­ νετο πρωΐ, ἡμέρα τετάρτη.
20 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρ ­ πετὰ ψυχῶν ζωσῶν καὶ πετεινὰ πετόμενα ἐπὶ τῆς γῆς κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ. καὶ ἐγένετο οὕτως. 21 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα καὶ πᾶσαν ψυχὴν ζῴων ἑρπετῶν, ἃ ἐξήγαγε τὰ ὕδατα κατὰ γένη αὐτῶν, καὶ πᾶν πετεινὸν πτερωτὸν κατὰ γένος. καὶ εἶδεν ὁ
9 Τότε είπε ο Θεός: «Να συναχθούν σε έναν τόπο τα νερά που είναι κάτω από τον ουρανό, και να φανεί η στεριά». Έτσι κι έγινε. Τα νερά που ήταν κάτω από τον ουρανό συνάχθηκαν στον τόπο τους, και φάνηκε η στεριά. 10 Κι ονόμασε ο Θεός «γη» τη στεριά, και το σύναγ­ μα των υδάτων το είπε «θάλασσες». Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό. 11 Μετά είπε ο Θεός: «Να πρασινίσει η γη: Να βλαστήσουν πάνω σ' αυτήν χορτάρια που να βγάζουν σπόρους, και καρποφόρα δέντρα, που ανάλογα με το είδος τους να κάνουν καρπούς, οι οποίοι να περιέχουν τους σπόρους τους». Έτσι κι έγινε. 12 Πρασίνισε η γη: Βλάστησε χορτάρια που έβγαζαν σπόρους ανάλογα με το είδος τους, και καρποφόρα δέντρα, που οι καρποί τους περιείχαν τους σπόρους τους, ανάλογα με το είδος τους. 13 Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό. Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί τρίτη ημέρα.
14 Τότε είπε ο Θεός: «Να γίνουν φωτεινά σώ­ ματα στο στερέωμα του ουρανού, για να χω­ ρίζουν την ημέρα από τη νύχτα, για να είναι σημάδια για τις εποχές, τις ημέρες και τα έτη, 15 ώστε από το στερέωμα του ουρανού να φωτίζουν τη γη». Έτσι κι έγινε. 16 Δημι­ ούργησε ο Θεός τα δύο μεγάλα φωτεινά σώ­ ματα -το μεγαλύτερο για να κυριαρχεί την ημέρα, και το μικρότερο για να κυριαρχεί τη νύχτα δημιούργησε και τ' αστέρια. 17 Και τα έβαλε όλα στο στερέωμα του ουρανού για να φωτίζουν τη γη, 18 για να κυριαρχούν την ημέρα και τη νύχτα και να χωρίζουν το φως απ' το σκοτάδι. Και είδε ο Θεός ότι ήταν κα­ λό. 19 Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί τέταρτη ημέρα.
20 Τότε είπε ο Θεός: «Να γεμίσουν τα νερά με ζωντανές υπάρξεις πλήθος, και να πετάνε πτηνά πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού». 21 Έτσι δημιούργησε ο Θεός τα με­ γάλα κήτη και όλα τα είδη των ζωντανών ορ­ γανισμών, που κολυμπούν και γεμίζουν τα νε­ ρά. Επίσης δημιούργησε όλα τα είδη των πτη­

Θεός, ὅτι καλά. 22 καὶ εὐλόγησεν αὐτὰ ὁ Θεός, λέγων αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πλη­ ρώσατε τὰ ὕδατα ἐν ταῖς θαλάσσαις, καὶ τὰ πετεινὰ πληθυνέσθωσαν ἐπὶ τῆς γῆς. 23 καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα πέμπτη.
24 Καὶ εἶπεν ὁ Θεός ἐξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γένος, τετράποδα καὶ ἑρπετὰ καὶ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος. καὶ ἐγένετο οὕτως. 25 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος, καὶ τὰ κτήνη κατὰ γένος αὐτῶν καὶ πάντα τὰ ἑρπετὰ τῆς γῆς κατὰ γένος αὐτῶν. καὶ εἶδεν ὁ Θεός, ὅτι καλά.

26 καὶ εἶπεν ὁ Θεός ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ γῆς γῆς. 27 καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. 28 καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς ὁ Θεός, λέγων αὐξά­ νεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς καὶ ἄρχετε τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ πάντων τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς.

29 καὶ εἶπεν ὁ Θεός ἰδοὺ δέδωκα ὑμῖν πάντα χόρτον σπόριμον σπεῖρον σπέρμα, ὅ ἐστιν ἐπάνω πάσης τῆς γῆς, καὶ πᾶν ξύλον, ὃ ἔχει ἐν ἑαυτῷ καρπὸν σπέρματος σπορίμου, ὑμῖν ἔσται εἰς βρῶσιν 30 καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς καὶ πᾶσι τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ καὶ παντὶ ἑρπετῷ ἕρποντι ἐπὶ τῆς γῆς, ὃ ἔχει ἐν ἑαυτῷ ψυχὴν ζωῆς, καὶ πάντα χόρτον χλωρὸν εἰς βρῶσιν. καὶ ἐγένετο οὕτως. 31 καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα ἕκτη.
νών. Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό. 22 Τα ευ­ λόγησε λοιπόν όλα ο Θεός και τους είπε: «Να πολλαπλασιάζεστε και να γεμίσετε τα νερά των θαλασσών και τα πτηνά ας πληθαίνουν πάνω στη γη». 23 Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί πέμπτη ημέρα.

24 Τότε είπε ο Θεός: «Να βγάλει η γη κάθε εί­ δος ζωντανού οργανισμού: Όλα τα είδη των ζώων, των ερπετών και των θηρίων». Έτσι κι έγινε. 25 Δημιούργησε ο Θεός όλα τα είδη των αγρίων ζώων, των ήμερων ζώων και των ερπε­ τών της γης. Και είδε ο Θεός ότι ήταν καλό.
26 Μετά είπε ο Θεός: «Ας φτιάξουμε τον άν­ θρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας και την ομοίωση, κι ας εξουσιάζει στης θά­ λασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά, στα ζώα και γενικά σ' όλη τη γη και στα ερπετά που σέρνονται πάνω σ' αυτήν». 27 Δημιούργη­ σε, λοιπόν, ο Θεός τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική του την εικόνα, «κατ' εικόνα Θεού» τον δη­ μιούργησε, τους δημιούργησε άντρα και γυ­ ναίκα. 28 Τους ευλόγησε και τους είπε: «Να κά­ νετε πολλά παιδιά, ώστε να πολλαπλασια­ στείτε, να γεμίσετε τη γη και να κυριαρχήσετε σ' αυτήν. Να εξουσιάσετε στης θάλασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά και σε κάθε ζώο που κινείται πάνω στη γη».

29 Και συνέχισε ο Θεός: «Να, όλα τα φυτά πά­ νω στη γη, που βγάζουν σπόρους, σας τα δί­ νω, καθώς και όλα τα δέντρα που έχουν καρ­ πούς γεμάτους σπόρους αυτά θα είναι για τροφή σας. 30 Και όλα τα χλωρά χόρτα τα δί­ νω για τροφή στα ζώα της γης, σε όσα πετούν στον ουρανό και σε όσα έρπουν στη γη κι έχουν ζωή». Έτσι κι έγινε. 31 Ο Θεός είδε τα δημιουργήματά του και ήταν όλα πάρα πολύ καλά. Ήρθε το βράδυ, ήρθε το πρωί έκτη ημέρα.
[Κριτική έκδοση Ralphs, Απ. Διακονία]

Η δημιουργία του κόσμου «εκ του μηδενός» και η δημιουργία του ανθρώπου «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» Θεού
Ας συνεργαστούμε σε δυάδες ή ομάδες και ας αναζητήσουμε στα παρακάτω κέιμενα ποιο είναι το νόημα των αναφορών «εκ του μηδενός» και «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» Θεού.
4 Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὅτε ἐγένετο ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν 5 καὶ πᾶν χλωρὸν ἀγροῦ πρὸ τοῦ γενέσθαι ἐπὶ τῆς γῆς καὶ πάντα χόρτον ἀγροῦ πρὸ τοῦ ἀνατεῖλαι οὐ γὰρ ἔβρεξεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ ἄνθρω­ πος οὐκ ἦν ἐργάζεσθαι αὐτήν 6 πηγὴ δὲ ἀνέ­ βαινεν ἐκ τῆς γῆς καὶ ἐπότιζε πᾶν τὸ πρόσω­ πον τῆς γῆς. 7 καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρω­ πον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν.

8 Καὶ ἐφύτευσεν ὁ Θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολὰς καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἔπλασε. 9 καὶ ἐξανέτειλεν ὁ Θεὸς ἔτι ἐκ τῆς γῆς πᾶν ξύλον ὡραῖον εἰς ὅρασιν καὶ καλὸν εἰς βρῶσιν καὶ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τοῦ πα­ ραδείσου καὶ τὸ ξύλον τοῦ εἰδέναι γνωστὸν καλοῦ καὶ πονηροῦ.
15 Καὶ ἔλαβε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἔπλασε, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ τῆς τρυφῆς, ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσ­ σειν. 16 καὶ ἐνετείλατο Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Ἀδὰμ λέγων ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παρα­ δείσῳ βρώσει φαγῇ, 17 ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν, οὐ φάγεσθε ἀπ' αὐτοῦ ᾗ δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ' αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε.

18 Καὶ εἶπε Κύριος ὁ Θεός οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον ποιήσωμεν αὐτῷ βοηθὸν κατ' αὐτόν. 19 καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς ἔτι ἐκ τῆς γῆς πάντα τὰ θηρία τοῦ ἀγροῦ καὶ πάντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἤγαγεν αὐτὰ πρὸς τὸν Ἀδάμ, ἰδεῖν τί καλέσει αὐτά. καὶ πᾶν ὃ ἐὰν ἐκάλεσεν αὐτὸ Ἀδὰμ ψυχὴν ζῶσαν, τοῦτο ὄνομα αὐτῷ. 20 καὶ ἐκάλεσεν Ἀδὰμ ὀνόματα πᾶσι τοῖς κτήνεσι καὶ πᾶσι τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τοῦ ἀγροῦ τῷ
4 Έτσι, λοιπόν, δημιουργήθηκαν σταδιακά ο ουρανός και η γη. Την ημέρα που ο Κύριος ο Θεός δημιούργησε τη γη και τον ουρανό, 5 δεν υπήρχαν θάμνοι στη γη ούτε είχαν φυτρώσει χόρτα, γιατί ο Κύριος ο Θεός δεν είχε ακόμη βρέξει πάνω στη γη και δεν υπήρχε άνθρωπος για να καλλιεργήσει το έδαφος. 6 Από τη γη όμως ανέβλυζε νερό και πότιζε όλη την επιφά­ νεια του εδάφους. 7 Τότε ο Κύριος ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από το χώμα της γης και φύσηξε μέσα στα ρουθούνια του πνοή ζωής. Έτσι έγινε ο άνθρωπος ζωντανό ον.

8 Ύστερα ο Κύριος ο Θεός φύτεψε έναν κήπο στην Εδέμ προς την ανατολή, όπου έβαλε τον άνθρωπο που είχε πλάσει. 9 Έκανε να βλαστή­ σουν από τη γη όλα τα είδη των δέντρων. Ήταν ωραία στην εμφάνιση και οι καρποί τους ήταν εύγευστοι. Στη μέση του κήπου ήταν το δέντρο της ζωής εκεί ήταν και το δέ­ ντρο της γνώσης του καλού και του κακού.
Γένεση, 2, 4­9. Κείμενο Ο'.
15 Πήρε, λοιπόν, ο Κύριος ο Θεός τον άνθρω­ πο και τον έβαλε μέσα στον κήπο της Εδέμ για να τον καλλιεργεί και να τον προσέχει. 16 Το υ έδωσε αυτήν την εντολή: «Απ' όλα τα δέντρα του κήπου μπορείς να τρως. 17 Από το δέντρο όμως της γνώσης του καλού και του κακού να μη φας γιατί την ίδια μέρα που θα φας απ' αυτό, εξάπαντος θα πεθάνεις».

18 Ο Κύριος ο Θεός είπε: «Δεν είναι καλό να εί­ ναι ο άνθρωπος μόνος. Θα του φτιάξω έναν σύντροφο όμοιον μ' αυτόν». 19 Ο Κύριος έπλα­ σε από το έδαφος όλα τα ζώα του αγρού και τα πτηνά του ουρανού και τα έφερε μπροστά στον άνθρωπο, για να δει πώς θα τα ονομά­ σει. Και ό,τι όνομα έδινε ο άνθρωπος σε κάθε ζωντανή ύπαρξη, αυτό ήταν και το όνομά της. 20 Έδωσε ονόματα σε όλα τα ζώα, στα πτηνά του ουρανού και στα άγρια θηρία. Για τον άν­ θρωπο όμως δεν βρέθηκε σύντροφος όμοιός
δὲ Ἀδὰμ οὐχ εὑρέθη βοηθὸς ὅμοιος αὐτῷ. 21 καὶ ἐπέβαλεν ὁ Θεὸς ἔκστασιν ἐπὶ τὸν Ἀδάμ, καὶ ὕπνωσε καὶ ἔλαβε μίαν τῶν πλευρῶν αὐτοῦ καὶ ἀνεπλήρωσε σάρκα ἀντ' αὐτῆς. 22 καὶ ᾠκοδόμησεν ὁ Θεὸς τὴν πλευράν, ἣν ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ Ἀδάμ, εἰς γυναῖκα καὶ ἤγαγεν αὐτὴν πρὸς τὸν Ἀδάμ.
23 καὶ εἶπεν Ἀδάμ τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστέων μου καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου αὕτη κληθήσεται γυνή, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς ἐλήφθη αὕτη 24 ἕνεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέ ­ ρα καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖ ­ κα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. 25 καὶ ἦσαν οἱ δύο γυμνοί, ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, καὶ οὐκ ᾐσχύνοντο.
του. 21 Τότε ο Κύριος ο Θεός τον έριξε σε βαθύ ύπνο κι αποκοιμήθηκε πήρε μία από τις πλευ­ ρές του και τη θέση της τη συμπλήρωσε με σάρκα. 22 Μετά, από την πλευρά που πήρε από τον Αδάμ, σχημάτισε μια γυναίκα και την οδή­ γησε σ' αυτόν.
23 Τότε ο Αδάμ είπε: «Αυτό επιτέλους είναι κό­ καλο από τα κόκαλά μου και σάρκα από τη σάρκα μου. "Γυναίκα" αυτή θα λέγεται, γιατί απ' τον άντρα πάρθηκε». 24 Γι' αυτόν το λόγο θα εγκαταλείπει ο άντρας τον πατέρα του και τη μητέρα του και θα ενώνεται με τη γυναίκα του θα γίνονται ένας άνθρωπος. 25 Ο Αδάμ και η γυναίκα του ήταν και οι δύο γυμνοί και δεν ντρέπονταν.

Γένεση, 2, 15­25. Κείμενο Ο'

Δημιουργία του ανθρώπου
Ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο από ορατή και αόρα­ τη φύση, με τα ίδια του τα χέρια κατ' εικόνα και καθ' ομοί­ ωση, από τη γη, αφού διέπλασε το σώμα και αφού του έδωσε λογική και νοερή ψυχή με τη δική του πνοή, αυτό που αποκαλούμε θεία εικόνα γιατί το "κατ' εικόνα" φανε­ ρώνει τη νοερή και αυτεξούσια φύση, ενώ το "καθ' ομοίω­ σιν" την κατά το δυνατό ομοίωση στην αρετή. Το σώμα και η ψυχή πλάστηκαν ταυτόχρονα, και όχι το ένα πρώτα και το άλλο ύστερα κατά τις φλυαρίες του Ωριγένη. Ο Θεός, λοιπόν, δημιούργησε τον άνθρωπο άκακο, ευθύ, ενάρετο, άλυπο, αμέριμνο, λαμπρυνόμενο με κάθε αρετή, στολι­ σμένο με όλα τα αγαθά, σαν ένα δεύτερο κόσμο, μικρό σε μεγάλο, άλλον άγγελο, μικτό προσκυνητή, επόπτη της ορα­ τής κτίσεως, μύστη της νοητής, βασιλιά των όσων βρίσκο­ νται στη γη, βασιλευόμενο από πάνω, επίγειο και ουράνιο, πρόσκαιρο και αθάνατο, ορατό και νοούμενο, μέσον μεγα­ λείου και ταπεινότητος, τον ίδιο πνεύμα και σάρκα, σάρκα για την έπαρση, πνεύμα για τη χάρη, το πρώτο για να πά­

Η δημιουργία του ανθρώπου, ψηφιδωτό, καθεδρικός ναός Μονρεάλε, 12ος αι.
σχει από τη σάρκα και να θυμάται και να διαπαιδαγωγείται, το δεύτερο για να μένει με τη χάρη στον Θεό και να δοξάζει τον ευεργέτη, να φιλοτιμείται για το μεγαλείο, να περνά εδώ τη ζωή του, δηλαδή στην παρούσα φάση, και αλλού να εξέρχεται στον μελλοντικό αιώνα, και πέρας του μυστηρίου να θε­ ώνεται με την τάση προς τον Θεό, να θεώνεται όμως με τη μετοχή στη θεία λάμψη και όχι να μεταβαί­ νει στη θεία ουσία.
Ιωάννης Δαμασκηνός, Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου πίστεως, 12 (26), Μτφρ. Ν. Ματσούκας, Θεσσαλονίκη, 1976, σσ. 151­153.

Θεϊκή αγάπη και δημιουργία του κόσμου
"Σὺ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι ἡμᾶς παρήγαγες" (Λειτουργία του αγ. Ιωάννου του Χρυσοστό­
μου). Οι λέξεις "ἐκ τοῦ μὴ ὄντος", δηλώνουν, πρώτο και κύριο, ότι ο Θεός δημιούργησε το σύμπαν με μια πράξη της ελεύθερης θέλησής του. Τίποτε δεν τον πίεσε να δημιουργήσει. Το διάλεξε να το κάνει. Ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε άσκοπα ή από ανάγκη, αλλά είναι η συνέπεια της θεϊκής εκλογής…
Tο κίνητρο του Θεού για δημιουργία είναι η αγάπη του. Αντί να πούμε ότι δημιούργησε το σύ­ μπαν από το μηδέν, θα 'πρεπε να πούμε ότι το δημιούργησε από τον ίδιο τον εαυτό του, που είναι αγάπη. Δεν θα 'πρεπε να σκεφτόμαστε τον Θεό σαν Κατασκευαστή ή τον Θεό σαν Τεχνίτη, αλλά τον Θεό σαν Εραστή. Το να αγαπάς σημαίνει να μοιράζεσαι, όπως τόσο καθαρά μας έχει δείξει το τριαδικό δόγμα: ο Θεός δεν είναι μόνο ένας αλλά ένας μέσα σε τρεις, επειδή είναι μια κοινωνία προσώπων που μετέχουν με αγάπη το ένα στο άλλο… Από εκούσια εκλογή ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, με "εκστα­ τική" αγάπη, έτσι ώστε να υφίστανται εκτός από τον ίδιο άλλες υπάρξεις για να μετέχουν στη ζωή και την αγάπη που είναι δικά του...

Σαν καρπός της ελεύθερης θέλησης και της ελεύθερης αγάπης του Θεού, ο κόσμος δεν είναι ανα­ γκαίος, δεν είναι αυτάρκης, αλλά σχετικός και εξαρτημένος… H ύπαρξη είναι πάντα ένα δώρο από τον Θεό, ένα ελεύθερο δώρο της αγάπης του, ένα δώρο που ποτέ δεν παίρνεται πίσω, αλλ' οπωσδήποτε ένα δώρο, όχι κάτι που κατέχουμε με τη δική μας δύναμη… Όλα τα δημιουργήματα πηγάζουν από τον Θεό, έχουν τις ρίζες τους στον Θεό και βρίσκουν την προέλευσή τους και την πλήρωσή τους σε αυτόν. Ο Θεός μόνο είναι το ουσιαστικό όνομα, όλα τα δημιουργήματα είναι επίθετα…

Ο σκοπός της διδασκαλίας για τη δημιουργία, επομένως, δεν είναι να προσγράψουμε ένα χρονο­ λογικά εναρκτήριο σημείο στον κόσμο, αλλά να βεβαιώσουμε ότι ο κόσμος εξαρτά την ύπαρξή του από τον Θεό. Όταν η Γένεση διατυπώνει " Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν" (Γέν. 1, 1), η λέξη "αρχή" δεν πρέπει να εκληφθεί απλώς με την χρονική σημασία, αλλά ως δηλωτική του ότι ο Θεός είναι η διαρκής αιτία και το στήριγμα όλων των πραγμάτων….
"Η δόξα του Θεού είναι ο άνθρωπος", βεβαιώνει το Ταλμούδ και ο Άγ. Ειρηναίος διαπιστώνει το ίδιο: "Η δόξα του Θεού είναι ένας ζωντανός άνθρωπος"… Η μοναδική θέση του ανθρώπου στον κόσμο φαίνεται πάνω απ' όλα, από το γεγονός ότι έχει φτιαχθεί "κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν" του Θεού… Η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο υποδηλώνει το κάθε τι που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα ζώα, που τον κάνει με την πλήρη και αληθινή έννοια πρόσωπο - έναν ηθικό παράγοντα ικανό για το σωστό και το λάθος, ένα πνευματικό ον προικισμένο με εσωτερική ελευθερία. … Η "εικόνα" είναι αυτό που ο άν­ θρωπος κατέχει από την αρχή και που του δίνει τη δύναμη να ξεκινήσει την πνευματική του πορεία η "ομοίωση" είναι αυτό που ελπίζει να αποκτήσει στο τέρμα του ταξιδιού του.

Γουέαρ, Κ., Επίσκοπος Διοκλείας, Ο Ορθόδοξος δρόμος , Επτάλοφος, Αθήνα, $^{7}$1982, σσ. 51­53 και 59­60.

Οι αντιλήψεις για την προέλευση του κόσμου ως παράγοντας πίστης προς τον Θεό. Συνθέσεις και αντιθέσεις στο ζήτημα της δημιουργίας
Αφού μάθουμε περισσότερα για τη σχέση πίστης και επιστήμης, στη συνέχεια, με βάση τις γνώσεις μας, ας συζητήσουμε τα δύο ερωτήματα που ακολουθούν, εκφράζοντας τα επιχειρήματά μας:
- - Τα επιστημονικά επιτεύγματα για την κατανόηση της αρχής και της ιστορικής εξέλιξης της δημιουρ­ γίας επηρεάζουν την πίστη;
- - Μειώνεται ο θαυμασμός μας για τα έργα του Θεού, αν βρεθεί ο τρόπος με τον οποίο έγινε κάποιο από τα θαυμαστά αυτά έργα;.

Σχέσεις πίστης και επιστήμης
Καταρχάς πρέπει να επισημάνουμε ότι δεν υπάρχει θέμα αντίθεσης ή σύγκρουσης μεταξύ τους. Πίστη και επιστήμη είναι δυο μεγάλα πνευματικά μεγέθη αλληλοσυμπληρούμενα και όχι αλληλοαπο­
κλειόμενα. Είναι δυο εκδηλώσεις του ανθρώπινου πνεύματος που κινούνται σε διαφορετικά επίπεδα. Επιστήμη και θρησκεία έχουν αυτόνομες περιοχές ενδιαφερόντων και έρευνας ανταποκρίνονται σε διαφορετικές αξιολογικές ροπές και ανάγκες της ενιαίας ανθρώπινης ύπαρξης. Η επιστήμη ερευνά τα μυστήρια της δημιουργίας, ασχολείται με το επιστητό, ενώ η θρησκεία ασχολείται με το μυστήριο του Δημιουργού, το υπεραισθητό. Είναι δύο κύκλοι εφαπτόμενοι ή και τεμνόμενοι, αλλ' όχι ταυτιζόμενοι ή συγκρουόμενοι. Επομένως, η σχέση πίστης και επιστήμης δεν μπορεί να είναι αντιθετική ή εχθρική, αλλά διαλεκτική. Κι αυτό γιατί έχουν κοινή αφετηρία την πνευματική υπόσταση του ανθρώπου και ουσιαστικά στοχεύουν στην κατάκτηση της αλήθειας και την εξασφάλιση της ευτυχίας του. Κρίνονται όμως, μαζί ή χωριστά, από το κατά πόσον οδηγούν τον άνθρωπο στον εξανθρωπισμό του ή στον απαν­ θρωπισμό του.

Όταν η καθεμιά περιορίζεται στον χώρο της αρμοδιότητάς της, δεν υπάρχει θέμα σύγκρουσης ή αντίθεσης. Αν παλαιότερα παρουσιάστηκαν κάποιες περιπτώσεις αντιπαράθεσης, αυτό οφείλεται σε ιδεολογικές προκαταλήψεις ορισμένων επιστημόνων, οι οποίοι υπερέβησαν τα όρια της επιστήμης και ασχολήθηκαν με υπερφυσικά ζητήματα. Άλλοι πάλι στην περίοδο του Διαφωτισμού θεοποίησαν το λογικό, ενώ άλλοι απέρριψαν εκ των προτέρων ό,τι σχετίζεται με θέματα μεταφυσικής. Πιθανόν επίσης κάποιοι χριστιανοί να αντιμετώπισαν με δυσπιστία και καχυποψία τις επιστημονικές θεωρίες και ανακαλύψεις, νομίζοντας ότι κινδυνεύει η πίστη τους.

Με όλα τα παραπάνω γίνεται κατανοητό ότι η πίστη και η επιστήμη δε συγκρούονται, γιατί:
- 1. Η επιστήμη ερευνά τον αισθητό, το φυσικό κόσμο, ενώ η θρησκεία «περιγράφει» τον υπεραι­ σθητό, τον υπερφυσικό κόσμο.
- 2. Η επιστήμη ερευνά το πώς έγινε ο κόσμος καθώς και τους φυσικούς νόμους που ρυθμίζουν τη λειτουργία του, ενώ η θρησκεία ασχολείται με το ποιος και γιατί δημιούργησε τον κόσμο. Εφό­ σον απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα, επόμενο είναι ότι δε δικαιολογείται αντίθεση ή σύ­ γκρουση, αλλά μάλλον συνεργασία.

Από την Εξαήμερο του Μεγάλου Βασιλείου
Οὐ γὰρ ἐλαττοῦται ἡ ἐπὶ τοῖς μεγίστοις ἔκπληξις, ἐπειδὰν ὁ τρόπος καθ' ὃν γίνεταί τι τῶν παραδόξων ἑξευρεθῇ.
[Δεν μειώνεται ο θαυμασμός μας για τα έργα του Θεού, αν βρεθεί ο τρόπος με τον οποίο έγινε κάποιο από τα θαυμαστά αυτά έργα].
Μ. Βασίλειος, Ομιλία εις την Εξαήμερον, 10 │ PG 29, 25$^{Α}$.

Η ευθύνη του ανθρώπου έναντι της δημιουργίας
Χρησιμοποιώντας όσα μάθαμε στην ενότητα αυτή, ας συζητήσουμε τι σημαίνει για εμάς και για τον κόσμο η παρακάτω αναφορά.
Καὶ ἔλαβε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἔπλασε, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ τῆς τρυφῆς, ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν (Γέν. 2, 15).
[Πήρε λοιπόν ο Κύριος ο Θεός τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε, και τον έβαλε στον κήπο της Εδέμ για να τον καλλιεργεί και να τον φυλάσσει] .
Σκηνές από τη δημιουργία του κόσμ ου. Ψηφιδωτά από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, Βενετία.

1.4. ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ

Απόδειξη αγάπης: Ο Θεός μέσα στην Ιστορία
Ας σκεφτούμε και ας καταγράψουμε στοιχεία άμεσης ή έμμεσης παρουσίας του Θεού στην ιστορία του ανθρώπου κάτω από τον τίτλο:
«Ο Θεός αγάπη εστί» (Α' Ιωάν. 4, 16)

Οι ενέργειες και η ουσία του Θεού
Ας καθίσουμε σε ομάδες, για να συνεργαστούμε πάνω στο πολύ σημαντικό θέμα: «Η γνώση του Θεού». Αφού μελετήσουμε το παρακάτω κείμενο, ας απαντήσουμε την ερώτηση:
Τι σημαίνει η φράση «Ο Θεός είναι απρόσιτος στην ουσία του και μεθεκτός στις ενέργειές του»; Όλες οι ομάδες θα παρουσιάσουμε τα συμπεράσματά μας.

Ο Θεός* είναι απρόσιτος στην ουσία του και μεθεκτός στις ενέργειές του 1
Αυτό σημαίνει ότι ο Θεός είναι άγνωστος στην ουσία του και γνωστός με τις ενέργειές του προς τον κόσμο. Δεν έχουμε τη δυνατότητα να προσδιορίσουμε την αυθύπαρκτη ουσία του Θεού, η οποία είναι απρόσιτη και αμέθεκτη. Το μυστήριο της ύπαρξης και της ουσίας του Θεού παραμένει απρόσιτο και ακατάληπτο και η γνώση του είναι αδύνατη. Ο πεπερασμένος ανθρώπινος νους αδυνατεί να συλ­ λάβει την έννοια της ουσίας του Θεού, η οποία είναι άκτιστη, άπειρη, τέλεια και γνωστή μόνο στον ίδιο το Θεό: «ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον, ὅν εἶδεν οὐδείς ἀνθρώπων οὐδέ ἰδεῖν δύναται» (Α' Τιμ. 6, 16) και «τά τοῦ Θεοῦ οὐδείς οἶδεν εἰ μή τό Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ» (Α' Κορ. 2, 11). Είναι δυνατό να χωρέσει μέσα σ' ένα ποτήρι ολόκληρος ωκεανός; Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός τονίζει επιγραμματικά: «Ἄπειρον τό θεῖον καί ἀκατάληπτον καί τοῦτο μόνον αὐτοῦ καταληπτόν ἡ ἀπειρία καί ἀκαταληψία» ( Έκδοσις Ορθοδόξου πίστεως 1, 4)$^{2}$.

Ενέργειες είναι οι θεϊκές δυνάμεις που εκδηλώνονται στις σχέσεις του Θεού με τον άνθρωπο και τον κόσμο. Είναι μεν άκτιστες, όπως η ουσία Του, αλλά διαχέονται μέσα στη δημιουργία. Όλα τα όντα μετέχουν στην ουσιοποιό ενέργειά Του (δημιουργική ενέργεια, που δίνει την ύπαρξη στα όντα), ενώ τα λογικά όντα (άγγελοι ­ άνθρωποι) μετέχουν και στη λογοποιό ενέργειά Του (ενέργεια που προικίζει τα όντα με λογική). Υπάρχουν συγκεκριμένες ενέργειες του Τριαδικού Θεού που φανερώνουν την πα­ ρουσία Του μέσα στην ιστορία του κόσμου και της ανθρωπότητας και την αγάπη Του προς τη δημιουρ­ γία Του, καθώς επιγραμματικά τονίζει ο Απ. Παύλος: «οὐκ ἀμάρτυρον ἑαυτόν ἀφῆκεν ἀγαθοποιῶν» (Αλλά δεν άφησε αφανέρωτο τον εαυτό του γιατί τότε εκδηλωνόταν ευεργετώντας) (Πρ. 14, 17).

Σύμφωνα με τη διδασκαλία των Πατέρων της Εκκλησίας μπορούμε να γνωρίσουμε «τα περί τον Θεόν». Όταν ο άνθρωπος θέλει και επιθυμεί, μπορεί να αποκτήσει μερική γνώση του Θεού. Αυτή επι­ τυγχάνεται εν μέρει με τη φυσική αποκάλυψη και στην πληρότητά της με την υπερφυσική αποκάλυψη
«ἐν Χριστῷ». Στην Αγ. Γραφή τονίζεται σχετικά: «ἐκ γάρ μεγέθους καί καλλονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργός αὐτῶν θεωρεῖται» (Σοφ. Σολ. 13, 5). Αυτό επιβεβαιώνει και ο Απ. Παύλος: «Διότι τό γνωστόν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς ὁ γάρ Θεός αὐτοῖς ἐφανέρωσε τά γάρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπό κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καί θειότης» (Κι αυτό γίνεται γιατί ό,τι μπορούσαν να γνωρίζουν για το Θεό τούς ήταν γνωστό, αφού ο Θεός τούς το φανέ­ ρωσε. Δηλαδή, παρότι είναι αόρατες και η αιώνια δύναμη του Θεού και η θεϊκή Του ιδιότητα, μπορού­ σαν να τη δουν μέσα στη δημιουργία, από τότε που έγινε ο κόσμος. Γι' αυτό και δεν έχουν καμιά δι­ καιολογία) (Ρωμ. 1, 19­20). Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός ανακεφαλαιώνει περιληπτικά: «καί αὐτή τε ἡ κτίσις καί ἡ ταύτης συνοχή καί κυβέρνησις τό μεγαλεῖον τῆς θείας ἀποκαλύπτει φύσεως». (Έκδοσις Όρθοδόξου πίστεως).

Όσα λοιπόν είναι απαραίτητα για την προσέγγιση και τη μερική γνώση του Θεού τα έθεσε στη διάθεσή μας η άπειρη αγάπη Του. Πολλά όμως που μας είναι άγνωστα προς το παρόν θα μας αποκα­ λυφθούν στη μέλλουσα ζωή. Την αλήθεια αυτή διατυπώνει παραστατικά ο Απ. Παύλος: «Βλέπομεν γάρ ἄρτι δι' ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι, τότε δέ πρόσωπον πρός πρόσωπον» (Αλήθεια, τώρα βλέπουμε τα πράγματα θαμπά, σαν μέσα από μεταλλικό καθρέπτη τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο θα δούμε το Θεό) (Α' Κορ. 13, 12). Η ουσία λοιπόν του Θεού είναι απρόσιτη και ακατάληπτη, αλλά οι ενέργειές Του είναι μεθεκτές (μπορεί ο άνθρωπος να μετάσχει σ' αυτές) με βάση το λογικό και με προϋπόθεση την πίστη. Η αγιότητα και η θέωση είναι ο ανώτατος βαθμός μέθεξης στις ενέργειες του Θεού.

Δ. Δ.Δρίτσας, Δ. Ν. Μόσχος, Στυλ. Δ. Παπαλεξανδρόπουλος, ΟΕΔΒ, σσ. 38­41.

Το Σύμβολο της Πίστης: Ο Τριαδικός Θεός
Όλοι και όλες θα είμαστε σύνεδροι σε ένα Θεολογικό επιστημονικό συνέδριο και χρειάζεται να εξηγή­ σουμε με έναν εύληπτο τρόπο το δόγμα της Αγίας Τριάδας, με βάση το Σύμβολο της Πίστης. Αφού με τη βοήθεια του κειμένου καταγράψουμε όσα χρειάζονται, προετοιμάζοντας την παρουσίασή μας, στη συνέχεια, ως μέλη του συνεδρίου, θα σηκωνόμαστε για να παρουσιάσουμε τη σύντομη εισήγησή μας.

Ο Θεός είναι ένας και Τριαδικός
Η πίστη αυτή αποτελεί το ιδιαίτερο γνώρισμα του Χριστιανισμού, όσον αφορά στην περί του Θεού δι­ δασκαλία. Το επίκεντρο της χριστιανικής διδασκαλίας και πίστης για το Θεό συνοψίζεται στη φράση: «ο ένας ως προς την ουσία ή φύση Θεός είναι Τριαδικός ως προς τις υποστάσεις ή πρόσωπα» (Πατέ­ ρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα). Το μυστήριο του Τριαδικού Θεού είναι ασύλληπτο από την ανθρώπινη σκέψη. Επομένως, είναι αδύνατο να το διερευνήσουμε λογικά. Η μία και ενιαία φύση του Τριαδικού Θεού είναι άναρχη, αιώνια, άπειρη, άκτιστη και ακατάληπτη. Κάθε πρόσωπο του Τριαδικού Θεού εί­ ναι φορέας της θείας ουσίας και συγχρόνως είναι όλος ο Θεός. Η θεία ουσία «κατοικεί», υπάρχει «ασυγχύτως, ατρέπτως και αδιαιρέτως» ολόκληρη στα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Οι σχέσεις μεταξύ τους είναι σχέσεις ουσιαστικής αγάπης και «ομοουσιότητας», που εκφράζονται με τον όρο «αλληλοπεριχώρηση».

Τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας δεν είναι τρεις θεότητες, ούτε νοούνται ως τρόποι εμφάνι­ σης και παρουσίας του ενός Θεού μέσα στην ιστορία και στη ζωή της Εκκλησίας. Αυτές και άλλες πα­ ρόμοιες αιρετικές αντιλήψεις καταδικάστηκαν από οικουμενικές συνόδους. Η πίστη στον Τριαδικό Θεό διδάσκεται σαφώς στην Αγ. Γραφή. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις ακόλουθες μαρτυρίες: Α) στην Π. Διαθήκη: α) στη δημιουργία του ανθρώπου η χρήση του πληθυντικού αριθμού: «ποιήσωμεν άνθρω­ πον» (Γέν. 1, 27), β) στον πύργο της Βαβέλ επίσης η χρήση πληθυντικού: «δεῦτε καί καταβάντες συγ­ χέωμεν αὐτῶν ἐκεῖ τήν γλῶσσαν» (Γέν. 11, 7), γ) η φιλοξενία των τριών αγγέλων από τον Αβραάμ (Γέν. 18, 1­8), Β) Στην Κ. Διαθήκη: α) Τριαδική θεοφάνεια κατά τη βάπτιση του Χριστού (Ματθ. 3, 13­17)

β) «ἐγώ καί ὁ Πατήρ ἕν ἐσμεν» (Ιωάν. 10, 30) «ὁ ἑωρακώς ἐμέ ἑώρακε τόν Πατέρα… ἐγώ ἐν τῷ Πατρί καί ὁ Πατήρ ἐν ἐμοί» (Ιωάν. 14, 9­11) γ) «ὅταν δέ ἔλθη ὁ Παράκλητος ὅν ἐγώ πέμψω ὑμῖν παρά τοῦ Πατρός, τό Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὅ παρά τοῦ Πατρός ἐκπορεύεται…» (Ιωάν. 15, 26) δ) «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τά ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτούς εἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος…» (Ματθ. 28, 19). Χαρακτηριστικός είναι ο χαιρετισμός του Απ. Παύλου: «Ἡ χάρις τοῦ Κυ­ ρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ καί ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καί ἡ κοινωνία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μετά πάντων ὑμῶν…» (Β' Κορ. 13, 13).

Στην παράδοση της Εκκλησίας μας το Τριαδικό δόγμα συγκεφαλαιώνεται στο Σύμβολο της Πίστε­ ως και αναλυτικά παρουσιάζεται στα συγγράμματα των Πατέρων και στη θεία Λατρεία. Από τη θ. Λα­ τρεία ενδεικτικά αναφέρουμε το «Δόξα Πατρί καί Υἱῷ καί ἁγίῳ Πνεύματι…» το «Εὐλογημένη ἡ βασι­ λεία τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος…».
Τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας έχουν τα προσωπικά τους ιδιώματα. Ο Πατέρας είναι αγέν­ νητος, ο Υιός «γεννάται» προαιώνια από τον Πατέρα, και το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται προαιώνια από τον Πατέρα. Ο ομοούσιος Τριαδικός Θεός ενεργεί και εκδηλώνεται προς τον κόσμο ενιαία και αδιαί­ ρετα. Κατά το Μ. Αθανάσιο: «Ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι ποιεῖ τά πάντα» (Επιστ. Προς Σερα­ πίωνα Α, 28).

Δ. Δ.Δρίτσας, Δ. Ν. Μόσχος, Στυλ. Δ. Παπαλεξανδρόπουλος, ΟΕΔΒ, σσ. 41­42

Σχέσεις κοινωνίας
Ας συζητήσουμε τις πέντε διαστάσεις (ουσιαστική, χωρική, χρονική, ποσοτική και ποιοτική) του θέμα­ τος: «Οι σχέσεις αγάπης των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας αποτελούν πρότυπο ζωής σήμερα;». Για τη συζήτηση του θέματος θα μας βοηθήσει να σκεφτόμαστε τις εξής παραμέτρους: ποιο είναι το ζήτημα, σε ποιες περιπτώσεις και πού υφίσταται, πότε και πόσο συχνά αναδύεται, καθώς και ποια εί­ ναι τα άλλα χαρακτηριαστικά του.

1.5. ΣΧΕΣΗ ΖΩΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΘΕΟ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Θέματα σεβασμού ή περιφρόνησης της ζωής
Ας χωριστούμε, αν υπάρχει χώρος, σε δύο ισομερείς ομάδες και ας σχηματίσουμε δύο ομόκεντρους κύκλους. Όσοι και όσες βρίσκονται στον εσωτερικό κύκλο θα είναι ένας/μία γιατρός, που πρέπει να αποφασίσει τι θα απαντήσει σε έναν βαριά ασθενή, που βρίσκεται λίγο πριν το τέλος της ζωής του και σας έχει ζητήσει να προχωρήσει σε ευθανασία. Όσοι και όσες βρίσκονται στον εξωτερικό κύκλο εκ­ φράζουν τη συνείδηση του/της γιατρού και προετοιμάζουν μία φράση για να την πουν, ώστε να απο­ φασίσει.

Στην πρώτη φάση, όσοι και όσες βρίσκονται στον εσωτερικό κύκλο, κλείνουν τα μάτια και ετοιμάζονται να ακούσουν τις φωνές της συνείδησης. Ο εξωτερικός κύκλος περπατά περιμετρικά. Όλοι και όλες επαναλαμβάνουν τη φράση που έχουν ετοιμάσει, έτσι ώστε αυτή να ακουστεί πολλές φορές, επιλέγο­ ντας τον τρόπο που την επαναλαμβάνουν (ύφος, ένταση κ.λπ.). Αφού γίνει αυτό για λίγη ώρα, σε δεύ­ τερη φάση επαναλαμβάνουμε. Οι δύο κύκλοι αλλάζουν θέση, ώστε όλοι και όλες να «συνομιλήσουν» με τη συνείδηση.
Τέλος, αποφασίζουμε και εξηγούμε αν η θέση μας εκφράζει τον σεβασμό ή την περιφρόνηση της ζωής.

Θρησκευτικές πεποιθήσεις με διαφορετικές απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής
Ας ακούσουμε το ποίημα του Γ. Δροσίνη και ας καταγράψουμε ποια είναι τα βαθύτερα ερωτήματα που θέτει ο ποιητής. Αφού τα μοιραστούμε με αυτόν/αυτή που κάθεται δίπλα μας, καταλήγοντας σε μια κοινή απόφαση, θα τα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια και ύστερα, όλοι και όλες μαζί, θα συζητή­ σουμε για τις απαντήσεις που δίνει η Ορθόδοξη Εκκλησία στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής.

Μήπως
Τι λοιπόν; της ζωής μας το σύνορο θα το δείχνει ένα ορθό κυπαρίσσι; Κι απ' ό,τι είδαμε, ακούσαμε, αγγίξαμε τάφου γη θα μας έχει χωρίσει;
Ό,τι αγγίζουμε, ακούμε και βλέπουμε τούτο μόνο ζωή μας το λέμε; Κι αυτό τρέμουμε μήπως το χάσουμε και χαμένο στους τάφους το κλαίμε; Σ' ό,τι αγγίζουμε, ακούμε και βλέπουμε της ζωής μας ο κόσμος τελειώνει; Τίποτε άλλο; Στερνό μας απόρριμμα το κορμί, που σκορπιέται και λυώνει; Κάτι ανέγγιχτο, ανήκουστο, αθώρητο μήπως κάτω απ' τους τάφους ανθίζει κι ό,τι μέσα μας κρύβεται αγνώριστο μήπως πέρ' απ' τον τάφο αρχίζει;

Η ψυχή, ταξιδεύτρια μέσ' τ' άπειρο, σταλαμίδα νερού μήπως μοιάζει, που ανεβαίνει στα νέφη απ' τα πέλαγα κι απ' τα νέφη στους κάμπους σταλάζει;
Μήπως ό,τι θαρρούμε βασίλεμα γλυκοχάραμ' αυγής είναι πέρα κι αντί να 'ρθει μια νύχτ' αξημέρωτη ξημερώνει μι' αβράδυαστη μέρα;
Μήπως είν' η αλήθεια στο θάνατο κι η ζωή μήπως κρύβει την πλάνη; Ό,τι λέμε πως ζει μήπως πέθανε κι είν' αθάνατο ό,τι έχει πεθάνει; Γ. Δροσίνης
Έργα Μαρίας Χαρατσάρη, μεικτή τεχνική
Κωνσταντίνος Παρθένης, Του νεκρού αδελφού (1920)
Η συνάντηση του Αδάμ και της Εύας. Ψηφιδωτό από τον καθεδρικό ναό Santa Maria Nuova του Μονρεάλε, Σικελία, 12ος αι.

Οι θέσεις­στάσεις του Χριστιανισμού για την αξία της ζωής και τη σχέση της ζωής με τον Θεό
Ας καθίσουμε σε ομάδες και ας μελετήσουμε τις θέσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας (Ειδική Συνοδική Επιτροπή Βιοηθικής της Εκκλησίας της Ελλάδος) στο θέμα της ευθανασίας. Θα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια τα συμπεράσματά μας και θα συζητήσουμε τι άλλαξε από όσα μέχρι τώρα γνωρίζαμε.

Βασικές θέσεις επί της ηθικής των μεταμοσχεύσεων (10.12.1999), Ειδική Συνοδική Επιτροπή Βιοη­ θικής της Εκκλησίας της Ελλάδος

δ. 'Η δυνατότητα προσφορᾶς ὀργάνων
[…] 8) 'Η ζωὴ εἶναι δῶρο τοῦ Θεοῦ, τὸ ὁποῖο δὲν μᾶς χαρίζεται γιὰ νὰ βιώνουμε τὴ φιλαυτία καὶ τὴν κτητικότητά μας, ἀλλὰ μᾶς προσφέρεται γιὰ νὰ εἶναι τόσο δική μας, ὥστε νὰ μποροῦμε ἀκόμη καὶ νὰ τὴν προσφέρουμε μὲ ἀγάπη.
- 9) Τὸ φρόνημα καὶ ἡ διάθεση τῆς αὐτοπροσφορᾶς ἀποτελοῦν τὸν πνευματικὸ ἄξονα τῆς ἠθικῆς
τῆς 'Εκκλησίας στὸ θέμα τῶν μεταμοσχεύσεων. 'Ο ἀποστολικὸς λόγος «ἐν τούτῳ ἐγνώκαμεν τὴν ἀγάπην ὅτι ἐκεῖνος ὑπὲρ ἡμῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἔθηκε καὶ ἡμεῖς ὀφείλομεν ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν τὰς ψυχὰς τιθέναι» (Α' 'Ιω. γ' 16) διαλύει κάθε ἀμφιβολία γιὰ τὸ ὅτι ἡ προσφορὰ τῆς ζωῆς, καὶ συνεπῶς καὶ ἡ δωρεὰ σώματος, δὲν εἶναι πράξεις αὐτοκτονίας ἢ εὐθανασίας, ἀλλά μποροῦν νὰ ἀποτελοῦν ἐκφράσεις τῆς «μείζονος ἀγάπης», περὶ τῆς ὁποίας κάνει λόγο ὁ ἴδιος ὁ Κύριος κατὰ τὴν παράδοση τῶν τελευταίων Του ὑποθηκῶν στοὺς μαθητές«μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ» ('Ιω. ιε' 13). […]
- 11) 'Η 'Εκκλησία εὐνοεῖ καὶ ἐνθαρρύνει τὴν προσφορὰ ἑνὸς ἀπὸ τὰ διπλᾶ μας ὄργανα (νεφρά) ἢ ἱστῶν (δέρματος, μυελοῦ τῶν ὀστῶν, αἵματος) ἀπὸ ζῶντα δότη.

ε. Περὶ ἐγκεφαλικοῦ θανάτου
- 12) 'Η 'Εκκλησία σέβεται καὶ ἐμπιστεύεται τὴν ἰατρικὴ ἔρευνα καὶ κλινικὴ πράξη. Γι' αὐτό, ἂν καὶ δὲν εἶναι ἁρμόδια, θὰ μποροῦσε νὰ δεχθεῖ τὴν διεθνῶς ὁμόφωνη ἄποψη ὅτι ὁ ἐγκεφαλικὸς θάνατος ταυτίζεται μὲ τὸ ἀμετάκλητο βιολογικὸ τέλος τοῦ ἀνθρώπου. 'Ο ἐγκεφαλικὸς θάνατος ἀποτελεῖ γε­ γονὸς ὁριστικῆς καὶ ἀνεπίστρεπτης καταστροφῆς τοῦ ἐγκεφάλου καὶ κατάσταση πλήρους ἀπώλειας αἰσθήσεων καὶ συνειδήσεως. Κατ' αὐτὸν ἡ ἀναπνευστικὴ λειτουργία συντηρεῖται μόνον μηχανικά, ἡ δὲ διακοπὴ τῆς τεχνητῆς ὑποστηρίξεως ὁδηγεῖ σὲ σχεδὸν ἄμεση παύση καὶ τῆς καρδιακῆς λειτουρ­ γίας.
- 13) Αὐτὸ ποὺ στὴν οὐσία κάνει ἡ τεχνητὴ ὑποστήριξη τῆς ἀναπνοῆς εἶναι ὅτι προσωρινὰ ἀνα­ χαιτίζει τὴν διαδικασία ἀποσυνθέσεως τοῦ σώματος ὄχι ὅμως καὶ τὴν ἀναχώρηση τῆς ψυχῆς.
- 14) 'Ο ἐγκεφαλικὸς θάνατος πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ διαφοροποιηθεῖ ἀπὸ τὴν φυτικὴ κατάσταση -ποὺ συνήθως ὀνομάζεται «κλινικὸς θάνατος». Κατ' αὐτήν, τὸ ἐγκεφαλικὸ στέλεχος λειτουργεῖ καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲν ἀπαιτεῖται τεχνητὴ ὑποστήριξη. […]

στ. Περὶ συνειδητῆς καὶ εἰκαζομένης συναινέσεως
18) Ἡ δωρεὰ προϋποθέτει τὴ «συνειδητὴ συναίνεση» τοῦ δότη σ' αὐτὸ ποὺ κάνει. Κάθε τι ποὺ«εἰκάζει» τὴ βούλησή του ἀποτελεῖ παρέμβαση στὸ αὐτεξούσιο καὶ δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ γίνει ἀπο­ δεκτό.
- 21) 'Η συναίνεση δὲν εἶναι κάτι δευτερεῦον ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ ἐπισκιασθεῖ ἀπὸ ὁποιαδήποτε ἄλλη πράξη (π.χ. ἀπογραφή, ἔκδοση ταυτότητος κ.τ.λ.). Θὰ πρέπει ἡ δήλωσή της νὰ εἶναι ἐλευθέρα καὶ ἀπόλυτα συνειδητή, καρπὸς ὥριμης σκέψης. Γι' αὐτό, καλὸ θὰ ἦταν νὰ διατυπώνεται ἐντελῶς ἀνεξάρτητα ἀπὸ ὁποιαδήποτε ἄλλη κοινωνικὴ πράξη καὶ μὲ τὴν προϋπόθεση τῆς σωστῆς καὶ ἀβίαστης ἐνημερώσεως.

Ειδική Συνοδική Επιτροπή Βιοηθικής (Κανονισμός υπ' αριθμ. 101/1998 της Ιεράς Συνόδου «Περί Συστάσεως, οργανώσεως και λειτουργίας της Επιτροπής Βιοηθικής της Εκκλησίας της Ελλάδος»).

Βασικές θέσεις επί της ηθικής της ευθανασίας (6.11.2002), Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλά­ δος/Επιτροπή Βιοηθικής
[…] Β. 'Η ζωὴ καὶ ὁ θάνατος στὴν 'Ορθόδοξη θεολογία καὶ παράδοση
- 4) 'Η ζωή μας ἀποτελεῖ ὑπέρτατο δῶρο τοῦ Θεοῦ, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος τοῦ ὁποίου βρίσκονται στὰ χέρια Του καὶ μόνον «ἐν χειρὶ Θεοῦ πνεῦμα παντὸς ἀνθρώπου» ('Ιὼβ ιβ' 10). […]
- 9) 'Ο θάνατος εἶναι ἕνα γεγονὸς ποὺ συνδέεται ὄχι μόνον μὲ τὸ τέλος τῆς βιολογικῆς ζωῆς ἀλλὰ καὶ μὲ ὁλόκληρη τὴν ὕπαρξη τοῦ ἀνθρώπου. 'Επειδὴ δὲ ἡ ζωὴ ἐπεκτείνεται καὶ μετὰ τὸν βιολογικὸ θάνατο, ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο κανεὶς ζεῖ καὶ πεθαίνει ἔχει συνέπεια στὴν αἰώνια κατάστασή του.
10) 'Η σύγχρονη κοσμικὴ ἀντίληψη προσεγγίζει τὸν θάνατο σὲ σχέση μὲ τὴν εὐθανασία ὡς δι­ καίωμα καὶ ὄχι ὡς γεγονὸς ποὺ ὑπερβαίνει τὸν ἄνθρωπο ὡς κάτι ποὺ ὁ χρόνος του μπορεῖ νὰ ἐπιλέγε­ ται καὶ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο καὶ ὄχι ὡς κάτι ποὺ ἀποκλειστικὰ προσδιορίζεται ἀπὸ τὸν Θεό. 'Ο σεβασμὸς στὸ θεόσδοτο δῶρο τῆς ζωῆς ἀπαιτεῖ καὶ τὴν μὲ κάθε τρόπο προστασία της […].

Γ. 'Η σημασία τοῦ πόνου
11) 'Η 'Εκκλησία ἀναγνωρίζει μὲ συμπάθεια τὴν ἀσθένεια τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Γι' αὐτὸ καὶ πάντοτε ἀγκαλιάζει τοὺς ἀσθενεῖς, πάσχοντες καὶ πονεμένους, φιλάνθρωπα ζητεῖ τὴν ἀπαλλαγὴ «ἀπὸ πάσης θλίψεως, ὀργῆς, κινδύνου καὶ ἀνάγκης», εὔχεται τὰ τέλη τοῦ ἀνθρώπου νὰ εἶναι «ἀνώδυνα, ἀνεπαίσχυντα, εἰρηνικά», ἐνίοτε δὲ προσεύχεται καὶ γιὰ τὴν ἀνάπαυση τῶν ὀδυνωμένων (εὐχὴ εἰς ψυχορραγοῦντα). […]
13) Τὸν πόνο δὲν τὸν ἐπιδιώκουμε καί, ὅταν μᾶς συμβαίνει, προσπαθοῦμε μὲ κάθε τρόπο νὰ τὸν ἀντιμετωπίσουμε. Στὴν περίπτωση ὅμως ποὺ ἐπιμένει ἢ εἶναι ἀθεράπευτος, ἡ μετὰ πίστεως ὑπομονὴ καὶ ἐγκαρτέρηση ἀποβαίνει ἰδιαίτερα ἐνισχυτικὴ καὶ ὠφέλιμη. […]

ΣΤ. 'Η ἰατρικὴ ἀποστολὴ
19) 'Απὸ τὰ χρόνια του 'Ιπποκράτη, ἡ ἰατρικὴ ἀποστολὴ ἦταν ταυτόσημη μὲ τὴ θεραπεία καὶ τὴν προσφορὰ ζωῆς καὶ ἀσύμβατη μὲ τὴ συνδρομὴ στὸν θάνατο. Κατὰ τὸν περίφημο ὅρκο του, ὁ ἰατρὸς ὑπόσχεται ὅτι «δὲν θὰ χορηγήσει ποτὲ σὲ κανέναν θανάσιμο φάρμακο, ἀκόμη κι ἂν αὐτός τὸ ζητήσει, οὔτε ποτὲ θὰ τὸν συμβουλεύσει νὰ τὸ πάρει». […]

Η. Κοινωνικὲς συνέπειες τῆς εὐθανασίας
26) 'Η ἐφαρμογὴ τῆς εὐθανασίας παρέχει ἐξουσίες στοὺς ἰατροὺς καὶ τοὺς συγγενεῖς πέραν αὐτῶν ποὺ τοὺς ἀνήκουν, μὲ ἀνεξέλεγκτες συνέπειες. 'Απὸ τὸν ἰατρὸ ἐξαρτᾶται ἡ περιγραφή τῆς κα­ ταστάσεως τοῦ ἀσθενοῦς. 'Απὸ τοὺς συγγενεῖς, τῶν ὁποίων τὰ κίνητρα θὰ μποροῦσε ἐνίοτε νὰ εἶναι ἀμφιβόλου ποιότητος, ἐξαρτᾶται ἡ ἀπόφαση. 'Ο χαρακτήρας τους, ἡ νοοτροπία, ἡ διάθεση τῆς στιγ­ μῆς, ἡ φιλοσοφικὴ καὶ θρησκευτικὴ τοποθέτησή τους, ἢ ἀκόμη καὶ προσωπικὰ συμφέροντα, θὰ μπο­ ροῦσε νὰ παίξουν καθοριστικὸ ρόλο στὴν ἀπόφαση κάποιου νὰ ζητήσει τὴν συντόμευση τῆς ζωῆς του.
27) 'Ο ρόλος τοῦ ἰατροῦ, ὅπως ὣς τώρα τὸν γνωρίζουν οἱ κοινωνίες μας, εἶναι αὐτὸς τοῦ ἀνε­ κτίμητου συμπαραστάτη στὸν ἀγῶνα γιὰ ὑγεία καὶ ἐπιβίωση. 'Η ἐνεργὸς ἀνάμειξή του στὴ διαδικασία ἐπισπεύσεως τοῦ θανάτου, ἀκόμη καὶ ἀπὸ συμπόνια, καίρια τραυματίζει τὶς σχέσεις ἰατροῦ ­ ἀσθε­ νοῦς καὶ ἀλλοιώνει τὴν ἀξία τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς ὡς ὕψιστου ἀγαθοῦ.
28) Τὸ λεγόμενο «δικαίωμα στὸν θάνατο», ποὺ ἀποτελεῖ τὴ νομικὴ κατοχύρωση τῆς εὐθανασίας, θὰ μποροῦσε νὰ μετεξελιχθεῖ σὲ ἀπειλή τῆς ζωῆς τῶν ἀσθενῶν ἐκείνων ποὺ ἀδυνατοῦν νὰ ἀνταποκρι­ θοῦν οἰκονομικὰ στὶς ἀπαιτήσεις τῆς θεραπείας καὶ νοσηλείας τους. […]

Ι. 'Η πρόταση τῆς 'Εκκλησίας
[…] 42) 'Η 'Εκκλησία μας πιστεύει στὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς, στὴν ἀνάσταση τοῦ σώματος, στὴν αἰώνια προοπτικὴ καὶ πραγματικότητα, στοὺς πόνους ὡς «στίγματα τοῦ Κυρίου 'Ιησοῦ ἐν τῷ σώματι ἡμῶν» (Γαλ. στ' 17), στὶς δοκιμασίες ὡς ἀφορμὲς καὶ εὐκαιρίες σωτηρίας, στὴ δυνατότητα ἀναπτύξε­ ως κοινωνίας ἀγάπης καὶ συμπαραστάσεως μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων. Μὲ βάση αὐτά
α) διακηρύσσει ὅτι ἡ ζωή μας βρίσκεται στὰ χέρια καὶ μόνον τοῦ Θεοῦ, ὅτι τὸ κάθε τὶ ποὺ μᾶς συμβαίνει εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον μας, ὅτι δὲν ἔχουμε τὸ δικαίωμα νὰ διορθώσουμε τὸ σχέδιο τοῦ Θεοῦ καὶ

β) κάθε θάνατο ποὺ ἀποτελεῖ ἀποτέλεσμα ἀνθρώπινων ἐπιλογῶν -ὅσο «καλός» κι ἂν ὀνομάζε­ ται- τὸν ἀπορρίπτει ὡς «ὕβριν» κατὰ τοῦ Θεοῦ. Κάθε δὲ ἰατρικὴ πράξη ποὺ συνειδητὰ ἐπισπεύδει τὴ
στιγμὴ τοῦ θανάτου τὴν καταδικάζει ὡς ἀντιδεοντολογικὴ καὶ προσβλητική τοῦ ἰατρικοῦ λειτουργήμα­ τος. Οἱ ἄνθρωποι προσευχόμαστε, δὲν ἀποφασίζουμε γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὸν θάνατο.
Τῶν θυρῶν κεκλεισμένων. Όσιος Λουκάς Βοιωτίας.

Η ζωή ως δώρο του Θεού
Η ζωή […] είναι δώρο του Θεού στον άνθρωπο. Δεν υπάρχει μόνη της, αλλά προέρχεται από το Θεό, που ο Ίδιος είναι η ζωή: «ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις καί ἡ ζωή» (Ιω 11, 25). Μια ζωή με προοπτική, χω­ ρίς τέλος, δηλαδή αιώνια, δίχως πόνο και θάνατο, τέλεια, ακέραιη.
Ο θάνατος και η φθορά είναι οι τραγικές συνέπειες της πτώσης του ανθρώπου, της απομάκρυν­ σής του από το Θεό. Ο Απόστολος Παύλος διδάσκει ότι "έγινε κι ο Ιησούς άνθρωπος, για να καταργή­ σει με το θάνατο Του αυτόν που εξουσίαζε το θάνατο, δηλαδή το διάβολο" (Εβρ 2, 14), διακηρύσσει: «ἔσχατος ἐχθρός καταργεῖται ὁ θάνατος» (Α' Κορ 15, 26) και διαβεβαιώνει ότι με την Ανάσταση του Χριστού: «κατεπόθη ὁ θάνατος εἰς νῖκος. Ποῦ σου, θάνατε, τό νῖκος, ποῦ σου, θάνατε, τό κέντρον; τό δέ κέντρον τοῦ θανάτου ἡ ἁμαρτία» (ο θάνατος αφανίστηκε η νίκη είναι πλήρης! Θάνατε, πού είναι το κεντρί της δύναμής σου; Άδη, πού είναι η νίκη σου; Τη δύναμη να πληγώνει θανάσιμα την παίρνει ο θάνατος από την αμαρτία) (Α' Κορ 15, 54­56).

Όταν στην καθημερινή μας ζωή δεν θα αρνούμεθα κάποιο δώρο που μας προσφέρεται, πώς να αρνηθούμε στον Θεό το δώρο της ζωής που μας το χαρίζει τόσο γενναιόψυχα και πλουσιοπάροχα; Κά­ θε παρέμβαση στο φαινόμενο της ζωής εκ μέρους του ανθρώπου μοιάζει με κλοπή του δώρου του Θε­ ού προς τον άνθρωπο. Η ζωή δεν είναι δική μας, έγινε δική μας. Δεν μας ανήκει, αλλά μας χαρίστηκε. Δεν είναι ιδιοκτησία μας, είναι δώρο Θεού και χάρισμά Του. Μια παροιμία λέει "το δώρο δε δωρίζε­ ται": δεν επιτρέπεται να σπαταλάς ή να καταστρέφεις ό,τι δε σου ανήκει, αλλά σου χαρίστηκε. Αν κάτι τέτοιο ισχύει στα απλά, καθημερινά, ανθρώπινα δώρα, πόσο μάλλον ισχύει για το δώρο του Θεού!.

Κριτήρια για την αντιμετώπιση συγκεκριμένου ζητήματος σεβασμού/περιφρόνησης της ζωής
Σε ομάδες ας μελετήσουμε μία περίπτωση ηθικού διλήμματος σχετικά με τη ζωή ή το θάνατο. Με αφορμή το παρακάτω κείμενο, ας συντάξουμε ένα σύντομο άρθρο στο οποίο θα παρουσιάζουμε τα κριτήρια της δωρεάς οργάνων. Στο τέλος, θα διαβάσουμε το άρθρο μας στην ολομέλεια και, εφόσον υπάρχει η δυνατότητα, θα το δημοσιεύσουμε στη σχολική ιστοσελίδα ή σε εκπαιδευτικό/μαθητικό ιστολόγιο.

Στο κεφάλι της νεκρής Νατάσας
Χτυπάει το τηλέφωνο. Από την άλλη μεριά η Διευθύνουσα του Γενικού Κρατικού. Γρήγορα μπαί­ νει στο θέμα. Μια κοπέλα δεκαεννέα ετών, η Νατάσα, έκανε κατακλυσμιαία εγκεφαλική αιμορραγία και διαγνώστηκε εγκεφαλικά νεκρή. Δυστυχώς, έγιναν και οι προβλεπόμενες επαναληπτικές διαγνω­ στικές δοκιμασίες και όλα επιβεβαιώνουν την οριστική νέκρωση του εγκεφάλου. Στο Ωνάσειο ένα νέο παλληκάρι περιμένει απεγνωσμένα μια καρδιά. Στις λίστες για νεφρικές ή ηπατικές μεταμοσχεύσεις
κοντά στα χίλια άτομα. Το δίλημμα είναι μεγάλο: ή σε λίγες ώρες η αποσύνθεση των οργάνων της Να­ τάσας ή για χρόνια το δώρο της ζωής σε εννέα περίπου συνανθρώπους μας.

Οι αρμόδιοι προσπάθησαν διστακτικά να μιλήσουν για τη δυνατότητα δωρεάς οργάνων στους γονείς. Πώς όμως να φορτώσουν στον αβάσταχτο πόνο τους ένα πρόσθετο ασήκωτο δίλημμα; Πώς να προσθέσουν στη ζάλη τους την πίεση για μια άμεση απόφαση που απαιτεί γνώση, ψυχραιμία, ψυχικό σθένος, χρόνο, ξεκάθαρη συνείδηση. Ποιος είναι αυτός που γνωρίζει τις σωστές και σίγουρες απαντή­ σεις στα ερωτήματα που εγείρονται για να βοηθήσει;
Μέσα στην όλη έντονη αυτήν ατμόσφαιρα, οι γονείς ζητούν τη γνώμη της Εκκλησίας. Έτσι δικαιο­ λογείται το τηλεφώνημα της Διευθύνουσας σε μένα.

Σε λίγη ώρα βρίσκομαι σε ένα γραφείο με τους γονείς, τον διευθυντή της Μονάδας Εντατικής Θε­ ραπείας, έναν γιατρό και την προϊσταμένη. Η ένταση εμφανής. Αρχικά σύντομη σιωπή. Παίρνω εγώ την πρωτοβουλία να σπάσω την αμηχανία.
- - Γιατρέ, τι ακριβώς έχει η Νατάσα; ρωτώ.
- - Είναι, δυστυχώς, εγκεφαλικά νεκρή, απαντά ξερά, όχι από σκληρότητα αλλά από ψυχολογική αμηχανία και δυσκολία.
- - Γιατί λέτε «εγκεφαλικά νεκρή» και όχι «νεκρή»; Μήπως κάπως ζει;
- - Ζουν κάποια όργανά της υποστηριζόμενα μηχανικά και έχει νεκρωθεί ο εγκέφαλος από την αι­ μορραγία, συνεχίζει.
- - Αυτό τι ακριβώς σημαίνει; ξαναρωτώ.
- - Σημαίνει ότι δεν αισθάνεται, δεν καταλαβαίνει, δεν πονάει και, το χειρότερο, δεν μπορεί πλέον να επανέλθει. Αν της κόψουμε το πόδι με ένα πριόνι δε θα αντιδράσει. Αν ρίξουμε επάνω της μία ισχυρή δέσμη φωτός μέσα στο σκοτάδι, τα μάτια της δεν θα καταλάβουν τη διαφορά. Ο εγκέφαλός της έχει ήδη αρχίσει να αυτολύεται. Ό,τι λειτουργεί, λειτουργεί με τη βοήθεια των μηχανημάτων και μόνο. Μάλιστα σε λίγο και τα υπόλοιπα όργανά της σταδιακά θα καταστραφούν παρά ταύτα. Εγώ θα έλεγα ότι είναι νεκρή.
- - Λέτε «εγώ θα έλεγα» και όχι ότι «είναι νεκρή»; Αυτό δεν δείχνει μια ασάφεια;
- - Η ασάφεια προκύπτει από τη μηχανική εικόνα της ότι αναπνέει, η καρδιά της χτυπάει.
- - Και είστε τόσο σίγουρος, γιατρέ, ότι δεν μπορεί να επανέλθει; συνέχισα να ρωτώ.
- - Δυστυχώς, είμαστε σίγουροι, διότι υπάρχουν έξι tests που πρέπει να το αποδείξουν και να ισχύ­ ουν όλα μαζί και μάλιστα είμαστε υποχρεωμένοι και να επαναλάβουμε μετά από λίγες ώρες τη διά­ γνωσή μας ώστε να μπορέσουμε να την επιβεβαιώσουμε. Ποτέ δεν έχει επανέλθει κάποιος που σω­ στά διαγνώστηκε εγκεφαλικά νεκρός.

Μας διακόπτει κάπως η μητέρα λέγοντας: Δηλαδή τώρα μόνον ένα θαύμα.
- - Ναι! Μόνο θαύμα, άπαντα αμήχανα ο γιατρός, συντηρώντας όμως έτσι κάποιες λάθος ελπίδες. Ακολουθεί σιωπή, την όποια σε λίγο διακόπτω με παρέμβασή μου.
- - Γιατρέ, τι θαύμα; ανάσταση νεκρού ή θεραπεία ασθενούς;
- - Ανάσταση νεκρού, απαντά ο γιατρός, σαφώς ανακουφισμένος για τη δυνατότητα εξόδου από το αδιέξοδο που προηγουμένως είχε ο ίδιος προκαλέσει.
Νέα αμηχανία και σιωπή.
- - Θα θέλατε να διαβάσουμε μια ευχούλα στο παιδί; ρωτώ κάπως δειλά.
- - Βεβαίως, πάτερ, απαντούν με μια φωνή οι δύστυχοι γονείς.

Προφανώς, διατηρούν ακόμη ελπίδες, σκέφτηκα. Και πώς να μην τις διατηρούν; Όταν βλέπουν το παιδί τους να αναπνέει, έστω και μηχανικά, όταν ακούν τους χτύπους της καρδιάς του, όταν το ασπά­ ζονται και είναι ακόμη ζεστό, όταν δεν διαφέρει καθόλου η εικόνα του από αυτήν του κώματος, τότε εύκολα κανείς λειτουργεί στη λογική του «μήπως έχει γίνει κάποιο λάθος», του «μήπως γίνει θαύμα», του «λίγο ακόμα», των πάσης φύσεως δικαιολογιών.
Είναι τόσο φυσικό τον γιατρό τον εμπιστευόμαστε περισσότερο, όταν δίνει ελπίδες θεραπείας, παρά όταν τις εξαφανίζει.

Προχωρούμε νευρικά στον διάδρομο, χωρίς να συνομιλούμε. Σα να περιμένουμε την τελική απά­ ντηση. Στο μεταξύ σκεφτόμουν τι προσευχή να διαβάσω. Υπέρ υγείας; Ούτε το πιστεύω ούτε και είμαι βέβαιος ότι δεν έχει πεθάνει. Νοιώθω πως μάλλον πέθανε και απλά της φουσκώνουμε και ξεφουσκώ­ νουμε τα πνευμόνια με τεχνητό αναπνευστήρα, προσφέροντας σε αυτήν αέρα και σε μας παρατεινό­ μενη τυραννία. Είναι στιγμές που η ίδια επιστήμη και τεχνολογία που χαρίζει ζωή, η ίδια οδηγεί και σε βασανιστικά αδιέξοδα. Να διαβάσω την ευχή εις ψυχορραγούντα; Μα δεν ταιριάζει, δεν δείχνει ζόρι και δυσκολία, δεν ψυχορραγεί. Να διαβάσω τρισάγιο; Ούτε γι' αυτό είμαι σίγουρος ούτε πάλι είναι έτοιμοι οι συγγενείς.

Φτάνουμε στο κρεβάτι. Η Νατάσα πρησμένη, παραμορφωμένη, αναπνέει βαριά με τον αναπνευ­ στήρα, η μητέρα πέφτει πάνω στο ανήμπορο να ανταποκριθεί στο όποιο ερέθισμα ανέκφραστο σώμα της δύστυχης κόρης της, ο πατέρας γονατιστός στο πάτωμα, ο γιατρός -ένας εξαιρετικός άνθρωποςτόσο εξοικειωμένος από ανάλογα περιστατικά, χωρίς όμως καθόλου κατεστραμμένο τον κόσμο των ευαισθησιών του, παρακολουθεί εμφανώς συγκινημένος. Γύρω­γύρω εικονούλες. Όλοι, ο καθένας με τον διαφορετικό αλλά άγνωστο σε μένα τρόπο τους, περιμένουν να διαβάσω την ευχή. Εγώ διαλέγω μια ευχή από το Ευχολόγιο και στη μέση κάνω τροποποιήσεις αυτοσχεδιάζοντας. Ούτε τον Θεό να κο­ ροϊδέψω μπορώ ούτε και τον εαυτό μου ούτε πάλι και την ελπίδα των γονέων εγώ να πνίξω. Ζητούμε από τον Θεό να σκεπάσει τη ζωή της Νατάσας, να τη συνοδεύει στην κρίση που περνά και να χαρίζει σε μας αφενός μεν δύναμη να δεχθούμε το θέλημα Του, αφετέρου δε φωτισμό να ξεπεράσουμε τα δι­ λήμματά μας με ταπείνωση, σεβασμό και πίστη. Κάνω την απόλυση και βγάζω το πετραχήλι μου.

Νικόλαος (Χατζηνικολάου), Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής, Εκεί που δεν φαίνεται ο Θεός , Σταμούλη, Αθήνα, $^{3}$2010, σσ. 177­193.

Η Ζωή
Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή! Ἰω. 14, 6.

1.6. ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ, ΛΥΤΡΩΤΗΣ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΑΣ

Η λύτρωση στη θρησκεία και στην καθημερινή ζωή
Ας παρατηρήσουμε την εικόνα και ας απαντήσουμε στα ερωτήματα: Τι βλέπουμε; Τι σκεφτόμαστε γι' αυτό που βλέπουμε; Τι είναι αυτό που μας κάνει να αναρωτιόμαστε;
Στην πόλη του Ρίο ντε Τζανέιρο δεσπόζει το άγαλμα Χριστός ο Λυτρωτής (Cristo Redentor, στα πορτογαλικά).
Τοποθετημένο στον λόφο Κορκοβάντο, σε ύψος 710 μέτρων διακρίνεται από μακριά και με τα ανοιχτά του χέρια μοιά­ ζει να καλωσορίζει τον κόσμο. Έχει ύψος 32 μέτρα και θεωρείται ένα από τα επτά νέα θαύματα του κόσμου.

Σε σχέδιο του Γάλλου γλύπτη Πολ Λα­ ντοβσκί και εκτέλεση από τον Βραζιλιά­ νο μηχανικό Έτορ Ντα Σίλβα Κόστα, εγκαινιάστηκε στις 12 /10/ 1931.
Σίλβα Κόστα, εγκαινιάστηκε στις 21/10/1931
- 1. λύτρα (τα) το χρηματικό ποσό που απαιτείται να καταβληθεί για την απελευθέρωση προσώ­ που, το οποίο έχει απαχθεί ή αιχμαλωτιστεί: οι απαγωγείς ζήτησαν ­ 10.000.000. [ΕΤΥΜ. < αρχ. λύτρον < λύω].
- 2. λυτρώνω ρ. μετβ. [αρχ.] {λύτρωσα, ­θηκα, ­μένος} 1. απαλλάσσω κάποιον από το βάρος επώ­ δυνης κατάστασης, τον γλυτώνω (από δεινά): ο Χριστός λύτρωσε τον άνθρωπο από την αμαρ­ τία || ­ κάποιον από τη σκλαβιά | από τους φόβους του || μόνο ο θάνατος θα με λυτρώσει από τα βάσανα 2. (μεσοπαθ. λυτρώνομαι) ανακουφίζομαι από ένα κακό, ανακτώντας την ελευθερία μου: λυτρώθηκε μόλις αποκάλυψε την αλήθεια. ΣΥΝ. απαγκιστρώνομαι, αποδε­ σμεύομαι, απελευθερώνομαι, ξενοιάζω.
- 3. λύτρωση (η) [μτγν.] κ. (λαϊκ.) λυτρωμός (ο) [μεσν.].  ΣΧΟΛΙΟ λ. πληρώ.

Μπαμπινιώτης, Γ., Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας , s.v. * [*sub vocem, στο αντίστοιχο λήμμα]

Προσεγγίσεις του Χριστιανισμού για τη λύτρωση και συσχέτισή τους με τις προσδοκίες των ανθρώπων στην καθημερινή τους ζωή
Στη μέση ενός μεγάλου φύλλου χαρτιού ας φτιάξουμε κάθε ομάδα έναν κύκλο και ας γράψουμε στο κέντρο του τη φράση: «Η προσμονή της λύτρωσης».
Έξω από τον κύκλο ας τραβήξουμε γραμμές και παρακλάδια και ας σημειώσουμε τα αίτια, τους στό­ χους και τις ιδιαιτεροτήτες που έχει η παραπάνω φράση. Λύτρωση από το κακό; τον θάνατο; τα εγκό­ σμια; την καταπίεση; την ύπαρξη; τον εαυτό;
Θα παρουσίασουμε τις κάρτες γνώσεων που δημιουργήσαμε στην ολομέλεια και με βάση αυτές, τώρα που γνωρίζουμε περισσότερα, θα απαντήσουμε όλοι και όλες στο ερώτημα: «Πώς προσεγγίζει ο Χρι­ στιανισμός τη λύτρωση;».

Η λύτρωση στον Χριστιανισμό
Σε ομάδες ας συγκρίνουμε τις απόψεις που παρουσιάζονται στα παρακάτω κείμενα σχετικά με τον υπαρξιακό, τον κοινωνικό και τον οικουμενικό χαρακτήρα της λύτρωσης στον Χριστιανισμό, και ας συ­ ζητήσουμε, τώρα που ξέρουμε περισσότερα, το θέμα: «Η προσμονή και το έργο του Μεσσία­Λυτρωτή Χριστού».

Το όραμα της πεδιάδας με τα ξερά κόκαλα
- 1 Ένιωσα πάνω μου τη δύναμη του Κυρίου. Μ' έβγαλε με το Πνεύμα του έξω, μ' έφερε σε μια πε­ διάδα που ήταν γεμάτη κόκαλα 2 και με περιέφερε πάνω απ' αυτά. Τα κόκαλα ήταν πάρα πολλά και πολύ ξερά, απλωμένα στην πεδιάδα.
- 3 «Άνθρωπε», με ρώτησε, «μπορούν να γίνουν ζωντανοί άνθρωποι αυτά τα κόκαλα;». Κι εγώ απά­ ντησα: «Κύριε, Θεέ, εσύ ξέρεις». 4 Τότε μου είπε: «Μίλα εκ μέρους μου σ' αυτά τα κόκαλα και πες τους: "κόκαλα εσείς ξερά, 5 ο Κύριος ο Θεός σάς λέει: Προσέξτε! Εγώ θα φέρω πνοή μέσα σας και θα πάρετε ζωή. 6 Θα σας δώσω νεύρα και θα κάνω να 'ρθει πάνω σας σάρκα και θα τη σκεπάσω με δέρμα μετά θα σας δώσω πνοή και θα πάρετε ζωή. Τότε θα μάθετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος"».
- 7 Προφήτεψα, λοιπόν, κατά πώς διατάχθηκα. Κι εκεί που προφήτευα, έγινε ένας θόρυβος κι ακού­ γονταν τριξίματα τα κόκαλα πλησίαζαν το ένα το άλλο. 8 Ύστερα κοίταξα και είδα ότι νεύρα και σάρκες φύτρωναν πάνω στα κόκαλα και μετά ντύθηκαν με δέρμα ζωή όμως δεν υπήρχε ακόμα μέσα τους.
- 9 Τότε μου είπε ο Κύριος: «Μίλα εκ μέρους μου στην πνοή της ζωής! Προφήτεψε, άνθρωπε, και πες της: "ο Κύριος ο Θεός λέει: Έλα, πνοή, από τις τέσσερις άκρες και μπες μέσα σ' αυτά τα πτώματα για να ξαναπάρουν ζωή"». 10 Προφήτεψα, λοιπόν, όπως με πρόσταξε ο Κύριος. Μπήκε τότε η πνοή της ζωής στα πτώματα και αναστήθηκαν και στάθηκαν στα πόδια τους, κι ήταν ένα πάρα πολύ μεγάλο στράτευμα.
11 «Άνθρωπε», μου είπε ο Κύριος, «αυτά τα κόκαλα συμβολίζουν τους Ισραηλίτες, οι οποίοι λένε συνεχώς ότι είναι σαν ξερά κόκαλα, ότι χάθηκε κάθε ελπίδα γι' αυτούς, ότι είναι χαμένοι πια. 12 Γι' αυ­ τό, προφήτεψε και πες τους ότι εγώ, ο Κύριος ο Θεός, λέω: "θ' ανοίξω τους τάφους σας και θα σας βγάλω μες απ' αυτούς, λαέ μου, και θα σας φέρω στη χώρα του Ισραήλ. 13 Κι όταν το κάνω αυτό, θα μάθετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος. 14 Θα σας δώσω το Πνεύμα μου και θα ξαναβρείτε τη ζωή. Θα σας φέ­ ρω στη χώρα σας και θα μάθετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος. Το είπα και θα το κάνω εγώ, ο Κύριος"».

Ιεζεκιήλ 37, 1­14.

Από τη γη της Επαγγελίας στη Βασιλεία των Ουρανών
Ένας από τους κύριους σκοπούς του γ' Ευαγγελιστή είναι να καταδείξει ότι ο Ιησούς είναι ο λυ­ τρωτής και Σωτήρας του κόσμου από τις αμαρτίες, τις ασθένειες και όλα τα βάσανα του βίου. Ιδιαίτε­ ρη ευαισθησία δείχνει επιπλέον ο Λουκάς στις διάφορες ευπαθείς ομάδες ανθρώπων, και μάλιστα αυτών που θεωρούνταν αμαρτωλοί, διεφθαρμένοι, περιθωριακοί, ξεπεσμένοι, απόκληροι. Η προβο­ λή της κοινωνικής διδασκαλίας του Χριστού υπό του Λουκά, όπως εκδηλώνεται στη μεγάλη συμπά­ θειά του προς τους φτωχούς, στην ανάδειξη κάποιων Σαμαρειτών ως προτύπων κατά Θεόν ζωής, αλλά και η καταφανής προσπάθεια εξύψωσης της γυναίκας, αποτέλεσαν καθοριστικό παράγοντα στο να αποκληθεί ο Λουκάς κατεξοχήν ως ο «σοσιαλιστής» Ευαγγελιστής. Η αγάπη και ευσπλαχνία εξάλλου του Χριστού που τονίζεται μοναδικά από τον Λουκά, έκαναν τον μεγάλο Δάντη να ανακηρύξει τον γ' Ευαγγελιστή ως τον «γραμματέα της ευσπλαχνίας του Χριστού».

Εμφανής είναι επιπροσθέτως η επιμονή και ο τονισμός υπό του Λουκά της ιστορίας ως του χώρου στον οποίο πραγματοποιούνται οι επαγγελίες που δόθηκαν στους Πατριάρχες του Ισραήλ, και ως ο χώρος δράσης του Υιού του Θεού, αλλά και της Εκκλησίας. […]
Κατά συνέπεια, το μήνυμα του γ' Ευαγγελίου έχει σαφέστατα οικουμενικό χαρακτήρα, αφορά δη­ λαδή τους πάντες, ιουδαίους και εθνικούς, κάτι που με απόλυτη ακρίβεια και συνέπεια ο Λουκάς από την αρχή μέχρι το τέλος του δίτομου έργου του (Ευαγγέλιο­Πράξεις) επιχειρεί να καταδείξει.

Αντωνόπουλος Β., Από τη Γη της Επαγγελίας στη Βασιλεία των Ουρανών: Ο Αβραάμ στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο , Μαΐστρος, Αθήνα, 2008, σσ. 56­57.

Διαφορετικές εκφάνσεις της προσδοκίας των πιστών για λύτρωση
Με αφορμή τον ύμνο «Χριστός ανέστη» και το ποίημα «Η παρηγοριά» του Τ. Παπατσώνη ας βάλουμε τίτλους στα έργα του ζωγράφου Φίκου, με θέμα σχετικό με τις προσδοκίες της λύτρωσης. Θα τους ανα­ κοινώσουμε στην ολομέλεια δικαιολογώντας τις επιλογές μας.
(Αριστερά) Έργο του Φίκου. Μούσα. Αυγοτέμπερα σε χειροποίητο ιαπωνικό χαρτί κολλημένο σε ξύλο. (Δεξιά) Εικόνα διά χειρός Φίκου.
Ανάσταση, Μονή της Χώρας, Μουσείο Καριγιέ, Κωνσταντινούπολη.

Χριστὸς ἀνέστη
Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας, καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι, ζωὴν χαρισάμενος!

Η ΠΑΡΗΓΟΡΙΑ
Ένα μικρό πράσινο δρομάκι οδηγεί στην Ευτυχία. Είναι μια τόσο πρόωρα ζεστή Άνοιξη.
Στο βάθος, θηριώδης Κερασιά λάμπει από τον καρπό.
Βρίσκεται εκεί Σπιτάκι, στην γαλήνην ερημιάς
σπουδαίας.
Τι φουντωμένα είναι όλα τα δέντρα τριγύρω. Ό,τι μαζεύουμε πικρία και απελπισίες της ζωής, πάμε συχνά και τα κρύβουμε στην Λήθη αυτής της πρασινάδας.
Τάφος του κακού, οπόθε πηγάζει η Ανάσταση Καλής Ελπίδας
και το απαραίτητο Θάρρος για τη σκληρήν αυτή Ζωή.
Παπατσώνης, Τ. Κ., Εκλογή Α', Εκλογή Β' , Ίκαρος, Αθήνα, 1988, σ. 16.

1.7. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Σύνδεση του θανάτου με το κακό
Ας παρατηρήσουμε τις παρακάτω εικόνες και όσα απεικονίζονται, και ας απαντήσουμε στα ερωτήμα­ τα: Τι βλέπουμε; Τι σκεφτόμαστε; Τι αναρωτιόμαστε;
(Πάνω αριστερά) Gustav Klimt (1910­1915). Death and Life. (Πάνω δεξιά) Επιτάφιος θρήνος (12ος αι.) Nerezi (Σερ­ βία). (Κάτω αριστερά) Van Gogh (1889). Pietà (ελαιογραφία βασισμένη σε λιθογραφία του Eugène Delacroix). Van Gogh Museum, Amsterdam. (Κάτω δεξιά) Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (1586­1588). Η ταφή του κόμη Οργκάθ. Άγιος Θωμάς, Τολέδο. Leopold Museum.

Θάνατος και Ανάσταση
Η εικόνα της «Κοίμησης της Θεοτόκου» χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: Παναγία, Χριστός, Απόστολοι, Άγ­ γελοι. Ας καθίσουμε σε ομάδες και ας αναλάβουμε ένα μέρος της εικόνας. Πρώτα ας περιγράψουμε τι βλέπουμε. Στη συνέχεια ας την επεξεργαστούμε και ας καταγράψουμε τι αισθανόμαστε εμείς οι ίδιοι /ίδιες. Τέλος ας επιχειρήσουμε να την ερμηνεύσουμε, απαντώντας στο ερώτημα γιατί τα πρόσωπα παρουσιάζονται έτσι.
Τώρα μπορούμε στην ολομέλεια να απαντήσουμε σε περισσότερα ερμηνευτικά ερωτήματα για το σύ­ νολο της εικόνας, π.χ. γιατί η εικόνα και η γιορτή ονομάζεται «Κοίμηση»; Γιατί οι Χριστιανοί γιορτάζουν τον θάνατο της Παναγίας; Ποιοι οι συμβολισμοί στην εικόνα; κ.ά.

Η Κοίμηση της Θεοτόκου. Θεοφάνης ο Kρης (1546). Ι. Mονή Σταυρονικήτα, Άγιον Όρος.

Ο θάνατος στη θεολογική και θρησκευτική γλώσσα
Ας μελετήσουμε σε ομάδες τα παρακάτω κείμενα, άλλες ομάδες για τον θάνατο και άλλες για την Ανά­ σταση, και ας παρουσιάσουμε σύντομα στην ολομέλεια τις κεντρικές έννοιες και τα νοήματα, σημειώ­ νοντας τη δική μας άποψη για όσα μελετήσαμε.

Άδης­Θάνατος
"'Αδης" δεν είναι κάποιος τόπος, αλλά στη βιβλική γλώσσα σημαίνει αυτήν ακριβώς την πραγμα­ τικότητα του θανάτου, την κατάσταση του σκότους, της απελπισίας, της καταστροφής, ό,τι δηλαδή εί­ ναι ο θάνατος. Και αυτή η πραγματικότητα του θανάτου -την οποία φυσικά δεν δημιούργησε ο Θεός, ούτε τη θέλησε ποτέ για τα δημιουργήματα Του- τονίζει έντονα ότι ο "Άρχων του κόσμου τούτου" έχει τεράστια δύναμη στον κόσμο. Σατανάς, Αμαρτία, Θάνατος είναι οι "διαστάσεις" του Άδη, είναι το πε­ ριεχόμενό του. Διότι η αμαρτία έρχεται από το σατανά και ο θάνατος είναι το αποτέλεσμα της αμαρ­ τίας: "δι' ἑνός ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τόν κόσμον εἰσῆλθεν καί διά τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος" (Ρωμ 5,12).

Σμέμαν, Αλ. (2003). Η Μεγάλη Εβδομάδα . Αθήνα: Ακρίτας, σ. 46.

Προσδοκώ την Ανάσταση
[…] Προσδοκώ, περιμένω την ανάσταση των νε­ κρών, γιατί η πίστη εντός μου -έστω και μόνο στις κα­ λύτερες, αγνότερες και πιο ανεβασμένες στιγμές της ζωής μου- έχει διαπεραστεί από το φως της αναστά­ σεως, από αυτή και μυστηριώδη αλλά και υπέρτατα χαρούμενη γνώση πως ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, διανοίγοντας το δρόμο και για τη δική μας ανάσταση. Μας χάρισε την ίδια Του τη ζωή -αθά­ νατη, που λάμπει μέσα από το μνήμα, ελεύθερη από το θάνατο- και συνεπώς μεταμόρφωσε το θάνατό μας σε είσοδο, σε προσέγγιση, σε αρχή της νίκης. Πε­ ριμένω, προσδοκώ ανάστασιν νεκρών, γιατί αυτή μού έχει ήδη δοθεί, γιατί όλη η χριστιανική πίστη δεν είναι

Krishti u ngjall! ­ al­Masīḥ qām!
Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος.
Ο Χριστός αναστήθηκε απ' τους νεκρούς Με τον θάνατό του νίκησε τον θάνατο και σε όλους τους νεκρούς χάρισε τη ζωή.
Christ is Risen! ­ Христос Воскрес!
τίποτα άλλο παρά η λογικά αναπόδεικτη μα ωστόσο αυταπόδεικτη εσωτερική γνώση πως ο άνθρωπος κλήθηκε για την αιωνιότητα. Να γιατί το Σύμβολο της Πίστεως κλείνει με τη χαρά αυτού του "Προσδο­ κώ", Αναμένω. Η ζωή συνεχίζεται. Η κάθε μέρα φέρνει μαζί της τις χαρές και τις λύπες της. Πέφτουμε, σηκωνόμαστε, ξαναπέφτουμε. […]

Σμέμαν, Αλ. (2003$^{3}$). Πιστεύω . Μτφρ. Στάθης Κομνηνός. Σειρά: Ορθόδοξη Μαρτυρία 52. Αθήνα: Ακρίτας, σ. 146.

Η χαρά της Ανάστασης
Είναι, άραγε, η χαρά της Ανάστασης χαρά παρόμοια μ' αυτή που νιώθουμε όταν, σε κάποιο έργο που παρακολουθούμε, ο "καλός" στο τέλος νικά; Μια τέτοια χαρά καρυκεύει ίσως τον θεατή με ένα αίσθημα ικανοποίησης, δεν αλλάζει όμως την ύπαρξή του. Αν λοιπόν επιχειρήσουμε να ψηλαφήσου­ με το ακατόρθωτο που κατορθώθηκε και ποια είναι η αιτία των πανηγυρισμών, θα πρέπει να κοντο­ σταθούμε σε ορισμένα σημεία:
Με τη σάρκωσή του ο Υιός προσέλαβε την ανθρώπινη φύση για να την "επεξεργαστεί", δηλαδή να τη μπολιάσει με τη θεότητά του, να την αναπλάσει, να ανακαινίσει τον άνθρωπο και να λυτρώσει το σύμπαν από όλες τις δυνάμεις που το φθείρουν και το κολοβώνουν, δηλαδή από κάθε είδους θά­

νατο - από την αποσύνθεση της βιολογικής μας υπόστασης μέ­ χρι την εξάτμιση της αγάπης και τη θανάτωση της σχέσης μας με τους άλλους. [...] Η Γέννηση του Χριστού λοιπόν υπήρξε το θαυ­ μαστό ξεκίνημα αυτού του έργου, πλην όμως ξεκίνημα, κι όχι συ­ νάμα τέρμα, όπως μερικές φορές την εμφανίζουμε αυτονομημέ­ νη. Το έργο του κορυφώθηκε με την Ανάστασή του. Αυτό που εγέρθηκε από τον τάφο δεν ήταν γυμνή η θεότητα του Θεανθρώ­ που, ούτε απλώς ένα ασώματο πνεύμα. Αν γινόταν αυτό, θα σή­ μαινε το θρίαμβο του θανάτου[...] Ο Χριστός όμως εγέρθηκε πλήρης. Ουδέποτε αποσαρκώθηκε. Όταν εμφανίστηκε μετά την Ανάστασή του στους μαθητές, τους διαβεβαίωσε ακριβώς γι' αυ­ τό. "Βεβαιωθείτε ότι είμαι εγώ ο ίδιος. Ψηλαφήστε με και δείτε. Ένα φάντασμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε πως έχω εγώ" (Λουκ. 24:39). [...] Η Ανάσταση κοντολογίς σήμανε την

Μάρκος Μπαθάς. Η εις Άδου κάθοδος (1498­1578.)
πραγμάτωση του ολότελα καινούριου στην ιστορία, την ανάδυση του νέου τύπου ανθρώπου, του ανακαινισμένου, του μη υποκείμενου σε κάθε είδος φθοράς και θανάτου, κοντολογίς, του ανθρώπου έτσι όπως θα έπρεπε να είναι.
Παπαθανασίου Θ. Ν. (2007). Με την ψυχή στα πόδια , Αθήνα: Εν πλω, σσ. 25­27.

«Ἔνθα οὐκ ἔστι πόνος...»
Η εμπειρία του [θανάτου] είναι βασανιστική. Πληγώνει ο επώδυνος χωρισμός και το κενό, τα ανεκπλήρωτα όνειρα, οι ζωντανές αναμνήσεις, η αίσθηση της άγνωστης συνέχειας, ο φόβος του ορι­ στικού τέλους, η υποψία ότι μπορεί να ξεχάσουμε το πρόσωπο, οι τύψεις, τα αν, τα μήπως, οι ενοχές, οι αμφιβολίες. Μας λείπει το σώμα αυτό που βλέπουμε, που εκφράζει την εικόνα του προσώπου που μιλάει και σκέπτεται, αυτό που φιλούμε, που αγκαλιάζουμε. [...] Μας τυραννάει και η ασυνείδητη ή υποσυνείδητη σκέψη του δικού μας θανάτου. Όλα αυτά δημιουργούν βαθύ φυσικό πόνο στην ψυχή. Και αυτό είναι καθολικό γεγονός, το ζούμε όλοι, δεν έχει εξαιρέσεις. Ακόμη και η Εκκλησία, κατά την εξόδιο ακολουθία, ψάλλει: "Θρηνῶ καί ὀδύρομαι ὅταν ἐννοήσω τόν θάνατον". Οι ύμνοι της Μεγάλης Παρασκευής και τα εγκώμια δεν δυσκολεύονται να περιγράψουν με πολύ έντονους όρους το ανθρώ­ πινο δράμα της Παναγίας.

Παρά ταύτα, η Εκκλησία μάς δίνει και μία άλλη διάσταση του θανάτου. Μας μιλάει για μακαριό­ τητα, για ανάπαυση, για Βασιλεία Θεού, για κατάσταση «ἔνθα οὐκ ἔστι πόνος, οὐ λύπη οὐ στεναγμός, ἀλλά ζωή ἀτελεύτητος". Μιλάει για ζωή και ανάσταση που κρύβονται πίσω από τη θλίψη, το αδιέξο­ δο, την τραγικότητα του θανάτου, τον οποίο μάλιστα ονομάζει κοίμηση. Και όλα αυτά δεν προσφέρο­ νται ως παρηγορητική διδασκαλία, ως ανακουφιστική ψευδαίσθηση, ως αναγκαία τεχνητή απομά­ κρυνση από την πραγματικότητα, ως ενδεχόμενο, αλλά ως η μόνη, μεγάλη και κεντρική αλήθεια, ως η διαχρονική εμπειρία της εκκλησίας και ως η βιωματική απόδειξη της χάριτος των αγίων.

Νικόλαος, Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής (2015). Εκεί που δεν φαίνεται ο Θεός . Αθήνα: Σταμούλης, σ. 257­258.

Από την Ακολουθία του Επιτάφιου Θρήνου (Εγκώμια, Στάσις πρώτη)
Ἡ ζωὴ ἐν τάφῳ κατετέθης Χριστέ, καὶ θανάτῳ σου τὸν θάνατον ὤλεσας, καὶ ἐπήγασας τῷ κόσμῳ τὴν ζωήν.

ΑΠΟΔΟΣΗ
Χριστέ, Εσύ, που είσαι η (όντως) ζωή, τοποθετήθηκες σε τάφο, και με τον θάνατό Σου κατέστρεψες (και εξαφάνισες) τον θάνατο, και έγινες πηγή ζωής για τον κόσμο.
Ἡ ζωὴ πῶς θνήσκεις; πῶς καὶ τάφῳ οἰκεῖς; τοῦ θανάτου τὸ βασίλειον λύεις δέ, καὶ τοῦ ᾍδου τοὺς νεκροὺς ἐξανιστᾷς.
Ὡς βροτὸς μὲν θνῄσκεις, ἑκουσίως Σωτήρ, ὡς Θεὸς δὲ τοὺς θνητοὺς ἐξανέστησας, ἐκ μνημάτων καὶ βυθοῦ ἁμαρτιῶν.
Κἂν νεκρὸς ὡράθης, ἀλλὰ ζῶν ὡς Θεός, ἐπανάγεις ἀπὸ γῆς πρὸς οὐράνια, τοὺς ἐκεῖθεν πεπτωκότας, Ἰησοῦ.
(Εσύ, Κύριε, που είσαι) η ζωή, πώς πεθαίνεις; Και πώς κατοικείς σε τάφο; Αλλ' όμως (με τον θάνατό Σου) καταργείς το βασίλειο του θανάτου και επαναφέρεις στη ζωή τους νεκρούς που κατείχε (ως αιχμαλώτους) ο άδης.

Ως άνθρωπος μεν πεθαίνεις με τη θέλησή Σου, Σωτήρα, ως Θεός δε (παντοδύναμος) ανέστησες τους θνητούς ανθρώπους από τα μνήματα και από την άβυσσο των αμαρτιών.
Αν και εθεάθης νεκρός, όμως ως ζωντανός (αληθινός) Θεός επαναφέρεις από τη γη προς τον ουρανό (στη βασιλεία του Θεού) εκείνους, Ιησού, που από εκεί είχαν (εκ)πέσει.
Μετάφραση Επιφανίου Θεοδωρόπουλου, αρχιμανδρίτη (1988). Η Μεγάλη Εβδομάς μετά ερμηνείας . Αθήνα: Αποστολική Διακονία (σε απόδοση).

Ευλογητάρια από την Εξόδιο Ακολουθία
Ὁ πάλαι μὲν ἐκ μὴ ὄντων πλάσας με, καὶ εἰκόνι σου θείᾳ τιμήσας, παραβάσει ἐντολῆς δὲ πάλιν με ἐπιστρέψας εἰς γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθην, εἰς τὸ καθ' ὁμοίωσιν ἐπανάγαγε, τὸ ἀρχαῖον κάλλος ἀναμορφώσασθαι.
Εἰκών εἰμι τῆς ἀῤῥήτου δόξης σου, εἰ καὶ στίγ­ ματα φέρω πταισμάτων οἰκτείρησον τὸ σὸν πλάσμα, Δέσποτα, καὶ καθάρισον σῇ εὐσπλαγ­ χνίᾳ καὶ τὴν ποθεινὴν πατρίδα παράσχου μοι, Παραδείσου πάλιν ποιῶν πολίτην με.
Εσύ που τον παλιό καιρό με έπλασες από το μη­ δέν και με τίμησες με τη θεία σου εικόνα, αφού παρέβηκα την εντολή Σου με γύρισες πάλι στη γη από την οποία προέρχομαι, επανάφερέ με στο καθ' ομοίωσιν για να ξαναβρώ την παλιά ομορφιά.

Είμαι εικόνα της ανείπωτης δόξας Σου, αν και φέρω σημάδια της αμαρτίας. Λυπήσου το πλά­ σμα Σου, Δέσποτα, και καθάρισέ το με την ευ­ σπλαχνία Σου. Δώσε μου την πατρίδα που πο­ θώ κάνοντάς με ξανά πολίτη του Παραδείσου.

Ο θάνατος ως στοιχείο της ζωής
Αφού διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο, θα καθήσουμε σε δύο ομάδες. Η μία ομάδα θα είμαστε στην «πάνω γειτονιά» και θα κρατάμε ένα κεράκι. Η άλλη ομάδα θα είμαστε στην «κάτω γειτονιά» και θα κρατάμε ένα μαντίλι. Ξεχωριστά, ο καθένας και η καθεμία από την «κάτω γειτονιά» θα μετακινούμα­ στε προς την άλλη, λέγοντας πρώτα δυο λόγια προς τους συμμαθητές/τις συμμαθήτριές μας που μέ­ νουν κάτω και ύστερα προς τους συμμαθητές/τις συμμαθήτριές μας στους οποίους/στις οποίες πηγαί­ νουμε. Στη συνέχεια αλλάζουμε γειτονιά και ξαναρχίζουμε την ίδια πορεία. Στο τέλος, θα συζητήσουμε με θέμα τον χωρισμό και το πέρασμα από τη μία κατάσταση στην άλλη.

Το «διώροφο κτίριο»
Αυτό που συχνά έχουμε στο νου μας είναι μια εικόνα στατική: Ο ανθρώπινος κόσμος μοιάζει να αποτελεί τον κάτω όροφο ενός διώροφου κτιρίου, του οποίου ο επάνω όροφος είναι οι ουρανοί. Σω­ τηρία στο πλαίσιο αυτού του μοντέλου είναι ο απεγκλωβισμός της ανθρώπινης ψυχής από τον κάτω όροφο των βασάνων για να αναπαυθεί στον επάνω. Όσο αιώνια όμως είναι η κατ' αυτόν τον τρόπο διάταξη των ορόφων, τόσο αιώνιος είναι και ο θάνατος, αφού είναι το απαραίτητο όργανο για τη λύ­ τρωση της ψυχής από τον κόσμο. Πού χωράει σ' αυτό το σχήμα η Ανάσταση του Χριστού; [...] Όταν ο Χριστός αναστήθηκε, δε μετέτρεψε αυτομάτως, μαγικά και αναγκαστικά όλους τους ανθρώπους σε άφθαρτες, αναστημένες υπάρξεις, αλλά τους προσφέρει μια ολότελα νέα υπαρξιακή δυνατότητα, η οποία δύναται να θέσει οριστικό τέρμα στο θάνατο. Ο αναστάς Χριστός (ας μου επιτραπεί η παρομοί­ ωση) είναι σαν το φάρμακο που επιτέλους φτιάχθηκε για να εκμηδενίσει μια χρόνια αρρώστια. Αυτό σημαίνει ότι το φάρμακο ούτε γεννιέται νομοτελειακά από τον ίδιο τον οργανισμό του αρρώστου, ού­ τε θα βρεθεί μαγικά και αναπόδραστα στα στομάχια των ασθενών. Αυτοί καλούνται ελεύθερα να το εμπιστευθούν, να το θελήσουν και να το δεχτούν.

Παπαθανασίου Θ. Ν. (2007). Με την ψυχή στα πόδια . Αθήνα: Εν πλω, σσ. 27­30.
Νίκος Σαχίνης, Χωρίς τίτλο (1977). Ακρυλικό σε ξυλοτέξ. Διαστάσεις 70 x 90 εκ. Εθνική Πινακοθήκη

2. Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ

2.1. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Μορφές και τύποι παραδόσεων στην καθημερινή ζωή
Ας δούμε τις παρακάτω εικόνες και ας καταγράψουμε ιδέες για την έννοια «παράδοση». Αφού τις κα­ ταγράψουμε, μπορούμε να διαπιστώσουμε ποιες από αυτές είναι θρησκευτικές παραδόσεις;
Παραδοσιακό σύνολο από το Μουσικό Γυμνάσιο Παλλήνης, Μάιος 2016.
Κάλαντα. Έργο Νικηφόρου Λύτρα, 1870.
Ο χορός των Μεγάρων. Έργο Θεόφιλου.

Ορθόδοξη θρησκευτική παράδοση και ιστορία / πολιτισμός του ανθρώπου
Σε ομάδες ας διαβάσουμε το ποίημα του Κ. Καβάφη «Στην Εκκλησία», ας παρατηρήσουμε τις φωτο­ γραφίες και ας καταγράψουμε όλες τις έννοιες που σχετίζονται με την «Ορθόδοξη παράδοση» και τον «Ορθόδοξο πολιτισμό», καθώς και την ανάπτυξη της θρησκευτικότητας (σχέση με τη θρησκεία). Ας προσθέσουμε έννοιες, ώστε να φαίνεται η σύνδεση και η ιεράρχηση που τις διέπει. Στη συνέχεια ας τις τοποθετήσουμε σε έναν χάρτη, ανάλογα με την ιεράρχηση και τη σύνδεσή τους. Θα δούμε, στο τέ­ λος, όλους τους χάρτες και θα τους αξιολογήσουμε με κριτήριο την ακρίβεια, την εμβέλεια του περιε­ χομένου, καθώς και την οργάνωσή του [Πόσες έννοιες και ορθές συνδέσεις περιέχει κάθε χάρτης, εί­ ναι γλωσσικά επαρκής η διατύπωση, είναι κατανοητή η ιεράρχηση και η ομαδοποίηση των εννοιών; περιέχει επιπλέον παραδείγματα;]

Συνάντηση επιταφίων στο πλωμάρι της Λέσβου.

Στην Eκκλησία
Την εκκλησίαν αγαπώ τα εξαπτέρυγά της, τ' ασήμια των σκευών, τα κηροπήγιά της, τα φώτα, τες εικόνες της, τον άμβωνά της.
Εκεί σαν μπω, μες σ' εκκλησία των Γραικών . με των θυμιαμάτων της τες ευωδίες, με τες λειτουργικές φωνές και συμφωνίες, τες μεγαλοπρεπείς των ιερέων παρουσίες και κάθε των κινήσεως τον σοβαρό ρυθμό λαμπρότατοι μες στων αμφίων τον στολισμόο νους μου πιαίνει σε τιμές μεγάλες της φυλής μας, στον ένδοξό μας Βυζαντινισμό.
Καβάφης, Κ. Π., Ποιήματα 1897­1933 , Ίκαρος, Αθήνα, 1984.

Στοιχεία της Ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης και η σημασία της για την Εκκλησία και τον ελληνικό πολιτισμό
Καθένας και καθεμία από εμάς ας διαβάσει τα παρακάτω κείμενα, ώστε να σημειώσουμε δύο βασικά στοιχεία της χριστιανικής παράδοσης. Στη συνέχεια θα τα μοιραστούμε με τον διπλανό/τη διπλανή μας και θα καταλήξουμε σε κοινά. Θα τα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια και θα συζητήσουμε τη σχέ­ ση μεταξύ παράδοσης και «παραδόσεων».

Έννοια και σημασία της χριστιανικής παράδοσης
Με τον όρο Παράδοση της Εκκλησίας εννοούμε την αδιάσπαστη συνέχεια της πίστης της Εκκλη­ σίας από την εποχή της επί γης παρουσίας του Χριστού, όπως παραδόθηκε στους πρώτους μαθητές του και τους διαδόχους τους. Η πίστη αυτή έχει ως αντικείμενο τον ίδιο το Χριστό και την εμπειρία της ζωής και του κοσμοσωτήριου έργου Του. Αυτό είναι που οι μαθητές "άκουσαν και είδαν με τα ίδια τους τα μάτια και τα χέρια τους ψηλάφησαν" (Α' Ιωάν. 1,1) και που αποτελεί το χαρμόσυνο μήνυμα της σωτηρίας (Ευαγγέλιο). Καθώς στο βασικό της μέρος η εμπειρία αυτή καταγράφηκε στην Καινή Διαθήκη, ονομάζουμε σήμερα Παράδοση ειδικά: α) τη διδασκαλία του Χριστού και των Αποστόλων που δεν έχει καταγραφεί στην Αγία Γραφή, αλλά παραδόθηκε στην Εκκλησία στην αρχή προφορικά και στη συνέχεια καταγράφηκε στα έργα των Αποστολικών Πατέρων ή των διαδόχων τους, καθώς και
στις αποφάσεις των Συνόδων της Εκκλησίας, επομένως σήμερα η Παράδοση είναι γραπτή, και β) θέ­ ματα που σχετίζονται με τη λατρεία, τη διοίκηση και τη ζωή της Εκκλησίας, και η συνείδηση του σώ­ ματος της Εκκλησίας έχει αποδεχθεί ότι εκφράζουν την πίστη και το μήνυμα του Ευαγγελίου. Την πί­ στη αυτήν την έζησαν και τη ζουν οι χριστιανοί μέσα στη ζωή της Εκκλησίας, δηλαδή στα μυστήριά της και την ευρύτερη εκκλησιαστική ζωή, κάτω από την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος. Κλήρος και λα­ ός που ζουν αυτήν την εκκλησιαστική ζωή, την αναπτύσσουν και τη διατυπώνουν ως διδασκαλία σε κάθε ευκαιρία και την κάνουν πράξη στη λατρευτική ζωή.

Παράδοση και λαϊκές παραδόσεις
Υπάρχουν παραδόσεις που δεν έχουν σχέση πάντοτε με το γνήσιο πνεύ­ μα του Χριστιανισμού, όπως αυτό εκ­ φράστηκε από την Αγία Γραφή, τις Οι­ κουμενικές Συνόδους και την ομόφωνη άποψη των Πατέρων της Εκκλησίας. Πρό­ κειται για τις επιμέρους "παραδόσεις", που δεν είναι πάντοτε παραδόσεις της Εκκλησίας, έστω και αν συνδέονται με γεγονότα της ζωής της Εκκλησίας, ή για
λαϊκές παραδόσεις με παγανιστικά και λαϊκά στοιχεία που έχουν ζυμωθεί με τη θρησκευτική ζωή και εί­ ναι δύσκολο να διακρίνει ο απλός πιστός μέχρι πού οι παραδόσεις αυτές είναι γνήσιες παραδόσεις της Εκκλησίας. Αυτές και κριτική και αλλαγή επιδέχονται, στον βαθμό που δεν εκφράζουν τη γνήσια Παρά­ δοση της Εκκλησίας. Σε αντίθετη περίπτωση, έχουμε μια απλή «συντήρηση» ενός παρελθόντος που παύει να είναι ζωογόνος αλήθεια. Επίσης, υπάρχουν οι παραδόσεις των ανθρώπων ή τοπικές παραδό­ σεις, όπως συμβαίνει σε τοπικές Εκκλησίες ή σε χώρες όπου αναπτύσσεται η ιεραποστολή, όπου τα το­ πικά έθιμα και οι τοπικοί παραδοσιακοί τρόποι έκφρασης παραμένουν στη ζωή της τοπικής Εκκλησίας και η λατρευτική ζωή επίσης ακολουθεί άλλη πορεία σύμφωνη με τις τοπικές παραδόσεις.

Γιορτές και σύμβολα στην ορθόδοξη ελληνική λατρεία
Γιορτές, τελετές και σύμβολα στην ορθόδοξη ελληνική λατρεία είναι ένα εξαίρετο σύνολο ζωντα­ νών εκδηλώσεων, που γίνονται από την ίδια την Εκκλησία για τον λαό, ή από τον λαό για την Εκκλησία, γεμίζουν τη ζωή του έθνους και κρατούν σε απόσταση, ή μη συμμετοχή, οποιαδήποτε εισβολή από ξέ­ να και δελεαστικά έθιμα. Και μόνη η διαφορά της αρχιτεκτονικής των βυζαντινών εκκλησιών μας, που σφραγίζουν σ' όλη την Ελλάδα το εθνικό μας τοπίο, θα αρκούσε για να δηλώσει τον ξεχωριστό χώρο. Αλλά και οι εικόνες, τα θυμιατήρια, τα κόλλυβα, το σχήμα των παπάδων μας, ἡ ψαλτική, οι γιορτές, φωνάζουν για το ιδιαίτερο λαογραφικό χρώμα του τόπου, που μπορούν να το διαφεντεύουν για αιώ­ νες… Ας κατακρίνουν οι θεολογικώς αυστηροί ιεροκήρυκες τα "ειδωλολατρικά" μικροέθιμα του λαού. Όλοι τους, και αυτοί και οι άλλοι, οι συμπαθητικοί κληρικοί των χωριών, διατηρούν μιαν εκκλησιαστι­ κή ορθόδοξη λαογραφία από τις πιο ακατάλυτες. Η λειτουργία μας κι οι άλλες ακολουθίες είναι γεμά­ τες από λαϊκά παραδοσιακά ενδιαφέροντα, σε νόημα, σε θέαμα, σε μέλος… Η ορθόδοξη λατρεία δια­ τηρεί, θέλοντας και μη, τα ελληνικά παραδοσιακά έθιμα και μέσα στον οποιοδήποτε εξευρωπαϊσμό μας, οι γιορτές, οι τελετές και η κοινωνική τους επίδραση θα δείχνουν πάντα την εθνική φυσιογνωμία μας και θα φωνάζουν μ' ένα πανηγυρικό τρόπο: «εδώ Ελλάδα».

Λουκάτος, Δ., Η Εκκλησία και τα λαογραφικά της, Σύγχρονα Λαογραφικά , εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα, 2003, σσ. 105­110.

Θρησκευτικές παραδόσεις και στάσεις ζωής στην προσωπική και κοινωνική ζωή των νέων ανθρώπων
Ας συνεργαστούμε σε ομάδες και καθεμία ας αποφασίσει με ποιες μία­δύο πτυχές της εκκλησιαστικής ζωής θα ασχοληθεί (π.χ. γλώσσα της λατρείας, εκκλησιαστική μουσική, τεχνοτροπία της αγιογραφίας, εκκλησιαστική αρχιτεκτονική, ενδυμασία του κλήρου, τέλεση μυστηρίων, χριστιανικές γιορτές, κατη­ χητικός λόγος της Εκκλησίας κ.ά.). Στη συνέχεια ας διαβάσουμε το κείμενο με θέμα την ανανέωση της χριστιανικής παράδοσης, καθώς και τις λεζάντες από τις εικόνες, και με αυτήν την αφορμή ας γράψου­ με ένα σύντομο κείμενο θέσεων­προτάσεων για την πτυχή/τις πτυχές που αναλάβαμε, το οποίο θα έχει ως τίτλο: «Παράδοση: συντήρηση, ανανέωση ή σύνθεση;».

Παράδοση και ελευθερία από το παρελθόν
…η Παράδοση σημαίνει όχι απλώς ομοψυχία με το παρελθόν, αλλά και ελευθερία από το παρελ­ θόν: δεν είναι μόνο μια προστατευτική, συντηρητική αρχή, αλλά πρωτίστως είναι η αρχή της αύξησης και της αναγέννησης. Η κατανόηση της Παράδοσης ως αρχής που αγωνίζεται να αναστηλώσει το πα­ ρελθόν, χρησιμοποιώντας το παρελθόν ως κριτήριο για το παρόν, απορρίπτεται από την ίδια την ιστο­ ρία και τη συνείδηση της Εκκλησίας. Η μαρτυρία της Εκκλησίας δεν είναι ζήτημα μνήμης, αλλά αδια­ λείπτως παρουσίας ζωής. Η Ορθοδοξία δεν είναι μόνο μια παράδοση . είναι επίσης κι ένα χρέος… Η αληθινή ιστορική σύνθεση συνίσταται όχι απλώς στο να ερμηνεύσουμε το παρελθόν, αλλ' επίσης στο να διαμορφώνουμε το μέλλον με μια δημιουργική δράση. Η "συμφωνία με το παρελθόν", παρ' όλο που είναι αναγκαία, είναι κάτι δευτερογενές. Πραγματική αποδοχή της Παράδοσης σημαίνει ψηλά­ φηση της παρουσίας του Χριστού στο εκάστοτε παρόν της Εκκλησίας».

Παπαθανασίου, Ν. Θ., Η Εκκλησία γίνεται όταν ανοίγεται. Η ιεραποστολή ως ελπίδα και ως εφιάλτης , Εν πλω, Αθήνα, 2008, σσ. 121­123.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Ευαγγελιστής Λουκάς ιστόρησε την εικόνα της Παναγίας με κερί, μαστίχα και χρώματα (εγκαυστική τέχνη). Αριστερά, σύγχρονη αγιογράφηση φορητής εικόνας του Χριστού με αυγοτέμπερα. Δεξιά, η ιστόρηση της αφήγησης σε με­ ταβυζαντινή φορητή εικόνα. Βυζαντινό Μουσείο, 17ος αι.
Συναυλία με κορεατικά παραδοσιακά όργανα, από τη φημισμένη ορχήστρα και χορωδία του Καθεδρικού Ι. Ναού Αγίου Νικολάου Σεούλ, υπό τη διεύθυνση της κ. Γαβριέλας Κιμ, στο μουσικό γυμνάσιο Παλλήνης, στις 23 Ιανουαρίου 2010, με αφορμή τη συμπλήρωση 110 χρόνων Ορθό­ δοξης μαρτυρίας στην Κορέα.

Ρεπορτάζ και Φωτογραφίες:
Παναγιώτης Ανδριόπουλος, («Ιδιωτική Οδός»).

2.2. Η ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Μορφές έκφρασης της πίστης και των θρησκευτικών βιωμάτων
Σε αυτοκόλλητα χαρτιά ας γράψουμε όλοι και όλες λέξεις και φράσεις για τα θρησκευτικά πιστεύω μας και τα θρησκευτικά βιώματά μας. Μπορούμε να δημιουργήσουμε μικρά σκίτσα ή ζωγραφιές ή ακόμη και στίχους. Στη συνέχεια θα τα κολλήσουμε σε μια επιφάνεια και θα τα επεξεργαστούμε.

Θρησκευτικό συναίσθημα και ποικίλες μορφές έκφρασης στις θρησκείες
Ας παρατηρήσουμε τις παρακάτω εικόνες και ας απαντήσουμε στα ερωτήματα:
- 1) Με ποιον τρόπο συνδέονται οι πληροφορίες που παρουσιάζονται με ό,τι ήδη γνωρίζουμε;
- 2) Ποιες από τις νέες ιδέες που αποκτήσαμε επεκτείνουν ή ωθούν τη σκέψη μας σε νέες κατευθύν­ σεις; Ποιες ερωτήσεις ή αναζητήσεις μάς γεννιούνται αυτήν τη στιγμή;
Από τη Μονή Ευαγγελιστρίας, Βοιωτία. Αριστερά. Στο παρεκκλήσι του Άη­Γιώργη, η μοναχή Ξένη, σήμερα ηγουμένη, με το όνομα Ανθούσα. Δεξιά. Στο καθολικό της μονής.

Πίνακες ζωγραφικής
Ο Αντρέι Ρουμπλιόφ, περίφημος Ρώσος ζωγράφος και αγιογράφος (1360­1438), ιστορεί την εικόνα της Αγίας Τριάδας. [Σύγχρονος πίνακας]
Γιούλια Κουζένκοβα, Πάσχα (2002).
Ντμίτρι Πετρόφ, Η προσευχή της εγκύου, 2005.
Θεόδωρος Ράλλης (1852­1909) Η Κανδήλα.
Θεόδωρος Ράλλης, Μετά τη Θεία Λειτουργία.

Χριστιανισμός, πίστη και τέχνη
Ας μελετήσουμε ποικίλους τρόπους έκφρασης της χριστιανικής πίστης, με τη βοήθεια του παρακάτω κειμένου και των εικόνων, π.χ. στα πανηγύρια, στη λαϊκή τέχνη, στη μικροτεχνία, στην κεντητική, κει­ μήλια που βρίσκονται σε μονές, σε ποιήματα, σε έργα τέχνης.
Σπύρος Παπαλουκάς, Λιτανεία, Βημόθυρο , τεύχ. 4, 2010 σ. 125.

Λίγα λόγια του ζωγράφου για το έργο του:

Χρήστος Μποκόρος, Κεριώτισσα (2013)
Πριν από καν' να μήνα μού τηλεφώνησε ο Ν. […] και μου ζήτησε να ενδώσω στην πρόκληση μιας Παναγίας. Να Τη ζωγραφίσω, είπε, για τη γιορτή Της, τον δεκαπενταύγουστο. Βιάστηκα να του απα­ ντήσω ότι είμαι χωμένος βαθιά μέσα στα έργα της έκθεσης που ετοιμάζω για τον Δεκέμβρη στο μου­ σείο Μπενάκη, ότι δεν έχω χρόνο ούτε μυαλό για κάτι άλλο. Λες κι η ζωγραφική γίνεται μόνο με χρόνο και μυαλό!
Μιλούσα εκείνες τις μέρες με το "Σαμιωτάκι", τον "ευμάθιο" Βαγγέλη Ζουρνατζή, και μου 'στειλε ψηφιακά κάποιες Παναγίες απ' το πολύτιμο αρχείο του, επιμελώς σχολιασμένες. Δεόμενες σκεφτό­ μουν στην αρχή ή καμμιάν Οδηγήτρια αρχετυπική, χωρίς παιδί στα χέρια, αλλά η ανορθόγραφη "Καρ­ διότησα" μου έγνεφε μυστικά κι όλο σ' αυτήν επέστρεφε το βλέμμα μου. Στην ωραιότητα της μητέρας και την παθιασμένη αναστροφή της κεφαλής του τέκνου της. Την πήρα ένα βράδυ, απεγνωσμένος από τα άλλα έργα μου κι απ' τα παθήματά μου, νύχτα βαθειά, Την έστρεψα ανάποδα, ταπείνωσα το λαμπρό Της ένδυμα κι αφάνισα τον γυιο απ' την αγκαλιά Της. Απόμεινε σκιά δεόμενη, άδεια και μο­ νάχη. Είθε να με συγχωρέσει ο πολύς ... Άγγελος ο Κοτάντος, πρωτοψάλτης Χάνδακος και πρωτοϊστο­

Aπό την Καρδιότησα του Άγγελου Κοτάντου, στη μαυροφόρα Aποκαρδιώτισσα κι από 'κει στην Παναγία ολόφωτη, την Kεριώτισσα.
ριογράφος πάσης της αυτοκρατορίας, που Την εζωγράφισε δογματικώς και τεχνικώς άρτια εκείνος ο ικανότατος, αλλά εμένα μου φάνηκε ότι, έτσι όπως Την άλλαξα, ταίριαζε περισσότερο στην κατάστα­ σή μας. Εσωστρεφώς σπαρακτική, με ένα κενό στην αγκαλιά, να προσδοκά σε μιαν απεγνωσμένη δέ­ ηση εξ ονόματος όλων μας και να μας απευθύνει, το σπουδαιότερο, την τρυφερότητά Της. Την άλλη μέρα ασπάστηκα το μάγουλο κι έφυγε το σημάδι, φωτίστηκε το βλέμμα της και ρόδισαν τα χείλη. Γέ­ μισα φλόγες φωτεινές τη σκοτεινή Της αγκαλιά και το μαφόριο. Κι έλαμψε η Παναγία των κεριών, ολό­ φωτη. Μια φλογισμένη μαυροφόρα. ''Κεριώτισσα'' Την είπα -ο απατεών επ' αγαθώ- και δέομαι στη χάρη Της εν μετανοία.

Μποκόρος Χ., Καστέλλα, το δύσκολο καλοκαίρι του 2013 , Ιστοσελίδα Χρήστος Θ. Μποκόρος, 17/9/2016.
Φίκος, Wasted Love, 2014, graffiti Πειραιάς.
Αριστερά: Μιχαήλ Άγγελος, Άγγελος με κηροπήγιο, 1494. Βασιλική San Domenico, Bologna, Ιταλία. Δεξιά: Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, φορητή εικόνα, 14ος αι., Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών.

Αξιολόγηση των ποικίλων θρησκευτικών εκφράσεων που εντοπίζονται στο περιβάλλον των μαθητών/μαθητριών
Ας κάνουμε όλοι και όλες μαζί μια συζήτηση με θέμα: Με ποιο τρόπο διαφέρει η θρησκευτική έκφρα­ ση τριών γενεών στην οικογένειά μας; (Γενιά των παππούδων, των γονιών και η δική μας γενιά). Θα συζητήσουμε ξεκινώντας τον λόγο μας πάντα με τη φράση: «Επ' αυτού θα είχα να πω» και λέγοντας πρώτα κάτι γι' αυτό που ακούσαμε να λέει ο προηγούμενος ή η προηγούμενη από εμάς.
Προσοχή! Για να ξεκινήσουμε την τοποθέτησή μας με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω», θα πρέπει να έχουμε ακούσει καλά τις τοποθετήσεις των άλλων.

Η Ιστορία της Ορθοδοξίας σε Πρόσωπα. Εικόνα διά χειρός Φίκου, 2012. Αυγοτέμπερα σε χειροποίητο Ιαπωνικό χαρτί κολλημένο σε ξύλο.

2.3. ΤΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΝΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΑΞΙΕΣ

Οικουμενικότητα και παγκοσμιοποίηση στην καθημερινή ζωή
Ας επεξεργαστούμε το παρακάτω υλικό και ας εντοπίσουμε χαρακτηριστικά (ομοιότητες και διαφορές, αν υπάρχουν) της «παγκοσμιοποίησης» και της «οικουμενικότητας».

Προσευχή για την Οικουμένη
«Μὴ οὖν διαλίπητε καὶ ὑμεῖς, δεσπόται μου, στένοντες ταῦτα καὶ τὸν φιλάνθρωπον Θεὸν παρακαλοῦντες δοῦναι λύσιν τῷ κοινῷ τῆς οἰκουμένης ναυαγίῳ… καὶ οὐχ ὑπὲρ Κωνσταντινουπόλεως χρὴ μόνον παρακαλεῖν, ἀλλ' ὑπὲρ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης». Ιωάννης Χρυσόστομος, Ἐπιστολὴ ρκα', Ἀραβίῳ , PG 52, 675. [Μεταγραφή στα νέα ελληνικά, ΕΒΠ.]
Μην παραλείπετε κι εσείς, κύριοί μου, να αναστενάζετε γι' αυτά [τα δεινά] και να πα­ ρακαλείτε τον φιλάνθρωπο Θεό να δώσει λύση στο κοινό ναυάγιο της οικουμένης... Και δεν πρέπει να παρακαλείτε μόνο για την Κωνσταντινούπολη, αλλά για όλη την οι­ κουμένη.

Lamidi Olonade Fakeye of Illa­Orangun (1925­2009). Επιλογή από σειρά έργων μικρογλυπτι­ κής που απεικονίζουν την πορεία του Χριστού προς τη Σταύρωση. Παραδοσιακή τέχνη της φυλής των Γιορούμπα, Νιγηρία. Η τέχνη αυτή αναβιώνει και αναπτύσσεται ιδιαίτερα στο πλαίσιο του προγράμματος «Africanizing Christian Art» [Εξαφρικανίζοντας τη Χριστιανική Τέχνη]. Από την ομότιτλη έκθεση που διοργανώθηκε από το African Art Museum │ Society of African Missions (SMA) τον Ιούλιο του 2014.

Μαύρος Χριστός
Γυρεύω έναν ντόπιο ζωγράφο,
για να μου φτιάσει
ένα μαύρο Χριστό.
Να μου ζωγραφίσει
τον Κύριό μου και Πατέρα μου
μ' έναν όμορφο χιτώνα
σαν κι αυτόν που φοράει ο δικός μου γονιός.
Άκουσε με, Χριστέ μου και Πατέρα μου:
οι λευκοί σε παράστησαν
σαν έναν ωραίο άντρα από τη δική τους φυλή,
οι κόκκινοι Ινδιάνοι
σε ζωγράφισαν ίδιο μαζί τους,
οι κίτρινοι σου δάνεισαν το χρώμα τους.
Θα αρνηθείς τώρα να πάρεις και το δικό μου χρώμα, το μαύρο;
Πρωτοδημοσιεύτηκε στο τεύχος 3 του περιοδικού Πάντα τα Έθνη .

Ιδιαιτερότητες και συνέπειες της παγκοσμιοποιήσεως
Είναι φανερό ότι η παγκοσμιοποίηση συνδέεται με την εισβολή ενός πολιτισμού, οι δημιουργοί του οποίου ισχυρίζονται ότι είναι ο καλύτερος. Η σύλληψη, τα κριτήρια και ο τρόπος λειτουργίας του όλου συστήματος έχουν στηριχθεί στον δυτικό καπιταλισμό, στη λογική μιας ελεύθερης οικονομίας, της οποίας η δυναμική στηρίζεται στη διαρκή κερδοφορία. Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι μόνο οικο­ νομική διαδικασία. Πρόκειται για άμεση ή έμμεση επιβολή ενός συστήματος σκέψεως που αγνοεί ή και καταστρέφει τις ιδιαιτερότητες των επί μέρους λαών και ανθρώπων και παραμερίζει ή και διαλύει αξίες όπως η φιλία, η εντιμότητα, η εγκράτεια, προβάλλοντας ένα καταναλωτικό πρότυπο με αδιάκο­ πη επιδίωξη κέρδους, υπό την επίδραση του οποίου συχνά συνθλίβονται οι ανθρώπινες σχέσεις […].

Αναστάσιος (Γιαννουλάτος), Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας,
Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία , Ακρίτας, Αθήνα, $^{3}$2001, σσ. 246­250.

Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση
[…] Τόσο η παγκοσμιότητα όσο και η οικουμενικότητα αποτελούν θεμελιώδεις υπαρκτικές ιδιότη­ τες: δηλώνουν τρόπους υπάρξεως του ανθρώπου από καταβολής της ιστορίας του. Είναι αδιανόητο να υπάρχει άνθρωπος χωρίς τις ιδιότητες αυτές. Η παγκοσμιοποίηση, όμως, αποτελεί νεότερο ιστορι­ κό φαινόμενο, μια συνειδητή κατασκευή, ένα κατασκευασμένο ιστορικό μόρφωμα, σύμφωνα με με­ ρικούς ένα σύγχρονο μύθο, ένα ιδεολόγημα, πράγμα που καθιστά ίσως επιτυχή τον ελληνικό αυτό όρο με το δεύτερο συνθετικό του (= ποίηση). Η «παγκοσμιοποίηση» είναι μια τεχνητή παγκοσμιότητα, μια παραμορφωμένη οικουμενικότητα. […]

Η παγκοσμιοποίηση προσφέρει ενότητα ατόμων, όχι προσώπων, γι' αυτό και κατά τρόπο μυστη­ ριώδη, ενώ προωθεί την παγκόσμια ενότητα, το κάνει ενθαρρύνοντας και καλλιεργώντας τις διακρί­ σεις μεταξύ εκείνων που ευδαιμονούν και εκείνων που δυστυχούν, προκαλώντας συχνά είτε συγκρού­ σεις συμφερόντων, είτε περιθωριοποίηση, αυτοεγκατάλειψη και επιτακτική απομόνωση όσων δεν κατορθώνουν να είναι αρκετά παραγωγικοί, ώστε να έχουν δικαίωμα στην ευδαιμονία. […]
Γι' αυτό και εμπεριέχει μια βαθιά αντίφαση, η οποία καθιστά δύσκολο, αν όχι αδύνατο, τον χαρα­

κτηρισμό της ως «καλού» ή ως «κακού» φαινομένου. Από το ένα μέρος, ενώνει τους λαούς και τους ανθρώπους και συντελεί στην υπέρβαση των συγκρούσεων, τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής με την προώθηση των δικαιωμάτων του ατόμου, την αύξηση του πλούτου με τη βοήθεια της τεχνολογίας και της παραγωγής αγαθών από την οποία θα μπορούσαν να ωφεληθούν όλοι οι κάτοικοι του πλανήτη μας. Από το άλλο μέρος, λόγω της ατομοκρατίας, καλλιεργεί την πλεονεξία και τη φιλαυτία, πράγμα που οδηγεί στην άδικη κατανομή του παραγομένου πλούτου, επιτείνει τον ευδαιμονισμό με τον πολ­ λαπλασιασμό των αναγκών χάρη της μεγαλύτερης παραγωγής και κατανάλωσης αγαθών, και υποτάσ­ σει τα πάντα στην οικονομική δύναμη, η οποία χρησιμοποιεί τη γνώση για τους σκοπούς της, εξαγο­ ράζοντας την με τη λογική ότι τίποτε, άρα και η γνώση, δεν έχει νόημα, αν δεν παράγει αποτέλεσμα χρήσιμο για την ευδαιμονία του ατόμου.

Η παγκοσμιοποίηση, λοιπόν, βασίζεται στην αντίληψη ότι πολιτισμός είναι στην ουσία ό,τι παρά­ γει η γνώση ως «χρήμα», δηλαδή ως κάτι «χρήσιμο» για την ευδαιμονία του ατόμου. Ο «πολιτισμός» αυτός, λόγω της ατομοκρατίας του, ενώνει τους ανθρώπους στον κοινό άξονα της ευδαιμονίας, που εξασφαλίζει η οικονομική ευμάρεια, και καθιστά με τον τρόπο αυτό δευτερεύουσα ή, αν είναι εμπό­ διο, εξοβελιστέα κάθε άλλη μορφή πολιτιστικής ενότητας των ανθρώπων.

Στο σημείο αυτό αναδύεται το πρόβλημα των πολιτιστικών ταυτοτήτων
Είναι διάχυτος ο φόβος ότι η παγκοσμιοποίηση απειλεί με ισοπέδωση τις πολιτιστικές ιδιαιτερό­ τητες και αποβλέπει στην επιβολή μιας ενιαίας μορφής πολιτισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Ο φόβος αυτός, με τη μορφή, τουλάχιστον, με την οποία συνήθως νοείται, δεν έχει σοβαρά ερείσματα. Διότι η έννοια της ελευθερίας και των δικαιωμάτων του ατόμου, στην οποία βασίζεται η παγκοσμιοποίηση, δεν επιτρέπει τη βιαία επιβολή κανενός είδους πολιτισμού. Αν οι λαοί, για παράδειγμα, βρίσκουν τα κινηματογραφικά προϊόντα μιας χώρας πιο ελκυστικά από όσα τους προσφέρει η δική τους τέχνη, αυ­ τό δεν σημαίνει τίποτε άλλο από το ότι δεν είναι σε θέση να εκτιμήσουν όσο αξίζει, αν αξίζει, τον δικό τους πολιτισμό. Σημαίνει είτε ότι ο δικός τους πολιτισμός είναι κατώτερος του ξένου, είτε ότι η παι­ δεία τους δεν τους έμαθε την αξία του, αν δεν αλώθηκε βέβαια και η ίδια η παιδεία από τον «ξένο» αυτό πολιτισμό. Η παγκοσμιοποίηση, με άλλα λόγια, δεν απειλεί παρά μόνο τις πολιτιστικές ταυτότη­ τες που έχουν ήδη ατονήσει και εξασθενήσει από μόνες τους ως υπαρξιακά βιώματα του λαού, αυτές που έχουν περιπέσει σε «φολκλόρ» και που ούτως ή άλλως δεν προξενούν κανένα πρόβλημα στην πα­ γκοσμιοποίηση. […]

Ζηζιούλας, Ι., Μητροπολίτης Περγάμου, Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση. Στο έργο: Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση . Εταιρεία Παιδείας και Πολιτισμού «Εντελέχεια» ­ Εκπαιδευτήρια Γείτονα και Κωστέα Γείτονα, Αθήνα, 2003, σσ. 25­33.

Ορθόδοξη αγωγή και παγκοσμιοποίηση
Η παγκοσμιοποίηση έχει ταυτόχρονα και αυτόχρημα δύο διαφορετικές όψεις, δηλαδή μοιάζει με τον ρωμαϊκό Ιανό και παρομοιάζεται με νόμισμα ή ένδυμα με την «καλή» και την «ανάποδη» πλευρά του.
Η θετική όψη της παγκοσμιοποίησης συνίσταται στο ότι αυτή αποτελεί το αντίδοτο στην εθνικο­ ποίηση κάθε μορφής και παντός είδους, όπως είναι ο εθνικισμός, ο φυλετισμός, ο σωβινισμός, ο ρα­ τσισμός κ.ά.ό. φαινόμενα που τροφοδοτούν τον απομονωτισμό και πυροδοτούν τον φανατισμό με όλα τα θλιβερά συνεπακόλουθα σαν την μισαλλοδοξία, την ξενοφοβία κ.λπ. Η παγκοσμιοποίηση είναι μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για να προσλάβει κάθε κοινωνία την ανοικτότητα που της είναι απολύ­ τως απαραίτητη σαν τον καθαρό αέρα για τον ανθρώπινο οργανισμό. Παρα­ (προ/σ­) καλείται κάθε καλόπιστος διανοούμενος να απαντήσει στο ερώτημα: πώς αλλιώς θα μπορούσε μια κοινωνία να μεί­ νει ανοικτή σήμερα πια χωρίς την παγκοσμιοποίηση;

Η αρνητική πλευρά της παγκοσμιοποίησης έγκειται στον κίνδυνο που ελλοχεύει μέσα της να απο­
βεί προπομπός της νεοαποικιοκρατίας στις μέρες μας. Ας μην γελιόμαστε: παγκοσμιοποίηση σημαίνει στην κυριολεξία την δυτικοποίηση του πλανήτη μας, την αμερικανοποίηση για την ακρίβεια, και όχι τόσο τον καλώς εννοούμενο εξευρωπαϊσμό της ζωής μας. Τελικά, και για να ακριβολογούμε, με την παγκοσμιοποίηση δεν γίνεται οποιοσδήποτε πολιτισμός παγκόσμιος, ούτε βεβαίως όλες οι πολυποί­ κιλες παραδόσεις αποβαίνουν παγκόσμιες. Μόνο μία και μάλιστα πάρα πολύ συγκεκριμένη πολιτιστι­ κή κληρονομιά αποβαίνει παγκόσμια, δηλαδή κυρίαρχη και εξουσιαστική πάνω σε όλες τις άλλες. Αυ­ τή δεν είναι άλλη από την νεώτερη δυτικοευρωπαϊκή πολιτιστική παράδοση και μάλιστα στην εντελώς συγκαιρινή μας βορειοατλαντική εκδοχή της, ιδίως στην αμερικανική της έκδοση.

Επομένως η παγκοσμιοποίηση μοιάζει να εκφυλίζεται στην σύγχρονη μορφή της απεχθούς αποι­ κιοκρατίας. […]
Οικουμενικότητα σημαίνει την προτεραιότητα της διαφοράς, την πίστη ότι η επιβίωση χρειάζεται την συμβίωση και την πεποίθηση ότι η ύπαρξη είναι συνύπαρξη. Η παγκοσμιοποίηση χρειάζεται απα­ ραιτήτως την οικουμενικότητα. […]
Το πρόβλημα δεν είναι το απλοϊκό «ναι ή όχι» στην παγκοσμιοποίηση, αλλά το πάρα πολύ κρισι­ μότερο θέμα της μεταστοιχείωσης της παγκοσμιοποίησης σε οικουμενικότητα.
Μπέγζος, Μ., Ορθόδοξη αγωγή και παγκοσμιοποίηση. Στο έργο Διακοινοβουλευτική Συνέλευση Ορθοδοξίας, Τα Θρησκευτικά ως μάθημα ταυτότητας και πολιτισμού . Βόλος, 15­17 Μαΐου 2004, Βουλή των Ελλήνων, Αθήνα, 2005, σσ. 145­148.

Οι χριστιανικές αξίες στη σύγχρονη πραγματικότητα και η θέση τους στο οικουμενικό τοπίο
Ας διαβάσουμε σε ομάδες τα χωρία της Καινής Διαθήκης και στη συνέχεια ας κάνουμε σύγκριση με ένα από τα παρακάτω κείμενα, που θα αναλάβει η ομάδα μας. Στόχος μας είναι να εντοπίσουμε με ποιους τρόπους οι μαθητές του Χριστού υπήρξαν στην ιστορία «το αλάτι της γης».

Η συμβολή του Χριστιανισμού στον πολιτισμό
Ο Χριστιανισμός ως θρησκεία έχει συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση του πολιτισμού. Ο κό­ σμος των ιδεών πολλών κοινωνιών εμπλουτίστηκε με βασικές χριστιανικές αντιλήψεις, όπως η ένωση Θεού και ανθρώπου με την Ενανθρώπηση, το πέρασμα της ανθρώπινης φύσης από τον θάνατο στη ζωή, η αγάπη χωρίς όρια, η αυτοθυσία του Χριστού. Όλες οι εκχριστιανισμένες κοινωνίες, με διάφο­ ρες παραλλαγές, οδηγήθηκαν να δώσουν νόημα στην ιστορία τους με βάση τη σχέση Θεού ­ ανθρώ­ που ή να δώσουν έμφαση στον ρόλο του ανθρώπου και της ιστορίας. Έτσι όσες κοινωνίες εκχριστια­ νίστηκαν, ενδιαφέρθηκαν για την πρόοδο των ανθρώπινων σχέσεων και διατύπωσαν αιτήματα για κα­ λύτερη οργάνωση της κοινωνίας.

Μορφολογικά, μπορούμε να διακρίνουμε την επίδραση του Χριστιανισμού στην ελληνική Ανατο­ λή, που δημιούργησε τον πολιτισμό του Βυζαντίου και επηρέασε τις γύρω χώρες (Αρμενία, Γεωργία), την επίδραση του Ορθόδοξου Χριστιανισμού στο Βορρά, που δημιούργησε τον πολιτισμό των σλαβι­ κών χωρών και την επίδραση του Χριστιανισμού στη Λατινική Δύση, που οδήγησε στον δυτικό (Ευρω­ παϊκό­αμερικανικό) πολιτισμό.
-  Στην Ανατολή ο Βυζαντινός πολιτισμός έκανε πιο φιλάνθρωπη την εξουσία προς τον πολίτη, έθε­ σε ανθρωπιστικά αιτήματα στην κοινωνία (θέση γυναικών, δούλων κτλ.) και έδωσε νέο νόημα στο αίτημα για ένωση με τον Θεό και μεταμόρφωση του κόσμου με την άσκηση. Στο πεδίο της σκέψης συμπλήρωσε ουσιαστικά τον γόνιμο προβληματισμό της αρχαίας ελληνικής φιλοσο­ φίας για τον άνθρωπο και τον κόσμο. Στο χώρο της τέχνης και του υλικού πολιτισμού παρήγαγε ανυπέρβλητα επιτεύγματα, που εντυπωσιάζουν μέχρι σήμερα τον άνθρωπο (βυζαντινή εικονο­ γραφία, μικροτεχνία, αρχιτεκτονική) και διατηρούνται ζωντανά και ακμαία (π.χ. Άγιον Όρος).

-  Στους σλαβικούς λαούς ο Χριστιανισμός έδωσε τον άξονα για να οργανωθεί η εθνική ζωή και αυτοσυνειδησία, η γλώσσα (η γραπτή μορφή της ήλθε με την εργασία των πρώτων ιεραποστό­ λων Κυρίλλου και Μεθοδίου) καθώς και θαυμάσιες μορφές εικαστικών τεχνών. Μπορεί να πει κανείς ότι οι περισσότεροι Σλαβικοί λαοί (Σέρβοι, Ρώσοι, Βούλγαροι) ήλθαν στο ιστορικό προ­ σκήνιο και απέκτησαν αίσθηση του ρόλου τους ως εθνών μέσα από τον Χριστιανισμό.
-  Τέλος, στη Δύση ο Χριστιανισμός έδειξε την αξία του ατόμου και των δικαιωμάτων του (ιδιαίτε­ ρα ο Προτεσταντισμός), τον ρόλο και την ευθύνη του ανθρώπου στην ιστορία και έτσι βοήθησε να αναπτυχθεί ο τεχνικός πολιτισμός με μεγάλα έργα που ξεκινούν από τους μεσαιωνικούς κα­ θεδρικούς ναούς και φθάνουν στα μεγάλα σημερινά τεχνολογικά επιτεύγματα.

Ο πολιτισμός σήμερα και ο Χριστιανισμός
H Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει τον υλικό κόσμο ως απλό χώρο κυριαρχίας του ατόμου ή μέσον επι­ βίωσης, με αναπόφευκτο αποτέλεσμα την υπερτροφία της τεχνολογίας, αλλά ως τον χώρο όπου ο άν­ θρωπος θα αγωνιστεί για να συμμετάσχει στην εγκαθίδρυση της Βασιλείας του Θεού. Κατά τον Χρι­ στιανισμό, ο άνθρωπος δεν έρχεται για να κυριαρχήσει στον κόσμο ή να τον «βελτιώσει» απλώς με τις δικές του ατομικές δυνάμεις. Κάτι τέτοιο είναι ουτοπικό και γι' αυτό είναι αναποτελεσματικό. Εγκαθί­ δρυση της Βασιλείας του Θεού σημαίνει πλήρη μεταμόρφωση του κόσμου και όχι απλή βελτίωσή του. Πρόκειται για μεταμόρφωση που καταργεί τον θάνατο μέσα από πρωτοβουλία του ίδιου του Θεού, που ήρθε ως άνθρωπος, για να σταυρωθεί και να αναστηθεί. Καθώς ο άνθρωπος συμμετέχει και συ­ νεργάζεται στο έργο αυτό του Θεού, ξεπερνά το στείρο ατομικισμό, οικοδομεί έναν μεταμορφωτικό, αναστάσιμο πολιτισμό και αναδεικνύει με τον ουσιαστικότερο τρόπο την αξία του ίδιου του ανθρώ­ που: οδηγεί στη θέωση τόσο την ανθρώπινη φύση όσο και τα έργα της.

Δρίτσας, Δ., Μόσχος, Δ., Παπαλεξανδρόπουλος, Στ., Χριστιανισμός & Θρησκεύματα , σσ. 213­217.
Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης Όρους Σινά. Η Μονή αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ.

Οι μαθητές αλάτι και φως του κόσμου

Μτ 5, 13­16: (Μκ 9,50 Λκ 14,34­35)
13 Ὑμεῖς ἐστε τὸ ἅλας τῆς γῆς ἐὰν δὲ τὸ ἅλας μωρανθῇ, ἐν τίνι ἁλισθήσεται; εἰς οὐδὲν ἰ ­ σχύει ἔτι εἰ μὴ βληθῆναι ἔξω καὶ καταπατεῖ ­ σθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων.
14 Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου. οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπάνω ὄρους κειμένη
15 οὐδὲ καίουσι λύχνον καὶ τιθέασιν αὐτὸν ὑ ­ πὸ τὸν μόδιον, ἀλλ' ἐπὶ τὴν λυχνίαν, καὶ λάμ ­ πει πᾶσι τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ.
16 οὕτω λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἴδωσιν ὑμῶν τὰ καλὰ ἔργα καὶ δοξάσωσι τὸν πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

Ιω 13, 35:
35 ἐν τούτῳ γνώσονται πάντες ὅτι ἐμοὶ μαθη­ ταί ἐστε, ἐὰν ἀγάπην ἔχητε ἐν ἀλλήλοις.

Μτ 5, 13­16:
13 Ό,τι είναι το αλάτι για την τροφή, είστε κι εσείς για τον κόσμο. Αν το αλάτι χάσει την αρ­ μύρα του, πώς θα την ξαναποκτήσει; Δε χρη­ σιμεύει πια σε τίποτε το πετούν έξω στο δρό­ μο και το πατούν οι άνθρωποι.
14 Εσείς είστε το φως για τον κόσμο μια πόλη χτισμένη ψηλά στο βουνό δεν μπορεί να κρυ­ φτεί.
15 Οι άνθρωποι, όταν ανάψουν το λυχνάρι, δεν το βάζουν κάτω από το δοχείο με το οποίο με­ τρούν το σιτάρι, αλλά το τοποθετούν στο λυ­ χνοστάτη, για να φωτίζει όλους τους ανθρώ­ πους του σπιτιού.

16 Έτσι να λάμψει και το δικό σας φως μπρο­ στά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξολογήσουν τον ουράνιο Πατέρα σας.

Ιω 13, 35:
35 Έτσι θα σας ξεχωρίζουν όλοι πως είστε μα­ θητές μου, αν έχετε αγάπη ο ένας για τον άλλο.
Ο Μυστικός Δείπνος, σύγχρονη κοπτική εικόνα.

Η πρώτη Εκκλησία
Για τον Χρυσόστομο η πρώτη εκκλησία, των Ιεροσολύμων, αποτελούσε παράδειγμα προς μίμηση. Τόνιζε στους ακροατές του ότι τότε πολλοί δέχονταν τη χριστιανική πίστη επειδή έβλεπαν εκ μέρους των χριστιανών όχι θαύματα, αλλά έναν σπουδαίο τρόπο ζωής. Όλοι οι πιστοί, λέει, "είχαν μια καρδιά και μία ψυχή. Κανείς δε θεωρούσε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του ήταν δικό του, αλλά όλα τα είχαν κοινά. Δινόταν στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του και ζούσαν βίο αγγελικό. Αν γίνει αυτό και σή­ μερα, θα μεταστρέψουμε στη χριστιανική πίστη ολόκληρη την οικουμένη, ακόμα και χωρίς θαύματα". Και καλούσε όλους τους πιστούς σε ιεραποστολική πράξη ενθαρρύνοντάς τους: "Δεν μπορείς να κά­ νεις θαύματα κι έτσι να πείσεις τον άλλον; Πείσε τον με ό,τι διαθέτεις με τη φιλανθρωπία, με τη φρο­ ντίδα, με την ημερότητα, με τον γλυκό λόγο και με ό,τι άλλο".

Παπαθανασίου, Θ., Η Εκκλησία γίνεται όταν ανοίγεται , Εν πλω, Αθήνα, $^{2}$2009, σσ. 263­269.

Ο χριστιανός ως σύγχρονος πολίτης της οικουμένης
Με βάση όσα μελετήσαμε παραπάνω, και αφού διαβάσουμε το Μήνυμα της Συνόδου της Ορθόδοξης Εκκλησίας, σε ομάδες ας δημιουργήσουμε σε ένα μεγάλο φύλλο χαρτιού μια αφίσα με μηνύματα και εικόνες. Το θέμα μας είναι: «Η αποστολή του χριστιανού στον σύγχρονο κόσμο».

ΜΗΝΥΜΑ

Της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον Ορθόδοξο λαό και κάθε άνθρωπο καλής θελήσεως
μνούμε και δοξολογούμε τον Θεό των «οικτιρμών και πάσης παρακλήσεως», διότι μας αξίωσε να συνέλθουμε την εβδομάδα της Πεντηκοστής (18­26 Ιουνίου 2016) στην Κρήτη, όπου ο Από­ στολος Παύλος και ο μαθητής του Τίτος κήρυξαν το Ευαγγέλιο στα πρώτα χρόνια της ζωής της Εκκλησίας. Ευχαριστούμε τον εν Τριάδι Θεό, διότι ευδόκησε να περατώσουμε με ομοψυχία τις εργα­ σίες της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδοξίας, την οποία συγκάλεσε ο Οικουμενικός Πατριάρ­ χης κ. Βαρθολομαίος, με την ομόφρονη γνώμη των Προκαθημένων των κατά τόπους Ορθοδόξων Αυ­ τοκεφάλων Εκκλησιών.

Ακολουθώντας πιστά το παράδειγμα των Αποστόλων και των θεοφόρων Πατέρων μελετήσαμε και πάλιν το Ευαγγέλιο της ελευθερίας «η Χριστός ημάς ηλευθέρωσε» (Γαλ. 5:1). Θεμέλιο των θεολο­ γικών μας αναζητήσεων υπήρξε η βεβαιότητα ότι η Εκκλησία δεν ζει για τον εαυτό της. Μεταδίδει τη μαρτυρία του Ευαγγελίου της χάριτος και της αληθείας και προσφέρει σε όλη την οικουμένη τα δώρα του Θεού: την αγάπη, την ειρήνη, την δικαιοσύνη, την καταλλαγή, την δύναμη του Σταυρού και της Αναστάσεως και την προσδοκία της αιωνιότητος. [...]

Μετέχοντες στη Θεία Ευχαριστία και δεόμενοι υπέρ της οικουμένης οφείλουμε να συνεχίσουμε τη λειτουργία μετά τη Θεία Λειτουργία και να δίδουμε τη μαρτυρία της πίστεως προς τους εγγύς και τους μακράν, συμφώνως προς τη σαφή εντολή του Κυρίου προ της Αναλήψεώς Του: «και έσεσθέ μοι μάρτυ­ ρες εν τε Ιερουσαλήμ και εν πάση τη Ιουδαία και Σαμαρεία και έως εσχάτου της γης» (Πράξ. 1:8). Ο επα­ νευαγγελισμός του λαού του Θεού στις σύγχρονες εκκοσμικευμένες κοινωνίες και ο ευαγγελισμός εκεί­ νων που ακόμη δεν έχουν γνωρίσει τον Χριστό αποτελούν αδιάλειπτο χρέος της Εκκλησίας. […]

Οι εκρήξεις φονταμενταλισμού που παρατηρούνται στους κόλπους διαφόρων θρησκειών αποτε­ λούν έκφραση νοσηρής θρησκευτικότητος. Ο νηφάλιος διαθρησκειακός διάλογος συμβάλλει σημαντι­ κά στην προώθηση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, της ειρήνης και της καταλλαγής. Το λάδι του θρη­ σκευτικού βιώματος πρέπει να χρησιμοποιείται για να επουλώνει πληγές και όχι για να αναζωπυρώ­ νει τη φωτιά των πολεμικών συρράξεων. Η Ορθόδοξος Εκκλησία καταδικάζει απεριφράστως την επέ­ κταση της πολεμικής βίας, τους διωγμούς, την εκδίωξη και δολοφονία μελών θρησκευτικών κοινοτή­

των, τον εξαναγκασμό για την αλλαγή της θρησκευτικής πίστεως, την εμπορία προσφύγων, τις απα­ γωγές, τα βασανιστήρια, τις ειδεχθείς εκτελέσεις. Καταγγέλλει την καταστροφή ναών, θρησκευτικών συμβόλων και μνημείων πολιτισμού. Όλως ιδιαιτέρως εκφράζει την αγωνία της για την κατάσταση των Χριστιανών και όλων των διωκομένων μειονοτήτων στη Μέση Ανατολή και αλλαχού. Απευθύνει έκκληση προς την παγκόσμια κοινότητα για την προστασία των γηγενών Ορθοδόξων και των άλλων Χριστιανών, καθώς και όλων των πληθυσμών της περιοχής, που έχουν απαράβατο δικαίωμα να παρα­ μείνουν στην πατρίδα τους ως ισότιμοι πολίτες. Η Σύνοδός μας καλεί όλους τους εμπλεκομένους να καταβάλουν χωρίς καθυστέρηση συστηματικές προσπάθειες για την κατάπαυση των πολεμικών συρ­ ράξεων στη Μέση Ανατολή και όπου εξακολουθούν οι πολεμικές συγκρούσεις, και τον επαναπατρι­ σμό των εκδιωχθέντων.

Όλως ιδιαιτέρως απευθύνουμε έκκληση στους ισχυρούς της γης για την επικράτηση της ειρήνης και της δικαιοσύνης στις χώρες προελεύσεως των προσφύγων. Προτρέπουμε τις πολιτικές αρχές, τους πολίτες και τους Ορθοδόξους Χριστιανούς στις χώρες που καταφεύγουν οι εξουθενωμένοι πρόσφυ­ γες, να συνεχίσουν να προσφέρουν από το περίσσευμα και από το υστέρημα των δυνατοτήτων τους.[…]
Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος εκτός των συγκεκριμένων θεμάτων για τα οποία αποφάσισε, επιση­ μαίνει επιγραμματικά και τα εξής οντολογικά και καίρια σύγχρονα ζητήματα: Ως προς το θέμα των σχέσεων της χριστιανικής πίστεως και των θετικών επιστημών, η Ορθόδοξος Εκκλησία αποφεύγει την κηδεμονία της επιστημονικής αναζητήσεως και δεν λαμβάνει θέση πάνω σε κάθε επιστημονικό ερώ­ τημα. Ευχαριστεί τον Θεό που δωρίζει στους επιστήμονες το χάρισμα να αποκαλύπτουν άγνωστες πτυχές της θείας Δημιουργίας. Η σύγχρονη ανάπτυξη των θετικών επιστημών και της τεχνολογίας επι­ φέρει ριζικές αλλαγές στη ζωή μας. Προσφέρει σημαντικές ευεργεσίες, όπως είναι η διευκόλυνση του καθημερινού βίου, η αντιμετώπιση σοβαρών ασθενειών, η ευχερέστερη επικοινωνία των ανθρώπων, η έρευνα του διαστήματος κ.λπ. Παρ' όλα αυτά, έχει και ποικίλες αρνητικές επιπτώσεις, όπως είναι η χειραγώγηση της ελευθερίας, η σταδιακή απώλεια πολυτίμων παραδόσεων, η καταστροφή του φυσι­ κού περιβάλλοντος, η αμφισβήτηση των ηθικών αξιών. Η επιστημονική γνώση, όσο κι αν εξελίσσεται με ταχύτατους ρυθμούς, δεν κινητοποιεί την βούληση του ανθρώπου, ούτε δίνει απάντηση στα σοβα­ ρά ηθικά και υπαρξιακά προβλήματα, στην αναζήτηση για το νόημα της ζωής και του κόσμου. Αυτά απαιτούν πνευματική προσέγγιση, την οποία η Ορθόδοξος Εκκλησία επιχειρεί με την Βιοηθική που βασίζεται στην χριστιανική ηθική και στην πατερική διδασκαλία. Ταυτόχρονα με τον σεβασμό της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας η Ορθόδοξος Εκκλησία επισημαίνει τους κινδύνους, οι οποίοι υποκρύπτονται σε ορισμένα επιστημονικά επιτεύγματα και τονίζει την αξιοπρέπεια του ανθρώπου και τον θείο του προορισμό.

Η σημερινή οικολογική κρίση είναι προφανές ότι οφείλεται σε πνευματικά και ηθικά αίτια. Οι ρί­ ζες της συνδέονται με την πλεονεξία, την απληστία και τον εγωισμό, που οδηγούν στην αλόγιστη χρή­ ση των φυσικών πόρων, την επιβάρυνση της ατμόσφαιρας με ζημιογόνους ρύπους και την κλιματική αλλαγή. Η χριστιανική αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί μετάνοια για τις καταχρήσεις, εγκρά­ τεια και ασκητικό ήθος, που αποτελούν αντίδοτο στην υπερκατανάλωση, συγχρόνως δε, καλλιέργεια στον άνθρωπο της συνειδήσεως ότι είναι «οικονόμος», και όχι κάτοχος της δημιουργίας. Δεν παύει να τονίζει ότι και οι μελλοντικές γενεές έχουν δικαίωμα πάνω στα φυσικά αγαθά, που μας εμπιστεύθηκε ο Δημιουργός. Για αυτό το λόγο και η Ορθόδοξος Εκκλησία συμμετέχει ενεργώς στις διάφορες διε­ θνείς οικολογικές προσπάθειες. Όρισε δε την 1η Σεπτεμβρίου ως ημέρα προσευχής για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.

Απέναντι στην ισοπεδωτική και απρόσωπη ομογενοποίηση, η οποία προωθείται με ποικίλους τρόπους, η Ορθοδοξία διακηρύττει τον σεβασμό στην ιδιοπροσωπία ανθρώπων και λαών. Αντιτίθεται στην αυτονόμηση της οικονομίας από τις βασικές ανάγκες του ανθρώπου και στην μετατροπή της σε αυτοσκοπό. Η πρόοδος του ανθρωπίνου γένους δεν συνδέεται μόνο με την ανάπτυξη του βιοτικού επιπέδου ή με την πρόοδο της οικονομίας εις βάρος των πνευματικών αξιών.
Η Ορθόδοξος Εκκλησία δεν αναμειγνύεται στην πολιτική. Ο λόγος της παραμένει διακριτός αλλά και προφητικός, ως οφειλετική παρέμβαση υπέρ του ανθρώπου. Τα ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκο­ νται σήμερα στο κέντρο της πολιτικής ως απάντηση στις σύγχρονες κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις και ανατροπές, αποβλέποντας στην προστασία του πολίτη από την αυθαιρεσία του κράτους. Η Εκκλη­ σία μας προσθέτει επίσης τις υποχρεώσεις και ευθύνες των πολιτών και την ανάγκη συνεχούς αυτο­ κριτικής πολιτικών και πολιτών προς ουσιαστική βελτίωση της κοινωνίας. Και κυρίως τονίζει ότι το ορ­ θόδοξο δέον περί ανθρώπου υπερβαίνει τον ορίζοντα των καθιερωμένων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ότι «μείζων πάντων» είναι η αγάπη, όπως την αποκάλυψε ο Χριστός και την βίωσαν όσοι πιστά Τον ακολούθησαν. Επιμένει ακόμη ότι θεμελιώδες δικαίωμα είναι και η προστασία της θρησκευτικής ελευθερίας, δηλαδή της ελευθερίας της συνειδήσεως, της πίστεως, της λατρείας και όλων των ατομι­ κών και συλλογικών εκφράσεων αυτής, συμπεριλαμβανομένου και του δικαιώματος κάθε πιστού και κάθε θρησκευτικής κοινότητας να τελούν ελεύθερα από κάθε κρατική παρέμβαση τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, ως και το δικαίωμα της δημόσιας διδασκαλίας της θρησκείας. […]

Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος άνοιξε τον ορίζοντά μας στη σύγχρονη πολύμορφη οικουμένη. Τόνισε την ευθύνη μας μέσα στον χώρο και τον χρόνο, πάντοτε με προοπτική την αιωνιότητα. Η Ορθόδοξος Εκκλησία, διατηρώντας αλώβητο τον Μυστηριακό και Σωτηριολογικό της χαρακτήρα, είναι ευαίσθητη στον πόνο, στις αγωνίες και στην κραυγή για δικαιοσύνη και ειρήνη των λαών. Ευαγγελίζεται «ημέραν εξ ημέρας το σωτήριον αυτού . αναγγέλλουσα εν τοις έθνεσι την δόξαν αυτού, εν πάσι τοις λαοίς τα θαυμάσια αυτού» (Ψαλμ. 95). […]

Μήνυμα τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἑβδομάδα τῆς Πεντηκοστῆς, 18­26 Ἰουνίου, 2016, Κρήτη. Ιστοσελίδα holycouncil.org (Ανακτήθηκε 14/5/2017).

Η οικουμενικότητα του χριστιανικού μηνύματος
Ας δώσουμε μια προσωπική ερμηνεία του λόγου του Χριστού: «Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου» (Μτ 5, 14), απαντώντας στα ερωτήματα:
α) Ποιο φως εννοείται;, Τι χαρακτηριστικά έχει αυτό το «φως»; β) Ποιος μπορεί πραγματικά να γίνει το φως; γ) Πού καλείται να «λάμψει» το «φως»; δ) Πότε μπορεί να συμβεί αυτό; ε) Γιατί να συμβεί αυ­ τό; στ) Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό;
Fernand Pelez (1848­1913), Δίχως Άσυλο ή Οι Απελαθέντες (1883), λάδι σε καμβά, 136 × 236 εκ. Musée des Beaux­Arts de la Ville de Paris, Petit Palais.

2.4. Η ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ

Ανθρώπινα δικαιώματα και καθημερινότητα
Ας διαβάσουμε τα παρακάτω κείμενα και ας συμπληρώσουμε τον πίνακα επισημαίνοντας και αναλύο­ ντας ενδεικτικά ανθρώπινα δικαιώματα.

Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (1948) ΠΡΟΟΙΜΙΟ
Επειδή η αναγνώριση της αξιοπρέπειας, που είναι σύμφυτη σε όλα τα μέλη της ανθρώπινης οικο­ γένειας, καθώς και των ίσων και αναπαλλοτρίωτων δικαιωμάτων τους αποτελεί το θεμέλιο της ελευ­ θερίας, της δικαιοσύνης και της ειρήνης στον κόσμο.
Επειδή η παραγνώριση και η περιφρόνηση των δικαιωμάτων του ανθρώπου οδήγησαν σε πρά­ ξεις βαρβαρότητας, που εξεγείρουν την ανθρώπινη συνείδηση, και η προοπτική ενός κόσμου όπου οι άνθρωποι θα είναι ελεύθεροι να μιλούν και να πιστεύουν, λυτρωμένοι από τον τρόμο και την αθλιό­ τητα, έχει διακηρυχθεί ως η πιο υψηλή επιδίωξη του ανθρώπου…

Η ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ
Διακηρύσσει ότι η παρούσα Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποτελεί το κοινό ιδανικό στο οποίο πρέπει να κατατείνουν όλοι οι λαοί και όλα τα έθνη [...]
ΑΡΘΡΟ 3 Κάθε άτομο έχει δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία και την προσωπική του ασφάλεια.
ΑΡΘΡΟ 4 Κανείς δεν επιτρέπεται να ζει υπό καθεστώς δουλείας, ολικής ή μερικής. Η δουλεία και το δουλεμπόριο υπό οποιαδήποτε μορφή απαγορεύονται [...].
ΑΡΘΡΟ 12 Κανείς δεν επιτρέπεται να υποστεί αυθαίρετες επεμβάσεις στην ιδιωτική του ζωή, την οι­ κογένεια, την κατοικία ή την αλληλογραφία του, ούτε προσβολές της τιμής και της υπόληψής του. Κα­ θένας έχει το δικαίωμα να τον προστατεύουν οι νόμοι από επεμβάσεις και προσβολές αυτού του εί­ δους. [...]

ΑΡΘΡΟ 18 Κάθε άτομο έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκεί­ ας. Στο δικαίωμα αυτό περιλαμβάνεται η ελευθερία για την αλλαγή της θρησκείας ή πεποιθήσεων,
όπως και η ελευθερία να εκδηλώνει κανείς τη θρησκεία του ή τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, μό­ νος ή μαζί με άλλους, δημόσια ή ιδιωτικά, με τη διδασκαλία, την άσκηση, τη λατρεία και με την τέλεση θρησκευτικών τελετών.
ΟΗΕ, Ανθρώπινα Δικαιώματα (UN Human Rights)

Παιδική εργασία: Ένα σύνθετο κοινωνικό πρόβλημα
«Μερικά παιδιά υποχρεώνονται να δουλεύουν, γιατί ολόκληρη η κοινωνία συνεχίζει να παίζει».
-  [...] Σχεδόν κάθε φορά που ένα παιδί βρίσκεται στο δρόμο και επαιτεί, η μητέρα του βρίσκεται και αυτή στο δρόμο.
-  [...] Η παιδική εργασία είναι η ζοφερή απόδειξη της ύπαρξης άλλων προβλημάτων, όπως η φτώ­ χεια, η αυξημένη ανεργία, η αποτυχία της σχολικής κοινότητας να κρατήσει τα παιδιά αυτά κοντά, ο θεσμικός και κοινωνικός αποκλεισμός που υφίστανται οι συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες κ.ά.
-  [...] Η κριτική και η απόρριψη δεν είναι λύση. Είμαστε εδώ για να δούμε πίσω από το πρόβλημα, να κατανοήσουμε τα αδιέξοδα των ανθρώπων αυτών, με τη στάση μας να τους αποδεχτούμε και με γνήσιο ενδιαφέρον να τους βοηθήσουμε να διεκδικήσουν τα δικαιώματα εκείνα, που όλοι οι υπόλοι­ ποι απολαμβάνουμε απερίσπαστοι.

Ενημερωτικό υλικό του προγράμματος "Παιδιά Διπλανής Πόρτας" της Μ.Κ.Ο. PRAKSIS (απόσπασμα)

Η σχέση του Χριστιανισμού με τα ανθρώπινα δικαιώματα
Ας διαβάσουμε όλοι και όλες τα βιβλικά κείμενα και ας επιχειρήσουμε να ανακαλύψουμε διασυνδέ­ σεις με σύγχρονα δικαιώματα του ανθρώπου (αδελφοσύνη, κοινωνική δικαιοσύνη, ισότητα, ελευθε­ ρία). Στη συνέχεια ας τα συζητήσουμε με τον διπλανό/τη διπλανή μας και ας καταλήξουμε σε κοινά. Τέλος, κάθε δυάδα ας μοιραστεί τα αποτελέσματα της συνεργασίας της με μία άλλη δυάδα και η κάθε τετραμελής ομάδα πια ας καταλήξει σε κοινά, τα οποία θα ανακοινώσει στην ολομέλεια.

Παλαιά Διαθήκη
-  Παρ. 16, 18: Πιότερο αξίζει λιγοστό και με δικαιοσύνη, παρά εισοδήματα πολλά φτιαγμέ­ να με αδικία.
-  Παρ. 22, 2: Ο πλούσιος κι ο φτωχός σ' ένα σημείο συμπίπτουν: ο Κύριος και τους δυο τους έπλασε.
-  Ησ. 1, 17: Μάθετε το καλό να κάνετε, τη δικαιοσύνη επιδιώξτε, τον καταπιεσμένο βοηθή­ στε το δίκιο αποδώστε στο ορφανό, υποστηρίξτε την υπόθεση της χήρας.
-  Ησ. 26, 9: Κύριε, όταν οι κρίσεις σου εφαρμόζονται στη γη, μαθαίνει την δικαιοσύνη η οι­ κουμένη.
-  Ησ. 32, 17: Το έργο της δικαιοσύνης θα 'ναι ειρήνη, και της δικαιοσύνης το αποτέλεσμα θα 'ναι ησυχία και ασφάλεια παντοτινή.

Καινή Διαθήκη
-  Λκ. 6, 31: Όπως θέλετε να σας συμπεριφέρονται οι άνθρωποι, έτσι ακριβώς να συμπεριφέρεστε κι εσείς σ' αυτούς.
-  Κολ. 3, 11: Σ' αυτή τη νέα κατάσταση δεν υπάρχουν πια εθνικοί και Ιουδαίοι, περιτμημένοι κι απερί­ τμητοι, βάρβαροι, Σκύθες, δούλοι, ελεύθεροι. του Χριστού είναι όλα και ο Χριστός τα διέπει όλα.
-  Γαλ. 3, 28: Δεν υπάρχει πια Ιουδαίος και ειδωλολάτρης, δεν υπάρχει δούλος και ελεύθερος, δεν υπάρχει άντρας και γυναίκα. Όλοι σας είστε ένας, χάρη στον Ιησού Χριστό.
-  Γαλ. 5, 13: Ο Θεός, λοιπόν, αδερφοί μου, σας κάλεσε για να ζήσετε ελεύθεροι. Μόνο να μη γίνει η ελευθερία αφορμή για αμαρτωλή διαγωγή, αλλά με αγάπη να υπηρετείτε ο ένας τον άλλο.
-  Β' Τιμ. 2, 22: Να αγωνίζεσαι για τη δικαιοσύνη, την πίστη, την αγάπη, την ειρήνη, μαζί μ' εκείνους που ομολογούν με καθαρή καρδιά ότι ανήκουν στον Κύριο.
-  Ιακ. 1, 4­6: Ακούστε με τώρα κι εσείς οι πλούσιοι.[...]. Ακούτε! Κραυγάζει ο μισθός των εργατών που θέρισαν τα χωράφια σας κι εσείς τους τον στερήσατε και οι κραυγές των θεριστών έφτασαν ως στ' αυτιά του παντοδύναμου Κυρίου. Ζήσατε πάνω στη γη με απολαύσεις και σπατάλες. [...] Καταδικά­ σατε και φονεύσατε τον αθώο δε σας πρόβαλε αντίσταση καμιά.

Η συμβολή του Χριστιανισμού στην ιδέα των δικαιωμάτων του ανθρώπου και οι υποχρεώσεις του Χριστιανού
Σε ομάδες ας απαντήσουμε, με τη βοήθεια των παρακάτω κειμένων, το ερώτημα: «Μπορεί ο σύγχρονος (δυτικός) πολιτισμός να ερμηνευθεί χωρίς τη συμβολή του Χριστιανισμού ανα­ φορικά με τα δικαιώματα του ανθρώπου»;

Τα ανθρώπινα δικαιώματα
[...] Ο [σύγχρονος] πολιτισμός δεν μπορεί να ερμηνευθεί χωρίς τη χριστιανική παράδοση, όπως βέβαια αυτή διαμορφώθηκε και διαδόθηκε στον δυτικό χριστιανικό κόσμο.
Χαρακτηριστική είναι η διακήρυξη της ελευθερίας, της ισότητας και της αξιοπρέπειας των αν­ θρώπων και η αναγνώριση των αναφαίρετων δικαιωμάτων τους. Οι θέσεις αυτές, που προβάλλονται ως υψηλές κατακτήσεις του πολιτισμένου κόσμου, έχουν τις ρίζες τους στην μακραίωνη χριστιανική παράδοση. Ακριβέστερα, είναι τα κελύφη χριστιανικών θέσεων χωρίς το πνευματικό τους περιεχόμε­ νο. Η ανεπανάληπτη αξία του ανθρώπου, που δικαιολογεί και τα αναφαίρετα δικαιώματά του, πηγά­ ζει από την ιδιότητά του ως δημιουργήματος «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» Θεού. Επειδή ο άνθρω­ πος αξιολογείται σε σχέση με τον Θεό, γι' αυτό δεν υπόκειται σε τίποτε άλλο και έχει αναφαίρετα δι­ καιώματα. Χωρίς την θεολογική αυτή βάση η Διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων παραμένει μετέωρη. Ταυτόχρονα όμως ο τρόπος με τον οποίο προβάλλονται τα ανθρώπινα δικαιώματα φανερώ­ νει την άμεση επίδραση του νεωτερικού ατομοκεντρικού ανθρωπισμού. Στην πραγματικότητα ο αν­ θρωπισμός αυτός ανατρέπει τον χριστιανικό ανθρωπισμό που ανάγει την ανθρώπινη αξία στον Θεό. Αποξενώνοντας τον άνθρωπο από τον Θεό [...] τον συρρικνώνει σε απλή ατομικότητα και φαλκιδεύει την προσωπική και την κοινωνική ζωή του. Τα ίδια τα ανθρώπινα δικαιώματα παραμορφώνονται και μετατρέπονται σε διασπαστικά στοιχεία της κοινωνικής ζωής και μέσα καταδυναστεύσεως των αδυ­ νάτων.

Μαντζαρίδης, Γ. (2015$^{3}$). Χριστιανική Ηθική, τ. 1 . Άγιον Όρος: Ι. Μ. Βατοπαιδίου, σσ. 241­242.

Εκκλησία και εργασία
[...] Η ευημερία κατανοείται μόνον ως ένας οικονομικός όρος, που δεν αφορά όλους τους ανθρώ­ πους, αλλά λίγους. Γι' αυτό επικρατεί ο φόβος. Ο φόβος της απώλειας της κυριαρχίας στους αδύνα­ τους και της ευημερίας των ολίγων.
Απέναντι στη νέα αυτή πραγματικότητα η Εκκλησία έρχεται και εποικοδομεί τον χρόνο. Με τον όρο «Εκκλησία» νοείται τόσο το μυστήριο της Εκκλησίας, όσο και το φρόνημα, το ήθος, ο τρόπος ζω­ ής, που διαμορφώνεται με τη μετοχή του πιστού στη ζωή της Εκκλησίας, τα μυστήρια και το μυστήριο της Θ. Ευχαριστίας. Εκεί ο άρτος και ο οίνος, που είναι αγνοί καρποί της ανθρώπινης εργασίας, προ­ σφέρονται στον Θεό από την εκκλησιαστική κοινότητα. Αυτός ο καρπός του ανθρώπινου μόχθου αγιά­ ζεται και μεταβάλλεται σε Σώμα και Αίμα Χριστού, που τρέχει στις φλέβες των ανθρώπων. Τότε, έχο­

ντας κοινωνήσει, γινόμαστε πραγματικοί αδελφοί και αληθινοί σύντροφοι. Έτσι η εργασία δεν είναι μια ξερή οικονομική συναλλαγή, αλλά διαπροσωπική σχέση που συνδέει τον άνθρωπο με τον Θεό και την κτίση και τον μαθαίνει να συνεργάζεται με το συνάνθρωπο του. Αυτή είναι η καθοριστική μας απάντηση στη σύγχρονη λαίλαπα της μετατροπής του ανθρώπου απλώς σε οικονομικό δείκτη και της ζωής, σε κόστος και συναλλαγή.
Μήνυμα του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Χριστοδούλου Α', την Ημέρα της Πρωτομαγιάς, 1999. Ζορμπάς, Κ. (2000). "Μεμέρισται" ο χρόνος. Περ. Σύναξη , τ. 73 (Ιαν.­Μάρτ. 2000), σσ. 51­52.

Προσωπική τοποθέτηση έναντι της προάσπισης αλλά και της καταπάτησης των δικαιωμάτων
Ας μάθουμε περιπτώσεις παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον κόσμο και ας συντάξουμε με επιχειρήματα μια επιστολή διαμαρτυρίας. Ποιος θα μπορούσε να είναι ο παραλήπτης αυτής της επι­ στολής; Μπορεί ποτέ αυτή η επιστολή να φτάσει στον παραλήπτη;

Καταπάτηση της θρησκευτικής ελευθερίας
[...] Εκατό ως εκατόν πενήντα εκατομμύρια χριστιανοί στον κόσμο στερούνται το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας. Το ανησυχητικότερο είναι ότι τα πράγματα χρόνο με το χρόνο χειροτερεύουν. Ο αριθμός των χριστιανών που δολοφονήθηκαν το 2014 είναι διπλάσιος από εκείνον του 2013. Ο διωγμός των χριστιανών συντελείται κυρίως στις ισλαμικές χώρες, δεν περιο­ ρίζεται όμως σε αυτές. Άγριος είναι, επί παραδείγματι, ο διωγ­
μός τους στην κομμουνιστική ΒόρειαΚορέα: από το 1953 και εξής δεκάδες χιλιάδες χριστιανοί έχουν εκτελεστεί ή εγκλειστεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ το 2014 η σύλληψη ενός Νοτιοκορεάτη ιε­ ραποστόλου προκάλεσε τη φυλάκιση, τα βασανιστήρια και την εκτέλεση δεκάδων χριστιανών.

Ζουμπουλάκης, Στ. (2015). Χριστιανική μαρτυρία στη Γάζα. Περ. Σύναξη , τ. 136 (Οκτ.­Δεκ. 2015), σ. 25.

Παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων (γενικά)
Οι υπέρμαχοι των ανθρωπίνων δικαιωμάτων συμφωνούν ότι χρόνια μετά την έκδοσή της η Οι­ κουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων παραμένει ακόμα περισσότερο όνειρο παρά πραγματικότητα. Παραβιάσεις σημειώνονται σε κάθε μέρος του κόσμου. Για παράδειγμα, η Παγκό­ σμια Έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας του 2009 και άλλες πηγές δείχνουν ότι συμβαίνουν τα εξής:
-  Βασανιστήρια ή κακοποίηση σε τουλάχιστον 81 χώρες
-  Άδικες δίκες σε τουλάχιστον 54 χώρες
-  Περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης σε τουλάχιστον 77 χώρες

Ειδικά οι γυναίκες και τα παιδιά περιθωριοποιούνται με διάφορους τρόπους, ο τύπος δεν είναι ελεύθερος σε πολλές χώρες και επιβάλλεται σιωπή στους διαφωνούντες, πολύ συχνά μόνιμα. Ενώ κατά τη διάρκεια των εξήντα χρόνων υπάρχουν κάποια κέρδη, οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δι­ καιωμάτων αποτελούν ακόμα και σήμερα μάστιγα για τον κόσμο μας.
[...] Παραδείγματα παραβιάσεων έξι άρθρων της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δι­ καιωμάτων (ΟΔΔΑ):

ΑΡΘΡΟ 3 - ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗ ΖΩΗ
«Κάθε άτομο έχει δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερία και στην προσωπική του ασφάλεια».
Το 2007 εκτιμάται ότι 6.500 άτομα πέθαναν κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων στο Αφγα­ νιστάν και σχεδόν οι μισοί ήταν θάνατοι αμάχων πολιτών από αντάρτες. [...]
Το 2007 στη Βραζιλία, σύμφωνα με την επίσημη δήλωση, η αστυνομία σκότωσε τουλάχιστον 1.260 άτομα - ο μεγαλύτερος αριθμός, μέχρι σήμερα. Όλα τα περιστατικά καταχωρήθηκαν επίσημα ως «ενέργειες αντίστασης» και ερευνήθηκαν ελάχιστα ή καθόλου.

- [...] Οι Βιετναμέζικες αρχές έκλεισαν διά της βίας τουλάχιστον 75.000 εθισμένους σε ναρκωτικές ουσίες και πόρνες σε 71 ασφυκτικά γεμάτα στρατόπεδα «αποκατάστασης» κατατάσσοντάς τους στην κατηγορία «υψηλού κινδύνου» προσβολής από HIV/AIDS χωρίς όμως να τους προσφέρουν μέσα θε­ ραπείας.

ΑΡΘΡΟ 4 - ΟΧΙ ΣΤΗ ΔΟΥΛΕΙΑ
«Κανείς δεν επιτρέπεται να ζει υπό καθεστώς δουλείας, ολικής ή μερικής. Η δουλεία και το δουλεμπόριο υπό οποιαδήποτε μορφή απαγορεύονται».
Στη βόρεια Ουγκάντα, οι αντάρτες [...] έχουν απαγάγει 20.000 παιδιά τα τελευταία χρόνια και τα έχουν υποχρεώσει να υπηρετήσουν ως στρατιώτες ή ως σεξουαλικοί σκλάβοι για το στρατό.
- [...] Στην Ασία, η Ιαπωνία είναι η κύρια χώρα προορισμού για γυναίκες που μεταφέρονται παρά­ νομα, ειδικά από τις Φιλιππίνες και την Ταϊλάνδη. [...]

Το Υπουργείο Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών εκτιμά ότι 600.000 με 820.000 άντρες, γυναί­ κες και παιδιά διακινούνται παράνομα μέσω διεθνών συνόρων κάθε χρόνο, οι μισοί από τους οποίους είναι ανήλικοι και μεταξύ των οποίων ένας αριθμός ρεκόρ γυναικών και νεαρών κοριτσιών που εγκα­ ταλείπουν το Ιράκ. [...]

ΑΡΘΡΟ 5 - ΟΧΙ ΣΤΑ ΒΑΣΑΝΙΣΤΗΡΙΑ
«Κανείς δεν επιτρέπεται να υποβάλλεται σε βασανιστήρια ή σε σκληρή, απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση ή ποινή».
Το 2008, οι αρχές των ΗΠΑ συνέχιζαν να κρατούν 270 φυλακισμένους στο Γκουαντάναμο Μπέι, στην Κούβα, χωρίς να τους έχουν απαγγελθεί κατηγορίες και χωρίς να έχουν δικαστεί και με εμφανείς αποδείξεις ότι υπέστησαν βασανισμούς. [...]
Στη Δημοκρατία του Κονγκό, διαπράττονται συνεχώς πράξεις βασανισμών και βίαιης μεταχείρι­ σης από κυβερνητικές υπηρεσίες ασφαλείας και από ένοπλες ομάδες, περιλαμβανομένων ξυλοδαρ­ μών, μαχαιρωμάτων και βιασμών των κρατουμένων. [...]

ΑΡΘΡΟ 19 - ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ
«Καθένας έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της γνώμης και της έκφρασης, που σημαίνει το δικαίωμα να μην υφίσταται δυσμενείς συνέπειες για τις γνώμες του, και το δικαίωμα να αναζητεί, να παίρνει και να διαδίδει πληροφορίες και ιδέες, με οποιοδήποτε μέσο έκφρασης, και από όλο τον κόσμο».
[...] Η Ρωσία καταπιέζει τους αντιφρονούντες, ασκεί πίεση ή κλείνει ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης και παρενοχλεί μη κυβερνητικές οργανώσεις. [...] Από το 2000, παραμένουν ανεξιχνίαστες οι δολοφονίες δεκαεπτά δημοσιογράφων, οι οποίοι ασκούσαν κριτική στις κυβερνητικές πολιτικές και δράσεις. Στο Ιράκ, τουλάχιστον τριάνταεπτά Ιρακινοί εργαζόμενοι σε δίκτυα μέσων ενημέρωσης σκοτώθηκαν το 2008 και ένας συνολικός αριθμός 235 ατόμων έχει σκοτωθεί από την εισβολή του Μαρτίου του 2003, κάνοντας έτσι το Ιράκ τον πιο επικίνδυνο τόπο του κόσμου για τους δημοσιογράφους.

Από την ιστοσελίδα της διεθνούς ΜΚΟ «Ενωµένοι για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα (Uhr)»

2.5. Η ΣΥΓΧΩΡΗΣΗ ΩΣ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΣΤΟΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ

Απόψεις των νέων για τη συγχώρηση
Ας συζητήσουμε για λίγο σε δυάδες με αφορμή τα παρακάτω θέματα: «Πόσο σημαντική είναι η συγ­ χώρηση σε μια σχέση (φιλική, επαγγελματική, οικογενειακή, ερωτική) και γιατί;», «Πόσο συχνά εμφα­ νίζονται οι λέξεις συγγνώμη, συγχώρηση, μετάνιωσα στο λεξιλόγιο των σύγχρονων ανθρώπων;». Στη συνέχεια θα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια τα συμπεράσματά μας.

Το θρησκευτικό περιεχόμενο της συγχώρησης
Ας παρατηρήσουμε πώς αποτυπώνει ο Lucas Cranach τη συνάντηση Χριστού με τη μοιχαλίδα και ας απαντήσουμε στα ερωτήματα: Τι βλέπουμε; Τι σκεφτόμαστε; Τι αναρωτιόμαστε για όσα βλέπουμε; Στο τέλος ας μάθουμε τι έγινε από το βιβλικό κείμενο.

Ο Ιησούς συγχωρεί τη μοιχαλίδα
1 Ο Ιησούς πήγε στο όρος των Ελαιών. 2 Αλλά πρωί πρωί γύρισε πάλι στο ναό, κι όλο το πλήθος ερχόταν κοντά του. Αυτός κάθισε και τους δίδασκε. 3 Τότε οι δάσκαλοι του νόμου και οι Φαρισαίοι φέρνουν μια γυναίκα που την είχαν πιάσει να διαπράττει μοιχεία την έβαλαν στη μέση 4 και του είπαν: «Διδάσκαλε, αυτή τη γυναίκα την έπιασαν επ' αυτοφώρω να διαπράττει μοιχεία. 5 Ο Μωυσής στο νόμο μάς έχει δώσει εντολή να λιθοβολούμε τέτοιου εί­ δους γυναίκες. 6 Εσύ τι γνώμη έχεις;». Αυτό το 'λεγαν για να του στήσουν παγίδα, ώστε να βρουν κάποια κατηγορία εναντίον του. Ο Ιησούς τότε έσκυψε κάτω και με το δάχτυ­ λο έγραφε στο χώμα. 7 Καθώς όμως επέμεναν να τον ρω­

Lucas Cranach, Ο Χριστός και η μοιχαλίδα. Ελαιογραφία, 1532.
τούν, σηκώθηκε πάνω και τους είπε: «Όποιος από σας είναι αναμάρτητος, ας ρίξει πρώτος πέτρα πάνω της». 8 Κι έσκυψε πάλι κάτω κι έγραφε στο χώμα. 9 Αυτοί όμως, όταν άκουσαν την απάντηση, άρχισαν με πρώτους τους γεροντότερους να φεύγουν ένας ένας, μέχρι και τον τελευταίο κι έμεινε μόνος ο Ιη­ σούς και η γυναίκα στη μέση. 10 Τότε σηκώθηκε όρθιος ο Ιησούς και τη ρώτησε: «Γυναίκα, πού είναι οι κατήγοροί σου; Κανένας δε σε καταδίκασε;». 11 «Κανένας, Κύριε», απάντησε εκείνη. «Ούτε εγώ σε κα­ ταδικάζω», της είπε ο Ιησούς «πήγαινε, κι από 'δω και πέρα μην αμαρτάνεις πια».

Η συγχώρηση στον Χριστιανισμό. Αίτια που δυσχεραίνουν τη συγχώρηση και την έκφραση αγάπης στη ζωή των πιστών. Η αγάπη ως βάση για τη συγχώρηση
Ας μελετήσουμε χωρία και κείμενα με θέμα τη συγχώρηση στον Χριστιανισμό και ας εντοπίσουμε το νόημα της συγχώρησης μέσα σε αυτά, κρατώντας λέξεις και φράσεις.
Στη συνέχεια ας δημιουργήσουμε μια εφημερίδα τοίχου με θέμα: «Η συγχώρηση στην Ορθόδοξη Εκ­ κλησία».
Τέλος, διαβάζουμε όσα κολλήσαμε στον τοίχο και τα ξανασκεφτόμαστε, διαβάζοντας το κείμενο κά­ ποιου κρατούμενου στη φυλακή.

Ας συζητήσουμε, τώρα που ξέρουμε περισσότερα για τα βιώματα, τις σκέψεις και τα συναισθήματα του προσώπου αυτού, προσπαθώντας να ανακαλύψουμε τα αίτια που δυσχεραίνουν τη συγχώρηση και να συνδέσουμε την αγάπη με τη συγχώρηση.

Η ανάγκη συγγνώμης και ανανεώσεως μέσα στην εκκλησία
O Κύριός μας συνέδεσε ἀναπόσπαστα τή συγχώρεση μας ἀπό τόν Θεό μέ τή συγχώρεση πού ὀφείλουμε νά δίνουμε στούς ἀνθρώπους, πού μᾶς ἔβλαψαν. (Κυριακή προσευχή, Ματθ. στ', 12, καί ἡ παραβολή τῶν δύο ὀφειλετῶν, Ματθ. κη', 21­35).
Στήν πραγματικότητα καί στίς περισσότερες περιπτώσεις τά ἁμαρτήματα γιά τά ὁποῖα ζητᾶμε τή συγγνώμη τοῦ Θεοῦ, εἶναι οἱ ἀδικίες πού κάναμε στούς ἄλλους. Ἑπομένως, ὀφείλουμε νά ζητᾶμε συγ­ χώρεση ὄχι μόνο ἀπό τόν Θεό, ἀλλά κι ἀπό κείνους πού πληγώθηκαν ἀπ' αὐτά τά ἁμαρτήματα: ἀλλιῶς ὁ Θεός δέν μᾶς συγχωρεῖ (Ματθ. ε', 23­26). Πίσω ἀπό τούς ἀνθρώπους στούς ὁποίους κάναμε κακό, βρίσκουμε τόν Θεό κι ὅταν ἁμαρτήσουμε στόν Θεό, πάντοτε πίσω Του βλέπουμε τούς ἀνθρώπους. Πε­ ριφρονώντας τόν Θεό, θραύουμε ἕνα ἠθικό ἐλατήριο στούς ἄλλους, δίνοντάς τους ἕνα κακό παράδειγ­ μα. Ὁ ἄνθρωπος πού δέν συμπεριφέρεται μέ λεπτότητα πρός τόν Θεό, δέν τήν ἔχει οὔτε πρός τούς ἀνθρώπους καί συμβάλλει στό νά μεγαλώνη ἡ ἀναισθησία τους ἀπέναντι στόν Θεό.[…]

Ἡ ἄρνηση τῆς συγχωρήσεως ἤ τῆς αἰτήσεως γιά συγγνώμη κρατάει σκληρή τήν ψυχή. Τό κακό πού μᾶς ἔκανε ὁ ἄλλος, ὅταν διατηρῆται μέσα στή συνείδησή μας, εἶναι μιά ἀκαθαρσία, πού παραμένει μέσα μας, μᾶς δηλητηριάζει συνέχεια κι ἐξαπλώνει τήν ἀηδιαστική ὀσμή της σ' ὅλο τό εἶναι μας. Οἱ ἀναλαμπές ἤ τό σκοτάδι αὐτοῦ τοῦ δηλητηρίου ἐνοχλοῦν τά μάτια μας καί δέν μποροῦμε ν' ἀγαπήσουμε τόν Θεό καί ὁ ἄλλος δέν μπορεῖ ν' ἀγαπήση ἐμᾶς. […]
Μέσα στήν ἐκκλησία […] η κατάσταση τῆς ἁμαρτίας δέν γίνεται μόνιμη. Διαλύεται ἀπό τά συνεχῆ κύματα τῆς συγγνώμης, τῆς προσευχῆς, τῆς ἀγάπης, πού κινητοποιεῖ τό Ἅγιο Πνεῦμα.

Γι' αὐτό κι ὅλοι φαίνονται νά κινοῦνται ἀπό τό Ἅγιο Πνεῦμα πού τούς ἑνώνει. Τό Ἅγιο Πνεῦμα εἶναι τό ὄργανο αὐτῆς τῆς διαπροσωπικῆς ζωῆς, πού κατευθύνεται πρός τήν καθαρότητα καί δέν συμβιβάζε­ ται μέ τή σκληρότητα ἤ τήν ἀκαμψία τῶν σχέσεων, μέσα στήν Ἐκκλησία. Εἶναι τό Πνεῦμα τῆς ἐλευθερίας, τῆς σχέσεως μέσα στήν ἐλευθερία τῆς ἀγάπης ἔπειτα, δέν μπορεῖ νά συμβιβαστῆ μέ τήν σκληρότητα, τήν τελματωμένη στάση τῆς δυσπιστίας ἤ τῆς ἀποστάσεως, πού προκαλοῦνται καί διατηροῦνται μέ τήν ὑπερηφάνεια, ἡ ὁποία οὔτε ζητάει, οὔτε δίνει συγχώρεση. Ἐκεῖ πού βασιλεύουν τά πάθη, παρά τήν φαι­ νομενική κινητικότητά τους, κυριαρχεῖ ἡ σκληρότητα, ἡ ἀκαμψία, ἡ ἔλλειψη ἐλευθερίας, πού μόνο τό Ἅγιο Πνεῦμα μπορεῖ νά ἐπαναφέρη ὅταν δίνη στόν ἄνθρωπο τή δύναμη νά συγχωρῆ καί νά ζητάει συγ­ χώρεση, νά ὑψώνεται πάνω ἀπό τήν ὑπερηφάνειά του καί τά ἄλλα ἐγωϊστικά πάθη. […]

Ἡ ἀνικανότητα τῶν χριστιανικῶν ψυχῶν νά ὑποφέρουν τήν ἁμαρτία καί τό κακό πού προξενεῖται στούς ἄλλους, ἡ ἀνάγκη νά ζητοῦν καί νά δίνουν συγχώρηση, φανερώνουν μιά ἀπό τίς δυνάμεις τῆς Ἐκκλησίας γιά κάθαρση, ἀνανέωση, συνεχῆ ἀνάπλαση τῆς ἑνότητας καί τῶν ἐσωτερικῶν δεσμῶν της, γιά νά βρίσκεται σέ συμφωνία ἐν Χριστῷ. Ἔτσι φανερώνεται τό μυστήριο τῆς διατηρήσεως καί τῆς ἀέναης ἀνανεώσεώς της.
Ἐλέησόν με ὁ Θεὸς κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρ­ μῶν σου, ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου….

Στίχος από τον Ν' Ψαλμό.
Τῆς μετανοίας ἄνοιξόν μοι πύλας, Ζωοδότα, ὀρθρίζει γὰρ τὸ πνεῦμά μου, πρὸς ναὸν τὸν ἅγιόν σου, ναὸν φέρον τοῦ σώματος, ὅλον ἐσπιλωμένον, ἀλλ' ὡς οἰκτίρμων κάθαρον, εὐσπλάγχνῳ σου ἐλέει.
Πεντηκοστάριο. Ιδιόμελο Τριωδίου. Ήχος πλ.δ'.

Επιστολή τέως κρατούμενου προς τον π. Γερβάσιο Ραπτόπουλο
Μάρτιος 2007
Πατέρα Γερβάσιε, Σεβαστέ μου Γέροντα,
Λίγες ημέρες μάς χωρίζουν από την έλευση της Αγίας και Μεγάλης Εβδομάδος. Θα είναι αυτή η τρίτη Μεγάλη Εβδομάδα από τότε που απο­ φυλακίστηκα. Πριν την αποφυλάκισή μου είχα ζήσει τρεις Μεγαλοβδο­ μάδες στην Φυλακή.
Τις ημέρες αυτές στην Φυλακή τις αισθάνεται κανείς εντελώς διαφο­ ρετικά και πολύ πιο έντονα, από οπουδήποτε αλλού. Δεν υπάρχει κατά­ νυξη που συναντά κανείς στις εκκλησίες ούτε οι ευχές ούτε τα χαρούμε­ να πρόσωπα, ούτε το εορταστικό κλίμα, ούτε η ζέση της οικογένειας. Υπάρχει όμως η συνάντηση με την προσωπική ευθύνη, η συμπόρευση με το Θείο δράμα, η ελπίδα να έχει κανείς στα μάτια του Κυρίου μας την τύ­ χη του πρώτου πολίτη του παραδείσου και πρώην ληστή, η έντονη προ­ σμονή της Ανάστασης… Ποτέ στην ζωή μου δεν θα ξεχάσω την εμπειρία αυτή! Την σκληρή εμπειρία της Φυλακής αλλά και την μεγάλη ευκαιρία της Φυλακής! Διότι η Φυλακή σε περιορίζει, σε πληγώνει, σε τιμωρεί, αλ­ λά σου δίνει και την προοπτική της επιλογής.

Ο φυλακισμένος με την πορφύρα, 1996.
Της επιλογής να σαπίσεις ή να ανθίσεις! Να γίνεις χειρότερος ή ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ!
Πράγματι αν κάποιος έχει τη δύναμη ψυχής να ζητά ειλικρινά την συγχώρεση και να ποθεί αληθι­ νά την κάθαρση, τότε νιώθει την ελπίδα, και όποιος νιώθει την ελπίδα, παίρνει θάρρος να ικετεύσει τον Θεό να τον σηκώσει, να τον αναστήσει!
Λέει ο Απόστολος Παύλος: «Ιησούς Χριστός ήλθεν εις τον κόσμον αμαρτωλούς σώσαι» (Α' Τιμ. 1, 15) και αληθώς ο Κύριός μας δεν καταδικάζει κανέναν γιατί αμάρτησε, αλλά γιατί δεν μετανόησε.

Στον ωκεανό του ελεύθερου χρόνου στην Φυλακή, μου δόθηκε η ευκαιρία να διαβάσω πολλά ψυ­ χωφελή βιβλία… Στην αρχή και ενώ διάβαζα και προσευχόμουν δίσταζα, ίσως και να ντρεπόμουν, να επικοινωνήσω με κάποιον άνθρωπο να μου έδινε μια επιπλέον σημαντική πνευματική βοήθεια. Και να! Η επίσκεψή σας στην Φυλακή, για να προσφέρετε πνευματικά και υλικά σε όλους τους κρατουμέ­ νους. Το αδιάπτωτο και απόλυτα χριστιανικό ενδιαφέρον σας για όλους, ανεξαρτήτως θρησκεύματος, εθνότητας ή χρώματος. Ο παρηγορητικός κηρυκτικός σας λόγος, αλλά και ο ψαλμωδός που εκείνες τις ημέρες έτυχε να διαβάζω: «Ο Θεός, συ έγνως την αφροσύνην μου, και αι πλημμέλειαί μου από σου ουκ απεκρύβησαν» (Ψαλμ. ξη, 6), έδωσαν τη δύναμη στο χέρι μου να γράψει εκείνη την πρώτη επι­ στολή, που έγινε αφορμή της ευεργετικής για μένα γνωριμίας μας. Με στηρίξατε και με καθοδηγήσα­ τε πνευματικά, αυτά τα πέτρινα χρόνια της φυλάκισής μου, αλλά και μετά την αποφυλάκισή μου έως
σήμερον! Είστε για την ελαχιστότητά μου ο ιδανικός πνευματικός πατέρας. ΠΑΤΕΡΑΣ! Τα χρόνια αυτά που ήμουν στη Φυλακή διαπίστωσα ότι η λέξη ΠΑΤΕΡΑΣ φτιάχτηκε για αποστάσεις. Να την φωνάζεις από την μια μεριά του κόσμου στην άλλη, σα να φωνάζεις ΒΟΗΘΕΙΑ! […]

Τις γράφω τις γραμμές αυτές σε απόσταση χρόνου, πάνε τρία χρόνια από τότε που αποφυλακί­ στηκα. Και δεν είμαι κάποιος από αυτούς τους χιλιάδες, που εξαγοράζοντας την ποινή τους, τους χα­ ρίσατε την ελευθερία τους. Είμαι όμως ένας από αυτούς που τους χαρίσατε την πνευματική τους ελευθερία, που τους βοηθήσατε να γίνουν ΚΑΛΥΤΕΡΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ. Και πιστέψτε με αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό! […]
Έχει πράγματι εξαιρετικά υψηλή δημοφιλία να προσφέρει κανείς στους πτωχούς, στους αρρώ­ στους, στα ορφανά, στις κακοποιημένες γυναίκες, στις ανύπαντρες μητέρες και μηδενική δημοφιλία να ασχολείται κάποιος με τους κρατουμένους. Αυτούς που πολλές φορές ακόμη και η ίδια τους η οι­ κογένεια τους έστρεψε την πλάτη…

Όποιος όμως είναι Χριστιανός Ορθόδοξος πρέπει να μην λησμονεί ποτέ ότι είναι μέλος μιας πί­ στης που πρώτα από όλα ξέρει να αγαπά και να συγχωρεί. Να συγχωρεί και να αγαπά. Γιατί αν ξέρεις να συγχωρείς, ξέρεις και να αγαπάς, και αν ξέρεις να αγαπάς, ξέρεις και να συγχωρείς.
Ας μην μας διαφεύγει ακόμη, ότι στην Φυλακή δεν έχουν μπει όλοι οι άνθρωποι για ειδεχθή εγκλήματα. Μια στιγμιαία αμέλεια, ένας λάθος προγραμματισμός, μια συκοφαντία, ένα οικονομικό ναυάγιο είναι αρκετά να στείλουν κάποιον στη Φυλακή. Και όλοι μας πρέπει να προσέχουμε, γιατί η ζωή μας πολλές φορές μοιάζει με φράση που ακούγεται σωστή, αλλά αν πας να την διαβάσεις είναι γεμάτη… ορθογραφικά λάθη.

Σεβαστέ μου Γέροντα,
Τρία χρόνια μετά, μπορώ μετά παρρησίας να πω: ΝΑΙ, τώρα είμαι ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ!
Επιστολές από Κρατούμενους, Διακονία Αποφυλακίσεως Απόρων Κρατουμένων.

Εκτίμηση των θέσεων του Χριστιανισμού για τη συγχώρηση
Με βάση όσα είπαμε και κάναμε σε αυτήν την ενότητα, ας καταγράψουμε τι θα έγραφε ένας πιστός/μια πιστή σε μία επιστολή προς κάποιον/κάποια που τον αδίκησε ή σε κάποιον που αδίκησε.

2.6. Ο ΑΛΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟ

Μορφές ετερότητας από τη σύγχρονη πραγματικότητα και στάσεις απέναντι σ' αυτήν
Ας διαβάσουμε το απόσπασμα από το «Άξιον εστί» του Οδυσσέα Ελύτη και απαντήσουμε στο ερώτη­ μα: «Ποιον θεωρούμε διαφορετικό;». Ας ομαδοποιήσουμε τις απαντήσεις μας.

Άξιον εστί (απόσπασμα)
Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλλοι και δε γίνεται Αυτοί χωρίς Εσένα και δε γίνεται μ' Αυτούς χωρίς, Εσύ Βλέπεις, είπε, είναι οι Άλλοι Και ανάγκη πάσα να τους αντικρίσεις Η μορφή σου αν θέλεις ανεξάλειπτη να 'ναι Και να παραμένει αυτή.
Οδυσσέας Ελύτης

Αίτια της περιθωριοποίησης λόγω θρησκευτικής ή άλλης ετερότητας. Στάσεις του Χριστιανισμού απέναντι στην ετερότητα
Στη μέση ενός μεγάλου φύλλου χαρτιού ας φτιάξουμε κάθε ομάδα έναν κύκλο και ας γράψουμε στο κέντρο του τη λέξη: «περιθωριοποίηση».
Έξω από τον κύκλο ας τραβήξουμε γραμμές και παρακλάδια και ας σημειώσουμε τις μορφές και τα αί­ τια της «περιθωριοποίησης», ενώνοντας με γραμμές όταν συνδέονται. Στη συνέχεια ας διαβάσουμε σύντομες φράσεις από την Αγία Γραφή και ας αντιστοιχίσουμε τις φράσεις με όσα γράψαμε. Στο τέλος παρουσιάζουμε τις κάρτες γνώσεων που δημιουργήσαμε για το θέμα.

Φράσεις από την Καινή Διαθήκη:
- - Ιω 13,34: Αγαπάτε αλλήλους. Όπως σας αγάπησα εγώ, να αγαπάτε κι εσείς ο ένας τον άλλο.
- - Εβρ. 13,1­3: Συνεχίστε ν' αγαπάτε ο ένας τον άλλο σαν αδέρφια. Μην ξεχνάτε τη φιλοξενία, γιατί μ' αυτήν μερικοί, χωρίς να το ξέρουν, φιλοξένησαν αγγέλους. Να θυμάστε τους φυλακισμένους σαν να είστε κι εσείς φυλακισμένοι μαζί τους κι όσους υποφέρουν, γιατί κι εσείς μπορείτε να βρεθείτε στη θέση τους.
- - Γαλ. 6,2: Να σηκώνετε ο ένας το φορτίο του άλλου, κι έτσι θα εφαρμόσετε πλήρως τον νόμο του Χρι­ στού. Αλλήλων τα βάρη βαστάζετε.
- - Μτ. 5,45: …αυτός (ο Πατέρας) ανατέλλει τον ήλιο του για κακούς και καλούς και στέλνει τη βροχή σε δικαίους και αδίκους.
- - Μτ. 12,35: Ο καλός άνθρωπος βγάζει από το καλό του απόθεμα τα καλά, κι ο κακός άνθρωπος από το απόθεμα της κακίας του τα άσχημα λόγια.
- - Λκ. 6,27: Αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευεργετείτε όσους σας μισούν.
- - Ιω. 8,7: Όποιος από σας είναι αναμάρτητος, ας ρίξει πρώτος πέτρα πάνω της (Ο αναμάρτητος πρώ­ τος τον λίθον βαλέτω).
- - Μκ. 10,31: Πολλοί δε έσονται πρώτοι έσχατοι και έσχατοι πρώτοι.
- - Λκ. 6,27­28: Σ' εσάς όμως που μ' ακούτε λέω: Αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευεργετείτε όσους σας μι­ σούν δίνετε ευχές σ' όσους σας δίνουν κατάρες, προσεύχεστε γι' αυτούς που σας κακομεταχειρίζο­ νται.

- - Ρωμ. 2,1: …κρίνοντας τον άλλο, καταδικάζεις τον ίδιο τον εαυτό σου, αφού κι εσύ ο κριτής κάνεις τα ίδια...
- - Γαλ. 5,14: Άλλωστε όλος ο νόμος συνοψίζεται σε μία φράση: Στο ν' αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου.
- - Ρωμ. 15,2: Η συμπεριφορά του καθενός μας να είναι αρεστή στον πλησίον, ώστε να τον βοηθάει να προκόβει στο αγαθό.
- - Α' Κορ. 16,14: Όλες τις πράξεις σας να τις εμπνέει η αγάπη.
- - Ρωμ. 13,10: Η αγάπη σε καμιά περίπτωση δεν κάνει κακό στον άλλο η αγάπη είναι η τέλεια εκπλή­ ρωση των εντολών του Θεού.

Φράσεις από την Παλαιά Διαθήκη:
- - Δευτ. 10,19: Να αγαπάτε, λοιπόν, τους ξένους, γιατί κι εσείς ήσασταν ξένοι στην Αίγυπτο.
- - Παρ. 11,12: Ο ανόητος μιλάει χλευαστικά για τον πλησίον του, μα ο συνετός σωπαίνει.
- - Παρ. 21,12: Πάντα του ασεβή η ψυχή διψάει για το κακό ούτε για τον πλησίον του έλεος δεν έχει...
- - Παρ. 3,34: Εναντιώνεται στους αλαζόνες, ενώ δείχνει αγάπη στους ταπεινούς.

Πώς θα κριθεί ο κόσμος
31 Όταν θα έρθει ο Υιός του Ανθρώπου με όλη του τη μεγαλοπρέπεια και θα τον συνοδεύουν όλοι οι άγιοι άγγελοι, θα καθίσει στον βασιλικό θρόνο του. 32 Τότε θα συναχθούν μπροστά του όλα τα έθνη, και θα τους ξεχωρίσει όπως ξεχωρίζει ο βοσκός τα πρόβατα από τα κατσίκια. 33 Τα πρόβατα θα τα το­ ποθετήσει στα δεξιά του και τα κατσίκια στ' αριστερά του. 34 Θα πει τότε ο βασιλιάς σ' αυτούς που βρί­ σκονται δεξιά του: "ελάτε, οι ευλογημένοι απ' τον Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που σας έχει ετοιμαστεί απ' την αρχή του κόσμου. 35 Γιατί, πείνασα και μου δώσατε να φάω, δίψασα και μου δώσατε να πιω, ήμουν ξένος και με περιμαζέψατε, 36 γυμνός και με ντύσατε, άρρωστος και μ' επισκε­ φθήκατε, φυλακισμένος κι ήρθατε να με δείτε". 37 Τότε θα του απαντήσουν οι άνθρωποι του Θεού: "Κύριε, πότε σε είδαμε να πεινάς και σε θρέψαμε ή να διψάς και σου δώσαμε να πιεις; 38 Πότε σε εί­ δαμε ξένον και σε περιμαζέψαμε ή γυμνόν και σε ντύσαμε; 39 Πότε σε είδαμε άρρωστον ή φυλακισμέ­ νον κι ήρθαμε να σε επισκεφθούμε;". 40 Τότε θα τους απαντήσει ο βασιλιάς: "σας βεβαιώνω πως αφού τα κάνατε αυτά για έναν από τους άσημους αδερφούς μου, τα κάνατε για μένα"».

Μτ 25, 31­40
Μια εικαστική «συνέργεια» του Γάλλου λιθογράφου Jef Aérosol και του Άγγλου φωτογράφου Lee Jeffries, από τη σειρά «Synergy». Χωρίς τίτλο #3, φωτογράφηση του Éric Simon. O Lee Jeffries φωτογραφίζει πορτρέτα άστεγων ανθρώπων.

Προτάσεις με χριστιανικά κριτήρια τρόπων αποδοχής της ετερότητας
Σε ομάδες ας μελετήσουμε τα παρακάτω κείμενα και ας επεξεργαστούμε τις θέσεις και τις στάσεις της Εκκλησίας απέναντι στη μοναδικότητα του ανθρώπινου προσώπου και τον σεβασμό της ετερότητας. Ας παρουσιάσουμε τα αποτελέσματα στην ολομέλεια και ας συζήτησουμε την προσωπική μας θέση σε όσα μάθαμε.

Προς μία θεολογία της ετερότητας
Στοιχεία και προϋποθέσεις για μια θεολογική προσέγγιση της πολυπολιτισμικότητας που να εκ­ φράζεται ως αλληλοσεβασμός, αποδοχή και ειρηνική συνύπαρξη με τη θρησκευτική ή όποια άλλη ετερότητα, είναι διάσπαρτα στη Βίβλο και στα πατερικά κείμενα. Για την αναγνώρισή τους, όμως, απαιτείται σαφώς μία άλλη νοοτροπία και ένας άλλος προσανατολισμός. Μια άλλη ερμηνευτική προ­ σέγγιση μπορεί να αναδείξει και να φωτίσει καίριες πτυχές της θεολογίας της ετερότητας. Στη διήγη­ ση της δημιουργίας είναι κατάδηλο, πέρα από τη διαλεκτική κτιστού και ακτίστου, ότι ο άνθρωπος και ο κόσμος είναι δημιουργήματα «καλά λίαν» του Θεού. […] Στο σχέδιο της θείας οικονομίας του Θεού για τη σωτηρία εντάσσονται όλες οι θρησκευτικές παραδόσεις. Η Βίβλος δεν είναι μόνο θεόπνευστο έργο. Είναι και ιστορικό προϊόν και μαρτυρία πολυπολιτιστικών και πολυθρησκευτικών σχέσεων. […] Η Καινή Διαθήκη δεν αφορά αποκλειστικά στον περιούσιο λαό. Ο πλησίον είναι ο άλλος, ο έτερος, όπως και ο Θεός είναι ο απόλυτος Άλλος, ο όντως Έτερος προς τον άνθρωπο, που γίνεται αδελφός. Συ­ νεπώς, η αποδοχή του άλλου και της ετερότητας δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη παράδοξο αίτημα της μετανεωτερικότητας και της πολυπολιτισμικότητας, αλλά βρίσκεται ακριβώς στην καρδιά της θεολο­ γικής μας παράδοσης. «Ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ πατρός μου μοναὶ πολλαί εἰσιν» (Ιω. 14,2). Στην Καινή Διαθήκη μπορεί κανείς να ψηλαφήσει μια σειρά από θεολογικούς τόπους της ετερότητας, όπως οι παραβολές του Καλού Σαμαρείτη και της Κρίσεως. Το ιδρυτικό γεγονός της Εκκλησίας κατά την Πεντηκοστή σημαί­ νει πρόσληψη της προσωπικής ετερότητας αλλά και της πολυπολιτισμικότητας των λαών και των γλωσσών στην προοπτική του σώματος του Χριστού. Η εμπειρία και η δυναμική που ανέπτυξε η αρ­ χαία Εκκλησία προσανατολίζεται σαφώς προς πολυπολιτισμική προοπτική. Η Αποστολική Σύνοδος, η εκκλησιολογία του αποστόλου Παύλου και το άνοιγμα προς τους εθνικούς σηματοδοτούν τις απαρχές μιας νέας πραγματικότητας. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς Ιουδαίος ή να εφαρμόζει τον Μωσαϊκό Νό­ μο για να ενταχθεί στην Εκκλησία. Η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος δεν επιβάλλει μιαν αναγκαστική ομοιομορφία με απαρέγκλιτους κανόνες και κατηγορικές προσταγές. Αντίθετα, φωτίζοντας την προ­ σωπική ετερότητα του κάθε μέλους της εκκλησιαστικής κοινότητας, την οδηγεί σε αρμονική αλληλε­ ξάρτηση με τα άλλα μέλη, οικοδομώντας, έτσι, την ενότητα του σώματος. […] Η εκκλησιολογία αποκα­ λύπτει τη δυνατότητα ένωσης των πολλών στο Ένα Σώμα του Χριστού, όπου οι πολλοί συνάπτονται και γίνονται αλλήλων μέλη. Γιατί η Εκκλησία δεν είναι μόνο η συναγωγή των πριν διεστώτων αλλά και η ποικιλία των χαρισμάτων. […] Κοινωνία και ετερότητα, ενότητα και πολλαπλότητα συμπίπτουν, αντανακλώντας το δόγμα της Αγίας Τριάδος. […] Η σχέση του ανθρώπου με την ετερότητα του κόσμου και της φύσης αναδεικνύει και φανερώνει την ευθύνη του απέναντι στην υπόλοιπη δημιουργία. Ο άν­ θρωπος καλείται να οδηγήσει την άλογη κτίση σε κοινωνία μαζί του, καλλιεργώντας την αισθητικά μέ­ σω της προσωπικής δημιουργίας, του πολιτισμού του, όχι να την καθυποτάξει ή να την αφομοιώσει μη σεβόμενος την ετερότητά της. […] Το ασκητικό ήθος, εξάλλου, δεν συνιστά ατομικό κατόρθωμα, αλλά κατεξοχήν γεγονός κοινωνίας. Είναι η προσωπική εμπειρία της θυσιαστικής αυθυπέρβασης από κάθε αδιέξοδη εμμονή στην αυτάρκεια της ύπαρξης, το κοινωνικό και κενωτικό άνοιγμα του προσώ­ που στη ζωή της κοινότητας ως συνύπαρξη και σχέση με τα άλλα μέλη, το μεγάλο «ναι» στη ζωή, στη ζωή ως αγάπη και ελευθερία. Η ανθρώπινη προσπάθεια δεν κατορθώνει, παρά μόνο αποδέχεται ελεύθερα και οικειώνεται αγαπητικά τον τρόπο υπάρξεως του Θεού.

Γιαγκάζογλου, Σ., Κοινωνία εσχάτων, Δοκίμια εσχατολογικής οντολογίας , Ίνδικτος, Αθήνα, 2016, σσ. 265­268.
Βλάσης Κανιάρης, Το κουτσό, Περιβάλλον, ΕΜΣΤ, Αθήνα, 1974.

Ο μετανάστης
[…] Ο μετανάστης είναι πρόκληση για την γνησιότητα της ιερατικής, χριστιανικής και ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας μου και τούτο γιατί εγώ πέρα από κάθε άλλον γνωρίζω ότι το μέτρο της ανθρώπινης αξίας είναι η Ενανθρώπηση του Θεού. Γιατί περισσότερο από κάθε άλλον οφείλω να θυμάμαι ότι αυ­ τός ο μετανάστης μπορεί να είναι ένας από αυτούς που θα έλθει από ανατολών και δυσμών και θα ανακληθεί στην Βασιλεία του Θεού και εγώ ως υιός της Βασιλείας να μείνω απ' έξω. Ο λόγος και η πράξη του Χριστού δεν αφήνουν περιθώρια για την όποια διαπραγμάτευση αυτής της αλήθειας. Δεν μπορούμε να διαπραγματευθούμε αυτήν την αλήθεια στο όνομα κανενός εθνικισμού ή οποιουδήπο­ τε άλλου "­ισμού".

Ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος, είναι κατ' εικόνα Θεού δημιουργημένος. Δεν είναι ένα ωραίο ζώο για το οποίο διεκδικούμε λίγο περισσότερο σανό, αλλά ένα πρόσωπο που έχει κληθεί να υπερβεί την θνητότητά του και να γίνει μέτοχος της Θείας ζωής. Το όραμα της Εκκλησίας είναι "μία ποίμνη, Εις ποι­ μήν". Και σε αυτή την ποίμνη χωράνε όλοι, ακόμη και οι μετανάστες. Είναι μια κοινωνία όπου όλοι αλ­ ληλοπεριχωρούνται εν αγάπη, όπου ο άλλος είναι η χαρά μου και όχι η κόλασή του.

Ποιος είναι ο μετανάστης
Θα ερωτήσει κάποιος. Για ποιον μετανάστη μιλάμε; Για τον κάθε μετανάστη, και τον καλό και τον κακό. Για τον άνθρωπο και όπως διαμορφώθηκε μέσα στις συνθήκες της ζωής που έζησε. Ο καθένας είναι πρώτα άνθρωπος, μέτοχος της κοινής των ανθρώπων φύσεως. Ο καθένας είναι ένα πρόσωπο μοναδικό και ανεπανάληπτο. Ο κάθε άνθρωπος για τον Θεό είναι μοναδικός. Ελάτε λοιπόν τώρα να δούμε τον συγκεκριμένο άνθρωπο και να τον αντιμετωπίσουμε. Να τον γνωρίσουμε πρώτα. Να βρού­ με τον τρόπο να επικοινωνήσουμε μαζί του. Να αντιμετωπίσουμε τα πρώτα άμεσα προβλήματά του. Να του εξηγήσουμε τους όρους και τις συνθήκες της κοινής ζωής όλων μας. Να σταθούμε και να τον κάνουμε να σταθεί και αυτός με ευθύνη απέναντι στην ζωή του, απέναντι στη ζωή μας, απέναντι και στην παραβατικότητά του. […]

Αδιαπραγμάτευτη για την Εκκλησία η αξία του ανθρώπινου προσώπου
Εάν υπάρχει κάτι που πρέπει να το πούμε πολύ καθαρά, είναι ότι για την Εκκλησία είναι αδια­ πραγμάτευτη η αξία του ανθρώπινου προσώπου. Είπα και στην αρχή ότι το μέτρο αυτής της αξίας εί­ ναι η Ενανθρώπηση του Θεού. Το ότι ο Θεός γίνεται άνθρωπος φανερώνει την μοναδικότητα και την αξία του ανθρώπου. Εάν αυτό το μέτρο χαθεί, τότε τι μένει σαν μέτρο της ανθρώπινης αξίας; Τότε τι είναι ο άνθρωπος; Είναι ένα ωραίο ζώο που διεκδικούμε γι' αυτόν περισσότερο σανό ή τελικά ένα σω­ ρό από σκουπίδια; Όταν αρνούμεθα την θεία καταγωγή του ανθρώπου και το θεοειδές του ανθρώπι­ νου προσώπου, μήπως προσφέρουμε ένα ιδανικό ιδεολογικό στήριγμα στην εκμετάλλευση του αν­ θρώπου και τον ευτελισμό του;

Παύλος (Ιωάννου), Μητροπολίτης Σισανίου και Σιατίστης, Το μεταναστευτικό πρόβλημα . Στο συνέδριο Εκκλησία και Αριστερά, Ιστολόγιο: Θεολογικά Δρώμενα. Δημοσιεύθηκε 24/1/2013 .

Όταν ο Άη Νικόλας ζήτησε από τον Κοσμά να ανοίξει τον ναό για τους πρόσφυγες
- - Άη Νικόλα μου, χανόμαστε! Έρχονται! Το νησί σου αλώνεται. Καραβιές φτάνουν απ' απέναντι.
- - Ποιοι έρχονται, Κοσμά μου; Τόσα χρόνια Επίτροπος εδώ στην εκκλησιά μου και δεν σε ξανάδα έτσι ταραγμένο.
- - Αυτοί, αυτοί, από απέναντι.
- - Ε, και πώς κάνεις έτσι; Μαζί τους ήμουν και δεν είδα παρά μόνο θαλασσοπνιγμένους με κουρε­ λιασμένες βάρκες.
- - Γι' αυτούς μιλάω, Άη Νικόλα μου. Γι' αυτούς.
- - Κι από αυτούς θα χαθείτε, ευλογημένε; Από παιδιά, γέρους κι ετοιμόγεννες;
- - Δε φοβάμαι αυτούς, Άγιέ μου. Αντίθετα, τους συμπονάω. Αυτά που φέρνουν μαζί τους φοβάμαι.
- - Και τι φέρνουν;
- - Τη φτώχια τους. Την απελπισία τους. Δε χωράνε πια. Πού θα κουρνιάσουν; Τι θα φάνε; Θα μας πνίξουν. Δε φταίνε αυτοί... αλλά θα μας πνίξουν.
- - Αχ! Κοσμά μου, δε βλέπεις; Έφτασε η ώρα.
- - Ποια ώρα, Άη Νικόλα μου;
- - Η ώρα να διαλέξεις κι εσύ κι οι συμπατριώτες σου, που μ' αγαπάτε και με τιμάτε, την πίστη της πράξης από την πίστη της θεωρίας και των ωραίων λόγων.
- - Και τί να κάνουμε, Άγιέ μου; Σε λίγο θα 'μαστε στον τόπο μας οι λιγότεροι. Πού θα πάει αυτή η συμφορά;
- - Πάλι με μπερδεύεις, Κοσμά μου. Εγώ σου λέω πως τα πράγματα είναι απλά. Σε λίγη ώρα, εδώ πιο κάτω από το μοναστήρι μου, στην ακτή, μέσα σε μια βάρκα τρύπια, μουσκεμένος, άστεγος, πεινα­ σμένος και μισοπεθαμένος φτάνει ο Χριστός.
- - Ο Χριστός;
- - Αμ τι νόμιζες; Πως θά 'μενε το Ευαγγέλιο για πάντα ένα ωραίο ανάγνωσμα από τον άμβωνα; Έφτασε η ώρα και της δικής σου γενιάς να καταλάβει τί σημαίνει πως ο Θεός έγινε άνθρωπος. Όχι στα λόγια, όχι στο κήρυγμα, αλλά στην αληθινή ζωή. Χριστό δεν γυρεύεις μια ζωή; Έφτασε! Πήγαινε βρες Τον εκεί κάτω στην ακτή, που το κύμα πετάει στα βράχια παιδικά κορμάκια.
- - Κι αν είναι σχέδιο, Άη Νικόλα μου; Κι αν έχουν συνωμοτήσει να μας εξαφανίσουν; Κι αν μας τους στέλνουν γι' αυτό;
- - Σα να μου φαίνεται πως πιο πολύ πιστεύεις στη δύναμη του κόσμου, απ' όσο του Θεού.
- - Θεός φυλάξοι!
- - Κι όμως! Νομίζεις πως έλειψαν ποτέ τα σχέδια και οι συνωμοσίες; Όπως πάντα, έτσι και τώρα. Μην ταράζεσαι. Κράτα στην καρδιά σου προσηλωμένη στον πόνο του κόσμου και έχεις γίνει κομμάτι της πιο δυνατής συνωμοσίας της Ιστορίας: Της συνωμοσίας της αγάπης. Αυτής που δεν θα νικηθεί ποτέ.
- - Και πώς θα σταματήσει αυτό; Πότε η αγάπη θα νικήσει;
- - Άκουσε, το κακό υπάρχει σαν αφορμή για να γεννιούνται αγωνιστές. Αγωνιστές αγάπης. Αγωνι­ στές αγιότητας. Αγωνιστές ενός καλύτερου κόσμου. Σήμερα, εκεί, στην ακτή. Με ό,τι έχεις. Με ό,τι μπορείς. Και από αύριο, με λόγο, με δράση, με προσευχή, ό,τι μπορείς, όπως μπορείς, με όσους βρεις, έστω κι αν δεν συμφωνείτε σε όλα, να σταματήσετε το κακό, άνθρωποι, εικόνες Θεού, να γίνονται τρο­ φή στην απληστία ανθρώπων απανθρώπων. Με λόγο, με δράση και παράδειγμα να φτιάχνονται άν­ θρωποι που θα μισούν την αδικία και θα γκρεμίζουν τα τείχη του εγωισμού και της καλοπέρασής τους. Μόνον έτσι θα σταματήσει αυτό το κακό κι όλα τ' ανάποδα του κόσμου.
- - Όλο και ζυγώνουν! Πού θα μείνουν;
- - Εδώ!
- - Πού εδώ; Μέσα στον ναό σου;
- - Στο ναό μου. Για όσο χρειαστεί.
- - Μα είναι αλλόθρησκοι. Πώς θα μπουν εδώ;
- - Αν είναι αλλόθρησκοι αυτοί, τότε κι ο Χριστός που θαλασσοπνίγεται μαζί τους, αλλόθρησκος

θα 'ναι.
- - Θεός φυλάξοι, Άη Νικόλα μου!
- - Μη φοβάσαι! Τον κάθε τόπο τον κάνει ιερό η αγάπη. Ούτε εγώ, ούτε οι άγιοι στα εικονοστάσια κινδυνεύουμε. Άλλος είναι ο κίνδυνος.
- - Ποιος;
- - Να μάθουν οι καρδιές να μετράνε τους ανθρώπους σαν αντικείμενα, σαν άψυχα, σα στατιστι­ κές. Γι' αυτό σού λέω, άνοιξε τον ναό. Εδώ μέσα θα ζεσταθεί το κορμί τους. Κι όταν ζεσταθεί αυτό, μπορεί και να ρωτήσουν, ποιος είναι Αυτός που ζέστανε και την καρδιά αυτών που τους υποδέχτηκαν. Κάποτε, μπορεί να Τον αναζητήσουν κι εκείνοι.
- - Άη Νικόλα μου, στον Βορρά χτίζουν φράχτες να τους κρατήσουν μακριά. Μήπως αυτοί ξέρουν καλύτερα;
- - Δεν κάνουν τίποτε τα τείχη, γιατί ο εχθρός είναι ήδη μέσα. Μέσα στις χώρες τους και μέσα στις καρδιές τους. Μη φοβάσαι. Ο τόπος σου έζησε γιατί ύψωνε πάντα τείχη στη βαρβαρότητα, όχι στη δυ­ στυχία. Άνοιξε, λοιπόν, Κοσμά μου, την Εκκλησία και μη φοβάσαι. Όσο η αγάπη ξεκλειδώνει τις πόρτες των σπιτιών και των καρδιών, ο τόπος αυτός δε θα χαθεί. Κι άσ' τους να λένε. Εγώ σ' αφήνω. Έχω να πάω μαζί με τις βάρκες σας, που ψάχνουν ναυαγούς. Εσύ με βλέπεις στις εικόνες, εγώ όμως, είμαι εκεί. Κάθε νύχτα είμαι εκεί και μαζεύω ανθρώπους. Δε ρωτάω καταγωγή, δε ρωτάω θρησκεία. Ανθρώ­ πους, μόνον ανθρώπους.

- - Κοσμά! Κοσμά! Ξύπνα! Ο παπάς σού παραγγέλνει ν' ανοίξεις την Εκκλησία. Χώρος αλλού δεν υπάρχει. Σήκω! Όπου να 'ναι φτάνουν από απέναντι. Εκεί μέσα θα τους κοιμίσουμε και βλέπουμε. Βιάσου!
Ιγνάτιος, Μητροπολίτης Δημητριάδος, Όταν Ο Αη Νικόλας ζήτησε από τον Κοσμά να ανοίξει το ναό για τους πρόσφυγες, Δημοκρατία , 7/11/2015.

Ευθύνη του χριστιανού για τα κοινωνικά προβλήματα που προκύπτουν από την ετερότητα
Ας επιχειρήσουμε να συνδέσουμε τα μηνύματα των δύο παρακάτω εικόνων.
Με αφορμή την «Κραυγή» του Νορβηγού ζωγράφου Έντβαρτ Μουνκ, ας επιχειρήσουμε να συνδέσου­ με τον πίνακα με όσα επεξεργάστηκαμε για την ετερότητα, να τα επεκτείνουμε και να απαντήσουμε σε ερωτήματα, όπως π.χ. «ποια είναι η ευθύνη για την επίλυση προβλημάτων που προκύπτουν από την ετερότητα;».
Έντβαρτ Μουνκ, Η κραυγή.
Κορυφαία ΜΚΟ στην Ελλάδα για το 2016 αναδείχθηκε η «Κιβωτός του Κόσμου».

π. Σταμάτης Σκλήρης, Συνάντηση στο Βυθό, 2001. Ακρυλικό σε χαρτόνι. Διαστάσεις 30 x 40 εκ.

3. Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΕΝΑ ΠΛΟΥΡΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

3.1. ΟΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ

Ο παράλληλος ρόλος του πιστού και πολίτη και η ενεργός συμμετοχή των πιστών στην πολιτική
Ας συζητήσουμε με αφορμή το παρακάτω κείμενο τα ερωτήματα που ακολουθούν: Μπορούν οι χρι­ στιανοί να συμμετέχουν στον πολιτικό βίο; Πρέπει η Εκκλησία να έχει πολιτικές θέσεις και δράσεις; Αν ναι, ποια είναι τα όρια; Μπορεί η Εκκλησία να ταυτίζεται με έναν πολιτικό σχηματισμό; Οι πολιτικοί φορείς μπορούν να χρησιμοποιούν την Εκκλησία για να πετύχουν ψηφοθηρικούς σκοπούς;

Θρησκεία και Πολιτική
Κάθε θρησκεία λοιπόν στην προσπάθειά της να υπηρετήσει τις αξίες που κηρύττει μπορεί να εκφρά­ ζεται και πολιτικά, αν και όχι αναγκαίως μέσω πολιτικού σχήματος. Η πολιτική όμως σε καμία περί­ πτωση δεν επιτρέπεται να αγνοεί την ύπαρξη και τη δυναμική της θρησκείας, ούτε ασφαλώς και να την υποτάσσει.
Κονιδάρης, Ι., Θρησκεία και πολιτική. Εφημερίδα Το Βήμα , 01/02/1998

Χριστιανικές αρχές και αξίες σχετικά με την εξουσία
Ας παρατηρήσουμε τις παρακάτω εικόνες και ας καταγράψει ο καθένας και η καθεμία από εμάς απα­ ντήσεις στα παρακάτω ερωτήματα: Τι βλέπουμε, Τι σκεφτόμαστε με όσα βλέπουμε; Τι αναρωτιόμαστε με όσα βλέπουμε;
Sieger Koder, Ο Ιησούς πλένει τα πόδια του Πέτρου.
Ford Madox Brown, Ο Χριστός πλένει τα πόδια του Πέτρου, 1851­1856. Πινακοθήκη Tate Britain. Λονδίνο.Ντούτσιο ντι Μπουονινσένια, Ο νιπτήρας.
Ιερά Μονή Αγίου Νικολάου, Ιερός Νιπτήρας, ψηφιδωτό, Καθεδρικός Monreale, Ιταλία.

Ας διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο και, στη συνέχεια, ας συζητήσουμε αν λάβαμε απαντήσεις και ποια ερωτήματα έχουμε ακόμη.

Ο Χριστός πλένει τα πόδια των μαθητών
4 Σηκώνεται, λοιπόν, από το τραπέζι που δειπνούσαν, βγάζει το ιμάτιό του, παίρνει μια πετσέτα και τη ζώνεται 5 έπειτα βάζει νερό στη λεκάνη κι αρχίζει να πλένει τα πόδια των μαθητών και να τα σκουπίζει με την πετσέτα που είχε ζωστεί. 6 Φτάνει λοιπόν και στο Σίμωνα Πέτρο αυτός του λέει: «Εσύ, Κύριε, θα μου πλύνεις τα πόδια;». 7 «Αυτό που κάνω εγώ», του αποκρίθηκε ο Ιησούς, «εσύ δεν το καταλαβαίνεις τώρα θα το καταλάβεις όμως αργότερα». 8 Του λέει ο Πέτρος: «Ποτέ δε θα σ' αφή­ σω να μου πλύνεις τα πόδια». «Αν δεν σε πλύνω», του αποκρίθηκε ο Ιησούς, «δεν έχεις θέση κοντά μου». 9 Του λέει τότε ο Σίμων Πέτρος: «Αν είναι έτσι, Κύριε, όχι μόνο τα πόδια να μου πλύνεις αλλά και τα χέρια και το κεφάλι». […] 12 Όταν τους έπλυνε τα πόδια, φόρεσε το ιμάτιό του, πήρε πάλι τη θέση του στο τραπέζι και τους είπε: «Καταλαβαίνετε τι έκανα σ' εσάς; 13 Εσείς με φωνάζετε "Διδάσκαλε" και "Κύριε", και σωστά το λέτε, γιατί είμαι. 14 Αν, λοιπόν, εγώ ο Κύριος κι ο Διδάσκαλος σας έπλυνα τα πό­ δια, έχετε κι εσείς την υποχρέωση να πλένετε ο ένας τα πόδια του άλλου. 15 Σας έδωσα το παράδειγ­ μα, για να κάνετε κι εσείς όπως έκανα εγώ. 16 Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει δούλος ανώτερος από τον κύριό του, ούτε απεσταλμένος ανώτερος από 'κείνον που τον έστειλε. 17 Εάν τα μάθατε αυτά, θα είστε μακάριοι αν τα εφαρμόζετε κιόλας».

Ιω. 13, 4­9 και 12­17.
Είναι σημαντικό, παρατηρώντας τις παρακάτω εικόνες στις οποίες ο Χριστός απεικονίζεται μπροστά στην εξουσία, να σχολιάσουμε το θέμα: «Η εξουσία ως διακονία».
Η μαστίγωσις. Μονή Αγ. Νικολάου­Μετέωρα.
Η απόνιψις του Πιλάτου. Θεοφάνης ο Κρης,

Η ευθύνη και ο αγώνας του χριστιανού ως πολίτη για τη μεταμόρφωση του κόσμου
Ας μελετήσουμε τα παρακάτω κείμενα και ας απαντήσουμε στα ερωτήματα: Ποια μπορεί να είναι η τελική μεταμόρφωση του κόσμου που επαγγέλλονται οι χριστιανοί/χριστιανές; Τι θα μπορούσαν να μεταμορφώσουν με τον αγώνα τους οι χριστιανοί/χριστιανές από τον σύγχρονο κόσμο; Να αναφέρετε παραδείγματα από την καθημερινή ζωή. Ποια θεωρείτε ότι είναι τα όρια του αγώνα των χριστιανών για τη μεταμόρφωση του κόσμου;

Χριστιανοί και μεταμόρφωση του κόσμου
Δεν θα αφήσουμε την ιστορία στους Ηρώδες και τους Πιλάτους. Η αντιστορία πρέπει να αμφισβητή­ σει και παράλληλα να αναζωογονήσει την Ιστορία. Αυτό δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ μέχρι την επιστρο­ φή του Χριστού. Ποτέ δεν θα υπάρξει πολιτισμός τέλειος, ποτέ δεν πρόκειται να υπάρξει ο «πολιτι­ σμός της κοινωνίας». Θα υπάρξουν όμως σημεία - θα υπάρξουν προσπάθειες. Βρισκόμαστε στην έρη­ μο της Εξόδου, στο δρόμο για τη Βασιλεία. Έχουμε λοιπόν την υποχρέωση να δώσουμε στους ανθρώ­ πους ενδιάμεσους σταθμούς, οάσεις, σκηνές, ύμνους, για να βρούνε το θάρρος να προχωρούν πάντα εμπρός, προς την τελειωτική μεταμόρφωση.

Ίσως όλα αυτά να απαιτούσαν σήμερα ένα είδος ανανεωμένης αγιότητας, ένα «νέο τύπο αγίου» όπως έγραψε ο Νικολάι Μπερντιάγεφ, ικανό ν' αναλάβει όλο το βάρος της κοσμικής και κοινωνικής πολυπλοκότητας, ικανό να μπολιάσει τον κόσμο με το Άγιο Πνεύμα, για να τον διαφωτίσει και να τον μεταμορφώσει. Αυτό λέει ο Μπερντιάγεφ. Γιατί μου φαίνεται ότι το ζωοποιό Πνεύμα δεν παύει ποτέ ν' αναβλύζει μαζί με το νερό και το αίμα του λογχισμένου σώματος του Σταυρωμένου, όλων των σταυ­ ρωμένων της ιστορίας, που μας καλούν να γίνουμε οι διάκονοι της Ανάστασης.

Κλεμάν, Ο., Ορθοδοξία και Πολιτική , Μτφρ. ­ Επιμ. Γ. Λάππας & Γ. Ζερβός, Μήνυμα, Αθήνα, 1985, σ. 21.

Η ευθύνη για μεταμόρφωση του κόσμου
Για τους Τρεις Ιεράρχες το πρόβλημα της ανισοκατανομής των αγαθών δεν αποδίδεται στο θέλη­ μα του Θεού, ούτε σε φυσικές αιτίες και τυχαία γεγονότα άλλα σε συγκεκριμένες ενέργειες αυτών που κατέχουν την εξουσία και τον πλούτο.
«Οι κοινωνικές ανισότητες δεν είναι θέλημα Θεού», λέει ο άγιος Γρηγόριος, «ο Θεός δημιούργη­ σε τον άνθρωπο ελεύθερο... Με την πτώση θρυμματίστηκε η αρχική ενότητα και ισοτιμία μεταξύ των ανθρώπων, οι θρασύτεροι με τη βοήθεια του πολιτικού νόμου, τον οποίο κατέστησαν όργανο καταδυ­ ναστεύσεων, επιβλήθηκαν στους ασθενέστερους και έτσι οι άνθρωποι χωρίστηκαν σε πλούσιους και φτωχούς, ελεύθερους και δούλους και σε πολλές άλλες κατηγορίες. Εμείς όμως, σαν χριστιανοί οφεί­ λουμε να αποβλέπουμε και να τείνουμε στην αρχική ενότητα και όχι στην κατοπινή διαίρεση, στον νό­ μο του Θεού και όχι στον νόμο του ισχυρού». Είναι πασιφανές ότι ο νόμος του Θεού, δηλαδή ο νόμος της αγάπης, της ισότητας, της ελευθερίας της ειρήνης, δεν έχει τίποτα κοινό με τον νόμο των ισχυρών κάθε εποχής. Ο Μέγας Βασίλειος γίνεται πολύ παραστατικός όταν θέλει να αναφερθεί στην αδικία και την αρπαγή του πλούτου από τους κοινωνικά δυνατούς, ανατρέποντας μάλιστα με τα λεγόμενά του τις κοινωνικά αποδεκτές αντιλήψεις περί κλοπής. […]

Ο Μέγας Βασίλειος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος θεωρούν ότι η κοινοκτημοσύνη είναι η λύση του κοινωνικού προβλήματος και προτείνουν την πρωτοχριστιανική κοινότητα των Ιεροσολύμων, οπού όλα ήταν κοινά, σαν πρότυπο για μια δίκαιη οργάνωση των χριστιανικών κοινωνιών. Ο τελευταί­ ος καλεί τους χριστιανούς της Κωνσταντινούπολης να εφαρμόσουν το κοινωνικό μοντέλο της ισότητας και αλληλεγγύης τονίζοντας ότι αν το κατορθώσουν δε θα υπάρξει ειδωλολάτρης που δε θα τον ελκύ­ σει η χριστιανική πρόταση ζωής. Ο Γάλλος Ορθόδοξος Θεολόγος Ολιβιέ Κλεμάν υποστηρίζει πως ο Ιω­ άννης ο Χρυσόστομος είναι ο πρώτος χριστιανός, που προσπάθησε να οργανώσει και να εφαρμόσει ένα χριστιανικό πολιτικό σύστημα στηριγμένο στην ισότητα. […]

Αργυρόπουλος, Α., Το επαναστατικό μήνυμα των Τριών Ιεραρχών , σειρά Έξοδος στην κοινωνία και τη ζωή, Αθήνα, 2009, σσ. 28­30.

Αξιολογικές κρίσεις για την ευθύνη του χριστιανού ως πολίτη του κόσμου
Ας πάρουμε θέση σχετικά με την ευθύνη του χριστιανού ως πολίτη του κόσμου με βάση τις παρακάτω φράσεις:
-  Είσαι στην υπηρεσία του Χίτλερ. Μαθαίνεις για ένα σχέδιο δολοφονίας του. Ενθαρρύνεις την πρω­ τοβουλία και παίρνεις ενεργό ρόλο.
-  Η πατρίδα είναι σε δεινή οικονομική κατάσταση. Η φορολογία είναι αυξημένη για όλους. Εσύ βρί­ σκεις τρόπο να πληρώσεις πολύ λιγότερα από αυτά που σου αντιστοιχούν.
-  Το να τηρείς και να συμμορφώνεσαι με τους νόμους σημαίνει φιλοπατρία.
-  Ξέρω πως υπάρχουν φτωχές χώρες, αλλά δεν πρόκειται να σώσω εγώ τον κόσμο.
-  Αγοράζω συγκεκριμένα ρούχα και προϊόντα, παρόλο που γνωρίζω ότι έχουν παραχθεί σε εργοστά­ σια, όπου οι συνθήκες εργασίας είναι απάνθρωπες και η αμοιβή είναι εξευτελιστικά χαμηλή.
-  «Δεν υπάρχει κοινωνία, αλλά μόνο άτομα» (Μ. Θάτσερ) κ.λπ.

3.2. Η ΠΡΟΤΑΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΩΝ

Στερεότυπα και προκαταλήψεις στην καθημερινότητα των μαθητών
Ας παρατηρήσουμε τις εικόνες και ας σκεφτούμε για ποιες ομάδες ανθρώπων υπάρχουν στερεότυπα και γιατί.
Αριστερά: Κούκλες Bratz που απευθύνονται σε κορίτσια προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας. Δεξιά: Φιγούρες Hulk που απευθύνονται σε αγόρια προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας.
Αριστερά: Ο Κωνσταντίνος Καραούζας, παραπληγικός αθλητής ολυμπιακού επιπέδου στην κολύμβηση. Δεξιά: Καλλιτέχνες με αναπηρία.

Η ύπαρξη στερεοτύπων και προκαταλήψεων στον χώρο της θρησκείας, τα αίτια και οι συνέπειές τους
Σε ομάδες ας μελετήσουμε τα παρακάτω κείμενα και ας απαντήσουμε στα ερωτήματα: Τι συμβαίνει; Ποιοι εμπλέκονται; Πότε συμβαίνει; Πού συμβαίνει; Γιατί συμβαίνει;
Αφού παρουσιάσει κάθε ομάδα τα αποτελέσματά της, ας απαντήσουμε στο ερώτημα: Ποια είναι η στάση του Χριστού απέναντι στα στερεότυπα και πόσο αυτή επηρεάζει τη σημερινή Εκκλησία;

Ο καλός Σαμαρείτης (Λουκ 10, 25­37)
25 Κάποιος νομοδιδάσκαλος παρουσιάστηκε στον Ιησού, και για να τον φέρει σε δύσκολη θέση του είπε: «Διδάσκαλε, τι πρέπει να κάνω για να κερδίσω την αιώνια ζωή;». 26 Ο Ιησούς τον ρώτησε: «Ο νόμος τι γράφει;». 27 Εκείνος απάντησε: Ν' αγαπάς τον Κύριο το Θεό σου μ' όλη την καρδιά σου και μ' όλη την ψυχή σου, μ' όλη τη δύναμή σου και μ' όλο το νου σου και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. 28 «Πολύ σωστά απάντησες», του είπε ο Ιησούς «αυτό κάνε και θα ζήσεις». 29 Εκείνος όμως, θέ­ λοντας να δικαιολογήσει τον εαυτό του, είπε στον Ιησού: «Και ποιος είναι ο πλησίον μου;». 30 Πήρε τό­ τε αφορμή ο Ιησούς και είπε: «Κάποιος άνθρωπος, κατεβαίνοντας από τα Ιεροσόλυμα για την Ιεριχώ, έπεσε πάνω σε ληστές. Αυτοί τον ξεγύμνωσαν, τον τραυμάτισαν και έφυγαν παρατώντας τον μισοπε­
θαμένο. 31 Από 'κείνο τον δρόμο έτυχε να κατεβαίνει και κάποιος ιερέας, ο οποίος τον είδε, αλλά τον προσπέρασε χωρίς να του δώσει σημασία. 32 Το ίδιο και κάποιος λευίτης, που περνούσε από 'κείνο το μέρος παρ' όλο που τον είδε κι αυτός, τον προσπέρασε χωρίς να του δώσει σημασία. 33 Κάποιος όμως Σαμαρείτης που ταξίδευε, ήρθε προς το μέρος του, τον είδε και τον σπλαχνίστηκε. 34 Πήγε κοντά του, άλειψε τις πληγές του με λάδι και κρασί και τις έδεσε καλά. Μάλιστα τον ανέβασε στο δικό του το ζώο, τον οδήγησε στο πανδοχείο και φρόντισε γι' αυτόν. 35 Την άλλη μέρα φεύγοντας έβγαλε κι έδωσε στον πανδοχέα δύο δηνάρια και του είπε: "Φρόντισέ τον, κι ό,τι παραπάνω ξοδέψεις, εγώ όταν ξαναπερά­ σω θα σε πληρώσω". 36 Ποιος λοιπόν απ' αυτούς τους τρεις κατά τη γνώμη σου αποδείχτηκε "πλη­ σίον" εκείνου που έπεσε στους ληστές;». 37 Ο νομοδιδάσκαλος απάντησε: «Εκείνος που τον σπλαχνί­ στηκε». Τότε ο Ιησούς του είπε: «Πήγαινε, και να κάνεις κι εσύ το ίδιο».

Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου (Λουκ 18, 9­14)
9 Σε μερικούς που ήταν σίγουροι για την ευσέβειά τους και περιφρονούσαν τους άλλους, είπε την παρακάτω παραβολή: 10 «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ναό για να προσευχηθούν. Ο ένας ήταν Φαρι­ σαίος κι ο άλλος τελώνης. 11 Ο Φαρισαίος στάθηκε επιδεικτικά κι έκανε την εξής προσευχή σχετικά με τον εαυτό του: "Θεέ μου, σ' ευχαριστώ που εγώ δεν είμαι σαν τους άλλους ανθρώπους άρπαγας, άδι­ κος, μοιχός, ή και σαν αυτόν εδώ τον τελώνη. 12 Εγώ νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα και δίνω στο ναό το δέκατο απ' όλα τα εισοδήματά μου". 13 Ο τελώνης, αντίθετα, στεκόταν πολύ πίσω και δεν τολ­ μούσε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό. Χτυπούσε το στήθος του και έλεγε: "Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό". 14 Σας βεβαιώνω πως αυτός έφυγε για το σπίτι του αθώος και συμφι­ λιωμένος με το Θεό, ενώ ο άλλος όχι γιατί όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, κι όποιος τον ταπεινώνει θα υψωθεί».

Ο Ιησούς συγχωρεί μια αμαρτωλή γυναίκα (Λουκ 7, 36­50)
36 Κάποιος Φαρισαίος προσκάλεσε τον Ιησού σε γεύμα. Ο Ιησούς μπήκε στο σπίτι του Φαρισαίου και κάθισε στο τραπέζι. 37 Στην πόλη ήταν κάποια αμαρτωλή γυναίκα όταν άκουσε ότι ο Ιησούς γευ­ ματίζει στο σπίτι του Φαρισαίου, έφερε ένα αλαβάστρινο δοχείο με μύρο, 38 στάθηκε πίσω κοντά στα πόδια του και κλαίγοντας τα έβρεχε με τα δάκρυά της και τα σκούπιζε με τα μαλλιά της τα φιλούσε και τα άλειφε με το μύρο.
39 Όταν το είδε αυτό ο Φαρισαίος που τον είχε προσκαλέσει, είπε από μέσα του: «Αν ο άνθρωπος αυτός ήταν προφήτης, θα γνώριζε ποια και τι είδους γυναίκα είναι αυτή που τον αγγίζει γιατί είναι αμαρτωλή». 40 Ο Ιησούς απάντησε σ' αυτές τις σκέψεις του και του είπε: «Σίμων, έχω κάτι να σου πω». «Πες μου, Διδάσκαλε», είπε εκείνος. 41 «Δύο άνθρωποι χρωστούσαν λεφτά σε κάποιον δανειστή ο ένας πεντακόσια δηνάρια κι ο άλλος πενήντα. 42 Επειδή όμως δεν είχαν να τα επιστρέψουν, τα χάρισε και στους δυο. Πες μας, λοιπόν, ποιος από τους δυο θα του χρωστάει μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη;» 43 Ο Σίμων αποκρίθηκε: «Νομίζω εκείνος στον οποίο χάρισε τα περισσότερα». «Ορθά έκρινες», του είπε ο Ιησούς 44 και ρίχνοντας τη ματιά του στη γυναίκα τού είπε:

«Βλέπεις ετούτη τη γυναίκα; Όταν μπήκα στο σπίτι σου, δε μου έπλυνες με νερό τα πόδια. Αυτή, αντίθετα, με δάκρυα μου έπλυνε τα πόδια και μου τα σκούπισε με τα μαλλιά της. 45 Ένα φίλημα δε μου 'δωσες ενώ αυτή, από τη στιγμή που μπήκε, δεν έπαψε να μου φιλάει τα πόδια. 46 Το κεφάλι μου δεν μου το άλειψες με λάδι, ενώ αυτή μου άλειψε με μύρο τα πόδια. 47 Γι' αυτό, λοιπόν, σε βεβαιώνω πως οι πολλές της αμαρτίες συγχωρήθηκαν, όπως δείχνει η πολλή ευγνωμοσύνη της. Σ' όποιον συγ­ χωρούνται λίγες αμαρτίες, αυτός δείχνει λίγη ευγνωμοσύνη». 48 Και στη γυναίκα είπε: «Οι αμαρτίες σου συγχωρήθηκαν». 49 Όσοι κάθονταν μαζί με τον Ιησού στο τραπέζι άρχισαν να λένε μεταξύ τους: «Ποιος είναι αυτός που ακόμη και αμαρτίες συγχωρεί;». 50 Μετά ο Ιησούς είπε στη γυναίκα: «Η πίστη σου σ' έσωσε πήγαινε στο καλό».

Ο Ιησούς τρώει με τελώνες και αμαρτωλούς (Μτ 9, 10­13)
10 Ενώ έτρωγε στο σπίτι, ήρθαν πολλοί τελώνες κι αμαρτωλοί και κάθισαν μαζί με τον Ιησού και τους μαθητές του στο τραπέζι. 11 Όταν το είδαν αυτό οι Φαρισαίοι, είπαν στους μαθητές του:
«Γιατί ο δάσκαλός σας τρώει με τους τελώνες και τους αμαρτωλούς;». 12 Ο Ιησούς, που το άκουσε, τους είπε: «Δεν έχουν ανάγκη από γιατρό οι υγιείς αλλά οι άρρωστοι. 13 Και πηγαίνετε να μάθετε τι σημαίνει, αγάπη θέλω και όχι θυσία. Γιατί δεν ήρθα να καλέσω σε μετάνοια τους δικαίους αλλά τους αμαρτωλούς».

Ο Ιησούς συνομιλεί με τη Σαμαρείτισσα (Ιω 4, 27)
27 Εκείνη την ώρα ήρθαν οι μαθητές του κι απορούσαν που συνομιλούσε με γυναίκα.

Ο Ιησούς συναντά τον τυφλό (Ιω 9, 1­3)
1 Καθώς πήγαινε στον δρόμο του ο Ιησούς, είδε έναν άνθρωπο που είχε γεννηθεί τυφλός. 2 Το ν ρώτησαν, λοιπόν, οι μαθητές του: «Διδάσκαλε, ποιος αμάρτησε και γεννήθηκε αυτός τυφλός, ο ίδιος ή οι γονείς του;». 3 Ο Ιησούς απάντησε: «Ούτε αυτός αμάρτησε ούτε οι γονείς του, αλλά γεννήθηκε τυ­ φλός για να φανερωθεί η δύναμη των έργων του Θεού πάνω σ' αυτόν».

Ο Ιησούς ευλογεί τα παιδιά (Μκ 10, 13­16)
13 Έφεραν στον Ιησού παιδιά για να τα ευλογήσει οι μαθητές όμως μάλωσαν αυτούς που τα είχαν φέρει. 14 Όταν το είδε ο Ιησούς αγανάκτησε και τους είπε: «Αφήστε τα παιδιά να έρχονται σ' εμένα. Μην τα εμποδίζετε. Γιατί η βασιλεία του Θεού ανήκει σε ανθρώπους που είναι σαν κι αυτά. 15 Σας βεβαιώνω πως όποιος δε δεχτεί τη βασι­ λεία του Θεού σαν παιδί, δε θα μπει σ' αυτήν». 16 Τότε πήρε τα παιδιά στην αγκαλιά του και τα ευλογούσε βάζοντας τα χέρια του πάνω τους.

Elsie Anna Wood (1887­1978).
Ο Χριστός ευλογεί τα παιδιά. Εικονογράφηση.
Προτάσεις κριτικής στάσης από την παράδοση της Εκκλησίας απέναντι στα στερεότυπα και στις προκαταλήψεις. Σύγχρονα θεολογικά ρεύματα και θρησκευτικά πρόσωπα, που συνδέονται με αγώνες για την υπέρβασή τους
Ας αναζητήσουμε και ας μάθουμε περισσότερα για το έργο των Elisabeth Behr­Sigel, Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, π. Αθηναγόρα Λουκατάρη - Κέντρο Προστασίας Ανηλίκων Ρομά Ιεράς Μητροπόλεως Νεαπόλε­ ως και Σταυρουπόλεως, Κλήμη Πυρουνάκη - Δίκτυο Στήριξης Φυλακισμένων και Αποφυλακισμένων Γυναικών, και Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας, π. Στρατή Δήμου - Αγκαλιά.

Απόψεις και στάσεις απέναντι σε θρησκευτικά στερεότυπα
Ας διαβάσουμε σε δυάδες ή ομάδες τα παρακάτω κείμενα και για το καθένα ας γράψουμε σε ένα αυ­ τοκόλλητο χαρτάκι μία σκέψη μας. Στη συνέχεια ας τα κολλήσουμε σε μια επιφάνεια και ας τα διαβά­ σουμε όλοι και όλες όλα.

Η Αγία Γραφή για τα στερεότυπα
Γαλ. 3, 28:
Ματθ. 7, 12:
28 Δεν υπάρχει πια Ιουδαίος και ειδωλολάτρης, δεν υπάρχει δούλος και ελεύθερος, δεν υπάρχει άντρας και γυναίκα όλοι σας είστε ένας, χάρη στον Ιησού Χριστό.
12 «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άλλοι άνθρωποι, αυτά να τους κάνετε κι εσείς σ' αυτό συνοψίζονται ο νόμος και οι προφήτες».

Ο ξένος
Εἶσαι ξένος κι ἀγκάλιασες τὴν πατρίδα μου,
Ὅλη τυλιγμένη σ' ἕνα πανὶ
Ποὺ φιλιώνει τὸν ἄνεμο, κουμαντάρει τὰ σύννεφα.
Εἶσαι ξένος, ἀγάπησες τὰ σύμβολά μου
Ρωτεύτηκες τοῦ βυθοῦ τὸ ὑγρὸ μπλέ,
Τοῦ ἀγέρα τὸ διάφανο ἄσπρο
Σ' ἕνα κορμί, στὸ φῶς,
Στοῦ λόγου τὸ ἰσότονο μούρμουρο,
Σ' ὅλα τὰ χρώματα πού 'σταζαν ζωή.
Εἶσαι ξένος, ἕνας Ἕλληνας
Ποὺ διψάει Ἑλλάδα.
Ιωάννα Ζάγουρα, Ανεπαίσθητα Βήματα , Μαΐστρος, Αθήνα, 2017, σ. 37.
Μαρία Χαρατσάρη, Ταξιδευτές, 2016. Ακρυλικό σε καμβά.

3.3. Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΕΝΑ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

Προκλήσεις και δυσκολίες σε θέματα συμβίωσης και αποδοχής ανάμεσα σε ανθρώπους με διαφορετικές θρησκευτικές και αξιακές αναφορές
Ας παρατηρήσουμε τις παρακάτω εικόνες και ο καθένας/η καθεμία από εμάς ας απαντήσει στα ερω­ τήματα: «Τι βλέπουμε, Τι σκεφτόμαστε γι' αυτό που βλέπουμε; Τι αναρωτιόμαστε γι' αυτό που βλέ­ πουμε;». Στη συνεχεία μοιραστείτε με τον διπλανό/τη διπλανή σας τις απαντήσεις και καταλήξετε σε κοινές. Κατόπιν κάθε δυάδα θα μοιραστεί τα αποτελέσματα της συνεργασίας της με μια άλλη και η τε­ τραμελής πια ομάδα θα καταλήξει σε κοινές απαντήσεις. Τα αποτελέσματα των ομάδων θα ανακοινω­ θούν στην ολομέλεια και καλούμαστε να αποσαφηνίσουμε διαστάσεις και δυσκολίες της συνύπαρξης.

Αριστερά: Άποψη Κομοτηνής. Διακρίνεται το καμπαναριό και ο μιναρές. Δεξιά: Χάλκινο μετάλλιο στο ομαδικό της ξιφασκίας από την ομάδα των ΗΠΑ, στους Ολυμπιακούς του 2016.
Η οικουμενική μαρτυρία της χριστιανικής διδασκαλίας με βάση τις χριστιανικές αρχές της αποδοχής και του σεβασμού της προσωπικής ετερότητας, της ανοικτότητας, της ελευθερίας, της αγάπης. Η διαλεκτική και κριτική στάση της χριστιανικής θεολογίας απέναντι στην πολιτιστική και θρησκευτική ποικιλομορφία του σύγχρονου κόσμου
Σε ομάδες ας παρατηρήσουμε τις παρακάτω εικόνες και, αφού διαβάσουμε το γραπτό απόσπασμα από την Καινή Διαθήκη που ακολουθεί, ας συγκρίνουμε τους τρόπους που εικονίζονται όσα περιγρά­ φονται και ας απαντήσουμε στο ερώτημα: «Ποια η σχέση της πολυπολιτισμικότητας με την γενέθλια ημέρα της Εκκλησίας;».

Οι εικόνες της Πεντηκοστής κατά σειρά:
- 1. Θεοφάνης ο Kρής, 1546 μ.Χ., Mονή Σταυρονικήτα, Άγιον Όρος.
- 2. Μινιατούρα χειρογράφου από λειτουργικό βιβλίο (missal) του 14ου αι.
- 3. Έργο του Μάρκου Καμπάνη (σύγχρονη).
- 4. Σύγχρονο βιτρό σε Ευαγγελική Εκκλησία.
- 5. Έργο του Εμίλ Νόλντε.
- 6. Έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου.
- 7. Έργο του Λαζάρο Μπαστιάνι, 1484­1490. Ταπισερί με μαλλί, μετάξι και ασημοκλωστή.
- 8. Τρίπτυχο επιστύλιο τέμπλου, με παράσταση της Αναλήψεως, της Πεντηκοστής και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Β' μισό 12ου αι., Μονή Αγ. Αικατερίνης του Σινά.

Κείμενο Καινής Διαθήκης: Πεντηκοστή, η γενέθλια ημέρα της Εκκλησίας
1 Όταν έφτασε η ημέρα της Πεντηκοστής, ήταν όλοι μαζί συγκεντρωμένοι με ομοψυχία στο ίδιο μέρος. 2 Ξαφνικά ήρθε από τον ουρανό μια βουή σαν να φυσούσε δυνατός άνεμος, και γέμισε όλο το σπίτι όπου έμεναν. 3 Επίσης τους παρουσιάστηκαν γλώσσες σαν φλόγες φωτιάς, που μοιράστηκαν και κάθισαν από μία στον καθένα απ' αυτούς. 4 Όλοι τότε πλημμύρισαν από Πνεύμα Άγιο και άρχισαν να μιλούν σε άλλες γλώσσες, ανάλογα με την ικανότητα που τους έδινε το Πνεύμα. 5 Στην Ιερουσαλήμ βρίσκονταν τότε ευσεβείς Ιουδαίοι από όλα τα μέρη του κόσμου. 6 Όταν ακούστηκε αυτή η βουή, συ­ γκεντρώθηκε πλήθος απ' αυτούς και ήταν κατάπληκτοι, γιατί ο καθένας τους άκουγε τους αποστόλους να μιλάνε στη δική του γλώσσα. 7 Είχαν μείνει όλοι εκστατικοί και με απορία έλεγαν μεταξύ τους: «Μα αυτοί όλοι που μιλάνε δεν είναι Γαλιλαίοι; 8 Πώς, λοιπόν, εμείς τους ακούμε να μιλάνε στη δική μας μητρική γλώσσα; 9 Πάρθοι, Μήδοι και Ελαμίτες, κάτοικοι της Μεσοποταμίας, της Ιουδαίας και της Καππαδοκίας, του Πόντου και της Ασίας, 10 της Φρυγίας και της Παμφυλίας, της Αιγύπτου, και από τα μέρη της λιβυκής Κυρήνης, Ρωμαίοι που είναι εγκατεστημένοι εδώ, 11 Κρητικοί και Άραβες, όλοι εμείς, είτε ιουδαϊκής καταγωγής είτε προσήλυτοι, τους ακούμε να μιλούν στις γλώσσες μας για τα θαυμαστά έργα του Θεού». 12 Όλοι, λοιπόν, εκστατικοί κι απορημένοι έλεγαν ο ένας στον άλλο: «Τι να σημαίνει άραγε αυτό;». 13 Άλλοι πάλι χλεύαζαν και έλεγαν: «Ετούτοι πρέπει να 'ναι πολύ μεθυσμένοι». 14 Τότε σηκώθηκε ο Πέτρος μαζί με τους άλλους έντεκα αποστόλους και με δυνατή φωνή τούς είπε: «Ιουδαίοι κι όλοι εσείς που βρίσκεστε στην Ιερουσαλήμ! Θα σας εξηγήσω τι συμβαίνει, κι ακούστε καλά τα λό­ για μου: 15 Αυτοί δεν είναι μεθυσμένοι, όπως εσείς νομίζετε αφού η ώρα είναι ακόμη εννιά το πρωί. 16 Αυτό που βλέπετε είναι εκείνο που είπε ο Θεός μέσω του προφήτη Ιωήλ:
17 Αυτό θα συμβεί στις έσχατες ημέρες, λέει ο Θεός: Θα χαρίσω πλουσιοπάροχα το Πνεύμα μου σε κάθε άνθρωπο έτσι, οι γιοι σας κι οι θυγατέρες σας θα κηρύξουν την αλήθεια οι νέοι σας θα δουν οράματα κι οι γέροντές σας θα ονειρευτούν όνειρα θεϊκά.
18 Και σ' αυτούς που μου ανήκουν, άντρες και γυναίκες, θα χαρίσω, τις ημέρες εκείνες, πλουσιο­ πάροχα το Πνεύμα μου, κι αυτοί θα κηρύξουν την αλήθεια του Θεού. […]
22 Ισραηλίτες, ακούστε αυτά που θα σας πω: Ποιος ήταν ο Ιησούς ο Ναζωραίος σάς το απέδειξε ο Θεός με τα θαύματα και τα καταπληκτικά έργα που έκανε μέσω αυτού ανάμεσά σας. Αυτά τα ξέρετε εσείς οι ίδιοι πολύ καλά. 23 Κι όμως εσείς τον Ιησού τον θανατώσατε, βάζοντας ανθρώπους που δεν έχουν τον νόμο του Θεού να τον καρφώσουν στο σταυρό. Βέβαια, σας παραδόθηκε, γιατί έτσι είχε ορίσει ο Θεός, που το θέλησε και το γνώριζε. 24 Ο Θεός όμως τον ανέστησε, ελευθερώνοντάς τον από τα δεσμά του θανάτου, γιατί ήταν αδύνατο να τον κρατήσει πια ο θάνατος. […] 32 Αυτόν τον Ιησού τον ανέστησε ο Θεός, και για το γεγονός αυτό όλοι εμείς είμαστε μάρτυρες. 33 Αφού, λοιπόν, ανέβηκε με τη δύναμη του Θεού στον ουρανό και έλαβε από τον Πατέρα το Άγιο Πνεύμα που του το είχε υποσχε­ θεί, το μοίρασε πλούσια σ' εμάς, αυτό που τις ενέργειές του εσείς τώρα βλέπετε και ακούτε […]».
37 Όταν τ' άκουσαν αυτά, ένιωσαν βαθιά συντριβή και είπαν στον Πέτρο και στους άλλους απο­ στόλους: «Τι να κάνουμε, αδερφοί;». 38 Κι ο Πέτρος τούς απάντησε: «Να μετανοήσετε, και να βαφτι­ στεί ο καθένας σας στο όνομα του Ιησού Χριστού, για να συγχωρηθούν οι αμαρτίες σας, κι έτσι θα λά­ βετε τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος. 39 Αυτά που υποσχέθηκε ο Θεός είναι για σας και για τα παιδιά σας και για όλους που βρίσκονται μακριά, όσους θα προσκαλέσει ο Κύριος, ο Θεός μας». 40 Και με πολλά άλλα λόγια ακόμα ο Πέτρος τούς θερμοπαρακαλούσε και τους παρότρυνε λέγοντας: «Σωθείτε από την καταστροφή, που έρχεται πάνω στη διεστραμμένη αυτή γενιά!». 41 Τότε όσοι δέχτηκαν με χα­ ρά το λόγο του βαφτίστηκαν, και προστέθηκαν στην εκκλησία την ημέρα εκείνη περίπου τρεις χιλιά­ δες άνθρωποι.

Πράξεις των Αποστόλων 2, 1­41.
Αν έχουμε χρόνο, ας διαβάσουμε τα παρακάτω κείμενα και ας κρατήσουμε λέξεις και φράσεις που φα­ νερώνουν τη μαρτυρία της χριστιανικής διδασκαλίας για την αποδοχή και τον σεβασμό της ετερότητας και την πολυπολιτισμική συνύπαρξη.

Πολυπολιτισμικότητα και πολυθρησκευτικότητα
Η πιθανότερη κατάσταση, στην οποία θα καταλήξει η πολυθρησκευτικότητα, εφόσον, με βάση τα πα­ ραπάνω, δεν φαίνεται ότι ποτέ η ενοποίηση του κόσμου θα μείνει μόνη της, χωρίς δηλαδή τους συνυ­ πάρχοντες με αυτήν παράγοντες της διαφοροποίησης, είναι μάλλον εκείνη στην οποία κατέληξε και αλλού: όχι η ισοπεδωτική ομοιογενοποίηση, αλλά η ανεκτή συνύπαρξη των πολλών. Μέσα σε μια τέ­ τοια κατάσταση, η δυνατότητα απόφασης μέσα από πολλές επιλογές, ο συναγωνισμός και η σύγκριση θα είναι φαινόμενα εξίσου παρόντα με εκείνα του αλληλοεπηρεασμού και της συνεχούς αναδιάταξης των θρησκειών.

Παπαλεξανδρόπουλος, Σ., Πολυπολιτισμικότητα και πολυθρησκευτικότητα. Στο Φιλία και Κοινωνία: Τιμητικός Τόμος στον Καθ. Γρηγόριο Δ. Ζιάκα , Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 2008, σ. 438.

Η Ορθοδοξία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης
Καίριο ζήτημα δημιουργεί η θρησκεία στην πορεία της παγκοσμιοποίησης… Η θρησκεία διαμόρ­ φωσε και εξακολουθεί να διαμορφώνει, άμεσα ή έμμεσα, πολιτιστικές ταυτότητες. Το πρόβλημα σή­ μερα είναι αν ο ρόλος της θρησκείας στη διαμόρφωση των πολιτισμικών ταυτοτήτων μπορεί να συνε­ χιστεί, και με ποιον τρόπο, στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Η πείρα του παρελθόντος, κατά το οποίο η θρησκεία χρησιμοποιήθηκε για να διαιρέσει ή να καταπιέσει, αντί να ενώσει και ελευθερώσει τους ανθρώπους, οδηγεί στην τάση να αποχρωματιστεί όσο περισσότερο γίνεται ο πολιτισμός από τη θρησκεία. Αυτό είναι όχι μόνο ανεδαφικό, αλλά και επιζήμιο. Γιατί η θρησκεία από τη φύση της μπο­ ρεί να συντελέσει στην ανάπτυξη μιας υγιούς παγκοσμιότητας, απαλλαγμένης από τις στρεβλώσεις της παγκοσμιοποίησης. Ιδιαίτερα ισχύει αυτό για την Ορθοδοξία, η οποία με άξονα την έννοια του προσώπου μπορεί να δείξει προς μια παγκοσμιότητα που θα σέβεται τη διαφορά και την ετερότητα, που δεν φοβάται τον «άλλο», όσο διαφορετικός και αν είναι αυτός, ακόμα και στη θρησκεία του, αλλά θα τον αγκαλιάζει ως αδελφό. Μια τέτοια Ορθοδοξία, η οποία θα «αληθεύει εν αγάπη», κατά τη φρά­ ση του Παύλου, και όχι εν ζηλωτική μισαλλοδοξία, η οποία δεν θα ταυτίζει την υπόστασή της με μια εθνική ή κρατική οντότητα, αλλά θα διαποτίζει τον πολιτισμό με το πνεύμα της αγάπης και της ελευ­ θερίας, είναι όχι μόνο ανεκτή, αλλά και άκρως αναγκαία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.[…]

Η Ορθοδοξία ανέκαθεν δημιούργησε πολιτισμό, αλλά αυτό το έκανε όχι ταυτιζόμενη με εφήμε­ ρες κοσμικές δυνάμεις αλλά προβάλλοντας αιώνιες πνευματικές αρχές και ενδιαφερόμενη για τη δι­ είσδυση των αρχών αυτών στον πολιτισμό. Τέτοιες βασικές και θεμελιώδεις πνευματικές αρχές είναι η αγάπη, η ελευθερία, η ακεραιότητα και μοναδικότητα του κάθε ανθρωπίνου προσώπου, η ιερότητα και ο σεβασμός του σώματος και της φυσικής δημιουργίας του Θεού, και όλα όσα συναφή με αυτά εκ­ φράζουν τον πολιτισμό ενός λαού. Ιδιαίτερα στις μέρες μας η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει χρέος να πάρει θέση ως προς τους κινδύνους που εγκυμονεί η παγκοσμιοποίηση για το ανθρώπινο πρόσωπο, την αξιοπρέπεια και την ελευθερία του, αλλά και για το φυσικό περιβάλλον. […]

Αν αυτό είναι αληθινό, τότε ίσως η παγκοσμιοποίηση να προσφέρει το πλαίσιο για δημιουργική συνάντηση των πολιτιστικών ταυτοτήτων, από την οποία δεν θα προκύψει ένας παγκόσμιος πολιτι­ σμός, αλλά μια ώσμωση πολιτισμών, από την οποία θα ωφεληθούν ποιοτικά όλες οι πολιτιστικές ταυ­ τότητες. Αυτό συνέβη πάντοτε στην ιστορία. Στην εποχή, λοιπόν, της παγκοσμιοποίησης θα ήταν λά­ θος κάθε περιχαράκωση των πολιτιστικών ταυτοτήτων ή αντιπαλότητα μεταξύ τους και ευλογία η συ­ νύπαρξη και ώσμωσή τους. Από την ώσμωση αυτή καμιά πολιτισμική ταυτότητα, που έχει περιεχόμε­ νο της την αλήθεια, δεν κινδυνεύει.

Ιωάννης Ζηζιούλας, Μητροπολίτης Περγάμου, «Πολιτιστικές ταυτότητες και παγκοσμιοποίηση», στο Πολιτιστικές «ταυτότητες» & «παγκοσμιοποίηση», Κείμενα Συνεδρίου , Εταιρεία Παιδείας και Πολιτισμού «Εντελέχεια» ­ Εκπαιδευτήρια Γείτονα & Κωστέα ­ Γείτονα, Αθήνα, 2003, σσ. 25­33.

Η ειρηνική συνύπαρξη των ανθρώπων και η αποδοχή της θρησκευτικής διαφορετικότητας. Ιεραποστολή και προσηλυτισμός
Ας παρακολουθήσουμε απόσπασμα από ντοκιμαντέρ που παρουσιάζει ιεραποστολικές προσπάθειες (π.χ. «Αληθινά σενάρια», ΕΤ3: π. Θεμιστοκλής Αδαμόπουλος στη Σιέρα Λεόνε, ή Μητρ. Καμερούν κ.ά.), ή απόσπασμα ταινίας (π.χ. «The Mission» ή «Ενώπιον Θεών και ανθρώπων»), ή βιογραφίες ιεραπο­ στόλων (π.χ. π. Κοσμάς Γρηγοριάτης, π. Χρυσόστομος Παπασαραντόπουλος κ.ά.), ή ανάλογο φωτογρα­ φικό υλικό, και ας απαντήσουμε στο ερώτημα:

Ποια η σχέση ή μη της ιεραποστολής με τον προσηλυτισμό και τη δυνατότητα ειρηνικής συνύπαρξης πολιτισμών, θρησκευτικών κοινοτήτων και αξιών;

Η διαπολιτισμικότητα ως πρόκληση
Ας αναρτήσουμε έναν παγκόσμιο χάρτη και, αφού διαβάσουμε σε δυάδες ή ομάδες τα παρακάτω κεί­ μενα, ας συγκρίνουμε τις απόψεις των συγγραφέων και ας συζητήσουμε στην ολομέλεια τα αποτελέ­ σματά μας. Στο τέλος, με βάση όσα μάθαμε, ο καθένας και η καθεμία από εμάς ας καταγράψει σε ένα χαρτί μία λέξη ή μία σύντομη φράση για την διαπολιτισμικότητα στο πλαίσιο της συνύπαρξης των πο­ λιτισμών. Ας κολλήσουμε επάνω στον χάρτη αυτά που έχουμε γράψει, για να τα διαβάσουμε όλοι και όλες.

Ιεραποστολή και προσηλυτισμός
Για τον ισχυρισμό ότι η ιεραποστολή βιάζει τις συνειδήσεις, πρέπει να παρατηρηθεί ότι ο βια­ σμός αυτός δεν μπορεί να ισχύει όταν υπάρχει ελευθερία. Και στο χριστιανικό κήρυγμα υπάρχει ελευ­ θερία, γιατί ρητά και πάγια απαιτείται η οικειοθελής πρόσληψή του από μέρους των ακροατών, άσχε­ τα αν σε ορισμένες περιπτώσεις ένας κακώς εννοούμενος ζήλος οδήγησε τους κήρυκες να μη συμμορ­ φώνονται με την πάγια ιεραποστολική τακτική της διάδοσης της χριστιανικής πίστης με πνεύμα ελευ­ θερίας.

Οι δόκιμοι ιεραπόστολοι κάθε εποχής συμμορφώθηκαν απόλυτα και στο σημείο αυτό με το πνεύ­ μα της πίστης που κήρυτταν. Χαρακτηριστικά είναι τα λεγόμενα για την τακτική ενός από τους τελευ­ ταίους μεγάλους ιεραποστόλους, του Ρώσου φωτιστή της Ιαπωνίας Αγ. Νικολάου Κασάτκιν:
«Ο τρόπος που ευαγγελιζόταν ήταν το κήρυγμα στην οικογένεια. Απέφευγε τις θορυβώδεις εκδη­ λώσεις και τις διαλέξεις. Το κήρυγμα ήταν θετικό (όχι απολογητικό): "Είμαι Χριστιανός, πίστεψε αν θέ­ λεις", δίχως πολεμική, χωρίς καμιά κριτική των άλλων ομολογιών, χωρίς ακόμη επίθεση εναντίον του Βουδισμού και του Σιντοϊσμού. Ο Χριστιανισμός από μόνος του, πλήρης από αλήθεια, δεν κερδίζει τις ψυχές παρά μόνο με την ειρήνη.

Βουλγαράκης, Η., Ιεραποστολή: Μεθόριος Χριστιανισμού και Ελληνισμού , Μαΐστρος, Αθήνα, $^{2}$2007, σσ. 24­25.

Τη συνύπαρξη των ανθρώπων τη θέλει ο Θεός
Η ισόρροπη θεολογία του Χρυσοστόμου, που είναι κατεξοχήν φιλάνθρωπη και αποφεύγει συστη­ ματικά κάθε στοιχείο ελιτισμού, έπαρσης και αποκλειστικότητας, ενώ καταπολεμά συνεχώς και με ιδι­ αίτερη έμφαση τις περί καθαρότητας γνωστικίζουσες απόψεις, είναι φυσικό να διακρίνεται από μια καταρχήν κατάφαση προς τον κόσμο και τους ανθρώπους, οι οποίοι είναι δημιούργημα του Θεού. Στην περίπτωση της συναναστροφής χριστιανών και εθνικών, η οποία αποτελεί ένα υπαρκτό γεγονός, ένα δεδομένο αδιαμφισβήτητο, διακρίνει την πρόβλεψη και το θέλημα του ίδιου του Θεού. [...] Η συ­ νύπαρξη οπαδών διαφορετικών θρησκειών δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη μεταξύ τους αλληλε­ πίδραση, και επομένως διευρύνει τις δυνατότητες για ιεραποστολικές επιτυχίες των χριστιανών. Στο
πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η αντίληψη του Χρυσοστόμου που αφορά τη θεωρία της ιεραποστολικής μεθόδου: Η φιλική σχέση με τους εθνικούς δεν δημιουργεί απλά και μόνο τις προϋποθέσεις, αλλά συ­ νιστά συνάμα και το πειστικότερο ιεραποστολικό επιχείρημα. Οι διχόνοιες και η έλλειψη αγάπης λει­ τουργούν απωθητικά: «Οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν τὸ σκανδαλίζον Ἕλληνας, ἢ τὸ μὴ ἀγάπην εἶναι». (Παράθεμα από τις ομιλίες του Χρυσοστόμου στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ΟΒ', δ' PG 59, 394[B]).

Βουλγαράκη­Πισίνα, Ε., Η. Προσέγγιση των Εθνικών κατά τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο , Μαΐστρος <Σειρά: Σπουδή των Πατέρων, 1 | Παράλληλη Σειρά: Ιεραποστολικές Σπουδές, 2>, Αθήνα, 2016, σσ. 272­273.

Συνύπαρξη: ένα στοίχημα
Πώς θα μπορέσουν να συνυπάρξουν αρμονικά στις σύγχρονες κοινωνίες άνθρωποι που προέρχο­ νται από διαφορετικούς πολιτισμούς και έχουν διαφορετικές θρησκείες; Μόνο αν όλοι (ντόπιοι και ξέ­ νοι) αποδεχτούν τη σπουδαιότητα της ανθρώπινης ελευθερίας, τον σεβασμό προς τον άλλον, την ιε­ ρότητα της ζωής. Είναι, δηλαδή, σημαντικό, καθένας να γίνεται αποδεκτός με την ιδιαίτερη ταυτότητά του, και ταυτόχρονα ο ίδιος να αποδέχεται τους άλλους με τις ιδιαίτερες ταυτότητές τους. Αυτές τις αρχές χρειάζεται να τις προσυπογράφουν όλοι, σαν ένα είδους συμβολαίου, ώστε όλοι να ζουν σε μια κοινωνία κι όχι σε γκέτο. Η μόνη ιδιαίτερη ταυτότητα η οποία δεν μπορεί να γίνει δεκτή στις ανθρώ­ πινες κοινωνίες, είναι όποια ταυτότητα κηρύττει το μίσος για όσους διαφέρουν από αυτήν. Εδώ χρει­ άζεται μια διευκρίνιση. Απέναντι στον άνθρωπο ο οποίος ασπάζεται το μίσος προς τους άλλους, οι Χριστιανοί οφείλουν αγάπη, όπως σε κάθε άνθρωπο. Μάλιστα, είναι σημαντικό αν οι πιστοί κατορθώ­ σουν να τον μεταπείσουν, δηλαδή να τον απελευθερώσουν από το κακό στο οποίο ο ίδιος έχει παρα­ δώσει τον εαυτό του. Αλλά παράλληλα θα πρέπει να κάνουν σαφές ότι η στάση του αυτή είναι απο­ λύτως απαράδεκτη, διότι αποτελεί απόλυτη άρνηση της ανθρώπινης κοινωνίας.

Παπαθανασίου Αθ. & Κουκουνάρας Λιάγκης Μ. (2020). Ζητήματα Χριστιανικής Ηθικής , Γ' Εκκλ/κών Λυκείων, σ. 51.

3.4. Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΩΣ ΑΣΚΗΣΗ ΑΓΑΠΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Ο διάλογος ως στοιχείο προσέγγισης και κατανόησης
Ας δούμε τα παρακάτω έργα. Τι βλέπουμε; Τι σκεφτόμαστε; Τι αναρωτιόμαστε; Αφού αναφέρουμε τις απαντήσεις μας, ας συζητήσουμε το θέμα: «Ο διάλογος ως στοιχείο προσέγγι­ σης και κατανόησης».
Αριστερά: Κώστας Λάβδας, Selfie, Διαστάσεις 100x100 εκ., ακρυλικά σε καμβά. Δεξιά: Χρήστος Κεχαγιόγλου, Διάλογος, Ακρυλικό σε καμβά.

Διαχριστιανικός διάλογος
Ας καθίσουμε σε ομάδες. Άλλες θα διαβάσουν γραπτό κείμενο και άλλες θα παρατηρήσουν τις εικό­ νες. Σε κάθε ομάδα θα σημειώσουμε τι σκεφτόμαστε γι' αυτό που διαβάζουμε ή βλέπουμε, καθώς και ερωτήσεις που μας γεννιούνται, γιατί θα έχουμε την ευκαιρία να πάρουμε απαντήσεις από έναν δη­ μοσιογράφο που ασχολείται με το θέμα και ήταν παρών/παρούσα στα γεγονότα.

Η Μικτή διεθνής επιτροπή για τον θεολογικό διάλογο μεταξύ της Καθολικής και της Ορθόδοξης Εκ­ κλησίας
Στις 7 Δεκεμβρίου του 1965 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας και ο Πάπας Παύλος ΣΤ' αίρουν τους αφορισμούς.
Η ίδρυση το 1979 της Μικτής Διεθνούς Επιτροπής για τον θεολογικό διάλογο αποτέλεσε σίγουρα ορόσημο στις οικουμε­ νικές σχέσεις μεταξύ της Καθολικής και της Ορθόδοξης Εκκλη­ σίας. Μετά από πολλές συναντήσεις στα πλαίσια της αδελφο­ σύνης και προσεκτική προετοιμασία σε διάφορους τομείς, και οι δύο Εκκλησίες βρέθηκαν σε θέση να δεσμευτούν κάτω από μία συστηματική θεολογική θεώρηση, που στοχεύει στην απο­ κατάσταση της πλήρους κοινωνίας μεταξύ τους. Για πρώτη φο­ ρά ύστερα από τη Σύνοδο της Φλωρεντίας, η αμοιβαία εμπι­ στοσύνη και το ενδιαφέρον επιτρέπουν μία τέτοια πρωτοβου­ λία. […] Ο Πάπας Ιωάννης ­ Παύλος ΙΙ και ο Οικουμενικός Πα­ τριάρχης Βαρθολομαίος εξέφρασαν τη γνώμη της πλειοψη­ φίας των περισσότερων Καθολικών και ορθόδοξων παρατηρη­ τών δηλώνοντας στην Κοινή Διακήρυξη της 29ης Ιουνίου 1995
ότι: « Η προσφάτως ιδρυθείσα αδελφοσύνη μας στο όνομα του ενός Θεού μάς έχει οδηγήσει σε μία ει­ λικρινή συζήτηση, ένα διάλογο που επιδιώκει την αλληλοκατανόηση και την ενότητα . […]

…Η μικτή Επιτροπή είναι σε θέση να διακηρύξει ότι οι Εκκλησίες μας αναγνωρίζουν η μία την άλ­ λη ως Αδελφές Εκκλησίες, συνυπεύθυνες για την προστασία της Μίας του Θεού Εκκλησίας, με πίστη στο Θείο σχέδιο και με έναν ιδιαίτερο τρόπο που δίνει έμφαση στην ενότητα. Ευχαριστούμε τον Κύριο της Εκκλησίας από τα βάθη της καρδιάς μας, επειδή αυτές οι επιβεβαιώσεις που έχουμε κάνει από κοινού, όχι μόνο επιταχύνουν την επίλυση των δυσκολιών που υπάρχουν, αλλά στο εξής επιτρέπουν σε Καθολικούς και Ορθόδοξους να δώσουν μια κοινή μαρτυρία πίστης».

Mgr. Johan Bonny, Εισήγηση μέλους της επιτροπής για την προώθηση της ενότητας των Χριστιανών της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Ορθόδοξη Θεολογία και Οικουμενικός Διάλογος , συλλ. τόμος, Επιμ. Π. Βασιλειάδης, Αποστολική Διακονία, Αθήνα, 2005, σσ. 183­184.
Στιγμιότυπο από την επίσκεψη του πάπα Φραγκίσκου στην Κωνσταντινούπολη 29­30 Νοεμβρίου 2014. Φωτογραφία του ASSOCIATED PRESS.

Η Ορθοδοξία στη Δύση
[…] Πάνω απ' όλα εμείς οι Ορθόδοξοι ας προετοιμαστούμε για ν' ακούσουμε τους άλλους Χρι­ στιανούς. Για να είμαστε αληθινοί μάρτυρες, χρειάζεται ν' αφουγκραζόμαστε όπως και να μιλάμε, να σωπαίνουμε όπως και να κηρύττουμε. Πολύ συχνά προσφέρουμε απαντήσεις στους άλλους πριν κά­ νουμε τον κόπο να βρούμε ποιες είναι οι ερωτήσεις. Ας ακούσουμε λοιπόν τα αδέλφια μας τους Χρι­ στιανούς της Δύσης -ακόμη και τους μη- Χριστιανούς. Ας μπούμε μαζί τους στη δική τους ιδιαίτερη εμπειρία, στη δική τους αίσθηση για την κρίση που διανύουμε, με όλα της τα διλήμματα, τα άγχη και τους δισταγμούς της. Ακούγοντας θα επιτύχουμε καλύτερη κατανόηση της δικής μας Ορθόδοξης κλη­ ρονομιάς.

Αυτό είναι το καθήκον μας, σαν Ορθόδοξης μειονότητας μέσα στο δυτικό κόσμο. Πώς όμως, μέσα από την οικουμενική μας κατάθεση, θα επιτύχουμε να είμαστε ανοικτοί χωρίς να παραιτούμαστε από την αλήθεια, να είμαστε σαφείς χωρίς αυταρέσκεια, να είμαστε σταθεροί χωρίς φανατισμό; Ας αγω­ νιστούμε να κάνουμε την Ορθόδοξη μαρτυρία μας περισσότερο κενωτική και γενναιόδωρη, σύμφωνα με το πνεύμα των μεγάλων αγίων του εικοστού αιώνα, όπως του Αγίου Νεκταρίου της Αίγινας, του Αγίου Τύχωνος της Μόσχας, των Αγιορειτών Αγίου Σιλουανού και πατρός Παϊσίου, του πατρός Αμφι­ λοχίου της Πάτμου και του πατρός Κλεόπα της Σιχάστριας.[…]

Γουέαρ, Κ., Επίσκοπος Διοκλείας, Η μαρτυρία της ορθόδοξης Εκκλησίας στον εικοστό αιώνα, Μτφρ. Α. Αποστολίδης, Σύναξη , τεύχ. 75, σσ. 15.
Ας ανακοινώσουμε τις σκέψεις και τις ερωτήσεις μας και ο/η δημοσιογράφος (εκπαιδευτικός) θα μας δώσει τις απαντήσεις.

Το σύγχρονο αίτημα της καταλλαγής και της ειρηνικής συνύπαρξης. Η υπέρβαση του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας στον Χριστιανισμό, οι δυνατότητες και τα όρια του διαλόγου
Σε ομάδες ας διαβάσουμε το κείμενο και ας γράψουμε ένα σύντομο άρθρο σε εφημερίδα με τίτλο: «Η υπέρβαση του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας στον Χριστιανισμό, οι δυνατότητες και τα όρια του διαλόγου».

Κοινή Δήλωση Πάπα Φραγκίσκου και Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου (Ιεροσόλυμα, 25­5­ 2014): 50 χρόνια μετά την άρση των αναθεμάτων
- 2. Η σημερινή αδελφική μας συνάντηση είναι ένα νέο αναγκαίο βήμα στην πορεία προς την ενό­ τητα, προς την οποία μόνο το Άγιο Πνεύμα μπορεί να μας οδηγήσει: στην κοινωνία μέσα στη νόμιμη διαφορετικότητα. […] Στη διάρκεια αυτών των ετών ο Θεός, πηγή κάθε ειρήνης και αγάπης, μας δίδαξε να θεωρούμε ο ένας τον άλλο μέλη της ίδιας χριστιανικής οικογένειας, υπό έναν Κύριο και Σωτήρα, τον Ιησού Χριστό, και να αγαπιόμαστε αμοιβαία, έτσι ώστε να μπορούμε να ομολογούμε την πίστη μας στο ίδιο Ευαγγέλιο του Χριστού, όπως το παρέλαβαν οι Απόστολοι, το εξέφρασαν και το μετέδω­ σαν σ' εμάς οι Οικουμενικές Σύνοδοι και οι Πατέρες της Εκκλησίας.

Συνειδητοποιώντας πλήρως ότι δεν έχομε φθάσει τον σκοπό της πλήρους κοινωνίας, σήμερα επι­ βεβαιώνουμε τη δέσμευσή μας να συνεχίσομε να πορευόμαστε μαζί προς την ενότητα για την οποία ο Κύριος Χριστός προσευχήθηκε στον Πατέρα «να είναι όλοι ένα».
- 3. Συνειδητοποιώντας ότι αυτή η ενότητα φανερώνεται με την αγάπη προς τον Θεό και την αγάπη προς τον πλησίον, ποθούμε την ημέρα κατά την οποία θα συμμετέχομε επιτέλους μαζί στο ευχαρι­ στιακό συμπόσιο. Ως χριστιανοί, έχομε καθήκον να προετοιμαστούμε για να λάβομε αυτό το δώρο της ευχαριστιακής κοινωνίας. […] Επιτυγχάνοντας αυτό τον στόχο, θα φανερώσομε εμπρός στον κόσμο την αγάπη του Θεού, και έτσι θα αναγνωριστούμε ως αληθινοί μαθητές του Ιησού Χριστού.

Ενοριακές Καμπάνες, Εφημερίδα των καθολικών ενοριών Σύρου , αριθ. 819, 13 Ιουνίου 2014, σ. 1.

Προτάσεις διαλόγου για την ενότητα του κόσμου
Με βάση την προσευχή του Χριστού ας δημιουργήσουμε ένα πόστερ με τίτλο: «Ο Διάλογος ως έκφρα­ ση αγάπης», το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει: φωτογραφίες, λεζάντες, σύντομα κείμενα, πορίσματα διαλόγων, σκίτσα, στατιστικά, μηνύματα­προτάσεις που σκεφτόμαστε κ.ά.

Προσευχή του Χριστού για τους μαθητές Του (Ιω. 17, 21)
21 […] ἵνα πάντες ἓν ὦσι, καθὼς σύ, πάτερ, ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν, ἵνα ὁ κόσμος πιστεύσῃ ὅτι σύ με ἀπέστειλας.
21 […] ώστε να είναι όλοι ένα, όπως εσύ, Πατέρα, είσαι ενωμένος μ' εμένα κι εγώ μ' εσένα. Να είναι κι αυτοί ενωμένοι μ' εμάς, κι έτσι ο κόσμος να πιστέψει ότι μ' έστειλες εσύ.

3.5. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΚΟΣΜΙΚΕΥΣΗ

Το φαινόμενο της εκκοσμίκευσης στη σύγχρονη πραγματικότητα
Ας διαβάσουμε σε δυάδες τα κείμενα και ας παρατηρήσουμε τις εικόνες. Θα σημειώσουμε αρχικά τι καταλάβαμε για την έννοια και τις διαστάσεις της εκκοσμίκευσης στις σύγχρονες κοινωνίες. Στη συνέ­ χεια, ας μοιραστούμε όσα γράψαμε με μια άλλη δυάδα και ας καταλήξουμε σε κοινές απόψεις, τις οποίες θα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια.

Η εκκοσμίκευση ως φαινόμενο του μοντέρνου κόσμου
[…] Εφόσον υπάρχουν διάφορες θεωρήσεις της εκκοσμίκευσης, δεν μπορεί να υπάρχει ένας και μοναδικός ορισμός της. Οι ορισμοί συνδέονται με την ιδιαίτερη οπτική με την οποία κάθε ερευνητής προσεγγίζει το φαινόμενο της εκκοσμίκευσης. Γενικά όμως θα μπορούσε να λεχθεί ότι το βασικό στοι­ χείο που υπάρχει σε όλες τις θεωρήσεις είναι ότι η εκκοσμίκευση σήμανε τον περιορισμό της επιρ­ ροής που ασκούσε η θρησκεία στο κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό πεδίο. Ο περιορισμός αυτός δεν σημαίνει άρνηση του θρησκευτικού πιστεύω, αλλά στην πραγματικότητα καταξίωσή του, αφού από υπόθεση που επιβαλλόταν με βάση τη θέληση των ηγεμόνων ή των κοινοτήτων, μετακινείται στη σφαίρα της ανθρώπινης ελευθερίας και επιλογής.

Πέτρου, Ι., Χριστιανισμός και Κοινωνία , Εκδόσεις Μπαρμπουνάκη, Θεσσαλονίκη, 2017, σσ. 161­162.

Η Εκκλησία και η εκκοσμίκευση
[…] Στις παραδοσιακές κοινωνίες, η δημόσια σφαίρα ήταν διογκωμένη και κάλυπτε ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου. Στη νεώτερη κοινωνία, αναπτύσσεται η ιδιωτική σφαίρα προς την οποία μετακινείται βαθμι­ αία και η θρησκεία. Αυτό σημαίνει ότι η θρησκεία γί­ νεται προσωπική και ιδιωτική υπόθεση και παύει να λειτουργεί υποχρεωτικά και κρατικά… «Ιδιωτική υπό­ θεση» δεν σημαίνει «ατομική υπόθεση», αλλά ελεύ­ θερη αποδοχή κάποιου πράγματος που δεν επιβάλ­ λεται από το κράτος (ή την κοινότητα). Στο θρησκευτι­ κό πεδίο, ο πολίτης είναι ελεύθερος να θρησκεύει ή να μην θρησκεύει, ή να επιλέγει τη θρησκεία που θέ­ λει. Με αυτήν την έννοια, το ιδιωτικό δεν αντιπαρατί­ θεται στο συλλογικό, διότι οι ιδιωτικές πρωτοβουλίες μπορούν να πραγματοποιούνται συλλογικά και κατ'

Παλιά καθολική εκκλησία που έχει μετατραπεί σε κατοικία
επέκταση κοινωνικά. Όταν οι άνθρωποι συναθροίζονται για να λατρεύσουν τον Θεό τους, λειτουρ­ γούν συλλογικά και η θρησκεία έχει πάντα μια κοινωνική διάσταση που μπορεί να εκφραστεί με ποι­ κίλους τρόπους. Εξάλλου, στον ιδιωτικό χώρο ανήκει και η περίφημη κοινωνία πολιτών που μπορεί να δραστηριοποιηθεί προς πάσα κατεύθυνση και με ορατά και επιτυχημένα αποτελέσματα.
Παπαγεωργίου, Ν., 2007. Η Εκκλησία και η εκκοσμίκευση . Δημοσίευση στην ιστοσελίδα του Οικ. Πατριαρχείου Κων/πόλεως.

Εκκλησίες στην Ιταλία που έχουν μετατραπεί σε τράπεζες, γκαλερί, θέατρα, μέχρι και συνεργεία αυτοκινήτων.

Ορθόδοξη παράδοση και εκκοσμίκευση
Ας διαβάσουμε σε ομάδες βιβλικά και πατερικά χωρία που αναφέρονται στη ζωή των χριστιανών στον κόσμο (Προς Διόγνητον επιστολή, Ρωμ. 12, 2, Α' Θεσ. 5, 21 κ.λπ.). Στη συνέχεια, ας δημιουργήσουμε ένα φύλλο εφημερίδας με τίτλο «Οι χριστιανοί στον κόσμο» αξιοποιώντας τα κείμενα. Θα παρουσιά­ σουμε στην ολομέλεια της τάξης τις εφημερίδες μας.

Η ζωή των χριστιανών στον κόσμο
Οι Χριστιανοί δεν ξεχωρίζουν από τους άλλους ανθρώπους στην γλώσσα ομιλίας, ούτε στις συνή­ θειες. Ούτε κατοικούν σε δικές τους ξεχωριστές πόλεις, ούτε χρησιμοποιούν κάποια γλωσσική διάλε­ κτο διαφορετική, ούτε ζουν με «περίεργο» τρόπο! Δεν έχουν επινοήσει κάποιο «παράξενο» τρόπο ζω­ ής στηριγμένοι στην ανθρώπινη περιέργεια, ούτε και προΐστανται όπως μερικοί μιας ανθρώπινης δι­ δασκαλίας. Κατοικούν σε ελληνικές ή βαρβαρικές πόλεις, όπως συνέπεσε ο καθένας, και διαβιούν με τις τοπικές συνήθειες και τον τρόπο ενδυμασίας και τροφής του κάθε τόπου ενώ συγχρόνως γίνεται φανερή η θαυμαστή και αξιοπρόσεκτη συμπεριφορά τους.

Ζουν στην δική τους ο καθένας πατρίδα αλλά ως πάροικοι. Μετέχουν σε όλα τα κοινά ως πολίτες και υπομένουν τα πάντα, όμως σαν να ήσαν ξένοι. Η ξενιτειά είναι πατρίδα τους και η πατρίδα τους ξενιτειά. Παντρεύονται όπως όλοι και γεννούν παιδιά, αλλά δεν τα σκοτώνουν. Γήινοι άνθρωποι είναι αλλά δεν ζουν με ζωώδη τρόπο. Διαβιούν στη γη αλλά έχουν το πολίτευμα στον ουρανό. Υπακούουν στους κρατικούς νόμους, αλλά με τον τρόπο ζωής τους ξεπερνούν τους νόμους. Αγαπούν τους πάντες, έστω κι αν διώκονται από όλους. Αγνοούνται και κατακρίνονται από πολλούς, φονεύονται αλλά «ζω­ οποιούνται». Γίνονται φτωχοί από πεποίθηση και «πλουτίζουν» τους άλλους. Στερούνται σχεδόν των πάντων αλλά δίνουν σε όλους. Περιφρονούνται από τους ανθρώπους αλλά γίνεται δόξα γι' αυτούς η περιφρόνηση. Συκοφαντούνται αλλά δικαιώνονται. Χλευάζονται και αυτοί ευλογούν. Υβρίζονται και τιμούν. Ενώ κάνουν το καλό, τιμωρούνται ως κακοί όταν όμως τιμωρούνται χαίρουν, γιατί έτσι απο­ κτούν την «ἐν Χριστῷ» ζωή. Οι Ιουδαίοι τούς πολεμούν ως αλλόφυλους και οι ειδωλολάτρες τούς διώ­ κουν, και αυτοί που τους μισούν δεν μπορούν να προσδιορίσουν την αιτία της έχθρας τους.

Να το πω απλά: Ό,τι είναι για το σώμα η ψυχή, είναι και για τον κόσμο οι Χριστιανοί. Όπως είναι διάχυτη σ' όλο το σώμα η ψυχή, με τον ίδιο τρόπο είναι και οι Χριστιανοί στον κόσμο. Κατοικεί στο σώ­ μα η ψυχή αλλά δεν είναι στοιχείο του σώματος και οι Χριστιανοί κατοικούν στον κόσμο αλλά δεν εί­ ναι του κόσμου.
Προς Διόγνητον επιστολή , PG02 (Απόδοση στα νέα ελληνικά).

Από την Αγία Γραφή: Οι χριστιανοί στον κόσμο
Μην προσαρμόζεστε στη νοοτροπία αυτού του κόσμου, αλλά να μεταμορφώνεστε συνεχώς προς το καλό, αποκτώντας το νέο φρόνημα του πιστού. Έτσι θα μπορείτε να διακρίνετε ποιο είναι το θέλη­ μα του Θεού, το καλό και αρεστό στον Θεό και τέλειο.
Ρωμ. 12, 2.
Να τα εξετάζετε όλα και να κρατάτε ό,τι είναι χρήσιμο.
Α' Θεσ. 5, 21.
Αφού είδαμε τις εφημερίδες όλων, κάθε ομάδα ας κολλήσει πάνω στην εφημερίδα των άλλων ομάδων χάρτινες λωρίδες με λέξεις ή φράσεις, που δείχνουν τρόπους με τους οποίους εκκοσμικεύεται (αναι­ ρείται) το βιβλικό­πατερικό πνεύμα της ζωής των χριστιανών στον κόσμο.

Οι συνέπειες της εκκοσμίκευσης σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο
Ας διαβάσουμε ο καθένας και η καθεμία από εμάς το παρακάτω κείμενο και με αφορμή αυτό ας γρά­ ψουμε μία σκέψη για την κοινωνία μας. Σκοπός είναι να μοιραστούμε τις σκέψεις μας συζητώντας για τις συνέπειες της εκκοσμίκευσης τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

Συνέπειες της εκκοσμίκευσης στην κοινωνία
Η επιλογή της προγραμματικής εκκοσμίκευσης καθιστά τις κοινωνίες πνευματικά και ηθικά φτω­ χότερες. Τις απομακρύνει από το θρησκευτικό εκείνο βάθος, από το οποίο θα μπορούσαν να αντλή­ σουν πολύτιμα υπαρξιακά και ηθικά αποθέματα. Ο χώρος της χριστιανικής πίστης αποτελεί ανεξά­ ντλητη πηγή αξιών, συμβόλων, εικόνων και οραμάτων, που εμπλουτίζουν τόσο την ανθρώπινη ζωή όσο και τη δημόσια συζήτηση. Για παράδειγμα, όταν συζητάμε για τα έμβρυα, την ευγονική και τη χρήση ανθρώπινου γενετικού υλικού, για το εάν θα ενθαρρύνουμε ή όχι τις μεταμοσχεύσεις και υπό ποιους όρους, ή για το εάν θα επιτρέψουμε την ευθανασία, όταν αναρωτιόμαστε για το πώς θα μετα­ χειριστούμε τους φυλακισμένους, τους πρόσφυγες, τους μετανάστες, τους άνεργους ή τους άπορους, όταν καλούμαστε να επιλέξουμε ανάμεσα στην ειρήνη και τον πόλεμο, ή ανάμεσα στον φασισμό και τη δημοκρατία, θα ήταν ασύνετο να θέσουμε τη χριστιανική πίστη εκτός της δημόσιας συζήτησης, και τούτο όχι μόνο διότι πολλοί πολίτες διαμορφώνουν τις απόψεις και τη στάση τους ως προς τα παρα­ πάνω με βάση ή σε διάλογο με τη χριστιανική πίστη, αλλά και διότι ο ίδιος ο πολιτισμός της Ευρώπης βασίζεται εν πολλοίς στους πυλώνες της χριστιανικής και της ουμανιστικής παράδοσης (εκ των οποί­ ων η δεύτερη απορρέει εν μέρει από την πρώτη). Ο Χάμπερμας έχει δίκιο όταν, έχοντας κατά νουν κυ­ ρίως τον χριστιανισμό, επισημαίνει ότι […] είναι προς το συμφέρον και του ίδιου του συνταγματικού κράτους να προστατεύει τις πολιτισμικές πηγές που τροφοδοτούν την κανονιστική συνείδηση και την αλληλεγγύη των πολιτών. Ο αποκλεισμός της χριστιανικής θρησκείας από τον δημόσιο χώρο θα σή­ μαινε όχι μόνο μια ακρωτηριασμένη δημοκρατία, αλλά και μια Ευρώπη αποκομμένη από πηγές που αρδεύουν τον πολιτισμό της.

Μπαθρέλλος, π. Δ., Οι χριστιανοί στους χρόνους της μετα­εκκοσμίκευσης , Εν πλω, Αθήνα, 2016, σσ. 70­71.

Επιχειρήματα και γεγονότα που σχετίζονται με την εκκοσμίκευση και την κριτική στάση απέναντί της
Ας επιχειρηματολογήσουμε για τη θέση των θρησκευτικών συμβόλων ή του θρησκευτικού όρκου στον δημόσιο χώρο. Ποιες είναι οι διαφορετικές θέσεις που εκφράζονται για το ζήτημα; Κάποιοι/κάποιες θα αναλάβουμε τη μία άποψη και κάποιοι/κάποιες την άλλη.
Ας διαλεχθούμε και ας επιχειρήσουμε να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα.

3.6. ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΑΘΕΪΑΣ

Οι έννοιες της απιστίας και της δυσπιστίας. Οριοθέτηση της έννοιας της αθεΐας ως κοσμοθεωρίας και ως στάσης ζωής
Ας διαβάσουμε σε δυάδες ή ομάδες τα κείμενα και ας επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε τις έννοιες της απιστίας και της δυσπιστίας σε σχέση με τον Θεό.

Οι απόντες
… δεν είναι ο Θεός Αυτό που μας λείπει εμείς Λείπουμε και μας λείπει, Έχουμε φύγει κ' είναι απών.
Τον γυρεύουμε τάχα ή μας γυρεύει Και δε μας βρίσκει; Τον ποθούμε ή μας ποθεί Και δε μας βλέπει το πρόσωπό του;
Εμείς έχουμε πεθάνει, ο θάνατός μας Είναι ο μέγας θάνατος, δεν πέθανε ο Θεός.
Εμείς είμαστε οι απόντες απ' το δείπνο, Αυτοί που λείπουν και δεν είναι, κλείστηκαν έξω, Δεν πρόφτασαν ναρθούν, τρέχουν στους δρόμους, Και σκουντουφλούν στη γη, χτυπούν την πόρτα.
Δεν έχουν πρόσωπο, δεν έχουν φως.

Γιώργος Θέμελης, Φωτοσκιάσεις , Θεσσαλονίκη, Αυτοέκδοση, 1961.

Εξέλιξη και περί Θεού αυταπάτη: Μια συνέντευξη
…Ερώτηση: …Πιστεύετε ότι οι άνθρωποι μέσα από την εξέλιξη βαδίζουμε προς την αλήθεια ή προς το ψέμα;
Ρ.Ν.: Δεν είμαι σίγουρος. Αυτό που μπορώ να πω όμως είναι ότι υπάρχουν μερικά επαγγέλματα που πληρώνονται για να υποστηρίζουν ψέματα, όπως οι δικηγόροι. Δεν είναι ψεύτες με την κυριολε­ κτική σημασία της λέξης, αλλά προκειμένου να κερδίσουν μια δίκη μπορεί να πουν και πράγματα που δεν τα πιστεύουν. Ο επιστήμονας όμως δεν πρέπει ή δεν θα έπρεπε να το κάνει αυτό. Ο επιστήμονας πρέπει να ψάχνει την αλήθεια, ακόμη και αν η αλήθεια είναι το αντίθετο από αυτό που πιστεύει ή ακόμη και αντίθετη με τον τρόπο ζωής του. Ένας επιστήμονας που εξαπατά προσαρμόζοντας τα στοι­ χεία για να ταιριάζουν με τη θεωρία του θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να εκδιώκεται από την επι­ στημονική κοινότητα.

Ερώτηση: Υπάρχει ένα σημείο στην ανθρώπινη Ιστορία μέχρι το οποίο μπορείτε να δικαιολογήσε­ τε τους ανθρώπους που πίστευαν στον Θεό;
Ρ. Ν.: Υπάρχει. Το 1859, η χρονιά κατά την οποία εκδόθηκε Η καταγωγή των ειδών του Δαρβίνου. Αν σκεφτείτε, θα δείτε πραγματικά ότι και πριν από τον Δαρβίνο η εξήγηση της θεϊκής προέλευσης του ανθρώπου ήταν μια λανθασμένη ερμηνεία. Τότε όμως ήταν πολύ δύσκολο να εξηγηθεί και να γίνει κα­ τανοητό πώς δημιουργήθηκαν τα πάντα και πώς έφτασαν να είναι έτσι όπως είναι.
Ερώτηση: Η φύση δεν «ξέρει» ότι υπάρχουμε. Αυτό το έχετε στον νου σας ως επιστήμονας όταν γράφετε ένα βιβλίο;

- Ρ. Ν.: Φυσικά. Είναι στο πίσω μέρος του μυαλού μου, παρ' ότι αυτό για κάποιους μπορεί να ση­ μαίνει ότι υπάρχει ένας Θεός που ξέρει και νοιάζεται. Είναι πολύ βαθιά στο δικό μου πιστεύω και στο αξιακό μου σύστημα ότι η φύση δεν ξέρει ότι υπάρχω. Δεν την ενδιαφέρει καν ότι υπάρχω.
Προβατάς, Μ., (Ά)θεου αυταπάτη (Συνέντευξη του Ρίτσαρντ Ντόκινς), Βήμαgazino , τ. 491, Αθήνα 2007, σσ. 28­36.

Υπάρχει Θεός σ' έναν άδικο κόσμο;
- - Λέγε λοιπόν. Από πού ν' αρχίσουμε; Πρόσταξε. Απ' τον Θεό; Για το αν υπάρχει Θεός δηλαδή;
- - Απ' όπου θέλεις άρχισε, ακόμα κι «αντίστροφα». Χτες μόλις υποστήριξες στου πατέρα πως δεν υπάρχει Θεός, είπε ο Αλιόσα και κοίταξε εξεταστικά τον αδερφό του.
- - …Φαντάσου λοιπόν πως ίσως και 'γω να πιστεύω στο Θεό, γέλασε ο Ιβάν. Αυτό πια δεν το περί­ μενες, ε;
- - Μα και βέβαια. Εκτός πια κι αν αστειεύεσαι και τώρα.
- Αστειεύομαι! Αυτό το είπαν και χτες στου στάρετς, πως αστειεύομαι. Βλέπεις, καλέ μου, υπήρχε ένας γέρος αμαρτωλός τον δέκατο όγδοο αιώνα, που είπε πως αν δεν υπήρχε Θεός θα 'πρεπε να τον εφεύρουμε «S' il n'existait pas Dieu il faudrait l'inventer». Και πραγματικά ο άνθρωπος εφεύρε το Θεό. Και δεν είναι παράξενο κι ούτε θα 'ταν αξιοθαύμαστο που υπάρχει πραγματικά ο Θεός, μα είναι αξιοθαύμαστο που μια τέτοια ιδέα -η ιδέα της αναγκαιότητας του Θεού- μπόρεσε να τρυπώσει στο κεφάλι ενός τόσο άγριου και κακού ζώου όπως είναι ο άνθρωπος. Τόσο ιερή είναι αυτή η σκέψη, τόσο συγκινητική, τόσο σοφή και τιμάει τόσο τον άνθρωπο. Όσο για μένα, από καιρό πια τ' αποφάσισα να μη σκέφτομαι για το αν ο άνθρωπος δημιούργησε το Θεό ή ο Θεός τον άνθρωπο… Λοιπόν όχι μονάχα παραδέχομαι το Θεό πρόθυμα, μα παραδέχομαι και τη σοφία Του και το σκοπό Του - που αυτά πια μας είναι εντελώς άγνωστα. Πιστεύω στην τάξη, στο νόημα της ζωής, πιστεύω στην αιώνια αρμονία που μέσα της θα διαλυθούμε όλοι μας, πιστεύω στον Λόγο που προς αυτόν τείνει το Σύμπαν, το Λόγο που ην προς τον Θεόν και που είναι ο ίδιος ο Θεός, κ.ο.κ. εις το άπειρον! Από λόγια πάνω σ' αυτό άλλο τίποτα. Νομίζω πως βρίσκομαι σε καλό δρόμο, ε; Κι όμως φαντάσου πως στο τέλος δεν παραδέχομαι αυτόν τον κόσμο του Θεού, δεν τον παραδέχομαι, αν και ξέρω πως υπάρχει, μα δεν τον αναγνωρίζω καθόλου. Δεν είναι πως δεν παραδέχομαι το Θεό, νιώσε το αυτό, μα τον κόσμο που δημιούργησε αυ­ τός, τον κόσμο του Θεού δεν τον παραδέχομαι κι αρνιέμαι να τον παραδεχτώ […]. Ας είναι, ας είναι, όλα αυτά θα γίνουν, το παραδέχομαι, μα δεν το αποδέχομαι κι ούτε θέλω να το αποδεχτώ! Ας συνα­ ντηθούν ακόμα και οι παράλληλες ευθείες κι ας το δω και μονάχος μου: θα το δω και θα πω πως συ­ ναντήθηκαν, μα δε θα το αποδεχτώ […].

Ντοστογιέφκι Φ., Αδελφοί Καραμάζωφ , Μτφρ. Ά. Αλεξάνδρου, τ. ΙΙ, Γκοβόστης, Αθήνα, 1990, σσ. 123­126.

Συμπεριφορές και στάσεις ζωής που προσδιορίζονται από την επιλογή της αθεΐας
Ας μελετήσουμε τα παρακάτω κείμενα και σε συγκεκριμένο χρόνο ας παρουσιάσουμε τις απόψεις, συ­ ζητώντας γι' αυτές. Αν έχουμε χρόνο, και για να είμαστε προετοιμασμένες οι ομάδες, μπορούμε να αναζητήσουμε περισσότερα για τις θέσεις των συγγραφέων πάνω στο θέμα της αθεΐας. Οι εκπρόσω­ ποι των ομάδων μπορούν να κάνουν τις παρουσιάσεις και οι υπόλοιποι να θέτουμε ερωτήματα, εκ­ φράζοντας τις απόψεις μας.
Ό,τι δεν είναι ο άνθρωπος πραγματικά, αλλ' επιθυμεί να είναι, αυτό το κάνει Θεό του ή αυτό είναι ο Θεός του. […] Διότι δεν δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο κατ' εικόνα του, όπως λέγεται στη Βίβλο, αλλ' ο άνθρωπος τον Θεό κατ' εικόνα του […]. Κάθε Θεός είναι ένα ον της φαντασίας, μια εικόνα και
μάλιστα μια εικόνα του ανθρώπου, αλλά μια εικόνα την οποία ο άνθρωπος θέτει έξω από τον εαυτό του και την παρουσιάζει ως ένα ανεξάρτητο ον.

Feuerbach, L., Vorlesungen über das Wesen der Religion , Leipzig, 1851, σ. 293.
Η απόλυτη ουσία, ο Θεός του ανθρώπου είναι η ίδια η δική του ουσία […]. Η συνείδηση του Θεού είναι η αυτοσυνείδηση του ανθρώπου, η γνώση του Θεού είναι η αυτογνωσία του ανθρώπου.
[…] Ο άνθρωπος είναι για τον άνθρωπο Θεός (homo hominis Deus est) […]. Το μυστικό της Θεολο­ γίας είναι η ανθρωπολογία […]. Ο άνθρωπος είναι το κέντρο της θρησκείας, ο άνθρωπος είναι το τέλος της θρησκείας.
Feuerbach, L., Das Wesen des Christentums , Leipzig, 1841, κεφ. 1, σ. 6 κεφ. 2, σ. 15 κεφ. 28, σσ. 325­326 κεφ. 19, σ. 222.

Κριτική του Φόυερμπαχ από τον Μαρξ
Ο Feuerbach ξεκινά από το δεδομένο της θρησκευτικής αλλοτρίωσης, του αναδιπλασιασμού του κόσμου σε έναν θρησκευτικό και έναν εγκόσμιο.
Marx, Κ., Θέσεις για τον Φόυερμπαχ , Μτφρ. Γ. Μπλάνας, Ερατώ, Αθήνα, 2004, σ. 63.

Θέσεις της Εκκλησίας για τις αθεΐστικές τάσεις της σύγχρονης κοινωνίας
Ας αναλάβουμε σε ομάδες τα παρακάτω κείμενα και ας σημειώσουμε τις θέσεις που αυτά παρουσιά­ ζουν σχετικά με την αθεΐα.
Στη συνέχεια, με βάση τα συμπεράσματά μας, ας συζητήσουμε στην ολομέλεια το θέμα: «Μπορεί να αναπτυχθεί διάλογος μεταξύ χριστιανών και άθεων;».

Κριτικά σχόλια στις θέσεις του Μαρξ
Ο Μαρξ θεώρησε και έκρινε τη θρησκεία μόνο από κοινωνικο­δυναμική σκοπιά, δηλ. από το ποιο ρόλο παίζει στο κοινωνικό φαινόμενο και γίγνεσθαι, πάντοτε σε σχέση με το επαναστατικό του όραμα και πρόγραμμα. Ο ισχυρισμός του ότι η θρησκεία είναι δημιούργημα του ανθρώπου μπορεί να θεωρη­ θεί σωστός, αν με τον όρο «θρησκεία» εννοούμε μόνο τις θρησκευτικές παραστάσεις και μορφές ζωής (διδασκαλίες, προσευχές, δόγματα, λατρευτικούς τύπους κ.ά.). Ο ανθρωπος πάντοτε δημιουργεί στον εαυτό του παραστάσεις, εικόνες και έννοιες για τον Θεό. Ωστόσο ποια λογική θα μας υποχρέωνε να δε­ χτούμε ότι όλες αυτές οι εικόνες που δημιουργεί ο άνθρωπος ταυτίζονται με την ίδια την ύπαρξη του Θεού, ώστε ο Θεός να είναι μόνο προϊόν της ανθρώπινης σκέψης, αντανάκλαση του ανθρώπου και των μεταβαλλόμενων συνθηκών της ζωής του; Ή ποια λογική μπορεί να αποκλείσει την ύπαρξη του Θεού, επειδή οι άνθρωποι, ανάλογα με τις συνθήκες που ζουν, δημιουργούν κάθε φορά και αντίστοιχες αντι­ λήψεις και παραστάσεις για τον Θεό - που πάντοτε είναι ανεπαρκείς και όχι σπάνια προβληματικές; Ο Θεός δεν ταυτίζεται με τις θεολογίες μας. Είναι απείρως πιο πέρα απ' όσα λέμε γι' Αυτόν.

Η άποψη του Μαρξ ότι η θρησκεία είναι συνέπεια μόνο της κοινωνικο­οικονομικής αλλοτρίωσης του ανθρώπου και των αντίστοιχων μ' αυτήν δομών ζωής δεν ευσταθεί. Διότι από την απροκατάληπτη μελέτη της ιστορίας διαπιστώνεται αναμφισβήτητα ότι πάντοτε οι άνθρωποι θρήσκευαν, με τούτο ή τον άλλο τρόπο. Επίσης ότι η θρησκεία δεν συνδέεται με μία μόνο μορφή κοινωνίας, σαν αυτή που δί­ καια προβλημάτισε και που αγωνίστηκε να αλλάξει ο Μαρξ, αλλά εμφανίζεται σε κάθε είδους κοινω­ νία. Έτσι, ακόμη και αν αρθούν οι αλλοτριωτικές και απάνθρωπες συνθήκες ζωής, αυτό δεν θα σημά­ νει κατ' ανάγκη και το τέλος της αληθινής θρησκείας. Ίσως θα σημάνει το τέλος μιας αλλοτριωμένης και συμβιβασμένης θρησκείας, κάτι που το εύχονται και επιδιώκουν όσοι θρησκεύουν αληθινά.

Καριώτογλου Α., Κεσόπουλος Α., Παπαευαγγέλου Π., Τσανανάς Γ., Χριστιανισμός και Θρησκεύματα , Β' Λυκείου, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο - ΟΕΔΒ, Αθήνα, $^{3}$1991, σ. 159.

Επιστήμη και πίστη
Το δεύτερο ήμισυ του ΙΘ' αι. πολλά μέλη της ευρωπαϊκής διανόησης πείστηκαν με υποτιθέμενα επιστημονικά επιχειρήματα πως δεν υπάρχει Θεός και πως η πίστη στον Θεό ήταν ασυμβίβαστη με την ύπαρξη της επιστήμης. Οφείλει κανείς να ομολογήσει πως αυτό το επιχείρημα υπέρ του αθεϊσμού είναι το πιο αφελές και το πιο ισχνό. Βασίστηκε στην πίστη πως της επιστήμης τής αξίζει απόλυτη υπε­ ροχή, όχι μόνο υπεροχή πάνω από το σύνολο της γνώσης, αλλά και πάνω από το σύνολο της ανθρώ­ πινης ζωής πως η επιστήμη είναι ικανή να λύσει όλα τα προβλήματα… Η υπόθεση πως η επιστήμη απέδειξε πως ο Θεός δεν υπάρχει, δεν έγινε από την ίδια την επιστήμη, αλλά από μια φιλοσοφική θε­ ωρία, με την οποία σχετίστηκε. Ο επιστημονισμός δεν είναι επιστήμη, παρά μια φιλοσοφία, η οποία προϋποθέτει μια πίστη.

Μπερντιάεφ, Ν., Αλήθεια και Αποκάλυψη . Εισαγωγή­μετάφραση­σημειώσεις Χ. Μαλεβίτσης, Δωδώνη, Αθήνα, 1967, σσ. 153 και 154.

Στους άθεους φίλους από μια άθεη
Μη φοβάστε τον χριστιανισμό, και μαζί δεν θα φοβόμαστε τις θρησκείες! Νιώθω προσωπικά την επιθυμία να πω στους αγνωστικιστές, ανθρωπιστές, άθεους φίλους μου. Προερχόμαστε από το ίδιο πεδίο σκέψης, βρισκόμαστε συχνά ο ένας αντιμέτωπος με τον άλλον, γιατί στην πραγματικότητα είμα­ στε "ο ένας δίπλα στον άλλον", ας συνεχίσουμε την ανάλυση... Και έχω ένα όνειρο: μακάρι να μπορέ­ σουν να γίνουν ουσιαστικές προσεγγίσεις, αναγκαίες μπροστά στην ολοένα αυξανόμενη βαρβαρότη­ τα όχι μόνο -και κατά τη γνώμη μου πιθανότατα λιγότερο- μεταξύ του χριστιανισμού και των άλλων θρησκειών που σήμερα δελεάζονται από τον φονταμενταλισμό, αλλά και μεταξύ του χριστιανισμού κι αυτού του οράματος στο οποίο συμμετέχω, το οποίο προέρχεται από τον χριστιανισμό και το οποίο φιλοδοξεί να διασαφηνίσει τα επικίνδυνα μονοπάτια της ελευθερίας.

Κρίστεβα, Τζ., Αυτή η απίστευτη ανάγκη για πίστη , Μτφρ. Κωνσταντίνου, Τ., Μεταίχμιο, Αθήνα, 2010, σ. 157.

Ύμνος στον Θεό
Βαθιά στις σκοτεινές κοιλάδες πεθαίνουνε οι πεινασμένοι. Αλλά εσύ τους δείχνεις το ψωμί, και τους αφήνεις να πεθαίνουν. Εσύ έχεις θρονιαστεί αιώνιος κι αόρατος κι αστράφτεις ανελέητος πάνω απ' το αιώνιο Σχέδιό σου.
Άφησες να πεθάνουνε οι νέοι κι οι χαροκόποι μα αυτούς που θέλαν να πεθάνουν, δεν τους άφησες… Πολλοί από κείνους που τώρα έχουν σαπίσει πιστεύανε σε σένα, και πεθάναν γεμάτοι εμπιστοσύνη.
Άφησες τους φτωχούς φτωχοί να μείνουνε χρόνια και χρόνια γιατί ήτανε οι πόθοι τους πιο όμορφοι απ' τον Παράδεισό σου. Πεθάνανε, αλίμονο, πριν δουν το φως σου πεθάνανε μακάριοι, όμως - και σαπίσαν παρευθύς.

Λένε πολλοί πως δεν υπάρχεις και τόσο το καλύτερο. Μα πώς μπορεί να μην υπάρχει αυτό που μπορεί έτσι να ξεγελά; Αφού τόσοι και τόσοι ζούνε από σένα και δεν μπορούν χωρίς εσένα να πεθάνουν - πες μου, τι σημασία έχει - τ' ότι δεν υπάρχεις;
Μπέρτολτ Μπρεχτ, Ύμνος στο Θεό . Μελοποίηση: Ζωή Τάχα.

Θεός και αδερφός
Αυτός που δεν αγαπάει τον αδελφό του, τον οποίο βλέπει, δεν μπορεί να αγαπάει τον Θεό, τον οποίο δεν βλέπει.
Α' Ιω. 4, 20.

Η αμφιβολία ως στοιχείο της πίστης
Με όσα μάθαμε στην ενότητα αυτή, ας διαβάσουμε σε ομάδες τα παρακάτω κείμενα και ας γράψουμε την αρχή ή τη μέση ή το τέλος ενός σεναρίου, εμπνευσμένου από το θέμα και τα Αγιογραφικά χωρία. Θα παρουσίασουμε τις ιστορίες εξηγώντας τις επιλογές μας.
Ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ, μετάβηθι ἐντεῦθεν ἐκεῖ, καὶ μεταβήσεται. καὶ οὐδὲν ἀδυνατήσει ὑμῖν. Μτ 17, 20
[Σας βεβαιώνω πως, αν έχετε πίστη έστω και σαν κόκκο σιναπιού, θα λέτε σ' αυτό το βουνό "πήγαινε από 'δω εκεί", και θα πηγαίνει και τίποτα δε θα είναι αδύνατο για σας.]

Πιστεύω, κύριε βοήθει μου τῇ ἀπιστίᾳ. Μκ 9, 24
[Πιστεύω, Κύριε! Αλλά βοήθησέ με, γιατί η πίστη μου δεν είναι δυνατή.]

3.7. ΤΟ ΑΣΥΜΒΑΤΟ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥ ΗΘΟΥΣ ΜΕ ΤΟΝ ΦΑΝΑΤΙΣΜΟ

Δίκαιο και άδικο
Ας εντοπίσουμε και ας καταγράψουμε εκδηλώσεις φανατικών συμπεριφορών, που έχουμε παρατηρή­ σει στο περιβάλλον μας. Ας τις μοιραστούμε με τον διπλανό ή τη διπλανή μας και ας καταλήξουμε σε κοινά αποτελέσματα, τα οποία θα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια.

Περιπτώσεις θρησκευτικού φανατισμού.

Τα αίτια και η διαδικασία γέννησης του θρησκευτικού φανατισμού
Βλέποντας το σκίτσο, ας προσθέσουμε τη δική μας λεζάντα. Διαβάζοντας έπειτα το κείμενο, ας κατα­ γράψουμε τις απαντήσεις μας στα εξής ερωτήματα: Ποιο ακριβώς είναι το πρόβλημα; Ποιοι συμμετεί­ χαν σε αυτό; Πού συμβαίνει; Πότε συμβαίνει; Ποια είναι τα αίτια;
Ας συζητήσουμε όλες τις απαντήσεις μας στην ολομέλεια της τάξης.
Ζαμπίκος, Μ., Θρησκευτικός φανατισμός (2010).

Ο Νεομάρτυρας Άγιος Ακάκιος ο Ασβεστοχωρίτης
Ο Αθανάσιος (κοσμικό όνομα του Ακακίου) καταγόταν από το Νεοχώρι (σημερινό Ασβεστοχώρι) της Θεσσαλονίκης. Οι γονείς του [...] αναγκάζονται να παραδώσουν τον εννιάχρονο Αθανάσιο σε κά­ ποιον υποδηματοποιό, για να του διδάξει την τέχνη του. Η σκληρή συμπεριφορά του αφεντικού του και η κακομεταχείριση τον εξώθησαν στην εξωμοσία, προκειμένου να απαλλαγεί από τα βάσανα, για να ζήσει μια καλύτερη ζωή. Υιοθετήθηκε από τον Τούρκο ηγεμόνα της περιοχής Ισούφ Μπέη κι έμεινε
κοντά του εννιά χρόνια. Σε ηλικία δεκαοχτώ ετών και εξαιτίας προβλημάτων που είχε με τη μητριά του συκοφαντήθηκε και εκδιώχθηκε. Τότε άρχισε ο δρόμος της επιστροφής. Γυρίζει κοντά στους γονείς του, στη Θεσσαλονίκη. Ακολουθώντας τις συμβουλές τους μεταβαίνει στο Άγιον Όρος, όπου [...] γίνε­ ται μοναχός με το όνομα Ακάκιος και έπειτα από διάστημα έντονης ασκήσεως, έχοντας τις ευλογίες των πατέρων, ξεκινάει στις 10 Απριλίου 1816 για την Κωνσταντινούπολη, για να ξεπλύνει τη ντροπή που ένιωθε [...].

Το Σάββατο 29 Απριλίου, αφού προετοιμάστηκε κατάλληλα λαμβάνοντας τα άχραντα μυστήρια, φτάνει «εις το ανώτατον κριτήριον των Οθωμανών», όπου ομολογεί δημοσίως και με παρρησία την πίστη του στον Χριστό [...]. Στην προσπάθειά τους να τον μεταπείσουν, τον φυλακίζουν, τον κολακεύ­ ουν, τον εκφοβίζουν, του δίνουνε υποσχέσεις, τον βασανίζουν. Δεν τον κλονίζουν όμως. Και όταν βλέ­ πουν το σταθερό του φρόνημα, καταλαβαίνουν πως μάταια κοπιάζουν. Αποφασίζουν, λοιπόν, να τον σκοτώσουν. Έτσι, την 1η Μαΐου 1816 [...] «εις τόπον καλούμενον Δακτυλόπορτον» ο Ακάκιος παρέδω­ σε διά του ξίφους το αίμα του.

Από την ιστοσελίδα της Ι. Μ. Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως

Διαφορά πίστης και φανατισμού. Η θέση του Χριστιανισμού.
Σε ομάδες ας μοιραστούμε τα παρακάτω κείμενα, που αφορούν τον θρησκευτικό φανατισμό, και ας υπογραμμίσουμε τη βασική τους ιδέα, για να την παρουσιάσουμε. Θα τις καταγράψουμε όλες, ώστε στη συνέχεια να σκιαγραφήσουμε το προφίλ ενός φανατικού θρησκευόμενου.
Ας δημιουργήσουμε ένα περίγραμμα ανθρώπου και ας γράψουμε μέσα σε αυτό: Τι σκέφτεται και ποια συναισθήματα έχει για τη θρησκευτική του κοινότητα. Στη συνέχεια, ας δημιουργήσουμε τα στοιχεία της ταυτότητάς του (όνομα, ηλικία, μόρφωση, επάγγελμα, ασχολίες κ.ά.) και ας τα γράψουμε έξω από το περίγραμμα, δικαιολογώντας τις επιλογές μας.

Ας δούμε το τελικό αποτέλεσμα και ας συζητήσουμε το γιατί μπορεί να έγινε φανατικός θρησκευόμε­ νος. Τέλος, ας γράψουμε όλοι και όλες έξω από το περίγραμμα μία σκέψη μας γι' αυτόν ή, αν μπορού­ με, μία συμβουλή.

Έννοια του φανατισμού
Φανατισμός (fanum = ιερό) γενικά ονομάζεται η αποκλειστική και με πάθος προσπάθεια επιβο­ λής των ιδεών ενός ατόμου ή μιας ιδεολογίας. Ο φανατικός δεν ανέχεται αντίθετες απόψεις και είναι πρόθυμος να χρησιμοποιήσει βία για να αντιμετωπίσει τους αντιπάλους του. Σχεδόν συνώνυμη είναι και η μισαλλοδοξία (μίσος για τις απόψεις του άλλου) [...]. Ο θρησκευτικός φανατισμός έχει πολλές μορφές: εμφανίζεται με τη μορφή της θρησκοληψίας (σχολαστικής τήρησης θρησκευτικών εντολών με δεισιδαιμονικά και ψυχοπαθολογικά χαρακτηριστικά), του πουριτανισμού (άκριτης αυστηρότητας στην ηθική καθαρότητα), του συντηρητισμού (προσκόλλησης στο παρελθόν) ή του προσηλυτισμού (στρατολόγησης οπαδών με δόλια μέσα). Σε μεγάλες κοινωνικές ομάδες μπορεί να πάρει μορφές, όπως η θεοκρατία (διοίκηση του κράτους με θρησκευτικούς νόμους) ή ο θρησκευτικός επεκτατισμός (με κάθε μέσον προσπάθεια επέκτασης μιας θρησκείας, όπως συνέβη με τον Ισλαμισμό). Έδαφος για να ριζώσει ο φανατισμός είναι κυρίως το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο των ανθρώπων, η άγνοια, η έλ­ λειψη δημοκρατικής διαπαιδαγώγησης και διαμόρφωσης δημοκρατικής συνείδησης (άρνηση της άλ­ λης άποψης) και η μειωμένη κριτική ικανότητα.

Σχολικό βιβλίο Θρησκευτικών Β' Λυκείου, ΔΕ 21, σσ. 173­175.

Μισαλλοδοξία
Το πρώτο γνώρισμα του φανατικού είναι η μισαλλοδοξία του. Χωρίς να ενδιαφερθεί καν να μάθει τι ακριβώς υποστηρίζουν οι αντίπαλοί του, απορρίπτει ευθύς εξ αρχής κάθε θέση τους ως εσφαλμένη
και στη συνέχεια ψάχνει να βρει τα επιχειρήματα για την απόρριψη. Άλλωστε βλέπει πάντα τα πράγ­ ματα άσπρα ­ μαύρα, χωρίς καμιά ενδιάμεση απόχρωση. Όλες οι δικές του απόψεις είναι σωστές, ενώ όλες οι διαφορετικές απόψεις είναι εσφαλμένες. Αυτή η στάση του φανατικού προέρχεται από την πεποίθησή του ότι οι δικές του απόψεις και πράξεις είναι απόλυτα σωστές και ορθές. Καμιά αμφιβο­ λία δεν γεννιέται ποτέ μέσα του για ό,τι λέγει και πράττει. Πάντα έχει δίκιο και ενεργεί σωστά. Όχι μό­ νον οι γενικές αλήθειες, αλλά και κάθε λεπτομέρειά τους είναι αναμφισβήτητα ορθή. Σ' όλα πορεύε­ ται όπως πρέπει. Με τέτοιες προϋποθέσεις δεν είναι δυνατόν να ανοίξει διάλογο ο φανατικός. Όταν μιλεί, το κάνει μόνο για να διαφωτίσει τους άλλους και να τους φέρει στο σωστό δρόμο. Όταν μιλούν οι άλλοι, συνήθως κλείνει τ' αυτιά του και συνεχίζει μετά το δικό του, το ίδιο πάντα τροπάριο, χωρίς καμιά παραλλαγή. Ουσιαστικά δεν ενδιαφέρεται για απόψεις που απορρίπτει ευθύς εξ αρχής με μόνη τη δικαιολογία ότι δεν συμφωνούν με τις δικές του!

Στογιάννος, Β. Π. (2011). Η Εκκλησία στην ιστορία και στο παρόν . Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, σ. 117­118.

Ο φανατισμός δεν μπορεί να επικαλείται Θεό
[…] Θεωρώ τον θρησκευτικό φανατισμό ως παρέκκλιση του γνήσιου θρησκευτικού βιώματος. Ο φανατισμός αυτός, που συχνά εξελίσσεται σε μισαλλοδοξία, αναπτύσσεται είτε από σπέρματα θρη­ σκευτικού τύπου είτε από μη θρησκευτικές ρίζες, όπως από παράγοντες πολιτικούς, εθνικιστικούς, που ζητούν να χρησιμοποιήσουν τη θρησκεία για άλλες επιδιώξεις [...]. Εκτός όμως από τον φανατι­ σμό, που εκδηλώνεται με βίαιο τρόπο, με όπλα, οι διάφοροι φανατικοί χρησιμοποιούν και άλλα μέσα: συκοφαντικά δημοσιεύματα, παραχάραξη κειμένων, περιφρονητικούς χαρακτηρισμούς και διάφορες υποτιμητικές ετικέτες, για να πλήξουν τους αντιφρονούντες και να παραπλανήσουν τους απλοϊκούς. [...] Ο θρησκευτικός φανατισμός δεν εκφράζεται μόνο με καλάσνικοφ, εκφράζεται και με τις τηλεοπτι­ κές κάμερες, και με την επιτίμηση, διότι συνομιλούμε με έναν αλλόθρησκο άνθρωπο, και με τον σνο­ μπισμό του αθεϊσμού της μόδας.

Γιαννουλάτος, Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Τιράνων και πάσης Αλβανίας. Συνέντευξη στον Νίκο Ξυδάκη, εφημ. Η Καθημερινή , 31 Δεκέμβριου 2010.

Θρησκεία και βία
[...] Καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες εγκλημάτων που διαπράττονται στο όνομα του Θεού ή στο όνομα της θρησκείας, ενώ η διαδικτυακή και τηλεοπτική αναμετάδοση των εγκλημάτων αυτών αυξά­ νει τη φρίκη και τον αποτροπιασμό, διαχέοντας παράλληλα στις δυτικές κοινωνίες, όπως και στον τό­ πο μας, το αίσθημα ανασφάλειας και αβεβαιότητας, καθώς και την εχθρότητα έναντι των άλλων, ιδι­ αίτερα όσων έχουν πιο σκούρα επιδερμίδα από τη δική μας και ασπάζονται τη θρησκεία του Ισλάμ. Σε όποια γωνιά του πλανήτη και αν κοιτάξει κανείς θα δει είτε θρησκευτικής φύσεως πολέμους είτε εγκλήματα και σφαγές που διαπράττονται στο όνομα της θρησκείας - στην καλύτερη περίπτωση βία και καταναγκασμός που ασκούνται στο όνομα της θρησκείας: Αφγανιστάν, Πακιστάν, Ιράν, Υεμένη, Σαουδική Αραβία, Ιράκ, Συρία, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Λιβύη, Σουδάν, Τυνησία, Αλγερία, Νιγηρία, Κέ­ νυα, ο κατάλογος μοιάζει μακρύς και ατελείωτος με τις χώρες και τις περιοχές, όπου δεν γίνεται σεβα­ στή η θρησκευτική ελευθερία και ανεξιθρησκία και όπου καταπατούνται βάναυσα και βάρβαρα στοι­ χειώδη και θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, όπως αυτό της θρησκευτικής ελευθερίας.

Το ίδιο διαδεδομένη είναι η θρησκευτική νομιμοποίηση της βίας ή η εξύμνηση σύγχρονων μορ­ φών «δίκαιου πολέμου», όπως στην περίπτωση των υπερσυντηρητικών χριστιανών φονταμενταλι­ στών της Αμερικής, ή η συγκεκαλυμμένη, και μερικές φορές ακόμη και ανοιχτή, ευλογία των όπλων του πολέμου και των συγκρούσεων από θρησκευτικούς λειτουργούς, με τις περιπτώσεις του πολέμου στη Γεωργία και την Ουκρανία να αγγίζουν και τη δική μας, την ορθόδοξη οικογένεια. [...] Αποκεφαλι­
σμοί ανθρώπων, πυρπολήσεις εκκλησιών και ανείπωτες φρικαλεότητες και πρακτικές, που ο μέσος άνθρωπος του πολιτισμένου κόσμου θεωρούσε πως έχουν πια απωθηθεί και εξοριστεί στις πιο σκο­ τεινές γωνιές της ιστορίας, έχουν γίνει θέαμα καθημερινό και αποτρόπαιο [...].

Αναμφισβήτητα, αυτό το οποίο έχουμε επειγόντως ανάγκη είναι μοντέλα ειρηνικής συνύπαρξης, διαλόγου, ανοχής και καταλλαγής μεταξύ θρησκευτικών κοινοτήτων. Τρόποι επικοινωνίας, αλληλο­ γνωριμίας και αποδοχής. [...]
Το φαινόμενο του θρησκευτικού φανατισμού, όμως, καλεί και εμάς τους Ορθόδοξους Έλληνες σε μετάνοια και αυτοκριτική εγρήγορση, καθώς και στην υπέρβαση του διαχρονικού πειρασμού μας πως είμαστε ο νέος περιούσιος, ο νέος εκλεκτός λαός του Θεού, ένας πειρασμός που συχνά οδηγεί στον αποκλεισμό των άλλων και των διαφορετικών, καθώς και στην απόρριψη των ξένων, των προσφύγων και των μεταναστών. Επιτρέψτε μου να θυμίσω στην αγάπη σας ότι είμαστε αληθινοί χριστιανοί στο μέτρο και το βαθμό που παραμένουμε πιστοί στην ευαγγελική εντολή της αγάπης όλων ανεξαιρέτως των ανθρώπων, ανεξαρτήτως φυλής, φύλου, θρησκείας, κοινωνικής τάξης και προέλευσης, μιας αγά­ πης που περιλαμβάνει ακόμη και τους εχθρούς, είμαστε αυθεντικοί ορθόδοξοι, όταν δεν υποκύπτου­ με στον πειρασμό να επιβάλουμε, με τα κοσμικά μέσα, τη βασιλεία του Θεού και να εκριζώσουμε με τη βία τα ζιζάνια που εμποδίζουν ή καθυστερούν την έλευσή της. Και είμαστε πιστοί στο διαχρονικά οικουμενικό πνεύμα του Ελληνισμού, όταν παραμένουμε ανοιχτοί και καταδεκτικοί σε όσους, διά των γραμμάτων, της παιδείας και της υιοθέτησης των αξιών μας επιθυμούν να ενταχθούν, να ζήσουν και να προκόψουν στην κοινωνία μας. [...]

Ιγνάτιος, Μητροπολίτης Δημητριάδος και Αλμυρού (2015). Η εξάπλωση του φαινομένου του θρησκευτικού φανατισμού και η μαρτυρία και το μαρτύριο των χριστιανών στο σύγχρονο κόσμο. Εισήγηση στο Διεθνές Διεπιστημονικό Συνέδριο με θέμα: «Θρησκεία και Βία» (Α.Π.Θ., 27­29 Απριλίου 2015) (απόσπασμα).

Φονταμενταλισμός:
Θεολογικό ρεύμα του αμερικανικού προτεσταντισμού, εχθρικό απέναντι στην επιστήμη, που στο­ χεύει στην επιστροφή στις εθνικές και θρησκευτικές παραδόσεις. || (επέκτ.) κάθε ιδεολογικό, πολιτι­ κό κτλ. ρεύμα με παρόμοιες αρχές και στόχους: Mουσουλμανικός ~.
Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ.Τριανταφυλλίδη)
Κάθε μορφή βίας στο όνομα της αλήθειας (θρησκευτικής, εθνικής, ιδεολογικής) επονομάζεται φονταμενταλισμός και αποτελεί συνώνυμο του φανατισμού, είτε εκδηλώνεται ως μαζική δολοφονία [...] είτε ως «ιερός πόλεμος» της ισλαμικής τρομοκρατίας, των χριστιανικών σταυροφοριών και του επονείδιστου αντισημιτισμού.

Μπέγζος, Μ., Ο φονταμενταλισμός του ατομικισμού, εφημ. Το Βήμα (ηλ/νική έκδοση), 31.7.2011.

Ο ξένος μου εαυτός
[...] Χτίζουμε τείχη γύρω από την οικογένειά μας και τους συγγε­ νείς μας για τους οποίους είμαστε πρόθυμοι να δώσουμε και τη ζωή μας, αδιαφορώντας αν στην υπόλοιπη δραστηριότητά μας πατάμε επί πτωμάτων για να εξελιχθούμε ή κλέβουμε το δημόσιο χρήμα ή ρυπαίνουμε το περιβάλλον ή προκαλούμε ατυχήματα κ.ο.κ. [...]
Η ανακάλυψη των δικών μας ελαττωμάτων και αντιφάσεων εγείρει έντονο άγχος το οποίο απαιτεί κατευνασμό. Αυτός έρχεται συνήθως με την απόδοση στον άλλον του αρνητικού προσήμου, με το να χαρακτηρίσω την ιδιαιτερότητά του επικίνδυνη. Ο ξένος δηλα­ δή "πληρώνει" το γεγονός ότι σε ένα βαθμό ο εαυτός μου μου είναι
ξένος. Γίνεται περισσότερο κακός στα μάτια μου, διότι του έχω αποδώσει και μέρος της δικής μου κα­
κίας την οποία δεν αντέχω να αντικρίσω. [...] Σπάνια αντιμετωπίζουμε τη διαφορετικότητα του άλλου θετικά, διότι τότε θα έπρεπε αναγκαστικά να δούμε τον εαυτό μας περισσότερο κριτικά. [...]

Η έννοια του ξένου στους Τρεις Ιεράρχες
Αν οι Τρεις Ιεράρχες αντιμετώπιζαν το ξένο και το διαφορετικό πολωτικά, θα αρνιόντουσαν τη συ­ νάντηση και την ώσμωση με τον ελληνισμό. Το αποτέλεσμα θα ήταν ένας χριστιανισμός κατώτερος από αυτόν που ζούμε σήμερα. Ο ελληνισμός αποτελούσε έναν ριζικά διαφορετικό πολιτισμό από τον Ιουδαϊκό. Οι Τρεις Ιεράρχες λόγω της σοφίας και της αγιότητάς τους, χωρίς να το γνωρίζουν ουσιαστι­ κά εφάρμοσαν τη λογική των ζώντων οργανισμών: το κύτταρο βρίσκεται σε διαρκή ανταλλαγή της ύλης με τα γειτονικά του κύτταρα και με το αίμα που κυκλοφορεί μέσα στα αγγεία. Η ανταλλαγή αυτή είναι απαραίτητη προκειμένου το κύτταρο να μη νεκρωθεί και, έμμεσα, προκειμένου να διατηρήσει την ταυτότητά του. Διότι νεκρό και αποσυντεθειμένο παύει να έχει ταυτότητα.

Οι πολιτισμοί, επειδή είναι ζωντανοί, βρίσκονται σε διαρκή ανταλλαγή και ώσμωση. Έτσι εμπλου­ τίζονται οι ίδιοι αφ' ενός, ενώ ταυτόχρονα συμβάλλουν σε μεγαλύτερη προσέγγιση και καλύτερη κα­ τανόηση των ανθρώπων. Χωρίς αυτή την αλληλεπίδραση των πολιτισμών οι διάφοροι λαοί και τα έθνη θα παρέμεναν απολύτως ξένα και ακατανόητα το ένα για το άλλο. Και, φυσικά, αυτό θα κατέληγε σε ακόμη μεγαλύτερη εχθρότητα από αυτή που βλέπουμε σήμερα, αφού το άγνωστο το φοβόμαστε. Και, φυσικά, χωρίς αυτή την κινητικότητα και ανάμιξη των πολιτισμών δεν θα ήταν δυνατό η Εκκλησία να επιτελέσει το ιεραποστολικό έργο της διάδοσης του Ευαγγελίου.

Θερμός, π. Β. (2005). Οι δικοί μου οι ξένοι . Αθήνα: Εν πλω, σ. 162­165.

Θρησκευτικές διαφορές
Η ειρηνική συμβίωση των θρησκευτικών κοινοτήτων μπορεί γενικά να προέλθει από δύο αντίθε­ τες αφετηρίες. Είτε από την αδιαφορία για τη θρησκευτική εμπειρία, είτε από τη συνειδητή βίωση της βαθύτερης ουσίας της θρησκείας, όπως προβάλλει στη ζωή πολλών εξαιρετικών προσωπικοτήτων όλων των θρησκειών. Αντιστρόφως, η θρησκευτική μισαλλοδοξία και η εχθρότητα ανάμεσα σε συνυ­ πάρχουσες θρησκευτικές κοινότητες είναι δυνατόν να αναπτυχθούν είτε από σπέρματα θρησκευτικού τύπου, έναν ακραίο φανατισμό, είτε από μη θρησκευτικές ρίζες, π.χ. παράγοντες πολιτικούς, εθνικι­ στικούς ή αιτίες ψυχολογικές, ιδιοτελείς, που ζητούν να χρησιμοποιήσουν τη θρησκεία για άλλες επι­ διώξεις… Βάση κοινής αποδοχής για την ειρηνική συνύπαρξη των θρησκευτικών κοινοτήτων, αλλά και των μη θρησκευτικών κύκλων… νομίζω ότι πρέπει να αποτελέσει η ελευθερία της θρησκευτικής συνει­ δήσεως και γενικότερα ο έμπρακτος σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. [...]

Ελευθερία και Αγάπη
Η ελευθερία της αγάπης δεν δεσμεύεται από τις πεποιθήσεις του άλλου[...]. Η χριστιανική αγάπη έχει εξ ορισμού πανανθρώπινες, παγκόσμιες διαστάσεις. Κανένας φραγμός δεν μπορεί να την ανα­ στείλει, ούτε εθνικός ούτε θρησκευτικός. Όταν αποδεχόμαστε τον άλλο άνθρωπο και την άλλη κοινό­ τητα με βαθύ σεβασμό της ελευθερίας τους, χωρίς την απαίτηση να δεχθούν αναγκαστικά τις δικές μας απόψεις, έχουμε άνεση αναστροφής με τους οπαδούς διαφορετικών θρησκευτικών αντιλήψεων, βαθύ σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, προθυμία ουσιαστικής συνεργασίας για την παγκόσμια αποδοχή και την υπεράσπισή τους. [...]

Διάλογος
Διάλογος που σέβεται τις θρησκευτικές αρχές και απόψεις των άλλων δεν σημαίνει συγκρητισμό και αποχρωματισμό της πίστεώς μας. Αντίθετα, απαιτεί ουσιαστική γνώση της πίστεώς μας μαζί με συνεχή βίωσή της [...]. Παράλληλα με τον θεωρητικό διάλογο, στις πολυθρησκευτικές κοινωνίες προ­ σφέρονται σημαντικές ευκαιρίες για έναν "διάλογο ζωής". Ο τελευταίος δεν απαιτεί αποδοχή ή συμ­
φωνία σε θέματα θρησκευτικών πεποιθήσεων, αλλά επικεντρώνεται στην κοινή αντιμετώπιση των κα­ θημερινών προβλημάτων [...]. Εγκατάλειψη του διαθρησκειακού διαλόγου οδηγεί στην ανάπτυξη νέ­ ων εκφράσεων θρησκευτικού φανατισμού, που τελικά καταλήγουν σε έναν άλλο φοβερό, "διάλογο", ανάμεσα στις αιφνιδιαστικές ενέργειες των τρομοκρατών και τους πυραύλους των ισχυρών.

Γιαννουλάτος, Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Τιράνων και πάσης Αλβανίας (2015). Συνύπαρξη: Ειρήνη, Φύση, Φτώχεια, Τρομοκρατία, Αξίες. Θρησκειολογική θεώρηση. Αθήνα: Αρμός, σσ. 45, 73­74, 149­150.

Ισοτιμία
Λέγει ο Γέροντας Αρσένιος: "Κανένας δεν έχει κάτι παραπάνω ως δώρο από τον δημιουργό, ώστε να μεταβληθεί από άνθρωπο σε δεσπότη ανθρώπου [...]. Μεγάλο αμάρτημα είναι, και επομένως σοβαρό νόσημα, να γίνεται κανείς δεσποτικός κυρίαρχος πάνω στον άλλον. Μονάχα διάκονος οφείλει να εί­ ναι, όποια εξουσία και όποιο χάρισμα κι αν έχει. Αλλά όσο η ισοτιμία αυτή δεν πραγματώνεται στις πολιτείες μας, κι όσο ο άνθρωπος αγωνίζεται να τη φτάσει, οφείλει να εφαρμόζει το νόμο του Θεού για την φιλανθρωπία".

Ματσούκας, Ν. (1993). Ζηλωτικά πόλεως Θεσσαλονίκης . Θεσσαλονίκη: Βάνιας, σ. 108.

Επιχειρηματολογία για την αντιμετώπιση του φανατισμού.
Ας κάνουμε στο τέλος κάτι όλοι και όλες μαζί. Ο/Η εκπαιδευτικός υποδύεται έναν φανατικό συμμαθη­ τή/μια φανατική συμμαθήτρια. Όλες και όλοι εσείς τού/τής περιγράφετε πώς αισθάνεστε και ποιες δυσκολίες αναφύονται στις μεταξύ σας σχέσεις. Θέτετε ερωτήματα, διερευνάτε τα κίνητρά του/της και επιχειρηματολογείτε, με βάση όσα μάθαμε σε αυτήν την ενότητα, προσπαθώντας να τον/την απο­ τρέψετε από αυτήν την επιλογή.

3.8. Ο «ΔΟΥΛΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ» ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΔΟΥΛΕΙΑ

Σύγχρονες μορφές εξάρτησης και δουλείας.
Ας παρατηρήσουμε τις εικόνες και ας διαβάσουμε μία μαρτυρία για το θέμα. Τι σκεφτόμαστε όταν ακούμε τις λέξεις δουλεία και εξάρτηση;

Μαρτυρίες πρώην εξαρτημένων ανθρώπων

ΓΙΑΝΝΗΣ
- [...] τελικά δεν είχα ποτέ φίλους [...]. Στο λύκειο δεν πήγα.
- [...] Την δύναμή μου την έκανα βία, ακόμη και σε ανθρώπους που αγαπούσα. Με φοβόντουσαν και οι δικοί μου άνθρωποι και οι ξένοι. [...] Πάθαινα μπλακ άουτ [...] και ξυπνούσα σε νοσοκομεία ή σε πάρ­ κα. Πολλές φορές κινδύνεψα να πεθάνω.

ΒΑΣΩ
[...] κατέστρεψα ό,τι είχα δημιουργήσει, ήμουν φορτωμένη ενοχές απέναντι στον εαυτό μου, στο γιο μου, έγινα ελεεινή μητέρα, κόρη, σύντροφος, ήμουν μια κινούμενη ωρολογιακή βόμβα, με συχνές εκρή­ ξεις όπου ασκούσα βία σε ανθρώπους και πράγματα, έγινα επικίνδυνη και για μένα [...]. Το τελευταίο εξάμηνο της χρήσης μου ζούσα μέσα στο σπίτι, δεν έβγαινα ποτέ, δεν κοιμόμουν, δεν έτρωγα, ήμουν η σκιά του εαυτού μου, ήμουν ασυνεπής στις επαγγελματικές μου υποχρεώσεις, ήμουν ασυνεπής στον εαυτό μου σε τέτοιο βαθμό που [...] κατάλαβα ότι ήμουν αιχμάλωτη [...]. Είχα ξεμείνει από ανθρώπους και λεφτά. Και για όποιον αγαπούσα ήμουν επικίνδυνη κι αυτό έκανε τα πράγματα απελπιστικά. [...]

Όασις, αστική μη κερδοσκοπική εταιρία (Θεσσαλονίκη).

Σύγχρονες μορφές εξάρτησης με χρήση θρησκευτικών όρων.
Ας σκεφτούμε ο καθένας και η καθεμία από εμάς ποιο είναι το νόημα του όρου «δούλος/δούλη του Θεού» στα παρακάτω κείμενα. Στη συνέχεια, ας μοιραστούμε τις απόψεις μας με τον διπλανό ή τη δι­ πλανή μας και ας ακούσουμε στην ολομέλεια τα αποτελέσματά μας. Στο τέλος, ας συγκρίνουμε όσα εί­ παμε με τη σημασία της λέξης δούλος/δούλη, που δίνεται στο Λεξικό Νεοελληνικής Γλώσσας.

Από την Παλαιά Διαθήκη
-  Γέν. 26, 24: Ο Κύριος παρουσιάστηκε [στον Ισαάκ] εκείνη τη νύχτα και του είπε: «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, του πατέρα σου. Μη φοβάσαι! Εγώ θα είμαι μαζί σου θα σε ευλογήσω και θα σου δώ­ σω πάρα πολλούς απογόνους, για χάρη του Αβραάμ του δούλου μου.
-  Έξ. 32, 11­13: [Ο Μωυσής απευθυνόμενος στο Θεό] είπε: «[...] Θυμήσου τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, τους δούλους σου, που τους υποσχέθηκες να τους δώσεις τόσο πολλούς απογόνους, όσα τ' αστέρια του ουρανού, και σ' αυτούς τους απογόνους να δώσεις ολόκληρη αυτή τη χώρα, για ιδιο­ κτησία παντοτινή.
-  Α' Βασ. 8, 22­23: Μετά στάθηκε ο Σολομών μπροστά στο θυσιαστήριο του Κυρίου, απέναντι σ' όλη την ισραηλιτική κοινότητα. Άπλωσε τα χέρια του στον ουρανό και είπε: «Κύριε, Θεέ του Ισραήλ, δεν υπάρχει Θεός όμοιος μ' εσένα στον ουρανό πάνω κι εδώ κάτω στη γη. Τηρείς τη διαθήκη σου με τους δούλους σου και δεν παύεις να τους αγαπάς, όταν ζουν ενώπιόν σου με απόλυτη τιμιότητα».

Από την Καινή Διαθήκη
-  Ιω. 15, 14­15: Εσείς είστε φίλοι μου, αν κάνετε αυτά που εγώ σας παραγγέλλω. Δε σας ονομάζω πια δούλους, γιατί ο δούλος δεν ξέρει τι κάνει ο κύριός του. Σας ονομάζω φίλους, γιατί σας έκανα γνω­ στά όλα όσα άκουσα από τον Πατέρα μου.
-  Γαλ. 1, 10: [Μιλάει ο απ. Παύλος] Τι νομίζετε; Των ανθρώπων την εύνοια επιδιώκω τώρα ή του Θεού; Ή μήπως ζητώ να αρέσω στους ανθρώπους; Όχι γιατί αν πράγματι ζητούσα να αρέσω στους ανθρώ­ πους, δεν θα ήμουν υπηρέτης του Χριστού.
-  Τίτ. 1, 1: Ο Παύλος, δούλος του Θεού, που με έστειλε ο Ιησούς Χριστός, για να διαδώσω την πίστη των εκλεκτών του Θεού και τη βαθιά γνώση της χριστιανικής αλήθειας.

«Δούλος του Θεού»
Η Εκκλησία συχνά αποκαλεί τον πιστό άνθρωπο "δούλο Θεού" (π.χ. "βαπτίζεται ο δούλος του Θε­ ού ...", "νυμφεύεται ο δούλος του Θεού..."). Αυτό δεν πρέπει να προκαλεί σύγχυση. Η Εκκλησία δια­ μόρφωσε τα σχετικά κείμενά της σε μια εποχή όπου υπήρχε ο θεσμός της δουλείας. Με την έκφραση αυτή η Εκκλησία δεν αποδεχόταν τη δουλεία, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Δήλωνε κάτι ανατρεπτικό: ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος από κάθε δουλεία σε ανθρώπους ή σε καταστάσεις.
Απέναντι, λοιπόν, σε όλους τους επίδοξους αφέντες και τυράννους που επιθυμούν να τον σκλα­ βώσουν, ο Χριστιανός δηλώνει ότι δε δέχεται να δουλωθεί από κανέναν, αφού ο ίδιος είναι ήδη δου­ λωμένος σε έναν Κύριο, αλλά και κανένας δεν έχει δικαίωμα να υποδουλώνει αυτόν που ελεύθερα επιλέγει να είναι "δούλος" του Θεού. Μόνο που ο Κύριος αυτός είναι παράξενος. Έγινε δούλος και θυ­ σιάστηκε για να κάνει το "δούλο" του παιδί του και ελεύθερο. Με δυο λόγια, δούλος Θεού σημαίνει γιος του Θεού, άρα ελεύθερος από κάθε εξαναγκασμό και σκλαβιά. Είναι χαρακτηριστικό το παρά­ δειγμα του Απ. Παύλου, ο οποίος επανειλημμένα αποκαλεί τον εαυτό του "δούλο" του Θεού και βιώ­ νει αυτήν την πραγματικότητα ως κατεξοχήν πράξη ελευθερίας.

Σχολικό βιβλίο Θρησκευτικών Γ' Λυκείου, ΔΕ 4, σ. 38­39.

Δουλεία στον Θεό = ελευθερία
Ο Χριστός προσφέρει στον άνθρωπο την αληθινή ελευθερία. Και η χριστιανική ζωή είναι ζωή πο­ ρείας προς την αληθινή ελευθερία. [...] Για να κερδίσει όμως ο άνθρωπος αυτή την ελευθερία, γίνεται
δούλος του Θεού. Η δουλεία στο Θεό είναι ελευθερία από την αμαρτία και το θάνατο. [...] Σημαντικό­ τερη όμως για τον άνθρωπο είναι η ελευθερία από τον ίδιο τον εαυτό του. Η ελευθερία αυτή πραγμα­ τοποιείται με την καταπολέμηση των παθών, που υποδουλώνουν τον άνθρωπο και ανατρέπουν τον εσωτερικό του κόσμο. [...] Απαλλασσόμενος ο πιστός από τα πάθη και αποκαθιστώντας την κυριαρχία του νου μέσα στην ύπαρξή του κάνει δυνατή τη φανέρωση των ενεργειών του Αγίου Πνεύματος.

Μαντζαρίδης, Γ. (1991). Χριστιανική Ηθική . Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, σ. 231, 234.

«Οὐ ποιῶ τό θέλημα τό ἐμόν»
Όταν ο Χριστιανός τηρεί τις εντολές και διατηρεί τη θεία χάρη που δέχθηκε στο βάπτισμα, εγκα­ ταλείπει «το ίδιον θέλημα» [το δικό του θέλημα]. Γίνεται δούλος Θεού [...]. Ο Χριστός έλεγε: «Οὐ ποιῶ τό θέλημα τό ἐμόν ἀλλά τοῦ πέμψαντός με πατρός» [δεν κάνω αυτό που θέλω εγώ, αλλά αυτό που θέ­ λει εκείνος που μ' έστειλε]. Και πρόσθετε: «Πάτερ μου εἰ δυνατόν ἐστι παρελθέτω ἀπ' ἐμοῦ τό ποτή­ ριον τοῦτο πλήν οὐχ ὡς ἐγώ θέλω ἀλλ' ὡς σύ» [«Πατέρα μου, αν είναι δυνατό, ας μην πιω αυτό το πο­ τήρι όμως ας μη γίνει το δικό μου θέλημα αλλά το δικό σου»] (Μτ 26, 39). Με τον τρόπο αυτόν, ο Χρι­ στός δίδασκε τους μαθητές του, αλλά και όλους τους Χριστιανούς, να εκζητούν στους πειρασμούς τη βοήθεια του Θεού. Και ακόμη να υποτάσσουν το ανθρώπινο θέλημα στο θείο.

Καλλιακμάνης, Β. π. (1993). Από το φόβο στην αγάπη . Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη, σσ. 104­105.
δούλος: 1 $^{α}$. αυτός που είχε στερηθεί την προσωπική του ελευθερία και κάθε ανθρώπινο δικαίωμα και που αποτελούσε ιδιοκτησία κάποιου. ( πρβ. σκλάβος ) [[...]] || (επέκτ.) άνθρωπος στον οποίο δεν ανα­ γνωρίζονται, στην πράξη, ορισμένα δικαιώματα [...]. β. (μτφ., αρσ.) αυτός που είναι απόλυτα εξαρτη­ μένος από κτ., με αποτέλεσμα να μην μπορεί να ενεργεί ως πνευματικά ή ψυχικά ελεύθερος άνθρω­ πος: Είναι ~ των παθών του / του ποτού / των ναρκωτικών . [[...]] β. (εκκλ.) Ο ~ / η δούλη του Θεού, χα­ ρακτηρισμός του πιστού και ταπεινού χριστιανού.

Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη)

Σχέσεις εξάρτησης, σχέσεις ελευθερίας στον Χριστιανισμό.
*Robert Lentz. Ο Χριστός στο περιθώριο (Christ in the margins)
Ας παρατηρήσουμε την εικόνα και ας συζητήσουμε τι βλέ­ πουμε, τι σκεφτόμαστε και τι αναρωτιόμαστε για αυτό που βλέπουμε. Ας διαβάσουμε έπειτα το σχόλιο γι' το συγκεκρι­ μένο έργο και ας συζητήσουμε για τις χριστιανικές έννοιες «πάθη» και «απελευθέρωση». Τα κείμενα θα μας βοηθή­ σουν, ώστε να τις νοηματοδοτήσουμε.

* Σχόλιο στο έργο του R. Lentz, Ο Χριστός στο περιθώριο.
Παρατηρώ προσεκτικά την εικόνα. Ο Χριστός, όχι όπως τον έχω συνηθίσει…
Εν ετέρα μορφή; Πίσω από συρματοπλέγματα. Με κοι­ τάζει. Έντονα; Έρχεται στο μυαλό μου το ευαγγέλιο της κρί­ σης. Ο Χριστός φυλακισμένος ως ένας των ελαχίστων, ταυ­ τισμένος με όλους εκείνους στις φυλακές, στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, στα γκέτο των μεγαλουπόλεων.
Κοιτάζω συνεχώς την εικόνα. Το βλέμμα μου έλκεται από τα επιμέρους. Ξύλινο πλαίσιο, συρματόπλεγμα, χρυσό φως. Διαβάζω το σχόλιο του ζωγράφου. Μου ανοίγει δρόμο να σκεφτώ. Σε ποια πλευρά του φράκτη είναι ο Χριστός; Εί­ ναι φυλακισμένος εκείνος ή μήπως είμαστε εμείς οι φυλα­

κισμένοι κι εκείνος εκεί, δίπλα μας, στέκει σταθερός, παραμερίζει τα δεσμά μας και μας απευθύνει το δικό του κάλεσμα; Αναρωτιέμαι. Και τα δεσμά;
Ποιος τα τοποθέτησε εκεί και γιατί. Μήπως είναι δική μου η απόφαση; Πόσες φορές δεν βάζω ένα φράχτη ανάμεσα στον εαυτό μου και στην αληθινή ευτυχία.
Διαβάζω στον Ελύτη «όλοι μας είμαστε δέσμιοι μιας ευτυχίας που από δικό μας λάθος αποστε­ ρούμαστε». Πόσες φορές ακολουθούμε προσωπικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, οικονομικές και άλλες συμβάσεις που γίνονται φραγμοί για την όντως ζωή;

Εμείς και τα δεσμά μας. Ή μήπως εμείς με τα δεσμά μας φτιάχνουμε αγκαθωτούς φράκτες κι έτσι κλείνουμε έξω Εκείνον και ό,τι συνεπάγεται η σχέση μας μαζί του. Φράκτες ­ δεσμά για να προφυλα­ χτούμε από τις «επικίνδυνες» μνήμες μας, από τους στόχους και τις αξίες ζωής που Εκείνος εμπνέει και που θα μπορούσαν να μας κάνουν συμμέτοχους στο χρυσό φως που τον περιβάλλει.
Βάσω Γώγου, θεολόγος, φιλόλογος εκπαιδευτικός.

Αποφασιστική θέληση
Εξέτασε τις θεραπείες που πρέπει να χρησιμοποιήσεις γι' αυτές τις κακές σου έξεις και συνήθειες. Από τις θεραπείες αυτές η πρώτη είναι το να θέλεις να διορθωθείς όχι αμφιβάλλοντας, αλλά αποφα­ σιστικά. Διότι οι σωματικές ασθένειες μπορούν να θεραπευθούν και χωρίς την θέλησή μας, οι ασθέ­ νειες όμως της ψυχής χωρίς να το θέλουμε δεν είναι δυνατό να θεραπευθούν. Διότι και γι' αυτές χρει­ άζεται μια αποφασιστική θέληση του ασθενή, για να ιατρευθεί και να χρησιμοποιήσει τα μέσα και τα όργανα εκείνα, τα οποία είναι κατάλληλα για τη θεραπεία.

Νικοδήμου Αγιορείτου (2008). Πνευματικά Γυμνάσματα . Νέα Σκήτη (Άγιον Όρος): Συνοδία Σπυρίδωνος Ιερομονάχου, σ. 433.

Πάθη: κακό ή καλό;
…Λέγοντας πάθη εννοούμε οποιαδήποτε άλογη επιθυμία που κατακτά βίαια την ψυχή τον θυμό, τη ζήλια, τη λαιμαργία, την επιθυμία για δύναμη, την υπερηφάνεια και τα υπόλοιπα. Πολλοί από τους Πατέρες θεωρούν τα πάθη σαν κάτι βασικά κακό, δηλαδή σαν εσωτερικές αρρώστιες, ξένες προς την αληθινή φύση του ανθρώπου. Μερικοί απ' αυτούς όμως υιοθετούν μια πιο θετική άποψη, θεωρώ­ ντας τα πάθη δυναμικές ωθήσεις, βαλμένες μέσα στον άνθρωπο από το Θεό, και επομένως καλές στο βάθος τους, αν και προς το παρόν έχουν διαστραφεί από την αμαρτία. Πάνω σ' αυτήν την πιο λεπτή άποψη, σκοπός μας δεν είναι να εξαλείψουμε τα πάθη, αλλά να αλλάξουμε κατεύθυνση στις ενέργει­ ές τους. Η ανεξέλεγκτη οργή μπορεί να μετατραπεί σε δίκαιη αγανάκτηση, η γεμάτη κακεντρέχεια ζή­ λια σε ζήλο για την αλήθεια, η σεξουαλική επιθυμία σε έρωτα αγνό μέσα στη ζέση του. Τα πάθη επο­ μένως πρέπει να εξαγνισθούν κι όχι να σκοτωθούν να παιδαγωγηθούν κι όχι να ξεριζωθούν να χρη­ σιμοποιηθούν θετικά κι όχι αρνητικά. Στους εαυτούς μας και στους άλλους λέμε: όχι "καταπίεση" αλ­ λά "μεταμόρφωση".

Ware, Κάλλιστος, επίσκοπος Διοκλείας ($^{7}$1982). Ο Ορθόδοξος δρόμος , Αθήνα: Επτάλοφος, σσ. 133­134.

Θεολογικά επιχειρήματα για την αντιμετώπιση σύγχρονων φαινομένων δουλείας
Ας συζητήσουμε για το φαινόμενο της εξάρτησης. Ας εντοπίσουμε αίτια και συνέπειες στην καθημερι­ νότητά μας και ας προτείνουμε τρόπους «θεραπείας» και απεξάρτησης, ως κατ' εξοχήν πράξεις ελευ­ θερίας, κάνοντας τη σύνδεση με την ορθόδοξη θεολογική αντίληψη περί ελευθερίας.
Χρήστος Κεχαγιόγλου, Ιερότητα (2010). Ακρυλικό σε καμβά.

4. ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ

4.1. Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Ίχνη της θρησκείας των αρχαίων Ελλήνων στο σήμερα
Με αφορμή μια υποθετική επίσκεψη στον Παρθενώνα και βλέποντας την παρακάτω ανασύνθεση του ανατολικού αετώματος, ας παρατηρήσουμε, ας σκεφτούμε και ας αναρωτηθούμε γύρω από έννοιες που σχετίζονται με την αρχαιοελληνική θρησκεία και έχουν επιζήσει στη σημερινή εποχή (π.χ. θεοί, μοίρα, ναοί, μαντεία κ.ά.)
«Η γέννηση της Αθηνάς» στο ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα, Υποθετική ανασύνθεση, Αθήνα, Μουσείο Ακρόπολης.

Πτυχές της θρησκευτικότητας των αρχαίων Ελλήνων
Σε ομάδες ας προσεγγίσουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της θρησκείας των αρχαίων Ελλήνων, ση­ μειώνοντας ένα στοιχείο που θεωρούμε ως το πιο σημαντικό. Στο τέλος θα συζητήσουμε αυτά που κα­ ταγράψαμε.

Χαρακτηριστικά της θρησκευτικότητας των αρχαίων Ελλήνων:

1. Ο πολυθεϊσμός
Η αρχαία ελληνική θρησκεία είχε ως αντικείμενο λατρείας πολλά θεία όντα, τα οποία ήδη στον Ησίοδο διακρίνονται σε θεούς, δαίμονες, ήρωες και νεκρούς. Ανώτεροι είναι οι γνωστοί Ολύμπιοι θε­ οί. Οι δαίμονες που είναι όντα όπως ο Παν, οι Νύμφες, οι Νηρηίδες κτλ. ονομάζονται εναλλακτικά και θεοί, ενώ οι θεοί ποτέ δεν ονομάζονται δαίμονες.

2. Η ισαριθμία επιμέρους πραγματικοτήτων του κόσμου και θείων όντων
Μία από τις βασικές ιδέες του πολυθεϊσμού είναι ότι καθεμιά από τις επιμέρους πραγματικότη­ τες που αποτελούν τον κόσμο εξουσιάζεται από ένα θείο ον. Έτσι, υπάρχει η τάση να διακρίνονται τό­ σα θεία όντα όσες και οι επιμέρους πραγματικότητες. Αυτές είναι τα φυσικά όντα και φαινόμενα (ο ουρανός, η γη, τα ουράνια σώματα, τα καιρικά φαινόμενα, τα δάση, τα ποτάμια κτλ.), οι ανθρώπινες καταστάσεις και δραστηριότητες (η υγεία, τα επαγγέλματα, ο πόλεμος κτλ.), οι κοσμικές λειτουργίες (ο κύκλος του έτους, η γονιμότητα κτλ.) κ. ά. Μ' αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια βασική σειρά θεί­ ων όντων.

3. Η τάση πολλαπλασιασμού των θεών
Η αντίληψη για την ισαριθμία μεταξύ επιμέρους πραγματικοτήτων του κόσμου και θείων όντων έχει ως αποτέλεσμα το συνεχή εμπλουτισμό με νέα τέτοια όντα ή με νέες μορφές των ήδη υπαρχό­ ντων. Στην πρώτη περίπτωση ο εμπλουτισμός συμβαίνει λόγω της προσθήκης νέων τέτοιων πραγμα­ τικοτήτων. Π.χ. λόγω της αστάθειας κατά την ελληνιστική εποχή αναπτύχθηκε η λατρεία της θεάς Τύ­ χης. Στη δεύτερη περίπτωση η ίδια θεότητα αποκτά βαθμιαία τόσες μορφές, όσες πτυχές θεωρείται ότι έχει η επιμέρους πραγματικότητα του κόσμου, την οποία εξουσιάζει. Π.χ. ο Ζευς ως θεός του ου­ ρανού απέκτησε βαθμιαία τόσες μορφές, όσες πτυχές μπορούν να διακριθούν στον ουρανό. Είναι
έτσι φωτεινός (Δίας), γιατί η φωτεινότητα είναι μια βασική πτυχή της πραγματικότητας του ουρανού, είναι κύριος του κόσμου (Ζευς Άναξ ή Πατήρ), γιατί η κυριαρχία πάνω από τον κόσμο είναι μια άλλη βασική πτυχή της πραγματικότητας του ουρανού. Για τον ίδιο λόγο ο Ζευς έχει επίσης τόσες μορφές, όσα είναι τα ατμοσφαιρικά φαινόμενα: Ζευς Όμβριος, Αστραπαίος, Κεραύνιος, Ευάνεμος, Ούριος κτλ. Οπως σε όλα τα πολυθεϊστικά συστήματα, έτσι και στην αρχαία ελληνική θρησκεία η συνεχής προσθή­ κη νέων θεοτήτων είναι φυσική ιδιότητα που απορρέει από την ιδέα της ισαριθμίας επιμέρους πραγ­ ματικοτήτων του κόσμου και θεοτήτων. Αυτό φαίνεται άλλωστε από το ότι δεν υπάρχουν δύο θεότη­ τες για την ίδια επιμέρους πραγματικότητα.

4. Η εγκόσμια κατεύθυνση
Η αρχαία ελληνική θρησκεία αποσκοπούσε στην εξασφάλιση της θετικής πορείας των εγκόσμιων πραγμάτων και στην αποτροπή της αρνητικής. Κύριο μέσο αυτής της εξασφάλισης είναι οι θυσίες, συ­ χνά αιματηρές, που αποτελούν το κέντρο της λατρείας.

5. Η εναρμόνιση με το θέλημα της θεότητας
Η ιδέα ότι κάθε επιμέρους πραγματικότητα του κόσμου εξουσιάζεται από κάποιο θείο ον, οδηγεί στην πίστη ότι όλα τα σχετικά μ' αυτήν την πραγματικότητα (π.χ. με τον πόλεμο) πρέπει να γίνονται σε συμφωνία με το θέλημα αυτού του όντος. Αυτό οδηγεί στην εξεύρεση τρόπων επικοινωνίας μαζί του, ώστε να γίνει γνωστό το θέλημά του. Ένας τέτοιος τρόπος ήταν κυρίως η χρησμοδοσία με τη βοήθεια διαμέσων, όπως η Πυθία, η οιωνοσκοπία κ.ά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αναπτυχθούν τα μαντεία. Κάποια, όπως οι Δελφοί, είχαν μεγάλη φήμη σε όλο τον αρχαίο κόσμο.

6. Ελληνική θρησκεία και μύθος
Ο μύθος των αρχαίων Ελλήνων υπήρξε ένας από τους τρόπους, με τους οποίους αυτοί προσπά­ θησαν να εκφράσουν ό,τι θεωρούσαν ως αλήθεια, γύρω από διάφορα ζητήματα, όπως την προέλευ­ ση του κόσμου, τη λειτουργία του, τους νόμους που διέπουν τη ζωή, τη μοίρα του ανθρώπου κτλ. Οι θεοί για τους οποίους μιλούν οι μύθοι δεν ήταν προσωποποιήσεις φυσικών φαινομένων, αλλά όντα που ζουν μια ζωή παρόμοια με τη ζωή των ανθρώπων: Εργάζονται, ερωτεύονται, μισούν κτλ. Όπως ήταν φυσικό οι αντιλήψεις αυτές έγιναν στόχος της λογικής των φιλοσόφων, που από τον 6ο αι. π.Χ. άσκησαν σ' αυτές κριτική. Αυτό μαζί με άλλους παράγοντες είχε ως αποτέλεσμα να υποχωρήσει η πί­ στη στους θεούς βαθμιαία πολύ πριν τη χριστιανική εποχή.

7. Θεοί και άνθρωποι στην αρχαία ελληνική θρησκεία
Η αθανασία και οι εξαιρετικές δυνάμεις των θεών τούς διακρίνουν από τους ανθρώπους. Η προ­ σπάθεια υπέρβασης των ορίων της ανθρώπινης μοίρας με σκοπό την εξομοίωση με τους θεούς ονο­ μάζεται ύβρις και, όπως στην περίπτωση του Προμηθέα, τιμωρείται. Από την άλλη μεριά, επειδή οι θεοί θεωρούνταν ενδοκόσμιες υπάρξεις, ο διαχωρισμός αυτός δεν είναι απόλυτος. Μεταξύ τους υπάρχει επικοινωνία που συνίσταται κυρίως στην επέμβαση των θεών στη ζωή των ανθρώπων. Στις περιπτώσεις που η επέμβαση αυτή καταλήγει σε ερωτική ένωση γεννιούνται οι λεγόμενοι ημίθεοι.

Η μονοθεϊστική αντίληψη των μεγάλων φιλοσόφων
Ας διαβάσουμε το κείμενο και ας επιχειρήσουμε να απαντήσουμε στα παρακάτω: Υπάρχει μονοθεϊστι­ κή αντίληψη στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία; Γνωρίζουμε κάτι περισσότερο γι' αυτό; Ποια ερωτήμα­ τα μας γεννά αυτή η θέση;

Ο μονοθεϊσμός των μεγάλων φιλοσόφων
Τα ρεύματα του ελληνικού μυστικισμού παρέμειναν περιθωριακά στην επίσημη θρησκεία της αρ­ χαίας ελληνικής πόλης. Τις ιδέες όμως, του ρεύματος που εκπροσωπεί ο Ορφισμός, υιοθέτησε ο Πυ­ θαγόρας (περ. 530 π.Χ.) και μέσω αυτού ο Πλάτων. Ο Πλάτων δημιούργησε ένα διαστρωματωμένο κο­ σμοείδωλο, θεωρώντας ότι στην κορυφή της κοσμικής πυραμίδας υπάρχει ένας αιώνιος κόσμος με κέ­ ντρο τον ένα και μόνο θεό, τον οποίο ονομάζει «το Αγαθό». Η ψυχή προέρχεται από αυτόν τον κόσμο και έχει εκπέσει στο επίπεδο του κόσμου που ζούμε. Σκοπός της θρησκευτικής ζωής είναι η κάθαρση της ψυχής κι η επιστροφή της στον κόσμο της καταγωγής της. Η επιστροφή αυτή μοιάζει με την έξοδο από ένα σκοτεινό σπήλαιο προς το φως. Τις βασικές αυτές ιδέες επεξεργάσθηκε αργότερα σε ένα μυ­ στικιστικό σύστημα ο Πλωτίνος.

Διατύπωση θέσεων πάνω σε σύγχρονες εκφάνσεις της αρχαίας ελληνικής θρησκείας
Ας διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο και ας συζητήσουμε τις θέσεις που εκφράζονται, ξεκινώντας τον λόγο μας πάντα με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω».
Προσοχή! Για να ξεκινήσουμε την τοποθέτησή μας με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω», θα πρέπει να έχουμε ακούσει τις τοποθετήσεις των άλλων.

Το φαινόμενο της νεοειδωλολατρίας
Το φαινόμενο της νεοειδωλολατρίας στη χώρα μας έχει μια ιδιάζουσα μορφή. Οι Έλληνες νεοπα­ γανιστές ή δωδεκαθεϊστές ή «εθνικοί» ή «αρχαιολάτρες», όπως αυτοαποκαλούνται, αγωνίζονται να συνδυάσουν εντέχνως τα ποικίλα θρησκευτικά τους μορφώματα, με το αρχαιο­ελληνικό κλέος και πο­ λιτισμό. Φτάνουν στο σημείο να μονοπωλούν και να οικειοποιούνται τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό και να επιχειρούν να αποξενώσουν από αυτόν το σύνολο του Ελληνικού λαού, που δεν ασπάζεται τα θρησκευτικά τους «πιστεύω». Ακόμα και την ιδιότητα του Έλληνα θέλουν να αποστερήσουν από τους μη παγανιστές! Σύμφωνα με επίσημες ανακοινώσεις τους «γνήσιοι Έλληνες είναι μόνον όσοι ασπάζο­ νται την πατρώα θρησκεία», δηλαδή την αρχαία ειδωλολατρική θρησκεία!

Ειδική Συνοδική Επιτροπή Μελέτης Αρχαιολατρίας­Νεοειδωλολατρίας, 2007. «Πορίσματα», ΙΘ' Πανορθόδοξη Συνδιάσκεψη Εντεταλμένων Ορθοδόξων Εκκλησιών και Ιερών Μητροπόλεων για θέματα Αιρέσεων και Παραθρησκείας με θέμα: «Αποκρυφισμός και Εσωτερισμός - σύγχρονη μορφή επιδημίας σε παγκόσμιο επίπεδο», Προκόπι, 29­10/01­11­2007.

4.2. ΤΑ ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΑ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ

Γνώσεις και εμπειρίες γύρω από σύγχρονα ζητήματα πνευματισμού
Όλοι και όλες ας καταγράψουμε ερωτήσεις που έχουμε και είναι σχετικές με το θέμα: «Πνευματι­ σμός». Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε κάποιους από τους παρακάτω ενδεικτικούς τύπους: «Γιατί... ή για ποιους λόγους... ;», «Τι θα γινόταν αν... ;», «Για ποιο σκοπό... ;», «Ποια θα ήταν η διαφορά εάν...;», «Αν υποθέσουμε ότι...», «Τι θα συνέβαινε αν γνωρίζαμε ότι... ;», «Τι θα άλλαζε αν..;». Στη συνέχεια, ας επιλέξουμε κάποια ή κάποιες από αυτές και ας τη συζητήσουμε για λίγα λεπτά.

Βασικά χαρακτηριστικά των αφρικανικών θρησκευμάτων
Ας διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο και ας συζητήσουμε τι παρατηρούμε, τι σκεφτόμαστε, τι αναρω­ τιόμαστε και τέλος τι γνωρίζουμε γύρω από το θέμα της προγοναλατρίας στα αφρικανικά θρησκεύματα.

Προγονολατρία
Εκείνοι που πέθαναν ποτέ δεν έφυγαν:
Υπάρχουν μέσα στη σκιά
που γίνεται όλο και παχύτερη.
Οι νεκροί δεν είναι κάτω από τη γη:
Υπάρχουν στο δέντρο που θροΐζει,
Υπάρχουν στο δάσος που βογγά.
Υπάρχουν στο νερό που τρέχει,
Υπάρχουν στο νερό που κοιμάται,
Υπάρχουν στην καλύβα, υπάρχουν μέσα στο πλήθος.
Οι νεκροί δεν είναι νεκροί.
Εκείνοι που πέθαναν ποτέ δεν έφυγαν:
Υπάρχουν στο στήθος της γυναίκας,
Υπάρχουν στο παιδί που στριγγλίζει,
Και στο δαυλό που φλέγεται.
Οι νεκροί δεν είναι κάτω απ' τη γη:

Είναι στη φωτιά που σβήνει.
Είναι στα χόρτα που κλαίνε.
Είναι στους βράχους που θρηνούν.
Είναι στο δάσος, είναι στο σπίτι.
Οι νεκροί δεν είναι νεκροί.
Ninian Smart, The Religious Experience of Mankind , 1980 (1969), σ. 60.

Προσέγγιση των ιδιαιτεροτήτων της αφρικανικής θρησκευτικότητας
Ας μοιράσουμε σε ομάδες τα βασικά στοιχεία της αφρικανικής θρησκευτικότητας, για να προετοιμά­ σουμε σκέψεις και ερωτήσεις, με βάση τα μοτίβα: α) «Αυτό που διάβασα και για το οποίο θα ήθελα μια περαιτέρω επεξήγηση είναι: …» και β) «Κάτι που διάβασα και μου προκάλεσε αντίδραση είναι: …». Στη συνέχεια ο/η εκπαιδευτικός θα μπει στον ρόλο ενός περιηγητή, που καλείται σε ένα συνέδριο σχετικό με την αφρικανική θρησκευτικότητα να παρουσιάσει όσα αποκόμισε κατά την παραμονή του/της κοντά σε αφρικανούς ιθαγενείς. Οι σύνεδροι θα καταθέσουν τις σκέψεις και τις ερωτήσεις τους.

1. Κοιτίδα των αυτόχθονων αφρικανικών θρησκευμάτων
Κοιτίδα των αυτόχθονων αφρικανικών θρησκευμάτων είναι η περιοχή νότια από τη Σαχάρα. Υπάρχουν τόσα θρησκεύματα όσες και οι εθνότητες, μεγάλες δηλαδή πολιτισμικές και γλωσσικές ομά­ δες που δε συμπίπτουν με τα αφρικανικά κράτη. Εντούτοις τα θρησκεύματα αυτά μοιράζονται κάποια κοινά χαρακτηριστικά. Αυτά αποτελούν την παραδοσιακή αφρικανική θρησκευτικότητα που θα περι­ γράψουμε στη συνέχεια.

2. Γενικά χαρακτηριστικά της θρησκευτικότητας των Αφρικανών
Αυτή συνίσταται στο μεγαλύτερο μέρος της στη λατρεία πνευμάτων. Τα πνεύματα αυτά είναι προσωποποιημένα όντα, καλά ή κακά, που κατοικούν σε φυσικά όντα ή αντικείμενα, όπως ορισμένοι άνθρωποι, δέντρα, ζώα, λίμνες, ποτάμια, βουνά, εδαφικές περιοχές σε φυσικά φαινόμενα, όπως ο άνεμος και η βροχή, αλλά και σε φαινόμενα όπως οι επιδημικές αρρώστιες που θεωρούνται ότι είναι εξωτερικές εκδηλώσεις πνευμάτων. Πνεύματα επίσης είναι οι ψυχές των νεκρών και γενικά των προ­ γόνων. Οι πρόγονοι αποτελούν τη μορφή εκείνη του υπερφυσικού, στην οποία περισσότερο από όλες απευθύνεται η αφρικανική θρησκευτικότητα. Αυτοί προστατεύουν την οικογένεια και εξασφαλίζουν τη γονιμότητα, την υγεία και γενικά την ευημερία της. Στα πνεύματα, προγονικά ή μη, αποδίδεται σχε­ δόν καθετί που συμβαίνει. Έτσι, η πίστη σ'' αυτά εξηγεί τα συμβαίνοντα στον κόσμο και δημιουργεί ένα γενικό πλαίσιο που δίνει νόημα στη ζωή και μάλιστα στις διάφορες δοκιμασίες.

3. Η πίστη στον δημιουργό θεό
Παράλληλα με τα πνεύματα υπάρχει συχνά στα αφρικανικά θρησκεύματα ένας υπέρτατος θεός. Αυτός διακρίνεται από το γεγονός ότι δεν εξουσιάζει κάποια επιμέρους περιοχή, αλλά το σύνολο του κόσμου, τον οποίο δημιούργησε, σύμφωνα με μια πληθώρα μύθων. Ο θεός αυτός, αφού δημιούργη­ σε τον κόσμο, για κάποιο λόγο (π.χ. κακή συμπεριφορά των ανθρώπων ή κάποιο λάθος κτλ.), απομα­ κρύνθηκε από αυτόν. Το θεό αυτόν δεν τον λατρεύουν, διότι θεωρείται ότι βρίσκεται πολύ μακριά για να φροντίσει για τις καθημερινές ανθρώπινες ανάγκες. Τον επικαλούνται σπανιότατα, σε πολύ εξαιρε­ τικές περιπτώσεις. Έτσι, η αφρικανική θρησκευτικότητα συνδυάζει τον πολυθεϊσμό με το μονοθεϊσμό.

4. Οι ιεροδιάμεσοι και ο ρόλος τους στην επαφή με το υπερφυσικό
Τα πνεύματα φανερώνονται μέσα από τη λεγόμενη πνευματοληψία, δηλαδή την κατάληψη και χρήση του σώματος, της φωνής κτλ. κάποιου ζωντανού ανθρώπου, άνδρα ή γυναίκας. Οι άνθρωποι αυ­
τοί λέγονται ιεροδιάμεσοι (σαμάνες). Μέσα από την ικανό­ τητά τους να επικοινωνούν με τα πνεύματα επηρεάζουν πο­ λύ τη ζωή των ανθρώπων ατομικά, αλλά και εκείνη ολόκλη­ ρων περιοχών, αφού αποφαίνονται για διάφορα σημαντικά θέματα, όπως αν πρέπει να γίνει πόλεμος, με ποια μέσα πρέ­ πει να αντιμετωπιστεί μια κατάσταση, ποιοι κανόνες πρέπει να διέπουν την κοινωνική ζωή κ.ά. Εκτός από τους σαμάνες, πρόσωπα που χαρακτηρίζουν την αφρικανική θρησκεία είναι οι μάγοι. Επειδή ο σαμανισμός και η μαγεία δεν είναι το ίδιο, σαμάνες και μάγοι δε συμπίπτουν αναγκαστικά.

5. Τόποι και τρόποι λατρείας
Την επικοινωνία με τους προγόνους και με τα πνεύματα που γίνεται μέσω της πνευματοληψίας συμπληρώνει η επι­ κοινωνία που γίνεται με τη λατρεία. Η λατρεία έχει πάμπολ­ λες μορφές: από εκείνη που γίνεται στις διαβατήριες τελε­ τές, δηλαδή στις τελετές κατά τις οποίες το άτομο περνά
από το ένα στάδιο ζωής στο άλλο, όπως η γέννηση, η εφηβεία, ο γάμος και ο θάνατος, ως τη λατρεία που γίνεται ευκαιριακά. Τελετές μύησης, κάθαρσης, ικεσίας, εξιλέωσης, ανάμνησης, επανάληψης κά­ ποιας μυθικής πράξης (π.χ. της κοσμογονίας), προσφοράς, θυσίας, είναι κάποιες από τις βασικές της μορφές. Οι προσφορές (π.χ. τροφής) και οι θυσίες (π.χ. κάποιου ζώου) αποτελούν τον κυριότερο τύπο λατρείας. Με αυτές, ιδίως στην περίπτωση των προγόνων, επιδιώκεται η συντήρηση των υπερφυσι­ κών όντων, ώστε και αυτά με τη σειρά τους να φροντίσουν για την ευημερία του λάτρη, της οικογένει­ ας ή της κοινότητας. Η λατρεία γίνεται συνήθως κοντά στον τόπο όπου κατοικούν τα πνεύματα, π.χ. κάτω από κάποιο μεγάλο δέντρο, όταν πρόκειται για το πνεύμα που κατοικεί σ' αυτό, δίπλα σε ένα πο­ τάμι, όταν πρόκειται για το πνεύμα του ποταμού ή, στην περίπτωση των προγόνων, στους τάφους τους, στους προγονικούς ναούς κ.ο.κ. Η λατρεία των πνευμάτων διαμόρφωσε βαθιά την αφρικανική ζωή. Π.χ. η λατρεία εδαφικών περιοχών, δέντρων κτλ. καθόρισε τις καλλιεργήσιμες και μη καλλιεργή­ σιμες εκτάσεις, το χρόνο της καλλιέργειας, τη χρήση ή μη φωτιάς κτλ. Αλλά επηρέασε και την οργάνω­ ση της κοινωνίας, αφού π.χ. η λατρεία ενός πνεύματος καθόριζε την περιοχή κατοικίας μιας φυλής ή μια κοινή λατρεία δημιουργούσε δεσμούς μεταξύ φυλών κτλ.

Η αφρικανική θρησκευτικότητα στοιχείο της αφρικανικής ψυχοσύνθεσης
Ας σκεφτούμε όσα μάθαμε για τη θρησκευτική ζωή ενός πιστού σε κάποιο αφρικανικό θρήσκευμα και ας καταγράψουμε εκείνο το στοιχείο της θρησκευτικής του ζωής, που θεωρούμε ότι είναι το πιο χαρα­ κτηριστικό.
Στη συνέχεια, ας πάρουμε θέση συμφωνώντας ή διαφωνώντας με τις παρακάτω δηλώσεις:
- 1) Οι ιεροδιάµεσοι µε την επικοινωνία τους µε τα πνεύματα επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων.
- 2) Στα αφρικανικά θρησκεύματα η αιτία της εγκατάλειψης του κόσμου από τον δημιουργό θεό αποδίδεται στα πνεύματα.
- 3) Σε όλες τις αφρικανικές εθνότητες τα θρησκεύματα έχουν µια ενιαία µορφή.
- 4) Ο δημιουργός θεός στα αφρικανικά θρησκεύματα θεωρείται ότι βρίσκεται πολύ κοντά στους ανθρώπους.
- 5) Τα θρησκεύματα της αφρικανικής ηπείρου έχουν πολυθεϊστικό χαρακτήρα.

4.3. Ο ΙΟΥΔΑΪΣΜΟΣ

Όψεις της καθημερινότητας με ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία και προέλευση
Ας σκεφτούμε ο καθένας και η καθεμία ποια μπορεί να είναι προέλευση και η σημασία των λέξεων «Παρασκευή» και «Σάββατο». Ας μοιραστούμε τις σκέψεις με τον διπλανό/τη διπλανή μας και ας κα­ ταλήξουμε σε κοινή απόφαση. Στη συνέχεια ας μοιραστούμε τις αποφάσεις με την κοντινότερη δυάδα και, αφού συζητήσουμε, ας αποφασίσουμε τι θα ανακοινώσουμε στην ολομέλεια. Τέλος, θα ακούσου­ με τα αποτελέσματα κάθε τετράδας.

Η ημέρα του Σαββάτου στον Ιουδαϊσμό
Ας μελετήσουμε το παρακάτω κείμενο, σημειώνοντας δύο λέξεις ή φράσεις που παραπέμπουν σε συ­ γκεκριμένο θρησκευτικό περιεχόμενο. Στη συνέχεια, ας καταγράψουμε σε ένα περίγραμμα ανθρώπου ένα συναίσθημα και μια σκέψη ενός πιστού Ιουδαίου, με βάση τις εξής προτάσεις: «Όταν γιορτάζω το Σάββατο αισθάνομαι…» (μέσα στο περίγραμμα), «Η μέρα του Σαββάτου σημαίνει για μένα…» (έξω από το περίγραμμα). Στο τέλος, ας διαβάσουμε στην ολομέλεια όλα όσα γράψαμε, συζητώντας γι' αυτά.

Η εορτή του Σαββάτου για τους Εβραίους
Η ημέρα του Σαββάτου (στην εβραϊκή γλώσσα Shabbat) παίζει αναμφισβήτητα σπουδαίο ρόλο στην καθημερινότητα των απανταχού Εβραίων, καθώς θεωρούν την τήρηση της αργίας και τον εορτα­ σμό της συγκεκριμένης ημέρας αναπόσπαστο κομμάτι της θρησκευτικής τους λατρείας. Είναι η ημέρα που από τους αρχαίους ήδη χρόνους της ισραηλιτικής ιστορίας αφιερώνεται εξ ολοκλήρου στον Θεό. Σύμφωνα με τον εβραϊκό νόμο η τήρηση της γιορτής του Σαββάτου είναι αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας κάθε πιστού. Ο νόμος αυτός ερμηνεύεται με δύο τρόπους:

α) το Σάββατο συμβολίζει τη θύμηση της δημιουργίας του κόσμου που διήρκεσε έξι ημέρες, ενώ την έβδομη ο Θεός αναπαύθηκε. Οπότε κάθε είδους εργασία απαγορεύεται στη θύμηση αυτού του γεγονότος, β) το Σάββατο συμβολίζει την ανάμνηση της απελευθέρωσης του υποδηλωμένου στους Αιγυπτίους Ισραηλιτικού λαού και την Έξοδο από την Αίγυπτο.
Η αργία του Σαββάτου ξεκινά στο Ισραήλ το απόγευμα της Παρασκευής και ολοκληρώνεται το βράδυ του Σαββάτου, δηλαδή έχει διάρκεια 36 ωρών κατά τις οποίες είναι ανεπίτρεπτο για τους Εβραίους να εργάζονται. Σύμφωνα με το τυπικό της γιορτής, ο άνθρωπος πρέπει να αναπαύεται καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας του Σαββάτου και να απέχει από κάθε είδους εργασία ή ακόμα και δημι­ ουργία. Με αυτό τον τρόπο θεωρείται ότι ο άνθρωπος απαλλάσσεται από τις έγνοιες της καθημερινό­ τητας και ασχολείται με την καλλιέργεια και την εξύψωση του πνεύματος.

Συνήθως το Σάββατο εορτάζεται στο χώρο της Συναγωγής, όπου συναθροίζονται οι πιστοί Εβραί­ οι και με τον ραβίνο ως διδάσκαλο προβαίνουν στην ανάγνωση των Γραφών και εν συνεχεία στο απα­ ραίτητο κήρυγμα και την προσευχή.
Δημοσιεύτηκε στις 22/4/2016 στο Πρακτορείο Εκκλησιαστικών Ειδήσεων www.dogma.gr.

Προσέγγιση βασικών γνωρισμάτων του Ιουδαϊσμού
Ας καθίσουμε σε ομάδες και ας μελετήσουμε τα βασικά στοιχεία της Ιουδαϊκής θρησκείας. Καθένας και καθεμία από εμάς ας προσεγγίσει ατομικά για λίγα λεπτά ένα από τα παρακάτω θέματα, υπογραμ­ μίζοντας βασικές λέξεις κλειδιά και συνοψίζοντας το συνολικό περιεχόμενο σε δύο προτάσεις. Έπειτα, ως «ειδικός/ειδική», ας παρουσιάσει στα υπόλοιπα μέλη της ομάδας του/της αυτά που εκείνος/εκείνη έμαθε. Στο τέλος θα κάνουμε συζήτηση στην ολομέλεια, για όσα έμαθε κάθε ομάδα.

Βασικές θεολογικές διδασκαλίες
- 1. Ο Θεός είναι ένας. Πρόκειται για την κυριότερη διδασκαλία του Ιουδαϊσμού. Ο τονισμός της μοναδικότητας του Θεού αντιδιαστέλλει τον Ιουδαϊσμό από τις πολυθεϊστικές θρησκείες του περι­ βάλλοντος στο οποίο δημιουργήθηκε. Ο ένας αυτός Θεός είναι ο μόνος αληθινός, δηλαδή ο μόνος υπάρχων σε αντίθεση με τους άλλους, οι οποίοι θεωρούνται ψευδείς, δηλαδή ανύπαρκτοι.
- 2. Ο Θεός είναι ο δημιουργός του παντός . Ο Θεός δημιουργεί το σύμπαν. Επομένως, πριν τη δη­ μιουργία δεν υπήρχε τίποτε. Άρα, ο κόσμος έχει μια αρχή, δημιουργήθηκε εκ του μηδενός. Εφόσον ο Θεός προηγείται του κόσμου, διακρίνεται από αυτόν, είναι εντελώς άλλος από αυτόν. Για τον ίδιο λό­ γο ο Θεός είναι κύριος του κόσμου.
- 3. Ο κόσμος είναι πολύ καλός. Ο κόσμος ως δημιούργημα του Θεού είναι καλός. Το κακό είναι μια κατάσταση, στην οποία περιέρχεται ο κόσμος από την κακή χρήση της ελευθερίας του ανθρώπου. Δεν είναι ο ίδιος ο κόσμος κάτι κακό. Χαρακτηριστικό της αξίας του είναι ότι ο Θεός αναθέτει στον άνθρω­ πο την αποστολή του εργάτη και φύλακά του.
- 4. Η δημιουργία του ανθρώπου και η πτώση. Ο άνθρωπος δημιουργείται ως μια ψυχοσωματική ενότητα. Δημιουργείται «κατ' εἰκόνα καί καθ' «ὁμοίωσιν» του Θεού. Ως μέρος του κόσμου ο άνθρω­ πος εξαρτάται από το Θεό, όμως ταυτόχρονα προικίζεται με ελευθερία έναντι του Θεού. Η απόπειρα αυτοθεοποίησης του ανθρώπου έχει ως αποτέλεσμα τον αποχωρισμό του από το Θεό, την πηγή της ζωής, και άρα το θάνατο.
- 5. Ο Θεός σώζει. Μετά τη δημιουργία του κόσμου το κύριο έργο του Θεού συνίσταται στη σωτη­ ρία του. Το έργο αυτό πραγματοποιείται με εκλογή ενός τμήματος της ανθρωπότητας, που θα ζει μια ζωή τέτοια, που θα το διατηρεί σε κοινωνία με το Θεό. Κύρια αρχή αυτής της ζωής είναι να έχει Θεό του μόνο τον ίδιο και να τηρεί τις εντολές Του. Το τμήμα αυτό της ανθρωπότητας που είναι ο Ισραήλ ονομάζεται γι' αυτόν το λόγο «λαός του Θεού». Ο Θεός εκλέγει τον Αβραάμ ως γενάρχη αυτού του λα­ ού. Ανανεώνει την εκλογή μέσω των άλλων πατριαρχών και τελικά συνάπτει με αυτόν συμφωνία (δια­ θήκη) μέσω του Μωυσή στο Σινά.

Λατρευτική πράξη
- 1. Η Συναγωγή. Το κέντρο της ιουδαϊκής λατρείας είναι κυρίως η συναγωγή. Η σύγχρονη συναγω­ γή αποτελείται από μια αίθουσα, στο κέντρο της οποίας και μπροστά από τα καθίσματα των πιστών βρίσκεται ένα υπερυψωμένο βάθρο. Η λατρεία συνίσταται από τρεις βασικές ακολουθίες που γίνο­ νται καθημερινά το πρωί, το απόγευμα και το βράδυ. Εμπλουτισμένες παραλλαγές αυτού του συνό­ λου τελούνται το Σάββατο, που είναι η κυρίως λατρευτική μέρα του Ιουδαϊσμού, και τις γιορτές. Οι ραβίνοι, οι οποίοι προΐστανται της λατρείας, όπως και της κοινότητας γενικά, δεν είναι ιερείς, αλλά θρησκευτικοί διδάσκαλοι.
- 2. Ιερά κείμενα. Το κύριο ιερό κείμενο του Ιουδαϊσμού είναι η Εβραϊκή Βίβλος. Αυτή κατά τους Ιουδαίους αποτελείται από 24 επιμέρους βιβλία που συγκεντρώθηκαν οριστικά το 90 μ.Χ. Τα βιβλία αυτά διαιρούνται σε τρεις ομάδες, χωρίζοντας έτσι τη Βίβλο σε τρία μέρη, που είναι: 1. Η Πεντάτευχος ή Τορά (=διδασκαλία ή νόμος, επειδή περιέχει το νόμο που έδωσε ο Θεός στο Μωυσή). 2. Οι Προφή­ τες. 3. Τα Αγιόγραφα.

Εορταστικός κύκλος
Κύριες γιορτές. Το ιουδαϊκό έτος είναι σεληνιακό και αρχίζει στο τέλος Σεπτεμβρίου ή αρχές Οκτω­ βρίου με τη γιορτή του Νέου Έτους. Μετά από ένα δεκαήμερο ακολουθεί η Ημέρα της Εξιλέωσης, αφιε­ ρωμένη στη μετάνοια. Μετά από πέντε μέρες ακολουθεί η γιορτή της Σκηνοπηγίας σε ανάμνηση της διάβασης της ερήμου. Δύο μήνες περίπου αργότερα γιορτάζεται η Χανουκά, σε ανάμνηση της νίκης κα­ τά των Σελευκιδών, τον 2ο π.Χ. αι. Κατά τις αρχές της άνοιξης η Πουρίμ γιορτάζεται σε ανάμνηση των γεγονότων του βιβλίου της Εσθήρ. Κατά το μήνα Νισάν (μεταξύ Μαρτίου και Απριλίου) γιορτάζεται το Πάσχα (Πεσάχ =διάβαση), δηλαδή η έξοδος από την Αίγυπτο. Επτά εβδομάδες μετά τη δεύτερη μέρα του Πάσχα γιορτάζεται η Πεντηκοστή, σε ανάμνηση της αποκάλυψης του Θεού στο Σινά.

Το Πάσχα των Εβραίων. Το γεγονός της Εξόδου από την Αίγυπτο σημάδεψε όσο κανένα άλλο την ιστορία και τη θρησκεία των Εβραίων. Γι' αυτό και συνεχίζουν να το επαναλαμβάνουν κάθε χρόνο μέ­ χρι και σήμερα. Κάθε εβραϊκή οικογένεια γιορτάζει το Πάσχα στο σπίτι της. Δειπνούν τρώγοντας αρνί, άζυμο ψωμί και πικρά χόρτα και θυμούνται τα σπουδαία γεγονότα της Εξόδου. Η γιορτή του Πάσχα (στα εβραϊκά Πέσαχ, που σημαίνει διάβαση) είναι η μεγαλύτερη γιορτή των Εβραίων και διαρκεί οκτώ μέρες. Οι Χριστιανοί, όταν γιορτάζουν το δικό τους Πάσχα, θυμούνται τον Ιησού Χριστό, που με τη Σταύρωση και την Ανάστασή του τους ελευθέρωσε από κάθε κακό.

Η εξέλιξη του Ιουδαϊσμού στη μετά Χριστόν εποχή μέχρι σήμερα
Μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ από τον Τίτο το 70 μ.Χ., μεγάλο μέρος από όσους διασώ­ θηκαν κατέφυγε σε χώρες της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής. Στις χώρες αυτές ζούσαν σε χωρι­ στές κοινότητες τρεφόμενοι από τη μεσσιανική ελπίδα της επιστροφής σε ένα αποκαταστημένο έθνος. Στους αιώνες που ακολούθησαν με διάφορες αφορμές μεγάλος αριθμός τους εκδιώχθηκε από τη δυτική Ευρώπη και κατέφυγε σε χώρες της ανατολικής Ευρώπης και αλλού. Όσοι παρέμειναν ανα­ γκάστηκαν να ζουν σε κλειστά περιβάλλοντα, τα ονομαζόμενα γκέτο. Από τα μέσα του 18ου αι., ως αποτέλεσμα των ιδεών της γαλλικής επανάστασης και άλλων παραγόντων, οι Ιουδαίοι άρχισαν να συμμετέχουν στην πολιτιστική ζωή των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Ο ισχυρός αντισημιτισμός στην Ευρώ­ πη του τέλους του 19ου αι. έδωσε αφορμή να δημιουργηθεί ο Σιωνισμός, δηλαδή ένα κίνημα που στόχευε στη δημιουργία ιουδαϊκού κράτους στο Ισραήλ. Μετά το ολοκαύτωμα των Εβραίων από τη ναζιστική Γερμανία το κίνημα αυτό ενισχύθηκε, πραγματοποιώντας τελικά το σκοπό του το 1948 με την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ.

Η σωτηρία συμβαίνει στο τέλος της ιστορίας.
Ήδη από την Έξοδο άρχισε να υπάρχει μεταξύ των Ιουδαίων η προσδοκία μιας μελλοντικής ανάδει­ ξης του έθνους τους σε πρότυπο και ηγήτορα της ανθρωπότητας. Αυτό θα συνέβαινε στην τελική φάση της ιστορίας σε μια πορεία που κινείται από το παρελθόν προς το μέλλον. Η ιδέα αυτή στους προφήτες πήρε τη μορφή της «Μέρας του Γιαχβέ», δηλαδή της εποχής που οι εχθροί του Ισραήλ θα κατατροπώ­ νονταν και ένας βασιλιάς προερχόμενος από τον οίκο του Δαβίδ θα ίδρυε μια καινούργια βασιλεία. Αρ­ γότερα, όμως, η ιδέα της εθνικής αποκατάστασης αντικαθίσταται από εκείνη της παγκόσμιας σωτηρίας των δικαίων, που θα προέλθει από κάποιον ορισμένο (χρισμένο= Μεσσία) από το Θεό γι' αυτόν το σκο­ πό. Στη σωτηρία αυτή συμπεριλαμβάνεται η προσδοκία της ανάστασης των νεκρών.

Διάκριση Ιουδαϊσμού και Χριστιανισμού
Ας συσκεφθούμε και ας αποφασίσουμε σύμφωνα με τις γνώσεις μας: «Σε τι διαφέρει ο Ιουδαϊσμός από τον Χριστιανισμό;».
Στο τέλος, ας γράψουμε μία σκέψη μας για το συγκεκριμένο θέμα και ας τη διαβάσουμε στην ολομέ­ λεια.

4.4. ΤΟ ΙΣΛΑΜ

Σύγχρονες όψεις ισλαμικής θρησκευτικότητας
Ας παρατηρήσουμε τις εικόνες και ας συζητήσουμε με βάση αυτές: τι βλέπουμε, τι σκεφτόμαστε, τι αναρωτιόμαστε, τι γνωρίζουμε για ό,τι συμβαίνει.

Προσευχή.

Βασικές διδασκαλίες του Ισλάμ
Ας μελετήσουμε τα κείμενα και ας ανακαλύψουμε στοιχεία από την ιστορία και τον ιδρυτή του Ισλάμ, τις βασικές διδασκαλίες του Κορανίου και τους πέντε στύλους.

ΣΤΟΝ ΚΗΠΟ ΤΟΥ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΥ
(απόσπασμα)
Αγαπημένε μου, γίνε για μένα
σαν τις φλόγες που χορεύουν με τον Έρωτα.
Πυρά μες στην πυρά…
Αγαπημένε μου, αυτό γίνε για μένα.
Το κερί μου λιώνει με καημό,
κλαίει κέρινα δάκρυα.
Το φυτίλι του καίγεται -
Αγαπημένε μου, αυτό γίνε για μένα.
Στη μαυρίλα της νύχτας οι εραστές ξαγρυπνούν, Μην τους μιλάτε για ύπνο. Το μόνο που θέλουν
είναι να βρίσκονται μαζί μας Αγαπημένε μου, αυτό γίνε για μένα. Η Ένωση είναι ένας μανιασμένος ποταμός που χύνεται κατ' ευθείαν στη θάλασσα Απόψε η Σελήνη δίνει φιλιά στ' αστέρια… Ό,τι αγγίζω, ό,τι βλέπω γίνεται φωτιά της αγάπης Αγαπημένε μου, αυτό γίνε για μένα.

Χτύπησα την πόρτα Εκείνου που αγκαλιάζει την αγάπη. Άνοιξε, με είδε να στέκω εκεί κι άρχισε να γελάει. Με τράβηξε μέσα. Έλιωσα όπως η ζάχαρη, στην αγκαλιά εκείνου του Εραστή, εκείνου του Μάγου του Κόσμου.
Τζελαλαντίν Ρουμί (2003), Στον κήπο του Αγαπημένου , μτφρ. Καδιώ Κολύμβα, Αθήνα: Αρμός

Μωάμεθ: «ο προφήτης» των Αράβων
Ο Μωάμεθ γεννήθηκε το 570 μ.Χ. Λίγα είναι γνωστά για την παιδική του ηλικία. Ο πατέρας του πέθανε λίγο πριν γεννηθεί. Συγγενείς ανέλαβαν την ανατροφή του, πρώτα ο παππούς του και μετά ο θείος του. Νέος μπήκε στην υπηρεσία μιας πλούσιας χήρας, της Χαντίτζα, την οποία τελικά παντρεύ­ τηκε. Στην οικογένειά του μεταξύ των διαφόρων θεοτήτων λάτρευαν ιδιαίτερα τον Αλλάχ. Ο ίδιος ήταν έντονα θρησκευτική φύση και συχνά απομονωνόταν για να προσευχηθεί. Έτσι, έζησε ως την ηλικία των σαράντα χρόνων. Τότε, συνέβη κάτι που άλλαξε ολόκληρη τη ζωή του. Σύμφωνα με το Κοράνιο, μια νύχτα που προσευχόταν στα βουνά εμφανίστηκε σ' αυτόν ο άγγελος Γαβριήλ, κρατώντας ένα κεί­ μενο και τον διέταξε να το απαγγείλει. Ακολούθησαν και άλλα οράματα με τελικό αποτέλεσμα να του δημιουργηθεί η συνείδηση της προφητικής αποστολής, ότι δηλαδή ο Θεός τον κάλεσε για να μεταφέ­ ρει στους ανθρώπους την αλήθεια που θα του αποκάλυπτε.

Ο Μωάμεθ άρχισε την αποστολή αυτή, κηρύττοντας ότι ο Αλλάχ δεν είναι απλώς ένας, έστω ο υψηλότερος, μεταξύ πολλών θεών, αλλά ο μόνος υπάρχων και ότι η λατρεία οποιουδήποτε άλλου θε­ ού αποτελούσε βλασφημία. Το πολυθεϊστικό περιβάλλον δεν μπορούσε να ανεχθεί αυτήν τη διδασκα­ λία και τον αντιμετώπισε με εχθρότητα. Τελικά, το 622 μ.Χ., ο Μωάμεθ εγκατέλειψε τη Μέκκα για μια άλλη πόλη, τη Μεδίνα. Το γεγονός αυτό ονομάζεται Εγίρα (Χίτζρα). Η χρονολογία 622 μ.Χ. είναι η αρχή του μουσουλμανικού ημερολογίου. Στη Μεδίνα ο Μωάμεθ έγινε δεκτός και απέκτησε μεγάλη δύνα­ μη. Κατάργησε την ειδωλολατρία και οργάνωσε την πόλη αυτή με βάση τη νέα θρησκεία: το Ισλάμ. Έτσι, στη Μεδίνα το Ισλάμ απέκτησε για πρώτη φορά κάποια από τα βασικά του χαρακτηριστικά, όπως την ισχυρή αίσθηση της αδελφότητας μεταξύ των μελών του λόγω του κοινού πατέρα. Η αίσθη­ ση αυτή συνέβαλε στην ανάδειξη της Μεδίνας, όπως αργότερα και όλου του Ισλάμ, σε εξαιρετική στρατιωτική δύναμη.

Όταν ο Μωάμεθ αισθάνθηκε αρκετά ισχυρός, επιτέθηκε εναντίον της Μέκκας και την κυρίευσε το 630 μ.Χ. Ο Μωάμεθ μετέτρεψε την Καάμπα σε χώρο λατρείας του Αλλάχ και έκανε την πόλη κέντρο της νέας θρησκείας. Πέθανε το 632 μ.Χ και τον διαδέχθηκε, παίρνοντας τον τίτλο του διαδόχου (χαλί­ φη), ο στενός σύντροφός του Αμπού­Μπαάκρ.

Η ψυχή του Ισλάμ και του αραβικού πολιτισμού
Σε μία θρησκεία που δεν έχει ιερείς, μυστήρια, ανεπτυγμένη λειτουργική ζωή, εικόνες, η οποία αποφεύγει να αποδώσει οποιαδήποτε μορφή στον Θεό, το Κοράνιο τελικά παραμένει το μόνο αισθη­ τό σημείο της παρουσίας Του μεταξύ των ανθρώπων. Αποτελεί, κατά κάποιο τρόπο, είδος σαρκώσεως του θείου Λόγου. Και μόνο η απαγγελία των στίχων του οδηγεί σε κοινωνία με τον Θεό. Ο πιστός μου­ σουλμάνος, μέσω του αισθητού αυτού λόγου, οδεύει και συναντά τον αιώνιο λόγο του Θεού. Έτσι το Ισλάμ έγινε η κατεξοχήν θρησκεία της γραπτής αποκαλύψεως και οι οπαδοί του είναι απόλυτα προ­ σκολλημένοι στο γράμμα του ιερού βιβλίου. Ο υπερβολικός σεβασμός εκτείνεται ακόμη και στις λέ­ ξεις του Κορανίου. Οι στίχοι του δεσπόζουν στα τεμένη, σε κάθε χώρο λατρείας, ως σύμβολα­εικονι­ σμός αφηρημένης τέχνης του λόγου του Θεού. Η σημασία του δεν είναι απλώς λειτουργική. Για τους μουσουλμάνους μυστικούς υπήρξε η πηγή της πνευματικής ανατάσεως. Πολλοί πιστοί γνωρίζουν από στήθους κεφάλαια του Κορανίου και δεν είναι λίγοι αυτοί που αποστηθίζουν ολόκληρο το ιερό βιβλίο. Το Κοράνιο άσκησε αποφασιστική επίδραση σε ολόκληρο τον αραβικό πολιτισμό. Είναι το πρώτο γρα­ πτό μνημείο της αραβικής και σφράγισε τη γλώσσα και τη θρησκευτική συνείδηση των Αράβων. Είναι εγχειρίδιο προσευχών, αναγνωστικό, περίληψη της ιεράς ιστορίας, βάση της ηθικής και της νομοθε­ σίας. Χωρίς υπερβολή, κατέστη η ψυχή του Ισλάμ.

Αναστάσιος (Γιαννουλάτος), Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας, Ισλάμ. Θρησκειολογική επισκόπηση. Δ.Ο.Λ. (ΤΟ ΒΗΜΑ) , Αθήνα, 2016, σσ. 152, 158­159.

Βασικές διδασκαλίες του Κορανίου
- 1. Ο Θεός είναι ένας, ο Αλλάχ, και ο Μωάμεθ είναι ο προφήτης του. Άλλοι προφήτες, όπως ο Μωυσής, ο Ιησούς κτλ. προηγήθηκαν, αλλά ο Μωάμεθ είναι ο τελευταίος και ανώτερος από όλους, γιατί σ' αυτόν δόθηκε η τελική και ολοκληρωμένη αποκάλυψη.
- 2. Οι άγγελοι είναι δημιουργήματα του Αλλάχ και το έργο τους είναι να εκτελούν τις εντολές του. Ένας όμως από αυτούς, ο Ιμπλίς (δηλαδή ο διάβολος) εξέπεσε. Στα όρια που του επιτρέπει ο Αλλάχ, ο Ιμπλίς και οι άγγελοι που τον ακολούθησαν στην πτώση πειράζουν τους πιστούς με διάφορους τρό­ πους.
- 3. Η ζωή και οι πράξεις των ανθρώπων προκαθορίζονται από τη βούληση τον Αλλάχ (κισμέτ), ο οποίος άλλον οδηγεί στο σωστό και άλλον αφήνει να πλανηθεί. Εντούτοις στην Τελική Κρίση ο άνθρωπος ανταμείβεται ή καταδικάζεται ως υπεύθυνος για τις πράξεις του. Ο συμβιβασμός αυτής της αντίφα­ σης αποτέλεσε ζήτημα για τη μουσουλμανική θεολογία, η οποία προσπάθησε να το λύσει με διά­ φορους τρόπους.
- 4. Η ανταμοιβή, που συνίσταται σε μια παραδείσια ζωή με ποικίλες απολαύσεις, όσο και η καταδίκη, που συνίσταται σε φρικτά βασανιστήρια στην κόλαση, περιγράφονται πολύ ζωντανά. Ιδιαίτερα το­ νίζεται η απόλαυση του παραδείσου ως ανταμοιβής για το θάνατο στη μάχη κατά των απίστων. Αυ­ τή συνέβαλε στην ανάπτυξη του πολεμικού ζήλου που χαρακτήριζε τις στρατιές του Ισλάμ στη διάρ­ κεια της ιστορίας του.

Οι «πέντε στύλοι» του Ισλάμ
«Πέντε στύλοι», ονομάζονται τα πέντε υποχρεωτικά θρησκευτικά καθήκοντα του μουσουλμάνου πιστού. Αυτά είναι:
- 1) Η επανάληψη της φράσης «δεν υπάρχει άλλος Θεός παρά μόνο ο Αλλάχ και ο Μωάμεθ είναι ο προ­ φήτης του». Πρόκειται για μια σύντομη ομολογία πίστης, που περιέχει τις δύο βασικότερες διδα­ σκαλίες του Ισλάμ και προβάλλει το Μωάμεθ ως τον τελευταίο και μεγαλύτερο από τους προφήτες,
αλλά και ως πρότυπο της ισλαμικής ζωής γενικά.
- 2) Η προσευχή. Αυτή κατέχει κεντρική θέση στη ζωή του πιστού. Κατά γενικό κανόνα ο μουσουλμάνος πρέπει να προσεύχεται, στρεφόμενος προς την κατεύθυνση της Μέκκας πέντε φορές την ημέρα, συγκεκρι­ μένα την ανατολή του ήλιου, το μεσημέρι, το απόγευμα, τη δύση του ήλιου και το βράδυ. Μέρα αφιερωμένη στην προσευχή είναι η Παρασκευή. Το μεσημέρι αυτής της μέρας οι πιστοί συγκεντρώνονται για να
- προσευχηθούν στο τζαμί, που είναι το κέντρο της κοινοτικής λατρείας. Στον τοίχο του τζαμιού που βλέπει προς τη Μέκκα υπάρχει μια ημικυκλική κόγχη που λέγεται μιχράμπ. Στραμμένος προς το μι­ χράμπ ο επικεφαλής λειτουργός, ο ιμάμης, απαγγέλλει τις προσευχές και προσκυνά σε δεδομένες στιγμές, ακολουθούμενος από τους πιστούς.
- 3) Η ελεημοσύνη των φτωχών. Αυτή τονίζεται ιδιαίτερα στο Ισλάμ. Στη διάρκεια της ιστορίας του πήρε μάλιστα τη μορφή φόρου, που αφαιρούνταν από τα εισοδήματα των πιστών. Σήμερα λίγες ισλαμι­ κές χώρες έχουν διατηρήσει αυτό το σύστημα. Όπου αυτό έχει καταργηθεί, η ελεημοσύνη γίνεται με τη μορφή της εθελοντικής προσφοράς.
- 4) Η νηστεία. Αυτή γίνεται το μήνα Ραμαντάν, που, εφόσον το μουσουλμανικό ημερολόγιο είναι σελη­ νιακό, δεν έχει μόνιμη θέση μέσα στο έτος. Συνίσταται στην αποχή από κάθε είδους τροφή από την ανατολή μέχρι τη δύση του ήλιου.
- 5) Η ιερή αποδημία ή προσκύνημα στα ιερά μνημεία της Μέκκας. Λέγεται Μεγάλο Προσκύνημα ή Χατζ. Απαιτείται από όλους τους μουσουλμάνους να το πραγματοποιήσουν τουλάχιστο μία φορά στη ζωή τους.

Σούρα 2, 177

Ιστορική εξέλιξη και τάσεις του Ισλάμ
Ας μελετήσουμε σε δυάδες ή ομάδες τα παρακάτω κείμενα και, με βάση το μοτίβο «Ποιο/τι, Ποιος, Πού, Πότε, Γιατί», ας αναλύσουμε τις διαστάσεις των θεμάτων που παρουσιάζονται. Σκοπός μας είναι, στο τέλος, να παρουσιάσουμε την εξέλιξη του Ισλάμ και να εντοπίσουμε τις διαφορετικές τάσεις που ισχύουν στους κόλπους του.

Η επέκταση του Ισλάμ και το πρόβλημα της διαδοχής του Μωάμεθ - Σηίτες και Σουνίτες
Μετά το θάνατο του προφήτη, οι αραβικές στρατιές κατέκτησαν μέσα σε διάστημα τριάντα ετών μια τεράστια περιοχή, αποτελούμενη από τη Συρία, την Παλαιστίνη, το Ιράκ, την Αίγυπτο, τη Λιβύη,
την Περσία και τις περιοχές δυτικά της Κασπίας. Από τον 11ο αι. διάφοροι μουσουλμανικοί λαοί κατέ­ κτησαν την Ινδία. Από το 14ο αι. το Ισλάμ αποκτά στο μεσογειακό χώρο δύναμη με τη δημιουργία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Διαμάχες γύρω από τη διαδοχή του Μωάμεθ άρχισαν να υπάρχουν στο Ισλάμ από πολύ νωρίς. Όταν ο τρίτος χαλίφης Ουθμάν δολοφονήθηκε, στη θέση του εξελέγη ο Αλή, που ήταν εξάδελφος και γαμπρός του Μωάμεθ. Το συγγενικό περιβάλλον του Ουθμάν αντιτάχθηκε σ' αυτήν την εκλογή. Ακο­ λούθησε πολεμική αναμέτρηση που κατέληξε στην ήττα του Αλή. Οικτρή ήττα επίσης υπέστη αργότε­ ρα ο γιος του Χουσεΐν. Όμως, οι ακόλουθοί τους που ονομάστηκαν Σηίτες, διαμόρφωσαν μια δική τους διδασκαλία και διαφοροποιήθηκαν από τους υπόλοιπους μουσουλμάνους, οι οποίοι αποτέλε­ σαν τον λεγόμενο ορθόδοξο κλάδο, και ονομάστηκαν Σουνίτες. Οι Σηίτες επικράτησαν τελικά στην Περσία, το Ιράκ και το Πακιστάν. Ο υπόλοιπος μουσουλμανικός κόσμος, που αποτελεί την πλειονότη­ τα, όπως οι Αραβες, Τούρκοι κτλ., είναι κυρίως Σουνίτες.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των Σουνιτών είναι η εμμονή στο Κοράνιο, που θεωρείται θεμέλιο του Ισλάμ. Οι αποφάσεις παίρνονται με βάση την ομοφωνία της κοινότητας. Τα δύο αυτά σημεία προσφέ­ ρουν στερεότητα και συνοχή στον κλάδο. Επίσης, θεωρούν ότι η διαδοχή του Μωάμεθ δε χρειάζεται να είναι κληρονομική. Οι Σηίτες τόνισαν εξαιρετικά το πρόσωπο του Αλή, ως προφήτη μετά το Μωά­ μεθ. Η πίστη στην κληρονομική διαδοχή τούς οδήγησε στην ιδέα ότι οι χαλίφες δεν έπρεπε να εκλέγο­ νται. Κατ' αυτούς κάθε γενιά έχει ένα δικό της ηγέτη που προέρχεται από τον οίκο του Αλή. Ο ηγέτης (Ιμάμης), αυτός είναι ο αληθινός διάδοχος στην ηγεσία του Ισλάμ. Θεωρείται μάλιστα αλάθητος και τελικά μια ημιθεϊκή μορφή. Αυτός είναι η πηγή κάθε απόφασης και όχι η κοινότητα. Από αυτόν η αλη­ θινή ερμηνεία του Κορανίου μεταβιβάζεται στους διαδόχους του μυστικά. Οι Σηίτες δέχονται ότι οι Ιμάμηδες υπήρξαν δώδεκα. Ο τελευταίος, ο Μουχαμάντ αλ­Μάχντι, έχει «απαχθεί» πνευματικά και «κρύβεται» κάπου, ώσπου να επιστρέψει στη γη, για να εγκαινιάσει μια εποχή ευδαιμονίας. Έτσι, ο Σηιτισμός έχει έντονο εσχατολογικό χαρακτήρα. Η ιδέα της μυστικής μεταβίβασης της αληθινής διδα­ σκαλίας συνέβαλε στη δημιουργία πολλών σχολών μέσα στο Σηιτισμό, έτσι ώστε ο κλάδος τους να μην έχει τη συνοχή των Σουνιτών.

Ο μυστικισμός στο Ισλάμ (Σουφισμός)
Κινήματα αυστηρότητας και ασκητισμού μέσα στην ίδια την ισλαμική κοινότητα, αλλά και άλλοι παράγοντες, όπως η επίδραση των χριστιανών ασκητών από τις κατακτημένες περιοχές, η επαφή με νεοπλατωνικές ιδέες κτλ., οδήγησαν από τον 8ο αι. μ.Χ. στη δημιουργία του ισλαμικού μυστικισμού, που πήρε το όνομα Σουφισμός. Ο μυστικισμός δε βρήκε εύκολα τη θέση του μέσα στην προφητική θρησκεία του Ισλάμ και πάντα η σχέση του μ' αυτή διακρινόταν από κάποια ένταση. Σκοπός του Σου­ φισμού είναι η ένωση με το Θεό που επιτυγχάνεται μέσω της εκμηδένισης του εγώ. Ο ισλαμικός φό­ βος και η υπακοή στο Θεό στο Σουφισμό μετατράπηκε σε θείο έρωτα και επιδίωξη της θέας του Θεού. Βαθμιαία οι Σούφι οργανώθηκαν σε διάφορες μοναστικές κοινότητες και τάξεις, όπως οι δερβίσηδες κ.ά. Επίσης ανέπτυξαν τεχνικές, μέσω των οποίων μπορούσε να επιτευχθεί η ένωση με το Θεό, όπως το «ντικρ», που συνίσταται στο διαλογισμό πάνω στο όνομα του Θεού, ή ο στροβιλισμός των δερβί­ σηδων γύρω από τον εαυτό τους.

Το Ισλάμ σήμερα
Η διαμόρφωση της σημερινής φυσιογνωμίας του Ισλάμ άρχισε από την εποχή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Αυτή έφερε τον θεοκεντρικό πολιτισμό του Ισλάμ σε επαφή με τον ανθρωποκεντρικό δυτικό πολιτισμό. Κάποια από τα επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού, όπως η τεχνολογία, η στρα­ τιωτική οργάνωση, τα οικονομικά και πολιτικά συστήματα, οι νόμοι, η παιδεία κτλ. προσείλκυσαν κυ­ ρίως τους πολιτικούς αρχηγούς χωρών, όπως π.χ. της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, που θέλησαν να
μεταφέρουν τα επιτεύγματα αυτά στις χώρες τους. Έτσι η δυτική παιδεία άρχισε να αντικαθιστά την ισλαμική. Το ίδιο συνέβη με τα δυτικά νομικά συστήματα, που άρχισαν να αντικαθιστούν τη σαρία κτλ. Αυτό έφερε τους ανανεωτές σε σύγκρουση με εκείνους που έτσι έχαναν τη δύναμή τους, δηλαδή τους ουλεμάδες (νομομαθείς του Ισλάμ), αλλά και με όσους θεωρούσαν το Ισλάμ συστατικό στοιχείο της εθνικής τους ταυτότητας.

Οι δύο αυτές τάσεις, των ανανεωτών και των συντηρητικών στοιχείων, αποτελούν τις δυνάμεις που διαμορφώνουν την εικόνα του σημερινού Ισλάμ. Χρονολογικά η πρώτη από αυτές είχε ως αποτέ­ λεσμα τη δημιουργία λιγότερο ή περισσότερο εκσυγχρονισμένων ισλαμικών κρατών, όπως το Πακι­ στάν, η Τουρκία, η Αίγυπτος κ.ά., όπου το Ισλάμ, παρά την ισχυρή του παρουσία, δεν καθορίζει όλες τις όψεις της ζωής. Η δεύτερη είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία κινημάτων που επιδιώκουν την ανά­ κτηση της κυριαρχίας του Ισλάμ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως εκείνη του Ιράν, τα κινήματα αυτά πέτυχαν το σκοπό τους με την εγκαθίδρυση θεοκρατικών συστημάτων, ενώ σε άλλες, όπως εκείνες διάφορων χωρών της Β. Αφρικής, η σύγκρουση αποτελεί μια συνεχιζόμενη αιματηρή πραγματικότη­ τα. Τα κινήματα αυτά συνήθως τονίζουν την ανωτερότητα του Ισλάμ έναντι όλων των άλλων θρησκει­ ών αλλά και ιδεολογιών, και ιδιαίτερα του δυτικού τρόπου ζωής.

Ένα ακόμη στοιχείο της σημερινής εικόνας του Ισλάμ είναι η νέα εξάπλωσή του σε διάφορες πε­ ριοχές, που οφείλεται σε διάφορους λόγους, όπως π.χ. στην παγκόσμια αναβίωση, από τη δεκαετία του '60, του μυστικισμού των διάφορων θρησκειών, συμπεριλαμβανομένου και του ισλαμικού σου­ φισμού. Μ' αυτήν τη μορφή το Ισλάμ έχει διαδοθεί πλατιά σε μερικές χώρες, όπως π.χ. στη Γαλλία. Άλλος λόγος είναι η επιθυμία από διάφορες εθνικές ή φυλετικές ομάδες, όπως οι μαύροι της Αμερι­ κής και της Αφρικής, να διαφοροποιηθούν από τα πρότυπα των δυτικών κοινωνιών και να αποκτή­ σουν εθνική ή φυλετική ταυτότητα άλλη από εκείνη των δυτικών.

Το νόημα της Αποκάλυψης στο Ισλάμ
Η πίστη στη θεία αποκάλυψη και την προφητεία αποτελεί το θεμέλιο της ισλαμικής θρησκείας. [… ] Δεδομένου ότι ο Θεός είναι τελείως απρόσιτος, ομιλεί στην ανθρωπότητα μέσω των προφητών και αποστόλων του. Η αποκάλυψη του Κορανίου περιέχει, κατά τη μουσουλμανική πίστη, το πλήρωμα της ανόθευτης θείας αποκάλυψης και έχει οικουμενικό χαρακτήρα. Προορίζεται για όλους τους λαούς της γης και "κυρώνει" όλες τις προηγούμενες αποκαλύψεις. Η αποκάλυψη αυτή καθορίζει τις σχέσεις του ανθρώπου προς τον Θεό και τους συνανθρώπους του και μπορεί να οδηγήσει όλη την ανθρωπότητα στην αλήθεια του ενός Θεού. Όλες οι ελπίδες των μουσουλμάνων στρέφονται γύρω από την αλήθεια της αποκάλυψής τους. […] Ο Θεός εκλέγει αίφνης ένα προφήτη και του δίδει την εντολή να κηρύξει στο λαό του και τη χώρα του την αλήθεια και τον νόμο του. Ο προφήτης είναι ο πρώτος ο οποίος αφυ­ πνίζεται διά της αποκάλυψης από τον ύπνο και τη λήθη και αποστέλλεται στη συνέχεια να αφυπνίσει τον λαό του και να του υπενθυμίσει το αιώνιο συμβόλαιο, το οποίο ο Κύριος συνήψε με τους ανθρώ­ πους και το οποίο τους υποχρεώνει να πιστεύουν απόλυτα στον ένα και μόνο Θεό.

Ζιάκας, Γρ., Ιστορία των θρησκευμάτων. Β'. Το Ισλάμ , Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 1988, σ. 298 εξ. (απόδοση στη δημοτική).

Το τζιχάντ, ο «ιερός αγώνας»
Σπουδαίο είναι το καθήκον του τζιχάντ (jihâd), «εντατικού αγώνα», γνωστού στον δυτικό κόσμο με τον όρο «ιερός πόλεμος». Το καθήκον αυτό είναι ατομικό και αποσκοπεί στην εξάπλωση και την κυ­ ριαρχία των «δικαίων του Θεού» σ' όλη τη γη. Πολλές φορές ερμηνεύεται ως μαρτυρία του μουσουλ­ μάνου στον αγώνα της πίστης, είναι όμως καθήκον κάθε μουσουλμάνου, όταν το Ισλάμ απειλείται. Εν­
διαφέρουσα είναι η ερμηνεία που δίνουν οι μυστικοί του Ισλάμ στον «αγώνα» αυτόν. Σύμφωνα μ' αυ­ τούς το τζιχάντ σημαίνει τον ακατάπαυστο εσωτερικό πνευματικό αγώνα εναντίον των παθών, τα οποία δεσμεύουν την ελευθερία του ανθρώπου. Ωστόσο από τον κόσμο του Ισλάμ το τζιχάντ έχει μια δραστικότερη σημασία. Ο κάθε μουσουλμάνος οφείλει να αγωνίζεται για τα δίκαια της πίστης του. Βέ­ βαια το τζιχάντ δεν σημαίνει ότι πρέπει αναγκαστικά ο μουσουλμάνος να διεξάγει πόλεμο με τους μη μουσουλμάνους, στην πράξη όμως πολλές φορές εφαρμόστηκε έτσι. Γενικώς πάντως το καθήκον αυτό είναι υποχρεωτικό για κάθε μουσουλμάνο μόνο όταν κινδυνεύει το Ισλάμ. «Ιερός πόλεμος» μέσα στην επικράτεια μιας ισλαμικής χώρας είναι αδιανόητος. Ωστόσο τέτοιοι πόλεμοι δεν έλειψαν εξ αρχής, αλλά δεν ονομάζονται jihad. Όπου πάντως παρουσιάζονται τέτοια φαινόμενα, αποτελούν μεμονωμέ­ να περιστατικά ολιγομελών φανατικών ομάδων.

Ζιάκας, Γρ., Ισλάμ, Θρησκεία και Πολιτεία , εκδ. Κορνηλία Σφακιανάκη, Θεσσαλονίκη, 2003, σσ. 80­82.

Η κρυφή γοητεία της μισαλλοδοξίας
Η ισλαμοφοβία έχει αναγνωρισθεί ως μια ιδιαίτερη μορφή μισαλλοδοξίας, μαζί με την ξενοφοβία και τον αντισημιτισμό («Διεθνές Φόρουμ της Στοκχόλμης για την Καταπολέμηση της Μισαλλοδοξίας», Ιανουάριος 2001). Τα χαρακτηριστικά αυτού του συμπλεγματικού φαινομένου είναι η προκατάληψη, που μπορεί να πάρει ακραίες διαστάσεις έχθρας κατά των Μουσουλμάνων, χωρίς να συντρέχει κάποι­ ος επί πλέον λόγος. […] Η επίθεση στην καρδιά της Νέας Υόρκης έκανε το φαινόμενο να μεταμορφω­ θεί σε ωστικό κύμα σε κοινωνίες του Δυτικού κόσμου. Οι αναλυτές της ισλαμοφοβίας τα τελευταία χρόνια αποδίδουν την έξαρση του φαινομένου κυρίως σε δύο λόγους. Από τη μια μεριά το Ισλάμ αντι­ μετωπίζεται από πολλούς στη Δύση περισσότερο σαν ολοκληρωτική πολιτική ιδεολογία παρά ως θρη­ σκεία, και μάλιστα ιδεολογία ασύμβατη προς τις αρχές που συνθέτουν τον Δυτικό Πολιτισμό. Από την άλλη μεριά, η μαζική και ανεξέλεγκτη μετανάστευση Μουσουλμάνων σε χώρες της Ευρώπης, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και η Ελλάδα, έχει ενισχύσει τις ξενοφοβικές τάσεις που ήδη προϋπήρχαν σε κοινωνίες απροετοίμαστες για μια τέτοιου είδους "εισβολή".

Δούλος Γ., Ισλαμοφοβία, Η κρυφή γοητεία της μισαλλοδοξίας.

Σταχυολόγηση των σημαντικότερων στοιχείων του Ισλάμ και της σημασίας του για έναν πιστό
Με βάση τα όσα μάθαμε σχετικά με το Ισλάμ, ας καταγράψουμε μια συνηθισμένη ημέρα ενός πιστού μουσουλμάνου/μιας πιστής μουσουλμάνας. Τι συνήθειες έχει, τι φροντίζει να κάνει, τι αισθάνεται, τι φοβάται ή τι σκέψεις κάνει σχετικά με τη θρησκεία του/της.

4.5. Ο ΙΝΔΟΥΙΣΜΟΣ

Άγαλμα του Σίβα στο Bangalore, Ινδία.

Ο Ινδουισμός ως σύνολο θρησκευτικών παραδόσεων
Σε δυάδες ή σε ομάδες ας αναζητήσουμε στο παρακάτω κείμενο τις έννοιες που πραγματεύτηκαμε προηγουμένως, με βάση τις λεξεις και τις εικόνες.
Στη συνέχεια, ας γράψουμε τις σκέψεις μας ξεκινώντας ως εξής: α) «Αυτό που διάβασα και για το οποίο θα ήθελα μια περαιτέρω επεξήγηση είναι: …» και β) «Κάτι που διάβασα και μου προκάλεσε έκ­ πληξη είναι: …». Στο τέλος, θα τις συζητήσουμε.

Ένας Ινδουισμός ή πολλοί
Ο Ινδουισμός σήμερα μπορεί να ιδωθεί ως ένα σύνολο θρησκευτικών παραδόσεων που γεννήθη­ καν και άκμασαν στην Ινδία. Κυριότερες μεταξύ αυτών είναι ο Βισνουισμός, ο Σιβαϊσμός και ο Σακτι­ σμός. Συνεχώς δημιουργούνται επίσης νέες παραδόσεις, όπως π.χ. με την αναγνώριση ενός δασκάλου (γκουρού) ως εμφάνισης (αβατάρ) κάποιου θεού κ.τ.λ. Η τεράστια πλειονότητα των Ινδουιστών λα­ τρεύει προσωπικούς θεούς (τον Σίβα, τον Βίσνου, τον Κρίσνα).
Όλες οι παραδόσεις έχουν μεταξύ τους ομοιότητες, όπως π.χ. κάποιες κοινές διδασκαλίες, μεταξύ των οποίων η αποδοχή του κύκλου των μετενσαρκώσεων, του κάρμα ως του παράγοντα που προκαλεί τις μετενσαρκώσεις, της κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε τάξεις (κάστες) με κριτήριο την καθαρότητα ή ακαθαρσία ως μέρος της θείας τάξης (ντάρμα), ή όπως κοινοί τρόποι λατρείας, μεταξύ των οποίων κυρίως η τιμή του αγάλματος κ.λπ. Έχουν όμως και βασικές διαφορές, όπως κυρίως το διαφορετικό θείο ον, που θεωρείται ως υπέρτατο: στο Σιβαϊσμό υπέρτατο ον (Θεός) είναι ο Σίβα, στον Βισνουισμό ο Βίσνου, στον Σακτισμό η Ντέβι (θεά). Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ο διαφορετικός θεός έχει και διαφορετικά χαρακτηριστικά, π.χ. ο Βίσνου είναι μόνο αγαθός (στη βισνουική λατρεία απαγορεύο­ νται οι αιματηρές θυσίες, πολλοί Βισνουίτες είναι χορτοφάγοι), ενώ ο Σίβα είναι πότε αγαθός και πότε άγριος (ζωή και θάνατος θεωρούνται εκδηλώσεις του ίδιου). Το ίδιο η Ντέβι, έχει παρόμοιες αγαθές (π.χ. η γονιμότητα, η αγάπη, η μητρική στοργή) και άγριες όψεις (ο θάνατος, ο πόλεμος, εκπροσωπού­ μενα από τη μορφή της Ντέβι, Κάλι). Αντίθετα από τον Κρίσνα (συνήθως αβατάρ του Βίσνου, αλλά και υπέρτατος θεός σε μια ιδιαίτερη παράδοση), του οποίου λατρεύονται αγάλματα ή παραστάσεις που ξεχειλίζουν από γλυκύτητα και ομορφιά, ο Σίβα και η Ντέβι λατρεύονται σε παραστάσεις που πότε εί­ ναι ήπιες και πότε φρικτές. Σε αυτές τις παραδόσεις, ο Θεός είναι προσωπικός (=έχει μια ανθρωπο­ μορφική ύπαρξη που διαθέτει προσωπικά χαρακτηριστικά =βούληση, σκέψη, πάθη κ.λπ).

Αν ως βασικό στοιχείο όλων αυτών των θρησκευτικών παραδόσεων θεωρηθούν οι ομοιότητες, ο Ινδουισμός θα παρουσιαστεί ως μία θρησκεία. Το ίδιο θα συμβεί, αν μία από τις παραδόσεις θεωρη­ θεί ως βασική, κεντρική κ.λπ., ή για κάποιο λόγο ανώτερη από τις άλλες. Εάν, αντίθετα, ως βασικό στοιχείο θεωρηθούν οι διαφορές, οι ίδιες παραδόσεις θα εμφανιστούν ως διαφορετικές θρησκείες. Μεγάλη μερίδα των ερευνητών σήμερα ακολουθεί, λοιπόν, αυτή την άποψη. Αυτή, εκτός από πλησιέ­ στερη στην πραγματικότητα, είναι πολύ εξυπηρετική, διότι μας απαλλάσσει από πολλές συγχύσεις (όπως, π.χ., ποιο είναι το ιερό βιβλίο του «Ινδουισμού»;). Εφόσον Ινδουισμός (ως μία θρησκεία) δεν υπάρχει, αυτή η ερώτηση δεν αντιστοιχεί σε κάποια πραγματικότητα: παρόλο που όλες οι θρησκείες που αποτελούν αυτό που λέμε καταχρηστικά «Ινδουισμός» θεωρούν το σύνολο των κειμένων που ονομάζονται «Βέδες» ως ιερή αποκάλυψη, στην οποία βρίσκονται και οι δικές τους ρίζες, στην πράξη, καθεμιά έχει τα δικά της ιερά βιβλία, που συγκαταλέγονται συνήθως στη γραμματεία (σύνολο κειμέ­ νων) που ονομάζονται Πουράνα. Επίσης δεν θα κάνουμε το λάθος που έκαναν παλιότερα να πούμε ότι «ο Ινδουισμός» ονομάζει τον εαυτό του «σανάτανα ντάρμα» (=αιώνια αλήθεια), διότι όλες αυτές οι παραδόσεις (προσοχή: κατά κανόνα οι συντηρητικοί τους εκπρόσωποι) ονομάζουν τη θρησκεία τους έτσι.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Ας πάρουμε, τώρα, όλες και όλοι θέση, συμφωνώντας ή διαφωνώντας με τις παρακάτω προτάσεις:
- 1) Ο Ινδουϊσµός είναι µια συµπαγής θρησκευτική διδασκαλία.
- 2) Τη µορφή στην οποία θα µετενσαρκωθεί κάθε άτοµο την καθορίζει ο θεός.
- 3) Ένας Ινδουιστής πιστεύει ότι ανήκει σε πολυθεϊστική θρησκεία.
- 4) Τα κείμενα που ονομάζονται «Βέδες» αποτελούν τις ιερές γραφές του Ινδουισμού.
- 5) Σε κάποιες ινδουιστικές παραδόσεις ο Θεός έχει ανθρωπομορφική ύπαρξη που διαθέτει προσωπι­ κά χαρακτηριστικά, όπως θέληση, σκέψη και πάθη.

Βασικά στοιχεία της ινδουιστικής λατρείας
Ας μελετήσουμε κείμενο σχετικό με τα βασικά στοιχεία της λατρείας των Ινδουιστών και ας γράψουμε τις σκέψεις μας ξεκινώντας ως εξής: «Σήμερα επισκέφτηκα έναν Ινδουιστή στο σπίτι του. Από όσα έκα­ νε στο πλαίσιο της έκφρασης της θρησκευτικής του πίστης, αυτά που μου έκαναν εντύπωση ήταν:…».

Ο ρόλος της λατρείας στον Ινδουισμό
Κάθε πιστός διαλέγει ο ίδιος τη θεότητα που του αρέσει. Γι' αυτό αυτή λέγεται «θεότητα της προ­ τίμησης». Μπορεί, όμως, παράλληλα, να λατρεύει και άλλες θεότητες, τις οποίες θεωρεί εκφράσεις του θεού της προτίμησης. Π.χ. ο πιστός του Σίβα θεωρεί τον Βίσνου, τη Ντέβι και άλλους θεούς εκ­ φράσεις του Σίβα, όπως και ο πιστός του Βίσνου, τον Σίβα, Ντέβι κ.λπ. εκφράσεις του Βίσνου. Αυτή η ιδέα αποδίδεται εικαστικά με το λεγόμενο «τριμούρτι». Π.χ. στο «Σίβα Τριμούρτι» έχομε στο κέντρο τον Σίβα και δεξιά και αριστερά του, ως δευτερεύουσες εκφράσεις του, τον Βίσνου και τον Μπράχμα. Μεταξύ των κοινών στοιχείων στις θρησκείες του Ινδουισμού είναι ο ίδιος (σε μεγάλο ποσοστό) τρό­ πος λατρείας. Αυτός είναι η λεγόμενη «πούτζα» που μπορεί να μεταφραστεί ως «τιμή» (του αγάλμα­ τος (μούρτι) της θεότητας). Πρόκειται για την κυριότερη θρησκευτική πράξη της Ινδίας. Αυτή ξεκίνησε από τον 2ο αι. π.Χ. και βαθμιαία επικράτησε αντικαθιστώντας τη θυσία (που, ωστόσο, διατηρείται ακόμα σποραδικά). Αποτελείται από πράξεις που αποτελούν απομίμηση της υποδοχής, της φροντί­ δας και του αποχαιρετισμού ενός φιλοξενούμενου. Στους ναούς, όπου το άγαλμα δεν είναι φιλοξε­ νούμενος αλλά ο κύριος, οι πράξεις που γίνονται από τους ιερείς, παίρνουν τη μορφή ενός τυπικού που αποτελείται από το ξύπνημα, το πρωϊνό λουτρό του κυρίου, την επάλειψη ή περίχυση με αρώμα­ τα ή διάφορα υγρά όπως γάλα, το ντύσιμό του κ.λπ. Περιλαμβάνεται βέβαια και η προσφορά τροφής, λιβανιού, αναμμένου λυχναριού, λουλουδιών, περίχυση με υγρά όπως γάλα, λειωμένο βούτυρο, και άλλων πολύτιμων πραγμάτων. Σημαντικό στοιχείο της λατρείας είναι η συνάντηση των ματιών του πι­ στού με τα μάτια του αγάλματος. Στα σπίτια η «πούτζα» γίνεται αφού η οικογένεια καθαρθεί και πε­ ριλαμβάνει, ανάλογα και με τις δυνατότητες, περίπου τις ίδιες πράξεις. Συχνά περιορίζεται στην προ­ σφορά τροφών, λιβανιού και στην κυκλική περιφορά μπροστά από το άγαλμα (ή την εικόνα) ενός αναμμένου λυχναριού. Εορταστικές εκδηλώσεις που αφορούν κάποια από τις θεότητες ή κάτι από τη ζωή της (π.χ. τα γενέθλια του Κρίσνα) υπάρχουν πάμπολλες στην Ινδία, κάποιες από τις οποίες έχουν πανινδική εμβέλεια.

«Μπάκτι» είναι η χρησιμοποίηση των διαφόρων μορφών του αισθήματος της αγάπης, που ξεκι­ νούν από τη φιλία, την τρυφερότητα, τη στοργή κ.λπ. και φτάνουν στον έρωτα, ως μέσα για λατρεία αλλά και για ένωση με το θείο. Η μπάκτι βρίσκεται κυρίως στη λατρεία του Κρίσνα, είτε αυτός θεωρεί­ ται αβατάρ του Βίσνου ή η κύρια προσωπική εμφάνιση του Μπράχμαν.
Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.
Σίβα Τριμούρτι στην Ελεφάντα, κοντά στη Μουμ'μπάι, Ινδία.

Όψεις του σύγχρονου Ινδουισμού
Με αφορμή τα παρακάτω κείμενα ή και όσα μάθαμε για τη σύγχρονη ινδουιστική θρησκευτικότητα, ας καταγράψουμε μια σκέψη μας πάνω στο θέμα: «Αυτό που μου προκάλεσε εντύπωση μαθαίνοντας για τον Ινδουισμό ήταν…». Ας διαβάσουμε και ας συζητήσουμε στην ολομέλεια αυτά που γράψαμε.

«Μακροπρόθεσμη» και «βραχυπρόθεσμη» σωτηρία
Ο Ινδουισμός σήμερα μπορεί επίσης να ιδωθεί ως η συνέχεια δύο ρευμάτων:
Το ένα προέρχεται από την πρώιμη πολυθεϊστική, βεδική περίοδο (περ. 1500­800 π.Χ.), στην οποία κυριαρχεί μια πολυθεϊστική θρησκεία, η οποία μέσα από τους πολλούς λατρεύει περισσότερο έναν θεό ως υπέρτατο. Συνέχεια αυτού του ρεύματος μπορούν να θεωρηθούν οι μεγάλες ινδουιστι­ κές μονοθεϊστικές θρησκείες, που αποτελούν την πλειονότητα στο σημερινό Ινδουισμό και έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά. Οι περισσότεροι πιστοί του Ινδουισμού διακρίνονται από το πνεύμα αυτής της πρώιμης, Βεδικής θρησκείας (πριν τις Ουπανισάδες ), που χαίρεται τη ζωή και την ύπαρξη και έχουν ως σκοπό, μέσω της παραγωγής καλού κάρμα, μια καλύτερη μετενσάρκωση, με κατάληξη κάποτε στο απώτερο μέλλον στον ουράνιο κόσμο του θεού τους. Η παραγωγή καλού κάρμα επιτυγχάνεται μέσα από την τήρηση των κανόνων ζωής που αφορούν την κάστα (βάρνα), στην οποία βρίσκεται κανείς, το στάδιο της ζωής και την ορθή λατρεία. Γι' αυτή την πλειονότητα ο γάμος είναι η κυριότερη στιγμή της ζωής. Η τελική απελευθέρωση (συνήθως σε συνδυασμό με ένωση με το θείο) αναβάλλεται για αργό­ τερα (μακροπρόθεσμη σωτηρία).

Το δεύτερο ρεύμα κατάγεται από τις Ουπανισάδες , όπου ο κόσμος θεωρείται μια οδυνηρή και λί­ γο­πολύ ελλειπτική πραγματικότητα (το κυρίως πραγματικό, το όντως ον είναι το Μπράχμαν, το οποίο υπάρχει ως άτμαν στο βάθος του ανθρώπου), στο οποίο μας δένει ο κύκλος των μετενσαρκώσεων, από όπου μπορεί κανείς να απελευθερωθεί με κάποιο είδος γιόγκα. Συνέχεια αυτού του ρεύματος εί­ ναι όλες οι θρησκευτικές δραστηριότητες που θεωρούν τον κόσμο και την ύπαρξη χωρίς αξία και θέ­ λουν να επιστρέψουν στον παραδείσιο κόσμο του θεού της προτίμησής τους με τη διατήρηση της προσωπικής τους ψυχής ή (σπανιότερα) με το σβήσιμο στον άπειρο ωκεανό του Μπράχμαν. Αυτές αποτελούν την άλλη, τη μειονοτική όψη των μονοθεϊστικών ινδουιστικών θρησκειών.

Κάστες και αποικιοκρατία
Αν και επίσημα, με διάφορους νόμους, έχει καταργηθεί, η διάκριση των ανθρώπων σε κάστες αποτελεί στην επικρατούσα πράξη το κοινωνικό σύστημα της Ινδίας. Οι κάστες (ή «τζάτι», όπως λέγο­ νται ινδικά) αποτελούνται από ανθρώπους που κληρονόμησαν με τη γέννησή τους την ιδιότητα να ανήκουν σε κάποια από αυτές. Η διάκριση προέρχεται από τον βαθμό καθαρότητας ή ακαθαρσίας
που χαρακτηρίζει καθεμιά και την τοποθετεί σε θέση ανώτερη η κατώτερη μέσα στην κλίμακα. Η κα­ θαρότητα ή ακαθαρσία προέρχεται κυρίως από το επάγγελμα που παραδοσιακά κανείς κληρονομεί, αν και τώρα, όσο η χώρα εκσυγχρονίζεται, υπάρχει κάποια κινητικότητα. Ύψιστο βαθμό καθαρότητας έχουν οι διάφορες κάστες των βραχμάνων. Ακαθαρσία προσπορίζουν επαγγέλματα που ασχολούνται με σωματικές ακαθαρσίες, την καύση νεκρών, τη σφαγή ζώων, την επεξεργασία δερμάτων κ.λπ. Κάθε κάστα έχει ιδιαίτερους κανόνες κυρίως ως προς τον ομοτράπεζο (με ποιες κάστες μπορεί να συμφάει, να ανταλλάξει τροφή κ.λπ.), τον γάμο και το επάγγελμα. Το κατώτατο άκρο αποτελούν οι λεγόμενοι «νταλίτ», που αποτελούν την πιο καταπιεσμένη μερίδα της ινδικής κοινωνίας.

Στη διάρκεια της βρετανικής κατοχής της Ινδίας οι θρησκείες του Ινδουισμού ήρθαν σε επαφή με τη Δύση και τον Χριστιανισμό. Αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθούν διάφορα μεταρρυθμιστικά κινή­ ματα που είχαν ως σκοπό την κάθαρση του Ινδουισμού ή προσπάθειες που αποσκοπούσαν στην, με διάφορες έννοιες, βελτίωση της εικόνας του. Πρωταγωνιστές υπήρξαν μεγάλες μορφές του νεότερου Ινδουισμού, όπως ο Ραμακρίσνα Παραμαχάνσα και ο Μαχάτμα Γκάντι. Ο Γκάντι εφάρμοσε κατά της αποικιοκρατίας, αλλά και κατά των κοινωνικών προβλημάτων της χώρας του, σύγχρονες μορφές της «μη βίας» - όπως π.χ. η απεργία. Την ανάδειξη του Ινδουισμού, με βάση τις Ουπανισάδες και τη Βε­ δάντα , ως φιλοσοφικού τύπου θρησκείας, επιδίωξε το κίνημα του Νεοβεδαντισμού ή Νεοϊνδουισμού.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Μαχάτμα Γκάντι
Ο Μαχάτμα Γκάντι (1869­1948) υπήρξε πνευματικός και πολιτικός ηγέτης της Ινδίας. Σε νεαρή ηλι­ κία πήγε στην Αγγλία για σπουδές, ενώ αργότερα, αναζητώντας εργασία, βρέθηκε στη Νότια Αφρική, όπου επηρεασμένος από το ρατσιστικό καθεστώς αποφάσισε να μη συμβιβάζεται πλέον με την αδι­ κία. Αγωνίστηκε για τα δικαιώματα των Ινδών μεταναστών και εμπνεύστηκε την πολιτική της μη βίας ως μέσο αντίστασης. Το 1915, επέστρεψε στην Ινδία και έγινε κήρυκας της ειρηνικής άρνησης συνερ­ γασίας με τους βρετανούς αποικιοκράτες, αναπτύσσοντας μεγάλη δράση. Το 1948 δολοφονήθηκε από ένα φανατικό ινδουιστή, αφού προηγουμένως γνώρισε την ανεξαρτησία της χώρας του, αν και αυτό δεν υλοποιήθηκε σύμφωνα με το ενωτικό όραμά του. Ο Γκάντι με την πολιτική και πνευματική στάση του πυροδότησε τρεις από τις μεγαλύτερες επαναστάσεις του 20ού αιώνα: την επανάσταση κατά της αποικιοκρατίας, των φυλετικών διακρίσεων και της βίας.

Από τις θέσεις του Μαχάτμα Γκάντι
Επιθυμώ να ζήσω αρμονικά με τους φίλους και τους εχθρούς. Ακόμη κι αν ένας Μουσουλμάνος, ή ένας Χριστιανός, ή ένας Ινδός με περιφρονεί, επιθυμώ να τον αγαπώ και να τον εξυπηρετώ όπως θ' αγαπούσα τη γυναίκα μου και το παιδί μου, κι αν ακόμη με μισούσαν. Συνεπώς ο πατριωτισμός μου δεν είναι παρά ένας σταθμός του ταξιδιού μου προς τη γη της ειρήνης και της αιώνιας ελευθερίας. Θε­ ωρώ λοιπόν πως η πολιτική σχετίζεται με τη θρησκεία, εξαρτάται από τη θρησκεία και χωρίς αυτήν αποβαίνει μοιραία για την ψυχή.

4.6. Ο ΒΟΥΔΙΣΜΟΣ

Σύγχρονες εκφράσεις βουδιστικής αναφοράς
Ας σκεφτούμε όλες και όλοι τι μας έρχεται στο μυαλό όταν ακούμε τις λέξεις «Κάρμα» και «Νιρβάνα». Ας καταγράψουμε τις ιδέες μας και ας επιχειρήσουμε να τις ομαδοποιήσουμε σε σύνολα λέξεων ή φράσεων που έχουν κοινά χαρακτηριστικά.
Μπορούμε, επίσης, να παρατηρήσουμε την παρακάτω εικόνα και να απαντήσουμε στις ερωτήσεις: α) Τι βλέπουμε; β) τι σκεφτόμαστε γι' αυτό που βλέπουμε; και γ) τι είναι αυτό που μας κάνει να ανα­ ρωτιόμαστε;
O Βούδας Νταϊμπούτσου (Buddha Daibutsu) στην Καμακούρα της Ιαπωνίας.

Βασικές πτυχές της διδασκαλίας του Βουδισμού
Σε δυάδες ή σε ομάδες ας αναζητήσουμε στο παρακάτω κείμενο τις έννοιες που πραγματεύτηκαμε προηγουμένως, με βάση τις λεξεις και την εικόνα.
Στη συνέχεια, ας γράψουμε τις σκέψεις μας ξεκινώντας ως εξής: α) «Αυτό που διάβασα και για το οποίο θα ήθελα μια περαιτέρω επεξήγηση είναι: …» και β) «Κάτι που διάβασα και μου προκάλεσε έκ­ πληξη είναι: …». Στο τέλος, θα τις συζητήσουμε.

Ο κύκλος των μετενσαρκώσεων και η διακοπή του στον Βουδισμό
Περνώντας από μορφή ζωής σε μορφή ζωής (οι μορφές είναι 6: άνθρωπος, ζώο, θεότητα, πεινα­ σμένα όντα, κολασμένα όντα, επιθετικά όντα) τα όντα μετενσαρκώνονται συνεχώς. Όλες αυτές οι μορφές χαρακτηρίζονται από την ύπαρξη του πόνου. Οι μετενσαρκώσεις διαιωνίζουν τον πόνο. Άρα, για να διακοπεί ο πόνος, πρέπει να διακοπούν οι μετενσαρκώσεις. Την ενέργεια για την επόμενη με­ τενσάρκωση παράγει το κάρμα, δηλαδή ο νόμος σύμφωνα με τον οποίο ένα ον μετενσαρκώνεται σε μορφή ζωής ανάλογη με τις πράξεις της προηγούμενης. Συνεπώς, για να διακοπούν οι μετενσαρκώ­

σεις, πρέπει να σταματήσει η παραγωγή του κάρμα. Το κάρμα παράγεται επειδή ο άνθρωπος πράττει κατεχόμενος από το αίσθημα της πολύμορφης επιθυμίας - ή του αντιθέτου της, του πολύμορφου μί­ σους. Ο άνθρωπος επιθυμεί ή μισεί, διότι νομίζει ότι τα όντα είναι αληθινά ή «πραγματικά». Με αυτή τη λέξη εννοεί κυρίως αμετάβλητα. Όμως, αυτά μεταβάλλονται συνεχώς και συνεπώς φθείρονται και τελικά εξαφανίζονται ή πεθαίνουν.
Αυτή η συνεχής μεταβολή των όντων είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της φύσης των όντων (δηλ. της αληθινής πραγματικότητας). Εφόσον αποτελούνται (όχι απλώς έχουν) από αυτή τη ροή, τα όντα είναι όλα όχι αμετάβλητες ουσίες, αλλά «ροές», διαδικασίες. Άλλα δύο τέτοια χαρακτηριστικά υπάρ­ χουν στα όντα: η συνθετότητα (όλα τα όντα είναι σύνθετα ή αποτελούν συνθέσεις και, μόλις τα στοι­ χεία που τα αποτελούν διαλυθούν ή συνδυαστούν διαφορετικά, εξαφανίζονται). Τέλος, όλα τα όντα είναι προϊόντα προηγούμενων αιτίων και συνθηκών. Δεν θα υπήρχαν (ή παύουν να υπάρχουν), εάν δεν υπήρχαν αυτές οι αιτίες. Τα τρία αυτά μαζί, που αποτελούν την αληθινή πραγματικότητα, λέγο­ νται «μη ουσιαστικότητα» (ανάττα ή ανάτμαν). Ο άνθρωπος τελεί σε άγνοια αυτής και έτσι επιθυμεί, πράττει φορτισμένος με επιθυμία, αυτό παράγει κάρμα, το κάρμα οδηγεί σε μετενσαρκώσεις, και αυ­ τές στη διαιώνιση του πόνου. Αυτή η αλυσίδα και η αντιστροφή της, προκειμένου να διακοπεί ο κύ­ κλος των μετενσαρκώσεων, ονομάζεται «εξαρτημένη παραγωγή» = παραγωγή των μετενσαρκώσεων, η οποία εξαρτάται από αυτή τη σειρά αιτίων και αποτελεσμάτων, με τελικό αποτέλεσμα την ίδια.

Η διακοπή των μετενσαρκώσεων είναι η νιρβάνα στην κυριότερη σημασία του όρου. Ο όρος νιρ­ βάνα έχει άλλες δύο έννοιες: διακοπή της επιθυμίας, του μίσους και της άγνοιας (προσωρινή νιρβάνα), καθώς και, αργότερα, μια υπερβατική πραγματικότητα, στην οποία πηγαίνει κανείς μετά τη διακοπή.
Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Ιστορική εξέλιξη και διαφορετικές τάσεις του Βουδισμού
Μέσα από σχετικά κείμενα, σε ομάδες, ας προσεγγίσουμε ερευνητικά τα στοιχεία για την ιστορική εξέ­ λιξη και τον ιδρυτή του Βουδισμού, και ας εντοπίσουμε τις διαφορετικές τάσεις που επικρατούν στους κόλπους του. Θα μας βοηθήσει αν επιχειρήσουμε να απαντήσουμε στις παρακάτω ερωτήσεις:
- 1) Τι συνέβη;
- 2) Πού συνέβη;
- 3) Πότε συνέβη;
- 4) Γιατί συνέβη;
- 5) Ποιος εμπλέκεται;
- 6) Πώς επηρέασε;
Θα συζητήσουμε στη συνέχεια τα αποτελέσματα της έρευνάς μας.

Σιντάρτα Γκαουτάμα: ο Βούδας
Ο Σιντάρτα Γκαουτάμα (πιθανή χρονολογία 560­480 π.Χ.) υπήρξε ο ιδρυτής του Βουδισμού. Βέβαι­ ες ιστορικά πληροφορίες για τη ζωή του δεν υπάρχουν. Σύμφωνα με κάποια αποσπασματικά στοιχεία που διασώζει ο Κανόνας Πάλι (πρόκειται για συλλογή κειμένων στη γλώσσα Πάλι, ένα είδος δημοτικής της σανσκριτικής, που καταγράφηκε στο τέλος του 1ου αι. π.Χ.), ο Σιντάρτα, ήταν γιος του ηγεμόνα του κρατιδίου της φυλής των Σάκυα, η οποία κατοικούσε κοντά στα σημερινά σύνορα της Ινδίας με το Νε­ πάλ. Νωρίς βίωσε μια κρίση σχετικά με την αξία της ζωής, η οποία με αρχή τη γέννηση καταλήγει στη φθορά, την αρρώστια, τα γηρατειά και το θάνατο και η οποία με τις μετενσαρκώσεις διαιωνίζεται σε διάφορες μορφές ύπαρξης που έχουν την ίδια κατάληξη. Αυτή η κρίση τον οδήγησε να εγκαταλείψει την πριγκιπική ζωή και να αναζητήσει έναν τρόπο απελευθέρωσης από τον αιώνια ανανεούμενο κύκλο της ύπαρξης (σαμσάρα). Μετά από ένα στάδιο αναζητήσεων, στη διάρκεια μιας ολονύκτιας περισυλ­ λογής κάτω από ένα δέντρο στην περιοχή Μπούντα­γκάγια, είχε μια πνευματική εμπειρία που ο ίδιος θεώρησε ως φωτισμό. Έτσι έγινε Βούδας (=φωτισμένος). Αυτός ο φωτισμός θεωρείται ως ένα είδος γνώσης, για το περιεχόμενο της οποίας οι διάφορες βουδιστικές σχολές δίνουν ποικίλες απαντήσεις.

Οι τέσσερις ευγενικές αλήθειες
Οι τέσσερις ευγενικές αλήθειες (καλύτερη μετάφραση=«οι τέσσερις αλήθειες του ευγενούς», δηλ. του Βούδα, είναι: α) Η κυριαρχία του πόνου, β) η αιτία του πόνου (η επιθυμία), γ) η διακοπή του πόνου (νιρβάνα), δ) το μονοπάτι που οδηγεί εκεί (αποτελούμενο από ένα ηθικό μέρος και ένα μέρος διαλογι­ σμού πάνω στην αληθινή φύση των όντων, που οδηγεί στη γνώση της). Οι «τέσσερις ευγενικές αλήθει­ ες» θεωρούνται παραδοσιακά η κεντρική διδασκαλία του αρχαίου Βουδισμού. Βέβαια, άλλοι θεωρούν ως κεντρική διδασκαλία του Βουδισμού την «εξαρτημένη παραγωγή» (την παραγωγή των μετενσαρκώ­ σεων, η οποία εξαρτάται από τη σειρά αιτίων και αποτελεσμάτων με τελικό αποτέλεσμα την ίδια), ενώ τις «τέσσερις ευγενικές αλήθειες» ως μια σύντομη εκδοχή της «εξαρτημένης παραγωγής».

Οι Βούδες και τα είδη τους
Διάφορα είδη Βουδών εισάγονται με τον Μαχαγιάνα Βουδισμό. Ο Μαχαγιάνα Βουδισμός, ο οποίος άρχισε να αναπτύσσεται από περίπου τον 1ο αι. π.Χ., διαφέρει σε κάποια σημεία από τον αρ­
χαίο (ή Τεραβάντα ή Χιναγιάνα) Βουδισμό. Από τα σημεία αυτά έχουν ενδιαφέρον:
1) Η εισαγωγή ενός απολύτου, δηλαδή μιας υπερβατικής πραγματικότητας (όπως το Μπράχμαν του Ινδουισμού) από την οποία α) απέρρευσαν τα πάντα και η οποία β) αποτελεί και την ουσία των πάντων (της υπάρχουσας πραγματικότητας). Αυτό το απόλυτο, που είναι η Αληθινή Πραγματικότητα, έχει διάφορα ονόματα (π.χ. "Σώμα της Αλήθειας", "Πρωταρχικός Βούδας" κ.α.).

2) Ο πολλαπλασιασμός των κόσμων. Στον αρχαίο Βουδισμό υπήρχε αρχικά ένας κόσμος. Όμως με τα χρόνια, βαθμιαία, ο αριθμός των κόσμων μεγαλώνει, ώστε, τελικά, στον Μαχαγιάνα να έχουμε άπειρους κόσμους. Αυτό είχε ως άμεση συνέπεια τον πολλαπλασιασμό των Βουδών: όπως ο δικός μας κόσμος είχε το Βούδα του (τον Σακιαμούνι) και πριν από αυτόν άλλους και στο μέλλον τον Μαϊτρέγια, έτσι και οι άλλοι κόσμοι έχουν τους Βού­ δες τους.
Κόσμοι υπάρχουν "καθαροί" (επειδή εκεί, στα όντα που τους κατοικούν, δεν υπάρχει η επιθυμία) και "ακάθαρτοι" (με το

Μάνταλα με τον Απόλυτο Βούδα στο κέντρο και τους τέσσερις Ουράνιους Βούδες συμπληρωμένους στα μεσο­ διαστήματα από μποντισάτβες (Ιαπωνία, 10ος αι. μ.Χ.).
αντίθετο χαρακτηριστικό, όπως ο δικός μας). Οι Βούδες χωρίζονται ανάλογα σε "Ουράνιους" (που κα­ τοικούν και διευθύνουν τους καθαρούς κόσμους) και σε "επίγειους". Η διάκριση είναι η ίδια όπως στον αρχαίο Βουδισμό. Μόνο που εδώ, στην κορυφή του παντός βρίσκεται το Απόλυτο, αμέσως κάτω από αυτό οι ουράνιοι κόσμοι, διαταγμένοι στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, και από κάτω οι ακά­ θαρτοι. Αυτή τη διάταξη του κόσμου εκφράζουν εικαστικά τα συμπαντογραφήματα που είναι γνωστά ως «μάνταλα». Το πιο γνωστό παράδειγμα Ουράνιου Βούδα είναι ο Βούδας Αμίντα, κύριος του "Δυτι­ κού Καθαρού Κόσμου", ενώ επίγειου Βούδα ο Σακιαμούνι.

Οι μποντισάτβα
Στον Μαχαγιάνα Βουδισμό αναπτύχθηκε η πίστη στους λεγόμενους μποντισάτβα. Αρχικά μποντι­ σάτβα σημαίνει μελλοντικός Βούδας. Στον Μαχαγιάνα συνήθως σημαίνει όντα που έχουν φωτιστεί,
συνεπώς είναι Βούδες, αλλά δεν έχουν περάσει ακόμα στη Νιρβάνα. Και αυτό διότι καθυστερούν την έξοδό τους από τους κόσμους και την είσοδο στη Νιρβάνα, επειδή κα­ τέχονται από συμπόνια για όλα τα όντα που αισθάνονται οδύνη και θέλουν να τα βοηθήσουν.
Η πιο γνωστή μορφή μποντισάτβα σε όλη την Άπω Ανατολή είναι η Γκουάν γιν (στα κινεζικά) ή Γκουάνσε ουμ (στα κορεατικά) ή Κάννον (στα ιαπωνικά). Η "θεά του ελέ­ ους", όπως συχνά λέγεται, παρέχει κάθε είδους βοήθεια, ανακουφίζει τους κολασμένους, σώζει ψαράδες από την τρικυμία, προάγει τη γονιμότητα (μέρος αυτού του ρόλου της είναι ότι δίνει παιδιά σε άκληρες μητέρες), προστα­ τεύει επαγγέλματα κ.λπ. Η Γκουάν­γιν ακούει με συμπό­ νια όλα τα αιτήματα, γι' αυτό για πολλούς αποτελεί τη θε­ ότητα της καθημερινής προσευχής τους.

Οι Βούδες θεωρούνται εμφανίσεις (αβατάρ) του Απόλυτου Βούδα. Οι μποντισάτβες μπορεί να είναι και αυτοί το ίδιο ή να είναι αβατάρ κάποιου Βούδα (π.χ. η Κάννον θεωρείται αβατάρ του Αμίντα, του οποίου το αγαλματίδιο έχει μπροστά στο στέμμα της). Με τη σειρά της, η Κάννον μπορεί να έχει δικές της αβατάρ, εφόσον εμφανίζεται με άπειρους τρόπους. Με τον πολλαπλασια­
Η μποντισάτβα Γκουάν­γιν.
σμό των Βουδών και των μποντισατβών, τους αβατάρ τους, την επακόλουθη λατρεία τους, την κατα­ νομή σε αυτούς ρόλων κ.λπ., ο Μαχαγιάνα παίρνει στην πράξη μια μορφή πολυθεϊσμού (χωρίς θεω­ ρητικά να είναι, εφόσον τα πάντα είναι το Απόλυτο).

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Διατύπωση συλλογισμών για τη φιλοσοφική και ψυχολογική διάσταση του Βουδισμού
Με βάση τα όσα μάθαμε αλλά και τη δική μας προσωπική αντίληψη, ας πάρουμε θέση πάνω σε ένα ζήτημα από τη διδασκαλία του Βουδισμού, ξεκινώντας πάντα τα λόγια μας με τη φράση: «Επ' αυτού θα είχα να πω…» και αιτιολογώντας την άποψή μας.
Τι λέτε να συζητήσουμε τα εξής: «Ο άνθρωπος για να φτάσει στην ολοκλήρωσή του θα πρέπει να πά­ ψει να επιθυμεί ή να μισεί» ή «H ύπαρξη είναι πόνος»;
Προσοχή! Για να ξεκινήσουμε την τοποθέτησή μας με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω», θα πρέπει να έχουμε ακούσει τις τοποθετήσεις των άλλων.

4.7. Η ΚΙΝΕΖΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Βασικές διδασκαλίες του Ταοϊσμού
Ας μελετήσουμε σε δυάδες ή σε ομάδες το κείμενο για τον Ταοϊσμό. Στη συνέχεια ας πάρουμε θέση, ξεκινώντας όσα έχουμε να πούμε λέγοντας: Επ' αυτού θα είχα να πω…».
Το θέμα συζήτησης είναι: «Ο άνθρωπος πρέπει να συμμορφώνεται με την ορισμένη λειτουργία και δο­ μή του κόσμου, αλλιώς η φύση αντιδρά επικίνδυνα».
Προσοχή! Για να ξεκινήσουμε την τοποθέτησή μας με τη φράση «Επ' αυτού θα είχα να πω», θα πρέπει να έχουμε ακούσει τις τοποθετήσεις των άλλων.

Το Ντάο (διπολισμός γιν­γιανγκ) - Φιλοσοφικός και θρησκευτικός Ταοϊσμός
Ο διπολισμός, δηλαδή η ιδέα ότι όλα τα όντα μπορούν να αναχθούν σε δύο στοιχεία ή κοσμικές αρχές, έγινε γνωστός με τα ονόματα Γιν και Γιανγκ. Τα πάντα υπάρχουν από δύο, είτε στον χώρο (αρ­ σενικό­θηλυκό, ουρανός­γη, υγρό­ξηρό, σκληρό­μαλακό, βία­μη βία, υποχωρητικότητα­αντίσταση κ.ο.κ.), είτε στον χρόνο (νύχτα­μέρα, καλοκαίρι­χειμώνας, γέμιση­χάση της σελήνης κ.ο.κ.). Ο χρονικός διπολισμός και η αδιάκοπη, περιοδική κίνηση που τον διακρίνει, από το Γιν στο Γιανγκ, έχει αποδοθεί με τον γνωστό κύκλο που περιέχει στις δύο αρχές σε άσπρο και μαύρο να κινούνται εναλλασσόμενες. Η βασική, ορισμένη λειτουργία και δομή του κόσμου ονομάστηκε Ντάο [= (ορισμένος) Δρόμος]. Την εμφάνιση της ιδέας του Ντάο συνόδεψε από την αρχή η ιδέα ότι ο άνθρωπος πρέπει να συμμορφώ­ νεται ή να εναρμονίζεται με αυτό, αλλιώς η φύση αντιδρά επικίνδυνα για τον άνθρωπο. Αυτή υπήρξε η βασική αντίληψη του ορθώς ζην σε όλη τη διάρκεια της κινεζικής ιστορίας.

Ο Ταοϊσμός διακρίνεται σε «φιλοσοφικό» και «θρησκευτικό». Ο φιλοσοφικός Ταοϊσμός είναι μια βιοθεωρία που περιγράφηκε πρώτα στη συλλογή που είναι γνωστή με το όνομα Ντάο ντε Τζιγκ (=Το Ντάο και η δύναμή του), που αποδίδεται παραδοσιακά στον Λάο Τσε. Κύρια αρχή του είναι ότι από τις δύο αρχές, το Γιν και το Γιανγκ, το Γιν είναι ανώτερο και τελικά νικάει το Γιανγκ. Γι' αυτό και συνιστά την υιοθέτηση συμπεριφορών τύπου Γιν στη ζωή, ώστε αυτή να γίνει καλύτερη, ασφαλέστερη, ευτυ­ χέστερη και πιο μακροχρόνια.

Ο θρησκευτικός Ταοϊσμός αποτελείται από ποικίλες παραδόσεις, που αναπτύχθηκαν γύρω από τη λατρεία διάφορων πνευματικών όντων. Έτσι, ως προς το μεγαλύτερο μέρος του είναι ένας πολυθε­ ϊσμός, που αποτελείται από τη λατρεία τέτοιων όντων. Σε αυτά περιλαμβάνονται θεότητες, όπως ο «Αυτοκράτορας από Nεφρίτη» (θεός του ουρανού, κορυφαία θεότητα), ο θεοποιημένος Λάο Τσε αλ­ λά και άλλοι, τους οποίους έχει πάρει από τον Βουδισμό, από τοπικές λατρείες κ.λπ. Περιέχει όμως και
πολλά άλλα πράγματα, κυρίως μεθόδους για μακροζωία (και συνεπώς και για υγιεινή) ή αθανασία. Εξορκισμοί κακών πνευμάτων, σαμανισμός, τελετές για να πάνε καλά οι καλλιέργειες ή ευχαριστήριες για την καλή σοδειά, καθώς και διάφορα άλλα αποτελούν επίσης μέρος αυτής της θρησκείας.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Κομφουκιανισμού
Ας επεξεργαστούμε ένα κείμενο για τον Κομφουκιανισμό, καταγράφοντας τη δική μας θέση πάνω στις εξής προτάσεις: «Ύστερα από όσα διάβασα για τον Κομφουκιανισμό: α) κατάλαβα περισσότερο ότι…, β) ένιωσα έκπληξη όταν…, γ) θα ήθελα να ήξερα για ποιο λόγο…. Οι απαντήσεις μας θα διαβαστούν στην ολομέλεια και θα τις συζητήσουμε.

Ο Κομφούκιος και η διδασκαλία του
Ο Κομφουκιανισμός είναι ένα ηθικοκοινωνικό σύστημα, που έχει ως σκοπό τη δημιουργία του ιδανικού ανθρώπου και της ιδανικής κοινωνίας. Στις απωανατολικές κοινωνίες καλύπτει το τμήμα της ηθικής, των κοινωνικών σχέσεων, της συμβίωσης. Ωστόσο, έχει και κάποιες θρησκευτικές όψεις, εφό­ σον έχει ναούς για τα πνεύματα του Κομφούκιου ή των μεγάλων κομφουκιανών δασκάλων. Επίσης έχει ναούς για τον Ουρανό (προσωποποιημένο), που ήταν η κύρια θεότητα της εποχής που έζησε ο Κομφούκιος, και από τον οποίο αυτός θεωρούσε ότι πήρε την αποστολή να αναμορφώσει την τότε κοινωνία με βάση κάποιες αρχές. Αυτές οι αρχές στον Κομφούκιο αφορούν κοινωνικές αρετές (σεβα­ σμός στον ανώτερο ή γεροντότερο, πειθαρχία στους ίδιους, εντιμότητα, λιτότητα στο ντύσιμο και την κατοικία, αυτάρκεια, φιλαλήθεια, αυταπάρνηση, φροντίδα για τους άλλους κ.ο.κ.), τις οποίες καλ­ λιεργώντας γίνεται κάποιος ο ιδανικός ή ο «ανώτερος άνθρωπος».

Βαθμιαία ο Κομφουκιανισμός, εκτός από αυτό, πήρε μια συνολική κοινωνική διάσταση με κύριες αρχές α) ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν κάποιο ρόλο μέσα σε μια οικογένεια και, κατ' επέκταση, σε μια κοι­ νωνία διαστρωματωμένη κάθετα και ιεραρχικά. Οι ρόλοι έχουν κάποια ιδιαίτερα, ορισμένα χαρακτηρι­ στικά, και οι φορείς τους (π.χ. ο μεγάλος αδελφός προς τούς μικρότερους, οι γυναίκες προς τούς άντρες, οι γιοι προς τους γονείς κ.τ.λ.) πρέπει να φέρονται και να λειτουργούν σύμφωνα με αυτά. Συ­ χνά αυτά τα χαρακτηριστικά αντανακλούν τη δομή τού κόσμου (το Ντάο). Π.χ. ο ουρανός είναι πάνω και η γη κάτω - η αντανάκλαση στην οικογένεια είναι ότι ο πατέρας είναι ανώτερος και η μητέρα κατώ­ τερη κ.ο.κ. Αυτές οι σχέσεις ισχύουν και για το κράτος, εφόσον ο αυτοκράτορας είναι πατέρας όλου τού έθνους και αυτό είναι σαν μια εκτεταμένη οικογένεια. Ο Κομφουκιανισμός κυριάρχησε σ' όλη την Άπω Ανατολή (Κορέα, Ιαπωνία - στους γνωστούς σαμουράι) και διαπότισε τον τρόπο συμβίωσης αλλά και την ιδέα για τον ιδανικό άνθρωπο. Πάντως, επειδή καταλήγει σε μια κοινωνία άκαμπτων, συχνά, ρόλων ή καθηκόντων, έχει προσδώσει στις κοινωνίες αυτών των χωρών έναν δεοντολογικό χαρακτήρα.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Έκφραση των βασικών διδασκαλιών της θρησκείας και της φιλοσοφίας των Κινέζων
Ας παίξουμε ένα παιχνίδι γρίφων. Με βάση όσα μάθαμε, ας δημιουργήσουμε ο καθένας και η καθεμία τρεις γρίφους/ερωτήσεις, που θα έχουν τη λύση τους σε κάποιες από τις διδασκαλίες του Ταοϊσμού ή του Κομφουκιανισμού, προσδιορίζοντας κάποια από τα κύρια χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα. Στη συνέχεια, ο καθένας και η καθεμία θα πάρει τους γρίφους/ερωτήσεις που κάποιος άλλος/άλλη έχει δημιουργήσει, προσπαθώντας να δώσει απαντήσεις. Στο τέλος, κατόπιν αιτιολόγησης, θα επιλέ­ ξουμε τους πιο εύστοχους και πιο αποτελεσματικούς από αυτούς.

Κοινή και λαϊκή κινεζική θρησκεία στη σύγχρονη εποχή
Η ιδέα ότι με τον θάνατο ο άνθρωπος μεταποιείται σε ένα ανώτερης τάξεως ον, που αποκτά υπερφυσικές δυνατότητες που του επιτρέπουν να κάνει καλό ή κακό στους ζωντανούς οδήγησε στη λατρεία αυτών των όντων, μάλιστα εκείνων που ανήκουν στην οικογένεια, δηλαδή των προγονικών πνευμάτων. Η προγονολατρία υπάρχει στην Κίνα από την αυγή της ιστορίας της. Σήμερα αποτελεί το κυριότερο τμήμα της λατρείας θείων όντων διαφόρων προελεύσεων, που με τη σειρά της αποτελεί το κύριο τμήμα της θρησκείας ενός μέσου Κινέζου (κοινή θρησκεία). Η προγονολατρία είναι οικογενεια­ κή θρησκεία. Παραδοσιακά κάθε σπίτι είχε τον προγονολατρικό βωμό, όπου οι φωτογραφίες ή τα πλακίδια με τα ονόματα των προγόνων, μπροστά στα οποία τοποθετούνται κεριά, λιβάνι, προσφορές κ.λπ. Στα προγονικά πνεύματα επαφίενται οι ελπίδες για την ευζωία της οικογένειας, εφόσον αυτά θε­ ωρούνται ακόμα μέλη της που, φυσιολογικά, φροντίζουν γι' αυτήν. Ανέκαθεν την επικοινωνία με τα προγονικά πνεύματα επιτελούσαν άτομα ικανά να περιπέσουν σε έκσταση και μέσω αυτής να μετα­ βούν στον κόσμο των πνευμάτων ή να καταληφθούν από αυτά (σαμάνοι).

Σήμερα στην Κίνα, παρά τους αρκετούς περιορισμούς που υπάρχουν, η θρησκεία γνωρίζει μια αναβίωση. Η μεγάλη πλειονότητα του λαού δεν ανήκει κατ' αποκλειστικότητα σε μία από τις πέντε επίσημες θρησκείες της Κίνας (Βουδισμός, Ταοϊσμός, Προτεσταντικός και Ρωμαιοκαθολικός Χριστια­ νισμός και Ισλάμ), αλλά, ανάλογα με τις ανάγκες χρησιμοποιούν στοιχεία, κυρίως θεότητες, αλλά και άλλα, ποικίλων προελεύσεων: Βούδες και μποντισάτβες από τον Βουδισμό, θεότητες από τον Ταοϊ­ σμό, θεοποιημένους ανθρώπους (που διακρίθηκαν στη ζωή για κάτι και μετά θάνατον αποθεώθηκαν) από τις τοπικές λατρείες και, βέβαια, κυρίως, τα πνεύματα των οικογενειακών προγόνων. Όλοι αυτοί, όπως συμβαίνει στα πολυθεϊστικά συστήματα, διευθύνουν ένα ορισμένο πεδίο της πραγματικότητας, π.χ. τον πόλεμο, τη γονιμότητα, τις αρρώστιες κ.λπ. Λαϊκή θρησκεία ονομάζεται το σύνολο των τοπι­ κών λατρειών, που περιστρέφονται γύρω από τοπικούς ήρωες (οι οποίοι καμιά φορά έχουν αποκτή­ σει πανκινεζική εμβέλεια).

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

4.8. Η ΙΑΠΩΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Θρησκευτικές εκφράσεις στη ζωή του έθνους
Ας παρατηρήσουμε τις παρακάτω εικόνες και ας απαντήσουμε στις ερωτήσεις: α) Τι βλέπουμε; β) τι σκεφτόμαστε γι' αυτό που βλέπουμε; και γ) τι είναι αυτό που μας κάνει να αναρωτιόμαστε;

Το «Αυτοκρατορικό Σίντο» και η σημερινή ιαπωνική θρησκευτικότητα
Σε ομάδες ή σε δυάδες ας μελετήσουμε το παρακάτω κείμενο και ας αναζητήσουμε αν υπάρχει κάποια σύνδεση ανάμεσα στις σημαίες και τη θρησκευτικότητα των Ιαπώνων.
Τι θα απαντούσαμε στο ερώτημα: «για ποιον λόγο επέλεξαν οι Ιάπωνες να απεικονίζουν τον ήλιο στη σημαία τους;».

Το Σίντο σήμερα
Μία μορφή που πήρε το Σίντο κατά τον 7ο­8ο αι. μ.Χ. είναι το «αυτοκρατορικό Σίντο». Σύμφωνα με αυτό, η θεά του ήλιου Αματεράσου έστειλε στο ιαπωνικό αρχιπέλαγος τον εγγονό της, για να το κυ­ βερνήσει. Αυτός παντρεύτηκε με μια θνητή και οι απόγονοί τους, με βάση αυτόν τον μύθο, ονομάστη­ καν βασιλείς και αργότερα, κατά μίμηση του Κινέζου ηγεμόνα, αυτοκράτορες. Αυτή η μορφή του Σίντο αποτέλεσε τη θεωρητική­θεολογική βάση του Δεύτερου Παγκόσμιου πόλεμου για την Ιαπωνία. Αυτό είχε ως κέντρο του τη λατρεία του αυτοκράτορα, ως καταγόμενου από την θεά του ήλιου Αματερά­ σου, και συνεπώς ως θείου όντος που είναι προορισμένο να κυβερνήσει τον κόσμο, και την έννοια της χώρας ως ιερής γης.

Μετά την ήττα της Ιαπωνίας στον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο και την εξαναγκαστική αποκήρυξη εκ μέρους του αυτοκράτορα Χιροχίτο της θείας του ιδιότητας, το σύνταγμα που έφτιαξαν οι Αμερικα­ νοί χώρισε τη θρησκεία από την πολιτεία. Καμιά θρησκεία δεν είναι κρατική, όλες είναι ίδιες ενώπιον του νόμου. Κυρίως το Σίντο θεωρήθηκε υπεύθυνο για την ήττα, αλλά και οι βουδιστικές Σχολές, μετα­ ξύ των οποίων και το Ζεν, συνεργάστηκαν με το φασιστικό καθεστώς - αυτό το θέμα αποτελεί ένα από τα κεντρικά ζητήματα της σύγχρονης έρευνας. Παρά ταύτα, ο σύνδεσμος του κράτους με το Σίντο υπάρχει ακόμα με τη μορφή της σύνδεσης του αυτοκράτορα με το ιερό της Αματεράσου (θεάς του ήλιου) στο Ίσε (όπου, π.χ., στέλνει προσφορές), της τέλεσης από τον ίδιο, στα ανάκτορα, τελετών ευ­ ετηρίας που απευθύνονται στην Αματεράσου κ.λπ., παρά το ότι, σύμφωνα με το σύνταγμα, το αυτο­ κρατορικό αξίωμα δεν έχει θρησκευτικές διαστάσεις. Ο ίδιος σύνδεσμος παρατηρείται στα προσκυνή­ ματα από τον Ιάπωνα πρωθυπουργό στον ναό Γιασουκούνι, όπου είναι θαμμένοι νεκροί του Δεύτε­ ρου Παγκοσμίου πολέμου, μεταξύ των οποίων και εγκληματίες πολέμου - πράγμα που κάθε τόσο ξε­ σηκώνει διαμαρτυρίες μεταξύ των Κορεατών, Κινέζων κ.λπ. Το Σίντο σήμερα υπάρχει κυρίως με τη μορφή που είναι γνωστή ως «Σίντο των ναών» και συνίσταται στην ένωση, σε έναν οργανισμό, όλων (σχεδόν) των σιντοϊστικών ναών της χώρας.

Σύγχρονη ιαπωνική λατρεία και πολυθεϊστική θρησκευτικότητα
Αφού μελετήσουμε σε ομάδες τα παρακάτω κείμενα για τον πολυθεϊστικό χαρακτήρα της ιαπωνικής θρησκευτικότητας, ας μπούμε στη θέση ενός θρησκευόμενου Ιάπωνα και ας συνθέσουμε με συντομία τα λόγια που εκείνος θα μπορούσε να απευθύνει προς κάποια ιαπωνική θεότητα (μπορούμε να επιλέ­ ξουμε ενδεικτικά ανάμεσα σε τέσσερα διαφορετικά πρόσωπα: έναν μαθητή στις τελευταίες τάξεις του σχολείου, έναν πατέρα τριών παιδιών, έναν συνταξιούχο αγρότη, μια εργαζόμενη γυναίκα σε πολυε­ θνική εταιρία).

Στο τέλος θα διαβάσουμε όσα γράψαμε στην ολομέλεια, συζητώντας τις επιλογές μας.

Ο πολυθεϊσμός ως η βασική θρησκεία του Ιαπωνικού λαού
Στην Ιαπωνία υπάρχουν δύο, κυρίως, θρησκείες: το πολυθεϊστικό Σίντο, που, αν και έχει απορρο­ φήσει διάφορα ξένα, κυρίως κινεζικά στοιχεία, θεωρείται εγχώρια θρησκεία, και ο Μαχαγιάνα Βουδι­ σμός, που μπήκε στη χώρα στα μέσα του 6ου αι. μ.Χ. Το Σίντο πήρε αυτό το όνομα, που σημαίνει «οδός = θρησκεία των θεών», σε αντιδιαστολή προς την οδό = θρησκεία του Βούδα. Οι θεότητες του Σίντο λέγονται κάμι. Αρχικά, το Σίντο συνυπήρχε με τον Βουδισμό. Μετά την επικράτηση του Βουδι­ σμού, τα κάμι θεωρήθηκαν ως οι τοπικές, ιαπωνικές αβατάρ των Βουδών και των μποντισατβών. Επί αιώνες, με αυτόν τον τρόπο, ο Βουδισμός υπήρξε η επικρατούσα θρησκεία, αν και το Σίντο δεν εξέλιπε εντελώς. Από τον 17ο αιώνα άρχισε να αναβιώνει μέσα σε εθνικιστικούς κύκλους. Και από το 1868 και μετά, αφού διαχωρίστηκε από τον Βουδισμό, αποκαταστάθηκε ως εθνική θρησκεία. Αν και ο Βουδι­ σμός περιορίστηκε, οι δύο θρησκείες από τότε συνυπάρχουν στην Ιαπωνία. Ο Κομφουκιανισμός επί­ σης υπάρχει, διέποντας μεγάλο μέρος της ηθικής και των κοινωνικών σχέσεων.

Παρόλο που επίσημα Σίντο και Βουδισμός αποτελούν δύο διαφορετικές θρησκείες, η θρησκεία του μέσου Ιάπωνα, αυτή που αντιστοιχεί στην κοινή θρησκεία της Κίνας, περιλαμβάνει και τις δύο. Σύμφωνα με το γνωστό ρητό «ο Ιάπωνας γεννιέται σιντοϊστής και πεθαίνει Βουδιστής». Τα θέματα της ζωής αναλαμβάνει το Σίντο, ενώ εκείνα του θανάτου ο Βουδισμός. Έτσι η γέννηση ενός παιδιού, η προστασία του, η επιτυχία του στη ζωή κ.λπ. ανατίθενται σε κάποιο κάμι. Αντίθετα, μια καλύτερη με­ ταθανάτια τύχη, όπως η αναγέννηση στον παράδεισο του Βούδα Αμίντα ή και μια καλή μετενσάρκω­ ση, κατά προτίμηση σε αυτή τη γη, ανατίθενται σε Βούδες και μποντισάτβες. Όμως, εκτός από αυτά τα δύο άκρα της ζωής, ο μέσος Ιάπωνας χρησιμοποιεί σε όλη τη διάρκεια του βίου του θεία όντα προ­ ερχόμενα από αυτές τις δύο θρησκείες. Ανάλογα με τις ανάγκες του, θα απευθυνθεί είτε σε ένα κάμι ή σε έναν Βούδα ή μποντισάτβα ή (εάν πρόκειται για κάτι που έχει σχέση με τα γράμματα - π.χ. εισα­ γωγικές εξετάσεις) σε κάποιο θεοποιημένο Κομφουκιανό λόγιο. Μπορεί ακόμη (εκτός από το γάμο) να γιορτάσει τα Χριστούγεννα (ως δυτική -αμερικανική- γιορτή που η ατμόσφαιρά της αρέσει, να προσευχηθεί ή να ζητήσει κάτι σε μια χριστιανική εκκλησία. Τίποτε δεν αποκλείεται - όλα τα θεία όντα ή τα στοιχεία διαφόρων θρησκειών μπορούν να χρησιμοποιηθούν.

Βέβαια, περισσότερο από όλα τα θεία όντα, αυτά που κυρίως λατρεύονται είναι τα πνεύματα της οικογένειας, δηλαδή τα προγονικά πνεύματα. Από αυτά ζητείται η προστασία των μελών της οικογέ­ νειας, στην οποία ανήκουν και τα ίδια ως αόρατα μέλη της. Όπως στην Κίνα και στην Κορέα, ο προγο­ νολατρικός βωμός, παραδοσιακά, βρίσκεται κι εδώ σε κάθε σπίτι, με τα πλακίδια των ονομάτων ή συ­ νηθέστερα, τις φωτογραφίες των νεκρών. Στο βωμό τους, βρίσκονται και βουδιστικά αγάλματα ή ει­ κόνες. Σε αυτόν τον βωμό γίνονται καθημερινά προσφορές ρυζιού, ποτών, λουλουδιών κ.λπ. Σε άλλο βωμό (κανονικά ένα ιαπωνικό σπίτι διαθέτει και τους δύο), βρίσκονται αγάλματα ή εικόνες των κάμι του Σίντο. Η κύρια προγονολατρική γιορτή, που λέγεται «ο μπον» είναι στα μέσα του καλοκαιριού, οπότε θεωρείται ότι τα πνεύματα των νεκρών επιστρέφουν για λίγο στα σπίτια των δικών τους. Με αυτόν τον τρόπο η θρησκεία ενός Ιάπωνα, στη διάρκεια της ζωής, είναι ένας πολυθεϊσμός.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Σιντοϊστικές γιορτές
Οι σιντοϊστικές γιορτές, γνωστές ως «ματσούρι», γίνονται κυρίως την ορισμένη μέρα του χρόνου που γιορτάζει η θεότητα (κάμι) ενός ναού, σε ανάμνηση κάποιου αξιομνημόνευτου γεγονότος, στο οποίο πρωταγωνίστησε ένα κάμι, π.χ. στην απαλλαγή μιας πόλης από επιδημική ασθένεια, αλλά και με αφορμή σημαντικές γεωργικές δραστηριότητες (σπορά, σοδειά), την πρωτοχρονιά, τις ισημερίες κ.λπ. Κύριο στοιχείο τους είναι η παρέλαση στη γειτονιά του ναού ενός μικρού, ξύλινου ομοιώματος του να­ ού, που λέγεται «μικόσι». Το μικόσι περιφέρεται με δοκούς από συνήθως νεαρά άτομα σε κατάσταση ενθουσιασμού και με τη συνοδεία μουσικής εν μέσω πλήθους που συμμετέχει. Θεωρείται κάτι σαν επί­ σκεψη εκ μέρους του κάμι, της γειτονιάς που έχει υπό την προστασία του. Ιδιαίτερη μουσική, πάγκοι με γλυκίσματα και φαγητά και γενικά μια χαρούμενη ατμόσφαιρα συνοδεύει ένα ματσούρι. Το ματσούρι συχνά παίρνει μεγάλες διαστάσεις, ιδίως εκεί που παραδοσιακά προσελκύουν ακόμα και εκατομμύρια ανθρώπους από όλη τη χώρα. Σε τέτοια ματσούρι τα μικόσι μπορεί να είναι πολύ περισσότερα από ένα ή να είναι «ντάσι», δηλαδή βαριά και συρόμενα πάνω σε άρματα. Προσφορές καρβελιών από ρύζι, αλ­ κοόλ από ρύζι κ.λπ. τοποθετούνται γύρω και πάνω στο μικόσι μετά το τέλος της γιορτής.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.
Η περιφορά του μικόσι και οι προσφορές μετά την περιφορά: πιάτο με αλάτι (διώχνει τα δαιμονικά πνεύματα), πιάτο με άβραστο ρύζι και στο κέντρο καρβέλια από ρύζι. (φωτ. Στ. Παπαλεξανδρόπουλος)

Έκφραση των βασικών πιστεύω της ιαπωνικής θρησκείας και της σχέσης τους με τη θρησκευτική ζωή
Ένας χριστιανός/Μια χριστιανή ταξιδεύει για πρώτη φορά στην Ιαπωνία. Εκεί μαθαίνει πράγματα που δεν ήξερε σχετικά με τον Σιντοϊσμό και τη σχέση της φιλοσοφίας του με τη ζωή των Ιαπώνων. Στο ημε­ ρολόγιό του/της σημειώνει μία θρησκευτική διδασκαλία που του/της έκανε εντύπωση, καθώς και μία σκέψη σχετικά με όσα συνάντησε και είδε. Εάν ήσασταν στη θέση του/της, τι θα γράφατε στο ημερο­ λόγιό σας;
Τις απαντήσεις θα τις διαβάσουμε στην ολομέλεια και θα αιτιολογήσουμε τις επιλογές μας.

2.1. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
Συναυλία με κορεάτικα παραδοσιακά όργανα. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://panagiotisandriopoulos.blogspot.gr/2010/01/blog­post\_24.html?m=1.

2.2. Η ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Χρήστος Θ. Μποκόρος. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: http://www.bokoros.gr/index.php?t=recent\_work\_detail&id=34.

2.3. ΤΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΝΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΑΞΙΕΣ
African Art Museum. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: http://smafathers.org/museum/2561­2/. «Africanizing Christan Art» [Εξαφρικανίζοντας τη Χριστιανική Τέχνη]. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://thejesusquestion.org/2014/06/07/africanizing­christian­art­exhibition­in­tenafly­nj/.

Ο πολυθεϊσμός ως η βασική θρησκεία του Ιαπωνικού λαού
Στην Ιαπωνία υπάρχουν δύο, κυρίως, θρησκείες: το πολυθεϊστικό Σίντο, που, αν και έχει απορρο­ φήσει διάφορα ξένα, κυρίως κινεζικά στοιχεία, θεωρείται εγχώρια θρησκεία, και ο Μαχαγιάνα Βουδι­ σμός, που μπήκε στη χώρα στα μέσα του 6ου αι. μ.Χ. Το Σίντο πήρε αυτό το όνομα, που σημαίνει «οδός = θρησκεία των θεών», σε αντιδιαστολή προς την οδό = θρησκεία του Βούδα. Οι θεότητες του Σίντο λέγονται κάμι. Αρχικά, το Σίντο συνυπήρχε με τον Βουδισμό. Μετά την επικράτηση του Βουδι­ σμού, τα κάμι θεωρήθηκαν ως οι τοπικές, ιαπωνικές αβατάρ των Βουδών και των μποντισατβών. Επί αιώνες, με αυτόν τον τρόπο, ο Βουδισμός υπήρξε η επικρατούσα θρησκεία, αν και το Σίντο δεν εξέλιπε εντελώς. Από τον 17ο αιώνα άρχισε να αναβιώνει μέσα σε εθνικιστικούς κύκλους. Και από το 1868 και μετά, αφού διαχωρίστηκε από τον Βουδισμό, αποκαταστάθηκε ως εθνική θρησκεία. Αν και ο Βουδι­ σμός περιορίστηκε, οι δύο θρησκείες από τότε συνυπάρχουν στην Ιαπωνία. Ο Κομφουκιανισμός επί­ σης υπάρχει, διέποντας μεγάλο μέρος της ηθικής και των κοινωνικών σχέσεων.

Παρόλο που επίσημα Σίντο και Βουδισμός αποτελούν δύο διαφορετικές θρησκείες, η θρησκεία του μέσου Ιάπωνα, αυτή που αντιστοιχεί στην κοινή θρησκεία της Κίνας, περιλαμβάνει και τις δύο. Σύμφωνα με το γνωστό ρητό «ο Ιάπωνας γεννιέται σιντοϊστής και πεθαίνει Βουδιστής». Τα θέματα της ζωής αναλαμβάνει το Σίντο, ενώ εκείνα του θανάτου ο Βουδισμός. Έτσι η γέννηση ενός παιδιού, η προστασία του, η επιτυχία του στη ζωή κ.λπ. ανατίθενται σε κάποιο κάμι. Αντίθετα, μια καλύτερη με­ ταθανάτια τύχη, όπως η αναγέννηση στον παράδεισο του Βούδα Αμίντα ή και μια καλή μετενσάρκω­ ση, κατά προτίμηση σε αυτή τη γη, ανατίθενται σε Βούδες και μποντισάτβες. Όμως, εκτός από αυτά τα δύο άκρα της ζωής, ο μέσος Ιάπωνας χρησιμοποιεί σε όλη τη διάρκεια του βίου του θεία όντα προ­ ερχόμενα από αυτές τις δύο θρησκείες. Ανάλογα με τις ανάγκες του, θα απευθυνθεί είτε σε ένα κάμι ή σε έναν Βούδα ή μποντισάτβα ή (εάν πρόκειται για κάτι που έχει σχέση με τα γράμματα - π.χ. εισα­ γωγικές εξετάσεις) σε κάποιο θεοποιημένο Κομφουκιανό λόγιο. Μπορεί ακόμη (εκτός από το γάμο) να γιορτάσει τα Χριστούγεννα (ως δυτική -αμερικανική- γιορτή που η ατμόσφαιρά της αρέσει, να προσευχηθεί ή να ζητήσει κάτι σε μια χριστιανική εκκλησία. Τίποτε δεν αποκλείεται - όλα τα θεία όντα ή τα στοιχεία διαφόρων θρησκειών μπορούν να χρησιμοποιηθούν.

Βέβαια, περισσότερο από όλα τα θεία όντα, αυτά που κυρίως λατρεύονται είναι τα πνεύματα της οικογένειας, δηλαδή τα προγονικά πνεύματα. Από αυτά ζητείται η προστασία των μελών της οικογέ­ νειας, στην οποία ανήκουν και τα ίδια ως αόρατα μέλη της. Όπως στην Κίνα και στην Κορέα, ο προγο­ νολατρικός βωμός, παραδοσιακά, βρίσκεται κι εδώ σε κάθε σπίτι, με τα πλακίδια των ονομάτων ή συ­ νηθέστερα, τις φωτογραφίες των νεκρών. Στο βωμό τους, βρίσκονται και βουδιστικά αγάλματα ή ει­ κόνες. Σε αυτόν τον βωμό γίνονται καθημερινά προσφορές ρυζιού, ποτών, λουλουδιών κ.λπ. Σε άλλο βωμό (κανονικά ένα ιαπωνικό σπίτι διαθέτει και τους δύο), βρίσκονται αγάλματα ή εικόνες των κάμι του Σίντο. Η κύρια προγονολατρική γιορτή, που λέγεται «ο μπον» είναι στα μέσα του καλοκαιριού, οπότε θεωρείται ότι τα πνεύματα των νεκρών επιστρέφουν για λίγο στα σπίτια των δικών τους. Με αυτόν τον τρόπο η θρησκεία ενός Ιάπωνα, στη διάρκεια της ζωής, είναι ένας πολυθεϊσμός.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.

Σιντοϊστικές γιορτές
Οι σιντοϊστικές γιορτές, γνωστές ως «ματσούρι», γίνονται κυρίως την ορισμένη μέρα του χρόνου που γιορτάζει η θεότητα (κάμι) ενός ναού, σε ανάμνηση κάποιου αξιομνημόνευτου γεγονότος, στο οποίο πρωταγωνίστησε ένα κάμι, π.χ. στην απαλλαγή μιας πόλης από επιδημική ασθένεια, αλλά και με αφορμή σημαντικές γεωργικές δραστηριότητες (σπορά, σοδειά), την πρωτοχρονιά, τις ισημερίες κ.λπ. Κύριο στοιχείο τους είναι η παρέλαση στη γειτονιά του ναού ενός μικρού, ξύλινου ομοιώματος του να­ ού, που λέγεται «μικόσι». Το μικόσι περιφέρεται με δοκούς από συνήθως νεαρά άτομα σε κατάσταση ενθουσιασμού και με τη συνοδεία μουσικής εν μέσω πλήθους που συμμετέχει. Θεωρείται κάτι σαν επί­ σκεψη εκ μέρους του κάμι, της γειτονιάς που έχει υπό την προστασία του. Ιδιαίτερη μουσική, πάγκοι με γλυκίσματα και φαγητά και γενικά μια χαρούμενη ατμόσφαιρα συνοδεύει ένα ματσούρι. Το ματσούρι συχνά παίρνει μεγάλες διαστάσεις, ιδίως εκεί που παραδοσιακά προσελκύουν ακόμα και εκατομμύρια ανθρώπους από όλη τη χώρα. Σε τέτοια ματσούρι τα μικόσι μπορεί να είναι πολύ περισσότερα από ένα ή να είναι «ντάσι», δηλαδή βαριά και συρόμενα πάνω σε άρματα. Προσφορές καρβελιών από ρύζι, αλ­ κοόλ από ρύζι κ.λπ. τοποθετούνται γύρω και πάνω στο μικόσι μετά το τέλος της γιορτής.

Παπαλεξανδρόπουλος Στυλιανός, 2019, ΕΚΠΑ.
Η περιφορά του μικόσι και οι προσφορές μετά την περιφορά: πιάτο με αλάτι (διώχνει τα δαιμονικά πνεύματα), πιάτο με άβραστο ρύζι και στο κέντρο καρβέλια από ρύζι. (φωτ. Στ. Παπαλεξανδρόπουλος)

Έκφραση των βασικών πιστεύω της ιαπωνικής θρησκείας και της σχέσης τους με τη θρησκευτική ζωή
Ένας χριστιανός/Μια χριστιανή ταξιδεύει για πρώτη φορά στην Ιαπωνία. Εκεί μαθαίνει πράγματα που δεν ήξερε σχετικά με τον Σιντοϊσμό και τη σχέση της φιλοσοφίας του με τη ζωή των Ιαπώνων. Στο ημε­ ρολόγιό του/της σημειώνει μία θρησκευτική διδασκαλία που του/της έκανε εντύπωση, καθώς και μία σκέψη σχετικά με όσα συνάντησε και είδε. Εάν ήσασταν στη θέση του/της, τι θα γράφατε στο ημερο­ λόγιό σας;
Τις απαντήσεις θα τις διαβάσουμε στην ολομέλεια και θα αιτιολογήσουμε τις επιλογές μας.

2.1. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
Συναυλία με κορεάτικα παραδοσιακά όργανα. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://panagiotisandriopoulos.blogspot.gr/2010/01/blog­post\_24.html?m=1.

2.2. Η ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Χρήστος Θ. Μποκόρος. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: http://www.bokoros.gr/index.php?t=recent\_work\_detail&id=34.

2.3. ΤΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΜΗΝΥΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΝΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΑΞΙΕΣ
African Art Museum. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: http://smafathers.org/museum/2561­2/. «Africanizing Christan Art» [Εξαφρικανίζοντας τη Χριστιανική Τέχνη]. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://thejesusquestion.org/2014/06/07/africanizing­christian­art­exhibition­in­tenafly­nj/.

2.5. Η ΣΥΓΧΩΡΗΣΗ ΩΣ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΣΤΟΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ
Η ανάγκη συγγνώμης και ανανεώσεως μέσα στην εκκλησία. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: http://www.imkby.gr/index.php?option=com\_content&view=article&id=584:staniloae&catid=109&Item id=349. Επιστολή τέως κρατούμενου προς τον π. Γερβάσιο Ραπτόπουλο. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: http://www.diakonia­fi­ lakon.gr/frontend/articles.php?cid=132.

2.6. Ο ΑΛΛΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟ
Το μεταναστευτικό πρόβλημα . Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: http://theologikadromena.theo.auth.gr/?p=3042.

3.5. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΚΟΣΜΙΚΕΥΣΗ
Η Εκκλησία και η εκκοσμίκευση. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://www.ec­patr.org/youth/papageorgiou.htm. Εικόνες εκκλησιών. Ανακτήθηκαν 14/5/2017 από:
http://www.erewhon.it/adm/index.htm?http://www.erewhon.it/adm/churches/index.html

3.8. Ο «ΔΟΥΛΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ» ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΔΟΥΛΕΙΑ
Μαρτυρίες πρώην εξαρτημένων ανθρώπων. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από http://vkosmidis.wixsite.com/oasis/prosopikes­istories

4.1. Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Η γέννηση της Αθηνάς στο ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από https://www.flickr.com/photos/lpolkas/14752901391.
Το φαινόμενο της νεοειδωλολατρίας. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από:
http://www.ecclesia.gr/greek/holysynod/commitees/heresies/diask\_porismata\_ith.html

4.3 Ο ΙΟΥΔΑΪΣΜΟΣ
Η εορτή του Σαββάτου για τους Εβραίους. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://www.dogma.gr/diafora/i­eorti­tou­savvatou­ gia­tous­evraious/6191/.

4.4 ΤΟ ΙΣΛΑΜ
Φωτογραφίες προσευχής. Ανακτήθηκαν 4/2/2020 από: https://ilmfeed.com/liverpools­muslim­players­fast­champions­league­fi­ nal/, https://d3nfwcxd527z59.cloudfront.net/content/uploads/2018/03/22125550/Mohamed­Salah­praying­Liverpool.jpg και https://i.ytimg.com/vi/W9kTd7q1zjE/maxresdefault.jpg.

4.5 ΙΝΔΟΥΙΣΜΟΣ
Εικόνα Κρίσνα. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://el.wikipedia.org/wiki/Κρίσνα#/media/Αρχείο:Krishna.JPG. Εικόνα Σίβα. Ανα­ κτήθηκε 4/2/2020 από: https://el.wikipedia.org/wiki/Σίβα#/media/Αρχείο:Sivakempfort.jpg .

4.6 Ο ΒΟΥΔΙΣΜΟΣ
Εικόνα Βούδα. Ανακτήθηκε 4/2/2020 από: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Kamakura\_Budda\_Daibut­ su\_front\_1885.jpg.

4.8 Η ΙΑΠΩΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Εικόνες Ιαπωνικών σημαιών. Ανακτήθηκαν 4/2/2020 από: http://www.mentality10.com/o­planitis­mas­category/2016­09­13­ 16­20­32/item/337­i­simaia­eixe­ti­diki­tis­istoria­iaponia.


ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ: ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ