Δύο λόγια για το βιβλίο
Το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου έχει στόχο να σε βοηθήσει να γνωρίσεις τη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική πραγµατικότητα. Τα θέµατα που θα µελετήσεις σε αυτό το βιβλίο δεν είναι γνώσεις για αποστήθιση, είναι γνώσεις απαραίτητες για την πολιτική σου παιδεία, αποτελούν ευκαιρίες να αναπτύξεις διάλογο, να συνεργαστείς µε τους συµµαθητές σου, να δραστηριοποιηθείς για τα κοινωνικά προβλήµατα γύρω σου. Με τον ίδιο τρόπο, αύριο ως πολίτης, θα µπορείς µε διάλογο και κοινωνική αλληλεγγύη να λύνεις τα προβλήµατά σου: τα τοπικά, τα εθνικά, τα ευρωπαϊκά, τα παγκόσµια προβλήµατα.

Για το λόγο αυτό το βιβλίο έχει πολλά επίκαιρα σχόλια που θα συζητήσεις µε τους συµµαθητές σου στο µάθηµα. Μέσα από τη συζήτηση θα προβληµατιστείς για τα ποικίλα θέµατα και θα διαµορφώσεις τις δικές σου θέσεις, γνώµες και απόψεις.
Έχει ακόµα πολλές ιδέες για δραστηριότητες και εργασίες, γιατί η γνώση της κοινωνικής και πολιτικής πραγµατικότητας δε σταµατά σε αυτό το µάθηµα, ούτε στην τάξη σου. Η γνώση αυτή:
Αποτυπώνεται στη λογοτεχνία, στον κινηµατογράφο, στο διαδίκτυο, στην τηλεόραση, στον τύπο, γι' αυτό και όλα αυτά θα τα βρίσκεις συχνά στο βιβλίο σου.

Δοκιµάζεται κάθε στιγµή της ζωής σου, όταν θα χρειαστεί να αναζητήσεις τη βοήθεια µιας υπηρεσίας, να κατανοήσεις και να πάρεις θέση για ένα πρόβληµα, όπως αυτό του περιβάλλοντος, του πολέµου ή του ρατσισµού.
Το βιβλίο σού δίνει πολλές ευκαιρίες να γνωρίσεις τους τρόπους µε τους οποίους θα αναζητάς τις πληροφορίες και τις γνώσεις που σου χρειάζονται κάθε φορά στη ζωή. Χωρίζεται σε τέσσερις µεγάλες ενότητες, όσα και τα επίπεδα της κοινωνικής και πολιτικής ζωής που συµµετέχεις.
Η πρώτη ενότητα, παρουσιάζει την κοινωνική πραγµατικότητα που ζεις σήµερα και τους τρόπους που αυτή οργανώνεται (Κεφάλαια 1-6).

Η δεύτερη την οργάνωση της Πολιτείας στην οποία συµµετέχεις ως νέος και αυριανός πολίτης (Κεφάλαια 7-12).
Η τρίτη την Ευρωπαϊκή Ένωση, στην οποία επίσης ανήκεις (Κεφάλαιο 13).
Η τέταρτη τη Διεθνή Κοινότητα, την παγκόσµια δηλαδή κοινωνία, της οποίας είσαι µέλος (Κεφάλαιο 14).
Και οι τέσσερις ενότητες οργανώνονται σε επιµέρους Κεφάλαια και µαθήµατα. Κάθε µάθηµα, για να σε βοηθήσει, έχει γραµµένες έντονα τις λέξεις-κλειδιά και στο τέλος αναφέρει σε σχεδιάγραµµα τις βασικές έννοιες. Για την επανάληψή σου, θα βρεις στο τέλος κάθε Κεφαλαίου ερωτήσεις όλων των τύπων στο Κριτήριο Αυτοαξιολόγησής σου.

Ελπίζουµε το βιβλίο να σου δώσει την ευκαιρία να συνεργαστείς µε κέφι και ενδιαφέρον στο πλαίσιο του µαθήµατος.
Η βιβλιογραφία του γνωστικού αντικειµένου καταχωρίζεται στο βιβλίο του καθηγητή.

Εισαγωγή: Αναγκαιότητα της διαθεµατικής προσέγγισης
Η σύγχρονη πραγµατικότητα γίνεται ολοένα και περισσότερο σύνθετη και παγκόσµια. Ένα γεγονός, όπως π.χ. η καταστροφή του δάσους στον Αµαζόνιο έχει συνέπειες στο κλίµα όλου του πλανήτη µε αρνητικά αποτελέσµατα στην οικονοµία, στην υγεία και στη ζωή όλων. Αυτή η πραγµατικότητα δηµιουργεί την ανάγκη: α) συνεργασίας όλων των επιστηµών για την αντιµετώπιση των προβληµάτων και β) απόκτησης από τον πολίτη βασικών γνώσεων σε θέµατα ποικίλων επιστηµονικών τοµέων, ώστε να µπορεί να τοποθετείται υπεύθυνα στα διάφορα θέµατα.

Αύριο, ως πολίτης, θα κληθείς να πάρεις µια θέση σε ένα πρόβληµα που αφορά π.χ. το περιβάλλον. Θα χρειαστεί να πάρεις θέση δηµόσια σε µια συζήτηση ή µια διαµαρτυρία για τη χρήση ενός φυτοφαρµάκου, να επιλέξεις τη Δηµοτική Αρχή µε βάση τις θέσεις της για την αξιοποίηση του φυσικού πλούτου της περιοχής σου, ή να επιλέξεις τους βουλευτές ή ευρωβουλευτές σου µε βάση και τις απόψεις τους για σχετικά θέµατα. Για να τοποθετηθείς σωστά και υπεύθυνα σε αυτά τα ζητήµατα απαιτείται να έχεις βασικές γνώσεις π.χ. χηµείας για να γνωρίζεις πόσο επικίνδυνες µπορεί να είναι οι χηµικές ουσίες που χρησιµοποιήθηκαν ως συντηρητικό στα τρόφιµα που προµηθεύεσαι, φυσικής για να κατανοήσεις το µέγεθος του κινδύνου από τις κεραίες ή τις γραµµές µεταφοράς υψηλής τάσης ενός αναπτυξιακού σχεδίου στο νοµό, βιολογίας για να κατανοήσεις την επίδραση των παραπάνω ακτινοβολιών στα κύτταρα και το γενετικό υλικό (DNA). Παράλληλα πρέπει να έχεις βασικές γνώσεις κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης, για να γνωρίζεις τους αρµόδιους για τα θέµατα φορείς και τους τρόπους δικής σου ενηµέρωσης και παρέµβασης (δίκαιο, πολιτική επιστήµη), την εθνική, ευρωπαϊκή (ευρωπαϊκό δίκαιο) και διεθνή νοµοθεσία (διεθνές δίκαιο) που προασπίζεται τα δικαιώµατά σου. Τα προβλήµατα του περιβάλλοντος είναι κοινωνικά προβλήµατα, εποµένως βασικές γνώσεις κοινωνιολογίας θα σε βοηθήσουν να κατανοήσεις τα αίτια και τις επιδράσεις του προβλήµατος στην οικονοµία και την κοινωνία ευρύτερα. Τέλος, η γνώση της ιστορίας του τόπου σου, θα σε βοηθήσει να γνωρίσεις καλύτερα τις ανάγκες του και να υποστηρίξεις τις ορθότερες λύσεις. Σήµερα, οι επιστήµες πρέπει να συνεργάζονται για να προτείνουν αποτελεσµατικές λύσεις στα διάφορα θέµατα (διεπιστηµονικότητα)
φωτ. 1 Η τρύπα του όζοντος, όπως καταγράφηκε από τη NASA τον Οκτώβριο του 1995, καλύπτει ένα µέρος του Ν. Πόλου (βιολετί χρώµα) ίσο περίπου µε τη Νότιο Αµερική. Ποια σχέση µπορεί να έχει η αγορά ενός οικιακού ψυγείου ή κλιµατιστικού µε την κατάσταση της ατµόσφαιρας του πλανήτη;

Επιστήµονες και Οικολογικές Οργανώσεις απέδειξαν τη σχέση της τρύπας του όζοντος στη στρατόσφαιρα µε τη χρήση φρέοντος στα ψυγεία και τα κλιµατιστικά. Το Βρετανικό τµήµα της Greenpeace σε συνεργασία µε το Παν/µιο του South Bank Polytechnic, κατασκεύασαν οικολογικό οικιακό ψυγείο, αντικαθιστώντας το φρέον µε προπάνιο. Μετά από πιέσεις Οικολογικών Οργανώσεων και πολιτών οι Διεθνείς Συνδιασκέψεις για το περιβάλλον απαγόρευσαν τη χρήση του φρέοντος στις παραπάνω συσκευές.
Να συζητήσετε στην τάξη ανάλογες περιπτώσεις από την επικαιρότητα που γνωρίζετε. Γιατί σήµερα ο πολίτης πρέπει να ενηµερώνεται και να διαθέτει βασικές επιστηµονικές γνώσεις σε διάφορους τοµείς;

πίνακας 1. Πηγή Unicef 2004
και τα άτοµα πρέπει να µπορούν να συνδυάσουν βασικές γνώσεις από όλους τους επιστηµονικούς τοµείς για να τοποθετούνται στα πολύπλοκα προβλήµατα που δηµιουργούνται. Αυτό απαιτεί µιαν αλλαγή στον τρόπο σκέψης και εκπαίδευσης (γνώσης), που πρέπει να καλλιεργεί την κρίση και να συνδυάζει γνώσεις από διάφορους τοµείς (διαθεµατική προσέγγιση της γνώσης).
Στο µάθηµα της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής θα αποκτήσεις γνώσεις που προέρχονται από τις επιστήµες της Κοινωνιολογίας, η οποία µελετά την οργάνωση των σχέσεων που αναπτύσσονται σε µία κοινωνία, του Δικαίου το οποίο έχει αντικείµενο τη µελέτη των νόµων, των Ευρωπαϊκών Σπουδών, οι οποίες αφορούν την οργάνωση και λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Πολιτικής Επιστήµης, η οποία µελετά την οργάνωση και λειτουργία της Πολιτείας και την πολιτική δράση και τέλος του Διεθνούς Δικαίου, που ασχολείται µε τους Διεθνείς Οργανισµούς και τις σχέσεις µεταξύ των κρατών. Παράλληλα, θα καλλιεργήσεις τις γνώσεις σου στην Ιστορία, τη Βιολογία, τη Φυσική, την Οικονοµία, την Τέχνη (Λογοτεχνία, Κινηµατογράφος, Ζωγραφική) και τη Γεωγραφία.

Οι στατιστικοί πίνακες αποτελούν σηµαντική πηγή γνώσης και ενηµέρωσης για σοβαρά θέµατα που ενδιαφέρουν τον πολίτη. Ο παραπάνω πίνακας αφορά την παγκόσµια οικονοµική κατάσταση.
Από ποιους επιστηµονικούς κλάδους απαιτείται να έχει βασικές γνώσεις ο αναγνώστης για να κατανοήσει σε βάθος την εικόνα του κόσµου που δίνει ο συγκεκριµένος στατιστικός πίνακας; Πόσο σηµαντικό είναι να αναγράφεται η πηγή και η χρονολογία σε ένα στατιστικό πίνακα; Ποια συµπεράσµατα για το κοινωνικό πρόβληµα της φτώχειας µπορούν να εξαχθούν από τον πίνακα;

πίνακας 2. Πηγή ΟΗΕ 2004
Οι 7 πλουσιότερες χώρες του κόσµου (G7) δεσµεύτηκαν να αποδίδουν το 0,7% του εθνικού τους πλούτου ως επίσηµη βοήθεια ανάπτυξης στον τρίτο κόσµο. Ο παραπάνω πίνακας δείχνει πόσο εκπλήρωσαν τις δεσµεύσεις τους. ✍ Να σχολιάσετε τα συµπεράσµατά σας.

Ýñïò 
ï Üôïµï êáé ç êïéíùíßá

Εισαγωγικές έννοιες
- ➤ Άτοµο «φύσει κοινωνικό ον»
- Τι είναι κοινωνία
- Ατοµική και κοινωνική συµπεριφορά
Στο πρώτο αυτό κεφάλαιο θα γνωρίσεις τις έννοιες της κοινωνίας και του πολιτισµού που επηρεάζουν καθοριστικά τη συµπεριφορά όλων µας.
Μπορείς να διαβάσεις λογοτεχνικά έργα από τα Νεοελληνικά σου Αναγνώσµατα για να κατανοήσεις ότι οι συµπεριφορές των ανθρώπων καθορίζονται από την κοινωνία στην οποία ζουν. Κλασικά λογοτεχνικά έργα όπως «Οι Άθλιοι» του Β. Ουγκώ, «Ο Ροβινσών Κρούσος» του Ντ. Νταφόε περιγράφουν γλαφυρά την επίδραση της κοινωνικής πραγµατικότητας στη ζωή και την προσωπικότητα των ατόµων.

Εκτός από τη λογοτεχνία και ο κινηµατογράφος είναι ένα µέσο που µπορεί να σε βοηθήσει να κατανοήσεις τα θέµατα που θίγονται σε αυτό το βιβλίο. Στη διάρκεια της χρονιάς µπορείς να επιλέξεις και να δεις τις ταινίες που προτείνονται στις εισαγωγές των κεφαλαίων. Ταινίες όπως «Μοντέρνοι καιροί» του Τσάρλυ Τσάπλιν, «Αγέλαστος πέτρα» του Φ. Κουτσάφτη, «Ένα αγρίµι στην πόλη» του Φ. Τρυφώ, αλλά και όλες οι ταινίες, που προτείνονται στα επόµενα κεφάλαια, θα σου δείξουν τις επιδράσεις του κοινωνικού περιβάλλοντος στη διαµόρφωση της ανθρώπινης συµπεριφοράς.

Το διαδίκτυο αποτελεί σήµερα ένα σηµαντικό µέσο για άντληση πληροφοριών, ενηµέρωση και γνώση. Μπορείς να το χρησιµοποιείς για να αντλείς πληροφορίες που θα συµπληρώνουν και θα επεξηγούν το µάθηµά σου. Για το πρώτο αυτό κεφάλαιο µπορείς να επισκεφτείς τις ιστοσελίδες περιοδικών όπως το «Γαιόραµα» και το National Geographic στις διευθύνσεις www.georama.gr και www.nationalgeographic.gr αντίστοιχα. Από αυτές τις ιστοσελίδες µπορείς να αναζητήσεις πληροφορίες για διαφορετικούς πολιτισµούς και κοινωνίες. Μπορείς να τις συζητήσεις στην τάξη και να ενηµερώ-
σεις τους συµµαθητές σου. Θα αντιληφθείς µε αυτό τον τρόπο την έννοια της κοινωνίας και των πολιτισµών, που µπορεί να διαφέρουν αλλά αποτελούν κοινή ανάγκη και δηµιουργία του ανθρώπου στον πλανήτη.

1.1 Άτοµο: «φύσει κοινωνικό ον»
Από την πρώτη του εµφάνιση το ανθρώπινο είδος ζει κοινωνικά. Η κοινωνική συµβίωση είναι χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης, όπως είπε ο Αριστοτέλης.
Την «ανθρώπινη φύση», όπως την αντιλαµβανόµαστε σήµερα, την οφείλουµε βασικά στην κοινωνική µας συµβίωση. Η κοινωνικότητα, δηλαδή η ανάγκη του ανθρώπου για κοινωνική συµβίωση, έχει ως αποτέλεσµα τη δηµιουργία του ανθρώπινου πολιτισµού. Με αυτό τον τρόπο, όλοι µας σήµερα διαθέτουµε:
-  Κάποια χαρακτηριστικά κοινά µε όλους τους ανθρώπους στον πλανήτη. Ανεξάρτητα από τις επιµέρους διαφορές τους οι άνθρωποι σε όλον τον πλανήτη, ζουν, επικοινωνούν, επεµβαίνουν στο περιβάλλον, εντάσσονται σε µικρές ή µεγάλες οµάδες και δηµιουργούν, ικανοποιώντας κοινές ανάγκες και στόχους.
-  Κάποια χαρακτηριστικά κοινά µε ορισµένους µόνον ανθρώπους, αυτούς µε τους οποίους µοιραζόµαστε έναν κοινό πολιτισµό *. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η γλώσσα, η θρησκεία, οι αξίες κ.ά.
-  Κάποια χαρακτηριστικά µοναδικά, τα οποία χαρακτηρίζουν και διακρίνουν τη µοναδική προσωπικότητα κάθε ανθρώπου.

1.2 Τι είναι κοινωνία
Στα µαθήµατα τις Ιστορίας γνώρισες τις αρχαίες κοινωνίες (της Μεσοποταµίας, της Αιγύπτου, του Ελληνικού χώρου) και αργότερα τη Ρωµαϊκή, τη Βυζαντινή, τη Μεσαιωνική και τη βιοµηχανική κοινωνία. Στη Γεωγραφία µελέτησες τη σύγχρονη Ελληνική, Αµερικανική, Αιγυπτιακή κοινωνία. Γνώρισες αυτές τις κοινωνίες µελετώντας τον υλικό (τρόπο ζωής, τεχνολογία, τρόπους παραγωγής, τέχνες) και πνευµατικό (γλώσσα, νόµους, θρησκεία, αξίες, επιστήµες, γράµµατα) πολιτισµό τους. Ο πολιτισµός εποµένως είναι αυτός που χαρακτηρίζει κάθε κοινωνία και τη διακρίνει από τις άλλες.

Κοινωνία είναι ένα σχετικά µεγάλο και οργανωµένο σύνολο ανθρώπων που έχει διάρκεια στο χρόνο και διακρίνεται µε βάση τον πολιτισµό του.
Εποµένως, η κοινωνία
-  Είναι ένα οργανωµένο σύνολο ατόµων και όχι ένα απλό άθροισµα, εφόσον µέσα από τις οργανωµένες σχέσεις τους οι άνθρωποι δηµιουργούν τον πολιτισµό τους.

ΣYΛΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΒΙΩΣΗ

πίνακας 1.1 Οι κυριότερες διαφορές της ανθρώπινης κοινωνίας από τις µορφές συλλογικής ζωής των ζώων.
Αφού µελετήσετε τον παραπάνω πίνακα, να συζητήσετε τις διαφορές που εντοπίζετε µε βάση τις γνώσεις σας από τη Βιολογία.
φωτ. 1.1 Καταυλισµός ελλήνων τσιγγάνων. Κάθε κοινωνία σε κάθε χρονική στιγµή χαρακτηρίζεται από τους επιµέρους πολιτισµούς που συµβιώνουν στους κόλπους της. Οι πρόσφυγες του Πόντου και της Μ. Ασίας, οι τσιγγάνοι και πολλοί άλλοι πολιτισµοί υπήρξαν καθοριστικοί στη διαµόρφωση της νεοελληνικής κοινωνίας. ✍

✍ Να συζητήσετε για τους επιµέρους πολιτισµούς που συνυπάρχουν στην τοπική σας κοινότητα.
-  Είναι σχετικά αυτόνοµη, εφόσον έχει ένα δικό της πολιτισµό αλλά και συγχρόνως δέχεται επιδράσεις από τις άλλες κοινωνίες.
Κάθε κοινωνία, σε κάθε συγκεκριµένη ιστορική περίοδο, έχει ένα δικό της τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας. Αποτελείται από επιµέρους κοινωνικές οµάδες (κεφ. 2) και κοινωνικές τάξεις (κεφ. 3), οργανώνεται µε βάση συγκεκριµένους κοινωνικούς κανόνες (κεφ. 3) και θεσµούς, όπως π.χ. η οικογένεια και το σχολείο (κεφ. 4). Η κοινωνία µεταφέρει στα νέα µέλη της το σύνολο του πολιτισµού της και τα ελέγχει για την τήρηση των κανόνων (κεφ. 5), ενώ αντιµετωπίζει κοινωνικά προβλήµατα για τα οποία προωθεί λύσεις (κεφ. 6). Τέλος δέχεται επιδράσεις από τις άλλες κοινωνίες και µεταβάλλεται, δηλαδή αλλάζει µε την πάροδο του χρόνου, χωρίς να χάνει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της που τη διακρίνουν από τις άλλες κοινωνίες.

1.3 Ατοµική και κοινωνική συµπεριφορά
Με τη γέννησή του το νέο µέλος της κοινωνίας έχει τα ιδιαίτερα ατοµικά χαρακτηριστικά (βιολογικά) που το διακρίνουν από όλα τα άλλα µέλη της. Η κοινωνία µεταφέρει στο νέο µέλος της τον πολιτισµό της, επιδρώντας καθοριστικά στη διαµόρφωση της προσωπικότητας και της συµπεριφοράς του. Η γλώσσα, οι κανόνες που επικρατούν στην οικογένεια και στην ευρύτερη κοινωνία, η θρησκεία κ.λ.π. αποτελούν τα κοινωνικά-πολιτισµικά χαρακτηριστικά που κάθε κοινωνία µεταβιβάζει στα άτοµα - µέλη της.

Η προσωπικότητα και η συµπεριφορά του ατόµου είναι µοναδική, εφόσον κάθε άτοµο διαθέτει µοναδικά βιολογικά χαρακτηριστικά, ζει σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα και δέχεται διαφορετικά τις επιδράσεις της κοινωνίας διαµορφώνοντας τα ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά του. Γι' αυτό ακόµα και οι συµπεριφορές ατόµων, που µεγάλωσαν στην ίδια οικογένεια, δεν είναι ποτέ ίδιες µεταξύ τους.
Οι σχέσεις ατόµου και κοινωνίας είναι σχέσεις αλληλεπίδρασης ανάµεσα στα ατοµικά, µοναδικά χαρακτηριστικά που διαθέτουν οι άνθρωποι (βιολογικά και ψυχολογικά) και στα κοινωνικά χαρακτηριστικά που τους µεταβιβάζει η κοινωνία.

φωτ. 1.2 Οι χώροι συναντήσεων και ψυχαγωγίας και γενικότερα ο τρόπος ζωής αποκτά έναν οµοιόµορφο χαρακτήρα και γι' αυτό πολλοί µιλούν σήµερα για την «παγκόσµια κοινωνία».
Να συζητήσετε στην τάξη τα αίτια αυτού του φαινοµένου. Πόσο σηµαντικό είναι να έρθουν κοντά οι ανθρώπινες κοινωνίες; Πόσο σηµαντική είναι επίσης η διατήρηση του πολιτισµού που διακρίνει κάθε κοινωνία;
φωτ. 1.3 «Ο άνθρωπος είναι προϊόν και δηµιουργός της κοινωνίας» είπε ο Κ. Μαρξ. Ο τρόπος που εκδηλώνουµε τα συναισθήµατά µας, η ενδυµασία µας, ο τρόπος ζωής µας, οι ιδέες και γενικότερα η συµπεριφορά µας είναι αποτέλεσµα της αλληλεπίδρασης ανάµεσα στο άτοµο και την κοινωνία.

Ο άνθρωπος καθορίζεται από το κοινωνικό περιβάλλον. Παρ' όλα αυτά οι άνθρωποι δεν είναι οµοιόµορφες µηχανές που η κοινωνία απλά κατασκευάζει, αλλά µοναδικές προσωπικότητες, οι οποίες συµβάλλουν και επηρεάζουν τη δηµιουργία και την αλλαγή της.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Ατοµικά χαρακτηριστικά (βιολογικά-ψυχολογικά)
κοινωνικά χαρακτηριστικά (πολιτισµός)
Συµπεριφορά

Κοινωνία
-  Οργανωµένο σύνολο
-  Σχετικά Αυτόνοµο

Κοινωνικές Οµάδες
- ➤ Διακρίσεις και χαρακτηριστικά των κοινωνικών οµάδων
- Λόγοι ένταξης στις κοινωνικές οµάδες
- Συνοχή και διάλυση των κοινωνικών οµάδων
Για να µελετήσεις αυτό το κεφάλαιο µπορείς να επαναλάβεις τις έννοιες της κοινωνίας και της κοινωνικής συµπεριφοράς. Θα σε βοηθήσουν να κατανοήσεις τη λειτουργία των κοινωνικών οµάδων.
Το διήγηµα «Σιούλας ο ταµπάκος», από τη συλλογή διηγηµάτων του Δ. Χατζή «Το τέλος της µικρής µας πόλης», αναφέρεται στη λειτουργία των επαγγελµατικών οµάδων στην Ελλάδα τον περασµένο αιώνα. Λογοτεχνικά έργα, όπως «Ο Ζητιάνος» του Α. Καρκαβίτσα και «Η Γαλήνη» του Η. Βενέζη, αναφέρονται στη διαφορετική και συχνά αρνητική αντιµετώπιση κοινωνικών οµάδων που εξαναγκάζονται να ζουν στο περιθώριο της ζωής.

Πολλές ταινίες αναφέρονται στα προβλήµατα οµάδων που γίνονται αντικείµενο προκαταλήψεων και διακρίσεων. Η «Πολίτικη κουζίνα» του Τ. Μπουλµέτη θέτει το πρόβληµα των προσφύγων της Μ. Ασίας, «Η ζωή είναι ωραία» του Ρ. Μπενίνι αφορά τις διώξεις των Εβραίων από το καθεστώς του Χίτλερ, οι ταινίες «Γκάντι» του Ρ. Αττένµπορο και «Λώρενς της Αραβίας» του Ντ. Λυν αναφέρονται στους αγώνες εθνικών οµάδων που δέχονταν τις διακρίσεις και την καταπίεση την περίοδο της αποικιοκρατίας, η ταινία της Τ. Μαρκετάκη «Λόγια της Σιωπής», για τους µη ακούοντες, θέτει τα προβλήµατα αυτής της οµάδας ατόµων µε ειδικές ανάγκες.

Από τον ιστοχώρο της Γενικής Γραµµατείας Νέας Γενιάς (www. neagenia.gr) και του Yπουργείου Παιδείας και Θρησκευµάτων Πολιτισµού και Αθλητισµού (www.minedu.gov.gr) µπορείς να ενηµερωθείς για τη δράση εθελοντικών οµάδων. Πολλές κοινωνικές οργανώσεις βρίσκονται στο διαδίκτυο, όπως το Κέντρο Ενηµέρωσης για Θέµατα Ισότητας (www. kethi.gr), oµάδες πίεσης, όπως το Ινστιτούτο Καταναλωτών (www.inka.gr), οµάδες νέων (που θα βρεις από τις «ενδιαφέρουσες συνδέσεις» του ιστοχώρου της Γ.Γ.Ν. Γενιάς). Μπορείς να ενηµερωθείς για τη δράση τους.

Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις το σηµαντικό ρόλο των κοινωνικών οµάδων στη διαµόρφωση της ατοµικής και κοινωνικής µας συµπεριφοράς.

2.1 Διακρίσεις και χαρακτηριστικά των κοινωνικών οµάδων

2.1.1 Έννοια και χαρακτηριστικά των κοινωνικών οµάδων
«Ποιος είσαι; Ποιοι είναι οι γονείς σου; Ποιος είναι ο τόπος που γεννήθηκες;» ρωτάει η Πηνελόπη τον µεταµφιεσµένο σε ζητιάνο Οδυσσέα. Στην αρχαϊκή κοινωνία οικογένεια και πατρίδα αρκούσαν για να δηλώσουν την ταυτότητα ενός ατόµου. Σήµερα θα χρειαζόταν να συµπληρώσουµε πολλές ακόµα ερωτήσεις, όπως «Ποιο είναι το επάγγελµά σου;» «Τι ενδιαφέροντα έχεις;» στην πρώτη µας γνωριµία µε ένα άτοµο για να το προσδιορίσουµε. Μόνον αν επισκεπτόµασταν έναν άλλον πλανήτη θα αρκούσε η ταυτότητα «Άνθρωπος: κάτοικος της γης» για να µας προσδιορίσει.

Όλοι ανήκουµε σε µια κοινωνία συµµετέχοντας σε πολλές κοινωνικές οµάδες. Από τη συµµετοχή µας σε αυτές τις οµάδες αποκτάµε µια προσωπικότητα και µια ταυτότητα που µας χαρακτηρίζουν και µας διακρίνουν από τους άλλους. Ζούµε π.χ. σε ένα χωριό ή σε µία πόλη, µεγαλώνουµε σε µια συγκεκριµένη οικογένεια, σπουδάζουµε σε ένα σχολείο, συµµετέχουµε σε µια θεατρική ή αθλητική οµάδα και επιθυµούµε να ενταχθούµε σε µιαν εθελοντική οµάδα βοήθειας ατόµων µε κινητικά προβλήµατα.
Κοινωνική οµάδα είναι ένα οργανωµένο σύνολο ατόµων, που επικοινωνούν, έχουν κοινούς σκοπούς και αποκτούν την αίσθηση του «εµείς», δηλαδή συνείδηση ότι αποτελούν οµάδα.

Οι κοινωνικές οµάδες εποµένως, έχουν: α) συγκεκριµένη οργάνωση και αυτό τις διακρίνει από τις τυχαίες συναθροίσεις ατόµων, όπως τα άτοµα που περιµένουν σε µία στάση, β) συχνή επικοινωνία µεταξύ τους, γ) κοινούς σκοπούς που µπορεί να είναι επαγγελµατικοί, οικονοµικοί, πολιτικοί, κοινά ενδιαφέροντα κ.ά. και δ) µέσα από τη συµµετοχή τους σε αυτές τις οµάδες τα άτοµα συνειδητοποιούν ότι αποκτούν την αίσθηση του «εµείς», δηλαδή µια ταυτότητα, κοινή µε τα άλλα µέλη της οµάδας, όπως π.χ. την ταυτότητα του εθελοντή, του µαθητή, του δηµότη, του αθλητή.

2.1.2 Διακρίσεις των κοινωνικών οµάδων
Οι κοινωνικές οµάδες µπορούν να διακριθούν, µε βάση το µέγεθός τους σε µικρές ή µεγάλες (χωριό - αθλητική οµάδα) µε βάση την οργάνωσή τους σε οµάδες περισσότερο ή λιγότερο οργανωµένες (σχολείο - παρέα), µε βάση τη διάρκειά τους σε οµάδες µεγάλης διάρκειας ή προσωρινές (οικογένεια - επιτροπή διαµαρτυρίας).
Εκτός από αυτές τις διακρίσεις, οι οµάδες διακρίνονται
Σκίτσο 2.1 Οµάδες συµµετοχής των νέων. Σήµερα συµµετέχετε σε πολλές κοινωνικές οµάδες.
Να τις καταγράψετε και να συζητήσετε γι' αυτές στην τάξη.

φωτ. 2.1 Εθελοντική απασχόληση παιδιών. Ο εθελοντισµός αναπτύσσεται στην Ελλάδα σήµερα και δεκάδες οµάδες εθελοντών προσφέρουν κοινωνικό έργο σε πολλούς τοµείς. Η φύλαξη των δασών, η βοήθεια και συνοδεία ατόµων µε ειδικές ανάγκες, οι σχολικοί τροχονόµοι, η δενδροφύτευση, η αιµοδοσία, η απασχόληση παιδιών, αποτελούν µερικούς από τους τοµείς στους οποίους δραστηριοποιούνται οι εθελοντικές οµάδες. ✍
✍ Να συζητήσετε γι' αυτές τις οµάδες στην τάξη.
φωτ. 2.2 Παρέα νέων. Η παρέα είναι πρωτογενής κοινωνική οµάδα.

σε οµάδες πρωτογενείς και δευτερογενείς και σε οµάδες ανοικτές και κλειστές.
- 1. Πρωτογενείς είναι οι οµάδες στις οποίες εντάσσονται όλα τα άτοµα, όπως η οικογένεια και οι παρέες των συνοµηλίκων. Οι οµάδες αυτές έχουν µεγάλη επίδραση στη διαµόρφωση της προσωπικότητας του ατόµου, εφόσον σε αυτές το άτοµο ζει και συµµετέχει ολοκληρωτικά.
Δευτερογενείς είναι οι οµάδες στις οποίες το άτοµο εντάσσεται στη διάρκεια της ζωής του, συνήθως µε δική του επιλογή, για την ικανοποίηση συγκεκριµένου σκοπού ή συµφέροντος. Δευτερογενείς είναι οι επαγγελµατικές , οι πολιτικές οµάδες ή οι οµάδες ενδιαφερόντων. Οι οµάδες αυτές επιδρούν σε ορισµένες µόνον πλευρές της ζωής του ατόµου.

- 2. Ανοικτές είναι οι οµάδες στις οποίες µπορεί να συµµετέχει ελεύθερα όποιος συµφωνεί µε τους σκοπούς και τις επιδιώξεις τους. Στις σύγχρονες κοινωνίες σχεδόν όλες οι οµάδες είναι ανοικτές για όλα τα άτοµα ή για όσα έχουν τις ανάλογες προϋποθέσεις, όπως συµβαίνει π.χ. στην περίπτωση ενός επαγγελµατικού σωµατείου. Αντίθετα κλειστές είναι οι οµάδες που θέτουν αυστηρές προϋποθέσεις για την ένταξη σε αυτές, όπως π.χ. οι αδελφότητες, οι κλειστές λέσχες ή οι συµµορίες που υπάρχουν µέχρι σήµερα σε ορισµένες κοινωνίες. Οι οµάδες αυτές έχουν έντονη τη διάκριση ανάµεσα στα µέλη της οµάδας «εµείς» και στους εκτός της οµάδας οι «άλλοι».

Προκαταλήψεις και διακρίσεις σε βάρος οµάδων
Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολυπολιτισµικές, γιατί σε αυτές συµβιώνουν πολλές διαφορετικές εθνικές, γλωσσικές, θρησκευτικές, πολιτισµικές οµάδες, µε διαφορετικές αξίες, απόψεις και ιδεολογίες. Η σύγχρονη δηµοκρατική κοινωνία πρέπει να εξασφαλίζει στα άτοµα όλων των οµάδων συνθήκες ελευθερίας και ισότητας. Συχνά η ταυτότητα που δίνει στα άτοµα η συµµετοχή τους σε µία οµάδα (π.χ. Έλληνας ή χριστιανός ή οπαδός αθλητικής οµάδας) τα οδηγεί σε αρνητικές στάσεις απέναντι σε άτοµα διαφορετικών οµάδων. Οι αρνητικές αυτές στάσεις είναι αποτέλεσµα προκαταλήψεων, δηλαδή αρνητικών συνήθως αντιλήψεων και εικόνων για άτοµα άλλων οµάδων, που δε βασίζονται στην πραγµατικότητα. Οι πιο συνηθισµένες µορφές προκαταλήψεων είναι αυτές που αφορούν το φύλο, τη φυλή, την ηλικία, τη θρησκεία, τη χώρα προέλευσης, το κοινωνικό στρώµα ή την υγεία των ατόµων. Οι προκαταλήψεις αυτές οδηγούν σε αρνητικές διακρίσεις, άνιση δηλαδή µεταχείριση ευάλωτων κοινωνικών οµάδων, όπως π.χ. οι γυναίκες, οι αλλοδαποί, οι τσιγγάνοι, τα άτοµα µε αναπηρίες. Ο αποκλεισµός αυτών των κοινωνικών οµάδων (ρατσισµός) καταπατά το θεµελιώδες δικαίωµα κάθε ανθρώπου να ζει χωρίς διακρίσεις λόγω εθνικής ή θρησκευτικής ταυτότητας, φύλου ή αναπηρίας.

φωτ. 2.3 Χορωδία. Τα µέλη µιας χορωδίας, µιας θεατρικής οµάδας, αλλά και µιας Κυβέρνησης ή ενός κόµµατος συνεργάζονται, υπακούουν σε κανόνες, ακολουθούν τις κατευθύνσεις που καθορίζει ο αρχηγός της οµάδας (µαέστρος, σκηνοθέτης, Πρωθυπουργός, πρόεδρος).
φωτ. 2.4 Οµάδα αρχαιολόγων σε ανασκαφή στην Αντίπαρο. Η οµάδα επιστηµόνων που συνεργάζονται για ένα ερευνητικό έργο αποτελούν δευτερογενή οµάδα. ✍
- ✍ Να αναφέρετε και άλλα παραδείγµατα δευτερογενών οµάδων. Να συζητήσετε για τις οµάδες που θα θέλατε να συµµετάσχετε στο µέλλον.

φωτ. 2.5 Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ το 1963, εκφωνώντας τον περίφηµο λόγο του «I have a dream» «Έχω ένα όνειρο ότι κάποια µέρα τα τέσσερα µικρά παιδιά µου θα ζήσουν σε µια χώρα όπου δε θα κρίνονται από την απόχρωση του δέρµατός τους, αλλά από το περιεχόµενο του χαρακτήρα τους… Ότι µια µέρα µικρά µαύρα αγόρια και κορίτσια θα µπορούν να ενώσουν τα χέρια τους µαζί µε τα λευκά παιδιά σαν αδέρφια… Εκείνο για το οποίο η δικιά µας γενιά θα µετανιώσει πικρά δεν θα είναι τόσο η σκληρότητα και οι αδικίες των κακών ανθρώπων, όσο η απαράδεκτη σιωπή των καλών….»

- Να συζητήσετε στην τάξη για οµάδες που κινδυνεύουν σήµερα να γίνουν αντικείµενο διακρίσεων.
πίνακες 2.1.α, β. Ο ρατσισµός αρχίζει όταν η διαφορά, πραγµατική ή φανταστική, προβάλλεται για να δικαιολογήσει µιαν επίθεση. Επίθεση που στηρίζεται στην ανικανότητα κατανόησης του άλλου και έναρξης διαλόγου.
Να σχολιάσετε τα σκίτσα στην τάξη και να συζητήσετε συνηθισµένες προκαταλήψεις που οδηγούν σε ρατσισµό.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Οργάνωση
Κοινοί σκοποί
Κοινή ταυτότητα
Είδη Οµάδων
Πρωτογενείς δευτερογενείς
Ανοιχτές Κλειστές
Χαρακτηριστικά Οµάδας

2.2 Λόγοι ένταξης στις κοινωνικές οµάδες
Πρωταρχικός λόγος ένταξης του ατόµου στις οµάδες είναι η ανάγκη του να ανήκει σε ένα σύνολο και να νοιώθει την αίσθηση του «εµείς». Οι άνθρωποι είναι όντα κοινωνικά, που χρειάζονται την επικοινωνία και τη συνεργασία για να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν.
Άλλοι λόγοι ένταξης των ατόµων σε οµάδες µπορεί να είναι:
-  Τα κοινά ενδιαφέροντα ή τα κοινά οικονοµικά ή επαγγελµατικά συµφέροντα. Αυτά οδηγούν σε ένταξη σε αθλητικούς ή πολιτιστικούς Συλλόγους, σε πολιτικά κόµµατα και νεολαίες, σε οµάδες πίεσης (Σωµατεία, Οργανώσεις, Σύλλογοι), σε κινήµατα, όπως το οικολογικό ή το κίνηµα ατόµων µε αναπηρίες, σε εθελοντικές οµάδες και Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις.
-  Η τάση για ταύτιση-µίµηση και η ανάγκη απόκτησης ταυτότητας που να διακρίνει τα άτοµα. Αυτή η τάση αποτελεί συνηθισµένο λόγο ένταξης των νέων σε οµάδες που ξεχωρίζουν για την εµφάνιση και την ιδεολογία τους, όπως π.χ. οι οµάδες µουσικών ενδιαφερόντων, ροκ, χέβυ µέταλ, νιού γουέιβ.
-  Η ανάγκη κάποιων να αναδειχτούν σε ηγέτες.

2.3 Συνοχή και διάλυση της οµάδας
Βασική επιδίωξη κάθε οµάδας είναι να εξασφαλίζει και να διατηρεί τη συνοχή της. Όσο εξυπηρετείται ο κοινός σκοπός και επιτυγχάνονται οι κοινοί στόχοι, είναι φυσικό να ενισχύονται οι δεσµοί των µελών της κοινωνικής οµάδας. Τα µέλη επικοινωνούν συχνά µεταξύ τους, υπακούουν σε κοινούς κανόνες, έχουν κοινές αξίες και εµπειρίες, χρησιµοποιούν µια κοινή «γλώσσα», όπως π.χ. συµβαίνει µε µια παρέα συµµαθητών ή µε τους συναδέλφους σε ένα χώρο εργασίας.
Αν για οποιοδήποτε λόγο ο κοινός στόχος πάψει να υπάρχει, είτε γιατί έχει επιτευχθεί είτε γιατί άλλαξαν τα ενδιαφέροντα των ατόµων είτε γιατί υπήρξαν διαφωνίες ή αποτυχίες, η κοινωνική οµάδα µπορεί να διαλυθεί, όπως συνέβη στο παρελθόν µε τη Φιλική Εταιρεία ή τις οµάδες αγροτών που επεξεργάζονταν αγροτικά προϊόντα και διαλύθηκαν µε την εκβιοµηχάνιση της χώρας.

Όταν διαµορφώνονται νέες ανάγκες και κοινωνικές συνθήκες, κάποιες κοινωνικές οµάδες καταργούνται και δηµιουργούνται νέες, οι οποίες δίνουν νέες ταυτότητες στα άτοµα. Με αυτό τον τρόπο µε την πτώση της δικτατορίας έπαψαν να υπάρχουν οι οµάδες φοιτητών που εναντιώθηκαν στο καθεστώς και δηµιουργήθηκαν νέες οµάδες µε άλλους στόχους, όπως οι φοιτητικοί σύλλογοι.
φωτ. 2.8 Με την κοινωνική εξέλιξη πολλές επαγγελµατικές οµάδες εξαφανίζονται και νέες δηµιουργούνται για να ανταποκριθούν στις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη για επαγγελµατικές οµάδες που χάνονται. Μπορείτε να πραγµατοποιήσετε µικρή έρευνα για τα παραδοσιακά επαγγέλµατα που χάνονται στην τοπική σας κοινότητα και για τα µέτρα στήριξης ορισµένων από αυτά.

φωτ. 2.6 Οµάδες φοιτητών στην κατάληψη της Νοµικής στη διάρκεια της δικτατορίας.
φωτ. 2.7 Αντιπολεµική διαδήλωση οµάδων φοιτητών στην Ουάσιγκτον, τη δεκαετία του ' 60. Οι οµάδες δηµιουργούνται όταν εξυπηρετούν κάποιες ανάγκες και διαλύονται όταν οι στόχοι τους ικανοποιηθούν. Οι οµάδες φοιτητών στη διάρκεια της δικτατορίας (1967-1974) ικανοποίησαν το στόχο τους που ήταν η ανατροπή του δικτατορικού καθεστώτος. Με τον ίδιο τρόπο έπαψαν να υπάρχουν οι αντιπολεµικές οµάδες στην Αµερική του '60, όταν τελείωσε ο πόλεµος στο Βιετνάµ. ✍ Από τις γνώσεις σας στην Ιστορία να αναφέρετε οµάδες οι οποίες µε τη δράση τους άλλαξαν την ιστορία του τόπου τους.

Αίσθηση του «εµείς»
Κοινά ενδιαφέροντα

Μίµηση

Ηγεσία

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Πώς εξηγείτε τη λαϊκή έκφραση «Δείξε µου το φίλο σου να σου πω ποιος είσαι;» µε βάση τις γνώσεις σας από το κεφάλαιο;
- 2. Να καταγράψετε εθελοντικές οµάδες, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, οµάδες πίεσης (Σωµατεία, Συλλόγους) που δραστηριοποιούνται στην τοπική σας κοινωνία.
- 3. Να ενηµερωθείτε από το Δήµο/Κοινότητα για τις κοινωνικές οµάδες που κινδυνεύουν από αποκλεισµό και για τα προγράµµατα υποστήριξής τους.
- 4. Η τρίτη ηλικία συµµετέχει σε λιγότερες οµάδες. Γιατί; Καταγράψτε τα προβλήµατά τους, ιδιαίτερα στις πόλεις. Ενηµερωθείτε από το Δήµο για τα ΚΑΠΗ και τις Λέσχες Φιλίας της περιοχής σας.
- 5. Να καταγράψετε σε κατάλογο τις οµάδες ατόµων που γίνονται αντικείµενο διακρίσεων. Να καταγράψετε τις πιο συνηθισµένες αρνητικές προκαταλήψεις γι' αυτές τις οµάδες. Να σηµειώσετε γιατί αυτές οι απόψεις δεν ανταποκρίνονται στην πραγµατικότητα.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και αφού κατανόησες τις έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις. Όπου συναντάς δυσκολία, µπορείς να συµβουλευτείς το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Ποιες είναι οι διαφορές µεταξύ πρωτογενών και δευτερογενών οµάδων; Να αναφέρετε παραδείγµατα από κάθε κατηγορία.
- 2. Να αναφέρετε δύο παραδείγµατα προκαταλήψεων που αναπτύσσονται σήµερα και να προσδιορίσετε τις αρνητικές τους συνέπειες.
- 3. Μέσα από το παράδειγµα µιας οµάδας να αναφέρετε τους λόγους ένταξης των ατόµων στην οµάδα και τους λόγους που θα µπορούσαν να οδηγήσουν στη διάλυσή της.
- Β. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα

1. 2. 3. 4. 5.
- Το επαγγελµατικό σωµατείο είναι πρωτογενής οµάδα
- Οι κοινωνικές οµάδες έχουν κοινούς σκοπούς Σ Λ
- Οι προκαταλήψεις οδηγούν στο ρατσισµό
- Σήµερα όλες οι οµάδες είναι κλειστές Σ Λ
- Οι οµάδες διαλύονται µόνον από το κράτος

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Λόγοι ένταξης της οµάδας

Κοινωνική Οργάνωση και Κοινωνική Μεταβολή
- ➤ κοινωνική θέση
- κοινωνική διαστρωµάτωση
- κοινωνικός ρόλος
- κοινωνική κινητικότητα ➤
- ➤ κοινωνικοί κανόνες
- κοινωνική µεταβολή
Οι έννοιες της κοινωνίας και της κοινωνικής οµάδας θα σου είναι χρήσιµες για να κατανοήσεις τους τρόπους οργάνωσης της κοινωνίας που θα µελετήσεις σε αυτό το κεφάλαιο.
Το µυθιστόρηµα του Ν. Καζαντζάκη «Καπετάν Μιχάλης», το «Μάνα κουράγιο» του Μπ. Μπρέχτ, το «Ένα παιδί µετράει τα άστρα» του Μ. Λουντέµη παρουσιάζουν άτοµα που ασκούν τους κοινωνικούς τους ρόλους µε βάση τους κοινωνικούς κανόνες αλλά και µε βάση τη µοναδική προσωπικότητά τους που συχνά µπορεί να τους φέρνει σε σύγκρουση µε την κοινωνική πραγµατικότητα της εποχής τους.

Η ταινία «Σπάρτακος» του Στ. Κιούµπρικ αναφέρεται στη διαστρωµάτωση της Ρωµαϊκής κοινωνίας και τη δουλεία αλλά και στους αγώνες για κοινωνική µεταβολή. Ταινίες όπως «Κάντο όπως ο Μπέκαµ» του Τζ. Τζάντα και «Γάµος αλά ελληνικά» της Ν. Βαρντάλος, «Δεσποινίς ετών… 39» του Αλ. Σακελλάριου θα σου γνωρίσουν τους διαφορετικούς κανόνες και ρόλους στις κοινωνίες του 20ού αιώνα. Με τις ταινίες «The wall» των Pink Floyd και «Αντίο Λένιν» του Β. Μπέκερ θα γνωρίσεις αντίστοιχα τα φοιτητικά κινήµατα του 20ού αιώνα που διεκδίκησαν κοινωνικές µεταρρυθµίσεις και την κοινωνική αλλαγή που επέφερε η πτώση του τείχους στο Ανατολικό Βερολίνο.

Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις ότι κάθε κοινωνία οργανώνεται µε βάση συγκεκριµένους κοινωνικούς κανόνες, οι οποίοι προσδιορίζουν τις υποχρεώσεις και τα δικαιώµατα των ατόµων µε βάση την κοινωνική τους θέση και τους κοινωνικούς τους ρόλους. Με αυτό τον τρόπο η κοινωνία αποκτά συνοχή και διάρκεια στο χρόνο, µε αποτέλεσµα οι συµπεριφορές των ατόµων να είναι προβλέψιµες. Όταν οι εποχές αλλάζουν, µεταβάλλονται και οι κοινωνίες, αλλάζει δηλαδή όλη η παραπάνω κοινωνική τους οργάνωση.

3.1 Η κοινωνική θέση
Είδαµε στο προηγούµενο κεφάλαιο ότι το άτοµο εντάσσεται σε διάφορες κοινωνικές οµάδες κατά τη διάρκεια της ζωής του. Στις κοινωνικές οµάδες που συµµετέχει, καταλαµβάνει µια συγκεκριµένη κοινωνική θέση. Είναι γονιός ή παιδί σε µιαν οικογένεια, δάσκαλος ή µαθητής σε ένα σχολείο, εργοδότης ή εργαζόµενος σε µιαν επιχείρηση, στέλεχος ή απλό µέλος ενός πολιτικού κόµµατος ή οργάνωσης.
Από τα παραδείγµατα αυτά κατανοούµε ότι κάθε άτοµο καταλαµβάνει συγκεκριµένη κοινωνική θέση σε κάθε οµάδα που συµµετέχει αλλά και στην κοινωνία ευρύτερα. Αυτό σηµαίνει ότι κατέχει περισσότερη ή λιγότερη εξουσία/δύναµη σε σχέση µε τους άλλους, περισσότερες ή λιγότερες υποχρεώσεις και δικαιώµατα. Ο διευθυντής ενός σχολείου έχει περισσότερες υποχρεώσεις και δικαιώµατα και περισσότερη εξουσία από τους µαθητές, εφόσον έχει την ευθύνη της λειτουργίας του σχολείου, ενώ οι µαθητές έχουν βασικά την ευθύνη της παρακολούθησης των µαθηµάτων. Με τον ίδιο τρόπο το στέλεχος ενός κόµµατος έχει περισσότερη εξουσία από το απλό µέλος. Αυτό σηµαίνει ότι οι παραπάνω κοινωνικές θέσεις ιεραρχούνται ως θέσεις µεγαλύτερης και µικρότερης ευθύνης δηλαδή µεγαλύτερης και µικρότερης εξουσίας-δύναµης.

Πώς όµως καταλαµβάνει ένα άτοµο µια κοινωνική θέση; Για να σου δοθεί η θέση του µαθητή στο Δηµοτικό αρκούσε η ηλικία σου, εφόσον στην Ελλάδα η φοίτηση είναι υποχρεωτική για όλα τα παιδιά. Για να κατακτήσεις αργότερα τη θέση του φοιτητή σε µιαν Ανώτατη Σχολή, θα απαιτηθεί να έχεις την απαραίτητη εκπαίδευση για να ανταποκριθείς στις Πανελλήνιες Εξετάσεις.
Τόσο η ηλικία, όσο και η εκπαίδευση αποτελούν κριτήρια για να καταλάβει το άτοµο µια κοινωνική θέση. Τα κριτήρια αυτά αποτελούν τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του ατόµου. Οι κοινωνικές θέσεις, εποµένως, αποδίδονται στα άτοµα µε βάση τα κοινωνικά τους χαρακτηριστικά.

Από το παράδειγµα κατανοούµε ότι άλλα κοινωνικά χαρακτηριστικά, όπως το φύλο, τα έχουµε µε τη γέννησή µας (εκ γενετής) και άλλα, όπως η µόρφωση, τα αποκτούµε στη διάρκεια της ζωής µας (επίκτητα).
-  Εκ γενετής χαρακτηριστικά είναι το φύλο, η ηλικία, η φυλετική, εθνική ή κοινωνική προέλευσή µας τα σωµατικά χαρακτηριστικά. Τα χαρακτηριστικά αυτά οδηγούν σε κοινωνικές θέσεις που είναι δοτές, µας δίδονται δηλαδή λόγω αυτών των χαρακτηριστικών και όχι λόγω των προσωπικών µας ικανοτήτων.
φωτ 3.1 Λεπτοµέρεια από τον πίνακα του Ν. Λύτρα «Λ. Καυτατζόγλου», 1886
φωτ.3.2 Λεπτοµέρεια από τον πίνακα «Oικογένεια» του Σπ. Bασιλείου, 1948.
φωτ. 3.3 «Kουλουροπώλης» πίνακας του Θεόφιλου 1933.

Στις παραδοσιακές κοινωνίες η ενδυµασία δήλωνε την κοινωνική θέση του ατόµου. Στις σύγχρονες κοινωνίες, µε εξαίρεση τις
επαγγελµατικές στολές (π.χ. γιατροί, στρατιωτικοί), η ενδυµασία παύει να αποτελεί µέσο διάκρισης της κοινωνικής θέσης των ατόµων. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη άλλα µέσα διάκρισης της κοινωνικής θέσης των ατόµων.
-  Επίκτητα κοινωνικά χαρακτηριστικά είναι η µόρφωση, το επάγγελµα, το κύρος, το εισόδηµα, ο πλούτος, οι κοινωνικές σχέσεις. Τα χαρακτηριστικά αυτά οδηγούν σε κοινωνικές θέσεις που είναι κατακτηµένες, τις κατακτάµε δηλαδή µε βάση αυτά τα ατοµικά µας προσόντα.

Η σηµασία που µπορεί να έχουν τα εκ γενετής ή επίκτητα χαρακτηριστικά για να καταλάβει ένα άτοµο κοινωνικές θέσεις µε µεγαλύτερη εξουσία, διαφέρει από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Στις παραδοσιακές κοινωνίες π.χ. το να είσαι γυναίκα αποτελεί, ακόµα και σήµερα, χαρακτηριστικό αποκλεισµού από θέσεις εξουσίας, ενώ παλαιότερα οδηγούσε στον αποκλεισµό ακόµα και από τη θέση του ψηφοφόρου. Αντίθετα στις σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες µεγαλύτερη σηµασία αποδίδεται στα επίκτητα χαρακτηριστικά (π.χ. µόρφωση, δεξιότητες, εργατικότητα) που οδηγούν σε κατακτηµένες θέσεις, εφόσον οι νόµοι κατοχυρώνουν την ισότητα όλων ανεξάρτητα από διαφορές φύλου, φυλής, ηλικίας ή αναπηρίας.

φωτ. 3.4 Η Οικουµενική διακήρυξη των Ανθρώπινων Δικαιωµάτων του ΟΗΕ, που έχουν δεχτεί ως εσωτερικό δίκαιο όλα σχεδόν τα κράτη, κατοχυρώνει την ισότητα όλων, ανεξάρτητα από γλώσσα, φυλή, φύλο, θρησκεία ή αναπηρία. Ακόµα όµως και σήµερα, παράγοντες, όπως το φύλο, δεν έχουν πάψει να αποκλείουν άτοµα από κοινωνικές θέσεις εξουσίας. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη τη σηµασία κατοχύρωσης της αξιοκρατίας και των ίσων ευκαιριών στην κατάκτηση κοινωνικών θέσεων µε µεγαλύτερη εξουσία.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Κοινωνικά Χαρακτηριστικά (εκ γενετής - επίκτητα)

3.2 Ο κοινωνικός ρόλος
Η κοινωνική θέση του Διευθυντή στο σχολείο συνδέεται, όπως είδαµε, µε τις υποχρεώσεις και τα δικαιώµατά του σε σχέση µε τα άλλα µέλη της σχολικής κοινότητας. Συνδέεται εποµένως, µε τις συµπεριφορές που οφείλει να έχει ο Διευθυντής απέναντι στους προϊσταµένους του, στους καθηγητές, στους γονείς και τους µαθητές του σχολείου. Η συµπεριφορά που οφείλει να έχει το άτοµο, επειδή κατέχει µια θέση σε µια κοινωνική οµάδα, προσδιορίζει τον κοινωνικό του ρόλο. Η συγκεκριµένη συµπεριφορά που περιµένουµε π.χ. από ένα γονέα, δηλαδή να παρέχει στα παιδιά του αγάπη, ασφάλεια, φροντίδα και την κατάλληλη προετοιµασία τους για το µέλλον, αποτελεί το περιεχόµενο του κοινωνικού ρόλου του γονέα.

Κάθε κοινωνική θέση συνδέεται µε κοινωνικούς ρόλους και τις αντίστοιχες υποχρεώσεις και δικαιώµατα. Τους ρόλους αυτούς τους µαθαίνουµε από τα πρώτα στάδια της ζωής µας µέσα από το παιχνίδι και την οικογενειακή και σχολική ζωή (βλ. κεφ. 5). Με αυτό τον τρόπο γνωρίζουµε ποια συµπεριφορά περιµένουν οι άλλοι από εµάς, όταν ασκούµε ένα ρόλο (π.χ. του φίλου, του µαθητή, του αδερφού), αλλά και προβλέπουµε την αντίστοιχη συµπεριφορά

Κοινωνικές Θέσεις (δοτές - κατακτηµένες)
φωτ 3.5 Η θέση µιας γιατρού σε ένα Νοσοκοµείο συνδέεται µε τους ρόλους της, δηλαδή τις συµπεριφορές που οφείλει να έχει ως γιατρός απέναντι στους συναδέλφους της, στους ασθενείς και τους συγγενείς τους, στη Διεύθυνση του Νοσοκοµείου και στο προσωπικό.
Να συζητήσετε στην τάξη τις συµπεριφορές που οφείλει να έχει ο µαθητής, µε βάση τη θέση του, απέναντι στις διάφορες άλλες κατηγορίες θέσεων στο σχολείο.
των άλλων. Η έκφραση «δε φέρθηκε, όπως έπρεπε», ως γονέας, δάσκαλος, γιατρός , έχει ακριβώς αυτό το νόηµα. Οι κοινωνικοί ρόλοι προσδιορίζονται από συγκεκριµένους κοινωνικούς κανόνες που καθορίζουν τη συµπεριφορά µας. Οι σχολικοί κανόνες καθορίζουν το ρόλο µας ως µαθητών, οι κανόνες της Πολιτείας το ρόλο µας ως πολιτών κ.λ.π. Κάθε άτοµο όµως, έχει τη δυνατότητα να προσαρµόσει τη συµπεριφορά του για κάθε ρόλο στη δική του προσωπικότητα. Γι' αυτό δε συµπεριφέρονται όλοι π.χ. οι δάσκαλοι, οι γονείς ή οι πολίτες µε τον ίδιο τρόπο. Σε αντίθεση εποµένως µε τους θεατρικούς ρόλους, τους οποίους «υποδύονται» οι ηθοποιοί µε βάση ένα καθορισµένο σενάριο, τους κοινωνικούς µας ρόλους τους ζούµε διαφορετικά ο καθένας και µέσα από αυτούς διαµορφώνουµε και εµφανίζουµε στην κοινωνία την προσωπικότητά µας.

Η ελευθερία που διαθέτουµε να προσαρµόσουµε τον κοινωνικό µας ρόλο στην προσωπικότητά µας, είναι µεγαλύτερη ή µικρότερη ανάλογα µε την κοινωνία στην οποία ζούµε. Οι παραδοσιακές κοινωνίες αφήνουν λιγότερα περιθώρια προσωπικής επιλογής στους τρόπους συµπεριφοράς από τις σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες, οι οποίες σέβονται την ελευθερία όλων να αναπτύσσουν την προσωπικότητά τους, εφόσον βέβαια δεν παραβιάζουν τους νόµους.
Επειδή το άτοµο συµµετέχει σε πολλές κοινωνικές οµάδες και κατέχει διαφορετικές θέσεις, ασκεί και πολλούς ρόλους ταυτόχρονα. Συχνά, οι υποχρεώσεις που συνεπάγεται ένας ρόλος έρχονται σε σύγκρουση µε τις υποχρεώσεις ενός άλλου. Το φαινόµενο αυτό ονοµάζεται σύγκρουση ρόλων. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελούν οι ρόλοι του εργαζόµενου και του γονέα, οι οποίοι συγκρούονται ιδιαίτερα, όταν δεν υπάρχουν µέτρα κοινωνικής πρόνοιας, όπως οι παιδικοί σταθµοί.

3.3 Οι κοινωνικοί κανόνες
Όλες οι κοινωνίες έχουν κάποια ιδεώδη, κάποιες κοινωνικές αξίες* και οι συµπεριφορές των µελών τους πρέπει να είναι σύµφωνες µε αυτές. Η αξία π.χ. της ζωής αποτελεί µια τέτοια πανανθρώπινη αξία. Αυτές οι αξίες εκφράζονται µε τους κοινωνικούς κανόνες. Η κοινωνική αξία της ζωής εκφράζεται στις περισσότερες κοινωνίες µε τον κοινωνικό κανόνα της απαγόρευσης της αφαίρεσης ή της απειλής της ζωής του ατόµου.
φωτ. 3.6 Η είσοδος στην τρίτη ηλικία απαιτεί νέα προσαρµογή των ατόµων που χρειάζονται υποστήριξη. Συχνά, υπάρχει πρόβληµα προσαρµογής στους νέους ρόλους που πρέπει να αναλάβουµε. Η εφηβεία και η ενηλικίωση, η µετανάστευση, η απόκτηση παιδιού σε νεαρή ηλικία, η συνταξιοδότηση, τα γηρατειά αλλά και ρόλοι, όπως αυτοί του µαθητή, του φοιτητή, παρουσιάζουν προβλήµατα γιατί απαιτούν νέες συµπεριφορές, για τις οποίες τα άτοµα µπορεί να µην είναι κατάλληλα προετοιµασµένα.

Να συζητήσετε στην τάξη τα προβλήµατα αυτά. Να προτείνετε τρόπους βοήθειας των παραπάνω οµάδων ατόµων που αντιµετωπίζουν προβλήµατα προσαρµογής στους νέους ρόλους τους.
φωτ. 3.7 Αρχαία Τραγωδία στο θέατρο Ηρώδου του Αττικού.
Το φαινόµενο της σύγκρουσης ρόλων ενέπνευσε τους µεγαλύτερους αρχαίους τραγωδούς και σύγχρονους δραµατουργούς. Πρόσωπα όπως η Αντιγόνη, ο Αγαµέµνονας, η Μήδεια αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγµατα. Οι σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες γίνονται περισσότερο ανεκτικές στις διαφορετικές συµπεριφορές, µειώνοντας µε αυτό τον τρόπο τις περιπτώσεις τέτοιων τραγικών συγκρούσεων. Η Πολιτεία σήµερα λαµβάνει µέτρα βοηθητικά για αντίστοιχες καταστάσεις, όπως για τις συγκρούσεις στους ρόλους των εργαζόµενων - γονιών. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη για αυτά τα µέτρα.

Όλοι µας γνωρίζουµε ότι, σε κάθε κοινωνία ή οµάδα, µια
συγκεκριµένη συµπεριφορά θεωρείται «σωστή», ένας τρόπος ντυσίµατος «κατάλληλος», ένας τρόπος οµιλίας «καλύτερος» από κάποιον άλλον. Το ποια συµπεριφορά θεωρείται «σωστή» καθορίζεται από τους αντίστοιχους κοινωνικούς κανόνες.
Οι κοινωνικοί κανόνες είναι πρότυπα συµπεριφοράς που διαµορφώνονται µε βάση τις κοινωνικές αξίες κάθε κοινωνίας ή κοινωνικής οµάδας. Η κοινωνική αξία π.χ. της ισότητας των φύλων, που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες, διαµόρφωσε και τους αντίστοιχους κοινωνικούς κανόνες που ορίζουν τη συµπεριφορά της γυναίκας στους ρόλους της ως συζύγου, µητέρας, εργαζόµενης κ.ά.

Είδη κοινωνικών κανόνων
-  Γενικοί κοινωνικοί κανόνες είναι αυτοί που αφορούν όλο το κοινωνικό σύνολο, όπως η προστασία της ζωής, της ισότητας, της ελευθερίας, ενώ οι ειδικοί κοινωνικοί κανόνες αφορούν επιµέρους κοινωνικές οµάδες, όπως οι κανόνες που αφορούν τους γιατρούς, τους µαθητές ή τους οδηγούς.
-  Αυστηροί κοινωνικοί κανόνες είναι όσοι προβλέπουν ποινές σε όσους τους παραβαίνουν, όπως π.χ. η απαγόρευση φόνου, κλοπής, εξύβρισης, ενώ οι ελαστικοί ή χαλαροί αντίθετα αφήνουν περιθώρια ελευθερίας στο άτοµο, όπως π.χ. ο τρόπος καθηµερινής ενδυµασίας.
φωτ. 3.8 Οι αλλαγές των κανόνων Οικογενειακού Δικαίου.
- Το 1982 άλλαξαν οι κανόνες του Οικογενειακού Δικαίου. Μέχρι τότε οι αποφάσεις που αφορούσαν την οικογένεια αποτελούσαν προνόµιο των ανδρών, οι οποίοι είχαν και όλα τα οικογενειακά βάρη, ενώ οι γυναίκες περιορίζονταν στο ρόλο της νοικοκυράς. Μετά την αλλαγή οι σύζυγοι συναποφασίζουν πλέον ισότιµα για όλα τα θέµατα της οικογένειας και φέρουν µαζί τις ευθύνες και τα βάρη της.

Με την αλλαγή αυτών των κοινωνικών κανόνων άλλαξε ταυτόχρονα η θέση της γυναίκας στην οικογένεια και εποµένως οι ρόλοι της ως µητέρας και συζύγου.
- Να σχολιάσετε αυτές τις αλλαγές. Με ποιες αλλαγές στους ρόλους και τις θέσεις της γυναίκας συνδέονται; Περισσότερες πληροφορίες για τη νοµοθεσία που αφορά τα φύλα θα βρείτε στο ΚΕΘΙ www.kethi.gr.
Να συζητήσετε στην τάξη αντίστοιχες αλλαγές των κανόνων που αφορούν το σχολείο.
-  Τυπικοί κοινωνικοί κανόνες είναι όλοι οι γραπτοί κανόνες-νόµοι του κράτους (βλ. Β~ Μέρος), ενώ άτυποι κανόνες είναι τα άγραφα έθιµα και συνήθειες, όπως π.χ. οι κανόνες ευγένειας ή τα έθιµα της αποκριάς.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

3.4 Κοινωνική διαστρωµάτωση, κοινωνική κινητικότητα
Σε κάθε κοινωνία τα άτοµα δε διαθέτουν τα ίδια κοινωνικά χαρακτηριστικά, όπως ο πλούτος, η µόρφωση, το εισόδηµα, το κύρος. Εξάλλου, ακόµα και σήµερα, σε πολλές κοινωνίες και οµάδες χαρακτηριστικά, όπως το φύλο, η φυλή ή η εθνική προέλευση οδηγούν σε κοινωνική ανισότητα.
Κάθε κοινωνία αξιολογεί και κατατάσσει τα κοινωνικά χαρακτηριστικά και µέσα από αυτά ιεραρχεί τα άτοµα που τα κατέχουν. Η κατάταξη αυτή γίνεται µε βάση τις ανάγκες της κοινωνίας, την ιστορία της και τα συµφέροντα που κυριαρχούν σε αυτήν. Με αυτό τον τρόπο περισσότερη εξουσία αποδίδεται π.χ. στο ανδρικό φύλο και στη σωµατική δύναµη από τα µέλη των κτηνοτροφικών κοινωνιών, στην αριστοκρατική προέλευση από τα µέλη των παραδοσιακών κοινωνιών, στον οικονοµικό πλούτο από τα µέλη της σύγχρονης κοινωνίας.

Ο τρόπος που κάθε κοινωνία ιεραρχεί τα άτοµα, µε βάση τα κοινωνικά τους χαρακτηριστικά, ονοµάζεται κοινωνική διαστρωµάτωση.
Στην ιστορία της ανθρωπότητας έχουν υπάρξει πολλά είδη κοινωνικής διαστρωµάτωσης, όπως η δουλεία, οι κάστες* στην Ινδία κ.ά. Στις σύγχρονες κοινωνίες το βασικό είδος κοινωνικής διαστρωµάτωσης είναι η κοινωνική τάξη, στην οποία ανήκουν τα άτοµα µε κοινά οικονοµικά χαρακτηριστικά και συµφέροντα, π.χ. εργατική, αγροτική, αστική τάξη**.
Οι συνέπειες της κοινωνικής διαστρωµάτωσης επηρεάζουν όλη την κοινωνική µας ζωή, τις αντιλήψεις µας για τον κόσµο, τις πολιτικές µας επιλογές, την υγεία µας, τη σταδιοδροµία µας κ.λπ.

Οι κοινωνικές ανισότητες και η κοινωνική διαστρωµάτωση χαρακτηρίζουν όλες τις κοινωνίες. Στις παραδοσιακές κοινωνίες, όπως είδαµε, τα άτοµα δεν έχουν περιθώρια να καλυτερεύσουν την οικονοµική και κοινωνική τους κατάσταση, εφόσον οι θέσεις τους είναι δοτές, καθορίζονται δηλαδή από τη γέννησή τους. Ο δούλος, ο δουλοπάροικος στη φεουδαρχία ή ο Ινδός του 19ου αιώνα που ανήκε στην κατώτερη κάστα, γνώριζαν ότι θα έκλειναν τον κύκλο της ζωής τους στην ίδια ακριβώς θέση µε
φωτ. 3.9 Μαρία Κιουρί. Η πρώτη γυναίκα που τιµήθηκε µε βραβείο Νόµπελ. Οι έρευνες της για τη ραδιενέργεια της δίνουν Νόµπελ Φυσικής (1903) και Νόµπελ Χηµείας (1911).
φωτ. 3.10 Λίνα Τσαλδάρη. Η πρώτη Ελληνίδα υπουργός το 1956.
φωτ. 3.11 Σερίν Εµπαντίν, δικηγόρος. Η πρώτη µουσουλµάνα µε Νόµπελ ειρήνης το 2003. Στις σύγχρονες κοινωνίες το φύλο αποτελεί όλο και λιγότερο χαρακτηριστικό που οδηγεί σε κοινωνικές ανισότητες. Οι γυναίκες ενισχύονται µε κατάλληλα µέτρα ώστε να καταλαµβάνουν θέσεις εξουσίας σε πολλούς τοµείς. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη για κοινωνικές ανισότητες που στηρίζονται στο φύλο (www.kethi.gr).
αυτήν που κληρονόµησαν από την οικογένειά τους (κλειστό σύστηµα διαστρωµάτωσης).

Αντίθετα, στις σύγχρονες κοινωνίες επικρατεί ένα ανοιχτό σύστηµα διαστρωµάτωσης µε το οποίο τα άτοµα έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν την οικονοµική και κοινωνική τους κατάσταση. Η αλλαγή αυτή επιτυγχάνεται µέσα από την εκπαίδευση και κατάρτιση, την αλλαγή επαγγέλµατος, την εργασία. Αυτή η δυνατότητα µετακίνησης ενός ατόµου από µια κοινωνική τάξη σε άλλη ονοµάζεται κοινωνική κινητικότητα.
Η δωρεάν παιδεία, η ενίσχυση και κατάρτιση των ευάλωτων οµάδων, όπως οι άνεργοι, οι γυναίκες, τα άτοµα µε αναπηρίες, οι νέοι, οι µετανάστες, είναι µέτρα που έχουν ως σκοπό την ισότητα ευκαιριών για όλα τα µέλη της κοινωνίας. Τα µέτρα αυτά δεν καταργούν βέβαια τις κοινωνικές ανισότητες σε βάρος των συγκεκριµένων κοινωνικών οµάδων, παρέχουν όµως στα άτοµα τη δυνατότητα βελτίωσης της κοινωνικής τους θέσης, δίνοντάς τους τις ευκαιρίες που στερούνται για να καλυτερεύσουν την κοινωνική τους θέση.

Η κοινωνική κινητικότητα µπορεί να είναι:
- α) ανοδική, όταν το άτοµο κινείται από κατώτερες σε ανώτερες κοινωνικές τάξεις, όπως π.χ. στην περίπτωση που το άτοµο αποκτά επαγγελµατική κατάρτιση ή ένα πτυχίο,
- β) καθοδική, όταν π.χ. ένα άτοµο χάνει την εργασία ή την περιουσία του, ή
- γ) οριζόντια, όταν ένα άτοµο π.χ. αλλάζει εργασία, χωρίς αυτό να συνεπάγεται ότι αποκτά περισσότερο ή λιγότερο εισόδηµα ή κύρος.
Εξάλλου, οι κοινωνικοί επιστήµονες µελετούν την κινητικότητα των ατόµων σε σύγκριση µε την κοινωνική τάξη των γονιών τους (διαγενεακή κινητικότητα). Εάν τα νέα µέλη της κοινωνίας παρουσιάζουν ανοδική κινητικότητα σε σχέση µε την κατάταξη των γονιών τους, αυτό αποτελεί δείκτη κοινωνικής ανάπτυξης και ευηµερίας, εφόσον συνήθως συνδέεται µε την αύξηση του εισοδήµατος και την πρόσβαση σε περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες.

φωτ. 3.12 ΟΑΕΔ Προγράµµατα κατάρτισης. Σήµερα ο πιο συνηθισµένος λόγος κοινωνικής κινητικότητας είναι η αλλαγή επαγγέλµατος. Πολλά επαγγέλµατα εξαφανίζονται, όπως τα παραδοσιακά επαγγέλµατα µικροκατασκευαστών και τεχνιτών. Nέες τεχνολογίες µπαίνουν στην παραγωγή και µαζί τους νέες ειδικότητες. Πολλά εποµένως άτοµα οδηγούνται στην ανεργία και την καθοδική κινητικότητα. Γι' αυτό η Πολιτεία οργανώνει προγράµµατα κατάρτισης νέων σε νέα επαγγέλµατα και τεχνολογίες.
- Να ενηµερωθείτε από τον ΟΑΕΔ για αυτά τα Προγράµµατα και µέσα από το µάθηµα του Επαγγελµατικού Προσανατολισµού.

φωτ.3.13 Στη µεταπολεµική Ελλάδα το απολυτήριο του Γυµνασίου ήταν αρκετό για ανοδική κοινωνική κινητικότητα. ✍
- ✍ Να συζητήσετε στην τάξη ποια επιπλέον εκπαιδευτικά και επαγγελµατικά προσόντα απαιτούνται σήµερα.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Κοινωνική Διαστρωµάτωση (Κοινωνική Τάξη)
Κοινωνική Κινητικότητα
Κοινωνική Ανισότητα

Ανοδική

Καθοδική

Οριζόντια

3.5 Κοινωνική Μεταβολή
Η οργάνωση κάθε κοινωνίας δε µένει αναλλοίωτη στο χρόνο. Ήδη, γνωρίζεις ότι η κοινωνική θέση της Ελληνίδας άλλαξε τα τελευταία µόλις χρόνια, ενώ από το µάθηµα της Ιστορίας σου έχεις γνωρίσει τις τεράστιες κοινωνικές µεταβολές που έχουν συµβεί στην ελληνική κοινωνία στη διάρκεια των δύο περίπου αιώνων ύπαρξης του ελληνικού κράτους.

Ποιες είναι οι αιτίες των κοινωνικών µεταβολών;
Οι αιτίες των κοινωνικών µεταβολών µπορεί να είναι:
-  αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον, π.χ. οι αλλαγές του κλίµατος και η ξηρασία στην Yποσαχάρια Αφρική οδηγούν σε µετακινήσεις πληθυσµών, σε προβλήµατα υποσιτισµού και σε κοινωνικές µεταβολές,
-  µεταβολές στην τεχνολογία, π.χ. η σύγχρονη βιοµηχανική κοινωνία, που αντικατέστησε την παραδοσιακή αγροτική, οφείλεται στη βιοµηχανική επανάσταση (ατµού και σιδηροδρόµων), ενώ η σύγχρονη επανάσταση υψηλής τεχνολογίας συνδέεται µε σηµαντικές κοινωνικές µεταβολές, όπως η παγκοσµιοποίηση. Τέλος, οι µεταβολές µπορεί να οφείλονται σε:
-  πολέµους, επαναστάσεις και κοινωνικά κινήµατα, όπως οι κοινωνικές µεταβολές που επέφερε η επανάσταση στην Κίνα και τη Ρωσία, ο Β~ Παγκόσµιος Πόλεµος στη Γερµανία ή το γυναικείο κίνηµα στις σύγχρονες κοινωνίες.

Με ποιον τρόπο πραγµατοποιείται η κοινωνική µεταβολή;
Η κοινωνική µεταβολή:
-  άλλοτε γίνεται αργά, όπως στις παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες, οι οποίες παρέµεναν σχετικά σταθερές για πολλούς αιώνες και άλλοτε ραγδαία, όπως στις σύγχρονες βιοµηχανικές κοινωνίες οι οποίες µεταβάλλονται ταχύτατα εξαιτίας των τεχνολογικών επαναστάσεων. Σε όλες τις περιπτώσεις τα στοιχεία της κοινωνίας που µεταβάλλονται ταχύτερα είναι ο υλικός πολιτισµός και η τεχνολογία. Πιο αργά και δύσκολα αλλάζουν χαρακτηριστικά, όπως οι αξίες και οι νοοτροπίες, π.χ. η κοινωνική µεταβολή της ελληνικής κοινωνίας τα τελευταία χρόνια είναι ραγδαία, εξαιτίας των τεχνολογικών εξελίξεων, αλλά συχνά παραµένουν παραδοσιακές νοοτροπίες, όπως οι προκαταλήψεις που αφορούν τις γυναίκες.

φωτ. 3. 14 Σύγχρονος Δορυφόρος. Στα τέλη του προηγούµενου αιώνα η τεχνολογική επανάσταση έγινε αιτία ραγδαίων κοινωνικών εξελίξεων. Αυτές οι αλλαγές οδηγούν στο φαινόµενο της παγκοσµιοποίησης που επηρεάζει το χαρακτήρα όλων των κοινωνιών σήµερα.
- Να συζητήσετε στην τάξη τις συνέπειες του φαινοµένου της παγκοσµιοποίησης.
φωτ. 3.15 Στιγµιότυπο από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, που χώριζε για πολλές δεκαετίες το Ανατολικό από το Δυτικό Βερολίνο. Ο 20ός αιώνας υπήρξε γεµάτος από κάθε είδους κοινωνικές ανατροπές. Δύο Παγκόσµιοι Πόλεµοι, η Ρωσική και η Κινέζικη Επανάσταση, ο πόλεµος στο Βιετνάµ, τα κινήµατα του '60, η δηµιουργία και η πτώση του τείχους του Βερολίνου, η κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων στη Ν.Αφρική, η δηµιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης οδήγησαν σε τεράστιες κοινωνικές µεταβολές. ✍

✍ Από την Ιστορία σας, το διαδίκτυο και τη βιβλιοθήκη του σχολείου σας ή του
Δήµου/Κοινότητας να συγκεντρώσετε στοιχεία για ένα από τα παραπάνω γεγονότα και να τα παρουσιάσετε στην τάξη.
-  άλλοτε επιδιώκεται ειρηνικά, π.χ. µέσω εκλογών ή µέσω αλλαγών στη νοµοθεσία, όπως η ισότητα των φύλων που κατοχυρώθηκε µε νόµο στην Ελλάδα µετά τη µεταπολίτευση και άλλοτε επαναστατικά, µε εξεγέρσεις και συγκρούσεις κοινωνικών οµάδων, όπως στη Γαλλική (1789) ή στην Οκτωβριανή Επανάσταση (1917). Οι συγκρούσεις χαρακτηρίζουν όλες τις κοινωνίες, εφόσον οι διάφορες οµάδες έχουν διαφορετικά συµφέροντα και επιδιώξεις.

Ποιες είναι οι συνέπειες των κοινωνικών µεταβολών; Οι κοινωνικές µεταβολές έχουν συνέπειες:
-  στο άτοµο: Οι κοινωνικές µεταβολές βελτιώνουν τις συνθήκες ζωής σε αρκετούς τοµείς και παρέχουν περισσότερες ευκαιρίες στα άτοµα για ανοδική κινητικότητα. Συχνά όµως οι ραγδαίοι ρυθµοί των µεταβολών στις σύγχρονες κοινωνίες, δηµιουργούν στα άτοµα ψυχολογικά προβλήµατα (µοναξιά, ανασφάλεια) και προβλήµατα κοινωνικής προσαρµογής, όπως η αποξένωση και η αλλοτρίωση*.
-  στην κοινωνία: Η κοινωνική µεταβολή αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισµα κάθε κοινωνίας. Κοινωνίες οι οποίες δε µεταβάλλονται, δεν εκσυγχρονίζονται, οδηγούνται στο µαρασµό και την εξαφάνιση. Οι δηµοκρατικές κατακτήσεις, η πλανητική επικοινωνία, οι επιστηµονικές εξελίξεις αποτελούν συνέπειες των κοινωνικών µεταβολών των τελευταίων αιώνων. Οι σύγχρονες όµως ταχύτατες µεταβολές µπορεί να δηµιουργήσουν προβλήµατα κοινωνικά, όπως η ανεργία, η φτώχεια, οι κοινωνικές διακρίσεις και περιβαλλοντικά, όπως η επιβάρυνση του φυσικού περιβάλλοντος.

Εισαγωγή: Αναγκαιότητα της διαθεµατικής προσέγγισης
Η σύγχρονη πραγµατικότητα γίνεται ολοένα και περισσότερο σύνθετη και παγκόσµια. Ένα γεγονός, όπως π.χ. η καταστροφή του δάσους στον Αµαζόνιο έχει συνέπειες στο κλίµα όλου του πλανήτη µε αρνητικά αποτελέσµατα στην οικονοµία, στην υγεία και στη ζωή όλων. Αυτή η πραγµατικότητα δηµιουργεί την ανάγκη: α) συνεργασίας όλων των επιστηµών για την αντιµετώπιση των προβληµάτων και β) απόκτησης από τον πολίτη βασικών γνώσεων σε θέµατα ποικίλων επιστηµονικών τοµέων, ώστε να µπορεί να τοποθετείται υπεύθυνα στα διάφορα θέµατα.

Αύριο, ως πολίτης, θα κληθείς να πάρεις µια θέση σε ένα πρόβληµα που αφορά π.χ. το περιβάλλον. Θα χρειαστεί να πάρεις θέση δηµόσια σε µια συζήτηση ή µια διαµαρτυρία για τη χρήση ενός φυτοφαρµάκου, να επιλέξεις τη Δηµοτική Αρχή µε βάση τις θέσεις της για την αξιοποίηση του φυσικού πλούτου της περιοχής σου, ή να επιλέξεις τους βουλευτές ή ευρωβουλευτές σου µε βάση και τις απόψεις τους για σχετικά θέµατα. Για να τοποθετηθείς σωστά και υπεύθυνα σε αυτά τα ζητήµατα απαιτείται να έχεις βασικές γνώσεις π.χ. χηµείας για να γνωρίζεις πόσο επικίνδυνες µπορεί να είναι οι χηµικές ουσίες που χρησιµοποιήθηκαν ως συντηρητικό στα τρόφιµα που προµηθεύεσαι, φυσικής για να κατανοήσεις το µέγεθος του κινδύνου από τις κεραίες ή τις γραµµές µεταφοράς υψηλής τάσης ενός αναπτυξιακού σχεδίου στο νοµό, βιολογίας για να κατανοήσεις την επίδραση των παραπάνω ακτινοβολιών στα κύτταρα και το γενετικό υλικό (DNA). Παράλληλα πρέπει να έχεις βασικές γνώσεις κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης, για να γνωρίζεις τους αρµόδιους για τα θέµατα φορείς και τους τρόπους δικής σου ενηµέρωσης και παρέµβασης (δίκαιο, πολιτική επιστήµη), την εθνική, ευρωπαϊκή (ευρωπαϊκό δίκαιο) και διεθνή νοµοθεσία (διεθνές δίκαιο) που προασπίζεται τα δικαιώµατά σου. Τα προβλήµατα του περιβάλλοντος είναι κοινωνικά προβλήµατα, εποµένως βασικές γνώσεις κοινωνιολογίας θα σε βοηθήσουν να κατανοήσεις τα αίτια και τις επιδράσεις του προβλήµατος στην οικονοµία και την κοινωνία ευρύτερα. Τέλος, η γνώση της ιστορίας του τόπου σου, θα σε βοηθήσει να γνωρίσεις καλύτερα τις ανάγκες του και να υποστηρίξεις τις ορθότερες λύσεις. Σήµερα, οι επιστήµες πρέπει να συνεργάζονται για να προτείνουν αποτελεσµατικές λύσεις στα διάφορα θέµατα (διεπιστηµονικότητα)
φωτ. 1 Η τρύπα του όζοντος, όπως καταγράφηκε από τη NASA τον Οκτώβριο του 1995, καλύπτει ένα µέρος του Ν. Πόλου (βιολετί χρώµα) ίσο περίπου µε τη Νότιο Αµερική. Ποια σχέση µπορεί να έχει η αγορά ενός οικιακού ψυγείου ή κλιµατιστικού µε την κατάσταση της ατµόσφαιρας του πλανήτη;

Επιστήµονες και Οικολογικές Οργανώσεις απέδειξαν τη σχέση της τρύπας του όζοντος στη στρατόσφαιρα µε τη χρήση φρέοντος στα ψυγεία και τα κλιµατιστικά. Το Βρετανικό τµήµα της Greenpeace σε συνεργασία µε το Παν/µιο του South Bank Polytechnic, κατασκεύασαν οικολογικό οικιακό ψυγείο, αντικαθιστώντας το φρέον µε προπάνιο. Μετά από πιέσεις Οικολογικών Οργανώσεων και πολιτών οι Διεθνείς Συνδιασκέψεις για το περιβάλλον απαγόρευσαν τη χρήση του φρέοντος στις παραπάνω συσκευές.
Να συζητήσετε στην τάξη ανάλογες περιπτώσεις από την επικαιρότητα που γνωρίζετε. Γιατί σήµερα ο πολίτης πρέπει να ενηµερώνεται και να διαθέτει βασικές επιστηµονικές γνώσεις σε διάφορους τοµείς;

πίνακας 1. Πηγή Unicef 2004
και τα άτοµα πρέπει να µπορούν να συνδυάσουν βασικές γνώσεις από όλους τους επιστηµονικούς τοµείς για να τοποθετούνται στα πολύπλοκα προβλήµατα που δηµιουργούνται. Αυτό απαιτεί µιαν αλλαγή στον τρόπο σκέψης και εκπαίδευσης (γνώσης), που πρέπει να καλλιεργεί την κρίση και να συνδυάζει γνώσεις από διάφορους τοµείς (διαθεµατική προσέγγιση της γνώσης).
Στο µάθηµα της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής θα αποκτήσεις γνώσεις που προέρχονται από τις επιστήµες της Κοινωνιολογίας, η οποία µελετά την οργάνωση των σχέσεων που αναπτύσσονται σε µία κοινωνία, του Δικαίου το οποίο έχει αντικείµενο τη µελέτη των νόµων, των Ευρωπαϊκών Σπουδών, οι οποίες αφορούν την οργάνωση και λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Πολιτικής Επιστήµης, η οποία µελετά την οργάνωση και λειτουργία της Πολιτείας και την πολιτική δράση και τέλος του Διεθνούς Δικαίου, που ασχολείται µε τους Διεθνείς Οργανισµούς και τις σχέσεις µεταξύ των κρατών. Παράλληλα, θα καλλιεργήσεις τις γνώσεις σου στην Ιστορία, τη Βιολογία, τη Φυσική, την Οικονοµία, την Τέχνη (Λογοτεχνία, Κινηµατογράφος, Ζωγραφική) και τη Γεωγραφία.

Οι στατιστικοί πίνακες αποτελούν σηµαντική πηγή γνώσης και ενηµέρωσης για σοβαρά θέµατα που ενδιαφέρουν τον πολίτη. Ο παραπάνω πίνακας αφορά την παγκόσµια οικονοµική κατάσταση.
Από ποιους επιστηµονικούς κλάδους απαιτείται να έχει βασικές γνώσεις ο αναγνώστης για να κατανοήσει σε βάθος την εικόνα του κόσµου που δίνει ο συγκεκριµένος στατιστικός πίνακας; Πόσο σηµαντικό είναι να αναγράφεται η πηγή και η χρονολογία σε ένα στατιστικό πίνακα; Ποια συµπεράσµατα για το κοινωνικό πρόβληµα της φτώχειας µπορούν να εξαχθούν από τον πίνακα;

πίνακας 2. Πηγή ΟΗΕ 2004
Οι 7 πλουσιότερες χώρες του κόσµου (G7) δεσµεύτηκαν να αποδίδουν το 0,7% του εθνικού τους πλούτου ως επίσηµη βοήθεια ανάπτυξης στον τρίτο κόσµο. Ο παραπάνω πίνακας δείχνει πόσο εκπλήρωσαν τις δεσµεύσεις τους. ✍ Να σχολιάσετε τα συµπεράσµατά σας.

Ýñïò 
ï Üôïµï êáé ç êïéíùíßá

Εισαγωγικές έννοιες
- ➤ Άτοµο «φύσει κοινωνικό ον»
- Τι είναι κοινωνία
- Ατοµική και κοινωνική συµπεριφορά
Στο πρώτο αυτό κεφάλαιο θα γνωρίσεις τις έννοιες της κοινωνίας και του πολιτισµού που επηρεάζουν καθοριστικά τη συµπεριφορά όλων µας.
Μπορείς να διαβάσεις λογοτεχνικά έργα από τα Νεοελληνικά σου Αναγνώσµατα για να κατανοήσεις ότι οι συµπεριφορές των ανθρώπων καθορίζονται από την κοινωνία στην οποία ζουν. Κλασικά λογοτεχνικά έργα όπως «Οι Άθλιοι» του Β. Ουγκώ, «Ο Ροβινσών Κρούσος» του Ντ. Νταφόε περιγράφουν γλαφυρά την επίδραση της κοινωνικής πραγµατικότητας στη ζωή και την προσωπικότητα των ατόµων.

Εκτός από τη λογοτεχνία και ο κινηµατογράφος είναι ένα µέσο που µπορεί να σε βοηθήσει να κατανοήσεις τα θέµατα που θίγονται σε αυτό το βιβλίο. Στη διάρκεια της χρονιάς µπορείς να επιλέξεις και να δεις τις ταινίες που προτείνονται στις εισαγωγές των κεφαλαίων. Ταινίες όπως «Μοντέρνοι καιροί» του Τσάρλυ Τσάπλιν, «Αγέλαστος πέτρα» του Φ. Κουτσάφτη, «Ένα αγρίµι στην πόλη» του Φ. Τρυφώ, αλλά και όλες οι ταινίες, που προτείνονται στα επόµενα κεφάλαια, θα σου δείξουν τις επιδράσεις του κοινωνικού περιβάλλοντος στη διαµόρφωση της ανθρώπινης συµπεριφοράς.

Το διαδίκτυο αποτελεί σήµερα ένα σηµαντικό µέσο για άντληση πληροφοριών, ενηµέρωση και γνώση. Μπορείς να το χρησιµοποιείς για να αντλείς πληροφορίες που θα συµπληρώνουν και θα επεξηγούν το µάθηµά σου. Για το πρώτο αυτό κεφάλαιο µπορείς να επισκεφτείς τις ιστοσελίδες περιοδικών όπως το «Γαιόραµα» και το National Geographic στις διευθύνσεις www.georama.gr και www.nationalgeographic.gr αντίστοιχα. Από αυτές τις ιστοσελίδες µπορείς να αναζητήσεις πληροφορίες για διαφορετικούς πολιτισµούς και κοινωνίες. Μπορείς να τις συζητήσεις στην τάξη και να ενηµερώ-
σεις τους συµµαθητές σου. Θα αντιληφθείς µε αυτό τον τρόπο την έννοια της κοινωνίας και των πολιτισµών, που µπορεί να διαφέρουν αλλά αποτελούν κοινή ανάγκη και δηµιουργία του ανθρώπου στον πλανήτη.

1.1 Άτοµο: «φύσει κοινωνικό ον»
Από την πρώτη του εµφάνιση το ανθρώπινο είδος ζει κοινωνικά. Η κοινωνική συµβίωση είναι χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης, όπως είπε ο Αριστοτέλης.
Την «ανθρώπινη φύση», όπως την αντιλαµβανόµαστε σήµερα, την οφείλουµε βασικά στην κοινωνική µας συµβίωση. Η κοινωνικότητα, δηλαδή η ανάγκη του ανθρώπου για κοινωνική συµβίωση, έχει ως αποτέλεσµα τη δηµιουργία του ανθρώπινου πολιτισµού. Με αυτό τον τρόπο, όλοι µας σήµερα διαθέτουµε:
-  Κάποια χαρακτηριστικά κοινά µε όλους τους ανθρώπους στον πλανήτη. Ανεξάρτητα από τις επιµέρους διαφορές τους οι άνθρωποι σε όλον τον πλανήτη, ζουν, επικοινωνούν, επεµβαίνουν στο περιβάλλον, εντάσσονται σε µικρές ή µεγάλες οµάδες και δηµιουργούν, ικανοποιώντας κοινές ανάγκες και στόχους.
-  Κάποια χαρακτηριστικά κοινά µε ορισµένους µόνον ανθρώπους, αυτούς µε τους οποίους µοιραζόµαστε έναν κοινό πολιτισµό *. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η γλώσσα, η θρησκεία, οι αξίες κ.ά.
-  Κάποια χαρακτηριστικά µοναδικά, τα οποία χαρακτηρίζουν και διακρίνουν τη µοναδική προσωπικότητα κάθε ανθρώπου.

1.2 Τι είναι κοινωνία
Στα µαθήµατα τις Ιστορίας γνώρισες τις αρχαίες κοινωνίες (της Μεσοποταµίας, της Αιγύπτου, του Ελληνικού χώρου) και αργότερα τη Ρωµαϊκή, τη Βυζαντινή, τη Μεσαιωνική και τη βιοµηχανική κοινωνία. Στη Γεωγραφία µελέτησες τη σύγχρονη Ελληνική, Αµερικανική, Αιγυπτιακή κοινωνία. Γνώρισες αυτές τις κοινωνίες µελετώντας τον υλικό (τρόπο ζωής, τεχνολογία, τρόπους παραγωγής, τέχνες) και πνευµατικό (γλώσσα, νόµους, θρησκεία, αξίες, επιστήµες, γράµµατα) πολιτισµό τους. Ο πολιτισµός εποµένως είναι αυτός που χαρακτηρίζει κάθε κοινωνία και τη διακρίνει από τις άλλες.

Κοινωνία είναι ένα σχετικά µεγάλο και οργανωµένο σύνολο ανθρώπων που έχει διάρκεια στο χρόνο και διακρίνεται µε βάση τον πολιτισµό του.
Εποµένως, η κοινωνία
-  Είναι ένα οργανωµένο σύνολο ατόµων και όχι ένα απλό άθροισµα, εφόσον µέσα από τις οργανωµένες σχέσεις τους οι άνθρωποι δηµιουργούν τον πολιτισµό τους.

ΣYΛΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΒΙΩΣΗ

| Ανθρώπων                                                                                          |                                             | Ζώων                      |
|---------------------------------------------------------------------------------------------------|---------------------------------------------|---------------------------|
| Κοινωνία                                                                                          | Αγέλη                                       | Μορφή                     |
| Λογική και (ή) Συναισθηµατική δηµιουργία                                                          | Ενστικτώδης                                 | Συγκρότηση                |
| Ποικίλλει στο χώρο, µεταβάλ-                                                                      | Σταθερή  στο χώρο και χρόνο                 | Μορφή λεται στο χρόνο     |
| Περιορισµένη  (αντιστρόφως ανάλογη µε την περιβάλλον τεχνολογία)                                  | Άµεση και απόλυτη                           | Εξάρτηση από άµεσο φυσικό |
| Δυνατότητα Απεριόριστη  δηµιουργίας (περιορίζεται τεχνητού µόνο από την περιβάλλοντος τεχνολογία) | Περιορισµένη (κυρίως στην κατασκευή φωλιάς) |                           |

πίνακας 1.1 Οι κυριότερες διαφορές της ανθρώπινης κοινωνίας από τις µορφές συλλογικής ζωής των ζώων.
Αφού µελετήσετε τον παραπάνω πίνακα, να συζητήσετε τις διαφορές που εντοπίζετε µε βάση τις γνώσεις σας από τη Βιολογία.
φωτ. 1.1 Καταυλισµός ελλήνων τσιγγάνων. Κάθε κοινωνία σε κάθε χρονική στιγµή χαρακτηρίζεται από τους επιµέρους πολιτισµούς που συµβιώνουν στους κόλπους της. Οι πρόσφυγες του Πόντου και της Μ. Ασίας, οι τσιγγάνοι και πολλοί άλλοι πολιτισµοί υπήρξαν καθοριστικοί στη διαµόρφωση της νεοελληνικής κοινωνίας. ✍

✍ Να συζητήσετε για τους επιµέρους πολιτισµούς που συνυπάρχουν στην τοπική σας κοινότητα.
-  Είναι σχετικά αυτόνοµη, εφόσον έχει ένα δικό της πολιτισµό αλλά και συγχρόνως δέχεται επιδράσεις από τις άλλες κοινωνίες.
Κάθε κοινωνία, σε κάθε συγκεκριµένη ιστορική περίοδο, έχει ένα δικό της τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας. Αποτελείται από επιµέρους κοινωνικές οµάδες (κεφ. 2) και κοινωνικές τάξεις (κεφ. 3), οργανώνεται µε βάση συγκεκριµένους κοινωνικούς κανόνες (κεφ. 3) και θεσµούς, όπως π.χ. η οικογένεια και το σχολείο (κεφ. 4). Η κοινωνία µεταφέρει στα νέα µέλη της το σύνολο του πολιτισµού της και τα ελέγχει για την τήρηση των κανόνων (κεφ. 5), ενώ αντιµετωπίζει κοινωνικά προβλήµατα για τα οποία προωθεί λύσεις (κεφ. 6). Τέλος δέχεται επιδράσεις από τις άλλες κοινωνίες και µεταβάλλεται, δηλαδή αλλάζει µε την πάροδο του χρόνου, χωρίς να χάνει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της που τη διακρίνουν από τις άλλες κοινωνίες.

1.3 Ατοµική και κοινωνική συµπεριφορά
Με τη γέννησή του το νέο µέλος της κοινωνίας έχει τα ιδιαίτερα ατοµικά χαρακτηριστικά (βιολογικά) που το διακρίνουν από όλα τα άλλα µέλη της. Η κοινωνία µεταφέρει στο νέο µέλος της τον πολιτισµό της, επιδρώντας καθοριστικά στη διαµόρφωση της προσωπικότητας και της συµπεριφοράς του. Η γλώσσα, οι κανόνες που επικρατούν στην οικογένεια και στην ευρύτερη κοινωνία, η θρησκεία κ.λ.π. αποτελούν τα κοινωνικά-πολιτισµικά χαρακτηριστικά που κάθε κοινωνία µεταβιβάζει στα άτοµα - µέλη της.

Η προσωπικότητα και η συµπεριφορά του ατόµου είναι µοναδική, εφόσον κάθε άτοµο διαθέτει µοναδικά βιολογικά χαρακτηριστικά, ζει σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα και δέχεται διαφορετικά τις επιδράσεις της κοινωνίας διαµορφώνοντας τα ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά του. Γι' αυτό ακόµα και οι συµπεριφορές ατόµων, που µεγάλωσαν στην ίδια οικογένεια, δεν είναι ποτέ ίδιες µεταξύ τους.
Οι σχέσεις ατόµου και κοινωνίας είναι σχέσεις αλληλεπίδρασης ανάµεσα στα ατοµικά, µοναδικά χαρακτηριστικά που διαθέτουν οι άνθρωποι (βιολογικά και ψυχολογικά) και στα κοινωνικά χαρακτηριστικά που τους µεταβιβάζει η κοινωνία.

φωτ. 1.2 Οι χώροι συναντήσεων και ψυχαγωγίας και γενικότερα ο τρόπος ζωής αποκτά έναν οµοιόµορφο χαρακτήρα και γι' αυτό πολλοί µιλούν σήµερα για την «παγκόσµια κοινωνία».
Να συζητήσετε στην τάξη τα αίτια αυτού του φαινοµένου. Πόσο σηµαντικό είναι να έρθουν κοντά οι ανθρώπινες κοινωνίες; Πόσο σηµαντική είναι επίσης η διατήρηση του πολιτισµού που διακρίνει κάθε κοινωνία;
φωτ. 1.3 «Ο άνθρωπος είναι προϊόν και δηµιουργός της κοινωνίας» είπε ο Κ. Μαρξ. Ο τρόπος που εκδηλώνουµε τα συναισθήµατά µας, η ενδυµασία µας, ο τρόπος ζωής µας, οι ιδέες και γενικότερα η συµπεριφορά µας είναι αποτέλεσµα της αλληλεπίδρασης ανάµεσα στο άτοµο και την κοινωνία.

Ο άνθρωπος καθορίζεται από το κοινωνικό περιβάλλον. Παρ' όλα αυτά οι άνθρωποι δεν είναι οµοιόµορφες µηχανές που η κοινωνία απλά κατασκευάζει, αλλά µοναδικές προσωπικότητες, οι οποίες συµβάλλουν και επηρεάζουν τη δηµιουργία και την αλλαγή της.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Ατοµικά χαρακτηριστικά (βιολογικά-ψυχολογικά)
κοινωνικά χαρακτηριστικά (πολιτισµός)
Συµπεριφορά

Κοινωνία
-  Οργανωµένο σύνολο
-  Σχετικά Αυτόνοµο

Κοινωνικές Οµάδες
- ➤ Διακρίσεις και χαρακτηριστικά των κοινωνικών οµάδων
- Λόγοι ένταξης στις κοινωνικές οµάδες
- Συνοχή και διάλυση των κοινωνικών οµάδων
Για να µελετήσεις αυτό το κεφάλαιο µπορείς να επαναλάβεις τις έννοιες της κοινωνίας και της κοινωνικής συµπεριφοράς. Θα σε βοηθήσουν να κατανοήσεις τη λειτουργία των κοινωνικών οµάδων.
Το διήγηµα «Σιούλας ο ταµπάκος», από τη συλλογή διηγηµάτων του Δ. Χατζή «Το τέλος της µικρής µας πόλης», αναφέρεται στη λειτουργία των επαγγελµατικών οµάδων στην Ελλάδα τον περασµένο αιώνα. Λογοτεχνικά έργα, όπως «Ο Ζητιάνος» του Α. Καρκαβίτσα και «Η Γαλήνη» του Η. Βενέζη, αναφέρονται στη διαφορετική και συχνά αρνητική αντιµετώπιση κοινωνικών οµάδων που εξαναγκάζονται να ζουν στο περιθώριο της ζωής.

Πολλές ταινίες αναφέρονται στα προβλήµατα οµάδων που γίνονται αντικείµενο προκαταλήψεων και διακρίσεων. Η «Πολίτικη κουζίνα» του Τ. Μπουλµέτη θέτει το πρόβληµα των προσφύγων της Μ. Ασίας, «Η ζωή είναι ωραία» του Ρ. Μπενίνι αφορά τις διώξεις των Εβραίων από το καθεστώς του Χίτλερ, οι ταινίες «Γκάντι» του Ρ. Αττένµπορο και «Λώρενς της Αραβίας» του Ντ. Λυν αναφέρονται στους αγώνες εθνικών οµάδων που δέχονταν τις διακρίσεις και την καταπίεση την περίοδο της αποικιοκρατίας, η ταινία της Τ. Μαρκετάκη «Λόγια της Σιωπής», για τους µη ακούοντες, θέτει τα προβλήµατα αυτής της οµάδας ατόµων µε ειδικές ανάγκες.

Από τον ιστοχώρο της Γενικής Γραµµατείας Νέας Γενιάς (www. neagenia.gr) και του Yπουργείου Παιδείας και Θρησκευµάτων Πολιτισµού και Αθλητισµού (www.minedu.gov.gr) µπορείς να ενηµερωθείς για τη δράση εθελοντικών οµάδων. Πολλές κοινωνικές οργανώσεις βρίσκονται στο διαδίκτυο, όπως το Κέντρο Ενηµέρωσης για Θέµατα Ισότητας (www. kethi.gr), oµάδες πίεσης, όπως το Ινστιτούτο Καταναλωτών (www.inka.gr), οµάδες νέων (που θα βρεις από τις «ενδιαφέρουσες συνδέσεις» του ιστοχώρου της Γ.Γ.Ν. Γενιάς). Μπορείς να ενηµερωθείς για τη δράση τους.

Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις το σηµαντικό ρόλο των κοινωνικών οµάδων στη διαµόρφωση της ατοµικής και κοινωνικής µας συµπεριφοράς.

2.1 Διακρίσεις και χαρακτηριστικά των κοινωνικών οµάδων

2.1.1 Έννοια και χαρακτηριστικά των κοινωνικών οµάδων
«Ποιος είσαι; Ποιοι είναι οι γονείς σου; Ποιος είναι ο τόπος που γεννήθηκες;» ρωτάει η Πηνελόπη τον µεταµφιεσµένο σε ζητιάνο Οδυσσέα. Στην αρχαϊκή κοινωνία οικογένεια και πατρίδα αρκούσαν για να δηλώσουν την ταυτότητα ενός ατόµου. Σήµερα θα χρειαζόταν να συµπληρώσουµε πολλές ακόµα ερωτήσεις, όπως «Ποιο είναι το επάγγελµά σου;» «Τι ενδιαφέροντα έχεις;» στην πρώτη µας γνωριµία µε ένα άτοµο για να το προσδιορίσουµε. Μόνον αν επισκεπτόµασταν έναν άλλον πλανήτη θα αρκούσε η ταυτότητα «Άνθρωπος: κάτοικος της γης» για να µας προσδιορίσει.

Όλοι ανήκουµε σε µια κοινωνία συµµετέχοντας σε πολλές κοινωνικές οµάδες. Από τη συµµετοχή µας σε αυτές τις οµάδες αποκτάµε µια προσωπικότητα και µια ταυτότητα που µας χαρακτηρίζουν και µας διακρίνουν από τους άλλους. Ζούµε π.χ. σε ένα χωριό ή σε µία πόλη, µεγαλώνουµε σε µια συγκεκριµένη οικογένεια, σπουδάζουµε σε ένα σχολείο, συµµετέχουµε σε µια θεατρική ή αθλητική οµάδα και επιθυµούµε να ενταχθούµε σε µιαν εθελοντική οµάδα βοήθειας ατόµων µε κινητικά προβλήµατα.
Κοινωνική οµάδα είναι ένα οργανωµένο σύνολο ατόµων, που επικοινωνούν, έχουν κοινούς σκοπούς και αποκτούν την αίσθηση του «εµείς», δηλαδή συνείδηση ότι αποτελούν οµάδα.

Οι κοινωνικές οµάδες εποµένως, έχουν: α) συγκεκριµένη οργάνωση και αυτό τις διακρίνει από τις τυχαίες συναθροίσεις ατόµων, όπως τα άτοµα που περιµένουν σε µία στάση, β) συχνή επικοινωνία µεταξύ τους, γ) κοινούς σκοπούς που µπορεί να είναι επαγγελµατικοί, οικονοµικοί, πολιτικοί, κοινά ενδιαφέροντα κ.ά. και δ) µέσα από τη συµµετοχή τους σε αυτές τις οµάδες τα άτοµα συνειδητοποιούν ότι αποκτούν την αίσθηση του «εµείς», δηλαδή µια ταυτότητα, κοινή µε τα άλλα µέλη της οµάδας, όπως π.χ. την ταυτότητα του εθελοντή, του µαθητή, του δηµότη, του αθλητή.

2.1.2 Διακρίσεις των κοινωνικών οµάδων
Οι κοινωνικές οµάδες µπορούν να διακριθούν, µε βάση το µέγεθός τους σε µικρές ή µεγάλες (χωριό - αθλητική οµάδα) µε βάση την οργάνωσή τους σε οµάδες περισσότερο ή λιγότερο οργανωµένες (σχολείο - παρέα), µε βάση τη διάρκειά τους σε οµάδες µεγάλης διάρκειας ή προσωρινές (οικογένεια - επιτροπή διαµαρτυρίας).
Εκτός από αυτές τις διακρίσεις, οι οµάδες διακρίνονται
Σκίτσο 2.1 Οµάδες συµµετοχής των νέων. Σήµερα συµµετέχετε σε πολλές κοινωνικές οµάδες.
Να τις καταγράψετε και να συζητήσετε γι' αυτές στην τάξη.

φωτ. 2.1 Εθελοντική απασχόληση παιδιών. Ο εθελοντισµός αναπτύσσεται στην Ελλάδα σήµερα και δεκάδες οµάδες εθελοντών προσφέρουν κοινωνικό έργο σε πολλούς τοµείς. Η φύλαξη των δασών, η βοήθεια και συνοδεία ατόµων µε ειδικές ανάγκες, οι σχολικοί τροχονόµοι, η δενδροφύτευση, η αιµοδοσία, η απασχόληση παιδιών, αποτελούν µερικούς από τους τοµείς στους οποίους δραστηριοποιούνται οι εθελοντικές οµάδες. ✍
✍ Να συζητήσετε γι' αυτές τις οµάδες στην τάξη.
φωτ. 2.2 Παρέα νέων. Η παρέα είναι πρωτογενής κοινωνική οµάδα.

σε οµάδες πρωτογενείς και δευτερογενείς και σε οµάδες ανοικτές και κλειστές.
- 1. Πρωτογενείς είναι οι οµάδες στις οποίες εντάσσονται όλα τα άτοµα, όπως η οικογένεια και οι παρέες των συνοµηλίκων. Οι οµάδες αυτές έχουν µεγάλη επίδραση στη διαµόρφωση της προσωπικότητας του ατόµου, εφόσον σε αυτές το άτοµο ζει και συµµετέχει ολοκληρωτικά.
Δευτερογενείς είναι οι οµάδες στις οποίες το άτοµο εντάσσεται στη διάρκεια της ζωής του, συνήθως µε δική του επιλογή, για την ικανοποίηση συγκεκριµένου σκοπού ή συµφέροντος. Δευτερογενείς είναι οι επαγγελµατικές , οι πολιτικές οµάδες ή οι οµάδες ενδιαφερόντων. Οι οµάδες αυτές επιδρούν σε ορισµένες µόνον πλευρές της ζωής του ατόµου.

- 2. Ανοικτές είναι οι οµάδες στις οποίες µπορεί να συµµετέχει ελεύθερα όποιος συµφωνεί µε τους σκοπούς και τις επιδιώξεις τους. Στις σύγχρονες κοινωνίες σχεδόν όλες οι οµάδες είναι ανοικτές για όλα τα άτοµα ή για όσα έχουν τις ανάλογες προϋποθέσεις, όπως συµβαίνει π.χ. στην περίπτωση ενός επαγγελµατικού σωµατείου. Αντίθετα κλειστές είναι οι οµάδες που θέτουν αυστηρές προϋποθέσεις για την ένταξη σε αυτές, όπως π.χ. οι αδελφότητες, οι κλειστές λέσχες ή οι συµµορίες που υπάρχουν µέχρι σήµερα σε ορισµένες κοινωνίες. Οι οµάδες αυτές έχουν έντονη τη διάκριση ανάµεσα στα µέλη της οµάδας «εµείς» και στους εκτός της οµάδας οι «άλλοι».

Προκαταλήψεις και διακρίσεις σε βάρος οµάδων
Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολυπολιτισµικές, γιατί σε αυτές συµβιώνουν πολλές διαφορετικές εθνικές, γλωσσικές, θρησκευτικές, πολιτισµικές οµάδες, µε διαφορετικές αξίες, απόψεις και ιδεολογίες. Η σύγχρονη δηµοκρατική κοινωνία πρέπει να εξασφαλίζει στα άτοµα όλων των οµάδων συνθήκες ελευθερίας και ισότητας. Συχνά η ταυτότητα που δίνει στα άτοµα η συµµετοχή τους σε µία οµάδα (π.χ. Έλληνας ή χριστιανός ή οπαδός αθλητικής οµάδας) τα οδηγεί σε αρνητικές στάσεις απέναντι σε άτοµα διαφορετικών οµάδων. Οι αρνητικές αυτές στάσεις είναι αποτέλεσµα προκαταλήψεων, δηλαδή αρνητικών συνήθως αντιλήψεων και εικόνων για άτοµα άλλων οµάδων, που δε βασίζονται στην πραγµατικότητα. Οι πιο συνηθισµένες µορφές προκαταλήψεων είναι αυτές που αφορούν το φύλο, τη φυλή, την ηλικία, τη θρησκεία, τη χώρα προέλευσης, το κοινωνικό στρώµα ή την υγεία των ατόµων. Οι προκαταλήψεις αυτές οδηγούν σε αρνητικές διακρίσεις, άνιση δηλαδή µεταχείριση ευάλωτων κοινωνικών οµάδων, όπως π.χ. οι γυναίκες, οι αλλοδαποί, οι τσιγγάνοι, τα άτοµα µε αναπηρίες. Ο αποκλεισµός αυτών των κοινωνικών οµάδων (ρατσισµός) καταπατά το θεµελιώδες δικαίωµα κάθε ανθρώπου να ζει χωρίς διακρίσεις λόγω εθνικής ή θρησκευτικής ταυτότητας, φύλου ή αναπηρίας.

φωτ. 2.3 Χορωδία. Τα µέλη µιας χορωδίας, µιας θεατρικής οµάδας, αλλά και µιας Κυβέρνησης ή ενός κόµµατος συνεργάζονται, υπακούουν σε κανόνες, ακολουθούν τις κατευθύνσεις που καθορίζει ο αρχηγός της οµάδας (µαέστρος, σκηνοθέτης, Πρωθυπουργός, πρόεδρος).
φωτ. 2.4 Οµάδα αρχαιολόγων σε ανασκαφή στην Αντίπαρο. Η οµάδα επιστηµόνων που συνεργάζονται για ένα ερευνητικό έργο αποτελούν δευτερογενή οµάδα. ✍
- ✍ Να αναφέρετε και άλλα παραδείγµατα δευτερογενών οµάδων. Να συζητήσετε για τις οµάδες που θα θέλατε να συµµετάσχετε στο µέλλον.

φωτ. 2.5 Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ το 1963, εκφωνώντας τον περίφηµο λόγο του «I have a dream» «Έχω ένα όνειρο ότι κάποια µέρα τα τέσσερα µικρά παιδιά µου θα ζήσουν σε µια χώρα όπου δε θα κρίνονται από την απόχρωση του δέρµατός τους, αλλά από το περιεχόµενο του χαρακτήρα τους… Ότι µια µέρα µικρά µαύρα αγόρια και κορίτσια θα µπορούν να ενώσουν τα χέρια τους µαζί µε τα λευκά παιδιά σαν αδέρφια… Εκείνο για το οποίο η δικιά µας γενιά θα µετανιώσει πικρά δεν θα είναι τόσο η σκληρότητα και οι αδικίες των κακών ανθρώπων, όσο η απαράδεκτη σιωπή των καλών….»

- Να συζητήσετε στην τάξη για οµάδες που κινδυνεύουν σήµερα να γίνουν αντικείµενο διακρίσεων.
πίνακες 2.1.α, β. Ο ρατσισµός αρχίζει όταν η διαφορά, πραγµατική ή φανταστική, προβάλλεται για να δικαιολογήσει µιαν επίθεση. Επίθεση που στηρίζεται στην ανικανότητα κατανόησης του άλλου και έναρξης διαλόγου.
Να σχολιάσετε τα σκίτσα στην τάξη και να συζητήσετε συνηθισµένες προκαταλήψεις που οδηγούν σε ρατσισµό.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Οργάνωση
Κοινοί σκοποί
Κοινή ταυτότητα
Είδη Οµάδων
Πρωτογενείς δευτερογενείς
Ανοιχτές Κλειστές
Χαρακτηριστικά Οµάδας

2.2 Λόγοι ένταξης στις κοινωνικές οµάδες
Πρωταρχικός λόγος ένταξης του ατόµου στις οµάδες είναι η ανάγκη του να ανήκει σε ένα σύνολο και να νοιώθει την αίσθηση του «εµείς». Οι άνθρωποι είναι όντα κοινωνικά, που χρειάζονται την επικοινωνία και τη συνεργασία για να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν.
Άλλοι λόγοι ένταξης των ατόµων σε οµάδες µπορεί να είναι:
-  Τα κοινά ενδιαφέροντα ή τα κοινά οικονοµικά ή επαγγελµατικά συµφέροντα. Αυτά οδηγούν σε ένταξη σε αθλητικούς ή πολιτιστικούς Συλλόγους, σε πολιτικά κόµµατα και νεολαίες, σε οµάδες πίεσης (Σωµατεία, Οργανώσεις, Σύλλογοι), σε κινήµατα, όπως το οικολογικό ή το κίνηµα ατόµων µε αναπηρίες, σε εθελοντικές οµάδες και Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις.
-  Η τάση για ταύτιση-µίµηση και η ανάγκη απόκτησης ταυτότητας που να διακρίνει τα άτοµα. Αυτή η τάση αποτελεί συνηθισµένο λόγο ένταξης των νέων σε οµάδες που ξεχωρίζουν για την εµφάνιση και την ιδεολογία τους, όπως π.χ. οι οµάδες µουσικών ενδιαφερόντων, ροκ, χέβυ µέταλ, νιού γουέιβ.
-  Η ανάγκη κάποιων να αναδειχτούν σε ηγέτες.

2.3 Συνοχή και διάλυση της οµάδας
Βασική επιδίωξη κάθε οµάδας είναι να εξασφαλίζει και να διατηρεί τη συνοχή της. Όσο εξυπηρετείται ο κοινός σκοπός και επιτυγχάνονται οι κοινοί στόχοι, είναι φυσικό να ενισχύονται οι δεσµοί των µελών της κοινωνικής οµάδας. Τα µέλη επικοινωνούν συχνά µεταξύ τους, υπακούουν σε κοινούς κανόνες, έχουν κοινές αξίες και εµπειρίες, χρησιµοποιούν µια κοινή «γλώσσα», όπως π.χ. συµβαίνει µε µια παρέα συµµαθητών ή µε τους συναδέλφους σε ένα χώρο εργασίας.
Αν για οποιοδήποτε λόγο ο κοινός στόχος πάψει να υπάρχει, είτε γιατί έχει επιτευχθεί είτε γιατί άλλαξαν τα ενδιαφέροντα των ατόµων είτε γιατί υπήρξαν διαφωνίες ή αποτυχίες, η κοινωνική οµάδα µπορεί να διαλυθεί, όπως συνέβη στο παρελθόν µε τη Φιλική Εταιρεία ή τις οµάδες αγροτών που επεξεργάζονταν αγροτικά προϊόντα και διαλύθηκαν µε την εκβιοµηχάνιση της χώρας.

Όταν διαµορφώνονται νέες ανάγκες και κοινωνικές συνθήκες, κάποιες κοινωνικές οµάδες καταργούνται και δηµιουργούνται νέες, οι οποίες δίνουν νέες ταυτότητες στα άτοµα. Με αυτό τον τρόπο µε την πτώση της δικτατορίας έπαψαν να υπάρχουν οι οµάδες φοιτητών που εναντιώθηκαν στο καθεστώς και δηµιουργήθηκαν νέες οµάδες µε άλλους στόχους, όπως οι φοιτητικοί σύλλογοι.
φωτ. 2.8 Με την κοινωνική εξέλιξη πολλές επαγγελµατικές οµάδες εξαφανίζονται και νέες δηµιουργούνται για να ανταποκριθούν στις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη για επαγγελµατικές οµάδες που χάνονται. Μπορείτε να πραγµατοποιήσετε µικρή έρευνα για τα παραδοσιακά επαγγέλµατα που χάνονται στην τοπική σας κοινότητα και για τα µέτρα στήριξης ορισµένων από αυτά.

φωτ. 2.6 Οµάδες φοιτητών στην κατάληψη της Νοµικής στη διάρκεια της δικτατορίας.
φωτ. 2.7 Αντιπολεµική διαδήλωση οµάδων φοιτητών στην Ουάσιγκτον, τη δεκαετία του ' 60. Οι οµάδες δηµιουργούνται όταν εξυπηρετούν κάποιες ανάγκες και διαλύονται όταν οι στόχοι τους ικανοποιηθούν. Οι οµάδες φοιτητών στη διάρκεια της δικτατορίας (1967-1974) ικανοποίησαν το στόχο τους που ήταν η ανατροπή του δικτατορικού καθεστώτος. Με τον ίδιο τρόπο έπαψαν να υπάρχουν οι αντιπολεµικές οµάδες στην Αµερική του '60, όταν τελείωσε ο πόλεµος στο Βιετνάµ. ✍ Από τις γνώσεις σας στην Ιστορία να αναφέρετε οµάδες οι οποίες µε τη δράση τους άλλαξαν την ιστορία του τόπου τους.

Αίσθηση του «εµείς»
Κοινά ενδιαφέροντα

Μίµηση

Ηγεσία

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Πώς εξηγείτε τη λαϊκή έκφραση «Δείξε µου το φίλο σου να σου πω ποιος είσαι;» µε βάση τις γνώσεις σας από το κεφάλαιο;
- 2. Να καταγράψετε εθελοντικές οµάδες, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, οµάδες πίεσης (Σωµατεία, Συλλόγους) που δραστηριοποιούνται στην τοπική σας κοινωνία.
- 3. Να ενηµερωθείτε από το Δήµο/Κοινότητα για τις κοινωνικές οµάδες που κινδυνεύουν από αποκλεισµό και για τα προγράµµατα υποστήριξής τους.
- 4. Η τρίτη ηλικία συµµετέχει σε λιγότερες οµάδες. Γιατί; Καταγράψτε τα προβλήµατά τους, ιδιαίτερα στις πόλεις. Ενηµερωθείτε από το Δήµο για τα ΚΑΠΗ και τις Λέσχες Φιλίας της περιοχής σας.
- 5. Να καταγράψετε σε κατάλογο τις οµάδες ατόµων που γίνονται αντικείµενο διακρίσεων. Να καταγράψετε τις πιο συνηθισµένες αρνητικές προκαταλήψεις γι' αυτές τις οµάδες. Να σηµειώσετε γιατί αυτές οι απόψεις δεν ανταποκρίνονται στην πραγµατικότητα.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και αφού κατανόησες τις έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις. Όπου συναντάς δυσκολία, µπορείς να συµβουλευτείς το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Ποιες είναι οι διαφορές µεταξύ πρωτογενών και δευτερογενών οµάδων; Να αναφέρετε παραδείγµατα από κάθε κατηγορία.
- 2. Να αναφέρετε δύο παραδείγµατα προκαταλήψεων που αναπτύσσονται σήµερα και να προσδιορίσετε τις αρνητικές τους συνέπειες.
- 3. Μέσα από το παράδειγµα µιας οµάδας να αναφέρετε τους λόγους ένταξης των ατόµων στην οµάδα και τους λόγους που θα µπορούσαν να οδηγήσουν στη διάλυσή της.
- Β. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα

1. 2. 3. 4. 5.
- Το επαγγελµατικό σωµατείο είναι πρωτογενής οµάδα
- Οι κοινωνικές οµάδες έχουν κοινούς σκοπούς Σ Λ
- Οι προκαταλήψεις οδηγούν στο ρατσισµό
- Σήµερα όλες οι οµάδες είναι κλειστές Σ Λ
- Οι οµάδες διαλύονται µόνον από το κράτος

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Λόγοι ένταξης της οµάδας

Κοινωνική Οργάνωση και Κοινωνική Μεταβολή
- ➤ κοινωνική θέση
- κοινωνική διαστρωµάτωση
- κοινωνικός ρόλος
- κοινωνική κινητικότητα ➤
- ➤ κοινωνικοί κανόνες
- κοινωνική µεταβολή
Οι έννοιες της κοινωνίας και της κοινωνικής οµάδας θα σου είναι χρήσιµες για να κατανοήσεις τους τρόπους οργάνωσης της κοινωνίας που θα µελετήσεις σε αυτό το κεφάλαιο.
Το µυθιστόρηµα του Ν. Καζαντζάκη «Καπετάν Μιχάλης», το «Μάνα κουράγιο» του Μπ. Μπρέχτ, το «Ένα παιδί µετράει τα άστρα» του Μ. Λουντέµη παρουσιάζουν άτοµα που ασκούν τους κοινωνικούς τους ρόλους µε βάση τους κοινωνικούς κανόνες αλλά και µε βάση τη µοναδική προσωπικότητά τους που συχνά µπορεί να τους φέρνει σε σύγκρουση µε την κοινωνική πραγµατικότητα της εποχής τους.

Η ταινία «Σπάρτακος» του Στ. Κιούµπρικ αναφέρεται στη διαστρωµάτωση της Ρωµαϊκής κοινωνίας και τη δουλεία αλλά και στους αγώνες για κοινωνική µεταβολή. Ταινίες όπως «Κάντο όπως ο Μπέκαµ» του Τζ. Τζάντα και «Γάµος αλά ελληνικά» της Ν. Βαρντάλος, «Δεσποινίς ετών… 39» του Αλ. Σακελλάριου θα σου γνωρίσουν τους διαφορετικούς κανόνες και ρόλους στις κοινωνίες του 20ού αιώνα. Με τις ταινίες «The wall» των Pink Floyd και «Αντίο Λένιν» του Β. Μπέκερ θα γνωρίσεις αντίστοιχα τα φοιτητικά κινήµατα του 20ού αιώνα που διεκδίκησαν κοινωνικές µεταρρυθµίσεις και την κοινωνική αλλαγή που επέφερε η πτώση του τείχους στο Ανατολικό Βερολίνο.

Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις ότι κάθε κοινωνία οργανώνεται µε βάση συγκεκριµένους κοινωνικούς κανόνες, οι οποίοι προσδιορίζουν τις υποχρεώσεις και τα δικαιώµατα των ατόµων µε βάση την κοινωνική τους θέση και τους κοινωνικούς τους ρόλους. Με αυτό τον τρόπο η κοινωνία αποκτά συνοχή και διάρκεια στο χρόνο, µε αποτέλεσµα οι συµπεριφορές των ατόµων να είναι προβλέψιµες. Όταν οι εποχές αλλάζουν, µεταβάλλονται και οι κοινωνίες, αλλάζει δηλαδή όλη η παραπάνω κοινωνική τους οργάνωση.

3.1 Η κοινωνική θέση
Είδαµε στο προηγούµενο κεφάλαιο ότι το άτοµο εντάσσεται σε διάφορες κοινωνικές οµάδες κατά τη διάρκεια της ζωής του. Στις κοινωνικές οµάδες που συµµετέχει, καταλαµβάνει µια συγκεκριµένη κοινωνική θέση. Είναι γονιός ή παιδί σε µιαν οικογένεια, δάσκαλος ή µαθητής σε ένα σχολείο, εργοδότης ή εργαζόµενος σε µιαν επιχείρηση, στέλεχος ή απλό µέλος ενός πολιτικού κόµµατος ή οργάνωσης.
Από τα παραδείγµατα αυτά κατανοούµε ότι κάθε άτοµο καταλαµβάνει συγκεκριµένη κοινωνική θέση σε κάθε οµάδα που συµµετέχει αλλά και στην κοινωνία ευρύτερα. Αυτό σηµαίνει ότι κατέχει περισσότερη ή λιγότερη εξουσία/δύναµη σε σχέση µε τους άλλους, περισσότερες ή λιγότερες υποχρεώσεις και δικαιώµατα. Ο διευθυντής ενός σχολείου έχει περισσότερες υποχρεώσεις και δικαιώµατα και περισσότερη εξουσία από τους µαθητές, εφόσον έχει την ευθύνη της λειτουργίας του σχολείου, ενώ οι µαθητές έχουν βασικά την ευθύνη της παρακολούθησης των µαθηµάτων. Με τον ίδιο τρόπο το στέλεχος ενός κόµµατος έχει περισσότερη εξουσία από το απλό µέλος. Αυτό σηµαίνει ότι οι παραπάνω κοινωνικές θέσεις ιεραρχούνται ως θέσεις µεγαλύτερης και µικρότερης ευθύνης δηλαδή µεγαλύτερης και µικρότερης εξουσίας-δύναµης.

Πώς όµως καταλαµβάνει ένα άτοµο µια κοινωνική θέση; Για να σου δοθεί η θέση του µαθητή στο Δηµοτικό αρκούσε η ηλικία σου, εφόσον στην Ελλάδα η φοίτηση είναι υποχρεωτική για όλα τα παιδιά. Για να κατακτήσεις αργότερα τη θέση του φοιτητή σε µιαν Ανώτατη Σχολή, θα απαιτηθεί να έχεις την απαραίτητη εκπαίδευση για να ανταποκριθείς στις Πανελλήνιες Εξετάσεις.
Τόσο η ηλικία, όσο και η εκπαίδευση αποτελούν κριτήρια για να καταλάβει το άτοµο µια κοινωνική θέση. Τα κριτήρια αυτά αποτελούν τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του ατόµου. Οι κοινωνικές θέσεις, εποµένως, αποδίδονται στα άτοµα µε βάση τα κοινωνικά τους χαρακτηριστικά.

Από το παράδειγµα κατανοούµε ότι άλλα κοινωνικά χαρακτηριστικά, όπως το φύλο, τα έχουµε µε τη γέννησή µας (εκ γενετής) και άλλα, όπως η µόρφωση, τα αποκτούµε στη διάρκεια της ζωής µας (επίκτητα).
-  Εκ γενετής χαρακτηριστικά είναι το φύλο, η ηλικία, η φυλετική, εθνική ή κοινωνική προέλευσή µας τα σωµατικά χαρακτηριστικά. Τα χαρακτηριστικά αυτά οδηγούν σε κοινωνικές θέσεις που είναι δοτές, µας δίδονται δηλαδή λόγω αυτών των χαρακτηριστικών και όχι λόγω των προσωπικών µας ικανοτήτων.
φωτ 3.1 Λεπτοµέρεια από τον πίνακα του Ν. Λύτρα «Λ. Καυτατζόγλου», 1886
φωτ.3.2 Λεπτοµέρεια από τον πίνακα «Oικογένεια» του Σπ. Bασιλείου, 1948.
φωτ. 3.3 «Kουλουροπώλης» πίνακας του Θεόφιλου 1933.

Στις παραδοσιακές κοινωνίες η ενδυµασία δήλωνε την κοινωνική θέση του ατόµου. Στις σύγχρονες κοινωνίες, µε εξαίρεση τις
επαγγελµατικές στολές (π.χ. γιατροί, στρατιωτικοί), η ενδυµασία παύει να αποτελεί µέσο διάκρισης της κοινωνικής θέσης των ατόµων. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη άλλα µέσα διάκρισης της κοινωνικής θέσης των ατόµων.
-  Επίκτητα κοινωνικά χαρακτηριστικά είναι η µόρφωση, το επάγγελµα, το κύρος, το εισόδηµα, ο πλούτος, οι κοινωνικές σχέσεις. Τα χαρακτηριστικά αυτά οδηγούν σε κοινωνικές θέσεις που είναι κατακτηµένες, τις κατακτάµε δηλαδή µε βάση αυτά τα ατοµικά µας προσόντα.

Η σηµασία που µπορεί να έχουν τα εκ γενετής ή επίκτητα χαρακτηριστικά για να καταλάβει ένα άτοµο κοινωνικές θέσεις µε µεγαλύτερη εξουσία, διαφέρει από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Στις παραδοσιακές κοινωνίες π.χ. το να είσαι γυναίκα αποτελεί, ακόµα και σήµερα, χαρακτηριστικό αποκλεισµού από θέσεις εξουσίας, ενώ παλαιότερα οδηγούσε στον αποκλεισµό ακόµα και από τη θέση του ψηφοφόρου. Αντίθετα στις σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες µεγαλύτερη σηµασία αποδίδεται στα επίκτητα χαρακτηριστικά (π.χ. µόρφωση, δεξιότητες, εργατικότητα) που οδηγούν σε κατακτηµένες θέσεις, εφόσον οι νόµοι κατοχυρώνουν την ισότητα όλων ανεξάρτητα από διαφορές φύλου, φυλής, ηλικίας ή αναπηρίας.

φωτ. 3.4 Η Οικουµενική διακήρυξη των Ανθρώπινων Δικαιωµάτων του ΟΗΕ, που έχουν δεχτεί ως εσωτερικό δίκαιο όλα σχεδόν τα κράτη, κατοχυρώνει την ισότητα όλων, ανεξάρτητα από γλώσσα, φυλή, φύλο, θρησκεία ή αναπηρία. Ακόµα όµως και σήµερα, παράγοντες, όπως το φύλο, δεν έχουν πάψει να αποκλείουν άτοµα από κοινωνικές θέσεις εξουσίας. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη τη σηµασία κατοχύρωσης της αξιοκρατίας και των ίσων ευκαιριών στην κατάκτηση κοινωνικών θέσεων µε µεγαλύτερη εξουσία.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Κοινωνικά Χαρακτηριστικά (εκ γενετής - επίκτητα)

3.2 Ο κοινωνικός ρόλος
Η κοινωνική θέση του Διευθυντή στο σχολείο συνδέεται, όπως είδαµε, µε τις υποχρεώσεις και τα δικαιώµατά του σε σχέση µε τα άλλα µέλη της σχολικής κοινότητας. Συνδέεται εποµένως, µε τις συµπεριφορές που οφείλει να έχει ο Διευθυντής απέναντι στους προϊσταµένους του, στους καθηγητές, στους γονείς και τους µαθητές του σχολείου. Η συµπεριφορά που οφείλει να έχει το άτοµο, επειδή κατέχει µια θέση σε µια κοινωνική οµάδα, προσδιορίζει τον κοινωνικό του ρόλο. Η συγκεκριµένη συµπεριφορά που περιµένουµε π.χ. από ένα γονέα, δηλαδή να παρέχει στα παιδιά του αγάπη, ασφάλεια, φροντίδα και την κατάλληλη προετοιµασία τους για το µέλλον, αποτελεί το περιεχόµενο του κοινωνικού ρόλου του γονέα.

Κάθε κοινωνική θέση συνδέεται µε κοινωνικούς ρόλους και τις αντίστοιχες υποχρεώσεις και δικαιώµατα. Τους ρόλους αυτούς τους µαθαίνουµε από τα πρώτα στάδια της ζωής µας µέσα από το παιχνίδι και την οικογενειακή και σχολική ζωή (βλ. κεφ. 5). Με αυτό τον τρόπο γνωρίζουµε ποια συµπεριφορά περιµένουν οι άλλοι από εµάς, όταν ασκούµε ένα ρόλο (π.χ. του φίλου, του µαθητή, του αδερφού), αλλά και προβλέπουµε την αντίστοιχη συµπεριφορά

Κοινωνικές Θέσεις (δοτές - κατακτηµένες)
φωτ 3.5 Η θέση µιας γιατρού σε ένα Νοσοκοµείο συνδέεται µε τους ρόλους της, δηλαδή τις συµπεριφορές που οφείλει να έχει ως γιατρός απέναντι στους συναδέλφους της, στους ασθενείς και τους συγγενείς τους, στη Διεύθυνση του Νοσοκοµείου και στο προσωπικό.
Να συζητήσετε στην τάξη τις συµπεριφορές που οφείλει να έχει ο µαθητής, µε βάση τη θέση του, απέναντι στις διάφορες άλλες κατηγορίες θέσεων στο σχολείο.
των άλλων. Η έκφραση «δε φέρθηκε, όπως έπρεπε», ως γονέας, δάσκαλος, γιατρός , έχει ακριβώς αυτό το νόηµα. Οι κοινωνικοί ρόλοι προσδιορίζονται από συγκεκριµένους κοινωνικούς κανόνες που καθορίζουν τη συµπεριφορά µας. Οι σχολικοί κανόνες καθορίζουν το ρόλο µας ως µαθητών, οι κανόνες της Πολιτείας το ρόλο µας ως πολιτών κ.λ.π. Κάθε άτοµο όµως, έχει τη δυνατότητα να προσαρµόσει τη συµπεριφορά του για κάθε ρόλο στη δική του προσωπικότητα. Γι' αυτό δε συµπεριφέρονται όλοι π.χ. οι δάσκαλοι, οι γονείς ή οι πολίτες µε τον ίδιο τρόπο. Σε αντίθεση εποµένως µε τους θεατρικούς ρόλους, τους οποίους «υποδύονται» οι ηθοποιοί µε βάση ένα καθορισµένο σενάριο, τους κοινωνικούς µας ρόλους τους ζούµε διαφορετικά ο καθένας και µέσα από αυτούς διαµορφώνουµε και εµφανίζουµε στην κοινωνία την προσωπικότητά µας.

Η ελευθερία που διαθέτουµε να προσαρµόσουµε τον κοινωνικό µας ρόλο στην προσωπικότητά µας, είναι µεγαλύτερη ή µικρότερη ανάλογα µε την κοινωνία στην οποία ζούµε. Οι παραδοσιακές κοινωνίες αφήνουν λιγότερα περιθώρια προσωπικής επιλογής στους τρόπους συµπεριφοράς από τις σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες, οι οποίες σέβονται την ελευθερία όλων να αναπτύσσουν την προσωπικότητά τους, εφόσον βέβαια δεν παραβιάζουν τους νόµους.
Επειδή το άτοµο συµµετέχει σε πολλές κοινωνικές οµάδες και κατέχει διαφορετικές θέσεις, ασκεί και πολλούς ρόλους ταυτόχρονα. Συχνά, οι υποχρεώσεις που συνεπάγεται ένας ρόλος έρχονται σε σύγκρουση µε τις υποχρεώσεις ενός άλλου. Το φαινόµενο αυτό ονοµάζεται σύγκρουση ρόλων. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελούν οι ρόλοι του εργαζόµενου και του γονέα, οι οποίοι συγκρούονται ιδιαίτερα, όταν δεν υπάρχουν µέτρα κοινωνικής πρόνοιας, όπως οι παιδικοί σταθµοί.

3.3 Οι κοινωνικοί κανόνες
Όλες οι κοινωνίες έχουν κάποια ιδεώδη, κάποιες κοινωνικές αξίες* και οι συµπεριφορές των µελών τους πρέπει να είναι σύµφωνες µε αυτές. Η αξία π.χ. της ζωής αποτελεί µια τέτοια πανανθρώπινη αξία. Αυτές οι αξίες εκφράζονται µε τους κοινωνικούς κανόνες. Η κοινωνική αξία της ζωής εκφράζεται στις περισσότερες κοινωνίες µε τον κοινωνικό κανόνα της απαγόρευσης της αφαίρεσης ή της απειλής της ζωής του ατόµου.
φωτ. 3.6 Η είσοδος στην τρίτη ηλικία απαιτεί νέα προσαρµογή των ατόµων που χρειάζονται υποστήριξη. Συχνά, υπάρχει πρόβληµα προσαρµογής στους νέους ρόλους που πρέπει να αναλάβουµε. Η εφηβεία και η ενηλικίωση, η µετανάστευση, η απόκτηση παιδιού σε νεαρή ηλικία, η συνταξιοδότηση, τα γηρατειά αλλά και ρόλοι, όπως αυτοί του µαθητή, του φοιτητή, παρουσιάζουν προβλήµατα γιατί απαιτούν νέες συµπεριφορές, για τις οποίες τα άτοµα µπορεί να µην είναι κατάλληλα προετοιµασµένα.

Να συζητήσετε στην τάξη τα προβλήµατα αυτά. Να προτείνετε τρόπους βοήθειας των παραπάνω οµάδων ατόµων που αντιµετωπίζουν προβλήµατα προσαρµογής στους νέους ρόλους τους.
φωτ. 3.7 Αρχαία Τραγωδία στο θέατρο Ηρώδου του Αττικού.
Το φαινόµενο της σύγκρουσης ρόλων ενέπνευσε τους µεγαλύτερους αρχαίους τραγωδούς και σύγχρονους δραµατουργούς. Πρόσωπα όπως η Αντιγόνη, ο Αγαµέµνονας, η Μήδεια αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγµατα. Οι σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες γίνονται περισσότερο ανεκτικές στις διαφορετικές συµπεριφορές, µειώνοντας µε αυτό τον τρόπο τις περιπτώσεις τέτοιων τραγικών συγκρούσεων. Η Πολιτεία σήµερα λαµβάνει µέτρα βοηθητικά για αντίστοιχες καταστάσεις, όπως για τις συγκρούσεις στους ρόλους των εργαζόµενων - γονιών. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη για αυτά τα µέτρα.

Όλοι µας γνωρίζουµε ότι, σε κάθε κοινωνία ή οµάδα, µια
συγκεκριµένη συµπεριφορά θεωρείται «σωστή», ένας τρόπος ντυσίµατος «κατάλληλος», ένας τρόπος οµιλίας «καλύτερος» από κάποιον άλλον. Το ποια συµπεριφορά θεωρείται «σωστή» καθορίζεται από τους αντίστοιχους κοινωνικούς κανόνες.
Οι κοινωνικοί κανόνες είναι πρότυπα συµπεριφοράς που διαµορφώνονται µε βάση τις κοινωνικές αξίες κάθε κοινωνίας ή κοινωνικής οµάδας. Η κοινωνική αξία π.χ. της ισότητας των φύλων, που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες, διαµόρφωσε και τους αντίστοιχους κοινωνικούς κανόνες που ορίζουν τη συµπεριφορά της γυναίκας στους ρόλους της ως συζύγου, µητέρας, εργαζόµενης κ.ά.

Είδη κοινωνικών κανόνων
-  Γενικοί κοινωνικοί κανόνες είναι αυτοί που αφορούν όλο το κοινωνικό σύνολο, όπως η προστασία της ζωής, της ισότητας, της ελευθερίας, ενώ οι ειδικοί κοινωνικοί κανόνες αφορούν επιµέρους κοινωνικές οµάδες, όπως οι κανόνες που αφορούν τους γιατρούς, τους µαθητές ή τους οδηγούς.
-  Αυστηροί κοινωνικοί κανόνες είναι όσοι προβλέπουν ποινές σε όσους τους παραβαίνουν, όπως π.χ. η απαγόρευση φόνου, κλοπής, εξύβρισης, ενώ οι ελαστικοί ή χαλαροί αντίθετα αφήνουν περιθώρια ελευθερίας στο άτοµο, όπως π.χ. ο τρόπος καθηµερινής ενδυµασίας.
φωτ. 3.8 Οι αλλαγές των κανόνων Οικογενειακού Δικαίου.
- Το 1982 άλλαξαν οι κανόνες του Οικογενειακού Δικαίου. Μέχρι τότε οι αποφάσεις που αφορούσαν την οικογένεια αποτελούσαν προνόµιο των ανδρών, οι οποίοι είχαν και όλα τα οικογενειακά βάρη, ενώ οι γυναίκες περιορίζονταν στο ρόλο της νοικοκυράς. Μετά την αλλαγή οι σύζυγοι συναποφασίζουν πλέον ισότιµα για όλα τα θέµατα της οικογένειας και φέρουν µαζί τις ευθύνες και τα βάρη της.

Με την αλλαγή αυτών των κοινωνικών κανόνων άλλαξε ταυτόχρονα η θέση της γυναίκας στην οικογένεια και εποµένως οι ρόλοι της ως µητέρας και συζύγου.
- Να σχολιάσετε αυτές τις αλλαγές. Με ποιες αλλαγές στους ρόλους και τις θέσεις της γυναίκας συνδέονται; Περισσότερες πληροφορίες για τη νοµοθεσία που αφορά τα φύλα θα βρείτε στο ΚΕΘΙ www.kethi.gr.
Να συζητήσετε στην τάξη αντίστοιχες αλλαγές των κανόνων που αφορούν το σχολείο.
-  Τυπικοί κοινωνικοί κανόνες είναι όλοι οι γραπτοί κανόνες-νόµοι του κράτους (βλ. Β~ Μέρος), ενώ άτυποι κανόνες είναι τα άγραφα έθιµα και συνήθειες, όπως π.χ. οι κανόνες ευγένειας ή τα έθιµα της αποκριάς.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

3.4 Κοινωνική διαστρωµάτωση, κοινωνική κινητικότητα
Σε κάθε κοινωνία τα άτοµα δε διαθέτουν τα ίδια κοινωνικά χαρακτηριστικά, όπως ο πλούτος, η µόρφωση, το εισόδηµα, το κύρος. Εξάλλου, ακόµα και σήµερα, σε πολλές κοινωνίες και οµάδες χαρακτηριστικά, όπως το φύλο, η φυλή ή η εθνική προέλευση οδηγούν σε κοινωνική ανισότητα.
Κάθε κοινωνία αξιολογεί και κατατάσσει τα κοινωνικά χαρακτηριστικά και µέσα από αυτά ιεραρχεί τα άτοµα που τα κατέχουν. Η κατάταξη αυτή γίνεται µε βάση τις ανάγκες της κοινωνίας, την ιστορία της και τα συµφέροντα που κυριαρχούν σε αυτήν. Με αυτό τον τρόπο περισσότερη εξουσία αποδίδεται π.χ. στο ανδρικό φύλο και στη σωµατική δύναµη από τα µέλη των κτηνοτροφικών κοινωνιών, στην αριστοκρατική προέλευση από τα µέλη των παραδοσιακών κοινωνιών, στον οικονοµικό πλούτο από τα µέλη της σύγχρονης κοινωνίας.

Ο τρόπος που κάθε κοινωνία ιεραρχεί τα άτοµα, µε βάση τα κοινωνικά τους χαρακτηριστικά, ονοµάζεται κοινωνική διαστρωµάτωση.
Στην ιστορία της ανθρωπότητας έχουν υπάρξει πολλά είδη κοινωνικής διαστρωµάτωσης, όπως η δουλεία, οι κάστες* στην Ινδία κ.ά. Στις σύγχρονες κοινωνίες το βασικό είδος κοινωνικής διαστρωµάτωσης είναι η κοινωνική τάξη, στην οποία ανήκουν τα άτοµα µε κοινά οικονοµικά χαρακτηριστικά και συµφέροντα, π.χ. εργατική, αγροτική, αστική τάξη**.
Οι συνέπειες της κοινωνικής διαστρωµάτωσης επηρεάζουν όλη την κοινωνική µας ζωή, τις αντιλήψεις µας για τον κόσµο, τις πολιτικές µας επιλογές, την υγεία µας, τη σταδιοδροµία µας κ.λπ.

Οι κοινωνικές ανισότητες και η κοινωνική διαστρωµάτωση χαρακτηρίζουν όλες τις κοινωνίες. Στις παραδοσιακές κοινωνίες, όπως είδαµε, τα άτοµα δεν έχουν περιθώρια να καλυτερεύσουν την οικονοµική και κοινωνική τους κατάσταση, εφόσον οι θέσεις τους είναι δοτές, καθορίζονται δηλαδή από τη γέννησή τους. Ο δούλος, ο δουλοπάροικος στη φεουδαρχία ή ο Ινδός του 19ου αιώνα που ανήκε στην κατώτερη κάστα, γνώριζαν ότι θα έκλειναν τον κύκλο της ζωής τους στην ίδια ακριβώς θέση µε
φωτ. 3.9 Μαρία Κιουρί. Η πρώτη γυναίκα που τιµήθηκε µε βραβείο Νόµπελ. Οι έρευνες της για τη ραδιενέργεια της δίνουν Νόµπελ Φυσικής (1903) και Νόµπελ Χηµείας (1911).
φωτ. 3.10 Λίνα Τσαλδάρη. Η πρώτη Ελληνίδα υπουργός το 1956.
φωτ. 3.11 Σερίν Εµπαντίν, δικηγόρος. Η πρώτη µουσουλµάνα µε Νόµπελ ειρήνης το 2003. Στις σύγχρονες κοινωνίες το φύλο αποτελεί όλο και λιγότερο χαρακτηριστικό που οδηγεί σε κοινωνικές ανισότητες. Οι γυναίκες ενισχύονται µε κατάλληλα µέτρα ώστε να καταλαµβάνουν θέσεις εξουσίας σε πολλούς τοµείς. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη για κοινωνικές ανισότητες που στηρίζονται στο φύλο (www.kethi.gr).
αυτήν που κληρονόµησαν από την οικογένειά τους (κλειστό σύστηµα διαστρωµάτωσης).

Αντίθετα, στις σύγχρονες κοινωνίες επικρατεί ένα ανοιχτό σύστηµα διαστρωµάτωσης µε το οποίο τα άτοµα έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν την οικονοµική και κοινωνική τους κατάσταση. Η αλλαγή αυτή επιτυγχάνεται µέσα από την εκπαίδευση και κατάρτιση, την αλλαγή επαγγέλµατος, την εργασία. Αυτή η δυνατότητα µετακίνησης ενός ατόµου από µια κοινωνική τάξη σε άλλη ονοµάζεται κοινωνική κινητικότητα.
Η δωρεάν παιδεία, η ενίσχυση και κατάρτιση των ευάλωτων οµάδων, όπως οι άνεργοι, οι γυναίκες, τα άτοµα µε αναπηρίες, οι νέοι, οι µετανάστες, είναι µέτρα που έχουν ως σκοπό την ισότητα ευκαιριών για όλα τα µέλη της κοινωνίας. Τα µέτρα αυτά δεν καταργούν βέβαια τις κοινωνικές ανισότητες σε βάρος των συγκεκριµένων κοινωνικών οµάδων, παρέχουν όµως στα άτοµα τη δυνατότητα βελτίωσης της κοινωνικής τους θέσης, δίνοντάς τους τις ευκαιρίες που στερούνται για να καλυτερεύσουν την κοινωνική τους θέση.

Η κοινωνική κινητικότητα µπορεί να είναι:
- α) ανοδική, όταν το άτοµο κινείται από κατώτερες σε ανώτερες κοινωνικές τάξεις, όπως π.χ. στην περίπτωση που το άτοµο αποκτά επαγγελµατική κατάρτιση ή ένα πτυχίο,
- β) καθοδική, όταν π.χ. ένα άτοµο χάνει την εργασία ή την περιουσία του, ή
- γ) οριζόντια, όταν ένα άτοµο π.χ. αλλάζει εργασία, χωρίς αυτό να συνεπάγεται ότι αποκτά περισσότερο ή λιγότερο εισόδηµα ή κύρος.
Εξάλλου, οι κοινωνικοί επιστήµονες µελετούν την κινητικότητα των ατόµων σε σύγκριση µε την κοινωνική τάξη των γονιών τους (διαγενεακή κινητικότητα). Εάν τα νέα µέλη της κοινωνίας παρουσιάζουν ανοδική κινητικότητα σε σχέση µε την κατάταξη των γονιών τους, αυτό αποτελεί δείκτη κοινωνικής ανάπτυξης και ευηµερίας, εφόσον συνήθως συνδέεται µε την αύξηση του εισοδήµατος και την πρόσβαση σε περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες.

φωτ. 3.12 ΟΑΕΔ Προγράµµατα κατάρτισης. Σήµερα ο πιο συνηθισµένος λόγος κοινωνικής κινητικότητας είναι η αλλαγή επαγγέλµατος. Πολλά επαγγέλµατα εξαφανίζονται, όπως τα παραδοσιακά επαγγέλµατα µικροκατασκευαστών και τεχνιτών. Nέες τεχνολογίες µπαίνουν στην παραγωγή και µαζί τους νέες ειδικότητες. Πολλά εποµένως άτοµα οδηγούνται στην ανεργία και την καθοδική κινητικότητα. Γι' αυτό η Πολιτεία οργανώνει προγράµµατα κατάρτισης νέων σε νέα επαγγέλµατα και τεχνολογίες.
- Να ενηµερωθείτε από τον ΟΑΕΔ για αυτά τα Προγράµµατα και µέσα από το µάθηµα του Επαγγελµατικού Προσανατολισµού.

φωτ.3.13 Στη µεταπολεµική Ελλάδα το απολυτήριο του Γυµνασίου ήταν αρκετό για ανοδική κοινωνική κινητικότητα. ✍
- ✍ Να συζητήσετε στην τάξη ποια επιπλέον εκπαιδευτικά και επαγγελµατικά προσόντα απαιτούνται σήµερα.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Κοινωνική Διαστρωµάτωση (Κοινωνική Τάξη)
Κοινωνική Κινητικότητα
Κοινωνική Ανισότητα

Ανοδική

Καθοδική

Οριζόντια

3.5 Κοινωνική Μεταβολή
Η οργάνωση κάθε κοινωνίας δε µένει αναλλοίωτη στο χρόνο. Ήδη, γνωρίζεις ότι η κοινωνική θέση της Ελληνίδας άλλαξε τα τελευταία µόλις χρόνια, ενώ από το µάθηµα της Ιστορίας σου έχεις γνωρίσει τις τεράστιες κοινωνικές µεταβολές που έχουν συµβεί στην ελληνική κοινωνία στη διάρκεια των δύο περίπου αιώνων ύπαρξης του ελληνικού κράτους.

Ποιες είναι οι αιτίες των κοινωνικών µεταβολών;
Οι αιτίες των κοινωνικών µεταβολών µπορεί να είναι:
-  αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον, π.χ. οι αλλαγές του κλίµατος και η ξηρασία στην Yποσαχάρια Αφρική οδηγούν σε µετακινήσεις πληθυσµών, σε προβλήµατα υποσιτισµού και σε κοινωνικές µεταβολές,
-  µεταβολές στην τεχνολογία, π.χ. η σύγχρονη βιοµηχανική κοινωνία, που αντικατέστησε την παραδοσιακή αγροτική, οφείλεται στη βιοµηχανική επανάσταση (ατµού και σιδηροδρόµων), ενώ η σύγχρονη επανάσταση υψηλής τεχνολογίας συνδέεται µε σηµαντικές κοινωνικές µεταβολές, όπως η παγκοσµιοποίηση. Τέλος, οι µεταβολές µπορεί να οφείλονται σε:
-  πολέµους, επαναστάσεις και κοινωνικά κινήµατα, όπως οι κοινωνικές µεταβολές που επέφερε η επανάσταση στην Κίνα και τη Ρωσία, ο Β~ Παγκόσµιος Πόλεµος στη Γερµανία ή το γυναικείο κίνηµα στις σύγχρονες κοινωνίες.

Με ποιον τρόπο πραγµατοποιείται η κοινωνική µεταβολή;
Η κοινωνική µεταβολή:
-  άλλοτε γίνεται αργά, όπως στις παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες, οι οποίες παρέµεναν σχετικά σταθερές για πολλούς αιώνες και άλλοτε ραγδαία, όπως στις σύγχρονες βιοµηχανικές κοινωνίες οι οποίες µεταβάλλονται ταχύτατα εξαιτίας των τεχνολογικών επαναστάσεων. Σε όλες τις περιπτώσεις τα στοιχεία της κοινωνίας που µεταβάλλονται ταχύτερα είναι ο υλικός πολιτισµός και η τεχνολογία. Πιο αργά και δύσκολα αλλάζουν χαρακτηριστικά, όπως οι αξίες και οι νοοτροπίες, π.χ. η κοινωνική µεταβολή της ελληνικής κοινωνίας τα τελευταία χρόνια είναι ραγδαία, εξαιτίας των τεχνολογικών εξελίξεων, αλλά συχνά παραµένουν παραδοσιακές νοοτροπίες, όπως οι προκαταλήψεις που αφορούν τις γυναίκες.

φωτ. 3. 14 Σύγχρονος Δορυφόρος. Στα τέλη του προηγούµενου αιώνα η τεχνολογική επανάσταση έγινε αιτία ραγδαίων κοινωνικών εξελίξεων. Αυτές οι αλλαγές οδηγούν στο φαινόµενο της παγκοσµιοποίησης που επηρεάζει το χαρακτήρα όλων των κοινωνιών σήµερα.
- Να συζητήσετε στην τάξη τις συνέπειες του φαινοµένου της παγκοσµιοποίησης.
φωτ. 3.15 Στιγµιότυπο από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, που χώριζε για πολλές δεκαετίες το Ανατολικό από το Δυτικό Βερολίνο. Ο 20ός αιώνας υπήρξε γεµάτος από κάθε είδους κοινωνικές ανατροπές. Δύο Παγκόσµιοι Πόλεµοι, η Ρωσική και η Κινέζικη Επανάσταση, ο πόλεµος στο Βιετνάµ, τα κινήµατα του '60, η δηµιουργία και η πτώση του τείχους του Βερολίνου, η κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων στη Ν.Αφρική, η δηµιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης οδήγησαν σε τεράστιες κοινωνικές µεταβολές. ✍

✍ Από την Ιστορία σας, το διαδίκτυο και τη βιβλιοθήκη του σχολείου σας ή του
Δήµου/Κοινότητας να συγκεντρώσετε στοιχεία για ένα από τα παραπάνω γεγονότα και να τα παρουσιάσετε στην τάξη.
-  άλλοτε επιδιώκεται ειρηνικά, π.χ. µέσω εκλογών ή µέσω αλλαγών στη νοµοθεσία, όπως η ισότητα των φύλων που κατοχυρώθηκε µε νόµο στην Ελλάδα µετά τη µεταπολίτευση και άλλοτε επαναστατικά, µε εξεγέρσεις και συγκρούσεις κοινωνικών οµάδων, όπως στη Γαλλική (1789) ή στην Οκτωβριανή Επανάσταση (1917). Οι συγκρούσεις χαρακτηρίζουν όλες τις κοινωνίες, εφόσον οι διάφορες οµάδες έχουν διαφορετικά συµφέροντα και επιδιώξεις.

Ποιες είναι οι συνέπειες των κοινωνικών µεταβολών; Οι κοινωνικές µεταβολές έχουν συνέπειες:
-  στο άτοµο: Οι κοινωνικές µεταβολές βελτιώνουν τις συνθήκες ζωής σε αρκετούς τοµείς και παρέχουν περισσότερες ευκαιρίες στα άτοµα για ανοδική κινητικότητα. Συχνά όµως οι ραγδαίοι ρυθµοί των µεταβολών στις σύγχρονες κοινωνίες, δηµιουργούν στα άτοµα ψυχολογικά προβλήµατα (µοναξιά, ανασφάλεια) και προβλήµατα κοινωνικής προσαρµογής, όπως η αποξένωση και η αλλοτρίωση*.
-  στην κοινωνία: Η κοινωνική µεταβολή αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισµα κάθε κοινωνίας. Κοινωνίες οι οποίες δε µεταβάλλονται, δεν εκσυγχρονίζονται, οδηγούνται στο µαρασµό και την εξαφάνιση. Οι δηµοκρατικές κατακτήσεις, η πλανητική επικοινωνία, οι επιστηµονικές εξελίξεις αποτελούν συνέπειες των κοινωνικών µεταβολών των τελευταίων αιώνων. Οι σύγχρονες όµως ταχύτατες µεταβολές µπορεί να δηµιουργήσουν προβλήµατα κοινωνικά, όπως η ανεργία, η φτώχεια, οι κοινωνικές διακρίσεις και περιβαλλοντικά, όπως η επιβάρυνση του φυσικού περιβάλλοντος.

φωτ. 3.16, 17 Αττικό Τραµ (www.tram.gr) Συχνά οι σύγχρονες κοινωνίες επιλέγουν την επαναφορά παραδοσιακών µορφών οργάνωσης της κοινωνικής ζωής. Το τραµ επανέρχεται στην Αθήνα, ως ήπιο µέσο µεταφοράς. Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρηµατοδοτεί επαγγέλµατα που κινδυνεύουν µε εξαφάνιση και µικρές παραδοσιακές οικοτεχνίες.
Να συζητήσετε στην τάξη για αντίστοιχα µέτρα που γνωρίζετε και αναπτύσσονται στην τοπική σας κοινωνία.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Κοινωνική Μεταβολή:
Αίτια: Περιβάλλον, τεχνολογία, πόλεµοι, κινήµατα
Μορφή: Αργά - ραγδαία, ειρηνικά - επαναστατικά
Συνέπειες: Στο άτοµο στην κοινωνία
*Αλλοτρίωση: η αποξένωση του σύγχρονου ανθρώπου από το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον και από τις πραγµατικές του ανάγκες.

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Να φέρετε παραδείγµατα σύγκρουσης ρόλων που παρατηρείτε σήµερα. Να αναφέρετε τρόπους µε τους οποίους το άτοµο µπορεί να ιεραρχήσει κάθε φορά τις υποχρεώσεις του που συγκρούονται, ώστε να έχει το λιγότερο κόστος.
- 2. Να αναφέρετε συγκρούσεις ρόλων από κείµενα των Νεοελληνικών σας Αναγνωσµάτων.
- 3. Να καταγράψετε το επάγγελµα και την εκπαίδευση του παππού σας και του πατέρα σας, της γιαγιάς σας και της µητέρας σας. Παρουσιάζεται κινητικότητα και τι είδους;
- 4. Με βάση τις γνώσεις σας από το µάθηµα της Ιστορίας να αναφέρετε παραδείγµατα επαναστατικών και ειρηνικών κοινωνικών µεταβολών στο Νεοελληνικό κράτος.
- 5. Να αναφέρετε παραδείγµατα τυπικών-άτυπων, γενικών-ειδικών και αυστηρών-ελαστικών κοινωνικών κανόνων που εφαρµόζονται στο σχολείο.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και αφού κατανόησες τις έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις. Όπου συναντάς δυσκολία, µπορείς να συµβουλευτείς το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Δώσε δύο παραδείγµατα σύγκρουσης ρόλων.
- 2. Ποιοι κανόνες προσδιορίζουν το ρόλο του µαθητή; Να τους χαρακτηρίσεις κατά είδος.
- 3. Να δώσεις δύο παραδείγµατα ανοδικής και δύο καθοδικής κοινωνικής κινητικότητας.
- 4. Τι είδους κινητικότητα πρέπει να παρουσιάζει µια κοινωνία που αναπτύσσεται;
- 5. Ποιες αλλαγές οδηγούν σε κοινωνική µεταβολή;
- 6. Ποιες συνέπειες έχουν οι σύγχρονες ραγδαίες µεταβολές στο άτοµο και στην κοινωνία;
- 7. Να αναφέρεις δύο επίκτητα και δύο εκ γενετής κοινωνικά χαρακτηριστικά. Με τι είδους θέσεις συνδέονται; Ποια είναι σηµαντικότερα σήµερα και γιατί;
- Β. Να γράψεις στο κενό αριστερά της Α' Στήλης δεδοµένων, τα γράµµατα των δεδοµένων της Β' Στήλης που ταιριάζουν (Σε κάθε δεδοµένο της Α' Στήλης αντιστοιχούν τρία δεδοµένα της Β' Στήλης).

Α' Στήλη Β' Στήλη
1. απαγόρευση κλοπής
α. αυστηρός κανόνας
2. κανόνες κυκλοφορίας
β. ελαστικός κανόνας
3. δώρα µεταξύ συγγενών
γ. γενικός κανόνας
4. στρατιωτική στολή
δ. ειδικός κανόνας
5. απουσίες µαθητών
ε. τυπικός κανόνας
6. καθηµερινή ενδυµασία
στ. άτυπος κανόνας

Κοινωνικοί Θεσµοί
- ➤ Τι είναι θεσµός
- Αναγκαιότητα ύπαρξης των θεσµών
- Λειτουργίες των θεσµών
- Αλλαγή των θεσµών ➤
- ➤ Ο θεσµός της οικογένειας
Οι κοινωνικές θέσεις, οι ρόλοι και οι κανόνες, που µελέτησες στο προηγούµενο κεφάλαιο, λειτουργούν µέσα στους κοινωνικούς θεσµούς. Μπορείς να επαναλάβεις αυτές τις έννοιες για να κατανοήσεις καλύτερα το καινούργιο κεφάλαιο.
Το έργο «Ο τµηµατάρχης έρχεται» τ ου Ζ. Παπαντωνίου περιγράφει γλαφυρά τις αλλαγές των κοινωνικών θεσµών της ελληνικής εκπαίδευσης και της διοίκησης µεταπολεµικά. Εξάλλου, µε την τηλεοπτική σειρά «Τα παιδιά της Γης»» της J. M. Auel θα γνωρίσεις τη δηµιουργία των πρώτων θεσµών στις πρωτόγονες κοινωνίες, γραµµένη µε τη µορφή µυθιστορήµατος.

Η ταινία «Η τιµή της αγάπης» της Τ. Μαρκετάκη αναφέρεται στην παραδοσιακή µορφή του θεσµού της οικογένειας και τα «Πέτρινα χρόνια» του Π. Βούλγαρη περιγράφουν τις µεγάλες αλλαγές στους ελληνικούς πολιτικούς θεσµούς στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών.
Οι κοινωνικοί θεσµοί αποτελούν το β ασικό χαρακτηριστικό κάθε κοινωνίας. Για να γνωρίσεις τις διαφορετικές µορφές θεσµών που χαρακτηρίζουν τις κοινωνίες του πλανήτη, όπως ο γάµος, η οικογένεια κ.λ.π. µπορείς να επισκεφθείς τις ιστοσελίδες των περιο δικών «Γαιόραµα» (www.georama.gr) και «National Geographic» (www.nationalgeographic.gr). Εξάλλου, από τις ιστοσελίδες της Βουλής (www.parliament.gr) και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (www.europa.eu.int/hellas) θα ενηµε ρωθείς για πολλούς νέους πολιτικούς θεσµούς, όπως αυτοί της Βουλής των Εφήβων, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, που δηµιουργήθηκαν για να ικανοποιήσουν τις νέες ανάγκες της ελληνικής και ευρωπαϊκής κοινωνίας.

Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις τη σηµασία των κοινωνικών θεσµών για τη λειτουργία της κοινωνίας. Θεσµοί όπως η οικογένεια, η εκπαίδευση, η οικονοµία, η Πολιτεία, η θρησκεία, χαρακτηρίζουν κάθε κοινωνία και µεταβάλλονται µαζί της. Γι' αυτό µελέτη µιας κοινωνίας σηµαίνει βασικά µελέτη των κοινωνικών της θεσµών.

4.1 Τι είναι κοινωνικός θεσµός
Κάθε κοινωνία, από την πρωτόγονη µέχρι τη σύγχρονη µορφή της, για να λειτουργήσει και να διατηρηθεί πρέπει να ικανοποιεί τις βασικές της ανάγκες (αναπαραγωγή νέων µελών, µετάδοση γνώσης, επίλυση συγκρούσεων κ.ά.).
Για να ικανοποιηθούν αυτές οι ανάγκες δηµιουργήθηκαν:
-  οι οικογενειακοί θεσµοί (π.χ. συγγένεια, γάµος, οικογένεια) για να εξασφαλίσουν την αναπαραγωγή και τη φροντίδα των νέων µελών,
-  οι εκπαιδευτικοί θεσµοί (π.χ. σχολεία, Πανεπιστήµια) για να εξασφαλίσουν τη µετάδοση και την παραγωγή γνώσεων και αξιών,
-  οι οικονοµικοί θεσµοί (π.χ. επιχειρήσεις, υπηρεσίες) για την παραγωγή αναγκαίων αγαθών,
-  οι πολιτικοί θεσµοί (π.χ. συµβούλιο γερόντων, βασιλεία, Κοινοβούλιο) για την εξισορρόπηση των συγκρούσεων µεταξύ των οµάδων,
-  οι θρησκευτικοί θεσµοί (π.χ. τόποι λατρείας, ιερατεία) για τις σχέσεις µε το θείο.

Τα µέλη εποµένως της κοινωνίας για να ικανοποιήσουν τις παραπάνω ανάγκες τους αναπτύσσουν σταθερές και οργανωµένες σχέσεις (π.χ. γονείς-παιδιά, δάσκαλοι-µαθητές) και δραστηριότητες (π.χ. εκπαίδευση, οικογένεια, εκκλησία).
Οι οργανωµένες και σταθερές σχέσεις και δραστηριότητες που έχουν σκοπό να ικανοποιήσουν σηµαντικές κοινωνικές ανάγκες αποτελούν τους θεσµούς.
Όπως παρατηρούµε, τα βασικά χαρακτηριστικά των θεσµών είναι:
-  έχουν σηµαντικούς κοινωνικούς σκοπούς, όπως είναι η µόρφωση, η παραγωγή αγαθών, η ασφάλεια κ.λπ.,
-  παραµένουν σχετικά σταθεροί , π.χ. ο θεσµός της οικογένειας ή του σχολείου, παρά τις µεταβολές τους, διατηρούν σχετικά σταθερές τις βασικές σχέσεις µεταξύ των ατόµων και των ρόλων τους (γονείς-παιδιά, δάσκαλοι-µαθητές).

4.2 Αναγκαιότητα των θεσµών
Εάν θεωρήσουµε την κοινωνία ως έναν οργανισµό, οι θεσµοί αποτελούν τα επιµέρους όργανά του και τα άτοµα τα κύτταρα αυτών των οργάνων. Μέσα στους θεσµούς διαµορφώνονται οι κοινωνικοί κανόνες µε βάση τους οποίους τα άτοµα παίρνουν τις θέσεις τους και ασκούν τους ρόλους τους. Μέσα στο θεσµό του σχολείου π.χ. διαµορφώνονται οι κοινωνικοί κανόνες µε τους οποίους τα άτοµα ασκούν τους συγκεκριµένους ρόλους που αντιστοιχούν στις εργασιακές τους θέσεις (Διευθυντής, καθηγητές, µαθητές). Με τους θεσµούς εποµένως:

φωτ. 4.1 Ανθρώπινος οργανισµός.
Η κίνηση είναι αποτέλεσµα συνεργασίας σκελετού και µυϊκού συστήµατος, συµµετέχουν όµως και άλλα συστήµατα, όπως το κυκλοφορικό, αναπνευστικό και νευρικό. Ο ανθρώπινος οργανισµός ικανοποιεί τις ανάγκες του µέσα από συστήµατα λειτουργίας, όπως το κυκλοφορικό, το πεπτικό, τo αναπνευστικό σύστηµα. Κάθε σύστηµα έχει επιµέρους όργανα π.χ. στοµάχι, πνεύµονες, καρδιά, εγκέφαλος, που πραγµατοποιούν σηµαντικές λειτουργίες, όπως η πέψη, η αναπνοή, η κυκλοφορία του αίµατος, η κίνηση. Με αυτό τον τρόπο µπορούµε να αντιληφθούµε και την κοινωνία. Τα επιµέρους συστήµατά της είναι η οικονοµία, η εκπαίδευση, η πολιτική, η θρησκεία, η αναπαραγωγή και ανατροφή των νέων µελών. Κάθε σύστηµα έχει τα όργανά του που είναι οι θεσµοί. Σήµερα υπάρχουν εκατοντάδες θεσµοί για κάθε σηµαντική λειτουργία της κοινωνίας, όπως οικονοµικοί, πολιτικοί κ.λ.π.

Η διαφορά της κοινωνίας από τον ανθρώπινο οργανισµό, είναι ότι η κοινωνία µπορεί να αλλάζει θεµελιακά (αξίες, κανόνες, θεσµοί) και να διατηρείται στη ζωή, όπως στις περιπτώσεις των επαναστάσεων, ενώ στον ανθρώπινο οργανισµό κάτι τέτοιο είναι αδύνατο.
- Να συζητήσετε στην τάξη παραδείγµατα οικονοµικών, πολιτικών, θρησκευτικών, εκπαιδευτικών θεσµών που υπάρχουν σήµερα στην ελληνική κοινωνία. Για κάθε θεσµό να αναφέρετε τις σταθερές σχέσεις µεταξύ των ρόλων.
-  η κοινωνία οργανώνεται και εξασφαλίζει τη διάρκειά της µέσα στο χρόνο, αν και τα µέλη της, όπως και τα κύτταρα του οργανισµού, διαρκώς ανανεώνονται,
-  τα άτοµα µαθαίνουν τις αξίες, τους κανόνες και τους ρόλους τους και µε αυτό τον τρόπο εξακολουθεί να υπάρχει κοινωνική ζωή.

| Βασικοί θεσµοί Ανάγκες που εξυπηρετούν                          |
|-----------------------------------------------------------------|
| Οικογενειακοί θεσµοί Βιολογική αναπαραγωγή-  Κοινωνικοποίηση    |
| Οικονοµικοί θεσµοί Παραγωγή-  Διανοµή των αγαθών                |
| Πολιτικοί θεσµοί Διαχείριση εξουσίας-  Λήψη αποφάσεων           |
| Εκπαιδευτικοί θεσµοί Μόρφωση νέας γενιάς-  Παραγωγή νέας γνώσης |
| Θρησκευτικοί θεσµοί Προσέγγιση του θείου                        |
Όσο βέβαια οι κοινωνίες εξελίσσονται και εκσυγχρονίζονται, νέες κοινωνικές ανάγκες δηµιουργούνται και µαζί τους νέοι θεσµοί. Η εργασία των γυναικών π.χ. δηµιούργησε την ανάγκη φύλαξης των µαθητών του Δηµοτικού µετά το σχολείο και οδήγησε στη δηµιουργία ενός νέου εκπαιδευτικού θεσµού, του ολοήµερου σχολείου. Αρχικά, η φύλαξη των µαθητών πραγµατοποιήθηκε µε πρωτοβουλία των γονέων, χωρίς να προβλέπεται από το νόµο, ενώ σήµερα η συγκεκριµένη ανάγκη καλύπτεται από το θεσµό το ολοήµερου σχολείου, το οποίο προβλέπεται από το νόµο. Όταν ένας θεσµός δηµιουργείται µε νόµο, τότε ο θεσµός είναι τυπικός και η διαδικασία δηµιουργίας του ονοµάζεται θεσµοθέτηση. Όταν αντίθετα εφαρµόζεται µε πρωτοβουλία ορισµένων ατόµων και αποτελεί συνήθεια, τότε ο θεσµός είναι άτυπος και η διαδικασία δηµιουργίας του ονοµάζεται θεσµοποίηση.

Στις σύγχρονες κοινωνίες σχεδόν όλοι οι θεσµοί είναι τυπικοί, µε εξαίρεση ορισµένους άτυπους θεσµούς όπως κάποια έθιµα και παραδόσεις (έθιµα Χριστουγέννων, αποκριάς κ.ά.)
φωτ. 4.2 Το σήµα των Νόµπελ Φυσικών Επιστηµών και Ειρήνης.
Τα βραβεία Νόµπελ (www.nobelprizes.com) θεσµοποιούνται µε τη διαθήκη του Άλφρεντ Νόµπελ το 1895. Η θεσµοθέτησή τους πραγµατοποιείται αργότερα από το Σουηδικό κράτος. ✍ Ποιους σκοπούς εξυπηρετούν οι διάφοροι θεσµοί βράβευσης επιστηµόνων, καλλιτεχνών και διανοουµένων; Ποιοι ανάλογοι θεσµοί προβλέπονται από την ελληνική Πολιτεία; Να συζητήσετε στην τάξη.

φωτ. 4.3 Εορταστικά έθιµα.
Στις παραδοσιακές κοινωνίες οι περισσότεροι θεσµοί ήταν άτυποι, δε λειτουργούσαν δηλαδή µε βάση το νόµο. Σήµερα ακόµα και θεσµοί που αφορούν τα έθιµα και τις παραδόσεις προβλέπονται από το νόµο και γίνονται τυπικοί. Ο άτυπος θεσµός του δώρου, ή των εορτών, οδήγησε στους τυπικούς θεσµούς των δώρων τα Χριστούγεννα και το Πάσχα στους µισθούς των εργαζοµένων, ή στη θεσµοθέτηση επίσηµων αργιών για τους εργαζόµενους. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη και άλλα ανάλογα παραδείγµατα.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Χαρακτηριστικά θεσµών
Θεσµοθέτηση
Σηµαντικοί σκοποί
Σχετική σταθερότητα
Θεσµοποίηση
τυπικοί θεσµοί
άτυποι θεσµοί

4.3 Λειτουργίες των κοινωνικών θεσµών
Κάθε κοινωνικός θεσµός για να εξυπηρετήσει τους σκοπούς και τις ανάγκες για τις οποίες δηµιουργήθηκε, έχει συγκεκριµένες λειτουργίες. Στις παραδοσιακές κοινωνίες, οι θεσµοί ήταν λίγοι και είχαν πολλές λειτουργίες π.χ. στην ελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα οι βασικοί κοινωνικοί θεσµοί ήταν η οικογένεια, το σχολείο και η εκκλησία, γι' αυτό και ο καθένας είχε πολλές λειτουργίες. Η εκκλησία π.χ. εκτός από την καλλιέργεια της θρησκευτικής πίστης είχε ως λειτουργίες και τη µετάδοση γνώσεων, τη βοήθεια των ατόµων µε προβλήµατα κ.ά. Τις λειτουργίες αυτές σήµερα αναλαµβάνουν νέοι εξειδικευµένοι θεσµοί, συνήθως κρατικοί (σχολεία, εκπαιδευτικά ιδρύµατα, ιδρύµατα ενίσχυσης ευάλωτων οµάδων, νοσοκοµεία) αλλά και ιδιωτικοί ή ανεξάρτητοι θεσµοί (π.χ. Μ.Κ.Ο., Παιδικά χωριά SOS κ.ά.).

Οι λειτουργίες των θεσµών είναι:
-  κύριες ή δευτερεύουσες. Το σχολείο π.χ. έχει ως κύρια λειτουργία τη µετάδοση γνώσεων και ως δευτερεύουσες την κοινωνικοποίηση των νέων ή τον επαγγελµατικό τους προσανατολισµό.
-  φανερές (έκδηλες) ή κρυφές (λανθάνουσες). Τα ΜΜΕ π.χ. έχουν ως φανερές λειτουργίες την ενηµέρωση, µόρφωση και ψυχαγωγία, αλλά ταυτόχρονα έχουν ως αποτέλεσµα την καλλιέργεια προτύπων συµπεριφοράς, όπως π.χ. τα καταναλωτικά πρότυπα ή τα πρότυπα βίας (λανθάνουσα λειτουργία).

4.4 H αλλαγή των κοινωνικών θεσµών
Όπως είδαµε οι κοινωνίες µεταβάλλονται, αλλάζουν αργά ή ραγδαία, επαναστατικά ή ειρηνικά. Κοινωνική µεταβολή σηµαίνει βασικά αλλαγή των θεσµών, εφόσον αυτοί αποτελούν τα βασικά όργανα λειτουργίας της κοινωνίας. Όταν εποµένως µιλάµε για µεταβολή της ελληνικής κοινωνίας τις τελευταίες δεκαετίες εννοούµε ότι άλλαξαν οι θεσµοί της, π.χ. οι εκπαιδευτικοί θεσµοί (µαθητικές κοινότητες, Πανελλήνιες εξετάσεις, Ανοιχτό Παν/µιο κ.ά.), οικογενειακοί θεσµοί (κατάργηση της προίκας, ισοτιµία συζύγων, πολιτικός γάµος, αυτόµατο διαζύγιο κ.ά.), οι οικονοµικοί θεσµοί (µερική απασχόληση κ.ά.), οι πολιτικοί θεσµοί (κατάργηση βασιλείας, ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση κ.ά.).

Με την αλλαγή των θεσµών, αλλάζουν οι θέσεις, δηλαδή η εξουσία που έχουν τα άτοµα µέσα στους θεσµούς και µαζί αλλάζουν οι ρόλοι και οι κανόνες που τους προσδιορίζουν. Με την αλλαγή των παραπάνω θεσµών στην ελλη-
φωτ. 4.4 Επαγγελµατικές Σχολές του ΟΑΕΔ. Όσο οι κοινωνίες εκσυγχρονίζονται οι θεσµοί γίνονται πολλοί και εξειδικευµένοι. Η οικογένεια και αργότερα και το σχολείο ήταν οι βασικοί θεσµοί εκπαίδευσης και επαγγελµατικής κατάρτισης των νέων στην παραδοσιακή κοινωνία. Σήµερα εκατοντάδες νέοι εξειδικευµένοι θεσµοί οργανώνουν την εκπαίδευση και κατάρτιση των νέων.

Να αναφέρετε στην τάξη νέους θεσµούς εκπαίδευσης και κατάρτισης που γνωρίζετε και τις εξειδικευµένες λειτουργίες τους.
φωτ. 4. 5 Εξέγερση του Μάη του '68 στο Παρίσι. Οι επαναστάσεις, οι εξεγέρσεις και τα διάφορα κινήµατα οδηγούν σε σηµαντικές αλλαγές όλων των θεσµών. ✍
- ✍ Να αναζητήσετε από την ιστορία σας αλλαγές θεσµών που ήταν αποτέλεσµα εξεγέρσεων ή κινηµάτων και να τις συζητήσετε στην τάξη.
φωτ. 4.6 Ο θεσµός της εκπαίδευσης στις σύγχρονες κοινωνίες πρέπει να εξυπηρετήσει τις νέες ανάγκες που δηµιουργούν η παγκοσµιοποίηση, η εξέλιξη των τεχνολογιών, το πρόβληµα της ανεργίας. Η γνώση ξένων γλωσσών, ο επαγγελµατικός προσανατολισµός, η εκπαίδευση στις νέες τεχνολογίες και η διά βίου εκπαίδευση και κατάρτιση εντάσσονται πλέον στην εκπαίδευση για την αντιµετώπιση των νέων αυτών αναγκών. ✍ Να συζητήσετε για τα νέα αυτά εκπαιδευτικά προγράµµατα και την αναγκαιότητά τους σήµερα.

νική κοινωνία άλλαξε π.χ. η κοινωνική θέση των γυναικών, το περιεχόµενο των ρόλων τους (σύζυγοι, µητέρες, εργαζόµενες) και οι κανόνες (Σύνταγµα, Οικογενειακό Δίκαιο). Εξάλλου, οι αλλαγές σε ένα θεσµό επηρεάζουν και άλλους θεσµούς, π.χ. η µετατροπή της µορφής της οικογένειας οδήγησε στη δηµιουργία νέων θεσµών, όπως οι παιδικοί σταθµοί, το ολοήµερο σχολείο, τα ΚΑΠΗ κ.ά.
Οι θεσµοί αλλάζουν όταν δεν εξυπηρετούν ικανοποιητικά τους σκοπούς τους, όπως π.χ. αλλάζει συχνά ο θεσµός των Πανελλαδικών εξετάσεων, ώστε να εξυπηρετεί καλύτερα το σκοπό του, δηλαδή την εισαγωγή στην Τριτοβάθµια εκπαίδευση µαθητών µε τις απαραίτητες για τις σπουδές τους ικανότητες και γνώσεις. Ακόµα, οι θεσµοί καταργούνται, όταν έρχονται σε αντίθεση µε τις ανάγκες και τις αξίες της κοινωνίας, όπως ο θεσµός της προίκας ή της σχολικής ποδιάς που καταργήθηκαν εφόσον έρχονταν σε αντίθεση µε την αξία της ισότητας και της ελευθερίας ανάπτυξης της προσωπικότητας αντίστοιχα.

4.5 Ο θεσµός της οικογένειας
Η οικογένεια είναι ένας θεσµός που συναντάται σε όλες τις κοινωνίες. Οι βασικές του λειτουργίες είναι η δηµιουργία, η ανατροφή και η προετοιµασία της νέας γενιάς για την κοινωνική της ζωή. Συνήθως η οικογένεια δηµιουργείται µε το γάµο, ο οποίος προσδιορίζεται από το νόµο, τη θρησκεία και τις παραδόσεις της κάθε κοινωνίας. Στην Ελλάδα ο γάµος µπορεί να είναι θρησκευτικός ή πολιτικός.
Η µορφή της οικογένειας εξαρτάται από παράγοντες όπως το περιβάλλον, η παράδοση, ο χαρακτήρας της οικονοµίας και της κοινωνίας ευρύτερα.

Στις παραδοσιακές κοινωνίες συναντάµε τη µορφή της εκτεταµένης οικογένειας, που συνήθως είναι πατριαρχική, δηλαδή αρχηγός της είναι ο µεγαλύτερος σε ηλικία άνδρας. Η εκτεταµένη οικογένεια περιλαµβάνει πολλές µικρότερες οικογένειες, συνήθως αδελφών, οι οποίες συγκατοικούν µε τους γονείς. Στις οικογένειες αυτές εργάζονται όλα τα µέλη στην οικογενειακή επιχείρηση (αγροτική, κτηνοτροφική ή οικοτεχνία). Οι δεσµοί των µελών είναι ισχυροί, εφόσον η οικογένεια έχει πολλές λειτουργίες: παράγει, εκπαιδεύει επαγγελµατικά τα νέα µέλη, φροντίζει τα ασθενή, ανάπηρα και ηλικιωµένα µέλη της.

Στις σύγχρονες κοινωνίες και στα αστικά κέντρα η κύρια µορφή της οικογένειας είναι η πυρηνική οικογένεια. Η πυρηνική οικογένεια αποτελείται από τους συζύγους και τα παιδιά και κύριες λειτουργίες της είναι η
φωτ. 4.7. Διευρυµένη οικογένεια στον Έβρο τη δεκαετία του '50, σύγχρονη πυρηνική και µονογονεϊκή οικογένεια.
Να συζητήσετε σε οµάδες τα χαρακτηριστικά της κάθε οικογένειας. Να σχολιάσετε τις διαφορές των ρόλων.
φωτ. 4.8 Η οικογένεια, από το Αναγνωστικό της Α~ Δηµοτικού για τα έτη 1955-1978. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη τις αλλαγές στο θεσµό της οικογένειας στην Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες. Με ποιες άλλες κοινωνικές µεταβολές συνδέονται αυτές οι αλλαγές;

ανατροφή και κοινωνικοποίηση των νέων σε συνθήκες ασφάλειας, φροντίδας και αγάπης αλλά και η συναισθηµατική στήριξη των συζύγων. Σήµερα, άλλοι ειδικοί φορείς έχουν αναλάβει τις λειτουργίες της παραδοσιακής οικογένειας (οι επιχειρήσεις την παραγωγή αγαθών, τα νοσοκοµεία τη φροντίδα των ασθενών, οι οίκοι ευγηρίας τους ηλικιωµένους, τα σχολεία και τα κέντρα επαγγελµατικής κατάρτισης τη µετάδοση γνώσεων στους νέους).
Συχνή µορφή πυρηνικής οικογένειας στις σύγχρονες κοινωνίες είναι η µονογονεϊκή οικογένεια, στην οποία τα παιδιά ζουν µε τον ένα γονέα, εξαιτίας χηρείας, διαζυγίου ή µερικές φορές προσωπικής επιλογής.

Χαρακτηριστικό φαινόµενο πολλών σύγχρονων κοινωνιών είναι η υπογεννητικότητα, που οφείλεται σε διάφορους λόγους, όπως το υψηλό κόστος ανατροφής των παιδιών, η επαγγελµατική καριέρα των συζύγων κ.ά. Η χαµηλή γεννητικότητα (1.3 παιδιά αναλογούν σε κάθε ελληνική οικογένεια και 1.4 στην Ενωµένη Ευρώπη) σε συνδυασµό µε το υψηλό όριο ζωής, που διασφαλίζει η επιστηµονική πρόοδος και οι κοινωνικές παροχές, κινδυνεύουν να µετατρέψουν πολλές δυτικές κοινωνίες, όπως η Ελλάδα, σε κοινωνίες γερόντων.
φωτ. 4.9 Η φλόγα των Ολυµπιακών Αγώνων στην Αθήνα, έσβησε το 2004 από ένα παιδί των παιδικών χωριών SOS.

Η αγάπη είναι ο κύριος δεσµός της σύγχρονης οικογένειας. Η ανάγκη αυτής της αγάπης οδηγεί στην αντικατάσταση του θεσµού των ιδρυµάτων για τα παιδιά που στερούνται τους γονείς τους, από τα παιδικά χωριά SOS και τις ανάδοχες οικογένειες. Οι ανάδοχες οικογένειες αναλαµβάνουν την ανατροφή των παιδιών, ενώ στα παιδικά χωριά SOS 5-6 παιδιά αποτελούν µιαν οικογένεια µε µιαν εθελόντρια ανάδοχη µητέρα www.sos\_village.gr

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Οι θεσµοί δηµιουργούνται για να εξυπηρετήσουν νέες κοινωνικές ανάγκες. Η Πρόσθετη Διδακτική Στήριξη στα σχολεία, ο σχολικός τροχονόµος, ο Επαγγελµατικός Προσανατολισµός, τα 15µελή Συµβούλια, το Ανοιχτό Πανεπιστήµιο αποτελούν νέους θεσµούς στο χώρο της εκπαίδευσης. Να γράψετε τις ανάγκες που οδήγησαν στη δηµιουργία αυτών των θεσµών. 2. Να συζητήσετε µε τους γονείς και τους παππούδες σας για το θεσµό του σχολείου στην εποχή τους. Να καταγράψετε τα χαρακτηριστικά του και τις αλλαγές του σε σχέση µε τη σηµερινή µορφή που γνωρίζετε.
- 3. Κάνετε µια µικρή έρευνα για το θεσµό του γάµου στην τοπική σας κοινωνία (ήθη, έθιµα, παραδόσεις) του προηγούµενου αιώνα.
- 4. Οι λειτουργίες της οικογένειας µειώνονται όσο η κοινωνία εκσυγχρονίζεται. Αφού συζητήσετε µε άτοµα της τρίτης ηλικίας, να αναφέρετε λειτουργίες που είχε η οικογένεια στην εποχή τους. Μπορείτε να συγκεντρώσετε µαρτυρίες, φωτογραφικό και άλλο λαογραφικό υλικό.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και αφού κατανόησες τις έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις. Όπου συναντάς δυσκολία, µπορείς να συµβουλευτείς το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Να αναφέρετε τρεις εκπαιδευτικούς θεσµούς και τις ανάγκες που εξυπηρετούν.
- 2. Να αναφέρετε δύο παραδείγµατα αλλαγής και κατάργησης θεσµών.
- 3. Ποιες οι κύριες και ποιες οι δευτερεύουσες λειτουργίες του σχολικού θεσµού;
- 4. Ποιες οι διαφορές µεταξύ παραδοσιακής και σύγχρονης οικογένειας;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση
- 1. Οι θεσµοί δηµιουργούνται:
- α. για την οργάνωση της κοινωνίας
- β. για να µάθουν τα άτοµα τις αξίες και τους κανόνες
- γ. για να εξυπηρετήσουν αποκλειστικά ατοµικές επιδιώξεις
- δ. το α και β
- Γ. Να γράψεις στο κενό αριστερά της Α' Στήλης δεδοµένων, το γράµµα των δεδοµένων της Β' Στήλης που ταιριάζει

Α' Στήλη Β' Στήλη 1.  αναπαραγωγή και φροντίδα νέων µελών α. εκπαιδευτικοί θεσµοί 2.  διατήρηση και αύξηση γνώσεων β. πολιτικοί θεσµοί 3.  παραγωγή αγαθών γ. οικογενειακοί θεσµοί 4.  εξισορρόπηση συγκρούσεων δ. οικονοµικοί θεσµοί

Κοινωνικοποίηση και κοινωνικός έλεγχος
- ➤ έννοια και περιεχόµενο της κοινωνικοποίησης
- φορείς κοινωνικοποίησης
- τρόποι κοινωνικοποίησης ➤
- ➤ κοινωνικός έλεγχος
Για να µελετήσεις αυτό το κεφάλαιο πρέπει να θυµηθείς τις έννοιες της κοινωνίας και του κοινωνικού θεσµού, της οµάδας, της κοινωνικής οργάνωσης και µεταβολής.
Το διήγηµα «Το µόνον της ζωής του ταξείδιον» του Γ. Βιζυηνού (που έγινε ταινία από το Λ. Παπαστάθη), «Το παλιό σχολείο» Γ. Ιωάννου, καθώς επίσης και κλασικά µυθιστορήµατα όπως «Ρωµαίος και Ιουλιέττα» του Ου. Σαίξπηρ (που έγινε ταινία από το Φ. Τζεφιρέλλι), «Η Παναγία των Παρισίων» του Β. Ουγκώ, περιγράφουν τις αξίες και τους κανόνες κοινωνικοποίησης των ατόµων σε διαφορετικές κοινωνίες.

Ταινίες «Ο κύκλος των χαµένων ποιητών» του Π. Γουέηρ, «Μάικλ Κόλλινς» του Ν.Τζόρνταν, «Ο τελευταίος των Μοϊκανών» του Μ. Μαν, "West Side story" του Τζ. Ρόµπινς θα σε βοηθήσουν να διαπιστώσεις την επιρροή των κοινωνικών κανόνων και αξιών στη ζωή νέων της ηλικίας σου σε παλαιότερες µορφές κοινωνικής οργάνωσης.
Αν επισκεφθείς τις ιστοσελίδες της Γενικής Γραµµατείας Νέας Γενιάς (www.neagenia.gr) θα βρεις τη σύµβαση για τα δικαιώµατα του παιδιού και θα διαπιστώσεις πόσα δικαιώµατα κατοχύρωσε η Διεθνής Κοινότητα για τη σωστή ανάπτυξη του Παιδιού και στην ιστοσελίδα www.synigoros.gr τον τρόπο που επιβλέπει την τήρησή τους ο Συνήγορος του παιδιού. Η Διεθνής Αµνηστία (www.amnesty.gr) καλεί σε διαµαρτυρία ενάντια στην καταπάτηση των δικαιωµάτων των παιδιών και των νέων της ηλικίας σου σε πολλές κοινωνίες του πλανήτη.

Οι διαφορετικές κοινωνίες και εποχές, οι διαφορετικοί κανόνες και αξίες συνεπάγονται διαφορετικούς τρόπους διαπαιδαγώγησης της νέας γενιάς και άλλους τρόπους κοινωνικού ελέγχου.

5.1 Έννοια και περιεχόµενο της κοινωνικοποίησης
Είναι φυσικό, όταν γεννιόµαστε να µην έχουµε διαµορφωµένη προσωπικότητα και να µην είµαστε σε θέση να συµµετάσχουµε στην κοινωνική ζωή. Το βάδισµα, η οµιλία, η συµπεριφορά, οι σχέσεις µας µε τους άλλους είναι δραστηριότητες που µαθαίνουµε µέσα από τη συµµετοχή µας σε κοινωνικές οµάδες (βλ. κεφ. 2) και θεσµούς (βλ. κεφ. 4).
Ο πολιτισµός (βλ. κεφ. 1) που έχει κάθε κοινωνία υπάρχει πριν από το κάθε άτοµο και συνεχίζει να υπάρχει και µετά από αυτό. Ο πολιτισµός, αυτό το σύνολο γνώσεων, αξιών και κανόνων συµπεριφοράς, µεταβιβάζεται στο άτοµο µέσα από τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης. Με αυτό τον τρόπο, το άτοµο µαθαίνει ποιες συµπεριφορές αλλά και ποια µέσα είναι αποδεκτά και επιθυµητά από το περιβάλλον του (βλ. κεφ. 3). Η γνωστή σε όλους µας «φωνή της συνείδησης» αποτελεί ουσιαστικά το αποτέλεσµα της πετυχηµένης κοινωνικοποίησης.

Κοινωνικοποίηση είναι η εσωτερίκευση των κοινωνικών κανόνων και αξιών, η αφοµοίωση δηλαδή από το άτοµο, των προτύπων συµπεριφοράς που κάθε κοινωνία ή κοινωνική οµάδα θεωρεί αποδεκτά.
Η κοινωνικοποίηση λοιπόν είναι µια διαδικασία µάθησης και µεταβίβασης από γενιά σε γενιά των αξιών, των προτύπων, των γνώσεων έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η συνέχεια του πολιτισµού κάθε κοινωνίας ή κοινωνικής οµάδας.

Χαρακτηριστικά της κοινωνικοποίησης:
- 1. Είναι µια διαδικασία δυναµική, που σηµαίνει ότι αλλάζει, µεταβάλλεται:
- α. από κοινωνία σε κοινωνία, π.χ. η αρχαία Αθήνα διαπαιδαγωγούσε αυτόνοµα άτοµα, ενώ η σπαρτιατική κοινωνία κοινωνικοποιούσε τους νέους µε στόχο την υποταγή τους στο κράτος.
- β. από εποχή σε εποχή, αν µελετήσουµε π.χ. την εποχή της τουρκοκρατούµενης Ελλάδας, θα διαπιστώσουµε ότι γίνονταν γάµοι σε µικρή ηλικία για λόγους οικονοµικούς (συνένωση περιουσιών), πράγµα που σήµερα δε γίνεται, γιατί η κοινωνική και οικονοµική οργάνωση δεν απαιτεί τέτοιου είδους κανόνες.
- γ. από κοινωνική οµάδα σε κοινωνική οµάδα, π.χ. οι αλλοδαποί που ζουν και εργάζονται στη χώρα µας κοινωνικοποιούνται µε βάση τους κανόνες της ελληνικής κοινωνίας, αλλά διατηρούν ταυτόχρονα και µεταβιβάζουν τα ιδιαίτερα πολιτισµικά τους στοιχεία στα παιδιά

φωτ. 5.1. Η εξέλιξη του ανθρώπου, σύµφωνα µε το Δαρβίνο, είναι αποτέλεσµα βιολογικών µεταβολών και κοινωνικής ζωής 5 εκατοµµυρίων χρόνων. Με την κοινωνικοποίηση πραγµατοποιείται ο «εξανθρωπισµός» του ατόµου. Ο Ταρζάν µπορεί να είναι ένας ωραίος µύθος, αλλά αντίστοιχες περιπτώσεις, που έχουν υπάρξει στην πραγµατικότητα (όπως το παιδί της Αβινιόν που βρέθηκε στη Γαλλία το 19ο αιώνα, έχοντας χαθεί στο δάσος από βρέφος), έδειξαν ότι άτοµα που αναγκάστηκαν να µεγαλώσουν αποµονωµένα από την ανθρώπινη κοινωνία δεν µπόρεσαν να αποκτήσουν βασικές ανθρώπινες συµπεριφορές όπως η όρθια στάση, η οµιλία, η επικοινωνία και άλλα στοιχεία του ανθρώπινου πολιτισµού.

Να συζητήσετε στην τάξη αντίστοιχα παραδείγµατα από την κοινωνική πραγµατικότητα.
σκίτσο 5.1 Το άτοµο κοινωνικοποιείται σε όλη τη διάρκεια της ζωής του µε βάση τη συµµετοχή σε διαφορετικές κοινωνικές οµάδες. ✍ Να σχολιάσετε στην τάξη το σκίτσο.
τους (γλώσσα, θρησκεία κ.τ.λ.).
2. Είναι µια διαδικασία διαρκής. Το άτοµο σε όλη τη διάρκεια της ζωής του εντάσσεται συνεχώς σε θεσµούς και οµάδες. Εσύ, π.χ., ως µαθητής του Γυµνασίου και αύριο του Λυκείου, µετά ως εργαζόµενος, αργότερα ως ηλικιωµένος συνταξιούχος, θα πρέπει να µαθαίνεις διαρκώς νέους ρόλους και τρόπους συµπεριφοράς, που θα σε βοηθούν να προσαρµοστείς στις συνθήκες των κοινωνικών θεσµών στους οποίους θα εντάσσεσαι.

3. Είναι επίσης µια διαδικασία αλληλεπίδρασης ανάµεσα στην κοινωνία και το άτοµο. Η κοινωνία µέσα από τις αξίες και τους κανόνες επηρεάζει το άτοµο. Με τη σειρά της, δέχεται κι αυτή επιρροές - επιδράσεις από τις συµπεριφορές και τις πρωτοβουλίες του ατόµου.
Με την κοινωνικοποίηση το άτοµο «καταπιέζει» κάποιες από τις επιθυµίες του, για να µπορέσει να υπάρξει κοινωνική ζωή. Ταυτόχρονα όµως, γίνεται µέρος ενός συνόλου µε το οποίο µοιράζεται κοινές πεποιθήσεις, γλώσσα, ιστορία και παράδοση. Αποκτά την αίσθηση του «εµείς».

Από τη µια πλευρά, λοιπόν, η κοινωνία προσπαθεί να διαµορφώσει τις συµπεριφορές των ατόµων όσο το δυνατόν πιο οµοιόµορφες, για να µπορέσει να οργανωθεί καλύτερα.
Από την άλλη πλευρά, το άτοµο έχει περιθώρια προσωπικής δράσης, ανάληψης πρωτοβουλιών και ανάπτυξης αυτόνοµης προσωπικότητας (βλ. 1.3).
φωτ. 5.2 «Τα αρραβωνιάσµατα», πίνακας του Ν.Γύζη. Στην τουρκοκρατούµενη Ελλάδα υπήρχε η συνήθεια οι οικογένειες να αρραβωνιάζουν τα παιδιά σε µικρή ηλικία. Πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος της σύγχρονης οικογένειας στην επιλογή συντρόφου;

φωτ. 5.3 Π.Πικάσο «Κορίτσι µπροστά στον καθρέφτη» (1932).
Τα άτοµα δέχονται τις κοινωνικές επιταγές, αλλά πάντα έχουν περιθώρια αµφισβήτησης. Ο Πικάσο υπήρξε ο πρωτοπόρος ζωγράφος του 20ού αιώνα, ο οποίος αµφισβήτησε τα κυρίαρχα κοινωνικά πρότυπα της εποχής του. Οι κοινωνίες εξελίχθηκαν µε τους αγώνες πρωτοπόρων µεταρρυθµιστών στους χώρους της επιστήµης, της τέχνης, της πολιτικής.
Να συζητήσετε στην τάξη αντίστοιχα παραδείγµατα.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Κοινωνικοποίηση

Χαρακτηριστικά της κοινωνικοποίησης
εσωτερίκευση - αφοµοίωση κοινωνικών κανόνων, αξιών
Δυναµική
διαρκής
αλληλεπίδραση

5.2 Φορείς κοινωνικοποίησης
Φορείς κοινωνικοποίησης ονοµάζουµε όλους τους θεσµούς και τις οµάδες που επηρεάζουν τη διαδικασία κοινωνικοποίησης ενός ατόµου. Άλλοι από αυτούς είναι τυπικοί (π.χ. οικογένεια, εκπαίδευση) και άλλοι άτυποι θεσµοί (π.χ. παρέες συνοµηλίκων) (βλ. κεφ. 4). Οι βασικότεροι φορείς που ασκούν κοινωνικοποίηση είναι:
α. Η οικογένεια. Αποτελεί πρωτογενή φορέα κοινωνικοποίησης, γιατί αναλαµβάνει το άτοµο από τη στιγµή της γέννησής του και το επηρεάζει καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, µεταφέροντάς του αξίες, πρότυπα και τρόπους συµπεριφοράς. Στο πλαίσιο των οικογενειακών σχέσεων το άτοµο µαθαίνει τι είναι αποδεκτό και τι όχι, ταυτίζεται µε ανθρώπους του περιβάλλοντός του, αποκτά την ικανότητα να δηµιουργεί σχέσεις και, τελικά, συγκροτεί την προσωπικότητά του (βλ. 2.1.2).

Στις αγροτικές κοινωνίες (βλ. 4.4) η οικογένεια είχε αποκλειστικά σχεδόν την ευθύνη της κοινωνικοποίησης των νέων. Στις σύγχρονες κοινωνίες, ορισµένες από αυτές τις λειτουργίες αναλαµβάνουν άλλοι, εξειδικευµένοι φορείς, όπως οι παιδικοί σταθµοί, τα εκπαιδευτικά ιδρύµατα, κέντρα κατάρτισης κ.τ.λ. Αυτή η µείωση των λειτουργιών της οικογένειας δε µειώνει τη σηµασία της ως βασικού φορέα κοινωνικοποίησης, εφόσον στο πλαίσιό της το άτοµο συνεχίζει να βιώνει τις πρώτες και σηµαντικότερες επιδράσεις. β. Το σχολείο. Η εκπαίδευση αποτελεί έναν από τους βασικούς, τυπικούς, φορείς κοινωνικοποίησης. Με την είσοδό του στο εκπαιδευτικό σύστηµα, το παιδί εγκαταλείπει για πρώτη φορά τους κόλπους της οικογένειας, αναλαµβάνει ευθύνες και «δοκιµάζει» τα πρότυπα και τις συµπεριφορές που αφοµοίωσε στο πλαίσιο της οικογένειας.

Η εκβιοµηχάνιση και ο εκσυγχρονισµός των κοινωνιών έκαναν απαραίτητη την υποχρεωτική και µακρά παραµονή του ατόµου στους εκπαιδευτικούς θεσµούς και αναβάθµισαν τον καθοριστικό ρόλο τους. Οι σύγχρονες ανάγκες διαµόρφωσαν εκπαιδευτικούς θεσµούς, όπως η εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση (βλ. κεφ. 12), οι µεταπτυχιακές σπουδές, τα κέντρα επαγγελµατικής κατάρτισης, η διά βίου εκπαίδευση.
γ. Η θρησκεία. Τα θρησκευτικά ήθη και έθιµα αποτελούν ένα από τα στοιχεία του πολιτισµού κάθε κοινωνίας. Περιλαµβάνουν αξίες και πρότυπα συµπεριφοράς που επηρεάζουν τους κοινωνικούς κανόνες, άρα και το περιεχόµενο της κοινωνικοποίησης. Η θρησκεία επιδρά στον τρόπο που το άτοµο βλέπει τον κόσµο και τη ζωή (στην κοσµοθεωρία του). Η αντιµετώπιση πολλών θεµάτων, από τα πιο καθηµερινά, όπως η διατροφή και η ενδυµασία, µέχρι τα πιο πο-
σκίτσο 5.2 Σύγχρονη οικογένεια Σε κάθε δυτικό νοικοκυριό σήµερα αντιστοιχούν περισσότερες από µια τηλεοράσεις και σε κάθε άτοµο περισσότερες από 10 ώρες τηλεθέασης την εβδοµάδα. Αυτό σηµαίνει ότι ακόµα και η οικογενειακή συγκέντρωση γύρω από την τηλεόραση σε λίγο θα αποτελεί παρελθόν. Αντίθετα µε την παραδοσιακή οικογένεια, τα µέλη της σύγχρονης οικογένειας έχουν ελάχιστο χρόνο για µεταξύ τους επικοινωνία.

Να συζητήσετε τις συνέπειες αυτού του φαινόµενου στην κοινωνικοποίηση των νέων.
φωτ. 5.4 Παράσταση µαθητών από µαθητικούς διαγωνισµούς του Yπουργείου Εθνικής Παιδείας.
Η σύγχρονη Πολιτεία έχει την αποκλειστική ευθύνη της εκπαίδευσης των νέων. Στο πλαίσιο της κοινωνικοποίησης, νέα προγράµµατα εισάγονται στα σχολεία, όπως προγράµµατα πολιτισµού, αγωγής υγείας, περιβάλλοντος, καταναλωτή, καλλιτεχνικοί µαθητικοί διαγωνισµοί κ.ά. ✍
✍ Να συζητήσετε για τα προγράµµατα αυτά στην τάξη και να οργανώσετε και τη συµµετοχή του δικού σας σχολείου.

λύπλοκα ζητήµατα της κοινωνικής οργάνωσης επηρεάζονται από τη θρησκεία κάθε κοινωνίας, η οποία αποτελεί στοιχείο του πολιτισµού της και καθορίζει σε µεγάλο βαθµό τον τρόπο ζωής των ανθρώπων.
δ. Το κράτος. Το σύγχρονο κράτος επηρεάζει µε τις αποφάσεις του το σύνολο σχεδόν της κοινωνικής ζωής. Οι νόµοι που θεσµοθετεί επιδρούν στην οικογένεια (π.χ. ζητήµατα γονικής µέριµνας, και κακοποίησης παιδιών, κληρονοµικά), στην εκπαίδευση (οργάνωση και λειτουργία εκπαιδευτικού συστήµατος), στην εκκλησία, στην οικονοµία, στην πολιτική. Με αυτό τον τρόπο επεµβαίνει καθοριστικά στη διαδικασία της κοινωνικοποίησης που ασκούν όλοι οι φορείς.

ε. Οι παρέες των συνοµηλίκων. Αποτελούν, µαζί µε τη γειτονιά, τους µοναδικούς σχεδόν άτυπους αλλά εξαιρετικά σηµαντικούς φορείς κοινωνικοποίησης. Μέσα από τις παρέες, το παιδί κάνει τις πρώτες του προσπάθειες να δηµιουργήσει έναν κόσµο όπου δε θα υπάρχει ο αυστηρός έλεγχος των «µεγάλων», η συµπεριφορά του οργανώνεται και αποκτά κοινωνικό χαρακτήρα, δοκιµάζει νέες εµπειρίες, κοινές µε τους φίλους του και πιθανόν διαφορετικές από τα πρότυπα της οικογένειας και του σχολείου. Τα παιδιά διαµορφώνουν µία νέα αντίληψη του «εµείς», µέσα από το παιχνίδι και τη συναναστροφή, µαθαίνουν να ανταγωνίζονται και να συµβιβάζονται, να υπολογίζουν τους άλλους, να «παίζουν» σύµφωνα µε τους κανόνες, να βιώνουν υποχρεώσεις και δικαιώµατα, θέσεις και ρόλους, διαµορφώνοντας την προσωπικότητά τους.

στ. Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας (ΜΜΕ). Τα ΜΜΕ (τύπος, βιβλία, ραδιόφωνο, τηλεόραση, κινηµατογράφος, διαδίκτυο) είναι σηµαντικοί φορείς κοινωνικοποίησης. Η κοινωνικοποίηση δεν αποτελεί φανερή λειτουργία τους (βλ. κεφ. 4.2), όµως η επιρροή τους στο άτοµο αναπτύχθηκε κυρίως µετά την παγκόσµια επέκταση της τηλεοπτικής εικόνας και την έκρηξη της τεχνολογίας των επικοινωνιών, στον 20ό αιώνα.
Σε αντίθεση µε τους άλλους φορείς, τα ΜΜΕ λειτουργούν: α) απρόσωπα, εφόσον µεταδίδουν το ίδιο µήνυµα σε ένα µεγάλο κοινό, χωρίς διαφοροποίηση φύλου, ηλικίας, µόρφωσης, γι' αυτό εξάλλου λέγονται µαζικά, και β) έµµεσα, γιατί στη µετάδοση του µηνύµατος παρεµβαίνει το «µέσο» (έντυπο, ραδιόφωνο, τηλεόραση), στη διαµόρφωση του µηνύµατος.

Τα χαρακτηριστικά αυτά δίνουν, ιδιαίτερα στην τηλεόραση, τεράστια εξουσία. Έχει τη δυνατότητα να προβάλλει πρότυπα και αξίες «κατευθύνοντας» τα άτοµα µε µεγαλύτερη ευκολία λόγω της εικόνας. Η εξουσία αυτή µπορεί να χρησιµοποιηθεί για την ενηµέρωση, την ψυχαγωγία και την εκπαίδευση των ατόµων (µε την εκπαιδευ-
φωτ. 5.5 Αλληλεγγύη στο πλαίσιο οµάδας συνοµηλίκων. Μέσα από την οµάδα συνοµηλίκων το παιδί µαθαίνει τους ρόλους, τους κανόνες, τις αξίες και διαµορφώνει τη συµπεριφορά του. ✍ Να σχολιάσετε τη φωτογραφία στην τάξη.
φωτ. 5.6 Δηµοσιογραφικά λογότυπα. Όλες οι εφηµερίδες, τα περιοδικά και τα τηλεοπτικά κανάλια διαθέτουν ιστοσελίδες στο διαδίκτυο. Μπορείτε να ενηµερωθείτε από ένα γενικό αναζητητή όπως π.χ. το www.in.gr.
φωτ. 5.7 Η τηλεόραση και το διαδίκτυο αποτελούν σηµαντικούς φορείς κοινωνικοποίησης των σύγχρονων νέων και πηγές γνώσης. Από πολλούς καταγγέλονται τα πρότυπα που συχνά προβάλλουν ως αρνητικά (π.χ. βία, καταναλωτισµός).

Πόση ευθύνη έχουν οι τηλεθεατές-χρήστες γι' αυτό; Σε ποιο βαθµό µπορούν να ελεγχθούν τα ΜΜΕ αποτελεσµατικά, εφόσον σαν επιχειρήσεις ενδιαφέρονται για το κέρδος; Να συζητήσετε στην τάξη.
τική τηλεόραση, πολιτιστικές εκποµπές κ.τ.λ.). Συχνά όµως, οικονοµικά συµφέροντα, κυρίως µέσω της διαφήµισης, παρεµβαίνουν στα ΜΜΕ., µε αποτέλεσµα τον κίνδυνο παραπληροφόρησης* και καθοδήγησης των νεαρών, κυρίως, ατόµων σε αρνητικά πρότυπα (π.χ. βία, καταναλωτισµός).

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Φορείς κοινωνικοποίησης
οικογένεια
σχολείο
θρησκεία
κράτος
παρέες συνοµηλίκων

5.3 Τρόποι κοινωνικοποίησης
Οι φορείς κοινωνικοποίησης χρησιµοποιούν πολλούς τρόπους για να µεταβιβάσουν τους κανόνες, τις αξίες, τα πρότυπα συµπεριφοράς στα νέα µέλη της κοινωνίας. Οι τρόποι αυτοί µπορεί να είναι: α) Εντολές και συστάσεις. Το «µάλωµα» ή το «µπράβο» που λέει µια µητέρα στο παιδί της, η εντολή του διευθυντή ενός σχολείου για τον τρόπο ενδυµασίας των µαθητών, το νεύµα επιδοκιµασίας ή αποδοκιµασίας ενός φίλου µας, η συµπεριφορά του οικογενειακού µας περιβάλλοντος απέναντι σε ανθρώπους από άλλες φυλές ή χώρες, είναι ελάχιστα παραδείγµατα εντολών και συστάσεων που µπορεί να χρησιµοποιήσουν οι φορείς της κοινωνικοποίησης. β) Ταύτιση µε συγκεκριµένα πρότυπα που προβάλλει η κοινωνία για να γίνουν οι συµπεριφορές όσο το δυνατόν πιο οµοιόµορφες. Ο άνθρωπος ταυτίζεται µε άτοµα, οµάδες, ρόλους. Αυτό του παρέχει αφενός τη δυνατότητα να µάθει και να εκφραστεί, αφετέρου να αναπτύξει την αίσθηση του «εµείς». Τα πρότυπα που προβάλλει η σύγχρονη κοινωνία είναι πολλά και συχνά αντιφατικά µεταξύ τους (π.χ. καταναλωτικό πρότυπο από τα ΜΜΕ, αντικαταναλωτικό από τα σχολικά βιβλία). Η επιλογή προτύπου ταύτισης, που θα κάνει το άτοµο, αποτελεί έκφραση της ιδιαιτερότητας και της µοναδικότητάς του. γ) Κοινωνική κριτική. Αποτελείται είτε από την άτυπη έκφραση (θετική ή αρνητική) της κοινής γνώµης προς το πρόσωπό µας (µε σχόλια, κουτσοµπολιό κ.τ.λ.) είτε από την τυπική επέµβαση των κοινωνικών θεσµών (µε έπαινο ή ποινή). Στόχος της να µας παροτρύνει ή να µας αποθαρρύνει σε µια πράξη. Ο βαθµός στον οποίο η κοινωνική κριτική επηρεάζει τη συµπεριφορά µας, εξαρτάται από το πόσο δηµόσια είναι και πόσο σηµαντική για τη ζωή µας.

φωτ. 5.8 Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολυφωνικές. Αυτό σηµαίνει ότι συνυπάρχουν οµάδες µε διαφορετικές ιδεολογίες, αξίες και πρότυπα. Για το λόγο αυτό είναι συχνό το φαινόµενο οι φορείς κοινωνικοποίησης να προβάλλουν πρότυπα αντιφατικά για τους νέους. Η ελευθερία επιλογής είναι µια δηµοκρατική αξία µέσα από την οποία τελικά διαµορφώνεται η προσωπικότητα του ατόµου. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη την αξία αυτής της ελευθερίας. Yπάρχουν κίνδυνοι στην οµαλή κοινωνικοποίηση των νέων όταν τα πρότυπα που προβάλλονται από τους διάφορους φορείς κοινωνικοποίησης (οικογένεια, παρέες, ΜΜΕ) συγκρούονται µεταξύ τους; Ποια τελικά είναι τα πρότυπα που υπερισχύουν; Να συζητήσετε στην τάξη.

Εντολές συστάσεις
Ταύτιση (αίσθηση του «εµείς»)
Κοινωνική κριτική

5.4 Ο κοινωνικός έλεγχος
Πολλές φορές, ως νέα µέλη µιας οµάδας (νέοι µαθητές, οδηγοί, εργαζόµενοι) συµβαίνει να συνειδητοποιούµε τη σηµασία ενός κανόνα µετά την ποινή που επιβάλλεται σε όσους τον παραβαίνουν ή την επιβράβευση όσων τον ακολουθούν. Από τη δηµόσια επίπληξη ή επιβράβευση από το Διευθυντή του σχολείου µαθαίνουµε π.χ. ποια είναι η συµπεριφορά του µαθητή που γίνεται αποδεκτή στο σχολείο. Κάθε κοινωνία και κοινωνική οµάδα έχει, όπως αναφέραµε, ένα σύνολο κοινωνικών κανόνων το οποίο ρυθµίζει την οργάνωση και λειτουργία της. Όλοι µας έχουµε µάθει να αναµένουµε κάποια ένδειξη απόρριψης ή αποδοχής της συµπεριφοράς µας: ένα βλέµµα περιφρόνησης ή µια φιλοφρόνηση δηλώνουν αντίστοιχα ότι παραβήκαµε ή ακολουθήσαµε τους κανόνες. Άλλοτε αυτό δηλώνεται µε µια σοβαρότερη τιµωρία - ποινή ή µε ένα δηµόσιο και επίσηµο έπαινο ή ανταµοιβή.

Ο κοινωνικός έλεγχος είναι ένα σύνολο ποινών και επιβραβεύσεων, το οποίο έχει στόχο να προλάβει ή να επαναφέρει και να διορθώσει κάθε συµπεριφορά αντίθετη µε τους αποδεκτούς κοινωνικούς κανόνες και αξίες.

5.5 Τα είδη του κοινωνικού ελέγχου
Κυριότερες µορφές του κοινωνικού ελέγχου, οι οποίες συνήθως συνδυάζονται µεταξύ τους, είναι:
α. Τυπικός, άτυπος: Ο τυπικός κοινωνικός έλεγχος περιλαµβάνει τις ποινές που επιβάλλονται από τους επίσηµους φορείς (όπως η αστυνοµία, τα δικαστήρια) και αφορά την παράβαση των νόµων. Ο άτυπος κοινωνικός έλεγχος περιλαµβάνει τις υποδείξεις, τις παρατηρήσεις, τις γνώµες και την κριτική που εκφράζουν τα µέλη των κοινωνικών οµάδων που ανήκουµε (γονείς, φίλοι, γείτονες, συνάδελφοι).

β. Θετικός, αρνητικός: Ο θετικός κοινωνικός έλεγχος περιλαµβάνει τις επιβραβεύσεις και τις ανταµοιβές και ο αρνητικός τις διάφορες κυρώσεις και ποινές. Η συµπεριφορά µας στο σχολείο π.χ. διαµορφώνεται τόσο από το φόβο της ποινής (µε αποβολή ή τιµωρία) όσο και από την ικανοποί-
φωτ. 5.9 Βράβευση διευθυντή Λυκείου από την Yπουργό Παιδείας για τη συµµετοχή του σχολείου σε διαγωνισµό της Ε.Ε. Οι επιβραβεύσεις (θετικός κοινωνικός έλεγχος) παροτρύνουν τα άτοµα για θετικές συµπεριφορές.
Να συζητήσετε στην τάξη το ρόλο των επιβραβεύσεων στο σχολείο.

φωτ. 5.10. Πικετοφορία του ελληνικού τµήµατος της Διεθνούς Αµνηστίας στην Αθήνα, κατά της θανατικής ποινής.
Σε 70 από τις 200 περίπου χώρες παγκόσµια εφαρµόζεται ακόµα η θανατική ποινή µεταξύ των οποίων και σε 38 από τις 52 Πολιτείες των ΗΠΑ. Σε πολλές ακόµα χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν, η Yεµένη η θανατική ποινή, κυρίως κατά γυναικών, εκτελείται µε δηµόσιο λιθοβολισµό τους. Η ανάγκη προστασίας της κοινωνίας, µπορεί να χρησιµοποιεί µέσα που προσβάλλουν τον πολιτισµό; Μπορεί η ποινή να φτάνει στην πλήρη εξόντωση; Να ανταλλάξετε επιχειρήµατα στην τάξη.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Τρόποι κοινωνικοποίησης
ηση της ανταµοιβής (µε καλούς βαθµούς και έπαινο).
γ. Προληπτικός, κατασταλτικός: Ο προληπτικός έλεγχος έχει ως στόχο να προλάβει την εκδήλωση της παραβίασης των κανόνων. Ο κατασταλτικός κοινωνικός έλεγχος επιβάλλει ποινές όταν τα άτοµα προχωρούν σε παράνοµες πράξεις.
δ. Όλα τα παραπάνω αποτελούν µορφές εξωτερικού ελέγχου. Yπάρχει όµως και µια µορφή εσωτερικού ελέγχου, ο αυτοέλεγχος. Με τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης µαθαίνουµε τους κανόνες, τις απαγορεύσεις και τους περιορισµούς, αισθανόµαστε τύψεις, ντροπή, µεταµέλεια για κάποιες πράξεις µας. Ο αυτοέλεγχος είναι αποτέλεσµα της πετυχηµένης κοινωνικοποίησης και στόχος των κανόνων σωφρονισµού σήµερα.

Οι συνολικές µεταβολές, που έγιναν µε την εξέλιξη των κοινωνιών από παραδοσιακές σε σύγχρονες, επηρέασαν και άλλαξαν και τον κοινωνικό έλεγχο. Ο ξυλοδαρµός π.χ. αποτελούσε συνηθισµένη µορφή κοινωνικού ελέγχου από τους γονείς ή το δάσκαλο. Σήµερα απαγορεύεται και τα εκπαιδευτικά συστήµατα γίνονται περισσότερο ανεκτικά στις διαφορετικές συµπεριφορές.
Η δηµιουργία των σύγχρονων δηµοκρατικών κρατών οδήγησε στη διαµόρφωση της γραπτής νοµοθεσίας (νόµοι) και του συστήµατος δικαιοσύνης και σωφρονισµού (δικαστήρια). Σκοπός της σύγχρονης δηµοκρατικής πολιτείας είναι η πρόληψη της εγκληµατικότητας. Όταν κρίνεται απαραίτητη η επιβολή ποινών (καταστολή), αυτή πρέπει να γίνεται µε σεβασµό στην προσωπικότητα και τα δικαιώµατα του παραβάτη. Η βία και ο καταναγκασµός απαγορεύονται. Μόνον η πολιτεία έχει το δικαίωµα καταναγκασµού (κράτηση - φυλάκιση) αλλά πάντα µε την εγγύηση των νόµων και της ανεξάρτητης δικαιοσύνης. Η αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωµάτων και η επανένταξη του ατόµου στο κοινωνικό σύνολο οδηγούν σταδιακά στην κατάργηση των ασύλων, της θανατικής ποινής, των αναµορφωτηρίων στις περισσότερες σύγχρονες κοινωνίες. Η οργάνωση προγραµµάτων επανένταξης αποφυλακισµένων, αρωγής και κοινωνικής εργασίας εξυπηρετεί αυτούς ακριβώς τους στόχους.

φωτ. 5.11 Ο βαλκανιονίκης γιατρός Γρ. Λαµπράκης εµποδίζεται από την Αστυνοµία να πραγµατοποιήσει πορεία ειρήνης στο Μαραθώνα το 1963, ένα µήνα πριν τη δολοφονία του. Πολλοί ακόµα πολιτικοί, όπως ο Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ, ο Ν. Μαντέλα, αµφισβήτησαν τους κυρίαρχους κοινωνικούς κανόνες της εποχής τους και υπέστησαν τον κοινωνικό έλεγχο µε φυλακίσεις και διώξεις. Σήµερα, θεωρούνται µεγάλοι µεταρρυθµιστές.
Να συζητήσετε στην τάξη αντίστοιχες περιπτώσεις που υπέστησαν κοινωνικό έλεγχο. Χρησιµοποιείστε παραδείγµατα από το µάθηµα της Ιστορίας σας.

φωτ. 5.12 «Το ξύλο βγήκε απ' τον παράδεισο». Αυτή ήταν η παιδαγωγική αρχή των παραδοσιακών εκπαιδευτικών συστηµάτων. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη τις νέες παιδαγωγικές αρχές και τις ποινές που επιβάλλονται στους µαθητές σήµερα.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Κοινωνικός έλεγχος
Τυπικός άτυπος
Αρνητικός θετικός
Προληπτικός κατασταλτικός
Εσωτερικός (αυτοέλεγχος)

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Μπορείτε, αφού διαβάσετε ένα από τα προτεινόµενα διηγήµατα (ή κάποιο άλλο δικής σας επιλογής), να καταγράψετε τις διαφορές που παρατηρήσατε στους τρόπους που χρησιµοποιούσαν οι φορείς της κοινωνικοποίησης εκείνης της εποχής σε σχέση µε αυτούς που χρησιµοποιούν σήµερα.
- 2. Με βάση τις γνώσεις που αποκτήσατε για το θεσµό της οικογένειας στο προηγούµενο και σε αυτό το κεφάλαιο, µπορείτε να αναπτύξετε τις διαφορές στην κοινωνικοποίηση των νέων σε µια σύγχρονη-πυρηνική και σε µια παραδοσιακή-εκτεταµένη οικογένεια;
- 3. Να χωριστείτε σε οµάδες και να συγκεντρώσετε υλικό (φωτογραφίες, µαρτυρίες, άρθρα) για ένα από τα θέµατα που αναφέρονται στο κεφάλαιο (θανατική ποινή, σχολικές τιµωρίες, αλλαγές στον κοινωνικοποιητικό ρόλο της οικογένειας, ΜΜΕ).
- 4. Να πραγµατοποιήσετε µικρή έρευνα στο σχολείο για το βαθµό που οι συµµαθητές σας χρησιµοποιούν τα ΜΜΕ (εφηµερίδες, περιοδικά, τηλεόραση, κινηµατογράφο, διαδίκτυο). Μπορείτε επίσης να πραγµατοποιήσετε µικρή έρευνα στα προγράµµατα τηλεοπτικών καναλιών για το ποσοστό των ενηµερωτικών/επιµορφωτικών εκποµπών που διαθέτουν στο εβδοµαδιαίο τους πρόγραµµα.
- 5. Να επιλέξετε και να παρουσιάσετε ένα σηµαντικό πρόσωπο που υπέστη διώξεις για τις ιδέες του.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και αφού κατανόησες τις έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις. Όπου συναντάς δυσκολία, µπορείς να συµβουλευτείς το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Η κοινωνικοποίηση είναι διαδικασία µάθησης. Τι µαθαίνει το άτοµο;
- 2. Γιατί ο ρόλος του σχολείου στην κοινωνικοποίηση του νέου είναι σήµερα πιο σηµαντικός;
- 3. Γιατί το κράτος σήµερα επεµβαίνει καθοριστικά στην κοινωνικοποίηση;
- 4. Πότε κοινωνικοποιούµαστε πιο σωστά: όταν οι ποινές λειτουργούν προληπτικά ή κατασταλτικά στη συµπεριφορά µας;
- 5. Πώς συνδέεται ο αυτοέλεγχος µε την κοινωνικοποίηση;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:
- 1. Η κοινωνικοποίηση είναι µια διαδικασία αποµνηµόνευσης κανόνων

- 2. Η οικογένεια αποτελεί πρωτογενή φορέα κοινωνικοποίησης
- 3. Κύρια λειτουργία των ΜΜΕ είναι η κοινωνικοποίηση
- 4. Ο αυτοέλεγχος είναι δείγµα επιτυχηµένης κοινωνικοποίησης
- 5. Το άτοµο σήµερα δεν έχει επιλογές στα πρότυπα µε τα οποία θα ταυτιστεί

Κοινωνικά Προβλήµατα
- ➤ Προσδιορισµός και συνέπειες
- Αίτια και αντιµετώπιση
- Φτώχεια, ανεργία, καταναλωτισµός, αγωγή καταναλωτών
- Τροχαία ατυχήµατα, κυκλοφοριακή αγωγή ➤
- ➤ Αθλητισµός και βία
Τα κοινωνικά προβλήµατα είναι χαρακτηριστικό όλων των κοινωνιών. Οι κοινωνικοί θεσµοί, η κοινωνική οργ άνωση και µεταβολή είναι έννοιες απαραίτητες για να κατανοήσεις αυτό το κεφάλαιο.
Πολλά λογοτεχνικά έργα έχουν αντι κείµενο τα κοινωνικά προβλήµατα και κυρίως τον πόλεµο και τις κοινωνικές ανισότητες. «Η Ζωή εν τάφω» του Στρ. Μυριβήλη , «Η Μάνα» του Μ. Γκόρκ ι, το έργο του Τζ. Στάιµπεκ «Άνθρωποι και ποντίκια», «Για ποιον χτυπά η κ αµπάνα» του Ερν. Χεµινγουέη, «Μέσα στις φλόγες» της Δ.Σωτηρίου περιγρά φουν τα αδιέξοδα των ατόµων που βιώνουν κοινωνικά προβλήµατα, όπως ο πόλεµος, οι ανισότητες και η φτώχεια.

Οι περισσότερες κοινωνικές ταινίε ς έχουν ως αντικείµενο τα κοινωνικά προβλήµατα. Μπορείς να δεις ταινίες, όπως «Ο ακήρυχτος πόλεµος» του Μ.Μουρ, «Γεννηµένος την 4η Ιουλίου» του Ολ. Στόουν, «Ο άνθρωπος της βροχής» του Μπ. Λέβινσον. Θα προβληµατιστείς για προβλήµατα, όπως ο πόλεµος, η φτώχεια, τα άτοµα µε αναπηρίες κ.λ.π.
Οι περισσότεροι ιστοχώροι που προτείνονται στο βιβλίο αναφέρονται σε κοινωνικά προβλήµατα. Περιβαλλοντικές και ανθρωπιστικές Οργανώσεις δραστηριοποιούνται για τα κοιν ωνικά προβλήµατα, όπως η Unicef (www.unicef.gr) για την πείνα, η Δι εθνής Αµνηστία (www.amnesty.gr)για τον πόλεµο και τις διακρίσεις, η W WF (www.wwf.gr) και η Greenpeace (www.greenpeace.gr) για το περιβάλ λον, το Ινστιτούτο Καταναλωτή για την κατανάλωση (www.inka.gr). Εξάλλο υ, µπορείς να επισκεφτείς τις ιστοσελίδες www.anthropos.gr και www.nodo ping.org για να ενηµερωθείς αντίστοιχα για προβλήµατα σχετικά µε τα άτοµ α µε αναπηρίες και τα προβλήµατα του πρωταθλητισµού και της χρήσης απα γορευµένων ουσιών από τους αθλητές.

Στο κεφάλαιο αυτό θα γνωρίσεις µερικά από τα κοινωνικά προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι κοινωνίες όλου του πλανήτη: τη φτώχεια και την ανε ργία, τα τροχαία ατυχήµατα και την αθλητική βία. Θα προβληµατιστείς και θα συζητήσεις τα αίτια αλλά και τους τρόπους συλλογικής αντιµετώπισής τους.

6.1 Κοινωνικά προβλήµατα: Προσδιορισµός και συνέπειες
Μέχρι τώρα αναφερθήκαµε στους βασικούς τρόπους που διαθέτει κάθε κοινωνία για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες και τους σκοπούς της. Αν κοιτάξουµε όµως γύρω µας θα διαπιστώσουµε ότι δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι τα ίδια αγαθά και σε ορισµένους λείπουν και τα πιο βασικά, όπως, η τροφή, η στέγη, τα φάρµακα, η εργασία και η προσωπική ασφάλεια. Συχνά, οι µαθητές διακόπτουν την υποχρεωτική εκπαίδευση για να εργασθούν. Στις πόλεις εµφανίζονται προβλήµατα, όπως η βία, η χρήση ναρκωτικών, τα τροχαία ατυχήµατα που οδηγούν σε εκατοντάδες θύµατα. Τα προβλήµατα αυτά αποτελούν κοινωνικά προβλήµατα γιατί:

- α) επηρεάζουν αρνητικά ένα σηµαντικό τµήµα του κοινωνικού συνόλου, π.χ. οι αυξηµένοι δείκτες ανεργίας σηµαίνουν ότι µεγάλο ποσοστό του κοινωνικού συνόλου αντιµετωπίζει προβλήµατα διαβίωσης ή και επιβίωσης. Συχνά, ένα κοινωνικό πρόβληµα µπορεί να µη γίνεται αντιληπτό από τα άτοµα που το υφίστανται, αλλά από τους επιστήµονες ή από τα ΜΜΕ π.χ. το κοινωνικό πρόβληµα της παιδικής παχυσαρκίας εντοπίστηκε από τους επιστήµονες οι οποίοι και οργάνωσαν ενηµερωτικά προγράµµατα του πληθυσµού.
- β) παραβιάζουν τις αξίες και τα ιδεώδη του κοινωνικού συνόλου, όπως π.χ. η παιδική εργασία, ο αναλφαβητισµός, η κακοποίηση των γυναικών παραβιάζουν τις αξίες της ισότητας, της µόρφωσης και της απαγόρευσης της βίας που χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες κοινωνίες.
- γ) οφείλονται σε κοινωνικούς και όχι ατοµικούς παράγοντες, όπως π.χ. η ανεργία που οφείλεται στην εισαγωγή της τεχνολογίας ή τις αλλαγές στον οικονοµικό χαρακτήρα της κοινωνίας. Με αυτό τον τρόπο διακρίνεται το κοινωνικό πρόβληµα της ανεργίας από το ατοµικό που αφορά π.χ. την κακή επιλογή επαγγέλµατος.
- δ) µπορούν να αντιµετωπιστούν µε τη συλλογική δράση ατόµων και οµάδων και µε κοινωνικά µέτρα της Πολιτείας.

Οι συνέπειες των κοινωνικών προβληµάτων αφορούν:
-  το άτοµο, εφόσον έχουν προσωπικό κόστος που έχει σχέση µε την ποιότητα ζωής και την υγεία του.
-  την κοινωνία, εφόσον τα κοινωνικά προβλήµατα επηρεάζουν αρνητικά την οικονοµική και πολιτική οργάνωση αλλά και ευρύτερα όλη την κοινωνική ζωή.
φωτ. 6.1 Γιατροί χωρίς σύνορα, Γιατροί του κόσµου.
Μπορείτε να ενηµερωθείτε για τη δράση των Οργανώσεων από το διαδίκτυο (www.msf.gr, www.mdgreece.gr).
- Nα συζητήσετε στην τάξη για άλλες Οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στην επίλυση κοινωνικών προβληµάτων.

φωτ. 6.2 Στ.Χώκινγκ.
Yπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν, αντί να είναι µέρος του προβλήµατος, να δραστηριοποιούνται για τη λύση του. Ο φυσικός Στ.Χώκινγκ αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγµα.
Μπορείτε να επισκεφτείτε την ιστοσελίδα www.disability.gr για να ενηµερωθείτε για τις δραστηριότητες των ατόµων µε αναπηρίες. ✍
- ✍ Να συζητήσετε στην τάξη για άλλα κοινωνικά προβλήµατα και για τους τρόπους µε τους οποίους τα άτοµα που τα αντιµετωπίζουν µπορούν να δραστηριοποιηθούν.

6.2 Αίτια και αντιµετώπιση
Τα κοινωνικά προβλήµατα δεν αποτελούν φυσικές και αναπόφευκτες καταστάσεις. Όπως κάθε πρόβληµα έχουν συγκεκριµένες αιτίες, τις οποίες πρέπει να αναζητούµε, ώστε µε κατάλληλα µέτρα να τα επιλύουµε. Οι βασικές αιτίες των κοινωνικών προβληµάτων είναι:
- α) Η κοινωνική ανισότητα (βλ. Κεφ. 3.4.1). Οι άνθρωποι στο πλαίσιο µιας κοινωνίας, αλλά και οι όλες οι κοινωνίες παγκόσµια δεν απολαµβάνουν τα ίδια αγαθά και υπηρεσίες. Οι κοινωνικές ανισότητες που υπάρχουν συνδέονται µε τα πιο σηµαντικά από τα κοινωνικά προβλήµατα, όπως η φτώχεια, η ανεργία, η βία, η µετανάστευση και ο ρατσισµός.
- β) Η κοινωνική µεταβολή (βλ. Κεφ. 3.5) αποτελεί χαρακτηριστικό όλων των κοινωνιών. Στις σύγχρονες κοινωνίες, οι ταχύτατες κοινωνικές µεταβολές αποτελούν αιτία πολλών κοινωνικών προβληµάτων. Οι τεχνολογικές επαναστάσεις π.χ. οδηγούν πολλούς επαγγελµατικούς κλάδους σε προβλήµατα ανεργίας και εξαφανίζουν παραδοσιακά επαγγέλµατα.
- γ) Οι κοινωνικές αντιλήψεις και νοοτροπίες. Ορισµένα κοινωνικά προβλήµατα έχουν τις ρίζες τους στις νοοτροπίες που υπήρχαν παλαιότερα και συνεχίζουν να υπάρχουν στη νέα κοινωνική πραγµατικότητα. Η κακοποίηση των γυναικών και των παιδιών, η εγκατάλειψη του σχολείου ιδιαίτερα από τα κορίτσια, ο ρατσισµός, όλα αυτά τα φαινόµενα συνδέονται µε παραδοσιακές αντιλήψεις και προκαταλήψεις που υπάρχουν ακόµα σε πολλές κοινωνίες.

Η αντιµετώπιση των κοινωνικών προβληµάτων προϋποθέτει:
-  την προσπάθεια αλλαγών στη νοοτροπία των ατόµων (ατοµοκεντρική προσέγγιση). Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται η εκπαίδευση, κατάρτιση και ενηµέρωση των ατόµων σε θέµατα π.χ. οδικής ασφάλειας, επαγγελµατικού προσανατολισµού, θεµάτων υγείας, ώστε τα άτοµα να µπορούν να αντιµετωπίζουν τα προβλήµατα, ξεπερνώντας αρνητικές νοοτροπίες.
-  Την προσπάθεια αλλαγών στην κοινωνική οργάνωση (κοινωνιοκεντρική προσέγγιση).
Σήµερα, η αντιµετώπιση των κοινωνικών προβληµάτων απαιτεί το συνδυασµό και των δύο παραπάνω προσεγγίσεων. Εξάλλου, η µελέτη και ο σχεδιασµός λύσεων στα κοινωνικά προβλήµατα πραγµατοποιείται µε τη συνεργασία επιστηµόνων διάφορων κλάδων. ψυχολόγοι, κοινωνιολόγοι, αρχιτέκτονες και πολεοδόµοι µελετούν π.χ. τα προβλήµατα βίας και κοινωνικού αποκλεισµού στις σύγ-
φωτ. 6.3 Εκατοµµύρια παιδιά στον κόσµο είναι εκτεθειµένα σε ιδιαίτερους κινδύνους λόγω των πολέµων και των φυσικών καταστροφών.

Να επικοινωνήσετε µε Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε αυτό τον τοµέα (UNICEF, Γιατροί του Κόσµου, Γιατροί Χωρίς Σύνορα) και να ζητήσετε να σας αποστείλουν σχετικό υλικό.
φωτ. 6.4 Η ξενοφοβία αποτελεί την κύρια αιτία εκδηλώσεων ρατσισµού κατά των αλλοδαπών. ✍
- ✍ Να συζητήσετε στην τάξη µε ποιους τρόπους η ισότητα και η αξιοπρέπεια θα γίνονται σεβαστές για όλα τα άτοµα.
«Αν σκέφτεσαι ένα χρόνο µπροστά-φύτεψε σπόρους
Αν σκέφτεσαι δέκα χρόνια µπροστά-φύτεψε ένα δέντρο
Αν σκέφτεσαι εκατό χρόνια µπροστάµόρφωσε το λαό.»

Kuaan-tzu (Kίνα 4ος-3ος αιώνας π.Χ.).
χρονες µεγαλουπόλεις και προτείνουν νέες µορφές σχεδιασµού των πόλεων.
Αποτέλεσµα αυτής της συνεργασίας είναι η χάραξη της κοινωνικής πολιτικής που ασκείται στο πλαίσιο του κοινωνικού κράτους (βλ. Κεφ. 9.3) µε την κατοχύρωση µέτρων, όπως η κοινωνική ασφάλιση, τα επιδόµατα ανεργίας, η επαγγελµατική κατάρτιση ανέργων, η παροχή κατοικίας, η επιδότηση θέσεων εργασίας κ.ά.
Στην κατεύθυνση επίλυσης των κοινωνικών προβληµάτων εντάσσεται και η δράση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων Μ.Κ.Ο. (βλ. Κεφ.2.3) και των διάφορων κοινωνικών κινηµάτων, όπως το οικολογικό, το γυναικείο, το αντιρατσιστικό κίνηµα.

Τα περισσότερα από τα κοινωνικά προβλήµατα σήµερα έχουν ένα διεθνή χαρακτήρα π.χ. η φτώχεια, η ανεργία, ο ρατσισµός, η µόλυνση του περιβάλλοντος. Για το λόγο αυτό τα κοινωνικά προβλήµατα απασχολούν διεθνείς Οργανισµούς (Ο.Η.Ε., Unicef) και διεθνείς Μ.Κ.Ο. και κινήµατα (βλ. Κεφ. 14.3).
φωτ. 6.5 «Οι γούνες έχουν ζήτηση, οι φώκιες έχουν πένθος» Αυτό τον κόσµο δεν τον κληρονοµήσαµε από τους γονείς µας, τον δανειστήκαµε από τα παιδιά µας. Μόνο το 1/5 του πληθυσµού της γης κατατάσσεται στην κατηγορία των «καταναλωτών», αλλά αυτή η κατανάλωση αποτελεί παράγοντα καταστροφής των φυσικών οικοσυστηµάτων, εξαφάνισης ειδών και ρύπανσης υδάτινων πόρων και ωκεανών. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη τρόπους συµπεριφοράς του καταναλωτή που βοηθούν στη διατήρηση του οικοσυστήµατος.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

6.3 Φτώχεια, ανεργία, καταναλωτισµός, αγωγή καταναλωτή
Η φτώχεια αποτελεί το βασικό κοινωνικό πρόβληµα όλων των κοινωνιών σήµερα. Η καταπολέµησή της αποτελεί προτεραιότητα τόσο των κυβερνήσεων των χωρών, όσο και των Διεθνών Οργανισµών (Ο.Η.Ε., Unicef).
Οι κοινωνικοί επιστήµονες αναφέρονται σε δύο είδη φτώχειας, την απόλυτη και τη σχετική.
-  Η απόλυτη φτώχεια είναι η κατάσταση στην οποία τα άτοµα δεν κατέχουν ούτε τα στοιχειώδη αγαθά για την επιβίωσή τους, όπως είναι η τροφή, το νερό, η στέγη. Η απόλυτη φτώχεια αφορά µεγάλους πληθυσµούς των αναπτυσσόµενων χωρών στην Αφρική και την Ασία, αλλά παρουσιάζεται και στις αναπτυγµένες κοινωνίες, εφόσον οι
φωτ. 6.6 «Το κόστος του εβδοµαδιαίου σας καφέ, µπορεί να εφοδιάσει το χωριό της Ζωής
άστεγοι αποτελούν συνηθισµένο φαινόµενο όλων των Δυτικών µεγαλουπόλεων.
-  Η σχετική φτώχεια είναι η κατάσταση στην οποία τα άτοµα διαθέτουν ένα βασικό εισόδηµα που εξασφαλίζει την επιβίωσή τους, δεν καλύπτει όµως το καταναλωτικό πρότυπο της κάθε κοινωνίας. Η κάθε κοινωνία καθορίζει εποµένως τα όρια της σχετικής φτώχειας, π.χ. στην Ελλάδα του '60 η κατοχή τηλεόρασης ή τηλεφώνου δεν αποτελούσαν βασικές ανάγκες, ενώ σήµερα περιλαµβάνονται στις βασικές ανάγκες ενός νοικοκυριού και αποτελούν δείκτη σχετικής φτώχειας για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

µε καθαρό νερό», αναφέρει η λεζάντα της καµπάνιας ενάντια στη φτώχεια. Η φτώχεια πλήττει πληθυσµούς των αναπτυσσόµενων χωρών αλλά και των αναπτυγµένων κοινωνιών που η πλειονότητά τους είναι κάτω των δεκατεσσάρων ετών. Μεγάλος αριθµός επίσης είναι άνω των 65 ετών και πολλοί είναι ανάπηροι.
Στη διεύθυνση www.yomag.net, θα βρείτε ένα δικτυακό περιοδικό για τους καταναλωτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης γραµµένο από µαθητές. ✍ Μπορείτε να το επισκεφθείτε και να εντάξετε και το σχολείο σας στις δραστηριότητές του.

πίνακας 6.1 Ένα στα τέσσερα άτοµα βρίσκεται στα όρια σχετικής φτώχειας στην Ευρώπη των 15. Τα στοιχεία δίνονται χωρίς τον υπολογισµό των κοινωνικών παροχών του κράτους (Α' στήλη) και µετά το σχετικό υπολογισµό (Β' στήλη).
Τα αίτια της φτώχειας εντοπίζονται στην άνιση κατανοµή του εισοδήµατος, στις αλλαγές της τεχνολογίας, στις προκαταλήψεις και το ρατσισµό, αλλά και στην παραοικονοµία*, που στερεί από το κράτος εισοδήµατα για προγράµµατα κοινωνικής ανάπτυξης. Η ανεργία, επίσης, αποτελεί σηµαντική αιτία της φτώχειας, ιδιαίτερα όταν είναι παρατεταµένη και αφορά άτοµα µεγαλύτερης ηλικίας, που έχουν οικογενειακές υποχρεώσεις.

Οι συνέπειες της φτώχειας είναι ιδιαίτερα έντονες τόσο στα άτοµα, τα οποία βρίσκονται αποκλεισµένα από πολλά αγαθά και δραστηριότητες, όσο και στην κοινωνία, αφού η φτώχεια αποτελεί αιτία πολλών κοινωνικών προβληµάτων, όπως η µετανάστευση, η ξενοφοβία, ο ρατσισµός, η εγκληµατικότητα και η βία.
πίνακας 6.2 Παγκόσµιος υποσιτισµός.
Η αντιµετώπιση της φτώχειας απαιτεί µέτρα για την ενίσχυση της ισότητας ευκαιριών για όλους τους πολίτες. Τέτοια µέτρα είναι κυρίως η εκπαίδευση και η κατάρτιση, µέτρα καταπολέµησης της ανεργίας και τέλος δικαιότερη κατανοµή του εισοδήµατος και του εθνικού και παγκόσµιου πλούτου.

Σηµαντικός παράγοντας που οδηγεί στη φτώχεια σήµερα είναι ο καταναλωτισµός των δυτικών κοινωνιών. Ο άκριτος καταναλωτισµός, δηλαδή η υπερβολική κατανάλωση αγαθών, είναι χαρακτηριστικό των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών και οφείλεται στη διαφήµιση και στην όλο και µεγαλύτερη παραγωγή καταναλωτικών αγαθών. Με βάση τη Unicef το 25% του πληθυσµού υπερκαταναλώνει και ένα µέρος του αντιµετωπίζει προβλήµατα παχυσαρκίας τη στιγµή που το 75% βρίσκεται σε συνθήκες φτώχειας και ένα µέρος του υποσιτίζεται. Τα εβδοµαδιαία απορρίµµατα ενός δυτικού νοικοκυριού θα αρκούσαν για την επιβίωση των παιδιών ενός χωριού στην Αφρική που πλήττεται από τον υποσιτισµό.

Εξάλλου, ο καταναλωτισµός οδηγεί σε υπερεκµετάλλευση του φυσικού περιβάλλοντος για παραγωγή περισσότερων καταναλωτικών αγαθών. Αυτή η υπερεκµετάλλευση έχει συχνά ως αποτέλεσµα την εξάντληση των φυσικών πόρων, η οποία οδηγεί σε φτώχεια και υποσιτισµό ακόµα περισσότερες αναπτυσσόµενες κοινωνίες.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ
Η αγωγή του καταναλωτή έχει στόχο να ενηµερώσει τον πολίτη και να τον ευαισθητοποιήσει ώστε να καταναλώνει µε βάση τις πραγµατικές του ανάγκες και όχι τις τεχνητές ανάγκες που κατασκευάζει κυρίως η διαφήµιση.
Ο υπεύθυνος και ενηµερωµένος καταναλωτής ενδιαφέρεται για τη βιώσιµη-αειφόρο ανάπτυξη* όλου του πλανήτη και ασκεί πιέσεις για σωστή χρήση των παραγωγικών πόρων ώστε να εξασφαλίζεται σήµερα και στο µέλλον η επιβίωση όλων των ανθρώπων σε παγκόσµιο επίπεδο.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Αντιµετώπιση φτώχειας
Ισότητα ευκαιριών
Μείωση καταναλωτισµού

6.4 Τροχαία ατυχήµατα, κυκλοφοριακή αγωγή
H εξέλιξη της τεχνολογίας τον τελευταίο αιώνα οδήγησε στη µαζική παραγωγή αυτοκινήτων, τα οποία αποτελούν σήµερα βασικό µέσο µετακίνησης και µεταφοράς. Η ανάπτυξη των πόλεων, οι αποστάσεις του τόπου εργασίας και κατοικίας, η ανάπτυξη του τουρισµού, ο καταναλωτισµός οδηγούν στην αύξηση της κυκλοφορίας αυτοκινήτων (στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναλογεί περίπου 1,5 αυτοκίνητο για κάθε νοικοκυριό).
Τα δεδοµένα αυτά συνδέονται µε το τεράστιο πρόβληµα των τροχαίων ατυχηµάτων. Τα τροχαία ατυχήµατα είναι σήµερα η αιτία θανάτου 120 ευρωπαίων πολιτών καθηµερινά. Η κατάσταση αυτή για την Ευρώπη ισοδυναµεί µε µία πτώση επιβατικού αεροπλάνου την ηµέρα!

Στην Ελλάδα τα τροχαία αποτελούν αιτία θανάτου 6 ατόµων ηµερησίως, ενώ η χώρα µας κατέχει το θλιβερό προνόµιο να έρχεται πρώτη σε θανάτους από τροχαία και σε συνολικό αριθµό τροχαίων ατυχηµάτων. Αντίθετα, στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάζεται µείωση τόσο των θανατηφόρων τροχαίων λόγω της χρήσης της ζώνης ασφαλείας και της νέας τεχνολογίας στα αυτοκίνητα (π.χ. αερόσακοι) όσο
φωτ.6.7 Μαθητές πεζοί.
Με απόφασή του ο Άρειος Πάγος, Ανώτατο δικαστήριο της χώρας, έκρινε ότι υπάρχει ευθύνη του οδηγού που τραυµατίζει πεζό, όταν ο πεζός είναι ανήλικος, ηλικιωµένος ή άτοµο µε αναπηρίες. Η ευθύνη αυτή υπάρχει ανεξάρτητα από το εάν ο οδηγός τηρούσε όλες τις διατάξεις του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας (σήµανση, ταχύτητα). Με την απόφαση αυτή, η οποία δεσµεύει τα δικαστήρια της χώρας, καθιερώνεται πρόσθετη υποχρέωση των οδηγών να παίρνουν όλες τις προφυλάξεις για πεζούς ακόµα και εάν αυτοί κινούνται ακατάλληλα στο δρόµο. Αυτό βέβαια δε µειώνει την ευθύνη των πεζών να κινούνται προσεκτικά στο δρόµο, αλλά αφορά ειδικές κατηγορίες πεζών. ✍ Να συζητήσετε την απόφαση στην τάξη.

και του αριθµού των τροχαίων µέσω αυστηρών ελέγχων και ποινών (έλεγχοι οχηµάτων, ταχύτητας, χρήσης αλκοόλ κ.ά.).
- Οι περίπου 2000 θάνατοι από τροχαία που συµβαίνουν κάθε χρόνο στη χώρα µας ισοδυναµούν µε την εξαφάνιση µιας κωµόπολης κάθε χρόνο. Οι αιτίες των τροχαίων ατυχηµάτων αφορούν:
- α) το κράτος, το οποίο είναι υπεύθυνο για την κατάσταση του οδοστρώµατος και των σηµάνσεων στις διασταυρώσεις, το συχνό έλεγχο της κατάστασης των οχηµάτων, την πιστοποίηση της εκπαίδευσης των οδηγών, την επιβολή αυστηρών ποινών σε περίπτωση παραβάσεων και
- β) τον οδηγό και τον πεζό, οι οποίοι παραβιάζουν τις διατάξεις του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας (Κ.Ο.Κ.), συµπεριφέρονται ριψοκίνδυνα και ανεύθυνα ως πεζοί και οδηγοί και χρησιµοποιούν τα οχήµατα ως µέσα επίδειξης ικανοτήτων και όχι ως µέσα ασφαλούς µεταφοράς δικής τους και των επιβατών που τους εµπιστεύονται.

Οι συνέπειες των τροχαίων ατυχηµάτων είναι ατοµικές, όπως τραυµατισµοί, σωµατικές αναπηρίες, ψυχικά τραύµατα, θάνατος και κοινωνικές, όπως αναπηρίες ή µείωση του πληθυσµού και ιδιαίτερα των νέων που αποτελούν παραγωγικό πληθυσµό, τεράστιο κόστος σε ώρες εργασίας, αλλά και κόστος περίθαλψης, νοσηλείας, επανένταξης των αναπήρων κ.λ.π.
Σηµαντικό µέσο πρόληψης των τροχαίων ατυχηµάτων είναι η εφαρµογή της κυκλοφοριακής αγωγής των νέων κυρίως ατόµων. Η κυκλοφοριακή αγωγή εφαρµόζεται από το Yπουργείο Συγκοινωνιών σε συνεργασία και µε τα σχολεία και τους Δήµους και έχει ως στόχο την ενηµέρωση:

-  για τους κανόνες οδικής κυκλοφορίας που αφορούν τόσο τους πεζούς όσο και τους οδηγούς, ώστε να κυκλοφορούν µε ασφάλεια στο οδικό δίκτυο της χώρας (π.χ. χρήση κράνους από οδηγούς δικύκλων, χρήση ζώνης στο αυτοκίνητο, προσεκτικός έλεγχος διασταυρώσεων, τήρηση ορίων ταχύτητας κ.ά.)
-  για θέµατα όπως οι ποινές των κυκλοφοριακών παραβάσεων, η κυκλοφορία ατόµων µε αναπηρίες κ.ά.
πίνακας. 6.3 Η ευθύνη των οδηγών είναι καθοριστική για τα τροχαία ατυχήµατα. Παραβιάσεις που αφορούν τα όρια ταχύτητας, την τήρηση των αυστηρών κανονισµών για τους οδηγούς επαγγελµατικών οχηµάτων, οδηγούν τα τελευταία χρόνια σε τραγικά ατυχήµατα. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη τις ευθύνες των πολιτών ως οδηγών, πεζών και επιβατών.
πίνακας 6.4. Yπουργείο Δηµόσιας Τάξης (www.ydt.gr).
- Να οργανώσετε στην τάξη συζήτηση για τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας. Μπορείτε να χρησιµοποιήσετε υλικό που θα αντλήσετε από το δικτυακό τόπο του Yπουργείου Μεταφορών (www.gov.gr).

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Ευθύνες κράτους
Ευθύνες οδηγών και πεζών
Αιτίες τροχαίων

6.5 Αθλητισµός και βία
Από την πρωτόγονη ήδη κοινωνία οι άνθρωποι εκπαιδεύονται και ψυχαγωγούνται µε το οµαδικό παιχνίδι. Με το πέρασµα των αιώνων το παιχνίδι, ως µέσο κοινωνικοποίησης και ψυχαγωγίας, εξελίσσεται σε οργανωµένο κοινωνικό θεσµό, τον αθλητισµό. Στην ελληνική αρχαιότητα η εκγύµναση του σώµατος και η συµµετοχή-συναγωνισµός των αθλητών αποτελούσαν το αθλητικό ιδεώδες. Οι Ολυµπιακοί αγώνες έδωσαν στον αθλητισµό ένα χαρακτήρα που ξεπερνούσε τα σύνορα των κρατών και τον συνέδεσαν µε την ειρήνη και τη συµφιλίωση των λαών (ολυµπιακή εκεχειρία). Από την ελληνική αρχαιότητα µέχρι σήµερα ο αθλητισµός παίρνει διαφορετικές µορφές, εκφράζοντας τις αξίες και τα πρότυπα που επικρατούν σε κάθε εποχή και κοινωνία.

- Ο οργανωµένος αθλητισµός έχει ως στόχους:
-  τη σωµατική και πνευµατική υγεία του πληθυσµού (νους υγιής εν σώµατι υγιεί),
-  την κοινωνικοποίηση των νέων µέσα από την άµιλλα και τη συνεργασία της οµάδας,
-  την ψυχαγωγία των ατόµων,
-  τη γνωριµία και τη συµφιλίωση λαών , µέσα από την οργάνωση διεθνών αγώνων.
Στις σύγχρονες κοινωνίες, ο αθλητισµός γίνεται µαζικός, ώστε να διασφαλίζεται η καλή φυσική κατάσταση και υγεία όλου του πληθυσµού. Παράλληλα όµως σήµερα ο αθλητισµός συνδέεται µε την αγορά και µε τα συµφέροντα µεγάλων εταιριών, γι' αυτό µιλάµε για το φαινόµενο της εµπορευµατοποίησης του αθλητισµού (αθλητικές εταιρίες, ΜΜΕ, εταιρίες αθλητικών ειδών). Συνέπεια της σύνδεσης του αθλητισµού µε την αγορά είναι η εµφάνιση αρνητικών φαινοµένων, όπως ο πρωταθλητισµός µε κάθε µέσον και η βία που συχνά παρουσιάζεται, ιδιαίτερα στα οµαδικά αθλήµατα.

- α) Πρωταθλητισµός. Το «γρήγορα, ψηλά, δυνατά» της αρχαίας Ελλάδας γίνεται σήµερα «γρηγορότερα, ψηλότερα, δυνατότερα». Ο πρωταθλητισµός σήµερα προβάλλει και καλλιεργεί ως υπέρτατη αξία τον ανταγωνισµό και τη νίκη µε κάθε µέσο.
Αρνητικά αποτελέσµατα αυτού του φαινοµένου είναι οι µικρές ηλικίες έναρξης της προπόνησης, µε τραγικές συνέπειες στην υγεία των αθλητών, η επέµβαση της τεχνολογίας και της επιστήµης στη δηµιουργία µεγαλύτερων επιδόσεων, µε τη χρήση απαγορευµένων ουσιών (ντόπιγκ), η καλλιέργεια αισθηµάτων φανατισµού στους φιλάθλους από τα τεράστια οικονοµικά συµφέροντα των ΜΜΕ.

φωτ. 6.8 Παρολυµπιακοί αγώνες
Οι Παρολυµπιακοί Αγώνες µας µεταφέρουν σε µια χαρά γιορτής που ξεπερνά κάθε αναπηρία. Οι αγώνες αυτοί εκφράζουν τις τέσσερις αξίες που πρέπει να χαρακτηρίζουν τους αγώνες: την επίδοση, τη δύναµη, την έµπνευση και τη γιορτή.
- Να συζητήσετε στην τάξη τις αξίες αυτές που είναι αξίες όλων των αθλητικών αγώνων.
φωτ. 6.9.Ποδοσφαιρικός αγώνας. Η Πολιτεία προβλέπει αυστηρές ποινές για όσους φιλάθλους δηµιουργούν επεισόδια στη διάρκεια των αγώνων και απαγορεύει την ανάκληση των ποινών φυλάκισης. Οι αυστηρές ποινές είναι απαραίτητες, πόσο όµως µπορούν να εφαρµοστούν ιδιαίτερα σε νέους; www.sport.gov.gr. ✍

✍ Να σχολιάσετε τις δύο απόψεις στην τάξη. Ποια άλλα µέτρα πρόληψης των επεισοδίων και των βανδαλισµών στα γήπεδα θα προτείνατε;
β) Φαινόµενα βίας στις τάξεις των φιλάθλων. Το φαινόµενο της βίας, που εκδηλώνεται από τους φιλάθλους, µέσα και έξω από τα γήπεδα, παρουσιάζεται σε πολλές κοινωνίες, όπως και στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Αφορά κυρίως συγκεκριµένες µορφές οµαδικού αθλητισµού, όπως το ποδόσφαιρο και το µπάσκετ.
Οι αιτίες του φαινοµένου βρίσκονται στην εµπορευµατοποίηση αυτών των µορφών αθλητισµού και στα µεγάλα οικονοµικά συµφέροντα µε τα οποία συνδέονται (αθλητικές εταιρίες), στην υπερπροβολή των αθληµάτων από τα ΜΜΕ, εφόσον διαθέτουν ένα τεράστιο φίλαθλο κοινό, αλλά και στην καλλιέργεια από µερίδα του τύπου του φανατισµού των φιλάθλων οι οποίοι µετατρέπονται σε οπαδούς.

Η γενικότερη κρίση των αξιών και τα κοινωνικά προβλήµατα (αποξένωση, ανεργία) οδηγούν συχνά τους παθητικούς θεατές-οπαδούς σε εκδηλώσεις βίας, τόσο µέσα όσο και έξω από τα γήπεδα. Αποτέλεσµα αυτού του φαινοµένου είναι τεράστιες καταστροφές σε εγκαταστάσεις, συγκρούσεις µε αντίπαλους φιλάθλους, αποµάκρυνση πολλών φιλάθλων από τα γήπεδα, κίνδυνοι για την ασφάλεια των πολιτών.
Η αντιµετώπιση του αρνητικού αυτού φαινοµένου απαιτεί όχι µόνον αυστηρότερα κατασταλτικά µέτρα από την Πολιτεία, αλλά και τη συνεργασία των φιλάθλων και των αθλητικών φορέων (π.χ. οµάδες προστασίας γηπέδων από φιλάθλους, αριθµηµένα εισιτήρια, αποκλεισµός από τους αγώνες των οπαδών που βιαιοπραγούν). Εξάλλου, απαιτείται κατάλληλη κοινωνική πολιτική που θα δίνει λύσεις στα προβλήµατα των νέων (ανεργία, κοινωνικός αποκλεισµός, αποξένωση στις µεγαλουπόλεις), εφόσον αυτά αποτελούν συχνά τις αιτίες της νεανικής βίας.

φωτ. 6.10 Το «ευ αγωνίζεσθαι» στους Ολυµπιακούς αγώνες της Αθήνας το 2004.
Μετά την ένταση της πάλης, η φιλία των δύο πρωταθλητών συµβολίζει τη συνεύρεση των λαών. Γιατί οι αθλητικοί αγώνες πρέπει να είναι πάνω από όλα γιορτή, τόσο για τους αθλητές όσο και για τους θεατές.
Ποιοι παράγοντες µειώνουν σήµερα αυτό το χαρακτήρα γιορτής που πρέπει να έχουν όλοι οι αθλητικοί αγώνες;

Εργασίες-δραστηριότητες
1. Από τις ειδήσεις στην τηλεόραση και τον τύπο να καταγράψετε ένα κοινωνικό πρόβληµα που παρουσιάζεται. Να εξηγήσετε γιατί αποτελεί κοινωνικό πρόβληµα και να προτείνετε λύσεις. 2. Να φτιάξετε ένα φάκελο «Κοινωνική Πολιτική» στην τάξη. Να χωριστείτε σε οµάδες, να επιλέξετε ανά οµάδα ένα κοινωνικό πρόβληµα από αυτά που παρουσιάζονται στο βιβλίο σας (φτώχεια, ανεργία, τροχαία ατυχήµατα, βία στα γήπεδα). Να συγκεντρώσετε υλικό από τον τύπο, τον τοπικό Δήµο, από συζητήσεις σας µε µεγαλύτερους για τα µέτρα κοινωνικής πολιτικής που παίρνει το κράτος σε σχέση µε αυτό. Να τα σχολιάσετε στην τάξη και να κάνετε και τις δικές σας προτάσεις. 3. Από τον τύπο και τις ιστοσελίδες της Γ.Γ.Αθλητισµού (www.sports.gov.gr), µπορείτε να συγκεντρώσετε υλικό για αθλήµατα, επιτυχίες και αθλητικά προβλήµατα. Aπό τις ιστοσελίδες των Οργανώσεων των καταναλωτών (www.inka.gr, www.ekpizo.gr, www.kekpa.gr) υλικό για την αγωγή καταναλωτή. Να παρουσιάσετε το υλικό στην τάξη σας.
- 4. Σηµαντικά κοινωνικά προβλήµατα (φτώχεια, µετανάστευση) δηµιουργούν και τα τοπικά και παγκόσµια προβλήµατα περιβάλλοντος (βλ. κεφ. 12.6). Διαλέξτε ένα περιβαλλοντικό πρόβληµα (τοπικό ή διεθνές) και καταγράψτε τις κοινωνικές του συνέπειες. Πληροφορίες µπορείτε να αντλήσετε και από τις περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Τώρα που τελείωσε το Α' Μέρος της Κοινωνικής Αγωγής, µπορείτε να συνεργαστείτε µε τους συµµαθητές σας και να εκδώσετε µια σχολική εφηµερίδα που θα παρουσιάζει σχολικά και κοινωνικά προβλήµατα. Να αξιοποιήσετε τις γνώσεις σας από το µάθηµα και να χρησιµοποιήσετε ως πηγές πληροφόρησης και τους δικτυακούς τόπους που έχετε γνωρίσει. Καλή επιτυχία.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και αφού κατανόησες τις έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις. Όπου συναντάς δυσκολία, µπορείς να συµβουλευτείς το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Να αναφέρεις δύο κοινωνικά προβλήµατα και να εξηγήσεις γιατί δεν αποτελούν ατοµικό πρόβληµα.
- 2. Ποια άλλα κοινωνικά προβλήµατα συνδέονται µε τη φτώχεια;
- 3. Να αναφέρεις τις συνέπειες στο άτοµο και την κοινωνία της φτώχειας και των τροχαίων ατυχηµάτων.
- 4. Ποιες οι διαφορές απόλυτης και σχετικής φτώχειας;
- 5. Να συνδέσεις τη φτώχεια µε τον καταναλωτισµό και την εµπορευµατοποίηση µε την αθλητική βία.
- 6. Ο υπερκαταναλωτισµός οδηγεί ορισµένες κοινωνίες σε φτώχεια. Να αναφέρεις παραδείγµατα.
- Β. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα
- 1. Τα κοινωνικά προβλήµατα έχουν µόνο κοινωνικές συνέπειες Σ
- 2. Τα άτοµα που δεν είναι καταναλωτικά βρίσκονται σε σχετική φτώχεια
- 3. Βασική αιτία της βίας στα γήπεδα είναι η εµπορευµατοποίηση

- 4. Οι αιτίες των τροχαίων ατυχηµάτων αφορούν αποκλειστικά το κράτος Σ

Λ Λ Λ Λ

Ýñïò 

Το άτοµο και η Πολιτεία
- ➤ Κοινωνία και πολιτεία
- Έθνος-πατρίδα
- Πολίτης-πολιτική
Στην προηγούµενη ενότητα, µελετώντας την κοινωνία, γνώρισες τους κοινωνικούς κανόνες και τον κοινωνικό έλεγχο. Μελετώντας αυτά τα κοινωνικά φαινόµενα, κατανόησες ότι οι κοινωνικοί κανόνες και ο κοινωνικός έλεγχος σήµερα διαµορφώνονται βασικά από την οργανωµένη Πολιτεία. Μπορείς να επαναλάβεις αυτές τις έννοιες για να κατανοήσεις τη σηµασία της σύγχρονης Πολιτείας.
«Τα δίκαια του Ρήγα» από τα Νεοελληνικά σου Αναγνώσµατα θα σε βοηθήσουν να αντιληφθείς πόσο σηµαντική υπήρξε η ανάγκη της ελεύθερης δηµοκρατικής Πολιτείας στις εθνικοαπελευθερωτικές επαναστάσεις του 19ου αιώνα, όπως η ελληνική. Τα «Ματωµένα χώµατα» της Διδώς Σωτηρίου αναφέρονται στα προβλήµατα των ανθρώπων που αναγκάζονται να στερηθούν την πατρίδα τους. Στο «Παλάτι των Ονείρων», προβάλλεται ο πανανθρώπινος χαρακτήρας των πολιτικών προβληµάτων, µέσα από τη µατιά ενός Αλβανού λογοτέχνη, του Ισµαήλ Κανταρέ.

Οι ταινίες «Πατριώτης» και «Braveheart» του Μελ Γκίµπσον αναφέρονται στους αγώνες των λαών για την ανεξαρτησία της πατρίδας τους. Η ταινία «Τι έκανες στον Πόλεµο Θανάση» παραπέµπει στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων ενάντια στον Ναζισµό.
Οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν ανάγκη από τον ενεργό πολίτη, ο οποίος δραστηριοποιείται καθηµερινά τόσο στα τοπικά όσο και στα διεθνή προβλήµατα, που είναι κοινά για όλη την ανθρωπότητα. Από τις ιστοσελίδες της Γ.Γ. Νέας Γενιάς (www.neagenia.gr) θα ενηµερωθείς για τρόπους κοινωνικής συµµετοχής των νέων, για την πύλη του εθελοντισµού και θα συµµετάσχεις σε κοινωνικό διάλογο για το µέλλον της Ευρώπης.

Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις τη σηµασία της συµµετοχής σου ως πολίτη στη σύγχρονη ελληνική Πολιτεία. Η ανεξαρτησία και η δηµοκρατία, που απολαµβάνεις σήµερα, είναι αποτέλεσµα πολιτικών αγώνων και η δική σου πολιτική συµµετοχή είναι εγγύηση για τη διατήρησή τους.

7.1 Κοινωνία και Πολιτεία
Στα προηγούµενα κεφάλαια µελέτησες την κοινωνία, που είναι η οργανωµένη κοινωνική συµβίωση. Αυτή η οργάνωση, όπως έµαθες, πραγµατοποιείται βασικά µε τους κοινωνικούς κανόνες και τους θεσµούς. Ποιος όµως διαµορφώνει αυτούς τους κανόνες και τους θεσµούς µε τους οποίους λειτουργεί η κοινωνική ζωή;
Κάθε κοινωνία είναι πολιτική κοινωνία, παρουσιάζει δηλαδή µια πολιτική οργάνωση, µε βάση την οποία συγκεκριµένα άτοµα και οµάδες έχουν την εξουσία να διαµορφώνουν και να επιβάλλουν κανόνες-νόµους. Στις πρωτόγονες φυλές την εξουσία αυτή είχε ο φύλαρχος, στην Αρχαία Αίγυπτο οι ιερείς, στις µεγάλες Αυτοκρατορίες (Μ. Αλεξάνδρου, Ρωµαϊκή, Βυζαντινή, κ.ά.) οι πολιτικοί και στρατιωτικοί µηχανισµοί, οι ηγεµόνες και βασιλείς αργότερα και στα σύγχρονα δηµοκρατικά κράτη ο λαός.

Η έννοια της Πολιτείας (από την αρχαία ελληνική λέξη «πόλις»), εµφανίζεται για πρώτη φορά στην αρχαία Ελλάδα, για να χαθεί από την ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών, µε την παρακµή του θεσµού της πόλης-κράτους. Η Αθηναϊκή Πολιτεία αποτελεί τη µορφή πολιτικής οργάνωσης, στην οποία τα ίδια τα ελεύθερα άτοµα (πολίτες) αποφασίζουν για τους κανόνες-νόµους που ρυθµίζουν την κοινωνική ζωή.
Η επανεµφάνιση της Πολιτείας γίνεται στην Ευρώπη µε τη Γαλλική Επανάσταση (18ος αιώνας), όταν ο λαός διεκδικεί την αντικατάσταση της απόλυτης εξουσίας του µονάρχη από την εξουσία των πολιτών. Με αυτό τον τρόπο διαµορφώνεται η έννοια της σύγχρονης δηµοκρατικής Πολιτείας, µε βάση την ισότητα των πολιτών και την ελευθερία τους από την απόλυτη εξουσία του µονάρχη.

Στη σύγχρονη Πολιτεία ο λαός όχι πλέον άµεσα (δηλαδή ο ίδιος, όπως στην αρχαία Αθήνα), αλλά έµµεσα, δηλαδή µέσα από τους εκλεγµένους αντιπροσώπους του, αποφασίζει τους νόµους µε τους οποίους οργανώνεται η κοινωνική συµβίωση. Αυτό τον τρόπο πολιτικής οργάνωσης ακολουθούν τα περισσότερα σύγχρονα κράτη στη διάρκεια του 19ου και 20ού αιώνα, συχνά µετά από αιµατηρές συγκρούσεις και επαναστάσεις. Η σύγχρονη Πολιτεία εκφράζει τη θέληση των πολιτών (λαού) ενός κράτους και έχει την εξουσία να καθορίζει:

-  Τους κανόνες-νόµους µε τους οποίους οργανώνονται και λειτουργούν οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσµοί.
-  Τις υποχρεώσεις και δικαιώµατα των ατόµων και τέλος,
-  Τις ποινές και κυρώσεις σε περιπτώσεις παραβίασης των κανόνων, µέσα από ένα ανεξάρτητο σύστηµα δικαιοσύνης.
φωτ. 7.1 Λουδοβίκος ΙΔ~ «ελέω θεού» βασιλιάς της Γαλλίας την περίοδο της απολυταρχίας, Μουσείο του Λούβρου Στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών πολλές υπήρξαν οι µορφές πολιτικής οργάνωσης, µέχρι τη σύγχρονη δηµοκρατική Πολιτεία, στην οποία ο λαός µε τους αντιπροσώπους του (Βουλή) αποφασίζει τους κανόνες της κοινωνικής συµβίωσης.

φωτ 7.2 Ο Αριστοτέλης (δεξιά) µε τον Πλάτωνα, σε λεπτοµέρεια από τον πίνακα του Ραφαήλ «Ακαδηµία του Πλάτωνα».
Ο Αριστοτέλης (384-322 π.Χ.) υποστήριζε ότι αν και τα µέλη των κοινωνιών έρχονται και παρέρχονται, οι κοινωνίες παραµένουν και αυτό το οφείλουν στην πολιτική τους οργάνωση, δηλαδή στο πολίτευµα. Δε θεωρεί καµία µορφή πολιτικής οργάνωσης άριστη, εάν δεν εξυπηρετεί τη δικαιοσύνη και το κοινό καλό. Ακόµα και η δηµοκρατική Πολιτεία, εάν εξυπηρετεί προσωπικά και ιδιοτελή συµφέροντα, καταλήγει στη δηµαγωγία.

ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ
Σήµερα, η σύγχρονη Πολιτεία καθορίζει τον τρόπο που λειτουργεί η κοινωνική ζωή, ρυθµίζοντας την οργάνωση και λειτουργία όλων σχεδόν των κοινωνικών θεσµών. Η εκπαίδευση (ίδρυση και λειτουργία εκπαιδευτηρίων, υποχρεώσεις και δικαιώµατα σπουδαστών, καθηγητών, διευθυντών, εξετάσεις, πτυχία), η οικονοµία (συνθήκες και αµοιβή εργασίας, χρήµα, τράπεζες, εταιρίες, τιµές), η ψυχαγωγία (αθλητισµός, ΜΜΕ, θεάµατα), η οικογένεια (γάµος, σχέσεις συζύγων, σχέσεις γονέων και παιδιών, λύση του γάµου), η επιβολή ποινών (δικαστήρια, σωφρονιστικά ιδρύµατα), ρυθµίζονται σήµερα, από ένα σύνολο κανόνων-νόµων που θεσπίζει η Πολιτεία.

φωτ.7.3 Στα σύγχρονα κράτη, οι όροι κράτος και Πολιτεία χρησιµοποιούνται και οι δύο για να δηλώσουν την πολιτική οργάνωση της κοινωνίας.
Tο κράτος (από το απολυταρχικό κράτος του 16ου αιώνα) σηµαίνει δύναµη και εξουσία επιβολής (κρατώ=εξουσιάζω) στα όρια ενός εδάφους που προσδιορίζεται από συγκεκριµένα σύνορα και έχει ορισµένο πληθυσµό, το λαό. Το κράτος συνδέεται µε την έννοια του υπήκοου, δηλαδή αυτού που υπακούει στους νόµους.
H Πολιτεία, είναι η οργανωµένη κοινωνική συµβίωση ελεύθερων και συµµέτοχων πολιτών. Σήµερα, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της Ευρωπαίκής Ένωσης χρησιµοποιείται ο όρος Πολιτεία, ως κοινωνία ενεργών πολιτών.

Να σχολιάσετε τις διαφορές υπηκόου και σύγχρονου πολίτη.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Πολιτική κοινωνία: πολιτική οργάνωση
Η σύγχρονη πολιτεία καθορίζει:
Κανόνες νόµους
Υποχρεώσεις δικαιώµατα
Ποινές κυρώσεις

7.2 Έθνος και πατρίδα
Η έννοια της πατρίδας, του τόπου δηλαδή µέσα στον οποίο γεννιέται και ζει το άτοµο, παρουσιάζεται σε όλη την ανθρώπινη ιστορία. Η Οδύσσεια αποτελεί µία από τις πρώτες πηγές για τη σχέση του ανθρώπου µε τον τόπο-πατρίδα, περιγράφοντας το «νόστο», δηλαδή την επιστροφή στην πατρίδα.
Η µόνιµη εγκατάσταση των πληθυσµών σε έναν τόπο δηµιούργησε κοινά στοιχεία πολιτισµού, όπως είναι η γλώσσα, οι µύθοι, η οικονοµία, τα ήθη-έθιµα και η τεχνολογία. Με αυτό τον τρόπο δηµιουργήθηκε η συνείδηση στα άτοµα που έχουν την ίδια πατρίδα ότι ανήκουν σε µια κοινή
φωτ.7.4. Σιµόν Μπολιβάρ (1783-1830), ο θρυλι-
οµάδα, µε κοινή ιστορία και κοινά συµφέροντα, το έθνος. Έθνος εποµένως είναι η µεγάλη ανθρώπινη οµάδα, που συνδέεται µε ένα συγκεκριµένο τόπο -χωρίς απαραίτητα να διαµένει σ'αυτόν-, µοιράζεται κοινό πολιτισµό και ιστορία και έχει συνείδηση ότι αποτελεί µιαν ενιαία οµάδα µε κοινές επιδιώξεις.

Το 19ο αιώνα, αιώνα των εθνών όπως ονοµάστηκε, το έθνος-πατρίδα συνδέεται µε τους αγώνες για δηµοκρατία και εθνική ανεξαρτησία. Οι επαναστάσεις αυτής της περιόδου προβάλλουν την απελευθέρωση του έθνους από τη µοναρχία (Γαλλική επανάσταση), την αποικιοκρατία (επαναστάσεις στη Λατινική Αµερική), την ξένη κυριαρχία (Ελληνική επανάσταση). Οι επαναστάσεις αυτές οδηγούν στη διαµόρφωση των εθνικών κρατών, µε βάση την εθνική ταυτότητα των πολιτών τους (Ελλάδα-Έλληνες, Γαλλία-Γάλλοι).
Το εθνικό κράτος δε σηµαίνει ότι κάθε έθνος ταυτίζεται µε συγκεκριµένο κράτος. Στο ελληνικό έθνος π.χ. ανήκουν και oι από καταγωγή Έλληνες που είναι πολίτες άλλων κρατών και διατηρούν την ελληνικότητά τους, τη συνείδηση δηλαδή ότι είναι Έλληνες (Έλληνες της Οµογένειας).

Σήµερα, υπάρχουν παγκόσµια 200 κράτη και χιλιάδες έθνη και εθνότητες. Το κράτος συνδέεται µε συγκεκριµένο έδαφος (διεθνώς αναγνωρισµένα σύνορα), λαό (µόνιµο πληθυσµό κατοίκων) και συγκεκριµένη πολιτική εξουσία. Πολλά κράτη είναι πολυεθνικά, οι πολίτες τους δηλαδή είναι διαφορετικών εθνοτήτων (π.χ. ΗΠΑ, Αυστραλία).
Σήµερα, για τους πολίτες των κρατών-µελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης η εθνική τους ταυτότητα (π.χ. Ιταλός, Πολωνός, Έλληνας) συµπληρώνεται και από την ευρωπαϊκή ταυτότητα. Με αυτό τον τρόπο το έθνος-πατρίδα γίνεται ένα κοµµάτι µιας Ενιαίας Eυρώπης. Για τους πολίτες αυτών των κρατών, όπως η Ελλάδα, αγάπη για την πατρίδα (πατριωτισµός) σηµαίνει υπεράσπιση της ειρήνης, της δηµοκρατίας και των εθνικών συµφερόντων µέσα από το διάλογο, τη συνεργασία και τους αµοιβαίους συµβιβασµούς µε τα άλλα κράτη που συµβιώνουν στην Ενωµένη Ευρώπη.

κός «ελευθερωτής» της Βενεζουέλας, του Περού, της Βολιβίας, του Ισηµερινού, της Κολοµβίας και του Παναµά από τον ισπανικό ζυγό. «Εµπρός τέκνα της πατρίδας» αρχίζει η περίφηµη Μασσαλιώτιδα, εθνικός ύµνος για τους Γάλλους πολίτες. «Ελευθερία ή θάνατος» ήταν το σύνθηµα των επαναστατηµένων Ελλήνων. Ο πατριωτισµός στους αγώνες αυτούς προβάλλεται ως θυσία και ηρωϊσµός για την κατάκτηση της πολυπόθητης ελευθερίας και ανεξαρτησίας. Σήµερα, σε πολλά κράτη οι λαοί αγωνίζονται ακόµα για την ελευθερία της πατρίδας τους. Στα περισσότερα όµως σύγχρονα δηµοκρατικά κράτη, όπως η Ελλάδα, η εθνική ανεξαρτησία είναι κατοχυρωµένη, η ζωή, η ελευθερία και η ισότητα προστατεύονται.

Να συζητήσετε στην τάξη τη µορφή που πρέπει να έχει ο πατριωτισµός σήµερα για τους πολίτες των σύγχρονων δηµοκρατικών κρατών.
φωτ. 7.5. Από το 23ο Φεστιβάλ Ποντίων στο Βερολίνο, τον Ιούνιο του 2004 ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη για τους Απόδηµους Οµογενείς της Διασποράς, τους επαναπατρισθέντες και τους παλιννοστούντες (πάλι+νόστος) Έλληνες της περιοχής σας.
Πηγή: «Αν οι άνθρωποι οφείλουν να είναι καλοί ως συµπολίτες και συµπατριώτες, να είναι δηλαδή καλοί άνθρωποι στη χώρα και στο σπίτι τους, δεν οφείλουν το ίδιο να είναι καλοί γείτονες;…H εξέλιξη της κουλτούρας και της κοινωνίας απαιτούν πάντοτε τον "άλλο" (γείτονα, αλλοδαπό, άνθρωπο), χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει καλλιέργεια, εξέλιξη και απόλαυση των πολιτισµών που αποτελούν κοινή περιουσία της ανθρωπότητας.» Βέικος Θ., Εθνικισµός και εθνική ταυτότητα. ✍ Να σχολιάσετε το απόσπασµα.

σκίτσο. 7.1 Oι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολυπολιτισµικές.
Στη χώρα µας άνθρωποι από διάφορες χώρες και έθνη ζουν, σπουδάζουν και εργάζονται. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη τα θετικά στοιχεία από αυτή την ειρηνική συνύπαρξη των λαών. Να παρουσιάσετε στην τάξη στοιχεία από τους πολιτισµούς των αλλοδαπών µελών της σχολικής και τοπικής σας κοινότητας.

7 . 3 Π ο λ ί τ η ς κ α ι Π ο λ ι τ ι κ ή
Οι λέξεις πολίτης και πολιτική προέρχονται από τη λέξη «πόλις» και συνδέονται µε την κοινωνική συµβίωση. Πολιτική είναι κάθε δραστηριότητα των ατόµων και των οµάδων που αφορά τη συλλογική ζωή. Πολιτικές εποµένως δεν είναι µόνον οι δραστηριότητες που αφορούν τις εκλογές, αλλά οι περισσότερες καθηµερινές µας δραστηριότητες, εφόσον αφορούν το κοινωνικό σύνολο. Η προσωπική σου επιλογή, π.χ. να σπουδάσεις, είναι συγχρόνως και πολιτική, εφόσον, απαιτείς από την Πολιτεία την κατάλληλη προετοιµασία σου, τη δίκαιη και ισότιµη εισαγωγή σου σε µια δηµόσια σχολή, ένα σοβαρό επίπεδο σπουδών, οικονοµικές διευκολύνσεις και τέλος την επαγγελµατική σου αποκατάσταση.

Στις σύγχρονες κοινωνίες, οι περισσότερες δραστηριότητές µας (π.χ. ως οδηγών, πεζών, εργαζοµένων, καταναλωτών) αφορούν την Πολιτεία. Συχνά τα συµφέροντα αυτών των οµάδων πολιτών συγκρούονται (π.χ. εργαζόµενοι-εργοδότες, ιδιοκτήτες-ενοικιαστές, καταναλωτές-παραγωγοί). Οι συγκρούσεις αυτές είναι θετικές για την κοινωνία, εάν οδηγούν σε δηµοκρατικό διάλογο και αµοιβαίες υποχωρήσεις.
Εφόσον οι περισσότερες δραστηριότητές µας είναι πολιτικές, δηµιουργούν και τις αντίστοιχες ευθύνες των πολιτών για:
- α) Ενηµέρωση για τα κοινωνικά και πολιτικά ζητήµατα σε τοπικό, εθνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσµιο επίπεδο. Η
φωτ. 7.6 Πορεία ενάντια στον πόλεµο.

«…Και είµαστε οι ίδιοι που φροντίζουµε και για τα δικά µας και για τα πολιτικά µαζί πράγµατα, κι ενώ καθένας µας κοιτάζει τη δουλειά του, άλλος άλλη, δεν κατέχουµε γι' αυτό λιγότερο τα πολιτικά. Γιατί είµαστε οι µόνοι που όποιον δεν παίρνει καθόλου µέρος σε αυτά (τα πολιτικά) τον θεωρούµε έναν άνθρωπο όχι ήσυχο αλλά άχρηστο».Απόσπασµα από τον Επιτάφιο που εκφώνησε ο Περικλής. Θουκυδίδης, µετ. Π. Λεκατσάς.
- «…Σήµερα για την πλειονότητα των ελλήνων πολιτών καλός πολίτης είναι αυτός που απέχει από τις πολιτικές συζητήσεις, καλός πανεπιστηµιακός δάσκαλος είναι ο αφοσιωµένος στην καθαρή πανεπιστηµιακή διδασκαλία, καλός φοιτητής ο πολιτικά ανίδεος…», Τσάτσος Δ., Συνταγµατικό Δίκαιο.
- Να σχολιάσετε στην τάξη τα αποσπάσµατα. Πώς συµµετέχετε εσείς σήµερα στα «κοινά»; Ποιες δραστηριότητες σκοπεύετε να αναπτύξετε στο µέλλον;

ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ
ενηµέρωση αποτελεί προϋπόθεση για κάθε απόφαση και δραστηριότητα. Σήµερα πολλά προβλήµατα αποκτούν διεθνή χαρακτήρα (περιβάλλον, εργασία, ειρήνη) και παράλληλα η ένταξη της χώρας µας στην Ε.Ε. µας δίνει και την ιδιότητα του ευρωπαίου πολίτη, γι' αυτό η ενηµέρωση του πολίτη αφορά και την ευρωπαϊκή και διεθνή πραγµατικότητα.
β) Yπεύθυνη συµµετοχή και δραστηριοποίηση σε όλους τους τοµείς της κοινωνικής ζωής (π.χ. εκπαίδευση, περιβάλλον, υγεία, εργασία). Ο σύγχρονος πολίτης δραστηριοποιείται προωθώντας τους στόχους και επιδιώξεις του, µε αίσθηµα ευθύνης και αλληλεγγύης προς το κοινωνικό σύνολο. Η πολιτική αυτή δραστηριοποίηση αφορά τόσο το τοπικό (σχολείο, γειτονιά, Δήµος) όσο και το εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο (π.χ. θέµατα περιβάλλοντος, ρατσισµού, φτώχειας, ειρήνης).
φωτ. 7.7 Ο εθελοντισµός αποτελεί δραστηριότητα των πολιτών στο πλαίσιο της κοινωνικής αλληλεγγύης. Μπορείτε να ενηµερωθείτε από το YΠΑΙΘΠΑ (www.minedu.gov.gr) και τη Γενική Γραµµατεία Νέας Γενιάς (www.neagenia.gr). ✍

✍ Να συζητήσετε πρωτοβουλίες εθελοντικής δράσης στην τοπική σας κοινότητα (π.χ. ανακύκλωση, σχολικοί τροχονόµοι, βοήθεια σε ευάλωτες κοινωνικά οµάδες, δανειστικές βιβλιοθήκες, ενδοσχολική βοήθεια σε µαθητές µικρότερων τάξεων κ.ά).
σκίτσο. 7.2 Η οικονοµία στις πηγές ενέργειας στο σπίτι, η επιλογή του ποδηλάτου και των µαζικών µέσων συγκοινωνίας ως µέσων µεταφοράς, η προτίµηση των τοπικών καταστηµάτων και προϊόντων, η συµµετοχή στις αποφάσεις του Δήµου και των συνοικιακών συµβουλίων µε προτάσεις για θέµατα που µας ενδιαφέρουν είναι µερικοί τρόποι πολιτικής δράσης σε τοπικό επίπεδο.

Να συζητήσετε στην τάξη και άλλους τρόπους πολιτικής συµµετοχής σε τοπικό, εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Aπό τα Κείµενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας να επιλέξετε και να σχολιάσετε ένα κείµενο που αφορά την αγάπη για την πατρίδα που κινδυνεύει (Τουρκοκρατία, πόλεµος). Σήµερα ζείτε σε µια διαφορετική εποχή, πώς πρέπει να εκδηλώνεται η αγάπη για την πατρίδα σε αυτές τις συνθήκες;
- 2. Να επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες του Συµβουλίου Απόδηµου Ελληνισµού (www.sae.gr) και να αντλήσετε πληροφορίες για τους Έλληνες της διασποράς. Αντίστοιχα µπορείτε να συγκεντρώσετε στοιχεία για τους απόδηµους Έλληνες της περιοχής σας από το τοπικό ιστορικό αρχείο και το Δήµο.
- 3. Να καταγράψετε καθηµερινές σας δραστηριότητες που είναι πολιτικές (αφορούν την πολιτική κοινωνία) και να εξηγήσετε τον πολιτικό τους χαρακτήρα. Στη συνέχεια να αναφέρετε τις αντίστοιχες υποχρεώσεις σας ως ενεργών πολιτών.
- 4. Να ενηµερωθείτε από την τοπική σας κοινότητα για προγράµµατα κοινωνικού εθελοντισµού. Να οργανώσετε και τη συµµετοχή της τάξης σας σε ένα τέτοιο πρόγραµµα.
- 5. Να επιλέξετε ένα κοινωνικό πρόβληµα τοπικό, εθνικό ή διεθνές µε το οποίο θα σας ενδιέφερε να ασχοληθείτε και να αναζητήσετε Οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σχετικά. Να παρουσιάσετε την έρευνά σας στην τάξη.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και αφού κατανόησες τις καινούργιες έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα στις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Ποια η διαφορά της σύγχρονης Πολιτείας από τις άλλες µορφές πολιτικής οργάνωσης;
- 2. Τα έθνη δεν ταυτίζονται µε τα κράτη. Να δώσεις παραδείγµατα.
- 3. Σε ποια θέµατα συµµετέχει και δραστηριοποιείται ο ενεργός πολίτης;
- 4. Γιατί η επιλογή του επαγγέλµατος είναι και πολιτική ενέργεια;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:
- 1. Στη σύγχρονη Πολιτεία:
- α. Οι πολίτες υπακούουν χωρίς να συµµετέχουν
- β. Οι πολίτες αποφασίζουν µόνοι τους για τα θέµατα του κράτους
- γ. Οι πολίτες συµµετέχουν ενεργά στην πολιτική και αποφασίζουν για τα θέµατα του κράτους, µέσω των αντιπροσώπων τους.
- 2. Στο ελληνικό έθνος ανήκουν:
- α. Όλοι όσοι κατοικούν στην Ελλάδα
- β. Όλοι όσοι κατοικούν στην Ελλάδα και είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι
- γ. Όλοι οι από καταγωγή Έλληνες, ανεξάρτητα από τον τόπο κατοικίας.
- Γ. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα (Σ για τις σωστές και Λ για τις λανθασµένες)
- 1. Πολιτικές κοινωνίες είναι µόνον οι σύγχρονες κοινωνίες Σ

- 2. Τα εθνικά κράτη υπήρχαν από την αρχαιότητα
- 3. Στο ελληνικό κράτος ανήκουν µόνον οι Έλληνες κάτοικοι της χώρας
- 4. Ο σύγχρονος πολίτης είναι βασικά υπήκοος
Σ Σ Σ
- Δ. Να εκφράσεις τις απόψεις σου µε επιχειρήµατα:
«Καλός πολίτης είναι ο φιλήσυχος πολίτης, που δεν ασχολείται µε τα πολιτικά και κάθε τέσσερα χρόνια εκλέγει τους αντιπροσώπους του για να ασχοληθούν µε αυτά».
Είναι αυτή η εικόνα του µέλους µιας δηµοκρατικής Πολιτείας; Ποιες συνέπειες µπορεί να έχει µια τέτοια άποψη;

Τα πολιτεύµατα και το Σύνταγµα
- ➤ Μορφές πολιτευµάτων
- Το πολίτευµα της Ελλάδας
- Τι είναι Σύνταγµα
- Βασικές αρχές του Συντάγµατος ➤
- ➤ Η λαϊκή κυριαρχία
- Το κράτος δικαίου
- Το κοινωνικό κράτος
- Η διάκριση των λειτουργιών
Για να µελετήσεις αυτό το κεφάλαι ο θα πρέπει να θυµηθείς τις έννοιες της κοινωνίας και της Πολιτείας, του έθνους, της πολιτικής και του πολίτη, που γνώρισες στο προηγούµενο κε φάλαιο. Από το βιβλίο της Ιστορίας σου µπορείς να διαβάσεις τη Γαλλικ ή Επανάσταση και το Διαφωτισµό.

Τα µυθιστορήµατα «Ζ» του Β. Βασιλικού, «Του Έρωτα και της σκιάς» της Ιζαµπέλ Αλλιέντε, «Το Λάθος» του Αντώνη Σαµαράκη θα σου γνωρίσουν τους πολιτικούς αγώνες των λαών ενάντια σε αυταρχικά καθεστώτα και τη σηµασία που έχει γι α τον πολίτη η δηµοκρατία και η ελευθερία.
Πολλές ταινίες όπως «ο Πιανίστας» του Ρ. Πολάνσκι, το «Αµήν» του Κ. Γαβρά και το «Μπραζίλ» των Μ. Πάιθον είναι ταινίες που θα σε βοηθήσουν να αντιληφθείς την αξία του δηµοκρατικού πολιτεύµατος.
Από το site της Βουλής (www.parliament.gr) µπορείς να αντλήσεις πληροφορίες για το Ελληνικό Κοινοβούλιο και το Σύνταγµα της χώρας µας.

Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να γνωρίσεις τη σηµ ασία της Δηµοκρατίας και τη λειτουργία της αντιπροσωπευτικής δηµοκρατίας σήµερα.

8.1 Μορφές Πολιτευµάτων
Όπως γνωρίσαµε στα προηγούµενα κεφάλαια, οι κοινωνίες, για να διατηρήσουν τη συνοχή τους και να εξασφαλίσουν τη συνέχισή τους στο µέλλον, καθιέρωσαν κανόνες υποχρεωτικούς για όλους, τους νόµους. Οι νόµοι διαµορφώνουν τις σχέσεις των ατόµων µε την Πολιτεία/Κράτος. Αυτό σηµαίνει ότι είναι αναγκαία η λειτουργία µιας εξουσίας που θεσπίζει και εφαρµόζει τους νόµους.
Αυτή η εξουσία προσδιορίζεται µέσα από το πολίτευµα ενός κράτους. Πολίτευµα, είναι ο τρόπος οργάνωσης και άσκησης της κρατικής εξουσίας.

Τα πολιτεύµατα, διακρίνονται σε:
-  Μοναρχικά, αυτά δηλαδή στα οποία είτε όλες οι εξουσίες συγκεντρώνονται στο πρόσωπο του µονάρχη (απόλυτη µοναρχία), είτε περιορίζονται από την ύπαρξη ενός Συντάγµατος (Συνταγµατική µοναρχία).
-  Ολιγαρχικά, αυτά στα οποία η εξουσία ασκείται από περιορισµένο αριθµό προσώπων. Σήµερα τα ολιγαρχικά πολιτεύµατα εµφανίζονται συνήθως µε τη µορφή των στρατιωτικών δικτατοριών . Οι δικτατορίες καταργούν τις δηµοκρατικά εκλεγµένες κυβερνήσεις και παραµένουν στην εξουσία διά της βίας, ενάντια στη θέληση του λαού.
-  Δηµοκρατικά είναι τα πολιτεύµατα στα οποία πηγή εξουσίας και ανώτατο όργανο της Πολιτείας είναι ο λαός.

Δηµοκρατία
Στο σχολείο, στις οµάδες ή στην παρέα, µιλάµε συχνά για δηµοκρατικές διαδικασίες. Εννοούµε ότι έχουµε όλοι το δικαίωµα να συµµετέχουµε ελεύθερα σε µια οµαδική δραστηριότητα. Όταν παίρνονται όµως αποφάσεις, πρέπει να είναι σύµφωνες µε την άποψη που υποστηρίζουν οι περισσότεροι. Το ίδιο συµβαίνει και µε την Πολιτεία.
Δηµοκρατία (δήµος+κράτος) είναι το πολίτευµα, σύµφωνα µε το οποίο ο λαός αποφασίζει είτε ο ίδιος (άµεσα), είτε µε τους αντιπροσώπους του (έµµεσα), για την επίλυση των προβληµάτων του, µε βάση την αρχή της πλειοψηφίας. Τα σύγχρονα δηµοκρατικά πολιτεύµατα αναπτύχθηκαν µέσα από θυελλώδεις και σκληρούς κοινωνικούς αγώνες. Aποτελούν δύσκολη µορφή διακυβέρνησης τόσο ως προς την ίδρυσή τους, όσο και ως προς τη διατήρησή τους. Απαιτούν την ενεργοποίηση του πολίτη και τη συνεχή επαγρύπνησή του (βλ. κεφ. 9). Τα Δηµοκρατικά πολιτεύµατα διακρίνονται σε δύο ευρείες κατηγορίες, οι οποίες είναι: Α. Η άµεση ή συµµετοχική δηµοκρατία: είναι το πολίτευµα στο οποίο ο λαός ασκεί άµεσα και απευθείας την εξουσία (Αρχαίες Ελληνικές πόλεις-κράτη, πρώτες Αµερικανικές κοινότητες του 18ου αιώνα). Σήµερα στα σύγχρονα κράτη,
φωτ. 8.1 Τα περισσότερα κράτη σήµερα έχουν δηµοκρατικό πολίτευµα.

Αυτό δε σηµαίνει ότι κατοχυρώνουν όλα τις αρχές του . Πολλές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωµάτων καταγγέλλονται διεθνώς. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη παραδείγµατα από την επικαιρότητα.
φωτ. 8.2 Ο Περικλής αγορεύει στην Πνύκα. «Το πολίτευµα που έχουµε δε γυρεύει να πάρει τους νόµους του από τους ξένους. Πιο πολύ είµαστε εµείς το παράδειγµα σε µερικούς, παρά που ξεσηκώνουµε ότι κάνουν οι άλλοι. Το όνοµά του, επειδή δε ζούµε στηριγµένοι πάνω στους λίγους, παρά στους περισσοτέρους, είναι κυριαρχία του δήµου, δηµοκρατία» Θουκυδίδης, Επιτάφιος του Περικλή .

Η δηµοκρατία ως λέξη και ως πολίτευµα γεννήθηκε και καταξιώθηκε στην Αρχαία Αθήνα. Είχε προετοιµαστεί µε το νοµοθετικό έργο του Σόλωνα (594 π.Χ), θεµελιώθηκε από τον Κλεισθένη (508 π.Χ), δικαιώθηκε µε τις νίκες στους Περσικούς πολέµους (492-479 π.Χ) και εδραιώθηκε µε την εµπνευσµένη πολιτική και πολιτισµική δράση του Περικλή (445-429 π.Χ).
η άµεση δηµοκρατία µε αυτή τη µορφή δεν είναι εφικτή. Ωστόσο, τα Συντάγµατα των περισσότερων σύγχρονων δηµοκρατικών πολιτευµάτων προβλέπουν στοιχεία άµεσης δηµοκρατίας, όπως το δηµοψήφισµα* και η λαϊκή νοµοθετική πρωτοβουλία**. Παράλληλα, διαµορφώνονται προγράµµατα συµµετοχής του λαού στη λήψη αποφάσεων µέσω του διαδικτύου (ηλεκτρονική δηµοκρατία).

- Β. Η αντιπροσωπευτική δηµοκρατία: είναι το πολίτευµα στο οποίο πηγή εξουσίας είναι ο λαός, ο οποίος όµως ασκεί την εξουσία µέσω των αντιπροσώπων του, των βουλευτών. Αυτοί αναλαµβάνουν να «εκπροσωπήσουν» τα συµφέροντα ή τις απόψεις του. Τα σύγχρονα δηµοκρατικά πολιτεύµατα είναι αντιπροσωπευτικά, διαφέρουν όµως στον τρόπο εκλογής και στις αρµοδιότητες των πολιτειακών τους οργάνων και του αρχηγού του κράτους . Οι σύγχρονες αντιπροσωπευτικές δηµοκρατίες διακρίνονται σε:
-  Βασιλευόµενη Κοινοβουλευτική Δηµοκρατία: Η κυβέρνηση που εκλέγεται από το λαό παίρνει τις πολιτικές αποφάσεις. Ο βασιλιάς είναι ο αρχηγός του κράτους και µάλιστα κληρονοµικός µε συµβολικό ρόλο, ενώ πολιτικά είναι ανεύθυνος, δηλαδή δεν έχει ουσιαστικές πολιτικές αρµοδιότητες (Μ. Βρετανία, Βέλγιο, Ολλανδία, Δανία, Σουηδία, Νορβηγία, Ισπανία).
-  Προεδρευόµενη Κοινοβουλευτική Δηµοκρατία: Και σε αυτή την περίπτωση η εκλεγµένη από το λαό κυβέρνηση παίρνει τις πολιτικές αποφάσεις. Αρχηγός του κράτους είναι ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας, είναι αιρετός, εκλέγεται δηλαδή από τη Βουλή και δεν έχει και αυτός ουσιαστικές πολιτικές αρµοδιότητες. (Ελλάδα, Ιταλία, Οµοσπονδιακή Δηµοκρατία της Γερµανίας).
-  Προεδρική Δηµοκρατία: Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας είναι και αρχηγός του κράτους και Πρόεδρος της Κυβέρνησης, η οποία δεν εκλέγεται από το λαό αλλά σχηµατίζεται από τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας. Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας εκλέγεται είτε άµεσα από το λαό είτε από ειδικό σώµα εκλεκτόρων και διαθέτει ουσιαστικές πολιτικές αρµοδιότητες (Η.Π.Α., Κύπρος, Ρωσία).

φωτ. 8.3 Διαδήλωση φοιτητών.
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, πολιτικός επιστήµονας, σε οµιλία του για την Αρχαία Ελληνική Δηµοκρατία και τη σηµασία της σήµερα, αναφέρει σχετικά µε την εκλογή αντιπροσώπων: «Ο Ρουσσώ, έγραφε για τους Άγγλους (γιατί τότε µόνο η Αγγλία είχε Κοινοβούλιο): «Οι Άγγλοι νοµίζουν ότι είναι ελεύθεροι επειδή εκλέγουν τους βουλευτές τους. Είναι ελεύθεροι όµως µια µέρα στα πέντε χρόνια».
Πολλοί πολιτικοί επιστήµονες υποστηρίζουν ότι στις σύγχρονες αντιπροσωπευτικές δηµοκρατίες, ούτε αυτή η ελευθερία δεν ισχύει, αφού οι πολιτικές επιλογές µας στις εκλογές καθορίζονται από τα υπάρχοντα κόµµατα, τη διαφήµισή τους στα ΜΜΕ κ.ά. Σήµερα, στην Ελβετία χρησιµοποιούν τα δηµοψηφίσµατα (άµεση δηµοκρατία) για τη λήψη σοβαρών αποφάσεων. Στη Δανία οι αποφάσεις για ζητήµατα, όπως τα µεταλλαγµένα προϊόντα, η ρύπανση από τα αυτοκίνητα κ.ά. παίρνονται άµεσα από τους πολίτες.

Πόσο είναι απαραίτητη η άµεση συµµετοχή ενηµερωµένων και ενεργών πολιτών µε διαδικασίες όπως οι παραπάνω;

Βασικές έννοιες µαθήµατος

8.2. Το Πολίτευµα της Ελλάδας
πίνακας 8.1 Η λειτουργία του πολιτεύµατος.
Την 21η Απριλίου 1967, η δικτατορία διέκοψε τη λειτουργία του δηµοκρατικού πολιτεύµατος στη χώρα µας µε βίαιο και αυταρχικό τρόπο. Στις 8 Δεκεµβρίου 1974, λίγους µήνες µετά την πτώση της δικτατορίας, πραγµατοποιήθηκε δηµοψήφισµα, µε το οποίο το 69,18% του Ελληνικού λαού, αποφάσισε να καταργήσει τη βασιλεία. Με αυτό τον τρόπο καταργήθηκε ο θεσµός της βασιλείας στη χώρα µας.
Από τις 11 Ιουνίου 1975, µε την ψήφιση του νέου Συντάγµατος (άρθρο 1 Συντ.), το πολίτευµα της χώρας µας είναι η Προεδρευόµενη Κοινοβουλευτική Δηµοκρατία. Ειδικότερα:

-  Είναι Δηµοκρατία, γιατί όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το λαό, υπάρχουν για αυτόν και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγµα, καθώς θα δούµε παρακάτω, σύµφωνα µε την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.
-  Είναι Προεδρευόµενη Δηµοκρατία, γιατί αρχηγός του κράτους είναι ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας, ένας Έλληνας πολίτης που εκλέγεται από το Κοινοβούλιο (Βουλή).
-  Είναι Κοινοβουλευτική, γιατί ο λαός ασκεί την εξουσία µέσα απο τους αντιπροσώπους του (Βουλευτές) στο Κοινοβούλιο, από το οποίο προέρχεται η Κυβέρνηση, η οποία κυβερνά τη χώρα (βλ. κεφ.10) και εκλέγεται ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας.

8.3 Τι είναι Σύνταγµα
Όταν ξέσπασε η Γαλλική Επανάσταση, στους δρόµους του Παρισιού αντηχούσε το σύνθηµα «Constitution» (Σύνταγµα). Όταν ξέσπασε η Επανάσταση ενάντια στην απολυταρχική µοναρχία του Όθωνα, τη νύχτα της 3ης Σεπτεµβρίου 1843, οι Έλληνες ζητούσαν να ψηφιστεί Σύνταγµα.
Γιατί οι πολίτες στη Γαλλία, την Ελλάδα αλλά και σε όλο τον κόσµο απαιτούν, µέσα από αιµατηρούς συχνά αγώνες, τη δηµιουργία Συντάγµατος;
Γιατί το Σύνταγµα, όπως θα δούµε, προσφέρει ένα σταθερό όριο ασφάλειας για τον πολίτη, µια νοµική προστασία από την αυθαιρεσία του απολυταρχικού µονάρχη παλαιότερα αλλά και γενικότερα της κρατικής εξουσίας σήµερα.

Συγκεκριµένα το Σύνταγµα:
-  Είναι ο θεµελιώδης νόµος της Πολιτείας, δηλαδή ανώτερος από όλους τους νόµους. Αυτό σηµαίνει, ότι όλοι οι νόµοι της Πολιτείας πρέπει να στηρίζονται στο Σύνταγµα π.χ. η ισότητα των δύο φύλων κατοχυρώθηκε στο Σύνταγµα του 1975. Αυτό είχε σαν αποτέλεσµα την αλλαγή του Οικογενειακού και Εργατικού Δικαίου της χώρας µας, που κατοχυρώνουν πια την ισότιµη θέση της γυναίκας στην οικογένεια και την εργασία.
-  Ρυθµίζει την οργάνωση και τη λειτουργία της κρατικής εξουσίας, προσδιορίζοντας επακριβώς τα όρια των αρµοδιοτήτων των κρατικών οργάνων ώστε να παρεµποδίζονται τυχόν αυθαιρεσίες σε βάρος των πολιτών.
-  Κατοχυρώνει τα δικαιώµατα των πολιτών και καθορίζει τις βασικές υποχρεώσεις τους.

Ορισµένα Συντάγµατα προβλέπουν ότι τα άρθρα τους µπορούν να αναθεωρηθούν (αλλάξουν) ή να καταργηθούν εύκολα. Τα Συντάγµατα αυτά ονοµάζονται ήπια.
Σε αντίθεση µε τα ήπια, υπάρχουν Συντάγµατα, τα οποία προβλέπουν ότι ορισµένα άρθρα τους δεν µπορούν να αναθεωρηθούν, ενώ άλλα αναθεωρούνται κάτω από ιδιαίτερες προΰποθέσεις (ευρύτερη συναίνεση των πολιτικών δυνάµεων, ειδική, χρονοβόρα διαδικασία). Αυτά τα Συντάγµατα ονοµάζονται αυστηρά.
Το Σύνταγµα της χώρας µας που ψηφίστηκε το 1975, ως
φωτ. 8.4 Γαλλική Επανάσταση

Οι απαρχές του όρου Σύνταγµα εντοπίζονται στον Αριστοτέλη και στην Αρχαία Ρώµη. Το Σύνταγµα όµως µε τη σηµερινή έννοια το συναντάµε στην Ευρώπη όταν η ανερχόµενη αστική τάξη επικράτησε πολιτικά έναντι των µοναρχιών (Αστικές επαναστάσεις στην Αγγλία και Γαλλία).
Από το βιβλίο της Ιστορία σας να αναζητήσετε στοιχεία και να τα συζητήσετε στην τάξη.
φωτ. 8.5 Επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Το Σύνταγµα προστατεύεται από την Πολιτεία. Αποτελεσµατικότερο όµως προστάτη του Συντάγµατος αποτελεί ο λαός, σύµφωνα µε το άρθρο 120 του Συντάγµατος.

«Η τήρηση του Συντάγµατος επαφίεται στον πατριωτισµό των Ελλήνων που δικαιούνται και υποχρεούνται να αντιστέκονται µε κάθε µέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει µε τη βία». Άρθρο 120 Συντάγµατος Κατά τη διάρκεια της επταετούς δικτατορίας νίστηκε µε κάθε µέσο ενάντιά της.
Να αναζητήσετε στοιχεία για την αντιδικτατορική δράση του λαού µας κατά την περίοδο της δικτατορίας (1967-1974) και να τα παρουσιάσετε στην τάξη.
που βίαια κατέλυσε το Σύνταγµα ο λαός αγω-✍
προς την αναθεώρησή του είναι αυστηρό, γιατί απαγορεύει την αναθεώρηση των διατάξεων που καθορίζουν τη µορφή του πολιτεύµατος και ορισµένων διατάξεων για τα ατοµικά δικαιώµατα. Αναθεωρήθηκε δύο φορές, το 1986 και το 2001. Σήµερα αναφερόµαστε στο Σύνταγµα του 1975/86/2001 ή Σύνταγµα του 2001.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Το πολίτευµα της Ελλάδας είναι Προεδευόµενη Κοινοβουλευτική Δηµοκρατία
-  Θεµελιώδης νόµος
Σύνταγµα
-  Ρυθµίζει την κρατική εξουσία
-  Κατοχυρώνει δικαιώµατα

8.4 Βασικές αρχές του Συντάγµατος
Τα Συντάγµατα των σύγχρονων Δηµοκρατικών κρατών, στα οποία ανήκει και η χώρα µας, στηρίζονται σε βασικές αρχές που διαµορφώθηκαν κατά τη λειτουργία των πρώτων µορφών δηµοκρατίας (Αρχαία Ελλάδα) και διεκδικήθηκαν το 18ο και 19ο αιώνα στην Ευρώπη, µέσα από τις αστικές επαναστάσεις (Αγγλική, Γαλλική επανάσταση). Οι αρχές αυτές αποτελούν βασικές σταθερές του Δηµοκρατικού Πολιτεύµατος και είναι η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, η αρχή του κράτους δικαίου, αρχή του κοινωνικού κράτους και η αρχή της διάκρισης των λειτουργιών.

8.4.1. Λαϊκή Κυριαρχία
Με βάση την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, πηγή όλων των εξουσιών είναι ο λαός. Σε όλα τα δηµοκρατικά Συντάγµατα κορυφαίο άρθρο είναι αυτό στο οποίο αναφέρεται ότι «όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό και ασκούνται υπέρ αυτού και του έθνους» (άρθρο 1 Συντ).
Η λαϊκή κυριαρχία στηρίζεται στην ελευθερία και την ισότητα των πολιτών. Οι αξίες αυτές ορίζονται από τις πρώτες διακηρύξεις των αστικών επαναστάσεων ως θεµελιακές και αδιαπραγµάτευτες. Γι' αυτό το λόγο το άρθρο 1 του Συντάγµατός µας που κατοχυρώνει τη λαϊκή κυριαρχία σαν «θεµέλιο του πολιτεύµατός µας» δεν αναθεωρείται.

Με βάση τη λαϊκή κυριαρχία, η εξουσία του λαού ασκείται από εκείνους τους πολίτες που έχουν το δικαίωµα να ψηφίζουν, δηλαδή από το εκλογικό σώµα. Συνεπώς η θέληση του κυρίαρχου λαού είναι η θέληση του εκλογικού σώµατος και µάλιστα της πλειοψηφίας του, η οποία εκλέγει τα όργανα του κράτους (αντιπροσωπευτικό σύστηµα
φωτ. 8.6 Συνεδρίαση της 7ης συνόδου της Βουλής των Εφήβων.
«…θέλουµε επίσης η Βουλή των Εφήβων να θεσµοθετηθεί ως όργανο που θα έχει λόγο και δικαίωµα παρέµβασης στην οποιαδήποτε απόφαση που αφορά τους νέους και το µέλλον τους. Δεν θέλουµε να συνερχόµαστε εθιµοτυπικά µια φορά το χρόνο αλλά διαρκώς. Θέλουµε να τρυπήσουµε τον ουρανό και να πάµε στα αστέρια, να κατέβουµε στον πυρήνα της γης, θέλουµε να ακούµε την οµορφιά του κόσµου και να βλέπουµε τις µυρωδιές του. Θέλουµε να τα κάνουµε όλα µε το δικό µας τρόπο…για να µας µείνει και κάτι ελευθερία σκέψης και έκφρασης, δικαιοσύνη, ειρήνη,
βλ. Κεφ. 10.1). Με βάση το αντιπροσωπευτικό σύστηµα, η λαϊκή κυριαρχία καθιερώνεται και στα Ελληνικά Συντάγµατα, για πρώτη φορά στο Σύνταγµα της Τροιζήνας το 1827.

Σήµερα, η λαϊκή κυριαρχία κατοχυρώνεται µέσα από διαδικασίες που προβλέπονται σε ειδικότερες διατάξεις του Συντάγµατος. Συγκεκριµένα:
-  Κάθε τέσσερα χρόνια ο λαός εκλέγει τους αντιπροσώπους του (Βουλευτές, Δηµάρχους και Περιφερειάρχες).
-  Όλοι οι Έλληνες πολίτες που συγκεντρώνουν τις προϋποθέσεις που ορίζει το Σύνταγµα, µπορούν να είναι υποψήφιοι για τα αξιώµατα του Προέδρου της Δηµοκρατίας, του Βουλευτή, Δηµάρχου και Νοµάρχη.
-  Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας µπορεί να ζητήσει από το λαό να εκφράσει τη γνώµη του µε δηµοψήφισµα, για κρίσιµα εθνικά θέµατα, όπως ορίζει το Σύνταγµα.
-  Οι πολίτες έχουν δικαιώµατα συλλογικής δράσης, όπως τα δικαιώµατα να συγκεντρώνονται, να φτιάχνουν συνεταιρισµούς, να απεργούν, να συνδικαλίζονται κ.ά.
-  Όλα τα όργανα του κράτους έχουν την υποχρέωση να σέβονται τις αρχές της λαϊκής κυριαρχίας και να ασκούν τις αρµοδιότητές τους όπως ορίζει το Σύνταγµα και οι νόµοι.

8.4.2 Κράτος Δικαίου
Το κράτος δικαίου είναι αποτέλεσµα των προσπαθειών της αστικής τάξης, το 19ο αιώνα, να περιορίσει την αυθαιρεσία της µοναρχικής εξουσίας και να διασφαλίσει τα ατοµικά και πολιτικά δικαιώµατα των πολιτών, γραµµένα σε ένα Σύνταγµα.
Το κράτος δικαίου δηµιουργείται µε τη ψήφιση των πρώτων Συνταγµάτων, µε τα οποία κατοχυρώνεται το δικαίωµα του λαού να εκλέγει τους αντιπροσώπους του (βουλευτές) και αυτοί να ψηφίζουν νόµους, στους οποίους πρέπει να υπακούουν όλα τα κρατικά όργανα.

Κράτος δικαίου συγκεκριµένα, σηµαίνει ότι:
-  Κάθε πράξη, οποιουδήποτε οργάνου της εξουσίας, πρέπει να προβλέπεται από το Σύνταγµα και το νόµο (αρχή της νοµιµότητας). Οποιαδήποτε απόφαση παίρνει ένας Yπουργός, ένας Δήµαρχος ή µια δηµόσια Yπηρεσία πρέπει να είναι σύµφωνες µε το νόµο π.χ. ο τρόπος σύλληψης ενός πολίτη από ένα αστυνοµικό όργανο περιγράφεται επακριβώς στον ποινικό κώδικα.
-  Κατοχυρώνεται η προστασία των θεµελιωδών δικαιωµάτων των πολιτών στο Σύνταγµα (π.χ. ελευθερία σκέψης).
-  Κατοχυρώνεται η ανεξαρτησία των δικαστών από την

διάλογος, αξιοκρατία, σεβασµός, στον άνθρωπο, τα ζώα, τη φύση ολόκληρη…Με άλλα λόγια θέλουµε αέρα δηµοκρατικό που να τον αναπνέουµε και να τον νιώθουµε!!»
Απόσπασµα από την εισήγηση της 5ης επιτροπής της 7ης Συνόδου της Βουλής των Εφήβων.
Να ανταλλάξετε απόψεις σχετικά µε το αίτηµα που έθεσαν οι έφηβοι Βουλευτές και να το συνδέσετε µε την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.
φωτ. 8.7 Για να είναι πηγή όλων των εξουσιών ο λαός, δεν αρκεί η συµµετοχή του στις εκλογές. Απαιτείται να του αναγνωρίζονται τα δικαιώµατα και οι ελευθερίες να ελέγχει την εξουσία αλλά και η εξουσία µε τη σειρά της να είναι πρόθυµη να δεχτεί αυτό τον έλεγχο. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη τέτοιες µορφές ελέγχου.

φωτ. 8.8 Στα άρθρα 6,7 και 8 του Συντάγµατος περιγράφεται η κατοχύρωση της προσωπικής ασφάλειας του πολίτη από τυχόν αυθαιρεσίες της κρατικής εξουσίας. Κατοχυρώνονται στα παραπάνω άρθρα του Συντάγµατος µεταξύ άλλων: η έκδοση δικαστικού εντάλµατος αιτιολογηµένου από τον Εισαγγελέα για τη σύλληψη ενός πολίτη, οι προθεσµίες κράτησης και προφυλάκισης, η απαγόρευση των βασανιστηρίων, η καταβολή αποζηµίωσης για όσους άδικα ή παράνοµα φυλακίστηκαν και ο «νόµι-
Κράτος Δικαίου

8.4.3 Κοινωνικό Κράτος
Στις δηµοκρατίες που δηµιουργήθηκαν µε βάση το κράτος δικαίου, προέκυψαν τεράστια προβλήµατα λόγω των οικονοµικών ανισοτήτων µεταξύ των κοινωνικών τάξεων που διαµορφώθηκαν, ιδιαίτερα µετά την βιοµηχανική επανάσταση. Αυτό είχε ως συνέπεια οι πολίτες που ανήκαν σε χαµηλά οικονοµικά και κοινωνικά στρώµατα να διεκδικούν, κυρίως µέσα από τα εργατικά συνδικάτα, βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου.
Για την κάλυψη των αναγκών των πολιτών και τη µείωση των κοινωνικών ανισοτήτων δηµιουργήθηκε το κοινωνικό κράτος ή «κράτος πρόνοιας ή ευηµερίας» µε στόχο την κοινωνική δικαιοσύνη. Κατοχυρώνεται στα Συντάγµατα των Ευρωπαϊκών κρατών γύρω στα µέσα του 20ού αιώνα, κυρίως µετά τον Β' Παγκόσµιο Πόλεµο.

Για να µπορούν οι πολίτες να απολαµβάνουν αυτά που είναι απαραίτητα για τη ζωή τους, το κοινωνικό κράτος αναλαµβάνει υποχρέωση να παρέχει δωρεάν υπηρεσίες στους πολίτες σχετικά µε την ιατροφαρµακευτική περίθαλψη, εκπαίδευση, ασφάλιση, στέγαση των πολιτών κ.ά. Δηµιουργήθηκε λοιπόν µια σειρά από δικαιώµατα, που ονοµάστηκαν κοινωνικά δικαιώµατα, τα οποία περιγράφονται στο Σύνταγµα π.χ. η δηµόσια δωρεάν παιδεία, την οποία απολαµβάνουν όλοι οι έλληνες πολίτες (βλ. Κεφ.12.5).
Κατοχυρώνονται επίσης τα δικαιώµατα των πολιτών στο καθαρό περιβάλλον και ενισχύεται η οικογένεια (επιδόµατα πολυτέκνων, µητρότητας κ.ά.) και η προστασία από την Πολιτεία ευάλωτων κοινωνικών οµάδων (ειδικές εγκαταστάσεις για τη διευκόλυνση ατόµων µε αναπηρίες, επιδόµατα ανεργίας κ.ά.).

επιρροή των άλλων κρατικών οργάνων (π.χ. µονάρχης, Κυβέρνηση).
Οι παραπάνω αρχές του κράτους δικαίου κατοχυρώνονται σε όλα τα σύγχρονα δηµοκρατικά κράτη, εκτός από τα αστυνοµικά-αυταρχικά κράτη, τα οποία στην Ιστορία γνωρίσαµε ως µοναρχία, δικτατορία ή φασιστικό καθεστώς.
µος δικαστής» δηλαδή το αντίστοιχο µε το βάρος της πράξης δικαστήριο. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη τη σοβαρότητα κατοχύρωσης ενός τέτοιου δικαιώµατος για τον πολίτη και να ανταλλάξετε απόψεις σχετικά µε την κατοχύρωση άλλων δικαιωµάτων σε ένα κράτος δικαίου.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Αρχή νοµιµότητας
Ανεξαρτησία δικαστών
Προστασία δικαιωµάτων
φωτ. 8.9 Τα παιδιά του δρόµου.
Εκατό εκατοµµύρια παιδιά παγκόσµια ζουν και εργάζονται στις πόλεις των µεγαλουπόλεων. Η ζωή στο δρόµο θέτει σε κίνδυνο τη φυσική και ψυχική τους ανάπτυξη και συχνά και την ίδια τους τη ζωή.
Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται αύξηση του αριθµού των αστέγων στην πόλη των Αθηνών. Το 1997, στο πλαίσιο λειτουργίας του κοινωνικού κράτους, ο Δήµος Αθηναίων ξεκίνησε πρόγραµµα στέγασης των αστέγων της πόλης. Στόχος του προγράµµατος είναι να καλύψει βασικές ανάγκες (στέγη, τροφή) κοινωνικά και οικονοµικά αποκλεισµένων ατόµων. Το πρόγραµµα διαρκεί από 1-6 µήνες, ώστε τα άτοµα αυτά να ξεπεράσουν τα προβλήµατά τους και να επανενταχθούν στην κοινωνία.

- Ποιες άλλες κοινωνικές οµάδες έχουν ανάγκη κοινωνικής προστασίας σήµερα; Ποια µέτρα παίρνει γι' αυτές το σύγχρονο κοινωνικό κράτος; Να συζητήσετε στην τάξη.

8.4.4 Αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών
Τα όργανα του κράτους ψηφίζουν νόµους, διοικούν (εκτελούν) εφαρµόζοντας αυτούς τους νόµους και απονέµουν δικαιοσύνη, επιλύοντας τις διαφορές που προκύπτουν από την εφαρµογή των νόµων. Εποµένως η κρατική εξουσία εκδηλώνεται µε τρεις διαφορετικές λειτουργίες: τη νοµοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική.
Με τη διάκριση των λειτουργιών η κρατική εξουσία µοιράζεται σε διαφορετικά όργανα και δε συγκεντρώνεται σε ένα από αυτά, γεγονός που θα οδηγούσε σε αυθαιρεσίες.

Με αυτή τη διάκριση των λειτουργιών της κρατικής εξουσίας είναι οργανωµένο το πολίτευµά µας. Το άρθρο 26 του Συντάγµατός µας καθορίζει τα κρατικά όργανα που ασκούν αυτές τις λειτουργίες.
Στα σύγχρονα δηµοκρατικά κράτη δηµιουργείται η ανάγκη για ταχύτερη και αποτελεσµατικότερη άσκηση της κρατικής εξουσίας. Αυτό πραγµατοποιείται µε τη συνεργασία των οργάνων που ασκούν κρατικές λειτουργίες. Για το λόγο αυτό καθιερώνεται η αρχή της σχετικής διάκρισης των λειτουργιών. Τη σχετική διάκριση των λειτουργιών ακολουθεί και το ελληνικό Σύνταγµα, όπως φαίνεται και στον παραπάνω πίνακα. Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας συµµετέχει στην άσκηση της νοµοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας, η Βουλή, κάποιες φορές, αποκτά δικαστικές αρµοδιότητες (π.χ. όταν δικάζει Yπουργούς) και η Κυβέρνηση νοµοθετικές (πράξεις νοµοθετικού περιεχοµένου*).

φωτ. 8.10.Αριστοτέλης. Πρώτος ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά» του επισήµαινε την τριµερή διάκριση της πολιτείας «στο Βουλευόµενο, στο Περί τας Αρχάς και στο Δικάζον». Η σύγχρονη θεωρία για τη διάκριση των λειτουργιών της κρατικής
εξουσίας έχει τις ρίζες της στις θεωρίες του Γάλλου φιλοσόφου Μοντεσκιέ που επηρέασαν σε µεγάλο βαθµό τη Γαλλική Επανάσταση «Πρέπει τα πράγµατα στο κράτος να είναι διαµορφωµένα κατά τρόπο, ώστε η εξουσία να συγκρατεί την εξουσία».
- Να ανατρέξετε στο βιβλίο της Ιστορίας σας και να µελετήσετε την ιστορική περίοδο που ο Γάλλος φιλόσοφος στο «Πνεύµα των Νόµων» ζητούσε τη διάκριση των λειτουργιών της κρατικής εξουσίας.
φωτ. 8.11 Η ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας αποτελεί βασική αρχή του κράτους δικαίου. Η δικαστική λειτουργία ασκείται από τα δικαστήρια και αποκλείεται κάθε δυνατότητα επέµβασης της Κυβέρνησης. Για να είναι ουσιαστική η ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας το Σύνταγµα κατοχυρώνει αυστηρές και ανεξάρτητες από την εκτελεστική εξουσία διαδικασίες διορισµού και παύσης των δικαστών.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Κοινωνικό κράτος: µείωση κοινωνικών ανισοτήτων
Νοµοθετική λειτουργία
Εκτελεστική λειτουργία
Δικαστική λειτουργία
Βουλή και Πρόεδρος της Δηµοκρατίας
Κυβέρνηση και Πρόεδρος της Δηµοκρατίας

Δικαστήρια
*Πράξεις νοµοθετικού περιεχοµένου: Σε εξαιρετικές περιπτώσεις επείγουσας και απρόβλεπτης ανάγκης, ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας ύστερα από πρόταση της Κυβέρνησης µπορεί να εκδόσει πράξεις νοµοθετικού περιεχοµένου, που υποβάλλονται στη Βουλή για κύρωση µέσα σε 40 ηµέρες. Με τις πράξεις αυτές µπορούν να τροποποιούνται ή να καταργούνται ισχύουσες νοµικές διατάξεις.

Εργασίες-δραστηριότητες
1.Να µπείτε στην ιστοσελίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (www.europa.eu.int/hellas/) και να κάνετε κατηγοριοποίηση των πολιτευµάτων των 25 κρατών-µελών.
- 2. Να αναζητήσετε στοιχεία από το βιβλίο της Ιστορίας σας και από τις ιστοσελίδες του κοινοβουλίου (www.parliament.gr) σχετικά µε τη διαδοχή των µορφών της µοναρχίας στον τόπο µας.
- 3. Να συγκεντρώσετε στοιχεία για τη λειτουργία της άµεσης δηµοκρατίας στην Αρχαία Αθήνα. Σήµερα, στις αντιπροσωπευτικές δηµοκρατίες, πώς πιστεύετε ότι αυτή η λειτουργία θα µπορούσε να βρει κάποια πεδία εφαρµογής; Αυτό θα πρέπει να αποτελεί διεκδίκηση για τους πολίτες;
- 4. Να ακούσετε τα τραγούδια που τραγουδούσε ο λαός µας την περίοδο του πολέµου που κήρυξε η φασιστική Ιταλία στη χώρα µας και την περίοδο της ναζιστικής Κατοχής. Να τα σχολιάσετε σε σχέση µε την αντίδραση του ελληνικού λαού ενάντια στη φασιστική επιβολή.
- 5. Ο Μπετόβεν έγραψε την 3η Συµφωνία για το Ναπολέοντα. Γιατί άλλαξε γνώµη στη συνέχεια και την αφιέρωσε στον Ανώνυµο Ήρωα; Ποιος άλλος µεγάλος Ιταλός µουσικός εµπνεύστηκε από τους απελευθερωτικούς αγώνες του λαού του; Να αναζητήσετε πληροφορίες από το βιβλίο της Ιστορίας σας.
- 6. «Όσοι το χάλκαιον χέρι, βαρύ του φόβου αισθάνονται ζυγόν δουλείας ας έχωσι θέλει αρετήν και τόλµην η ελευθερία». Κάλβος Ανδρ., «Εις Σάµον»
- «…Κλείνουν δύο χρόνια που µας έχει επιβληθεί ένα καθεστώς ολωσδιόλου αντίθετο µε τα ιδεώδη για τα οποία πολέµησε ο κόσµος µας και τόσο περίλαµπρα ο λαός µας στον τελευταίο Παγκόσµιο Πόλεµο… Όλοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις η αρχή µπορεί να µοιάζει εύκολη, όµως η τραγωδία περιµένει αναπότρεπτη στο τέλος… Όσο µένει η ανωµαλία, τόσο προχωρεί το κακό… Αυτή η ανωµαλία πρέπει να σταµατήσει. Είναι εθνική επιταγή…» Δήλωση του Γ. Σεφέρη

Σε ποιες ιστορικές περιόδους αναφέρονται τα δύο αποσπάσµατα; Να τα σχολιάσετε ως προς τις υποχρεώσεις του πολίτη.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη του κεφαλαίου αυτού και εφόσον κοίταξες τις περιλήψεις και κατανόησες τις καινούργιες έννοιες θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα στις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Ποια πολιτεύµατα θα χαρακτηρίζαµε δηµοκρατικά;
- 2. Τι σηµαίνει η άποψη ότι η δηµοκρατία είναι ένα πολίτευµα δύσκολο ως προς τη διατήρησή του;
- 3. Γιατί το Σύνταγµα θεωρείται ο θεµελιώδης νόµος ενός κράτους;
- 4. Ποιο Σύνταγµα ισχύει σήµερα στη χώρα µας και ποιο πολίτευµα κατοχυρώνει;
- 5. Λαϊκή κυριαρχία σηµαίνει εξουσία του λαού. Με ποια έννοια η λαϊκή κυριαρχία κατοχυρώνεται στο Σύνταγµα;
- 6. Τι σηµαίνει για ένα κράτος να είναι κράτος δικαίου;
- 7. Ποια είναι η διάκριση των λειτουργιών της κρατικής εξουσίας στη χώρα µας;
- 8. Ποια είναι η σηµασία της διάκρισης των λειτουργιών για τον πολίτη ενός κράτους;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.
- Την εκτελεστική λειτουργία ασκούν:
- α. Η Βουλή και ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας
- β. Η Κυβέρνηση και ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας
- γ. Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας
- Γ. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα (Σ για τις σωστές και Λ για τις λανθασµένες)
- 1. Το πολίτευµα σε ένα κράτος καθορίζει τον τρόπο οργάνωσης και άσκησης της κρατικής εξουσίας.
- 2. Στο πολίτευµα της Απόλυτης Μοναρχίας ο µονάρχης δεσµεύεται από κανόνες δικαίου που θέτει ο λαός.
- 3. Το Πολίτευµα της χώρας µας είναι Προεδρική Δηµοκρατία.
- 4. Το Σύνταγµα που ισχύει σήµερα στη χώρα µας ψηφίστηκε το 1952.
- 5. Το Σύνταγµα είναι ο θεµελιώδης νόµος του κράτους
- 6. Στο Σύνταγµα περιγράφονται τα δικαιώµατα των πολιτών καθώς και οι υποχρεώσεις τους.
- 7. Αυστηρό ονοµάζεται το Σύνταγµα που αναθεωρείται δύσκολα.

ΣΛ ΣΛ ΣΛ ΣΛ ΣΛ ΣΛ

Εκλογές, κόµµατα, ΜΜΕ
- ➤ Εκλογικό σώµα
- Χαρακτηριστικά ψηφοφορίας
- Εκλογικά συστήµατα
- Τα πολιτικά κόµµατα-Η κοινωνία πολιτών ➤
- ➤ Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας (ΜΜΕ)
Για να µελετήσεις αυτή την ενότητα µπορείς να δεις και πάλι την έννοια της λαϊκής κυριαρχίας (κεφ. 8), του πολίτη (κεφ. 7.2) και των ΜΜΕ ως φορέα κοινωνικοποίησης (κεφ. 5.2).
Το µυθιστόρηµα της Σώτης Τριανταφύλλου «Το εργοστάσιο των µολυβιών» παρουσιάζει την κοινωνική κα ι πολιτική ιστορία του νεοελληνικού κράτους και της Ευρώπης γενικότερα, µέσα από τα συνταρακτικά γεγονότα του προηγούµενου αιώνα.

Η ταινία «Φράουλες και αίµα» θα σο υ γνωρίσει το φοιτητικό κίνηµα στις ΗΠΑ τη δεκαετία του '60, η ταινία «Οι κόκκινοι», βασισµένη στο βιβλίο του Τζων Ρηντ «Οι δέκα µέρες που σ υγκλόνισαν τον κόσµο» περιλαµβάνει όλα τα σηµαντικά πολιτικά γεγονότα των αρχών του προηγούµενου αιώνα. Οι ταινίες «Η πρώτη σελίδα» του Μπ. Γουάιλντερ και «Pelikan Brief» θα σε προβληµατίσουν για τον τρόπο που λειτουργούν τα ΜΜΕ σήµερα.
Το διαδίκτυο θα σου δώσει ευκαιρίες να πληροφορηθείς και να γνωρίσεις τη σύγχρονη πολιτική πραγµατικότητα. Όλες τις εφηµερίδες και τα ραδιοτηλεοπτικά δίκτυα θα βρεις στον αναζητητή του διαδικτύου www.in.gr. Mπορείς να επισκεφτείς Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις και να ενηµερωθείς για τον εθελοντισµό που συνδέεται µε την κοινωνία πολιτών (πληροφορίες από το www.ne agenia.gr). Από τις ιστοσελίδες της Βουλής και του Yπουργείου Εσωτερι κών θα ενηµερωθείς για τις εκλογές (www.parliament.gr, www.ypes.gr, www.politiki.gr).

Η σύγχρονη Πολιτεία για να λειτουργήσει σωστά έχει ανάγκη από την πολιτική συµµετοχή του ενεργού πολίτη. Οι εκλογές είναι η αναγκαία δράση τ ου πολίτη, για να µπορεί η Πολιτεία να εκπροσωπεί τα συµφέροντα και τις επιδιώξεις του. Πρέπει όµως η συµµετοχή του πολίτη να αρχίζει και να σταµατά την ηµέρα των εκλογών; Το κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις τις υποχρεώσεις και τα δικαιώµατά σου ως ενεργού πολίτη της σύγχρονης Πολιτείας.

9.1 Εκλογικό σώµα

1. Σύνθεση-Προσόντα εκλογικού σώµατος
Στην ενότητα 8.5 γνωρίσαµε την έννοια της λαϊκής κυριαρχίας. Όπως είδαµε στα δηµοκρατικά πολιτεύµατα σήµερα, η λαϊκή κυριαρχία εκφράζεται µε το αντιπροσωπευτικό σύστηµα.
Το αντιπροσωπευτικό σύστηµα βασίζεται στην εκλογή από το λαό, των αντιπροσώπων του (βουλευτών, ευρωβουλευτών, Δηµάρχων και Νοµαρχών) που καλούνται να παίρνουν αποφάσεις γι' αυτόν σε διάφορα θέµατα. Στις εκλογές, η έννοια του λαού ταυτίζεται µε την έννοια του εκλογικού σώµατος. Το εκλογικό σώµα αποτελείται από τους πολίτες που έχουν το δικαίωµα να ψηφίζουν.

Τα προσόντα που πρέπει να διαθέτουν οι Έλληνες ψηφοφόροι οι οποίοι συγκροτούν το εκλογικό σώµα, σύµφωνα µε το Σύνταγµα, είναι:
Ελληνική ιθαγένεια: ψηφίζουν στις εκλογές όσοι έχουν αποκτήσει την Ελληνική ιθαγένεια, είναι δηλαδή Έλληνες πολίτες. Στις δηµοτικές και νοµαρχιακές εκλογές δικαίωµα ψήφου έχουν και οι πολίτες κρατών-µελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διαµένουν µόνιµα στην Ελλάδα.
Ηλικία: Από το 1983 µε νόµο, δικαίωµα ψήφου έχουν οι Έλληνες πολίτες που είναι 18 ετών και άνω, όπως συµβαίνει και στις περισσότερες χώρες. Σύµφωνα µε το νόµο, «η 1η Ιανουαρίου θεωρείται ως ηµεροµηνία γέννησης όλων όσων γεννήθηκαν µέσα στο χρόνο».

2. Αρµοδιότητες εκλογικού σώµατος
Το σηµερινό Σύνταγµα αναγνωρίζει στο εκλογικό σώµα τις παρακάτω αρµοδιότητες:
α. ψηφίζει τους αντιπροσώπους του για τη Βουλή (Βουλευτές) στις γενικές βουλευτικές εκλογές που διενεργούνται κάθε τέσσερα χρόνια.
β. ψηφίζει τα όργανα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δηµάρχους, Νοµάρχες) στις δηµοτικές και περιφερειακές εκλογές, που διενεργούνται κάθε τέσσερα χρόνια.
γ. ψηφίζει τους αντιπροσώπους του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (Ευρωβουλευτές), στις Ευρωεκλογές που διενεργούνται κάθε πέντε χρόνια.

δ. Συµµετέχει σε δηµοψήφισµα που προκηρύσσει ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας για σηµαντικά ζητήµατα.
φωτ. 9.1. Ελένη Σκούρα: Η πρώτη ελληνίδα βουλευτής. Τη σταδιακή µεταβολή των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών που οδηγούν στην ισότητα των φύλων καταγράφει ο παρακάτω πίνακας:
1887: Η 18χρονη Ελένη Παντελίδου αυτοκτονεί στην Αθήνα επειδή δε γίνεται δεκτή στην Ιατρική Σχολή.
1892: Η Νέα Ζηλανδία δίνει το δικαίωµα ψήφου στις γυναίκες, στις βουλευτικές εκλογές. 1894: Το Πανεπιστήµιο Αθηνών δέχεται την εγγραφή φοιτητριών.

1895: Η Αυστραλία δίνει το δικαίωµα ψήφου. Ακολουθούν οι Σκανδιναβικές χώρες.
1917: Δίνεται σε πολλές πολιτείες των ΗΠΑ το δικαίωµα ψήφου.
1918: Αγγλία και Αυστρία δίνουν το δικαίωµα ψήφου.
1927: Η Ελλάδα δίνει δικαίωµα ψήφου στις δηµοτικές εκλογές.
1944: Η Γαλλία δίνει το δικαίωµα ψήφου.
1952: Η Ελλάδα δίνει το δικαίωµα ψήφου.
1953: Εκλέγεται η πρώτη ελληνίδα βουλευτής, η Ελένη Σκούρα.
1956: Διορίζεται η πρώτη ελληνίδα υπουργός, η Λίνα Τσαλδάρη.
1971: Η Ελβετία δίνει το δικαίωµα ψήφου.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Ψηφίζουν σε:
-  Βουλευτικές
-  Ευρωεκλογές
-  Περιφερειακές/Δηµοτικές
-  Δηµοψήφισµα
Εκλογικό Σώµα (Έλληνες πολίτες 18 ετών και άνω)

9.2 Ψηφοφορία-Βασικές αρχές
Η ψηφοφορία για την ανάδειξη των αντιπροσώπων µας είναι:
- α. Άµεση: Το εκλογικό σώµα εκλέγει απευθείας τους αντιπροσώπους του.
- β. Μυστική: Η µυστικότητα της ψηφοφορίας εξασφαλίζεται µε τη δηµιουργία ιδιαίτερων χώρων, στους οποίους ο ψηφοφόρος αποσύρεται για να συµπληρώσει, χωρίς να τον βλέπουν, το ψηφοδέλτιο και να το τοποθετήσει σε φάκελο αδιαφανή και ίδιο µε τους υπόλοιπους. Ακόµα, η µυστικότητα εξασφαλίζεται µε την οµοιοµορφία όλων των ψηφοδελτίων. Η παραβίαση της µυστικότητας της ψηφοφορίας αποτελεί αξιόποινο αδίκηµα και τιµωρείται από το νόµο.
- γ. Yποχρεωτική: Σύµφωνα µε το Σύνταγµα οι Έλληνες ψηφοφόροι είναι υποχρεωµένοι να ψηφίζουν.
- δ. Προσωπική: Οι ψηφοφόροι πηγαίνουν στο εκλογικό κατάστηµα και εκεί πραγµατοποιείται η αναγνώρισή τους από την αστυνοµική τους ταυτότητα. Προσωπική εποµένως είναι η ψήφος εφόσον απαιτεί τη φυσική παρουσία του ψηφοφόρου. Με την τελευταία όµως αναθεώρηση του Συντάγµατος δίνεται η δυνατότητα να καθιερωθεί µε νόµο η επιστολική ψήφος ή ψήφος δι' αλληλογραφίας. Η επιστολική ψήφος θεσµοθετείται για να επιλύσει το πρόβληµα των απόδηµων Ελλήνων.
- ε. Ίση: Όλοι οι πολίτες έχουν µια µόνο ψήφο και αυτή έχει την ίδια ισχύ µε εκείνες των άλλων ψηφοφόρων ( αρχή ισότητας της ψήφου).
- στ. Καθολική: ψηφίζουν όλοι οι Έλληνες πολίτες που έχουν τα προσόντα που ορίζει ο νόµος. Στην Ελλάδα, η αρχή της καθολικότητας της ψήφου καθιερώθηκε στο Σύνταγµα του 1864, πολύ νωρίτερα από άλλες ευρωπαϊκές χώρες και από τότε επαναλαµβάνεται σε όλα τα Ελληνικά Συντάγµατα. Η καθολικότητα όµως αφορούσε µόνο τους άνδρες, αφού οι γυναίκες, µόλις το 1952 απέκτησαν το δικαίωµα να ψηφίζουν.

φωτ. 9.2 ψηφοδέλτια. Μέχρι την Αναθεώρηση του Συντάγµατος το 2001, για τους πολίτες που απείχαν από τις εκλογές προβλέπονταν ποινές, όπως φυλάκιση, άρνηση χορήγησης άδειας οδήγησης αυτοκινήτου ή επαγγελµατικής άδειας και χορήγησης διαβατηρίου. Με την πρόσφατη Αναθεώρηση, η οποία έγινε στο πλαίσιο της εναρµόνισης µε την Ευρωπαϊκή νοµοθεσία, δεν επιβάλλονται ποινές.
Το δικαίωµα της ψήφου κατοχυρώθηκε µέσα από σκληρούς και συχνά αιµατηρούς αγώνες και αποδεικνύει την πολιτική συνείδηση που έχουµε ως ενεργοί πολίτες.

Σε συζήτηση που θα γίνει στην τάξη να αναπτύξετε τους προβληµατισµούς σας σχετικά µε το αν είναι σκόπιµο η υποχρεωτικότητα της ψήφου να συνοδεύεται από την επιβολή ποινών.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
-  Άµεση
-  Μυστική
-  Υποχρεωτική
Ψηφοφορία
-  Προσωπική
-  Ίση
-  Καθολική

9.3 Εκλογικά συστήµατα
Όπως γνωρίσαµε στην προηγούµενη ενότητα, βασική αρµοδιότητα του εκλογικού σώµατος είναι η ανάδειξη των αντιπροσώπων του.
Πώς πραγµατοποιούνται οι εκλογές για την ανάδειξη των αντιπροσώπων µας;
Στις βουλευτικές εκλογές η χώρα, µοιράζεται σε εκλογικές περιφέρειες στις οποίες αντιστοιχεί συγκεκριµένος αριθµός βουλευτικών εδρών ανάλογα µε τον πληθυσµό της κάθε περιφέρειας. Οι έδρες µοιράζονται στους βουλευτές ανάλογα µε τις ψήφους που έλαβαν στην εκλογική τους περιφέρεια µε βάση το εκλογικό σύστηµα.

Εκλογικό σύστηµα είναι ο τρόπος µε τον οποίο µοιράζονται οι έδρες στα κόµµατα και τους υποψηφίους που παίρνουν µέρος στις εκλογές, µε βάση τις ψήφους που συγκέντρωσαν κατά την εκλογική αναµέτρηση.
Τα εκλογικά συστήµατα µπορούν να ενταχθούν σε τρεις οµάδες: τα πλειοψηφικά, τα αναλογικά και τα µικτά.
α. Πλειοψηφικά Συστήµατα: Πλειοψηφικό είναι το σύστηµα κατά το οποίο σε κάθε περιφέρεια εκλέγεται το κόµµα ή ο υποψήφιος που παίρνει τις περισσότερες ψήφους. Διακρίνεται στο σύστηµα της απόλυτης και της σχετικής πλειοψηφίας. Κατά το πρώτο σύστηµα οι έδρες ή η έδρα της εκλογικής περιφέρειας παραχωρούνται στο κόµµα ή στον υποψήφιο που παίρνει την απόλυτη πλειοψηφία (50%+1). Αντίθετα, σύµφωνα µε το σύστηµα της σχετικής πλειοψηφίας εκλέγεται σε µια εκλογική περιφέρεια το κόµµα ή ο υποψήφιος που παίρνει τη σχετική πλειοψηφία, δηλαδή τις περισσότερες ψήφους σε σύγκριση µ' όλους τους άλλους.

Το πλειοψηφικό σύστηµα δηµιουργεί σταθερές, µονοκοµµατικές Κυβερνήσεις, αποκλείει όµως από την εκπροσώπηση στη Βουλή ένα µεγάλο µέρος των προτιµήσεων του εκλογικού σώµατος (κυρίως τα µικρά κόµµατα).
β. Αναλογικά Συστήµατα: Αναλογικό είναι το σύστηµα σύµφωνα µε το οποίο οι έδρες κάθε εκλογικής περιφέρειας κατανέµονται (µοιράζονται) στα κόµµατα και στους υποψηφίους, που συµµετέχουν στις εκλογές, ανάλογα µε τις ψήφους που πήραν. Το µοίρασµα των εδρών γίνεται µε βάση το εκλογικό µέτρο*, το οποίο είναι ο ελάχιστος αριθµός ψήφων που απαιτείται για την απόκτηση µιας βουλευτικής έδρας. Αυτό είναι το σύστηµα της απλής αναλογικής. Με το σύστηµα αυτό εξασφαλίζεται η εκπροσώπηση των µικρών κοµµάτων στα Κοινοβούλια, τα οποία µε αυτό τον
φωτ. 9.3. Άσκηση εκλογικού δικαιώµατος. Για τις ανάγκες των εκλογών, η χώρα χωρίζεται σε 56 εκλογικές περιφέρειες. Οι εκλογικές περιφέρειες ταυτίζονται µε τους αντίστοιχους νοµούς εκτός από την Αττική που έχει τρεις εκλογικές περιφέρειες και τους νοµούς Πειραιά και Θεσ/νίκης, που έχουν από δύο. Ο αριθµός των βουλευτών που εκλέγει κάθε περιφέρεια, εξαρτάται από τον πληθυσµό της, σύµφωνα µε την απογραφή που πραγµατοποιεί η Εθνική Στατιστική Yπηρεσία. Τους περισσότερους βουλευτές εκλέγει η Β' Αθηνών (42 βουλευτές).

Μπορείτε να επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες του Yπουργείου Εσωτερικών (www.ypes.gr) και να αντλήσετε στοιχεία.
φωτ.9.4. Νεαρή ψηφοφόρος. Το Σύνταγµα προβλέπει ότι το εκλογικό σύστηµα καθορίζεται µε τον εκλογικό νόµο, που ψηφίζεται από τη Βουλή. Η οποιαδήποτε αλλαγή του εκλογικού νόµου ισχύει από τις µεθεπόµενες εκλογές. Με αυτό τον τρόπο το Σύνταγµα εµποδίζει την επιθυµία της εκάστοτε Κυβέρνησης να εξασφαλίσει την παραµονή της στην εξουσία, αλλάζοντας την τελευταία στιγµή τον εκλογικό νόµο.
τρόπο αποτελούν µια «µικρή εικόνα του λαού». Δε δηµιουργούνται όµως πάντα σταθερές Κυβερνήσεις, εφόσον συνήθως προκύπτουν Κυβερνήσεις συνεργασίας µικρών κοµµάτων. Για το λόγο αυτό σήµερα, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες δηµοκρατίες, εφαρµόζονται περισσότερο περίπλοκα αναλογικά συστήµατα, µε στόχο την ενίσχυση των µεγαλύτερων κοµµάτων.

- γ. Μικτά Συστήµατα: Με τα µικτά συστήµατα επιδιώκεται ο συνδυασµός των πλεονεκτηµάτων των δύο παραπάνω συστηµάτων, όπως το σύστηµα της ενισχυµένης αναλογικής που ισχύει τα τελευταία χρόνια στη χώρα µας. Σήµερα για να εκπροσωπηθεί ένα κόµµα στη Βουλή, απαιτείται να έχει συγκεντρώσει το 3% των ψήφων πανελλαδικά.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΚΑΤΑΝΟΜΗΣ ΕΔΡΩΝ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΑ ΔYΟ ΒΑΣΙΚΑ ΕΚΛΟΓΙΚΑ ΣYΣΤΗΜΑΤΑ

Μία εκλογική Περιφέρεια εκλέγει 10 βουλευτές.
Στις βουλευτικές εκλογές υπήρξαν 100.000 έγκυρα ψηφοδέλτια. Τα τέσσερα κόµµατα που συµµετείχαν έλαβαν: Α' Κόµµα: 40.000, Β' κόµµα: 30.000, Γ' κόµµα 20.000 και Δ' κόµµα 10.000 ψήφους.
- 1α. Απόλυτα πλειοψηφικό σύστηµα: Δεν εκλέγεται κανένας, εφόσον κανένα κόµµα δε συγκέντρωσε την απόλυτη πλειοψηφία του 50%+1. Η ψηφοφορία επαναλαµβάνεται µεταξύ του Α' και του Β' κόµµατος και εκλέγεται το κόµµα που συγκέντρωσε την απόλυτη πλειοψηφία.
- 1β. Σχετικά πλειοψηφικό σύστηµα: Οι 10 βουλευτές εκλέγονται από το Α' κόµµα, το οποίο έλαβε τις περισσότερες ψήφους.
- 2. Σύστηµα Απλής Αναλογικής: Το εκλογικό µέτρο είναι 100.000:10=10.000. Εποµένως,
- Το Α' κόµµα εκλέγει 4 βουλευτές (40.000: 10.000=4), το Β' κόµµα εκλέγει 3 βουλευτές (30.000:10.000=3), το Γ' κόµµα εκλέγει 2 βουλευτές (20.000:10.000=2) και το Δ' κόµµα 1 βουλευτή (10.000:10.000=1).

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Εκλογικά συστήµατα

Αναλογικά

Μικτά
Απόλυτα πλειοψηφικά
Σχετικά πλειοψηφικά

9.4 Τα πολιτικά κόµµατα
Τα κόµµατα έχουν ιδιαίτερη σηµασία για τη λειτουργία του αντιπροσωπευτικού συστήµατος, αφού ο εκλογικός αγώνας για την ανάδειξη των αντιπροσώπων του λαού διεξάγεται κατά κανόνα µεταξύ των κοµµάτων.
Τι είναι σήµερα ένα σύγχρονο πολιτικό κόµµα; Είναι µια ένωση πολιτών, που προορίζεται να έχει µεγάλη διάρκεια και έχει σκοπό να αποκτήσει, µέσα από δηµοκρατικές εκλογικές διαδικασίες, την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, δηλαδή τη δυνατότητα να σχηµατίσει κυβέρνηση.
Σκοπός του κόµµατος είναι να εφαρµόσει το πρόγραµµά του ως κυβέρνηση ή να επηρεάσει τις κυβερνητικές αποφάσεις ως αντιπολίτευση. Τα κόµµατα, εποµένως, έχουν πολιτικούς σκοπούς και συγκεκριµένες οικονοµικές και κοινωνικές αντιλήψεις που εκφράζονται στα προγράµµατά τους.

Το Σύνταγµά µας, για πρώτη φορά το 1975, αναγνώρισε στο κείµενό του τη συγκρότηση, τη λειτουργία και τη χρησιµότητα των πολιτικών κοµµάτων στη λειτουργία της πολιτείας. Δικαίωµα να ιδρύουν πολιτικά κόµµατα και να συµµετέχουν σε αυτά έχουν µόνο οι Έλληνες πολίτες που έχουν και το δικαίωµα να ψηφίζουν (άνω των 18 ετών). Όσοι δεν έχουν αποκτήσει το εκλογικό δικαίωµα, µπορούν να συµµετέχουν στα τµήµατα νεολαιών των κοµµάτων.
Το Σύνταγµα θεσπίζει την οικονοµική ενίσχυση των κοµµάτων που συµµετέχουν στη Βουλή από τον κρατικό προϋπολογισµό και τα υποχρεώνει να δηµοσιεύουν τις εκλογικές δαπάνες τους. Το ίδιο υποχρεούνται να κάνουν και οι υποψήφιοι βουλευτές για λόγους διαφάνειας. Τα κόµµατα επίσης πρέπει να είναι οργανωµένα και να λειτουργούν µε δηµοκρατικούς κανόνες (εσωκοµµατική δηµοκρατία).

Στις σύγχρονες κοινωνίες παρατηρούµε στην πολιτική ζωή την ύπαρξη περισσότερων από ένα ή δύο πολιτικών κοµµάτων. Αυτό το φαινόµενο είναι η αρχή του πολυκοµµατισµού που είναι συνυφασµένη µε τη δηµοκρατία. Μέσα από τον πολυκοµµατισµό παρέχεται η δυνατότητα να εκπροσωπείται τόσο στη Βουλή, όσο και στην πολιτική ζωή, η ποικιλία των συµφερόντων και των απόψεων των µελών της σύγχρονης πολιτικής κοινωνίας (πλουραλιστική κοινωνία).
Τις τελευταίες δεκαετίες εµφανίστηκαν τα νέα κοινωνικά κινήµατα, τα οποία έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη σηµασία για την πολιτική έκφραση και τη δηµοκρατία π.χ. οικολογικά κινήµατα, φεµινιστικά, ειρηνιστικά, νέα κινήµατα ενάντια στην παγκοσµιοποίηση.

Κοινωνία Πολιτών
Το ερώτηµα που προβάλλει στις σύγχρονες δηµοκρατικές κοινωνίες είναι εάν η εκλογική διαδικασία και ο πολυκοµµατισµός, που µελετήσαµε στις προηγούµενες ενότητες, αρκούν για να εκφράσουν τη θέληση των πολιτών. Η συµµετοχή στις εκλογές και µόνο δεν αποτελεί εγγύηση ελέγχου της εξουσίας.
Οι σύγχρονες κοινωνίες γίνονται περισσότερο πολύπλοκες και ο πολίτης οφείλει να έχει άποψη για ποικίλα ση-
Πολλές είναι οι οµάδες και οι ενώσεις που δηµιούργησαν κόµµατα. Ανάµεσα τους, τα συνδικάτα, από τα οποία προέρχονται πολλά σοσιαλιστικά κόµµατα (Βρετανικό Εργατικό Κόµµα, Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόµµα Ελλάδος από το οποίο προήλθε το Κ.Κ.Ε.), οι αγροτικές επαγγελµατικές ενώσεις που δηµιούργησαν πολλά αγροτικά κόµµατα στη Σκανδιναβία, την Κεντρική Ευρώπη και την Ελλάδα, οι εκκλησίες και οι θρησκευτικές ενώσεις που συντέλεσαν στην άνοδο των χριστιανοδηµοκρατικών κοµµάτων το 1945 και πρόσφατα το οικολογικό κίνηµα, από το οποίο προήλθαν τα οικολογικά κόµµατα.

- Πληροφορίες για τα κόµµατα µπορείτε να πάρετε από τις ιστοσελίδες τους στη σελίδα 151.
φωτ. 9.5 Πολιτικός λόγος από το µπαλκόνι.
Στο νεότερο Ελληνικό κράτος οι σχέσεις των Ελλήνων ψηφοφόρων µε τους αντιπροσώπους τους χαρακτηρίστηκαν σαν σχέσεις «πελατειακές». Ο Έλληνας ψηφοφόρος ψήφιζε πρόσωπα και όχι αρχές και ιδεολογία, µε απώτερο στόχο προσωπικά οφέλη (διορισµός παιδιών στο Δηµόσιο και άλλες προσωπικές εξυπηρετήσεις) συχνά σε βάρος του κοινωνικού συνόλου. Αυτό διαµόρφωσε αντίστοιχες νοοτροπίες και πολιτικές των υποψηφίων αντιπροσώπων µας µέχρι σήµερα. ✍

✍ Τι συνέπειες κατά τη γνώµη σας έχει κάτι τέτοιο στην πολιτική ζωή και πώς πρέπει να σκέφτεται σε αντίθεση µε αυτή τη λογική ο σηµερινός ενεργός πολίτης ψηφοφόρος;
µαντικά ζητήµατα (π.χ. οικονοµία, περιβάλλον, υγεία, παιδεία). Οι σύγχρονες κοινωνίες γίνονται επίσης περισσότερο παγκόσµιες, εφόσον δέχονται συνεχείς επιδράσεις από άλλες κοινωνίες. Με αυτό τον τρόπο πολλά τοπικά προβλήµατα, διευρύνονται και γίνονται παγκόσµια. Η αντιµετώπιση π.χ. θεµάτων δηµόσιας υγείας (ιός sars, AIDS) ή περιβάλλοντος (τρύπα του όζοντος, µόλυνση θαλασσών) εξαρτάται από τη θέσπιση µέτρων και νόµων από όλες τις κοινωνίες του πλανήτη.

Εγγύηση για αυτή τη σύγχρονη δηµοκρατική κοινωνία και τον έλεγχο της εξουσίας αποτελεί ο ενεργός πολίτης, δηλαδή ένας πολίτης:
-  Αντικειµενικά ενηµερωµένος για τα σύνθετα κοινωνικά και πολιτικά ζητήµατα σε τοπικό, εθνικό και παγκόσµιο επίπεδο.
-  Συµµέτοχος σε όλους τους τοµείς της δηµόσιας ζωής που τον αφορούν (π.χ περιβάλλον, υγεία, εκπαίδευση).
Το σύνολο αυτών των ενεργών πολιτών αποτελεί την κοινωνία πολιτών.

Χαρακτηριστικά κοινωνίας πολιτών:
-  Είναι κοινωνία αλληλεγγύης στην οποία ο πολίτης διεκδικεί το σεβασµό των κοινωνικών του δικαιωµάτων και συγχρόνως αντιµετωπίζει µε αίσθηµα ευθύνης και αλληλεγγύης τις υποχρεώσεις του απέναντι στο κοινωνικό σύνολο (βλ. Κεφ. 12.1).
-  Είναι κοινωνία ανοιχτή, αφού διαφορετικές οµάδες, φυλές και συµφέροντα πρέπει να µάθουν να συµβιώνουν.
-  Είναι κοινωνία δηµοκρατική, στην οποία ο πολίτης πρέπει να µπορεί να ενηµερώνεται για όλα τα θέµατα που τον αφορούν (κοινωνία της πληροφορίας). Αυτό εξασφαλίζεται µε δηµοσιότητα και διαφάνεια* όλων των πράξεων των οργάνων της Πολιτείας. Με αυτό τον τρόπο ο ενεργός πολίτης θα µπορεί να ελέγχει ουσιαστικά τα όργανα της Πολιτείας και να συµµετέχει ενεργά στην πολιτική ζωή.

Σε ποια επίπεδα µπορείς να δραστηριοποιηθείς ως νέος ενεργός πολίτης;
-  Τοπικά: Με τη συµµετοχή σου στο σχολείο (µαθητικές κοινότητες, συµβούλιο τάξης, περιβαλλοντικά προγράµµατα), στη γειτονιά, στο Δήµο, στην ευρύτερη περιοχή.
-  Εθνικά: Σε θέµατα περιβάλλοντος, ενάντια στο ρατσισµό και την ξενοφοβία.
-  Παγκόσµια: Μέσω των Παγκόσµιων Οργανώσεων για το περιβάλλον, ενάντια στη φτώχεια, τον πόλεµο, την καταπάτηση των ανθρώπινων δικαιωµάτων και τον αποκλεισµό.
φωτ.9.6 Η Αµίνα Λουάλ καταδικασµένη σε λιθοβολισµό µέχρι θανάτου από το δικαστήριο της Νιγηρίας το 2002 επειδή υπήρξε ανύπαντρη µητέρα. Η ποινή δεν εκτελέστηκε µετά από την εξέγερση της παγκόσµιας κοινής γνώµης µέσω της Διεθνούς Επιτροπής κατά του λιθοβολισµού που συγκέντρωσε υπογραφές στο διαδίκτυο. Πολλές Παγκόσµιες Οργανώσεις χρησιµοποιούν το διαδίκτυο µε αντίστοιχο τρόπο.

- Να συζητήσετε στην τάξη για τις δυνατότητες που έχουµε σήµερα να συµµετέχουµε ενεργά σε θέµατα που απασχολούν την παγκόσµια κοινότητα.
φωτ. 9.7. Συγκέντρωση διαµαρτυρίας. Οι τρόποι διαµαρτυρίας των πολιτών είναι πολλοί. Ξεκινούν από το διάλογο και τη συγκέντρωση υπογραφών και καταλήγουν συχνά σε βίαιες συγκρούσεις. ✍
- ✍ Να συζητήσετε για την αποτελεσµατικότητα των µέσων διαµαρτυρίας. Ποια είναι τα αίτια των βίαιων συγκρούσεων; Πώς θα µπορούσαν να αποφευχθούν;
✍ Να συζητήσετε στην τάξη τοπικά, εθνικά και διεθνή θέµατα και προβλήµατα που σας απασχολούν. Πώς θα µπορούσατε να παρέµβετε ως ενεργοί πολίτες; Αφού ενηµερωθείτε γι' αυτά να τα παρουσιάσετε στην τάξη. Μπορείτε να ξεκινήσετε ετοιµάζοντας ένα άρθρο για τη σχολική ή την τοπική εφηµερίδα, µια εκποµπή στο τοπικό ραδιόφωνο ή µιαν έκθεση στο σχολείο µε τους συµµαθητές σας.

Πώς µπορείς να δραστηριοποιηθείς ως νέος ενεργός πολίτης;
-  Ατοµικά: Με τη δική σου δραστηριοποίηση, κάνοντας τη φωνή σου να ακουστεί και να γίνει «δηµόσια».
-  Συλλογικά: Μέσα από τους Συλλόγους, τα σωµατεία (οµάδες πίεσης), τις Οργανώσεις νεολαίας και τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (Μ.Κ.Ο.), π.χ. οµάδες καταναλωτών, οµάδες διάσωσης, δασοπροστασίας, περιβαλλοντικές. Αυ-τές τις δράσεις προωθεί ο κοινωνικός εθελοντισµός, που είναι η ανιδιοτελής κοινωνική προσφορά και δράση. Στη χώρα µας ο εθελοντισµός αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια και προωθείται ιδιαίτερα στο πλαίσιο της Ε.Ε.

φωτ 9.8 Η Ε.Ε. προωθεί την κοινωνία των πολιτών. Γι' αυτό κατοχύρωσε τη δυνατότητα του πολίτη να ενηµερώνεται για όλες τις αποφάσεις και τα έγγραφα της ΕΕ, ώστε να εξασφαλίζεται η διαφάνεια και ο έλεγχος των ευρωπαϊκών οργάνων.
Από το 1995 το Συµβούλιο της Ε.Ε. καθιέρωσε Κώδικα Συµπεριφοράς ώστε όλα τα κοινοτικά όργανα να εξυπηρετούν τον πολίτη. Η Ελλάδα ως µέλος της Ε.Ε. εισάγει µε την Αναθεώρηση του Συντάγµατος (2001) την κοινωνία της πληροφορίας. Όλες οι δηµόσιες Yπηρεσίες και τα Yπουργεία δηµοσιεύουν τις αποφάσεις τους και κάθε πληροφορία στο διαδίκτυο.

- Μπορείτε να επισκεφτείτε διάφορα Yπουργεία (οι ιστοσελίδες τους στο Κεφ. 10.2), να αντλήσετε πληροφορίες για τον πολίτη και να ενηµερώσετε την τάξη.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Πολιτικά κόµµατα
Βασικός θεσµός δηµοκρατίας
Κοινωνία Πολιτών
- Κοινωνία  Αλληλεγγύης
-  Ανοιχτή
-  Δηµοκρατική

9.5 Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας (ΜΜΕ)
Όπως είδαµε, προϋπόθεση της κοινωνίας πολιτών είναι ο ενηµερωµένος πολίτης που συµµετέχει στα κοινά προβλήµατα. Η τεχνολογική επανάσταση στα ΜΜΕ που πραγµατοποιείται στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών (ηλεκτρονικοί υπολογιστές, διαδίκτυο, καλωδιακή τηλεόραση, δορυφόροι άµεσης µετάδοσης), δίνει τη δυνατότητα στον πολίτη να ενηµερωθεί αντικειµενικά και να ελέγξει κάθε πληροφορία µέσα από εκατοντάδες διαδικτυακούς τόπους, εφηµερίδες και τηλεοπτικά δίκτυα (βλ. Κεφ. 5.3).

Ποιες είναι οι βασικές λειτουργίες των σύγχρονων ΜΜΕ στην υπηρεσία της δηµοκρατικής κοινωνίας πολιτών που ορίσαµε στην προηγούµενη ενότητα;
- 1. Η ενηµέρωση και πληροφόρηση των πολιτών. Αυτό επιτυγχάνεται µε εκποµπές ενηµέρωσης για θέµατα κοινωνικά και πολιτικά στα οποία εκφράζονται όλες οι απόψεις, ώστε να διαµορφώνεται µια ενηµερωµένη κοινή γνώµη.
- 2. Η πολιτιστική και µορφωτική προσφορά, µέσα από εκ-
φωτ. 9.9 Η πλανητική κοινωνία
«Όχι µόνο κάθε τµήµα του κόσµου αποτελεί όλο και περισσότερο τµήµα του κόσµου, αλλά και ο κόσµος ως σύνολο είναι όλο και περισσότερο παρών σε καθένα από τα τµήµατά του…» Εντγκάρ Μορέν. ✍

✍ Σήµερα µιλάµε για το φαινόµενο της παγκοσµιοποίησης. Πόσο συνέβαλαν τα ΜΜΕ σε αυτό;
ποµπές και άρθρα που ενηµερώνουν, µορφώνουν και καλλιεργούν την κρίση.
- 3. Η δηµιουργία του «πλανητικού χωριού» µέσω της παγκόσµιας επικοινωνίας. Κάθε πληροφορία αναµεταδίδεται ταχύτατα µέσω του διαδικτύου σε όλο τον πλανήτη. Με τον τρόπο αυτό τα άτοµα:
-  κατανοούν και σέβονται τις ιδιαιτερότητες των άλλων πολιτισµών,
-  ευαισθητοποιούνται για τα προβλήµατα της παγκόσµιας κοινότητας,
-  συνειδητοποιούν ότι είναι πολίτες µιας πανανθρώπινης κοινωνίας.

Η εξουσία των σύγχρονων ΜΜΕ και ιδιαίτερα του έντυπου και ηλεκτρονικού τύπου, στην πληροφόρηση και διαµόρφωση του πολίτη οδηγεί στο χαρακτηρισµό τους ως « τέταρτη εξουσία ».
Η τεράστια αυτή εξουσία των ΜΜΕ, που πλέον γίνονται παγκόσµια, αυξάνει τους κίνδυνους να ελέγχονται από οικονοµικά και πολιτικά συµφέροντα µε αποτέλεσµα την παραπληροφόρηση του πολίτη.
Για να αντιµετωπίσει τους κίνδυνους αυτούς το άρθρο 14 του ελληνικού Συντάγµατος (Κεφ. 12.3) θεσπίζει το δικαίωµα ελεύθερης διακίνησης των ιδεών και την ελευθερία του τύπου (έντυπου και ραδιοτηλεοπτικού). Το Σύνταγµα προβλέπει επίσης τη λειτουργία του Εθνικού Συµβουλίου Ραδιοτηλεόρασης και θεσπίζει Κώδικα Δεοντολογίας για τα ΜΜΕ µε στόχο την προάσπιση του πολίτη ως αναγνώστη, θεατή, τηλεθεατή, ακρατή ή χρήστη του διαδικτύου από τους κινδύνους παραπληροφόρησης.

Λειτουργίες ΜΜΕ
φωτ.9.10 .«Τα τηλεοπτικά προγράµµατα θα µπορούσαν να επιµορφώσουν και να καλλιεργήσουν το κοινό. Γιατί όχι εκποµπές όπως «Αγαπώ το Θουκυδίδη», «Συνάντηση µε τον τύπο» µε έναν ηθοποιό να παίζει το Χριστόφορο Κολόµβο που µόλις έχει γυρίσει από την τρίτη επίσκεψή του στο Νέο Κόσµο…»; R.Fuller 1971.
Τρεις δεκαετίες µετά τον προβληµατισµό, σε ποιο βαθµό έχουν αναπτυχθεί τέτοιες εκποµπές;
Μπορείτε να διαβάσετε το εβδοµαδιαίο πρόγραµµα των βασικών καναλιών και να κάνετε µιαν έρευνα σε σχέση µε το ποσοστό στο οποίο οι ενηµερωτικές και µορφωτικές εκποµπές περιλαµβάνονται στο πρόγραµµά τους. Να συζητήσετε και να σχολιάσετε στην τάξη τα αποτελέσµατα της έρευνάς σας.

90 περιοδικά, 202 ραδιοφωνικοί σταθµοί 182 εφηµερίδες και όλα τα τηλεοπτικά κανάλια προβάλλονται στο ελληνικό διαδίκτυο. Θα τα βρείτε όλα στις µηχανές αναζήτησης (π.χ. www.in.gr). Επιλέξτε 4-5 εφηµερίδες µε τη µεγαλύτερη κυκλοφορία και εκτυπώστε τα πρωτοσέλιδά τους. ✍
✍ Να συζητήσετε τις παρατηρήσεις σας στην τάξη. Παρουσιάζεται µε τον ίδιο τρόπο η κάθε πληροφορία; Εντοπίζετε στοιχεία παραπληροφόρησης; Πόσο αντικειµενική είναι η ενηµέρωση; Τι πρέπει να προσέχει ο αναγνώστης , ο ακροατής, ο τηλεθεατής και ο χρήστης του διαδικτύου;

Βασικές έννοιες µαθήµατος
-  Ενηµέρωση, πληροφόρηση
-  Πολιτισµός, µόρφωση
-  Παγκόσµια επικοινωνία

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Να καταγράψετε την εκλογική διαδικασία για την ανάδειξη των αντιπροσώπων σας στις µαθητικές κοινότητες. Τι εκλογικό σύστηµα ακολουθείται;
- 2. Μπορείτε να επισκεφτείτε τις σχετικές ιστοσελίδες (www.ypes.gr και www.politiki.gr) και να πάρετε τα τελικά αποτελέσµατα των τελευταίων εθνικών και ευρωπαϊκών εκλογών και να τα συγκρίνετε µε τα αποτελέσµατα του 2000 που είναι επίσης καταχωρισµένα ως προς τα ποσοστά αποχής. Να σχολιάσετε τα αποτελέσµατα. Πόσο αντιπροσωπευτική µπορεί να είναι η εκλογή των αντιπροσώπων µε υψηλά ποσοστά αποχής;
- 3. «Η κοινωνία πολιτών περιλαµβάνει νέες συµπεριφορές, τόσο από τον πολίτη, όσο και από την εξουσία». Να αναφέρετε τέτοιες συµπεριφορές.
- 4. Να επιλέξετε ένα σηµαντικό επίκαιρο κοινωνικό θέµα που σας ενδιαφέρει. Να διαβάσετε τον τρόπο που το παρουσιάζουν δύο ηµερήσιες εφηµερίδες και δύο τηλεοπτικά κανάλια. Να σχολιάσετε τα αποτελέσµατα της µικρής σας έρευνας σε σχέση µε την αντικειµενικότητα της πληροφόρησης.
- 5. Μετά τον προβληµατισµό σας από την ενότητα αυτή, µπορείτε να ετοιµάσετε µε µιαν οµάδα συµµαθητών σας µιαν εκποµπή κοινωνικής παρέµβασης για θέµατα που σας ενδιαφέρουν στον τοπικό Δηµοτικό ραδιοφωνικό σταθµό. Ετοιµάζοντας την εκποµπή να προβληµατιστείτε για τις δηµοκρατικές αρχές λειτουργίας των ΜΜΕ που µάθατε και πρέπει να εφαρµόσετε. Η εφαρµογή τους σας δηµιουργεί προβλήµατα σε σχέση µε την ακροαµατικότητα που θέλετε να εξασφαλίσετε; Να σχολιάσετε τους προβληµατισµούς σας.
πίνακας 9.1
- 6. Στον παραπάνω πίνακα βλέπετε τα αποτελέσµατα των εθνικών βουλευτικών εκλογών του 2000, που έγιναν µε µικτό εκλογικό σύστηµα. Σε διπλανή στήλη θα δείτε πώς θα διαµορφώνονταν τα αποτελέσµατα µε το αναλογικό εκλογικό σύστηµα. Να συγκρίνετε και να σχολιάσετε τα αποτελέσµατα σε σχέση µε:
- Α. Τον αριθµό των βουλευτών που εκλέγουν τα κόµµατα µε τα δύο συστήµατα.
- Β. Τον αριθµό των κοµµάτων που εκλέγονται.
- 7. Mπορείτε να πραγµατοποιήσετε µικρή έρευνα για τη χρήση των διάφορων ΜΜΕ, µε δείγµα τους συµµαθητές σας στο σχολείο. Πόσο συχνά είναι θεατές κινηµατογράφου, τηλεθεατές, ακροατές ραδιοφώνου, αναγνώστες βιβλίων, εφηµερίδων και περιοδικών, χρήστες του διαδικτύου και του ηλεκτρονικού ταχυδροµείου; Τα αποτελέσµατα της έρευνάς σας µπορείτε να παρουσιάσετε και να σχολιάσετε στην τάξη.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου αυτού και εφόσον κοίταξες τις περιλήψεις και κατανόησες τις καινούργιες έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα στις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου και πάλι το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Από ποιους πολίτες αποτελείται το εκλογικό σώµα;
- 2. Ποιο εκλογικό σύστηµα είναι πιο αντιπροσωπευτικό; Ποιο είναι το µειονέκτηµά του;
- 3. Τι σχέση έχουν τα πολιτικά κόµµατα µε τη δηµοκρατία;
- 4. Σε ποιες εκλογές συµµετέχει ο έλληνας πολίτης;
- 5. Ποιες είναι οι βασικές λειτουργίες των ΜΜΕ στην υπηρεσία της κοινωνίας πολιτών;
- 6. Να αναφέρεις δύο παραδείγµατα δραστηριοποίησης του ενεργού πολίτη σε τοπικό, εθνικό και διεθνές επίπεδο.
- 7. Με ποιο τρόπο διασφαλίζει το Σύνταγµα τον πολίτη από τον κίνδυνο παραπληροφόρησης µέσω των ΜΜΕ;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.
- 1. Το εκλογικό δικαίωµα στις βουλευτικές εκλογές έχουν:
- α. Όλοι οι Έλληνες πολίτες
- β. Όλοι οι Έλληνες πολίτες άνω των 18 ετών
- γ. Όλοι οι πολίτες της ΕΕ που διαµένουν στην Ελλάδα
- δ. Όλοι όσοι διαµένουν στην Ελλάδα
- Γ. Να χαρακτηρίσεις τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα (Σ για τις σωστές Λ για τις λανθασµένες).

4. 5. 6.
- Αρµοδιότητα του εκλογικού σώµατος αποτελεί η συµµετοχή του σε δηµοψήφισµα.
- Η συµµετοχή σε όλα τα επίπεδα εκλογών είναι υποχρέωση του έλληνα πολίτη.
- Με το πλειοψηφικό σύστηµα επιτυγχάνεται η εκπροσώπηση των µικρών κοµµάτων στη Βουλή.
- Με το αναλογικό σύστηµα υπερισχύει το πρώτο κόµµα.
- Το εκλογικό δικαίωµα απαιτεί ηλικία 21 ετών. Σ
- Κοινωνία πολιτών είναι το σύνολο των εκλογέων.
- ➤
- ➤ Η εκτελεστική λειτουργία: Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας. Η Κυβέρνηση

Οι λειτουργίες του κράτους
- Η νοµοθετική λειτουργία: Η σύνθεση της Βουλής. Οι αρµοδιότητες της Βουλής ➤
- Η δικαστική λειτουργία
Για να µελετήσεις αυτό το κεφάλαιο πρέπει να θυµηθείς την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, τη διάκριση των λειτουργιών της κρατικής εξουσίας και την έννοια του εκλογικού σώµατος.
Το «Κατηγορώ» του Εµίλ Ζολά αναφέρεται στην σηµαντική δηµοκρατική αρχή της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης από την εκτελεστική εξουσία.
Η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης είναι και το θέµα της ταινίας «Εις το όνοµα του πατρός» του Τζιµ Σέρινταν.

Από τις ιστοσέλιδες της Βουλής (www.parliament.gr) αλλά και το τηλεοπτικό κανάλι, που διαθέτει, θα ενηµερωθείς για τη λειτουργία της αλλά και για πολλές ενδιαφέρουσες δραστηριότητες που αναπτύσσει. Μπορείς να συγκεντρώσεις πληροφορίες για το θεσµό της Βουλής των Εφήβων που θα σε απασχολήσει στο Λύκειο.
Στο κεφάλαιο αυτό θα διαπιστώσεις πώς πραγµατώνεται η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας και θα συνειδητοποιήσεις την αναγκαιότητα και τη σπουδαιότητα της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης για τη λειτουργία της δηµοκρατίας.

ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

10.1 Νοµοθετική Λειτουργία
Στο κεφάλαιο 8 γνωρίσαµε τις λειτουργίες της κρατικής εξουσίας και τα όργανα που τις ασκούν. Με βάση την αρχή της διάκρισης των λειτουργιών της κρατικής εξουσίας, τη νοµοθετική λειτουργία την ασκούν η Βουλή και ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας. Το πολίτευµά µας εξάλλου είναι Προεδρευόµενη Κοινοβουλευτική Δηµοκρατία. Αυτό σηµαίνει ότι η Βουλή (Κοινοβούλιο) έχει ξεχωριστή θέση στο πολίτευµά µας αφού είναι το µοναδικό όργανο της Πολιτείας που εκλέγεται απευθείας από το λαό, που είναι πηγή κάθε εξουσίας.

10.1.1 Η σύνθεση της Βουλής
Για να εκλεγεί κανείς βουλευτής απαιτείται να είναι Έλληνας πολίτης, να έχει τη νόµιµη ικανότητα να εκλέγει και να έχει συµπληρώσει το 25ο έτος της ηλικίας του κατά την ηµέρα της εκλογής.
Άρθρο 55 παρ. 1 Συντ.
Η Βουλή αποτελείται από 300 βουλευτές. Το Σύνταγµα δεν αναφέρει τον ακριβή αριθµό των βουλευτών, προβλέπει όµως ότι ο αριθµός τους δεν µπορεί να είναι µικρότερος από διακόσιους, ούτε µεγαλύτερος από τριακόσιους.
Οι βουλευτές αντιπροσωπεύουν στη Βουλή το έθνος, είναι δηλαδή οι εθνικοί µας αντιπρόσωποι. Κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, έχουν δικαίωµα να εκφράζουν τη γνώµη τους ελεύθερα και να ψηφίζουν σύµφωνα µε τη συνείδησή τους.

Το χρονικό διάστηµα µεταξύ δύο βουλευτικών εκλογών, που γίνονται κάθε τέσσερα χρόνια, ονοµάζεται βουλευτική περίοδος.
Την πρώτη Δευτέρα του µηνός Οκτωβρίου κάθε χρόνο, ξεκινά µια νέα σύνοδος της Βουλής η οποία συνήθως λήγει τον Ιούνιο της επόµενης χρονιάς. Αυτό το διάστηµα η Βουλή συνεδριάζει σε ολοµέλεια και σε τµήµατα. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, η Βουλή συνεχίζει µόνο το νοµοθετικό της έργο (να ψηφίζει δηλαδή νόµους) στα τµήµατα θερινών διακοπών.
Οι συνεδριάσεις της Βουλής είναι δηµόσιες, αναµεταδίδονται από τα ΜΜΕ, και οποιοσδήποτε πολίτης µπορεί να παρακολουθήσει µια συνεδρίαση από τα θεωρεία της Βουλής.

πίνακας 10.1 Από τους 300 Βουλευτές της Ελληνικής Βουλής, οι 288 είναι βουλευτές που εκλέγονται στις 56 εκλογικές περιφέρειες, στις οποίες χωρίζεται η χώρα στη διάρκεια των Βουλευτικών εκλογών. Οι υπόλοιποι 12 ονοµάζονται βουλευτές Επικρατείας. Εκλέγονται ανάλογα µε την εκλογική δύναµη του κάθε κόµµατος για όλη την ελληνική Επικράτεια.
πίνακας 10.2 Γυναικεία εκπροσώπηση στο Εθνικό Κοινοβούλιο.
Παρατηρώντας τα µικρά ποσοστά εκπροσώπησης των γυναικών στο Εθνικό Κοινοβούλιο, να ανταλλάξετε απόψεις σχετικά µε την αναγκαιότητα µέτρων όπως το υποχρεωτικό ποσοστό υποψηφίων γυναικών (1/3) που εφαρµόζεται στις Δηµοτικές Eκλογές.

Προσόντα Βουλευτή
πίνακας 10.3 Οι δραστηριότητες του Βουλευτή.
Βουλή των εφήβων. Η Βουλή των Εφήβων είναι ένα πρωτοποριακό εκπαιδευτικό πρόγραµµα της Βουλής των Ελλήνων, που λειτουργεί από το σχολικό έτος 1995-96. Απευθύνεται στους µαθητές όλων των σχολείων της χώρας, του Απόδηµου Ελληνισµού και της Κύπρου. Έχει ως κύριο σκοπό την καλλιέργεια θετικής στάσης των νέων σχετικά µε τη «συµµετοχή στα κοινά» καθώς και την ευαισθητοποίησή τους στις αρχές, τις αξίες, τους κανόνες και τη λειτουργία της Δηµοκρατίας, όπως ο διάλογος, η ανεκτικότητα, η αλληλοκατανόηση και η αλληλεγγύη. Οι µαθητές αφού ενηµερωθούν για το πρόγραµµα, καταθέτουν εργασίες οι οποίες αξιολογούνται. Από την αξιολόγηση επιλέγονται 350 έφηβοι-Βουλευτές, οι οποίοι συγκροτούν τη Βουλή των Εφήβων και συνεδριάζουν στις αίθουσες της Βουλής των Ελλήνων.

φωτ. 10.1 Λογότυπο της Βουλής των εφήβων. «Ο λόγος µου για το σήµερα, το όραµα µου για το αύριο. Διαπιστώνω-κρίνω-φαντάζοµαι-προτείνω για τον τόπο που ζω, τη χώρα µου, τον κόσµο». «Μιλώ για τις ανθρώπινες σχέσεις, το περιβάλλον, τη δηµοκρατία, το σχολείο, την εργασία, τον ελεύθερο χρόνο, τα ανθρώπινα δικαιώµατα, το ρατσισµό και ό,τι άλλο µε απασχολεί. Μιλώ και για ό,τι µπορώ εγώ να κάνω».
Αυτό είναι το πλαίσιο µέσα στο οποίο κινούνται οι εργασίες των µαθητών που συµµετέχουν στο πρόγραµµα της Βουλής των Εφήβων.

Μπορείτε να ενηµερωθείτε για το πρόγραµµα από τις ιστοσελίδες της Βουλής.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
-  Έλληνας πολίτης
-  Νόµιµη ικανότητα να εκλέγει
-  25 ετών και άνω

ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

10.1.2 Αρµοδιότητες της Βουλής
Επειδή η Βουλή, όπως είδαµε, αποτελεί το όργανο της Πολιτείας στο οποίο αντιπροσωπεύονται και εκφράζονται οι βασικές πολιτικές απόψεις του λαού, ασκεί τις σηµαντικότερες αρµοδιότητες για την οµαλή λειτουργία του δηµοκρατικού µας πολιτεύµατος. Αποτελεί δηλαδή, το χώρο όπου διεξάγεται ο δηµόσιος πολιτικός διάλογος από τους αντιπροσώπους µας (Βουλευτές) σχετικά µε τα προβλήµατα του Ελληνικού έθνους και τη συµµετοχή της χώρας µας στην Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Συγκεκριµένα:

α. Στη Βουλή ανήκει η αρµοδιότητα να θεσπίζει τους νόµους του κράτους. Αφού κατατεθεί ένα νοµοσχέδιο στη Βουλή, παραπέµπεται για επεξεργασία σε µια κοινοβουλευτική επιτροπή που αποτελείται από βουλευτές όλων των κοµµάτων, ανάλογα µε τη δύναµή τους µέσα στη Βουλή. Το επεξεργασµένο πια νοµοσχέδιο συζητείται και ψηφίζεται από τη Βουλή και γίνεται νόµος του κράτους. Στη συνέχεια ο νόµος εκδίδεται από τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας και δηµοσιεύεται στην εφηµερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ). Οι νόµοι που ψηφίζονται από τη Βουλή δεν επιτρέπεται να έρχονται σε αντίθεση µε τους κανόνες δικαίου που θέτει το Σύνταγµα.

β. Η Βουλή ασκεί έλεγχο στις πράξεις της Κυβέρνησης. Η Κυβέρνηση συλλογικά και ο κάθε Yπουργός ξεχωριστά είναι υποχρεωµένοι να παρέχουν στους Βουλευτές πληροφορίες και επεξηγήσεις σχετικά µε τις πράξεις τους. Ο έλεγχος αυτός αποτελεί λογική συνέπεια του δηµοκρατικού χαρακτήρα του πολιτεύµατός µας, αφού ο έλεγχος της κυβερνητικής πολιτικής ασκείται από τους αντιπροσώπους του λαού. Ο έλεγχος αυτός γίνεται µε ερωτήσεις βουλευτών, µε αναφορές των πολιτών για διάφορα προβλήµατά τους που υιοθετούνται από τους βουλευτές και παρουσιάζονται στη Βουλή, µε σύσταση εξεταστικών επιτροπών όταν υπάρχουν υπόνοιες για κακοδιαχείριση εκ µέρους Yπουργών κ.ά. Ο Πρωθυπουργός, επίσης δύο φορές το µήνα, παρέχει επεξηγήσεις στους βουλευτές για το κυβερνητικό έργο.

γ. Η Βουλή αναδεικνύει την Κυβέρνηση. Ο αρχηγός του κόµµατος που διαθέτει την απόλυτη πλειοψηφία των Βουλευτών (151) διορίζεται από τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας ως Πρωθυπουργός. Μέσα σε 15 ηµέρες από το διορισµό του Πρωθυπουργού, η Κυβέρνηση πρέπει να εµφανιστεί στη Βουλή και να ζητήσει την εµπιστοσύνη της, αφού παρουσιάσει το πρόγραµµά της (ψήφος εµπιστοσύνης). Μόνο στην περίπτωση που θα δοθεί η εµπιστοσύνη από τη Βουλή η Κυβέρνηση µπορεί να κυβερνήσει. Η Βουλή ωστόσο µπορεί µε απόφασή της να αποσύρει την εµπιστοσύνη της
φωτ. 10.2 ΦΕΚ. Όλοι οι νόµοι δηµισιεύονται στην Εφηµερίδα της Κυβερνήσεως. Οι πολίτες µπορούν να προµηθευτούν τα αντίστοιχα φύλλα από το Εθνικό Τυπογραφείο. Ενηµέρωση για όλους τους νόµους µπορείτε να πάρετε από τις ιστοσελίδες του Εθνικού Τυπογραφείου www.etk.gr.
φωτ.10.3 Να αναζητήσετε την ιστοσελίδα της Βουλής www.parliament.gr/ergasies/nomosxedia. Μέσα από τη συγκεκριµένη ιστοσελίδα µπορείτε να ενηµερωθείτε για τα νοµοσχέδια που κατατίθενται για ψήφιση στη Βουλή και να εκφράσετε τη γνώµη σας.
φωτ. 10.4 Τµήµα της Βιβλιοθήκης της Βουλής. H Βουλή αναπτύσσει πολιτιστικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες και προγράµµατα. ✍ Να ενηµερωθείτε γι' αυτά από τις ιστοσελίδες της και να τα παρουσιάσετε στην τάξη. Μέσα εξάλλου από τις ιστοσελίδες της µπορείτε να παρακολουθήσετε και τις συνεδριάσεις της.
είτε από ένα µέλος της Κυβέρνησης (Yπουργό) είτε από όλη την Κυβέρνηση. Στη δεύτερη περίπτωση η Κυβέρνηση είναι υποχρεωµένη να παραιτηθεί (ψήφος δυσπιστίας).
- δ. Η Βουλή ψηφίζει κάθε χρόνο τον προϋπολογισµό του κράτους που συντάσσει η Κυβέρνηση. Με αυτό τον τρόπο οι αντιπρόσωποί µας ελέγχουν τα έσοδα και τα έξοδα του κράτους.
- ε. Η Βουλή επικυρώνει µε νόµο τις διεθνείς συµβάσεις (βλ. Κεφ. 14) που έχει υπογράψει η χώρα µας και µε αυτό τον τρόπο γίνονται νόµοι του κράτους, π.χ. η έκταση των χωρικών µας υδάτων.
στ. Η Βουλή, χωρίς τη συνεργασία κανενός άλλου κρατικού οργάνου, αναθεωρεί (τροποποιεί) το Σύνταγµα για να προσαρµοστεί σε νέα πολιτικά ή κοινωνικά δεδοµένα (π.χ. στην αναθεώρηση του Συντάγµατος το 2001, προστέθηκε το άρθρο 5Α µε το οποίο διασφαλίζεται το δικαίωµα του πολίτη στην πληροφόρηση και στην κοινωνία της πληροφορίας).
ζ. Τέλος, η Βουλή έχει αρµοδιότητες µε δικαστικό χαρακτήρα. Μόνον η Βουλή µπορεί να ασκήσει ποινική δίωξη κατά των µελών της Κυβέρνησης για πράξεις σχετικές µε τα καθήκοντά τους (Yπουργούς, Yφυπουργούς) καθώς και κατά του Προέδρου της Δηµοκρατίας για εσχάτη προδοσία* ή παράβαση του Συντάγµατος.
φωτ.10.5 Η αίθουσα του Κοινοβουλίου. Στην τελευταία Αναθεώρηση του Συντάγµατος, αναθεωρήθηκαν τα περισσότερα άρθρα που αφορούν τα δικαιώµατα του ατόµου. Προστέθηκαν διατάξεις που αφορούν την εναλλακτική στρατιωτική θητεία, την προστασία της γενετικής ταυτότητας από βιοϊατρικές επεµβάσεις, την προστασία των προσωπικών δεδοµένων και κατοχυρώθηκε η κοινωνία της πληροφορίας.

Να συζητήσετε στην τάξη τις κοινωνικές µεταβολές που οδήγησαν στην αναγκαιότητα αυτών των αναθεωρήσεων.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
-  Θεσπίζει νόµους

Αρµοδιότητες Βουλής
-  Αναδεικνύει την κυβέρνηση
-  Ψηφίζει τον προϋπολογισµό
-  Αναθεωρεί το Σύνταγµα
-  Επικυρώνει τις διεθνείς συµβάσεις
-  Ασκεί κοινοβουλευτικό έλεγχο και ποινική δίωξη εναντίον των υπουργών

10.2 Εκτελεστική Λειτουργία
Όπως είδαµε στο κεφάλαιο 8, την εκτελεστική λειτουργία στο δηµοκρατικό µας πολίτευµα την ασκούν η κυβέρνηση και ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας που είναι τα εκτελεστικά όργανα. Οφείλουν δηλαδή να εφαρµόζουν όσα ορίζει το Σύνταγµα και οι νόµοι που ψηφίζει η Βουλή και µε αυτό τον τρόπο κυβερνούν (διοικούν) τη χώρα.

10.2.1 Πρόεδρος της Δηµοκρατίας
Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας συµβολίζει την ενότητα του έθνους. Είναι ο Αρχηγός του κράτους και ρυθµιστής του πολιτεύµατος, αλλά όχι το κυρίαρχο όργανο. Κυρίαρχο όργανο, σύµφωνα µε το Σύνταγµα, είναι ο λαός, δηλαδή το εκλογικό σώµα που εκλέγει τη Βουλή και την Κυβέρνηση.
Γι' αυτό το λόγο, αναφέρονται µε ακρίβεια και σαφήνεια οι αρµοδιότητες του Πρόεδρου της Δηµοκρατίας στο Σύνταγµα, κυριότερες από τις οποίες είναι:
-  Η έκδοση και η δηµοσίευση των νόµων, όπως είδαµε στην προηγούµενη ενότητα.
-  Η προκήρυξη δηµοψηφίσµατος για κρίσιµο εθνικό θέµα ή για ψηφισµένο νοµοσχέδιο, όταν το ζητήσει η Βουλή.
-  Η διεθνής εκπροσώπηση της Πολιτείας, η κήρυξη πολέµου και η συνοµολόγηση (συµφωνία) συνθηκών ειρήνης.
-  Η έκδοση Προεδρικών Διαταγµάτων: Οι νόµοι που ψηφίζονται στη Βουλή ορίζουν γενικά πλαίσια. Για το λόγο αυτό, ο αρµόδιος Yπουργός που πρότεινε το νόµο στη Βουλή, προτείνει στον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας την έκδοση διαταγµάτων που προσδιορίζουν πώς θα εφαρµοστεί και θα εκτελεστεί ο συγκεκριµένος νόµος. Ο αρµόδιος Yπουργός υπογράφει από κοινού µε τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας τα Προεδρικά Διατάγµατα που δηµοσιεύονται και αυτά στην Εφηµερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ).
-  Ο διορισµός του Πρωθυπουργού και της Κυβέρνησης: Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας διορίζει ως Πρωθυπουργό της χώρας τον αρχηγό του κόµµατος το οποίο στις εκλογές απέκτησε την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών της Βουλής (151 έδρες). Εάν κανένα κόµµα δεν απέκτησε την απόλυτη πλειοψηφία, το ίδιο το Σύνταγµα προβλέπει αναλυτικά τη διαδικασία που πρέπει να ακολουθήσει ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας µε διαδοχικές αναθέσεις διερευνητικών εντολών, για το σχηµατισµό Κυβέρνησης.
- Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας είναι αιρετός, εκλέγεται δηλαδή για ορισµένη θητεία (5 χρόνια) από τη Βουλή. Μπορεί να επανεκλεγεί µια µόνο φορά.

φωτ. 10.6 Οι επτά Πρόεδροι της Γ' Ελληνικής Δηµοκρατίας. Κατά σειρά: Μιχ. Στασινόπουλος, Δηµ. Τσάτσος, Κων. Καραµανλής, Χρ. Σαρτζετάκης, Κων. Στεφανόπουλος, Κάρολος Παπούλιας και Πρ. Παυλόπουλος (www.presidency.gr).
φωτ. 10.7 Προεδρικό Διάταγµα.
Ο Νόµος 1266/98, καθόριζε ότι η εισαγωγή των υποψηφίων στα ΑΕΙ και ΤΕΙ της χώρας, πραγµατοποιείται µε Πανελλήνιες Εξετάσεις. Ο τρόπος διεξαγωγής των εξετάσεων, ο αριθµός των εξεταζοµένων µαθηµάτων, ο ακριβής υπολογισµός της βαθµολογίας και άλλες λεπτοµέρειες, προσδιορίζονται από διάφορα Προεδρικά Διατάγµατα.

Πρόεδρος της Δηµοκρατίας µπορεί να εκλεγεί όποιος είναι Έλληνας πολίτης πριν από πέντε τουλάχιστον έτη, έχει από πατέρα ή µητέρα Ελληνική καταγωγή, έχει συµπληρώσει το τεσσαρακοστό έτος της ηλικίας του και έχει τη νόµιµη ικανότητα του εκλέγειν (Άρθρο 31 του Συντάγµατος).
Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας εκλέγεται από τη Βουλή µε αυξηµένη πλειοψηφία γιατί επιδιώκεται να είναι αποδεκτός από την πλειοψηφία των βουλευτών. Πρέπει να συγκεντρωθεί η πλειοψηφία των 2/3 (200) του όλου αριθµού των βουλευτών σε δύο ψηφοφορίες και των 3/5 (180) στην τρίτη ψηφοφορία. Στην περίπτωση που δε συγκεντρωθεί η πλειοψηφία των 180 βουλευτών στην τρίτη ψηφοφορία, διαλύεται η Βουλή και ακολουθούν Βουλευτικές εκλογές. Η νέα, µετά τις εκλογές, Βουλή εκλέγει Πρόεδρο της Δηµοκρατίας καταρχήν µε αυξηµένη πλειοψηφία 3/5 (180) και αν αυτή δε συγκεντρωθεί, µε πλειοψηφία των µισών συν µίας ψήφων (151).

φωτ. 10.8. Το Προεδρικό Μέγαρο. Στο άρθρο 37 του Συντάγµατος αναφέρεται ότι αν κανένα κόµµα δε διαθέτει την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών στο Κοινοβούλιο (151 έδρες δηλαδή), ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας παρέχει στον αρχηγό του κόµµατος που διαθέτει τη σχετική πλειοψηφία εντολή σχηµατισµού Κυβέρνησης. Αν αυτό δεν είναι δυνατό ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας παρέχει εντολή στον αρχηγό του δεύτερου και του τρίτου στη συνέχεια κόµµατος. Κάθε εντολή ισχύει για 3 ηµέρες. Αν οι εντολές αποτύχουν, ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας καλεί όλους τους αρχηγούς των κοµµάτων να σχηµατίσουν «Οικουµενική Κυβέρνηση» και αν και αυτό αποτύχει αναθέτει στον Πρόεδρο ενός των Ανωτάτων Δικαστηρίων της χώρας το σχηµατισµό Κυβέρνησης που θα οδηγήσει οµαλά τη χώρα στη διεξαγωγή νέων εκλογών.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Πρόεδρος της Δηµοκρατίας
-  Αρχηγός του κράτους
-  Ρυθµιστής του πολιτεύµατος

10.2.2 Κυβέρνηση
Η Κυβέρνηση είναι το όργανο που καθορίζει και κατευθύνει τη γενική πολιτική (εσωτερική και εξωτερική) της χώρας µας. Την Κυβέρνηση αποτελεί το Yπουργικό Συµβούλιο, το οποίο απαρτίζεται από τον Πρωθυπουργό και τους Yπουργούς.
Ο Πρωθυπουργός είναι ο Πρόεδρος της Κυβέρνησης και έχει την ευθύνη της κυβερνητικής πολιτικής. Αυτό σηµαίνει ότι ο Πρωθυπουργός ορίζει τα πρόσωπα, που απαρτίζουν την Κυβέρνηση, και έχει δικαίωµα να τα απαλλάξει από τα καθήκοντά τους, όταν το κρίνει σκόπιµο, και να τα αντικαταστήσει µε άλλα. Συντονίζει το έργο των Yπουργών και εξασφαλίζει την ενότητα στις πράξεις και τις αποφάσεις τους.

Οι Yπουργοί είναι συνήθως βουλευτές. Οι Yπουργοί που δεν προέρχονται από τη Βουλή ονοµάζονται εξωκοινοβου-

ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
λευτικοί. Κάθε Yπουργός διευθύνει ένα συγκεκριµένο τοµέα διοίκησης ο οποίος συνιστά το Yπουργείο του (π.χ. Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευµάτων, Yγείας, Εξωτερικών). Σε κάθε Yπουργείο εκτός από τους Yπουργούς, µπορεί να ορισθούν Αναπληρωτές Υπουργοί και Yφυπουργοί που αναλαµβάνουν ένα συγκεκριµένο τοµέα δραστηριοτήτων.
Οι Yπουργοί και οι Yφυπουργοί κατά την άσκηση των καθηκόντων τους οφείλουν να πραγµατώσουν τα κυβερνητικά προγράµµατα. Για το λόγο αυτό, υποβάλλουν στη Βουλή νοµοσχέδια που αφορούν τις υποθέσεις των Yπουργείων τους και ζητούν από τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας να εκδώσει Προεδρικά Διατάγµατα, µε τα οποία θα εφαρµόσουν τα νοµοσχέδια που ψήφισε η Βουλή.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Κυβέρνηση
Αναπληρωτές Υπουργοί
Πρωθυπουργός

Υπουργοί

10.2.3 Η Δικαστική Λειτουργία
Η Βουλή ψηφίζει νόµους και η Κυβέρνηση τους εφαρµόζει για να κυβερνήσει. Στην περίπτωση όµως που προκύψουν διαφορές στην εφαρµογή των νόµων που ψηφίζει η Βουλή ποιος θα τις επιλύσει;
Με βάση την αρχή της διάκρισης των λειτουργιών της κρατικής εξουσίας (βλ. Κεφ.8), το Σύνταγµα προβλέπει ένα άλλο όργανο, στο οποίο αναθέτει αυτό το έργο, τα δικαστήρια, τα οποία ασκούν τη δικαστική λειτουργία. Τα δικαστήρια είναι ένα τρίτο όργανο, ανεξάρτητο από εκείνα που ασκούν τη νοµοθετική και εκτελεστική λειτουργία (Βουλή - Κυβέρνηση). Τις διαφορές εποµένως που προκύπτουν µεταξύ των πολιτών (π.χ. χρηµατικές διαφορές, κλοπές, ανθρωποκτονία) καθώς και τις διαφορές µεταξύ του κράτους και των πολιτών (π.χ. φοροδιαφυγή) τις επιλύουν τα δικαστήρια, που αποδίδουν δικαιοσύνη στο όνοµα του Ελληνικού λαού.

Υφυπουργοί
φωτ. 10.9 Το λογότυπο της Eurojust. To Yπουργείο Δικαιοσύνης, τα ελληνικά δικαστήρια και τα δικαστήρια όλων των κρατώνµελών της Ε.Ε., συνεργάζονται για την επίλυση ποινικών και αστικών υποθέσεων. Εξάλλου, για την πάταξη του οργανωµένου εγκλήµατος, λειτουργεί η µονάδα της Eurojust, που εδρεύει στη Χάγη και στην οποία συµµετέχουν δικαστές από όλες τις χώρες της Ε.Ε. Στο πλαίσιο αυτό υπάρχουν κοινές θέσεις για συγκεκριµένα θέµατα, κοινές αποφάσεις και µέτρα κατά του εγκλήµατος (Ευρωπαϊκό Δικαστικό Δίκτυο).

Πολιτικά

Ποινικά
Διοικητικά
Οι Δικαστές είναι ανεξάρτητοι και οφείλουν να δικάζουν µε βάση τους νόµους. Εάν όµως οι νόµοι έρχονται σε αντίθεση µε το Σύνταγµα, οφείλουν να µην τους εφαρµόζουν και να δικάζουν µε βάση την αντικειµενική κρίση τους, σύµφωνα µε το Σύνταγµα. Είναι όµως υποχρεωµένοι να αιτιολογούν την οποιαδήποτε απόφαση παίρνουν κατά την επίλυση µιας διαφοράς, ειδικά και εµπεριστατωµένα, έτσι ώστε ο κάθε πολίτης να γνωρίζει για ποιο λόγο έγινε δεκτό ή απορρίφθηκε το αίτηµά του.
Η ανεξαρτησία των δικαστών εξασφαλίζεται κυρίως µε την ισοβιότητα (δεν µπορούν να παυτούν από τα καθήκοντά τους) και την ειδική µισθολογική µεταχείρισή τους. Τα δικαστήρια διακρίνονται σε διοικητικά, πολιτικά και ποινικά. Η διάκριση αυτή γίνεται µε βάση το αντικείµενο της αρµοδιότητας των δικαστηρίων. Συγκεκριµένα:

-  Στα διοικητικά δικαστήρια υπάγονται οι διαφορές που προκύπτουν κατά κανόνα από τις παράνοµες πράξεις των οργάνων του κράτους, π.χ. διαφορές από συντάξεις, νοσήλια, φορολογικές διαφορές, διαφορές από την κατασκευή δηµοσίων έργων.
-  Στα πολιτικά δικαστήρια υπάγονται όλες οι ιδιωτικές διαφορές, οι διαφορές δηλαδή µεταξύ των πολιτών, π.χ. διαφορές για οφειλόµενα ποσά που δεν καταβλήθηκαν, εµπορικές και εργατικές διαφορές, οικογενειακές διαφορές, όπως διαζύγιο, επιµέλεια παιδιών κ.ά.
φωτ.10.10 Το Yπουργείο Δικαιοσύνης (www.ministryofjustice.gr), µέσω των φορέων που εποπτεύει, µεριµνά για την πρόληψη της παραβατικότητας ανηλίκων (8-18 ετών) και την αγωγή και σωφρονιστική µεταχείριση των νέων (18-21 ετών), που εκδηλώνουν παραβατική συµπεριφορά. Η ποινική νοµοθεσία µας ορίζει ότι οι ανήλικοι παραβάτες, δικάζονται από ειδικό δικαστήριο, το Δικαστήριο Ανηλίκων, το οποίο δεν επιβάλλει ποινές, αλλά θεραπευτικά και αναµορφωτικά µέτρα όπως η αποζηµίωση του θύµατος, η προσφορά κοινωφελούς εργασίας, η φοίτηση σε σχολές επαγγελµατικής κατάρτισης και ως τελευταία λύση τον εγκλεισµό σε σωφρονιστικό κατάστηµα.

Παράλληλα, για όσους ανηλίκους αντιµετωπίζουν σοβαρά προβλήµατα (πρόληψη), οι πολίτες µπορούν να απευθύνονται στις Yπηρεσίες Επιµελητών Ανηλίκων, που λειτουργούν σε όλα τα Πρωτοδικεία της χώρας και στην Εταιρεία Προστασίας Ανηλίκων.
- Να συζητήσετε στην τάξη, µε βάση και τις γνώσεις σας από τον κοινωνικό έλεγχο, γιατί οι ανήλικοι παραβάτες πρέπει να αντιµετωπίζονται διαφορετικά από την Πολιτεία.
-  Στα ποινικά δικαστήρια δικάζονται όσες πράξεις ο νόµος χαρακτηρίζει ως εγκλήµατα και αποφασίζεται η τιµωρία που πρέπει να επιβληθεί στο δράστη τους, π.χ. εγκλήµατα που στρέφονται κατά της ζωής, της υγείας και της σωµατικής ακεραιότητας, της περιουσίας κ.ά.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Δικαστήρια
ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ

ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

Βουλή
Αποτελείται από 300 βουλευτές. Κυριότερες αρµοδιότητες: ψηφίζουν νόµους του κράτους, αναδεικνύουν την Κυβέρνηση και ασκούν έλεγχο στις πράξεις της, εκλέγουν τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας, αναθεωρούν το Σύνταγµα και ψηφίζουν τον προϋπολογισµό του κράτους.
Οι πολίτες εκλέγουν τους 300 Βουλευτές µε άµεση καθολική µυστική ψηφοφορία κάθε τέσσερα χρόνια. Εάν δυσαρεστηθούν από τη συµπεριφορά συγκεκριµένου Βουλευτή, στις επόµενες εκλογές έχουν τη δυνατότητα να εκλέξουν άλλο πρόσωπο στη θέση του. Μπορούν να παρακολουθούν συνεδριάσεις της Βουλής. Μπορούν να επικοινωνούν προσωπικά αλλά και µέσω οργανώσεων και επαγγελµατικών σωµατείων µε τους Βουλευτές της εκλογικής τους περιφέρειας και γενικότερα, για να τους εκθέσουν τα αιτήµατά τους σχετικά µε την ψήφιση ενός νόµου. Μπορούν να εκθέτουν τις απόψεις τους σχετικά µε τις δραστηριότητες των Βουλευτών στον Τύπο και γενικότερα τα Μ.Μ.Ε.

Πρόεδρος Δηµοκρατίας
Αρχηγός του κράτους και ρυθµιστής του πολιτεύµατος. Ασκεί αρµοδιότητες οι οποίες αναφέρονται µε ακρίβεια στο Σύνταγµα.
Οι πολίτες συµµετέχουν έµµεσα στην εκλογή του Προέδρου της Δηµοκρατίας, αφού οι ίδιοι εκλέγουν τους Βουλευτές, οι οποίοι τον εκλέγουν άµεσα στη Βουλή.

Κυβέρνηση
Ο Πρωθυπουργός καθορίζει και κατευθύνει τη γενική πολιτική (εσωτερική και εξωτερική) της χώρας. Η Κυβέρνηση απαρτίζεται από τον Πρωθυπουργό και τους Υπουργούς. Ο Πρωθυπουργός έχει την ευθύνη της Κυβερνητικής Πολιτικής και ορίζει τα πρόσωπα που απαρτίζουν την Κυβέρνηση.
Με την ψήφο τους, οι πολίτες επιλέγουν ως Πρωθυπουργό της χώρας τον αρχηγό του κόµµατος που απέκτησε την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών στη Βουλή (151 έδρες), ο οποίος στη συνέχεια σχηµατίζει Κυβέρνηση. Οι πολίτες µπορούν να καταθέσουν διάφορα προβλήµατά τους σχετικά µε την άσκηση της Κυβερνητικής Πολιτικής στους Βουλευτές, ελέγχοντας µε αυτό τον τρόπο, τις πράξεις της Κυβέρνησης. Μπορούν να ζητούν πληροφορίες γραπτά ή ηλεκτρονικά και να καταθέτουν τις διαµαρτυρίες τους στο γραφείο του Πρωθυπουργού αλλά και σε κάθε Υπουργό, για θέµατα που αγγίζουν τις αρµοδιότητές του. Με τη συµµετοχή τους σε ένα πολιτικό κόµµα, οι πολίτες επιλέγουν τον αρχηγό του κόµµατος. Μέσα από διάφορες οµάδες πίεσης (κόµµατα, επαγγελµατικά σωµατεία, συλλόγους, Μ.Κ.Ο.), οι πολίτες µπορούν να ασκήσουν κριτική στην πολιτική της Κυβέρνησης.

Δικαστήρια
Επιλύουν τις διαφορές που προκύπτουν µεταξύ των πολιτών ή µεταξύ του κράτους και των πολιτών.
Οι Δικαστές είναι έλληνες πολίτες µε ειδικά προσόντα και λειτουργούν ανεξάρτητα από την Κυβέρνηση. Οι δικαστικές υπηρεσίες στελεχώνονται από έλληνες πολίτες. Οι πολίτες διορίζονται ένορκοι σε ορισµένες υποθέσεις (κακουργήµατα) και συναποφασίζουν µε τους δικαστές ως προς τις ποινές. Οι πολίτες οι οποίοι θίγονται από την απονοµή δικαιοσύνης έχουν το δικαίωµα να ζητήσουν αποζηµίωση από το κράτος.

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Να διαλέξετε ένα θέµα που αφορά όλη την τάξη (κοινωνικά, εκπαιδευτικά, πολιτιστικά, οικολογικά προβλήµατα) και να ακολουθήσετε τη διαδικασία έκδοσης ενός νόµου (συζήτηση, ψήφιση, δηµοσίευση) µέσα στην τάξη.
- 2. Κατά την διάρκεια µίας διδακτικής ώρας, γνωρίζοντας ήδη τις αρµοδιότητες της Βουλής, µπορείτε να πραγµατοποιήσετε µια συνεδρίαση µε ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων. Μπορείτε να χωριστείτε σε κόµµατα και αφού εκλέξετε Πρόεδρο και Αντιπρόεδρο να προχωρήσετε στη διαδικασία. Πριν γίνει η αναπαράσταση, θα ήταν χρήσιµη η παρακολούθηση µιας συνεδρίασης του Κοινοβουλίου (ζωντανή ή µέσω των ΜΜΕ).
- 3. Μελετώντας προσεκτικά το κεφ.10 να επισηµάνετε τα σηµεία στα οποία ο πολίτης µπορεί να ασκήσει έλεγχο, να επικοινωνήσει ή να επηρεάσει µε τις αποφάσεις του τα όργανα της νοµοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας. Στη συνέχεια, να συζητήσετε το θέµα στην τάξη και να προτείνετε πιθανούς τρόπους που εσείς θεωρείτε σκόπιµους για περαιτέρω συµµετοχή του πολίτη στον έλεγχο των κρατικών οργάνων.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και εφόσον κατανόησες τις καινούργιες έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα στις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου και πάλι το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Γιατί η Βουλή έχει ξεχωριστή θέση στο πολίτευµά µας;
- 2. Να περιγράψεις την αρµοδιότητα της Βουλής να θεσπίζει νόµους.
- 3. Πώς η Βουλή ασκεί έλεγχο στις πράξεις της Κυβέρνησης;
- 4. Έµαθες κάποιον τρόπο σύµφωνα µε τον οποίο ένας πολίτης µπορεί να ασκήσει έλεγχο στις πράξεις ενός Yπουργού;
- 5. Ποιο όργανο και µε ποιον τρόπο εκλέγει τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας;
- 6. Πώς οι Yπουργοί και οι Yφυπουργοί πραγµατώνουν τα κυβερνητικά προγράµµατα;
- 7. Είναι σηµαντική η ανεξαρτησία των Δικαστών και γιατί;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.
- 1. Η Κυβέρνηση παραιτείται όταν:
- α) Το ζητήσει η Αντιπολίτευση
- β) Το αποφασίσει ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας
- γ) Δεν πάρει ψήφο εµπιστοσύνης από τη Βουλή
- 2. Η Κυβέρνηση αποτελείται από:
- α) Τον Πρόεδρο της Δηµοκρατίας και τους Yπουργούς
- β) Τον Πρωθυπουργό και τους Yπουργούς
- γ) Τον Πρωθυπουργό και τους Βουλευτές
- Γ. Να χαρακτηρίσεις τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα (Σ για τις σωστές Λ για τις λανθασµένες).

Η Βουλή συνεδριάζει µυστικά
Η Βουλή µπορεί να αποσύρει την εµπιστοσύνη της από ένα µέλος της Κυβέρνησης ή και από ολόκληρη την Κυβέρνηση Σ
- Ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας ασκεί έλεγχο στις πράξεις της Κυβέρνησης
Κάποιοι Yπουργοί µπορεί να είναι εξωκοινοβουλευτικοί
- Οι Δικαστές οφείλουν να δικάζουν ανεξάρτητα από τους νόµους
- Οι Δικαστές οφείλουν να αιτιολογούν τις αποφάσεις που παίρνουν Σ

Η διοίκηση
- ➤ Η διοίκηση του κράτους
- Η Τοπική Αυτοδιοίκηση
Α' βαθµός: Δήµοι και Κοινότητες Β' βαθµός: Νοµαρχίες
Για να µελετήσεις αυτό το κεφάλαιο πρέπει να θυµηθείς πώς ψηφίζεται ένας νόµος και πώς εφαρµόζεται µε τα Προεδρικά Διατάγµατα. Θα διαπιστώσεις τη σύνδεση τη ς Κυβέρνησης µε τη Διοίκηση στη χώρα µας.
Τα βιβλία «Ελλάς, οι ρίζες ενός Πολιτισµού» του Γ.Καββαδία και «Μαυρόλυκοι» του Θ. Πετσάλη-Δ ιοµήδη αναφέρονται στην ανάπτυξη του θεσµού των κοινοτήτων στην Τουρκοκρατούµενη Ελλάδα, κάποιες από τις οποίες έγιναν κέντρα τοπικού πολιτισµού, όπως π.χ. τα Αµπελάκια και η Δηµητσάνα.

Από την ιστοσελίδα του Yπουργεί ου των Εσωτερικών (www.ypes.gr) θα ενηµερωθείς για το σύστηµα της δ ιοικητικής αποκέντρωσης και της τοπικής αυτοδιοίκησης στη χώρα µα ς. Για το θεσµό της τοπικής αυτοδιοίκησης πληροφορίες παρέχουν οι ιστοσελίδες της Κεντρικής Ένωσης Δήµων (ΚΕΔΕ), που θα βρείς στη σελίδα 151.
Στο κεφάλαιο αυτό θα καταλάβεις τη σηµασία που έχει η αυτοδιοίκηση για τη δηµοκρατία, από τη στιγµή που η συµµετοχή του πολίτη στην εκλογή των τοπικών αρχόντων ενδυναµώνει το αίσθηµα της ευθύνης και του καθήκοντός του απέναντι στην κοινωνία.

Οι Δήµοι είναι θεσµός που συναντάται σε όλη την ιστορία του τόπου από την Αρχαιότητα (Κλεισθένης), το Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία µέχρι σήµερα. Σήµερα η Τοπική Αυτοδιοίκηση, που φέρνει πιο κοντά το λαό µε τα τοπικά θέµατα κατοχυρώνεται στο Σύνταγµα. Το Κεφάλαιο αυτό θα σε βοηθήσει να γνωρίσεις τον τρόπο π ου οργανώνεται η κρατική διοίκηση και η Τοπική Αυτοδιοίκηση.

11.1 Η διοίκηση του Κράτους
Η διοίκηση του κράτους ασκείται άλλοτε απευθείας από τα όργανα του Κράτους (π.χ. Yπουργεία, Δηµόσιες Yπηρεσίας) και άλλοτε από τα όργανα διαφόρων αυτοδιοικούµενων Οργανισµών (π.χ. Οργανισµοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Πανεπιστήµια) τα οποία ασκούν εξουσία που τους παραχώρησε το κράτος. Στην πρώτη περίπτωση γίνεται λόγος για κρατική διοίκηση και στη δεύτερη για αυτοδιοίκηση.
- Α. Κρατική Διοίκηση: Σύµφωνα µε το Σύνταγµα η διοίκηση στη χώρα µας ασκείται µε το αποκεντρωτικό σύστηµα. Αυτό σηµαίνει ότι η άσκηση της δηµόσιας διοίκησης δε γίνεται µόνο από τα κεντρικά κρατικά όργανα αλλά και από τα αποκεντρωµένα. Συγκεκριµένα:
- Κεντρικά κρατικά όργανα είναι τα Yπουργεία, επικεφαλής των οποίων είναι οι Yπουργοί και οι Yφυπουργοί.
- Οι Yπηρεσίες των Yπουργείων οργανώνονται σε Γενικές Διευθύνσεις. Κάθε γενική διεύθυνση αποτελείται από επιµέρους διευθύνσεις και κάθε διεύθυνση χωρίζεται σε περισσότερα τµήµατα, π.χ. στο Yπουργείο Παιδείας ανήκει η Γενική Διεύθυνση Σπουδών Α' Βάθµιας και Β' Βάθµιας Εκπαίδευσης. Μια από τις επιµέρους Διευθύνσεις της είναι η Διεύθυνση Ειδικής Αγωγής στην οποία, ανήκει το τµήµα Διδακτικών Βιβλίων, Μέσων Διδασκαλίας και εξοπλισµού Ειδικής Αγωγής.
- Αποκεντρωµένη διοίκηση: Ο Ν.3851/10 θεσπίζει την αποκεντρωµένη διοίκηση. Δηλαδή χωρίζει την χώρα σε 7 αποκεντρωµένες διοικητικές µονάδες, στις οποίες προΐσταται ο γενικός γραµµατέας, ο οποίος και προεδρεύει του Συµβουλίου Περιφερειακής Διοίκησης. Στο Συµβούλιο συµµετέχουν οι Περιφερειάρχες και οι εκπρόσωποι των Δήµων που ανήκουν στην κάθε µονάδα αποκεντρωµένης διοίκησης. Οι αποφάσεις του Συµβουλίου αφορούν τη σχέση των ΟΤΑ µε το κράτος π.χ. µελέτη χωροταξικού και πολεοδοµικού σχεδιασµού, θέµατα δασικής ανάπτυξης, οριοθέτηση µεταλλευτικών ζωνών προς εκµετάλλευση κ.ά.

Β. Αυτοδιοίκηση: Το Σύνταγµά µας προβλέπει τη δηµιουργία νοµικών προσώπων* τα οποία ασκούν δηµόσια εξουσία (Δήµοι, Περιφέρειες, Πανεπιστήµια). Αυτός ο τρόπος οργάνωσης ονοµάζεται αυτοδιοίκηση.
Το κράτος δηµιουργεί αυτά τα νοµικά πρόσωπα και τους παρέχει εξουσία, επειδή κυριαρχεί η αντίληψη ότι µε αυτό τον τρόπο µπορεί να µειωθεί το χάσµα ανάµεσα στον πολίτη και την εξουσία, να δηµιουργηθούν ευκαιρίες ενεργητικής συµµετοχής του πολίτη στα κοινά και να ενδυναµωθεί το αίσθηµα της ευθύνης και του καθήκοντος απέναντι στην κοινωνία.

Το Σύνταγµά µας προβλέπει το θεσµό της Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δήµοι, Περιφέρειες) και το θεσµό της Αυτοδιοίκησης που αφορά το Άγιο Όρος και τα Πανεπιστήµια (Α.Ε.Ι.).
φωτ. 11.2 Επιχειρήσεις Κοινής Ωφέλειας.
Το κράτος αλλά και η τοπική αυτοδιοίκηση έχουν δηµιουργήσει δηµόσιες και δηµοτικές επιχειρήσεις οι οποίες λειτουργούν ως ιδιωτικές επιχειρήσεις µε κρατικό έλεγχο (π.χ. ΔΕΗ, ΕYΔΑΠ, Δηµοτική Επιχείρηση Έργων και Ανάπτυξης Δήµου Ν. Ιωνίας). Οι λόγοι δηµιουργίας αυτών των επιχειρήσεων είναι η παροχή φτηνών αγαθών πρώτης ανάγκης στους πολίτες, η καταπολέµηση της ανεργίας, η περιφερειακή ανάπτυξη.

φωτ.11.3 Λογότυπο Ανώτατου Συµβουλίου Επιλογής Προσωπικού (www.asep.gr).
Στη χώρα µας λειτουργούν κάποια όργανα, ως ανεξάρτητες από το κράτος διοικητικές αρχές. Τα όργανα αυτά ασχολούνται κυρίως µε την προστασία των δικαιωµάτων του πολίτη. Τέτοιες αρχές είναι ο Συνήγορος του Πολίτη, στον οποίο ανήκει και ο Συνήγορος για τα δικαιώµατα του παιδιού, η Αρχή της Προστασίας Δεδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα, το Ανώτατο Συµβούλιο Επιλογής Προσωπικού (Α.Σ.Ε.Π.), ο Τραπεζικός Μεσολαβητής κ.ά.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Αποκεντρωτικό Σύστηµα

Κεντρικά-Αποκεντρωµένα Όργανα
Αυτοδιοίκηση

11.2 Τοπική Αυτοδιοίκηση
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση θεωρείται δηµοκρατικός θεσµός και βασική προΰπόθεση για την πραγµάτωση της λαϊκής κυριαρχίας. Η Δηµοκρατία πρέπει να θεµελιώνεται από κάτω προς τα πάνω (από το λαό προς την εξουσία) και αυτό επιτυγχάνεται µε την τοπική αυτοδιοίκηση. Το Σύνταγµα στο άρθρο 102 κατοχυρώνει την ύπαρξη Οργανισµών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ).
Όλες οι υποθέσεις τοπικής σηµασίας (π.χ. η κατασκευή ή η φροντίδα των σχολικών κτηρίων, η διαµόρφωση και η επισκευή των πεζοδροµίων, οι χώροι αναψυχής και πρασίνου, η
φωτ. 11.4 Η ίδρυση από τον Καποδίστρια του Πανελληνίου Συµβουλευτικού Σώµατος.
καθαριότητα) ανήκουν αποκλειστικά στην αρµοδιότητα των ΟΤΑ. Οι ΟΤΑ δεν έχουν µόνο αρµοδιότητες, αλλά και δικαιώµατα και υποχρεώσεις, έχουν δικούς τους υπαλλήλους, δικά τους έσοδα και περιουσία και δικό τους προϋπολογισµό. Η βασική τους όµως χρηµατοδότηση γίνεται από τον κρατικό προϋπολογισµό. Με τον Ν.3852/2010 (Νόµος Καλλικράτης) προβλέπονται δυο βαθµοί τοπικής αυτοδιοίκησης: Ο Α' βαθµός στον οποίο ανήκουν οι δήµοι και ο Β' που περιλαµβάνει τις περιφέρειες.

11.2.1 Α' Βαθµός: Δήµοι
Σήµερα µε τον νέο νόµο οι Δήµοι της χώρας ανέρχονται σε 352. Ο Δήµος διοικείται από το Δηµοτικό Συµβούλιο, την Οικονοµική Επιτροπή, την Επιτροπή Ποιότητας Ζωής, την Εκτελεστική Επιτροπή και τον Δήµαρχο. Ο Δήµαρχος οφείλει να προασπίζει τα τοπικά συµφέροντα, να κατευθύνει τις δράσεις του Δήµου για την ανάπτυξη και να εξασφαλίζει την ενότητα της τοπικής κοινωνίας µε διαφάνεια και αποτελεσµατικότητα π.χ. πρόγραµµα Διαύγεια: οι αποφάσεις του Δ.Σ. αναρτώνται στο διαδίκτυο έτσι ώστε οι δηµότες να λαµβάνουν γνώση. Ο Δήµαρχος και το Δηµοτικό Συµβούλιο εκλέγονται κάθε 5 χρόνια στις Δηµοτικές εκλογές. Οι Επιτροπές συγκροτούνται από Δηµότες έτσι ώστε να επιτευχθεί ένα δηµοκρατικό σύστηµα διακυβέρνησης των Δήµων. Στο πλαίσιο αυτό λειτουργούν οι Δηµοτικές ή Τοπικές Κοινότητες* οι οποίες διατυπώνουν τη γνώµη τους στο Δηµοτικό Συµβούλιο για διάφορα θέµατα που απασχολούν τους Δηµότες.

Οι Δήµοι µπορούν να προσφέρουν υπηρεσίες στους κατοίκους τους, όπως:
-  Περιβαλλοντικές: κατασκευή υπονόµων και αποχέτευσης, καθαρισµός δρόµων και συλλογή απορριµµάτων, κατασκευή δρόµων, πλατειών, κοιµητηρίων.
-  Προσωπικές: κατασκευή και συντήρηση σχολικών κτηρίων, ίδρυση Κέντρων Ανοιχτής Περίθαλψης, ψυχαγωγίας υπερηλίκων, κέντρων νεότητας, παιδικών και βρεφονηπιακών σταθµών.
-  Πολιτιστικές: δηµιουργία κήπων, χώρων αναψυχής, αθλητικών κέντρων, βιβλιοθηκών, πινακοθηκών, θεάτρων.
-  Προστασίας: κατασκευή έργων προστασίας από πληµµύρες, δασικές πυρκαγιές και
-  Παραγωγικές και επιχειρηµατικές δραστηριότητες: κοινωφελείς επιχειρήσεις, επιχείρηση ύδρευσης και αποχέτευσης, λειτουργία ραδιοφωνικού ή τηλεοπτικού σταθµού κ.ά.

Τοιχογραφία από τη Βουλή.
«Είτε µε τις αρχαιότητες είτε µε Ορθοδοξία των Ελλήνων οι κοινότητες φτιάχνουν άλλο γαλαξία» Διον. Σαββόπουλος.
Ο πρώτος νόµος «Περί σχηµατισµού και διαιρέσεως των Δήµων», στην ιστορία του ελληνικού κράτους, ψηφίστηκε το Δεκέµβριο του 1833 και τον Οκτώβριο του 1834, σχηµατίστηκε ο Δήµος Αθηναίων. Μέχρι να φτάσουµε στην τελευταία οργάνωση του συστήµατος αυτοδιοίκησης «Καποδίστριας» που ισχύει σήµερα, πέρασαν περίπου 170 χρόνια. Η Τοπική όµως Αυτόδιοίκηση έχει τις ρίζες της στο Βυζάντιο. Στην τουρκοκρατία οι κοινότητες είχαν κυρίως την ευθύνη της είσπραξης των φόρων του Σουλτάνου. Στη συνέχεια δηµιουργήθηκε ένας υψηλός βαθµός αυτοδιοίκησης (Μαδεµοχώρια στη Χαλκιδική, Ζαγόρι, χωριά Πηλίου και Αµπελακίων) που βοήθησε κατά πολύ στην αφύπνιση της εθνικής συνείδησης και στην Επανάσταση του 1821. Από το βιβλίο της Ιστορίας, να αντλήσετε πληροφορίες για τη δράση των κοινοτήτων στην Τουρκοκρατία και το Νεοελληνικό κράτος.

φωτ. 11.5 Ψηφοφορία εκπροσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης των κρατών-µελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Στη νοµοθεσία που ισχύει στη χώρα µας κατοχυρώνονται σχετικά ασαφώς διάφορες µορφές άµεσης δηµοκρατίας, ιδιαίτερα µε την πρόβλεψη της «λαϊκής συµµετοχής» σε συνελεύσεις των κατοίκων. Η συµµετοχή όµως αυτή έχει περισσότερο συµβουλευτικό χαρακτήρα. Τον Ιούνιο του 2003, ο δήµος Μάνδρας διεξήγαγε δηµοψήφισµα µε αφορµή τη χωροθέτηση ως µελλοντικών χώρων υγιειονοµικής ταφής σκουπιδιών (ΧYΤΑ) , τεσσάρων σηµείων στην περιοχή του. Να ανταλλάξετε απόψεις στην τάξη σχετικά µε την αναγκαιότητα ψήφισης νόµων που πρέπει να προβλέπουν µε σαφήνεια µορφές άµεσης δηµοκρατίας, όπως π.χ. το δηµοψήφισµα, για διάφορα σοβαρά προβλήµατα που απασχολούν την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

11.2.2 Β' Βαθµός: Περιφέρειες
Η χώρα χωρίζεται σε 13 Περιφέρειες. Όργανα της Περιφέρειας είναι ο Περιφερειάρχης, οι Αντιπεριφερειάρχες, το Περιφερειακό Συµβούλιο, η Οικονοµική και η Εκτελεστική Επιτροπή.
Ο Περιφερειάρχης κατευθύνει το σχέδιο ανάπτυξης της Περιφέρειάς του, και το Περιφερειακό Συµβούλιο παρακολουθεί και εγκρίνει τα επιχειρησιακά προγράµµατα. Εκλέγονται κάθε 5 χρόνια στις Περιφερειακές εκλογές που πραγµατοποιούνται ταυτόχρονα µε τις Δηµοτικές. Μεταξύ των δυο βαθµών Τοπικής Αυτοδιοίκησης, δηλαδή των Δήµων και των Περιφερειών, υπάρχουν σχέσεις συνεργασίας και προγράµµατα κοινών δράσεων και συµφωνιών.

φωτ. 11.7 Η εκπαιδευτική ιστοσελίδα
http://ts.sch.gr/repo/online-packages/dim-koinoniki-pol-agogie-st/organosi\_st\_intro.htm, είναι διαµορφωµένη για την κατανόηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης από τους µαθητές.
φωτ. 11.6 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Περιφερειών πηγή ΕΕ. Θεσµικό όργανο της Ε.Ε. είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Περιφερειών. Σε αυτή συµµετέχουν οι εκπρόσωποι των τοπικών και Περιφερειακών Αρχών των κρατών-µελών (Δήµαρχοι-Περιφερειάρχες). Η Επιτροπή γνωµοδοτεί για νόµους της Ε.Ε., που έχουν συνέπειες σε τοπικό επίπεδο (περιβάλλον, εκπαίδευση, υγεία, µεταφορές, απασχόληση).

Να ενηµερωθείτε για τη συµµετοχή της τοπικής σας κοινότητας και για πιθανές προτάσεις που έκαναν.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Οργανισµοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης
Δήµοι - Κοινότητες (Α' Βαθµός)
Περιφέρειες (Β' Βαθµός)

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Να καταγράψετε τα Yπουργεία και τις Yπηρεσίες στις οποίες µπορούµε ως πολίτες να απευθυνθούµε για τα παρακάτω ζητήµατα: Πανελλαδικές εξετάσεις, υδροδότηση, ηλεκτροδότηση, διορισµός στο Δηµόσιο, καταγγελία σχετικά µε αυταρχική συµπεριφορά κρατικών Yπηρεσιών σε βάρος του πολίτη, καταστροφή πεζοδροµίου, έλλειψη κάδων για ανακυκλώσιµα σκουπίδια.
- 2. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχορηγεί Προγράµµατα αδελφοποιήσεων των πόλεων, µέσω των τοπικών Δήµων, δηµιουργώντας µε αυτό τον τρόπο δίκτυα πόλεων και πολιτών. Στόχος είναι «να γνωρίσουµε και να καταλάβουµε ο ένας τον άλλον καλύτερα». Να ενηµερωθείτε για τα πιθανά προγράµµατα αδελφοποιήσεων που αναπτύσσει ο Δήµος της περιοχής σας ή να προτείνετε τη διενέργειά τους.
- 3. Οι Δήµοι πραγµατοποιούν αναπτυξιακά (π.χ. Τεχνολογικό Πάρκο Κρήτης) και πολιτιστικά προγράµµατα (π.χ. πολιτιστικές εβδοµάδες, Φεστιβάλ Χορού, Μουσικής, Δηµοτικά Περιφερειακά Θέατρα κ.ά.).

Να ενηµερωθείτε για τα αντίστοιχα προγράµµατα στα οποία δραστηριοποιείται ο τοπικός σας Δήµος και να προτείνετε δραστηριότητες στις οποίες θα θέλατε ο Δήµος σας να συµµετέχει.
4. Οι Δήµοι είναι υποχρεωµένοι να συµµετέχουν στις Ενώσεις Δήµων κατά νοµό και στην Κεντρική Ένωση Δήµων Ελλάδος (Κ.Ε.Δ.Ε.). Μπορείτε να επισκεφτείτε την ιστοσελίδα της Κ.Ε.Δ.Ε. (www.kede.gr) και να πληροφορηθείτε για τις δραστηριότητες που αναπτύσσει.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και εφόσον κατανόησες τις καινούργιες έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα στις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου και πάλι το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Πώς ασκείται µε δύο λόγια η διοίκηση του κράτους;
- 2. Η κρατική διοίκηση στη χώρα µας πάνω σε ποιο σύστηµα είναι οργανωµένη;
- 3. Ποια είναι τα κεντρικά όργανα και πώς είναι οργανωµένα;
- 4. Γιατί το κράτος καθιερώνει το θεσµό της αυτοδιοίκησης;
- 5. Θεωρείται η αυτοδιοίκηση δηµοκρατικός θεσµός και γιατί;
- 6. Ποιους βαθµούς αυτοδιοίκησης κατοχυρώνει το Σύνταγµά µας;
- 7. Τι είναι ο Α' Βαθµός Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ποιες υποθέσεις χειρίζεται;
- 8. Ποιος είναι ο Β' Βαθµός Τοπικής Αυτοδιοίκησης;
- 9. Πώς εκλέγονται τα όργανα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.
- Οι Δήµοι αποτελούν µορφή οργάνωσης που ανήκει:
- α) στον α' βαθµό τοπικής αυτοδιοίκησης
- β) στο β' βαθµό τοπικής αυτοδιοίκησης
- γ) στις περιφέρειες
- Γ. Να χαρακτηρίσεις τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα (Σ για τις σωστές Λ για τις λανθασµένες).

- Η κρατική διοίκησης στη χώρα µας είναι οργανωµένη µε βάση το συγκεντρωτικό σύστηµα
2. 3. 4. 5. 6.
- Τα Yπουργεία είναι περιφερειακά κρατικά όργανα
- Η χώρα µας διαιρείται σε 9 περιφέρειες
- Το Σύνταγµά µας προβλέπει µόνο την τοπική Αυτοδιοίκηση
- Οι µεγάλοι δήµοι χωρίζονται σε διαµερίσµατα Σ
- Οι τοπικές κοινότητες έχουν σκοπό τη συµµετοχή του λαού στις τοπικές υποθέσεις

Δικαιώµατα και Yποχρεώσεις
- ➤ 1. Αντιστοιχία δικαιωµάτων και υποχρεώσεων
- 2. Προστασία των δικαιωµάτων
- 3. Τα Ατοµικά δικαιώµατα
- 4. Τα Πολιτικά δικαιώµατα ➤
- ➤ 5. Τα Κοινωνικά δικαιώµατα
Τα δικαιώµατα και οι υποχρεώσεις σου είναι συνδεδεµένα µε την κατοχύρωση του δηµοκρατικού πολιτεύµατος. Γι' αυτό µπορείς να διαβάσεις πάλι το κεφάλαιο για την εξέ λιξη των πολιτευµάτων, το κράτος δικαίου και το κοινωνικό κράτος.
Το διήγηµα «Ο δρόµος για το Βού περταλ» από τη συλλογή «Τα θολά τζάµια» του Δηµ. Νόλα θα σε βοηθήσει να καταλάβεις τα προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι οµάδες των µεταναστών σήµερα. Με αυτό τον τρόπο θα κατανοήσεις πόσο σηµαντικό είναι να σεβόµαστε τα ατοµικά δικαιώµατα όλων, ανεξάρτητα από φύλο, αναπηρία, γλώσσα, θρησκεία ή εθνικότητα.

Οι ταινίες «Αγνοούµενος» του Κ.Γαβρά και «Δικτάτορας» του Τσ.Τσάπλιν θα σου δείξουν τι σηµαίνει πολιτεία χωρίς εγγυήσεις δικαιωµάτων για τους πολίτες. Η Ταινία «Οι νύφε ς» του Π.Βούλγαρη αποτυπώνει παραστατικά την κατάσταση της Ελ ληνίδας, όταν ούτε η ισότητα των φύλων, ούτε τα κοινωνικά δικαιώµα τα είχαν κατοχυρωθεί στην ελληνική Πολιτεία.
Μπορείς να αναζητήσεις στις ιστ οσελίδες της Διεθνούς Αµνηστίας www.amnesty.gr και του Ιδρύµατος Μαραγκοπούλου www.mfhr.gr πληροφορίες σχετικές µε τα ατοµικά δικαιώµατα.

Είναι σηµαντικό να γνωρίσεις τα δικαιώµατα που σου εξ ασφαλίζει η δηµοκρατική Πολιτεία. Η άγνοια των δικαιωµάτων ευνοεί τις προκαταλήψεις, αφήνει ελεύθερο το πεδίο για κοινωνικές διακρίσεις και εποµένως για καταπάτηση των αρ χών της δηµοκρατίας. Είναι εξίσου σηµαντικό να κατανοήσεις και την υποχρέωσή σου ως µέ λους της Πολιτείας, να ασκείς αυτά τα δικαιώµατα µε σεβασµό και αλληλεγγύη για τα δικαιώµατα όλων των άλλων µελών του κοινωνικού συνόλου.

12.1 Αντιστοιχία Δικαιωµάτων και Yποχρεώσεων
Όπως είδαµε στον πίνακα, τα δικαιώµατα του ατόµου κατοχυρώθηκαν στα σύγχρονα κράτη σταδιακά, µε την εξέλιξη των δηµοκρατικών πολιτευµάτων:
-  Τα ατοµικά δικαιώµατα (ατοµικές ελευθερίες, ισότητα) και τα πολιτικά δικαιώµατα (συµµετοχή στην πολιτική ζωή) κατοχυρώνονται στα περισσότερα Συντάγµατα από το 18ο µέχρι και τις αρχές του 20ού αιώνα, µε στόχο τον έλεγχο και περιορισµό της απόλυτης εξουσίας του µονάρχη και την προστασία του ατόµου.
-  Στις σύγχρονες κοινωνίες του 20ού αιώνα, το κοινωνικό κράτος (βλ.κεφ.8.4) αναγκάζεται να παρέµβει για την προστασία του ανθρώπου από τη στέρηση των βασικών όρων ζωής. Με αυτό τον τρόπο κατοχυρώνονται τα κοινωνικά δικαιώµατα (δικαιώµατα στην υγεία, την παιδεία, την εργασία κ.ά.).

Όπως κάθε κοινωνικός ρόλος (κεφ.3) προσδιορίζεται από ένα σύνολο δικαιωµάτων και υποχρεώσεων, έτσι και ο ρόλος του πολίτη συνδέεται µε δικαιώµατα αλλά και τις αντίστοιχες υποχρεώσεις. Ο πολίτης έχει το δικαίωµα να γίνονται σεβαστές οι πολιτικές και θρησκευτικές του πεποιθήσεις ή το άσυλο της κατοικίας του, αλλά έχει και την υποχρέωση να σέβεται και να προστατεύει τα αντίστοιχα δικαιώµατα όλων των άλλων µελών της Πολιτείας. Σε αντίθετη περίπτωση µιλάµε για κατάχρηση δικαιώµατος, δηλαδή ασκούµε το δικαίωµά µας σε βάρος των άλλων ( «Η καταχρηστική άσκηση δικαιώµατος δεν επιτρέπεται» άρθρο 25 παρ.3 Συντ.).

Εξάλλου, η σύγχρονη κοινωνία πολιτών, όπως είδαµε σε προηγούµενο κεφάλαιο (9.4.β), απαιτεί έναν πολίτη που ενδιαφέρεται και συµµετέχει στην πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου µε αλληλεγγύη και σεβασµό προς τους άλλους.
Τα δικαιώµατά µας εποµένως περιορίζονται από αντίστοιχες υποχρεώσεις:
- α) Yποχρέωση κοινωνικής ευθύνης και αλληλεγγύης, στο πλαίσιο της σύγχρονης κοινωνίας πολιτών. Αυτό σηµαίνει ότι όλα τα δικαιώµατα προϋποθέτουν την υποχρέωση σεβασµού προς το κοινωνικό σύνολο (π.χ. έχω την υποχρέωση να σεβαστώ το βιβλίο που δανείστηκα από τη σχολική βιβλιοθήκη, να δώσω µέρος της ατοµικής ιδιοκτησίας µου για την κατασκευή δρόµου, να χρησιµοποιώ το περιβάλλον χωρίς να το ρυπαίνω ή να το εξαντλώ).
- β) Yποχρέωση τήρησης του Συντάγµατος και των νόµων. Τόσο το Σύνταγµα (π.χ. φορολογική, στρατιωτική, εκπαιδευτική και εκλογική υποχρέωση) όσο και οι νόµοι (π.χ. ώρες κοινής ησυχίας, κανονισµοί για λύµατα βιοµηχανιών, περιορισµοί ατοµικής ιδιοκτησίας) περιορίζουν τα δικαιώµατα των ατόµων, προς όφελος του δηµόσιου συµφέροντος.

φωτ. 12.1 Ποια δικαιώµατα των άλλων καταπατώ όταν σταθµεύω το όχηµά µου στις ειδικές για Α.Μ.Ε.Α προσβάσεις των πεζοδροµίων; Όταν διαµαρτύροµαι ως γείτονας για την ανέγερση εστίας για ψυχικά ασθενείς; Όταν διαµαρτύροµαι για τη φοίτηση παιδιών µειονοτήτων στο σχολείο µου; ✍ Aνά δύο µαθητές να γράψετε διαλόγους µε δικαιώµατα και υποχρεώσεις, όπως στο παραπάνω σκίτσο. Στη συνέχεια να τους παρουσιάσετε στην τάξη.
«Το ηθικόν σύνορον της ελευθερίας είναι τούτον το ρητόν: Μην κάµεις εις τον άλλον εκείνο όπου δεν θέλεις να σου κάµει». Σύνταγµα του Ρήγα 1797

«Το άτοµο έχει υποχρεώσεις προς την κοινότητα, µέσα στην οποία µόνο είναι δυνατή η ελεύθερη και πλήρης ανάπτυξη της προσωπικότητάς του». Άρθρο 29 Οικουµενικής Διακήρυξης Δικαιωµάτων του Ανθρώπου 1948
- «Το κράτος δικαιούται να αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής ευθύνης και εθνικής αλληλεγγύης». Άρθρο 25 παρ.4 Συντάγµατος 2001
- Σε διάστηµα δύο αιώνων και τα τρία κείµενα θέτουν το θέµα των υποχρεώσεων του µέλους ενός κοινωνικού συνόλου. ✍
- ✍ Σχολιάστε τα στην τάξη. Να καταγράψετε µια σειρά δικαιωµάτων και στη συνέχεια να συζητήσετε τις αντίστοιχες υποχρεώσεις.

Προστασία δικαιωµάτων
σκίτσο 12.1 Τα δικαιώµατα των πολιτών προϋποθέτουν και ανάλογες υποχρεώσεις αλληλεγγύης και ευθύνης για τα δικαιώµατα των άλλων µελών του κοινωνικού συνόλου.
- γ) Yποχρέωση όλων των πολιτών να υπερασπίζονται τη δηµοκρατία. Τα δικαιώµατα του ατόµου αποτελούν τη βάση του δηµοκρατικού πολιτεύµατος. Η υπεράσπιση εποµένως της δηµοκρατίας σηµαίνει υπεράσπιση των δικαιωµάτων και γι' αυτό αποτελεί υποχρέωση του πολίτη που προβλέπεται από το Σύνταγµα (άρθρο 120).

12.2 Προστασία των Δικαιωµάτων
Τα δικαιώµατα του ατόµου προστατεύονται τόσο από την εθνική νοµοθεσία (Σύνταγµα), όσο και από το Ευρωπαϊκό και το Διεθνές Δίκαιο. Συγκεκριµένα:
-  Το Σύνταγµα της Ελλάδας κατοχυρώνει τα ατοµικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώµατα του ατόµου. Τα δικαιώµατα αυτά θεωρούνται από το Σύνταγµα θεµελιώδη, γιατί όλοι οι νόµοι πρέπει να είναι σύµφωνοι µε αυτά και απαράγραπτα, γιατί δεν µπορούν να καταργηθούν ή να περιοριστούν.
-  Αντίστοιχες διατάξεις περιλαµβάνει η νοµοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (βλ. κεφ.13.5).
-  Η διεθνής προστασία των δικαιωµάτων κατοχυρώνεται µε τη Διακήρυξη των Δικαιωµάτων του Ανθρώπου (Ο.Η.Ε.) και άλλες διεθνείς συµβάσεις που έχουν επικυρώσει τόσο η Ελλάδα όσο και τα περισσότερα κράτη του κόσµου. Γι' αυτό τα δικαιώµατα του ατόµου θεωρούνται σήµερα οικουµενικά (βλ. κεφ. 14.4).

Βασικές έννοιες µαθήµατος
-  Σύνταγµα
-  Ευρωπαϊκή Ένωση
-  ΟΗΕ
Υποχρεώσεις Πολίτη
-  Αλληλεγγύη
-  Τήρηση νόµων
-  Υπεράσπιση δηµοκρατίας

12.3 Ατοµικά Δικαιώµατα
Τα ατοµικά δικαιώµατα βασίζονται στην υποχρέωση της Πολιτείας να σέβεται και να προστατεύει την αξιοπρέπεια του ανθρώπου.

Η Ισότητα
Η ισότητα όλων των πολιτών διακηρύσσεται από το Σύνταγµα ( «Οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόµου. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώµατα και υποχρεώσεις» άρθρο 4 παρ. 1 και 2 Συντ.).
Η ισότητα αυτή δεσµεύει τόσο τη Βουλή που θεσπίζει τους νόµους, όσο και τη διοίκηση και τα δικαστήρια. Αυτό σηµαίνει ότι οι νόµοι, τα όργανα της διοίκησης και οι δικαστές πρέπει να αντιµετωπίζουν ισότιµα όλους τους πολίτες. Η ισότητα αυτή είναι για πολλά δικαιώµατα αναλογική, δηλαδή ανάλογη µε τα χαρακτηριστικά των ατόµων, γιατί η απόλυτη ισότητα θα ήταν άδικη, π.χ. δεν µπορούν να αντιµετωπίζονται ισότιµα ως προς τις πράξεις τους οι έφηβοι και οι ενήλικοι, ως προς τις φορολογικές τους υποχρεώσεις οι βιοµήχανοι και οι εργάτες ή ως προς τα δικαιώµατα για κοινωνικές παροχές από την Πολιτεία οι άνεργοι και οι εργαζόµενοι ή οι πολύτεκνοι και όσοι δεν έχουν παιδιά. Μορφές της ισότητας που προβλέπονται στο ελληνικό Σύνταγµα είναι:

α) Ισότητα φύλων: Αν σκεφτούµε ότι οι Ελληνίδες απέκτησαν το δικαίωµα να ψηφίζουν µόλις το 1952 και ότι το Οικογενειακό δίκαιο που θεωρούσε τον άνδρα «κεφαλή της οικογενείας» άλλαξε το 1983, κατανοούµε ότι ακόµα υπάρχουν ανισότητες σε βάρος των γυναικών στην ελληνική κοινωνία. Γι' αυτό το Σύνταγµα δεν εξασφαλίζει µόνον ίσες δυνατότητες στα δύο φύλα να αναπτύσσουν την προσωπικότητά τους, αλλά παίρνει και µέτρα για κατάργηση τυχόν ανισοτήτων σε βάρος των γυναικών.
φωτ.12.2 Η ισότητα αφορά τους Έλληνες πολίτες. Αλλά και οι αλλοδαποί καλύπτονται σε θέµατα ισότητας, τόσο από διεθνείς συµβάσεις όσο και από το άρθρο 5 του Συντάγµατος που ορίζει ότι «απαγορεύονται οποιεσδήποτε διακρίσεις που στηρίζονται σε φυλετικά, γλωσσικά, θρησκευτικά ή ιδεολογικά κριτήρια». ✍ Να συζητήσετε για κοινωνικές οµάδες που κινδυνεύουν να γίνουν αντικείµενο τέτοιων διακρίσεων.

ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ
Συνηθισµένες µορφές ανισοτήτων σε βάρος των γυναικών αποτελούν οι ανισότητες στην εργασία και στην πολιτική ζωή. Τόσο η Ε.Ε. όσο και η Ελλάδα αντιµετωπίζουν αυτές τις ανισότητες µε θετικά µέτρα/δράσεις για τις γυναίκες, όπως υποχρεωτικό ποσοστό γυναικών υποψηφίων στις Δηµοτικές εκλογές (ποσόστωση) ή οικονοµική επιχορήγηση εργοδοτών για πρόσληψη γυναικών.
- β) Ισότητα στην αµοιβή εργασίας για όλους τους Έλληνες και αλλοδαπούς εργαζόµενους, ανάλογα βέβαια µε τα προσόντα και την εργασία.

«Όλοι οι εργαζόµενοι, ανεξάρτητα από φύλο ή άλλη διάκριση, έχουν δικαίωµα ίσης αµοιβής για παρεχόµενη εργασία ίσης αξίας», άρθρο 22 Συντ. «Οι Έλληνες πολίτες συνεισφέρουν χωρίς διακρίσεις στα δηµόσια βάρη ανάλογα µε τις δυνάµεις τους», άρθρο 4 Συντ.
«Μόνον Έλληνες πολίτες είναι δεκτοί σε όλες τις δηµόσιες λειτουργίες…», άρθρο 4 Συντ. «Κάθε Έλληνας που µπορεί να φέρει όπλα είναι υποχρεωµένος να συντελεί στην άµυνα της πατρίδας…», άρθρο 4 παρ. 6 Συντ.

ΑΜΟΙΒΕΣ ΓYΝΑΙΚΩΝ ΩΣ ΠΟΣΟΣΤΟ ΤΩΝ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΩΝ ΑΜΟΙΒΩΝ ΑΝΔΡΩΝ

| ΒΕΛΓΙΟ        | 83,2   | ΙΤΑΛΙΑ                | 76,5   |
|---------------|--------|-----------------------|--------|
| ΔΑΝΙΑ 88,1    |        | ΛΟYΞΕΜΒΟYΡΓΟ 83,9     |        |
| ΓΕΡΜΑΝΙΑ*     |        | 76,9 ΟΛΛΑΝΔΙΑ         | 70,6   |
| ΓΕΡΜΑΝΙΑ**    |        | 89,9 ΑYΣΤΡΙΑ          | 73,6   |
| ΕΛΛΑΔΑ***     | 68,0   | ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 71,7       |        |
| ΙΣΠΑΝΙΑ       | 74,0   | ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ             | 81,6   |
| ΓΑΛΛΙΑ        | 76,6   | ΣΟYΗΔΙΑ               | 87,0   |
| ΙΡΛΑΝΔΙΑ 73,4 |        | ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 73,7 |        |

*ΠΑΛΙΑ Δ. ΓΕΡΜΑΝΙΑ ** ΕΝΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ *** ΜΟΝΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ
Πίνακας 12.1 πίνακας αµοιβών γυναικών, ως ποσοστό των αντίστοιχων αµοιβών των ανδρών Eurostat 1998.
- γ) Ισότητα φορολογική για όλους τους πολίτες, ανάλογα µε τα εισοδήµατά τους.
- δ) Ισότητα διορισµού στις δηµόσιες θέσεις για όλους τους έλληνες πολίτες και τους πολίτες της Ε.Ε. που µιλούν την ελληνική γλώσσα, ανάλογα µε τα προσόντα τους.
- ε) Ισότητα στράτευσης όλων των ελλήνων πολιτών. Μόνον όσοι επικαλούνται αντίθετες θρησκευτικές ή ιδεολογικές απόψεις µπορούν να υπηρετήσουν, περισσότερο όµως χρόνο, σε εναλλακτική πολιτική θητεία* (π.χ. αντιρρησίες συνείδησης).
- στ) Ισότητα ευκαιριών για όλους τους έλληνες πολίτες µε ή χωρίς αναπηρίες, ανάλογα µε τις δυνατότητές τους.

✍ Να επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες του Κέντρου Έρευνας για Θέµατα Ισότητας www.kethi.gr για να αντλήσετε περισσότερα στοιχεία για τις ανισότητες σε βάρος των γυναικών.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
* Εναλλακτική πολιτική θητεία: Η υποχρεωτική προσφορά διπλάσιου χρόνου, άλλης υπηρεσίας που δεν είναι ένοπλη, από άτοµα που αποδεικνύουν αντίρρηση συνείδησης για εκτέλεση ένοπλης υπηρεσίας.
Σύµφωνα µε στοιχεία του ΟΗΕ (Πολιτικός Χάρτης του ΟΗΕ 2000) σε σύνολο 190 ηγετών παγκόσµια, µόνον 9 είναι γυναίκες. Σε σύνολο 177 Κοινοβουλίων οι γυναίκες αντιπρόσωποι φτάνουν µόλις το 10,7%, µε εξαίρεση τις Σκανδιναβικές χώρες στις οποίες οι γυναίκες αποτελούν το 40% των Κοινοβουλίων. Στο ελληνικό Κοινοβούλιο το 2003 οι γυναίκες µέλη ήταν µόνον 26 σε σύνολο 300 βουλευτών, δηλαδή ένα ποσοστό 8,67%.

Η προσωπική ελευθερία
«Η προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστη» ορίζει το Σύνταγµα στο άρθρο 5 παρ. 3. Το γενικό αυτό δικαίωµα ελευθερίας έχουν όλα τα άτοµα που βρίσκονται στη χώρα. Το Σύνταγµα επίσης κατοχυρώνει και την απόλυτη προστασία της ζωής, τιµής και ελευθερίας «χωρίς διάκριση εθνικότητας, φυλής, γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων» (άρθρο 5 παρ. 2 Συντ.), που σηµαίνει ότι η ζωή, η τιµή και η ελευθερία δε γίνονται σεβαστές µόνο για τους έλληνες πολίτες αλλά για όλους όσοι βρίσκονται στη χώρα. Η θανατική ποινή απαγορεύεται. Με την αναθεώρηση του Συντάγµατος το 2001, προστατεύεται και το ατοµικό δικαίωµα στην υγεία όλων όσων ζουν στην Ελλάδα. Απαγορεύονται ιατρικές επεµβάσεις χωρίς τη συναίνεση του ατόµου και µεταβολές της γενετικής του ταυτότητας (κλωνοποίηση).

Η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας
«Καθένας έχει δικαίωµα να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του και να συµµετέχει στην κοινωνική, οικονοµική και πολιτική ζωή της χώρας, εφόσον δεν προσβάλλει τα δικαιώµατα των άλλων και δεν παραβιάζει το Σύνταγµα ή τα χρηστά ήθη». Άρθρο 5 παρ. 1 Συντ.
Η γενική αυτή ελευθερία του ατόµου εκφράζεται µε επιµέρους ελευθερίες τις οποίες κατοχυρώνει το Σύνταγµα. όπως την ελευθερία του καθένα να:
- 1. Επιλέγει επάγγελµα και να ασκεί οικονοµικές δραστηριότητες.
- 2. Εκφράζεται, πληροφορείται και δηµιουργεί.
- 3. Προστατεύεται από κάθε αυθαίρετη δίωξη, σύλληψη ή φυλάκιση.
- 4. Αναπτύσσει συλλογική δράση (συνδικαλισµός, συγκεντρώσεις, απεργία).

Η ατοµική ιδιοκτησία
Στις κοινωνίες του 19ου αιώνα η προστασία της ιδιοκτησίας ήταν βασικό στοιχείο της προσωπικής ελευθερίας (οι δούλοι στον Αµερικάνικο Νότο και οι δουλοπάροικοι στην Ευρώπη δεν είχαν ιδιοκτησία). Στις σύγχρονες κοινωνίες η ιδιοκτησία είναι πλέον προστατευµένη. Τα περισσότερα Συντάγµατα προβλέπουν περισσότερο περιπτώσεις περιορισµού της ιδιοκτησίας για τις ανάγκες του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και του γενικού συµφέροντος (απαγόρευση οικοδοµικών εργασιών σε αρχαιολογικούς χώρους, δάση και παραλίες, περιορισµοί στο ύψος των οικοδοµών, προστασία των παραδοσιακών οικισµών, αναγκαστικές απαλλοτριώσεις για διάνοιξη δρόµων).

φωτ.12.3 Η κλωνοποιηµένη Ντόλυ.
«Καθένας έχει δικαίωµα στην προστασία της υγείας και της γενετικής του ταυτότητας.
Νόµος ορίζει τα σχετικά µε την προστασία κάθε προσώπου έναντι των βιοϊατρικών παρεµβάσεων». άρθρο 5 παρ. 5 Συντ.
Οι πρόσφατες εξελίξεις της Βιολογίας και της γενετικής µε την κλωνοποίηση και την αποκωδικοποίηση του DNA δηµιουργούν παγκόσµια προβλήµατα Βιοηθικής. Πολλές αλλαγές θα γίνουν τα επόµενα χρόνια.
Ενηµερωθείτε για το θέµα στο µάθηµα της Βιολογίας και συζητήστε πώς τέτοια θέµατα συνδέονται µε την προστασία της αξιοπρέπειας του ανθρώπου.

Οι προσωπικές ελευθερίες του ατόµου περιορίζονται για λόγους δηµοσίου συµφέροντος. Οι ζώνες ασφαλείας στην οδήγηση είναι υποχρεωτικές λόγω του τεράστιου οικονοµικού και κοινωνικού κόστους από τα τροχαία ατυχήµατα. Οι δακτύλιοι και τα άλλα µέτρα της Τροχαίας περιορίζουν την προσωπική ελευθερία κίνησης, που κατοχυρώνει το Σύνταγµα. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη και άλλους τέτοιους περιορισµούς στις προσωπικές ελευθερίες.
φωτ.12.4 Μπορείτε να επισκεφτείτε τον τοπικό Δήµο και ενηµερωθείτε για περιορισµούς στην

Προσωπική Ελευθερία (απαραβίαστη)
Ελευθερία Προσωπικότητας
Άσυλο κατοικίας (απαραβίαστο, προστασία προσωπικών δεδοµένων)
Ατοµική ιδιοκτησία (περιορισµός για γενικό συµφέρον)
Αναφορά στις αρχές

Το άσυλο της κατοικίας
«Η κατοικία του καθενός είναι άσυλο. Η ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του ατόµου είναι απαραβίαστη» ορίζει το άρθρο 9 του Συντάγµατος. Η κατοικία αποτελεί δηλαδή απαραβίαστο χώρο του ατόµου. Η έρευνα στον ιδιωτικό χώρο επιτρέπεται µόνο µε την παρουσία δικαστικού εκπροσώπου. Με το δικαίωµα αυτό προστατεύεται γενικότερα η ιδιωτική ζωή του ατόµου από κάθε παραβίαση, όπως οι δυνατότητες παραβίασης µε τα σύγχρονα ηλεκτρονικά µέσα. Με την αναθεώρηση του Συντάγµατος το 2001 προστέθηκε και το δικαίωµα στην προστασία προσωπικών δεδοµένων, την οποία ανέλαβε ανεξάρτητη από την κυβέρνηση υπηρεσία (Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδοµένων).

Η αναφορά στις αρχές
Για να υπάρχει λαϊκή κυριαρχία απαιτείται διαφάνεια στις ενέργειες της Πολιτείας, ώστε ο κυρίαρχος λαός να γνωρίζει και να κρίνει. Για το λόγο αυτό το Σύνταγµα προβλέπει την υποχρέωση της Διοίκησης να απαντά στα αιτήµατα των πολιτών και να τους παρέχει τις απαραίτητες πληροφορίες. Σε αντίθετη περίπτωση το Σύνταγµα προβλέπει την επιβολή προστίµου στα διοικητικά όργανα και αποζηµίωση του πολίτη.
Το δικαίωµα του πολίτη να ελέγχει και να επηρεάζει την Πολιτεία, ασκείται και µε άλλα µέσα ( κοινοβουλευτικός έλεγχος, προβολή αιτηµάτων πολιτών από τον τύπο και τη ραδιοτηλεόραση). Ο πολίτης που θεωρεί ότι αδικείται από τη Διοίκηση µπορεί να καταφύγει στο Συνήγορο του Πολίτη. Ο Συνήγορος του Πολίτη είναι µια ανεξάρτητη από την Πολιτεία αρχή, που λειτουργεί για την εξυπηρέτηση των συµφερόντων των πολιτών.

ανέγερση οικοδοµών στην περιοχή σας που αφορούν το πολιτιστικό και το φυσικό περιβάλλον (αρχαιότητες, παράδοση, διατηρητέα, δάση και παραλίες).
φωτ.12.5 Λογότυπο Αρχής Προστασίας Δεδοµένων. Η αρχή Προσωπικού Χαρακτήρα λειτουργεί από το 1997, µε σκοπό την προστασία της ιδιωτικής ζωής του ατόµου στην κοινωνία της πληροφορίας.
- Μπορείτε να αναζητήσετε πληροφορίες από τις ιστοσελίδες της αρχής (www.dpa.gr) και να ενηµερώσετε την τάξη.
φωτ.12.6 Το λογότυπο του Συνήγορου του Πολίτη. Ο Συνήγορος του Πολίτη λειτουργεί στην Ελλάδα από το 1998. Αποστολή του είναι να µεσολαβεί µεταξύ πολιτών και δηµοσίων υπηρεσιών σε θέµατα: παραβάσεων της διοίκησης σε βάρος πολιτών. ✍

✍ Μπορείτε να επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες του Συνήγορου www.synigoros.gr, να αντλήσετε πληροφορίες για τις δραστηριότητές του και να τις παρουσιάσετε στην τάξη.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Ατοµικά Δικαιώµατα

Η θρησκευτική ελευθερία
«Η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης είναι απαραβίαστη. Η απόλαυση των ατοµικών και πολιτικών δικαιωµάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις καθενός» (άρθρο 13 παρ. 1 Συντ.). Η πίστη είναι εσωτερική ψυχική υπόθεση. Για το λόγο αυτό απαγορεύεται ο προσηλυτισµός* . Το Σύνταγµα κατοχυρώνει όχι µόνον τη θρησκευτική ελευθερία (ανεξιθρησκία) αλλά και τη θρησκευτική ισότητα. Με βάση το Σύνταγµα Έλληνες και αλλοδαποί έχουν:
-  την ελευθερία να έχουν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους και να µην έχουν διαφορετική αντιµετώπιση από την Πολιτεία εξαιτίας του διαφορετικού τους θρησκεύµατος,
-  την ελευθερία να ασκούν ελεύθερα τα λατρευτικά τους καθήκοντα.

Η ελευθερία του Τύπου
Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι σύνθετες και πολύπλοκες, γιατί αποτελούνται από πολλές οργανωµένες οµάδες (πολιτικές, οικονοµικές, κοινωνικές) που έχουν διαφορετικά συµφέροντα τα οποία συχνά συγκρούονται. Σε αυτές τις συνθήκες η ελευθερία έκφρασης αποτελεί βασικό δικαίωµα γιατί µε αυτό τον τρόπο:
-  εκφράζονται όλες οι γνώµες και λειτουργεί η κοινωνία πολιτών,
-  διαµορφώνεται η κοινή γνώµη** η οποία ελέγχει την πολιτική εξουσία.
φωτ. 12.7 «Η ελευθερία οδηγεί το Λαό» Ευγ. Ντελακρουά Μουσείο Λούβρου, Παρίσι. «Η ελεύθερη διάδοση των σκέψεων και των γνωµών είναι ένα από τα πολυτιµότερα δικαιώµατα του Ανθρώπου» 1789 Γαλλική Διακήρυξη Δικαιωµάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. «Καθένας µπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και διά του τύπου τους στοχασµούς του, τηρώντας τους νόµους του κράτους», άρθρο 14 παρ.1 Συντάγµατος. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη τη σηµασία της ελευθερίας της έκφρασης και του τύπου στις σύγχρονες κοινωνίες πολιτών. Είναι δικαίωµα, όπως κατοχυρώθηκε στη Γαλλική επανάσταση, όταν υπήρχε ο φόβος των διώξεων από την απολυταρχία ή αποτελεί υποχρέωση ώστε να λειτουργεί ουσιαστικά η δηµοκρατία; Ποια η σηµασία της κοινής γνώµης σήµερα;

Το βασικό µέσο έκφρασης δηµόσιας γνώµης αποτελεί ο τύπος. Για το λόγο αυτό το Σύνταγµα κατοχυρώνει την ελευθερία του τύπου (εφηµερίδες, περιοδικά, έντυπα). Ειδικά για τον τύπο υπάρχουν στο Σύνταγµα και επιπλέον εγγυήσεις που απαγορεύουν κάθε παρέµβαση του κράτους (λογοκρισία***).
Ραδιοτηλεόραση: Η απαγόρευση της λογοκρισίας δεν ισχύει για τον «κινηµατογράφο, τη φωνογραφία, τη ραδιοφωνία και την τηλεόραση» άρθρο 15 παρ.1 Συντάγµατος. Η Πολιτεία για λόγους δηµοσίου συµφέροντος (π.χ. προστασία παιδικής ηλικίας) µπορεί να επιβάλλει περιορισµούς και προληπτικό έλεγχο και γι' αυτά τα ΜΜΕ (π.χ. ακατάλληλες για παιδιά ταινίες). Τον έλεγχο των ραδιοτηλεοπτικών εκποµπών έχει αναλάβει ανεξάρτητη από την πολιτική εξουσία αρχή το Εθνικό Συµβούλιο Ραδιοτηλεόρασης.

πίνακας 12.2 πηγή: Πανευρωπαϊκή έρευνα που διεξήγαγε στην Ελλάδα το Ελληνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών το 2003. Η ίδια έρευνα έδειξε ότι το 36% των Ελλήνων παρακολουθεί περισσότερο από 3 ώρες τηλεόραση, ενώ π.χ. µόνο το 10% περίπου των Νορβηγών και Ολλανδών.
Να συζητήσετε στην τάξη τα αποτελέσµατα της έρευνας σε σχέση µε τον ενεργό πολίτη που απαιτεί η κοινωνία πολιτών. Πόσο πληροφορηµένος µπορεί να είναι ένας πολίτης που δε διαβάζει καθόλου εφηµερίδες;

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Ατοµικά Δικαιώµατα
Θρησκευτική ελευθερία (ανεξιθρησκία, θρησκευτική ισότητα)
Ελευθερία τύπου (ελευθερία έκφρασης, απαγόρευση λογοκρισίας, έλεγχος ραδιοτηλεόρασης)

12.4 Τα πολιτικά δικαιώµατα
Τα πολιτικά δικαιώµατα έχουν ως αντικείµενο τη συµµετοχή του πολίτη (λαϊκή κυριαρχία). Σκοπός τους εποµένως είναι να εξασφαλίσουν τη λειτουργία του δηµοκρατικού πολιτεύµατος, που αποτελεί εγγύηση για όλα τα δικαιώµατα του ατόµου. Τα πολιτικά δικαιώµατα κατοχυρώνονται στα περισσότερα Συντάγµατα το 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ού. Τα βασικά πολιτικά δικαιώµατα των ελλήνων (και ευρωπαίων) πολιτών που κατοχυρώνει το Σύνταγµα και η ευρωπαϊκή νοµοθεσία είναι:
- 1. Να εκλέγουν τους αντιπροσώπους τους (βουλευτές, ευρωβουλευτές, νοµάρχες και δηµάρχους).
- 2. Να εκλέγονται οι ίδιοι στα παραπάνω αξιώµατα.
- 3. Να συµµετέχουν στα δηµοψηφίσµατα.
- 4. Να ιδρύουν και να συµµετέχουν στα πολιτικά κόµµατα.
- 5. Να διορίζονται στις δηµόσιες υπηρεσίες και
- 6. Να διορίζονται ένορκοι στις δίκες. Το Σύνταγµα προβλέπει για τους εκτός χωρών Ευρωπαϊκής

Ένωσης αλλοδαπούς το πολιτικό δικαίωµα να ζητούν πολιτικό άσυλο στη χώρα µας, εφόσον καταπιέζονται ή διώκονται στη χώρα τους για την πολιτική τους δράση.

12.5 Τα κοινωνικά δικαιώµατα
Τα ατοµικά δικαιώµατα δεν έχουν νόηµα όταν στις βιοµηχανικές κοινωνίες του 20ού αιώνα µεγάλος αριθµός πολιτών ζει σε άθλιες συνθήκες. Κάτω από την επίδραση των σοσιαλιστικών θεωριών, κατοχυρώνεται το κοινωνικό κράτος µε µια δεύτερη γενιά δικαιωµάτων, τα κοινωνικά δικαιώµατα. Με αυτά, η Πολιτεία αναλαµβάνει την υποχρέωση παροχών στους πολίτες, ώστε όλοι να απολαµβάνουν τα στοιχειώδη αγαθά. Το Σύνταγµα κατοχυρώνει τα κοινωνικά δικαιώµατα της παιδείας και της εργασίας, της υγείας και του περιβάλλοντος, της κοινωνικής πρόνοιας και στέγασης, της κοινωνικής ασφάλισης, την προστασία της οικογένειας και της µητρότητας.

12.5.1 Δικαίωµα της παιδείας
Η µόρφωση και η πνευµατική καλλιέργεια του πολίτη αποτελούν προϋποθέσεις για την ουσιαστική συµµετοχή του στα κοινά. Εξάλλου οι σύγχρονες τεχνολογίες και οι γνώσεις που απαιτούνται για την εργασία σήµερα, προϋποθέτουν ένα βασικό επίπεδο εκπαίδευσης πολύ υψηλότερο από παλαιότερα. Για τους λόγους αυτούς το Σύνταγµα προβλέπει στο άρθρο 16 παρ. 2 «δωρεάν παιδεία σε όλες τις βαθµίδες της εκπαίδευσης στα κρατικά εκπαιδευτήρια». Παράλληλα κατοχυρώνεται η εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση και η επαγγελµατική εκπαίδευση.

Στο πλαίσιο της υποχρέωσης για παροχή δωρεάν παιδείας σε όλους, εντάσσονται η δωρεάν διανοµή βιβλίων, η απαγόρευση καταβολής διδάκτρων για τα δηµόσια σχολεία, η ίδρυση βιβλιοθηκών, η ίδρυση νέων εκπαιδευτηρίων.

12.5.2 Δικαίωµα της εργασίας
«Η εργασία αποτελεί δικαίωµα και προστατεύεται από το Κράτος, που µεριµνά για τη δηµιουργία συνθηκών απασχόλησης…» άρθρο 22 παρ. 1 Συντ.
Η ανεργία αποτελεί σηµαντικό κοινωνικό πρόβληµα σε όλες τις σύγχρονες κοινωνίες. Η Πολιτεία οφείλει να δηµιουργεί συνθήκες απασχόλησης για όλα τα άτοµα. Αυτό βέβαια δε σηµαίνει υποχρέωση της Πολιτείας να εξασφαλίσει σε όλους την εργασία που επιθυµούν. Καθήκον της Πολιτείας είναι, µέσα από την κοινωνική της πολιτική, να µειώσει την ανεργία και να εξασφαλίσει τη δυνατότητα απασχόλησης για όλους όσοι επιθυµούν να εργασθούν. Τα Προγράµµατα Επαγγελµατικής Κατάρτισης και οι επιδοτήσεις θέσεων εργασίας για ανέργους αποτελούν τέτοιες προσπάθειες.

Τέλος, εκτός από τα δικαιώµατα στο περιβάλλον και την υγεία που θα µελετήσουµε στην επόµενη ενότητα, στα κοι-
Η Ελλάδα είναι η πρώτη χώρα που κατοχύρωσε το δικαίωµα στη δωρεάν παιδεία (Σύνταγµα 1864), πολλές δεκαετίες πριν τα κοινωνικά δικαιώµατα εισαχθούν στα ευρωπαϊκά Συντάγµατα. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη µε ποιον τρόπο η παιδεία βοηθά να πραγµατοποιηθούν όλα τα άλλα δικαώµατα και υποχρεώσεις του πολίτη (ατοµικά, πολιτικά και κοινωνικά).
φωτ. 12.8 Το γνωστό σύνθηµα των Pink Floyd γραµµένο στο τείχος της Γάζας. Σήµερα πολλοί νέοι εκπαιδευτικοί θεσµοί δηµιουργούνται, όπως η διά βίου και η εξ αποστάσεως εκπαίδευση, το Ανοιχτό Πανεπιστήµιο και τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας (Σ.Δ.Ε).

- Μπορείτε να ενηµερωθείτε για αυτούς από τις ιστοσελίδες του YΠ.Π.Ε.Θ.
- ✍
www.minedu.gov.gr. και να παρουσιάσετε σχετικές πληροφορίες στην τάξη.
νωνικά δικαιώµατα ανήκουν και τα δικαιώµατα κοινωνικής πρόνοιας (ειδικές παροχές σε οµάδες, όπως οι ανάπηροι, άνεργοι, πολύτεκνοι), υποχρεωτικής ασφάλισης όλων των εργαζόµενων (Ι.Κ.Α., Ο.Γ.Α. κ.ά.) και το δικαίωµα προστασίας του γάµου και της µητρότητας µε επιδόµατα και άδειες στους εργαζόµενους οικογενειάρχες.
φωτ.12.9 Οργανισµός Επαγγελµατικής Εκπαίδευσης και κατάρτισης. ✍

✍ Να συγκεντρώσετε πληροφορίες για τα προγράµµατα κατάρτισης στην περιοχή σας.
"Ποια σηµασία έχει το άσυλο κατοικίας για έναν άστεγο ή η ελευθερία για έναν χρόνια άνεργο", ρωτούν όσοι θεωρούν πιο σηµαντικά τα κοινωνικά δικαιώµατα. "Σε τι ωφελεί το οκτάωρο και η σύνταξη, εάν κινδυνεύεις να υποστείς βασανιστήρια και στέρηση της ελευθερίας", απαντούν όσοι θεωρούν σηµαντικότερα τα ατοµικά και πολιτικά δικαιώµατα.
Σήµερα γίνεται δεκτό ότι όλα τα δικαιώµατα, ατοµικά, πολιτικά και κοινωνικά, αποτελούν ένα σώµα δικαιωµάτων, αφού κάθε δικαίωµα εξαρτάται από την προστασία των υπόλοιπων. Γι' αυτό όλα τα δικαιώµατα συνδέονται µεταξύ τους µε κύριο στόχο την εξασφάλιση της αξιοπρέπειας του ατόµου. Ο ενεργός πολίτης πρέπει να έχει εξασφαλίσει την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του, αλλά χρειάζεται και την κάλυψη των βασικών αναγκών του (βασικό εισόδηµα και εκπαίδευση) για να µπορεί απερίσπαστος να διαθέτει χρόνο για τα κοινά. Να συζητήσετε και άλλα παραδείγµατα που δείχνουν αυτή την αλληλεξάρτηση (σύνδεση) των δικαιωµάτων.

Στα κοινωνικά δικαιώµατα που κατοχυρώνει το Σύνταγµα περιλαµβάνονται και τα δικαιώµατα του πολίτη στο περιβάλλον και την υγεία. Τα δύο αυτά δικαιώµατα αποκτούν σήµερα έναν ιδιαίτερο και διεθνή χαρακτήρα. Τα µεταλλαγµένα προϊόντα και οι ιογενείς νόσοι δε γνωρίζουν σύνορα, η καταστροφή των δασών επηρεάζει το κλίµα όλου του πλανήτη, ενώ η µόλυνση των θαλασσών και τα πυρηνικά απόβλητα αποτελούν παγκόσµια προβλήµατα. Γι' αυτό άλλωστε και αντιµετωπίζονται από την ελληνική, ευρωπαϊκή και διεθνή νοµοθεσία (βλ. Κεφ.14.1).

12.5.3 Προστασία της υγείας - Αγωγή Yγείας
Το κοινωνικό δικαίωµα στην υγεία περιλαµβάνει την υποχρέωση της πολιτείας να παρέχει σε όλους υπηρεσίες που αφορούν την υγεία τους (προληπτικές και ιατρικές, φαρµακευτικές, νοσοκοµειακές). Η ασθένεια είναι ένας κίνδυνος για το σύνολο του πληθυσµού, ανεξάρτητα από εισόδηµα και πλούτο, γι' αυτό η περίθαλψη και αποκατάσταση των ασθενών κατοχυρώνονται από το Σύνταγµα ως δικαίωµα όλων («Το κράτος µεριµνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά µέτρα για την προστασία της νεότητος, του γήρατος, της αναπηρίας και για την περίθαλψη των απόρων» άρθρο 21 παρ. 3 Συντ.).

Εξάλλου η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση της ασθένειας αποτελούν κοινωνικό συµφέρον, γιατί η καλή κατάσταση της υγείας του κάθε πολίτη ξεχωριστά αντανακλά και την πρόοδο ολόκληρης της κοινωνίας. Yποχρέωση της πολιτείας δεν είναι µόνον η περίθαλψη, αλλά και η πρόληψη και, εφόσον χρειάζεται, η αποκατάσταση και επανένταξη των ασθενών.

Αγωγή Yγείας:
Η πρόληψη προϋποθέτει έναν πολίτη ενηµερωµένο σε θέµατα υγείας. Γι' αυτό, εκτός από τις εκστρατείες προληπτικής ιατρικής, πραγµατοποιούνται στα σχολεία προγράµµατα αγωγής υγείας. Στόχος των προγραµµάτων αυτών είναι η ευαισθητοποίηση και ενηµέρωση των µαθητών σε θέµατα υγιεινής και πρόληψης.

12.5.4 Προστασία του περιβάλλοντος περιβαλλοντική αγωγή
«Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του κράτους και δικαίωµα του καθενός» ορίζει το Σύνταγµα (άρθρο 22 παρ. 1). Στο πλαίσιο της κοινωνίας πολιτών, ο πολίτης έχει πλέον δικαίωµα να ενηµερώνεται και να απαιτεί από την πολιτεία την προστασία του περιβάλλοντος. Συγχρόνως έχει την υποχρέωση να σέβεται και ο ίδιος και να προστατεύει το περιβάλλον, ώστε να το απολαµβάνουν και οι επόµενες γενιές.
φωτ. 12.10 Αντικαπνιστική Αφίσα.

Το κάπνισµα µπορεί να προκαλέσει καρκίνο και καρδιαγγειακά νοσήµατα στους καπνιστές, ενώ προκαλεί µόνιµα αναπνευστικά προβλήµατα στους παθητικούς καπνιστές και στα παιδιά.
Οι εκστρατείες κατά του καπνίσµατος εντάσσονται στα προγράµµατα προληπτικής ιατρικής. ✍ Μπορείτε να ενηµερωθείτε για αυτά µέσα από την καµπάνια της Ε.Ε. για το κάπνισµα από το www.help-eu.int και να οργανώσετε ένα πρόγραµµα αγωγής υγείας στο σχολείο σας.
φωτ. 12.11 Greenpeace.
Από τις ιστοσελίδες του Yπουργείου Περιβάλλοντος www.ypeka.gr θα βρείτε όλους τους περιβαλλοντικούς φορείς και οργανώσεις.

Να συγκεντρώσετε υλικό για επίκαιρα περιβαλλοντικά θέµατα και να ενηµερώσετε την τάξη.
Προστασία Υγείας

ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ
Σήµερα τα προβλήµατα του περιβάλλοντος είναι από τα πιο σηµαντικά κοινωνικά προβλήµατα που αντιµετωπίζει ο πλανήτης. Μπορεί να είναι τοπικά, όπως η ρύπανση των υδάτινων πόρων από ένα εργοστάσιο ή η ατµοσφαιρική ρύπανση µιας µεγαλούπολης ή παγκόσµια, όπως η τρύπα του όζοντος που οδηγεί σε κλιµατολογικές µεταβολές και µεταναστεύσεις πληθυσµών λόγω της ξηρασίας. Γι' αυτό είναι απαραίτητο να ληφθούν διεθνή µέτρα προστασίας του περιβάλλοντος, που θα δεσµεύουν και τις κυβερνήσεις των κρατών. Στη διεθνή Συνδιάσκεψη του Ρίο (Βραζιλία) το 1992 για το περιβάλλον, αποφασίστηκε ότι η καταστροφή του µπορεί να αποφευχθεί µόνον, εάν οι κοινωνίες ακολουθήσουν το µοντέλο της αειφόρου ανάπτυξης. Η βιώσιµη-αειφόρος ανάπτυξη (βλ. κεφ.6) αποτελεί µέρος της πολιτικής της ΕΕ, η οποία και επιβάλλει πρόστιµα στα κράτη-µέλη τα οποία δεν υιοθετούν τα αυστηρά περιβαλλοντικά µέτρα που αποφασίζονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Περιβαλλοντική αγωγή
Η περιβαλλοντική αγωγή έχει εισαχθεί ως πρόγραµµα στα σχολεία µε σκοπό ο µαθητής να:
-  Γνωρίσει το φυσικό περιβάλλον
-  Ευαισθητοποιηθεί για τα περιβαλλοντικά προβλήµατα
-  Δραστηριοποιηθεί και να αναζητήσει λύσεις.
φωτ.12.13 Ζωικός πλούτος που κινδυνεύει από εξαφάνιση. Ένα εκατοµµύριο χερσαίων ζώων και φυτών κινδυνεύουν µε εξαφάνιση µέσα στα επόµενα 50 χρόνια, λόγω της υπερθέρµανσης του πλανήτη. Η «πράσινη τεχνολογία», δηλαδή η τεχνολογία που δεν επηρεάζει το όζον της ατµόσφαιρας, µπορεί να αποτρέψει τις τραγικές αυτές συνέπειες. ✍

✍ Να συγκεντρώσετε υλικό για το φαινόµενο του θερµοκηπίου που απειλεί τον πλανήτη.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
-  Πρόληψη
-  Περίθαλψη, αποκατάσταση
-  Επανένταξη
- Αγωγή Υγείας
φωτ. 12.12 Από την εκστρατεία της Greenpeace για τα µεταλλαγµένα.
Οι κίνδυνοι από τα µεταλλαγµένα προϊόντα είναι µεγάλοι, υποστηρίζουν οι οικολόγοι. Αντίθετα οι υποστηρικτές τους τα θεωρούν λύση για το πρόβληµα της πείνας που µαστίζει 800 εκατοµµύρια κατοίκων του πλανήτη. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα καθηµερινά απορρίµµατα των Δυτικών νοικοκυριών θα αρκούσαν για να λύσουν το πρόβληµα της πείνας διεθνώς.

Μπορείτε να ενηµερωθείτε από τις ιστοσελίδες www.greenpeace.gr για το πρόβληµα και να συζητήσετε τα επιχειρήµατά σας στην τάξη.
Προστασία Περιβάλλοντος
-  Διεθνής προστασία
-  Αειφόρος ανάπτυξη
- Περιβαλλοντική Αγωγή

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Να συγκεντρώσετε από τον ηµερήσιο τύπο µιας εβδοµάδας σχόλια και άρθρα που αναφέρονται στα δικαιώµατα και τις αντίστοιχες υποχρεώσεις που µελέτησες σε αυτό το κεφάλαιο. Όλες τις ηµερήσιες εφηµερίδες θα τις βρείτε και στο διαδίκτυο (π.χ www.in.gr). Το υλικό να το κατατάξετε στις κατηγορίες δικαιωµάτων (ατοµικά, πολιτικά, κοινωνικά).
- 2. «Η οµάδα µου αδικήθηκε στον αγώνα της Κυριακής και οι φίλαθλοι οργανώσαµε πορεία διαµαρτυρίας στο κέντρο της πόλης και κλείσαµε τους δρόµους. Γιατί µας διέλυσε η Αστυνοµία; Ελευθερία δεν έχουµε;» Το δικαίωµα που προβάλλει ο νέος στο παράδειγµα αποτελεί κατάχρηση δικαιώµατος; Γράψτε και άλλα παραδείγµατα δικαιωµάτων που προβάλλονται καθηµερινά και καταγράψτε ποια από αυτά ασκούνται καταχρηστικά.
- 3. «Είµαι γυναίκα επαγγελµατίας οδηγός, άλλά οι εταιρείες προτιµούν τους άντρες οδηγούς». Με βάση ποιο δικαίωµα η νέα έπρεπε να προσληφθεί; Τι µέτρα παίρνει γι' αυτό η πολιτεία; Επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες της Γενικής Γραµµατείας Ισότητας www.isotita.gr και του Κέντρου Ενηµέρωσης για Θέµατα Ισότητας (ΚΕΘΙ) www.kethi.gr και παρουσιάστε παραβιάσεις του δικαιώµατος ισότητας των φύλων και τα µέτρα προστασίας που λαµβάνει η Πολιτεία.
- 4. «Περπατώ στην πόλη και οι άλλοι λένε υποτιµητικά: "Ο Πακιστανός". Το έχω ακούσει τόσες πολλές φορές…» Να βάλετε τον εαυτό σας στη θέση ενός µετανάστη, ενός ατόµου µε ειδικές ανάγκες, µιας γυναίκας άνεργης. Καταγράψτε αντίστοιχα µε το παράδειγµα πιθανά προβλήµατα που αντιµετωπίζουν. Συνδέστε τα µε τα αντίστοιχα δικαιώµατά τους που καταπατούνται.
- 5. «Όταν είσαι σε αναπηρική καρέκλα δεν µπορείς να κινηθείς ελεύθερα στην πόλη. Δεν υπάρχουν ράµπες στα κτίρια στα πεζοδρόµια και στα λεωφορεία». Ένα εκατοµµύριο υπολογίζονται τα άτοµα µε αναπηρίες στη χώρα µας. Άτοµα µε κινητικά προβλήµατα, ανικανότητα όρασης, οµιλίας, ακοής, άτοµα µε ψυχικές ή άλλες χρόνιες ασθένειες. Να κάνετε µιαν έρευνα στην τοπική σας κοινότητα για τον αριθµό αυτών των ατόµων. Επισκεφτείτε το Δήµο και ενηµερωθείτε για τα µέτρα υποστήριξής τους. Να διαµορφώσετε στην τάξη σας προτάσεις υποστήριξης των ατόµων µε αναπηρίες και να τις συζητήσετε.
- 6. Ποια είναι τα δικαιώµατα και οι υποχρεώσεις σας ως µαθητών του Γυµνασίου; Να ενηµερωθείτε από τον Κανονισµό του σχολείου σας, τον Κανονισµό Μαθητικών Κοινοτήτων και τη νοµοθεσία που θα βρείτε στο σχολείο.
- 8. Από τις ιστοσελίδες των περιβαλλοντικών οργανώσεων να ενηµερωθείτε για τα επίκαιρα περιβαλλοντικά προβλήµατα. Να επιλέξετε ένα από αυτά και να γράψετε µιαν παρουσίασηενηµέρωση για την τάξη.
- 9. Oι βιότοποι προστατεύονται από την πολιτεία. Ενηµερωθείτε γι' αυτούς από τις ιστοσελίδες της www.wwf.gr. Μπορείτε να επισκεφτείτε µε οµάδα µαθητών έναν από τους ελληνικούς βιότοπους, να τον µελετήσετε, να ενηµερωθείτε από τους υπεύθυνους και να παρουσιάσετε τη µελέτη σας στην τοπική κοινωνία µέσα από ένα πρόγραµµα περιβαλλοντικής αγωγής.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου αυτού και εφόσον κοίταξες τις περιλήψεις και κατανόησες τις καινούργιες έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα στις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου και πάλι το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Ποια η σηµασία των θετικών µέτρων για τις γυναίκες; Ανάφερε µερικά. Yπάρχουν τέτοια µέτρα και για άλλες κατηγορίες πληθυσµού;
- 2. Γιατί όταν υπερασπίζοµαι το δηµοκρατικό πολίτευµα υπερασπίζοµαι και τα δικαιώµατά µου;
- 3. Ποιοι νόµοι κατοχυρώνουν τα δικαιώµατά σου, όταν βρίσκεσαι έξω από την Ελλάδα;
- 4. Έχω το δικαίωµα στην ιδιοκτησία µου και στη χρήση των πόρων του φυσικού περιβάλλοντος. Ποιες υποχρεώσεις περιορίζουν αυτά τα δικαιώµατα;
- 5. Τι σηµαίνει ότι όλα τα δικαιώµατα (ατοµικά, πολιτικά, κοινωνικά), συνδέονται µεταξύ τους και αποτελούν ένα σώµα δικαιωµάτων; Δώσε παραδείγµατα.
- 6. Η ισότητα που κατοχυρώνει το Σύνταγµα είναι αναλογική. Δώσε παραδείγµατα.
- 7. Yπάρχουν περιορισµοί στην ελευθερία του τύπου;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:
- Οι βασικές υποχρεώσεις, που περιορίζουν τα δικαιώµατα του πολίτη, είναι:
- α. ο σεβασµός των νόµων και των δικαιωµάτων όλων των άλλων
- β. η υπακοή στην κρατική εξουσία
- γ. ο σεβασµός των δικαιωµάτων των ανωτέρων
- Γ. Να γράψεις στο κενό αριστερά της Α' Στήλης δεδοµένων, το γράµµα των δεδοµένων της
- Β' Στήλης που ταιριάζει.

Α' Β'  απαγόρευση προσηλυτισµού α. άσυλο κατοικίας
 επίδοµα πολύτεκνου β. δικαίωµα εργασίας
-  επίδοµα πολύτεκνου β. δικαίωµα εργασίας
 επαγγελµατική κατάρτιση γ. θρησκευτική ελευθερία
 προστασία ιδιωτικής ζωής δ. δικαίωµα ισότητας
-  προστασία ιδιωτικής ζωής δ. δικαίωµα ισότητας
 ίδιος µισθός για ίδια εργασία ε. δικαίωµα κοινωνικής πρόνοιας
- Δ. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα (Σ για τις σωστές και Λ για τις λανθασµένες).
-  Τα δικαιώµατα του ατόµου δεν έχουν περιορισµούς
-  Τα ατοµικά δικαιώµατα είναι απαράγραπτα
-  Ατοµικά δικαιώµατα ισότητας και ελευθερίας έχουν µόνον οι έλληνες πολίτες
-  Οι αλλοδαποί δε δικαιούνται ίση αµοιβή µε τους έλληνες συναδέλφους τους
-  Η παιδεία είναι δωρεάν σε όλες τις βαθµίδες
-  Κοινωνικό δικαίωµα εργασίας είναι η υποχρέωση της πολιτείας να εξασφαλίσει για όλους την εργασία που επιθυµούν
-  Η προστασία της υγείας περιλαµβάνει και την επανένταξη του ασθενούς
- «Αειφόρος» ανάπτυξη είναι η συνεχής οικονοµική ανάπτυξη της χώρας

Ευρωπαϊκή Ένωση
- ➤ Ίδρυση και εξέλιξη
- Βασικοί θεσµοί
- Βασικές πολιτικές
- Ευρωπαίος πολίτης
Οι έννοιες της δηµοκρατίας, του κρ άτους δικαίου και των δικαιωµάτων, που µελέτησες στα κεφάλαια 8 και 12, αποτελούν βασικές έννοιες για να κατανοήσεις τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Μπορείς να διαβάσεις το βραβευµένο κόµικ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου «Το λαβωµένο νερό», για να γνωρίσεις τις δυνατότητες παρέµβασης που σου παρέχει η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ευρωπαϊκή κουλτούρα είναι σηµαντική κληρονοµιά του ευρωπαίου και παγκόσµιου πολίτη. Μπορείς να διαβάσεις κοµµάτια της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, που αποτελεί βασικό κοµµάτι της ευρωπαϊκής κουλτούρας. Από τα Νεοελληνικά σου Αναγνώσµατα θα βρεις αντιπροσωπευτικά αποσπάσµατα σηµαντικών ευρωπαίων λογοτεχνών (Σαίξπηρ-Αγγλία, Λόρκα-Ισπανία, Τζόυς-Ιρλανδία, Μπωντλαίρ-Γαλλία κ.ά.).

Η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.), είν αι ένας οργανισµός σε εξέλιξη, για αυτό και βρίσκεται σε µια διαδικασία αλλαγής και προσαρµογής στα νέα δεδοµένα. Η περίοδος 2004-2014 είναι µια περίοδος σηµαντικών αλλαγών στη µορφή, τη λειτουργί α και τους σκοπούς της. Η είσοδος νέων κρατών-µελών, η ψήφιση του Ευρωπαϊκού Συντάγµατος, η δηµιουργία κοινής άµυνας και στρατο ύ, είναι µερικά από τα θέµατα που σηµατοδοτούν σηµαντικές αλλαγές. Για να ενηµερωθείς για τις τελευταίες εξελίξεις και αλλαγές, ώστε να συµπληρώσεις τις γνώσεις που σου παρέχει το βιβλίο, χρησιµοποίησε τις ιστοσελίδες της Ε.Ε. και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ww w.europa.eu.int/hellas ή www.ee.gr, www.europarl.gr). Μπορείς επίσης να κάνεις χρήση και της απευθείας και δωρεάν τηλεφωνικής γραµµής πληροφόρησης για θέµατα της Ε.Ε. (00800.6.7.8.9.10.11) και να λύσεις τυχόν απορίες σου.

13.1 Ίδρυση και εξέλιξη
Η Ευρωπαϊκή Ιδέα, δηλαδή η ιδέα µιας κοινής ανθρωπιστικής Ευρώπης, υπήρξε για αιώνες το όραµα πολλών φιλοσόφων και στοχαστών (Καντ, Κοµένιος, Β.Ουγκώ). Αυτό το όραµα βασιζόταν τόσο στη γεωγραφική ενότητα της Ευρωπαϊκής Ηπείρου, όσο και στα στοιχεία που διαµόρφωσαν τον ευρωπαϊκό πολιτισµό. Παρ' όλες τις µεταξύ τους διαφορές, όλα τα ευρωπαϊκά κράτη διαµορφώθηκαν στη βάση του ευρωπαϊκού διαφωτισµού, ο οποίος επηρεάστηκε από την αρχαία ελληνική σκέψη. Tα ευρωπαϊκά κράτη εξάλλου οργανώθηκαν µε βάση το ρωµαϊκό δίκαιο, ενώ καθοριστικές υπήρξαν για όλη την Ευρώπη οι επιδράσεις του χριστιανισµού.

Μετά τις τραγικές συνέπειες των δύο Παγκοσµίων πολέµων, η Ευρώπη έχει κοινά συµφέροντα στην πορεία της οικονοµικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης. Στις συνθήκες αυτές, επανέρχεται το όραµα µιας κοινής Ευρώπης, χωρίς τους εθνικούς ανταγωνισµούς του παρελθόντος. Από το 1950, η Γαλλία µε τον υπουργό Εξωτερικών Ρ.Σουµάν προωθεί διαπραγµατεύσεις για την ίδρυση Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Συγκεκριµένα:
-  Το 1951 µε τη Συνθήκη των Παρισίων ιδρύεται η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (Ε.Κ.Α.Χ.) µεταξύ Γαλλίας, Γερµανίας, Ιταλίας, Βελγίου, Ολλανδίας και Λουξεµβούργου. Η κοινότητα προβλέπει την κοινή εκµετάλλευση των πόρων άνθρακα και χάλυβα για τις παραπάνω χώρες. Αυτό αποτελεί το πρώτο βήµα της Ευρωπαϊκής ενοποίησης.
-  Το 1957 µε τη Συνθήκη της Ρώµης πραγµατοποιείται η ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονοµικής Κοινότητας (Ε.Ο.Κ.) ανάµεσα στις ίδιες χώρες. Η Ευρωπαϊκή ενοποίηση είναι πια πραγµατικότητα.
-  Το 1992 µε τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, όπως αυτή συµπληρώνεται µε τη Συνθήκη του Άµστερνταµ, ιδρύεται η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.), στη θέση της Ε.Ο.Κ.

Σε διάστηµα µισού αιώνα οικοδόµησης, η Ε.Ε. δεν αφορά πλέον µόνον την οικονοµική ένωση των κρατών-µελών. Περιλαµβάνει την κοινή ευρωπαϊκή ιθαγένεια των πολιτών, την ελεύθερη διακίνηση και εγκατάστασή τους στον κοινό ευρωπαϊκό χώρο, το κοινό νόµισµα (ευρώ) και κοινές πολιτικές στην ασφάλεια, την εξωτερική πολιτική, την παιδεία, το περιβάλλον, την υγεία, τα ανθρώπινα δικαιώµατα, και τέλος το κοινό ευρωπαϊκό Σύνταγµα.
Παράλληλα η ΕΕ διευρύνεται και µε την είσοδο νέων κρατών-µελών. Το 1996 µιλούσαµε για την «Ευρώπη των 15», το 2004 εντάσσονται 10 νέες χώρες (Κύπρος, Τσεχία, Εσθονία, Ουγγαρία, Πολωνία, Σλοβενία, Σλοβακία, Λεττονία, Λιθουανία και Μάλτα), το 2007 εντάσσονται η
φωτ.13.1 Η σηµαία της Ε.Ε. παραµένει µε 12 αστέρια, όσα και τα κράτη-µέλη όταν ιδρύθηκε το 1992.

Ύµνος της Ευρωπαϊκής GLYPH<.notdef>Ενωσης είναι η Ενάτη Συµφωνία του Μπετόβεν, που συνέθεσε το 1823 µελοποιώντας την « Ωδή στη χαρά» του Σίλερ. Ο ύµνος συµβολίζει τη συναδέλφωση των λαών της Ευρώπης. Ηµέρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι η 9η Μαΐου, ηµέρα που ο Σουµάν διακήρυξε το 1950 την πρώτη ευρωπαϊκή ενοποίηση.
φωτ.13.2 Η Συνθήκη της Λισαβόνας, η οποία ισχύει από το 2009, ενίσχυσε την εξουσία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που εκπροσωπεί τους ευρωπαίους πολίτες και κατοχύρωσε το δικαίωµα της πρωτοβουλίας των πολιτών. Με βάση αυτό το δικαίωµα οι ευρωπαίοι πολίτες µπορούν να θέτουν σε συζήτηση στο Ευρ. Κοινοβούλιο προτάσεις, µε την προϋπόθεση ότι αυτές υποστηρίζονται από ένα εκατοµµύριο ευρωπαίους πολίτες. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η φωνή των πολιτών της ΕΕ.

Βουλγαρία και η Ρουµανία και το 2013 η Κροατία. Η «Ευρώπη των 28» έχει πέντε υποψήφιες για ένταξη χώρες (Τουρκία, Σερβία, Αλβανία, Μαυροβούνιο και Δηµοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας), ενώ σε διαπραγµατεύσεις ένταξης βρίσκονται η Βοσνία-Ερζεγοβίνη και το Κοσσυφοπέδιο. Η πορεία των διαπραγµατεύσεων εξαρτάται από το βαθµό προετοιµασίας κάθε υποψήφιας για ένταξη χώρας.
Η διαδικασία προσχώρησης της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα ξεκίνησε µε την υπογραφή της Συµφωνίας των Αθηνών (1961) και προέβλεπε διαδικασίες εναρµόνισης της πολιτικής της χώρας µε αυτήν της Ε.Ο.Κ., διάρκειας 22 ετών. Η εφαρµογή της Συµφωνίας άρχισε το 1962 και διακόπηκε στη διάρκεια της δικτατορίας (1967-1974) από την Ε.Ο.Κ., λόγω της αναστολής των δηµοκρατικών αρχών και ελευθεριών από το στρατιωτικό καθεστώς. Η νέα αίτηση, που υποβάλλεται το 1974, οδηγεί σε διαπραγµατεύσεις και την υπογραφή της Συνθήκης Ένταξης της Ελλάδας στην Ε.Ο.Κ. το 1979, µετά από απόφαση της Ελληνικής Βουλής µε αυξηµένη πλειοψηφία (2/3). Η οριστική ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα πραγµατοποιείται το 1981.

φωτ. 13.4 Η υπογραφή της Συνθήκης ένταξης της Ελλάδας στην Ε.Ο.Κ. (1979)
Η Ευρωπαϊκή 'Ενωση αποτελεί µια κοινωνία 507 εκατοµµυρίων ανθρώπων, που µιλούν περισσότερες από 20 γλώσσες, µοιράζονται πολλούς επί µέρους πολιτισµούς και ένα αίσθηµα αλληλεγγύης που απαιτεί η κοινή ευρωπαϊκή τους ταυτότητα.
Το 2013 εντάσσεται και η Κροατία και διαµορφώνεται η «Ευρώπη των 28». Καθοδόν προς την προσχώρηση χώρες είναι η Τουρκία, η Αλβανία, η Δηµοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας, το Μαυροβούνιο και η Σερβία. Υποψήφιες για προσχώρηση χώρες είναι η Βοσνία-Ερζεγοβίνη και το Κόσσοβο. Η προσχώρηση µιας χώρας στην ΕΕ είναι µια περίπλοκη διαδικασία που απαιτεί χρόνο. Οι αιτούσες χώρες πρέπει να πληρούν τους όρους προσχώρησης και να εφαρµόσουν τους κανόνες της ΕΕ σε όλους τους τοµείς.

Γεωγραφική Ενότητα
1951 ΕΚΑΧ Συνθήκη Παρισίων
1957 Ε.Ο.Κ. Συνθήκη Ρώµης
1981 Ένταξη Ελλάδας στην Ε.Ο.Κ.
1991-93 Ε.Ε. Συνθήκη Μάαστριχτ

13.2 Βασικοί θεσµοί
H Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) είναι µια ένωση ευρωπαϊκών κρατών τα οποία, µε την προσχώρησή τους, δεσµεύονται να συνεργάζονται για τη δηµοκρατία, την οικονοµική και κοινωνική ευηµερία και την ειρήνη. Δεν είναι οµοσπονδιακό κράτος, όπως η Γερµανία ή οι Η.Π.Α. (βλ. Κεφ. 8.1), ούτε είναι απλώς ένας οργανισµός συνεργασίας κρατών, όπως τα Ηνωµένα Έθνη (βλ. Κεφ. 14.2).
Η συνένωση αυτή των ευρωπαϊκών κρατών σηµαίνει ότι τα κράτη-µέλη µεταβιβάζουν ορισµένες εξουσίες τους (νοµοθετικές, εκτελεστικές και δικαστικές) σε αντίστοιχους κοινούς θεσµούς της Ε.Ε. Με αυτό τον τρόπο οι αποφάσεις για ορισµένα θέµατα κοινού ενδιαφέροντος λαµβάνονται δηµοκρατικά σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Τα βασικά θεσµικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι: το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, που εκπροσωπεί τους πολίτες, το Ευρωπαϊκό Συµβούλιο, που εκπροσωπεί τα κράτη-µέλη, το Συµβούλιο Yπουργών, που εκπροσωπεί τις κυβερνήσεις των κρατών-µελών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, που εκπροσωπεί τα συµφέροντα της Ε.Ε. και το Ευρωπαϊκό Διακαστήριο. Η επιτροπή, το Συµβούλιο Yπουργών και το Κοινοβούλιο αποτελούν το λεγόµενο «θεσµικό τρίγωνο», το οποίο διαµορφώνει τη νοµοθεσία και τις πολιτικές που εφαρµόζονται σε ολόκληρη την Ένωση.

Πίνακας 13.1 Το θεσµικό Τρίγωνο. Η Επιτροπή προτείνει νέα ευρωπαϊκή νοµοθεσία, το Συµβούλιο και το Κοινοβούλιο αποφασίζουν.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Ευρωπαϊκός πολιτισµός
Ευρωπαϊκή Ιδέα
Κοινά Συµφέροντα
Ευρωπαϊκή Ένωση
1996 Ε.Ε. των 15
2004 Ευρώπη των 25
2013 Ευρώπη των 28
φωτ.13.5 Κάθε χώρα της Ε.Ε. είναι ελεύθερη να αποφασίζει την εθνική της πολιτική, π.χ. την εκπαιδευτική πολιτική. Η Ε.Ε. παράλληλα θέτει κοινούς στόχους στον τοµέα της εκπαίδευσης, εφόσον απαιτείται κατοχύρωση ισοτιµίας των πτυχίων και κοινά προσόντα για τους εργαζοµένους (π.χ. επιµόρφωση στις νέες τεχνολογίες, διά βίου µάθηση). Οι στόχοι αυτοί προωθούνται στα κράτη-µέλη µε αντίστοιχες οδηγίες και χρηµατοδοτήσεις ανάλογων πολιτικών. Η Ε.Ε. αναλαµβάνει δράση µόνον, εφόσον αυτή είναι πιο αποτελεσµατική από αντίστοιχα εθνικά µέτρα. Στο πλαίσιο αυτών των δράσεων αποστέλλει οδηγίες στα κράτηµέλη, τα οποία οφείλουν να τις εφαρµόζουν. Σε αντίθετη περίπτωση, η Ε.Ε. προχωρεί σε παρατηρήσεις ή επιβολή προστίµων.

«Η Κοινότης έχει ως αποστολή, µε τη δηµιουργία µιας κοινής αγοράς και την προοδευτική προσέγγιση της οικονοµικής πολιτικής των κρατών-µελών…………τη συνεχή επέκταση της οικονοµίας…» Άρθρο 2 της Ιδρυτικής Πράξης της Ε.Ο.Κ.
Να σχολιάσετε στην τάξη τις διαφορές που εντοπίζετε µεταξύ Ε.Ο.Κ. και Ευρωπαϊκής Ένωσης.

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ

Α. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αντιπροσωπεύει τους πολίτες της Ένωσης και εκλέγεται άµεσα από αυτούς. Οι εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διεξάγονται από το 1979, κάθε πενταετία και δικαίωµα ψήφου έχουν όλοι οι πολίτες της Ε.Ε. που είναι εγγεγραµµένοι στους εκλογικούς καταλόγους. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που προήλθε από τις εκλογές του Μαΐου 2014, εκφράζει τη δηµοκρατική βούληση 507 εκατοµµυρίων πολιτών της Ένωσης και εκπροσωπεί τα συµφέροντά τους στις συζητήσεις µε τα άλλα θεσµικά όργανα (Επιτροπή, Συµβούλιο).

Οι βουλευτές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν ανήκουν σε εθνικές οµάδες, αλλά σε επτά πανευρωπαϊκές πολιτικές οµάδες. Η κατανοµή των οµάδων αυτών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την περίοδο 2014-2019 είναι η ακόλουθη:
φωτ. 13.6 Οι εγκαταστάσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Την πρώτη εβδοµάδα κάθε µήνα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συνεδριάζει σε Ολοµέλεια στο Στρασβούργο. Οι συνεδριάσεις γίνονται στις επίσηµες γλώσσες της Κοινότητας (20 γλώσσες το 2005), µε ταυτόχρονη διερµηνεία. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη την ανάγκη γνώσης ευρωπαϊκών γλωσσών, για την καλύτερη αξιοποίηση των ευκαιριών που µας παρέχει η Ενωµένη Ευρώπη.

πίνακας 13.2. Κατανοµή πολιτικών οµάδων στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Η εκπροσώπηση των κρατών-µελών της Ε.Ε. στο Κοινοβούλιο, το Συµβούλιο Yπουργών και την Επιτροπή φαίνεται στον παρακάτω πίνακα:

ΟΙ ΕΔΡΕΣ ΣΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ Ε.Ε.

|    | α/α Χώρα     | Πληθυσµός Ευρωπαϊκό Ευρωπαϊκή Συµβούλιο  Κοινοβούλιο   |    |   Επιτροπή |   Ε.Ε. |
|----|--------------|--------------------------------------------------------|----|------------|--------|
|  1 | Γερµανία     | 82.038.000                                             | 96 |          1 |     29 |
|  2 | Ην. Βασίλειο | 59.247.000                                             | 73 |          1 |     29 |
|  3 | Γαλλία       | 58.966.000                                             | 74 |          1 |     29 |
|  4 | Ιταλία       | 57.612.000                                             | 73 |          1 |     29 |
|  5 | Ισπανία      | 39.394.000                                             | 54 |          1 |     27 |
|  6 | Ολλανδία     | 15.760.000                                             | 26 |          1 |     13 |
|  7 | Ελλάδα       | 10.533.000                                             | 21 |          1 |     12 |
|  8 | Βέλγιο       | 10.213.000                                             | 21 |          1 |     12 |
|  9 | Πορτογαλία   | 9.980.000                                              | 21 |          1 |     12 |
| 10 | Σουηδία      | 8.854.000                                              | 20 |          1 |     10 |
| 11 | Αυστρία      | 8.082.000                                              | 18 |          1 |     10 |
| 12 | Δανία        | 5.313.000                                              | 13 |          1 |      7 |
| 13 | Φινλανδία    | 5.160.000                                              | 13 |          1 |      7 |
| 14 | Ιρλανδία     | 3.744.000                                              | 11 |          1 |      7 |
| 15 | Λουξεµβούργο | 429.000                                                |  6 |          1 |      4 |

Νέα κράτη-µέλη (2004-2013)

| 16 Πολωνία   | 38.667.000   |   54 |   1 |   27 |
|--------------|--------------|------|-----|------|
| 17 Ρουµανία  | 22.489.000   |   32 |   1 |   14 |
| 18 Τσεχία    | 10.290.000   |   21 |   1 |   12 |
| 19 Ουγγαρία  | 10.092.000   |   21 |   1 |   12 |
| 20 Βουλγαρία | 8.230.000    |   17 |   1 |   10 |
| 21 Σλοβακία  | 5.393.000    |   13 |   1 |    7 |
| 22 Λιθουανία | 3.701.000    |   11 |   1 |    7 |
| 23 Λεττονία  | 2.439.000    |    8 |   1 |    4 |
| 24 Σλοβενία  | 1.978.000    |    8 |   1 |    4 |
| 25 Εσθονία   | 1.446.000    |    6 |   1 |    4 |
| 26 Κύπρος    | 752.000      |    6 |   1 |    4 |
| 27 Μάλτα     | 379.000      |    6 |   1 |    3 |
| 28 Κροατία   | 4.260.700    |   11 |   1 |    7 |
| Σύνολο       | 507.000.000  |  751 |  28 |  352 |

Πίνακας 13.3 Πηγή Ε.Ε.
Οι κύριες αρµοδιότητες του Κοινοβουλίου είναι τρεις:
-  Ασκεί µαζί µε το Συµβούλιο Yπουργών τη νοµοθετική εξουσία. Ως άµεσα εκλεγµένο όργανο εξασφαλίζει το δηµοκρατικό χαρακτήρα της ευρωπαϊκής νοµοθεσίας.
-  Ασκεί έλεγχο στα άλλα εκλεγµένα όργανα της Ε.Ε. (π.χ. εγκρίνει ή απορρίπτει το διορισµό Επιτρόπων).
-  Έχει αρµοδιότητες σχετικές µε τη µελέτη και έγκριση του προϋπολογισµού και εποµένως επηρεάζει καθοριστικά τις δαπάνες της Ένωσης.
Το έργο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου βοηθείται από τις 17 µόνιµες Κοινοβουλευτικές Επιτροπές. Αυτές εκφράζουν τη γνώµη τους για τα θέµατα που πρόκειται να συζητήσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

φωτ. 13.7 Μέγαρο Μαυροµιχάλη, Αµαλίας 8, Αθήνα, έδρα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Ελλάδα.
Η Συνθήκη της Νίκαιας (2000) καθόρισε ένα σύστηµα κατανοµής των εδρών στη διευρυµένη «Ευρώπη των 27». Με το σύστηµα αυτό δεν υπάρχει απόλυτη αναλογία πληθυσµού και εδρών, γιατί κάτι τέτοιο θα ήταν άδικο για τα µικρότερα κράτη. Κάθε έδρα αντιπροσωπεύει πληθυσµό από 72.000 (Λουξεµβούργο) έως 826.000 (Γερµανία) κατοίκους. (βλ. και πίνακα 13.3). Το θέµα της ισοτιµίας θα συζητηθεί στην περίπτωση που η ΕΕ προχωρήσει σε έναν τύπο Οµοσπονδίας και το Κοινοβούλιο θα αποτελεί το νοµοθέτη της.

φωτ. 13.8 To Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο οργανώνει κάθε χρόνο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Νέων.
Μπορείτε να ενηµερωθείτε για το πρόγραµµα από το Ίδρυµα Μαραγκοπούλου ή την ΕΕ (www.europarl.gr) και να προετοιµάσετε τη συµµετοχή και του δικού σας σχολείου.
φωτ. 13.9 Το Αττικό Μετρό στην Αθήνα. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συγχρηµατοδότησε την κατασκευή του (www.metro.gr).

Νοµοθετική Εξουσία
Προϋπολογισµός

Β. Ευρωπαϊκό Συµβούλιο
Το Ευρωπαϊκό Συµβούλιο αποτελείται από τους Αρχηγούς των κρατών ή των Κυβερνήσεων των κρατών-µελών της Ένωσης. Συνεδριάζει µία φορά κάθε τρίµηνο και καθορίζει τους γενικούς προσανατολισµούς και προτεραιότητες της Ε.Ε.

Γ. Συµβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Το Συµβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι το κύριο όργανο αποφάσεων της Ε.Ε. Ενώ το Κοινοβούλιο εκπροσωπεί τους πολίτες, το Συµβούλιο εκπροσωπεί τα κράτη-µέλη. Στις συνεδριάσεις του παρευρίσκεται ένας υπουργός για κάθε κράτος-µέλος της Ε.Ε., ανάλογα µε το θέµα συζήτησης (π.χ. υπουργοί εργασίας, εάν συζητούνται θέµατα ανεργίας). Ο κάθε υπουργός µε την ψήφο του, ως µέλος του Συµβουλίου, εκφράζει την Κυβέρνησή του και είναι υπεύθυνος απέναντι στο εθνικό του Κοινοβούλιο.

Οι αποφάσεις λαµβάνονται µε πλειοψηφία. Ο υπουργός κάθε χώρας εκπροσωπεί ψήφους ανάλογες µε τον πληθυσµό της (βλ. πίν. 13.3). Για τις αποφάσεις του Συµβουλίου απαιτούνται τουλάχιστον 260 ψήφοι σε σύνολο 352 των 28 κρατών. Απαιτείται δηλαδή µια ευρεία συναίνεση.
Το Συµβούλιο είναι νοµοθετικό όργανο της Κοινότητας. Για ένα µεγάλο µέρος της νοµοθεσίας, το Συµβούλιο «συναποφασίζει» µε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το Συµβούλιο παίρνει αποφάσεις σε θέµατα που αφορούν:
-  το συντονισµό της οικονοµικής πολιτικής των κρατώνµελών (ανάπτυξη, ανεργία, επενδύσεις),
-  την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας της Ε.Ε. (ΚΕΠΠΑ, βλ.13.3).

Δ. Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Η Επιτροπή είναι το πολιτικά ανεξάρτητο όργανο, που εκπροσωπεί τα συµφέροντα της Ένωσης. Είναι η κινητήρια δύναµη του «θεσµικού τριγώνου»: προτείνει νοµοθεσία, προγράµµατα δράσης και πολιτικές στο Συµβούλιο Υπουργών και το Κοινοβούλιο και είναι υπεύθυνη για την πραγµάτωση των αποφάσεών τους.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Έλεγχος άλλων οργάνων
φωτ. 13.10 Η Συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συµβουλίου το 2003 στη Θεσσαλονίκη. Το Συµβούλιο της Ε.Ε. δεν πρέπει να συγχέεται µε το Ευρωπαϊκό Συµβούλιο, το οποίο αποτελείται από όλους τους αρχηγούς των κρατών-µελών. Το Ευρωπαϊκό Συµβούλιο καθορίζει τις γενικές πολιτικές, µε τις οποίες τα θεσµικά όργανα (Κοινοβούλιο, Συµβούλιο της Ε.Ε. και Επιτροπή) διαµορφώνουν τη νοµοθεσία. Συνεδριάζει κάθε τρίµηνο στις χώρες που προεδρεύουν. Το 2016 στην Ολλανδία, Σλοβενία και Μάλτα αντίστοιχα.

Μπορείτε να αντλήσετε πληροφορίες και υλικό για το Ευρωπαϊκό Συµβούλιο και το Συµβούλιο Υπουργών από το διαδίκτυο (www.ee.gr από το σύνδεσµο «όργανα») και να τα παρουσιάσετε στην τάξη.
φωτ. 13.11 Συνεδρίαση της Επιτροπής 2000. Λέγεται συχνά ότι οι αποφάσεις της Ε.Ε. λαµβάνονται από όργανα που είναι αποµακρυσµένα από τους απλούς πολίτες, οι οποίοι και δύσκολα ενηµερώνονται γι' αυτές. Αυτό αποτελεί δηµοκρατικό έλλειµµα, δηλαδή έλλειψη δηµοκρατικότητας. Για τη µείωση αυτού του φαινοµένου, η Ε.Ε. βελτιώνει την ενηµέρωση των πολιτών µέσω του διαδικτύου, απλοποιεί τη νοµοθεσία και ενισχύει την κοινωνία πολιτών.

Τα µέλη της, οι επίτροποι, ένας για κάθε κράτος-µέλος (µετά την εφαρµογή του ευρωπαϊκού Συντάγµατος 13 επίτροποι), διορίζονται από τις Κυβερνήσεις των κρατών και εγκρίνονται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για πέντε χρόνια.
Οι αρµοδιότητές της Επιτροπής είναι να:
-  προτείνει νοµοθεσία στο Κοινοβούλιο και το Συµβούλιο,
-  διαχειρίζεται τον προϋπολογισµό της Ένωσης,
-  εξασφαλίζει, µαζί µε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, την εφαρµογή της νοµοθεσίας σε όλα τα κράτη,
-  εκπροσωπεί την Ε.Ε. στη διεθνή σκηνή.

Ε. Ευρωπαϊκό Δικαστήριο
Σκοπός του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων είναι να εξασφαλίζει την οµοιόµορφη εφαρµογή της ευρωπαϊκής νοµοθεσίας και του Συντάγµατος σε όλα τα κράτη-µέλη. Σε αυτό συµµετέχει ένας δικαστής από κάθε κράτος-µέλος και είναι αρµόδιο για την επίλυση διαφορών µεταξύ κρατών-µελών, µεταξύ οργάνων της Ε.Ε. και µεταξύ επιχειρήσεων και πολιτών. Στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ανήκει και το Ευρωπαϊκό Πρωτοδικείο, το οποίο εκδικάζει υποθέσεις που αφορούν την προστασία πολιτών της Ε.Ε.

Τα πέντε αυτά θεσµικά όργανα συµπληρώνονται από άλλα όργανα, όπως το Ελεγκτικό Συνέδριο, το οποίο ελέγχει τη νόµιµη διαχείριση του οικονοµικού προϋπολογισµού της Ε.Ε. και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, αρµόδια για τη νοµισµατική πολιτική και το ευρώ. Συµβουλευτικά όργανα είναι η Επιτροπή Περιφερειών και η Οικονοµική και Κοινωνική Επιτροπή. Εξάλλου, προβλέπεται και ο Ευρωπαίος Διαµεσολαβητής, ο οποίος ασχολείται µε καταγγελίες πολιτών για κακοδιοίκηση.
φωτ. 13.12 Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εκδικάζει προσφυγές της Επιτροπής κατά κράτους-µέλους, ή µεταξύ κρατών-µελών, προσφυγές κατά
παραλείψεων των τριών βασικών οργάνων της Ε.Ε. Επίσης εκδίδει αποφάσεις µετά από αίτηση των εθνικών Δικαστηρίων για ερµηνεία του κοινοτικού δικαίου.

Μπορείτε να επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες της Ε.Ε. (www.ee.gr) και να αντλήσετε πληροφορίες για το Ευρ. Δικαστήριο και τα άλλα όργανα. Να τις παρουσιάσετε στην τάξη.
φωτ. 13.13 O Νικηφόρος Διαµαντούρος ήταν ο πρώτος Ευρωπαίος Διαµεσολαβητής.
Στον Ευρωπαίο Διαµεσολαβητή µπορούν να γίνουν καταγγελίες κακοδιοίκησης από όλους τους πολίτες της Ε.Ε. ✍
✍ Πληροφορίες µπορείτε να πάρετε από την ανοιχτή γραµµή πληροφόρησης της Ε.Ε. (δωρεάν) 00800.6.7.8.9.10.11 και από το διαδίκτυο, στη διεύθυνση:
www.europa.eu.int/institutions/ombudsman/ind ex\_el.htm

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Θεσµικά Όργανα Ε.Ε.
Ευρωπαϊκό Συµβούλιο
Συµβούλιο Υπουργών
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Ευρωπαϊκό Δικαστήριο

13.3 Βασικές πολιτικές
Οι βασικές πολιτικές της Ε.Ε. καθορίζονται από τις Ιδρυτικές Συνθήκες (Παρισίων, Ρώµης, Μάαστριχτ, Άµστερνταµ, Νίκαιας) και περιέχονται στο Σύνταγµα της Ευρώπης. Το Ευρωπαϊκό Συµβούλιο χαράσσει τις γενικές κατευθύνσεις για συγκεκριµένες πολιτικές αποφάσεις. Στη συνέχεια, τα βασικά όργανα, που µελέτησες στην προηγούµενη ενότητα, διαµορφώνουν, µε βάση τις παραπάνω κατευθύνσεις, τους συγκεκριµένους κανονισµούς και οδηγίες που δεσµεύουν τα κράτη-µέλη, τα οποία οφείλουν να εναρµονίσουν* τις πολιτικές τους µε τις πολιτικές της Ε.Ε. Ειδικότερα:

1. Οικονοµική και Νοµισµατική Πολιτική (Ο.Ν.Ε.)
Με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1991) αποφασίζεται η Οικονοµική και Νοµισµατική Ένωση των κρατών-µελών, που προβλέπει την είσοδο κοινού νοµίσµατος, του ευρώ. Το ευρώ είναι µέχρι σήµερα το επίσηµο νόµισµα σε 19 από τα 28 κράτη µέλη της ΕΕ. Εκτός ΟΝΕ είναι Δανία, Ηνωµένο Βασίλειο, Βουλγαρία, Ρουµανία, Ουγγαρία, Τσεχία, Πολωνία και Σουηδία.
Η Ο.Ν.Ε. προϋποθέτει τη στενή οικονοµική συνεργασία των κρατών-µελών. Τα όργανα της Ε.Ε. διαµορφώνουν κάθε χρόνο γενικούς προσανατολισµούς οικονοµικής πολιτικής που αποστέλλουν στα κράτη-µέλη. Η Ε.Ε. ελέγχει την εφαρµογή αυτών των οικονοµικών προσανατολισµών και στις κυβερνήσεις που δεν τους τηρούν απευθύνει συστάσεις και επιβάλλει πρόστιµα. Σε περίπτωση που κράτος-µέλος αντιµετωπίζει σοβαρές οικονοµικές δυσκολίες, η Ε.Ε. µπορεί να δώσει χρηµατική ενίσχυση.

2. Κοινωνική Πολιτική
Με την ψήφιση του Χάρτη Θεµελιωδών Κοινωνικών Δικαιωµάτων στη Συνθήκη του Άµστερνταµ (1997), η Ε.Ε. διαµορφώνει µιαν ενιαία ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική. Οι βασικοί στόχοι της είναι η προώθηση µιας κοινωνίας για όλα τα άτοµα και η προετοιµασία όλων για τον κόσµο της εργασίας που µεταβάλλεται σε µιαν εποχή παγκοσµιοποίησης και τεχνολογικής αλλαγής.
Οι βασικές δράσεις της Ε.Ε. περιλαµβάνουν την επιµόρφωση, κατάρτιση και προσανατολισµό των νέων και των ανέργων, τα θετικά µέτρα για την απασχόληση των γυναικών και των ατόµων µε ειδικές ανάγκες, τη δηµιουργία θέσεων εργασίας στον κοινωνικό τοµέα (εθελοντισµός), τη βελτίωση των υπηρεσιών περίθαλψης παιδιών και ηλικιωµένων.

3. Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας (Κ.Ε.Π.Π.Α.)
φωτ. 13.14 Το ευρώ. Το ευρώ εισάγεται στα κράτη-µέλη της ΟΝΕ το 2002 και οι πολίτες 19 χωρών της ΕΕ απολαµβάνουν τα πλεονεκτήµατα του κοινού εθνικού νοµίσµατος. Τέτοια πλεονεκτήµατα είναι η κατάργηση του συναλλάγµατος, πράγµα που βοηθά το εµπόριο και τις συναλλαγές µεταξύ των χωρών αλλά και ενθαρρύνει τους ανθρώπους να ταξιδεύουν και να πραγµατοποιούν αγορές σε άλλες χώρες της ΟΝΕ. Σε παγκόσµιο επίπεδο, το ευρώ αυξάνει την επιρροή της ΕΕ, καθώς είναι το δεύτερο σηµαντικότερο διεθνές νόµισµα µετά το δολάριο ΗΠΑ. Την οικονοµική σταθερότητα στις χώρες της ΟΝΕ αναλαµβάνει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ).

Η παγκόσµια οικονοµική κρίση το 2008 προκάλεσε έντονα προβλήµατα σε χώρες της ΟΝΕ. Αυτό είχε σαν αποτέλεσµα την αντίδραση της ΕΕ και της ΕΚΤ ώστε να διασφαλιστούν οι καταθέσεις, να υπάρξει οικονοµική σταθερότητα και να εφαρµοστεί ένα καλλίτερο σύστηµα διακυβέρνησης στο µέλλον για αποφυγή παρόµοιων προβληµάτων.
Βασικές Πολιτικές Ευρωπαϊκής Ένωσης
Τα κράτη-µέλη συνεργάζονται µε στόχο τον καθορισµό µιας κοινής αµυντικής πολιτικής, που µελλοντικά θα µπορούσε να οδηγήσει σε κοινή ευρωπαϊκή άµυνα (ευρωπαϊκός στρατός).

Εξάλλου, για την εξασφάλιση της ασφάλειας και της ελευθερίας στον ευρωπαϊκό χώρο, προβλέπεται η συνεργασία των δικαστικών και αστυνοµικών αρχών των κρατών-µελών µε τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά όργανα την Europol και την Eurojust, τα οποία έχουν ως στόχο την πάταξη του οργανωµένου εγκλήµατος (λαθρεµπόριο, ναρκωτικά, σωµατεµπορία, «ξέπλυµα χρήµατος»).

Προϋπολογισµός της ΕΕ για το 2015
Ο ετήσιος προϋπολογισµός της ΕΕ ανέρχεται σε 145 δισ. Ευρώ - ένα σηµαντικό ποσό σε από- λυτες τιµές, που όµως αντι- στοιχεί µόνον στο 1% του ετήσιου πλούτου που παρά- γουν οι χώρες της ΕΕ. Όπως φαίνεται από τον πίνακα το 34% δίνεται σε βοήθεια για λι- γότερο ανεπτυγµένες περιφέ- ρειες της ΕΕ και σε µειονεκτούσες κοινωνικές οµά- δες, ενώ το 41% για καινοτόµες γεωργικές µεθόδους και απο- τελεσµατική και βιώσιµη χρήση της γης.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Κοινή Οικονοµική Πολιτική (ΟΝΕ)
Κοινωνική Πολιτική

Ασφάλεια

13.4 Πολίτης και Ευρωπαϊκή Ένωση
Μισό περίπου δισεκατοµµύριο πολίτες ευρωπαϊκών κρατών έχουν σήµερα µια δεύτερη ταυτότητα, την ταυτότητα του ευρωπαίου πολίτη. Αυτή η ταυτότητα σηµαίνει ότι, χωρίς να παύουν να είναι πολίτες του εθνικού τους κράτους και φορείς της εθνικής γλώσσας, παράδοσης και πολιτισµού, αποκτούν και την ιθαγένεια της Ε.Ε., που δεν αντικαθιστά, αλλά προστίθεται στην εθνική τους ιθαγένεια* (π.χ. ελληνική, ιταλική, βελγική).
Όπως ήδη γνωρίσαµε (βλ. Κεφ. 8.3), οι σχέσεις των πολιτών µε το κράτος, οι υποχρεώσεις και τα δικαιώµατά τους καθορίζονται από το Σύνταγµα. Τον Οκτώβριο του 2004 στη Ρώµη οι 25 ηγέτες των κρατών-µελών της Ε.Ε. ενέκριναν και υπέγραψαν τη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγµατος. Το Σύνταγµα περιλαµβάνει το Χάρτη των Θεµελιωδών Δικαιωµάτων της Ε.Ε. ο οποίος εγκρίνεται και ισχύει µε τη Συνθήκη της Λισαβόνας το 2009. Ο Χάρτης, στα 54 άρθρα του, καθορίζει τις υποχρεώσεις και τα δικαιώµατα των πολιτών της Ε.Ε. και τις σχέσεις τους µε την Ένωση και οι διατάξεις του δεσµεύουν όλα τα κράτη-µέλη. Όλοι οι πολίτες των κρατών-µελών της Ε.Ε. είναι και πολίτες της Ένωσης και για το λόγο αυτό έχουν:

-  Το δικαίωµα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαµονής στο έδαφος των κρατών-µελών. Αυτό σηµαίνει ότι µπορούν να εγκατασταθούν σε οποιοδήποτε κράτος-µέλος για να σπουδάσουν, να εργασθούν ή να συνταξιοδοτηθούν, όπως ακριβώς και οι πολίτες του κράτους.
-  Το δικαίωµα να εκλέγουν και να εκλέγονται στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου καθώς και στις δηµοτικές εκλογές στο κράτος-µέλος που κατοικούν, µε τους ίδιους όρους που ισχύουν για τους πολίτες του συγκεκριµένου κράτους.
-  Το δικαίωµα να απολαµβάνουν στο έδαφος τρίτης χώρας, στην οποία το κράτος τους δεν εκπροσωπείται, την προστασία των διπλωµατικών αρχών άλλης χώρας-µέλους της Ε.Ε., η οποία διαθέτει Πρεσβεία ή προξενείο, στο έδαφος της τρίτης χώρας.
-  Το δικαίωµα να υποβάλλουν αναφορά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καταγγελία στον Ευρωπαίο Διαµεσολαβητή και το δικαίωµα να προσφεύγουν στο Δικαστήριο, σε περίπτωση καταπάτησης των δικαιωµάτων τους ως πολιτών της Ε.Ε.

Εκτός από τα παραπάνω δικαιώµατα των ευρωπαίων πολιτών, ο Χάρτης Θεµελιωδών Δικαιωµάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατοχυρώνει και τα δικαιώµατα των πολιτών
φωτ. 13.16 Ρώµη 29.10.2004 Ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας υπογράφει τη Συνθήκη για το Σύνταγµα της Ευρώπης. Να επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες της Ε.Ε. (www.europa.eu.int/hellas) και να αντλήσετε πληροφορίες για το Σύνταγµα της Ευρώπης.
φωτ. 13.17 Συνοριακός έλεγχος πηγή Ε.Ε. Πριν το 1985, ταξιδιώτες και φορτηγά περίµεναν ώρες για να ελεγχθούν σε κάθε εθνικό σύνορο που περνούσαν. Ένα από τα µεγαλύτερα επιτεύγµατα της Ε.Ε. ήταν η διαµόρφωση ενός χώρου χωρίς σύνορα, µέσα στον οποίο µπορούν να διακινούνται ελεύθερα οι άνθρωποι, τα αγαθά, οι υπηρεσίες και τα κεφάλαια. Οι χώρες του Σένγκεν, παίρνοντας το όνοµα από την πόλη του Λουξεµβούργου στην οποία υπογράφτηκε η Συµφωνία το 1985, περιλαµβάνουν σήµερα τη Νορβηγία, την Ισλανδία, την Ελβετία και όλες τις χώρες της ΕΕ εκτός της Μ. Βρετανίας, Ιρλανδίας, Βουλγαρίας, Ρουµανίας, Κροατίας και Κύπρου. Οι χώρες αυτές συµφώνησαν να µην απαιτείται έλεγχος ή θεωρήσεις για την είσοδο και έξοδο των πολιτών της Ε.Ε.

Ευρωπαϊκή Ιθαγένεια
Θεµελιώδη Δικαιώµατα
στην ισότητα και τις ατοµικές ελευθερίες. Η κατοχύρωση αυτών των δικαιωµάτων του ευρωπαίου πολίτη από την Ε.Ε. οδήγησε στην αναθεώρηση πολλών διατάξεων του ελληνικού Συντάγµατος το 2001, ώστε να εναρµονιστεί µε το Χάρτη. Παράδειγµα τέτοιων αναθεωρήσεων αποτελούν η προσθήκη του δικαιώµατος συµµετοχής στην κοινωνία της ηλεκτρονικής πληροφορίας, το δικαίωµα στην προστασία των προσωπικών δεδοµένων, η υποχρέωση των δηµοσίων υπηρεσιών να πληροφορούν τους πολίτες, η υποχρέωση του κράτους να προστατεύει το περιβάλλον στο πλαίσιο της αρχής της «αειφόρου ανάπτυξης» που ακολουθεί η Ε.Ε., τα θετικά µέτρα για τις ευάλωτες κοινωνικές οµάδες* , ( Βλ. κεφ. 12.2 και 12.5).
φωτ. 13.18 Το διαδίκτυο ως µέσο µάθησης.

Το πρόγραµµα eEurope είναι ένα πρόγραµµα που εφαρµόζει από το 2000 η Ε.Ε. στα κράτη-µέλη µε στόχο την προώθηση του διαδικτύου. Το πρόγραµµα περιλαµβάνει τα επιµέρους προγράµµατα eLearning, µε στόχο την εκπαίδευση µέσω του διαδικτύου, το eHealth µε στόχο την παροχή ιατρικής βοήθειας µέσω του διαδικτύου, το eGovernment (ηλεκτρονική διακυβέρνηση) µε στόχο την εξυπηρέτηση του πολίτη µέσω του διαδικτύου (π.χ.
φορολογικές δηλώσεις, πληροφορίες, αιτήσεις) αλλά και την ηλεκτρονική συµµετοχή του πολίτη σε τοπικές αποφάσεις (ηλεκτρονική δηµοκρατία).

Nα συζητήσετε στην τάξη αυτά τα µέτρα.
φωτ. 13.19 Η Ε.Ε. οργανώνει προγράµµατα α) εθελοντισµού για τους νέους της Ευρώπης. ✍
✍ Να ενηµερωθείτε γι' αυτά από τις ιστοσελίδες της Ε.Ε. και της Γ.Γ.Ν.Γ (www.neagenia.gr),
β) ευρωπαϊκά προγράµµατα «Erasmus plus» για τα σχολεία της Ευρώπης.
Να ενηµερωθείτε (www.iky.gr) και να οργανώσετε πρόταση συµµετοχής και του δικού σας σχολείου.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Δικαιώµατα Πολιτών Ε.Ε.
Εκλογές Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Να παρουσιάσετε στην τάξη πληροφορίες για την ιστορία, την πολιτική και τον πολιτισµό για τα 28 κράτη-µέλη της Ε.Ε. µαζί µε τις χώρες που βρίσκονται σε καθεστώς ένταξης ή καθεστώς διαπραγµατεύσεων (Τουρκία, Αλβανία, Δηµοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας). Πληροφορίες µπορείτε να αντλήσετε και από το δικτυακό χώρο της Ε.Ε. (www.europa.eu.int/hellas ή www.ee.gr). Ο κάθε µαθητής να παρουσιάσει µία χώρα σε µία κόλλα χαρτί Α3. Στη συνέχεια να αναρτήσετε όλο το υλικό στους πίνακες ανακοινώσεων της τάξης.
- 2. Αν και οι γυναίκες αποτελούν το 51% του συνολικού πληθυσµού των κρατών-µελών της Ε.Ε., η εκπροσώπησή τους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την περίοδο 1999-2004 ανερχόταν σε ποσοστό 30%. Να αναζητήσετε τα αντίστοιχα ποσοστά γυναικείας εκπροσώπησης στο ευρωπαϊκό και στο ελληνικό Κοινοβούλιο σήµερα. Να συγκρίνετε και να σχολιάσετε τις τυχόν διαφορές.
- 3. Κάθε χρόνο, ευρωπαϊκές πόλεις των κρατών-µελών ορίζονται ως πολιτιστικές πρωτεύουσες της Ευρώπης. Σκοπός αυτού του θεσµού της Ε.Ε. είναι η προβολή των πολιτιστικών επιτευγµάτων αυτών των πόλεων και η συνειδητοποίηση από τους ευρωπαίους πολίτες της πλούσιας κληρονοµιάς που µοιράζονται. Ποιες ελληνικές πόλεις έχουν επιλεγεί στο πλαίσιο αυτού του θεσµού µέχρι σήµερα; Nα σχολιάσετε τις θετικές συνέπειες του θεσµού γι' αυτές τις πόλεις. 4. Κάθε χρόνο η Ε.Ε. προβάλλει ένα θέµα, µε εκδηλώσεις σε όλα τα κράτη-µέλη. Ποιο θέµα προβάλλει η Ε.Ε. την τρέχουσα χρονιά; Να συγκεντρώσετε πληροφορίες από τον τύπο ή το διαδίκτυο και τους τοπικούς φορείς για το θέµα αυτό.
- 5. Από την τοπική σας κοινότητα και τον τύπο, να συγκεντρώσετε πληροφορίες και υλικό για ένα ευρωπαϊκό πρόγραµµα που αφορά το περιβάλλον και εφαρµόζεται στη χώρα µας.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και εφόσον κατανόησες τις καινούργιες έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα στις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου και πάλι το αντίστοιχο µάθηµα.
- 1. Ποια είναι τα κοινά πολιτιστικά στοιχεία που συνδέουν την Ελλάδα µε την Ευρώπη;
- 2. Ποια είναι τα βασικά έσοδα και έξοδα στον προϋπολογισµό της Ε.Ε.;
- 3. Συµπλήρωσε τις λέξεις που εξηγούν τα αρκτικόλεξα:

Ε.Ο.Κ.

Ο.Ν.Ε.
Ε  Ε  Ε  Ο Κ Ο Ν Ε
- 4. Μια οµάδα από τουρίστες, που αποτελείται από Ιταλούς, Σουηδούς, Άγγλους, Γάλλους, Γερµανούς και Δανούς, φτάνει στο αεροδρόµιο «Ελευθέριος Βενιζέλος». Ποιοι από αυτούς θα χρειαστεί να αλλάξουν τα εθνικά τους νοµίσµατα µε ευρώ;
- 5. Ποιοι είναι οι δύο βασικοί στόχοι της ενιαίας ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:
- 1. Στο Συµβούλιο Yπουργών της Ε.Ε. συµµετέχει από κάθε κράτος: α. ο αντίστοιχος µε το θέµα που συζητείται Yπουργός

- β. ένας ευρωβουλευτής
- γ. ένας ειδικός στο θέµα που συζητείται επιστήµονας
- 2. Μεταξύ των χωρών που εντάχθηκαν στην Ε.Ε. µε τη µεγάλη διεύρυνση του 2004, ήταν:
- α. Η Ρωσία και η Γεωργία
- β. Η Μάλτα και η Τσεχία
- γ. Η Σουηδία και η Αυστρία
- Γ. Να γράψεις στο κενό αριστερά της Α' Στήλης δεδοµένων, το γράµµα των δεδοµένων της
- α. ένταξη Ελλάδας στην Ε.Ο.Κ.
- β. ίδρυση Ε.Ε.
- γ. µεγάλη διεύρυνση της Ε.Ε.
- δ. αντικατάσταση εθνικών νοµισµάτων µε το ευρώ
- ε. ίδρυση Ε.Ο.Κ.
Β' Στήλης που ταιριάζει: Α'  1957  1981  1992  2002  2004
- Δ. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες,
- 1. Οι επίτροποι της Ε.Ε. διορίζονται από τις Κυβερνήσεις των κρατών-µελών Σ Λ
- 2. Στον προϋπολογισµό της Ε.Ε. συµµετέχουν µε ίσες εισφορές όλα τα κράτη-µέλη Σ Λ
- 3. Οι έλληνες ευρωβουλευτές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτελούν µιαν εθνική οµάδα
- 4. Τα κράτη-µέλη υποχρεούνται να ακολουθούν τους κανονισµούς και οδηγίες της Ε.Ε. Σ Λ
- 5. Ο συνοριακός έλεγχος για τους πολίτες της Ε.Ε. έχει καταργηθεί σε όλα τα κράτη-µέλη Σ Λ

14

Η Διεθνής Κοινότητα
- ➤ Η Διεθνής Κοινότητα και το Διεθνές δίκαιο
- Οι Διεθνείς Οργανισµοί ➤
- ➤ Τα ανθρώπινα δικαιώµατα
- Η θέση της Ελλάδας στον κόσµο
Στο προηγούµενο κεφάλαιο γνώρισες την Ευρωπαϊκή Ένωση, που αποτελεί µιαν ένωση ευρωπαϊκών κρατών. Αντίστοιχα τα κράτη, διεθνώς πια, παίρνουν αποφάσεις για σοβαρά παγκόσµια προβλήµατα µέσα από διεθνή όργανα. Μπορείς να διαβάσεις πάλι τα δικαιώµατα και τις υποχρεώσεις σου που προβλέπει το Σύνταγµα (κεφ. 12). Οι βασικές αρχές των δικαιωµάτων που κατοχυρώνει το ελληνικό Σύνταγµα προέρχ ονται από τα 30 άρθρα της Οικουµενικής Διακήρυξης των Ανθρώπινων Δικαιωµάτων του Ο.Η.Ε., που έχει ψηφίσει και αναγνωρίσει η Ελλάδα από το 1949.

Το βιβλίο του Ανρί Ζακάρ «Πέντε δισεκατοµµύρια άνθρωποι σε ένα πλεούµενο» θα σε βοηθήσει να κατανοήσε ις τα κοινά προβλήµατα των ανθρώπων του πλανήτη µας και την ανάγκη για διεθνή συνεργασία και αλληλεγγύη, «Το ηµερολόγιο της Άννας Φρανκ» περιγράφει, µέσα από τα µάτια ενός παιδιού, τη φρίκη του φασισµού όταν δεν υπήρχε η διεθνής κοινότητα.
Οι ταινίες «Στα σύνορα του κόσµου » του Μ.Γουιντερµπότοµ, «Μεθυσµένα άλογα» του Μπ. Γκοµπάτι και το ντοκυµαντέρ µε µαρτυρίες προσφύγων «Αόρατοι-παράνοµοι στην Ευρώπη» του Α. Βόιτ. Προσπάθησε να έρθεις στη θέση των νεαρών πρωταγωνιστών, για να αντιληφθείς ποια δικαιώµατα που απολαµβάνεις σαν πολίτης µιας δηµοκρατικής χώρας, είναι άγνωστα σε εκατοµµύρια κατοίκους του πλανήτη σήµερα.

Για το έργο του ΟΗΕ θα ενηµερωθείς από τις ιστοσελίδες του, που διαθέτουν πλούσιο φωτογραφικό υλικό (www.u n.org). Για τη διεθνή θέση της Ελλάδας µπορείς να ενηµερωθείς από τις ιστ οσελίδες του Yπουργείου Εξωτερικών (www.mfa.gr). Πολλές είναι οι διεθνείς Μ.Κ.Ο. που δραστηριοποιούνται στη χώρα µας. Μπορείς να γνωρίσεις το έρ γο της Διεθνούς Αµνηστίας (www.amnesty.gr), να ενηµερωθείς για την καταπάτηση ανθρώπινων δικαιωµάτων από το Eλληνικό Παρατηρητήριο της Συµφωνίας του Ελσίνκι (www.greekhelsinki.gr) και να γνωρίσεις τα προβλήµατα των προσφύγων από το Ελληνικό Συµβούλιο για τους πρόσφυγες (www.gcr.gr).

Από την αρχαιότητα µέχρι σήµερα, οι ανθρώπινοι πολιτισµοί πήραν ο ένας από τον άλλον τη σκυτάλη στον αγώνα της ανθρωπότητας για εξέλιξη. Από τους Βαβυλωνίους και τους Αιγυπτίους, στους Αρχαίους Έλληνες και µετά στους Ρωµαίους, τους Άραβες, στην Ευρώπη και σε όλον τον κόσµο, η σκυτάλη πέρασε µέσα από τους αιώνες, για να διαµορφώσ ει την κληρονοµιά ενός παγκόσµιου πολιτισµού, του οποίου όλοι είµαστε ισότιµα µέλη. Το Κεφάλα ιο αυτό θα σε ενηµερώσει για τα διεθνή προβλήµατα και τη διεθνή συνεργασία και αλληλεγγύη που ο φείλει να χαρακτηρίζει τις σχέσεις ανάµεσα στα κράτη, ώστε η ζωή των δισεκατοµµυρίων ανθρώπων του πλανήτη µας να είναι αντάξια του παγκόσµιου πολιτισµού µας.

14.1 Η διεθνής κοινότητα και το διεθνές δίκαιο
Όπως είδαµε, τα κρατικά όργανα (Κυβέρνηση, Κοινοβούλιο, Πρόεδρος), καθορίζουν την εθνική πολιτική µε βάση το Σύνταγµα και τους νόµους. Στο χώρο της Ε.Ε., αντίστοιχα όργανα (Επιτροπή, Συµβούλιο, Κοινοβούλιο) καθορίζουν την ευρωπαϊκή πολιτική µε βάση την ευρωπαϊκή νοµοθεσία. Η υφήλιος, µαζί µε το διάστηµα, αποτελούν έναν ενιαίο χώρο που ονοµάζεται διεθνής. Τα κράτη που δρουν σε αυτό τον ενιαίο χώρο αποτελούν τη διεθνή κοινότητα και οι σχέσεις που αναπτύσσονται µεταξύ τους ονοµάζονται διεθνείς σχέσεις. Οι αρχές και οι κανόνες, που ρυθµίζουν τις σχέσεις µεταξύ των κρατών της διεθνούς κοινότητας, συνιστούν το διεθνές δίκαιο. Τέτοιες αρχές αναφέρονται στο άρθρο 2 του χάρτη του Ο.Η.Ε., οι αρχές της ισότητας, της ανεξαρτησίας, της αυτοδιάθεσης των κρατών και της µη επέµβασης ενός κράτους σε ένα άλλο µε στρατιωτικά µέσα. Τη διεθνή συνεργασία εκφράζουν και πραγµατώνουν οι Διεθνείς Οργανισµοί.

Για µεγάλο χρονικό διάστηµα και κυρίως κατά το 19ο και αρχές του 20ού αιώνα, η ρύθµιση των σχέσεων µεταξύ των κρατών εξαρτιόταν από τη δύναµη που διέθετε το κάθε κράτος στον κόσµο. Όποιο κράτος διέθετε πολιτική, στρατιωτική και οικονοµική δύναµη διηύθυνε τις τύχες της ανθρωπότητας. Η οργάνωση της Διεθνούς κοινότητας µε την ίδρυση των Διεθνών Οργανισµών γίνεται επιτακτική ανάγκη µετά τις τραγικές συνέπειες των δύο Παγκόσµιων πολέµων. Ιδιαίτερα σήµερα, η συνεργασία µεταξύ των κρατών προβάλλει ως αναγκαιότητα, εξαιτίας των κοσµογονικών αλλαγών που παρατηρούνται.

Η διατήρηση της παγκόσµιας ειρήνης, η προστασία των ανθρώπινων δικαιωµάτων, η µείωση των τεράστιων οικονοµικών και κοινωνικών ανισοτήτων των λαών και η προστασία του περιβάλλοντος είναι οι βασικοί λόγοι που επιβάλλουν τη διεθνή συνεργασία.
Συγκεκριµένα:
-  Η οικονοµική δραστηριότητα έχει πάρει διεθνή χαρακτήρα. Η παγκοσµιοποίηση της οικονοµίας προσδιορίζει τον τρόπο που οργανώνεται η παραγωγή, τον τρόπο κυκλοφορίας των προϊόντων σε ολόκληρο το διεθνή χώρο, τη διακίνηση των εργαζοµένων αλλά και την καθηµερινή ζωή των ανθρώπων. Μακρινά συµβάντα οικονοµικού ή όχι χαρακτήρα µας επηρεάζουν πιο άµεσα και γρήγορα από ό,τι στο παρελθόν, π.χ. η πτώση του δείκτη (Dow Jones) στο Χρηµατιστήριο της Νέας Yόρκης επηρεάζει αρνητικά όλα τα χρηµατιστήρια του κόσµου.
-  Η ανάπτυξη της επιστήµης και της τεχνολογίας καταρ-

- «Ας παραστήσουµε µε µια πολύ µικρή τελεία τη δύναµη της βόµβας που κατάστρεψε τη Χιροσίµα
και µε κάπως πιο έντονη τελεία το δεκαπλάσιο αυτής της δύναµης
Το σύνολο των βοµβών που χρησιµοποιήθηκαν από όλους τους αντιπάλους κατά τη διάρκεια του Β' Παγκόσµιου πολέµου παριστάνεται µε 20 τελείες
Για την καταστροφή της ανθρωπότητας θα έφτανε µια δύναµη ίση µε αυτό που αντιπροσωπεύουν 2000 από αυτές τις τελείες.
Όσο για το στοκ των πυρηνικών όπλων που είναι σήµερα διαθέσιµο και που αντιστοιχεί σε 100.000 τελείες χρειάζονται 4 σελίδες του βιβλίου για να τις συµπεριλάβουµε όλες.»

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Διεθνής Χώρος
Διεθνής Κοινότητα
Διεθνείς Σχέσεις
Διεθνές Δίκαιο

14.2.1 Οι Διεθνείς Οργανισµοί
- Οι Διεθνείς Οργανισµοί θεσµοθετούνται, κυρίως µετά το Β' Παγκόσµιο Πόλεµο, ως αποτέλεσµα της αντίληψης ότι τα διεθνή προβλήµατα απαιτούν τη διαρκή συνεργασία των κρατών.
- Οι Διεθνείς Οργανισµοί είναι διακρατικοί αποτελούνται δηλαδή από κράτη-µέλη που έχουν κοινούς σκοπούς και µόνιµη συνεργασία σε θέµατα πολιτικά, οικονοµικά, κοινωνικά, ανθρωπιστικά, µορφωτικά και θέµατα ασφαλείας. Οι Διεθνείς Οργανισµοί διακρίνονται σε διάφορες κατηγορίες. Θα αναφέρουµε µόνο τη διάκρισή τους σε Παγκόσµιους και Περιφερειακούς, Κυβερνητικούς και Μη Κυβερνητικούς:
-  Παγκόσµιοι είναι οι Οργανισµοί που δέχονται τη συµµετοχή όλων των κρατών, π.χ. Ο.Η.Ε. και όλες οι Οργανώσεις του. Περιφερειακοί είναι οι Οργανισµοί που δέχονται τη συµµετοχή κρατών που ανήκουν σε συγκεκριµένη γεωγραφική περιφέρεια π.χ. ΝΑΤΟ.
φωτ. 14.2. Φαντάσου ότι δεν υπάρχουν κράτη. Δεν είναι δύσκολο να το κάνεις. Κανείς λόγος για να σκοτώνεις ή να πεθαίνεις…

Φαντάσου όλους τους ανθρώπους να ζουν µια ζωή µέσα σε ειρήνη…
Φαντάσου ότι δεν υπάρχουν κατεχόµενα. Αναρωτιέµαι αν µπορείς. Καµία ανάγκη για απληστία ή πείνα. Μια αδελφότητα ανθρώπων. Φαντάσου όλους τους ανθρώπους να µοιράζονται όλο τον κόσµο…
«Imagine» John Lenon
-  Διεθνείς Κυβερνητικοί Οργανισµοί (Δ.Κ.Ο.), στους οποίους συµµετέχουν κράτη-µέλη, π.χ. Ο.Η.Ε., ΝΑΤΟ, Ο.Α.Σ.Ε. κ.ά. και Διεθνείς Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (Μ.Κ.Ο.), στις οποίες συµµετέχουν οµάδες πολιτών και οι οποίες λειτουργούν ανεξάρτητα από τις κυβερνήσεις των κρατών, π.χ. Διεθνής Ερυθρός Σταυρός, Διεθνής Αµνηστία, Greenpeace κ.ά.

14.2.2 Οργανισµός Ηνωµένων Εθνών
Η ίδρυση του Ο.Η.Ε. αποτελεί έκφραση της γενικευµένης φιλειρηνικής τάσης των λαών µετά το Β' Παγκόσµιο πόλεµο.
Η ιδρυτική πράξη του, δηλαδή ο καταστατικός του χάρτης, υπογράφηκε τον Οκτώβριο του 1945 από 52 κράτη. Σήµερα, τα µέλη του Ο.Η.Ε. είναι 192, σχεδόν όλα τα κράτη του σύγχρονου κόσµου και η έδρα του είναι η Ν.Yόρκη.
Οι σκοποί του Ο.Η.Ε. είναι:
-  να διαφυλάξει τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια,
-  να αναπτύξει ανάµεσα στα έθνη σχέσεις φιλίας µε βάση την ισότητα και την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών,
-  να συµβάλει στη διεθνή συνεργασία για τη λύση προβληµάτων οικονοµικού, κοινωνικού, πνευµατικού, ανθρωπιστικού και περιβαλλοντικού χαρακτήρα, που απασχολούν ολόκληρο το σύγχρονο κόσµο,
-  να ενισχύσει το σεβασµό στα δικαιώµατα του ανθρώπου και στις θεµελιώδεις ελευθερίες του (Διακήρυξη των δικαιωµάτων του ανθρώπου που υιοθέτησε η Γενική Συνέλευση το Δεκέµβριο του 1948),
να συµβάλει µε τα όργανά του στην οικονοµική και κοινωνική ανάπτυξη των λαών.

Ο Ο.Η.Ε. διαθέτει έξι κύρια όργανα για να πραγµατώνουν τους σκοπούς του και πλήθος άλλους φορείς και οργανώσεις που συνεργάζονται µαζί του.
Τα κύρια όργανα είναι:

α) Γενική Συνέλευση
Αποτελείται από τους αντιπροσώπους όλων των κρατώνµελών του Ο.Η.Ε. Συνεδριάζει τακτικά µια φορά το χρόνο και συζητά για όλα τα κρίσιµα προβλήµατα της ανθρωπότητας, κυρίως για θέµατα που έχουν σχέση µε την τήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

β) Συµβούλιο Ασφαλείας
Αποτελείται από 15 µέλη. Τα 5 µέλη από αυτά (ΗΠΑ, Κίνα, Μ.Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία) είναι µόνιµα και τα υπόλοιπα 10 εκλέγονται από τη Γενική συνέλευση για θητεία 2 ετών. Οι κύριες αρµοδιότητές του είναι η ειρηνική
φωτ. 14.3 Επίτευγµα στην ιστορία της UNICEF είναι η υιοθέτηση της Σύµβασης για τα δικαιώµατα του Παιδιού από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Σήµερα, σχεδόν όλα τα παιδιά του κόσµου ζουν σε χώρες που έχουν επικυρώσει τη σύµβαση αυτή, αν και σε πολλές περιπτώσεις δυστυχώς δεν την εφαρµόζουν. Κύριοι στόχοι της οργάνωσης είναι η καταπολέµηση των κύριων αιτιών θανάτου και ασθενειών των παιδιών, και η εκπαίδευσή τους. (www.unicef.org)
διευθέτηση των διαφορών και η λήψη σχετικών µέτρων σε περιπτώσεις διατάραξης της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Τα µέτρα µπορεί να είναι ειρηνικά, π.χ. διακοπή διπλωµατικών σχέσεων, οικονοµικός αποκλεισµός ή και στρατιωτικές επιχειρήσεις.

γ) Γενική Γραµµατεία
Αποτελείται από το Γενικό Γραµµατέα και από τους µόνιµους υπαλλήλους του Ο.Η.Ε. Ο Γενικός Γραµµατέας είναι ο ανώτατος υπάλληλος του Ο.Η.Ε., παρίσταται στις συνεδριάσεις όλων των οργάνων (εκτός από το Διεθνές Δικαστήριο), συντονίζει τις δραστηριότητές τους και αναλαµβάνει πολιτικές πρωτοβουλίες για την ειρηνική διευθέτηση διεθνών διαφορών, π.χ. το σχέδιο για την επίλυση του Κυπριακού που υπήρξε πρωτοβουλία του Γενικού Γραµµατέα Κόφι Ανάν.

δ) Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης
Είναι το µοναδικό κύριο όργανο του Ο.Η.Ε. που εδρεύει στην Ολλανδική πόλη Χάγη και όχι στη Ν.Yόρκη, όπως όλα τα υπόλοιπα. Αποτελείται από 15 δικαστές που εκλέγονται από τη Γενική Συνέλευση και το Συµβούλιο Ασφαλείας. Επιλύει διαφορές µόνο µεταξύ κρατών µε την προϋπόθεση ότι αυτό το ζητούν και τα δύο κράτη που καταφεύγουν σε αυτό.
Εκτός από τα παραπάνω κύρια όργανα του Ο.Η.Ε., συνεργάζονται µε τον οργανισµό άλλοι φορείς και οργανώσεις που αποτελούν όλοι µαζί το Σύστηµα του Ο.Η.Ε., όπως η UNICEF, η UNESCO, η Ύπατη Αρµοστεία του Ο.Η.Ε. για τους πρόσφυγες, ο Παγκόσµιος Οργανισµός Εµπορίου), η Παγκόσµια Οργάνωση Yγείας (WHO), η Διεθνής Τράπεζα, το Διεθνές Νοµισµατικό Ταµείο κ.ά.

Η UNESCO (www.unesco.org), δραστηριοποιείται, στους τοµείς της εκπαίδευσης, της επιστήµης και του πολιτισµού. Στα προγράµµατά της εντάσσεται η προστασία των παγκόσµιων πολιτιστικών µνηµείων. Στο πλαίσιο αυτών των δράσεων, έχει χρηµατοδοτήσει προγράµµατα για τη διάσωση της Αγίας Σοφίας και της πόλης της Βενετίας. Επίσης κατήγγειλε τις καταστροφές πολιτιστικών µνηµείων από τους βοµβαρδισµούς στο Αφγανιστάν, το Ιράκ και τη Σερβία. ✍ Να συζητήσετε στην τάξη τη σηµασία της διαφύλαξης της παγκόσµιας πολιτιστικής κληρονοµιάς.

φωτ. 14.4 H Ύπατη Αρµοστεία του Ο.Η.Ε. για του Πρόσφυγες (UNHCR) (www.unhcr.gr) είναι οργάνωση που λειτουργεί στο πλαίσιο του Ο.Η.Ε. και ασχολείται µε την προστασία των προσφύγων διεθνώς.
πίνακας 14.1 πηγή: Ύπατη Αρµοστεία του ΟΗΕ
Διεθνείς Κυβερνητικοί Οργανισµοί (Δ.Κ.Ο.)
Διεθνείς Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (Μ.Κ.Ο.)

14.2.3 Οργανισµός Βορειοατλαντικού Συµφώνου (ΝΑΤΟ)
Κατά τη διάρκεια του «ψυχρού πολέµου»* γεννήθηκαν δύο αµυντικοί Οργανισµοί, µε σκοπό τη διαφύλαξη της ειρήνης και της ασφάλειας των µελών τους: Το ΝΑΤΟ, που ιδρύεται από τις ΗΠΑ, τον Καναδά και χώρες της Δυτικής Ευρώπης και το Σύµφωνο της Βαρσοβίας, στο οποίο συµµετείχαν οι χώρες της «Ανατολικής Ευρώπης». Ενώ σήµερα το Σύµφωνο της Βαρσοβίας διαλύθηκε, µε την κατάρρευση των καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης τη δεκαετία του '90, το ΝΑΤΟ παρέµεινε και σε αυτό προσχώρησαν και ορισµένες από τις πρώην ανατολικές χώρες.

Το ΝΑΤΟ, για την επίτευξη των σκοπών του, χρησιµοποιεί στρατιωτικά και πολιτικά µέσα (πολιτικό και στρατιωτικό σκέλος). Για να αναλάβει νόµιµη δράση το ΝΑΤΟ πρέπει αυτό να αποφασιστεί από το Συµβούλιο Ασφαλείας του Ο.Η.Ε., π.χ. η εισβολή των δυνάµεων του ΝΑΤΟ στο Ιράκ το 1991 στον πόλεµο του Κόλπου. Τα τελευταία όµως χρόνια γίνονται προσπάθειες για αυτόνοµη λειτουργία του ΝΑΤΟ, παράλληλα και υπεράνω του Ο.Η.Ε.

14.2.4 Οργανισµός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ)
Ο ΟΑΣΕ αποτελεί το µοναδικό βήµα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο για την αντιµετώπιση θεµάτων ασφάλειας, συνεργασίας και ανθρωπίνων δικαιωµάτων. Στον ΟΑΣΕ, εκτός από όλα τα ευρωπαϊκά κράτη, συµµετέχουν οι ΗΠΑ και ο Καναδάς. Επιδιώξεις του είναι ο χειρισµός κρίσεων, η αποτροπή συγκρούσεων και η ειρηνική επίλυση των διαφορών.

Βασικές έννοιες µαθήµατος

Διεθνείς Οργανισµοί
- ΟΗΕ  Γενική Συνέλευση
-  Γενικός Γραµµατέας
-  Συµβούλιο Ασφαλείας
-  Διεθνές Δικαστήριο
φωτ. 14.5 Δυνάµεις του ΝΑΤΟ. Στις 17 Αυγούστου 1974 η Ελλάδα αποσύρθηκε από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, διαµαρτυρόµενη για την αδυναµία του ΝΑΤΟ να εµποδίσει την τουρκική επίθεση στην Κύπρο, πράξη που αντιβαίνει τον καταστατικό χάρτη της οργάνωσης. Οι σχέσεις στρατιωτικής συνεργασίας αποκαταστάθηκαν τον Ιούλιο του 1980. (www.nato.int).
φωτ. 14.6. Ειρηνευτικές δυνάµεις. Η Ελλάδα, το 1998, βοήθησε το έργο του ΟΑΣΕ στη µεταπολεµική Βοσνία, στέλνοντας 11 παρατηρητές, για τη στελέχωση των αποστολών του Οργανισµού στην περιοχή. Η ελληνική ειρηνευτική δύναµη στη Βοσνία βοήθησε επίσης αποτελεσµατικά, στην επιτυχή διεξαγωγή των πρώτων εκλογών, µετά τη λήξη του εµφύλιου πολέµου.

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ

14.2.5 Άλλοι Διεθνείς Οργανισµοί - Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (Μ.Κ.Ο.)

Το Συµβούλιο της Ευρώπης
Το Συµβούλιο της Ευρώπης εδρεύει στο Στρασβούργο. Δηµιουργήθηκε το 1949 και τα µέλη του ξεπερνούν σήµερα τα 40. Δραστηριοποιείται στους τοµείς της κοινωνικής ασφάλισης, της δηµόσιας υγείας, της προστασίας των δικαιωµάτων των εργαζοµένων και κυρίως στην κατοχύρωση των δικαιωµάτων του ανθρώπου, που αποτελεί και το κύριο επίτευγµα του οργανισµού, µε την υπογραφή στη Ρώµη της Ευρωπαϊκής Σύµβασης Δικαιωµάτων του Ανθρώπου και Θεµελιωδών Ελευθεριών το 1950.
Η προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων εξασφαλίζεται από τη λειτουργία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωµάτων του Ανθρώπου, που λειτουργεί στο Στρασβούργο και ιδρύθηκε για να εξασφαλίσει την τήρηση της Συνθήκης για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα.

Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις
Οι Μ.Κ.Ο. είναι οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε εθνικό και κυρίως διεθνές επίπεδο και έχουν σκοπούς ανθρωπιστικούς (Διεθνής Ερυθρός Σταυρός, Γιατροί χωρίς Σύνορα, Γιατροί του κόσµου κ.ά.), περιβαλλοντικούς (Greenpeace, WWF κ.ά.), προστασίας ανθρώπινων δικαιωµάτων (Διεθνής Αµνηστία) κ.ά.
Ονοµάζονται Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις γιατί έχουν δηµιουργηθεί από ενώσεις πολιτών και όχι από Κυβερνήσεις κρατών. Άλλες Μ.Κ.Ο. συνεργάζονται µε το κράτος και άλλες είναι ανεξάρτητες, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να καταγγέλλουν τις κυβερνητικές πολιτικές, όταν αυτές έρχονται σε αντίθεση µε τους σκοπούς τους. Αποτελούν σήµερα την πιο ουσιαστική µορφή συνεργασίας των πολιτών σε θέµατα αλληλεγγύης του αναπτυγµένου κόσµου προς τις αναπτυσσόµενες χώρες και συνεργάζονται µε τις Οργανώσεις του Ο.Η.Ε.

φωτ. 14.7 Γ.Σ του Ο.Η.Ε.
Στις 28/6/1998 η Τιτίνα Λοϊζίδου, Κύπρια πολίτης, προσέφυγε στο Eυρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων, που εδρεύει στο Στρασβούργο, κατά του Τουρκικού κράτους, το οποίο µετά την εισβολή και κατοχή της Βόρειας Κύπρου, της στέρησε το δικαίωµα να διαχειρίζεται την περιουσία της. Το δικαστήριο τη δικαίωσε, επιδικάζοντάς της αποζηµίωση 900.000 δολαρίων (www.echr.coe.int).
φωτ 14.8 Από τις πιο γνωστές ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στην καταπάτηση των Ανθρώπινων Δικαιωµάτων είναι η Διεθνής Αµνηστία, µε γραφεία και στην Ελλάδα. ✍ Μπορείτε να επισκεφτείτε τις ιστοσελίδες της (www.amnesty.gr) και να ενηµερώσετε την τάξη. Μπορείτε επίσης να εγγραφείτε µέλη της και να στείλετε εργασίες σας για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα στο εκπαιδευτικό περιοδικό που εκδίδει.

φωτ. 14.9 Γιατροί Χωρίς Σύνορα, Γιατροί του Κόσµου. Oι Γιατροί χωρίς σύνορα προσφέρουν τη βοήθειά τους α) Σε πληθυσµούς που βρίσκονται σε εµπόλεµη κατάσταση, β) Στα θύµατα που προκαλούνται είτε από φυσικούς είτε από ανθρώπινους παράγοντες, γ) σε όσους υποφέρουν από εξεγέρσεις χωρίς καµιά φυλετική, θρησκευτική ή πολιτική διάκριση. Περισσότεροι από 450 εθελοντές έλληνες γιατροί και νοσηλευτές συµµετέχουν σε προγράµµατα στην Αρµενία, Παλαιστίνη, Αιθιοπία, Ζάµπια και σε άλλες περιοχές του πλανήτη.
Οι Γιατροί του Κόσµου, εκτός από τα Διεθνή Προγράµµατα Βοήθειας σε εµπόλεµες χώρες, δηµιούργησαν στην Ελλάδα το Ανοικτό Πολυϊατρείο που προσφέρει περίθαλψη σε ανασφάλιστους και µετανάστες. Οργανώνουν επίσης προγράµµατα στέγασης και τροφής σε καταυλισµούς.

ΝΑΤΟ (Αµυντικός Οργανισµός)
ΟΑΣΕ (Ασφάλεια και Συνεργασία στην Ευρώπη)

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Διεθνείς Οργανισµοί
Συµβούλιο της Ευρώπης (Ανθρώπινα Δικαιώµατα)

14.3 Ανθρώπινα Δικαιώµατα
Ένας από τους βασικούς λόγους που επέβαλε, µετά το Β' Παγκόσµιο Πόλεµο, τη διεθνή συνεργασία, µέσω των Διεθνών Οργανισµών, υπήρξε η προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων (Κεφ. 14.1). Η διεθνής τραγική εµπειρία του ναζισµού οδήγησε στην πρώτη Διεθνή αναγνώρισή τους, µε την Οικουµενική Διακήρυξη των Δικαιωµάτων του Ανθρώπου από τη Γενική Συνέλευση του Ο.Η.Ε., στις 10 Δεκεµβρίου του 1948.
Με την Οικουµενική Διακήρυξη η διεθνής κοινότητα κατοχυρώνει και εγγυάται την προστασία του δικαιώµατος όλων των ανθρώπων στη ζωή και την αξιοπρέπεια. Απαγορεύονται τα βασανιστήρια, η απάνθρωπη και ταπεινωτική µεταχείριση, κάθε εµπόδιο στην ελευθερία της σκέψης, έκφρασης, θρησκευτικής πίστης, πολιτικής επιλογής και συµµετοχής στην πολιτική ζωή. Απαγορεύεται επίσης η άνιση αντιµετώπιση ατόµων και οµάδων εξαιτίας των πεποιθήσεων, του φύλου, της φυλής, της θρησκείας, της γλώσσας ή της αναπηρίας. Με αυτό τον τρόπο, τα ατοµικά, κοινωνικά και πολιτικά δικαιώµατα του ανθρώπου αποκτούν ενιαίο και οικουµενικό χαρακτήρα.

Δεκάδες άλλες διεθνείς συµφωνίες για τα ανθρώπινα δικαιώµατα υπογράφονται από τα Ηνωµένα Έθνη µέχρι σήµερα, οι οποίες: καταργούν τις φυλετικές διακρίσεις (1965), τα βασανιστήρια και τις ταπεινωτικές ποινές (1984), απαγορεύουν τη γενοκτονία* (1968), τις διακρίσεις κατά των γυναικών (1979), ορίζουν ως απαράγραπτα** τα εγκλήµατα κατά της ανθρωπότητας (1968) και κατοχυρώ-
Διεθνείς Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις
φωτ. 14.10. Η Κιµ Φουκ έγινε το παγκόσµιο σύµβολο της φρίκης του πολέµου το 1972, όταν έτρεχε ουρλιάζοντας για να ξεφύγει από τις βόµβες ναπάλµ που κατέστρεφαν το χωριό της στο Βιετνάµ.

Τα δικαιώµατα του ατόµου είναι σήµερα οικουµενικά. Αυτό δε σηµαίνει ότι γίνονται και σεβαστά. Τα περισσότερα κράτη έχουν αναγνωρίσει τα δικαιώµατα του ατόµου, αλλά χιλιάδες παραβιάσεις γίνονται καθηµερινά διεθνώς.
Να συλλέξετε από τον τύπο στοιχεία τέτοιων παραβιάσεων και να τα παρουσιάσετε στην τάξη.
φωτ. 14.11 Ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός (www.icrc.org) δεν αποτελεί Διεθνή, αλλά ελβετική Οργάνωση, στην οποία έχει ανατεθεί από τα κράτη διεθνές ανθρωπιστικό έργο (Σύµβαση Γενεύης 1949). Σήµερα έχει 9000 αντιπροσώπους στα πεδία των µαχών, στην προσπάθεια εφαρµογής των κανόνων του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου.

νουν τα δικαιώµατα του παιδιού (1989). Τις συµφωνίες αυτές επικυρώνουν (δέχονται) τα περισσότερα κράτη διεθνώς και αναλαµβάνουν µε αυτό τον τρόπο την υποχρέωση να τις εφαρµόζουν.
Στις Διεθνείς Συµβάσεις και συµφωνίες των κρατών για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα ανήκει και το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο (ΔΑΔ), το οποίο εφαρµόζεται από τη Διεθνή Επιτροπή Ερυθρού Σταυρού και έχει υπογραφεί από όλα σχεδόν τα κράτη. Εφαρµόζεται στις περιπτώσεις κηρυγµένου πολέµου (π.χ. Β' Παγκόσµιος), ένοπλης σύρραξης (π.χ. ΝΑΤΟ-Γιουγκοσλαβία) ή κατοχής εδάφους (π.χ. Ιράκ, Κύπρος, Παλαιστίνη). Οι κανόνες του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου επιδιώκουν σε αυτές τις περιπτώσεις:

-  να διακρίνουν και να προστατεύσουν πρόσωπα που δε συµµετέχουν στις εχθροπραξίες (άµαχοι, ασθενείς, αιχµάλωτοι) και
-  να περιορίσουν τα µέσα και τις µεθόδους πολέµου, απαγορεύοντας π.χ. τα χηµικά ή βιολογικά όπλα, τη λιµοκτονία και επιβάλλοντας αντίστοιχα τις αρχές του σεβασµού της ζωής και της αξιοπρέπειας των αιχµαλώτων, την περίθαλψη τραυµατιών κ.ά.
Εκτός από τη διεθνή προστασία, τα ανθρώπινα δικαιώµατα διακηρύσσονται και προστατεύονται από οµάδες κρατών: Ο Χάρτης Θεµελιωδών Δικαιωµάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2000), ο αντίστοιχος χάρτης των Αφρικανικών κρατών (1981) και η Αµερικανική Σύµβαση Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων (1978) αποτελούν τέτοια παραδείγµατα. Με αυτό τον τρόπο η αναγνώριση και προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων διεθνώς πραγµατοποιείται µε βάση τον ακόλουθο πίνακα:

✍ Να αναζητήσετε ανάλογες αρχές «εξανθρωπισµού του πολέµου» στην αρχαία Ελλάδα (εκεχειρία, δίκη Αργινουσών το 406 π.Χ και καταδίκη Αθηναίων για µη περισυλλογή ναυαγών). Πόσο οι κανόνες αυτοί δέσµευαν και δεσµεύουν τους αντιπάλους;
φωτ. 14.12 Καταυλισµός προσφύγων της 'Yπατης Αρµοστείας του Ο.Η.Ε. για τους πρόσφυγες.
«Εµείς οι λαοί των Ηνωµένων Εθνών αποφασισµένοι Να σώσουµε τις ερχόµενες γενεές από τη µάστιγα του πολέµου, που δύο φορές στα χρόνια µας έφερε στην ανθρωπότητα ανείπωτη θλίψη, Διακηρύσσουµε….» Με αυτή τη φράση ξεκινά ο ιδρυτικός Χάρτης του Ο.Η.Ε. Η ειρήνη συνεχίζει να αποτελεί ευχή και είναι δύσκολο να κατοχυρωθεί ως ανθρώπινο δικαίωµα διεθνώς, παρότι από αυτήν εξαρτώνται στο σύνολό τους τα ανθρώπινα δικαιώµατα.

φωτ. 14.13 «Παραλία µόνο για λευκούς» αναφέρει η κόκκινη ταµπέλα πίσω από το συρµατόπλεγµα στη Ν.Αφρική, στη διάρκεια των φυλετικών διακρίσεων.
Για περισσότερα από 40 χρόνια η λευκή µειονότητα των κατοίκων της Ν.Αφρικής υποχρέωνε την έγχρωµη πλειοψηφία των κατοίκων να ζει και να εργάζεται σε χωριστά µέρη ( απαρτχάιντ ). Τα Ηνωµένα Έθνη αγωνίστηκαν για την κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων στη χώρα, µε αποκλεισµό της Ν. Αφρικής από τον Ο.Η.Ε., τους Ολυµπιακούς Αγώνες και άλλες διεθνείς συναντήσεις. Το καθεστώς αυτό κατέρρευσε το 1990.

Η αναγνώριση των Ανθρώπινων Δικαιωµάτων δε σηµαίνει ότι αυτά γίνονται σεβαστά και στην πράξη. Δεκάδες είναι καθηµερινά οι παραβιάσεις τους ακόµα και στα κράτη που έχουν επικυρώσει τις παραπάνω διακηρύξεις και συµβάσεις. Στις περιπτώσεις ατοµικών παραβιάσεων, τα άτοµα έχουν το δικαίωµα:
-  να καταγγείλουν τις παραβιάσεις στους Διαµεσολαβητές-Συνηγόρους (Εθνικό, Ευρωπαίο, Διεθνή) ή
-  να προσφύγουν στα Δικαστήρια (εθνικά, Ευρωπαϊκό ή Διεθνή). Διεθνές Δικαστήριο το οποίο εκδικάζει τέτοιες παραβιάσεις είναι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρώπινων Δικαιωµάτων, µε έδρα το Στρασβούργο, το οποίο ανήκει στο Συµβούλιο της Ευρώπης. Στο δικαστήριο µπορούν να προσφύγουν για παραβιάσεις άτοµα κατά κρατών τα οποία έχουν επικυρώσει την Ευρωπαϊκή Σύµβαση Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων.

Σε περίπτωση µαζικών και συνεχών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωµάτων ο Ο.Η.Ε. µπορεί να επιβάλλει διεθνείς κυρώσεις. Παραδείγµατα τέτοιων κυρώσεων είναι ο αποκλεισµός από τον Ο.Η.Ε. και τους Ολυµπιακούς Αγώνες της Ν.Αφρικής µέχρι την κατάργηση του φυλετικού διαχωρισµού (απαρτχάιντ) τo 1990, ο αποκλεισµός (εµπάργκο) της πρώην Γιουγκοσλαβίας το 1991 κ.ά.
Εκτός όµως από τη διεθνή νοµοθεσία και προστασία, ο σεβασµός των ατοµικών δικαιωµάτων, προϋποθέτει ενεργούς πολίτες που διεκδικούν και υπερασπίζονται το δηµοκρατικό πολίτευµα, εφόσον αυτό αποτελεί τη βασική εγγύηση του σεβασµού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Yλικό για παραβιάσεις θα βρείτε και στις ιστοσελίδες του Eλληνικού Παρατηρητηρίου των Συµφωνιών του Ελσίνκι (www.greekhelsinki.gr), του Ιδρύµατος Μαραγκοπούλου (www.mfs.gr) και της Eθνικής Eπιτροπής για τα Δικαιώµατα του Ανθρώπου (από www.dsanet.gr). Φόρµα για καταγγελία παραβιάσεων στο Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων θα βρείτε στο www.echr.coe.int.
φωτ 14.14 11 Σεπτεµβρίου 2001.
Η τραγική επίθεση στους δίδυµους πύργους στη Ν.Yόρκη σηµατοδοτεί την έναρξη νέων κύκλων διεθνών επεµβάσεων για την πάταξη της διεθνούς τροµοκρατίας, αλλά και παράλληλα οδηγεί σε νέες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωµάτων.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Οικουµενική Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων (ΟΗΕ)
-  Κατοχύρωση αξιοπρέπειας Ατόµου
-  Διεθνείς κυρώσεις σε περίπτωση παραβιάσεων

14.4 Η θέση της Ελλάδας στον κόσµο
Ο ρόλος ενός κράτους στον διεθνή χώρο καθορίζεται από τη γεωγραφική, δηµογραφική* , πολιτική και οικονοµική θέση του, στην παγκόσµια κατάταξη των διακοσίων περίπου κρατών του πλανήτη. Από την άποψη αυτή, η Ελλάδα είναι µια χώρα µε σχετικά µικρή έκταση και πληθυσµό, που βρίσκεται στο σηµαντικό για τα διεθνή δεδοµένα Νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης. Συγχρόνως, η Ελλάδα σήµερα, µετά τα τριάντα χρόνια (1974-2004) της Ελληνικής Δηµοκρατίας και τα 25 χρόνια συµµετοχής της στη Ε.Ε., αποτελεί ένα κράτος µε σταθερότητα τόσο στους δηµοκρατικούς θεσµούς, όσο και στην οικονοµική της ανάπτυξη (µεταξύ 25ης και 29ης θέσης στην παγκόσµια οικονοµική κατάταξη).

Εξάλλου, στο διεθνή χώρο η Ελλάδα συµµετέχει ως ιδρυτικό µέλος στον Ο.Η.Ε. και σε όλους σχεδόν τους Διεθνείς Οργανισµούς που λειτουργούν είτε στο πλαίσιο του Ο.Η.Ε. (Ουνέσκο, Παγκόσµια Οργάνωση Yγείας, Συµβούλιο Ευρώπης), είτε ανεξάρτητα από τον Ο.Η.Ε. (ΝΑΤΟ, Ο.Ο.Σ.Α., Ο.Α.Σ.Ε.).
Ως µέλος εξάλλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης συµµετέχει ενεργά στις διεθνείς ανθρωπιστικές, οικονοµικές και πολιτικές πρωτοβουλίες της Ένωσης, διαδραµατίζοντας ένα σταθερά σηµαντικό διεθνή ρόλο.
Με αυτά τα δεδοµένα, η Ελλάδα αποκτά ένα σηµαντικό ρόλο στην οικονοµική ανάπτυξη, την εδραίωση των δηµοκρατικών θεσµών και την προστασία του περιβάλλοντος και των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

νουν τα δικαιώµατα του παιδιού (1989). Τις συµφωνίες αυτές επικυρώνουν (δέχονται) τα περισσότερα κράτη διεθνώς και αναλαµβάνουν µε αυτό τον τρόπο την υποχρέωση να τις εφαρµόζουν.
Στις Διεθνείς Συµβάσεις και συµφωνίες των κρατών για τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα ανήκει και το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο (ΔΑΔ), το οποίο εφαρµόζεται από τη Διεθνή Επιτροπή Ερυθρού Σταυρού και έχει υπογραφεί από όλα σχεδόν τα κράτη. Εφαρµόζεται στις περιπτώσεις κηρυγµένου πολέµου (π.χ. Β' Παγκόσµιος), ένοπλης σύρραξης (π.χ. ΝΑΤΟ-Γιουγκοσλαβία) ή κατοχής εδάφους (π.χ. Ιράκ, Κύπρος, Παλαιστίνη). Οι κανόνες του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου επιδιώκουν σε αυτές τις περιπτώσεις:

-  να διακρίνουν και να προστατεύσουν πρόσωπα που δε συµµετέχουν στις εχθροπραξίες (άµαχοι, ασθενείς, αιχµάλωτοι) και
-  να περιορίσουν τα µέσα και τις µεθόδους πολέµου, απαγορεύοντας π.χ. τα χηµικά ή βιολογικά όπλα, τη λιµοκτονία και επιβάλλοντας αντίστοιχα τις αρχές του σεβασµού της ζωής και της αξιοπρέπειας των αιχµαλώτων, την περίθαλψη τραυµατιών κ.ά.
Εκτός από τη διεθνή προστασία, τα ανθρώπινα δικαιώµατα διακηρύσσονται και προστατεύονται από οµάδες κρατών: Ο Χάρτης Θεµελιωδών Δικαιωµάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2000), ο αντίστοιχος χάρτης των Αφρικανικών κρατών (1981) και η Αµερικανική Σύµβαση Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων (1978) αποτελούν τέτοια παραδείγµατα. Με αυτό τον τρόπο η αναγνώριση και προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων διεθνώς πραγµατοποιείται µε βάση τον ακόλουθο πίνακα:

✍ Να αναζητήσετε ανάλογες αρχές «εξανθρωπισµού του πολέµου» στην αρχαία Ελλάδα (εκεχειρία, δίκη Αργινουσών το 406 π.Χ και καταδίκη Αθηναίων για µη περισυλλογή ναυαγών). Πόσο οι κανόνες αυτοί δέσµευαν και δεσµεύουν τους αντιπάλους;
φωτ. 14.12 Καταυλισµός προσφύγων της 'Yπατης Αρµοστείας του Ο.Η.Ε. για τους πρόσφυγες.
«Εµείς οι λαοί των Ηνωµένων Εθνών αποφασισµένοι Να σώσουµε τις ερχόµενες γενεές από τη µάστιγα του πολέµου, που δύο φορές στα χρόνια µας έφερε στην ανθρωπότητα ανείπωτη θλίψη, Διακηρύσσουµε….» Με αυτή τη φράση ξεκινά ο ιδρυτικός Χάρτης του Ο.Η.Ε. Η ειρήνη συνεχίζει να αποτελεί ευχή και είναι δύσκολο να κατοχυρωθεί ως ανθρώπινο δικαίωµα διεθνώς, παρότι από αυτήν εξαρτώνται στο σύνολό τους τα ανθρώπινα δικαιώµατα.

φωτ. 14.13 «Παραλία µόνο για λευκούς» αναφέρει η κόκκινη ταµπέλα πίσω από το συρµατόπλεγµα στη Ν.Αφρική, στη διάρκεια των φυλετικών διακρίσεων.
Για περισσότερα από 40 χρόνια η λευκή µειονότητα των κατοίκων της Ν.Αφρικής υποχρέωνε την έγχρωµη πλειοψηφία των κατοίκων να ζει και να εργάζεται σε χωριστά µέρη ( απαρτχάιντ ). Τα Ηνωµένα Έθνη αγωνίστηκαν για την κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων στη χώρα, µε αποκλεισµό της Ν. Αφρικής από τον Ο.Η.Ε., τους Ολυµπιακούς Αγώνες και άλλες διεθνείς συναντήσεις. Το καθεστώς αυτό κατέρρευσε το 1990.

Η αναγνώριση των Ανθρώπινων Δικαιωµάτων δε σηµαίνει ότι αυτά γίνονται σεβαστά και στην πράξη. Δεκάδες είναι καθηµερινά οι παραβιάσεις τους ακόµα και στα κράτη που έχουν επικυρώσει τις παραπάνω διακηρύξεις και συµβάσεις. Στις περιπτώσεις ατοµικών παραβιάσεων, τα άτοµα έχουν το δικαίωµα:
-  να καταγγείλουν τις παραβιάσεις στους Διαµεσολαβητές-Συνηγόρους (Εθνικό, Ευρωπαίο, Διεθνή) ή
-  να προσφύγουν στα Δικαστήρια (εθνικά, Ευρωπαϊκό ή Διεθνή). Διεθνές Δικαστήριο το οποίο εκδικάζει τέτοιες παραβιάσεις είναι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρώπινων Δικαιωµάτων, µε έδρα το Στρασβούργο, το οποίο ανήκει στο Συµβούλιο της Ευρώπης. Στο δικαστήριο µπορούν να προσφύγουν για παραβιάσεις άτοµα κατά κρατών τα οποία έχουν επικυρώσει την Ευρωπαϊκή Σύµβαση Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων.

Σε περίπτωση µαζικών και συνεχών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωµάτων ο Ο.Η.Ε. µπορεί να επιβάλλει διεθνείς κυρώσεις. Παραδείγµατα τέτοιων κυρώσεων είναι ο αποκλεισµός από τον Ο.Η.Ε. και τους Ολυµπιακούς Αγώνες της Ν.Αφρικής µέχρι την κατάργηση του φυλετικού διαχωρισµού (απαρτχάιντ) τo 1990, ο αποκλεισµός (εµπάργκο) της πρώην Γιουγκοσλαβίας το 1991 κ.ά.
Εκτός όµως από τη διεθνή νοµοθεσία και προστασία, ο σεβασµός των ατοµικών δικαιωµάτων, προϋποθέτει ενεργούς πολίτες που διεκδικούν και υπερασπίζονται το δηµοκρατικό πολίτευµα, εφόσον αυτό αποτελεί τη βασική εγγύηση του σεβασµού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Yλικό για παραβιάσεις θα βρείτε και στις ιστοσελίδες του Eλληνικού Παρατηρητηρίου των Συµφωνιών του Ελσίνκι (www.greekhelsinki.gr), του Ιδρύµατος Μαραγκοπούλου (www.mfs.gr) και της Eθνικής Eπιτροπής για τα Δικαιώµατα του Ανθρώπου (από www.dsanet.gr). Φόρµα για καταγγελία παραβιάσεων στο Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων θα βρείτε στο www.echr.coe.int.
φωτ 14.14 11 Σεπτεµβρίου 2001.
Η τραγική επίθεση στους δίδυµους πύργους στη Ν.Yόρκη σηµατοδοτεί την έναρξη νέων κύκλων διεθνών επεµβάσεων για την πάταξη της διεθνούς τροµοκρατίας, αλλά και παράλληλα οδηγεί σε νέες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωµάτων.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Οικουµενική Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων (ΟΗΕ)
-  Κατοχύρωση αξιοπρέπειας Ατόµου
-  Διεθνείς κυρώσεις σε περίπτωση παραβιάσεων

14.4 Η θέση της Ελλάδας στον κόσµο
Ο ρόλος ενός κράτους στον διεθνή χώρο καθορίζεται από τη γεωγραφική, δηµογραφική* , πολιτική και οικονοµική θέση του, στην παγκόσµια κατάταξη των διακοσίων περίπου κρατών του πλανήτη. Από την άποψη αυτή, η Ελλάδα είναι µια χώρα µε σχετικά µικρή έκταση και πληθυσµό, που βρίσκεται στο σηµαντικό για τα διεθνή δεδοµένα Νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης. Συγχρόνως, η Ελλάδα σήµερα, µετά τα τριάντα χρόνια (1974-2004) της Ελληνικής Δηµοκρατίας και τα 25 χρόνια συµµετοχής της στη Ε.Ε., αποτελεί ένα κράτος µε σταθερότητα τόσο στους δηµοκρατικούς θεσµούς, όσο και στην οικονοµική της ανάπτυξη (µεταξύ 25ης και 29ης θέσης στην παγκόσµια οικονοµική κατάταξη).

Εξάλλου, στο διεθνή χώρο η Ελλάδα συµµετέχει ως ιδρυτικό µέλος στον Ο.Η.Ε. και σε όλους σχεδόν τους Διεθνείς Οργανισµούς που λειτουργούν είτε στο πλαίσιο του Ο.Η.Ε. (Ουνέσκο, Παγκόσµια Οργάνωση Yγείας, Συµβούλιο Ευρώπης), είτε ανεξάρτητα από τον Ο.Η.Ε. (ΝΑΤΟ, Ο.Ο.Σ.Α., Ο.Α.Σ.Ε.).
Ως µέλος εξάλλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης συµµετέχει ενεργά στις διεθνείς ανθρωπιστικές, οικονοµικές και πολιτικές πρωτοβουλίες της Ένωσης, διαδραµατίζοντας ένα σταθερά σηµαντικό διεθνή ρόλο.
Με αυτά τα δεδοµένα, η Ελλάδα αποκτά ένα σηµαντικό ρόλο στην οικονοµική ανάπτυξη, την εδραίωση των δηµοκρατικών θεσµών και την προστασία του περιβάλλοντος και των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

φωτ. 14.16 Οι ελληνικής καταγωγής πολίτες του κόσµου (βλ. κεφ. 7.2), κάτοικοι περισσότερων από 140 νέων πατρίδων, προέρχονται από τα κύµατα ελλήνων µεταναστών του προηγούµενου αιώνα, όταν η Ελλάδα αποτελούσε χώρα εξαγωγής εργατικού δυναµικού. Αυτός ο ελληνισµός της διασποράς, οι απόδηµοι και οι οµογενείς**, αποτελούν γέφυρες διαπολιτισµικής συνεργασίας. Σε 3.500.000 ανέρχεται ο απόδηµος Ελληνισµός στην Αµερική, σε 1.300.000 στην Ευρώπη, 700.000 στην Αυστραλία και 200.000 στην Ασία και την Αφρική. Μπορείτε να ενηµερωθείτε για τους Έλληνες της Διασποράς από τη Γενική Γραµµατεία Απόδηµου Ελληνισµού (www.ggae.gr). Σήµερα η Ελλάδα από χώρα εξαγωγής µεταναστών είναι χώρα υποδοχής µεταναστών. Να συζητήσετε στην τάξη τις υποχρεώσεις που γεννά ο νέος αυτός ρόλος.

φωτ. 14.15 Κέρκυρα.
Τα Ελληνικά νησιά και οι αρχαιότητες αποτελούν πόλο έλξης χιλιάδων τουριστών ετησίως. Το 9% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (Α.Ε.Π.) της Ελλάδας προέρχεται από τη γεωργία. Το 22% από τη βιοµηχανία. Ήδη, η Ελλάδα, µε παράδοση στην τσιµεντοβιοµηχανία και τη βιοµηχανία τροφίµων, εισέρχεται στην παραγωγή τεχνολογίας και τηλεπικοινωνιών. Το 70% του Α.Ε.Π. προέρχεται από τις υπηρεσίες. Σηµαντικό µέρος του εθνικού πλούτου εξάλλου προέρχεται από τη ναυτιλία και τον τουρισµό. Στους τοµείς αυτούς η χώρα µας κατέχει την 3η και 15η θέση παγκόσµια. ✍ Να ενηµερωθείτε για τη διεθνή θέση της χώρας µας στους δύο αυτούς τοµείς από τον Ελληνικό Οργανισµό Τουρισµού (www.gnto.gov.gr) και το Yπουργείο Εµπορικής Ναυτιλίας (www.yen.gr).

πίνακας 14.2 Οι γείτονες χώρες που περιλαµβάνονται στο ΣΟΑΒ. Με την ιδιότητά της ως κράτους-µέλους της Ε.Ε. και του ΟΟΣΑ, η Ελλάδα διαθέτει το 0,20% του ετήσιου Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος της σε διεθνή αναπτυξιακή βοήθεια. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα έχει καταρτίσει 5ετές Σχέδιο για την Οικονοµική Ανασυγκρότηση των Βαλκανίων (ΣΟΑΒ 2002-2007), το οποίο προβλέπει χρηµατοδότηση δράσεων για την προώθηση παραγωγικών επενδύσεων και την ενίσχυση των δηµοκρατικών θεσµών και του κράτους δικαίου στις βαλκανικές χώρες.

Να συζητήσετε στην τάξη πόσο σηµαντικές είναι οι οικονοµικές και πολιτικές σχέσεις της Ελλάδας µε τις βαλκανικές γείτονες χώρες.
φωτ. 14.17 Το σήµα της Ολυµπιακής Εκεχειρίας.
Ο πολιτισµός αποτελεί ένα χώρο στον οποίο η Ελλάδα έχει µία σηµαντική παγκόσµια παρουσία. Η γλώσσα, το θέατρο, η ποίηση, η µουσική, ο χορός, η φιλοσοφία, τα µνηµεία τέχνης και αρχιτεκτονικής, οι Ολυµπιακοί Αγώνες και η Ολυµπιακή εκεχειρία αποτελούν στοιχεία διεθνούς προβολής της χώρας. ✍
✍ Να συζητήσετε στην τάξη τρόπους καλλιέργειας αυτής της πλούσιας παράδοσης, στο πλαίσιο της τοπικής σας κοινωνίας.

Βασικές έννοιες µαθήµατος
Διεθνής Θέση Ελλάδας
-  Συµµετοχή στους διεθνείς Οργανισµούς και στην Ε.Ε.
-  Χρηµατοδότηση διεθνούς αναπτυξιακής βοήθειας

Εργασίες-δραστηριότητες
- 1. Σε οµάδες των 5-6 ατόµων να συγκεντρώσετε υλικό από τον τύπο και το διαδίκτυο για καθέναν από τους λόγους που έκαναν αναγκαία τη Διεθνή συνεργασία (ειρήνη, παγκοσµιοποίηση οικονοµίας, έρευνας και τεχνολογίας, ανισότητες, ανθρώπινα δικαιώµατα και περιβάλλον).
- 2. Να επικοινωνήσετε µε την Unicef ή να επισκεφτείτε την ιστοσελίδα της (www.unicef.org) και να ενηµερωθείτε για τον τρόπο που εξασφαλίζει τους πόρους της η Οργάνωση. Να συζητήσετε τη σκοπιµότητα της συµµετοχής σας στα προγράµµατά της.
3. Το 1989 ο Ο.Η.Ε. ψήφισε τη Διεθνή Σύµβαση για τα δικαιώµατα του παιδιού. Με βάση τη Σύµβαση, όλα τα παιδιά έχουν το δικαίωµα στη µόρφωση, την τροφή, την υγιεινή διαβίωση, την ασφάλεια και την προστασία. Γιατί τα παιδιά έχουν ανάγκη από µεγαλύτερη διασφάλιση των δικαιωµάτων τους; Να συγκεντρώσετε από τον τύπο παραδείγµατα παραβιάσεων. Να µετατρέψετε σχόλια του τύπου σε σενάριο και να το παρουσιάσετε δραµατοποιηµένο οµαδικά στην τάξη.
- 4. πηγή Α: «Καθένας µας είναι υπεύθυνος για κάθε τι και για κάθε ανθρώπινο ον» Ντοστογιέφσκι
- πηγή Β: «Τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα ξεκινούν από µικρά και κοντινά µέρη, τόσο µικρά και κοντινά που δε φαίνονται στο χάρτη» Ελεανώρ Ρούσβελτ
- α. Να δώσετε παραδείγµατα για την ευθύνη µας σε προβλήµατα που αντιµετωπίζουν οι άλλοι.Τι µπορείτε να κάνετε για να προωθήσετε και να προασπίσετε τα ανθρώπινα δικαιώµατα;
- β. Να δώσετε παραδείγµατα από «µικρά κοντινά µέρη» όπου ξεκινούν τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα.
- 5. Να αναζητήσετε την Οικουµενική Διακήρυξη Δικαιωµάτων του Ανθρώπου και να την αναρτήσετε στο σχολείο. Να επιλέξετε ένα από τα άρθρα της Διακήρυξης και να συγκεντρώσετε από τον τύπο υλικό για παραβιάσεις του διεθνώς.
6. «Ο καθένας έχει δικαίωµα ελευθερίας γνώµης και έκφρασης…» άρθρο 19 Οικουµενικής Διακήρυξης του Ο.Η.Ε.

Πρέπει να υπάρχει ελευθερία λόγου; Στην απάντησή σας να αναφερθείτε σε εθνικά και διεθνή παραδείγµατα παραβίασης του σχετικού δικαιώµατος.
- 7. Να κάνετε µικρή έρευνα για τις οικονοµικές δραστηριότητες και για τα αναπτυξιακά έργα (π.χ www.metro.gr, www.venizelosairport.gr, www.attikiodos.gr) που αναπτύσσονται στην τοπική σας κοινότητα και να την παρουσιάσετε στην τάξη. Να συνδέσετε την έρευνά σας µε το µάθηµα του Σχολικού Επαγγελµατικού Προσανατολισµού.

Κριτήριο αυτοαξιολόγησης του µαθητή
Α. Τελειώνοντας τη µελέτη και συζήτηση του κεφαλαίου και εφόσον κατανόησες τις καινούργιες έννοιες, θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις σύντοµα τις παρακάτω ερωτήσεις. Σε όποιες συναντάς δυσκολία, συµβουλέψου και πάλι το αντίστοιχο µάθηµά σου:
- 1. Να αναφέρεις δύο λόγους για τους οποίους κρίνεται ότι είναι αναγκαία σήµερα η διεθνής συνεργασία και να τους υποστηρίξεις µε παραδείγµατα.
- 2. Ποιο χώρο ονοµάζουµε διεθνή;
- 3. Σε ποιες κατηγορίες διακρίνονται οι διεθνείς οργανισµοί;
- 4. Πότε τοποθετείται ιστορικά η γέννηση του Ο.Η.Ε. και ποιοι είναι οι σκοποί για τους οποίους δηµιουργήθηκε;
- 5. Πάνω σε ποιους σκοπούς δραστηριοποιούνται σήµερα οι Μ.Κ.Ο.;
- 6. Γιατί τα ανθρώπινα δικαιώµατα είναι Οικουµενικά;
- 7. Τι σηµαίνει για ένα κράτος η επικύρωση της Οικουµενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων;
- 8. Ένα κράτος παραβιάζει το δικαίωµα των γυναικών στην ισότητα, απαγορεύοντας στις γυναίκες να ασκούν συγκεκριµένα επαγγέλµατα, αν και έχει επικυρώσει τη Διεθνή Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων του Ο.Η.Ε. Πού µπορούν να προσφύγουν οι γυναικείες Οργανώσεις;
- 9. Ποιοι παράγοντες ορίζουν το διεθνή ρόλο της Ελλάδας σήµερα;
- 10. Απόδηµοι Οµογενείς της Διασποράς: Ποια κατηγορία Ελλήνων δηλώνει ο όρος;
- Β. Να βάλεις σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:
- 1. Στο σύστηµα του Ο.Η.Ε. δραστηριοποιούνται οργανώσεις όπως:
- α. Η Unicef
- β. Οι γιατροί χωρίς σύνορα
- γ. Η Greenpeace
- Γ. Συµπλήρωσε τις λέξεις που εξηγούν τα αρκτικόλεξα:

Ο.Η.Ε.
Ο Η Ε

Μ.Κ.Ο.
Μ Κ Ο
- Δ. Να γράψεις στο κενό αριστερά της Α' Στήλης δεδοµένων, το γράµµα των δεδοµένων της Β' Στήλης που ταιριάζει:
 Διεθνής Αµνηστία Α. Ειρήνη, Ανθρώπινα Δικαιώµατα, ανάπτυξη  Unesco B. Πολιτικοί, στρατιωτικοί σκοποί
-  Ο.Η.Ε. Γ. Επιστήµη-πολιτισµός
 ΝΑΤΟ
- Δ. Δικαιώµατα παιδιού
 Unicef
- Ανθρώπινα Δικαιώµατα
- Ε. Τώρα, χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις σωστές ή λανθασµένες, βάζοντας σε κύκλο το αντίστοιχο γράµµα (Σ για τις σωστές και Λ για τις λανθασµένες).
- 1. Βασικός λόγος που επιβάλλει τη διεθνή συνεργασία είναι η διατήρηση της παγκόσµιας ειρήνης
- 2. Τα Ανθρώπινα Δικαιώµατα προστατεύονται αποκλειστικά από τον Ο.Η.Ε. Σ
- 3. Ο Ο.Η.Ε. µπορεί να επιβάλλει κυρώσεις στα κράτη που παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώµατα Σ
- 4. Η Ελλάδα συµµετέχει στους περισσότερους Διεθνείς Οργανισµούς
- 5. Η διεθνής θέση ενός κράτους καθορίζεται αποκλειστικά από το µέγεθός του Σ


ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ