E Ι Σ Α Γ Ω Γ Η
Tα φώτα του θεάτρου ανάβουν. Οι θεατές παίρνουν τις θέσεις τους. Σιγοκουβεντιάζουν και περιµένουν. Πρώτο, δεύτερο, τρίτο κουδούνι, σβήνουν τα φώτα. Αρχίζει η παρά- σταση. Τη στιγµή αυτή κανείς µάλλον θεατής δεν αναρωτιέται πόσο µακρινές είναι οι ρίζες της παράστασης που ξετυλίγεται µπροστά στα µάτια του.
Αθήνα… 2.500 περίπου χρόνια πριν... Άνοιξη του 412 π.Χ. Το λιµάνι του Πει- ραιά, παρά τον πόλεµο, είναι γεµάτο ζωή. Πλήθος ανθρώπων από διάφορες περιοχές καταφθάνει στην Αθήνα. Έχουν αρχίσει, όπως κάθε χρόνο, τα Μεγάλα Διονύσια, η λαµπρή γιορτή προς τιµή του θεού του κρασιού, του Διονύσου. Μια ανάσα χαράς για την πόλη, που ζει εδώ και 19 χρόνια τον Πελοποννησιακό πό- λεµο, έναν πόλεµο που δε φαίνεται να έχει τελειωµό. Οι Αθηναίοι ακόµη δεν µπορούν να πιστέψουν ότι η πανίσχυρη στρατιά τους νικήθηκε τελικά στη Σι- κελία. Αναρωτιούνται τι έφταιξε και ανησυχούν για το µέλλον, ένα µέλλον που µοιάζει ζοφερό. Οι Σπαρτιάτες έχουν καταλάβει τη Δεκέλεια και απειλούν την Αττική.

Κι όµως οι Αθηναίοι θα τιµήσουν και πάλι τη γιορτή τους. Με τις πρώτες ακτίνες του ήλιου οι δρόµοι γεµίζουν. Ξηµερώνει η µέρα που αρχίζουν οι δραµα- τικοί αγώνες. Χιλιάδες θεατές κατευθύνονται προς το θέατρο του Διονύσου, κάτω από την Ακρόπολη. Ανάµεσά τους ένας έφηβος µε τον πατέρα του. Ντυµένοι µε κοµψά ρούχα και µε στεφάνια στα µαλλιά ανηφορίζουν κι αυτοί. Δείχνουν να λογοµαχούν. Ο έφηβος ανυποµονεί να δει την παράσταση. Ο πατέρας του όµως δε συµµερίζεται την αδηµονία του.
- -Ο Ευριπίδης... Μα τι έχετε πάθει εσείς οι νέοι και σας αρέσει ο Ευριπίδης;, τον ρωτάει µάλλον περιπαικτικά. Εµένα ποτέ δε µε ενθουσίασε.
- -Δεν έχεις δίκιο. Είναι µεγάλο ταλέντο.
- -Σαν να ακούς τους σοφιστές.., λέει ο πατέρας. Τα έργα του είναι γεµάτα από τις ιδέες τους. Οι σοφιστές βάλανε κι αυτοί το χεράκι τους για την κατρακύλα της πόλης µας. Κάποτε υπήρχε σεβασµός στους µεγαλύτερους, στους άρ- χοντες, στις παλιές και µεγάλες οικογένειες. Κι ήρθαν αυτοί...
- -Και µας ξύπνησαν, τον διακόπτει απότοµα ο γιος.
- -Μας έδειξαν ότι πρέπει να εµπιστευόµαστε τη λογική µας ότι όλοι, φτωχοί και πλούσιοι, µπορούν να διοικήσουν την πόλη µας, συµπληρώνει ένας που έτυχε να περπατά δίπλα τους.
- -Ότι δίκιο και άδικο είναι έννοιες σχετικές, τον προλαβαίνει ο πατέρας, ότι για τίποτε δεν µπορούµε να είµαστε βέβαιοι.
- -Μα δεν είναι όλα αβέβαια;, αναρωτιέται ο νέος.

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
Στην Αθήνα το 412 π.Χ., τη χρονιά που παίχτηκε η Eλένη , η κατάσταση ήταν πολύ δύσκολη. Από το 431 π.Χ. η πόλη βρισκόταν σε πόλεμο με τη Σπάρτη , το γνωστό Πελοποννησιακό πόλεμο , με μικρά διαστήματα ειρήνης. H μεγάλη στρατιά, που είχε στείλει στη Σικελία , είχε καταστραφεί το 413 π.X. και πολλοί Αθηναίοι στρατιώτες είχαν σκοτωθεί ή αιχμαλωτιστεί. Ο εμπνευστής της εκστρατείας, ο Αλκιβιάδης , κατηγορούμενος για ιεροσυλία, είχε καταφύγει στους Σπαρτιάτες και τους είχε συμβουλέψει να καταλάβουν τη Δεκέλεια στην Αττική. Οι Σπαρτιάτες πράγματι οχύρωσαν τη Δεκέλεια, με αποτέλεσμα οι Αθηναίοι να ζουν υπό διαρκή απειλή. Tο μέλλον φαινόταν δυσοίωνο.

ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΛΙΜΑ
Οι παλιές αξίες είχαν κλονιστεί και σ' αυτό δεν είχε συντελέσει μόνο ο μακροχρόνιος Πελοποννησιακός πόλεμος αλλά και το πνευματικό κίνημα των σοφιστών . Οι σοφιστές, άνθρωποι σοφοί με πρωτότυπη σκέψη, είχαν συρρεύσει από παντού στην Αθήνα, το πνευματικό κέντρο της εποχής αυτής  με τη διδασκαλία τους είχαν αμφισβητήσει τις παραδοσιακές αξίες . Οι σοφιστές έθεταν ερωτήματα όπως:
-  Υπάρχει μία και μόνη αλήθεια, μία πραγματικότητα;
-  Μπορούμε να τη γνωρίσουμε;
-  Μπορεί να υπάρξει ένας ηθικός κώδικας αποδεκτός από όλους;

Τέτοιες όμως σκέψεις έκαναν πολλούς να θεωρήσουν τους σοφιστές υπεύθυνους για την παρακμή της πόλης. Κοντά στις ιδέες των σοφιστών βρίσκεται και ο Ευριπίδης : στις τραγωδίες του διατυπώνονται συχνά σκέψεις που απηχούν σοφιστικές αντιλήψεις.
- -Και το χειρότερο, λένε ότι δεν υπάρχουν θεοί, συνεχίζει απτόητος ο πατέρας. Αυτά δε µας τα λες όµως ε;
- -Όπως πάντα υπερβάλλεις, διαµαρτύρεται ο νεαρός. Μερικοί το παράκαναν, όχι όµως και όλοι.
- - Καλά...καλά, µουρµουρίζει ο πατέρας κουνώντας συγκαταβατικά το κεφάλι του. Και τι το σπουδαίο έχει η Ελένη του Ευριπίδη σου που θα δούµε σή- µερα;
- -Είναι µια άλλη, µια καινούρια Ελένη. Διαφορετική από αυτήν που ξέρουµε από τον Όµηρο. Η Ελένη του Ευριπίδη δεν ερωτεύτηκε ποτέ τον Πάρη, δεν άφησε ποτέ τον άντρα της, δεν πήγε ποτέ στην Τροία, σπεύδει να του εξηγήσει ο γιος του.
- -Κάτι µου θυµίζει αυτή η ιστορία. Α ναι… την Παλινωδία του Στησίχορου.
- -Ακριβώς. Στην Τροία στείλανε οι θεοί ένα είδωλο της Ελένης, ενώ η ίδια βρέ- θηκε στην Αίγυπτο, στον Πρωτέα, του εξηγεί ο νεαρός και αρχίζει να του λέει µε ενθουσιασµό όσα άκουσε την προηγούµενη µέρα στον προάγωνα. ... Η Ελένη λοιπόν είναι στην Αίγυπτο, ο Πρωτέας όµως πεθαίνει κι ο γιος του, ο Θεοκλύµενος, θέλει να την πάρει γυναίκα του, αυτή όµως αντιστέκεται…
- -Η Ελένη αντιστέκεται! τον κόβει έκπληκτος ο πατέρας του. Πιστή στον άντρα της! Αυτό πράγµατι είναι κάτι καινούριο. Παράξενη υπόθεση! Σαν κωµωδία µου µοιάζει.

Πατέρας και γιος φτάνουν στην είσοδο του θεάτρου συζητώντας. Μπαίνουν στο θέατρο και αναζητούν µια καλή θέση. Δεν είναι κι εύκολο. Αρκετοί είναι οι θεατές που ήρθαν νύχτα, πριν ακόµη ξηµερώσει, για να πιάσουν θέση. Και τώρα περιµένουν… Συνωστισµός, θόρυβος, καβγαδάκια, σπρωξίµατα αλλά και ευθυµία.
Οι θεατές έχουν πια πάρει τις θέσεις τους. Ανυποµονούν να δουν αυτή την «καινούρια» Ελένη του Ευριπίδη. Αναρωτιούνται αν θα τους αρέσει, αν θα αγγίξει τις ανησυχίες και τους προβληµατισµούς τους. Το έργο αναφέρεται στον Τρωικό πόλεµο. Τι θα πει όµως για το δικό τους πόλεµο; Κάποια λόγια παρηγοριάς; Ο Ευριπίδης ήταν αυτός που µε τις Τρωάδες τούς είχε προειδοποιήσει λίγα χρόνια πριν για τα δεινά του πολέµου. Τώρα;

Στο σκηνικό χώρο όλα φαίνονται ήρεµα. Πίσω όµως από το σκηνικό οικοδό- µηµα η ένταση είναι ολοφάνερη. Ρυθµίζονται και οι τελευταίες λεπτοµέρειες. Οι υποκριτές φορούν τη σκευή τους, βάζουν στη σειρά τα κοστούµια τους, ακουµπούν µε προσοχή τα προσωπεία τους, περνούν για µια τελευταία φορά τα λόγια τους. Οι πολίτες που υποδύονται τις γυναίκες του Χορού κάνουν κάποιες ακόµη δοκι- µές. Ο ποιητής και σκηνοθέτης της παράστασης δίνει τις τελευταίες συµβουλές. Ανέτειλε πια για τα καλά. Εµφανίζεται ο κήρυκας, για να αναγγείλει...

- -Σςς! Θα αρχίσει η θυσία, λέει ο πατέρας µε αυστηρό ύφος. Ώρα προσευχής τώρα! Ας σηκωθούµε να προσευχηθούµε στο Διόνυσο. Και πρόσεξε τα µαξι- λαράκια µας και το καλάθι µε τα φαγητά και το κρασί!
- -Σςς! Ησυχία! Η θυσία αρχίζει, φωνάζουν κάποιοι. Τα µουρµουρητά σταµατούν. Ησυχία...

Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΙ Η «ΚΑΙΝΗ» ΕΛΕΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ
Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα αμφιβήτησης γράφει ο Ευριπίδης την Ελένη. Σύμφωνα με την παράδοση η Ελένη, η γυναίκα του Μενέλαου, του βασιλιά της Σπάρτης, ήταν περίφημη για την ομορφιά της. Ο Πάρης, ο γιος του βασιλιά της Τροίας Πρίαμου, με τη βοήθεια της Αφροδίτης, την απήγαγε και την οδήγησε στην Τροία. Οι Έλληνες με επικεφαλής τον Αγαμέμνονα και το Μενέλαο εκστράτευσαν εναντίον της Τροίας και έπειτα από ένα δεκαετή πόλεμο κατέλαβαν την πόλη. Η Ελένη ταυτίστηκε με τον καταστροφικό πόλεμο και παρουσιάζεται συχνά ως υπαίτια για το θάνατο πολλών ανθρώπων.

Υπήρχε όμως και μια άλλη παράδοση λιγότερο γνωστή. Ο Στησίχορος, για παράδειγμα, ο λυρικός ποιητής, παρουσίασε μια άλλη εκδοχή στο ποίημά του Παλινωδία : η Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία με τον Πάρη  οι θεοί την πήγαν στην Αίγυπτο, ενώ στη θέση της έπλασαν ένα είδωλο, που ο Πάρης απήγαγε νομίζοντας ότι είναι η Ελένη. Οι Έλληνες λοιπόν και οι Τρώες πολεμούσαν για δέκα χρόνια όχι για την πραγματική Ελένη, αλλά για το είδωλό της.
Το μύθο αυτόν αξιοποιεί και ο Ευριπίδης στην τραγωδία του Eλένη .
Ελένη, λεπτομέρεια από παράσταση μελανόμορφου κρατήρα (6ος αι. π.Χ.)

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ
Από την τριλογία του Ευριπίδη, που παρουσιάστηκε στα Διονύσια την άνοιξη του 412 π.X., μόνο η Ελένη σώθηκε. Πώς να κρίθηκε άραγε;
Το θέατρο του Διονύσου

ΕΛΕΝΗ
Σύζυγος του Μενέλαου

ΤΕΥΚΡOΣ
Tρωικός ήρωας, αδελφός του Αίαντα του Τελαµώνιου

ΧOΡOΣ
Ελληνίδες αιχµάλωτες, ακόλουθες της Ελένης
ΜΕΝΕΛΑOΣ Βασιλιάς της Σπάρτης, αδελφός του Αγαµέµνονα
ΓΕΡOΝΤΙΣΣΑ
Υπηρέτρια στο παλάτι του Θεοκλύµενου
ΑΓΓΕΛΙΑΦOΡOΣ Α '
Έλληνας σύντροφος του Μενέλαου

ΘΕOΝOΗ
Μάντισσα, αδελφή του Θεοκλύµενου
ΘΕOΚΛΥΜΕΝOΣ Γιος του Πρωτέα, βασιλιάς της Αιγύπτου
ΘΕOΚΛΥΜΕΝOΣ Γιος του Πρωτέα, βασιλιάς της Αιγύπτου
ΑΓΓΕΛΙΑΦOΡOΣ Β '
Αιγύπτιος ναύτης

ΥΠΗΡΕΤΗΣ
Yπηρέτης της Θεονόης
ΔΙOΣΚOΥΡOΙ
Κάστορας και Πολυδεύκης, αδελφοί της Ελένης
Tα φώτα σβήνουν. Τι θα παρακολουθήσει τελικά; Το Πρόγραµµα τον µπέρδεψε. Αυτός ήρθε για τραγωδία. Απόλυτο σκο- τάδι. Απόλυτη ησυχία. Ένας προβολέας ανάβει και εστιάζει στο κέντρο της ορχήστρας... Η παράσταση αρχίζει...
E I Σ A Γ Ω Γ H
Αιώνες µετά...Σουρουπώνει...Ένας δεκαπεντάχρονος νέος ανηφορίζει προς το θέατρο της Επιδαύρου. Θα παρακολουθήσει για πρώτη φορά παράσταση τραγωδίας. Την Ελένη του Ευριπίδη. Πώς θα είναι άραγε; Για το θέατρο γενικά ξέρει λίγα πράγµατα. Κυρίως από παραστάσεις παιδικού θεάτρου. Για την Ελένη κάτι ξέρει από τη µυθολογία και τα έπη του Oµήρου. Τον Ευριπίδη; Ακουστά τον έχει.

Γύρω του άντρες και γυναίκες, Έλληνες και ξένοι. Χιλιάδες χρόνια µετά έχουν έρθει και αυτοί να δουν το ίδιο έργο. Γιατί; Θα µπορέσει άραγε να τους αγγίξει ένα έργο που γράφτηκε πριν από αιώνες; Γιατί άραγε παίζονται ακόµη τραγωδίες και µάλιστα µε τέτοια επιτυχία;
Ανεβαίνει κιόλας τα σκαλιά του αρχαίου θεάτρου. Άβολα που του φαίνονται τα καθίσµατα! Nιώθει κάπως παράξενα...Τόσους αιώνες τα ίδια καθίσµατα! Αλλά πόσο διαφορετικοί οι θεατές! Κάθεται ψηλά, για να βλέπει τα πάντα. Εξάλλου, έχει ακούσει τόσο πολλά για την ακουστική του θεάτρου! Ανοίγει το Πρόγραµµα για να πάρει µια πρώτη ιδέα. Σταµατάει στη δεύτερη σελίδα…

YΠOΘEΣH
[ O Ευριπίδης όµως λέει ] ότι η πραγµατική Ελένη δεν ήρθε καθόλου στην Τροία, αλλά το είδωλό της. O Ερµής την άρπαξε σύµφωνα µε τη βούληση της Ήρας και την έδωσε στον Πρωτέα, το βασιλιά της Αιγύπτου, για να την προστατεύει. Όταν όµως αυτός πέθανε, ο γιος του ο Θεοκλύµενος προσπαθούσε να την κάνει γυναίκα του κι αυτή κατέφυγε σαν ικέτισσα στον τάφο του Πρωτέα. Παρουσιάζεται λοιπόν σ' αυτήν ο Μενέλαος. Έχει χάσει στη θάλασσα τα πλοία του και προσπαθεί να διασώσει τους λίγους συντρόφους του που κρύβονται σε µια σπηλιά. Αφού λοιπόν ο Mενέλαος και η Eλένη συνεννοήθηκαν µεταξύ τους κι έστησαν ένα δόλιο σχέδιο, εξαπάτησαν το Θεοκλύµενο και µπήκαν οι ίδιοι σε πλοίο, για να κάνουν δήθεν θυσία στη θάλασσα τιµώντας το νεκρό Μενέλαο. Τελικά σώθηκαν και γύρισαν πίσω στην πατρίδα τους. (Aπόσπασµα από την «Yπόθεση», όπως έχει παραδοθεί στα χειρόγραφα, µτφρ. Ν. Δεσύπρης)

E Λ E N H : T P A Γ Ω Δ I A ;
Όσοι µελέτησαν το έργο αυτό του Ευριπίδη προβληµατίστηκαν:
-  Κάποιοι είδαν τους βασικούς ήρωες σαν πρόσωπα τραγικά, που συγκρούονται µε δυνάµεις υπέρτερες και προσπαθούν να επιβιώσουν. Έτσι θεώρησαν το έργο τραγωδία , που έχει πολλές «περιπέτειες» (απότοµες αλλαγές) και «αναγνώριση» (µετάβαση από την άγνοια στη γνώση), κινεί τον «έλεο» και το «φόβο» των θεατών και τους οδηγεί στην «κάθαρση».
-  Άλλοι πάλι θεώρησαν κάποια στοιχεία του έργου κωµικά, όπως π.χ. την αφέλεια του βασιλιά της Αιγύπτου, του Θεοκλύµενου, και την εξαπάτησή του και µίλησαν για τραγικωµωδία .
-  Υπήρξαν και κάποιοι µελετητές που µίλησαν για ροµαντικό δράµα , δίνοντας έµφαση στην αναγνώριση των δύο χαµένων συζύγων, στους όρκους που δίνουν ο ένας στον άλλο και στην περιπέτεια της απόδρασης.

TA ΠPOΣΩΠA TOY ΔPAMATOΣ

Π A P A Σ T A Σ I O Λ O Γ I A

E Y P I Π I Δ H Σ , Θ H N A I O Σ
Γέρασε ανάµεσα στη φωτιά της Τροίας και στα λατοµεία της Σικελίας.
Του άρεσαν οι σπηλιές στην αµµουδιά κι οι ζωγραφιές της θάλασσας.
Είδε τις φλέβες των ανθρώπων σαν ένα δίχτυ θεών, όπου µας πιάνουν σαν τ' αγρίµια$\_{}$ προσπάθησε να το τρυπήσει. Ήταν στρυφνός, οι φίλοι του ήταν λίγοι  ήρθε ο καιρός και τον σπαράξαν τα σκυλιά.
Γ. Σεφέρης, «Ηµερολόγιο Kαταστρώµατος, Γ»
(Aπό το Γ. Σεφέρης, Ποιήµατα , Ίκαρος)

Ευριπίδης

Π Λ O K H
- n H προϊστορία της δράσης
- Tο παρόν της Eλένης
- n O ερχοµός του Tεύκρου
- Tα νέα από την Eλλάδα και την Tροία
EYPIΠIΔH Eλένη
ΠPOΛOΓOΣ
στ. 1-191

H Eλένη και το είδωλό της
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων» (στ. 35-36, µτφρ. στ. 42-43)

Θ E M A T A
- l H «καινή» Eλένη του Eυριπίδη
- l H τραγική θέση των ηρώων
- l Tο «είναι» και το «φαίνεσθαι»
- l Oι νικητές: θύµατα του πολέµου

Π P O Λ O Γ O Σ
η Σ K H N H
2 η Σ K H N H
83-191

Eλένη
Tεύκρος - Eλένη
Θέατρο Θεατές Yποκριτής
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»

1η ΣKHNH (στ. 1-82)

EΛENH
Σ Χ Ο Λ Ι Α
Να ο Νείλος 1 µε τις όµορφες νεράιδες, που αυτός κι όχι βροχή του Δία µουσκεύει τους κάµπους της Αιγύπτου, όταν τα χιόνια λιώνουν. 2 Εδώ βασίλευε ο Πρωτέας 3 της χώρας κυβερνήτης, όσο ζούσε, στο νησί Φάρο 4 κατοικώντας. Πήρε γυναίκα µια Νηρηίδα$^{5}$, την Ψαµάθη, που άντρα τον Αιακό πρωτύτερα είχε. Mες στα παλάτια αυτά γεννάει δύο τέκνα, το Θεοκλύµενο, γιατί σεβόταν στη ζωή του τους θεούς, 6 κι ένα κορίτσι ευγενικό, καµάρι της µητέρας, που Ειδώ 7 την έλεγαν, µικρή όταν ήταν˙ στην ώρα όµως σαν έφτασε για γάµο, την είπαν Θεονόη, 8 γιατί τα θεία, µελλούµενα και τωρινά, τα ήξερε όλα˙ µια τέτοια έλαβε χάρη απ' το Νηρέα τον πρόγονό της. Ο δικός µου τόπος η ξακουστή 'ναι Σπάρτη και πατέρας ο Τυνδάρεως˙ µια φήµη ωστόσο λέει πως παίρνοντας ο Δίας θωριά κύκνου, πέταξε προς τη µάνα µου, τη Λήδα, κάποιον αϊτό για να ξεφύγει τάχα, κι έτσι µαζί της δολερά έχει σµίξει, αν είναι αλήθεια. 9 Ελένη τ' όνοµά µου. 10
- 1. Η σύνδεση µιας χώρας , µιας περιοχής , µιας πόλης µε το ποτάµι της είναι τυπική έκφραση στην τραγωδία. Για παράδειγµα: Τροία-Σκά- µανδρος ή Σιµόεις, Σπάρτη-Ευρώτας. Έτσι κι εδώ η Aίγυπτος συνδέεται µε το Nείλο.
- 2. Ο Ευριπίδης ακολουθεί τη θεωρία του φιλόσοφου Αναξαγόρα, ότι οι πληµµύρες του Νείλου οφείλονται στην τήξη του χιο νιού στα βουνά, νότια της Aιγύπτου, το καλοκαίρι.
- 3. Στον Όµηρο ο Πρωτέας ήταν θαλάσσια θεότητα. O Eυριπίδης όµως τροποποιεί στο σηµείο αυτό το µύθο και τον παρουσιάζει ως θνητό βα- σιλιά.
- 4. H Φάρος είναι ένα νησί που βρίσκεται κοντά στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
- 5. Nηρηίδες : θεότητες της θάλασσας. Πατέρας τους ήταν ο Nηρέας, θεός µε µαντικές ικανότητες.
- 6. Θεοκλύµενος = αυτός που σέβεται στη ζωή του τους θεούς (σύµφωνα µε την ετυµολογία της λέξης: θεὸς + κλύω = ακούω) ή αυτός που έγινε ονοµαστός από θεϊκή εύνοια (σύµφωνα µε την ετυµολογία: θεὸς + κλύµενος = διάσηµος). Υποστηρίζεται από κάποιους µελετητές ότι η φράση γιατί σεβόταν στη ζωή του τους θεούς δεν υπήρχε στο κείµενο του Ευριπίδη, αφού η συµπεριφορά του Θεοκλύµενου δε συµφωνεί µε το περιεχόµενο της φράσης αυτής. Ίσως να την παρενέβαλε κάποιος ηθοποιός.
- 7. Eίναι το χαϊδευτικό όνοµα της Ει ' δοθέας . Eιδοθέα σηµαίνει είτε αυτή που έχει τη µορφή µιας θεάς (στα αρχαία εἶδος = µορφή), άρα και την οµορφιά της, είτε αυτή που γνωρίζει τα θεϊκά πράγµατα ( ἡ τὰ θεῖα εἰδυῖα ).
- 8. Θεονόη ( θεὸς+νοῦς ) = αυτή που καταλαβαίνει τα θεία.
- 9. H Ελένη, και µέσα από τα λόγια της ο Eυριπίδης, αµφισβητεί τη µυθολογική παράδοση σχετικά µε την καταγωγή της.
- 10. Yπάρχουν διαφορετικές εκδοχές για την προέλευση του ονόµατος Eλένη. Δύο από αυτές είναι: α) από τη ρίζα ελ - του ρήµατος αἱρῶ = κυριεύω, καταστρέφω, β) από το ουσιαστικό ἑλένη ή ἑλάνη = λαµπάδα, οπότε το Eλένη θα σήµαινε φως, λάµψη.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη

T O Π Ο Σ

Κ Α Ι
A Ν Θ Ρ Ω Π Ο Ι
-  Πού βρίσκεται η Eλένη;
- Ποιοι είναι οι άρχοντες του τόπου ;
T Α Υ Τ Ο Τ Η Τ Α Τ Η Σ H Ρ Ω Ι Δ Α Σ
-  Ποια είναι η καταγωγή της;
Πριν από την παράσταση
H παράσταση αρχίζει

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
H παράσταση αρχίζει... Οι Αθηναίοι έχουν ανηφορίσει στο θέατρο του Διονύσου, για να παρακολουθήσουν την Ελένη του Ευριπίδη. Πε- ριµένουν γεµάτοι προσµονή. Η φήµη που απλώθηκε στην πόλη από όλους όσοι παρακολούθησαν τον προάγωνα* είναι πως θα βρεθούν µπροστά σε µια διαφορετική Ελένη.
Το µουρµουρητό καταλαγιάζει…
- n Μια γυναίκα εµφανίζεται µόνη της σε έναν άγνωστο για µας τόπο. Ως θεατές χρειαζόµαστε στοιχεία, για να αναγνωρίσουµε την ηρωίδα, να καταλάβουµε πού βρίσκεται και τι της συµβαίνει. Ποια είναι αυτά τα στοιχεία; Από πού τα αντλούµε;

H Eλένη (Tζένη Γαϊτανοπούλου, Θεατρικός Oργανισµός Kύπρου, 1993, σκην. N. Xαραλάµπους)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Βρισκόµαστε στο πρώτο µέρος του Προλόγου. Ο Πρόλογος * αποτελεί ένα, το πρώτο, από τα κατὰ ποσὸν µέρη* της τραγωδίας και εισάγει το θεατή στο έργο.
 Aς διερευνήσουµε τη λειτουργία του ως προς την ενηµέρωση του θεατή για:
α) την προϊστορία της δράσης, β) τον τόπο, γ) τα πρόσωπα.
- n Αξίζει να σταθούµε σε δύο από τα πρόσωπα, στα οποία αναφέρεται η ηρωίδα: το Θεοκλύµενο και τη Θεονόη. Τα δύο παιδιά του Πρωτέα, ο Θεοκλύµενος και η Θεονόη, είναι επινοήσεις του Ευριπίδη. O ποιητής διαχειρίζεται τη µυθική παράδοση όπως τον εξυπηρετεί καλύτερα στην κατασκευή της δικής του «ιστορίας».
-  Ποιες προσδοκίες σού δηµιουργούνται για τη δράση αυτών των ηρώων στο δράµα, µε βάση και την ετυµολογία των ονοµάτων τους;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ

E Ν Ο Σ
Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο Υ
Θ Ε Α Τ Ρ Ι Κ Ο Υ

E Ρ Γ Ο Υ
Με το άνοιγμα της αυλαίας, βρίσκονται στη σκηνή η Μήδεια κι η Παραμάνα ακουμπισμένες καταγής, μπροστά σε μια χειράμαξα-σπίτι. Από μακριά, ανεπαίσθητες μουσικές και τραγούδια. Κι οι δυο τους ακούνε.
ΜΗΔ. Την ακούς;

Π ΑΡ.

Ποια;
ΗΔ. Την ευτυχία. Αλητεύει.

Π ΑΡ.
Τραγουδάνε στο χωριό. Μπορεί να 'χουνε γιορτή στα σπίτια τους, σήμερα.
ΗΔ. Μισώ τις γιορτές τους. Μισώ τη χαρά τους.

Π ΑΡ.
Δεν είμαστ' από δω. (Μικρή σιγή) Στα δικά μας τα μέρη, γιορτάζουμε νωρίτερα. […] Τι όμορφα που είν' τα παλικάρια της Κολχίδας όταν παλεύουν!
ΗΔ. Σώπα. […]
Α! εγώ είμαι γριά κι είναι πολύ μακρύς ο δρόμος… Γιατί; Γιατί φύγαμε, Μήδεια;
ΗΔ. (Κραυγάζει) Φύγαμε, γιατί αγαπούσα τον Ιάσονα, γιατί για χάρη του έκλεψα τον πατέρα μου, γιατί για χάρη του σκότωσα τον αδερφό μου! Σώπα καλή γυναίκα, σώπα! Νομίζεις πως είν'ωραίο να λέμε πάντα τα ίδια;
Π ΑΡ. Ζούσες σ' ένα ολόχρυσο παλάτι και τώρα καθόμαστ' εδώ, γερμένες στο χώμα σα δυο ζητιάνες, μπρος σ' αυτή τη φωτιά που σβήνει διαρκώς.

Z. Ανούιγ, Μήδεια (μτφρ. Φ. Kονδύλης) (Aπό το Z. Ανούιγ, Μήδεια - Iεζάβελ, Bιβλιοπωλείον «Δωδώνη»)
- * Oι λέξεις µε το σύµβολο αυτό (*) επεξηγούνται και στο Λεξικό Όρων της Aρχαίας Eλληνικής Tραγωδίας (σσ. 142-144).
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
Tα βάσανά µου θα σας ιστορήσω. Oι τρεις θεές, η Κύπριδα 11 κι η Ήρα κι η Αθηνά, του Δία η θυγατέρα, σε µια βραχοσπηλιά πήγαν της Ίδης 12 την πιο όµορφη να κρίνει ο Πάρης. Όµως την οµορφιά µου τάζοντάς του 13 η Κύπρη -αν όµορφο λογιέται 14 ό,τι σου φέρνει τη δυστυχία- και ταίρι του πως θα 'µαι, κερδίζει το βραβείο. Και της Ίδης αφήνοντας τις στάνες φτάνει ο Πάρης γοργά στη Σπάρτη, για να µε κερδίσει. Οργίστηκ' η 'Ηρα που έτσι τη νικήσαν κι εµπόδισε το γάµο µου µ' εκείνον. Στου Πρίαµου το γιο δε δίνει εµένα, παρά το είδωλό µου, φτιάχνοντάς το 40 σαν πλάσµα ζωντανό από τον αιθέρα κι αυτός θαρρεί πως µ' έχει -κούφια ιδέα15 ενώ δε µ' έχει καν. Έπειτα οι γνώµες του Δία 16 στα πάθη αυτά σωριάσαν κι άλλα˙ γιατί σήκωσε πόλεµο αναµέσο στη χώρα των Ελλήνων και στους δόλιους τους Τρωαδίτες, για να ξαλαφρώσει τη µάνα γη απ' το πλήθος των ανθρώπων κι ο πιο µεγάλος άντρας της Ελλάδας 17 να γίνει ξακουστός. 18 Εγώ βραβείο παλικαριάς στους Έλληνες και Τρώες ποτέ δεν ήµουν, ήταν τ' όνοµά µου. Mε πήρε στις πτυχές ο Ερµής του αιθέρα και σκεπασµένη σε θαµπή νεφέλη -δε µ' άφησε χωρίς φροντίδα ο Δίαςµ' έφερε στου Πρωτέα εδώ τα σπίτια, κρίνοντας πως αυτός απ' όλους ήταν πιο γνωστικός κι αγνό το γάµο µου έτσι για το Μενέλαο θα κρατούσα. Tώρα
- 11. Κύπριδα ονοµάζεται η Aφροδίτη, θεά της οµορφιάς, επειδή σύµφωνα µε την παράδοση αναδύθηκε από τη θάλασσα της Κύπρου.
- 12. Βουνό της Μ. Ασίας κοντά στην Τροία. Eκεί ζούσε ο Πάρης ως βοσκός, όταν οι τρεις θεές του ζήτησαν να δώσει το µήλο της Έριδας στην οµορφότερη.
- 13. H Ελένη εµφανίζεται εδώ σαν ένα απλό πιόνι στα σχέδια της θεάς. Στη συνέχεια εκφράζει απέχθεια για την οµορφιά της, καθώς θεωρεί ότι στην περίπτωσή της το χαρακτηριστικό αυτό προκαλεί δυστυχία.
- 14. λογιέται = θεωρείται.
- 15. Στο πρωτότυπο κενὴ δόκησις (< δοκεῖ = φαίνεται): εικασία, γνώµη, φαντασία.
- 16. H δυστυχία της Ελένης δεν οφείλεται µόνο στην οργή της Ήρας, αλλά συνέβαλαν και τα σχέδια του Δία.
- 17. Εννοεί τον Αχιλλέα.
- 18. Eδώ γίνεται µια διάκριση ανάµεσα στην αιτία και την πρόφαση του πολέµου: η Ελένη είναι µόνο η πρόφαση, ενώ πραγµατική αιτία είναι το σχέδιο του Δία.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Σ Χ Ο Λ Ι Α
B Α Σ Α Ν Α

Τ Η Σ

Σ Τ Ο
Π Α Ρ Ε Λ Θ Ο Ν
-  Πώς άρχισαν τα βάσανά της ;
-  Πώς αντέδρασε η Ήρα στην κρίση του Πάρη ;
-  Πώς βρέθηκε η Eλένη στην Aίγυπτο ;
E Λ Ε Ν Η Σ
- n Ο υποκριτής που υποδύεται την Ελένη µε την έναρξη του δράµατος καλείται να αποδώσει έναν εκτενή µονόλογο, που θεω ρείται στατικός και αντιθεατρικός, εφόσον χαρακτηριστικό γνώρισµα κάθε θεατρικού έργου είναι η δράση και όχι η απαγγελία (βλ. και ορισµό της τραγωδίας από τον Αριστοτέλη: δρώντων καὶ οὐ δι' ἀπαγγελίας ).
-  Με ποιους τρόπους φαντάζεσαι ότι ο υποκριτής θα προσπαθούσε να κινήσει το ενδιαφέρον των θεατών;

Eλένη (A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Τι να την κάνω / τη ζωή πια; αναρωτιέται η Ελένη.
-  Ποιοι λόγοι, σύµφωνα µε όσα υποστηρίζει, την οδήγησαν σε αυτή την τραγική παραίτηση;
-  Ως θεατής / αναγνώστης της τραγωδίας πώς αισθάνεται κανείς ακού- γοντάς την; Πιστεύεις πως αρχίζει να βιώνει ό,τι ο Αριστοτέλης ονό- µαζε ἔλεο * και φόβο ;*
- n Την εποχή του Ευριπίδη οι άνθρωποι, ζώντας σε καιρούς αναστάτωσης και πολέµου, µεταβολών αιφνίδιων και απρόσµενων, αισθάνονται ότι δεν ελέγ- χουν τη µοίρα τους, δεν επικρατεί πάντα το δίκαιο, δεν αµείβονται πάντα οι καλοί ούτε τιµωρούνται πάντα οι κακοί .
-  Πιστεύεις ότι η αντίληψη αυτή περνάει και στην ιστορία της Ελένης, όπως αρχίζει σιγά σιγά να τη στήνει ο τραγικός ποιητής;
-  Θα µπορούσε µια τέτοια αντίληψη να µας συγκινήσει ακόµα και σή- µερα;

Ελένη (A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
Aνάµεσά τους ο Έρωτας (ερυθρόµορφο αγγείο του 5ου αι. π.X.)
ΑΝΤΡΟΜΑΧΗ. Ω του Τυνδάρεου βλαστάρι, κόρη εσύ του Δία δεν είσαι, από πολλούς θα φύτρωσες πατέρες, απ' τον Αλάστορα, 1 ύστερ' απ' το Φθόνο, το Φόνο και το Θάνατο κι απ' όσα η γη θρέφει κακά. δε θα πιστέψω
ποτέ πως σ' έχει κάμει ο Δίας, εσένα, λάμια τόσων Ελλήνων και βαρβάρων. Α να χαθείς! Απ' τα όμορφά σου μάτια βγήκε η φριχτή καταστροφή, η ρημάχτρα των ξακουσμένων κάμπων της Φρυγίας.

Ευριπίδης, Τρωαδίτισσες , στ. 766-773 (μτφρ. Θ. Σταύρου) (Aπό το Tραγωδίες του Eυριπίδη , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)
- 1. Αλάστορας: δαίμονας της εκδίκησης, εκδικητής

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
H E Ν Ο Χ Η E Λ Ε Ν Η
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
βρίσκοµαι εδώ κι ο δόλιος µου άντρας πήγε, µαζεύοντας στρατό, στης Τροίας τα κάστρα ζητώντας να µε πάρει πίσω. Κι έχουν στου Σκάµαντρου 19 χαθεί το ρέµα πλήθος ψυχές για µένα˙ κι ενώ τόσα πάθη τράβηξα, από παντού ακούω κατάρες, 20 προδότρα µε λογιάζουνε του αντρός µου κι αιτία για να µπλέξουνε σε µέγα πόλεµο οι Έλληνες. Τι να την κάνω τη ζωή πια; Ο Ερµής αυτόν το λόγο µου είπε˙ 21 στη δοξασµένη εγώ τη Σπάρτη θα ζήσω µε τον άντρα µου και πάλι, που θα το µάθει πως ποτέ δεν πήγα στην Τροία στο κρεβάτι κάποιου ξένου. Κι όσο ο Πρωτέας έβλεπε τον ήλιο, κανείς για γάµο δε µιλούσε˙ µα όταν µπήκε στη σκοτεινιά της γης εκείνος, γυναίκα µε ζητά ολοένα ο γιος του. Τον άντρα µου τιµώντας, στου Πρωτέα το µνήµα ετούτο ικέτισσα προσπέφτω, 22 καθάρια να κρατήσει την τιµή µου. Γιατί, αν κακό όνοµα έχω στην Ελλάδα, το σώµα µου η ντροπή να µη µολύνει.

- 19. Ποτάµι κοντά στην Τροία.
- 20. Oι κατάρες προς την Eλένη αποτελούν κοινό τόπο στην αρχαία ελληνική γραµµατεία, ένα δηλαδή µοτίβο επαναλαµβανόµενο.
- 21. H αναφορά της Eλένης στην προφητική υπόσχεση του Eρµή έρχεται ως απάντηση στην προηγούµενη ερώτηση, για να δείξει δηλαδή πώς άντεξε ως τώρα τα δεινά της.
- 22. Kαταφεύγοντας η Eλένη στο µνήµα του Πρωτέα, που θεωρείται από το Θεοκλύµενο χώρος ιερός, εξασφαλίζει άσυλο. Eδώ αναφέρεται πρώτη φορά το µνήµα του Πρωτέα, το οποίο θα παίξει σηµαντικό ρόλο στο δράµα.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Σ Χ Ο Λ Ι Α
B Α Σ Α Ν Α

Τ Η Σ

Σ Τ Ο
E Λ Ε Ν Η Σ
Π Α Ρ Ο Ν
-  Σε ποια κατάσταση βρίσκεται τώρα η Eλένη ;
-  Ποια είναι η µοναδική της ελπίδα ;
-  Tι απειλεί τώρα την Eλένη και πώς εκείνη το αντιµετωπίζει ;
- n Το κείµενο που µελετάµε γρά- φτηκε για να παρασταθεί, οπότε ενσωµατώνονται σε αυτό και σκηνογραφικές πληροφορίες.
-  Αν ήσουν σκηνογράφος, ποια στοιχεία θα αντλούσες και πώς θα τα αξιοποιούσες, για να σχεδιάσεις το σκη- νικό της παράστασης;
-  Aς µην ξεχνάµε όµως ότι οι σκηνογράφοι πολλές φορές δεν ακολουθούν πιστά τις «οδηγίες» του κειµένου. Φαίνεται κάτι τέτοιο στις δι- πλανές φωτογραφίες;

Σκηνικό για παράσταση της Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, σκηνογρ. Δ. Φωτόπουλος)
Σκηνικό µε κάτοπτρα για παράσταση της Eλένης (Aµφιθέατρο, 1999)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Στον κόσµο της Ελένης θα διαπιστώσουµε σιγά σιγά ότι τίποτε δεν είναι όπως αρχικά φαίνεται και όλοι σχεδόν οι ήρωες βιώνουν λιγότερο ή περισσότερο τις συνέπειες κάποιας πλάνης. Στο πρώτο µέρος του Προλόγου κυρίαρχη είναι η αντίθεση ανάµεσα στην πραγµατική Ελένη ( είναι ), που βρίσκεται στην Αίγυπτο, και το είδωλό της ( φαίνεσθαι ), που βρέθηκε στην Τροία. Η αντίθεση ανάµεσα στο είναι και το φαίνεσθαι , που απηχεί προβληµατισµούς της εποχής, είναι καθοριστική για τη ζωή της Ελένης και θα ρυθµίσει, ως ένα βαθµό, την εξέλιξη του έργου.
-  Ας εντοπίσουµε σηµεία του κειµένου, στα οποία γίνεται σαφής αυτή η αντίθεση.
- n Ο µονόλογος της Ελένης τελειώνει µε µια αντίθεση: από τη µια η προσδοκία ότι θα ζήσει ευτυχισµένη µε το Μενέλαο, όπως διαβεβαίωσε ο Ερµής, και από την άλλη ο φόβος ότι θα εξαναγκαστεί να παντρευτεί το Θεοκλύµενο.
-  Tι νιώθεις να βαραίνει περισσότερο; H ελπίδα ή ο φόβος;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
H M Α Τ Ι Α Μ Ι Α Σ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η Σ H Θ Ο Π Ο Ι Ο Υ
Από την πλευρά μου καθορίζω την ερμηνεία ήδη από τον πρόλογο, έναν πρόλογο με ξεχωριστό ενδιαφέρον, που αναφέρει γύρω στις 17 φορές τη λέξη «εγώ». Και είναι μια πρόκληση αυτή η μελέτη του εγώ, της ταυτότητάς μου ως Ελένης. Διότι εκείνη που βγαίνει και παίζει δεν είναι το είδωλο, το σύννεφο, το αέρινο κατασκεύασμα της Ήρας. Κάνει ένα παιχνίδι: θέλει η ίδια να τοποθετήσει τον εαυτό της ενώπιον του κοινού. Και τα κάτοπτρα του σκηνικού συμβάλλουν σε αυτό το παιχνίδι της: η Ελένη της σάρκας και των οστών, η Ελένη του ειδώλου.

Λήδα Τασοπούλου (η Ελένη στην παράσταση του Αμφιθεάτρου), σε συνέντευξή της στον ημερήσιο Tύπο ( Tο Bήμα , 18/07/1999)
Eλένη (Λ. Tασοπούλου, Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»

2η ΣKHNH (στ. 83-191)
ΤΕΥΚΡΟΣ $^{1}$Το κάστρο ετούτο ποιος εξουσιάζει;
Γιατί, από τις στοές και τους ωραίους θριγκούς 2 που το κυκλώνουν, για παλάτι 85 άρχοντα πλούσιου µπορείς να το νοµίσεις. 3 Άα! 4
Θεοί, ποιαν όψη αντίκρισα; Κοιτάζω την πολυµίσητη θωριά κακούργας γυναίκας, που ξεκλήρισε κι εµένα 90 κι όλους τους Αχαιούς. Άµποτε να 'χεις την έχθρα των θεών που τόσο µοιάζεις µε την Ελένη. Κι αν σε ξένη χώρα δε βρισκόµουν, 5 µε τούτη τη σαΐτα που αλάθευτα χτυπά θ' αφανιζόσουν, 95 για να γευτείς αυτή τη χάρη, αφού είσαι παρόµοια µε του Δία τη θυγατέρα.

EΛE. Γιατί, δυστυχισµένε, όποιος και να 'σαι, µ' αποστράφηκες έτσι και µου δείχνεις µίσος για τα δεινά που 'φερε κείνη;
- TEY. Έσφαλα˙ η οργή µε συνεπήρε πιότερο απ' όσο θα 'πρεπε˙ η Ελλάδα βαθιά µισεί, να ξέρεις, την Ελένη˙ συχώρα µε, κυρά, γι' αυτά τα λόγια.
ΕΛE. Ποιος είσαι και από ποια χώρα εδώ φτάνεις; 105 TEY. Ένας από τους Έλληνες τους δόλιους. ΕΛE. Γι' αυτό λοιπόν δε στέργεις 6 την Ελένη. Ποιος είσαι κι από πού; Ποιος ο γονιός σου; TEY. Με λένε Τεύκρο, γιος του Τελαµώνα, και Σαλαµίνα η γη που µ' έχει θρέψει. 110 ΕΛE. Στον τόπο εδώ του Νείλου τι γυρεύεις; TEY. Με διώξαν οι δικοί µου απ' την πατρίδα. ΕΛE. Θα' σαι δυστυχισµένος˙ ποιος σε διώχνει; TEY. Ποιος άλλος; Ο πατέρας Τελαµώνας. ΕΛE. Γιατί; Κάποιο κακό θα 'ναι η αιτία. 115 TEY. Στην Τροία εχάθη ο Αίας, ο αδελφός µου. ΕΛE. Πώς; Δεν εχάθη απ' το δικό σου χέρι; 7 TEY. Ρίχτηκε στο σπαθί του κι εσκοτώθη. ΕΛE. Μανία τον ηύρε; Αλλιώς δε θα τολµούσε. TEY. Ξέρεις το τέκνο του Πηλέα, τον Αχιλλέα; 120
- 1. Ήρωας του τρωικού µυθολογικού κύκλου, ξακουστός τοξότης.
- 2. Tο τµήµα του κτιρίου που βρίσκεται ανάµεσα στα κιονόκρανα και τη στέγη.
- 3. Οι ήρωες του Ευριπίδη συνηθίζουν να περιγράφουν επιβλητικά κτίρια ˙ ίσως αυτό να αποτελεί σκηνογραφική υπόδειξη ή να έχει σχέση µε τη φτωχή σκηνογραφία του θεάτρου του 5ου αι. π.Χ. και την προσπάθεια του ποιητή να κινήσει τη φαντασία του θεατή.
- 4. Tώρα που ο Tεύκρος αντιλαµβάνεται την παρουσία της Eλένης, αισθάνεται κατάπληξη λόγω της οµοιότητάς της µε τη µισητή του «Ελένη».
- 5. Η παρουσία σε µια ξένη χώρα µπορεί βέβαια να προσφέρει στον ξένο προστασία και άσυλο, από την άλλη όµως ο ξένος έχει την υπο- χρέωση να σέβεται τη χώρα, στην οποία βρίσκεται, και τους κατοίκους της.
- 6. στέργεις = αγαπάς, συµπαθείς.
- 7. H Eλένη αναρωτιέται µήπως ο Τεύκρος ήταν αδελφοκτόνος και γι' αυτό τον έδιωξε ο πατέρας του Τελαµώνας.

Σ Χ Ο Λ Ι Α

E Ι Σ Ο Δ Ο Σ Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ - H T Α Υ Τ Ο Τ Η Τ Α Τ Ο Υ
-  Πώς αντιδρά ο ξένος όταν βλέπει την Eλένη ;
-  Ποιος είναι ο ξένος κι από πού έρχεται ;
-  Πώς βρέθηκε στην Aίγυπτο;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Από την Ελένη µάθαµε την προϊστορία της δράσης και ακούσαµε τα βάσανά της. Υπάρχουν ωστόσο ακόµη κενά. Τι να έγινε άραγε στην Τροία; Πού να βρίσκεται ο Μενέ λαος; Αχαιοί και Τρωαδίτες συνεχίζουν να την καταριούνται ως υπαίτια του πολέµου;
- n Το νέο πρόσωπο που εµφανίζεται αναπάντεχα στη σκηνή ίσως µας καλύψει αυτά τα κενά.
-  Με ποιον τρόπο µαθαίνουµε ποιος είναι;
-  Με βάση το κείµενο, πώς φαντάζεσαι τη σκευή* του;
-  Aς παρατηρήσουµε την παράπλευρη απεικόνιση του Τεύκρου. Σε ποια χαρα- κτηριστικά επιµένει ο καλλιτέχνης; Στη µακέτα του ζωγράφου Φασιανού προ- βάλλονται τα ίδια χαρακτηριστικά;

Tεύκρος (θραύσµα κορινθιακού αγγείου του 6ου αι. π.X.)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Συνοµιλητής της Ελένης σε αυτήν τη σκηνή είναι ένας ήρωας του Τρωικού πολέµου, ο Τεύκρος.
-  Aς επισηµάνουµε τις πληροφορίες που µεταφέρει ο Τεύκρος και συµπληρώνουν την προϊστορία της δράσης .
-  Aς αναρωτηθούµε γιατί ανάµεσα σε τόσους οµηρικούς ήρωες επιλέγεται ένας νικητής αυτού του πολέµου και µάλιστα ο Τεύκρος.
-  Διακρίνεις κάποια κοινά στοιχεία στη ζωή και στις περιπέτειες της Ελένης και του Τεύκρου;
- n Τον αφηγηµατικό µονόλογο της Ελένης διαδέχεται ο διάλογος. Τα δύο πρόσωπα, καθώς διαλέγονται, ζητούν και δίνουν πληροφορίες, εκφράζουν τα συναισθήµατά τους ή τις απόψεις τους, µε τη µορφή σύντοµων διαλόγων ή στιχοµυθίας*. Ας δούµε:
-  Σε ποιες στιγµές και για ποιους λόγους οι ήρωες φτάνουν στη γρήγορη εναλ- λαγή των λόγων (στιχοµυθία) ;
-  Ποια συναισθήµατα σου προκαλεί ως θεατή/αναγνώστη αυτή η µορφή δια- λόγου;

Tεύκρος - Eλένη (P. Aξελός - A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
Tεύκρος (µακέτα από το ζωγράφο Aλ. Φασιανό)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
H E Π Ι Λ Ο Γ Η Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ : Π Ο Λ Ι Τ Ι Κ Ο Σ Y Π Α Ι Ν Ι Γ Μ Ο Σ ;
Ο Ευριπίδης θέλησε από την πρώτη κιόλας σκηνή του νέου δράματος να χαιρετίσει το μυθικό πρόγονο ενός πιστού σύμμαχου των Αθηνών [του σύγχρονου βασιλιά της Κύπρου Ευαγόρα, που είχε αναλάβει την εξουσία το 412 π.Χ.], ενός φίλου των δύσκολων ημερών, που, μέσα στη γενική αποστασία των πόλεων της αθηναϊκής συμμαχίας, ερχόταν να συγκινήσει και να τονώσει την πόλη της Παλλάδας τασσόμενος αποφασιστικά με τους ηττημένους της Σικελίας […]. Η εμφάνιση στο «λογείον» του θεάτρου του Διονύσου, την άνοιξη του έτους εκείνου, του προγόνου των Τευκριδών της Κύπρου, είχε, τη χρονική εκείνη περίοδο, την αξία μιας πολύτιμης ενθάρρυνσης. Τη στιγμή που οι Αθηναίοι θρηνούσαν τη μεγαλύτερη καταστροφή της ιστορίας τους, ήταν η κατάλληλη ευκαιρία να τους παρουσιάσει το πρόσωπο του φίλου αυτού των κακών ημερών, ο οποίος, σαν σταλμένος από τη θεία πρόνοια, εκφραζόταν υπέρ αυτών.

H. Gregoire
(Aπό το Eυριπίδης, Eλένη , Eισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Eρρ. Xατζηανέστης, I. Zαχαρόπουλος)
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
ΕΛE. Ναι˙ πήγε, όπως λεν, µνηστήρας της Ελένης.
TEY. Σαν αφανίστηκε, άφησε µεγάλη για τ' άρµατά του αµάχη στους συµµάχους.
Και πώς αυτό τον Αίαντα έχει βλάψει;
- TEY. Σκοτώθηκε που πήρε άλλος τα όπλα. 8
Και για τις συµφορές εκείνου πάσχεις;
Γιατί δε χάθηκα κι εγώ µαζί του.
- ΕΛE. Ήσουν λοιπόν στην ξακουσµένη Τροία, ξένε;
- TEY. Την κούρσεψα, µα πάω κι εγώ χαµένος. 130

Την έκαψαν, την έχουν κάνει στάχτη;
Δε µένει από τα κάστρα της σηµάδι. Δύσµοιρη 9 Ελένη, παν για σένα οι Φρύγες. Κι οι Έλληνες˙ 10 τρανό κακό έχει φέρει.
Πόσος καιρός που πήρατε την πόλη; 135
Εφτά χρονιές περάσαν από τότε.
Και πρώτα πόσο µείνατε στην Τροία;
Πολλά φεγγάρια, δέκα χρόνια ακέρια.
Είδες εσύ τη δύστυχη ή σου το 'παν;
Άλλη κουβέντα πιάσε όχι για κείνη.
Έφτασε µε τον άντρα της στο σπίτι;
Κι οι δυο χαθήκαν, όπως λέει ο κόσµος.
Αντάµα δεν αρµένισαν οι Αργίτες;
- TEY. Ναι, µα τους χώρισε τρανή φουρτούνα.

Σε ποια µεριά του πέλαγου σκορπίσαν;
- TEY. Καταµεσίς στο Αιγαίο, όπως διαβαίναν.
Δεν είδαν το Μενέλαο από τότε;
- TEY. Κανείς˙ νεκρό τον έχουν στην Ελλάδα.
Σ Χ Ο Λ Ι Α
- 8. Ο Τεύκρος αναφέρεται στη διαµάχη των Αχαιών αρχηγών για τα όπλα του νεκρού Αχιλλέα, που είναι γνωστή ως κρίσις τῶν ὅπλων . Αυτά δόθηκαν τελικά στον Οδυσσέα, πράγµα που οδήγησε τον Αίαντα στην αυτοκτονία.
- 9 . Στo πρωτότυπο υπάρχει η λέξη τλῆµον , που έχει δύο σηµασίες: α) (ενεργητική) αυτή που προξένησε συµφορές (έτσι θα ερµηνεύει τη λέξη ο Τεύκρος) και β) (παθητική) αυτή που πέρασε συµφορές (αυτήν τη σηµασία προφανώς δίνει στη λέξη η Ελένη).
- 10. Βασικό µοτίβο πολλών έργων του Ευριπίδη είναι ότι οι συµφορές του πολέµου πλήττουν όχι µόνο τους ηττηµένους αλλά και τους νικητές.
- 11. Συνήθιζαν να σέρνουν από την κόµη (τα µαλλιά) τις αιχµάλωτες γυναίκες. Άρα ο Mενέλαος θεωρούσε ένοχη την Eλένη.
- 12. H Ελένη δε χρησιµοποιεί τυχαία πληθυντικό µιλώντας στον Τεύκρο είναι σαν να απευθύνεται σε όλους τους Έλληνες.
- 13. Μια πιο πιστή µετάφραση θα ήταν: Την είδα εγώ, και αυτός που βλέπει είναι ο νους, δηλαδή είδα την Ελένη µε τα µάτια µου και ο νους µου (= η λογική µου) επιβεβαιώνει την αλήθεια αυτών που είδα . Εκφράζει έτσι την ακλόνητη πεποίθησή του.
- 14. Eννοεί τον εαυτό της, ίσως και το Mενέλαο.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Μήτε στο Άργος, µήτε στον Ευρώτα. Άαχ˙ συµφορά για κείνους 14 που δε στέργεις.
Κι ό,τι έχεις δει για αλήθεια το λογιάζεις; Την είδα εγώ κι ακόµα ο νους τη βλέπει. 13
Με τα ίδια µου τα µάτια, ως βλέπω εσένα. Σκεφτείτε 12 µη θεόσταλτη ήταν πλάνη.
Και την Ελένη πήρατε της Σπάρτης; Την έσυρε ο Μενέλαος απ' την κόµη. 11 140

OΙ Π Λ Η Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Ε Σ Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ
 για την Tροία
για τους Έλληνες
-  για την Eλένη
- για την οικογένειά της
- n Αφού παρατηρή- σουµε προσεκτικά τις διπλανές φω- τογραφίες από σύγχρονες παρά- στασεις αρχαίου δράµατος, ας συ- ζητήσουµε ποιο από τα πρόσωπα που απεικονίζον- ται θα µπορούσε να είναι ο Τεύ- κρος.
Γ. Λαζάνης
N. Tζόγιας

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Παράλληλα µε την αντίθεση ανάµεσα στην πραγµατική Ελένη και στο είδωλό της, παρακολουθούµε και την πάλη ανά- µεσα στη γνώση και την άγνοια . Καθένας από τους συνοµιλητές γνωρίζει κάτι που ο άλλος αγνοεί. Έτσι προκύπτει η περίφηµη τραγική ειρωνεία*: ένα από τα πρόσωπα του δράµατος ή και όλοι οι ήρωες αγνοούν την αλήθεια που γνω- ρίζουν οι θεατές, οπότε και τα λόγια τους δεν έχουν το ίδιο νόηµα για όλους.
-  Μπορείς να εντοπίσεις παραδείγµατα τραγικής ειρωνείας στο διάλογο Τεύκρου-Ελένης;
- n Την κούρσεψα, µα πάω κι εγώ χαµένος , αναφωνεί ο Τεύκρος, ένας από τους πολεµιστές / νικητές του Tρωικού πολέµου, παρουσιάζοντας έτσι τον πόλεµο όχι στην ηρωική-επική του διάσταση αλλά ως αιτία συµφορών. Η παράδοξη αυτή δήλωση µπορεί να αποτελέσει και την αφορµή, για να αρχίσουµε να διερευνούµε τους προβληµατισµούς του Ευ- ριπίδη για τον πόλεµο και να τους συνδέσουµε µε το ιστορικό πλαίσιο του έργου.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 5
« Σ Τ Η Ν Τ Ρ Ο I Α E Χ A Θ Η Ο Α I Α Σ , Ο A Δ Ε Λ Φ Ο Σ Μ Ο Υ »
[Ο Τεύκρος θρηνεί πάνω από το πτώμα του αδελφού του Αίαντα.]
Ω θέαμα αβάσταχτο και τόλμημα φριχτό! Ποιες πίκρες μού γεννάει ο θάνατός σου! Τώρα πια πού να πάω, σε ποιους ανθρώπους, εγώ που δε σου στάθηκα διόλου στις συμφορές; Μήπως ο Τελαμώνας, ο πατέρας μας, καλόγνωμος θα με δεχτεί και με χαρά, χωρίς εσένα αν φτάσω; Ναι! Σίγουρα! Και τι δε θα πει, πόσες κακίες δε θα βρει να ξεστομίσει,
Τέλος, διωγμένος απ' τη γη μου θα βρεθώ και δούλος θα φανώ, ενώ είμαι ελεύθερος. Αυτά με περιμένουν στην πατρίδα  κι εδώ στην Τροία, πολλοί οι εχθροί, και λίγοι που με στηρίζουν.

Και για όλα τούτα αιτία ο θάνατός σου. Αλίμονό μου, τι θα κάνω;
Σοφοκλής, Αίας , στ. 1004-1010, 1019-1024 (μτφρ. Eν Kύκλω, επιμ. M. Γιόση) ( Aπό το Σοφοκλής, Aίας , Eκδόσεις του Eικοστού Πρώτου )

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
- ΕΛE. Ώω δυστυχία˙ 15 κι η µάνα της Ελένης;
- TEY. Τη Λήδα λες; Επήγε πια στον Άδη.
- ΕΛE. Για τις ντροπές της κόρης της εχάθη;
- TEY. Ναι, µια θηλιά περνώντας στο λαιµό της. 16
- ΕΛE. Ζουν του Τυνδάρεω οι δυο γιοι ή δε ζούνε; 17
Και ναι και όχι˙ υπάρχει διπλή φήµη.
Ποια γνώµη η πιο καλή; Αχ! συµφορές µου.
- TEY. Άστρα γινήκαν και θεούς τους λένε. 18
Καλός αυτός ο λόγος˙ η άλλη φήµη;
- TEY. Πως σκοτωθήκαν για την αδελφή τους. 19 Όµως τα λόγια φτάνουνε˙ δε θέλω διπλά να κλαίω γι' αυτά και να στενάζω. Σκοπός µου που ήρθα στο παλάτι ετούτο είναι να βρω τη µάντισσα Θεονόη˙$^{20}$ 170 βοήθησέ µε εσύ µαντείες να πάρω µε πρίµο αγέρι πώς θα ταξιδέψω, στη θαλασσόζωστη να φτάσω Κύπρο, που µε χρησµό µε πρόσταξεν ο Φοίβος µια πόλη εκεί να ιδρύσω κατοικώντας και να την ονοµάσω Σαλαµίνα, το πατρικό νησί µου έτσι τιµώντας.

- ΕΛE. Θα σ' οδηγήσει το ίδιο το ταξίδι˙ µα φύγε, ξένε, γρήγορα απ' τη χώρα, ο γιος πριν σ' αντικρίσει του Πρωτέα 180 που βασιλεύει εδώ˙ πήγε κυνήγι µε τα σκυλιά του˙ κι όποιον θα πετύχει Έλληνα τον σκοτώνει. Την αιτία µη θέλεις να τη µάθεις˙ δε στη λέω˙ έπειτα και σε τι θα σ' ωφελούσα; 21
- TEY. Γυναίκα, µίλησες σωστά˙ µακάρι τη χάρη σου οι θεοί να ξεπληρώσουν. Είσαι όµοια στο κορµί µε την Ελένη, µα δεν της µοιάζεις στην ψυχή. Να πάει κατά χαµού, ποτέ της στον Ευρώτα µη φτάσει˙ εσύ καλό να βλέπεις πάντα.
- 15. Σύµφωνα µε τις συµβάσεις του θεάτρου, τα λόγια αυτά λέγονται έτσι, ώστε να δίνεται η εντύπωση ότι ο Tεύκρος δεν την ακούει.
- 16. Η αυτοκτονία της Λήδας είναι επινόηση του Eυριπίδη. Mε απαγχονισµό στην αρχαία τραγωδία αυτοκτονούσαν συνήθως οι γυναίκες που αι- σθάνονταν ντροπή. Έτσι η Ελένη, αν και αθώα, αισθάνεται υπεύθυνη για το θάνατο των προσφιλών της προσώπων.
- 17. Εννοεί τα αδέλφια της, Κάστορα και Πολυδεύκη, τους περίφηµους Διόσκουρους.
- 18. Σύµφωνα µε το µύθο, ο Δίας χάρισε την αθανασία στους Διόσκουρους, που έγιναν οι προστάτες των ναυτικών και ταυτίστηκαν µε τον αστερισµό των Διδύµων.
- 19. O Eυριπίδης επινόησε το θάνατό τους για τον ίδιο λόγο που επινόησε και την αυτοκτονία της Λήδας.
- 20. O σκοπός του ταξιδιού του Tεύκρου είναι ακόµα µια επινόηση του Eυριπίδη, που προβάλλει τις µαντικές ικανότητες της Θεονόης και δι- καιολογεί την παρουσία του στην Aίγυπτο.
- 21. H αιτία, προφανώς, είναι ο φόβος του Θεοκλύµενου µήπως έλθουν Έλληνες (ιδίως ο Mενέλαος) και πάρουν πίσω στην Eλλάδα την αγαπηµένη του Eλένη όµως η Eλένη δεν αποκαλύπτει την αιτία στον Tεύκρο, γιατί έτσι θα πρόδιδε την ταυτότητά της.

Σ Χ Ο Λ Ι Α
- O Σ Κ Ο Π Ο Σ Τ Ο Υ T Α Ξ Ι Δ Ι Ο Υ Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ - H A Π Ο Χ Ω Ρ Η Σ Η Τ Ο Υ
-  Tι ζητάει από την Eλένη ο Tεύκρος ;
-  Πώς αντιµετωπίζει το αίτηµά του η Eλένη και µε ποια δικαιολογία ;
- n Ο ποιητής µέσα από τα λόγια του Τεύκρου δίνει κι άλλες πλη- ροφορίες για το σκηνικό. Τα στοιχεία αυτά οι θεατές της πα- ράστασης µπορούν να τα δουν:
- - µε τα ίδια τους τα µάτια (ρεαλιστικό σκηνικό),
- - µε τα «µάτια» της φαντασίας τους (αφαιρετικό σκηνικό).
-  Ας παρατηρήσουµε τη διπλανή φωτογραφία. Ως θεατής της παράστασης αυτής τι θα «έβλεπες» ακούγοντας τον Τεύκρο;
- n Ο Τεύκρος ήρθε στη σκηνή από τη µία πάροδο* και τώρα απο- χωρεί από την ίδια, για να συνεχίσει το ταξίδι του. Αν λάβεις

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Mακέτα σκηνικού του Γ. Zιάκα για παράσταση της Eλένης, Θ.O.K., 1993, σκην. N. Xαραλάµπους
- υπόψη σου όσα αναφέρει ο Τεύκρος και τη θεατρική σύµβαση της εποχής, από ποια πάροδο πιστεύεις ότι γίνεται η είσοδος και η έξοδός του από τη σκηνή;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Tεύκρος (Z. Pούµπος, Eταιρεία Θεάτρου «H άλλη πλευρά», 2004, σκην. Ά. Mιχόπουλος)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 6
- « Κ Ι O , Τ Ι E Χ Ε Ι Σ Δ Ε Ι Γ Ι Α A Λ Η Θ Ε Ι Α Τ Ο Λ Ο Γ Ι Α Ζ Ε Ι Σ ; »
Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία».
[…] ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα. Και στην Τροία; Τίποτε στην Τροία - ένα είδωλο.
Έτσι το θέλαν οι θεοί.
Κι ο Πάρης, μ' έναν ίσκιο πλάγιαζε σα να ήταν πλάσμα ατόφιο 
κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.
Γ. Σεφέρης, «Ελένη» (απόσπασμα) (Aπό το Γ. Σεφέρης, Ποιήματα, Ίκαρος)
- n Η Ελένη, ύστερα από τη σύντοµη συνοµιλία της µε τον Τεύκρο, µένει και πάλι µόνη της στη σκηνή. Η κατάσταση όµως στο µεταξύ δεν είναι η ίδια.
-  Aς συζητήσουµε τι πρόσφερε η συνάντηση Τεύκρου-Ελένης. Πιο συγκε- κριµένα, µπορούµε να εξετάσουµε γιατί η συνάντηση αυτή επιδεινώνει την τραγική θέση της ηρωίδας.
-  Πώς φαντάζεσαι ότι η συνάντηση αυτή θα µπορούσε να επηρεάσει την εξέλιξη του έργου (δραµατική οικονοµία);
- n Ο Πρόλογος ολοκληρώνεται. Mπορούµε να κάνουµε κάποιες υποθέσεις (και να τις επιβεβαιώσουµε ή να τις διαψεύσουµε αργότερα) για τη λειτουργία του ως προς:
-  την εξέλιξη της δράσης,
-  τα θέµατα που θα θιγούν στο δράµα.

Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης ˙ το ριζικό μου ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.
Αηδόνι ποιητάρη, σαν και μια τέτοια νύχτα στ' ακροθαλάσσι του Πρωτέα σ' άκουσαν οι σκλάβες Σπαρτιάτισσες κι έσυραν το θρήνο, κι ανάμεσό τους -ποιος θα το 'λεγε- η Ελένη! Αυτή που κυνηγούσαμε χρόνια στο Σκάμαντρο. Ήταν εκεί, στα χείλια της ερήμου  την άγγιξα, μου μίλησε: «Δεν είν' αλήθεια, δεν είν' αλήθεια» φώναζε. «Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι.

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Τα βάσανά µου θα σας ιστορήσω (στ. 26), λέει η Ελένη κι αρχίζει να αναφέρεται στην αιτία των κακών. Προσπα- θήστε να αποδώσετε περιληπτικά σε 10 γραµµές τα γεγονότα που αποτέλεσαν την αρχή των κακών.
- 2. Ωραία Ελένη, Πηνελόπη, Οδυσσέας: Με ποιον ή ποιους από αυτούς τους ήρωες της µυθικής παράδοσης έχει, κατά τη γνώµη σας, κοινά στοιχεία η Ελένη του Ευριπίδη;
- 3. «Η γενιά του Ευριπίδη διερωτάται και χειραφετείται» (Jacqueline de Romilly): Αναζητήστε στο µονόλογο της Eλένης στοιχεία που θα µπορούσαν να στηρίξουν αυτή την άποψη.

Κύρια λειτουργία του προλόγου στο αρχαίο δράµα θεωρείται η ενηµέρωση των θεατών για τον τόπο, το χρόνο, τα
βασικά πρόσωπα, την προϊστορία της δράσης και το κεντρικό νήµα της υπόθεσης. Ποια στοιχεία του Προλόγου
- επιτελούν την παραπάνω λειτουργία της Ελένης του Ευριπίδη;
- 5. Σύµφωνα µε κάποιους µελετητές, ο Tεύκρος βρίσκεται σε τραγική θέση. Συµµερίζεστε την άποψή τους; Να στη- ρίξετε την απάντησή σας σε όλες τις πληροφορίες που µας δίνει για τον εαυτό του ο Τεύκρος και στη συµπεριφορά του απέναντι στην Ελένη.
- 6. O Tεύκρος φτάνοντας στην Kύπρο αφηγείται τη συνάντηση µε την Eλένη σε έναν παλιό συµπολεµιστή του...

ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΛΙΜΑ
Οι παλιές αξίες είχαν κλονιστεί και σ' αυτό δεν είχε συντελέσει μόνο ο μακροχρόνιος Πελοποννησιακός πόλεμος αλλά και το πνευματικό κίνημα των σοφιστών . Οι σοφιστές, άνθρωποι σοφοί με πρωτότυπη σκέψη, είχαν συρρεύσει από παντού στην Αθήνα, το πνευματικό κέντρο της εποχής αυτής  με τη διδασκαλία τους είχαν αμφισβητήσει τις παραδοσιακές αξίες . Οι σοφιστές έθεταν ερωτήματα όπως:
-  Υπάρχει μία και μόνη αλήθεια, μία πραγματικότητα;
-  Μπορούμε να τη γνωρίσουμε;
-  Μπορεί να υπάρξει ένας ηθικός κώδικας αποδεκτός από όλους;

Τέτοιες όμως σκέψεις έκαναν πολλούς να θεωρήσουν τους σοφιστές υπεύθυνους για την παρακμή της πόλης. Κοντά στις ιδέες των σοφιστών βρίσκεται και ο Ευριπίδης : στις τραγωδίες του διατυπώνονται συχνά σκέψεις που απηχούν σοφιστικές αντιλήψεις.
- -Και το χειρότερο, λένε ότι δεν υπάρχουν θεοί, συνεχίζει απτόητος ο πατέρας. Αυτά δε µας τα λες όµως ε;
- -Όπως πάντα υπερβάλλεις, διαµαρτύρεται ο νεαρός. Μερικοί το παράκαναν, όχι όµως και όλοι.
- - Καλά...καλά, µουρµουρίζει ο πατέρας κουνώντας συγκαταβατικά το κεφάλι του. Και τι το σπουδαίο έχει η Ελένη του Ευριπίδη σου που θα δούµε σή- µερα;
- -Είναι µια άλλη, µια καινούρια Ελένη. Διαφορετική από αυτήν που ξέρουµε από τον Όµηρο. Η Ελένη του Ευριπίδη δεν ερωτεύτηκε ποτέ τον Πάρη, δεν άφησε ποτέ τον άντρα της, δεν πήγε ποτέ στην Τροία, σπεύδει να του εξηγήσει ο γιος του.
- -Κάτι µου θυµίζει αυτή η ιστορία. Α ναι… την Παλινωδία του Στησίχορου.
- -Ακριβώς. Στην Τροία στείλανε οι θεοί ένα είδωλο της Ελένης, ενώ η ίδια βρέ- θηκε στην Αίγυπτο, στον Πρωτέα, του εξηγεί ο νεαρός και αρχίζει να του λέει µε ενθουσιασµό όσα άκουσε την προηγούµενη µέρα στον προάγωνα. ... Η Ελένη λοιπόν είναι στην Αίγυπτο, ο Πρωτέας όµως πεθαίνει κι ο γιος του, ο Θεοκλύµενος, θέλει να την πάρει γυναίκα του, αυτή όµως αντιστέκεται…
- -Η Ελένη αντιστέκεται! τον κόβει έκπληκτος ο πατέρας του. Πιστή στον άντρα της! Αυτό πράγµατι είναι κάτι καινούριο. Παράξενη υπόθεση! Σαν κωµωδία µου µοιάζει.

Πατέρας και γιος φτάνουν στην είσοδο του θεάτρου συζητώντας. Μπαίνουν στο θέατρο και αναζητούν µια καλή θέση. Δεν είναι κι εύκολο. Αρκετοί είναι οι θεατές που ήρθαν νύχτα, πριν ακόµη ξηµερώσει, για να πιάσουν θέση. Και τώρα περιµένουν… Συνωστισµός, θόρυβος, καβγαδάκια, σπρωξίµατα αλλά και ευθυµία.
Οι θεατές έχουν πια πάρει τις θέσεις τους. Ανυποµονούν να δουν αυτή την «καινούρια» Ελένη του Ευριπίδη. Αναρωτιούνται αν θα τους αρέσει, αν θα αγγίξει τις ανησυχίες και τους προβληµατισµούς τους. Το έργο αναφέρεται στον Τρωικό πόλεµο. Τι θα πει όµως για το δικό τους πόλεµο; Κάποια λόγια παρηγοριάς; Ο Ευριπίδης ήταν αυτός που µε τις Τρωάδες τούς είχε προειδοποιήσει λίγα χρόνια πριν για τα δεινά του πολέµου. Τώρα;

Στο σκηνικό χώρο όλα φαίνονται ήρεµα. Πίσω όµως από το σκηνικό οικοδό- µηµα η ένταση είναι ολοφάνερη. Ρυθµίζονται και οι τελευταίες λεπτοµέρειες. Οι υποκριτές φορούν τη σκευή τους, βάζουν στη σειρά τα κοστούµια τους, ακουµπούν µε προσοχή τα προσωπεία τους, περνούν για µια τελευταία φορά τα λόγια τους. Οι πολίτες που υποδύονται τις γυναίκες του Χορού κάνουν κάποιες ακόµη δοκι- µές. Ο ποιητής και σκηνοθέτης της παράστασης δίνει τις τελευταίες συµβουλές. Ανέτειλε πια για τα καλά. Εµφανίζεται ο κήρυκας, για να αναγγείλει...

- -Σςς! Θα αρχίσει η θυσία, λέει ο πατέρας µε αυστηρό ύφος. Ώρα προσευχής τώρα! Ας σηκωθούµε να προσευχηθούµε στο Διόνυσο. Και πρόσεξε τα µαξι- λαράκια µας και το καλάθι µε τα φαγητά και το κρασί!
- -Σςς! Ησυχία! Η θυσία αρχίζει, φωνάζουν κάποιοι. Τα µουρµουρητά σταµατούν. Ησυχία...

Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΙ Η «ΚΑΙΝΗ» ΕΛΕΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ
Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα αμφιβήτησης γράφει ο Ευριπίδης την Ελένη. Σύμφωνα με την παράδοση η Ελένη, η γυναίκα του Μενέλαου, του βασιλιά της Σπάρτης, ήταν περίφημη για την ομορφιά της. Ο Πάρης, ο γιος του βασιλιά της Τροίας Πρίαμου, με τη βοήθεια της Αφροδίτης, την απήγαγε και την οδήγησε στην Τροία. Οι Έλληνες με επικεφαλής τον Αγαμέμνονα και το Μενέλαο εκστράτευσαν εναντίον της Τροίας και έπειτα από ένα δεκαετή πόλεμο κατέλαβαν την πόλη. Η Ελένη ταυτίστηκε με τον καταστροφικό πόλεμο και παρουσιάζεται συχνά ως υπαίτια για το θάνατο πολλών ανθρώπων.

Υπήρχε όμως και μια άλλη παράδοση λιγότερο γνωστή. Ο Στησίχορος, για παράδειγμα, ο λυρικός ποιητής, παρουσίασε μια άλλη εκδοχή στο ποίημά του Παλινωδία : η Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία με τον Πάρη  οι θεοί την πήγαν στην Αίγυπτο, ενώ στη θέση της έπλασαν ένα είδωλο, που ο Πάρης απήγαγε νομίζοντας ότι είναι η Ελένη. Οι Έλληνες λοιπόν και οι Τρώες πολεμούσαν για δέκα χρόνια όχι για την πραγματική Ελένη, αλλά για το είδωλό της.
Το μύθο αυτόν αξιοποιεί και ο Ευριπίδης στην τραγωδία του Eλένη .
Ελένη, λεπτομέρεια από παράσταση μελανόμορφου κρατήρα (6ος αι. π.Χ.)

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ
Από την τριλογία του Ευριπίδη, που παρουσιάστηκε στα Διονύσια την άνοιξη του 412 π.X., μόνο η Ελένη σώθηκε. Πώς να κρίθηκε άραγε;
Το θέατρο του Διονύσου

ΕΛΕΝΗ
Σύζυγος του Μενέλαου

ΤΕΥΚΡOΣ
Tρωικός ήρωας, αδελφός του Αίαντα του Τελαµώνιου

ΧOΡOΣ
Ελληνίδες αιχµάλωτες, ακόλουθες της Ελένης
ΜΕΝΕΛΑOΣ Βασιλιάς της Σπάρτης, αδελφός του Αγαµέµνονα
ΓΕΡOΝΤΙΣΣΑ
Υπηρέτρια στο παλάτι του Θεοκλύµενου
ΑΓΓΕΛΙΑΦOΡOΣ Α '
Έλληνας σύντροφος του Μενέλαου

ΘΕOΝOΗ
Μάντισσα, αδελφή του Θεοκλύµενου
ΘΕOΚΛΥΜΕΝOΣ Γιος του Πρωτέα, βασιλιάς της Αιγύπτου
ΘΕOΚΛΥΜΕΝOΣ Γιος του Πρωτέα, βασιλιάς της Αιγύπτου
ΑΓΓΕΛΙΑΦOΡOΣ Β '
Αιγύπτιος ναύτης

ΥΠΗΡΕΤΗΣ
Yπηρέτης της Θεονόης
ΔΙOΣΚOΥΡOΙ
Κάστορας και Πολυδεύκης, αδελφοί της Ελένης
Tα φώτα σβήνουν. Τι θα παρακολουθήσει τελικά; Το Πρόγραµµα τον µπέρδεψε. Αυτός ήρθε για τραγωδία. Απόλυτο σκο- τάδι. Απόλυτη ησυχία. Ένας προβολέας ανάβει και εστιάζει στο κέντρο της ορχήστρας... Η παράσταση αρχίζει...
E I Σ A Γ Ω Γ H
Αιώνες µετά...Σουρουπώνει...Ένας δεκαπεντάχρονος νέος ανηφορίζει προς το θέατρο της Επιδαύρου. Θα παρακολουθήσει για πρώτη φορά παράσταση τραγωδίας. Την Ελένη του Ευριπίδη. Πώς θα είναι άραγε; Για το θέατρο γενικά ξέρει λίγα πράγµατα. Κυρίως από παραστάσεις παιδικού θεάτρου. Για την Ελένη κάτι ξέρει από τη µυθολογία και τα έπη του Oµήρου. Τον Ευριπίδη; Ακουστά τον έχει.

Γύρω του άντρες και γυναίκες, Έλληνες και ξένοι. Χιλιάδες χρόνια µετά έχουν έρθει και αυτοί να δουν το ίδιο έργο. Γιατί; Θα µπορέσει άραγε να τους αγγίξει ένα έργο που γράφτηκε πριν από αιώνες; Γιατί άραγε παίζονται ακόµη τραγωδίες και µάλιστα µε τέτοια επιτυχία;
Ανεβαίνει κιόλας τα σκαλιά του αρχαίου θεάτρου. Άβολα που του φαίνονται τα καθίσµατα! Nιώθει κάπως παράξενα...Τόσους αιώνες τα ίδια καθίσµατα! Αλλά πόσο διαφορετικοί οι θεατές! Κάθεται ψηλά, για να βλέπει τα πάντα. Εξάλλου, έχει ακούσει τόσο πολλά για την ακουστική του θεάτρου! Ανοίγει το Πρόγραµµα για να πάρει µια πρώτη ιδέα. Σταµατάει στη δεύτερη σελίδα…

YΠOΘEΣH
[ O Ευριπίδης όµως λέει ] ότι η πραγµατική Ελένη δεν ήρθε καθόλου στην Τροία, αλλά το είδωλό της. O Ερµής την άρπαξε σύµφωνα µε τη βούληση της Ήρας και την έδωσε στον Πρωτέα, το βασιλιά της Αιγύπτου, για να την προστατεύει. Όταν όµως αυτός πέθανε, ο γιος του ο Θεοκλύµενος προσπαθούσε να την κάνει γυναίκα του κι αυτή κατέφυγε σαν ικέτισσα στον τάφο του Πρωτέα. Παρουσιάζεται λοιπόν σ' αυτήν ο Μενέλαος. Έχει χάσει στη θάλασσα τα πλοία του και προσπαθεί να διασώσει τους λίγους συντρόφους του που κρύβονται σε µια σπηλιά. Αφού λοιπόν ο Mενέλαος και η Eλένη συνεννοήθηκαν µεταξύ τους κι έστησαν ένα δόλιο σχέδιο, εξαπάτησαν το Θεοκλύµενο και µπήκαν οι ίδιοι σε πλοίο, για να κάνουν δήθεν θυσία στη θάλασσα τιµώντας το νεκρό Μενέλαο. Τελικά σώθηκαν και γύρισαν πίσω στην πατρίδα τους. (Aπόσπασµα από την «Yπόθεση», όπως έχει παραδοθεί στα χειρόγραφα, µτφρ. Ν. Δεσύπρης)

E Λ E N H : T P A Γ Ω Δ I A ;
Όσοι µελέτησαν το έργο αυτό του Ευριπίδη προβληµατίστηκαν:
-  Κάποιοι είδαν τους βασικούς ήρωες σαν πρόσωπα τραγικά, που συγκρούονται µε δυνάµεις υπέρτερες και προσπαθούν να επιβιώσουν. Έτσι θεώρησαν το έργο τραγωδία , που έχει πολλές «περιπέτειες» (απότοµες αλλαγές) και «αναγνώριση» (µετάβαση από την άγνοια στη γνώση), κινεί τον «έλεο» και το «φόβο» των θεατών και τους οδηγεί στην «κάθαρση».
-  Άλλοι πάλι θεώρησαν κάποια στοιχεία του έργου κωµικά, όπως π.χ. την αφέλεια του βασιλιά της Αιγύπτου, του Θεοκλύµενου, και την εξαπάτησή του και µίλησαν για τραγικωµωδία .
-  Υπήρξαν και κάποιοι µελετητές που µίλησαν για ροµαντικό δράµα , δίνοντας έµφαση στην αναγνώριση των δύο χαµένων συζύγων, στους όρκους που δίνουν ο ένας στον άλλο και στην περιπέτεια της απόδρασης.

TA ΠPOΣΩΠA TOY ΔPAMATOΣ

Π A P A Σ T A Σ I O Λ O Γ I A

| ΘEATPIKOΣ OPΓANIΣMOΣ                                        | ETOΣ                         | ΣKHNOΘEΣI A    | ΠPΩTAΓΩNIΣTEΣ [Eλένη - Mενέλαος - Θεοκλύµενος]                                   |
|-------------------------------------------------------------|------------------------------|----------------|----------------------------------------------------------------------------------|
| EΘNIKO ΘEATPO                                               | 1962 (και 1963)              | T. MOYZENIΔHΣ  | A. ΣYNOΔINOY - Θ. KΩTΣOΠOYΛOΣ Γ. MΠINIAPHΣ                                       |
| OMIΛOΣ APXAIAΣ TPAΓΩΔIAΣ «ΔIONYΣOΣ»                         | 1963                         | Γ. ΓEΩPΓIAΔHΣ  | K. ΠAΠA                                                                          |
| EΛΛHNIKH ΣKHNH ANNAΣ ΣYNOΔINOY                              | 1966                         | Γ. ΘEOΔOΣIAΔHΣ | A. ΣYNOΔINOY - Θ. KΩTΣOΠOYΛOΣ Λ. KAΛΛEPΓHΣ                                       |
| EΘNIKO ΘEATPO                                               | 1977                         | A. ΣOΛOMOΣ     | A. ΣYNOΔINOY - B. KANAKHΣ Γ. MΠINIAPHΣ                                           |
| ETAIPEIA KAΛΛITEXNIKΩN EKΔHΛΩΣEΩN «ΘYMEΛH» EΛΛHΣ BOZIKIAΔOY | 1981 (και 1982, 1990)        | Π. ΠAΠAΪΩANNOY | E. BOZIKIAΔOY - K. KOΣMOΠOY- ΠOYΛOΣ (T. MΠOIKAΛAΣ) B. BOYΓIOYKΛHΣ (Σ. MEPΓIANOΣ) |
| KPATIKO ΘEATPO BOPEIOY EΛΛAΔOΣ                              | 1982 (και 1983,  1985, 1986) | A. BOYTΣINAΣ   | A. ΛAΔIKOY - Δ. KAPEΛΛHΣ Λ. BAΓIAΣ                                               |
| ΘEATPIKH ΣKHNH                                              | 1989                         | A. MIXOΠOYΛOΣ  | X. MΠPABOY- A. MΠOYKAΛHΣ - A. MAYPAKHΣ                                           |
| ΠNEYMATIKO KENTPO ΔHMOY ΠEPIΣTEPIOY                         | 1990                         | A. MIXOΠOYΛOΣ  | K. ΣOΦIAΔOY/K. BAPAΛEΞH/ E. METAΞA - Σ. AΘANAΣOΠOYΛOΣ Φ. MΠOYPMΠOΣ               |
| ΘEATPIKOΣ OPΓANIΣMOΣ KYΠPOY                                 | 1993                         | N. XAPAΛAMΠOYΣ | T. ΓAΪTANOΠOYΛOY                                                                 |
| ΘEATPO TOY NOTOY                                            | 1996                         | Γ. XOYBAPΔAΣ   | K. KAPAMΠETH - Λ. BOΓIATZHΣ A. ΛEMΠEΣOΠOYΛOΣ                                     |
| AMΦIΘEATPO                                                  | 1999                         | Σ. EYAΓΓEΛATOΣ | Λ. TAΣOΠOYΛOY - Σ. MABIΔHΣ K. AΘANAΣOΠOYΛOΣ                                      |
| ETAIPEIA ΘEATPOY «H AΛΛH ΠΛEYPA»                            | 2004                         | A. MIXOΠOYΛOΣ  | K. ΛAΔOΠOYΛOY - Π. EMMANOYHΛIΔHΣ - B. MHΛIOΣ                                     |

E Y P I Π I Δ H Σ , Θ H N A I O Σ
Γέρασε ανάµεσα στη φωτιά της Τροίας και στα λατοµεία της Σικελίας.
Του άρεσαν οι σπηλιές στην αµµουδιά κι οι ζωγραφιές της θάλασσας.
Είδε τις φλέβες των ανθρώπων σαν ένα δίχτυ θεών, όπου µας πιάνουν σαν τ' αγρίµια$\_{}$ προσπάθησε να το τρυπήσει. Ήταν στρυφνός, οι φίλοι του ήταν λίγοι  ήρθε ο καιρός και τον σπαράξαν τα σκυλιά.
Γ. Σεφέρης, «Ηµερολόγιο Kαταστρώµατος, Γ»
(Aπό το Γ. Σεφέρης, Ποιήµατα , Ίκαρος)

Ευριπίδης

Π Λ O K H
- n H προϊστορία της δράσης
- Tο παρόν της Eλένης
- n O ερχοµός του Tεύκρου
- Tα νέα από την Eλλάδα και την Tροία
EYPIΠIΔH Eλένη
ΠPOΛOΓOΣ
στ. 1-191

H Eλένη και το είδωλό της
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων» (στ. 35-36, µτφρ. στ. 42-43)

Θ E M A T A
- l H «καινή» Eλένη του Eυριπίδη
- l H τραγική θέση των ηρώων
- l Tο «είναι» και το «φαίνεσθαι»
- l Oι νικητές: θύµατα του πολέµου

Π P O Λ O Γ O Σ
η Σ K H N H
2 η Σ K H N H
83-191

Eλένη
Tεύκρος - Eλένη
Θέατρο Θεατές Yποκριτής
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»

1η ΣKHNH (στ. 1-82)

EΛENH
Σ Χ Ο Λ Ι Α
Να ο Νείλος 1 µε τις όµορφες νεράιδες, που αυτός κι όχι βροχή του Δία µουσκεύει τους κάµπους της Αιγύπτου, όταν τα χιόνια λιώνουν. 2 Εδώ βασίλευε ο Πρωτέας 3 της χώρας κυβερνήτης, όσο ζούσε, στο νησί Φάρο 4 κατοικώντας. Πήρε γυναίκα µια Νηρηίδα$^{5}$, την Ψαµάθη, που άντρα τον Αιακό πρωτύτερα είχε. Mες στα παλάτια αυτά γεννάει δύο τέκνα, το Θεοκλύµενο, γιατί σεβόταν στη ζωή του τους θεούς, 6 κι ένα κορίτσι ευγενικό, καµάρι της µητέρας, που Ειδώ 7 την έλεγαν, µικρή όταν ήταν˙ στην ώρα όµως σαν έφτασε για γάµο, την είπαν Θεονόη, 8 γιατί τα θεία, µελλούµενα και τωρινά, τα ήξερε όλα˙ µια τέτοια έλαβε χάρη απ' το Νηρέα τον πρόγονό της. Ο δικός µου τόπος η ξακουστή 'ναι Σπάρτη και πατέρας ο Τυνδάρεως˙ µια φήµη ωστόσο λέει πως παίρνοντας ο Δίας θωριά κύκνου, πέταξε προς τη µάνα µου, τη Λήδα, κάποιον αϊτό για να ξεφύγει τάχα, κι έτσι µαζί της δολερά έχει σµίξει, αν είναι αλήθεια. 9 Ελένη τ' όνοµά µου. 10
- 1. Η σύνδεση µιας χώρας , µιας περιοχής , µιας πόλης µε το ποτάµι της είναι τυπική έκφραση στην τραγωδία. Για παράδειγµα: Τροία-Σκά- µανδρος ή Σιµόεις, Σπάρτη-Ευρώτας. Έτσι κι εδώ η Aίγυπτος συνδέεται µε το Nείλο.
- 2. Ο Ευριπίδης ακολουθεί τη θεωρία του φιλόσοφου Αναξαγόρα, ότι οι πληµµύρες του Νείλου οφείλονται στην τήξη του χιο νιού στα βουνά, νότια της Aιγύπτου, το καλοκαίρι.
- 3. Στον Όµηρο ο Πρωτέας ήταν θαλάσσια θεότητα. O Eυριπίδης όµως τροποποιεί στο σηµείο αυτό το µύθο και τον παρουσιάζει ως θνητό βα- σιλιά.
- 4. H Φάρος είναι ένα νησί που βρίσκεται κοντά στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
- 5. Nηρηίδες : θεότητες της θάλασσας. Πατέρας τους ήταν ο Nηρέας, θεός µε µαντικές ικανότητες.
- 6. Θεοκλύµενος = αυτός που σέβεται στη ζωή του τους θεούς (σύµφωνα µε την ετυµολογία της λέξης: θεὸς + κλύω = ακούω) ή αυτός που έγινε ονοµαστός από θεϊκή εύνοια (σύµφωνα µε την ετυµολογία: θεὸς + κλύµενος = διάσηµος). Υποστηρίζεται από κάποιους µελετητές ότι η φράση γιατί σεβόταν στη ζωή του τους θεούς δεν υπήρχε στο κείµενο του Ευριπίδη, αφού η συµπεριφορά του Θεοκλύµενου δε συµφωνεί µε το περιεχόµενο της φράσης αυτής. Ίσως να την παρενέβαλε κάποιος ηθοποιός.
- 7. Eίναι το χαϊδευτικό όνοµα της Ει ' δοθέας . Eιδοθέα σηµαίνει είτε αυτή που έχει τη µορφή µιας θεάς (στα αρχαία εἶδος = µορφή), άρα και την οµορφιά της, είτε αυτή που γνωρίζει τα θεϊκά πράγµατα ( ἡ τὰ θεῖα εἰδυῖα ).
- 8. Θεονόη ( θεὸς+νοῦς ) = αυτή που καταλαβαίνει τα θεία.
- 9. H Ελένη, και µέσα από τα λόγια της ο Eυριπίδης, αµφισβητεί τη µυθολογική παράδοση σχετικά µε την καταγωγή της.
- 10. Yπάρχουν διαφορετικές εκδοχές για την προέλευση του ονόµατος Eλένη. Δύο από αυτές είναι: α) από τη ρίζα ελ - του ρήµατος αἱρῶ = κυριεύω, καταστρέφω, β) από το ουσιαστικό ἑλένη ή ἑλάνη = λαµπάδα, οπότε το Eλένη θα σήµαινε φως, λάµψη.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη

T O Π Ο Σ

Κ Α Ι
A Ν Θ Ρ Ω Π Ο Ι
-  Πού βρίσκεται η Eλένη;
- Ποιοι είναι οι άρχοντες του τόπου ;
T Α Υ Τ Ο Τ Η Τ Α Τ Η Σ H Ρ Ω Ι Δ Α Σ
-  Ποια είναι η καταγωγή της;
Πριν από την παράσταση
H παράσταση αρχίζει

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
H παράσταση αρχίζει... Οι Αθηναίοι έχουν ανηφορίσει στο θέατρο του Διονύσου, για να παρακολουθήσουν την Ελένη του Ευριπίδη. Πε- ριµένουν γεµάτοι προσµονή. Η φήµη που απλώθηκε στην πόλη από όλους όσοι παρακολούθησαν τον προάγωνα* είναι πως θα βρεθούν µπροστά σε µια διαφορετική Ελένη.
Το µουρµουρητό καταλαγιάζει…
- n Μια γυναίκα εµφανίζεται µόνη της σε έναν άγνωστο για µας τόπο. Ως θεατές χρειαζόµαστε στοιχεία, για να αναγνωρίσουµε την ηρωίδα, να καταλάβουµε πού βρίσκεται και τι της συµβαίνει. Ποια είναι αυτά τα στοιχεία; Από πού τα αντλούµε;

H Eλένη (Tζένη Γαϊτανοπούλου, Θεατρικός Oργανισµός Kύπρου, 1993, σκην. N. Xαραλάµπους)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Βρισκόµαστε στο πρώτο µέρος του Προλόγου. Ο Πρόλογος * αποτελεί ένα, το πρώτο, από τα κατὰ ποσὸν µέρη* της τραγωδίας και εισάγει το θεατή στο έργο.
 Aς διερευνήσουµε τη λειτουργία του ως προς την ενηµέρωση του θεατή για:
α) την προϊστορία της δράσης, β) τον τόπο, γ) τα πρόσωπα.
- n Αξίζει να σταθούµε σε δύο από τα πρόσωπα, στα οποία αναφέρεται η ηρωίδα: το Θεοκλύµενο και τη Θεονόη. Τα δύο παιδιά του Πρωτέα, ο Θεοκλύµενος και η Θεονόη, είναι επινοήσεις του Ευριπίδη. O ποιητής διαχειρίζεται τη µυθική παράδοση όπως τον εξυπηρετεί καλύτερα στην κατασκευή της δικής του «ιστορίας».
-  Ποιες προσδοκίες σού δηµιουργούνται για τη δράση αυτών των ηρώων στο δράµα, µε βάση και την ετυµολογία των ονοµάτων τους;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ

E Ν Ο Σ
Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο Υ
Θ Ε Α Τ Ρ Ι Κ Ο Υ

E Ρ Γ Ο Υ
Με το άνοιγμα της αυλαίας, βρίσκονται στη σκηνή η Μήδεια κι η Παραμάνα ακουμπισμένες καταγής, μπροστά σε μια χειράμαξα-σπίτι. Από μακριά, ανεπαίσθητες μουσικές και τραγούδια. Κι οι δυο τους ακούνε.
ΜΗΔ. Την ακούς;

Π ΑΡ.

Ποια;
ΗΔ. Την ευτυχία. Αλητεύει.

Π ΑΡ.
Τραγουδάνε στο χωριό. Μπορεί να 'χουνε γιορτή στα σπίτια τους, σήμερα.
ΗΔ. Μισώ τις γιορτές τους. Μισώ τη χαρά τους.

Π ΑΡ.
Δεν είμαστ' από δω. (Μικρή σιγή) Στα δικά μας τα μέρη, γιορτάζουμε νωρίτερα. […] Τι όμορφα που είν' τα παλικάρια της Κολχίδας όταν παλεύουν!
ΗΔ. Σώπα. […]
Α! εγώ είμαι γριά κι είναι πολύ μακρύς ο δρόμος… Γιατί; Γιατί φύγαμε, Μήδεια;
ΗΔ. (Κραυγάζει) Φύγαμε, γιατί αγαπούσα τον Ιάσονα, γιατί για χάρη του έκλεψα τον πατέρα μου, γιατί για χάρη του σκότωσα τον αδερφό μου! Σώπα καλή γυναίκα, σώπα! Νομίζεις πως είν'ωραίο να λέμε πάντα τα ίδια;
Π ΑΡ. Ζούσες σ' ένα ολόχρυσο παλάτι και τώρα καθόμαστ' εδώ, γερμένες στο χώμα σα δυο ζητιάνες, μπρος σ' αυτή τη φωτιά που σβήνει διαρκώς.

Z. Ανούιγ, Μήδεια (μτφρ. Φ. Kονδύλης) (Aπό το Z. Ανούιγ, Μήδεια - Iεζάβελ, Bιβλιοπωλείον «Δωδώνη»)
- * Oι λέξεις µε το σύµβολο αυτό (*) επεξηγούνται και στο Λεξικό Όρων της Aρχαίας Eλληνικής Tραγωδίας (σσ. 142-144).
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
Tα βάσανά µου θα σας ιστορήσω. Oι τρεις θεές, η Κύπριδα 11 κι η Ήρα κι η Αθηνά, του Δία η θυγατέρα, σε µια βραχοσπηλιά πήγαν της Ίδης 12 την πιο όµορφη να κρίνει ο Πάρης. Όµως την οµορφιά µου τάζοντάς του 13 η Κύπρη -αν όµορφο λογιέται 14 ό,τι σου φέρνει τη δυστυχία- και ταίρι του πως θα 'µαι, κερδίζει το βραβείο. Και της Ίδης αφήνοντας τις στάνες φτάνει ο Πάρης γοργά στη Σπάρτη, για να µε κερδίσει. Οργίστηκ' η 'Ηρα που έτσι τη νικήσαν κι εµπόδισε το γάµο µου µ' εκείνον. Στου Πρίαµου το γιο δε δίνει εµένα, παρά το είδωλό µου, φτιάχνοντάς το 40 σαν πλάσµα ζωντανό από τον αιθέρα κι αυτός θαρρεί πως µ' έχει -κούφια ιδέα15 ενώ δε µ' έχει καν. Έπειτα οι γνώµες του Δία 16 στα πάθη αυτά σωριάσαν κι άλλα˙ γιατί σήκωσε πόλεµο αναµέσο στη χώρα των Ελλήνων και στους δόλιους τους Τρωαδίτες, για να ξαλαφρώσει τη µάνα γη απ' το πλήθος των ανθρώπων κι ο πιο µεγάλος άντρας της Ελλάδας 17 να γίνει ξακουστός. 18 Εγώ βραβείο παλικαριάς στους Έλληνες και Τρώες ποτέ δεν ήµουν, ήταν τ' όνοµά µου. Mε πήρε στις πτυχές ο Ερµής του αιθέρα και σκεπασµένη σε θαµπή νεφέλη -δε µ' άφησε χωρίς φροντίδα ο Δίαςµ' έφερε στου Πρωτέα εδώ τα σπίτια, κρίνοντας πως αυτός απ' όλους ήταν πιο γνωστικός κι αγνό το γάµο µου έτσι για το Μενέλαο θα κρατούσα. Tώρα
- 11. Κύπριδα ονοµάζεται η Aφροδίτη, θεά της οµορφιάς, επειδή σύµφωνα µε την παράδοση αναδύθηκε από τη θάλασσα της Κύπρου.
- 12. Βουνό της Μ. Ασίας κοντά στην Τροία. Eκεί ζούσε ο Πάρης ως βοσκός, όταν οι τρεις θεές του ζήτησαν να δώσει το µήλο της Έριδας στην οµορφότερη.
- 13. H Ελένη εµφανίζεται εδώ σαν ένα απλό πιόνι στα σχέδια της θεάς. Στη συνέχεια εκφράζει απέχθεια για την οµορφιά της, καθώς θεωρεί ότι στην περίπτωσή της το χαρακτηριστικό αυτό προκαλεί δυστυχία.
- 14. λογιέται = θεωρείται.
- 15. Στο πρωτότυπο κενὴ δόκησις (< δοκεῖ = φαίνεται): εικασία, γνώµη, φαντασία.
- 16. H δυστυχία της Ελένης δεν οφείλεται µόνο στην οργή της Ήρας, αλλά συνέβαλαν και τα σχέδια του Δία.
- 17. Εννοεί τον Αχιλλέα.
- 18. Eδώ γίνεται µια διάκριση ανάµεσα στην αιτία και την πρόφαση του πολέµου: η Ελένη είναι µόνο η πρόφαση, ενώ πραγµατική αιτία είναι το σχέδιο του Δία.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Σ Χ Ο Λ Ι Α
B Α Σ Α Ν Α

Τ Η Σ

Σ Τ Ο
Π Α Ρ Ε Λ Θ Ο Ν
-  Πώς άρχισαν τα βάσανά της ;
-  Πώς αντέδρασε η Ήρα στην κρίση του Πάρη ;
-  Πώς βρέθηκε η Eλένη στην Aίγυπτο ;
E Λ Ε Ν Η Σ
- n Ο υποκριτής που υποδύεται την Ελένη µε την έναρξη του δράµατος καλείται να αποδώσει έναν εκτενή µονόλογο, που θεω ρείται στατικός και αντιθεατρικός, εφόσον χαρακτηριστικό γνώρισµα κάθε θεατρικού έργου είναι η δράση και όχι η απαγγελία (βλ. και ορισµό της τραγωδίας από τον Αριστοτέλη: δρώντων καὶ οὐ δι' ἀπαγγελίας ).
-  Με ποιους τρόπους φαντάζεσαι ότι ο υποκριτής θα προσπαθούσε να κινήσει το ενδιαφέρον των θεατών;

Eλένη (A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Τι να την κάνω / τη ζωή πια; αναρωτιέται η Ελένη.
-  Ποιοι λόγοι, σύµφωνα µε όσα υποστηρίζει, την οδήγησαν σε αυτή την τραγική παραίτηση;
-  Ως θεατής / αναγνώστης της τραγωδίας πώς αισθάνεται κανείς ακού- γοντάς την; Πιστεύεις πως αρχίζει να βιώνει ό,τι ο Αριστοτέλης ονό- µαζε ἔλεο * και φόβο ;*
- n Την εποχή του Ευριπίδη οι άνθρωποι, ζώντας σε καιρούς αναστάτωσης και πολέµου, µεταβολών αιφνίδιων και απρόσµενων, αισθάνονται ότι δεν ελέγ- χουν τη µοίρα τους, δεν επικρατεί πάντα το δίκαιο, δεν αµείβονται πάντα οι καλοί ούτε τιµωρούνται πάντα οι κακοί .
-  Πιστεύεις ότι η αντίληψη αυτή περνάει και στην ιστορία της Ελένης, όπως αρχίζει σιγά σιγά να τη στήνει ο τραγικός ποιητής;
-  Θα µπορούσε µια τέτοια αντίληψη να µας συγκινήσει ακόµα και σή- µερα;

Ελένη (A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
Aνάµεσά τους ο Έρωτας (ερυθρόµορφο αγγείο του 5ου αι. π.X.)
ΑΝΤΡΟΜΑΧΗ. Ω του Τυνδάρεου βλαστάρι, κόρη εσύ του Δία δεν είσαι, από πολλούς θα φύτρωσες πατέρες, απ' τον Αλάστορα, 1 ύστερ' απ' το Φθόνο, το Φόνο και το Θάνατο κι απ' όσα η γη θρέφει κακά. δε θα πιστέψω
ποτέ πως σ' έχει κάμει ο Δίας, εσένα, λάμια τόσων Ελλήνων και βαρβάρων. Α να χαθείς! Απ' τα όμορφά σου μάτια βγήκε η φριχτή καταστροφή, η ρημάχτρα των ξακουσμένων κάμπων της Φρυγίας.

Ευριπίδης, Τρωαδίτισσες , στ. 766-773 (μτφρ. Θ. Σταύρου) (Aπό το Tραγωδίες του Eυριπίδη , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)
- 1. Αλάστορας: δαίμονας της εκδίκησης, εκδικητής

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
H E Ν Ο Χ Η E Λ Ε Ν Η
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
βρίσκοµαι εδώ κι ο δόλιος µου άντρας πήγε, µαζεύοντας στρατό, στης Τροίας τα κάστρα ζητώντας να µε πάρει πίσω. Κι έχουν στου Σκάµαντρου 19 χαθεί το ρέµα πλήθος ψυχές για µένα˙ κι ενώ τόσα πάθη τράβηξα, από παντού ακούω κατάρες, 20 προδότρα µε λογιάζουνε του αντρός µου κι αιτία για να µπλέξουνε σε µέγα πόλεµο οι Έλληνες. Τι να την κάνω τη ζωή πια; Ο Ερµής αυτόν το λόγο µου είπε˙ 21 στη δοξασµένη εγώ τη Σπάρτη θα ζήσω µε τον άντρα µου και πάλι, που θα το µάθει πως ποτέ δεν πήγα στην Τροία στο κρεβάτι κάποιου ξένου. Κι όσο ο Πρωτέας έβλεπε τον ήλιο, κανείς για γάµο δε µιλούσε˙ µα όταν µπήκε στη σκοτεινιά της γης εκείνος, γυναίκα µε ζητά ολοένα ο γιος του. Τον άντρα µου τιµώντας, στου Πρωτέα το µνήµα ετούτο ικέτισσα προσπέφτω, 22 καθάρια να κρατήσει την τιµή µου. Γιατί, αν κακό όνοµα έχω στην Ελλάδα, το σώµα µου η ντροπή να µη µολύνει.

- 19. Ποτάµι κοντά στην Τροία.
- 20. Oι κατάρες προς την Eλένη αποτελούν κοινό τόπο στην αρχαία ελληνική γραµµατεία, ένα δηλαδή µοτίβο επαναλαµβανόµενο.
- 21. H αναφορά της Eλένης στην προφητική υπόσχεση του Eρµή έρχεται ως απάντηση στην προηγούµενη ερώτηση, για να δείξει δηλαδή πώς άντεξε ως τώρα τα δεινά της.
- 22. Kαταφεύγοντας η Eλένη στο µνήµα του Πρωτέα, που θεωρείται από το Θεοκλύµενο χώρος ιερός, εξασφαλίζει άσυλο. Eδώ αναφέρεται πρώτη φορά το µνήµα του Πρωτέα, το οποίο θα παίξει σηµαντικό ρόλο στο δράµα.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Σ Χ Ο Λ Ι Α
B Α Σ Α Ν Α

Τ Η Σ

Σ Τ Ο
E Λ Ε Ν Η Σ
Π Α Ρ Ο Ν
-  Σε ποια κατάσταση βρίσκεται τώρα η Eλένη ;
-  Ποια είναι η µοναδική της ελπίδα ;
-  Tι απειλεί τώρα την Eλένη και πώς εκείνη το αντιµετωπίζει ;
- n Το κείµενο που µελετάµε γρά- φτηκε για να παρασταθεί, οπότε ενσωµατώνονται σε αυτό και σκηνογραφικές πληροφορίες.
-  Αν ήσουν σκηνογράφος, ποια στοιχεία θα αντλούσες και πώς θα τα αξιοποιούσες, για να σχεδιάσεις το σκη- νικό της παράστασης;
-  Aς µην ξεχνάµε όµως ότι οι σκηνογράφοι πολλές φορές δεν ακολουθούν πιστά τις «οδηγίες» του κειµένου. Φαίνεται κάτι τέτοιο στις δι- πλανές φωτογραφίες;

Σκηνικό για παράσταση της Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, σκηνογρ. Δ. Φωτόπουλος)
Σκηνικό µε κάτοπτρα για παράσταση της Eλένης (Aµφιθέατρο, 1999)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Στον κόσµο της Ελένης θα διαπιστώσουµε σιγά σιγά ότι τίποτε δεν είναι όπως αρχικά φαίνεται και όλοι σχεδόν οι ήρωες βιώνουν λιγότερο ή περισσότερο τις συνέπειες κάποιας πλάνης. Στο πρώτο µέρος του Προλόγου κυρίαρχη είναι η αντίθεση ανάµεσα στην πραγµατική Ελένη ( είναι ), που βρίσκεται στην Αίγυπτο, και το είδωλό της ( φαίνεσθαι ), που βρέθηκε στην Τροία. Η αντίθεση ανάµεσα στο είναι και το φαίνεσθαι , που απηχεί προβληµατισµούς της εποχής, είναι καθοριστική για τη ζωή της Ελένης και θα ρυθµίσει, ως ένα βαθµό, την εξέλιξη του έργου.
-  Ας εντοπίσουµε σηµεία του κειµένου, στα οποία γίνεται σαφής αυτή η αντίθεση.
- n Ο µονόλογος της Ελένης τελειώνει µε µια αντίθεση: από τη µια η προσδοκία ότι θα ζήσει ευτυχισµένη µε το Μενέλαο, όπως διαβεβαίωσε ο Ερµής, και από την άλλη ο φόβος ότι θα εξαναγκαστεί να παντρευτεί το Θεοκλύµενο.
-  Tι νιώθεις να βαραίνει περισσότερο; H ελπίδα ή ο φόβος;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
H M Α Τ Ι Α Μ Ι Α Σ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η Σ H Θ Ο Π Ο Ι Ο Υ
Από την πλευρά μου καθορίζω την ερμηνεία ήδη από τον πρόλογο, έναν πρόλογο με ξεχωριστό ενδιαφέρον, που αναφέρει γύρω στις 17 φορές τη λέξη «εγώ». Και είναι μια πρόκληση αυτή η μελέτη του εγώ, της ταυτότητάς μου ως Ελένης. Διότι εκείνη που βγαίνει και παίζει δεν είναι το είδωλο, το σύννεφο, το αέρινο κατασκεύασμα της Ήρας. Κάνει ένα παιχνίδι: θέλει η ίδια να τοποθετήσει τον εαυτό της ενώπιον του κοινού. Και τα κάτοπτρα του σκηνικού συμβάλλουν σε αυτό το παιχνίδι της: η Ελένη της σάρκας και των οστών, η Ελένη του ειδώλου.

Λήδα Τασοπούλου (η Ελένη στην παράσταση του Αμφιθεάτρου), σε συνέντευξή της στον ημερήσιο Tύπο ( Tο Bήμα , 18/07/1999)
Eλένη (Λ. Tασοπούλου, Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»

2η ΣKHNH (στ. 83-191)
ΤΕΥΚΡΟΣ $^{1}$Το κάστρο ετούτο ποιος εξουσιάζει;
Γιατί, από τις στοές και τους ωραίους θριγκούς 2 που το κυκλώνουν, για παλάτι 85 άρχοντα πλούσιου µπορείς να το νοµίσεις. 3 Άα! 4
Θεοί, ποιαν όψη αντίκρισα; Κοιτάζω την πολυµίσητη θωριά κακούργας γυναίκας, που ξεκλήρισε κι εµένα 90 κι όλους τους Αχαιούς. Άµποτε να 'χεις την έχθρα των θεών που τόσο µοιάζεις µε την Ελένη. Κι αν σε ξένη χώρα δε βρισκόµουν, 5 µε τούτη τη σαΐτα που αλάθευτα χτυπά θ' αφανιζόσουν, 95 για να γευτείς αυτή τη χάρη, αφού είσαι παρόµοια µε του Δία τη θυγατέρα.

EΛE. Γιατί, δυστυχισµένε, όποιος και να 'σαι, µ' αποστράφηκες έτσι και µου δείχνεις µίσος για τα δεινά που 'φερε κείνη;
- TEY. Έσφαλα˙ η οργή µε συνεπήρε πιότερο απ' όσο θα 'πρεπε˙ η Ελλάδα βαθιά µισεί, να ξέρεις, την Ελένη˙ συχώρα µε, κυρά, γι' αυτά τα λόγια.
ΕΛE. Ποιος είσαι και από ποια χώρα εδώ φτάνεις; 105 TEY. Ένας από τους Έλληνες τους δόλιους. ΕΛE. Γι' αυτό λοιπόν δε στέργεις 6 την Ελένη. Ποιος είσαι κι από πού; Ποιος ο γονιός σου; TEY. Με λένε Τεύκρο, γιος του Τελαµώνα, και Σαλαµίνα η γη που µ' έχει θρέψει. 110 ΕΛE. Στον τόπο εδώ του Νείλου τι γυρεύεις; TEY. Με διώξαν οι δικοί µου απ' την πατρίδα. ΕΛE. Θα' σαι δυστυχισµένος˙ ποιος σε διώχνει; TEY. Ποιος άλλος; Ο πατέρας Τελαµώνας. ΕΛE. Γιατί; Κάποιο κακό θα 'ναι η αιτία. 115 TEY. Στην Τροία εχάθη ο Αίας, ο αδελφός µου. ΕΛE. Πώς; Δεν εχάθη απ' το δικό σου χέρι; 7 TEY. Ρίχτηκε στο σπαθί του κι εσκοτώθη. ΕΛE. Μανία τον ηύρε; Αλλιώς δε θα τολµούσε. TEY. Ξέρεις το τέκνο του Πηλέα, τον Αχιλλέα; 120
- 1. Ήρωας του τρωικού µυθολογικού κύκλου, ξακουστός τοξότης.
- 2. Tο τµήµα του κτιρίου που βρίσκεται ανάµεσα στα κιονόκρανα και τη στέγη.
- 3. Οι ήρωες του Ευριπίδη συνηθίζουν να περιγράφουν επιβλητικά κτίρια ˙ ίσως αυτό να αποτελεί σκηνογραφική υπόδειξη ή να έχει σχέση µε τη φτωχή σκηνογραφία του θεάτρου του 5ου αι. π.Χ. και την προσπάθεια του ποιητή να κινήσει τη φαντασία του θεατή.
- 4. Tώρα που ο Tεύκρος αντιλαµβάνεται την παρουσία της Eλένης, αισθάνεται κατάπληξη λόγω της οµοιότητάς της µε τη µισητή του «Ελένη».
- 5. Η παρουσία σε µια ξένη χώρα µπορεί βέβαια να προσφέρει στον ξένο προστασία και άσυλο, από την άλλη όµως ο ξένος έχει την υπο- χρέωση να σέβεται τη χώρα, στην οποία βρίσκεται, και τους κατοίκους της.
- 6. στέργεις = αγαπάς, συµπαθείς.
- 7. H Eλένη αναρωτιέται µήπως ο Τεύκρος ήταν αδελφοκτόνος και γι' αυτό τον έδιωξε ο πατέρας του Τελαµώνας.

Σ Χ Ο Λ Ι Α

E Ι Σ Ο Δ Ο Σ Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ - H T Α Υ Τ Ο Τ Η Τ Α Τ Ο Υ
-  Πώς αντιδρά ο ξένος όταν βλέπει την Eλένη ;
-  Ποιος είναι ο ξένος κι από πού έρχεται ;
-  Πώς βρέθηκε στην Aίγυπτο;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Από την Ελένη µάθαµε την προϊστορία της δράσης και ακούσαµε τα βάσανά της. Υπάρχουν ωστόσο ακόµη κενά. Τι να έγινε άραγε στην Τροία; Πού να βρίσκεται ο Μενέ λαος; Αχαιοί και Τρωαδίτες συνεχίζουν να την καταριούνται ως υπαίτια του πολέµου;
- n Το νέο πρόσωπο που εµφανίζεται αναπάντεχα στη σκηνή ίσως µας καλύψει αυτά τα κενά.
-  Με ποιον τρόπο µαθαίνουµε ποιος είναι;
-  Με βάση το κείµενο, πώς φαντάζεσαι τη σκευή* του;
-  Aς παρατηρήσουµε την παράπλευρη απεικόνιση του Τεύκρου. Σε ποια χαρα- κτηριστικά επιµένει ο καλλιτέχνης; Στη µακέτα του ζωγράφου Φασιανού προ- βάλλονται τα ίδια χαρακτηριστικά;

Tεύκρος (θραύσµα κορινθιακού αγγείου του 6ου αι. π.X.)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Συνοµιλητής της Ελένης σε αυτήν τη σκηνή είναι ένας ήρωας του Τρωικού πολέµου, ο Τεύκρος.
-  Aς επισηµάνουµε τις πληροφορίες που µεταφέρει ο Τεύκρος και συµπληρώνουν την προϊστορία της δράσης .
-  Aς αναρωτηθούµε γιατί ανάµεσα σε τόσους οµηρικούς ήρωες επιλέγεται ένας νικητής αυτού του πολέµου και µάλιστα ο Τεύκρος.
-  Διακρίνεις κάποια κοινά στοιχεία στη ζωή και στις περιπέτειες της Ελένης και του Τεύκρου;
- n Τον αφηγηµατικό µονόλογο της Ελένης διαδέχεται ο διάλογος. Τα δύο πρόσωπα, καθώς διαλέγονται, ζητούν και δίνουν πληροφορίες, εκφράζουν τα συναισθήµατά τους ή τις απόψεις τους, µε τη µορφή σύντοµων διαλόγων ή στιχοµυθίας*. Ας δούµε:
-  Σε ποιες στιγµές και για ποιους λόγους οι ήρωες φτάνουν στη γρήγορη εναλ- λαγή των λόγων (στιχοµυθία) ;
-  Ποια συναισθήµατα σου προκαλεί ως θεατή/αναγνώστη αυτή η µορφή δια- λόγου;

Tεύκρος - Eλένη (P. Aξελός - A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
Tεύκρος (µακέτα από το ζωγράφο Aλ. Φασιανό)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
H E Π Ι Λ Ο Γ Η Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ : Π Ο Λ Ι Τ Ι Κ Ο Σ Y Π Α Ι Ν Ι Γ Μ Ο Σ ;
Ο Ευριπίδης θέλησε από την πρώτη κιόλας σκηνή του νέου δράματος να χαιρετίσει το μυθικό πρόγονο ενός πιστού σύμμαχου των Αθηνών [του σύγχρονου βασιλιά της Κύπρου Ευαγόρα, που είχε αναλάβει την εξουσία το 412 π.Χ.], ενός φίλου των δύσκολων ημερών, που, μέσα στη γενική αποστασία των πόλεων της αθηναϊκής συμμαχίας, ερχόταν να συγκινήσει και να τονώσει την πόλη της Παλλάδας τασσόμενος αποφασιστικά με τους ηττημένους της Σικελίας […]. Η εμφάνιση στο «λογείον» του θεάτρου του Διονύσου, την άνοιξη του έτους εκείνου, του προγόνου των Τευκριδών της Κύπρου, είχε, τη χρονική εκείνη περίοδο, την αξία μιας πολύτιμης ενθάρρυνσης. Τη στιγμή που οι Αθηναίοι θρηνούσαν τη μεγαλύτερη καταστροφή της ιστορίας τους, ήταν η κατάλληλη ευκαιρία να τους παρουσιάσει το πρόσωπο του φίλου αυτού των κακών ημερών, ο οποίος, σαν σταλμένος από τη θεία πρόνοια, εκφραζόταν υπέρ αυτών.

H. Gregoire
(Aπό το Eυριπίδης, Eλένη , Eισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Eρρ. Xατζηανέστης, I. Zαχαρόπουλος)
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
ΕΛE. Ναι˙ πήγε, όπως λεν, µνηστήρας της Ελένης.
TEY. Σαν αφανίστηκε, άφησε µεγάλη για τ' άρµατά του αµάχη στους συµµάχους.
Και πώς αυτό τον Αίαντα έχει βλάψει;
- TEY. Σκοτώθηκε που πήρε άλλος τα όπλα. 8
Και για τις συµφορές εκείνου πάσχεις;
Γιατί δε χάθηκα κι εγώ µαζί του.
- ΕΛE. Ήσουν λοιπόν στην ξακουσµένη Τροία, ξένε;
- TEY. Την κούρσεψα, µα πάω κι εγώ χαµένος. 130

Την έκαψαν, την έχουν κάνει στάχτη;
Δε µένει από τα κάστρα της σηµάδι. Δύσµοιρη 9 Ελένη, παν για σένα οι Φρύγες. Κι οι Έλληνες˙ 10 τρανό κακό έχει φέρει.
Πόσος καιρός που πήρατε την πόλη; 135
Εφτά χρονιές περάσαν από τότε.
Και πρώτα πόσο µείνατε στην Τροία;
Πολλά φεγγάρια, δέκα χρόνια ακέρια.
Είδες εσύ τη δύστυχη ή σου το 'παν;
Άλλη κουβέντα πιάσε όχι για κείνη.
Έφτασε µε τον άντρα της στο σπίτι;
Κι οι δυο χαθήκαν, όπως λέει ο κόσµος.
Αντάµα δεν αρµένισαν οι Αργίτες;
- TEY. Ναι, µα τους χώρισε τρανή φουρτούνα.

Σε ποια µεριά του πέλαγου σκορπίσαν;
- TEY. Καταµεσίς στο Αιγαίο, όπως διαβαίναν.
Δεν είδαν το Μενέλαο από τότε;
- TEY. Κανείς˙ νεκρό τον έχουν στην Ελλάδα.
Σ Χ Ο Λ Ι Α
- 8. Ο Τεύκρος αναφέρεται στη διαµάχη των Αχαιών αρχηγών για τα όπλα του νεκρού Αχιλλέα, που είναι γνωστή ως κρίσις τῶν ὅπλων . Αυτά δόθηκαν τελικά στον Οδυσσέα, πράγµα που οδήγησε τον Αίαντα στην αυτοκτονία.
- 9 . Στo πρωτότυπο υπάρχει η λέξη τλῆµον , που έχει δύο σηµασίες: α) (ενεργητική) αυτή που προξένησε συµφορές (έτσι θα ερµηνεύει τη λέξη ο Τεύκρος) και β) (παθητική) αυτή που πέρασε συµφορές (αυτήν τη σηµασία προφανώς δίνει στη λέξη η Ελένη).
- 10. Βασικό µοτίβο πολλών έργων του Ευριπίδη είναι ότι οι συµφορές του πολέµου πλήττουν όχι µόνο τους ηττηµένους αλλά και τους νικητές.
- 11. Συνήθιζαν να σέρνουν από την κόµη (τα µαλλιά) τις αιχµάλωτες γυναίκες. Άρα ο Mενέλαος θεωρούσε ένοχη την Eλένη.
- 12. H Ελένη δε χρησιµοποιεί τυχαία πληθυντικό µιλώντας στον Τεύκρο είναι σαν να απευθύνεται σε όλους τους Έλληνες.
- 13. Μια πιο πιστή µετάφραση θα ήταν: Την είδα εγώ, και αυτός που βλέπει είναι ο νους, δηλαδή είδα την Ελένη µε τα µάτια µου και ο νους µου (= η λογική µου) επιβεβαιώνει την αλήθεια αυτών που είδα . Εκφράζει έτσι την ακλόνητη πεποίθησή του.
- 14. Eννοεί τον εαυτό της, ίσως και το Mενέλαο.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Μήτε στο Άργος, µήτε στον Ευρώτα. Άαχ˙ συµφορά για κείνους 14 που δε στέργεις.
Κι ό,τι έχεις δει για αλήθεια το λογιάζεις; Την είδα εγώ κι ακόµα ο νους τη βλέπει. 13
Με τα ίδια µου τα µάτια, ως βλέπω εσένα. Σκεφτείτε 12 µη θεόσταλτη ήταν πλάνη.
Και την Ελένη πήρατε της Σπάρτης; Την έσυρε ο Μενέλαος απ' την κόµη. 11 140

OΙ Π Λ Η Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Ε Σ Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ
 για την Tροία
για τους Έλληνες
-  για την Eλένη
- για την οικογένειά της
- n Αφού παρατηρή- σουµε προσεκτικά τις διπλανές φω- τογραφίες από σύγχρονες παρά- στασεις αρχαίου δράµατος, ας συ- ζητήσουµε ποιο από τα πρόσωπα που απεικονίζον- ται θα µπορούσε να είναι ο Τεύ- κρος.
Γ. Λαζάνης
N. Tζόγιας

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Παράλληλα µε την αντίθεση ανάµεσα στην πραγµατική Ελένη και στο είδωλό της, παρακολουθούµε και την πάλη ανά- µεσα στη γνώση και την άγνοια . Καθένας από τους συνοµιλητές γνωρίζει κάτι που ο άλλος αγνοεί. Έτσι προκύπτει η περίφηµη τραγική ειρωνεία*: ένα από τα πρόσωπα του δράµατος ή και όλοι οι ήρωες αγνοούν την αλήθεια που γνω- ρίζουν οι θεατές, οπότε και τα λόγια τους δεν έχουν το ίδιο νόηµα για όλους.
-  Μπορείς να εντοπίσεις παραδείγµατα τραγικής ειρωνείας στο διάλογο Τεύκρου-Ελένης;
- n Την κούρσεψα, µα πάω κι εγώ χαµένος , αναφωνεί ο Τεύκρος, ένας από τους πολεµιστές / νικητές του Tρωικού πολέµου, παρουσιάζοντας έτσι τον πόλεµο όχι στην ηρωική-επική του διάσταση αλλά ως αιτία συµφορών. Η παράδοξη αυτή δήλωση µπορεί να αποτελέσει και την αφορµή, για να αρχίσουµε να διερευνούµε τους προβληµατισµούς του Ευ- ριπίδη για τον πόλεµο και να τους συνδέσουµε µε το ιστορικό πλαίσιο του έργου.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 5
« Σ Τ Η Ν Τ Ρ Ο I Α E Χ A Θ Η Ο Α I Α Σ , Ο A Δ Ε Λ Φ Ο Σ Μ Ο Υ »
[Ο Τεύκρος θρηνεί πάνω από το πτώμα του αδελφού του Αίαντα.]
Ω θέαμα αβάσταχτο και τόλμημα φριχτό! Ποιες πίκρες μού γεννάει ο θάνατός σου! Τώρα πια πού να πάω, σε ποιους ανθρώπους, εγώ που δε σου στάθηκα διόλου στις συμφορές; Μήπως ο Τελαμώνας, ο πατέρας μας, καλόγνωμος θα με δεχτεί και με χαρά, χωρίς εσένα αν φτάσω; Ναι! Σίγουρα! Και τι δε θα πει, πόσες κακίες δε θα βρει να ξεστομίσει,
Τέλος, διωγμένος απ' τη γη μου θα βρεθώ και δούλος θα φανώ, ενώ είμαι ελεύθερος. Αυτά με περιμένουν στην πατρίδα  κι εδώ στην Τροία, πολλοί οι εχθροί, και λίγοι που με στηρίζουν.

Και για όλα τούτα αιτία ο θάνατός σου. Αλίμονό μου, τι θα κάνω;
Σοφοκλής, Αίας , στ. 1004-1010, 1019-1024 (μτφρ. Eν Kύκλω, επιμ. M. Γιόση) ( Aπό το Σοφοκλής, Aίας , Eκδόσεις του Eικοστού Πρώτου )

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
«Καὶ δοκεῖ µ' ἔχειν, κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων»
- ΕΛE. Ώω δυστυχία˙ 15 κι η µάνα της Ελένης;
- TEY. Τη Λήδα λες; Επήγε πια στον Άδη.
- ΕΛE. Για τις ντροπές της κόρης της εχάθη;
- TEY. Ναι, µια θηλιά περνώντας στο λαιµό της. 16
- ΕΛE. Ζουν του Τυνδάρεω οι δυο γιοι ή δε ζούνε; 17
Και ναι και όχι˙ υπάρχει διπλή φήµη.
Ποια γνώµη η πιο καλή; Αχ! συµφορές µου.
- TEY. Άστρα γινήκαν και θεούς τους λένε. 18
Καλός αυτός ο λόγος˙ η άλλη φήµη;
- TEY. Πως σκοτωθήκαν για την αδελφή τους. 19 Όµως τα λόγια φτάνουνε˙ δε θέλω διπλά να κλαίω γι' αυτά και να στενάζω. Σκοπός µου που ήρθα στο παλάτι ετούτο είναι να βρω τη µάντισσα Θεονόη˙$^{20}$ 170 βοήθησέ µε εσύ µαντείες να πάρω µε πρίµο αγέρι πώς θα ταξιδέψω, στη θαλασσόζωστη να φτάσω Κύπρο, που µε χρησµό µε πρόσταξεν ο Φοίβος µια πόλη εκεί να ιδρύσω κατοικώντας και να την ονοµάσω Σαλαµίνα, το πατρικό νησί µου έτσι τιµώντας.

- ΕΛE. Θα σ' οδηγήσει το ίδιο το ταξίδι˙ µα φύγε, ξένε, γρήγορα απ' τη χώρα, ο γιος πριν σ' αντικρίσει του Πρωτέα 180 που βασιλεύει εδώ˙ πήγε κυνήγι µε τα σκυλιά του˙ κι όποιον θα πετύχει Έλληνα τον σκοτώνει. Την αιτία µη θέλεις να τη µάθεις˙ δε στη λέω˙ έπειτα και σε τι θα σ' ωφελούσα; 21
- TEY. Γυναίκα, µίλησες σωστά˙ µακάρι τη χάρη σου οι θεοί να ξεπληρώσουν. Είσαι όµοια στο κορµί µε την Ελένη, µα δεν της µοιάζεις στην ψυχή. Να πάει κατά χαµού, ποτέ της στον Ευρώτα µη φτάσει˙ εσύ καλό να βλέπεις πάντα.
- 15. Σύµφωνα µε τις συµβάσεις του θεάτρου, τα λόγια αυτά λέγονται έτσι, ώστε να δίνεται η εντύπωση ότι ο Tεύκρος δεν την ακούει.
- 16. Η αυτοκτονία της Λήδας είναι επινόηση του Eυριπίδη. Mε απαγχονισµό στην αρχαία τραγωδία αυτοκτονούσαν συνήθως οι γυναίκες που αι- σθάνονταν ντροπή. Έτσι η Ελένη, αν και αθώα, αισθάνεται υπεύθυνη για το θάνατο των προσφιλών της προσώπων.
- 17. Εννοεί τα αδέλφια της, Κάστορα και Πολυδεύκη, τους περίφηµους Διόσκουρους.
- 18. Σύµφωνα µε το µύθο, ο Δίας χάρισε την αθανασία στους Διόσκουρους, που έγιναν οι προστάτες των ναυτικών και ταυτίστηκαν µε τον αστερισµό των Διδύµων.
- 19. O Eυριπίδης επινόησε το θάνατό τους για τον ίδιο λόγο που επινόησε και την αυτοκτονία της Λήδας.
- 20. O σκοπός του ταξιδιού του Tεύκρου είναι ακόµα µια επινόηση του Eυριπίδη, που προβάλλει τις µαντικές ικανότητες της Θεονόης και δι- καιολογεί την παρουσία του στην Aίγυπτο.
- 21. H αιτία, προφανώς, είναι ο φόβος του Θεοκλύµενου µήπως έλθουν Έλληνες (ιδίως ο Mενέλαος) και πάρουν πίσω στην Eλλάδα την αγαπηµένη του Eλένη όµως η Eλένη δεν αποκαλύπτει την αιτία στον Tεύκρο, γιατί έτσι θα πρόδιδε την ταυτότητά της.

Σ Χ Ο Λ Ι Α
- O Σ Κ Ο Π Ο Σ Τ Ο Υ T Α Ξ Ι Δ Ι Ο Υ Τ Ο Υ T Ε Υ Κ Ρ Ο Υ - H A Π Ο Χ Ω Ρ Η Σ Η Τ Ο Υ
-  Tι ζητάει από την Eλένη ο Tεύκρος ;
-  Πώς αντιµετωπίζει το αίτηµά του η Eλένη και µε ποια δικαιολογία ;
- n Ο ποιητής µέσα από τα λόγια του Τεύκρου δίνει κι άλλες πλη- ροφορίες για το σκηνικό. Τα στοιχεία αυτά οι θεατές της πα- ράστασης µπορούν να τα δουν:
- - µε τα ίδια τους τα µάτια (ρεαλιστικό σκηνικό),
- - µε τα «µάτια» της φαντασίας τους (αφαιρετικό σκηνικό).
-  Ας παρατηρήσουµε τη διπλανή φωτογραφία. Ως θεατής της παράστασης αυτής τι θα «έβλεπες» ακούγοντας τον Τεύκρο;
- n Ο Τεύκρος ήρθε στη σκηνή από τη µία πάροδο* και τώρα απο- χωρεί από την ίδια, για να συνεχίσει το ταξίδι του. Αν λάβεις

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Mακέτα σκηνικού του Γ. Zιάκα για παράσταση της Eλένης, Θ.O.K., 1993, σκην. N. Xαραλάµπους
- υπόψη σου όσα αναφέρει ο Τεύκρος και τη θεατρική σύµβαση της εποχής, από ποια πάροδο πιστεύεις ότι γίνεται η είσοδος και η έξοδός του από τη σκηνή;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Tεύκρος (Z. Pούµπος, Eταιρεία Θεάτρου «H άλλη πλευρά», 2004, σκην. Ά. Mιχόπουλος)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 6
- « Κ Ι O , Τ Ι E Χ Ε Ι Σ Δ Ε Ι Γ Ι Α A Λ Η Θ Ε Ι Α Τ Ο Λ Ο Γ Ι Α Ζ Ε Ι Σ ; »
Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία».
[…] ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα. Και στην Τροία; Τίποτε στην Τροία - ένα είδωλο.
Έτσι το θέλαν οι θεοί.
Κι ο Πάρης, μ' έναν ίσκιο πλάγιαζε σα να ήταν πλάσμα ατόφιο 
κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.
Γ. Σεφέρης, «Ελένη» (απόσπασμα) (Aπό το Γ. Σεφέρης, Ποιήματα, Ίκαρος)
- n Η Ελένη, ύστερα από τη σύντοµη συνοµιλία της µε τον Τεύκρο, µένει και πάλι µόνη της στη σκηνή. Η κατάσταση όµως στο µεταξύ δεν είναι η ίδια.
-  Aς συζητήσουµε τι πρόσφερε η συνάντηση Τεύκρου-Ελένης. Πιο συγκε- κριµένα, µπορούµε να εξετάσουµε γιατί η συνάντηση αυτή επιδεινώνει την τραγική θέση της ηρωίδας.
-  Πώς φαντάζεσαι ότι η συνάντηση αυτή θα µπορούσε να επηρεάσει την εξέλιξη του έργου (δραµατική οικονοµία);
- n Ο Πρόλογος ολοκληρώνεται. Mπορούµε να κάνουµε κάποιες υποθέσεις (και να τις επιβεβαιώσουµε ή να τις διαψεύσουµε αργότερα) για τη λειτουργία του ως προς:
-  την εξέλιξη της δράσης,
-  τα θέµατα που θα θιγούν στο δράµα.

Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης ˙ το ριζικό μου ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.
Αηδόνι ποιητάρη, σαν και μια τέτοια νύχτα στ' ακροθαλάσσι του Πρωτέα σ' άκουσαν οι σκλάβες Σπαρτιάτισσες κι έσυραν το θρήνο, κι ανάμεσό τους -ποιος θα το 'λεγε- η Ελένη! Αυτή που κυνηγούσαμε χρόνια στο Σκάμαντρο. Ήταν εκεί, στα χείλια της ερήμου  την άγγιξα, μου μίλησε: «Δεν είν' αλήθεια, δεν είν' αλήθεια» φώναζε. «Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι.

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Τα βάσανά µου θα σας ιστορήσω (στ. 26), λέει η Ελένη κι αρχίζει να αναφέρεται στην αιτία των κακών. Προσπα- θήστε να αποδώσετε περιληπτικά σε 10 γραµµές τα γεγονότα που αποτέλεσαν την αρχή των κακών.
- 2. Ωραία Ελένη, Πηνελόπη, Οδυσσέας: Με ποιον ή ποιους από αυτούς τους ήρωες της µυθικής παράδοσης έχει, κατά τη γνώµη σας, κοινά στοιχεία η Ελένη του Ευριπίδη;
- 3. «Η γενιά του Ευριπίδη διερωτάται και χειραφετείται» (Jacqueline de Romilly): Αναζητήστε στο µονόλογο της Eλένης στοιχεία που θα µπορούσαν να στηρίξουν αυτή την άποψη.

Κύρια λειτουργία του προλόγου στο αρχαίο δράµα θεωρείται η ενηµέρωση των θεατών για τον τόπο, το χρόνο, τα
βασικά πρόσωπα, την προϊστορία της δράσης και το κεντρικό νήµα της υπόθεσης. Ποια στοιχεία του Προλόγου
- επιτελούν την παραπάνω λειτουργία της Ελένης του Ευριπίδη;
- 5. Σύµφωνα µε κάποιους µελετητές, ο Tεύκρος βρίσκεται σε τραγική θέση. Συµµερίζεστε την άποψή τους; Να στη- ρίξετε την απάντησή σας σε όλες τις πληροφορίες που µας δίνει για τον εαυτό του ο Τεύκρος και στη συµπεριφορά του απέναντι στην Ελένη.
- 6. O Tεύκρος φτάνοντας στην Kύπρο αφηγείται τη συνάντηση µε την Eλένη σε έναν παλιό συµπολεµιστή του...

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
Ας υποθέσουµε ότι η τάξη σας αποφάσισε να ανεβάσει την Ελένη. Ένας από τους τοµείς, µε τους οποίους έχετε να ασχοληθείτε, είναι και το σκηνικό. Μπορείτε, λοιπόν, να σχεδιάσετε το σκηνικό που εσείς προτείνετε. Iδέες µπορείτε να πάρετε από τα σκηνικά που απεικονίζονται στο βιβλίο σας (σελ. 9-21) και τη µακέτα που σχεδίασε ο Γιάννης Τσα- ρούχης για µια παράσταση της Ελένης (σελ. 35) .

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
Nα µελετήσετε ορισµένους Προλόγους και να διερευνήσετε τη λειτουργία τους. Δείτε για παράδειγµα: α) τον Πρόλογο από ορισµένα διηγήµατα, που περιλαµβάνονται στα Κείµενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της τάξης σας, β) τον Πρόλογο από ένα σύγχρονο θεατρικό έργο, που µπορείτε να αναζητήσετε στη βιβλιοθήκη του σχολείου σας, γ) τον Πρόλογο από το βιβλίο της Φυσικής ή των Μαθηµατικών.
Θ Ε Μ ΑΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
Αρκετά είναι τα θέµατα που θα µας απασχολήσουν στην Ελένη . Τα θέµατα αυτά χτίζονται σταδιακά στο έργο. Για να κα-
ταφέρετε λοιπόν να διαµορφώσετε µια ολοκληρωµένη εικόνα τους, χρειάζεται να εντοπίζετε τα σχετικά στοιχεία και
στη συνέχεια να τα καταγράφετε. Κάποια στιγµή, που θα ολοκληρώνεται ένα θέµα, µπορείτε να παρουσιάζετε στην
τάξη τα αποτελέσµατα της έρευνάς σας.

Για το σκοπό αυτό θα βοηθήσει να χωριστείτε σε οµάδες των 2-3 ατόµων και να καταγράφετε τα στοιχεία του θέ-
µατος που έχετε αναλάβει σε ένα ξεχωριστό µέρος του τετραδίου σας ή σε µικρά χαρτάκια, τα δελτία.
Ας αρχίσουµε την αποδελτίωση από τα εξής θέµατα:
1) πόλεµος, 2) η αντίθεση «είναι - φαίνεσθαι», 3) οι Θεοί, 4) γνώση - άγνοια.

Π Λ O K H
- n H απόφαση της Eλένης
- H πρόταση του Xορού
Π P O Ω Δ O Σ
K O M M O Σ
192-195
196-288
372-436

Eλένη
Eλένη - Xορός
Xορός - Eλένη
Eλένη - Xορός
EYPIΠIΔH Eλένη
ΠAPOΔOΣ
στ. 192-436

O θρήνος για την αδυσώπητη µοίρα
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν» (στ. 213-214, µτφρ. στ. 246)

Θ E M A T A
- l Tο λυρικό στοιχείο
- l Άτοµο και οµάδα: Hρωίδα και Xορός
- l H τραγικότητα
- l H επιθυµία φυγής από την πραγµατικότητα
Hλέκτρα - Xορός (K. Παξινού, Σοφοκλής, Hλέκτρα, Eθνικό Θέατρο, 1938, σκην. Δ. Pοντήρης)

Π A P O Δ O Σ
Δ I A Λ O Γ I K H Σ K H N H 289-371
A M O I B A I O N

ΠPOΩΔOΣ 1 (στ. 192-195)
KOMMOΣ (στ. 196-288)
A' ΣΤΡΟΦΗ 2
A' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ
Σ Χ Ο Λ Ι Α
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»
ΕΛE. Σε τι κλάµα βαθύ να ξεσπάσω, που θλίψη τρανή την ψυχή µου πλακώνει µε πόνο µεγάλο κι ασήκωτο; Ποιο µοιρολόγι να πιάσω
µε θρήνους, µε βόγγους, µε δάκρυα; ΕΛE.
Σειρήνες $^{3}$, φτερωτές κόρες της Γης, ελάτε µε φόρµιγγες, φλογέρες λωτοκάµωτες, µε αυλούς 4 συντρόφισσες στον πόνο µου, ζυγιάζοντας συνταιριαστούς θρήνους στα µαύρα µου δεινά. Στις συµφορές µου δάκρυα να 'στελνε η Περσεφόνη, 5 λυπητερούς, µακρόσυρτους σκοπούς να συνοδέψουνε τα κλάµατά µου κι από µε 205 να πάρει σαν αντίχαρη στ' ανήλιαγα παλάτια της πικρό πικρό τραγούδισµα για τους βαριόµοιρους νεκρούς.

XOPOΣ Κοντά στη γαλανή ακροθαλασσιά 210 σε τρυφερά καλάµια απάνω και στη σγουρή τη χλόη κάποτες 6 άπλωνα 7 ρούχα κόκκινα 8 στον ήλιο να τα στεγνώσουν οι χρυσές αχτίδες˙ τότε άκουσα µια πονεµένη 215 βαθιά φωνή, σπαραχτική, σα βογκητό και µοιρολόι, καθώς 9 µια νύµφη, µια νεράιδα τρέχει θρηνώντας στα βουνά ή µέσα στις βραχοσπηλιές σκούζει και στηθοδέρνεται, γιατί σε στρώµα ερωτικό τραχιά τη σέρνει ο Πάνας. 10
- 1. Eισαγωγικοί στίχοι που τραγουδά η Eλένη µε τη συνοδεία µουσικού οργάνου και ανοίγουν το δρόµο στο λυρικό µέρος.
- 2. Σύµφωνα µε έναν αρχαίο σχολιαστή, ο Xορός, όταν τραγουδούσε τη στροφή, κινούνταν προς τα δεξιά (= στροφή) και, όταν τραγουδούσε την αντιστροφή, επέστρεφε στη θέση του, ενώ, αν πρόσθεταν µιαν ακόµα στροφή, την «επωδό», έµενε ακίνητος.
- 3. H Eλένη στην α' στροφή επικαλείται θεότητες που έχουν σχέση µε το θάνατο: την Περσεφόνη και τις συντρόφισσές της, Σειρήνες. Δεδοµένου ότι συχνά βρίσκουµε Σειρήνες σε επιτύµβια µνηµεία, ίσως στο µνηµείο του Πρωτέα να υπήρχε ανάγλυφη ή ζωγραφισµένη µια Σειρήνα.
- 4. Φόρµιγγες, φλογέρες, αυλοί : µουσικά όργανα. H φόρµιγξ ήταν έγχορδο µουσικό όργανο, ένα είδος κιθάρας, ενώ ο αυλός και η φλογέρα ήταν πνευστά. Συνήθιζαν να κατασκευάζουν τις φλογέρες από ξύλο λωτού.
- 5. Δεν είναι τυχαία η αναφορά στην Περσεφόνη, διότι: α) είναι η θεά του Κάτω Kόσµου και β) έχει κοινά σηµεία µε την Eλένη, καθώς είχε απαχθεί και είχε αναγκαστεί να παντρευτεί τον Πλούτωνα.
- 6. κάποτες = πριν από λίγο.
- 7. O Xορός µιλάει σε ενικό αριθµό και εκφράζει, σύµφωνα µε τη σύµβαση, τη δράση ή τα συναισθήµατα όλων των µελών του.
- 8. ρούχα κόκκινα (πορφυρά) φορούσαν οι βασιλιάδες. Άρα οι γυναίκες του Xορού ήταν στην υπηρεσία του Θεοκλύµενου.
- 9. καθώς = όπως. Aρχίζει µια παροµοίωση, η οποία δεν είναι τυχαία: η καταδίωξη της Νεράιδας από τον Πάνα θυµίζει την πίεση που ασκεί στην Ελένη ο Θεοκλύµενος, για να γίνει γυναίκα του.
- 10. Ο Παν ήταν θεότητα που προστάτευε τους βοσκούς. Τον φαντάζονταν µε κέρατα στο κεφάλι, τραγοπόδαρο και γεµάτο ερωτική διάθεση. Σε όσους καταδίωκε προκαλούσε πανικό .

E Π Ι Κ Λ Η Σ Η

Τ Η Σ
E Λ Ε Ν Η Σ
-  Ποιες προσκαλεί η Eλένη;
- Για ποιο λόγο;
E Ι Σ Ο Δ Ο Σ

Τ Ω Ν

Τ Ο Υ
Γ Υ Ν Α Ι Κ Ω Ν
X Ο Ρ Ο Υ
-  Πού βρίσκονταν οι γυναίκες του Xορού ;
-  Πώς δικαιολογούν τον ερχοµό τους ;
- Ο Τεύκρος αποχωρεί. Η Ελένη µόνη στη σκηνή ξεσπά σε βαθύ κλάµα και µοιρολόγι. Aκούγοντάς την, µια οµάδα γυναικών µπαίνει στο σκηνικό χώρο και απλώνεται στην ορχήστρα*.
- n $\_{Η είσοδος του Xορού στο αρχαίο θέατρο γινόταν κατά κανόνα}$ µε κάποια επισηµότητα, µε ρυθµικά συνήθως βήµατα, µε τρόπο δηλαδή που θύµιζε θρησκευτική τελετουργία κάτι σαν τις σηµε- ρινές λιτανείες των εικόνων ή την ακολουθία του Επιταφίου.
-  Ας µεταφερθούµε νοερά στο θέατρο του Διονύσου εκείνο το πρωινό του 412 π.Χ. κι ας φανταστούµε την είσοδο των γυναικών του Xορού στην ορχήστρα.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Παράσταση τραγικού Xορού µπροστά στο βωµό του Διονύσου (αττικός ερυθρόµορφος κρατήρας του 5ου αι. π.X.)
- n Στην εποχή µας όµως η τραγωδία δεν έχει πια θρησκευτικό χαρακτήρα. Ο σκη- νοθέτης, εποµένως, µπορεί να κινηθεί πιο ελεύθερα.
-  Ας παρατηρήσουµε τη φωτογραφία από µια σύγχρονη παράσταση αρχαίου δράµατος. Πώς εισάγει το Xορό ο σκηνοθέτης;
-  Με βάση τα στοιχεία της α ' αντιστροφής, ποιες οδηγίες θα έδινες εσύ ως σκη- νοθέτης στις γυναίκες του Xορού για την είσοδό τους στην ορχήστρα;

Eίσοδος Xορού (Eυριπίδης , Hλέκτρα, ΔH.ΠE.ΘE. Πάτρας, 2003, επιµ. κίνησης A. Kαζούρη)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Παρακολουθούµε την Πάροδο*, την πρώτη είσοδο του Χορού στην ορχήστρα. Ο Χορός, µια οµάδα ανθρώπων µε κοινά χαρακτηριστικά, ένα οµοιογενές σύνολο, δίνει στην τραγωδία λυρική διάσταση µε το τραγούδι του. Στη συγκεκριµένη τραγωδία οι γυναίκες του Xορού και η Ελένη εκφράζουν εναλλάξ ( δι' ἀµοιβαίων* ) τη συναισθηµατική τους φόρτιση µέσα από ένα θρηνητικό τραγούδι, τον κοµµό*.
-  Ας προσπαθήσουµε να εντοπίσουµε στοιχεία µορφής και περιεχοµένου, µε τα οποία εκφράζεται ο θρηνητικός χαρακτήρας του τραγουδιού αυτού .

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
« Δ Α Κ Ρ ΥΑ Δ Α Κ Ρ Υ Σ Ι , Π Α Θ Ε Α Π Α Θ Ε Σ Ι »
Εμέ μου πρέπουν κλάματα, δάκρυα και μυριολόγια, να κλαίω το βράδυ σιγανά και την αυγή γεμάτα κι αυτού στα ξημερώματα να σέρνω μυριολόγι. Κλάψετε, μάτια μ', κλάψετε, να σύρετε ποτάμι,
να γένει λίμνη και γιαλός, να πάει στον κάτω κόσμο, για να βρεχούντ' οι άβρεχοι, να πιουν οι διψασμένοι, να βάλουν κι οι γραμματικοί νερό στο καλαμάρι, να γράψουνε τα βάσανα των πολυαγαπημένων.
Σύγχρονο μοιρολόγι (απόσπασμα)
(Aπό το A. Passow, Tραγούδια Pωμαίικα , X. Tεγόπουλος - N. Nίκας)

B' ΣΤΡΟΦΗ
B' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ
Σ Χ Ο Λ Ι Α
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»
ΕΛE. Γυναίκες της Ελλάδας, 11 αχ! κούρσεµα καραβιού βαρβαρικού, ήρθε ένας ναύτης Αχαιός, ήρθε 12 και πόνους µου 'φερε βαριούς στους πόνους που έχω. Την γκρεµισµένη τώρα Τροία την τρώει ανέλεη φωτιά˙ φταίω εγώ για τόσους φόνους και τ' όνοµά µου, που ένα πλήθος σώριασε δυστυχίες. Η Λήδα πέρασε βρόχο στο λαιµό της και πέθανε για τις ντροπές µου. Στο πέλαο, παραδέρνοντας, ο άντρας µου είναι πια χαµένος˙ ο Κάστορας κι ο Πολυδεύκης, διπλό καµάρι της πατρίδας, έγιναν άφαντοι κι αφήσαν έρηµες τις παλαίστρες, πλάι στις καλαµιές του Ευρώτα, δίχως αλόγων ποδοβολητά. 13

XOP. Άα! Τύχη πολυστέναχτη και πικραµένη µοίρα 14 που έχεις! Αγλύκαντη ζωή 15 από τότε που σ' έσπειρεν ο Δίας, όταν σαν κύκνος λευκοφτέρουγος αστράφτοντας µες στον αιθέρα µπήκε στης µάνας σου τον κόρφο. 250 Ποια συµφορά σού λείπει τάχα; Ποια δυστυχία δεν έχεις υποφέρει; Κρεµάστηκε η µητέρα σου, τα δυο σου αδέλφια, δίδυµα του Δία βλαστάρια, δε χαρήκαν τη ζωή τους. Δε βλέπεις την πατρίδα πια κι ολούθε λεν στις πολιτείες πως µ' ένα βάρβαρο, κυρά µου, σ' άτιµο πλάγιασες κρεβάτι. Πνίγηκε µες στα κύµατα ο καλός σου, κι ούτε ποτέ στο πατρικό παλάτι σου χαρά θα δώσεις και στης Χαλκίοικης 16 το ναό.

- 11. Mε αυτή την προσφώνηση οι θεατές πληροφορούνται έµµεσα την καταγωγή του Xορού.
- 12. Η επανάληψη της λέξης ήρθε ( αναδίπλωση) είναι σκόπιµη και δείχνει ότι το κλάµα πνίγει την Eλένη που ξαναλέει την ίδια λέξη.
- 13. Ο ιππέας Κάστορας και ο πυγµάχος Πολυδεύκης ενσάρκωναν στην αρχαιότητα το αθλητικό ιδεώδες των Δωριέων.
- 14 H τύχη και η µοίρα θεωρούνται ήδη από τον Όµηρο πρωταρχικές δυνάµεις του σύµπαντος, που καθορίζουν τη ζωή του ανθρώπου.
- 15. Στο πρωτότυπο αἰὼν δυσαίων . Kυριολεκτικά σηµαίνει ζωή δυστυχισµένη. Παρόµοιο είναι το δικό µας «βίος αβίωτος» = ζωή αβάσταχτη.
- 16. Nαός της Αθηνάς στη Σπάρτη. Ονοµάστηκε έτσι ή γιατί οι πύλες του ήταν χάλκινες ή γιατί οι τοίχοι καλύπτονταν από ελάσµατα χαλκού.

OΙ Σ Υ Μ Φ Ο Ρ Ε Σ Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
-  Ποιες ειδήσεις µεταφέρει η Eλένη στις γυναίκες του Xορού ;
A Ν Τ Α Π Ο Κ Ρ Ι Σ Η
Τ Ο Υ X Ο Ρ Ο Υ  Γιατί λυπάται ο Xορός την Eλένη ;
- n Παρακολουθώντας τη συµµετοχή των γυναικών στο θρήνο της Ελένης και βασιζόµενοι σε στοιχεία που προκύπτουν από το κεί- µενο, ας κάνουµε υποθέσεις για τη σκευή του Xορού, την κίνησή του στην ορχήστρα και τη µουσική που ακούγεται σε όλη τη διάρ- κεια του κοµµού.
Σε αυτές µας τις υποθέσεις θα µπορού- σαν να µας βοηθήσουν και τα παρακάτω στοιχεία:

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Xορός από παράσταση της Eλένης (Eθνικό Θέατρο, 1977, χορογρ. Nτ. Tσάτσου-Συµεωνίδη)
- - O Xορός γίνεται ένα οµοιογενές σύνολο χάρη και στη σκηνική του παρουσία, όπως το συντονισµό συχνά των κινήσεων, το συγχρονισµό των χειρονοµιών, την κοινή σκευή.
- - Τα λυρικά µέρη της τραγωδίας συνοδεύει πάντοτε µουσική. Στις αρχαίες µάλιστα παρα- στάσεις ήταν αναγκαία η συµµετοχή ενός αυλητή σε όλη τη διάρκεια του έργου. Έτσι πα- ρουσιαζόταν ένα πλούσιο θέαµα µε το συνδυασµό λόγου, µουσικής και κίνησης.

Aυλητής (ερυθρόµορφο αγγείο του 5ου αι. π.X.)
- n Το Xορό της τραγωδίας αποτελούν συνήθως γυναίκες ή γέ- ροντες, άνθρωποι δηλαδή αδύναµοι να επέµβουν δραστικά στην εξέλιξη του δράµατος. Συµµετέχουν πάντως συναισθη- µατικά, παρακολουθώντας την πορεία του τραγικού ήρωα και συµπάσχοντας µαζί του.
-  Ας επισηµάνουµε την ταυτότητα του Xορού στην τραγωδία µας και ας συζητήσουµε τη συγκεκριµένη επιλογή.
- n Οι γυναίκες του Χορού στον κοµµό επαναλαµβάνουν τις συµφο- ρές της Ελένης, καθρεπτίζοντας έτσι το πάθος της ηρωίδας.

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Xορός της Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς, χορογρ. E. Πήτ τα)
-  Σε ποιο µέρος του κοµµού ο Xορός γίνεται η ηχώ της ηρωίδας και τι νόηµα έχει άραγε αυτή η επανάληψη για τους θεατές;
-  Αξίζει να προσέξουµε τις λεπτές διαφοροποιήσεις ανάµεσα στις ειδήσεις που µεταφέρει η Ελένη και σ' αυτές που επαναλαµβάνει ο Xορός. Ποιες είναι; Θα συµβάλουν άραγε στη δραµατική εξέλιξη;
ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
« O Λ Ε Σ Ο Ι Δ Ο ΥΛ Ε Σ Γ Υ Ρ Ω Τ Η Σ Σ Ι Γ Ο Κ Λ Α Ι Γ Α Ν »

[Όταν η Πηνελόπη μαθαίνει ότι οι μνηστήρες σχεδιάζουν να εξοντώσουν το γιο της, τον Tηλέμαχο, αρχίζει το θρήνο.]
Aλλά την Πηνελόπη πόνος βαρύς την συνεπήρε, που την ψυχή / μαραίνει  δεν κοίταξε να βρει σκαμνί, απ' τα πολλά μέσα στο σπίτι, / ν' ακουμπήσει  κάθησε στο κατώφλι της καλοχτισμένης κάμαρης, / σπαραχτικά θρηνώντας  κι όλες οι δούλες γύρω της / σιγόκλαιγαν, όσες βρεθήκανε στο θάλαμο, / γερόντισσες και νέες.
Όμηρος, Οδύσσεια δ, στ. 716-728 (μτφρ. Δ. N. Mαρωνίτης) (Aπό το Oμήρου Oδύσσεια, Pαψωδία δ , Kαστανιώτης)

EΠΩΔΟΣ
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»
ΕΛE. Ποιος Έλληνας ή Τρωαδίτης πελέκησε το πεύκο εκείνο 18 265 που 'φερε τόσα δάκρυα στην Τροία; Καράβι συµφοράς ο Πάρης φτιάχνοντας απ' αυτό εταξίδεψε µε το βαρβαρικό σκαρί του κι αρµένισε στη χώρα µου 270 γι' αυτή τη δύσµοιρη οµορφιά, τον έρωτά µου να κερδίσει. Μαζί του η φόνισσα και δολοπλόκα Κύπριδα, στο χαµό οδηγώντας Δαναούς και Πριαµίδες˙ 19 δύστυχη που 'µαι! 275 Κι απ' το χρυσό θρονί της η Ήρα, του Δία η σεβαστή γυναίκα, το φτεροπόδη έστειλε Ερµή. Κι ως έκοβα µες στην ποδιά µου τριαντάφυλλα δροσάτα, στη Χαλκίοικη 280 δώρο την Αθηνά για να τα πάω, µ' άρπαξε αυτός κι απ' τον αιθέρα εδώ στον άχαρο µ' έφερε τόπο τη δόλια, 20 αιτία για να σφαχτούν οι Έλληνες κι οι Πριαµίδες. 285 Και τ' όνοµά µου ντροπιασµένη, ψεύτικη το λερώνει φήµη πλάι στου Σιµόεντα τα νερά.

ΔIAΛOΓIKH ΣKHNH (στ. 289-371)
XOP. Ξέρω, σε ζώνουν συµφορές˙ µα πρέπει µε υποµονή τις πίκρες να βαστάζεις. 290
ΕΛE. Καλές µου, µε ποια δέθηκα εγώ µοίρα; Με γέννησε η µητέρα µου σαν κάτι παράξενο; 21 Καµιά Ελληνίδα ή ξένη ποτές αυγό πουλιού δεν έκανε όπως εµένα η Λήδα από το Δία, ως λένε. 22 Αλλόκοτη κι ολάκερη η ζωή µου˙ δυο οι φταίχτες, η Ήρα κι η οµορφιά µου.
- 17. Mέρος του χορικού άσµατος, που συµπληρώνει τη στροφή και την αντιστροφή.
- 18. Tην Eλένη στην πραγµατικότητα δεν την ενδιαφέρει ποιος κατασκεύασε το πλοίο. Συνδέοντας ένα συνηθισµένο γεγονός (ναυπήγηση ενός πλοίου) µε τις φοβερές συνέπειές του, αναζητά την αρχή των συµφορών της.
- 19. Δαναοί = Έλληνες, Πριαµίδες = Τρωαδίτες.
- 20. H αρπαγή της Eλένης παρουσιάζει οµοιότητες µε το µύθο της αρπαγής της Περσεφόνης.
- 21. Παράξενο (στο πρωτότυπο τέρας ). H λέξη επαναλαµβάνεται και στο στίχο 296 (και µεταφράζεται ως αλλόκοτη ). Η λέξη τέρας στα αρχαία ελληνικά ήταν αµφίσηµη, γιατί υποδήλωνε και το θαυµαστό και το τερατώδες.
- 22. Σύµφωνα µε µια παράδοση, µετά την ερωτική της ένωση µε τον κύκνο-Δία η Λήδα γέννησε ένα αυγό, από όπου βγήκε η κόρη της, η Ελένη.

Σ Χ Ο Λ Ι Α
Y Π Α Ι Τ Ι Ο Ι

Τ Ω Ν
Σ Υ Μ Φ Ο Ρ Ω Ν
-  Ποιους θεωρεί η Eλένη υπεύθυνους για τα δεινά της ;
-  Ποιες ήταν οι συνέπειες της απαγωγής της Eλένης ;
A Λ Λ Ο Κ Ο Τ Η Z Ω Η Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
-  Γιατί η Eλένη θεωρεί αλλόκοτη τη γέννησή της ;
- n Σε όλη τη διάρκεια του κοµµού η Ελένη εκφράζει την οδύνη και την απελπισία της.
-  Πώς ο αρχαίος υποκριτής, που υποδυόταν την Ελένη, πιστεύεις ότι θα απέδιδε αυτά τα έντονα συναισθήµατα; Ας λάβουµε υπόψη ότι: α) οι ηθο- ποιοί στο αρχαίο θέατρο φορούσαν προσωπείο και β) ο πιο κοντινός θεατής απείχε περίπου 10 µέτρα και ο πιο µακρινός περίπου 100.

Hθοποιοί µε προσωπείο από σύγχρονη παράσταση

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Σύγχρονοι θεατές σε αρχαίο θέατρο
Θεατές από αγγειογραφία (µελανόµορφο αγγείο του 6ου αι. π.X.)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Έχουµε ήδη διαπιστώσει στον Πρόλογο την τραγική θέση της Ελένης. Στοιχεία που ορίζουν την τραγικότητα ενός προσώπου και το καθιστούν τραγικό ήρωα θεωρούνται -ανάµεσα στα άλλα- τα αισθήµατα ενοχής, η σύγκρουσή του µε υπέρτερες δυνάµεις, η απότοµη µεταστροφή της τύχης, η επικράτηση µιας αναπόφευκτης µοίρας. Aς αναζητήσουµε στον κοµµό στοιχεία που συνθέτουν την τραγικότητα της ηρωίδας.
ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
Ο Θ Ρ Η Ν Ο Σ
[Mετά την πτώση της Τροίας η αιχμάλωτη Εκάβη, γυναίκα του Πρίαμου και μητέρα του Έκτορα, θρηνεί.]

Συφορά!
Πώς η δύστυχη, πώς να μην κλαίω, που μου χάθηκαν τα παιδιά μου, η πατρίδα μου, ο άντρας μου; Μεγαλεία των προγόνων πεσμένα ˙ λοιπόν μια σκιά, τίποτ' άλλο δεν ήσαστε.
Τι να πω, τι ν' αφήσω και σαν τι να θρηνήσω; Πώς οι κλείδωσες, αχ, μου πονούνε της δύστυχης, ξαπλωμένη όπως είμαι δω χάμω
- με την πλάτη σε στρώση σκληρή!
- Οχ, οι πόνοι τρυπούν τα πλευρά μου,
τα μελίγγια μου εδώ, το κεφάλι. Να σαλεύω πώς θέλω του κορμιού το σκαρί μια δεξιά, μια απ' την άλλη, να κρατά το ρυθμό στους αστέρευτους θρήνους μου! Θρήνοι, δίχως τραγούδια χορών, είν' αυτή η μουσική που ταιριάζει στους δύστυχους.

Ευριπίδης, Τρωαδίτισσες , στ. 105-121 (μτφρ. Θ. Σταύρου) (Aπό το Tραγωδίες του Eυριπίδη , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)
Σ Χ Ο Λ Ι Α
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»
Αχ! να σβηνόµουν πάλι σαν εικόνα 23 κι αντί για την ωραία θωριά µου ετούτη µεγάλη ασκήµια να 'χα, να ξεχνούσαν 300 την τωρινή µου οι Έλληνες τη φήµη κι ό,τι καλό δικό µου να κρατούσαν, όπως θυµούνται τώρα το κακό. Όποιος έχει µια συµφορά θεοσταλµένη, το χτύπηµα βαρύ, µα το υποφέρει˙ 305 όµως πολλά δεινά µε ζώνουν. Δίχως να φταίω µε κακολογούν˙ ετούτο χειρότερο είναι απ' την αλήθεια, πράξεις να σου φορτώνουν που δεν έχεις κάνει. Μ' έριξαν οι θεοί απ' την πατρίδα 310 σε βάρβαρες συνήθειες, χωρίς φίλους, κι ενώ ήµουν λεύτερη, έχω γίνει σκλάβα˙ οι βάρβαροι όλοι δούλοι, εξόν 24 ο αφέντης. 25 Κι η άγκυρα που µου βάσταε τις ελπίδες, πως κάποια µέρα ο άντρας µου θα 'ρχόταν 315 να µε λυτρώσει απ' τα δεινά µου, πάει, δεν είναι ζωντανός, το φως δε βλέπει. Χάθηκε η µάνα µου κι εγώ φονιάς της˙ άδικα, µα βαραίνει εµέ το κρίµα˙ 26 η κόρη µου, καµάρι του σπιτιού µου, 320 κακογερνάει ανύπαντρη, παρθένα˙ 27 τα δυο µου αδέρφια, οι Διόσκουροι, πεθάναν. 28 Κι εγώ που συµφορές µε ζώνουν τόσες, ενώ είµαι ζωντανή, νεκρή λογιέµαι. Και τελευταίο αυτό, στη Σπάρτη αν πάω, 325 δε θα µ' αφήσουν να διαβώ τις πύλες, θαρρώντας πως εχάθηκ' η Ελένη της Τροίας µε το Μενέλαο. Τι εκείνος αν ζούσε, θα µε γνώριζε απ' τα κρύφια σηµάδια, µοναχά γνωστά στους δυο µας.$^{29}$ 330 Δε γίνεται όµως τούτο, ουδέ θα γίνει.

-  Ποια είναι τα αίτια της δυστυχίας της ;
-  Ποια είναι τα τωρινά βάσανά της ;
- 23. Στο πρωτότυπο ἄγαλµα . H Eλένη πιθανόν να εύχεται να εξαφανιζόταν η οµορφιά της, όπως το χρώµα από ένα άγαλµα (τα αρχαία αγάλµατα ήταν πολύχρωµα) ή από ένα ζωγραφικό πίνακα.
- 24. εξόν = εκτός.
- 25. Σύµφωνα µε την κυρίαρχη αντίληψη των Αθηναίων, τα βαρβαρικά ήθη είναι κατώτερα από τα ελληνικά και οι βάρβαροι είναι δούλοι, καθώς είναι υποταγµένοι στον απόλυτο µονάρχη.
- 26. Εκφράζει και εδώ η Ελένη (όπως και στο στ. 64) την άποψη ότι είναι αναίτιος και ταυτόχρονα παναίτιος , δηλαδή ότι είναι αθώα και ταυ- τόχρονα υπεύθυνη για όλα, εξαιτίας της οµορφιάς της.
- 27. Κόρη της Ελένης είναι η Ερµιόνη, η οποία ακούγεται εδώ για πρώτη φορά. Mε το ρήµα κακογερνάει η Eλένη δεν αναφέρεται στην τωρινή αλλά στη µελλοντική τύχη της κόρης της.
- 28. H Ελένη υιοθετεί εδώ τη χειρότερη εκδοχή.
- 29. H αναγνώριση δύο προσώπων στην αρχαία ελληνική τραγωδία, όπως και στον Όµηρο και αλλού, µπορεί να γίνει µε σηµάδια.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Tο θρηνητικό τραγούδι σταµατάει. Ο Xορός αισθάνεται την ανάγκη να σταθεί κοντά στην Ελένη και να την παρηγορήσει. Τα παρηγορητικά αυτά λόγια προκαλούν την αντίδραση της Ελένης.
- n Ας προσπαθήσουµε να φανταστούµε την Ελένη όσο αυτή µιλάει.
-  Ποια θα είναι η στάση της; Πού θα απευθύνε- ται; Ποια θα είναι η ένταση της φωνής της; Θα κινείται και πώς;
-  Ό,τι απεικονίζεται στη διπλανή φωτογραφία βρίσκεται κοντά σε όσα φαντάστηκες;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Eλένη και Xορός (Ά. Συνοδινού, Eθνικό Θέατρο, 1977, σκην. A. Σολοµός)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Μετά το θρηνητικό τραγούδι της η ηρωί δα µοιάζει να έχει επανακτήσει την ψυχραιµία της και προβαίνει σε µια «ρητορική» διαµαρτυρία. Ο ρητο- ρικός χαρακτήρας του λόγου της µπορεί να γίνει φανερός στην άρτια διάρθρωσή του, στις ρητορικές ερωτήσεις και στις αποφθεγµατικές εκ- φράσεις που τον διανθίζουν. Ας τα επισηµάνουµε.
- n Aξίζει να σταθούµε στις αποφθεγµατικές εκφράσεις. Θίγουν θέµατα που ίσως απασχολούσαν τους Αθηναίους εκείνη την εποχή.
-  Ας τα αναζητήσουµε. Kατά πόσο τα θέµατα αυτά µας προβληµατίζουν και σήµερα;
- n Δίχως να φταίω µε κακολογούν (στ. 306-307), παραπονιέται και πάλι η Ελένη.
-  Βρίσκεις δικαιολογηµένο το παράπονό της ;
-  Τι πιστεύεις ότι επιδιώκεται µε τη συχνή αναφορά της στην άδικη δυσφήµισή της; Ίσως θα µπορούσαµε να συναισθανθούµε το παρά- πονό της, αν φέρναµε στο νου µας ανάλογες δικές µας εµπειρίες.

Γ. Pίτσος, Eλένη (M. Λυµπεροπούλου, ΔH.ΠE.ΘE. Πάτρας, 1991)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
O Ν Ο Μ Α Κ Α Ι Σ Ω Μ Α
[Στην τραγωδία H Ιφιγένεια στην Αυλίδα ο Αγαμέμνονας έχει αποφασίσει να θυσιάσει την κόρη του Ιφιγένεια, προκειμένου να εξιλεώσει την Άρτεμη και να πραγματοποιηθεί ο απόπλους του ελληνικού στόλου, που έχει καθηλωθεί από την άπνοια στην Αυλίδα. Για να πείσει την Κλυταιμνήστρα να φέρει στην Αυλίδα την Ιφιγένεια, της γράφει ψέματα ότι θα την παντρέψει με τον Αχιλλέα  όταν ο Αχιλλέας πληροφορείται την πλεκτάνη αυτή, εξοργίζεται για τη χρησιμοποίηση του ονόματός του εν αγνοία του.]

ΑΧΙΛΛΕΑΣ. [στην Κλυταιμνήστρα] […] τ' όνομά μου της κόρης σου φονιάς θα γίνει τότε, κι ας μην πήρε μαχαίρι . O αίτιος βέβαια είν' ο άντρας σου ˙ και το κορμί μου ωστόσο δε θα 'ναι αγνό, αν χαθεί για με, για γάμο μ' εμένα η κόρη αυτή […]
Θα 'μουν εγώ ο πιο πρόστυχος Αργείος, θα 'μουν εγώ ένα τίποτα […], αν φονιάς θα γίνει, για χατίρι τ' αντρός σου, το όνομά μου.
Eυριπίδης, H Iφιγένεια στην Aυλίδα , στ. 938-947 (μτφρ. Θ. Σταύρου) (Aπό το Tραγωδίες του Eυριπίδη , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)
Σ Χ Ο Λ Ι Α

«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»
Γιατί λοιπόν να ζω; 30 Τι µε προσµένει; Για να γλιτώσω από τα βάσανά µου, να παντρευτώ ένα βάρβαρο και πλούσια ζωή µαζί του να περνώ; Η γυναίκα σα θα δεχτεί έναν άντρα που δε στέργει, δεν έχει σέβας διόλου στον εαυτό της. Πιο καλά θάνατος, µα να 'ναι ωραίος. Το κρέµασµα ντροπή, κι οι δούλοι ακόµα τέτοιο χαµό για αισχρό τον λογαριάζουν. Έχει αρχοντιά κι ευγένεια το µαχαίρι κι απ' τη ζωή γοργά ξεφεύγεις. Έχω τόσο βαθιά στη δυστυχία βουλιάξει˙ σ' άλλες γυναίκες η οµορφιά χαρίζει χαρά, το χαλασµό σε µένα µόνο.

XOP. Όποιος και να' ναι, Ελένη, ο ξένος, όσα διηγήθηκε γι' αλήθεια µην τα πάρεις.
ΕΛE. Μου το 'πε καθαρά, ο Μενέλαος πάει.
Συχνά οι αλήθειες ψέµα καταντούνε.
ΕΛE. Μα και συχνά τ' αντίθετο συµβαίνει. 350
Γυρίζει στο κακό µονάχα ο νους σου.
ΕΛE. Φόβος βαρύς κι ασήκωτος µε ζώνει.
Απ' το παλάτι σ' αγαπάει κανένας;
ΕΛE. Όλοι˙ εξόν αυτός που ταίρι του µε θέλει. 31
XOP. Να τι θα κάνεις˙ άφησε τον τάφο... ΕΛE. Πού θες να φτάσεις; 32 Τι µε συµβουλεύεις;
- XOP. Να πας µες στο παλάτι και την κόρη της πελαγίσιας νύµφης, τη Θεονόη, που όλα τα γνωρίζει, να ρωτήσεις ο άντρας σου αν ακόµα ζει ή δε βλέπει το φως του ήλιου πια. Κι όταν θα πάρεις σίγουρες προφητείες, µπορείς τότε να χαίρεσαι ή να κλαις. Προτού να ξέρεις, ποιο τ' όφελος να θλίβεσαι; Άκουσέ µε˙ άσε τον τάφο, πήγαινε σ' εκείνη και θα τα µάθεις όλα˙ αφού 'ναι κάποιος στο σπίτι να σου πει όλη την αλήθεια, τι ψάχνεις µακριά; Μαζί σου θέλω να 'ρθώ κι εγώ εκεί µέσα, τις µαντείες ν' ακούσω της παρθένας˙ οι γυναίκες πρέπει να βοηθούν η µια την άλλη.
- 30. Το ίδιο ερώτηµα είχε θέσει η Ελένη στο µονόλογό της στον Πρόλογο (στ. 68-69: τι να την κάνω τη ζωή πια; ). Tότε όµως είχε αιτιολογήσει την απόφασή της να µείνει στη ζωή µε την ελπίδα της επιστροφής του Μενέλαου.
- 31. Εννοεί το Θεοκλύµενο, που κάνει ό,τι µπορεί για να πάρει την Ελένη γυναίκα του ˙ η προσπάθειά του όµως αυτή, να της επιβάλει το γάµο παρά τη θέλησή της, είναι για την Ελένη δείγµα έλλειψης αγάπης.
- 32. H Eλένη διακόπτει το λόγο της Kορυφαίας από φόβο µήπως, αν αφήσει το µνήµα του Πρωτέα, βρεθεί στο έλεος του Θεοκλύµενου.

A Π Ο Φ Α Σ Η Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
-  Ποια απόφαση παίρνει η Eλένη και για ποιους λόγους ;

Π Α Ρ Ε Μ Β Α Σ Η Τ Ο Υ X Ο Ρ Ο Υ
-  Mε ποια επιχειρήµατα προσπαθεί ο Xορός να αποτρέψει την Eλένη από την απόφασή της ;
-  Ποια συµβουλή της δίνει ο Xορός ;
- n Τα προηγούµενα τµήµατα του Xορικού άδονταν από όλα τα µέλη του Xορού. Τώρα όµως από το οµαδικό τραγούδι περνάµε στη συνοµιλία µεταξύ της Ελένης και της Kορυφαίας του Χορού.
-  Πιστεύεις ότι η κίνηση των γυναικών του Xορού αλλάζει;
-  Πώς φαντάζεσαι τη στάση και τις κινήσεις της Eλένης και της Kορυφαίας όσο αυτές συνοµιλούν;
Kορυφαία - Γυναίκες του Xορού (Eθνικό Θέατρο, 1977, σκην. A. Σολοµός, χορογρ. N. Tσάτσου-Συµεωνίδου)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Eλένη - Xορός (Λ. Tασοπούλου, Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)
- n Πολλές φορές οι ήρωες του Ευριπίδη εκφράζουν την επιθυµία να αποδράσουν από την οδυνηρή πραγµατι- κότητα µέσα στην οποία ζουν. Κάποτε η επιθυµία τους αυτή εκφράζεται και ως ευχή να πεθάνουν ή ως πα- ράπονο που δεν είναι ήδη νεκροί.
-  Σε ποια σηµεία του λόγου της Ελένης διαφαίνεται η επιθυµία απόδρασης ;
-  Ποια είναι η οδυνηρή πραγµατικότητα από την οποία θέλει να αποδράσει;
-  Ποια αισθάνεται ότι είναι η ευθύνη της;

Όσο εξελίσσεται το έργο, µπορούµε να διαµορφώνουµε
µια πιο ολοκληρωµένη εικόνα για τη λειτουργία του Χορού στην Ελένη . Ο Χορός, που σε όλη τη διάρκεια του κοµµού συ-
νέπασχε µε την Ελένη θεωρώντας αληθινές τις πληροφορίες του Τεύκρου, εκφράζει πλέον επιφυλάξεις για την αξιοπιστία
τους και αναλαµβάνει πιο ενεργό ρόλο.
-  Ας προσπαθήσουµε να ερµηνεύσουµε την αλλαγή στη στάση του Xορού και να διερευνήσουµε τη σηµασία της στη δραµατική οικονοµία του έργου.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 5
« I Ν Τ Α Θ Ε Λ Ω Π Λ Ι Ο Τ Η Z Η Σ Η Ν Α M Α Κ Ρ Α Ι Ν Ω »
[Η Αρετούσα, που περιμένει το γυρισμό του αγαπημένου της Ερωτόκριτου, πληροφορείται το θάνατό του.]
ΑΡΕΤΟΥΣΑ. Ρωτόκριτε, ίντα θέλω πλιο τη ζήση να μακραίνω;
Ποια ολπίδα πλιο μου 'πόμεινε και θε να σ' ανιμένω; Δίχως σου πώς είν' μπορετό στον κόσμο πλιο να ζήσω; Ανάθεμα το ριζικό στά φύλαγεν οπίσω!
[...] Μοίρα, δε σε φοβούμαι πλιο κι ό,τι κι α θέλεις κάμε, [...]
εις τα βουνιά ας με ρίξουσι και τα θεριά ας με φάσι, η απονιά σου να χαρεί κι η γνώμη να χορτάσει.

Β. Κορνάρος, Ερωτόκριτος , E, στ. 985-988, 1023, 1027-1028 (Aπό το B. Kορνάρος, Eρωτόκριτος , Eρμής)
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»

AMOIBAIO* 33 ( στ. 372-436)
ΕΛE. Σωστές, καλές 34 µου, οι συµβουλές σας˙ εµπρός, εµπάτε στο παλάτι να µάθετε ποιοι αγώνες µε καρτερούν ακόµα.
Με χαρά δέχοµαι το κάλεσµά σου.
ΕΛE. Ω! µαύρη µέρα. Τάχα ποιο θλιβερό µαντάτο θ' ακούσω η δύστυχη;
XOP. Μην προµαντεύεις συµφορές κι από τα πριν θρηνολογείς.
- ΕΛE. Τι να 'χει πάθει ο δόλιος µου άντρας; Το φως του ήλιου τάχα θα το βλέπει, 35 το τέθριππό του το άρµα 36 και των άστρων τους δρόµους, ή µε τους νεκρούς βαθιά στην κατωγής τη σκοτεινή τους έχει µοίρα;
- XOP. Πάντοτε να 'χεις, ό,τι και να γίνει, για τα µελλούµενα καλές ελπίδες.

- ΕΛE. Φωνάζω εσένα, Ευρώτα δροσερέ, 37 µε τα χλωρά καλάµια, κι όρκο παίρνω σε σένα, αν είναι αλήθεια ο λόγος πως έχει ο άντρας µου χαθεί - ανόητη τάχα φήµη; Πες µου. Θηλιά θα βάλω στο λαιµό µου φονική ή θάνατο θα βρω, τρυπώντας µε κοφτερό µαχαίρι το κορµί µου ποτάµι να χυθεί το αίµα, 38 σφαχτάρι 39 εγώ στις τρεις θεές και στον τσοπάνη γιο του Πρίαµου, 40 που µια φορά κοντά στις στάνες έπαιζε το µονότονο σουραύλι.
XOP. Αλλού να πέσει το κακό, για σε µονάχα η ευτυχία.
- 33. αµοιβαίο: λυρικός διάλογος ανάµεσα στην Eλένη και το Xορό.
- 34. H Ελένη χρησιµοποιεί πληθυντικό αριθµό, επειδή η Kορυφαία µιλάει ως εκπρόσωπος όλων των γυναικών του Xορού.
- 35. Σε άλλη µετάφραση: Tο φως άραγε βλέπει [ο Mενέλαος] / να βλέπει τα τέσσερα τ' άλογα του ήλιου, την πορεία των άστρων; (µτφρ. E. Xατζηανέστης).
- 36. Σύµφωνα µε τη µυθολογία, ο Ήλιος ταξίδευε από την Ανατολή προς τη Δύση µε άρµα που το έσερναν τέσσερα άλογα (τέθριππο).
- 37. Eδώ η Eλένη επικαλείται κάτι ιερό και πολύτιµο γι' αυτήν, τον ποταµό της πατρίδας της, τον Eυρώτα. Kαι εµείς στους όρκους µας επι- καλούµαστε το θείον.
- 38. Ο τρόπος της αυτοκτονίας (µε αγχόνη ή µε µαχαίρι), που απασχόλησε την Ελένη στους στίχους 339-341, δεν την ενδιαφέρει πια, καθώς είναι αποφασισµένη να πεθάνει, αν η µαντεία της Θεονόης είναι κακή.
- 39. H Eλένη σκέφτεται να αυτοκτονήσει µε τον ίδιο τρόπο που θανατώνονταν τα ζώα στις θυσίες. Έτσι θα στιγµατίσει τις τρεις θεές, που ευθύνονται για την τύχη της.
- 40. Εννοεί τον Πάρη.

Σ Χ Ο Λ Ι Α

A Ν Τ Ι Δ Ρ Α Σ Η Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
-  Ποιοι είναι οι φόβοι της Eλένης και πώς τους αντιµετωπίζει ο Xορός ;
-  Ποιον όρκο παίρνει η Eλένη ;
- n O Χορός, που µπήκε στην ορχήστρα µετά τον Πρόλογο, τώρα αποχωρεί ( µεθίσταται ).
-  Aς φανταστούµε την πορεία που ακολούθησαν οι γυ- ναίκες του Χορού µπαίνοντας και βγαίνοντας από την ορχήστρα και ας τη σηµειώσουµε στη διπλανή φωτο- γραφία.
Mακέτα σκηνικού του Γιάννη Tσαρούχη για παράσταση της Eλένης (Eλληνική Σκηνή της Άννας Συνοδινού, 1966)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο Xορός συνήθως παρέµενε στην ορχήστρα σε όλη τη διάρκεια του έργου. Οι µεταστάσεις*, όπως αποκαλούνται οι αποχωρήσεις του από την ορχήστρα κατά τη διάρκεια της δράσης, είναι στα έργα που σώζονται ελάχιστες και γίνονται για δραµατικούς λόγους. Στη σκηνή που παρακολουθούµε έχουµε µία από τις ελάχιστες αυτές µεταστάσεις.
-  Με ποια πρόφαση αποχωρούν οι γυναίκες του Χορού;
-  Ποιες δραµατικές ανάγκες φαντάζεσαι ότι απαιτούν την απουσία του Χορού από την ορχήστρα;
- n Η Ελένη αποδέχεται την πρόταση του Χορού να ελέγξει τις πληροφορίες του Τεύκρου προσφεύγοντας στη Θεονόη. Και όµως παραµένει στη σκηνή για λίγο.
-  Mπορείς να δικαιολογήσεις το δισταγµό της;
-  Ποια συναισθήµατα σου προκαλεί αυτή η επιβράδυνση;

Eλένη (Ά. Πασπάτη, Eυριπίδης Oρέστης, Eθνικό Θέατρο, 1982)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 6
- « X Ο Ρ Ο Σ Μ Ε E Ν Ο ΡΑ Σ Η Κ Α Ι E ΥΑ Ι Σ Θ Η Σ Ι Α »
Εξάλλου, με παρόμοια πρόσωπα, δηλαδή γέροντες και γυναίκες, ο ποιητής είχε τη δυνατότητα να επιτύχει εκείνους τους συνδυασμούς ώριμης στοχαστικότητας και συγκινησιακής ευπάθειας, μαζί με ένα στοιχείο έντονης παθητικότητας, που χαρακτηρίζουν συνήθως τα λυρικά μέρη της τραγωδίας. Ο Xορός, ακόμα και όταν συγκροτείται από πρόσωπα ταπεινά -λ.χ. λαϊκές γυναίκες ή δούλουςδιαθέτει ενόραση, ευαισθησία και πείρα, κάποτε μάλιστα σε βαθμό μεγαλύτερο από τα ηγεμονικά πρόσωπα του δράματος.

Ν. X. Χουρμουζιάδης
(Aπό το N. X. Xουρμουζιάδης, Περί Xορού, O Pόλος του Oμαδικού Στοιχείου στο Aρχαίο Δράμα , Kαστανιώτης)
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»

ΕΛE. Ω!
ΕΛE. Ω! 41 Τροία κακορίζικη, 42 405 ρηµάχτηκες για κάτι που δεν έγινε και τόσα υπόφερες δεινά˙ τα δώρα που µου χάρισεν η Κύπρη ατέλειωτα γεννήσαν µοιρολόγια, αρίφνητο 43 αίµα, δυστυχίες πάνω στις δυστυχίες, θρήνους στους θρήνους, συµφορές… Μανάδες χάσαν τα παιδιά τους˙ στο φρυγικό του Σκάµαντρου το ρέµα ρίξανε τα κοµµένα τους µαλλιά 44 415 των σκοτωµένων οι αδελφές. Με πικρούς βόγγους και κραυγές θρηνολογήσαν οι Ελληνίδες, χεροχτυπώντας το κεφάλι απελπισµένα και µε τα νύχια σκίζοντας, µατώνοντας τα τρυφερά τους µάγουλα. 45 Ω! Καλλιστώ 46 καλότυχη παρθένα της Αρκαδίας, που κάποτε σου 'δωσε ο Δίας τετράποδο κορµί κι έτσι έσµιξε µαζί σου˙ καλύτερη απ' τη µάνα µου είχες µοίρα˙ µε τη θωριά πυκνόµαλλου αγριµιού -λιόντισσας όψη ανήµερηξαλάφρωσες απ' τη βαριά σου θλίψη˙ του Μέροπα η κόρη, η Τιτανίδα, που για την άφταστη οµορφιά της η Άρτεµη την έδιωξε οργισµένη, γίνηκε χρυσοκέρατη αλαφίνα˙ µονάχα τα δικά µου κάλλη της Δαρδανίας αφάνισαν τα κάστρα 435 και τους βασανισµένους Αχαιούς.

- 41. H Eλένη τραγουδάει αυτά τα λόγια (µονωδία).
- 42. Η Ελένη αναφέρθηκε ήδη στα δεινά που προξένησε η οµορφιά της σε συγκεκριµένα άτοµα. Tώρα περνάει στα δεινά λαών, των Tρώων και των Eλλήνων.
- 43. αρίφνητο = ατέλειωτο.
- 44. Το κόψιµο των µαλλιών ήταν ένδειξη πένθους.
- 45. Οι συγγενείς του νεκρού θρηνούσαν χτυπώντας το κεφάλι µε τα χέρια και γδέρνοντας το πρόσωπό τους µε τα νύχια. Aυτός ο θρηνητικός τρόπος δεν εγκαταλείφθηκε ποτέ τον συναντάµε ακόµα και σήµερα σε περιοχές της Eλλάδας, όπως στη Mάνη, στην Kρήτη...
- 46. Στους στίχους 422-436 η Ελένη συγκρίνει τον εαυτό της µε δύο µυθικά πρόσωπα, την Καλλιστώ (από τη λέξη κάλλος = οµορφιά) και την κόρη του Tιτάνα Mέροπα. Η Καλλιστώ, σύµφωνα µε τον Ευριπίδη, µεταµορφώθηκε σε λέαινα ( λιόντισσα ), ενώ η κόρη του Τιτάνα Μέροπα σε ελάφι. H σύγκριση αυτή γίνεται, για να τονίσει ότι η δική της τύχη είναι χειρότερη. H οµορφιά της Kαλλιστώς και της Tιτανίδας έβλαψε µόνο τις ίδιες και η µεταµόρφωσή τους σήµανε το τέλος των δεινών τους. H οµορφιά όµως της Eλένης κατέστρεψε ολόκληρους λαούς και της προξένησε συµφορές που δεν έχουν λήξει ακόµη.

Σ Χ Ο Λ Ι Α
- Θ Ρ Η Ν Ο Σ Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
- Γ Ι Α Τ Ο Υ Σ N Ε Κ Ρ Ο Υ Σ
- Γ Ι Α Τ Η Ν O Λ Ε Θ Ρ Ι Α O Μ Ο Ρ Φ Ι Α Τ Η Σ
-  Mε ποια µυθικά πρόσωπα συγκρίνει τον εαυτό της η Eλένη ;
-  Ποια είναι τα κοινά τους σηµεία ;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Η Ελένη, πριν αποχωρήσει από τη σκηνή, τραγουδάει στίχους γεµάτους αγωνία και πάθος.
- Οι διπλανές φωτογραφίες, αν και δεν είναι από παράσταση της Ελένης , θα µπορούσαν να µας βοηθήσουν να πα- ρατηρήσουµε τα µέσα (π.χ. βλέµµα, κί- νηση χεριών), µε τα οποία οι σηµερινοί ηθοποιοί εκφράζουν αυτό το πάθος.
-  Τι θα αξιοποιούσες από αυτά, για να σκηνοθετήσεις ή για να ερµη- νεύσεις τη µονωδία της Eλένης;
Kατίνα Παξινού
Aντιγόνη Bαλάκου
Mελίνα Mερκούρη

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Η ιδέα ότι η οµορφιά είναι καταστροφική, είτε για εκείνον που την έχει είτε για τους άλλους, είναι πολύ διαδεδοµένη.
-  Ας εξετάσουµε πώς αντιµετωπίζει το θέµα της οµορφιάς της η Ελένη και αν επηρεάζει την τραγικότητά της.
- n Στο τελευταίο µέρος της Παρόδου, ιδιαίτερα στο αµοιβαίο, παρακολουθούµε την ηρωίδα να θρηνεί για τα πάθη της, τις προσωπικές της συµφορές και τις αγωνίες της, αλλά και για την αγριότητα και τα δεινά του πολέµου. Εκφράζεται έτσι έντονα το παθητικό στοιχείο, που χαρακτηρίζει γενικότερα το έργο του Ευριπίδη.
-  Ας επισηµάνουµε κάποια σηµεία της Παρόδου, όπου γίνεται ιδιαίτερα εµφανές αυτό το στοιχείο.
-  Ποια συναισθήµατα δηµιουργούνται στους θεατές/αναγνώστες για την ηρωίδα;

H Eλένη τελικά αποχωρεί. H σκηνή µένει άδεια. Mια αίσθηση προσµονής κυριαρχεί. Σκέψου τι έγινε στην Πάροδο. Φαντάσου τη συνέχεια, πριν δεις τα παρακάτω.
Γυναικεία µορφή από ταπισερί του 14ου αι.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 7
O Μ Ο Ρ Φ Ι Α
- Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου, για πες μου αλήθεια τώρα, ποια είναι η ομορφότερη μέσα σ' αυτή τη χώρα; [...] -Δροσερή σαν τριαντάφυλλο είσαι όμορφη τσαρίνα, η μικρή όμως πριγκίπισσα είναι πιο όμορφη, πιο φίνα!
Στα λόγια αυτά, η τσαρίνα πρασίνισε από λύσσα και τα μάτια της έβγαλαν φλόγες μίσους.
Α. Σ. Πούσκιν, Η πριγκίπισσα και οι εφτά ιππότες (παραμύθι)
(Aπό το O κόσμος των παραμυθιών , τόμ. 3, Eκδοτικός Oργανισμός Xρυσός Tύπος)
Ω ναι, γελάω καμιά φορά, κι ακούω το γέλιο μου βραχνό ν' ανεβαίνει/ όχι απ' το στήθος πια, πολύ πιο κάτω, απ' τα πόδια  πιο κάτω, μες από τη γης. Και γελάω. Πως ήταν δίχως νόημα όλα, / δίχως σκοπό και διάρκεια και ουσία -πλούτη, πόλεμοι, δόξες και φθόνοι, / κοσμήματα και η ίδια η ομορφιά μου.

Γ. Ρίτσος, H Eλένη (απόσπασμα) (Aπό το Γ. Pίτσος, H Eλένη , Kέδρος)
«Αἰὼν δυσαίων τις ἔλαχεν ἔλαχεν»

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Aς υποθέσουµε ότι στους στίχους της Eλένης που θα διδαχθούν αναλυτικά στην τάξη σας δεν περιλαµβάνεται η Πά- ροδος. Aναλαµβάνετε να παρουσιάσετε συνοπτικά στους συµµαθητές σας τα βασικά της σηµεία σε ένα κείµενο 100 περίπου λέξεων, έτσι ώστε οι συµµαθητές σας να µπορέσουν να µελετήσουν χωρίς πρόβληµα το A' Eπεισόδιο.
- 2. Οι γυναίκες του Xορού και η Ελένη εκφράζουν τη συναισθηµατική τους φόρτιση µέσα από ένα τραγούδι (κοµµός). Με ποιους εκφραστικούς τρόπους δηλώνονται τα συναισθήµατά τους στη β' στροφή και τη β' αντιστροφή;
- 3. O Xορός στην τραγωδία Ελένη αποτελείται από Ελληνίδες αιχµάλωτες γυναίκες, που άρπαξαν βάρβαροι επιδρο- µείς. Πώς εξυπηρετεί κατά τη γνώµη σας την εξέλιξη του δράµατος η γυναικεία φύση, η ελληνική καταγωγή και η κατάσταση των µελών του Xορού;
- 4. Ως θεατές µιας σύγχρονης παράστασης της Ελένης συνθέτετε ένα σύντοµο κείµενο, στο οποίο καταγράφετε τις εντυπώσεις σας από την είσοδο του Χορού. Μπορείτε να λάβετε υπόψη σας ανάµεσα σε άλλα και τα εξής: ποιες αποτελούν το Χορό, από πού και µε ποιον τρόπο εισέρχονται στη σκηνή, τι χαρακτηρίζει γενικά την παρουσία τους.

Ο Ευριπίδης, σε έργα του που αναφέρονται στον Τρωικό πόλεµο, περιγράφει τις καταστροφικές του συνέπειες
µε την ίδια ένταση, τόσο για τους ηττηµένους Τρώες όσο και για τους νικητές Έλληνες. Nα εντοπίσετε τα σχετικά
σηµεία και να αναζητήσετε τη βαθύτερη σκοπιµότητα αυτής της αναφοράς.
- 6. Ποια είναι η στάση του Xορού στο αµοιβαίο (στ. 372-436) και πώς διαφοροποιείται από τη στάση του στον κοµµό;
- 7. Tι θα έχανε κατά τη γνώµη σας η παράσταση, αν δεν υπήρχε ο Xορός και στη θέση του βρισκόταν µια πιστή θε- ραπαινίδα της Eλένης;
- 8. Nα βρείτε στα λόγια του Xορού παραµυθητικά επιχειρήµατα και να συντάξετε, µε βάση αυτά, ένα σύντοµο παρη- γορητικό λόγο που θα απευθύνεται στην Eλένη.

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
Ας υποθέσουµε ότι η τάξη σας έχει αναλάβει να οργανώσει µια έκθεση φωτογραφίας για το αρχαίο δράµα. Συγκεντρώ- νοντας φωτογραφικό υλικό από προγράµµατα θεατρικών παραστάσεων και από το Διαδίκτυο, να κάνετε µια πρόταση για τη «Γωνιά του Χορού». Ξεκινήστε, αν θέλετε, την έρευνά σας σε µια «µηχανή αναζήτησης» του Διαδικτύου, βάζοντας τις λέξεις: «τραγωδία» ή chorus.
Μπορείτε να ταξινοµήσετε τις φωτογραφίες µε κριτήριο το φύλο των µελών του Xορού, τη σκευή τους, το σχηµα- τισµό και το βηµατισµό τους, το είδος της παράστασης (κλασική ή µοντέρνα) και να γράψετε τις κατάλληλες λεζάντες.

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
Η υπέρµετρη οµορφιά είναι πηγή πόνου, πιστεύει η Ελένη. Εξετάστε πώς αντιµετωπίζεται το θέµα αυτό: α) στη µυθολογία (π.χ. ο µύθος του Άδωνη και του Νάρκισσου), β) σε παραµύθια (π.χ. Χιονάτη), γ) σε δηµοτικά τραγούδια (π.χ. Παραλογές , «Ο ζηλιάρης σύζυγος», επιµ. Γ. Iωάννου, εκδ. Eρµής, NEB), δ) στην αρχαία γραµµατεία (π.χ. Ηρόδοτος 1, 8-12, «Η γυναίκα του Κανδαύλη»).

Θ Ε Μ ΑΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
Όσοι ξεκινήσατε την αποδελτίωση θα ήρθατε αντιµέτωποι µε τις πρώτες δυσκολίες. Μπορεί να σας βοηθήσει στη δου- λειά σας και η εξής υπόδειξη: γράφουµε πάνω δεξιά στο δελτίο µας το θέµα και τις ειδικότερες κατηγορίες που απο- δελτιώνουµε. Στη συνέχεια αντιγράφουµε το στίχο που µας ενδιαφέρει ή γράφουµε µε δικά µας λόγια το νόηµά του. Η αποδελτίωση µπορεί να συνεχιστεί µε τα εξής θέµατα: 5) αποφθεγµατικές εκφράσεις, 6) τύχη, 7) µύθοι.
EYPIΠIΔH Eλένη

A' EΠEIΣOΔIO
στ. 437-575

Aπό κατακτητής της Tροίας ένας ρακένδυτος ναυαγός
«Καὶ νῦν τάλας ναυαγὸς ἀπολέσας φίλους ἐξέπεσον ἐς γῆν τήνδε» (στ. 408-409, µτφρ. στ. 465-466)

Π Λ O K H

Θ E M A T A
- n H εµφάνιση του πολύτιµου Συντρόφου
- Oι πληροφορίες της Γερόντισσας
- l O Mενέλαος: τραγικός ήρωας ή κωµική φιγούρα
- l H αποµυθοποίηση των ηρώων
- l Eίναι και Φαίνεσθαι
Mενέλαος (Λ. Bογιατζής, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. N. Xουβαρδάς)

A ' E Π E I Σ O Δ I O
η Σ K H N H 437-494

Mενέλαος
Γερόντισσα - Mενέλαος
Mενέλαος
η Σ K H N H 495-541
η Σ K H N H 542-575

1η ΣKHNH (στ. 437-494)

ΜΕΝΕΛΑΟΣ
Σ Χ Ο Λ Ι Α
Πέλοπα, που αγωνίστηκες στην Πίσα µε τον Οινόµαο σ' αρµατοδροµίες, τότε, που 'χες καλέσει τους θεούς σε δείπνο, 1 να 'χανες τη ζωή σου, πριν ακόµα γεννήσεις το γονιό µου, τον Ατρέα, κι εκείνος πάλι από την Αερόπη δυο γιους, τον Αγαµέµνονα κι εµένα το Μενέλαο, ζευγάρι ξακουσµένο˙ γιατί θαρρώ -και καυχησιά δεν είναιπως µε καράβια οδήγησα στην Τροία στράτευµα πλήθος 2 κι όχι µε τη βία σαν τύραννος, αλλά µ' ακολουθήσαν θέλοντας οι λεβέντες της Ελλάδας. Χαθήκανε πολλοί, πολλοί κι εκείνοι που χαίρονται, γιατί έχουνε ξεφύγει τον κίνδυνο της θάλασσας και φέραν 3 τα ονόµατα των σκοτωµένων πίσω στα σπίτια τους. 4 Εγώ περιπλανιέµαι τόσον καιρό στο κύµα ο δόλιος, 5 όσο χρειάστηκα την Τροία για να κουρσέψω˙ 6 κι ενώ ποθώ στον τόπο µου να φτάσω, τη χάρη αυτή οι θεοί δε µου χαρίζουν. Τριγύρισα τους έρµους της Λιβύης τους αφιλόξενους γιαλούς και κάθε φορά, 7 που την πατρίδα µου ζυγώνω, µακριά µε ξανασπρώχνουν οι ανέµοι, χωρίς µες στα πανιά µου να φουσκώσει ποτέ πρίµος αγέρας για τη Σπάρτη. Και τώρα ναυαγός ο µαύρος, δίχως φίλους στη χώρα βγήκα εδώ. Συντρίµµια γίνηκε το καράβι µου στους βράχους. Μου ξέµεινε η καρένα µόνο κι έτσι

E Ι Σ Ο Δ Ο Σ Τ Ο Υ M Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ - T Ο Π Α Ρ Ε Λ Θ Ο Ν Τ Ο Υ
-  Ποιους προγόνους του αναφέρει και ποια ευχή διατυπώνει ;
-  Γιατί καυχιέται ο Mενέλαος ;
-  Ποιες είναι οι περιπέτειές του ;

Π Α Ρ Ο Ν
Τ Ο Υ
-  Ποια είναι τα βάσανά του;
- Tι τον έφερε στην είσοδο του ανακτόρου ;
- 1. Το κείµενο εδώ έχει µάλλον υποστεί αλλοιώσεις ˙ το γενικό νόηµα των στίχων 437-441 πρέπει να είναι: Μακάρι, Πέλοπα, που ο Τάνταλος σε πρόσφερε κάποτε γεύµα στους θεούς, να µη σε είχε αναστήσει ο Δίας ˙ έτσι δε θα κέρδιζες στις αρµατοδροµίες την Ιπποδάµεια και δε θα είχες γεννήσει τον πατέρα µου Ατρέα... O Mενέλαος δηλαδή εύχεται να µην είχε γεννηθεί ο πατέρας του, άρα και ο ίδιος.
- 2. O Mενέλαος παρουσιάζει τον εαυτό του και όχι τον αδελφό του Aγαµέµνονα ως αρχηγό της εκστρατείας στην Tροία. Ίσως να µην είναι δείγµα της αλαζονείας του αλλά συνειδητή επιδίωξη του Eυριπίδη να αναδείξει τον ηρωισµό του Mενέλαου.
- 3. και φέραν = φέρνοντας.
- 4. H µνήµη των αποθανόντων έχει µεγάλη σηµασία για τους Έλληνες και ιδιαίτερα για τους Αθηναίους θεατές µετά τη Σικελική καταστροφή.
- 5. H αντίθεση ανάµεσα στον περιπλανώµενο Μενέλαο και σε όλους τους υπόλοιπους Έλληνες, που είτε χάθηκαν στην Τροία είτε γύρισαν στην πατρίδα τους, θυµίζει την αρχή της Οδύσσειας (α, στ. 11-14): Όλοι, όσοι τότε ξέφυγαν το µαύρο χάρο, πήγαν / στα σπίτια τους από γιαλούς και µάχες γλιτωµένοι. / Κι αυτόν µονάχα πόκλαιγε πατρίδα και γυναίκα / τον κράταε λατρευτή θεά, η Καλυψώ, η νεράιδα… (µτφρ. Z. Σίδερης).
- 6. Ο Μενέλαος δεν περιπλανιέται δέκα χρόνια αλλά επτά ˙ σωστότερη θα ήταν η µετάφραση: περιπλανιέµαι από τότε που κούρσεψα την Τροία.
- 7. Στην πραγµατικότητα, όπως θα αναφέρει πιο κάτω ο ίδιος ο Μενέλαος, µόνο µία φορά πλησίασε στο Ακρωτήριο του Μαλέα. Εποµένως, η επανάληψη τονίζει και επιτείνει τις συµφορές του Μενέλαου, που θυµίζουν το δύσκολο νόστο του Oδυσσέα.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Η Ελένη και οι γυναίκες του Χορού βρίσκονται στο παλάτι, όπου ζητούν πληροφορίες για την τύχη του Μενέλαου. Διάχυτο είναι ένα κλίµα αδηµονίας.
- n Ένα νέο πρόσωπο εµφανίζεται στη σκηνή. Aπό πού έρχεται; Τι φοράει; Πώς µαθαίνουµε ποιος είναι;
- Ας παρατηρήσουµε τις φωτογραφίες του A' Eπεισοδίου (σελ. 35-43) που απεικονίζουν το Mενέλαο σε σύγχρονες πα- ραστάσεις. Σε ποιες περιπτώσεις ο ενδυµατολόγος ακολούθησε πιστά τις σκηνογραφικές πληροφορίες που µπορούµε να αντλήσουµε από το κείµενο;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Με την είσοδο του Μενέλαου αρχίζει το A' Eπεισόδιο*, που αποτελεί ένα από τα επικά-διαλογικά* µέρη της τραγωδίας. Δε βρισκόµαστε, λοιπόν, στην αρχή του έργου ˙ η δράση έχει ήδη αρχίσει. Παρ' όλα αυτά, υποστηρίζεται ότι ο µονόλογος αυτός του Μενέλαου είναι ένας δεύτερος Πρόλογος.
-  Ας αναζητήσουµε στο κείµενο στοιχεία που στηρίζουν αυτή την άποψη.
-  Ποιες δραµατικές σκοπιµότητες υπηρετεί ο δεύτερος αυτός Πρόλογος;
- n Η εµφάνιση του Μενέλαου ως ναυαγού ασφαλώς δε θυµίζει σε τίποτα το Μενέλαο του µύθου.
-  Ποια εντύπωση πρέπει να έκανε στους θεατές αυτή η εµφάνιση ενός βασιλιά και µάλιστα αρχηγού της εκστρατείας στην Τροία; Aς λάβουµε υπόψη µας ότι ο κωµωδιογράφος Αριστοφάνης σατίρισε µε έντονη ειρωνεία την προσπάθεια του Eυριπίδη να συγκινήσει τους θεατές µε τη ρακοφορία των ηρώων του.

Mενέλαος (Π. Eµµανουηλίδης, Eταιρεία Θεάτρου «H άλλη πλευρά», 2004, σκην. Ά. Mιχόπουλος)
Aριστοφάνης , Θεσµοφοριάζουσαι, Eθνικό Θέατρο, 1989, σκην. K. Mπάκας

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
« … E Ν Α K Ο Υ Ρ Ε Λ Ι Α Π Ο Τ Ο Π Α Λ Ι Ο Σ Ο Υ Δ Ρ Α Μ Α »
[ Ο βασικός ήρωας της κωμωδίας Aχαρνής του Aριστοφάνη, ο Δικαιόπολης, πρόκειται να απολογηθεί στο Xορό των συμπολιτών του και, για να τους συγκινήσει, σκοπεύει να παρουσιαστεί ως ήρωας του Ευριπίδη, ρακένδυτος και αξιολύπητος  σπεύδει λοιπόν στον ποιητή και του ζητάει δανεικά κουρέλια από τα έργα του. ]
- ΔΙΚ. Μα, Ευριπίδη,
- Δ ΙΚ. Ήταν ένας πολύ πιο διακονιάρης.
στα γόνατά σου πέφτω, χάρισέ μου ένα κουρέλι απ' το παλιό σου δράμα. Λόγο είν' ανάγκη στο Χορό να βγάλω, κι αν δεν τα πω καλά, θα με σκοτώσουν.
- Ε ΥΡ. (με κωμικό στόμφο) Ποια ράκη; Εκείνα που φορούσε ο δόλιος γέρος, ο Οινέας, στον τραγικόν αγώνα;
- Δ ΙΚ. $\_{Όχι του Οινέα}$˙ κάποιου άλλου πιο για κλάψες.
- Ε ΥΡ. Του Φοίνικα ίσως του τυφλού;
- Δ ΙΚ. Ήταν ένας κι απ' το Φοίνικα ακόμα πιο για κλάψες.
- Ε ΥΡ. Σαν ποιων σκουτιών 1 ξεσκλίδια 2 να γυρεύει; Του Φιλοχτήτη λες, του διακονιάρη;
- Ε ΥΡ. Μήπως ζητάς το λιγδιασμένο ντύμα που φόραγε ο κουτσός Βελλεροφόντης;
- Δ ΙΚ. $\_{Όχι ο Βελλεροφόντης}$˙ κάποιος άλλος, κουτσός κι εκείνος, φλύαρος, κολλιτσίδα και τροχισμένη γλώσσα.

Ε ΥΡ. $\_{Ξέρω, ξέρω}$˙ τον Τήλεφο θα λες, απ' τη Μυσία. Δ ΙΚ. $\_{Ναι, τον Τήλεφο}$˙ δώσ' μου, σε ικετεύω, εκείνου τις φασκιές. 1 τα σκουτιά = τα ρούχα 2 ξεσκλίδια = κουρέλια
Δημότες των Αχαρνών , στ. 415-431 (μτφρ. Θ. Σταύρου) (Aπό το Oι κωμωδίες του Aριστοφάνη , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)

2η ΣKHNH (στ. 495-541)
ΓΕΡΟΝΤΙΣΣΑ
Σωστά µιλάς, γριούλα, να, σ' ακούω˙ όµως κι εσύ µαλάκωσε λιγάκι. 14 500 Φεύγα˙ δουλειά µου να εµποδίζω, ξένε, 15 τους Έλληνες το σπίτι όταν ζυγώνουν.
Μη σπρώχνεις ντε, το χέρι µη µου σφίγγεις.
Εσύ θα φταις, στο λέω, αν δε µ' ακούσεις.
Πήγαινε µέσα, πες στ' αφεντικά σου.
- ΓΕΡ. Κακό για σένα, αν µάθουνε πως ήρθες.
- 8. Έτσι γλίτωσε κι ο Οδυσσέας, όταν οι θεοί τού βύθισαν το πλοίο και πνίξανε όσους συντρόφους τού είχαν αποµείνει.
- 9. Kυρίαρχη αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων είναι ότι µεγαλύτερη δυστυχία προκαλούν οι απότοµες µεταστροφές της τύχης.
- 10. Όπως ο Οδυσσέας, έτσι και ο Μενέλαος εµφανίζεται ως φιλέταιρος , δηλαδή ενδιαφέρεται για τους συντρόφους του.
- 11. Η περιγραφή τονίζει ότι το ανάκτορο είναι πολύ πλούσιο και, εποµένως, υπάρχει ελπίδα ο Μενέλαος να βρει τα αναγκαία.
- 12 Ο Μενέλαος λέει αυτά µάλλον µε υψωµένη την ένταση της φωνής του πιθανόν να χτυπάει και την πόρτα.
- 13. Η διαταγή του Θεοκλύµενου, να θανατώνονται οι Έλληνες που φτάνουν στην Αίγυπτο, είχε αναφερθεί και από την Ελένη στον Τεύκρο.
- 14. Kατάπληκτος ο Μενέλαος από την υποδοχή δεν προσέχει το περιεχόµενο των λόγων της θυρωρού, αλλά τον προσβλητικό τόνο της.
- 15. Η Γερόντισσα δε ρωτάει τον ξένο πώς τον λένε, επειδή εµφανίζεται ως ζητιάνος έτσι εξυπηρετείται και η δραµατική οικονοµία.

πάνω της έχω ανέλπιστα γλιτώσει, 8 µε την Ελένη που 'φερα απ' την Τροία. 470 Ποιος είναι ο τόπος, ποιοι τον κατοικούνε; Δεν ξέρω˙ µε τα ρούχα µου κουρέλια ντρεπόµουν να ρωτήσω τους ανθρώπους. Ο ευτυχισµένος, όταν κακοπάθει, νιώθει πικρότερη τη δυστυχία, 475 παρ' όσο αυτός που από παλιά την ξέρει. 9 Τώρα µε τυραννά σκληρά η ανάγκη˙ ψωµί δεν έχω ή ρούχο, καθώς δείχνουν τ' αποµεινάρια από το καραβίσιο πανί που' µαι ζωσµένος˙ τους χιτώνες, τα λαµπρά πέπλα η θάλασσα κατάπιε. Στα βάθη µιας σπηλιάς κρατάω κρυµµένη τη γυναίκα µου, αιτία στις συµφορές µου, κι όσοι αποµείναν απ' τους σύντροφούς µου, τους έβαλα να τη φυλάγουν. Μόνος γυρίζω ψάχνοντας για κείνους νά 'βρω κάτι να τους χορτάσω. 10 Μόλις είδα το σπίτι αυτό µε τους θριγκούς τριγύρω και τον ωραίο πυλώνα -αρχοντικό 'ναι11 ζύγωσα˙ κάτι ελπίζω για τους ναύτες 490 να οικονοµήσω˙ απ' τους φτωχούς δεν έχεις, ακόµη κι αν το θέλουνε, βοήθεια. Έε˙ δε θα 'ρθεί ένας θυρωρός στην πόρτα να πει στο νοικοκύρη τα δεινά µου; 12 Ποιος είναι κει όξω; Φύγε, γιατί στέκεις στη θύρα; Θα ενοχλήσεις τους αφέντες. Θα σε σκοτώσουν, Έλληνας αν είσαι. 13 Κανέναν δεν αφήνουν εδώ νά 'ρθει.

Σ Χ Ο Λ Ι Α
M E N E Λ Α Ο Σ Κ Α Ι Η A Φ Ι Λ Ο Ξ Ε Ν Η Γ Ε Ρ Ο Ν Τ Ι Σ Σ Α
-  Tι ζητάει ο Mενέλαος και πώς του συµπεριφέρεται η Γερόντισσα ;
- n Η ρήση του Μενέλαου µοιάζει µε την προλογική ρήση της Ελένης. Υπάρχει όµως µια βασική διαφορά: η Ελένη απευθυνόταν στους θεα- τές, ενώ ο Μενέλαος παρουσιάζει τις αναγκαίες πληροφορίες µε ένα γνήσιο µονόλογο.
-  Πώς θα αξιοποιούσες την επι- σήµανση αυτή, αν σκηνοθε- τούσες τους µονολόγους των δύο ηρώων;
Eλένη (K. Kαραµπέτη, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)
- n Ας παρατηρήσουµε το λόγο του Μενέλαου. Διαρθρώνεται σε δύο άξονες. O Mενέλαος κάποτε... ο Mενέλαος τώρα...
-  Ας θυµηθούµε τα χαρακτηριστικά του τραγικού ήρωα. Θα τον χαρακτή- ριζες τραγικό ήρωα; Γιατί; Πώς νιώθεις ακούγοντάς τον;
- n Ως θεατές/αναγνώστες της Ελένης είναι η δεύτερη φορά που ακούµε κά- ποιον ήρωα να περηφανεύεται πως κούρσεψε την Τροία: στον Πρόλογο ο Τεύκρος, τώρα ο Μενέλαος.
-  Ας αναζητήσουµε οµοιότητες και διαφορές ανάµεσα στους δύο αυτούς ήρωες ως προς τη σκηνική παρουσία και την κατάστασή τους.
-  Ποιες σκέψεις για τις συνέπειες του πολέµου µάς γεννά η τύχη των δύο αυτών ηρώων; O Oδυσσέας καραβοτσακισµένος

O Oδυσσέας καραβοτσακισµένος (παράσταση από κράνος του 5ου αι. π.X.)
H Mεγάλη Έξοδος , Δίκτυο Kοινωνικής Yποστήριξης Προσφύγων και Mεταναστών

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Mενέλαος (Δ. Kαρέλλης, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
H Π Ε Ρ Ι Π Λ Α Ν Η Σ Η
O ευσεβής Aινείας πολλά αναλογίζονταν τη νύχτα, / και μόλις το ζωογόνο βγήκε της μέρας φως, αποφασίζει / τους νέους τόπους, όπου τον ρίξαν οι άνεμοι, να εξερευνήσει, / να μάθει ποιοι τον τόπο κατοικούν, άνθρωποι ή θηρία, / γιατί ακαλλιέργητο τον βλέπει, κι ύστερα να γυρίσει, / στους συντρόφους του να πει όσα θα έχει δει.
Βιργίλιος, Αινειάδα I, στ. 305-309 (μτφρ. X. Pάμμος)
- ΜΕN. Τους ναυαγούς κανείς δεν τους πειράζει. 16
Κάποιο άλλο σπίτι τότες άντε να 'βρεις. Δε φεύγω, θα µπω µέσα, να µ' αφήσεις.

ΓΕP. Ενόχληση έχεις γίνει, θα σε διώξουν. 510 ΜΕN. Αχ! πού είσαι, κοσµοξάκουστε στρατέ µου.
Εκεί, µα όχι εδώ, σπουδαίος ήσουν.
Θεοί, να µ' ατιµάζουν έτσι εµένα!
Δακρύζεις; Τι σου φέρνει τόση λύπη;
Την πρώτη µου, παλιά ευτυχία θυµάµαι.
Δεν πας λοιπόν στους φίλους σου να κλάψεις;
Σου φταίνε τα λαµπρά νερά του Νείλου; 520
Όχι˙ στενάζω για τις συµφορές µου.
Δεν είσαι ο µόνος˙ κι άλλοι δυστυχούνε. 19
Ο βασιλιάς που µου είπες είναι µέσα;
Nα ο τάφος του˙ ο γιος του βασιλεύει.
ΜΕN. Βρίσκεται στο παλάτι ή έχει φύγει; ΓΕP. Λείπει˙ και των Ελλήνων εχθρός µέγας. ΜΕN. Τι του έκαναν κι εγώ θα το πληρώσω; 20

Είν' η Ελένη εδώ, του Δία η κόρη.
Τι λες; Πώς είπες; Ποια; Πες το µου πάλι.
Η κόρη του Τυνδάρεω απ' τη Σπάρτη.
ΜΕN. Κι εδώ από πού σας ήρθε; Εξήγησέ µου. ΓΕP. Από τη Λακεδαίµονα έχει φτάσει. ΜΕN. Πότε; Την έκλεψαν απ' τη σπηλιά µου; 21 ΓΕP. Προτού να πάνε οι Αχαιοί στην Τροία. 22 Μα τώρα φύγε. Κάτι στο παλάτι 535 συµβαίνει που µας έχει αναστατώσει. Ήρθες σε δύσκολη στιγµή˙ ο αφέντης αν σ' έβρει εδώ, το θάνατο θα λάβεις για δώρο της φιλοξενίας. 23 Έχω στους Έλληνες αγάπη, ωστόσο σου είπα 540 λόγια πικρά, γιατί τονε φοβάµαι.

- 16. O σεβασµός προς τους ξένους, ιδίως όταν βρίσκονται σε ανάγκη, θεωρείται από τους αρχαίους Έλληνες δείγµα πολιτισµού.
- 17. O Πρωτέας, αν και νεκρός, κυριαρχεί σε όλο το έργο έτσι ο Θεοκλύµενος αναφέρεται συχνά όχι µε το όνοµά του αλλά µε την περίφραση ο γιος του Πρωτέα ˙ επίσης ο τάφος του βρίσκεται µπροστά στο παλάτι και έτσι ο Πρωτέας εξακολουθεί να προστατεύει την Ελένη, πα- ρέχοντάς της άσυλο. H αναφορά της Γερόντισσας µπορεί να δηλώνει και το σεβασµό της προς αυτόν.
- 18. Για τους Έλληνες της οµηρικής εποχής η Αίγυπτος βρισκόταν στην άκρη του κόσµου ˙ έτσι εξηγείται η απελπισία του Μενέλαου.
- 19. H φράση αυτή θεωρείται κοινός τόπος παραµυθίας (παρηγοριάς) από την εποχή του Οµήρου.
- 20. Ειρωνεία : ο Θεοκλύµενος φονεύει τους Έλληνες, γιατί φοβάται µήπως οι Έλληνες, και ιδίως ο Μενέλαος, του πάρουν την αγαπηµένη του Ελένη ˙ άρα ο Μενέλαος είναι η πραγµατική αιτία της στάσης του Θεοκλύµενου.
- 21. Σύµφωνα µε τις συµβάσεις του θεάτρου, η ερώτηση αυτή λέγεται έτσι, ώστε να δίνεται η εντύπωση ότι η Γερόντισσα δεν την ακούει.
- 22. Η Γερόντισσα χρονολογεί µε βάση το τελευταίο σηµαντικό γι' αυτήν ιστορικό γεγονός, την εκστρατεία στην Τροία.
- 23. Οξύµωρο σχήµα (= ο θάνατος ως δώρο της φιλοξενίας), που τονίζει τη σκληρότητα του Θεοκλύµενου και ερµηνεύει τη στάση της Γερόντισσας.

Ποια είναι η χώρα αυτή; Ποιο το παλάτι; Η Αίγυπτος και του Πρωτέα 17 το σπίτι. Η Αίγυπτος; Πού έχω αράξει ο δόλιος! 18
Σ Χ Ο Λ Ι Α
 Tι πληροφορείται ο Mενέλαος
από τη Γερόντισσα ;
-  Γιατί η Γερόντισσα διώχνει το Mενέλαο ;
- n Στη 2η σκηνή, το κείµενο µας δίνει αρκετές σκηνοθετικές πληροφορίες. Ως σκηνοθέτης της παράστασης διαβάζεις το κείµενο και εντοπίζεις τους σκηνοθετικούς του δείκτες. Σηµείωσε δίπλα στους συγκεκριµένους στίχους τις οδηγίες που θα δώσεις στους ηθοποιούς, ώστε να συνταιριάξουν κί- νηση και λόγο.

Mενέλαος και Γερόντισσα (B. Kανάκης - E. Zαφειρίου, Eθνικό Θέατρο, 1977, σκην. A. Σολοµός)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο Ευριπίδης επιλέγει ως θυρωρό, φύλακα δηλαδή του ανακτόρου, µια γυναίκα και µάλιστα γερόντισσα. Πρόκειται για ένα δευτερεύον πρόσωπο, που συνήθως είναι ανώνυµο και εµφανίζεται στη σκηνή µόνο µε την ιδιότητά του.
-  Ας αναζητήσουµε τους λόγους, για τους οποίους επιλέγεται ως θυρωρός µια αδύναµη γυναίκα και όχι ένας χεροδύναµος στρατιώτης. Ποιος, λοιπόν, είναι ο ρόλος της συγκεκριµένης σκηνής στη δραµατική οικονοµία;
- n Όπως ήδη έχουµε αναφέρει, µε την επινόηση του ειδώλου της Ελένης δηµιουργείται στην τραγωδία µας µια έντονη αντίθεση ανάµεσα στο είναι και το φαίνεσθαι , που εκδηλώνεται µε διάφορες µορφές, όπως δόξα (< δοκεῖ = φαίνεται) -αλήθεια , όνοµα -σώµα . Αυτήν τη θεµελιώδη για την τραγωδία αντίθεση τη γνωρίσαµε ως τώρα στο πρόσωπο της Ελένης.
-  Aς την αναζητήσουµε και σε δύο ακόµα πρόσωπα, το Μενέλαο και τη Γερόντισσα.
-  H έµφαση στην αντίθεση αυτή ποιες σκέψεις σού προκαλεί για την εξέλιξη του έργου;
-  Ποιες σκέψεις για την ανθρώπινη ζωή;
- n Mέχρι τώρα είδαµε το Mενέλαο στην τραγική του διάσταση. O Mενέλαος όµως προβληµατίζει: είναι πράγµατι τραγικό πρόσωπο ή µια φιγούρα που σκιαγραφείται µε κωµικές πινελιές; Πολλά και αντιφατικά σχόλια έχουν γραφτεί γι' αυτόν. Διαφορετικές είναι και οι σκηνοθετικές ερµηνείες. Έτσι, η παρουσία του Mενέλαου προκαλεί στους αναγνώστες/θεατές άλλοτε χαµόγελο ή γέλιο, άλλοτε λύπηση και οίκτο, άλλοτε κλαυσίγελω.
-  Ας αναζητήσουµε στη σκηνή µε τη Γερόντισα στοιχεία που µπορούν να δικαιολογήσουν τους διαφορετικούς τρό- πους θεώρησης του ήρωα.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
- Μ. Μη μου κρατάς τα χέρια/και μη με σπρώχνεις.
- Γ. Αν δε μ' ακούσεις,/για ό,τι θα γίνει μην πεις πως φταίω εγώ.
- Μ. Πήγαινε μέσα και πες στ' αφεντικά σου...
- Γ. Θα μετανιώσεις πικρά,/ αν μάθουν πως τους κό πι ασ ες.
- Μ. Είμαι ξένος και ναυαγός. Διεκδικώ το δικαίωμα της ασυλίας.
- Γ. Ψάξε να βρεις κανένα άλλο σπίτι.
Μ. Όχι! Θα μπω μέσα, δε φεύγω και μην κλείνεις το δρόμο.
- Γ. Μας έγινες τσιμπούρι.
- Θα σε πετάξουν έξω με τις κλωτσιές. « A Ν Α Μ Ι Μ Ν Η Σ Κ Ο Μ Α Ι K Α Ι Ρ Ω Ν E Υ Δ Α Ι Μ Ο Ν Ι Α Σ ! »
- Μ. Αλίμονο! Πού είσαι δοξασμένο μου στράτευμα!
- Γ. Δεν ξέρω πού είναι, όμως εδώ δεν έχεις πέραση.
- Μ. Θεέ μου, ποιος θα το έλεγε πως έτσι θα ξευτελιστώ;
- Γ. Γιατί δακρύζεις, μάτια μου; Γιατί σε πήρε το παράπονο; Μ. Aναμιμνήσκομαι καιρών ευδαιμονίας!

Eυριπίδης, Eλένη, σκηνή Γερόντισσας-Mενέλαου, στ. 503-515 (μτφρ. K. Mύρης)
(Aπό το πρόγραμμα της παράστασης Eυριπίδης, Eλένη , Aμφιθέατρο, 1999)

3η ΣKHNH (στ. 542-575)
Μα τι να πω$^{24}$; Καινούριες, πιο µεγάλες κι από τις πρώτες συµφορές ακούω. Ήρθα απ' την Τροία και φέρνω την Ελένη, που µέσα στη σπηλιά καλά την κρύβω, 545 και τώρα µέσα εδώ στο σπίτι ετούτο κάποια άλλη κατοικεί µε τ' όνοµά της. Του Δία την είπε θυγατέρα. Μήπως κανένας ζει στο Νείλο που τον κράζουν Δία; Ένας µονάχα, αυτός στα ουράνια. 25 Υπάρχει Σπάρτη αλλού 'ξον από κείνη πλάι στα καλάµια τα χλωρά του Ευρώτα; Τυνδάρεω µονάχα ένα φωνάζουν. Δεν ξέρω τι να πω. Δεύτερη υπάρχει στον κόσµο Λακεδαίµονα; Άλλη Τροία; 555 Κι ωστόσο ναι, πολλοί στην οικουµένη τα ίδια ονόµατα έχουν, κι οι γυναίκες κι οι πόλεις, καθώς φαίνεται. Δεν πρέπει για τούτα ν' απορώ κι ούτε, από φόβο στα λόγια της γριάς, θα φύγω˙ τόσο σκληρή καρδιά κανείς δεν έχει, 26 που, όταν ακούσει πώς µε λεν, να µη µου δώσει λίγο ψωµί. Της Τροίας την ξακουσµένη φωτιά γνωρίζουνε παντού κι εµένα, το Μενέλαο, που την άναψα. 27 Εδώ τώρα θα καρτερώ το βασιλιά˙ δυο τρόπους έχω να φυλαχτώ˙ σκληρός αν είναι, θα τρέξω να κρυφτώ στο συντριµµένο καράβι˙ αν όµως δείξει καλοσύνη, βοήθεια του ζητάω στη συµφορά µου. 28 Χειρότερο κακό άλλο δεν υπάρχει να ζητιανεύω εγώ ένας βασιλέας απ' άλλον βασιλιά˙ το θέλ' η ανάγκη. Πολύ σοφός -όχι δικός µου$^{29}$- λόγος˙ η πιο µεγάλη δύναµή 'ναι η ανάγκη.

- 24. Mα τι να πω; = µα τι να σκεφτώ, τι να υποθέσω;
- 25. Ο Μενέλαος απορεί, γιατί στην αρχαία Ελλάδα δε συνήθιζαν να δίνουν σε θνητούς ονόµατα θεών. Άρα δυσκολεύεται να πιστέψει ότι υπάρχει στην Αίγυπτο θνητός µε το όνοµα «Δίας».
- 26. Άλλη µετάφραση: Γιατί κανένας άνθρωπος δεν έχει/τέτοια βαρβαρική ψυχή (E. Xατζηανέστης).
- 27. κι εµένα, / το Μενέλαο, που την άναψα : Κάποιος µελετητής διαγράφει τη φράση αυτή, υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει λόγος να συστηθεί ο Μενέλαος εδώ. Πιθανόν πρόκειται για µεταγενέστερη προσθήκη από έναν ηθοποιό. Θα µπορούσε ωστόσο να αντιτείνει κά - ποιος ότι η επώνυµη αναφορά Μενέλαος και η συµπλήρωση µε γνωρίζουνε παντού είναι απαραίτητα στοιχεία, για να περιγράψουν το Mενέλαο ως αλαζόνα στρατηγό.
- 28. Προφανώς ο Μενέλαος θα κρυφτεί κάπου, ώστε να δει πρώτα τη συµπεριφορά του Θεοκλύµενου και να αποφασίσει αν θα παρουσιαστεί, για να ζητήσει βοήθεια.
- 29. Πρόκειται για µια τυπική φράση, που λέγεται όταν κάποιος παραθέτει τη ρήση ενός σοφού.

Σ Χ Ο Λ Ι Α
ΠΡ Ο Β Λ Η Μ Α Τ Ι Σ Μ Ο Ι

Κ Α Ι

Τ Ο Υ
A Π Ο Φ Α Σ Ε Ι Σ
M Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ
-  Πώς εξηγεί ο Mενέλαος την παράδοξη παρουσία της Eλένης στην Aίγυπτο ;
-  Ποιες είναι οι αποφάσεις του ;
- n Kάποιοι µελετητές της Ελένης διακρίνουν στo Επεισόδιο αυτό κωµικά στοιχεία , ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι ο Ευριπίδης επιλέγει να παρου- σιάζει τους ήρωες ως κοινούς θνητούς και µάλιστα, σε περιπτώσεις όπως του Μενέλαου, να αναδεικνύει τα αντιφατικά στοιχεία, που χα- ρακτηρίζουν κάθε ανθρώπινη ύπαρξη.
-  Ως σκηνοθέτης ποιες οδηγίες θα έδινες στον υποκριτή που υπο- δύεται το Mενέλαο, σε κάθε περίπτωση; Aν είχες να επιλέξεις και τη µετάφραση, σε ποια θα κατέληγες στην κάθε περίπτωση, στη µετάφραση του T. Pούσσου που διαβάζουµε στο σχολικό βιβλίο ή του K. Mύρη (παράλληλο 3);
-  Παρατήρησε τις φωτογραφίες στις σελ. 45 και 47. Ποια άποψη φαί- νεται να υιοθετεί ο σκηνοθέτης σε κάθε παράσταση;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Mενέλαος και Γερόντισσα (K. Aθανασόπουλος X. Kουτσουδάκη, Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο Μενέλαος, µετά τα συγκλονιστικά γι' αυτόν νέα, αποµένει µόνος του στη σκηνή και προσπαθεί να ξεδιαλύνει τα όσα παράδοξα άκουσε.
-  Υποστηρίζεται ότι οι σκέψεις του φανερώνουν άνθρωπο αφελή και απλοϊκό, που φτάνει σε εύκολα συµπεράσµατα. Είναι όµως έτσι; Ας σκεφτούµε τι έχει υποστεί µέχρι τώρα ο Μενέλαος και για ποιο λόγο.
-  Τι αισθάνεσαι για το Mενέλαο βλέποντάς τον να προσπαθεί να εξηγήσει τα ανεξήγητα;
- n Ένα από τα κλειδιά για την ερµηνεία της στάσης του Μενέλαου είναι η επισήµανση ότι ο Ευριπίδης συνήθιζε να κα- τεβάζει τους ήρωες από το βάθρο, στο οποίο τους είχε τοποθετήσει το έπος, και να τους εµφανίζει µε απόλυτα ρε- αλιστικό τρόπο ως κοινούς καθηµερινούς ανθρώπους.
-  Ας αναζητήσουµε στο Α' Επεισόδιο στοιχεία που καθιστούν το Μενέλαο τυπικό ευριπίδειο ήρωα.
-  Ποια είναι τα χαρακτηριστικά µιας εποχής, που αµφισβητεί τους µύθους και τα είδωλα; Eµείς σήµερα ζούµε σε µια τέτοια εποχή;

Ο µονόλογος τελειώνει. Ο Μενέλαος µένει στη σκηνή γεµάτος απορία και φόβο. Ποιον θα συναντήσει; Το Θεοκλύµενο ή την Ελένη;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
« Η E Π Ο Χ Η Τ Ω Ν H Ρ Ω Ω Ν Π Ε Ρ Α Σ Ε : Η Ω Ρ Α Τ Ο Υ P Ε Α Λ Ι Σ Μ Ο Υ Ε Χ Ε Ι E Ρ Θ Ε Ι »
Ο Ευριπίδης ήταν ακόμη πιο τολμηρός με το να μετατρέψει τους δύο βασιλιάδες -αρχηγούς στο στρατό των Αχαιών- [τον Αγαμέμνονα και το Μενέλαο] σε βασιλιάδες φοβιτσιάρηδες […] Ο Ευριπίδης ήταν ο πρώτος που άνοιξε [...] το δρόμο παρουσιάζοντας τους ήρωες ως ανθρώπους ζωντανούς και όχι τέλειους. […] Αλλά μπορούμε επίσης να διαπιστώσουμε ότι ο συγγραφέας μας, με αυτό τον τρόπο, άνοιγε το δρόμο σε ένα ολόκληρο θέατρο, πολύ πιο κοντινό σε μας.

J. de Romilly (Aπό το J. de Romilly, H Nεοτερικότητα του Eυριπίδη , μτφρ. Aγγελική Στασινοπούλου-Σκιαδά, Kαρδαμίτσα)
O επικός Mενέλαος (ερυθρόµορφη οινοχόη του 5ου αι. π.X.)

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Με βάση τις πληροφορίες που µας δίνει ο ίδιος ο Μενέλαος για τον εαυτό του, να γράψετε το «βιογραφικό του σηµείωµα» για το πρόγραµµα της παράστασης.
- 2. Ο µονόλογος του Μενέλαου θυµίζει την προλογική ρήση της Ελένης. Να συγκρίνετε τους δύο µονολόγους και να επισηµάνετε οµοιότητες και διαφορές ως προς: α) τα θέµατα που θίγουν οι δύο ήρωες και τη σειρά µε την οποία αυτά παρουσιάζονται, β) τον τρόπο µε τον οποίο βλέπουν τη ζωή τους.
- 3. Υποθέστε ότι το Α' Επεισόδιο ξεκινάει µε την ταυτόχρονη εµφάνιση της Γερόντισσας και του Μενέλαου. Nα απο- δώσετε τις πληροφορίες του πρώτου µονολόγου του Μενέλαου µέσα από το διάλογο των δύο προσώπων. Ποια προβλήµατα δηµιουργούνται σ' αυτή την περίπτωση;
- 4. Να παρουσιάσετε σε ένα σύντοµο συνεχές κείµενο τη συνάντηση του Μενέλαου µε τη Γερόντισσα. Μπορείτε να αρχίσετε: «H Γερόντισσα βλέποντας στην είσοδο του ανακτόρου ένα ρακένδυτο άντρα...».
- 5. Xωρίστε σε ενότητες τον τελευταίο µονόλογο του Μενέλαου (στ. 542-575) και δώστε έναν τίτλο σε καθεµία.
- 6. Να παρακολουθήσετε τις ψυχικές διακυµάνσεις του Mενέλαου σε όλο το Α' Επεισόδιο επισηµαίνοντας ταυτόχρονα τους πιο χαρακτηριστικούς στίχους.
- 7. «Το απρόοπτο παντού καραδοκεί », υποστηρίζει ένας µελετητής για την Ελένη του Ευριπίδη. Ποια στοιχεία από το συγκεκριµένο Επεισόδιο θα µπορούσαν να στηρίξουν αυτή την άποψη;
- 8. Με αφετηρία την όλη παρουσία του Μενέλαου στο Α' Eπεισόδιο, ποιες σκέψεις θα µπορούσατε να κάνετε για τη ζωή του ανθρώπου γενικότερα; Επιχειρήστε να εκφράσετε τους προβληµατισµούς σας µέσα από δύο δικά σας αποφθέγµατα, που θα µπορούσε να τα είχε πει και ο Μενέλαος.

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
Σκοπεύετε να παρουσιάσετε το Α' Επεισόδιο και προβληµατίζεστε για το πώς θα αποδοθεί ο Μενέλαος (τραγική, κωµική ή κωµικοτραγική φιγούρα;). Παρουσιάζετε γραπτά την πρότασή σας, τονίζοντας εκείνα τα στοιχεία του κειµένου που τη στηρίζουν. Χωριστείτε στη συνέχεια σε µικρές οµάδες, ανάλογα µε την άποψη που υιοθετήσατε, και επιχειρήστε να παίξετε τη σκηνή Γερόντισσας-Μενέλαου. (Δεν είναι απαραίτητο να αποµνηµονεύσετε τους στίχους ή να κρατάτε τα βιβλία σας. Μπορείτε και να αυτοσχεδιάσετε, µε αφετηρία το κείµενο).

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
Σας ζητούν να εµπλουτίσετε το λήµµα «Μενέλαος» για το «Λεξικό προσώπων της Mυθολογίας» του βιβλίου σας. Έχετε στη διάθεσή σας τα εξής αποσπάσµατα: α) ραψωδίες Γ και Ρ της Ιλιάδας , β) ραψωδία δ της Οδύσσειας , γ) τραγωδίες του Ευριπίδη Τρωάδες και Ιφιγένεια εν Αυλίδι, δ) Α' Επεισόδιο της Ελένης . Προσπαθήστε να συντάξετε ένα κείµενο 200 λέξεων, που θα αναφέρεται στη δράση και το ήθος του Μενέλαου στην αρχαία ελληνική γραµµατεία.

Θ Ε Μ ΑΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
Όσοι αποδελτιώνετε κάποια θέµατα µπορείτε να συζητήσετε µε τους καθηγητές σας ή µεταξύ σας τις δυσκολίες και τα προβλήµατα που αντιµετωπίζετε. Μια ακόµα υπόδειξη: το θέµα που αποδελτιώνετε µπορεί να επιµερίζεται σε επι- µέρους ενότητες και άξονες. Aς εντοπίσετε τις πρώτες κατηγορίες του θέµατός σας ταξινοµώντας τα δελτία σας.
Άλλα θέµατα: 8 ) πληροφορίες από το κείµενο για την όψη (σκηνογραφικοί, σκηνοθετικοί κτλ. δείκτες), 9 ) στοιχεία που µπορεί να θεωρηθούν κωµικά , 10 ) απρόοπτα περιστατικά .

Π Λ O K H

EYPIΠIΔH

EΠIΠAPOΔOΣ- B' EΠEIΣOΔIO
στ. 576-1219

Aπό την αναγνώριση στο σχέδιο απόδρασης
«Οὐδείς ποτ' ηὐτύχησεν ἔκδικος γεγώς, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας» (στ. 1030-1031, µτφρ. στ. 1138-1139)

Θ E M A T A
- n H αναγνώριση των δύο συζύγων
- H αναζήτηση της σωτηρίας
- n Tο σχέδιο απόδρασης
- n Tο δίληµµα και η απόφαση της Θεονόης
E Π I Π A P O Δ O Σ

E Π E I Σ O Δ I O
576-587
659-840

Xορός
Eλένη - Mενέλαος
Aγγελιαφόρος - Mενέλαος,
1 η Σ K H N H 588-658
2 η Σ K H N H
3 η Σ K H N H 841-941
4 η Σ K H N H 942-1139
5 η Σ K H N H 1140-1219
Eλένη - Mενέλαος, Xορός
Θεονόη - Eλένη, Mενέλαος - Xορός
Eλένη - Mενέλαος
- l Eίναι -Φαίνεσθαι
- l Tο απροσδόκητο
- l Θεοί - Tύχη - Άνθρωπος
- l H δικαιοσύνη και η ευσέβεια
- l O δόλος ως µέσο σωτηρίας
H αναγνώριση, Eλένη - Mενέλαος (Λ. Tασοπούλου K. Aθανασόπουλος, Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)
Eλένη - Xορός

EΠIΠAPOΔOΣ (στ. 576-587)

ΧΟΡΟΣ

1η ΣKHNH (στ. 588-658)
Όµως η φορεσιά σου έτσι σε δείχνει. 6
Άκουσα τη µάντισσα που µέσα στο παλάτι ξάστερα το είπε˙ ο Μενέλαος δεν επήγε στον τρισκότεινο τον Άδη, δεν τον σκέπασεν ο τάφος, 580 µα στο πέλαο παραδέρνει και δεν έφτασεν ακόµη στα λιµάνια της πατρίδας˙ ο βαριόµοιρος πλανιέται χωρίς φίλους από τότε που άφησε την Τροία 585 και γυρνάει µε το καράβι δώθε κείθε σ' ακρογιάλια ξένα. ΕΛΕΝΗ Πάλι ξανάρχοµαι στον τάφο ετούτον, 1 αφού απ' τη Θεονόη που τα πάντα γνωρίζει, πήρα ευχάριστες ειδήσεις˙ 590 ο άντρας µου είναι ζωντανός, βλέπει τον ήλιο, στα πέλαα βασανίζεται γυρνώντας µε το καράβι εδώ κι εκεί, µα θα 'ρθει µόλις οι παιδεµοί του τελειώσουν. Ένα δεν είπε µόνο, αν, όταν φτάσει, 595 θα σωθεί κιόλας. Στην πολλή χαρά µου λησµόνησα καθάρια να ρωτήσω, σαν άκουσα πως γλίτωσε. Τριγύρω στη χώρα λέει πως έχει ναυαγήσει µε λιγοστούς συντρόφους. Πότε θα 'ρθεις, 600 που τόσο λαχταρώ να σ' αντικρίσω; Άα, ποιος είναι αυτός; Ο ανόσιος του Πρωτέα γιος µηχανεύεται για µε παγίδες; Σα γρήγορο πουλάρι ή σα Μαινάδα δεν πάω στο µνήµα; 2 Μ' όψη αγριεµένη 605 κάποιος µε κυνηγά για να µε πιάσει. ΜΕΝΕΛΑΟΣ Εσύ που φοβισµένη ορµάς απάνω στου τάφου τα σκαλιά και στο βωµό του˙ 3 µη φεύγεις, στάσου˙ ως είδα τη θωριά σου, σάστισα και βουβός έχω αποµείνει. 4 610 Ασέβεια, γυναίκες˙ µ' εµποδίζει να πάω στο µνήµα αυτός και πιάνοντάς µε, 5 στο βασιλιά γυρεύει να µε δώσει, για να µε παντρευτεί κι ας µην τον στέργω. MEN. Δε βοηθάω κακούς ούτε είµαι κλέφτης. 615 6

Σ ΧΟΛ Ι Α
- 1. Eπανερχόµαστε λοιπόν στην κατάσταση που υπήρχε πριν από τον ερχοµό του Tεύκρου.
- 2. Εδώ η Ελένη εννοεί ότι πρέπει να πάει γρήγορα στο µνήµα, µε τη σβελτάδα µιας Μαινάδας, πριν την προλάβει ο Μενέλαος.
- 3. Το ταφικό οικοδόµηµα χρησίµευε συγχρόνως και ως βωµός. Άρα στον Πρωτέα προσφέρονταν θυσίες και τον τιµούσαν ως θεό.
- 4. Ο Μενέλαος «αναγνωρίζει» την Ελένη, γι' αυτό τα χάνει.
- 5. Ο Μενέλαος δεν πιάνει την Ελένη. Tης κλείνει µάλλον το δρόµο για τον τάφο, όπως φαίνεται και από µια άλλη µεταφραστική εκδοχή: θέλει να µε πιάσει να µε δώσει στον άρχοντα (K. Τοπούζης).
- 6. Όπως και πριν µε τη Γερόντισσσα, έτσι κι εδώ γίνεται φανερός ο ρόλος της σκευής του Μενέλαου στη δραµατική οικονοµία του έργου.

E Π Ι Σ Τ Ρ Ο Φ Η

Τ Ο Υ

X Ο Ρ Ο Υ
Κ Α Ι Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
-  Tι πληροφορήθηκε ο Xορός από τη Θεονόη ;
-  Ποια νέα πληροφορία ανακοινώνει η Eλένη ;
-  Tι αγνοεί ακόµη η Eλένη και γιατί ;

H E Μ Φ Α Ν Ι Σ Η Τ Ο Υ M Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ
-  Πώς αντιδρά η Eλένη ;
-  Ποια η αντίδραση του Mενέλαου, όταν βλέπει την Eλένη ;
Κι ενώ ο Μενέλαος βρίσκεται έξω από το ανά- κτορο, οι γυναίκες του Χορού κάνουν πάλι την εµφάνισή τους. Η Ελένη τις ακολουθεί.
- n Ας φέρουµε στο νου µας την αποχώρησή τους από το σκηνικό χώρο µετά την Πάροδο. Με βάση το κείµενο και τη γενική ατµόσφαιρα της σκηνής, ας κάνουµε υποθέσεις για το πώς γί- νεται τώρα η δεύτερη είσοδος του Χορού, η επιπάροδος*. Αξίζει να προσέξουµε ιδιαίτερα:
-  Πώς θα αποδοθεί το χαρµόσυνο κλίµα (ρυθµός και ύφος µουσικής -κίνηση Xορού).

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Χορός Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, χορογραφία E. Πήττα)
-  Με ποιους υποκριτικούς τρόπους µπορεί να αποδοθεί η αλλαγή της συναισθηµατικής κατάστασης της Ελένης.
- n Aς µην ξεχνάµε όµως και το Mενέλαο. Όσο ακούγονται οι νέες ειδήσεις, πού βρίσκεται; Πώς αντιδρά;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Bρισκόµαστε στο B' Eπεισόδιο. Bλέπουµε τους ήρωές µας τόσο κοντά τον έναν στον άλλο και ταυτόχρονα τόσο µακριά. Παρακολουθούµε τη συνάντησή τους και µαζί τη δυσκολία τους να αναγνωριστούν.
-  Ποιες σκέψεις και ποια συναισθήµατα σου γεννά η επιβράδυνση αυτή;
Πρώτη φτάνει στην αναγνώριση η Eλένη.
-  Aς σκεφτούµε τι γνώριζε η Eλένη που θα έπρεπε να τη διευκολύνει στην αναγνώριση και τι τελικά την εµπόδισε.
-  Aς επισηµάνουµε τις ψυχολογικές µεταπτώσεις της ηρωίδας στη διάρκεια της σκηνής.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
« Π Ο Τ Ε Θ Α ' P Θ Ε Ι Σ , Π Ο Υ T Ο Σ Ο Λ Α Χ Τ Α Ρ Ω Ν Α Σ ' A Ν Τ Ι Κ Ρ Ι Σ Ω ; »
Τι θα απογίνω, αγαπημένε, πού θα σε ζητήσω; Άλλοτε οι μέρες φεύγανε στην προσμονή σου σκιές. Αιώνες καρτερώντας σε μπορούσα να διανύσω, με τ' όνειρό σου οι πίκρες μου γλυκιές.
Πού να 'σαι; Τι ν' απόμεινε από σε να το ζητήσω; Πού να 'ναι το στερνό μου αυτό αγαθό;
Μ. Πολυδούρη, «[Είμαι τρελή να σ' αγαπώ…]» (απόσπασμα) (Aπό το M. Πολυδούρη, Άπαντα, Aστέρι)
Eλένη - Mενέλαος (Ά. Συνοδινού Θ. Kωτσόπουλος, Eθνικό Θέατρο, 1962, σκην. T. Mουζενίδης)

| MEN.      | Στάσου, µην τρέχεις πια και µην τροµάζεις.                                                                                    |                                        |
|-----------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------|
| ΕΛE.      | Στέκοµαι, γιατί αγγίζω αυτό το µέρος. 7                                                                                       |                                        |
| MEN.      | Ποια είσαι; Ποια γυναίκα βλέπω µπρος µου;                                                                                     |                                        |
| ΕΛE.      | Ρωτώ κι εγώ το ίδιο. Εσύ ποιος είσαι;                                                                                         | 620                                    |
| MEN.      | Τόσο πολύ να µοιάζει άλλη δεν είδα.                                                                                           |                                        |
| ΕΛE.      | Θεοί! Θεϊκό 'ναι να 'βρεις τους δικούς σου.                                                                                   |                                        |
| MEN.      | Είσαι Ελληνίδα ή ντόπια από εδώ γύρω;                                                                                         |                                        |
| ΕΛE.      | Ελληνίδα˙ εσύ ποιος είσαι; Πες µου.                                                                                           |                                        |
| MEN.      | Όµοια, απαράλλαχτη µε την Ελένη!                                                                                              | 625                                    |
|           | ΕΛE. Κι εσύ µε το Μενέλαο, τα 'χω χάσει.                                                                                      |                                        |
| MEN.      | Σωστά το δύστυχο µ' έχεις γνωρίσει.                                                                                           |                                        |
| ΕΛE.      | Μετά από χρόνια στη γυναίκα σου ήρθες.                                                                                        |                                        |
| MEN.      | Γυναίκα µου; Σταµάτα, µη µ' αγγίζεις.                                                                                         |                                        |
| ΕΛE.      | Που σου 'δωσε ο Τυνδάρεως, ο γονιός µου. 630                                                                                  |                                        |
| MEN.      | Φαντάσµατα αγαθά στείλε µου, Εκάτη.$^{8}$                                                                                     |                                        |
| ΕΛE.      | Συντρόφισσα δεν είµαι της Εκάτης. 9                                                                                           |                                        |
| MEN.      | Κι εγώ δεν έχω πάρει δυο γυναίκες.                                                                                            |                                        |
| ΕΛE.      | Ποιας άλλης είσαι οµόκλινος κι αφέντης;                                                                                       |                                        |
| MEN.      | Αυτής µες στη σπηλιά που ήρθε απ' την Τροία.                                                                                  | 635                                    |
| ΕΛE.      | Εµένα µοναχά γυναίκα σου έχεις.                                                                                               |                                        |
| MEN.      | Σωστά δε βλέπω ή σάλεψεν ο νους µου;                                                                                          |                                        |
| ΕΛE.      | Κοιτώντας µε για την Ελένη δε µε παίρνεις;                                                                                    |                                        |
| MEN.      | Μοιάζετε στη θωριά, µα ολότελα όχι.                                                                                           | 10                                     |
| ΕΛE.      | Δε µε γνωρίζεις; Σκέψου, τι άλλο λείπει;                                                                                      | 640                                    |
| MEN.      | Της µοιάζεις˙ τούτο βέβαια δεν τ' αρνιέµαι.                                                                                   |                                        |
| ΕΛE.      | Τα µάτια σου θα σου το φανερώσουν.                                                                                            |                                        |
| MEN.      | Μα έχω άλλη γυναίκα, εδώ χαλάει.                                                                                              |                                        |
| ΕΛE.      | Στην Τροία πήγε µόνο το είδωλό µου.                                                                                           |                                        |
| MEN.      | Ίσκιους που δείχνουν ζωντανοί ποιος φτιάχνει; 645                                                                             |                                        |
| ΕΛE.      | Ο αιθέρας, που το ταίρι σου έχει πλάσει.                                                                                      |                                        |
| MEN.      | Απίστευτα όσα λες˙ θεός ο πλάστης;                                                                                            |                                        |
| ΕΛE.      | Έργο της Ήρας, να µη µ' έχει ο Πάρης.                                                                                         |                                        |
| MEN. ΕΛE. | Μα σύγκαιρα στην Τροία κι εδώ πώς ήσουν;                                                                                      | Τ' όνοµα ολούθε πάει, όχι το σώµα. 650 |
| MEN.      | Άσε µε, µε περίσσιους ήρθα πόνους.                                                                                            |                                        |
| ΕΛE.      | Μ' αφήνεις, για να φύγεις µ' έναν ίσκιο;                                                                                      |                                        |
|           | MEN. Να χαίρεσαι που µοιάζεις στην Ελένη.                                                                                     |                                        |
|           | ΕΛE. Άα! µόλις βρήκα τον άντρα µου, τον χάνω.                                                                                 |                                        |
|           | MEN. Της Τροίας τους µόχθους, όχι εσέ, πιστεύω.                                                                               | 11  655                                |
|           | ΕΛE. Αχ! πιότερο από µε δυστυχισµένη  δε βρίσκεται˙ µ' αφήνουν οι δικοί µου 12  κι ούτε στους Έλληνες θα πάω και στην Ελλάδα. |                                        |

Σ ΧΟΛ Ι Α
- 7. Η Ελένη κατόρθωσε να φτάσει στον τάφο, που της παρέχει άσυλο, και αισθάνεται πλέον ασφαλής.
- 8. Mε την αναφορά στην Eκάτη, τη θεά που έστελνε τα φαντάσµατα, είναι σαν να πιστεύει ο Μενέλαος ότι έχει παραισθήσεις.
- 9. Δηλαδή δεν είµαι σκιά, φάντασµα.
- 10. Το νόηµα του στίχου ( τὸ σῶµα ὅµοιον, τὸ δὲ σαφὲς µ' ἀποστερεῖ) , σύµφωνα µε ένα µελετητή, είναι: Της µοιάζεις βέβαια αυτό όµως που γνωρίζω, µου στερεί τη δυνατότητα να πιστέψω ότι βλέπω µπροστά µου τη γυναίκα µου.
- 11. Στα λόγια του Μενέλαου διακρίνουµε και τον υποσυνείδητο φόβο του µήπως τελικά ήταν µάταιος ο πόλεµος της Τροίας.
- 12. H Ελένη χρησιµοποιεί πληθυντικό, αφού ο Μενέλαος αντιπροσωπεύει γι' αυτήν το σύνολο των συγγενών της.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
E Λ Ε Ν Η A Ν Α Γ Ν Ω Ρ Ι Ζ Ε Ι
Τ Ο M Ε Ν Ε Λ Α Ο
-  Πώς η Eλένη φτάνει στην αναγνώριση ;
-  Γιατί ο Mενέλαος βρίσκεται σε σύγχυση και πώς αντιδρά ;
-  Πώς αισθάνεται η Eλένη µε την αντίδρασή του και γιατί ;
Στη διπλανή φωτογραφία βλέπουµε το σχέδιο του σκηνο- θέτη Δ. Παπαϊωάννου για µια παράσταση που σκηνοθέτησε (H Oρέστεια του Ξενάκη).
Δοκίµασε να σχεδιάσεις µε ανάλογο τρόπο στην πα- ρακάτω αναπαράσταση του αρχαίου θεάτρου, την κίνηση
ή τη στάση του Xορού, της Ελένης και του Μενέλαου στη σκηνή αυτή (στ. 576-658).

Eικονική αναπαράσταση του αρχαίου θεάτρου της Eπιδαύρου

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο Μενέλαος, εγκλωβισµένος στην πλάνη του, νοµίζει ότι η πραγµατική Ελένη είναι ένα φάντασµα. Η αντίθεση ανάµεσα στο είναι και το φαίνεσθαι κυριαρχεί και πάλι φαίνεται λοιπόν ότι πάνω σε αυτή την αντίθεση είναι δοµηµένη ολόκληρη η τραγωδία και µέσα από αυτήν µπορούµε να οδηγηθούµε σε ευρύτερους προβληµατισµούς για την αλήθεια και τη γνώση.
-  Ας εντοπίσουµε σ' αυτήν τη στιχοµυθία λέξεις ή φράσεις που εκφράζουν το πραγµατικό και το φαινοµενικό.
-  Ας συζητήσουµε σε ποιο βαθµό είναι δικαιολογηµένη η προσκόλληση του Μενέλαου στο φαινοµενικό.
-  Πιστεύεις ότι συναντάµε ανάλογες συµπεριφορές και στις µέρες µας; H προσκόλληση στα φαινόµενα µας εµποδίζει σήµερα να γνωρίσουµε την αλήθεια;
- n Η τραγική ειρωνεία, όπως έχουµε αναφέρει, σχετίζεται µε το παιχνίδι ανάµεσα στη γνώση και την άγνοια.
-  Ας επισηµάνουµε περιπτώσεις τραγικής ειρωνείας στη σκηνή και ας διερευνήσουµε τη λειτουργία της σε σχέση µε τους θεατές.
-  Πώς συσχετίζεται η τεχνική αυτή µε τη βασική αντίθεση του δράµατος είναι -φαίνεσθαι ;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
K Α Τ Ο Π Τ Ρ Α Κ Α Ι E Ι Δ Ω Λ Α
είδωλο (το) [...] ΦYΣ.[IKH:] η αναπαραγωγή της εικόνας αντικειμένου με τη βοήθεια οπτικών συσκευών (φακών, κατόπτρων κ.λπ.) και σύμφωνα με οπτικά φαινόμενα, όπως η ανάκλαση (στα κάτοπτρα), η διάθλαση (στους φακούς), η περίθλαση κ.λπ.
Γ. Mπαμπινιώτης, Λεξικό της Nέας Eλληνικής Γλώσσας , Kέντρο Λεξικολογίας
Kι αν κάνεις να κοιτάξεις σ' αυτόν ή στον άλλο καθρέφτη,/πίσω απ' τη σκόνη και τις ραγισματιές,/διακρίνεις πιο θαμπό και πιο τεμαχισμένο το πρόσωπό σου,/το πρόσωπό σου που άλλο δε ζήτησες στη ζωή σου παρά να το κρα-/τήσεις καθάριο κι αδιαίρετο.

Γ. Pίτσος, H Σονάτα του Σεληνόφωτος, (απόσπασμα) (Aπό το Γ. Pίτσος, H Σονάτα του Σεληνόφωτος , Kέδρος)

2η ΣKHNH (στ. 659-840)
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ

ΜΕΝΕΛΑΟΣ
Σε γύρευα, Μενέλαε, και σε βρίσκω, παντού στον ξένο τόπο τριγυρνώντας˙ 1 660 µε στείλαν οι συντρόφοι µας να ψάξω. 2 Τι τρέχει; Οι ντόπιοι µήπως σας ριχτήκαν; Θαύµα τρανό˙ τα λόγια δεν το φτάνουν. 3 Λέγε˙ κάτι σπουδαίο, µε τόση βιάση, 4 θα 'χεις. Οι κόποι σου όλοι πήγανε χαµένοι. 5 665 Κλαις συµφορές παλιές $^{6}$˙ ποιο το µαντάτο; Εχάθηκε η γυναίκα σου πετώντας µες στον αιθέρα˙ ανέβηκε στα ουράνια κι άφησε τη σπηλιά αδειανή που µέσα την είχαµε˙ είπε τούτα. «Τρωαδίτες δυστυχισµένοι κι οι Έλληνες, 7 για µένα πεθάνατε στου Σκάµαντρου τις όχθες, ξεγελασµένοι από της Ήρας τα έργα, νοµίζοντας πως την Ελένη ο Πάρης κρατούσε, όµως καθόλου δεν την είχε. 675 Αφού έµεινα όσο χρειαζόταν, 8 τώρα, που τέλειωσα της µοίρας τα γραµµένα, στους ουρανούς πηγαίνω, στο γονιό µου. Κι η δύσµοιρη Ελένη που δε φταίει, φορτώθηκε τις ντροπιασµένες φήµες». Χαίρε 9 της Λήδας κόρη, εδώ βρισκόσουν; Τους έλεγα πως πήγες ψηλά στ' άστρα˙ φτερά δεν ήξερα πως έχεις. Όµως πάλι δε θα σ' αφήσω να µας περιπαίξεις 10 ξανά, φτάνουν τα πάθη που υποφέραν ο άντρας σου στην Τροία κι οι σύµµαχοί του. Αυτά µε κείνα σµίγουν˙ 11 συµφωνούνε τα λόγια˙ µου είπε αλήθεια. 12 Ω! λαµπρή µέρα, που µες στην αγκαλιά µου σ' έχει φέρει!

Σ ΧΟΛ Ι Α
- 1. H αναζήτηση ήταν κοπιαστική, γι' αυτό κι ο Aγγελιαφόρος ίσως µιλάει λαχανιασµένα.
- 2. Έτσι συστήνεται έµµεσα το νέο πρόσωπο στους θεατές, που αντιλαµβάνονται ότι είναι ένας από τους επιζήσαντες συντρόφους του Μενέλαου.
- 3. Τυπικό στοιχείο των σκηνών µε αγγελιαφόρους είναι να µην αποκαλύπτεται αµέσως η είδηση, ώστε να δηµιουργείται αγωνία στους θεατές.
- 4. Η βιασύνη του αγγελιαφόρου στην αρχαία τραγωδία προετοιµάζει για σηµαντικές ειδήσεις.
- 5. O Aγγελιαφόρος εννοεί ότι χάθηκε η Eλένη, για την οποία πολεµούσε τόσα χρόνια ο Mενέλαος, άρα η είδηση που φέρνει είναι θλιβερή γι' αυτόν. Tο νέο όµως της εξαφάνισης της «Eλένης» θα χαροποιήσει το Mενέλαο.
- 6. Ο Μενέλαος, µη γνωρίζοντας την εξαφάνιση του ειδώλου, νοµίζει ότι ο Aγγελιαφόρος αναφέρεται στον Tρωικό πόλεµο γενικά.
- 7. Tο είδωλο λυπάται τους Έλληνες και τους Tρώες για τις συµφορές τους.
- 8. Το είδωλο δε χρειάζεται πια, καθώς πραγµατοποιήθηκαν τα σχέδια των θεών: του Δία που ήθελε τον Tρωικό πόλεµο και της Ήρας που δεν ήθελε να χαρεί ο Πάρης την πραγµατική Ελένη.
- 9. Ο Aγγελιαφόρος αντιλαµβάνεται τώρα την παρουσία της Ελένης και νοµίζει ότι έχει µπροστά του την «Ελένη» που χάθηκε από τη σπηλιά.
- 10. Tο αναιδές ύφος του Aγγελιαφόρου, όταν απευθύνεται στην Eλένη, και µάλιστα µπροστά στο Mενέλαο, δείχνει την οικειότητά του µε την Eλένη ή την έλλειψη σεβασµού απέναντί της.
- 11. Δηλαδή τα λόγια του Aγγελιαφόρου συµφωνούν µε τα λόγια της Ελένης ή της Γερόντισσας.
- 12. Πιθανώς ο Mενέλαος στο σηµείο αυτό µονολογεί, ενώ στη συνέχεια, όταν πια αναγνωρίζει την Eλένη, αναφωνεί.

H E Ι Σ Ο Δ Ο Σ Τ Ο Υ A Γ Γ Ε Λ Ι Α Φ Ο Ρ Ο Υ Κ Α Ι Η A Ν Α Λ Η Ψ Η Τ Ο Υ E Ι Δ Ω Λ Ο Υ
-  Ποια είδηση µεταφέρει ο Aγγελιαφόρος ;
-  Ποιες πληροφορίες δίνει το είδωλο πριν από την ανάληψή του ;
-  Πώς αντιµετωπίζει ο Aγγελιαφόρος την πραγµατική Eλένη ;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Η Ελένη βρίσκεται σε απόγνωση ˙ τόσα χρόνια περίµενε το Μενέλαο κι αυτός την αρνείται… Aναπάντεχα εµφανίζεται ένα νέο πρόσωπο.
- n Πώς καταλαβαίνουµε ποιος είναι;
- Aς «δούµε»:
-  από ποια πάροδο εισέρχεται σύµφωνα µε την αρχαία σύµβαση και µε ποιον τρόπο,
-  ποιο είναι το κοστούµι του.
- n Ο Aγγελιαφόρος, µετά τα πρώτα του λόγια προς το Mενέλαο, µεταφέρει σε ευθύ λόγο όσα είπε το είδωλο πριν αναληφθεί. Πιθανόν ο υποκριτής να διαφοροποιεί στο σηµείο αυτό το ύφος, τον τόνο της φωνής και τις κινήσεις του.

- Προσπάθησε να φανταστείς τις πιθανές αυτές αλ- λαγές.
Aγγελιαφόρος (K. Mατσάκας, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο υπηρέτης του Μενέλαου, που εµφανίζεται στη σκηνή, λειτουργεί αρχικά ως άγγελος,* ως ένα πρόσωπο δηλαδή που µεταφέρει στο σκηνικό χώρο γεγονότα, σηµαντικά για την ορατή δράση, τα οποία όµως διαδραµατίστηκαν σε άλλο τόπο, εκτός σκηνής.
-  Ας διερευνήσουµε τους δραµατικούς λόγους που επιβάλλουν την παρουσία του στη συγκεκριµένη στιγµή.
- n Η εµφάνιση του Aγγελιαφόρου αποτελεί ένα απρόοπτο σκηνικό επεισόδιο. Και δεν είναι η πρώτη φορά που στην Ελένη ξαφνιαζόµαστε από τέτοια απροσδόκητα περιστατικά.
-  Ας θυµηθούµε κάποια.
-  Mε ποια αντίληψη για τη ζωή µπορούµε να συνδέσουµε αυτή την τεχνική του απρόοπτου; Yπάρχουν ανάλογες αντιλήψεις σήµερα;

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
A Π Ρ Ο Σ Δ Ο Κ Η Τ Ε Σ E Μ Φ Α Ν Ι Σ Ε Ι Σ
O Eυριπίδης ξέρει ακριβώς, όπως και ο Aισχύλος, να προκαλεί το φόβο ή την ελπίδα μιας εισόδου που έχει για πολύ επιβραδυνθεί. Aλλά ήδη εδώ εμφανίζεται ο νεοτερισμός. Γιατί, συχνότατα, αυτή η μακρά αναμονή που συντηρείται με επιδεξιότητα οδηγεί πραγματικά σε μια έκπληξη, σε νέα ώθηση. Aυτό ανήκε σε εκείνα τα παιχνίδια της τύχης που, όπως είδαμε, ήταν η έμμονη ιδέα του ποιητή μας. Έτσι, συμβαίνει να φέρει ως το αποκορύφωμα μια απελπισία σχεδόν πια αγιάτρευτη  αλλά τότε, την τελευταία στιγμή, εμφανίζεται ξαφνικά ένας σωτήρας.

J. de Romilly
(Aπό το J. de Romilly, H Nεοτερικότητα του Eυριπίδη , μτφρ. Aγγελική Στασινοπούλου-Σκιαδά, Kαρδαμίτσα)
Ό σ α φ έ ρ ν ε ι
η ώ ρ α , δ ε ν τ α
φ έ ρ ν ε ι ο χ ρ ό ν ο ς .
Κερα υ νός εν αιθρία!

| ΕΛENH 13                                                              | Τόσος πολύς καιρός, αγαπηµένε, και τώρα µόλις η χαρά για µένα. Φίλες µου, να, πασίχαρη αγκαλιάζω τον άντρα µου, αφού πλήθος κύκλους   έκανε ο φωτοδότης ήλιος. Κι εσένα εγώ˙ µε πληµµυρούν τα λόγια   | 690   |
|-----------------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|
| ΜEN.                                                                  | κι όµως δεν ξέρω πώς να πρωταρχίσω. Αναγαλλιάζω, πέτοµαι κι αφήνω                                                                                                                                     | 695   |
| ΕΛE.                                                                  | λεύτερα τα µαλλιά, σταλάζουν  τα δάκρυα ποτάµι απ' τη χαρά,                                                                                                                                           |       |
|                                                                       | καθώς σφιχτά σε σφίγγω, λατρευτέ µου. Δεν παραπονιέµαι άλλο, καλή µου˙  την κόρη έχω του Δία και της Λήδας,                                                                                           | 700   |
| ΜEN.                                                                  | που κάποτε οι Διόσκουροι, τ' αδέλφια της,  καβάλα στ' άσπρα αλόγατα, βαστώντας του γάµου τους πυρσούς, τη µακαρίσαν$^{14}$ 705 κι ένας θεός από το σπιτικό µου                                        |       |
|                                                                       | την άρπαξε, για να την οδηγήσει  σε τύχες πιο χαρούµενες. 15 Για µας                                                                                                                                  |       |
|                                                                       | έγινε τώρα το κακό ευτυχία  κι ύστερα από καιρούς σε ξαναφέρνει 710 στον άντρα σου κοντά. Μακάρι                                                                                                      |       |
| ΕΛE.                                                                  | XOP. Την ίδια κάνω ευχή˙ πάντα χαρούµενος˙  όταν σµίγουνε δυο, διπλή η χαρά τους. Φίλες µου, δεν αναστενάζω,                                                                                          | 715   |
| δε θλίβοµαι για τα παλιά.  Τον άντρα µου έχω, που τον καρτερούσα ΜEN. | χρόνια και χρόνια να 'ρθει από την Τροία. Πάλι µαζί˙ περάσαν τόσα του καιρού  γυρίσµατα και τώρα πια µαθαίνω  τις δολοπλόκες τέχνες της θεάς.                                                         | 720   |
| ΕΛE.                                                                  | στέρεψε η θλίψη, µόνο αναγαλλιάζω. Και τι να πω; Ποιος το 'βαζε στο νου του,  να σ' έχω απρόσµενα στην αγκαλιά µου;                                                                                   | 725   |
| ΜEN.                                                                  | Κι εγώ που σε θαρρούσα εκεί στην Τροία  στους κακορίζικους τους πύργους.                                                                                                                              |       |
| ΕΛE.                                                                  | Πώς σ' άρπαξαν απ' το παλάτι, πες µου.  Στης συµφοράς γυρίζεις την αρχή˙  άαχ! την πικρή ιστορία ζητάς να µάθεις.$^{16}$ 730                                                                          |       |

Σ ΧΟΛ Ι Α
M Ε Ν Ε Λ Α Ο Σ
A Ν Α Γ Ν Ω Ρ Ι Ζ Ε Ι

Τ Η Ν
E Λ Ε Ν Η
-  Πώς εκδηλώνουν τη χαρά τους οι δύο ήρωες ; Ποια τα συναισθήµατά τους ;
- 13. Από το στίχο 690 ως το στίχο 772 έχουµε ένα αµοιβαίο* της αναγνώρισης συνήθως σε τέτοια αµοιβαία η ηρωίδα χρησιµοποιεί λυρικά µέτρα, δηλαδή τραγουδά, ενώ ο ήρωας µη λυρικά. Έτσι τονίζονται η ένταση του συναισθήµατος της ηρωίδας και η αυτοσυγκράτηση του ήρωα. Στο αµοιβαίο όµως αυτό και ο Mενέλαος χρησιµοποιεί λυρικά µέτρα σε ορισµένα σηµεία.
- 14. Αναφορά στα έθιµα του γάµου: οδηγούσαν τη νύφη στο σπίτι του γαµπρού πάνω σε άµαξα, ενώ οι συνοδοί της, συγγενείς συνήθως, τρα- γουδούσαν το τραγούδι του γάµου, τον υµέναιον , που άρχιζε κατά κανόνα µε µακαρισµούς της νύφης και του γαµπρού.
- 15. Tο κείµενο στο σηµείο αυτό έχει παραδοθεί φθαρµένο. Tο νόηµα φαίνεται να είναι: κάποιος θεός σε άρπαξε από το σπίτι, αλλά τελικά, αφού δε σε έκλεψε ο Πάρης, ήταν για το καλό σου.
- 16. H απροθυµία της Eλένης να διαφωτίσει το Mενέλαο οφείλεται πιθανόν στην επιθυµία της να ξεχάσει τα παλιά δεινά, αλλά και στο αίσθηµα ντροπής που τη διακατέχει, αν και αθώα, για όσα συνέβησαν εξαιτίας της.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Η αναγνώριση ολοκληρώνεται και οι δύο σύζυγοι τραγουδώντας ένα λυρικό αµοιβαίο εκφράζουν την ευτυχία τους που ξαναβρέθηκαν, αλλά και τον πόνο τους για όσα µάταια υπέφεραν.
-  Ας προσπαθήσουµε να φανταστούµε την κίνησή τους κατά τη διάρκεια αυτού του τόσο εκφραστικού τραγουδιού.
-  Ποια νεότερα µουσικά θεατρικά είδη θα µπορούσε να µας φέρει στο νου αυτό το τραγούδι;
Ω της καρδιάς μου φως.
- ΟΡ. Φως της καρδιάς αλήθεια.
- ΗΛ. Ήρθες γλυκειά φωνή;
- ΟΡ. Μη θες και μάρτυρα άλλο.
- ΗΛ. Σ' έχω στα χέρια μου;
- ΟΡ. Παντοτεινά θα μ' έχεις.
- Ηλ. Ω συντοπίτισσες, ω αγαπητές γυναίκες, Κοιτάχτε τον Ορέστη…

Σοφοκλής, Ηλέκτρα , στ. 1224-1229 (μτφρ. K. Tαμβάκης) (Aπό το Σοφοκλής, Aντιγόνη - Hλέκτρα , I. Zαχαρόπουλος)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
Σ Τ Ι Γ Μ Ε Σ A Ν Α Γ Ν Ω Ρ Ι Σ Η Σ
- Βάγιες, τρεχάτ', ανοίξατε, αυτός είν' ο καλός μου! Δημοτικό τραγούδι,
Κρεμάσου σαν καρπός εδώ, ψ υχή μου, ώσπου να ξεραθεί δέντρο.
Oυ. Σαίξπηρ, Κυμβελίνος , μτφρ. B. Pώτας, B. Δαμιανάκου, Eπικαιρότητα
Mενέλαος - Eλένη (Λ. Bογιατζής - K. Kαραµπέτη, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)
Ίων - Kρέουσα - Xορός, Eυριπίδης Ίων, (X. Λούλης - Λ. Kονιόρδου, Eθνικό Θέατρο, 2003, σκην. Λ. Kονιόρδου)
Γνωρίζει τον η Aρετή, καλά τόνε θυμάται, μα δεν κατέχει ξυπνητή αν είναι ή αν κοιμάται. Ξαναλιγώνεται η φτωχή απ' τη χαρά την τόση κ' έκλινε μια και δυο φορές χάμαι στη γη να δώσει.

B. Kορνάρος, Ερωτόκριτος , E, στ. 1089-1092 (Aπό το B. Kορνάρος, Eρωτόκριτος , Eρμής)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Παρακολουθούµε την αναγνώριση ανάµεσα στο Μενέλαο και την Ελένη. Οι ήρωες περνούν από την άγνοια στη γνώση, οπότε αίρεται και η αντίθεση ανάµεσα στο φαίνεσθαι και το είναι . Οι ήρωες υπάρχουν πια µε την πραγµατική τους ταυτότητα ( είναι = φαίνεσθαι ).
-  Ας αναζητήσουµε τον τρόπο µε τον οποίο γίνεται η µετάβαση από την άγνοια στη γνώση.
-  Ποια συναισθήµατα γεννά στους ήρωες;
-  Eσύ τι νιώθεις;
Mενέλαος - Eλένη (K. Aθανασόπουλος Λ. Tασοπούλου, Aµφιθέατρο , 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)

| ΜEN.      | Μίλησε˙ πρέπει όσα µας δίνουν,  καλά ή κακά, οι θεοί ν' ακούµε.                                                                                                                                         |     |
|-----------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----|
| ΕΛE.      |                                                                                                                                                                                                         |     |
| ΜEN. ΕΛE. | Σιχαίνοµαι τα λόγια που θα πω.  Λέγε˙ γλυκιά ξαλάφρωσή 'ναι  τις περασµένες να σου λένε δυστυχίες. Δεν πήγα εγώ µε γρήγορο καράβι   στην αγκαλιά ενός βάρβαρου, ούτε  σε ντροπιασµένο πλάγιασα κρεβάτι. | 735 |
| ΜEN.      | Τότε ποια µοίρα, ποιος θεός σε πήρε; 17                                                                                                                                                                 |     |
| ΕΛE.      | Ο γιος του Δία, καλέ µου, και της Μαίας  18  στη χώρα µ' έφερε του Νείλου.                                                                                                                              | 740 |
| ΜEN.      | Απίστευτο˙ πούθε σταλµένος; Φοβερά λόγια!                                                                                                                                                               |     |
| ΕΛE.      | Έκλαψα τότε, ακόµη κλαίω και τώρα˙  η οµόκλινη µ' αφάνισε του Δία.                                                                                                                                      |     |
| ΜEN.      | Η Ήρα; Ποιων τάχα το κακό ζητούσε;                                                                                                                                                                      | 745 |
| ΕΛE.      | Αχ! συµφορά µου, εκείνες οι πηγές  όπου οι θεές λουστήκαν 19  κι ήρθ' η αµάχη για την οµορφιά τους.                                                                                                     |     |
| ΜEN.      | Όµως γιατί να κατατρέξει εσέν' η Ήρα;                                                                                                                                                                   |     |
| ΕΛE.      | Για να µη µ' έχει ο Πάρης...                                                                                                                                                                            | 750 |
| ΜEN.      | Πώς; Λέγε.                                                                                                                                                                                              |     |
| ΕΛE.      | που ήµουν γι' αυτόν της Κύπριδας το δώρο.                                                                                                                                                               |     |
| ΜEN.      | Α! δύστυχη.                                                                                                                                                                                             |     |
| ΕΛE. ΜEN. | Ναι, δύστυχη˙ κι εδώ στην Αίγυπτο ήρθα. Και του έδωσε το είδωλό σου, ως λες.                                                                                                                            | 755 |
| ΕΛE.      | Στο σπίτι σου τι θρήνος, µάνα, ω µάνα,  τι πένθος, τι χαµός!                                                                                                                                            |     |
| ΜEN.      | Τι λες;                                                                                                                                                                                                 |     |
| ΕΛE.      | Χάθηκε η µάνα µου˙ για τις ντροπές µου  πέρασε βρόχο στο λαιµό της.                                                                                                                                     | 760 |
| ΜEN.      | Την άµοιρη˙ η κόρη µας Ερµιόνη ζει;                                                                                                                                                                     |     |
| ΕΛE.      | Ανύπαντρη, άτεκνη, µαραίνεται και κλαίει  για το δικό µου ατιµασµένο γάµο.                                                                                                                              |     |
| ΜEN.      | Ω! Πάρη, που µου ρήµαξες το σπίτι, 20  αυτά κι εσένα αφάνισαν και µύριους  Έλληνες χαλκαρµατωµένους. Κι εµένα την καταραµένη,                                                                           | 765 |
| ΕΛE.      |                                                                                                                                                                                                         |     |
|           | την κακορίζικη, ο θεός αλάργα µ' απόδιωξε απ' την πόλη κι από σένα  κι άφησα -που δεν άφησα ποτέ- τον άντρα µου και τα παλάτια για ντροπιασµένους έρωτες τραβώντας.                                     | 770 |

H A Ν Α Δ Ρ Ο Μ Η Σ Τ Ο Π Α Ρ Ε Λ Θ Ο Ν
 Ποιες συµφορές της αφηγείται η Eλένη στο Mενέλαο ;
- 17 . Με αυτά τα λόγια ο Mενέλαος απαλλάσσει από την ενοχή την Ελένη, αφού αποδίδει στους θεούς και στη µοίρα ό,τι έγινε.
- 18. Eννοεί τον Ερµή, τον αγγελιαφόρο των θεών. Eύλογη λοιπόν η ερώτηση που ακολουθεί: πούθε σταλµένος; (Ποιος του ανέθεσε αυτή την αποστολή ;).
- 19. Σύµφωνα µε το µύθο, οι τρεις θεές, πριν απευθυνθούν στον Πάρη για την κρίση, λούστηκαν στα νερά ενός ποταµού.
- 20. O Mενέλαος µεταθέτει την ευθύνη για τις συµφορές στον Πάρη, αποκαθιστώντας την τιµή της Eλένης.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Η προσοχή όλων µας είναι στραµµένη στο Μενέλαο και την Ελένη. Μην ξε- χνάµε όµως ότι οι δύο ήρωες δεν είναι µόνοι.
-  Ποια άλλα πρόσωπα βρίσκονται στο σκηνικό χώρο;
-  Πώς φαντάζεσαι τη σκηνική τους παρουσία τη στιγµή της αναγνώρισης;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Στις τραγωδίες την αναγνώριση δύο αγαπηµένων προσώπων ακολουθούν συνήθως: α) η εκδήλωση των συναισθηµάτων αυτών που ξανασµίγουν, µαζί µε αναφορές στο ρόλο της τύχης, β) µια κίνηση προς τα πίσω, προς το πα- ρελθόν, γ) µια κίνηση προς τα εµπρός, προς το µέλλον.
-  Ποιους από τους άξονες αυτούς εντοπίζουµε µετά την αναγνώριση Με- νέλαου-Ελένης στη σκηνή που µελετάµε;
-  Ας δούµε πιο συγκεκριµένα το δεύτερο άξονα: Ποια είναι η στάση του καθενός από τους δύο ήρωες απέναντι στο οδυνηρό παρελθόν; Tην κα- ταλαβαίνεις;
- n Η Ελένη µιλώντας για το παρελθόν της αναφέρεται για µία ακόµα φορά στο ρόλο των θεών. Φέρνοντας στο νου µας και άλλες σχετικές αναφορές σε προηγούµενους στίχους, ας κάνουµε κάποιες υποθέσεις για τη δράση των θεών στον κόσµο του Ευριπίδη. Διασφαλίζουν την τάξη του δικαίου ή ενερ- γούν απρόβλεπτα κινούµενοι από προσωπικά τους πάθη; Mπορεί να σε βοηθήσει και το υλικό της αποδελτίωσης.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
H E Λ Ε Ν Η : Λ Ο Γ Ο Σ Κ Α Ι A Ν Τ Ι Λ Ο Γ Ο Σ
Δεν είναι αληθινός αυτός ο λόγος. Δε μπήκες στα καλοφτιαγμένα τα καράβια. Μήτε στα κάστρα μπήκες της Τρωάδας.
Στησίχορος, απόσπασμα 14 (μτφρ. H. Βουτιερίδης) (Aπό το H. Bουτιερίδης, Aρχαίοι Έλληνες Λυρικοί , Παπαδήμας)
Eλένη (Mάγια Λυµπεροπούλου, Eυριπίδης , Tρωαδίτισσες, Θέατρο Tέχνης, 1979)
Mενέλαος - Eλένη - Xορός (Λ. Bογιατζής - K. Kαραµπέτη, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)
Eλένη (M. Kωνσταντάρου, Eυριπίδης, Tρωάδες, θίασος Γ. Tσαρούχη, 1977,
σκην. Γ. Tσαρούχης)

[…] η Ελένη, που τους άλλους τόσο στην ομορφιά περνούσε, χώρισε τον άριστο τον άντρα,
π' όλο της Τροίας κατάστρεψε το κράτος, κι ούτε την κόρη, ουδέ τους ακριβούς της θυμήθηκε γονιούς, μα ερωτευμένην ξεσήκωσέ τη η Κύπρις.
Πολύ εύκολα η καρδιά λυγάει τ' ανθρώπου. Κι αμέσως λαχταράει στο νου ό,τι βάλει.
Σαπφώ, απόσπασμα 16 L.-P. (μτφρ. Π. Λεκατσάς) (Aπό το J.-L. Backès, O μύθος της Eλένης , μτφρ. K. Γιόση, Mέγαρο Mουσικής Aθηνών - M.I.E.T.)
XOP. Αν όλα παν καλά από δω και πέρα, οι συµφορές σας οι παλιές θα σβήσουν. 21 ΑΓΓ. Άσε, Μενέλαε, τη χαρά µαζί σας 775 να γευτώ˙ δεν την ξέρω, µα τη βλέπω. 22 ΜEN. Ζύγωσε, γέροντα, κι εσύ να κουβεντιάσεις. ΑΓΓ. Γι' αυτήνε δε µοχθήσαµε στην Τροία; ΜEN. Δεν είναι αυτή, οι θεοί µας ξεγελάσαν˙ κρατούσαµε µια ολέθρια νεφέλη. 780 ΑΓΓ. Τι λες; Τόσος µόχθος κι αγώνας για έναν ίσκιο; ΜEN. Έργα της Ήρας και τριών θεών αµάχη. ΑΓΓ. Η αληθινή γυναίκα σου είναι τούτη; ΜEN. Αυτή˙ και να πιστέψεις όσα λέω. 785 ΑΓΓ. Δυσκολονόητος ο θεός $^{23}$, παιδί µου$^{24}$˙ ολοένα αλλάζει. Εδώθε κείθε σέρνει, πότε ψηλά, πότε βαθιά τα πάντα˙ ο ένας δυστυχάει, ο άλλος όχι, όµως κι αυτός κακό θάνατο βρίσκει˙ 790 δεν έχει πάντα η τύχη σιγουριά. Κι οι δυο σας βάσανα δοκιµάσατε, απ' του κόσµου τα λόγια εσύ, κι αυτός απ' τους πολέµους. Σαν πολεµούσε, τίποτε δικό του˙ 25 και τώρα δίχως κόπο η ευτυχία. 795 Δεν ντρόπιασες το γέροντα γονιό σου και τους Διόσκουρους, δεν έχεις κάνει όσα δεινά σου φόρτωσαν. Θυµάµαι το γάµο σου, 26 στο νου µου ξαναφέρνω πως έτρεχα βαστώντας τις λαµπάδες 800 πλάι στο αµάξι σου κι εσύ νυφούλα µαζί µ' αυτόν το πατρικό σου σπίτι το ευτυχισµένο χαιρετούσες. 27 Όποιος δε νιώθει σέβας για τ' αφεντικά του και δε συµπάσχει σε χαρές και λύπες, 805 δούλος κακός. 28 Εγώ κι αν είµαι σκλάβος, θέλω µες στους καλούς να µε λογιάζουν˙

Σ ΧΟΛ Ι Α

O A Γ Γ Ε Λ Ι Α Φ Ο Ρ Ο Σ A Ν Α Γ Ν Ω Ρ Ι Ζ Ε Ι Τ Η Ν E Λ Ε Ν Η
-  Ποιες σκέψεις κάνει ο Aγγελιαφόρος για:
-  τους θεούς
-  την Eλένη
-  τον εαυτό του ;
- 21. Το δίστιχο του Xορού επαναφέρει τους ήρωές µας στην πραγµατικότητα και στους κινδύνους, που αποδώ και πέρα θα αντιµετωπίσουν.
- 22. Ο Aγγελιαφόρος αδυνατεί να κατανοήσει την πραγµατικότητα, αφού νοµίζει ότι µπροστά του είναι η «Ελένη» που εξαφανίστηκε από τη σπηλιά.
- 23. H λέξη θεός στον ενικό αριθµό δηλώνει την έννοια του θείου.
- 24. Στο πρωτότυπο: θύγατερ˙ ο Aγγελιαφόρος απευθύνεται στην Ελένη και η τρυφερή προσφώνηση δείχνει ίσως την αλλαγή της στάσης του.
- 25. O Aγγελιαφόρος, από τη γενική διαπίστωσή του για το ευµετάβολο της τύχης, περνάει στα παραδείγµατα του Μενέλαου και της Ελένης: ο Μενέλαος ήταν δυστυχισµένος επειδή πολεµούσε, για να ξαναπάρει την Eλένη, και τώρα ξαφνικά, χωρίς να κοπιάσει, τη βρίσκει η Ελένη, που ήταν δυστυχισµένη για τις άδικες σε βάρος της κατηγορίες, τώρα βλέπει τη φήµη της να αποκαθίσταται.
- 26. Mε αυτή την υπενθύµιση γίνεται η αποκατάσταση του γάµου της Eλένης, αφού στην αντίληψη των ανθρώπων ο γάµος αυτός είχε δια- λυθεί.
- 27. H τελετή του γάµου περιλάµβανε τρία στάδια: την ἐγγύησιν (µνηστεία στο σπίτι του πατέρα της νύφης), την ποµπήν , για την οποία γίνεται λόγος εδώ, και το τέλος (τελετές στο σπίτι του γαµπρού).
- 28. Εδώ τονίζεται η αφοσίωση του δούλου προς τον κύριό του. H αφοσίωση αυτή δεν είναι δείγµα δουλοπρέπειας, αλλά, όπως φαίνεται από τη συνέχεια των λόγων του, επιλογή ενός ελεύθερου πνεύµατος και δείγµα ευγένειας ήθους.

H αναγνώριση ανάµεσα στους δύο συζύγους ολοκληρώθηκε... Mα ο Aγγελια- φόρος δείχνει να µην έχει καταλάβει τι συνέβη.
- n Ο σκηνοθέτης µιας σύγχρονης παράστασης της Ελένης προβληµατίζεται για το «στήσιµο» της σκηνής του Aγγελιαφόρου. Ποιες προτάσεις θα του έκανες για την κίνηση του Aγγελιαφόρου στο χώρο και γενικότερα για τον τρόπο, µε τον οποίο θα υποδυθεί το ρόλο του; Σκέψου την ηλικία, την κοι- νωνική του θέση και τη συναισθηµατική του κατάσταση.
Γέροντας αγγελιαφόρος (σικελικός ερυθρόµορφος κρατήρας του 4ου αι. π.X.)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο γέροντας παραµένει στο σκηνικό χώρο και µετά την αναγγελία για την ανάληψη του ειδώλου (αγγελική ρήση). Παύει έτσι να είναι µόνο αγγελιαφόρος. Ξαναγίνεται ο πιστός υπηρέτης που εκδηλώνει συναισθήµατα και εκφράζει προ- βληµατισµούς.
-  Για ποιους λόγους νοµίζεις ότι ανατίθεται αυτός ο διευρυµένος ρόλος σε ένα γέροντα υπηρέτη του Μενέλαου που πολέµησε µαζί του στην Τροία;
- n Aς σταθούµε στις αναφορές του γέροντα υπηρέτη στους θεούς, την τύχη και την ανθρώπινη µοίρα.
-  Ποιες είναι οι απόψεις του για τα θέµατα αυτά;
-  Ας φανταστούµε τον αντίκτυπο των προβληµατισµών αυτών στους Αθηναίους θεατές του 412 π.X.
- n Tρωαδίτες και Έλληνες πολέµησαν και χάθηκαν στην Tροία για ένα είδωλο, εξαπατηµένοι.
-  Ας αναζητήσουµε αναλογίες στη σηµερινή εποχή.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
« Γ Ι Α E Ν Α Π Ο Υ Κ Α Μ Ι Σ Ο A Δ Ε Ι Α Ν Ο »
W. Lachnit,
O θάνατος της Δρέσδης
Kαι στην Tροία;
Tίποτε στην Tροία - ένα είδωλο.
Έτσι το θέλαν οι θεοί.
Kι ο Πάρης, μ' έναν ίσκιο πλάγιαζε σαν να ήταν πλάσμα ατόφιο  κι εμείς σφαζόμασταν για την Eλένη δέκα χρόνια.
Mεγάλος πόνος είχε πέσει στην Eλλάδα.
Tόσα κορμιά ριγμένα στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης  τόσες ψυχές
δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι.
Kι οι ποταμοί φουσκώναν μες στη λάσπη το αίμα για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου
για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Eλένη.

Γ. Σεφέρης, «Eλένη» (απόσπασμα) (Aπό το Γ. Σεφέρης, Ποιήματα, Ίκαρος)

«Οὐδείς ποτ' ηὐτύχησεν ἔκδικος γεγώς, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας»
λεύτερος αν δεν είµαι, λεύτερη έχω ψυχή˙ 29 το 'να κακό κάλλιο απ' τα δύο: φαύλη να 'χω καρδιά και δούλο να µε λένε. 30 Μόχθους πολλούς µαζί µου πολεµώντας πέρασες, γέρο˙ τώρα, έλα, µοιράσου την ευτυχία µου˙ 31 τρέξε στους συντρόφους που µας απόµειναν και πες τα νέα˙ πώς είναι εδώ τα πράγµατα˙ ας προσµένουν έτοιµοι στο γιαλό για τους αγώνες που 'χω να κάνω ακόµη, αν θα µπορέσω, καθώς ελπίζω, ετούτην απ' τη χώρα ν' αρπάξω˙ ας αγρυπνούν κι όλοι ενωµένοι, σε µια σµίγοντας τύχη, απ' τους βαρβάρους κάποιο να βρούµε τρόπο να σωθούµε. 32 $^{33 }$Θα γίνουν, βασιλιά µου, αυτά˙ µα βλέπω κούφια τη µαντική, ψευτιές γεµάτη. 34 Με τη φωτιά και τα πουλιά µαντείες τίποτα δεν αξίζουν˙ 35 αν πιστεύεις 825 πως τα πουλιά ωφελούνε τους ανθρώπους, ανόητος είσαι. Ο Κάλχας 36 στο στρατό µας δε µίλησε καθόλου, κι ας θωρούσε να χάνονται οι δικοί του για έναν ίσκιο˙ κούρσεψαν ανωφέλευτα τη χώρα˙ 830 θα πεις, δεν το 'θελε ο θεός˙ 37 και γιατί τότε πηγαίνουµε στους µάντεις; Όταν κάνεις θυσίες στους θεούς, να τους γυρεύεις τα καλά µόνο κι άσε τις µαντείες˙ ξεγέλασµα είναι στη ζωή˙ κανένας δεν πλούτισε µ' αυτές όντας τεµπέλης˙ 38 σωστό µυαλό και νους, 39 να σοφός µάντης. XOP. Στα όσα είπε ο γέρος συµφωνώ˙ άµα κερδίσεις τους θεούς, στο σπιτικό σου την πιο µεγάλη µαντική έχεις µπάσει.

Σ ΧΟΛ Ι Α
- 29. Την εποχή εκείνη κάποιοι σοφιστές δίδασκαν τη φυσική ισότητα όλων των ανθρώπων, τους οποίους οι κοινωνικές συνθήκες και οι ιστο- ρικές συγκυρίες είχαν διακρίνει σε ελεύθερους και δούλους, Έλληνες και βαρβάρους.
- 30. Δηλαδή: από το να είµαι και δούλος και κακός, ας είµαι βέβαια δούλος αλλά τουλάχιστον καλός.
- 31. O Mενέλαος προσκαλεί τον αφοσιωµένο δούλο να µοιραστεί µαζί του την ευτυχία ως ηθική ανταµοιβή για τις υπηρεσίες του.
- 32. Προοικονοµία της δραπέτευσης του Μενέλαου και της Ελένης.
- 33. Και αυτή η ρήση του Aγγελιαφόρου αρχίζει µε µια γενική διαπίστωση και µετά περνάει στα παραδείγµατα. Ολόκληρη η ρήση έχει θεωρηθεί από µερικούς µελετητές περιττή και µεταγενέστερη παρεµβολή.
- 34. Σύµφωνα µε τον ιστορικό Θουκυδίδη, µετά την καταστροφή στη Σικελία οι Aθηναίοι είχαν στραφεί όχι µόνο εναντίον των πολιτικών «που τους είχαν παρακινήσει να κάνουν την εκστρατεία», αλλά «και εναντίον των χρησµολόγων και των µάντεων και όσων άλλων που µε τις προφητείες τους τους είχαν δη µιουργήσει την ελπίδα ότι θα καταλάβουν τη Σικελία» (H', 1, 1-2, µτφρ. Ά. Bλάχος).
- 35. Αναφέρεται σε δύο τρόπους της µαντικής τέχνης: α) στις θυσιαστήριες φλόγες, β) στις κραυγές και τις κινήσεις των πουλιών (τους οιωνούς).
- 36. Περίφηµος µάντης από τον τρωικό µυθολογικό κύκλο.
- 37. Tο να αποδίδει κάποιος στο συνοµιλητή του µια πιθανή ερώτηση ή αντίρρηση είναι ένα ρητορικό σχήµα που λέγεται προαπάντησις .
- 38. Θυµίζει το γνωστό σὺν Ἀθηνᾷ καὶ χεῖρα κίνει.
- 39. Στο πρωτότυπο: γνώµη δ' ἀρίστη µάντις τ' εὐβουλία. Εὐβουλίαν (= σωστό µυαλό, σωστή κρίση) υπόσχονταν οι σοφιστές ότι µπορούσαν να διδάξουν τους νέους. Mε τα λόγια αυτά ο Aγγελιαφόρος αποχωρεί από τη σκηνή.

E Y P I Π I Δ H
Eλένη
-  Ποιες εντολές δίνει ο Mενέλαος στον Aγγελιαφόρο ;
-  Ποιες σκέψεις κάνει ο Aγγελιαφόρος για τους θεούς και τη µαντική τέχνη ;
- n Παρακολουθούµε µια σύγχρονη παράσταση της Ελένης... Βλέ- πουµε τον Aγγελιαφόρο και ακούµε τους στοχασµούς του.
-  Τον νιώθουµε κοντά µας; Mας αγγίζουν τα λόγια του;
Θεατές σε σύγχρονη παράσταση

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο Aγγελιαφόρος στο λόγο του ασκεί έντονη κριτική στους µάντεις, επαναφέροντας έτσι το πρόβληµα της αδυναµίας του ανθρώπου να φτάσει εύκολα στη γνώση.
-  Τι µπορούµε να εµπιστευόµαστε, σύµφωνα µε τον Aγγελιαφόρο; Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να κατευθύνουµε τη ζωή µας; Ας συζητήσουµε την πρότασή του.
- n Ένα από τα κατά ποιόν µέρη* της τραγωδίας, σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη, είναι η διάνοια*, οι ιδέες δηλαδή και οι σκέψεις που εκφράζουν τα πρόσωπα της τραγωδίας και τα επιχειρήµατα που χρησιµοποιούν, για να υποστηρίξουν τις θέσεις τους.
-  Ας αναζητήσουµε σε αυτήν τη σκηνή απόψεις και προβληµατισµούς που συνθέτουν τη διάνοια.
-  Δικαιολογείται ο χαρακτηρισµός του Ευριπίδη ως «από σκηνής φιλόσοφος»;
-  Ποιες από αυτές τις απόψεις θα µπορούσε να διατυπώσει κι ένας ήρωας σύγχρονου θεατρικού έργου;
- n Ας υποθέσουµε ότι έλειπαν οι στοχασµοί του Aγγελιαφόρου. Τι θα κέρδιζε, τι θα έχανε το δραµατικό έργο;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 5
Kαραβάτζιο, H Xειροµάντισσα
« E Υ Β Ο ΥΛ Ι Α » ( Σ Ω Σ Τ Ο Μ ΥΑ Λ Ο , Σ Τ . 8 3 7 ) ΠPΩTAΓOPAΣ. Η διδασκαλία μου σε κάνει μυαλωμένο για τις υποθέσεις του σπιτιού σου (πώς να κυβερνάς με τον καλύτερο τρό πο το νοικοκυριό σου), και για τις υποθέσεις της πολιτείας (πώς να γίνεις ασυναγώνιστος πολιτικός και στα έργα και στους λόγους). Πρωταγόρας
M Α Ν Τ Ι Κ Η
O φόβος και η άγνοια, που οδήγησαν εύκολα τον άνθρωπο στη δεισιδαιμονία και την «πρόληψη» (για την αποφυγή του κακού), ήταν φυσικό να τον οδηγήσουν σε μια διαρκή αγωνία για τα όσα του έμελλαν να συμβούν, και να του γεννήσουν την τάση της μαντικής [...]. Mπορούμε να πούμε πως η Mετεωρολογία κι η Aστρολογία ήταν τα πρώτα σκέλη και ίσως η πρώτη αφορμή της γενικής Mαντικής. Aπό τα προγνωστικά του καιρού διακινδυνεύει κανείς τη μαντεία και τις φανταστικές ερμηνείες, τους οιωνισμούς [...]. Tα φυσικά φαινόμενα γίνονται έτσι διερμηνείς των αποφάσεων της Tύχης ή του Θεού. Aκολουθούν σε πιο εξελιγμένη μορφή όνειρα, οπτασίες, καντηλομαντεία, πυρομαντεία, καφεμαντεία, χειρομαντεία [...] ο καφές που χύνεται, τα κουφέτα κάτω από το μαξιλάρι.

Δ. Λουκάτος
(Aπό το Δ. Λουκάτος, Eισαγωγή στην ελληνική λαογραφία , M.I.E.T.) (Διασκευή)
Πλάτων, Πρωταγόρας , 318e-319a (μτφρ. H. Σπυρόπουλος) (Aπό το Πλάτωνος Πρωταγόρας, A.Π.Θ. - Iνστιτούτο Nεοελληνικών Σπουδών - Ίδρυμα M. Tριανταφυλλίδη)

3η ΣKHNH (στ. 841-941)

| ΕΛΕΝΗ                                               | Ως τώρα πάνε όλα καλά˙ απ' την Τροία,  δύστυχε$^{1}$, και να µάθω πώς εσώθης,   κανένα κέρδος˙ όµως λαχταρούµε  ν' ακούσουµε τα πάθη των δικών µας. ΜΕΝΕΛΑΟΣ Με ρώτησες πολλά µ' ένα σου λόγο. 2 Τι να σου πω για τους χαµούς στο Αιγαίο, κατάνακρα στην Εύβοια τις πανούργες  φωτιές του Ναύπλιου$^{3}$, τα γυρίσµατά µου στην Κρήτη, στη Λιβύη και στου Περσέα τον ψηλό κάβο; 4 Δε θα σε χορταίναν τα λόγια µου κι εγώ θα τυραννιόµουν τα πάθη τα παλιά ιστορώντας˙ έτσι διπλά θα µας βασάνιζε κι η θλίψη.   | 845   |
|-----------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------|
|                                                     |                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                | 850   |
| ΕΛE.                                                | Καλύτερα µου απάντησες παρ' όσο  σ' ερώτησα. Μονάχα ετούτο πες µου κι άφησε τ' άλλα˙ πόσα χρόνια τάχα παράδερνες στης θάλασσας το κύµα; 5  Χρόνους εφτά µε τα καράβια˙ πρώτα   δέκα χρονιές πολέµαγα στην Τροία.                                                                                                                                                                                                                                                                                               | 855   |
| MEN.                                                |                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |       |
| ΕΛE. MEN. ΕΛE.                                      | Πόσος καιρός! Φτωχέ, εκεί πέρα εσώθης  κι ήρθες εδώ για να σε θανατώσουν. 6  Τι 'πες; Τι λες, γυναίκα, µ' αφανίζεις.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           | 860   |
|                                                     | Βιάσου και φύγε γρήγορα απ' τη χώρα.  Θα σε σκοτώσει αυτός που ζει σ' ετούτο.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |       |
| MEN.                                                | Και τι έκαµα για τέτοια µαύρη τύχη; 865                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |       |
| ΕΛE.                                                | Ήρθες κι ανέλπιστα το γάµο µου εµποδίζεις.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     |       |
| MEN.                                                | Θέλει κανείς το ταίρι µου δικό του;                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |       |
| ΕΛE.                                                | Με πρόσβαλε, µα υπόµεινα και τούτο. 7                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |       |
| MEN.                                                | Άρχοντας δυνατός ή ο βασιλέας; 8                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |       |
| ΕΛE.  Του τόπου αφέντης, τέκνο του Πρωτέα. 870 MEN. | Τα λόγια της γριάς αυτό εννοούσαν.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             |       |
| ΕΛE.                                                | Σε ποιαν εξώπορτα βαρβάρου εστάθης;                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |       |
| ΕΛE.                                                | Αχ! δυστυχία, ζητιάνεψες στ' αλήθεια;                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |       |

Σ ΧΟΛ Ι Α
T Α Π Α Λ Ι Α Π Α Θ Η Τ Ο Υ M Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ Κ Α Ι Ο N Ε Ο Σ K Ι Ν Δ Υ Ν Ο Σ
-  Σε ποια µέρη και πόσα χρόνια περιπλανήθηκε ο Mενέλαος ;
-  Ποιος νέος κίνδυνος τον απειλεί ;
-  Πώς αντιµετώπισε η Eλένη µέχρι τώρα τις επιθυµίες του Θεοκλύµενου ;
- 1. H Ελένη σκέφτεται µάλλον την τύχη που περιµένει το Μενέλαο στην Αίγυπτο, γι' αυτό και τον αποκαλεί δύστυχο .
- 2. Στην τυπική σκηνή της αναγνώρισης οι ήρωες εξιστορούν τα πάθη τους. Tώρα είναι η σειρά του Μενέλαου να εξιστορήσει τα δικά του πάθη. Όµως πρέπει για δραµατικούς λόγους να µην προβεί σε λεπτοµερή παρουσίαση των περιπετειών του, διότι : α) θα επιβραδυνθεί χωρίς λόγο η εξέλιξη του δράµατος και β) το κοινό δεν πρόκειται να πληροφορηθεί τίποτε περισσότερο από όσα ήδη ξέρει από το στίχο 437 κ.εξ.
- 3. Ο Ναύπλιος, όταν έµαθε ότι οι Έλληνες επέστρεφαν στην πατρίδα τους µετά την άλωση της Τροίας, για να τους εκδικηθεί, που είχαν εκτελέσει ως προδότη το γιο του, Παλαµήδη, άναβε φωτιές σε απόκρηµνες ακτές της Εύβοιας οι Έλληνες βλέποντάς τες πίστευαν ότι είχαν µπροστά τους λιµάνια, µε αποτέλεσµα τα καράβια τους να τσακίζονται στα βράχια.
- 4. Ο κάβος του Περσέα (εκεί όπου ο µυθικός ήρωας σκότωσε το θαλάσσιο κήτος και απελευθέρωσε την Ανδροµέδα) τοποθετείται στη δυτική άκρη του Δέλτα του Νείλου.
- 5. Η Ελένη θα µπορούσε να υπολογίσει µόνη της το χρόνο µε βάση όσα της είπε ο Τεύκρος. Ωστόσο συνεχίζει να ρωτάει, ώστε µε τη βοήθεια της απάντησης να κλιµακωθούν τα συναισθήµατα στους στίχους 860-861.
- 6. Η αποκάλυψη του επικείµενου κινδύνου µοιάζει µε κραυγή αγωνίας και τους επαναφέρει στην πραγµατικότητα, ύστερα από την αυθόρµητη έκφραση των συναισθηµάτων τους.
- 7. H έκφραση αυτή διατηρεί κάποια αµφισηµία, καθώς ο Mενέλαος δεν µπορεί να καταλάβει το µέγεθος της «προσβολής» (βλ. και στ. 877).
- 8. Mε το στίχο αυτόν ο Mενέλαος ίσως αναρωτιέται για τη δύναµη του αντιπάλου.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη
Η χαρά της αναγνώρισης πέρασε. Το συναισθηµατικό κλίµα της σκηνής αλλάζει.
- n Aς συζητήσουµε για τις εκφράσεις των προσώπων, όπως απεικονίζονται στη διπλανή φωτογραφία.
-  Δηλώνουν αυτή την αλλαγή;
-  Πώς φαντάζεσαι τον τόνο της φωνής τους;
Mενέλαος - Eλένη (Λ. Bογιατζής - K. Kαραµπέτη, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Μετά την αναγνώριση και το ξέσπασµα χαράς, παρακολουθούµε την προσπάθεια των ηρώων να ξανακερδίσουν το χα- µένο χρόνο. Η Ελένη αναφέρθηκε στην προηγούµενη σκηνή στο παρελθόν της. Τώρα είναι η σειρά του Μενέλαου.
-  Ας εντοπίσουµε τους στίχους, στους οποίους ο Μενέλαος αναφέρεται στο δικό του παρελθόν, και ας σηµειώσουµε την πορεία του στον παρακάτω χάρτη της Aνατολικής Mεσογείου.
-  Aς εξετάσουµε κατά πόσο η απροθυµία του να αναφερθεί εκτενώς σ' αυτό είναι ψυχολογικά δικαιολογηµένη.
-  Για σκέψου... ξανακερδίζεται ο χαµένος χρόνος;
- n Η αναγνώριση ολοκληρώθηκε. Αν το θέµα της τραγωδίας ήταν η επανεύρεση Ελένης και Μενέλαου, το έργο θα µπο- ρούσε να τελειώσει εδώ. Βρισκόµαστε όµως στη µέση.
-  Ποιος νέος κύκλος ανοίγει; Πώς γίνεται αυτή η µετάβαση;

| ΕΛE.      | Τότε και για το γάµο µου έχεις µάθει. 10                                      |     |
|-----------|-------------------------------------------------------------------------------|-----|
| MEN.      | Ναι, µα αν τον απόφυγες δεν ξέρω.                                             |     |
| ΕΛE.      | Ανέγγιχτη φυλάγω την τιµή µου.                                                |     |
| MEN.      | Καλά όσα λες, µα πώς να σε πιστέψω;                                           |     |
| ΕΛE.      | Βλέπεις εδώ που κάθοµαι στο µνήµα;                                            | 880 |
| MEN.      | Κάτι στρωσίδια, δόλια, τι τα θέλεις;                                          |     |
| ΕΛE.      | Το γάµο να ξεφύγω, ικέτισσα ήρθα.                                             |     |
| MEN.      | Βωµό δε βρήκες ή έτσι συνηθίζουν; 11                                          |     |
| ΕΛE.      | Σαν το ναό θεού µ' έχει φυλάξει.                                              |     |
| MEN.      | Και δεν µπορώ στη Σπάρτη να σε πάω;                                           | 885 |
| ΕΛE.      | Σπαθί σε περιµένει αντί για µένα.                                             |     |
| MEN.      | Μα τότες είµαι ο πιο δυστυχισµένος.                                           |     |
| ΕΛE.      | Μην ντρέπεσαι και φύγε από τη χώρα. 12                                        |     |
| MEN.      | Για σε πήρα την Τροία, να σ' αφήσω;                                           |     |
| ΕΛE.      | Καλύτερα παρά να σε σκοτώσουν.                                                | 890 |
| MEN.      | Άναντρα λόγια, ανάξια της Τρωάδας.                                            |     |
| ΕΛE.      | Το βασιλιά, κι ας θες, δε θα τον σφάξεις. 13                                  |     |
| MEN.      | Τι, δεν πληγώνει ξίφος το κορµί του;                                          |     |
| ΕΛE.      | Το αδύνατο αν ζητάς, σοφός δεν είσαι.                                         |     |
| MEN.      | Έτσι βουβός θα κάτσω να µε δέσουν;                                            | 895 |
| ΕΛE.      | Με δόλο ξεπερνάς τη δυσκολία.                                                 |     |
| MEN.      | Κάλλιο ας χαθώ χτυπώντας τους εχθρούς µου.                                    |     |
| ΕΛE.      | Μονάχα µια η ελπίδα να σωθούµε.                                               |     |
| MEN.      | Χρυσάφι τάχα, τόλµη ή παρακάλια; 14                                           |     |
| ΕΛE.      | Φτάνει µη µάθει ο βασιλιάς πως ήρθες.                                         | 900 |
| MEN.      | Ποιος θα το πει; 15 Κι ούτε θα µε γνωρίσει.                                   |     |
| ΕΛE.      | Κάποιος δικός του ισόθεος τον συντρέχει.                                      |     |
| MEN.      | Μια µαντική φωνή µες στο παλάτι; 16                                           |     |
| ΕΛE. MEN. | Όχι˙ µονάχα η αδελφή του η Θεονόη.   Όνοµα για προφήτισσα˙ 17 λέγε, τι κάνει; | 905 |
| ΕΛE.      | Ξέρει τα πάντα, θα σε µαρτυρήσει.                                             |     |
| MEN.      | Τότε θα µε σκοτώσουν, δεν ξεφεύγω.                                            |     |
| ΕΛE.      | Στις ικεσίες µας µπορεί να στέρξει-                                           |     |

T Ο Π Ρ Ο Β Λ Η Μ Α Τ Η Σ Σ Ω Τ Η Ρ Ι Α Σ
-  Tι προτείνει η Eλένη στο Mενέλαο ;
-  Ποιαείναιηπροϋπόθεση για τη σωτηρία τους ;
-  Tι αποφασίζουν να κάνουν οι ήρωες σε περίπτωση αποτυχίας ;
Σ ΧΟΛ Ι Α
- 9. O Mενέλαος εννοεί ότι και, όταν ακόµα ζητούσε βοήθεια, διατηρούσε την αξιοπρέπειά του.
- 10. O Mενέλαος εκφράζει ξανά την αµφιβολία του για τη συζυγική πίστη της Ελένης. Στη συνέχεια (στ. 878), η Eλένη δηλώνει µε τρόπο που δεν επιδέχεται αµφισβήτηση την πίστη της, αλλά ο Mενέλαος (στ. 879) θέλει µια απόδειξη γι' αυτό. Eδώ περιγράφεται µε ρεαλιστικό τρόπο µια συµπεριφορά.
- 11. Στην αρχαία Ελλάδα άσυλο εξασφάλιζαν οι ναοί και οι βωµοί των θεών, όχι όµως τα ηρώα (ναοί και τάφοι ηρώων). Eποµένως η απορία του Mενέλαου είναι δικαιολογηµένη.
- 12. Tα λόγια αυτά είναι χαρακτηριστικά του ήθους της Ελένης. Aπό το σηµείο αυτό αρχίζει ένας αγώνας γενναιοδωρίας ανάµεσα στους δύο συζύγους : η Eλένη είναι έτοιµη να θυσιαστεί, για να σώσει τον άντρα της, ο Mενέλαος είναι αποφασισµένος να αντιµετωπίσει τον κίνδυνο, για να την πάρει µαζί του.
- 13. Η Ελένη αντιλαµβάνεται ότι ο Μενέλαος σκοπεύει να αντισταθεί και να στραφεί εναντίον του Θεοκλύµενου, ότι σκέφτεται δηλ. µια βίαιη λύση.
- 14. Xρυσάφι = δωροδοκία, παρακάλια = ρητορικά επιχειρήµατα και ικεσίες.
- 15. H ερώτηση είναι ρητορική, καθώς δεν περιµένουµε απάντηση. Eδώ ισοδυναµεί µε άρνηση (= κανένας δε θα αποκαλύψει την ταυτότητά µου ). Ο Μενέλαος δεν αποκάλυψε στη Γερόντισσα την ταυτότητά του.
- 16. Ο Μενέλαος φαντάζεται ότι µέσα στο παλάτι ακούγονται φωνές προφητικές, που προειδοποιούν το Θεοκλύµενο.
- 17. Αναφορά στην ετυµολογία του ονόµατος (Θεονόη < Θεὸς + νοῦς ).

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Οι θεατές παρακολουθούν τη στιχοµυθία Ελένης-Μενέλαου, σε ένα σκηνικό που δεν έχει αλλάξει από την αρχή του έργου. Το κείµενο όµως προσθέτει µια νέα ένδειξη, που µπορεί να αξιοποιηθεί σκηνογραφικά.
-  Ας την εντοπίσουµε στο κείµενο.
- n Στις φωτογραφίες αυτής της σελίδας εικονίζονται βασικοί ήρωες από άλλες τραγω- δίες. Θα µπορούσαν να είναι οι ήρωές µας στη σκηνή που µελετάµε; Γιατί;
Hλέκτρα - Oρέστης (A. Bαλάκου - Π. Φυσσούν, Σοφοκλής , Hλέκτρα, Eθνικό θέατρο, 1972, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Για µία ακόµα φορά η Ελένη και ο Μενέλαος, αντιµέτωποι µε καταστάσεις που τους ξαφνιάζουν, βιώνουν έντονα συ- ναισθήµατα.
-  Ας παρακολουθήσουµε τις συναισθηµατικές τους διακυµάνσεις και ας συσχετίσουµε την ψυχική τους κατάσταση µε τη χρήση στιχοµυθίας.
- n H Ελένη και ο Μενέλαος, έρµαια της τύχης και του δόλου των θεών, είχαν τα χαρακτηριστικά του τραγικού ήρωα.
-  Tώρα, µε το ανέλπιστο αντάµωµά τους ύστερα από τον πολύχρονο χωρισµό, εξακολουθούν να έχουν τα χαρακτη- ριστικά αυτά;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
« A Χ Π Ο Υ Θ Α B Ρ Ο Υ Μ Ε Σ Ω Τ Η Ρ Ι Α ; » [Όταν ο Ορέστης προσπαθεί να βρει τρόπο να ξεφύγει μαζί με την αδελφή του, Ιφιγένεια, από τη βαρβαρική χώρα των Ταύρων, η Ιφιγένεια δίνει τη λύση.]
Το βασιλιά αν σκοτώναμε; Μπορούμε;
Τον ντόπιο, εμείς, ξενοφερμένοι; Φρίκη.
Πρέπει να το τολμήσουμε, αν μας σώζει.
Το θάρρος σου μ' αρέσει  αδύνατο όμως.

ΟPE. IΦI.
Νύχτα ζητά η κλεψιά, και φως η αλήθεια.

IΦI. ΟPE.
Είναι φύλακες μέσα  θα μας νιώσουν. Χαμένοι! Αχ πού θα βρούμε σωτηρία;
Θαρρώ πως βρήκα ένα καινούριο σχέδιο.
Στα τέτοια φοβερές είν' οι γυναίκες.
Ευριπίδης, Η Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων , στ. 1020-1032 (μτφρ. Θ. Σταύρου) (Aπό το Tραγωδίες του Eυριπίδη , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)
Σαν τι; Κι εμένα πες το, να το ξέρω. Τα πάθια σου για τέχνασμα θα πάρω.
Μες στο ναό αν με κρύψεις; Πώς το κρίνεις;
Λες, λυτρωμό να βρούμε στο σκοτάδι;
Oρέστης - Iφιγένεια (K. Kωνσταντόπουλος - Λ. Kονιόρδου, Eυριπίδης , Iφιγένεια εν Tαύροις, Θεσσαλικό θέατρο, 1990, σκην. K. Tσιάνος)

| MEN.                              | Να κάνει τι; Σε ποιες µε πας ελπίδες;                                                                                                                                                                                                          |         |
|-----------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|---------|
| ΕΛE.                              | Στον αδελφό της να µην πει πως ήρθες. 910                                                                                                                                                                                                      |         |
| MEN.                              | Και τότε θα ξεφύγουµε απ' τη χώρα;                                                                                                                                                                                                             |         |
| ΕΛE.                              | Κρυφά της όχι, µόνο αν µας συντρέξει.                                                                                                                                                                                                          |         |
| MEN.                              | Δικό σου το έργο, γυναίκα σε γυναίκα.                                                                                                                                                                                                          |         |
| ΕΛE.                              | Ικέτισσα τα πόδια της θ' αγγίξω.                                                                                                                                                                                                               |         |
| MEN.                              | Κι άµα στα παρακάλια µας δε στέρξει;                                                                                                                                                                                                           | 915     |
| ΕΛE.                              | Πεθαίνεις˙ κι εγώ νύφη µε το ζόρι.                                                                                                                                                                                                             |         |
| MEN.                              | Τάχατες απ' τη βία θα µε προδώσεις; 18                                                                                                                                                                                                         |         |
| ΕΛE.                              | Όρκο µεγάλο ορκίστηκα, αν εσένα...                                                                                                                                                                                                             |         |
| MEN.                              | Τι λες; Θα σκοτωθείς; Δεν παίρνεις άλλον;                                                                                                                                                                                                      |         |
| ΕΛE.                              | Με το ίδιο ξίφος δίπλα σου θα πέσω.                                                                                                                                                                                                            | 920     |
| MEN.                              | Πιάσ' το δεξί µου χέρι 19 κι έλα, ορκίσου.                                                                                                                                                                                                     |         |
| ΕΛE.                              | Άµα χαθείς εσύ κι εγώ πεθαίνω.                                                                                                                                                                                                                 |         |
| MEN.                              | Κι εγώ τελειώνω τη ζωή, αν σε χάσω. 20                                                                                                                                                                                                         |         |
| ΕΛE.                              | Πώς θα πεθάνουµε όµως δοξασµένα;                                                                                                                                                                                                               |         |
| MEN.                              | Απάνω εδώ στον τάφο θα σε σφάξω  κι ύστερα θα σφαχτώ κι εγώ. 21 Μα πρώτα   θα πολεµήσω όσο µπορώ για σένα.  Ας έρθει όποιος τολµά˙ 22 δε θα ντροπιάσω  τη δόξα µου στην Τροία, να µου λένε,                                                    | 925     |
|                                   | σαν πάω στην Ελλάδα, πως για µένα                                                                                                                                                                                                              | 930     |
| τον Τελαµώνιο να σκοτώνεται, όµως | τον Αχιλλέα της έχασεν η Θέτη,  το γιο του ο Νέστορας 23 κι είδα τον Αία                                                                                                                                                                       |         |
| XOP.                              | το θάρρος να πεθάνω; 24 Βέβαια το' χω˙  αν οι θεοί σοφοί λογιούνται, τότε  τον ψυχωµένον άντρα που αφανίσαν   οι εχθροί του, σε αψηλό τον θάβουν τάφο,   µα τους δειλούς στους άγριους ρίχνουν βράχους. 25 Δώστε, θεοί, στο γένος του Ταντάλου | 935 940 |

Σ ΧΟΛ Ι Α
- 18. Πάλι δύσπιστος ο Μενέλαος φοβάται ότι η Ελένη θα τον προδώσει. Πιο πολύ από την ιδέα του θανάτου ο Mενέλαος απεχθάνεται την ιδέα ότι η Eλένη µπορεί να παντρευτεί κάποιον άλλο.
- 19. Oι αρχαίοι συνήθιζαν να ορκίζονται πιάνοντας ο ένας το δεξί χέρι του άλλου. Mε αυτό τον τρόπο θα επικυρωθεί το περιεχόµενο του όρκου και θα τηρηθούν οι συµφωνίες ανάµεσά τους.
- 20. O αµοιβαίος όρκος αποτελεί την κορύφωση της αφοσίωσης ανάµεσα στο Mενέλαο και την Eλένη.
- 21. Mε την αιµατηρή αυτή πράξη βεβηλώνεται ο τάφος κι έτσι οι ήρωες διαµαρτύρονται για την παραβίαση του δικαίου.
- 22. O Mενέλαος λέγοντας αυτά ενδεχοµένως τραβά και το ξίφος του.
- 23. Πρόκειται για τον Aντίλοχο, ο οποίος σύµφωνα µε την επική παράδοση θυσιάστηκε, για να σώσει τον πατέρα του Nέστορα.
- 24. Η αντίθεση που κρύβεται στα λόγια του Μενέλαου είναι: άλλοι πεθάνανε ή χάσανε τους συγγενείς τους για χάρη της γυναίκας µου κι εγώ δε θα έχω το θάρρος να πεθάνω γι' αυτήν ;
- 25. Σύµφωνα µε τους αθηναϊκούς νόµους απαγορευόταν η ταφή των προδοτών («δειλών») µέσα στα όρια της χώρας τους.
- 26. H Kορυφαία κλείνει τυπικά τη σκηνή αυτή απαντώντας στα λόγια του Mενέλαου, τα οποία παραπέµπουν σε βίαιες εικόνες και σε θανάτους, µε µια ευχή στους θεούς.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Στις διπλανές φωτογραφίες εικονίζεται ο Μενέλαος σε διαφορετικές σκηνές του έργου: στη σκηνή µε τη Γε- ρόντισσα και στη σκηνή που µελετάµε.
-  Σε ποια σκηνή αντιστοιχεί καθεµιά; Πώς το καταλα- βαίνεις;
Mενέλαος (B. Kανάκης, Eθνικό Θέατρο, 1977, σκην. A. Σολοµός)
Mενέλαος (K. Aθανασόπουλος, Aµφιθέατρο , 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο ρακένδυτος Μενέλαος, που λίγο πριν κρυβόταν ίσως πίσω από το µνήµα, τώρα ορκίζεται πάνω στο µνήµα ότι θα αγω- νιστεί µέχρι θανάτου. O όρκος ηρώων θεωρείται συνηθισµένο µοτίβο των λογοτεχνικών έργων µε ροµαντικό χαρακτήρα. Άλλα τέτοια στοιχεία είναι ο χωρισµός αγαπηµένων προσώπων, η επανεύρεση, η συζυγική πίστη, η φυγή.
-  Ποια από αυτά έχουµε συναντήσει στην Eλένη ;
- n Aς σταθούµε ειδικά στον όρκο των ηρώων µας.
-  Ποια συναισθήµατα σου προκαλεί;
-  Oρκιζόµαστε σήµερα; Σε ποιες περιπτώσεις;
- n H σκέψη και η δράση του Mενέλαου και της Eλένης φαίνεται να καθορίζονται στο σηµείο αυτό από το αίσθηµα τιµής, σύµφωνα και µε τον ηρωικό κώδικα της εποχής, στην οποία διαδραµατίζεται η ιστορία µας.
-  Aς εντοπίσουµε τα σηµεία στα οποία εκφράζεται η έγνοια για την τιµή τους.
-  Πιστεύεις ότι η δράση των ηρώων µας ρυθµιζόταν από την αρχή του έργου µε βάση αυτό τον κώδικα;
-  Πώς εννοείς εσύ την τιµή και την αξιοπρέπεια;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
O Ρ Κ Ο Σ : H X Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Η Α Π Ο Ψ Η
Ἐγὼ δὲ λέγω ὑµῖν µὴ ὀµόσαι ὅλως. Kατά Mατθαίον, κεφ. E ' 34
Θ. Τσόκος, Όρκος των Φιλικών
E Λ Λ Η Ν Ι Κ Ο Σ Υ Ν Τ Α Γ Μ Α (AΡΘΡΟ 59 ΠΑΡ. 61)
Oι βουλευτές πριν αναλάβουν τα καθήκοντά τους δίνουν στο Bουλευτήριο και σε δημόσια συνεδρίαση τον ακόλουθο όρκο: «Oρκίζομαι στο όνομα της Aγίας και Oμοούσιας και αδιαίρετης Tριάδας να είμαι πιστός στην Πατρίδα και το δημοκρατικό πολίτευμα, να υπακούω στο Σύνταγμα και τους νόμους και να εκπληρώνω ευσυνείδητα τα καθήκοντά μου».

Σύνταγμα της Eλλάδας , Bουλή των Eλλήνων

4ηΣKHNH (στ. 942-1139)

EΛENH
Ω! συµφορά µου˙ δυστυχία µε ζώνει. Μενέλαε, χαθήκαµε˙ απ' το σπίτι βγαίνει όπου να 'ναι η µάντισσα Θεονόη˙ 1 βροντάει απ' τις αµπάρες το παλάτι. Φύγε˙ γιατί να φύγεις, αφού ξέρει, έτσι κι αλλιώς, πως είσαι εδώ φτασµένος; Η δόλια πάω χαµένη. Από την Τροία σώθηκες κι από βαρβάρους, για να 'ρθεις να πέσεις πάλι σε σπαθιά βαρβάρων; ΘΕΟΝΟΗ Πήγαινε µπρος εσύ να µου φωτίζεις και κατά την πρεπούµενη συνήθεια µες στον αιθέρα ανέµιζε το θειάφι, για να 'ρθουν τ' ουρανού πνοές καθάριες˙ µε τη φωτιά καθάρισε το δρόµο, ανόσιο αν τον µόλυνε ποδάρι, και το δαυλό µπροστά µου δώθε κείθε κούνησε να περάσω. 2 Έτσι τιµώντας τους θεούς, όπως ορίζω, πάλι µέσα την ιερή να πάτε φλόγα. Ελένη, τι λες για τα µαντέµατά µου; Να τος ο άντρας σου ο Μενέλαος, έχει χάσει το είδωλό σου κι όλα τα καράβια. Ξέφυγες συµφορές, δυστυχισµένε, κι ήρθες χωρίς να ξέρεις αν θα µείνεις ή θα γυρίσεις πίσω στην πατρίδα˙ υπάρχει αµάχη στους θεούς για σένα, 3 θα συναχτούν τη µέρα αυτή κι ο Δίας θα λάβει την απόφασή του. Η Ήρα, που πρώτα σε κατέτρεχε, σε στέργει$^{4}$ 970 τώρα και θέλει να γυρίσεις πάλι στον τόπο σου µ' αυτήν κι όλη η Ελλάδα να µάθει πως του Πάρη ο γάµος, δώρο της Αφροδίτης, ήταν ένα ψέµα˙ η Κύπριδα γυρεύει να εµποδίσει το γυρισµό σου, για να µη φανεί έτσι πως µε το µάταιο γάµο της Ελένης της οµορφιάς επήρε το βραβείο. Η τύχη σου όµως κρέµεται από µένα˙ 5 στον αδελφό µου άµα σε φανερώσω, χάθηκες, που το θέλει κι η Αφροδίτη,
- 1. Σύµφωνα µε µια σύµβαση της τραγωδίας, η άφιξη των νέων προσώπων αναγγέλλεται συνήθως από τον/την Kορυφαία ή από κάποιο πρόσωπο. O Eυριπίδης εδώ αξιοποιεί τη θεατρική σύµβαση, δηµιουργώντας παράλληλα µια δραµατική κατάσταση : η Eλένη ακούει τις θύρες να ανοίγουν και χάνει το θάρρος της.
- 2. Η Θεονόη συνοδεύεται από δύο τουλάχιστον θεραπαινίδες η µια κρατά ένα θυµιατήρι, από όπου αναδύεται καπνός από θειάφι, προκειµένου να καθάρει τον αέρα, ενώ η άλλη κρατά πυρσό αναµµένο, µε τον οποίο καθαίρει το έδαφος, από όπου θα περάσει η µάντισσα.
- 3. Η Θεονόη έχει τόσο µεγάλη προφητική δύναµη, ώστε να γνωρίζει ακόµα και τις ενδόµυχες σκέψεις και επιθυµίες των θεών.
- 4. H Ήρα αδιαφορεί για το Μενέλαο αυτό που την ενδιαφέρει στην ουσία είναι να εκδικηθεί την Αφροδίτη.
- 5. Με αυτήν τη φράση η Θεονόη δε θέλει να βάλει τον εαυτό της πάνω από την Ήρα και την Αφροδίτη, αλλά µόνο να τονίσει ότι καλείται η ίδια να πάρει µια απόφαση.

Σ Χ ΟΛ Ι Α

H E Μ Φ Α Ν Ι Σ Η

Τ Η Σ Θ Ε Ο Ν Ο Η Σ
-  Πώς προαναγγέλλεται η είσοδος της Θεονόης ;
-  Πώς αντιδρά η Ελένη ;
- Πώς εµφανίζεται η Θεονόη ;
-  Τι αποκαλύπτει στο Μενέλαο ;
-  Ποιο είναι το δίληµµά της ;
-  Τι αποφασίζει αρχικά η Θεονόη ;
Κι ενώ η Kορυφαία εύχεται στο ζευγάρι να γλιτώσει από τις συµφορές του, η κρίσιµη στιγµή που οι δύο ήρωες περιµένουν πλησιάζει…
- Έρχεται η Θεονόη.
-  Με ποιες κινήσεις και εκφράσεις του προσώπου φαντάζεσαι ότι οι δύο σύζυγοι αντιδρούν στην επικείµενη εµφάνισή της;
- n Η Θεονόη, που µας είναι γνωστή ήδη από τον Πρόλογο, κάνει επιτέλους την εµφάνισή της. Το κύρος της και η κρισιµότητα της παρέµβασής της σε αυτό το σηµείο δηµιουργούν µια σκηνή δέους, µια σκηνή δηλαδή που προκαλεί το βαθύ σεβασµό και µαζί το φόβο.
-  Πώς δηλώνεται αυτό στο κείµενο;
-  Με ποιους τρόπους µπορεί να αποδοθεί σκηνικά;
-  Παρατήρησε τη διπλανή φωτογραφία: Πιστεύεις ότι δηµιουργείται µια σκηνή δέους;

Θεονόη - Θεραπαινίδες (Λ. Φωτοπούλου, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Ας θυµηθούµε όσα έχουµε ακούσει ως τώρα για τη Θεονόη. Ποιες προσδοκίες µάς έχουν γεννηθεί; Θα επαληθευτούν άραγε ή θα διαψευστούν;
- n Η Θεονόη βρίσκεται, όπως φαίνεται και δηλώνει η ίδια, µπροστά σε ένα σοβαρό δίληµµα.
-  Ποιο είναι αυτό;
-  Ας σκεφτούµε τη σηµασία του για το έργο, την ίδια τη Θεονόη, τους θεατές/αναγνώστες.
- n Αξίζει να σταθούµε στη διένεξη των θεών, που αναφέρει η Θεονόη, και στο δικό της ρόλο στην εξέλιξη των πραγµάτων.
-  Στον κόσµο του Eυριπίδη, όπου µέχρι τώρα ρυθµιστής δε φαίνεται να είναι το δίκαιο, σε τι µπορεί να ελπίζει ο άνθρωπος;

Θεονόη - Θεραπαινίδες (Λ. Φωτοπούλου, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
X. Παλλαντζάς, Tο τέµπλο της Σπηλιανής

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
« Κ Α Ι Ω Σ Φ Ρ Α Ν Θ Η Κ Υ Ρ Ι Ο Σ Ο Θ Ε Ο Σ O Σ Μ Η Ν E Υ Ω Δ Ι Α Σ »
Ο παπά Φραγκούλης και η συνοδεία του φθάσαντες εισήλθον τέλος εις τον ναόν του Χριστού, και η καρδία των ησθάνθη θάλπος και γλυκύτητα άφατον. Ο ιερεύς εψιθύρισε μετ' ενδομύχου συγκινήσεως το «Εισελεύσομαι εις τον οίκον σου», κι η θειά το Μαλαμώ […] ήρχισε να σαρώνη το έδαφος του ναού, ενώ αι γυναίκες αι άλλαι ήναπταν επιμελώς τα κανδήλια, και ήναψαν μέγα πλήθος κηρίων εις δύο μανουάλια, και παρεσκεύασαν μεγάλην πυράν με ξηρά ξύλα και κλάδους εις το προαύλιον του ναού, […] κι εγέμισαν άνθρακας το μέγα πύραυνον$^{1}$, το σωζόμενον εντός του ιερού βήματος, κι έθεσαν το πύραυνον εν τω μέσω του ναού, ρίψασαι άφθονον λίβανον εις τους άνθρακας. Και ωσφράνθη Κύριος ο Θεός οσμήν ευωδίας.

Αλ. Παπαδιαμάντης, Στο Χριστό στο Κάστρο (απόσπασμα)
(Aπό το Αλ. Παπαδιαμάντης, Άπαντα , τόμ. 2, Δόμος)
- 1. πύραυνος: μεταλλικό ή πήλινο αγγείο, ανοιχτό στο πάνω μέρος, μέσα στο οποίο μεταφέρεται ή ανάβεται μικρή φωτιά για θέρμανση ή παρασκευή φαγητού.
Σ Χ ΟΛ Ι Α

«Οὐδείς ποτ' ηὐτύχησεν ἔκδικος γεγώς, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας»
κι αν πάω µε την Ήρα, θα σε σώσω σωπαίνοντας παρά την προσταγή του, να του το πω στη χώρα όταν θα φτάσεις. Για να σιγουρευτώ κι εγώ, ποιος τάχα θα τρέξει να του πει τον ερχοµό του; 6 Ικέτισσα, ω! παρθένα, σου προσπέφτω και σε παρακαλώ απ' της δυστυχίας τη θέση αυτή, για µένα και για κείνον, να µην τον χάσω, τώρα που τον βρήκα. Στον αδελφό σου µην το µαρτυρήσεις πως ήρθε ο άντρας µου˙ έλα, γλίτωσέ τον, σε ικετεύω, την παλιά σου ευσέβεια για χάρη του αδελφού σου µην προδώσεις κερδίζοντάς του την ευγνωµοσύνη µε ταπεινές κι άδικες πράξεις. Πάντα µισεί ο θεός τη βία και προστάζει ν' αποκτούν όλοι δίκαια τ' αγαθά τους. Ας µη ζητάει κανείς άδικα πλούτη. Ο ουρανός κι η γης είναι για όλους και πρέπει µες στο σπίτι του καθένας τα καλά να συνάζει, όχι το ξένο βιος στανικά να κλέβει. 7 Στο γονιό σου µ' έδωσεν ο Ερµής να µε φυλάξει -καλό απ' τη µεριά, κακό απ' την άλλη-$^{8}$ 1005 για τον άντρα µου εδώ που µε γυρεύει. Πώς θα µε πάρει, άµα χαθεί; Ο Πρωτέας σ' ένα νεκρό µια ζωντανή θα δώσει; Το θεό και το γονιό σου ρώτα˙ θέλουν ό,τι ο καθένας έχει, πάλι πίσω να του το δώσουν ή όχι; Βέβαια θέλουν. Μη χαριστείς στον άδικο αδελφό σου, το δίκαιο πατέρα σου αδικώντας. Προφήτισσα είσαι, στους θεούς πιστεύεις. Το δίκιο θ' ατιµάσεις του γονιού σου κι έναν κακό αδελφό θα ευχαριστήσεις; Ντροπή για σε τα θεία να τα γνωρίζεις, τα τωρινά και τα µελλούµενα, όλα, και να µην ξέρεις τη δικαιοσύνη. 9 Με δέρνουν δυστυχίες, λύτρωσέ µε, την τύχη µου έτσι λίγο βοηθώντας˙

- 6. H ερώτηση αυτή ισοδυναµεί ουσιαστικά µε µια έµµεση εντολή. H Θεονόη δηλ. απευθύνει σε κάποιον µια εντολή. Σε ποιον όµως; Άλλοι µελετητές υποστηρίζουν ότι απευθύνεται στις γυναίκες του Xορού. Όµως καµιά δε σπεύδει να εκτελέσει τη διαταγή της, αφενός γιατί δεν επιθυµούν να βλάψουν το Μενέλαο και την Ελένη, αφετέρου διότι περιµένουν την έκβαση της ικεσίας της Eλένης. Άλλοι εξοβελίζουν τους δύο αυτούς στίχους και τους αποδίδουν σε κάποιον ηθοποιό που ήθελε να δηµιουργήσει δραµατική ένταση.
- 7. Ορισµένοι µελετητές αθετούν τους στίχους 997-1003. Γίνονται πάντως αναφορές στην αδικία, τη βία αλλά και την έννοια του δικαίου.
- 8. Kαλό , γιατί έτσι δεν πρόδωσε τον άντρα της κακό , διότι η αποµάκρυνση της Ελένης έδωσε τη δυνατότητα στον Πάρη να απαγάγει το είδωλο, µε ολέθριες συνέπειες για τους Τρώες και τους Έλληνες αλλά και για τη φήµη της ίδιας της Ελένης.
- 9. Δε διαφεύγει από την Eλένη η αντίθεση, που θα προβληµατίσει τη Θεονόη, ανάµεσα στην επιθυµία του Θεοκλύµενου και τη δικαιοσύνη.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη

O Λ Ο Γ Ο Σ Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
-  Τι ζητά η Ελένη από τη Θεονόη και µε ποιον τρόπο ;
-  Ποιες συµφορές της επικαλείται ;
- n Ας παρατηρήσουµε τις φωτογραφίες.
-  Ποιους δείκτες του κειµένου αξιοποιούν οι σκηνοθέτες για τη στάση και την κίνηση της Eλένης;
Θεονόη - Eλένη - Xορός (Λ. Φωτοπούλου - A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
Στην επικοινωνία μας με τους άλλους χρησιμοποιούμε συχνά τον προφορικό ή γραπτό λόγο, για να πείσουμε κάποιον να δεχτεί τις απόψεις μας ή να ενεργήσει σύμφωνα με τις επιδιώξεις μας. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούμε συνήθως τους παρακάτω τρόπους (είδη πειθούς):

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Θεονόη - Eλένη - Mενέλαος (K. Παναγιώτου - Ά. Συνοδινού - Θ. Kωτσόπουλος, Eθνικό Θέατρο, 1962, σκην. T. Mουζενίδης)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Η Ελένη προσπαθεί να εξασφαλίσει τη σιωπή της Θεονόης.
-  Ποιους τρόπους πειθούς χρησιµοποιεί, για να πετύχει το στόχο της;
-  Ποια είναι τα επιχειρήµατά της; Σου φαίνονται πειστικά;
-  Αν ήσουν εσύ στη θέση της Ελένης, θα χρησιµοποιούσες και άλλα µέσα; Aν ναι, ποια;
- n Στη ρήση της Ελένης υπάρχουν στοιχεία που θα µπορούσαν να συγκροτήσουν έναν κώδικα ηθικής συµπεριφοράς.
-  Ας τα επισηµάνουµε κι ας προσδιορίσουµε τον κώδικα ηθικής που συγκροτούν.
-  Ποιες σκοπιµότητες πιθανόν να υπηρετεί η ηρωίδα επικαλούµενη αυτό τον κώδικα;

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
H Π Ε Ι Θ Ω
- α) την επίκληση στη λογική, οπότε επιστρατεύουμε ως μέσα τα επιχειρήματα και τα τεκμήρια.
την επίκληση στο συναίσθημα, οπότε καταφεύγουμε σε διάφορες τεχνικές, για να επηρεάσουμε συναισθηματικά το δέκτη.
γ) την επίκληση στο ήθος του ομιλητή και στην αυθεντία, οπότε μεταχειριζόμαστε ποικίλα μέσα, για να παρουσιαστούμε στα μάτια του ως αξιόπιστοι.
Nέα Eλληνικά , TEE, 2ος κύκλος, OEΔB, 2004

ΧΟΡΟΣ

ΜΕΝΕΛΑΟΣ

«Οὐδείς ποτ' ηὐτύχησεν ἔκδικος γεγώς, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας»
όλοι µισούνε την Ελένη, βουίζει ολάκερ' η Ελλάδα πως δεν ήµουν στον άντρα µου πιστή και στης Φρυγίας πήγα να ζήσω τα χρυσά παλάτια. 10 1025 Όταν ξαναγυρίσω όµως στη Σπάρτη και µάθουν και το δουν πως απ' το δόλο των θεών αφανιζόντουσαν στη µάχη και πως εγώ δεν πρόδωσα τους φίλους, φρόνιµη θα µε πουν και τίµια 11 πάλι˙ 1030 θα παντρευτεί κι η κόρη µου, που τώρα κανείς γαµπρός δεν τη ζητά, θ' αφήσω την ξενιτιά µου εδώ τη µαύρη κι όλα τα καλά θα χαρώ του σπιτικού µου. Αν χανόταν αυτός κι ήταν θαµµένος, 1035 µακριά του θα τον έκλαιγα µ' αγάπη˙ τώρα που ζει κι εσώθη, να τον χάσω; Αχ, µην τον φανερώσεις, σε ικετεύω, κάνε µου αυτήν τη χάρη και µιµήσου του ενάρετου πατέρα σου τους τρόπους. 1040 Για τα παιδιά είναι η πιο µεγάλη δόξα, να θέλουν στους καλούς γονιούς να µοιάσουν. Τα λόγια σου γεµάτα δυστυχία κι εσύ για λύπηση. Ο Μενέλαος τώρα για να σωθεί, πώς θα µιλήσει τάχα; 12 1045 Δε θα προσπέσω εγώ στα γόνατά σου µήτε θα κλάψω$^{13}$. Τα έργα µου στην Τροία θα ντρόπιαζα δειλιάζοντας, κι ας λένε πως κλαίνε κι οι γενναίοι όταν τους βρίσκουν οι συµφορές. 14 Ωραίο ετούτο, αν είναι 1050 ωραίο˙ όµως εγώ θα προτιµήσω τ' αντρίκειο θάρρος. Αν σωστό λογιάζεις, να σώσεις έναν ξένο που γυρεύει τη γυναίκα του πίσω, τότε δώσ' την και σώσε τον˙ 15 αλλιώς η δυστυχία 1055 για µε δε θα 'ναι η πρώτη, αλλά κι εσένα θα σε λένε κακιά. Στον τάφο απάνω θα ριχτώ του γονιού σου 16 και θα πω όσα κρίνω για µένα αντάξια και δίκαια κι όσα κεντήσουν την καρδιά σου. Γέρο, 1060
- O Λ Ο Γ Ο Σ T O Y M E N E Λ Α Ο Υ
-  Με ποιον τρόπο απευθύνεται στη Θεονόη ;
-  Ποια επιχειρήµατα χρησιµοποιεί, για να την πείσει ;
-  Τι απειλεί να κάνει, αν δεν εισακουστεί ;

Σ Χ ΟΛ Ι Α
- 10. Φρυγίας παλάτια = ανάκτορο του Πρίαµου. Tο επίθετο («χρυσά») δηλώνει τον πλούτο των ανακτόρων.
- 11. Aυτές τις αξίες («φρόνηση», «τιµιότητα») προβάλλει η Eλένη ως τους βασικούς παράγοντες που ρυθµίζουν τη συµπεριφορά της.
- 12. H συµβατική παρεµβολή του Xορού διαχωρίζει τη ρήση της Eλένης από τη ρήση του Mενέλαου και υπογραµµίζει το ρητορικό χαρακτήρα της σκηνής, που θυµίζει «αγώνα λόγων».
- 13. Συνήθης πρακτική στις δίκες του 5ου αι. π.X. στην Αθήνα ήταν να καταφεύγει ο κατηγορούµενος σε δάκρυα ή να επιδεικνύει στο δικα- στήριο τη γυναίκα και τα παιδιά του, για να συγκινήσει τους δικαστές.
- 14. Η αιδώς , δηλαδή το αίσθηµα της ντροπής, είναι στενά συνυφασµένη µε την ευγενική καταγωγή. Πάντως τους οµηρικούς ήρωες δεν τους εµ- ποδίζει η ευγένεια να κλαίνε, όταν µάθουν το θάνατο προσφιλών τους προσώπων ή όταν δεν µπορούν να γυρίσουν στην πατρίδα τους.
- 15. O Mενέλαος δένει τη µοίρα του µε την Eλένη. Nα σώσει τη ζωή του χωρίς αυτή δεν του αρκεί.
- 16. Aυτή η απειλή του Mενέλαου θα υπενθύµιζε στη Θεονόη τη δέσµευση που είχε αναλάβει ο Πρωτέας απέναντι στο Δία.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Αχ, µην τον φανερώσεις, σε ικετεύω , εκλιπαρεί η Ελένη τελειώνοντας την ικεσία της.
-  Μπορούµε να «παγώσουµε» τη στιγµή αυτή. Aς σκεφτούµε τη στάση, την κίνηση και την έκφραση της Ελένης, της Θεονόης, του Μενέλαου και των γυναικών του Χορού την ώρα που λέγονται αυτά τα λόγια.
-  Πώς αισθανόµαστε ακούγοντάς τα;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε

Αλκιβιάδης (448-404 π.Χ.)
Επιφανής Αθηναίος πολιτικός και στρα- τηγός. Κατηγορήθηκε για ιεροσυλία από τους πολιτικούς του αντιπάλους, ενώ έπλεε µε τον αθηναϊκό στρατό για τη Σι- κελία, και προτίµησε, αντί να επιστρέψει στην Αθήνα, να προδώσει την πατρίδα του καταφεύγοντας στη Σπάρτη. Μετά όµως τη Σικελική καταστροφή οι Αθηναίοι προσβλέπουν πάλι σε αυτόν.
- n Mε δέρνουν δυστυχίες… φρόνιµη θα µε πουν και τίµια πάλι (στ. 1020-1030). Μελε- τητές της τραγωδίας, που πιστεύουν ότι η Ελένη είναι έργο πολιτικό και πίσω από την ηρωίδα κρύβεται η µορφή του Αλκιβιάδη, θε- ωρούν αυτούς τους στίχους ως υπαινιγµούς µε πολιτικό περιεχόµενο.

 Tι µπορεί να υπαινίσσονται οι συγκεκρι-
µένοι στίχοι; Aν υιοθετήσουµε αυτή την ερ-
µηνευτική εκδοχή, ποιοι άλλοι στίχοι στο
λόγο της Ελένης θα µπορούσαν να θεωρηθούν υπαινιγµοί για τον Αλκιβιάδη;
- n Μπαίνοντας στη θέση της Θεονόης…
-  Τι σκέφτεται άραγε και τι νιώθει η Θεονόη ακούγοντας την ικεσία της Ελένης; Ποιες δυνάµεις συγκρούονται µέσα της;

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
- « T Α Π Ε Ι Ν Α Κ Α Ι K Λ Α Υ Τ Α Κ Ι O Π Ω Σ Τ Ο Θ Ε Λ' Η A Ν Α Γ Κ Η »
Λοιπόν βιαστείτε και στ' αριστερά σας χέρια σεμνά κρατώντας τα κλαδιά της ικεσίας -του Δία καμάρι- ν' αποκρίνεστε στους ξένους ταπεινά και κλαυτά κι όπως το θέλ' η ανάγκη σαν πρόσφυγες οπού είμαστε, και να τους πείτε να μάθουν καθαρά πως καθαρός από αίμα είν' ο ερχομός μας  και θυμάστε πρώτ' απ' όλα όχι πολύ ξεθαρρετή να 'ναι η φωνή σας, μα η όψη σεμνοπρόσωπη με ήσυχο βλέμμα την άδολή σας να μηνά την ειλικρίνεια  κι ούτε να προτρέχει η γλώσσα σου κι ούτε του μάκρου να ξεσέρνεις τα λόγια σου, γιατί είναι, μάθε, πάρα πολύ του τόπου εδώ δύσκολοι οι ανθρώποι  θύμα* να υποχωρείς, αφού είσαι της ανάγκης, ξένη κι αποδιωγμένη και ποτέ δεν πρέπει να 'χουν οι πιο μικροί τη γλώσσα τους μεγάλη.

Αισχύλος, Ικέτιδες , στ. 191-203 (μτφρ. I. Γρυπάρης) (Aπό το Oι τραγωδίες του Aισχύλου , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)
* θύμα = θυμήσου
Pωµαϊκό ψηφιδωτό µε τη µορφή του AλκιβιάδηXορός (Aισχύλος , Iκέτιδες , K.E.Π.E.A.E.Δ. «Δεσµοί», 1994, σκην. Σ. Nτουφεξής)

«Οὐδείς ποτ' ηὐτύχησεν ἔκδικος γεγώς, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας»
που κατοικείς στο πέτρινο αυτό µνήµα, τη γυναίκα µου δώσ' µου, τη ζητάω˙ στην είχε στείλει ο Δίας να τη φυλάξεις για µένα. Είσαι νεκρός, το ξέρω, κι ούτε µπορείς να µου την πάρεις πια, µα ετούτη 1065 ποτέ τον τιµηµένο της πατέρα που από τον Κάτω Κόσµο τον καλούµε, δε θα δεχτεί να τον κακολογήσουν˙ 17 έχει τη δύναµη γι' αυτό. Βοηθό σε κράζω, βαθύσκιωτε Άδη˙ πλήθος έχεις λάβει 1070 κορµιά για την Ελένη απ' το σπαθί µου˙ πήρες την αµοιβή σου˙ τώρα ή φέρ' τους στη ζωή πάλι, 18 ή ετούτη ανάγκασέ την να γίνει απ' τον ενάρετο γονιό της ακόµα πιο καλή και να µου δώσει 1075 τη γυναίκα µου. Αν µου το αρνηθείτε, θα πω όσα δεν φανέρωσ' η Ελένη. Πρώτα µάθε, τ' ορκίστηκα να πολεµήσω τον αδελφό σου κι ένας απ' τους δυο µας θα σκοτωθεί˙ ξεκάθαρα το λέω˙ 1080 κι άµα δε χτυπηθεί µαζί µου κι έχει στο νου του να µας πιάσει τους ικέτες στον τάφο µε την πείνα, 19 απόφαση έχω να τη σκοτώσω κι ύστερα να µπήξω στα σπλάχνα µου το δίκοπο ξιφάρι 1085 στο µνήµα εδώ, να στάζει όλο το αίµα˙ κι απάνω στην ταφόπετρα σφαγµένοι θα µείνουµε, για σένα αιώνιος πόνος και του γονιού σου ντρόπιασµα˙ κανένας, ούτ' ο αδελφός σου, ούτε άλλος θα την πάρει˙ 1090 µονάχα εγώ και αν όχι για τη Σπάρτη, τότε στον Άδη. Αυτά γιατί; Μα εγώ δε θέλω κλαίγοντας σα γυναίκα 20 τη συµπόνια˙ σαν άντρας ό,τι έχω θα το πράξω. Σωστό αν το κρίνεις, σκότωσέ µε˙ ωστόσο 1095 δε θα πεθάνω ατιµασµένος. Κάλλιο σ' αυτά που λέω να στέρξεις˙ έτσι θα 'σαι και δίκαιη και θα πάρω την Ελένη. 21 Τα λόγια τους εσύ θα κρίνεις, κοίτα σε όλους η απόφασή σου αυτή ν' αρέσει. 1 100

Σ Χ ΟΛ Ι Α
- 17. Tο καθήκον του φύλακα περνά στον κληρονόµο και, εποµένως, η αθέτηση αυτού του καθήκοντος ατίµαζε ακόµα και το νεκρό.
- 18. Ο Μενέλαος εννοεί ότι, αν τελικά δε γυρίσει στη Σπάρτη µε την Ελένη, ο θάνατος τόσων ανθρώπων στην Τροία δε θα έχει κανένα νόηµα.
- 19. Το ενδεχόµενο να αποκλείσει ο Θεοκλύµενος την Ελένη και το Μενέλαο στον τάφο του Πρωτέα θυµίζει την περίπτωση του Σπαρτιάτη βασιλιά Παυσανία (5ος αι. π.X.), που, για να αποφύγει τη σύλληψη, κατέφυγε ως ικέτης στο ναό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, όπου και αποκλείστηκε από τους εφόρους. Λίγο όµως πριν πεθάνει από την πείνα, τον έσυραν έξω, γιατί θεωρούσαν µίασµα το θάνατο µέσα σε ναό.
- 20. Ο Μενέλαος έχει συγκινηθεί από όσα ο ίδιος είπε και προσπαθεί τώρα να πνίξει τη συγκίνησή του, επανερχόµενος στο ιδανικό του άντρα, που αντιµέτωπος µε τα δεινά δεν κλαίει.
- 21. Στα τελευταία του λόγια ο Mενέλαος επαναλαµβάνει και συνοψίζει το αίτηµά του, ακολουθώντας την τεχνική των επιλόγων των δικανικών λόγων, όπου συνοψίζονται όλα τα βασικά σηµεία.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Μία ακόµα εκτενής ρήση… Όµως ο ηθοποιός που ενσαρκώνει το Μενέλαο έχει τη δυνατότητα να µετατρέψει µια «στατική» σκηνή µονολόγου σε σκηνή µε δράση.
-  Ας εντοπίσουµε στο κείµενο τους σκηνοθετικούς δείκτες, που θα τον κα- θοδηγήσουν στην απόδοση του ρόλου του.
O Λ. Bογιατζής ως Mενέλαος σε πρόβα
- n Ο Μενέλαος αναλαµβάνει µε τη σειρά του να πείσει τη Θεονόη.
-  Ποιους τρόπους πειθούς χρησιµοποιεί, για να πετύχει το στόχο του;
-  Ποιες ηθικές αξίες επικαλείται;
-  Σε τι διαφέρει η τακτική που ακολουθεί από αυτήν της Ελένης;
- n Oι ρήσεις της Ελένης και του Μενέλαου θυµίζουν σκηνή δικαστηρίου.
-  Ας αναζητήσουµε στη σκηνή που µελετάµε στοιχεία που φέρνουν στον νου µας δικαστικό αγώνα.
-  Τέτοιου είδους σκηνές ονοµάζονται «αγώνες λόγων», είναι συχνές στο θέατρο του Ευριπίδη και συνήθως απο- τελούνται από:
- -δύο αντιτιθέµενες εκτενείς οµιλίες,
- -στίχους του Χορού που παρεµβάλλονται και
- -στιχοµυθία µεταξύ των αντιπάλων.

Σε τι µοιάζει και σε τι διαφέρει η σκηνή που µελετάµε από έναν τυπικό αγώνα λόγων;

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
E Κ Τ Ε Ν Ε Ι Σ P Η Σ Ε Ι Σ Κ Α Ι Y Π Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Η
Προχωρώντας το ανέβασμα αντιμετωπίσαμε ορισμένα δεδομένα. Tο πώς ανεβαζόταν εκείνο τον καιρό η τραγωδία και συνήρπαζε το κοινό της, είναι μυστικά που εμείς δεν τα ξέρουμε. Yπάρχουν, σαν παράδειγμα, εκείνοι οι τρομαχτικοί μονόλογοι. Tι έκαναν μ' αυτούς; [...] Όλη μας η μελέτη και εργασία βασίστηκε στο πώς θα αποδώσουμε, τι εκφραστικά μέσα θα χρησιμοποιήσουμε εμείς, οι άνθρωποι του σήμερα, για να κάνουμε ν' αγγίξουν τα έργα αυτά με τις συγκεκριμένες τους αλήθειες τον σημερινό άνθρωπο.

K. Kουν
(Aπό το K. Kουν, Kάνουμε θέατρο για την ψυχή μας , Kαστανιώτης)
O K. Kουν (όρθιος, αριστερά) στην Eπίδαυρο

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
µονάχα µε το δίκιο η σωτηρία.
Σ Χ ΟΛ Ι Α
Είµαι ευσεβής και θέλω έτσι να µείνω˙ καθάριο θα κρατήσω τ' όνοµά µου και του πατέρα, ουδέ στον αδελφό µου θα χαριστώ, αποκτώντας κακή φήµη. Έχω µες στην καρδιά µου από τη φύση ναό µεγάλο της δικαιοσύνης, κληρονοµιά, Μενέλαε, του Νηρέα κι όσο µπορώ, θα τη φυλάξω. Πάω µε τη γνώµη της Ήρας, γιατί θέλει το καλό σου˙ η Κύπρη ας µη θυµώσει µε µένα, εξάλλου εµείς οι δυο καµία δεν έχουµε συνάφεια, τι για πάντα παρθένα θα πασκίσω ν' αποµείνω. 22 Κι όσο για τα πικρά παράπονά σου που 'λεγες στο γονιό µου εδώ στον τάφο, 1115 µαζί σου συµφωνώ κι άδικο θα 'ταν να µη σου δώσω πίσω τη γυναίκα˙ κι εκείνος το ίδιο θα 'κανε, άµα ζούσε. Υπάρχει βέβαια τιµωρία 23 για τούτα και σε νεκρούς και ζωντανούς. Δεν έχει ζωή η ψυχή των πεθαµένων, όµως αιώνια παίρνει νόηση, όταν σµίξει µε τον αθάνατον αιθέρα. 24 Τέλος, για να µην παν τα λόγια µου σε µάκρος, γι' αυτά που µε ικετέψατε σωπαίνω˙ στην άµυαλη εγώ πράξη του αδερφού µου δε γίνοµαι βοηθός. Ωφέλεια θα 'βρει µεγάλη, κι ας µη φαίνεται έτσι, αν θα 'ναι ξανά καλός αντί ασεβής. Κοιτάχτε να βρείτε κάποια λύση στο φευγιό σας˙ εγώ πηγαίνω δίχως να µιλήσω. Και πρώτα τους θεούς παρακαλέστε˙ η Κύπριδα να στέρξει να γυρίσεις, κι η Ήρα που λογιάζει αυτόν κι εσένα να σώσει, ας µην αλλάξει τη βουλή της. Κι όσο µπορώ, νεκρέ πατέρα µου, όλοι πάντοτες ευσεβή θα σε φωνάζουν. Ο άδικος ποτέ χαρά δε βλέπει, 25
- 22. Kαι στην αρχαιότητα θεωρούσαν την αποχή από τις απολαύσεις του σώµατος χαρακτηριστικό του αγνού βίου. Η Θεονόη προτιµά να µείνει παρθένα, απαρνείται δηλαδή τα δώρα της θεάς Αφροδίτης.
- 23. Στο πρωτότυπο: τίσις . H ιδέα της τιµωρίας που επιφυλάσσεται σε ένοχους νεκρούς συναντάται και σε αιγυπτιακές θρησκευτικές αντιλήψεις.
- 24. Όταν ο άνθρωπος πεθάνει, η ψυχή δεν εξακολουθεί να ζει όπως προηγουµένως ( Δεν έχει ζωή η ψυχή των πεθαµένων ), αλλά αποχω- ρίζεται από το σώµα και πηγαίνει στον ουρανό ( τον αθάνατο αιθέρα ), όπου ενώνεται µε τον αιθέρα διατηρώντας αθάνατη τη µνήµη και την ατοµικότητά της. Έτσι η ψυχή και µετά τη φθορά του σώµατος δεν ξεχνά το κακό που τυχόν έκανε και βασανίζεται αιώνια. Εδώ εκ- φράζεται η άποψη σχετικά µε την αθανασία της ψυχής, θέση που θα αναπτύξει αργότερα ο Πλάτωνας. Ο Ηρόδοτος, στην Iστορία του, αναφέρει ότι οι Αιγύπτιοι είναι ο πρώτος λαός που διατύπωσε τη θεωρία για την αθανασία της ψυχής και για τη µετεµψύχωση.
- 25. Οι στίχοι αυτοί εκφράζουν τη λαϊκή αντίληψη ότι µόνο ο δίκαιος ευτυχεί. Mε την παρέµβαση αυτή του/της Kορυφαίας ολοκληρώνεται η σκηνή αυτή και η Θεονόη αποχωρεί από το σκηνικό χώρο.

A Π Ο Φ Α Σ Η

Τ Η Σ Θ Ε Ο Ν Ο Η Σ 
-  Ποια απόφαση παίρνει η Θεονόη και πώς την αιτιολογεί ;
-  Tι πιστεύει για την ανθρώπινη ψυχή ;
-  Τι προτείνει στο Μενέλαο και την Ελένη ;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Tέσσερις διαφορετικές παραστάσεις, τέσσερις διαφορετικές ερµηνείες... Mπορείς να τις διακρίνεις µε βάση τις φω- τογραφίες της σελίδας αυτής;
Θεονόη (I. Tσιριγκούλη, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)
Θεονόη (K. Παναγιώτου, Eθνικό Θέατρο, 1962, σκην. T. Mουζενίδης)
Θεονόη (Λ. Φωτοπούλου, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Στην αρχή της σκηνής η Θεονόη αντιµετώπιζε ένα ισχυρό δίληµµα. Τώρα φαίνεται να έχει καταλήξει. Aνακοινώνει και αιτιολογεί την απόφασή της. Ας συζητήσουµε:
-  Ποιες από τις δυνάµεις που συγκρούονταν µέσα της επικράτησαν τελικά;
-  Ποιες αρχές καθόρισαν τη στάση της;
-  Σήµερα; Μας αγγίζουν οι επιλογές της;
- n Για τη σκηνή που µελετάµε έχουν διατυπωθεί ποικίλες κρίσεις. Έχει υποστηριχθεί, για παράδειγµα, ότι:
- - προσθέτει δραµατική ένταση και προωθεί την εξέλιξη του δράµατος
- - στοχεύει στην προβολή της ρητορικής δεινότητας του Ευριπίδη
- - είναι περιττή
- - προσθέτει έναν κωµικό τόνο στο έργο
- - προβάλλοντας αρχές και αξίες, δίνει βαθύτερες προεκτάσεις στο έργο...
-  Ας συζητήσουµε κάποιες από αυτές και ας αναζητήσουµε σε όλη τη σκηνή στοιχεία που θα µπορούσαν να τις στηρίξουν.

Η µάντισσα αποχωρεί. Οι ήρωες µένουν µόνοι τους, χωρίς σαφείς οδηγίες για την απόδρασή τους ή έστω κάποιον υπαινιγµό για αίσιο τέλος… Πώς περιµένεις να αντιδράσουν;
Θεονόη (Σ. Φόρτωµα, Eταιρεία Θεάτρου «H άλλη πλευρά», 2004, σκην. Ά. Mιχόπουλος)

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 5
T Ο Δ Ι Κ Α Ι Ο Κ Α Ι Τ Ο A Δ Ι Κ Ο
Mπορείς να φανταστείς τι συζητή σεις ξεσήκωσαν στην κοινωνία της Aθήνας οι περιπλανώμενοι και πολ υταξιδεμένοι σοφιστές, όταν ισχυρίστηκαν ότι δεν υπάρχουν σταθερά κριτήρια για το Δίκαιο και το Άδικο, ότι, δηλαδή, δεν υπάρχουν σταθερέ ς και αμετάβλητες αξίες. O Σωκράτης, αντίθετα, προσπαθούσε από τη μεριά του ν' αποδείξει ότι υπάρχουν στ' αλήθεια κάποιες αξίες, που είν αι σταθερές και απόλυτες, κάποιες αξίες που ισχύουν παντού και πάντα.

J. Gaarder, O Kόσμος της Σοφίας , μτφρ. M. Aγγελίδου, Nέα Σύνορα - A.A. Λιβάνη

5η ΣKHNH ( στ. 1140-1219)

| ΕΛΕΝΗ                                | Όσο περνά απ' το χέρι της Θεονόης,  Μενέλαε, γλιτώσαµε µα πρέπει  τον τρόπο να µου πεις που θα σωθούµε.                   | 1140   |
|--------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------|
|                                      | ΜΕΝΕΛΑΟΣ Άκουσε µε του βασιλιά τους δούλους  πολύν καιρό έχεις ζήσει στο παλάτι.                                          |        |
|                                      | EΛE. Τι θες να πεις; Ελπίδες µε γεµίζεις  πως κάτι το καλό για µας θα κάνεις.                                              | 1145   |
| ΜΕN.                                 | Μπορείς να πείσεις κάποιον από κείνους  που 'χουν τ' αµάξια να µας δώσουν ένα;                                             |        |
|                                      | EΛE. Μπορώ πώς θα ξεφύγουµε όµως, όταν  δεν ξέρουµε το βάρβαρο αυτόν τόπο;                                                |        |
| ΜΕN.                                 | Δε γίνεται. Αν κρυφτώ εκεί µέσα κι έτσι  µε το σπαθί τον άρχοντα σκοτώσω;                                                  | 1150   |
|                                      | EΛE. Δε θ' άφην' η αδελφή του, θα µιλούσε  πως έβαλες στο νου σου να τον σφάξεις.                                          |        |
| ΜΕN.                                 | Ούτε καράβι υπάρχει να σωθούµε  βούλιαξε µες στο πέλαο το δικό µου.                                                       | 1155   |
|                                      | EΛE. Αν σκέφτονται σωστά οι γυναίκες, άκου  πως τάχα έχεις πεθάνει 1 θες να λέω;                                          |        |
| ΜΕN.                                 | Κακό σηµάδι 2 αν κάτι θα κερδίσω,  νεκρό ας µε πούνε τότε κι ας µην είµαι.                                                | 1160   |
| 3                                    | EΛE. Με τα µαλλιά κοµµένα και µε θρήνους  γυναίκειους θα σε κλαίω εγώ µπροστά του.                                         |        |
| ΜΕN.                                 | Κι αυτό πώς θα µπορέσει να µας σώσει;  Παλιό το τέχνασµά σου και δεν πιάνει. 4                                             |        |
|                                      | EΛE. Σαν πεθαµένο εγώ θα του ζητήσω                                                                                        |        |
|                                      | σε πελαγίσιο τάφο να σε θάψω.                                                                                              | 1165   |
| ΜΕN.                                 | Λοιπόν σ' αφήνει πώς χωρίς καράβι,  µετά από την ταφή µου, θα σωθούµε;                                                    |        |
|                                      | EΛE. Θα του γυρέψω πλοίο για ν' αδειάσω  τις νεκρικές σου προσφορές στο κύµα.                                              | 1170   |
| ΜΕN.                                 | Καλά τα λες, µα πάνε όλα χαµένα,  στη γης αν σε προστάξει να µε θάψεις.                                                    |        |
| EΛE. Θα πούµε συνηθίζουν στην Ελλάδα | σε χώµα τους πνιγµένους να µη θάβουν.  ΜΕN. Βρήκες τη λύση θα 'ρθώ στο ίδιο πλοίο  τα νεκρικά στολίδια να προσφέρω;       | 1175   |
|                                      | EΛE. Και βέβαια πρέπει να 'σαι κι οι δικοί σου  ναύτες, όσοι γλιτώσαν τη φουρτούνα.                                        |        |
| ΜΕN.                                 | Καράβι αν βρω αραγµένο, όλους τους άντρες  πλάι πλάι µε γυµνά σπαθιά θα στήσω. EΛE. Δουλειά δική σου ετούτο στα πανιά µας | 1180   |

T Ο Σ Χ Ε Δ Ι Ο Τ Η Σ Σ Ω Τ Η Ρ Ι Α Σ
-  Ποιες είναι οι προτάσεις του Μενέλαου και ποιες οι αντιρρήσεις της Ελένης ;
-  Ποιο σχέδιο αντιπροτείνει η Ελένη ;
-  Ποιος θα είναι ο ρόλος του Μενέλαου στο σχέδιο αυτό ;
-  Γιατί αποχωρεί η Ελένη ;
- 1. Όπως όλοι οι άνθρωποι, έτσι και η Ελένη αισθάνεται άσχηµα αναφερόµενη στο θάνατο. Γι' αυτό και η επιφυλακτική της διατύπωση.
- 2. Στην απάντηση του Mενέλαου είναι ιδιαίτερα εµφανής η επιθυµία του να αποφύγει τον κακό οιωνό.
- 3. Το κόψιµο των µαλλιών ήταν σηµείο πένθους, ενώ οι θρήνοι ψάλλονταν κυρίως από άντρες ή γυναίκες θρηνωδούς. Την πρώτη µαρτυρία γι' αυτό δίνει ο Όµηρος, µιλώντας για αοιδούς, θρήνων εξάρχους.
- 4. Ήδη από τον Όµηρο το να αποκρύπτει κανείς την πραγµατική του ταυτότητα, προσποιούµενος το νεκρό ή τον απόντα, αποτελούσε ένα συνηθισµένο µοτίβο στη λογοτεχνία.

Σ Χ ΟΛ Ι Α

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Μετά την ανακούφιση από την απόφαση της µάντισσας, το κλίµα βαραίνει και πάλι…
-  Ποια συναισθήµατα κυριαρχούν; Πώς, κατά τη γνώµη σου, µπορούν να αποδοθούν στη σκηνή;
-  Η µορφή του κειµένου βοηθάει στην απόδοσή τους;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Eλένη - Mενέλαος (K. Kαραµπέτη - Λ. Bογιατζής, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1

Ψ Ε Μ Α !
Aν είναι, λοιπόν, να ειπωθεί ένα ψέμα, θα ειπωθεί από τους φύλακες της πόλης και μόνον από αυτούς, για να ξεγελάσουν είτε κάποιους εχθρούς είτε κάποιους πολίτες για το καλό της πόλης  σ' όλους τους άλλους δεν θα επιτρέπεται να αγγίζουν αυτό το πράγμα.
Πλάτων, Πολιτεία 3, 389 (μτφρ. N. Σκουτερόπουλος) (Aπό το Πλάτων , Πολιτεία, Πόλις)
- n Ο Μενέλαος προτείνει, η Ελένη αντιτάσσει, η Ελένη αντιπροτείνει…
-  Ας επισηµάνουµε τη συµβολή καθενός στην κατάστρωση του σχε- δίου απόδρασης.
-  Mε βάση αυτήν ας αναζητήσουµε ορισµένα γνωρίσµατα του χαρα- κτήρα κάθε ήρωα. Έτσι διαµορφώνουµε σταδιακά µια άποψη για το ήθος* τους, ένα από τα κατά ποιόν µέρη της τραγωδίας.
- n Αν σκέφτονται σωστά οι γυναίκες, άκου , λέει η Ελένη και εκθέτει το δικό της σχέδιο απόδρασης.
-  Aς σχολιάσουµε το περιεχόµενο του στίχου σε συνδυασµό µε όσα ακολουθούν.
- n Σε όλη αυτήν τη σκηνή παρακολουθούµε τους δύο ήρωες να αναζητούν τον τρόπο, µε τον οποίο θα σωθούν (« µηχανή σωτηρίας »). Καταλήγουν στο δόλο κι ας έχουν υποφέρει τόσο πολύ από αυτόν.
-  Ας επισηµάνουµε τα µέσα που σκέπτονται να χρησιµοποιήσουν οι ήρωες σε αυτήν τους την προσπάθεια να γίνουν άλλοι.
-  Ας συζητήσουµε το δόλο ως µέσο σωτηρίας. Τι θα έλεγε γι' αυτό: - η Ελένη και ο Μενέλαος; - ο Xορός; - η Θεονόη; - εσύ;

[Στην Ιφιγένεια εν Ταύροις του Γκαίτε, η ηρωίδα απορρίπτει το δόλο και το ψέμα ως μέσο σωτηρίας. Στο παρακάτω απόσπασμα η Ιφιγένεια δικαιολογεί την επιλογή της αυτή.]
Δεν έμαθα να κρύβω  ούτε κανέναν ν' απατώ δόλια. Αλί! Ω αλί στο ψέμα! Δεν αλαφρώνει το στήθος σαν κάθε αληθινά ειπωμένος λόγος  θάρρος δε δίνει, μόνο βασανίζει εκείνον, που κρυφά το χαλκεύει και σα βέλος ριγμένο και κρουσμένο πίσω από έναν θεό, γυρνά και βρίσκει τον τοξότη.
Πράξη Δ ' - Σκηνή Α ' ( μτφρ. K. Χατζόπουλος) (Aπό το B. Γκαίτε, Iφιγένεια εν Tαύροις , Δωδώνη)

Iφιγένεια (E. Παπαδάκη, Iφιγένεια εν Tαύροις, Eθν. Θέατρο, 1941, σκην. T. Mουζενίδης)
«Οὐδείς ποτ' ηὐτύχησεν ἔκδικος γεγώς, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας»

| MEN. Ας πάψουν οι θεοί τα βάσανά µου.  Για το χαµό µου ποιος θα πεις πως στο 'πε; EΛE. Εσύ 5 θα πεις πως γλίτωσες µονάχα  και το Μενέλαο είδες να πεθαίνει. MEN. Και τα κουρέλια που 'χω φορεσιά µου                                                                                                                                                                        |      |                                                                        |
|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------|------------------------------------------------------------------------|
|                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              | 1185 |                                                                        |
| για το ναυάγιο θα µιλούν καθάρια. 6 EΛE. Καλά είναι τώρα, τότες όµως όχι                                                                                                                                                                                                                                                                                                    |      |                                                                        |
| γοργά να γίνει η συµφορά χαρά µας. MEN. Πρέπει να µπω µαζί σου στο παλάτι  ή εδώ βουβός να καρτερώ στον τάφο; 7                                                                                                                                                                                                                                                              | 1190 |                                                                        |
| EΛE. Εδώ γιατί, αν θελήσει να σε βλάψει,  το ξίφος σου κι ο τάφος θα σε σώσουν.   Εγώ θα πάω µέσα, τα µαλλιά µου  θα κόψω, αντί λευκά θα βάλω µαύρα,  το πρόσωπό µου άγρια θα µατώσω.$^{8}$   Τρανός ο αγώνας και δυο τέρµατα έχει:                                                                                                                                         | 1195 |                                                                        |
| Nα χάσω τη ζωή µου αν καταλάβουν  τα σχέδιά µου ή να σε σώσω κι έτσι  µαζί σου να γυρίσω πια στη Σπάρτη.  Σεβάσµια Ήρα, ταίρι εσύ του Δία, 9                                                                                                                                                                                                                                 | 1200 | H Π Ρ Ο Σ Ε Υ Χ Η Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ                                    |
| Nα χάσω τη ζωή µου αν καταλάβουν  τα σχέδιά µου ή να σε σώσω κι έτσι  µαζί σου να γυρίσω πια στη Σπάρτη.  Σεβάσµια Ήρα, ταίρι εσύ του Δία, 9                                                                                                                                                                                                                                 | 1205 |  Σε ποιες θεές προσεύχε- ται η Ελένη και τι ζητάει  από καθεµιά θεά ; |
| Στων αστεριών το φέγγος και στα ουράνια  που κατοικείς, υψώνουµε τα χέρια και σε παρακαλούµε. Κι εσύ κόρη  της Διώνης, Αφροδίτη, που έχεις πάρει  µε το δικό µου γάµο το βραβείο  της οµορφιάς, 10 µη µ' αφανίσεις. Φτάνουν  τα βάσανα που τράβηξα, όταν τότε πρόσφερες τ' όνοµά µου, όχι το σώµα,  στους βάρβαρους. Αν θες να µε σκοτώσεις,  άσε µε στην πατρίδα να πεθάνω. | 1210 |                                                                        |
| Για συµφορές αχόρταγή 'σαι πάντα  κι ο έρωτας, το ψέµα, οι δολοπλόκες πράξεις σ' αρέσουν τόσο και τα φίλτρα, που µες στα σπίτια φέρνουνε το αίµα.  Αν κράταγες το µέτρο, θα γινόσουν η πιο γλυκιά θεά, ναι, το πιστεύω. 11                                                                                                                                                   | 1215 |                                                                        |

Σ Χ ΟΛ Ι Α
- 5. O λόγος της Eλένης είναι συνοπτικός αλλά ακριβής. Σε κάθε ερώτηση απαντά αρχικά κοφτά κι έπειτα διευκρινίζει το σχέδιο.
- 6. Τα κουρέλια αυτά αποδεικνύονται χρήσιµα τώρα, στην κατάλληλη στιγµή, γιατί θα είναι η απόδειξη ότι ο Μενέλαος είναι ναυαγός.
- 7. O Mενέλαος, ζητώντας τη συµβουλή της γυναίκας του, αποδέχεται πλήρως τον πρωταγωνιστικό της ρόλο στην κατάστρωση του σχεδίου.
- 8. Η συνήθεια να θρηνούν το νεκρό µε κοπετούς, µε οιµωγές, µε δυνατά κτυπήµατα στο στήθος, µε χαρακιές στα µάγουλα από τα νύχια, ώσπου να µατώσουν, είχε ασιατική προέλευση. Η αναφορά σε αυτές τις λεπτοµέρειες είναι χρήσιµη, για να είναι σε θέση οι θεα τές να αναγνωρίσουν την Eλένη, όταν θα ξαναβγεί από το ανάκτορο µε διαφορετική σκευή.
- 9. Η Ελένη τονίζει ότι η Ήρα είναι σύζυγος του Δία, για να της υπενθυµίσει ότι ως θεά του γάµου θα πρέπει να προστατεύσει τώρα και το δικό της γάµο. Eπιπλέον, η Ήρα είναι τώρα ευνοϊκή απέναντί της, σύµφωνα µε τη Θεονόη (στ. 969-970).
- 10. Στις προσευχές τους οι αρχαίοι, όταν ζητούσαν µια χάρη από τους θεούς, υπενθύµιζαν τι είχαν οι ίδιοι προσφέρει σε αυτούς (π.χ. πλούσιες θυσίες, αναθήµατα κ.λπ.) έτσι και η Ελένη υπενθυµίζει στην Αφροδίτη ότι χάρη σ' αυτήν κέρδισε το βραβείο της οµορφιάς.
- 11. Στην προσευχή της στην Αφροδίτη η Ελένη αφιερώνει πολύ περισσότερους στίχους απ' ό,τι στην Ήρα. Είναι εµφανής η προσπάθειά της να πείσει τη θεά. Παράλληλα, σε αυτό το σηµείο τονίζεται η αξία του µέτρου.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Η Ελένη, πριν αποχωρήσει από τη σκηνή, προσεύχεται στις θεές. Με βάση το περιεχόµενο της προσευχής της, ας φανταστούµε τη στάση της και τον τόνο της φωνής της.

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Φτάνοντας στο τέλος του Επεισοδίου, µπορούµε να φέρουµε στο νου µας σηµαντικές στιγµές του: την απόφαση της Θεονόης, το δόλο των ηρώων µας, την προσευχή της Ελένης.
-  Από τι τελικά εξαρτάται η σωτηρία των ηρώων µας;
σταθούµε ειδικότερα στην προσευχή της Eλένης:
-  Πώς προσπαθεί να συγκινήσει την καθεµιά θεά;
-  Πώς συνδέεται µε όσα προηγήθηκαν; Δικαιο- λογείται ψυχολογικά;
-  Σε ποιες στιγµές αισθανόµαστε την ανάγκη να προσευχηθούµε;
- n Ας θυµηθούµε την εικόνα που είχαµε διαµορφώ- σει για τον άνθρωπο στον Ευριπίδη: παιχνίδι των θεών και της τύχης. Φτάνοντας στο τέλος του Β ' Eπεισοδίου, αξίζει να αναρωτηθούµε αν η εικόνα αυτή έχει µεταβληθεί.

Θ. Pάλλης , H προσευχή

Π Α ΡΑ Λ Λ Η Λ Ο K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
A Ν Τ Ι Δ Ρ Ω Ν Τ Α Σ Σ Τ Ι Σ A Ν Τ Ι Ξ Ο Ο Τ Η Τ Ε Σ
Πρέπει, επιπλέον, να προσθέσουμε ότι οι άνθρωποι, με τη σειρά τους, προσπαθούν να αντιδράσουν στον κόσμο που τους απειλεί, όχι πια μόνο με μια πεισματική και αποφασιστική απάντηση, αλλά και με δολοπλοκίες και πανουργίες που, και αυτές, προωθούν τη δράση και αυξάνουν την πολυπλοκότητά της. Οι άνθρωποι εφευρίσκουν πραγματικά μηχανές.
J. de Romi lly
(Aπό το J. de Romilly, H Nεοτερικότητα του Eυριπίδη , μτφρ. A. Στασινοπούλου-Σκιαδά, Kαρδαμίτσ α)

Η Τύχη αναδεικνύεται ως η νέα καθοριστική δύναμη. Τα παιχνίδια της είναι επικίνδυνα αλλά ανωδυνότερα από ό,τι οι συγκρούσεις του ανθρώπου με το θεό στο Σοφοκλή. Εδώ φυσικά δεν έχουμε πια τραγικές καταστροφές  το καραβάκι της Τύχης πρέπει να περάσει από μερικούς σκοπέλους, αλλά στο τέλος αρμενίζει -μεταφορικά και κυριολεκτικά- χαρούμενο για το ανοιχτό πέλαγος. Εννοείται ότι ο ποιητής δεν ενδιαφέρεται τόσο για τα παιχνίδια αυτά καθαυτά όσο για τον άνθρωπο, που μέσα σ' αυτά δοκιμάζεται, καθώς αντιθέτει σε όλες τις αντιξοότητες που συναντά την ευβουλίαν του (είναι η λέξη-σύνθημα της εποχής των σοφιστών).

A. Lesky
(Aπό το A. Lesky, H τραγική ποίηση των αρχαίων Eλλήνων B ' , μτφρ. N. X. Xουρμουζιάδης, M.I.E.T.)
Aπό το πρόγραµµα της παράστασης Oδυσσεβάχ της Ξ. Kαλογεροπούλου (εκδ. Iθάκη)
«Οὐδείς ποτ' ηὐτύχησεν ἔκδικος γεγώς, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας»

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ 1 Η Σ Σ Κ Η Ν Η Σ , Σ Τ. 5 8 8 - 6 5 8
Τι εξυπηρετεί στη δραµατική οικονοµία η παράλειψη της Ελένης να ρωτήσει τη Θεονόη γι
- 1. Στην πρώτη σκηνή, ο Μενέλαος αρνείται να δεχτεί ότι έχει απέναντί του τη σύζυγό του, την Ελένη. Πέρα από το είδωλο που έχει κρύψει σε σπηλιά, τι πιστεύετε ότι τον εµποδίζει να την αναγνωρίσει; α την τύχη του Μενέλαου
Η συνάντηση της Ελένης µε το Μενέλαο µας θυµίζει πολύ έντονα την ανάλογη σκηνή µε τ
- 2. α την τύχη του Μενέλαου στο µέλλον; ον Τεύκρο, στον Πρόλογο.

Mε βάση το περιεχόµενο των στίχων 588-600, φανταστείτε και γράψτε το διάλογο που δι
- 3. ον Τεύκρο, στον Πρόλογο. Να συγκρίνετε τον τρόπο µε τον οποίο αντιµετωπίζουν την Ελένη οι δύο άντρες. αµείφθηκε ανάµεσα στην
- 4. αµείφθηκε ανάµεσα στην Ελένη και τη Θεονόη.

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ 2 Η Σ Σ Κ Η Ν Η Σ , Σ Τ. 6 5 9 - 8 4 0
Χωρίστε σε ενότητες τις ρήσεις του Aγγελιαφόρου, στους στ. 786-810 και στ. 822-837.
- 1. Η εκτενής αφήγηση του Aγγελιαφόρου αναφέρεται σε γεγονότα που συνέβησαν εκτός σκηνής. Πώς θα µπορούσε να αποδοθεί σκηνικά η αγγελική αυτή ρήση; Ποιες οµοιότητες παρου-
- 3. ε φάση;
- 2. Ποιες οµοιότητες παρου- σιάζουν στον τρόπο ανάπτυξής τους; ε φάση;
Η αναγνώριση των δύο συζύγων ολοκληρώνεται σε δύο φάσεις. Πώς εξελίσσεται η κάθ Yποθέστε ότι η αναγνώριση στη δεύτερη φάση της έγινε µε σηµάδια και προσπαθήστε
του σε κάποιο συµπατριώτη
- 4. να γράψετε το κείµενο µε βάση αυτή την εκδοχή. Τι θα άλλαζε στο έργο; O Aγγελιαφόρος, µε βάση όσα είδε ή άκουσε, διηγείται επιστρέφοντας στην πατρίδα

Aγγελιαφόρος
- 5. O Aγγελιαφόρος, µε βάση όσα είδε ή άκουσε, διηγείται επιστρέφοντας στην πατρίδα του την ιστορία του ειδώλου: πώς δηµιουργήθηκε αλλά και πώς εξαφανίστηκε, τις συνέπειες της παρουσίας του, καθώς επίσης και της εξαφάνισής του. Σε ένα σύντοµο κείµενο καταγράφετε τα θέµατα, στα οποία αναφέρεται ο µετά την αναγνώριση
Γράφετε ένα κείµενο για το σκεπτικισµό του Ευριπίδη, για την τάση του δηλαδή να αµφι
- 6. Σε ένα σύντοµο κείµενο καταγράφετε τα θέµατα, στα οποία αναφέρεται ο µετά την αναγνώριση της Ελένης, και τις απόψεις που διατυπώνει για κάθε θέµα. σβητεί τις παραδοσιακές

Στα λόγια του Aγγελιαφόρου η τιµή της Ελένης αποκαθίσταται για µία ακόµα φορά
- 7. σβητεί τις παραδοσιακές αντιλήψεις. Ποια στοιχεία θα αντλούσατε από τις συγκεκριµένες σκηνές; στη συγκεκριµένη τραγωδία.
412 π.X. Δυο θεατές µετά την παράσταση της
τη µαντική. O ένας υπερα-
- 8. στη συγκεκριµένη τραγωδία. Ποια είναι τα άλλα πρόσωπα που αποκαθιστούν την τιµή της ηρωίδας και τι εκπροσωπεί ο καθένας; συζητούν για τους µάντεις και
- 9. Eλένης συζητούν για τους µάντεις και σπίζεται τις θέσεις του Eυριπίδη, ενώ ο άλλος διαφωνεί. Γράψτε το διάλογό τους.

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ 3 Η Σ Σ Κ Η Ν Η Σ , Σ Τ. 8 4 1 - 9 4 1
- να εξετάσετε πώς αντιµετωπίζουν την απειλή αυτή η Ελένη και ο Μενέλαος. Σηµαντικό στοιχείο στη σκηνή αυτή αποτελεί η αµφιβολία και η επιβεβαίωση της
Σε όλη τη σκηνή κυριαρχεί ο φόβος για ένα επικείµενο κακό. Να εντοπίσετετε στο κείµε νο τα σχετικά σηµεία και
συζυγικής πίστης. Αναζητήστε
- 3. Ξαναγράφοντας τη σκηνή… Η Ελένη απευθύνεται στο Μενέλαο και του εκθέτει σε συνεχή λόγο τις σκέψεις της µπροστά στον κίνδυνο που τους απειλεί.
- τα σχετικά σηµεία και παρακολουθήστε, µε βάση αυτά, πώς σκιαγραφείται το ήθος των ηρώων. Ξαναγράφοντας τη σκηνή… Η Ελένη απευθύνεται στο Μενέλαο και του εκθέτει σε συνεχή λόγο τις σκέψεις της

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ 4 Η Σ Σ Κ Η Ν Η Σ , Σ Τ. 9 4 2 - 1 1 3 9
- 1. Ποια ατµόσφαιρα δηµιουργείται στη σκηνή µε την εµφάνιση της Θεονόης; Ποιες εικόνες από την καθηµερινή µας ζωή φέρνει στο νου;
- 2. Ποια είναι τα κίνητρα της δράσης των θεών, σύµφωνα µε τα λόγια της Θεονόης; Να συγκρίνετε την εικόνα αυτή των θεών µε τη χριστιανική αντίληψη για το θείο.
- 3. Η ρήση της Ελένης, ανάµεσα στα άλλα, περιλαµβάνει: α) το αίτηµά της, β) τα επιχειρήµατά της, γ) αναφορά στα προσωπικά της πάθη. Να εντοπίσετε στο κείµενο τα παραπάνω στοιχεία και να αναφερθείτε στη λειτουργία τους.
- 4. Με βάση την παρουσία και τα λόγια του Μενέλαου σε όλη την 4η σκηνή, πώς θα τον χαρακτηρίζατε:
-  γενναίο άνδρα;
-  καυχησιάρη στρατηγό;
-  δειλό άνθρωπο;
-  κάτι άλλο;
- Πιστεύετε ότι είναι τραγικό πρόσωπο;
- 5. Να σκιαγραφήσετε το ήθος της Θεονόης, όπως διαγράφεται από τα δικά της λόγια και από τα λόγια των άλλων γι' αυτήν.
- 6. Είστε ένας από τους θεατές της παράστασης της Ελένης εκείνο το πρωινό του 412 π.X. Ανήκετε στην παράταξη που είχε
- υποστηρίξει τη Σικελική εκστρατεία. Πώς αισθάνεσθε ακούγοντας τα λόγια της Θεονόης; Ποιες σκέψεις σάς γεννούν;

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ 5 Η Σ Σ Κ Η Ν Η Σ , Σ Τ. 1 1 4 0 - 1 2 1 9
- 1. Ποιο σχέδιο προτείνει η Ελένη; Προσπαθήστε να το αποδώσετε σε συνεχή λόγο σε 10 περίπου γραµµές.
- 2. Να συγκρίνετε την προσευχή της Ελένης µε την προσευχή του Χρύση, ιερέα του Απόλλωνα, στην Α ραψωδία της Ιλιάδας (στ. 35-40, µτφρ. N. Kαζαντζάκης - I. Θ. Kακριδής, OEΔB, 1999). Ποια κοινά στοιχεία εντοπίζετε;
Επάκουσέ μου, ασημοδόξαρε, που κυβερνάς τη Χρύσα και την τρισάγια Κίλλα, κι άσφαλτα την Τένεδο αφεντεύεις, Ποντικοδαίμονα, αν σου στέγασα ναό χαριτωμένο κάποτε ως τώρα εγώ, γιά αν σου 'καψα παχιά μεριά ποτέ μου, γιδίσια γιά ταυρίσια, επάκουσε και δώσε να πλερώσουν οι Δαναοί με τις σαγίτες σου τα δάκρυα που 'χω χύσει!

- 3. Kάποιοι µελετητές υποστηρίζουν ότι στη σκηνή αυτή αναδεικνύεται η επινοητικότητα της Eλένης και γενικότερα η ικανότητα του ανθρώπου να αντισταθεί µε το µυαλό του στη δύναµη της εξουσίας. Aναζητήστε στη σκηνή στοιχεία που µπορούν να επιβεβαιώσουν την άποψη αυτή.
- 4. Ένα µέλος του Xορού, ακούγοντας την απόφαση της Θεονόης και το σχέδιο της απόδρασης, αναπολεί και συλ- λογίζεται.

Θ Ε Μ Α ΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε Λ Τ Ι Ω Σ Η
Τώρα που έχει προχωρήσει η µελέτη του έργου, µπορείτε όσοι ασχολείστε µε την αποδελτίωση να γυρίσετε πίσω και
ίσως να επανεκτιµήσετε κάποια σηµεία. Έτσι, µπορείτε να συµπληρώσετε τα δελτία σας.
Προτείνουµε εδώ τα εξής θέµατα, που µπορείτε να αποδελτιώσετε από την αρχή του έργου: 11) το µνήµα του Πρωτέα,
12) η ανθρώπινη επινοητικότητα.

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
Aντώνης Φωκάς, κοστούµι για την Kλυταιµνήστρα, Aισχύλος, Aγαµέµνων, Eθνικό Θέατρο, 1965
Iωάννα Παπαντωνίου, σχέδιο για το κοστούµι της Kλυταιµνήστρας, Aισχύλος, Xοηφόροι, ΔH.ΠE.ΘE. Λάρισας «Θεσσαλικό Θέατρο», 1992
Το τµήµα σας ανεβάζει το Β' Επεισόδιο της Ελέ- νης και εσείς, σε συνεργασία µε άλλους συµµα- θητές σας, αναλαµβάνετε να σχεδιάσετε:
-  τα κοστούµια της Ελένης, του Μενέλαου και της Θεονόης έ χοντας ολοκληρώσει τη µελέτη του Eπεισοδίου και παίρνοντας -ίσως- ιδέες από το φωτογραφικό υλικό του βιβλίου σας, σε ποια ενδύµατα θα καταλήγατε;
-  µία αφίσα µε τ η βοήθεια Η/Υ και αξιοποιώντας εικόνες του βι βλίου, δηµιουργήστε µε την κα- τάλληλη επεξε ργασία τη δική σας αφίσα. Τυπώ- στε τη δουλειά σας και παρουσιάστε τη στην τάξη.

E Ρ Γ Α Σ Ι Α
- 1. Είδωλα και πλάνη: Ξεκινώντας από τη µυθολογία και τη λογοτεχνία, αναζητήστε το «εί δωλο» στα Θρησκευτικά, τη Φυσική αλλά και την καθηµερινή µας ζωή. Παρουσιάστε τα αποτελέσµατα της αναζήτη σής σας στους συµµαθητές σας.
- 2. Μαντική τέχνη: Ο Ευριπίδης, µέσω του Aγγελιαφόρου, καταγγέλλει τους µάντεις και απορρίπτει τη µαντική τέχνη ως µέθοδο διακρίβωσης της βούλησης των θεών και πρόβλεψης του µέλλοντος. 25 αιώνες µετά: Τι; Συζητήστε το θέµα µε παραδείγµατα από την Iστορία, τη Λαογραφία, την καθηµερινή σας εµπειρία. Ποια η άποψη της Oρθόδοξης χρι- στιανικής Eκκλησίας;
- 3. Τα ράσα κάνουν ή δεν κάνουν τον παπά; Ο βασιλιάς Μενέλαος, αγνώριστος µες στα κουρέλια του, φαίνεται να χάνει το κύρος του. Αυτή όµως η άθλια ενδυµασία τού είναι τώρα πολύτιµη. Mελετήστε γενικότερα το ρόλο του ενδύµατος στη ζωή µας (στολές, µεταµφίεση, µόδα…).

EYPIΠIΔH Eλένη

ΣTAΣIMO
στ. 1220-1285
H µαταιότητα του πολέµου και η ανεξερεύνητη βούληση των θεών «Ἄφρονες ὅσοι τὰς ἀρετὰς πολέµῳ λόγχαισί τ' ἀλκαίου δορὸς κτᾶσθε» (στ. 1151-1152, µτφρ. στ. 1270-1272)

Π Λ O K H

Θ E M A T A
- l H φύση και ο ρόλος των θεών
- l O πόλεµος
Xορός Eκάβης (Eυριπίδης , Eκάβη, Eθνικό θέατρο, 1955, σκην. A. Mινωτής)
A ' Σ T A Σ I M O

Xορός

A' ΣΤΡΟΦΗ
A' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ

Σ ΧΟΛ Ι Α

XOPOΣ
Εσύ που µέσα στα πυκνά 1220 σύδεντρα ζεις και πέτεσαι, αηδόνα$^{1}$, εσένα κράζω γλυκοκέλαδο πουλί µε τη λυπητερή λαλιά˙ τον κόκκινο φουσκώνοντας λαιµό σου βοήθα να µοιρολογήσω 1225 τα πάθη της Ελένης˙ κλάψε τον πόνο και τα δάκρυα των γυναικών της Τροίας γι' αυτούς που θέρισε κοντάρι ελληνικό, όταν το πέλαγο αρµενίζοντας 1230 µε το βαρβαρικό σκαρί του ο Πάρης, του χαµού ο γαµπρός$^{2}$, ήρθε µε συνοδειά την Κύπριδα στους Πριαµίδες φέρνοντας γάµο συφοριασµένο από τη Σπάρτη, 1235 εσένα, Ελένη, εσένα. 3

Με πετροβόληµα και µε κοντάρι πλήθος χαθήκαν οι Αχαιοί και κατοικούν στον άραχλο Άδη τώρα˙ οι δύστυχες γυναίκες τους πενθώντας 1240 έκοψαν τα µαλλιά˙ αποµείναν έρµα τα σπίτια, δίχως άντρες˙ κι αυτός 4 που πάτησε µονάχος τη θαλασσόζωστη Εύβοια, λαµπρές φωτιές ανάβοντας στου Καφηρέα τα βράχια, 1245 ναύτες πολλούς ξολόθρεψε, καθώς τις δολερές ζυγώναν λάµψεις του γιαλού. Άνεµοι θυµωµένοι το Μενέλαο διώξαν αλάργα από τον κάβο του Μαλέα, όταν γυρνούσε στην πατρίδα φέρνοντας 1250 τ' οµοίωµα της Ήρας, του πολέµου βραβείο ή κάλλιο την αιτία να σφάζονται για χρόνια οι Δαναοί.

A H Δ O N I

K A I
Σ Υ Μ Φ Ο Ρ Ε Σ
Τ Ω Ν T Ρ Ω Ω Ν  Tι ζητάει ο Xορός από το αηδόνι ;
 Πού οφείλονται οι συµφορές
των Tρώων ;
Θ Ρ Η Ν Ο Σ

Γ Ι Α

Τ Ο Υ Σ
N Ι Κ Η Τ Ε Σ
-  Ποιες συµφορές των Aχαιών φέρνει στο νου του ο Xορός µε το θρήνο του ;
- 1. Σύµφωνα µε το µύθο, η αηδόνα ήταν γυναίκα που µεταµορφώθηκε σε πουλί και θρηνεί το νεκρό γιο της, Ίτυ. Tο αηδόνι, µε την παθητική και µελωδική του φωνή, συνδέεται µε θρήνους. Παρόµοιες επικλήσεις αποτελούσαν συνηθισµένο ποιητικό µοτίβο κατά την αρχαιότητα. Και η Ελένη στην Πάροδο (196 κ.εξ.) παρακάλεσε τις Σειρήνες να ενώσουν το τραγούδι τους µε τους δικούς της θρήνους. Πρόκειται εποµένως για µοτίβο που συναντιέται συχνά και στη νεότερη λογοτεχνία.
- 2. Στο πρωτότυπο αἰνόγαµος (< αἰνὸς = ολέθριος). Σε άλλες µεταφράσεις αποδίδεται ως εξής: «ο έρµος εραστής» (Σταύρου), «γαµπρός θλι- βερός» (Χατζηανέστης), «ο κακότυχος στο γάµο του» (Παττίχης), «µε το ερωτικό του πάθος το λάβρο» (Δηµητριάδης), «ο ξεπλανευτής» (Σφυρόερας), «ο πικρόγαµος» (Τοπούζης).
- 3. Χαρακτηριστικό των χορικών του Ευριπίδη είναι η αποστροφή σε ένα από τα πρόσωπα του δράµατος, ακόµα κι αν αυτό δε βρίσκεται στη σκηνή (η Ελένη βρίσκεται στο ανάκτορο).
- 4. Πρόκειται για το Nαύπλιο και την παγίδα που έστησε στους Έλληνες. Bλέπε σχόλιο 3, σελ. 64.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Kι ενώ οι υποκριτές αποσύρονται, οι γυναίκες του Xορού απλώνονται στην ορχήστρα.
- n Ο Xορός, όπως ήδη έχουµε δει, αποτελεί µια απρόσωπη οµάδα, ένα σύνολο δηλαδή µε κοινά χαρακτηριστικά.
-  Aς παρατηρήσουµε την παράπλευρη φωτογραφία από µια σύγ- χρονη παράσταση της Eλένης και ας σκεφτούµε πώς οι συντε- λεστές της παράστασης προσπαθούν να αποδώσουν αυτό το στοιχείο.
Xορός της Eλένης (Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)
-  Aς συγκρίνουµε την παρουσία του Xορού στη φωτογραφία που ήδη παρατηρήσαµε και στη διπλανή αγγειογραφία.

Aττική µελανόµορφη κύλικα του 6ου αι. π.X. µε παράσταση τραγικού Xορού

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Το στάσιµο* αποτελεί ένα από τα εξωτερικά και τυπικά στοιχεία της τραγωδίας (κατά ποσόν µέρος). Πρόκειται για τραγούδια, ωδές, που τραγουδά ο Xορός στην ορχήστρα και συνθέτουν το λυρικό στοιχείο της τραγωδίας. Γράφονταν σε λυρικά µέτρα, διαφορετικά από ό,τι τα επικά-διαλογικά µέρη, και στη δωρική διάλεκτο από σεβασµό στην παράδοση του διθυράµβου.
-  Aς εντοπίσουµε στο µεταφρασµένο κείµενο τα στοιχεία εκείνα, που επιβεβαιώνουν ότι πρόκειται για λυρικό και όχι επικό-διαλογικό µέρος του δράµατος.

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
T Ο A Η Δ Ο Ν Ι Κ Α Ι Ο Θ Ρ Η Ν Ο Σ
Τ' αηδόνια της Ανατολής και τα πουλιά της Δύσης κλαίγουν αργά, κλαίγουν ταχιά, κλαίγουν το μεσημέρι, κλαίγουν την Αντριανόπολη την πολυκρουσεμένη, [...]
Δημοτικό τραγούδι, Το κρούσος της Αντριανόπολης (απόσπασμα) (Aπό το N. Γ. Πολίτη, Δημοτικά τραγούδια , Παράδοση)
- «Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»
Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλλων, συ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν.

Γ. Σεφέρης, «Eλένη» (απόσπασμα) (Aπό το Γ. Σεφέρης, Ποιήματα , Ίκαρος)

B' ΣΤΡΟΦΗ
B' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ

Σ ΧΟΛ Ι Α

| Τι 'ναι θεός, τι µη θεός,  και τι 'ναι ανάµεσά τους$^{5}$;                                                                                                                                                                                                                                          | 1255   | OΙ Σ Κ Ο Τ Ε Ι Ν Ο Ι Θ Ε Ο Ι  Ποιες σκέψεις διατυπώνει ο Xορός για τους θεούς   |
|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------|----------------------------------------------------------------------------------|
| Ποιος θα το πει θνητός πως το 'βρε,  καιρό πολύ εξετάζοντας τα πάντα,  µια και το βλέπει, εδώ κι εκεί  των θεών οι γνώµες να πηδούν  και πάλι στο ενάντιο να γυρνάνε ανέλπιστα κι αλόγιαστα;  6 Ελένη, είσαι του Δία θυγατέρα˙ 7                                                                    | 1260   | και τις παρεµβάσεις τους ;  Σε ποια δεινά της Eλένης αναφέρεται ο Xορός ;       |
| στον κόρφο σ' έσπειρε της Λήδας.  Ύστερα σ' όλη την Ελλάδα σε είπαν  άδικη, άπιστη, άθεη, προδότρα˙ µες στους ανθρώπους δεν υπάρχει  τίποτα σίγουρο˙ στων θεών µόνο  τα λόγια βρήκα την αλήθεια. 8                                                                                                  | 1265   |                                                                                  |
| Ανέµυαλοι όσοι αποζητούν τη δόξα µε λόγχες και µε δυνατά στον πόλεµο κοντάρια,                                                                                                                                                                                                                      | 1270   | TΟ Π Α Ρ Α Λ Ο Γ Ο                                                               |
| λογιάζοντας αστόχαστα πως έτσι                                                                                                                                                                                                                                                                      |        | Τ Ο Υ Π Ο Λ Ε Μ Ο Υ                                                              |
| γιατί, αν το δίκιο σου ζητάς µε το αίµα, η αµάχη δε θα λείψει από τον κόσµο˙ γι' αυτήν οι Πριαµίδες πήγαν κάτω στη γης, ενώ µπορούσαν µονάχα µε τα λόγια, Ελένη,  τέλος να δώσουνε στην έχθρα. Τώρα στον Άδη 'ναι βαθιά χωµένοι,  τα κάστρα τους φωτιά τα 'χει σαρώσει  σαν κεραυνός του Δία κι εσύ | 1275   |  Ποιους θεωρεί  «άµυαλους»  ο Xορός και γιατί ;  Tι αντιπροτείνει;             |
| πέρασες βάσανα και βάσανα  που αβάσταχτους σηκώσαν θρήνους.                                                                                                                                                                                                                                         | 1280   |                                                                                  |
|                                                                                                                                                                                                                                                                                                     | 1285   |                                                                                  |

- 5. ανάµεσά τους: σύµφωνα µε µια ερµηνεία, πρόκειται για τους «δαίµονες», οι οποίοι ήταν µεσολαβητές µεταξύ θεών και ανθρώπων και για το λόγο αυτό κατοικούσαν µεταξύ γης και ουρανού. Σύµφωνα µε µια άλλη ερµηνεία, ο Xορός αναφέρεται σε αυτούς οι οποίοι έχουν και θεϊκή και ανθρώπινη υπόσταση (ηµίθεοι, ήρωες…), κατηγορία στην οποία ανήκει και η Ελένη.
- 6. Σύµφωνα µε µια άλλη εκδοχή, το νόηµα των στίχων 1254-1261 είναι: Τι είναι θεός, τι µη θεός και τι το ανάµεσό τους; Ποιος άνθρωπος θα µπορούσε να ισχυριστεί ότι το βρήκε ; (Κανείς). Πιο µακριά στη γνώση των θεών έφτασε εκείνος που βλέπει ότι οι αποφάσεις τους πηγαίνουν µια εδώ και µια στην αντίθετη κατεύθυνση, ανέλπιστα και απροσδόκητα. Τα λόγια αυτά θα συµφωνούσαν και µε τη ρήση του Αγγελιαφόρου στους στίχους 786 κ.ε. Δυσκολονόητος ο θεός…
- 7. Από τη γενική διαπίστωση ο Xορός περνάει στο παράδειγµα, την περίπτωση της Eλένης, που επιβεβαιώνει αυτήν τη διαπίστωση (όπως και ο Aγγελιαφόρος στις ρήσεις του).
- 8. στων θεών µόνο τα λόγια βρήκα την αλήθεια : και αυτοί οι στίχοι προβληµατίζουν τους µελετητές, καθώς η απόλυτη βεβαιότητα δύσκολα συµβιβάζεται µε το σκεπτικισµό που αποπνέουν οι προηγούµενοι στίχοι γι' αυτό υποστηρίχθηκε ότι στο σηµείο αυτό ο Ευριπίδης προσπαθεί να αποφύγει την κατηγορία για ασέβεια. Άλλοι µελετητές, βασιζόµενοι στο γεγονός ότι οι στίχοι παραδόθηκαν φθαρµένοι, διορθώνουν το κείµενο και το ερµηνεύουν ως εξής : δεν ξέρω τι να πω  ακατανόητο είναι πώς δρουν οι θεοί.

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Το Στάσιµο φαίνεται να µη συνδέεται άµεσα µε το συναισθηµατικό κλίµα που δηµιούργησαν στο προηγούµενο Eπεισόδιο η αναγνώριση των δύο συζύγων και η κατάστρωση του σχεδίου απόδρασης. Ενώ δηλαδή το σχέδιο Ελένης-Μενέλαου εξελίσσεται, ο Xορός θρηνεί και στοχάζεται. Kάποια από τα θέµατα που θα µπορούσαµε να συζητήσουµε στο Xορικό αυτό είναι:
- n H θέση του Στασίµου στο έργο:
-  η νοηµατική του συνάφεια µε όσα προηγήθηκαν
-  η συµβολή του στην εξέλιξη της δράσης.
- n Ο ρόλος και η φύση των θεών : Ο Xορός στη β'στροφή επαναφέρει κι επεκτείνει τον προβληµατισµό του Αγγελια- φόρου σχετικά µε τους θεούς. O Eυριπίδης µέσω του Xορού φιλοσοφεί και πάλι «από σκηνής». Για τους στίχους αυτούς, έχουν προταθεί διάφορες ερµηνείες, από τις οποίες οι κυ- ριότερες είναι:

- αµφισβητείται η ύπαρξη θεών
- αµφισβητείται το αλάθητο της θεϊκής δράσης
- αµφισβητείται η ικανότητα του ανθρώπου να συλλάβει την ουσία του θεού
επισηµαίνεται το απρόβλεπτο της επέµβασης των θεών.
Ποιες ερµηνείες σάς φαίνονται βάσιµες λαµβάνοντας υπόψη:
- την επίδραση που άσκησαν οι Σοφιστές στον Ευριπίδη
- τα ιστορικά γεγονότα της εποχής και τη δυσοίωνη για την Aθήνα προοπτική ως προς την έκβαση του πολέµου.
- n O πόλεµος : Πολλές αναφορές έγιναν ως τώρα στον πόλεµο.
-  Aς θυµηθούµε µερικές. (Mπορούµε να αντλήσουµε υλικό από την αποδελτίωση τη σχετική µε το θέµα αυτό).
-  Eδώ είναι ο Xορός που εκφράζει το αντιπολεµικό µήνυµα. Aς παρακολουθήσουµε τις σκέψεις του. Προσθέτουν κάτι παραπάνω σε όσα έχουν αναφερθεί µέχρι τώρα στο έργο για το θέµα αυτό;
- n Aς δούµε συνολικά το Στάσιµο: θεοί, πόλεµος... σκέψεις του Xορού, ενός συνόλου δηλαδή που εκφράζει δηµόσια την αµφισβήτησή του. Θα µπορούσε να συσχετισθεί η δηµόσια αυτή έκφραση µε το πολίτευµα που επικρατούσε;

Aπό την κινηµατογραφική ταινία Tρωάδες ( σκην. M. Kακογιάννης)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
M Ι Α Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η A Ν Τ Ι Π Ο Λ Ε Μ Ι Κ Η K Ρ Α Υ Γ Η
Δευτέρα 29 Ιουνίου 1992:
Δεν μπορώ πια τους βομβαρδισμούς! Και τις οβίδες που πέφτουν! Και τους νεκρούς! Και την απελπισία! Και την πείνα! Και τη δυστυχία! Και το φόβο! Η ζωή μου δεν είναι όλα αυτά […]
Δευτέρα 15 Μαρτίου 1993:
[…] Δεν υπάρχουν πια παιδικές φωνές, ούτε παιχνίδια. Τα παιδιά δε μοιά ζουν πια με παιδιά. Τους πήραν την παιδική τους ηλικία και χωρίς παιδική ηλικία δεν υπάρχουν παιδιά […]
Από το ημερολόγιο της Ζλάτα Φιλίποβιτς, ενός κοριτσιού 11 χρόνων από το Σεράγεβο, που δημοσιεύτηκε στον ημερήσιο Tύπο ( Nέα Eλληνικά , TEE, 1ος κύκλος, A ' Tάξη, OEΔB, 2004)

Xορός (Eυριπίδης, Tρωάδες, Eθνικό θέατρο, 1983, σκην. Σ. Nτουφεξής, κίνηση N. Zούκα)
«Ἄφρονες ὅσοι τὰς ἀρετὰς πολέµῳ λόγχαισί τ' ἀλκαίου δορὸς κτᾶσθε»

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Αν είχε σωθεί µόνο αυτό το απόσπασµα από το έργο, ποια στοιχεία θα µας επέτρεπαν να καταλάβουµε ότι πρόκειται για στάσιµο; Ποια στοιχεία περιεχοµένου θα µας βοηθούσαν να υποθέσουµε ότι πρόκειται για από- σπασµα από έργο του Ευριπίδη;
- 2. Nα διακρίνετε την α'αντιστροφή σε µικρότερες ενότητες. Ποιον πλαγιότιτλο θα δίνατε σε καθεµιά από αυτές;
- 3. «Θέλησαν να κάνουν τα συγγράµµατά του [του Πρωταγόρα] στάχτη, γιατί έγραψε πως ούτε ξέρει ούτε µπορεί να δια- κρίνει ποιοι και ποιας λογής είναι οι θεοί, λόγια διατυπωµένα µε κάθε προσοχή, που όµως δεν του βγήκαν σε καλό» (Σέξτος Eµπειρικός, Προς Mαθηµατικούς , 9, 56, µτφρ. N. Σκουτερόπουλος, στο H Aρχαία Σοφιστική , Γνώση).

Ποιες οµοιότητες βρίσκετε ανάµεσα στις αντιλήψεις αυτές του Πρωταγόρα και τον προβληµατισµό που εκφράζεται στη β'στροφή;
- 4. O Xορός στην αρχαία τραγωδία είναι δυνατόν να:
- - προωθεί τη δράση όπως και οι υποκριτές
- - εξυπηρετεί πρακτικές ανάγκες (π.χ. αλλαγή κοστουµιών, κάλυψη ενός χρονικού κενού)
- - εκφράζει τις απόψεις του µέσου θεατή ή του ποιητή
- - δηµιουργεί ένα είδος µουσικού διαλείµµατος που ξεκουράζει το θεατή
- - µε τους στοχασµούς του δίνει ένα βαθύτερο νόηµα σε όσα συµβαίνουν.
- Mε ποιους από αυτούς τους τρόπους λειτουργεί κατά τη γνώµη σας σε αυτό το Στάσιµο ο Xορός;
- 5. Ξαναγράφοντας τη β'στροφή. Προσπαθήστε να µεταγράψετε σε πεζό µη λογοτεχνικό λόγο τα λόγια του Xορού.
- Tι χάνει και τι κερδίζει το κείµενο µε µια τέτοια µεταγραφή;

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
- Όπως είπαµε, ο Xορός αποτελεί µια οµάδα και συµπεριφέρεται σαν να είναι ένα πρόσωπο. Επιλέξτε µια µικρή ενότητα του Στασίµου (π.χ. µια στροφή ή µια αντιστροφή) και στη συνέχεια, δουλεύοντας σε οµάδες, αναζητήστε και δοκιµάστε
- τρόπους εκφοράς του λόγου που να προβάλλουν αυτό το χαρακτηριστικό του Xορού.

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
Πολλά από τα χορικά του Ευριπίδη, όπως η β'αντιστροφή στο συγκεκριµένο Στάσιµο, είναι αντιπολεµικές κραυγές. Αξιο- ποιώντας στοιχεία από αυτά (π.χ. χορικά από Tρωάδες, Φοίνισσες, Iκέτιδες ), προσπαθήστε να δηµιουρ γήσετε µια εφη- µερίδα τοίχου για την τάξη σας µε αντιπολεµικό περιεχόµενο. Μπορείτε, για παράδειγµα, να κάνετε µια σύνθεση, που να περιλαµβάνει φράσεις ή αποσπάσµατα από τα χορικά του Ευριπίδη, αποσπάσµατα από µεταγενέστερα και σύγχρονα κείµενα που ανθολογούνται στα Κείµενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας , µαρτυρίες, άρθρα από τον ηµερήσιο και περιοδικό τύπο, φωτογραφίες, εικόνες από έργα τέχνης, στίχους από τραγούδια ελληνικά και ξένα κ.ά.

Θ Ε Μ ΑΤΑ

Γ Ι Α
A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
Οι γυναίκες του Χορού εκφράζουν τον προβληµατισµό τους για τους θεούς και την τύχη, προβληµατισµοί που έχουν
διατυπωθεί και σε άλλα σηµεία της Ελένης . Ήρθε λοιπόν η ώρα να αρχίσετε να αξιοποιείτε το υλικό που συγκεντρώσατε
µέχρι τώρα. Αφού ταξινοµήσετε τα δελτία σας, παρουσιάστε τα αποτελέσµατα της έρευνάς σας για τα θέµατα:
 H φύση και η δράση των θεών στον κόσµο του Ευριπίδη.
-  Tα απρόοπτα περιστατικά και ο ρόλος της τύχης στην Ελένη του Ευριπίδη.
- n H εµφάνιση του Θεοκλύµενου

EYPIΠIΔH Eλένη

EΠEIΣOΔIO
στ. 1286-1424
Aπό την επινόηση του σχεδίου απόδρασης στην εφαρµογή του «Ἀλλ', ὡς ἔοικε, πάντα διαπεπραγµένα ηὕρηκα» (στ. 1178, µτφρ. στ. 1299)

Π Λ O K H
- H εξύφανση του δόλου
- n H εξαπάτηση του Θεοκλύµενου

Θ E M A T A
- l O δόλος
- l Eίναι και φαίνεσθαι
- l Γνώση και άγνοια
- l H καινή Eλένη - η Eλένη της παράδοσης
- l Tραγωδία ή τραγικωµωδία
Eλένη - Mενέλαος (A. Λαδικού - Δ. Kαρέλλης, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
E Π E I Σ O Δ I O
Θεοκλύµενος - Eλένη - Mενέλαος
«Ἀλλ', ὡς ἔοικε, πάντα διαπεπραγµένα ηὕρηκα»
ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ Σε χαιρετάω µνήµα του πατέρα $^{1}$˙ γι' αυτόν το λόγο σ' έθαψα, Πρωτέα, ο Θεοκλύµενος εγώ ο βλαστός σου, στο ξέπορτο κοντά, να σου µιλάω βγαίνοντας είτε µπαίνοντας στο σπίτι. 2 Δούλοι, τους σκύλους πάρτε στο παλάτι και τις παγίδες τούτες για τ' αγρίµια. Με τον εαυτό µου έχω πολύ θυµώσει. Τους κακούς 3 δίχως τιµωρία ν' αφήσω; Να, κάποιος Έλληνας, µου είπαν, ήρθε στον τόπο κι οι φρουροί δεν τον ενιώσαν˙ κατάσκοπος; Ή θέλει την Ελένη ν' αρπάξει; Άµα τον πιάσω, θα πεθάνει. Άα!

Όλα τελειώσαν, φαίνεται˙ έχει αφήσει τον τάφο η Τυνδαρίδα, πάει την πήραν.$^{4}$ 1300 Έε, τις αµπάρες βγάλτε˙ 5 σκλάβοι, ανοίχτε γοργά τους στάβλους, φέρτε τ' άρµατα έξω, 6 µήπως, γιατί ξαστόχησα, ξεφύγει κρυφά απ' τη χώρα 7 η ποθητή γυναίκα. Άα, σταµατήστε˙ εδώ µπροστά µας είναι, δεν έφυγαν αυτοί που κυνηγάµε. Γιατί φόρεσες µαύρα, τα µαλλιά σου γιατί έκοψες, Ελένη, γιατί τρέχουν τα δάκρυα στην όψη σου απ' το κλάµα; Όνειρα µη σε τρόµαξαν το βράδυ, χρησµούς κακούς σου δώσανε στο σπίτι 8 κι έχεις παραλοΐσει από τη θλίψη;

Αφέντη, -τώρα πια έτσι θα σε λέω $^{9}$πέθανα, δεν υπάρχω κι όλα πάνε. Τι τρέχει; Ποια σε βρήκε δυστυχία;

ΕΛΕΝΗ
Πώς να το πω; Ο Μενέλαός µου πάει.
Σ ΧΟΛ Ι Α
- 1. µνήµα του πατέρα : ο τάφος του Πρωτέα, για λόγους που εξυπηρετούν το έργο, παίρνει τη θέση των αγαλµάτων που συνήθως βρίσκονται µπροστά στα σπίτια ( θεοί πατρώοι ) και συχνά χαιρετίζουν οι ήρωες.
- 2. Για τους αρχαίους ήταν αδιανόητη η ύπαρξη τάφου τόσο κοντά σε κατοικία γι' αυτό τα λόγια του Θεοκλύµενου, πέρα από το ότι δίνουν στοιχεία για το χαρακτήρα του, δικαιολογούν στους παραξενεµένους Αθηναίους θεατές και την ύπαρξη του τάφου δίπλα στο ανάκτορο.
- 3. Εννοεί τους στρατιώτες του, που παραµέλησαν τα καθήκοντά τους και άφησαν να µπει στη χώρα κάποιος Έλληνας.
- 4. Η Ελένη έχει µπει στο παλάτι, για να αλλάξει εµφάνιση (ρούχα και προσωπείο). Ο Θεοκλύµενος όµως, επειδή δεν τη βλέπει στη συνη- θισµένη της θέση, συµπεραίνει ότι έχει φύγει από την Αίγυπτο µαζί µε τον ξένο και αποφασίζει να τους καταδιώξει. Ο Μενέλαος, καθώς «έχει ζαρώσει στον τάφο» (βλ. στ. 1323), δεν είναι ορατός από το Θεοκλύµενο.
- 5. Mάλλον εδώ εννοεί τις πόρτες των στάβλων και των αποθηκών µε τα πολεµικά άρµατα, που βρίσκονταν στην εσωτερική αυλή του ανακτόρου.
- 6. Mε την εντολή του Θεοκλύµενου πιθανόν να αδειάζει η σκηνή από τους δούλους, που ίσως φεύγουν, για να φέρουν τα όπλα.
- 7. O Θεοκλύµενος φαντάζεται ότι η Ελένη και ο άγνωστος Έλληνας δραπέτευσαν από τη στεριά. Αυτό θυµίζει το σχέδιο απόδρασης που είχε προτείνει ο Μενέλαος.
- 8. Όνειρα και χρησµοί ήταν για τους αρχαίους "σήµατα", που φανέρωναν στους ανθρώπους τη βούληση των θεών.
- 9. Η Ελένη, αρχίζοντας να εξυφαίνει το δόλο, προσφωνεί το Θεοκλύµενο αφέντη , υπονοώντας πως αλλάζει τη στάση της απέναντί του.

E Y P I Π I Δ H

Eλένη

EΙ Σ Ο Δ Ο Σ Τ Ο Υ Θ Ε Ο Κ Λ Υ Μ Ε Ν Ο Υ
 Σε ποιους απευθύνεται ο Θεοκλύµενος ;
OΙ Φ Ο Β Ο Ι Τ Ο Υ
-  Ποια είναι η ψυχική του κατάσταση και πού οφείλεται ;
-  Ποιες διαταγές δίνει;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Η εµφάνιση του Θεοκλύµενου έχει προοικονοµηθεί από τις αναφορές της Ελένης, της Γερόντισσας και της Θεονόης. Έχουµε ήδη σχηµατίσει ως τώρα γι' αυτόν µια πρώτη εικόνα...
-  Ποια είναι αυτή; Σε ποια σηµεία επιβεβαιώνεται και σε ποια διαψεύ- δεται;
-  Ποια συναισθήµατα και ποιες προσδοκίες δηµιουργούνται στο θεατή που βλέπει το Θεοκλύµενο να δείχνει ιδιαίτερο σεβασµό προς το νεκρό πα- τέρα του;
- n «Tι τρέχει; Ποια σε βρήκε δυστυχία;» (στ. 1315): Mε αυτήν τη φράση αρχίζει µια στιχοµυθία, µια µορφή διαλόγου που έχουµε συναντήσει και σε άλλα ση- µεία του έργου.
-  Δοκίµασε να ανακοινώσεις σε συνεχή αφήγηση τις πληροφορίες για το θάνατο του Mενέλαου, που αποτελούν το βασικό θέµα της στιχοµυθίας Θεοκλύµενου-Eλένης. Tι αλλάζει;

Ένας αυταρχικός ηγέτης, ο Aίγισθος (Σοφοκλής, Hλέκτρα, Στ. Kυριακίδης, Eθν. Θέατρο, 1996, σκην. Λ. Kονιόρδου)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1

H A Λ Α Ζ Ο Ν Ε Ι Α Τ Ο Υ M Ο Ν Α Ρ Χ Η
[...] Πώς λοιπόν μπορεί να είναι κάτι πρόσφορο η μοναρχία, όπου επιτρέπεται στον ανεύθυνο να κάνει αυτά που θέλει; Σίγουρα, ακόμα και ο καλύτερος από όλους τους ανθρώπους, αν αποκτήσει τέτοια εξουσία, θα παύει πια να σκέπτεται με τον ίδιο τρόπο. Από τα αγαθά που έχει στα χέρια του γεννιέται μέσα του η αλαζονεία […].
Ηρόδοτος ΙΙΙ, 80 (μτφρ. Λ. Ζενάκος) (Aπό το Hροδότου Iστορίαι, Γκοβόστης)
μοναρχία : μορφή πολιτεύματος σύμφωνα με την οποία η εξουσία ανήκει σε ένα φυσικό πρόσωπο, συνήθως βασιλιά ή αυτοκράτορα [...] Aπόλυτη ~, στην οποία ο μονάρχης ασκεί την εξουσία χωρίς κανένα νομικό περιορισμό.

Λεξικό της Kοινής Nεοελληνικής, Ίδρυμα Mαν. Tριανταφυλλίδη

Tο τραγούδι τελειώνει...
- n Στο σκηνικό χώρο εισβάλλουν µε θόρυβο νέα πρόσωπα.
-  Ποια είναι αυτά και από πού µπαίνουν;
-  Πώς ξεχωρίζει ανάµεσά τους ο Θεοκλύµενος;
-  Aς φανταστούµε την κίνησή τους και ας σηµειώσουµε την πορεία τους στη διπλανή αναπαράσταση του αρχαίου θε- άτρου.
- n Πρόσωπα, κοστούµια, σκηνικά αντικείµενα, ακουστικά «εφέ»...
-  Ποια ατµόσφαιρα δηµιουργούν;
Eικονική αναπαράσταση του αρχαίου θεάτρου της Eπιδαύρου
O µονάρχης Φαραώ Pαµσής B'. O όγκος του γλυπτού αντιστοιχεί στο µέγεθος της εξουσιαστικής του επιβολής

«Ἀλλ', ὡς ἔοικε, πάντα διαπεπραγµένα ηὕρηκα»

| ΘΕO.      | Δε χαίροµαι γι' αυτά κι ας µε συµφέρουν. 10  Πώς το 'µαθες; Σου το 'πε η Θεονόη; 11 και τούτος που είδε το χαµό του.   |      |
|-----------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------|
| ΕΛE.      | Κι αυτή                                                                                                                |      |
| ΘΕO.      | Ήρθε κανείς µε ξάστερες ειδήσεις;                                                                                      | 1320 |
| ΕΛE.      | Ναι˙ κι όπου λογιάζω αυτός 12 ας φτάσει.                                                                               |      |
| ΘΕO.      | Πού είναι; Ποιος; Καθάρια πες να µάθω.                                                                                 |      |
| ΕΛE.      | Αυτός που 'χει ζαρώσει εκεί στον τάφο. 13                                                                              |      |
| ΘΕO.      | Ω! Απόλλωνα $^{14}$, κουρέλια η φορεσιά του.                                                                           |      |
| ΕΛE.      | Κι ο άντρας µου τα ίδια θα φορούσε.                                                                                    | 1325 |
| ΘΕO.      | Ο τόπος του ποιος είναι; Πού έχει αράξει;                                                                              |      |
| ΕΛE.      | Έλληνας, Αχαιός, του αντρός µου ναύτης.                                                                                |      |
| ΘΕO.      | Για του Μενέλαου το χαµό τι λέει;                                                                                      |      |
| ΕΛE.      | Τέλος φριχτό, τα κύµατα τον πήραν.                                                                                     |      |
| ΘΕO.      | Ταξίδευε σε θάλασσες βαρβάρων;                                                                                         | 1330 |
| ΕΛE.      | Τσακίστηκε στα βράχια της Λιβύης.                                                                                      |      |
| ΘΕO.      | Και πώς αυτός δε χάθηκε µαζί του;                                                                                      |      |
| ΕΛE.      | Οι ταπεινοί παρά οι τρανοί γλιτώνουν.                                                                                  |      |
| ΘΕO.      | Του καραβιού πού να 'ναι τα συντρίµµια;                                                                                |      |
| ΕΛE.      | Εκεί που αυτός κι όχι ο Μενέλαος να πνιγόταν. 15                                                                       | 1335 |
| ΘΕO.      | Κείνος εχάθη. Με ποιο ήρθε αυτός καράβι;                                                                               |      |
| ΕΛE.      | Τον πήραν κάποιοι ναύτες, όπως λέει.                                                                                   |      |
| ΘΕO.      | Κι αυτή που αντί για σένα ήταν στην Τροία;                                                                             |      |
| ΕΛE. ΘΕO. | Τον ίσκιο λες; Ψηλά στα ουράνια πήγε. Πρίαµε, Τροία, του κάκου σάς χαλάσαν.                                            | 1340 |
| ΕΛE.      | Υπόφερα πολλά κι εγώ µαζί τους.                                                                                        |      |
| ΘΕO.      | Τον άντρα σου τον έθαψαν ή όχι; 16                                                                                     |      |
|           | Άταφος µένει˙ αχ! µαύρες συµφορές µου. 17                                                                              |      |
| ΕΛE. ΘΕO. | Γι' αυτό και τα ξανθά µαλλιά έχεις κόψει;                                                                              |      |
| ΕΛE.      | Όπου κι αν είναι τώρα, τον πονάω. 1345                                                                                 |      |
| ΘΕO.      | Σωστά θρηνείς γι' αυτήν τη δυστυχία... 18                                                                              |      |
| ΕΛE.      | Εύκολα ξεγελιέται η αδελφή σου $^{19}$;                                                                                |      |
| ΘΕO.      | Όχι˙ κι εδώ στον τάφο ακόµη θα 'σαι; 20                                                                                |      |

TΟ « Π Ε Ν Θ Ο Σ » Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
 Πώς ερµηνεύει ο Θεοκλύµενος
το «πένθος» της Ελένης ;
-  Ποιες «πληροφορίες» του δίνει η Ελένη ;
-  Ποιες είναι οι επιφυλάξεις του ;
-  Πώς η Ελένη τις αµβλύνει;
- 10. Τα λόγια αυτά πιθανόν ο Θεοκλύµενος να µην τα απευθύνει στην Ελένη, αλλά να τα λέει παράµερα. Εκφράζουν τη χαρά του για τον ανέλπιστο θάνατο του αντιπάλου.
- 11. H Eλένη εδώ ψεύδεται εµπλέκοντας τη Θεονόη, προκειµένου να µην αποκαλυφθεί το σχέδιό της.
- 12. Tο «αυτός» είναι δίσηµο. H Eλένη εννοεί το Mενέλαο και δίνει µια ευχή, ενώ ο Θεοκλύµενος θεωρεί ότι αναφέρεται στο ναυαγό, για τον οποίο η Eλένη διατυπώνει µια κατάρα.
- 13. Ο Μενέλαος, που έµενε έως τώρα κρυµµένος στον τάφο του Πρωτέα, γίνεται πλέον µέρος του σχεδίου της Eλένης.
- 14. H αναφορά στο όνοµα του Aπόλλωνα δείχνει ζωηρή έκπληξη. O Απόλλωνας ήταν ο θεός που απέτρεπε το κακό και γι' αυτό ονοµαζότανε αποτρόπαιος.
- 15. Η Ελένη απαντά µε αυτή την «κατάρα» και την προσποιητή θλίψη για το Μενέλαο στην προηγούµενη ερώτηση του Θεοκλύµενου, που θα µπορούσε να οδηγήσει στην αποκάλυψη των συντρόφων του Mενέλαου.
- 16. Με αυτή την ερώτηση ο Θεοκλύµενος δίνει τη δυνατότητα στην Ελένη να αναπτύξει το σηµαντικότερο τµήµα του σχεδίου εξαπάτησης.
- 17. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι, µέχρι να ταφεί ο νεκρός, η ψυχή του δεν µπορούσε να ησυχάσει. Γι' αυτό θεωρούσαν φοβερό το θάνατο στη θάλασσα.
- 18. Ο τόνος του Θεοκλύµενου είναι µάλλον ερωτηµατικός αµφιβάλλει αν είναι αληθινή η πληροφορία για το θάνατο του Μενέλαου.
- 19. Αναφέρεται στη Θεονόη, της οποίας έχει εξασφαλίσει τη σιωπή. Mε την ερώτηση αυτή η Eλένη απαντά στο Θεοκλύµενο.
- 20. H ερώτηση του Θεοκλύµενου κρύβει κάποια δηκτικότητα και ειρωνεία. Ο λόγος της Ελένης, που ακολουθεί, έρχεται ως απάντηση σε αυτή την ειρωνεία.

Σ ΧΟΛ Ι Α
- n Οι δραµατικοί ποιητές µε το κείµενό τους, ανάµεσα σε άλλα, έπρεπε να υποκαταστήσουν τις εκφράσεις των υποκριτών.
-  Aς σκεφτούµε γιατί. Ποιες φράσεις του κειµένου λειτουργούν ως δείκτες για την ενδυµασία και το προσωπείο της Ελένης και του Mενέλαου; Ποιες αναφέρονται σε εκφράσεις τους;
-  Ας παρατηρήσουµε τη διπλανή φωτογραφία. Ποιες επι πλέον δυνατότητες έχει ένας σύγχρο- νος ηθοποιός, για να αποδώσει τα συναισθήµατα του ήρωα που υποδύεται;
Σαρκοφάγος, τάφος του Tουταγχαµών

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Θραύσµα αγγείου µε παράσταση ηθοποιού που κρατά προσωπείο (4ος αι. π.X.)
Aντιγόνη (K. Kαραµπέτη, Σοφοκλής, Aντιγόνη, Eθν. Θέατρο, 1995, σκην. M. Bολανάκης)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n H Eλένη, στην προσπάθειά της να σώσει τη ζωή τη δική της και του Mενέλαου, ζητά από το Θεοκλύµενο να της επιτρέψει να θάψει τον άντρα της.
-  Aς αναζητήσουµε τους τρόπους µε τους οποίους επιδιώκει να πετύχει το στόχο της.
- n Aς θυµηθούµε ότι ο Eυριπίδης αξιοποιώντας το είδωλο παρουσίασε ως τώρα µια Eλένη διαφορετική από ό,τι την ήθελε η παράδοση.
-  Mπορούµε να συζητήσουµε αν στο Eπεισόδιο αυτό ο ποιητής συνεχίζει να ανατρέπει το µύθο ή αξιοποιεί και στοιχεία της παράδοσης.
-  Ποιες σκέψεις σού γεννιούνται για τη σχέση του δηµιουργού µε τη µυθική παράδοση;
- n O Θεοκλύµενος δείχνει ζωηρό ενδιαφέρον για την ταφή του Mενέλαου.
-  Ας αναζητήσουµε τις αιτίες αυτής της συµπεριφοράς και ας εξετάσουµε πώς αυτή υπηρετεί την οικονοµία του έργου.

Eλένη (K. Λαδοπούλου, Eταιρεία Θεάτρου «H άλλη πλευρά», 2004, σκην. Ά. Mιχόπουλος)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
Π Ρ Ο Σ Φ Ο Ρ Ε Σ Σ Τ Ο Υ Σ N Ε Κ Ρ Ο Υ Σ
[...] και πάντοτε τη μαγνήτιζαν οι λέξεις των θαλασσινών, τις αποσπούσε μία μία μέσα από τις φράσεις τους και δεν τις ξεχνούσε ποτέ. Είχε λοιπόν σημειώσει τόπους ναυαγίων κι ήθελε να ρίξει κόλλυβα στη μνήμη των χαμένων. Κουβαλούσε τέσσερα πέντε σακουλάκια, τα είχαν ψάλει στο μοναστήρι του Αϊ-Νικόλα, όπως πάντα εδώ και χρόνια. [...]
Η θάλασσα ήταν ήσυχη, με την αλαζονεία που επέβαλλε ο μύθος της περιοχής, έκαναν τον σταυρό τους, η Όρσα έγειρε στα ρέλια 1 και σκόρπισε τα κόλλυβα στα αφρισμένα νερά, ο Θεός ας αναπαύσει την ψυχή τους, είπε ο Νίκος  [...]

1. ρέλια: κουπαστή πλοίου
Ι. Καρυστιάνη, Mικρά Aγγλία , Kαστανιώτης
...οι αρχαίοι Aιγύπτιοι ανέπτυξαν ένα ολοκληρωμένο σύστημα προστασίας του σώματος και της ψυχής του νεκρού, που περιελάμβανε ένα συνδυασμό από νεκρικές πρακτικές και τελετουργικά δρώμενα (ταρίχευση, [...], σαρκοφάγοι, μνημειακή αρχιτεκτονική) [...]. H διατήρηση του σώματος του νεκρού σε καλή κατάσταση μετά το θάνατό του διασφάλιζε ένα από τα συστατικά της ύπαρξης, διευκολύνοντας την απρόσκοπτη κίνηση και δράση του νεκρού στον Άλλο Kόσμο.

Π. H. M. Kουσούλης, Θάνατος και Tαρίχευση στην Aρχαία Aίγυπτο , Aρχέτυπο
«Ἀλλ', ὡς ἔοικε, πάντα διαπεπραγµένα ηὕρηκα»

| ΕΛE.      | Τώρα που πέθανε, γιατί µε περιπαίζεις;                              |      |
|-----------|---------------------------------------------------------------------|------|
| ΘΕO.      | Πιστή µένεις σ' αυτόν και µ' αποφεύγεις.                            | 1350 |
| ΕΛE.      | Τώρα όχι πια˙ το γάµο να ετοιµάσεις.                                |      |
| ΘΕO.      | Άργησες να µε στέρξεις, χαίροµαι όµως.                              |      |
| ΕΛE.      | Ας ξεχαστούνε τα παλιά. Θα κάνεις...                                |      |
| ΘΕO.      | Η χάρη θέλει αντίχαρη˙ τι πράγµα;                                   |      |
| ΕΛE.      | µαζί µου τώρα οµόνοια και φιλία.                                    | 1355 |
| ΘΕO.      | Πάει ο θυµός που σου είχα, είναι φευγάτος.                          |      |
| ΕΛE.      | Πέφτω στα γόνατά σου, αφού 'σαι φίλος. 21                           |      |
| ΘΕO.      | Τι µου ζητάς, παρακαλώντας έτσι;                                    |      |
| ΕΛE.      | Τον πεθαµένο άντρα µου να θάψω.                                     |      |
| ΘΕO.      | Τάφος χωρίς νεκρό˙ σκιά θα θάψεις;                                  | 1360 |
| ΕΛE.      | Συνήθεια των Ελλήνων, τον πνιγµένο...                               |      |
| ΘΕO.      | Είναι πολύ σοφοί σ' αυτά˙ τι κάνουν;                                |      |
| ΕΛE.      | σ' αδειανά πέπλα εντάφια τον κηδεύουν.                              |      |
| ΘΕO.      | Στη χώρα µου όπου θες χτίσ' του έναν τάφο.                          |      |
| ΕΛE.      | Όσοι πνιγήκαν, δεν τους θάβουµε έτσι.                               | 1365 |
| ΘΕO.      | Μα τότε πώς; Δεν ξέρω τα έθιµά σας.                                 |      |
| ΕΛE.      | Γι' αυτούς σκορπάµε δώρα µες στο κύµα.                              | 22   |
| ΘΕO.      | Για το νεκρό τι θέλεις να σου δώσω; 23                              |      |
| ΕΛE. ΘΕO. | Τίποτα δε γνωρίζω, ετούτος ξέρει. 24 Μας έφερες καλό µαντάτο, ξένε. | 1370 |
|           | ΜΕΝ. Μήτε για το νεκρό µήτε για µένα.                               |      |
| ΘΕO.      | Πώς θάβετε τους θαλασσοπνιγµένους;                                  |      |
|           | ΜΕN. Σύµφωνα µε το βιος που 'χε καθένας.                            |      |
| ΘΕO.      | Για χάρη της, ό,τι κι αν πεις, στο δίνω.                            |      |
|           | ΜΕN. Πρώτα για τους νεκρούς ένα σφαχτάρι. 25                        | 1375 |
| ΘΕO.      | Όποιο διαλέξεις ζώο, θα σου το δώσω.                                |      |
|           | ΜΕN. Εσύ να ορίσεις˙ δώσε µου ό,τι θέλεις.                          |      |
| ΘΕO.      | Εδώ σφάζουµε εµείς άλογο ή ταύρο.                                   |      |
|           | ΜΕN. Από καλή µονάχα να 'ναι ράτσα. 26                              |      |
| ΘΕO.      | Πολλά µες στα κοπάδια µας υπάρχουν.                                 | 1380 |
|           | ΜΕN. Κι ένα αδειανό κρεβάτι µε στρωσίδια. 27                        |      |
| ΘΕO.      | Κι αυτό θα γίνει. Τι άλλο του προσφέρουν;                           |      |
|           | ΜΕN. Τον πόλεµο αγαπούσε, χάλκινα όπλα.                             |      |

Ψ Ε Υ Τ Ι Κ Η
Y Π Ο Σ Χ Ε Σ Η

Κ Α Ι

Τ Η Σ
A Ι Τ Η Μ Α
E Λ Ε Ν Η Σ
-  Πώς η Ελένη εξασφαλίζει την ευνοϊκή στάση του Θεοκλύµενου ;
 Τι του ζητά; Ποιες είναι οι πρώτες του
αντιδράσεις ;
Σ Υ Μ Β Ο Λ Η

Τ Ο Υ
M Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ
Σ Τ Ο Δ Ο Λ Ο  Tι ζητάει ο Mενέλαος από το Θεοκλύµενο ;
- 21. Η Ελένη εκµεταλλεύεται αµέσως την προηγούµενη δήλωση του Θεοκλύµενου και πέφτει στα πόδια του.
- 22. Oι ήρωες του Ευριπίδη χρησιµοποιούν κάθε µέσο, ακόµα και τα λατρευτικά έθιµα, προκειµένου να εξυπηρετήσουν το στόχο τους.
- 23. Ο βασιλιάς προσπαθεί να κλείσει το θέµα, για να ευχαριστήσει την Ελένη και ταυτόχρονα να επισπεύσει το γάµο του.
- 24. Είναι ένας έξυπνος τρόπος να συµµετάσχει στο διάλογο ο Μενέλαος. Άλλωστε αυτός θα εκτελέσει την τελευταία φάση της «µηχανής», του σχεδίου δηλαδή της φυγής.
- 25. H προσφορά αυτή λεγόταν πρόσφαγµα και πίστευαν ότι µε αυτήν ικανοποιούσαν την ψυχή του νεκρού.
- 26. Οι προσφορές προς τους θεούς του Kάτω Kόσµου ήταν δυο ειδών: οι αναίµακτες (π.χ. καρποί, φρούτα κ.λπ.), που έκαιγαν ή απλώς τοποθετούσαν πάνω στο βωµό, και οι αιµατηρές, δηλαδή ζώα (π.χ. ταύροι ή άλογα), που δεν έπρεπε να έχουν ελαττώµατα ούτε να έχουν χρησιµοποιηθεί σε γεωργικές εργασίες. Tα ζώα αυτά ονοµάζονταν άφετα και έβοσκαν ελεύθερα στους περιβόλους των ιερών.
- 27. Πρόκειται για την αρχαία συνήθεια του κενοταφίου για τους νεκρούς οι οποίοι θάβονταν µακριά από την πατρίδα ή δεν είχαν βρεθεί τα σώµατά τους έπειτα από µάχη ή ναυµαχία. Κάτι ανάλογο στον καιρό µας είναι το µνηµείο του Άγνωστου Στρατιώτη.

Σ ΧΟΛ Ι Α

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Παρατηρώντας τη διπλανή φωτογραφία ας «ακούσουµε» για λίγο το διάλογο των προσώπων:
-  Ποιους στίχους του κειµένου θα µπορούσαν να εκφωνούν;
-  Ποιος φαίνεται να είναι ο ρόλος του Mενέλαου;
-  Πώς φαντάζεσαι ότι θα αντιδράσει ο Θεοκλύµενος;
Θεοκλύµενος - Mενέλαος - Eλένη (Λ. Kαλλέργης - Θ. Kωτσόπουλος - Ά. Συνοδινού, Eλληνική Σκηνή Άννας Συνοδινού, 1966, σκην. Γ. Θεοδοσιάδης)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Η παρουσία του Μενέλαου στο Eπεισόδιο αυτό αποτελεί µέρος του µηχανισµού απάτης, καθώς υπάρχει φανερή αντίθεση ανάµεσα σε αυτό που δείχνει ότι είναι ( φαίνεσθαι ) και στην πραγµατική του ταυτότητα ( είναι ).
-  Ας σκεφτούµε πώς αναδεικνύεται η αντίθεση αυτή:
- στην εµφάνισή του
- στη συµπεριφορά του απέναντι στο Θεοκλύµενο
- στη στάση του απέναντι στα λατρευτικά έθιµα.
- n H πλεκτάνη ολοκληρώνεται. O Θεοκλύµενος φαίνεται να έχει εξαπατηθεί.
-  Aς συγκρίνουµε τα «όπλα» που χρησιµοποίησαν η Eλένη και ο Mενέλαος για την εξα- πάτηση του Θεοκλύµενου και µε βάση αυτά ας συζητήσουµε τη συµβολή του καθενός στην προώθηση του σχεδίου απόδρασης.
- n Πώς θα έκρινε ένας Aθηναίος της εποχής τα µέσα που χρησιµοποίησαν; Eσύ πώς τα κρίνεις;

Mενέλαος (Δ. Kαρέλλης, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
O Ι Δ Υ Ο O Ψ Ε Ι Σ Τ Ο Υ I Δ Ι Ο Υ N Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ο Σ
Δύο ειδών επιχειρήματα υποστηρίζονται και σχετικά με το δίκιο και το άδικο, και κατά τους μεν είναι άλλο πράγμα το δίκιο κι άλλο το άδικο, ενώ κατά τους δε το δίκιο και το άδικο ταυτίζονται. Θα προσπαθήσω να υποστηρίξω αυτή την τελευταία άποψη. Πρώτα πρώτα θα πω ότι είναι δίκαιο να ψεύδεσαι και να εξαπατάς. Όσοι υποστηρίζουν την αντίθετη άποψη θα δέχονταν ότι είναι σωστό και δίκαιο να λες ψέματα στους εχθρούς και να τους εξαπατάς, αταίριαστο όμως και κακό να κάνεις κάτι τέτοιο στους φίλους. Αλλά γιατί στους εχθρούς και όχι και στους φιλτάτους; Παραδείγματος χάρη στους γονείς. Ας υποθέσουμε ότι ο πατέρας ή η μητέρα μας πρέπει να πιει ή να πάρει ένα φάρμακο και δε θέλει να το πάρει  δεν είναι δίκαιο να τους το δώσουμε σε ένα ρόφημα ή σε ένα ποτό χωρίς να τους πούμε ότι είναι εκεί μέσα; Επομένως το να λες ψέματα στους γονείς και να τους εξαπατάς, το να κλέβεις τους φίλους και να χρησιμοποιείς βία εναντίον των πιο αγαπημένων σου προσώπων είναι δίκαιο.

Άγνωστος Σοφιστής του 5ου-4ου αι. π.X., Δισσοί Λόγοι σχετικά με το δίκαιο και το άδικο, 1-3 (μτφρ. N. Σκουτερόπουλος) (Aπό το H αρχαία σοφιστική , Γνώση)
«Ἀλλ', ὡς ἔοικε, πάντα διαπεπραγµένα ηὕρηκα»

| ΘΕO.   | Αντάξια για του Πέλοπα το γένος.                                                                                                                                                                                                    |      |                                               |
|--------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------|-----------------------------------------------|
|        | ΜΕN. Κι όσους καλούς καρπούς η γη δωρίζει.                                                                                                                                                                                          | 1385 |                                               |
| ΘΕO.   | Λοιπόν; Πώς τα σκορπάτε µες στο κύµα;                                                                                                                                                                                               |      |                                               |
|        | ΜΕN. Καράβι θα χρειαστεί µε λαµνοκόπους.                                                                                                                                                                                            |      |                                               |
| ΘΕO.   | Και πόσο αλάργα απ' τη στεριά θα πάει;                                                                                                                                                                                              |      |                                               |
|        | ΜΕN. Όσο που τ' αφρονέρια του να βλέπεις.                                                                                                                                                                                           |      |                                               |
| ΘΕO.   | Γιατί; Έτσι συνηθίζουν στην Ελλάδα; 28                                                                                                                                                                                              | 1390 |                                               |
|        | ΜΕN. Για να µη βγει το µίασµα στ' ακρογιάλι. 29                                                                                                                                                                                     |      |                                               |
|        | Γρήγορο πλοίο φοινικικό 30 θα δώσω.                                                                                                                                                                                                 |      |                                               |
|        | ΜΕN. Σωστά θα τιµηθεί ο Μενέλαος έτσι.                                                                                                                                                                                              |      |                                               |
| ΘΕO.   | Δίχως αυτήν εσύ δε φτάνεις τάχα;                                                                                                                                                                                                    |      |                                               |
|        | ΜΕN. Μάνας το έργο αυτό, γυναίκας, τέκνου.                                                                                                                                                                                          | 1395 |                                               |
| ΘΕO.   | Πρέπει, όπως λες, αυτή να τόνε θάψει.                                                                                                                                                                                               |      |                                               |
|        | ΜΕN. Ασέβεια το νεκρό να µην τιµήσει.                                                                                                                                                                                               |      |                                               |
| ΘΕO.   | Λοιπόν ας γίνει κι έτσι˙ θέλω να 'χω  γυναίκα ευλαβική. Μες στο παλάτι  πήγαινε εσύ και διάλεξε όσα πρέπει δώρα για το νεκρό˙ δε θα σε στείλω στη γη σου µ' αδειανά τα χέρια, 31 σωστή σ' αυτήν βοήθεια˙ µου 'χεις φέρει            | 1400 | H O Λ Ο Κ Λ Η Ρ Ω Σ Η Τ Η Σ Π Λ Ε Κ Τ Α Ν Η Σ |
|        |                                                                                                                                                                                                                                     |      |  Tι προσφέρει                                |
| ΘΕO.   |                                                                                                                                                                                                                                     |      | ο Θεοκλύµενος                                 |
|        | αν δώσεις                                                                                                                                                                                                                           |      |                                               |
|        |                                                                                                                                                                                                                                     |      | στο Mενέλαο ;                                 |
|        | καλά µαντάτα και γι' αυτό θα λάβεις,                                                                                                                                                                                                |      |                                              |
|        | αντί για τα κουρέλια, πλούσια ρούχα και τροφές να γυρίσεις στην πατρίδα,  γιατί η κακοµοιριά σου είναι µεγάλη.  Δυστυχισµένη εσύ, µην τυραννιέσαι  για κάτι αγιάτρευτο˙ ο Μενέλαος βρήκε  τη µοίρα του, οι νεκροί δεν ξαναζούνε. 32 | 1405 | Πώς παρηγορεί την Eλένη;                      |
|        | ΜΕN. Στο χρέος σου, κυρά˙ από δω και πέρα  το πιο καλό είναι αυτό την ώρα τούτη.  θα σβήσω την κακή σου φήµη, αν είσαι                                                                                                              | 1410 | AΜ Ο Ι Β Α Ι Ε Σ Y Π Ο Σ Χ Ε Σ Ε Ι Σ          |
|        | πρέπει τον πρώτο σου άντρα να ξεχάσεις  και ν' αγαπάς αυτόν που βλέπεις µπρος σου˙  Κι αν θα σωθώ και φτάσω στην Ελλάδα, 1415                                                                                                       |      |  Tι συµβουλεύει  ο Mενέλαος την Eλένη ;      |
| EΛE.   | φρόνιµη για τον άντρα σου γυναίκα.  Θα γίνει αυτό˙ παράπονο δε θα 'χει˙                                                                                                                                                             |      |  Tι υπόσχεται η Eλένη  στο Mενέλαο ;         |

- 28. H περιέργειά του ίσως είναι προσποιητή. Στην πραγµατικότητα µάλλον θέλει να σιγουρευτεί για την απόσταση, που του φαίνεται µακρινή.
- 29. Εννοεί το µίασµα που θα προέλθει από το αίµα των θυσιασµένων ζώων ή από τα αντικείµενα που χρησιµοποιούσαν στη νεκρώσιµη τελετή. Φυσικά δε χρειαζόταν τόση απόσταση από τη στεριά, αλλά έτσι το πλοίο του Μενέλαου θα µπορούσε να αποµακρυνθεί περισσότερο.
- 30. Οι Φοίνικες ήταν γνωστοί ως καλοί ναυτικοί και έµποροι. Γενικά, φοινικικό πλοίο = γρήγορο πλοίο.
- 31. Πρόκειται για συνήθεια που ισχύει και σήµερα, σύµφωνα µε την οποία αυτός που φέρνει καλές ειδήσεις ανταµείβεται. Εδώ βέβαια µε τις προσφορές του Θεοκλύµενου εξυπηρετείται και άλλος στόχος : µε τα ρούχα και τα τρόφιµα του Θεοκλύµενου ο Μενέλαος θα µπορέσει να επιστρέψει στην πατρίδα του.
- 32. Eίναι ένας συνηθισµένος τρόπος παρηγοριάς να προβάλλεται η µαταιότητα του θρήνου και του πόνου για τους πεθαµένους.

Σ ΧΟΛ Ι Α

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n H θεώρηση της Eλένης ως τραγωδίας ή τραγικωµωδίας διαφοροποιεί τη σκηνοθετική παρουσίαση των ηρώων.
-  Στην παράπλευρη φωτογραφία ποια σκηνοθετική άποψη, κατά τη γνώµη σου, αποτυπώνεται;
-  Ποιος νοµίζεις ότι είναι ο Θεοκλύµενος;
(K. Aθανασόπουλος - Σ. Mαβίδης - Λ. Tασοπούλου, Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n O Eυριπίδης στήνει και στο Eπεισόδιο αυτό ένα παιχνίδι ανάµεσα στην άγνοια και τη γνώση, ανάµεσα στο είναι και το φαίνεσθαι. Tο παιχνίδι αυτό γίνεται φανερό τόσο στους σκόπιµα δίσηµους λόγους του Mενέλαου και της Eλένης, όσο και στην τραγική ειρωνεία, που προκύπτει από τα λόγια του ανυποψίαστου Θεοκλύµενου: λόγια που διαφορετικά ερ- µηνεύονται από όσους γνωρίζουν την αλήθεια και διαφορετικά από όσους την αγνοούν.
-  Aς αναζητήσουµε στο κείµενο δίσηµους λόγους και σηµεία µε τραγική ειρωνεία.
-  Oι θεατές, ακούγοντας αυτά, ποια εικόνα σχηµατίζουν για τους ήρωες; Tι νιώθουν;
- n Oρισµένοι µελετητές βασιζόµενοι σε διάφορα στοιχεία, ανάµεσα στα οποία και στην παρουσία του θεοκλύµενου, χα- ρακτηρίζουν την Eλένη όχι ως τραγωδία αλλά ως τραγικωµωδία*, δηλαδή τραγωδία µε έντονα κωµικά στοιχεία.
-  Aς αναζητήσουµε στο Eπεισόδιο στοιχεία που θα µπορούσαν να δικαιολογήσουν αυτόν το χαρακτηρισµό.

Hλέκτρα - Kλυταιµνήστρα (E. Παπά - A. Kατσέλη από την κινηµατογραφική ταινία Hλέκτρα , σκην. M. Kακογιάννης)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
E Ν Α Σ Δ Ι Σ Η Μ Ο Σ Λ Ο Γ Ο Σ
[H Hλέκτρα οδηγεί την Kλυταιμνήστρα στο σπίτι της, όπου θα τη σκοτώσει.]
ΗΛEKTPA. Πέρασε μες στο φτωχικό μου  μόνο πρόσεξε μήπως από τριγύρω η κάπνα σού λερώσει τα φορέματά σου. Τώρα θα προσφέρεις τη θυσία που χρωστάς στους θεούς. Τα προκαταρκτικά έχουν ήδη αρχίσει: ακονισμένο περιμένει το μαχαίρι που έσφαξε τον ταύρο.
Eυριπίδης, Hλέκτρα , στ. 1139-1142 (μτφρ. N. Χουρμουζιάδης) (Aπό το Eυριπίδου Hλέκτρα, Bικελαία Δημοτική Bιβλιοθήκ η)

T Ρ Α Γ Ι Κ Ω Μ Ω Δ Ι Α
Tραγικωμωδία δε σημαίνει ότι τα πάντα είναι κωμικά, αλλά ότι δεν είναι τα πάντα τραγικά.
H.D.F. Kitto
(Aπό το H.D.F. Kitto, H Aρχαία Eλληνική Tραγωδία , μτφρ. Λ. Zενάκος, Παπαδήμας)

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Στους στίχους 1313-1397 ο διάλογος των δύο προσώπων παίρνει τη µορφή στιχοµυθίας. α) Γιατί, κατά τη γνώµη σας, επιλέγεται αυτή η µορφή διαλόγου εδώ; β) Tι αντίκτυπο έχει στους θεατές;
- 2. Να επισηµάνετε ταφικά έθιµα που αναφέρονται στο Γ' Επεισόδιο. Ποια από αυτά επιβιώνουν στις µέρες µας και µε ποια µορφή; Αν κάποιοι από εσάς προέρχεστε από άλλες χώρες, αφηγηθείτε, αν θέλετε, τι συνηθίζεται στη χώρα σας.
- 3. Tον άντρα σου τον έθαψαν ή όχι; (στ. 1342): Η ερώτηση αυτή του Θεοκλύµενου θεωρείται ότι κατέχει σηµαντική θέση στην εξέλιξη του δράµατος. Γιατί;
- 4. Σύµφωνα µε τον Aριστοτέλη, η συµπεριφορά των ηρώων θα έπρεπε να είναι αληθοφανής ( κατὰ τὸ εἰκὸς * ) και ταυτόχρονα να υπηρετεί τη δραµατική οικονοµία ( κατὰ τὸ ἀναγκαῖον * ). H αρχή αυτή ισχύει στην περίπτωση του Θεοκλύµενου;
- 5. Ποια συναισθήµατα προκαλεί στο θεατή η παρουσία του Θεοκλύµενου πριν και µετά τη στιχοµυθία µε την Eλένη;
- 6. Γράψτε δικούς σας στίχους που θα µπορούσαν να ενταχθούν στη στιχοµυθία:
- α) στίχους του Θεοκλύµενου που περιέχουν τραγική ειρωνεία, β) δίσηµους λόγους της Eλένης ή του Mενέλαου.

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
- 1. Αποφασίζετε την επόµενη διδακτική ώρα να αποδώσετε θεατρικά την ενότητα 1398-1424. Σχηµατίζονται οι παρακάτω οµάδες: A. Οµάδα σκηνοθεσίας, B. Οµάδα ενδυµατολογίας, Γ. Οµάδα υποκριτών. Mπορείτε να ενταχθείτε σε µία από τις παραπάνω οµάδες ανάλογα µε τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά σας. Προσπαθήστε να σκηνοθετήσετε τη σκηνή (δοκιµάστε και την εκδοχή της τραγικωµωδίας), να σχεδιάσετε τα κοστούµια και τις µάσκες, και να την παρουσιάσετε.
- 2. Για να καταλάβετε καλύτερα την αντίθεση ανάµεσα στο είναι και στο φαίνεσθαι , αναρτήστε σε έναν τοίχο της αί- θουσας έναν πίνακα από χαρτόνι, όπου έχετε σχεδιάσει το περίγραµµα από ανθρώπινες φιγούρες που παριστά- νουν βασικούς ήρωες της Eλένης : την Eλένη, το Mενέλαο, το Θεοκλύµενο. Mέσα στο περίγραµµα κάθε ήρωα καταγράψτε τα πραγµατικά γνωρίσµατα του χαρακτήρα του (π.χ. γενναίος, πιστός κ.λπ.) και έξω από αυτό εκείνα τα γνωρίσµατα που οι άλλοι θεωρούν ότι έχει αυτός.

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
- 1. Να αναζητήσετε και σε άλλα λογοτεχνικά έργα -από οποιαδήποτε ιστορική περίοδο θέλετε- το µοτίβο του αν- θρώπου που βρίσκεται παγιδευµένος σε ξένη χώρα και προσπαθεί µε κάθε τρόπο να διαφύγει. Μπορείτε να αρ- χίσετε την αναζήτησή σας µε κείµενα της αρχαίας ελληνικής γραµµατείας που έχετε διδαχτεί στις προηγούµενες τάξεις και µε κείµενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας της τάξης σας.
- 2. Tην αντίθεση είναι -φαίνεσθαι την έχουµε επισηµάνει στην Eλένη ήδη αρκετές φορές. Aς την αναζητήσουµε και αλλού, όπως, για παράδειγµα: στην ιστορία, στην καθηµερινή µας ζωή, στις σχέσεις των ανθρώπων, στην ενηµέρωσή µας από τα MME... Λέξεις-κλειδιά: αιτία - αφορµή, ειλικρίνεια - υποκρισία, πραγµατική φύση - ετικέτα, γνήσιο - κάλπικο, καλή και κακή φήµη.

Θ Ε Μ ΑΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
- Η επεξεργασία των δελτίων, όπως θα διαπιστώσατε, παρουσιάζει και αυτή τη δυσκολία της. Μια υπόδειξη: Αφού ταξι- νοµήσετε τα δελτία σας κατά κατηγορία, γράψτε τα συµπεράσµατά σας. Αναζητήστε, αν υπάρχει σχολική βιβλιοθήκη, τη σχετική βιβλιογραφία.
-  Ας ταξινοµήσουµε τα δελτία που αναφέρονται στο θέµα γνώση - άγνοια . Ποια στοιχεία προκύπτουν για την πορεία του κάθε ήρωα (Ελένη, Μενέλαος, Τεύκρος, Αγγελιαφόρος) από τη γνώση στην άγνοια;
-  Ας κάνουµε το ίδιο για το θέµα µνήµα του Πρωτέα . Ποιος ο ρόλος του στο έργο; Ποιος ο ρόλος του στη σκηνογραφία;
στ. 1425-1499

Mέσα από την ανατροπή η αποκατάσταση της ισορροπίας «Γέλασεν δὲ θεὰ δέξατό τ' ἐς χέρας βαρύβροµον αὐλὸν» (στ. 1349-1351, µτφρ. στ. 1479-1482)

Π Λ O K H
Xορός της Eλένης (K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς, χορογρ. E. Πήττα)

Θ E M A T A
- l O µύθος της Περσεφόνης
- l Λατρευτικές τελετές και σύµβολα
- l O ρόλος της τέχνης
B' Σ T A Σ I M O

Xορός

A' ΣΤΡΟΦΗ
A' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ

Σ ΧΟΛ Ι Α
«Γέλασεν δὲ θεὰ δέξατό τ' ἐς χέρας βαρύβροµον αὐλὸν»

XOPOΣ
Κάποτε η Μάνα των θεών$^{1}$ 1425 χύθηκε απάνω στα βουνά, σε λόγγους δασοσκέπαστους, σε ποταµών νεροσυρµές και πολυβούιστους γιαλούς, γυρεύοντας ολούθε τη χαµένη κόρη της µε το ιερό κι ανείπωτο όνοµα$^{2}$. Τριγύρω τα κρόταλα 3 βροντολογούσαν, σέρναν τ' αµάξι της θεριά κι εκείνη ακούραστα ζητούσε τη θυγατέρα που 'χαν κλέψει απ' τους κυκλόσυρτους χορούς των κοριτσιών. Μαζί της ακράτητες σαν άνεµος ορµήσαν η Άρτεµη βαστώντας τόξα κι η Αθηνά µε τη βαριά της λόγχη. 4 Όµως ο Δίας από ψηλά στους λαµπερούς ουράνιους θρόνους αλλιώς κανόνιζε τη µοίρα.

Κι όταν τον πολυπλάνητο 1445 δρόµο της έπαψε η θεά, ζητώντας ανωφέλευτα την κόρη που δολερά είχαν κλέψει, στα χιονοσκέπαστα της Ίδης έφτασε κορφοβούνια, 1450 τις βίγλες των Νυµφών˙ απλώθη τότες η θλίψη της στα βράχια τα χιονισµένα και στα δάση˙ τους κάµπους άφησε της γης δίχως χορτάρι, τις σπορές 1455 δίχως καρπούς κι αφάνιζε το γένος των ανθρώπων˙ απόµειναν τα βοσκοτόπια κατάξερα κι από τις πόλεις λιγόστεψε η ζωή˙ θυσίες 1460 δε γίνονταν για τους θεούς ούτε οι βωµοί είχαν προσφορές˙ στέρεψε τις ολόδροσες πηγές απ' την αγιάτρευτη θλίψη της κόρης που 'χασε. 1465
-  Πού περιπλανιέται η θεά ;

Π Ε Ρ Ι Π Λ Α Ν Η Σ Η Τ Η Σ Θ Ε Α Σ Σ Ε A Ν Α Ζ Η Τ Η Σ Η Τ Η Σ X Α Μ Ε Ν Η Σ K Ο Ρ Η Σ
-  Ποια είναι η στάση των θεών απέναντί της ;
O Λ Ε Θ Ρ Ι Ε Σ
Σ Υ Ν Ε Π Ε Ι Ε Σ

Τ Η Σ
Τ Η Σ
-  Πώς επηρέασε ο καηµός της θεάς τη φύση, τους ανθρώπους και τους θεούς ;
Θ Λ Ι Ψ Η Σ
Θ Ε Α Σ
- 1. Παραπέµπει σε µια ασιατική θεά που µε διάφορα ονόµατα (Pέα, Kυβέλη, Iδαία Mητέρα) λατρευόταν στην Aνατολή. O Eυριπίδης, όπως φαίνεται στη συνέχεια, την ταυτίζει µε τη θεά Δήµητρα.
- 2. Πρόκειται για την Περσεφόνη . Aπέφευγαν να προφέρουν το όνοµά της όσοι δεν ήταν µυηµένοι στα Ελευσίνια µυστήρια.
- 3. Τα κρόταλα, τα τύµπανα, οι αυλοί και άλλα όργανα συνδέονται µε τη λατρεία της Μητέρας των θεών αλλά και της θεάς Δήµητρας.
- 4. Σύµφωνα µε ένα µύθο, η Αθηνά µε το δόρυ και η Άρτεµη µε το τόξο προσπάθησαν να εµποδίσουν τον Πλούτωνα να απαγάγει την Περ- σεφόνη. Ο Δίας όµως µε έναν κεραυνό τις εµπόδισε.

Oι γυναίκες του Xορού απλώνονται και πάλι στην ορχήστρα κι αρχίζουν να «ορ- χούνται» και να «άδουν» το τραγούδι τους.
Kρόταλα, τύµπανο
- n Για τη µουσική (το µέλος* ) της αρχαίας παράστασης δυστυχώς δε γνωρίζουµε πολλά.
-  Με βάση τα συγκεκριµένα µουσικά όργανα που αναφέρονται και το διαφορετικό κλίµα σε κάθε στροφικό ζεύγος, ας «ακούσουµε» τη µουσική υπόκρουση στα διάφορα µέρη του Στασίµου.
-  Ποιο σύγχρονο είδος µουσικής σου θυµίζει;
- n Στη β' αντιστροφή ο Xορός αναφέρεται σε θρησκευτικές τελετές προς τιµήν του Διονύσου και θεών της Ανατολής.
- Με βάση τις εικόνες των σελίδων 103-107, ας φανταστούµε και ας καταγράψουµε µε τη µορφή οδηγιών τη χορογραφία της β' αντιστροφής.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Xορογραφικές σηµειώσεις της Z. Nικο- λούδη για τους Όρνιθες του Aριστοφ ά νη

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Έχεις αναρωτηθεί ποτέ πώς έφτασαν στα χέρια µας τα αρχαία κείµενα και ποιες δυσκολίες πα- ρουσιάζει η ανάγνωσή τους; Πάπυροι, περγαµηνές, βυζαντινοί µοναχοί, αντιγραφείς, καταστρο- φές… Ας µην ξεχνάµε το µακρύ ταξίδι των αρχαίων κειµένων µέσα στο χρόνο... Μέσα από µια τέτοια πορεία έφτασε σ' εµάς και η Ελένη , σε λίγα χειρόγραφα µε αρκετά αντιγραφικά λάθη και στίχους ακρωτηριασµένους.
Στο Β' Στάσιµο, κυρίως στη β' αντιστροφή, τα χειρόγραφα είναι πολύ φθαρµένα και οι µελε- τητές, στην προσπάθειά τους να αποκαταστήσουν το κείµενο, έχουν προτείνει διαφορετικές γραφές, που οδηγούν και σε διαφορετικές µεταφράσεις.

-  Aς δούµε, για παράδειγµα, στο Παράλληλο Kείµενο της επόµενης σελίδας τη µετάφραση της β' αντιστροφής από έναν άλλο µεταφραστή (E. Xατζηανέστη) και ας επισηµάνουµε τις βασικές της διαφορές από τη µετάφραση του βιβλίου µας.
Aρχαίος πάπυρος µε εµφανή σηµεία φθοράς

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
A Π Ο Κ Ρ Ι Ε Σ
[...] στα χωριά ο αγρότης, ακόμα και μέσα στα γέλια και φαγοπότια της Αποκριάς, έχει την αίσθηση της μεταβολής που συμβαίνει την εποχή αυτή στη φύση και θέλει με πράξεις και ενέργειες, που ανάγονται σε παλαιές μαγικές συνήθειες, να υποβοηθήσει τον ερχομό της άνοιξης, να εξασφαλίσει τη βλάστηση και ευφορία των αγρών. [...]
H αποκριά μπαίνει με τα ταμπούρλα  την ημέρα του Αγίου Αντωνίου [17 Ιανουαρίου] αρχίζουν και βαράνε τα ταμπούρλα σ' όλες τις γειτονιές και γίνεται μεγάλος αλαλαγμός. [...] φορούν περικεφαλαία από δέρμα λύκου ή αλεπούς, η οποία είναι κωνική και έχει στην κορυφή της μία ή δύο ουρές αυτών των ζώων. Στους ώμους και στα στήθη από πάνω έχουν ράψει δέρματα ζαρκαδιών, ενώ οι μηροί καλύπτονται με δέρματα τράγων. Τη στολή αυτή συμπληρώνουν: 1) το προσωπείο, που αποτελείται από δέρμα ζαρκαδιού ή τράγου και έχει τρύπες στο ύψος των ματιών και στο στόμα και 2) θορυβώδη κουδούνια κρεμασμένα σε δερμάτινη ζώνη.

Γ. A. Mέγας
(Aπό το Γ. A. Mέγας, Eλληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας , Oδυσσέας)

B' ΣΤΡΟΦΗ
B' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ

Σ ΧΟΛ Ι Α

«Γέλασεν δὲ θεὰ δέξατό τ' ἐς χέρας βαρύβροµον αὐλὸν»
Όταν ανθρώπων και θεών σταµάτησαν τα φαγοπότια, για να γλυκάνει ο Δίας 5 της Μάνας τον πικρό θυµό, στις Χάριτες 6 µιλάει. «Εµπρός, 1470 καλές µου, εσείς πηγαίντε και µε φωνές ολόχαρες της Δήµητρας σκορπίστε την οργή˙ κι εσείς οι Μούσες µε χορούς και µε πασίχαρα τραγούδια». Η Κύπριδα η πεντάµορφη πρωτόπιασε ένα τύµπανο κι ένα βαθύλαλο χαλκό˙ 7 γέλασε τότες η θεά κι απ' τους αχούς χαρούµενη 1480 την ηχερή στα χέρια της πήρε βαριά 8 φλογέρα.
Ελένη$^{9}$, όσα δεν έπρεπε ν' αγγίζεις, πράγµατα ιερά, δοκίµασες στο σπίτι σου κι οργίστηκε η θεά Μητέρα που δε σεβάστηκες τις άγιες θυσίες της. Δύναµη τρανή τα παρδαλόχρωµα κατέχουν ελαφοτόµαρα 10 κι ο θύρσος$^{11}$, στεφανωµένος µε κισσό, κι ο µαγικός ο δίσκος$^{12}$, όταν γοργόδροµα στριφογυρνάει µες στον αιθέρα, τα µαλλιά που ορθοσηκώνονται, τιµή στο Διόνυσο, κι οι τελετές οι ολονύχτιες της θεάς$^{13}$. Πάνω απ' το µέτρο η οµορφιά σου, µα όλα καλά να σου έρθουν τώρα. 14
- 5. Σύµφωνα µε την παράδοση, η Δήµητρα ανακουφίζεται µόνο όταν επιστρέφει η κόρη της από τον Άδη. Εδώ όµως, αυτό επιτυγχάνεται µε τη µουσική και το χορό.
- 6. Οι Χάριτες (Αγλαΐα, Ευφροσύνη, Θάλεια), που συµβόλιζαν τη χάρη και την τελειότητα των ανθρώπινων δηµιουργηµάτων, και οι Μούσες απαλλάσσουν τη θεά από τη βαριά θλίψη της και τον κόσµο από τα δεινά του.
- 7. Eννοεί τον υπόκωφο βαρύ ήχο είτε των τυµπάνων είτε της φλογέρας.
- 8. H λέξη βαριά αναφέρεται στον τόνο του ήχου (βαρύτονος, µπάσος).
- 9. Στο πρωτότυπο ὦ παῖ . Ο µεταφραστής θεωρεί πως ο Χορός απευθύνεται στην Ελένη. Άλλοι θεωρούν ότι υπονοείται η Αφροδίτη ή η Περσεφόνη ή ακόµα και ο Αλκιβιάδης, που είχε κατηγορηθεί για ιεροσυλία.
- 10. Oι µαινάδες φορούσαν δέρµατα µικρών ελαφιών.
- 11. Pαβδί από καλάµι ή ξύλο, µε φύλλα κισσού ή αµπέλου στην κορυφή του, που το κρατούσαν οι οπαδοί του Διονύσου.
- 12. Oι πιστοί της Kυβέλης στριφογύριζαν πάνω από το κεφάλι τους ένα στρογγυλό δίσκο.
- 13. Mάλλον πρόκειται για την Kυβέλη και εδώ αναµειγνύονται στοιχεία από διάφορες θρησκείες (συγκρητισµός).
- 14. Στους δύο αυτούς στίχους το πρωτότυπο κείµενο είναι πολύ φθαρµένο. Eδώ ο µεταφραστής αποδίδει µία από τις προσπάθειες αποκα- τάστασής του. Σύµφωνα µε µια άλλη ερµηνεία των δύο τελευταίων στίχων του Στασίµου: στηρίχτηκες πάντα στην οµορφιά σου.

H Σ Υ Μ Φ Ι Λ Ι Ω Σ Η  Πώς ο το πένθος της θεάς ;
Δίας γιάτρεψε
E Ν Ο Χ Η ( ; ) Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ Κ Ι Ο P Ο Λ Ο Σ Τ Ω Ν Λ Α Τ Ρ Ε Υ Τ Ι Κ Ω Ν T Ε Λ Ε Τ Ω Ν
Ποια σύµβολα
χρησιµο ποιούνται
στα θεϊκά µυστήρια ;
έφταιξε η Eλένη;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Mελετώντας το Στάσιµο αυτό προκύπτει ένα ακόµα ερώτηµα: είναι το Στάσιµο εµβόλιµο ή συνδέεται, έστω και έµµεσα, µε το δράµα; Σε αυτό µας τον προβληµατισµό θα βοηθούσε και η απάντηση στα παρακάτω ερωτήµατα:
Mαινάδα, αγγείο, 490 π.X.
-  Ο Χορός αναφέρεται στην περιπέτεια της Κόρης (= Περσεφόνης) ποια κοινά στοιχεία µπορεί να έχει η Περσεφόνη µε την Ελένη και τις περι- πέτειές της;
-  Tο Στάσιµο παρακολουθούν οι τσακισµένοι από την ήττα στη Σικελία Aθη- ναίοι. Bρίσκουν σε αυτό στοιχεία παρηγοριάς και ελπίδας;
- n Ας θυµηθούµε την προέλευση της τρα- γωδίας. Η αρχή της εντοπίζεται στις συµ - βολικές τελετουργι- κές πράξεις, µε τις οποίες οι πιστοί λά- τρευαν το Διόνυσο.

Η παρουσία του Xορού, µε το τραγούδι και την όρχηση, θεωρείται ότι συνδέει την τραγωδία µε τις ρίζες της και φανερώνει το θρησκευτικό της χαρακτήρα.
-  Ας αναζητήσουµε στο συγκεκριµένο Στάσιµο στοιχεία που φανερώ- νουν αυτόν της το χαρακτήρα.
Xορός σε σύγχρονη παράσταση (Aµφιθέατρο)
Στους ναούς των θεών θυσίες, παιδί μου, έχεις κάψει που ούτε ο νόμος θεών ούτε ο νόμος ανθρώπων ζητάει, κι έτσι έπεσε πάνω σου της Μεγάλης Θεάς η οργή, γιατί δεν εσεβάστηκες τις θυσίες που ορίζει. Ιερή έχει δύναμη ο πλουμισμένος χιτώνας από δέρμα μικρού ελαφιού

Xορός (Ά. Σακελλαρίου - K. Tαχτσόγλου, Eυριπίδης, Bάκχες , Άττις, 1987, σκην. Θ. Tερζόπουλος)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
M Ι Α A Λ Λ Η M Ε Τ Α Φ Ρ Α Σ Η Τ Η Σ B ' A Ν Τ Ι Σ Τ Ρ Ο Φ Η Σ
κι ο κισσός χλοερός που τον άγιο στεφανώνει τον θύρσο, και του ρόμβου το σείσμα που ολοένα γυρίζει στον αιθέρα βουίζει, τα μαλλιά π' ανεμίζουν την ώρα που λατρεύουν τον Βάκχο, της θεάς οι ολονύχτιες αγρύπνιες
Μόνο για την ομορφιά σου καυχιόσουν. (μτφρ. E. Xατζηανέστης) (Aπό το Eυριπίδης , Eλένη, I. Zαχαρόπουλος)

«Γέλασεν δὲ θεὰ δέξατό τ' ἐς χέρας βαρύβροµον αὐλὸν»

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Προκειµένου να βοηθήσετε τους συµµαθητές σας να κατανοήσουν το περιεχόµενο του Στασίµου, αφηγηθείτε σε ένα σύντοµο κείµενο το µυθικό επεισόδιο στο οποίο αναφέρεται (α'στροφή - α'αντιστροφή - β'στροφή).
- 2. Να διακρίνετε τη διαφορά του συναισθηµατικού κλίµατος που επικρατεί ανάµεσα στα δύο στροφικά ζεύγη του Στασίµου.
- Να στηρίξετε την απάντησή σας µε συγκεκριµένες αναφορές στο κείµενο.
- 3. «Mέσα από την ανατροπή η αποκατάσταση της ισορροπίας» τιτλοφορείται το B' Στά- σιµο. Ποια στοιχεία του κειµένου θα µπορούσαν να δικαιολογήσουν αυτό τον τίτλο; 4. Συνοψίστε σε ένα κείµενο τα επιχειρήµατα που στηρίζουν:
-  την άποψη ότι πρόκειται για ένα εµβόλιµο Στάσιµο,
-  την άποψη ότι το Στάσιµο συνδέεται µε το δράµα.
- 5. Να εντοπίσετε τα κοινά λατρευτικά στοιχεία της Κυβέλης που υπάρχουν:
-  στο B' Στάσιµο,
-  στην παράπλευρη εικόνα της θεάς και
-  στον Οµηρικό Ύµνο «Στη Mητέρα των Θεών».

«Eξύμνησέ μου τη μητέρα των θεών και των ανθρώπων όλων,
- ω Mούσα λυγερόφωνη, του Δία του μεγάλου θυγατέρα,
- που των κροτάλων και τύμπανων η ιαχή κι ο ήχος των αυλών
- την τέρπει, και το ούρλιασμα των λύκων και των αγιόφθαλμων λεόντων,
- και τα όρη τα ηχερά και τα κατάφυτα φαράγγια.
- Έτσι και συ να χαίρεσαι κι όλες μαζί οι θεές με το άσμα μου.»
Oμηρικός Ύμνος, «Στη Mητέρα των Θεών» (μτφρ. Δ. Παπαδίτσας & E. Λαδιά)
(Aπό το Oμηρικοί Ύμνοι , Παπαδίτσας)

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
Σε συνεργασία µε τον καθηγητή της Μουσικής και χρησιµοποιώντας κρουστά όργανα, δοκιµάστε να προτείνετε ένα ρυθµό που να αποδίδει το συναισθηµατικό κλίµα κάθε στροφικού ζεύγους.

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
- 1. Υποθέστε ότι το σχολείο σας έχει αποφασίσει να ανεβάσει την τραγωδία Ελένη στο τέλος της χρονιάς. Ετοιµάστε ένα κείµενο σχετικό µε τη «Μουσική στο αρχαίο δράµα» για το Πρόγραµµα της παράστασης. Το κείµενο αυτό (300 περίπου λέξεων) καλό είναι να συνοδεύεται από σχετικό φωτογραφικό υλικό. Πληροφορίες µπορείτε να αναζη- τήσετε σε βιβλία Mουσικής, Iστορίας, εγκυκλοπαίδειες και στο Διαδίκτυο.
- 2. Στο Στάσιµο που µελετάµε η Δήµητρα χαµογέλασε έπειτα από το µεγάλο πένθος, όταν την συνεπήρε η γοητεία της µουσικής. Mε αφορµή το στοιχείο αυτό, προβληµατιστείτε σχετικά µε την επίδραση της µουσικής στην ψυχή των ανθρώπων. Eσείς τι µουσική ακούτε στις διάφορες στιγµές της ζωής σας; Πόσο σας επηρεάζει; Γιατί σε αν- θρώπους διαφορετικής ηλικίας αρέσουν διαφορετικά είδη µουσικής; Tα συµπεράσµατα από τον προβληµατισµό αυτό να τα συµπεριλάβετε σε ένα σχετικό κείµενο που θα δηµοσιευτεί στην εφηµερίδα του σχολείου σας.

Θ Ε Μ ΑΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
- Μπορούµε να παρουσιάσουµε εδώ το υλικό το σχετικό µε την όψη : Ταξινοµήστε το υλικό κατά κατηγορίες (π.χ. σκηνικό,
υποκριτής κτλ.) και γράψτε ένα κείµενο-οδηγίες, που θα µπορούσε να το αξιοποιήσει κάποιος ειδικός (π.χ. σκηνοθέτης,
σκηνογράφος).
Aναθηµατικό
ανάγλυφο
του 3ου αι. π.X.
µε παράσταση
της Θεάς Kυβέλης

Π Λ O K H
EYPIΠIΔH Eλένη
D' EΠEIΣOΔIO στ. 1500-1592
H ολοκλήρωση της µηχανής σωτηρίας «Ἥδ' ἡµέρα σοι τὴν ἐµὴν δείξει χάριν» (στ. 1420, µτφρ. στ. 1557)

Θ E M A T A
- n Oι ειδήσεις από το παλάτι
- Tα τελευταία εµπόδια
- n H επίκληση στους θεούς
Eλένη (Λ. Tασοπούλου, Aµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)
- l H αξιοποίηση του φαίνεσθαι
- l Έλληνες και «Bάρβαροι»: Eµείς και οι άλλοι
- l Tο τραγικό, το κωµικό και το ροµαντικό
Δ ' E Π E I Σ O Δ I O
Eλένη - Θεοκλύµενος - Mενέλαος

EΛΕΝΗ
ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ Δούλοι, µε τη σειρά να προχωράτε,

«Ἥδ' ἡµέρα σοι τὴν ἐµὴν δείξει χάριν»
Όλα καλά µες στο παλάτι, φίλες˙ 1500 η κόρη του Πρωτέα µάς βοηθάει˙ δεν εφανέρωσε στον αδελφό της, παρ' όλο που τη ρώτησε, πως ήρθε κι είναι κοντά µας ο άντρας µου˙ του είπε, για χάρη µου, πως έχει πια πεθάνει. 1 Και το Μενέλαο τον συντρέχει η τύχη˙ γιατί 'ναι αρµατωµένος µε τα όπλα που θα 'ριχνε στη θάλασσα˙ βαστάει στο δυνατό του χέρι την ασπίδα και στο δεξί έχει το κοντάρι, τάχα για να τιµήσει το νεκρό µαζί µου. Είναι έτοιµος να πολεµήσει, µύριους βάρβαρους να σκοτώσει, στο καράβι µόλις θα µπούµε˙ του 'δωσα να βάλει χιτώνα ωραίο και µε ποταµίσο τον έλουσα νερό δροσάτο, που είχε να νιώσει χρόνια στο κορµί του. Ωστόσο να, βγαίνει από το παλάτι εκείνος που σίγουρα θαρρεί πως θα µε πάρει˙ 2 ανάγκη να σωπαίνω˙ κι εσείς όµως 1520 παρακαλώ το στόµα σας κρατήστε κλειστό, για να σας σώσω κάποια µέρα, αν τώρα εγώ κι ο άντρας µου σωθούµε. 3 ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ Δούλοι, µε τη σειρά να προχωράτε, καθώς ο ξένος 4 όρισε, κρατώντας τις προσφορές που θα ριχτούν στο κύµα. Ελένη, αν δε νοµίζεις πως µιλάω ανόητα, άκουσέ µε κι εδώ µείνε˙ στον άντρα σου τα ίδια θα προσφέρεις, είσαι δεν είσαι µέσα στο καράβι. 5 Φοβάµαι µήπως σου 'ρθει επιθυµία, στο πέλαο να ριχτείς από τη θλίψη για τις χάρες 6 του Μενέλαου, µια κι έτσι πολύ πικρά γι' αυτόν αναστενάζεις.

Σ ΧΟΛ Ι Α

TΑ N Ε Α Α Π Ο Τ Ο Π Α Λ Α Τ Ι
-  Tι είπε η Θεονόη στον αδελφό της ;
-  Ποια είναι η τωρινή κατά- σταση του Mενέλαου ;
-  Tι ζητάει η Eλένη από το Xορό ;
Π Α Ρ Ε Μ Β Α Σ Η Τ Ο Υ Θ Ε Ο Κ Λ Υ Μ Ε Ν Ο Υ Κ Α Ι Ο Ι A Ν Τ Ι Δ Ρ Α Σ Ε Ι Σ Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
-  Tι προτείνει ο Θεοκλύµενος στην Eλένη ;
-  Πώς η Eλένη αντιµετωπίζει τις προτάσεις του ;
- 1. Κατά τη διάρκεια του Β' Στασίµου ο Θεοκλύµενος φρόντισε να ρωτήσει την αδελφή του αν αλήθευαν οι πληροφορίες για το Μενέλαο. Η Θεονόη τον διαβεβαίωσε ότι ο Μενέλαος έχει πεθάνει. Εποµένως, η στάση της Θεονόης υπήρξε ενεργητική, καθώς δεν περιορίστηκε απλώς στην αποσιώπηση της άφιξης του Mενέλαου στην Aίγυπτο.
- 2. Ο Θεοκλύµενος εισέρχεται στη σκηνή µε δούλους που µεταφέρουν τις προσφορές για το «νεκρό» Μενέλαο.
- 3. H εξασφάλιση της σιωπής του Xορού είναι συνηθισµένο θέµα σε τραγωδίες, όπου εξυφαίνεται από τους ήρωες µια «µηχανή» εδώ η προσπάθεια της Ελένης φαντάζει εύκολη, αφού ο Xορός αποτελείται από Ελληνίδες σκλάβες που συµπαθούν τους Έλληνες και συµπάσχουν µαζί τους.
- 4. Eννοεί το Μενέλαο.
- 5. Για τους αρχαίους Έλληνες ήταν προσβλητικό να µη θεωρηθεί αναγκαία η παρουσία τους σε µια θρησκευτική τελετή.
- 6. Eννοεί τις χαρές που δοκιµάζει κανείς από ένα αγαπηµένο πρόσωπο.

Το τραγούδι του Χορού τελειώνει. Η Ελένη βγαίνει από το παλάτι. Τι να έχει συµβεί στο µεταξύ;
- n Aς παρατηρήσουµε τη διπλανή φωτογραφία.
-  Ποια ατµόσφαιρα φαίνεται να επικρατεί; Ο σκηνοθέτης βασίστηκε σε στοιχεία που προκύπτουν από το κείµενο;
-  Πιστεύεις ότι θα µπορούσε να υπάρξει διαφορετική σκηνοθετική πρό- ταση;
- n Εκτός από την Ελένη στη σκηνή εµφανίζεται και ο Μενέλαος.
-  Ποια είναι η σκευή του;
-  Γιατί άραγε περιγράφεται µε λεπτοµέρειες από την Ελένη;
Eλένη - Xορός (A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Η Ελένη ανακοινώνει στις γυναίκες του Χορού τι συνέβη στο παλάτι, όσο εκείνες τραγουδούσαν. Με βάση όσα προηγήθηκαν, ας θυµηθούµε τη σχέση τους και ας σκεφτούµε:
-  γιατί η Ελένη νιώθει την ανάγκη να µοιραστεί τα νέα µαζί τους
-  ποια δραµατική σκοπιµότητα εξυπηρετεί αυτή η ανακοίνωση
-  ποιες από αυτές τις πληροφορίες συνδέονται µε την εξέλιξη του σχεδίου απόδρασης.
- n Μετά τη σιωπή της Θεονόης η Ελένη προσπαθεί να εξασφαλίσει και τη σιωπή των γυναικών του Χορού.
-  Πιστεύεις ότι θα ανταποκριθούν; Πώς νιώθουν άραγε;

Ελένη και Γυναίκες του Χορού (Λ. Τασοπούλου, Αµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Ευαγγελάτος)
Κοστούµι Σπύρου Βασιλείου για τον Αγαµέµνονα (Eυριπίδης , Iφιγένεια εν Aυλίδι, Eθνικό θέατρο, 1970)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
T Ο E Ν Δ Υ Μ Α -H Σ Κ Η Ν Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α
Οι ενδυματολογικές και οι σκηνογραφικές προτάσεις καθρεπτίζουν ή θα έπρεπε να καθρεπτίζουν τη σκηνοθετική γραμμή με την πρώτη ακόμη ματιά του θεατή…
Τ. Τσαμούρη
(Aπό το K. Γεωργουσόπουλος, Oμάδα Θεατρολόγων, Σ. Γώγος, Eπίδαυρος, Tο Aρχαίο Θέατρο, οι Παραστάσεις , Mίλητος)
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η όψις επιτείνει τις σημασίες μιας παράστασης [...]
Τ. Λιγνάδης
(Aπό το T. Λιγνάδης, Tο ζώον και το τέρας , Hρόδοτος)
[Tο φόρεμα] αποτελεί μέρος του εαυτού μας, την προβολή του προς τα έξω, και εκφράζει την προσωπική μας υφή: το πώς θέλουμε να μας βλέπουν - οι άλλοι και τα δικά μας μάτια. Γδύνετε έναν άνθρωπο (στο ιατρείο, στο στρατόπεδο, στη φυλακή) και χάνει αμέσως την αυτοπεποίθηση, τη δύναμη, τo γόητρό του. Έχει την εντύπωση ότι του αφαιρέσατε και κρατάτε στα χέρια σας όχι απλώς το περίβλημα, αλλά ένα μεγάλο μέρος από την ουσία του. Ότι τον ακρωτηριάσατε. Φαντάζεστε ότι μπορεί να επιβληθεί [...], να ασκήσει την εξουσία ή την αποστολή του ένας αξιωματικός χωρίς στολή, ένας παπάς δίχως ράσο, ένας δικαστής ντυμένος όπως ο κατηγορούμενος;

E. Παπανούτσος, «O άνθρωπος και το φόρεμα» (απόσπασμα) (Aπό το E. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία , Δωδώνη)

«Ἥδ' ἡµέρα σοι τὴν ἐµὴν δείξει χάριν»
ΕΛE. Καινούριε µου άντρα, 7 πρέπει να τιµήσω και τον πρώτο µου γάµο˙ 8 θα µπορούσα να σκοτωθώ για το νεκρό µου ταίρι˙ όµως ποιο τ' όφελος γι' αυτόν αν θα πεθάνω; Άσε να πάω και στον πεθαµένο τα εντάφια να προσφέρω δώρα. Εκείνα που θα 'θελα οι θεοί να σου χαρίσουν, µα και στον ξένο που έτσι µε βοηθάει. Γυναίκα σου σωστή καθώς ταιριάζει, θα µ' έχεις στο παλάτι, αφού κι εµένα και το Μενέλαο ωφελείς. Η µοίρα καλά τα φέρνει ως τώρα. Και για να 'ναι η χάρη που µου κάνεις τελειωµένη, πρόσταξε να µας δώσουν το καράβι. ΘEO. Εσύ 9 ένα σκάφος της Σιδώνας δώσ' τους µε λαµνοκόπους και κουπιά πενήντα. 10 ΕΛE. 11 Στο πλοίο δε θα' ναι αυτός ο κυβερνήτης; ΘEO. Ναι˙ και θα τον υπακούν οι ναύτες µου όλοι. 12 ΕΛE. Να τους το πεις ξανά, για να το νιώσουν. ΘEO. Και τρεις φορές, αν θες, θα τους προστάξω. ΕΛE. Να 'σαι καλά κι αυτά που θέλω ας γίνουν. ΘEO. Την όψη σου τα δάκρυα µη χαλάσουν. ΕΛE. Τη χάρη που χρωστώ θα σου ξοφλήσω. ΘEO. Μοχθείς του κάκου κι οι νεκροί ένας ίσκιος $^{13}$. ΕΛE. Τα λόγια µου κι εµάς κι αυτούς αγγίζουν. ΘEO. Απ' το Μενέλαο πιο κακός δε θα 'µαι. ΕΛE. Στάθηκες τέλειος˙ η τύχη ας µε συντρέξει. ΘEO. Θα 'ναι µαζί σου, αγάπη αν µου δείξεις. ΕΛE. Ποιους πρέπει ν' αγαπάω δε θα µου µάθεις. ΘEO. Να 'ρθω κι εγώ στο πλοίο να βοηθήσω;

Σ ΧΟΛ Ι Α
- 7. Η Ελένη µε την προσφώνηση αυτή «ανταποδίδει» το ενδιαφέρον που έδειξε για τη ζωή της ο Θεοκλύµενος µε µια διαβεβαίωση πίστης σε αυτόν. Με την υπόσχεση του γάµου απορρίπτει την παράκληση του Θεοκλύµενου να µην πάει και η ίδια στο καράβι.
- 8. Σε έργα µε ροµαντικά στοιχεία η ηρωίδα αποδέχεται την πρόταση γάµου µε το βασιλιά του τόπου όπου ζει, αλλά πάντοτε βρίσκει τρόπους να αναβάλει το γάµο.
- 9. Η διαταγή απευθύνεται σε έναν από τους δούλους που βρίσκονται στη σκηνή.
- 10. Πλοίο µε 50 κουπιά ήταν η πεντηκόντορος , που την κλασική εποχή είχε αντικατασταθεί από την τριήρη.
- 11. Ξεκινά µια σύντοµη στιχοµυθία, κατά την οποία η Ελένη, προκειµένου να εξασφαλίσει τις προϋποθέσεις επιτυχίας του σχεδίου απόδρασης, εκµεταλλεύεται τα συναισθήµατα του Θεοκλύµενου απέναντί της και στοιχεία του χαρακτήρα του.
- 12. Άρα οι άντρες της ποµπής θα αποτελέσουν και το πλήρωµα του πλοίου.
- 13. Εννοεί ότι οι νεκροί είναι ένα τίποτε, οπότε είναι µάταιο να κοπιάζουµε γι' αυτούς. Η φράση αυτή φανερώνει ασεβή άνθρωπο και εποµένως είναι παράξενο να ακούγεται από το στόµα του Θεοκλύµενου, ο οποίος σεβόταν πολύ το νεκρό πατέρα του και θεωρούσε ιερό το µνήµα του. Θα µπορούσαν βέβαια να δικαιολογηθούν τα λόγια του ψυχολογικά και δραµατικά, αφού προσπαθεί να παρηγορήσει την Ελένη και να την πείσει να µην ανέβει στο πλοίο, αλλά να µείνει κοντά του. Κάποιοι ωστόσο µελετητές εξοβελίζουν αυτόν και τον επόµενο στίχο.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Aς µην ξεχνάµε ότι στο σκηνικό χώρο δε βρίσκονται µόνο τα πρόσωπα που µιλάνε.
-  Με βάση όσα λέει ο Θεοκλύµενος και όσα του ζήτησε ο Μενέλαος στο προηγούµενο Επεισόδιο, ας «δούµε» ποια πρόσωπα παρίστανται στη σκηνή που παρακολουθούµε και τι κρατούν.
-  Ας φανταστούµε την κίνησή τους στο χώρο. Ποια εντύπωση δηµιουργούν;
-  Πολλά πρόσωπα, ζώα, προσφορές... Eίναι απαραίτητο να υπάρ- χουν όλα αυτά ή µπορεί η σκηνή να αποδοθεί και µε λιγότερο ρεαλιστικό τρόπο;
- n Ποιο είναι το ύφος της Ελένης, όσο διαλέγεται µε το Θεοκλύµενο µπροστά στο Μενέλαο; Ποιον κοιτάζει; Σε ποιον απευθύνει στην πραγµατικότητα τα λόγια της;

Ξύλινη αναθηµατική πινακίδα του 5ου αι. π.X.
- n O Θεοκλύµενος, µετά και τις διαβεβαιώσεις της Θεονόης, φαίνεται να έχει εξαπατηθεί. Τίποτε όµως δεν έχει ακόµη κριθεί οριστικά. Ο Θεοκλύµενος παρεµβαίνει και µε τις προτάσεις του ορθώνονται νέα εµπόδια.
-  Ας επισηµάνουµε τις προτάσεις αυτές κι ας αναζητήσουµε τα πιθανά κίνητρά του.
-  Η Ελένη προσπαθεί και καταφέρνει να ξεπεράσει τα εµπόδια αυτά. Με ποιους τρόπους;
- n Το παιχνίδι µε τους δίσηµους λόγους φαίνεται να µην έχει τέλος. Πρωταγωνίστρια και πάλι η Ελένη. Ο Μενέλαος παρακολουθεί.
-  Ας εντοπίσουµε στο κείµενο τους δίσηµους λόγους.
-  Θα µπορούσαν να λείπουν; Τι τελικά εξυπηρετούν;
- n Πώς ένιωθαν άραγε οι Αθηναίοι θεατές βλέποντας την Ελένη και το Μενέλαο να εξαπατούν το Θεοκλύµενο; Τα συναισθήµατά τους θα µπορούσαν να επηρεαστούν και από τις στερεότυπες αντιλήψεις της εποχής για τους βαρβάρους;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Θεοκλύµενος (Σ. Mαβίδης, Αµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Ευαγγελάτος)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
E Λ Λ Η Ν Ε Σ Κ Α Ι « B Α Ρ Β Α Ρ Ο Ι »
Κανένας δεν επιχειρηματολόγησε υπέρ αυτής της αντίληψης [ότι οι Έλληνες ήταν εκ φύσεως ανώτεροι από τους βαρβάρους] τόσο επίμονα όσο ο Ισοκράτης, ο πιο πετυχημένος ρήτορας του 4ου αι. π.Χ. Αλλά εκείνοι που πάνω απ' όλα εκφράζουν εντελώς απροκάλυπτα την αντίληψη για την ανωτερότητα των Ελλήνων έναντι των μη Ελλήνων είναι οι φιλόσοφοι και κυρίως ο Αριστοτέλης και ο Πλάτων. Αλλά και η άποψη του Ισοκράτους ότι η διαφορά ανάμεσα στους Έλληνες και τους Βαρβάρους δεν έγκειται στη διαφορετική καταγωγή αλλά στην παιδεία προϋποθέτει ήδη την αντίληψη περί της ανωτερότητας του Έλληνα.

A. Dihle
(Aπό το A. Dihle, Oι Έλληνες και οι ξένοι , μτφρ. Tούλα Σιετή, Oδυσσέας)

ΕΛE. ΘEO.

ΜΕΝΕΛΑΟΣ

Σ ΧΟΛ Ι Α
«Ἥδ' ἡµέρα σοι τὴν ἐµὴν δείξει χάριν»
Όχι˙ στους δούλους δούλος να µη γίνεις. 14 Ας είναι˙ δε µε νοιάζουν των Ελλήνων τα έθιµα˙ το σπίτι µου καθάριο˙ δεν πέθανε ο Μενέλαος εδώ πέρα˙ 15 κάποιος γοργά στους άρχοντες να πάει και να τους πει να φέρουνε του γάµου τα δώρα στο παλάτι 16 κι όλη η χώρα πρέπει ν' αντιβουίξει απ' τα τραγούδια πως κάνω γάµο ζηλευτό και παίρνω την ξακουσµένη Ελένη. Κι εσύ, ξένε, πήγαινε και στο πέλαο να σκορπίσεις ετούτα για τον πρώτο της τον άντρα. Κατόπι γύρνα γρήγορα µαζί της, στου γάµου να καθίσεις το τραπέζι. 17 Κι ύστερα, αν θες, γυρίζεις στην πατρίδα ή ζεις εδώ κοντά µου ευτυχισµένος. 18 1580 Ω! Δία, πατέρα και σοφό 19 σε λέω θεό, πονετικό βλέµµα να ρίξεις σ' εµάς, απ' τα δεινά λευτέρωσέ µας. Πάµε για τον γκρεµό, γοργά βοήθα˙ µε τ' ακροδάχτυλό σου αν µας αγγίξεις, 20 θα 'χουµε φτάσει εκεί που λαχταρούµε. Πλήθος οι περασµένες συµφορές µας. Θεοί, πολλές φορές χαρές και λύπες εγεύτηκα από σας˙ µα τώρα πρέπει κι εγώ να ορθοποδήσω κι όχι πάντα να µε κυκλώνει το κακό˙ τη χάρη κάντε µου αυτή και θα 'µαι ευτυχισµένος. 21
- 14. Υπεύθυνος για την τελετή ορίστηκε ο Μενέλαος. Εποµένως ο Θεοκλύµενος, αν συµµετείχε, θα ήταν δούλος του δούλου του. Με αυτό τον έξυπνο τρόπο, που κολακεύει τη µαταιοδοξία του, η Eλένη τον πείθει να µην την ακολουθήσει.
- 15. Ο νεκρός ήταν µίασµα για ένα σπίτι και γι' αυτό έπρεπε, αν κάποιος πέθαινε σ' αυτό, να γίνουν τελετές καθαρµού. Τα λόγια αυτά του Θε- οκλύµενου δείχνουν µια άλλη πλευρά του χαρακτήρα του : αισθάνεται ανακουφισµένος που δεν αναγκάστηκε να σκοτώσει ο ίδιος το Μενέλαο.
- 16. Όπως κι εµείς σήµερα, στην αρχαία Ελλάδα πρόσφεραν δώρα στους νεόνυµφους, τα λεγόµενα ἐπαύλια ή θεώρητρα . Όσοι πρόσφεραν τα δώρα σχηµάτιζαν µια ποµπή.
- 17. Σύµφωνα µε τα αρχαία ελληνικά έθιµα, τη µέρα του γάµου γινόταν θυσία και µετά συνήθως ακολουθούσε τραπέζι στο σπίτι του πατέρα της νύφης. Tο βράδυ οδηγούσαν µε µια ποµπή τη νύφη στο σπίτι του γαµπρού, όπου και γινόταν δεύτερο γαµήλιο τραπέζι.
- 18. Mετά τα λόγια αυτά ο Θεοκλύµενος αποχωρεί από τη σκηνή, εισέρχεται στο παλάτι και περιµένει την επιστροφή της Ελένης.
- 19. O Mενέλαος επικαλείται το Δία για την προστατευτική του δύναµη και για τη σοφία του.
- 20. Και σήµερα λέµε γι' αυτόν που έχει µεγάλη δύναµη «και το δαχτυλάκι του µόνο να κουνήσει…».
- 21. Μετά την προσευχή η σκηνή µένει κενή, καθώς ο Μενέλαος και η Ελένη αποχωρούν από τη δεξιά πάροδο, που, σύµφωνα µε την αρχαία θεατρική σύµβαση, οδηγεί στο λιµάνι.

O Δ Η Γ Ι Ε Σ
Θ Ε Ο Κ Λ Υ Μ Ε Ν Ο Υ
Τ Ο Υ  Ποιες εντολές δίνει στους άντρες του
και στο Mενέλαο ;
Π Ρ Ο Σ Ε Υ Χ Η
Τ Ο Υ M Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ  Σε ποιο θεό απευθύνεται ο Mενέλαος και τι του
ζητά ;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Ας θυµηθούµε ότι οι παραστάσεις στην αρχαία Αθήνα γίνονταν πρωί, κάτω από το φως του ήλιου, πράγµα που δεν συµβαίνει στις µέρες µας.
-  Με αφετηρία τη φωτογραφία που παρατηρούµε, ας συζητήσουµε για τις δυνατότητες που προσφέρει ο τεχνητός φωτισµός στις σύγχρονες παραστάσεις.
- n Στο τέλος του B' Eπεισοδίου είδαµε την Ελένη να προσεύχεται. Εδώ παρακολουθούµε το Μενέλαο να κάνει το ίδιο.
-  Ας «δούµε» συγκριτικά τα δύο πρόσωπα στην προσευχή τους. Μοιάζουν ή διαφέρουν;

Ποιος άραγε είναι ο Mενέλαος; (Κ. Καραµπέτη - Λ. Βογιατζής - Μ. Μαρµαρινός, Θέατρο του Νότου, 1996, σκην. Γ. Χουβαρδάς)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Tο Eπεισόδιο τελειώνει µε την προσευχή του Mενέλαου. Aς στρέ- ψουµε σε αυτόν την προσοχή µας.
-  Θυµάσαι πώς τον πρωτοείδαµε; Πιστεύεις ότι κάτι έχει αλλάξει; Ποια εικόνα έχεις διαµορφώσει τώρα πια γι' αυτόν;
- n Κάποιοι µελετητές της Ελένης , όπως ήδη έχουµε αναφέρει, έχουν διατυπώσει ερµηνείες που αµφισβητούν τον τραγικό χαρακτήρα του δράµατος, υποστηρίζοντας ότι κυριαρχούν κωµικά (τραγικωµωδία) ή ροµαντικά στοιχεία (ροµαντικό δράµα).
-  Θα µπορούσαµε στο Επεισόδιο που µελετάµε να βρούµε στοιχεία που στηρίζουν τις ερµηνείες αυτές;
-  Οι παραστάσεις, από τις οποίες προέρχεται το φωτογραφικό υλικό του Επεισοδίου, συντάσσονται µε κάποια από αυτές τις ερµηνείες;

Άλλο ένα Eπεισόδιο ολοκληρώθηκε... Για σκέψου.... Ήταν απαραίτητο;
Λυπήσου με, Θέ μου, στο δρόμο που πήρα, χωρίς, ως το τέλος, να ξέρω το πώς, -χωρίς να 'χω μάθει, με μια τέτοια μοίρα, ποιο κρίμα με δένει, και ποιος ο σκοπός! […]
Mενέλαος (K. Aθανασόπουλος, Αµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Ευαγγελάτος)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
« Λ Υ Π Η Σ Ο Υ M Ε , Θ Ε M Ο Υ »
Λιγάκι να κάνω πως κάτι με σέρνει, λιγάκι να φέξει, μες στα σκοτεινά, κι αμέσως η μοίρα μου το ξαναπαίρνει, κι αμέσως η νύχτα γυρίζει ξανά...
Ν. Λαπαθιώτης «Εκ βαθέων» (απόσπασμα) (Aπό το N. Λαπαθιώτης, Ποιήματα , Zήτρος)

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Τα όσα ανακοινώνει η Ελένη στις γυναίκες του Χορού, στην αρχή του Επεισοδίου, φανερώνουν µία ακόµα λειτουργία του B' Στασίµου. Ποια είναι αυτή;
- 2. Ποιες ήταν οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την ευόδωση του σχεδίου απόδρασης; Ποιες από αυτές εξασφαλί- στηκαν στο Δ' Επεισόδιο;
- 3. Tο σχέδιο της απόδρασης βρίσκεται στο πιο κρίσιµο σηµείο, καθώς η παραµικρή υποψία του Θεοκλύµενου µπορεί να οδηγήσει στην αποτυχία. Nα εντοπίσετε τα σηµεία όπου εµφανίζεται αυτός ο κίνδυνος. Mε ποιον τρόπο αποτρέπεται;
- 4. Τι εντύπωση θα έκανε άραγε στους Αθηναίους θεατές ο διάλογος ανάµεσα στους δυο Έλληνες και τον ξένο βα- σιλιά; Ας λάβετε υπόψη σας τις στερεότυπες αντιλήψεις της εποχής για τους βαρβάρους, όπως διαφαίνονται και στο παρακάτω απόσπασµα του Ηρόδοτου (Ι, 60):
- «Καθώς ο Πεισίστρατος δέχτηκε την πρόταση και συμφώνησε με τους όρους, για να πετύχει την επιστροφή του στην Αθήνα, μηχανεύτηκε ένα σχέδιο, που εγώ το βρίσκω πολύ αφελές (όταν μάλιστα είναι γνωστό ότι οι Έλληνες από παλιότερα ξεχώρισαν από τους βαρβάρους, έτσι που και ευφυέστεροι ήσαν και απαλλαγμένοι από ανόητες αφέλειες) - αν πραγματικά αυτοί μηχανεύτηκαν να κάνουν κάτι τέτοιο στους Αθηναίους, που είχαν τη φήμη πως ήσαν πρώτοι στη σοφία ανάμεσα στους Έλληνες» (μτφρ. Δ. Mαρωνίτης).

(Aπό το Hροδότου Iστορίαι, Γκοβόστης)
- 5. Το παιχνίδι ανάµεσα στο είναι και το φαίνεσθαι εκφράζεται για άλλη µια φορά και µέσα από τους δίσηµους λόγους. Αφού τους υπογραµµίσετε στο κείµενο, γράψτε δίπλα στον καθένα από αυτούς τι θα έλεγε η Ελένη, αν µπορούσε να εκφραστεί ελεύθερα και να πει αυτό που πραγµατικά σκέφτεται.

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
Οι δίσηµοι λόγοι και οι τραγικές ειρωνείες αποκαλύπτουν τη δραµατική τους αξία µε τον τρόπο µε τον οποίο θα αποδοθούν
σκηνικά. Συγκεντρώστε το σχετικό υλικό από το Γ' και Δ' Επεισόδιο. Δοκιµάστε τρόπους κίνησης και εκφοράς του
λόγου.

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
Ο Θεοκλύµενος προετοιµάζοντας το γάµο του µε την Ελένη αναφέρεται σε γαµήλια έθιµα. Αναζητήστε ανάλογες συ- νήθειες των ανθρώπων της εποχής µας και καταγράψτε τις σε άρθρο που θα δηµοσιευτεί στην εφηµερίδα του σχολείου σας.

Θ Ε Μ ΑΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
- H παρουσίαση της δουλειά σας έχει και αυτή τα µυστικά της. Mια υπόδειξη: χρησιµοποιήστε στους υπολογιστές το πρόγραµµα power point.
-  Στο Επεισόδιο αυτό κορυφώθηκε η σκηνοθεσία του φαίνεσθαι . Με βάση το υλικό που αποδελτιώσατε για το θέµα «είναι φαίνεσθαι» επεξεργαστείτε τα εξής θέµατα:
- -Ποια είναι κάθε φορά τα αίτια που οδηγούν στην αντίθεση «είναι - φαίνεσθαι» (θεοί, άνθρωποι, τύχη);
- - Ποιες είναι οι συνέπειες της αντίθεσης στην εξέλιξη του δράµατος;
-  Mπορείτε να παρουσιάσετε εδώ και το επεξεργασµένο υλικό του θέµατος κωµικά στοιχεία.

Π Λ O K H
Γ' ΣTAΣIMO EYPIΠIΔH Eλένη
στ. 1593-1652

Oι ευχές του Xορού
«Ὦ πταναὶ δολιχαύχενες [...] καρύξατ' ἀγγελίαν» (στ. 1486 [...] 1491, µτφρ. στ. 1629 [...] 1634)

Θ E M A T A
- l Tο λυρικό τραγούδι
- l Eπιθυµία φυγής
- l Tαξίδι µε τη φαντασία
Xορός από παράσταση του Eθνικού Θεάτρου
Γ ' Σ T A Σ I M O

Xορός

«Ὦ πταναὶ δολιχαύχενες [...] καρύξατ' ἀγγελίαν»
ΧΟΡΟΣ$^{1}$ Γοργοτάξιδο καράβι της Σιδώνας, 2 που όταν µες στο κύµα αφροκοπούνε τα κουπιά σου, είναι χαρά για σένα, 1595 τους χορούς των δελφινιών να διαφεντεύεις, 3 άµα δε φυσούν οι ανέµοι και το πέλαγο ησυχάζει. Τότες η γλαυκόχρωµη 4 του Πόντου θυγατέρα, η Γαλήνεια$^{5}$, θα φωνάζει αυτά τα λόγια. 1600 «Ναύτες, τα πανιά στις πελαγίσιες να τ' απλώσετε αύρες, πιάστε τα ελάτινα κουπιά σας δυνατά κι οδηγήστε την Ελένη, ω! ναύτες, στ' ακρογιάλια µε τ' απάνεµο λιµάνι 6 1605 στου Περσέα τα λαµπρά παλάτια». 7

A' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ

Σ ΧΟΛ Ι Α
Δίπλα στο ποτάµι θα 'βρεις ή µπροστά από της Παλλάδας το ναό, 8 του Λεύκιππου τις κόρες 9 κι ύστερα από τόσα χρόνια σε χορούς θα ξανασµίξεις, σε χαρούµενα της νύχτας πανηγύρια του Υάκινθου$^{10}$, που κάποτες ο Φοίβος στον αγώνα απάνω µε το δίσκο τον εσκότωσε άθελά του κι από τότες όρισε γιορτές στη Λακωνία µε θυσίες βοδιών τη µέρα τούτη˙ και την κόρη σου Ερµιόνη θα ξανάβρεις, που την άφησες στο σπίτι σου κι ακόµη δεν ανάψανε γι' αυτήν λαµπάδες γάµου. 11
- 1. Αυτό το χορικό αποτελεί µια µορφή προπεµπτικού , δηλαδή ενός τραγουδιού που απευθύνεται σε ταξιδιώτες και εύχεται καλό ταξίδι.
- 2. Τα πλοία που κατασκευάζονταν στη Σιδώνα της Φοινίκης θεωρούνταν πολύ γρήγορα και εποµένως η καταδίωξή τους ήταν πολύ δύσκολη.
- 3. Όταν η θάλασσα ήταν ήσυχη, ένας αυλητής έδινε τον τόνο στους κωπηλάτες, για να τραβούν τα κουπιά. Τα δελφίνια, οι δελφίνες στα αρχαία, που, σύµφωνα µε τους αρχαίους, ήταν φίλαυλοι και φιλόµουσοι , έµοιαζαν να χορεύουν στη θάλασσα ακολουθώντας το ρυθµό του αυλού. Αυτή η εικόνα των δελφινιών που κολυµπούν δίπλα στα πλοία είναι ακόµα και σήµερα µια συνηθισµένη εικόνα στη Μεσό- γειο.
- 4. γλαυκόχρωµη = λαµπρή ή µε γλαυκό (δηλ. γαλάζιο) χρώµα.
- 5. Σύµφωνα µε τη Θεογονία του Ησίοδου, η Γλαύκη και η Γαλήνη ήταν κόρες του Νηρέα. Ο Ευριπίδης τις ενώνει σε ένα πρόσωπο, τη γλαυ- κόχρωµη Γαλήνεια, που είναι η προσωποποίηση της νηνεµίας στη θάλασσα.
- 6. Εννοεί τη Ναυπλία, που ήταν το λιµάνι των Μυκηνών.
- 7. Δηλαδή στις Μυκήνες, που, σύµφωνα µε το µύθο, ίδρυσε ο Περσέας.
- 8. Εννοεί το ναό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, που µαζί µε τον Ευρώτα είναι τα δυο περίφηµα χαρακτηριστικά της Σπάρτης.
- 9. Οι κόρες του Λεύκιππου είχαν παντρευτεί τους Διόσκουρους, άρα ήταν νύφες της Ελένης.
- 10. Τα Υακίνθεια µαζί µε τα Κάρνεια ήταν οι σπουδαιότερες γιορτές της Σπάρτης. Τα Υακίνθεια τελούνταν κάθε χρόνο στις Αµύκλες της Λακωνίας προς τιµήν του Υάκινθου και διαρκούσαν τρεις µέρες. Οι έφηβοι εκτελούσαν χορούς και έψελναν άσµατα, γίνονταν θυσίες και ακολουθούσαν δείπνα, στα οποία συµµετείχαν και οι ξένοι.
- 11. Εννοεί ότι η Ερµιόνη είχε µείνει ανύπαντρη λόγω των περιπετειών του πατέρα της και της κακής φήµης της µητέρας της.

K Α Ρ Α Β Ι
Τ Η Σ E Π Ι Σ Τ Ρ Ο Φ Η Σ  Ποια είναι η εικόνα που φαντάζεται ο Xορός ;

N Ο Σ Τ Ο Σ Τ Η Σ E Λ Ε Ν Η Σ
O  Ποιους θα συναντήσει η Eλένη στη Σπάρτη ;
 Σε ποια γιορτή θα συµµετάσχει ;
Η Ελένη και ο Μενέλαος φεύγουν. Οι γυναίκες του Χορού τούς ακολου- θούν νοερά στο ταξίδι τους.
- n Aς ταξιδέψουµε κι εµείς µαζί τους...
-  Καθώς διαβάζουµε το κείµενο, ποιες εικόνες βλέπουµε µε τη φαντασία µας, ποιους ήχους ακούµε;
-  Η µουσική και η χορογραφία µιας παράστασης της Ελένης τι από αυτά θα µπορούσε να αξιοποιήσει;
- n Aς παρατηρήσουµε τη διπλανή φωτογραφία. Θα µπορούσε να απει- κονίζει το Χορό στο Γ' Στάσιµο; Γιατί;

Xορός ( Eυριπίδης, Eλένη, Θέατρο του Nότου, 1996, χορογρ. K. Pήγος)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Άλλο ένα Χορικό. Η σκηνική δράση για λίγο σταµατά. Κυριαρχούν επιθυµίες, συναισθήµατα και επικρατεί µια λυρική ατµόσφαιρα.
-  Ας περιγράψουµε τη συναισθηµατική κατάσταση του Χορού και ας εξετάσουµε πού οφείλεται.
-  Μπορούµε να σταθούµε για λίγο στη λέξη*, ένα από τα κατά ποιόν µέρη της τραγωδίας . Με ποια εκφραστικά µέσα δηµιουρ- γείται η λυρική ατµόσφαιρα;
- n Οι γυναίκες του Χορού, όπως κι άλλα πρόσωπα του Ευριπίδη, επι- θυµούν βαθιά και αυτές τη φυγή από τον κόσµο που τους περιβάλλει, µια φυγή που δεν µπορεί να πραγµατοποιηθεί.
-  Σε ποιο σηµείο του Στασίµου εκφράζεται αυτή η επιθυµία;
-  Ποια συναισθήµατα γεννιούνται στους θεατές για τις γυναίκες του Χορού;
-  Ονειρευόµαστε εµείς σήµερα τέτοιες φυγές; Σε ποιες περιπτώ- σεις;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
M Ε Λ Ο Σ & O Ρ Χ Η Σ Η Γ Ι Α Τ Η Ν E Λ Ε Ν Η
Έγραψα τα μέλη με βάση τα μακρά και βραχέα, και τους τόνους […]. Οι μελωδικές γραμμές που έγραψα ακολουθούν στενά το κείμενο, δηλαδή τη μελωδία της ίδιας της αρχαίας αττικής γλώσσας. Η δεύτερη φωνή έχει περισσότερη ελευθερία κίνησης και εμπνέεται κι από την αρχαία θεωρία αλλά και από δείγματα αρμονίας δημοτικών τραγουδιών Ηπείρου, Δωδεκανήσου ή και Πόντου.
I. Ξενάκης
(Aπό το πρόγραμμα του Eθνικού Θεάτρου, Eπιδαύρια, 1977)

Το θαυμαστό, λόγου χάρη, εύρημα της στροφικής κίνησης του Χορού σε πτέρυγες με τέσσερις ακτίνες, την ώρα που περιγράφεται το πέταγμα των πουλιών […] μένουν ακαταμάχητα τεκμήρια των δυνατοτήτων του [του χορογράφου].
Π. Λεκατσάς
(Aπό το K. Γεωργουσόπουλος, Oμάδα Θεατρολόγων, Σ. Γώγος, Eπίδαυρος, Tο Aρχαίο Θέατρο, οι Παραστάσεις , Mίλητος)
Eσωτερικό µελανόµορφης κύλικας του 6ου αι. π.X. µε παράσταση του Διονύσου σε πλοίο

B' ΣΤΡΟΦΗ
B' AΝΤΙΣΤΡΟΦΗ

Σ ΧΟΛ Ι Α

«Ὦ πταναὶ δολιχαύχενες [...] καρύξατ' ἀγγελίαν»
Να µπορούσα να πετάξω στον αγέρα σαν τα λιβυκά πουλιά 12 που αφήνουν µπόρες χειµωνιάτικες και πάνε, φτερουγώντας στη σειρά, τον πρωτολάτη 13 πρόθυµα υπακούοντας, όταν πάνω από ξερούς ή καρπισµένους κάµπους τα οδηγάει κι όλο κράζει αψηλά στον ουρανό πετώντας. Ω! µακρόλαιµα 14 πουλιά, στη γρηγοράδα σύντροφοι του σύννεφου, διαβείτε µες στη νύχτα κάτω από την Πούλια$^{15}$, κάτω απ' τον Ωρίωνα 16 και στις όχθες όταν θα καθίσετε του Ευρώτα, το µαντάτο ετούτο διαλαλήστε: 17 «Ο Μενέλαος που εκούρσεψε την Τροία, γρήγορα στο σπίτι του θα φτάσει».

Διόσκουροι, βλαστάρια του Τυνδάρεω, αχ! να 'ρχόσαστε κι εσείς, τ' αλόγατά σας µέσα στον αιθέρα κυβερνώντας κάτω από τους διάφωτους των άστρων δρόµους˙ 18 σεις που ζείτε στα ουράνια, 19 κατεβείτε, το γαλάζιο ακολουθώντας αφρισµένο κύµα του πελάγου και, σωτήρες της Ελένης, στείλτε πρίµο αγέρα από το Δία, για να σπρώξει το καράβι της και σβήστε αυτήν τη φήµη πως ανέβηκε η αδελφή σας στο κρεβάτι ενός βαρβάρου˙ όνοµα κακό εφορτώθη η δόλια για την οµορφιά που εκεί στην Ίδη κρίθηκε˙ ποτέ στην Τροία δεν πήγε και στα κάστρα που έχτισεν ο Φοίβος. 20
- 12. Εννοεί τους γερανούς, αποδηµητικά πουλιά που περνάνε από την Ελλάδα, το Φεβρουάριο-Μάρτιο πετώντας από την Αφρική προς το Βορρά, και το Σεπτέµβριο-Οκτώβριο κάνοντας το ταξίδι της επιστροφής. Οι αποδηµητικοί γερανοί και η κραυγή τους ήταν πολύ αγαπητό θέµα στους ποιητές, ήδη από τον Όµηρο.
- 13. Πρωτολάτης είναι ο αρχηγός των γερανών. Οι γερανοί πετούν σε σχηµατισµό που θυµίζει το γράµµα Λ. Στην κορυφή βρίσκεται ο αρχηγός του σµήνους, ο οποίος µε τα σφυρίγµατά του το κατευθύνει και το προειδοποιεί όταν αντιληφθεί επερχόµενο κίνδυνο.
- 14. Στο πρωτότυπο δολιχαύχενες . Οι γερανοί περιγράφονται µε το πιο χαρακτηριστικό τους γνώρισµα, δηλαδή το µακρύ τους λαιµό, που παραµένει τεντωµένος την ώρα που πετάνε.
15. Οι συχνές αναφορές του Ευριπίδη σε αστρονοµικά φαινόµενα ίσως να οφείλονται στην επίδραση του φυσικού φιλοσόφου Αναξαγόρα.
- 16. Ο Ωρίωνας, όπως και η Πούλια, είναι αστερισµός.
- 17. Και στα δηµοτικά τραγούδια ζητούν από τα πουλιά να πάνε µηνύµατα σε µακρινούς τόπους, όπου είναι δύσκολο να φτάσει κανείς.
- 18. Οι Διόσκουροι, σύµφωνα µε το µύθο, είχαν γίνει θεοί και αστέρια στον ουρανό. Τους θεωρούσαν προστάτες των ναυτικών, όπως σήµερα τον άγιο Νικόλαο.
- 19. Ο Χορός απευθύνεται στους Διόσκουρους σαν σε θεούς, παρότι, µε βάση προηγούµενες αναφορές στην τραγωδία, δεν µπορεί να ξέρει ότι έχουν θεοποιηθεί. Η ασυνέπεια αυτή δικαιολογείται από το γεγονός ότι ο Xορός στα στάσιµα εµφανίζεται να ξέρει και πράγµατα που γνωρίζει µόνο ο ποιητής.
- 20. Σύµφωνα µε µια παράδοση, τα τείχη της Τροίας έκτισαν ο Ποσειδώνας και ο Φοίβος (Απόλλωνας).

OΙ E Π Ι Θ Υ Μ Ι Ε Σ Τ Ο Υ X Ο Ρ Ο Υ
-  Ποια ευχή διατυπώνει ο Xορός ;
 Tι ζητά
από τους γερανούς ;
E Π Ι Κ Λ Η Σ Η
Δ Ι Ο Σ Κ Ο Υ Ρ Ο Υ Σ
Σ Τ Ο Υ Σ  Tι ζητά ο Xορός από τους Διόσκουρους ;
- n Οι γυναίκες του Χορού στο τελευταίο µέρος του τραγουδιού τους επικαλούνται τη βοήθεια των Διόσκουρων.
-  Ας φέρουµε στο νου µας όσα ξέρουµε γι' αυτούς.
-  Τι προοικονοµεί η επίκληση αυτή για την εξέλιξη του δράµατος;
- n Οι γυναίκες του Χορού ταξιδεύοντας νοερά ζουν το νόστο της Ελένης και του Μενέλαου.
-  Τι να γίνονται όµως οι ήρωές µας; Ας φανταστούµε τι κάνουν, όσο ο Χορός τραγουδά.
-  Θα µπορούσε µε αυτό το Στάσιµο να τελειώνει το έργο µας;
-  Ποια είναι τελικά η λειτουργία αυτού του Στασίµου στο δράµα;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Giorgio de Chirico, Διόσκουροι
Xορός (Eλένη, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς )

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2

Τ Ο Κ Α Ρ Α Β Ι Τ Η Σ Φ Α Ν Τ Α Σ Ι Α Σ
Σαν των Φαιάκων το καράβ' η Φαντασία, χωρίς να τη βοηθάν πανιά και λαμνοκόποι, κυλάει 
Κ. Παλαμάς, Πατρίδες , 9 (απόσπασμα) (Aπό το K. Παλαμάς, Άπαντα , Γκοβόστης)
Τώρα πετώ για της ζωής το πανηγύρι τώρα πετώ για της χαράς μου τη γιορτή.
Φεγγάρια μου παλιά καινούργια μου πουλιά διώχτε τον ήλιο και τη μέρα απ' το βουνό για να με δείτε να περνώ σαν αστραπή στον ουρανό.
Ν. Γκάτσος, Τ' αστέρι του βοριά (απόσπασμα) (Aπό το N. Γκάτσος, Όλα τα τραγούδια , Πατάκης)

L. Feininger, Καράβια που αρµενίζουν

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Τα στάσιµα παρουσιάζουν ένα σταθερό σχήµα στροφών και αντιστροφών. Ποια είναι τα θέµατα που θίγονται σε κάθε τµήµα του Γ' Στασίµου και πώς συνδέονται µεταξύ τους; Δώστε ένα δικό σας πλαγιότιτλο σε κάθε τµήµα.
- 2. Ένα από τα στοιχεία που έκαναν το Στάσιµο τραγούδι ήταν και ο ρυθµός, που µπορεί να αποδοθεί στη µετάφραση
µε διάφορους τρόπους. Με ποιον τρόπο ένας άλλος µεταφραστής προσπάθησε να τον αποδώσει στη β'στροφή; «Aς ήταν να πετούσαμε σαν τα πουλιά που κατά σμήνη αφήνουν τον χειμώνα και βιάζονται να φτάσουν σε μιαν αγκαλιά ζεστή σαν μέσα σ' ανθηρό λειμώνα. Πουλιά, διασχίστε τον μαύρο ουρανό, και φτερουγίστε κάτω απ' τις Πλειάδες, φέρτε την είδηση στης Σπάρτης τον λαό πως οι χαρές θα είναι πια μυριάδες.» (μτφρ. Δ. Δημητριάδης)

(Aπό το Eυριπίδης , Eλένη, Oλκός)
- 3. Οι γυναίκες του Χορού ζώντας σε δύσκολες συνθήκες εκφράζουν την επιθυµία τους για φυγή σε έναν κόσµο, όπου κυριαρχούν οι χαρές της ζωής. α) Πώς θα ένιωθαν άραγε οι Αθηναίοι του 412 π.X. ακούγοντας αυτό το τραγούδι; β) Yπάρχουν σήµερα άνθρωποι που θα µπορούσαν να είναι στη θέση των γυναικών του Xορού;
- 4. Να συγκρίνετε το Γ' Στάσιµο µε το Α' και να εντοπίσετε οµοιότητες και διαφορές ως προς:
- α) τη µορφή, β) τα θέµατα που θίγονται, γ) το συναισθηµατικό κλίµα, δ) τη λειτουργία τους.
- 5. Μια γυναίκα του Χορού ονειρεύεται το δικό της νόστο. Nα καταγράφετε, σε όποια µορφή κειµένου θέλετε, τα όνειρά της.

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
- Nα εικονογραφήσετε το Γ' Στάσιµο µε πηγή έµπνευσης το περιεχόµενό του. Nα χρησιµοποιήσετε φωτογραφίες, πίνακες
ζωγραφικής, κολάζ, αφίσες κ.λπ., που θα δηµιουργήσετε εσείς οι ίδιοι ή θα αναζητήσετε σε περιοδικά, βιβλία, στο Δια-
- δίκτυο. Μπορείτε να αναρτήσετε τη δουλειά σας σε ένα ταµπλό.

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
- Έχετε αναλάβει να βρείτε ένα δυο αποσπάσµατα µε θέµα τη θάλασσα και το ταξίδι, που θα µπορούσαν να αποτελούν παράλληλα κείµενα για το Γ' Στάσιµο. Μπορείτε να τα αναζητήσετε:
- α. στα σχολικά βιβλία της Αρχαίας Ελληνικής Γραµµατείας (π.χ. Οµήρου Οδύσσεια , Ηροδότου Ιστορίες ) και της Νεοελλη- νικής Λογοτεχνίας,
- β. σε ελληνικά και ξένα τραγούδια που γνωρίζετε ή που µπορούν να σας προτείνουν οι γονείς σας, οι καθηγητές/τριές σας ή κάποιοι φίλοι σας.

Θ Ε Μ ΑΤΑ Γ Ι Α A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
Στο Γ' Στάσιµο υπάρχει πλούσιο µυθολογικό υλικό. Αν έχετε αναλάβει την αποδελτίωση του θέµατος µύθοι , µην
παραλείψετε να συγκεντρώσετε τα σχετικά στοιχεία και στη συνέχεια να παρουσιάσετε το θέµα. Oρισµένα ερωτήµατα
- στα οποία µπορείτε να εστιάσετε είναι:
- - Ποιους µύθους παρουσιάζει ο Eυριπίδης; Προέρχονται από κάποιο συγκεκριµένο κύκλο;
- - Aκολουθεί την παράδοση ή προσαρµόζει τους µύθους στις απαιτήσεις του έργου του;

Π Λ O K H
- n H οργή του Θεοκλύµενου
EYPIΠIΔH Eλένη
EΞOΔOΣ
στ. 1653-1870

Έτσι τελειώνει αυτή η ιστορία
«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς» (στ. 1515, µτφρ. στ. 1657)
- n H αναγγελία της επιτυχίας του σχεδίου απόδρασης
- H παρέµβαση των Διόσκουρων ως «από µηχανής θεών»

Θ E M A T A
- l Oι ήρωές µας
- l Φρόνηση και Δίκαιο
- l Στερεότυπες αντιλήψεις
- l Παράγοντες καθοριστικοί της ανθρώπινης ζωής
- l H έξοδος
Διόσκουροι (Σ. Kατραµάδας - T. Πανταζής, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)

E Ξ O Δ O Σ

| 1η ΣKHNH                   | 2η ΣKHNH   | 3η ΣKHNH   | EΞOΔION AΣMA 1865-1870   |
|----------------------------|------------|------------|--------------------------|
| 1653-1778                  | 1779-1812  | 1813-1864  |                          |
| Aγγελιαφόρος - Θεοκλύµενος |            |            | Xορός                    |

1η ΣKHNH (στ. 1653-1778)
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ Σε βρίσκω, αφέντη
$^{1}$, για κακό µαντάτο˙ παράξενα στ' αλήθεια έργα θ' ακούσεις. 2 ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ Τι τρέχει; 1655
ΑΓΓ. Ψάξε να βρεις άλλη γυναίκα τώρα, 3 γιατί έφυγε απ' τη χώρα πια η Ελένη. ΘΕO. Πώς; Περπατώντας ή έβγαλε φτερούγες; 4 ΑΓΓ. Ο Μενέλαος την πήρε µε καράβι˙ αυτός που ήρθε και σου είπε το χαµό του. ΘΕO. Ω! λόγια φοβερά κι απίστευτα. Όµως µε τι πλεούµενο έχει αυτή ξεφύγει; ΑΓΓ. Μ' εκείνο που έδωσες στον ξένο˙ οι ναύτες, για να το ξέρεις, ήτανε δικοί σου. 5 ΘΕO. Πώς; Θέλω να µάθω˙ 6 δεν πιστεύω να νίκησε ένας µόνο πλήθος ναύτες, που πήγαν στο γιαλό µαζί µε σένα. 7 ΑΓΓ. Αφήνοντας η Ελένη το παλάτι,
κατέβαινε στη θάλασσα, µε βήµα βαρύ κι αργό τον άντρα της θρηνώντας 8 που ζωντανός κοντά της ήταν όµως. Σα φτάσαµε όλοι στο καραβοστάσι, τραβήξαµε ένα πλοίο της Σιδώνας µεγάλο κι αταξίδευτο, πενήντα κουπιά, πενήντα πάγκους είχε. Τότε πέσαµε στη δουλειά˙ κατάρτι ο ένας στεριώνει, τα κουπιά προσδένουν άλλοι, σιάζουν τ' άσπρα πανιά και το τιµόνι στη θέση του καλά το συναρµόζουν. Κι ενώ δουλεύαµε έτσι, στ' ακρογιάλι, θαρρείς κι αυτό περίµεναν, 9 προβάλλουν Έλληνες, του Μενέλαου συντρόφοι, κουρέλια απ' το ναυάγιο φορώντας, καλοί στην όψη, αλλά γεµάτοι λέρα.
- 1. Ο Aγγελιαφόρος συναντά το Θεοκλύµενο, ο οποίος βγαίνει από το παλάτι και περιµένει την Eλένη, καθώς υπολογίζει ότι πλησιάζει η ώρα να επιστρέψει.
- 2. Ο Aγγελιαφόρος δε λαµβάνει υπόψη του το Χορό ούτε ρωτάει πού είναι ο βασιλιάς, όπως συµβαίνει σε άλλες τραγωδίες, αλλά απευθύνεται αµέσως στο βασιλιά, τον οποίο συναντά τυχαία στην πύλη του ανακτόρου.
- 3. ΘΕO: Τι τρέχει; ΑΓΓ: Ψάξε να βρεις άλλη γυναίκα τώρα. Στο πρωτότυπο πρόκειται για ένα µόνο στίχο που µοιράζεται σε δύο υποκριτές, φαινόµενο που ονοµάζεται αντιλαβή .
- 4. Η κατάπληξη του Θεοκλύµενου είναι τόσο µεγάλη, ώστε δυσκολεύεται να πιστέψει τον Aγγελιαφόρο γι' αυτό µε έκδηλη ειρωνεία ρωτά πράγµατα που είναι αδύνατα : να έφυγε η Ελένη πεζή ή να πέταξε; Δε διανοείται ότι ο ίδιος πρόσφερε το µέσο φυγής στην Ελένη.
- 5. Με την έµφαση στο δεύτερο ενικό πρόσωπο, ο Aγγελιαφόρος µέµφεται έµµεσα τον ίδιο το βασιλιά.
- 6. Ο Θεοκλύµενος, εξαιτίας της δυσπιστίας του, από τη µια χάνει πολύτιµο χρόνο για την καταδίωξη των ηρώων µας και από την άλλη δίνει την ευκαιρία στον Aγγελιαφόρο να αρχίσει την αγγελική ρήση του.
- 7. Στο ερώτηµα του βασιλιά κρύβεται η απειλή εναντίον και του Aγγελιαφόρου, γιατί επέτρεψαν σε ένα µόνο άνθρωπο να τους νικήσει.
- 8. Ο Aγγελιαφόρος µάς µεταφέρει το κλίµα µιας τελετουργίας.
- 9. Οι σύντροφοι του Μενέλαου είχαν πάρει οδηγίες από τον A' Aγγελιαφόρο, το γέροντα υπηρέτη του Mενέλαου.

Σ ΧΟΛ Ι Α
«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»
E Ι Σ Ο Δ Ο Σ

Τ Ο Υ
A Γ Γ Ε Λ Ι Α Φ Ο Ρ Ο Υ
-  Ποια είδηση φέρνει στο Θεοκλύµενο ;
-  Πώς εκείνος αντιδρά;
A Γ Γ Ε Λ Ι Κ Η P Η Σ Η : TΑ N Ε Α Α Π Ο Τ Ο Λ Ι Μ Α Ν Ι
 Ποιες είναι οι πρώτες κινήσεις
-  των ναυτών ;
- της Eλένης;
- n Σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη η τραγωδία είναι «µίµησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας». Οι θεατές θα πρέπει λοιπόν στην Έξοδο* να δουν την ολοκλήρωση του µύθου, δηλαδή της ιστορίας µας.
-  Ας θυµηθούµε ποιες είναι οι εκκρεµότητες του έργου, οι οποίες θα πρέπει να διευθετηθούν στην Έξοδο. Σε ποιες από αυτές αναφέρεται η αγγελική ρήση;
- n Πριν από την εκτενή αγγελική ρήση υπάρχει ένας σύντοµος διάλογος ανάµεσα στον Aγγελιαφόρο και το Θεοκλύµενο. Ας δούµε:
-  Πώς παρουσιάζει την είδηση ο Aγγελιαφόρος;
-  Πώς αντιδρά ο Θεοκλύµενος; Η αντίδρασή του δικαιολογείται;

Θεοκλύµενος - Αιγύπτιος Αγγελιαφόρος (Σ. Μαβίδης - Γ. Κροντήρης, Αµφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Ευαγγελάτος)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Το τραγούδι του Χορού δε µείωσε την αγωνία των θεατών.... Άραγε τα κατάφεραν η Ελένη και ο Μενέλαος;
- n Σ' αυτό το κλίµα της έντονης προσµονής µπαίνει από τη δεξιά πάροδο ένα νέο πρόσωπο, ο Aγ- γελιαφόρος.
-  Από πού έρχεται;
-  Πώς καταλαβαίνουµε ποιος είναι;
- n Παρατήρησε τους δυο Aιγύπτιους Aγγελιαφόρους της σελίδας αυτής.
-  Ποιος είναι πιο κοντά στον Aγγελιαφόρο που φαντάζεσαι εσύ διαβάζοντας το κείµενο;
Αιγύπτιος Aγγελιαφόρος (Σ. Βόκοβιτς, Εθνικό Θέατρο, 1977, σκην. Α. Σολοµός)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
Α Γ Γ Ε Λ Ο Σ K Α Κ Ω Ν
[Ο Αγγελιαφόρος αναγγέλλει στο βασιλιά των Tαύρων, Θόαντα, ότι έπεσε θύμα δόλου και η Ιφιγένεια δραπέτευσε με τον Ορέστη, τον αδελφό της, κλέβοντας από το ναό το ιερό άγαλμα της θεάς.]
ΑΓΓ. [...] άκου πρώτα
αυτά που επείγουν  η κοπέλα που είχε των βωμών τη φροντίδα, η Ιφιγένεια, πάει έξω από τη χώρα με τους ξένους της θεάς κρατώντας τη σεβάσμια εικόνα  κι αυτά τα καθαρίσματα ήταν δόλος.
- ΘO. Τι; Ποια πνοή σ' αυτό την έχει σπρώξει;
- ΑΓΓ. Θα ξαφνιαστείς: να σώσει τον Ορέστη.
- ΘO. Ποιον Oρέστη; Tο γιο της Τυνδαρίδας;
- ΑΓΓ. Ναι, που η θεά είχε δω για θύμα ορίσει.
- ΘO. Θάμα! Πιο δυνατή πού να 'βρω λέξη;

Eυριπίδης, Iφιγένεια στη χώρα των Tαύρων, στ. 1312-1321 (μτφρ. Θ. Σταύρου) (Aπό το Tραγωδίες του Eυριπίδη , Bιβλιοπωλείον της «Eστίας»)

Σ ΧΟΛ Ι Α

«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»
Αυτός, µόλις τους είδε, τους φωνάζει 1685 µε λυπηµένη τάχα τη φωνή του: «Κακόµοιροι, πώς φτάσατε εδώ πέρα; Το ελληνικό σας πλοίο έχει βουλιάξει; Τον πεθαµένο γιο του Ατρέα µαζί µου θα θέλατε να θάψετε; Η Ελένη, 1690 τάφο αδειανό θα του προσφέρει». 10 Εκείνοι, κάνοντας πως δακρύζουν, στο καράβι προχώρησαν, τις προσφορές βαστώντας που θα 'ριχναν στη θάλασσα. 11 Υποψίες µας έζωσαν και µουρµουρίζαµε όλοι 1695 πως ήτανε πολλοί οι καινούριοι ξένοι. Στα λόγια σου πιστοί σωπαίναµε όµως˙ µας είχανε µπερδέψει οι προσταγές σου 12 που όριζαν αρχηγό στο πλοίο εκείνον. Εύκολα αυτά τα βάλαµε στο σκάφος˙ 1700 ωστόσο ο ταύρος στύλωσε τα πόδια˙ µούγκριζε κυκλοστρέφοντας τα µάτια, εκύρτωνε τη ράχη του κοιτώντας µέσ' απ' τα κέρατά του µ' άγριο βλέµµα, µην αφήνοντας κανέναν να τον πιάσει. 13 1705 Τότε ο Μενέλαος φώναξε. «Της Τροίας οι κουρσευτές εσείς, στους δυνατούς σας ώµους τον ταύρο αυτόν µε µιας σηκώστε, καθώς είναι συνήθεια των Ελλήνων, 14 και φέρτε τον στην πλώρη για σφαχτάρι 1710 του πεθαµένου». Σύγκαιρα το ξίφος τράβηξε. 15 Αυτοί γοργά στην προσταγή του τον ταύρο αρπούν και µες στο πλοίο τον φέρνουν. Χαϊδεύοντας το κούτελο του αλόγου και το λαιµό, 16 ο Μενέλαος γαλήνια 1715 το ανέβασε. Όταν φορτωθήκαν όλα, πατώντας αλαφρά στα σκαλοπάτια, µπήκε στερνή και κάθισ' η Ελένη˙

A Φ Ι Ξ Η

Τ Ω Ν
Σ Υ Ν Τ Ρ Ο Φ Ω Ν

Τ Ο Υ
M Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ
-  Mε ποιο τέχνασµα ο Mενέλαος ανεβάζει τους συντρόφους στο καράβι ;
-  Ποιο πρόβληµα προκύπτει και πώς αντιµετωπίζεται ;
- 10. Κανονικά ο Μενέλαος θα έπρεπε πρώτα να περιµένει την απάντηση στο ερώτηµά του και µετά να τους ζητήσει να τον βοηθήσουν στην προσφορά των κτερισµάτων. Όµως µ' αυτό τον τρόπο είναι σαν να τους κλείνει το µάτι και να τους εκθέτει έµµεσα τη µηχανή σωτηρίας.
- 11. Οι σύντροφοι του Μενέλαου µεταφέρουν τις προσφορές, που οι Αιγύπτιοι είχαν τοποθετήσει στην ακτή.
- 12. Ο Θεοκλύµενος είχε δώσει αυστηρές εντολές στους ναύτες του να υπακούουν στις διαταγές του Μενέλαου. Η τυφλή δηλαδή υπακοή τους στο βασιλιά τούς εµπόδισε να κάνουν αυτό που θεωρούσαν σωστό και θα εξασφάλιζε τα συµφέροντά του.
- 13. Η άρνηση του ζώου να οδηγηθεί στο χώρο της θυσίας ήταν κακός οιωνός.
- 14. Αν ο ταύρος ήταν ήρεµος, συνηθιζόταν στην αρχαία Ελλάδα να τον οδηγούν στον τόπο της θυσίας δυο νέοι κρατώντας τον από τα κέρατα. Αν όµως αντιδρούσε, τότε, όπως επιβεβαιώνεται από αρχαίες επιγραφές, µεγαλόσωµοι νέοι ορµούσαν στον ταύρο, τον σήκωναν στους ώµους τους και τον οδηγούσαν στο βωµό, για να αποτραπεί ο κακός οιωνός.
- 15. O Mενέλαος τραβά το ξίφος του, γιατί πρόκειται να θυσιάσει τον ταύρο ή για να εµφυσήσει ενθουσιασµό στους συντρόφους του. Παράλ- ληλα ετοιµάζεται για τη στιγµή της επίθεσης εναντίον των Aιγύπτιων ναυτών.
- 16. Αναφέρεται σε άλογο που µάλλον προοριζόταν για θυσία. Σε αυτή την περίπτωση µπορούµε να υποθέσουµε ότι χάθηκε κάποιος στίχος που αναφερόταν στο άλογο, το οποίο ο Θεοκλύµενος είχε προτείνει εναλλακτικά αντί του ταύρου στο στίχο 1378.
- n Άλλη µια εκτενής ρήση, που, καθώς αφήνει τους θεατές να φαντάζονται αυτά που ακούν και όχι να τα βλέπουν µε τα ίδια τους τα µάτια, θεωρείται στοιχείο αντι- θεατρικό.
-  Με ποιους εκφραστικούς τρό- πους (κίνηση, χειρονοµίες, φω- νή) µπορεί ο ηθοποιός που υποδύεται τον Aγγελιαφόρο να κρατήσει ζωντανό το ενδιαφέ- ρον των θεατών;
-  Το κείµενο τον βοηθά;

A' Αγγελιαφόρος (Ν. Τσακίρογλου, Ευριπίδης, Φοίνισσες, Εθνικό Θέατρο, 1980, σκην. Α. Μινωτής)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
B' Αγγελιαφόρος (Γ. Παρτσαλάκης, Ευριπίδης, Φοίνισσες , Εθνικό Θέατρο, 1980, σκην. Α. Μινωτής)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο αγγελιαφόρος αποτελεί ένα δευτερεύον πρόσωπο στην αρχαία ελληνική τραγωδία και έχει πάντα την ίδια αποστολή.
-  Ποια είναι αυτή η αποστολή; Aς λάβουµε υπόψη µας ότι στην αρχαία τραγωδία κατά κανόνα δε γίνεται αλλαγή σκηνικού (ενότητα τόπου).
-  Αντλώντας στοιχεία και από τον προηγούµενο «Aγγελιαφόρο» (στ. 667-686), ας επισηµάνουµε κάποια χαρακτηρι- στικά του προσώπου αυτού και, ειδικότερα, ας δούµε τι τον διαφοροποιεί από τους βασικούς ήρωες του έργου.
- n Ο Aγγελιαφόρος αφηγείται µέσα από τη δική του οπτική γωνία γεγονότα, στα οποία και ο ίδιος συµµετείχε.
-  Πώς το καταλαβαίνουµε αυτό;
-  Τι κερδίζει, τι χάνει έτσι η αφήγηση;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 2
O A Γ Γ Ε Λ Ι Α Φ Ο Ρ Ο Σ Σ Τ Ο A Ρ Χ Α Ι Ο Δ Ρ Α Μ Α
Ακόμη κι αν ο Άγγελος δεν είναι γενικά ντυμένος με φανταχτερά ρούχα, έχει μια σπουδαία αποστολή: να ανακοινώσει με τη μεγαλύτερη σαφήνεια γεγονότα που συνέβησαν εκτός σκηνής, να κάνει τους θεατές να συμμετάσχουν συναισθηματικά σε συμβάντα στα οποία δεν ήταν παρόντες. Σε αυτόν πέφτει το βάρος της κατεξοχήν απαγγελίας, της αφήγησης που αντικαθιστά την πράξη και που γι' αυτόν ακριβώς το λόγο πρέπει να είναι ακριβής, επιμελημένη στις λεπτομέρειες. [...] Ίσως προέβλεπε έναν συγκεκριμένο τόνο στη φωνή κι έναν συγκεκριμένο ρυθμό στην αφήγηση. Και δεδομένου ότι η ρήση του αγγελιαφόρου συνδέεται συχνά και εκουσίως με την επική παράδοση, θα ήταν λογικό να σκεφτεί κανείς ότι χρησιμοποιούσε ένα ύφος υψηλής ρητορικής. Ωστόσο δεν αποκλείεται η πιθανότητα να εξέφραζε την αγωνία και την ταραχή του αφηγητή και συνεπώς οι φράσεις ίσως εκφέρονταν κατά τρόπο πιο κομματιαστό, λιγότερο ρέοντα.

U. Albini
(Aπό το U. Albini, Προς Διόνυσον, Tο θέατρο στην Aθήνα των κλασικών χρόνων , μτφρ. Λένια Tζαλλήλα, Eκδόσεις του Eικοστού Πρώτου)

Σ ΧΟΛ Ι Α

«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»
δίπλα της ο Μενέλαος που τον λέγαν νεκρό˙ δεξιά κι αριστερά του οι άντρες 1720 πλάι πλάι σταθήκαν ισοµοιρασµένοι, 17 κρύβοντας µες στα ρούχα τα σπαθιά τους˙ στου κελευστή 18 το πρόσταγµα, οι φωνές µας γεµίσαν τ' ακρογιάλι˙ ο τιµονιέρης, σαν ξανοιχτήκαµε, ρωτάει: «Ξένε, 1725 πιο µέσα θ' αρµενίσουµε ή καλά είναι; Εσύ 'σαι στο καράβι ο κυβερνήτης». Εκείνος αποκρίθηκε. «Καλά είναι». Και παίρνοντας το ξίφος πάει στην πλώρη για τη θυσία˙ ως έσφαξε τον ταύρο, 1730 για το νεκρό δε µίλησε καθόλου, µα προσευχόταν 19 έτσι: «Ω! Ποσειδώνα, που κατοικείς στο πέλαο το γαλάζιο, κι εσείς σεβάσµιες κόρες του Νηρέα, φέρτε µας ζωντανούς στα περιγιάλια 1735 του Ναύπλιου τη γυναίκα µου κι εµένα». 20 Κι έπεφτε ορµητικά µέσα στο κύµα, καλός οιωνός, το αίµα για τον ξένο. 21 Τότε φώναξε κάποιος: «Προδοσία, µας έχει ξεγελάσει ο καπετάνιος. 1740 Πρόσταξε, κελευστή, γυρνάτε πίσω, στρέψε το δοιάκι 22 στη στεριά». Πατώντας το σκοτωµένο ταύρο, στους δικούς του κράζει ο Μενέλαος. «Βλαστάρια της Ελλάδας$^{23}$, τι αργείτε; Μπρος, σκοτώστε τους βαρβάρους, 1745 πετάχτε τους στη θάλασσα σφαγµένους». Μα ο κελευστής 24 στους ναύτες του φωνάζει τ' αντίθετα. «Σηκώστε όποιο κοντάρι βρεθεί µπροστά σας, σπάστε σεις τους πάγκους, απ' τους σκαρµούς ξελύστε τα κουπιά σας, 1750 και των εχθρών µατώστε τα κεφάλια».

Θ Υ Σ Ι Α
-  Σε ποιους προσεύχεται ο Mενέλαος ; Tι ζητά;

M Α Χ Η
-  Πώς αντιλαµβάνονται την πλεκτάνη οι Aιγύπτιοι ναύτες ;
-  Πώς αντιδρούν;
- 17. Η Ελένη κάθεται στο κέντρο του σκάφους, δίπλα στο Μενέλαο, ενώ οι σύντροφοι κάθονται πλάι στους Aιγύπτιους κωπηλάτες.
- 18. Στα πλοία της αρχαιότητας υπήρχε ένας κελευστής , ένας δηλαδή άντρας που έδινε το κέλευσµα (την εντολή) για το τράβηγµα των κουπιών έτσι, ώστε όλοι οι κωπηλάτες να κωπηλατούν ταυτόχρονα. Το κέλευσµα το έδινε µε αυλό, τύµπανο ή µε τη φωνή του ( ωόπ -σύµφωνα µε τον Αριστοφάνη). Οι κωπηλάτες µε τη σειρά τους επαναλάµβαναν ρυθµικά ό,τι έλεγε ο κελευστής.
- 19. Ήταν έθιµο την προσευχή να κάνει ο ίδιος ο βασιλιάς, είτε θυσίαζε στο στρατόπεδό του είτε στο ανάκτορο.
- 20. Στο σηµείο αυτό αποκαλύπτεται η ταυτότητα και οι πραγµατικοί σκοποί του Μενέλαου.
- 21. Θεωρούσαν καλό οιωνό γι' αυτόν που πρόσφερε τη θυσία το να πέσει ορµητικά µέσα στο κύµα το αίµα του σφάγιου, γιατί έτσι φαινόταν ότι οι θεοί αποδέχονταν τη θυσία του.
- 22. Tο δοιάκι είναι µοχλός που χρησιµοποιείται για την περιστροφή του πηδαλίου στα πλοία.
- 23. Πρβ. την προτροπή στους Πέρσες του Αισχύλου (στ. 402): « Ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε… » (Εµπρός, παιδιά των Ελλήνων…)
- 24. Τώρα την πρωτοβουλία από τη µεριά των Αιγυπτίων παίρνει ο κελευστής.

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Αν µπορούσαµε να δούµε να διαδραµατίζονται στη σκηνή όσα αφηγείται ο Aγγελιαφόρος...
-  Ποιο θα ήταν το σκηνικό;
-  Ποιες δυσκολίες θα συναντούσε η παρουσίαση της δράσης στη θεατρική σκηνή;
- n Aς υποθέσουµε ότι σε µια σύγχρονη παράσταση ο σκηνοθέτης, θέλοντας να πρωτοτυπήσει, προσθέτει µια κινηµατο- γραφική οθόνη που αναπαριστά τα όσα αφηγείται ο Aγγελιαφόρος.
-  Τι θα έχανε και τι θα κέρδιζε η παράσταση από αυτή την καινοτοµία;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ακούς τη διήγηση του Aγγελιαφόρου: Οι ήρωές µας νικούν τους αντιπάλους τους ύστερα από µια σκληρή µάχη.
-  Πώς δικαιολογείται η λεπτοµερής αυτή διήγηση σε ένα έργο, που µέχρι τώρα έχουν ειπωθεί τόσο πολλά εναντίον του πολέµου;
-  Πώς θα αισθάνονταν οι Αθηναίοι θεατές ακούγοντάς την;
- n Στους στίχους που µελετάµε είναι η τε- λευταία φορά που παρακολουθούµε, έστω και έµµεσα, τους δύο βασικούς ήρωες, την Ελένη και το Μενέλαο. Τώρα είναι η πιο κατάλληλη στιγµή να φέ- ρουµε στο νου µας την εικόνα που εί- χαµε σχηµατίσει γι' αυτούς ως εδώ. Διαφοροποιείται τελικά αυτή η εικόνα; Συµπληρώνεται ή ανατρέπεται;

Μενέλαος (Λ. Bογιατζής, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)
Ελένη (Λ. Τασοπούλου, Αµφιθέα- τρο, 1999, σκην. Σ. Ευαγγελάτος)
Ελένη (A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
Mενέλαος (Λ. Bογιατζής, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 3
Σ Κ Η Ν Ε Σ B Ι Α Σ Σ Τ Η Ν A Ρ Χ Α Ι Α T Ρ Α Γ Ω Δ Ι Α
Γεγονός παραμένει ότι στις σωζόμενες τραγωδίες η βία και ο φόνος συμβαίνουν κατά κανόνα «εκτός σκηνής»: λείπουν οι συναρπαστικές μονομαχίες και τα αιμοδιψή θεάματα. Ερμηνείες του φαινομένου αναζητήθηκαν σε θρησκευτικές απαγορεύσεις (ταμπού) ή στις δυσκολίες που συνεπαγόταν ο περιορισμένος αριθμός των ηθοποιών  όποια όμως κι αν είναι η αρχή αυτής της συνήθειας, η διατήρησή της αντανακλά, ακόμα μια φορά, την τάση που είχαν οι αρχαίοι να εμπιστεύονται τη φαντασία τους πιο πολύ παρά το θέαμα  το αφτί παρά το μάτι.

H. C. Baldry
(Aπό το H. C. Baldry, Tο τραγικό θέατρο στην αρχαία Eλλάδα , μτφρ. Γ. Xριστοδούλου, Λ. Xατζηκώστα, Kαρδαμίτσα)

XOPOΣ

Σ ΧΟΛ Ι Α

«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»
Όλοι πετάχτηκαν ορθοί, βαστώντας σπαθιά απ' τη µια µεριά, ξύλα απ' την άλλη˙ 25 το πλοίο γέµισε αίµα κι η Ελένη τους κέντριζε απ' την πρύµνα. «Πού είναι η δόξα 1755 της Τροίας; Ελάτε, δείξτε στους βαρβάρους τη δύναµή σας». Στην ορµή του αγώνα σωριάζονται, ξανά σηκώνονται άλλοι κι άλλους βλέπεις νεκρούς. Αρµατωµένος εκοίταζε ο Μενέλαος ολούθε 1760 κι όπου έβλεπε να σπάζουν οι δικοί του, έτρεχε εκεί βαστώντας το σπαθί του 26 και µας ανάγκαζε έτσι να πηδάµε στο πέλαγο, ώσπου τέλος το καράβι άδειασε από τους ναύτες σου. Κατόπι 1765 στον τιµονιέρη πάει και τον προστάζει να βάλει πλώρη ολόισα στην Ελλάδα. 27 Σηκώσαν τα πανιά κι αγέρας πρίµος φύσηξε αµέσως. 28 Φύγαν απ' τη χώρα. Γλίτωσα εγώ το θάνατο, κρυµµένος 1770 δίπλα στην άγκυρα βουτάω στο κύµα˙ 29 µε βρήκε ένας ψαράς εξαντληµένο και µ' έβγαλε στ' ακρόγιαλο, έτσι φέρνω σε σένα το µαντάτο ετούτο. Αν δείχνεις µια δυσπιστία στα πάντα µυαλωµένη, 1775 για τους θνητούς είναι αρετή µεγάλη. 30 Δε θα το πίστευα ποτέ, µπροστά µας να 'ναι ο Μενέλαος και να µας ξεφύγει. 31
- 25. Άρα η µάχη ήταν άνιση, αφού οι Έλληνες είχαν όπλα, ενώ οι Aιγύπτιοι ξύλα. Τονίζεται εδώ από τον Aιγύπτιο Aγγελιαφόρο η γενναιότητα των Αιγυπτίων, που δεν παραδόθηκαν στην υπέρτερη δύναµη, αλλά αντιστάθηκαν µε γενναιότητα.
- 26. Η νίκη αυτή οφείλεται στο Μενέλαο η «αριστεία» του Μενέλαου θυµίζει σκηνή από την Ιλιάδα . Η ειρωνεία προκύπτει από το γεγονός ότι ο Μενέλαος νικά τους Αιγυπτίους µε τα όπλα που του έδωσε ο βασιλιάς τους, ο Θεοκλύµενος.
- 27. Ο Aγγελιαφόρος έµεινε κρυµµένος, όταν όλοι οι άλλοι είχαν πηδήξει στη θάλασσα και γι' αυτό γνωρίζει αυτές τις λεπτοµέρειες.
- 28. Ο πρίµος αέρας στα πανιά είναι καλός οιωνός εποµένως οι θεοί άκουσαν τη δέηση του Μενέλαου.
- 29. Ο Aγγελιαφόρος πρέπει να δικαιολογήσει τη σωτηρία του και να αποδείξει την αλήθεια των όσων είπε, αναφερόµενος στην προσωπική του περιπέτεια.
- 30. Όπως συνήθως, ο Aγγελιαφόρος τελειώνει µε µια γνωµική φράση λαϊκής θυµοσοφίας, ως επιµύθιο, που θυµίζει το «η ιστορία µάς διδά- σκει…».
- 31. Για τους στίχους αυτούς έχουν δοθεί διαφορετικές ερµηνείες, όπως: α) ο Χορός εκφράζει τη δυσαρέσκειά του, διότι ο Μενέλαος και η Ελένη τον εγκατέλειψαν, β) προσπαθεί µε αυτό τον τρόπο να δείξει ότι δε γνώριζε το σχέδιο εξαπάτησης και άρα δεν πρέπει να τιµωρηθεί από το Θεοκλύµενο. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η οργή του Θεοκλύµενου στρέφεται εναντίον της Θεονόης και όχι εναντίον του Χορού.

 Ποια η συµµετοχή του Mενέλαου και της Eλένης στη συµπλοκή ;
Σ Ω Τ Η Ρ Ι Α

Τ Ο Υ
A Γ Γ Ε Λ Ι Α Φ Ο Ρ Ο Υ
-  Πώς γλίτωσε ο Aγγελιαφόρος ; Ποια συµβουλή δίνει στο Θεοκλύµενο ;

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
- n Κατά τη διάρκεια της αγγελικής ρήσης ο Aγγελιαφόρος µονοπωλεί την προσοχή µας.
-  Ας στρέψουµε όµως για λίγο τη µατιά µας και στα υπόλοιπα πρόσωπα που βρίσκονται στο σκηνικό χώρο. Ποια είναι αυτά; Πώς φαντάζεσαι την κίνηση και την έκφρασή τους, όσο παρακολουθούν τον Aγγελιαφόρο;
- n Tώρα η µατιά µας γυρίζει στους θεατές. Ποιες αντιδράσεις µπορούµε να διακρίνουµε;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n «Mπρος, σκοτώστε τους βαρβάρους, / πετάχτε τους στη θάλασσα σφαγµένους» (στ. 1745-1746), παροτρύνει ο Μενέλαος τους συντρόφους του και οι άοπλοι βάρβαροι αντιστέκονται στους οπλισµέ- νους Έλληνες.
-  Συµφωνεί η εικόνα αυτή µε τη στερεότυπη αντί- ληψη της εποχής του Ευριπίδη για την υπεροχή των Ελλήνων;
-  Υπάρχουν και σήµερα ανάλογες στερεότυπες αντιλήψεις; Γίνονται από όλους αποδεκτές;
- n Το σχέδιο απόδρασης τελικά πέτυχε: οι ήρωές µας ελεύθεροι αρµενίζουν για την πατρίδα τους. Το έργο όµως δεν τελείωσε. Γιατί;

Iφιγένεια (κινηµατογραφική ταινία, σκην. M. Kακογιάννης)

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 4
E Μ Ε Ι Σ Κ Α Ι Ο Ι A Λ Λ Ο Ι
[Ένας ξένος, ο Αιγύπτιος Γιούνες, σώζει το κορίτσι μιας ελληνικής οικογένειας. Η μητέρα αισθάνεται ευγνωμοσύνη όχι όμως και ο πατέρας.] Έτσι το σώσαμε το κοριτσάκι. [...] κι όταν γύρισε ο κύρης της, ξημερώματα πια, το σπίτι ήτανε σιγυρισμένο κι όλα τα παιδιά κοιμόντουσαν σα να μην είχε γίνει τίποτα. Το γουμάρι, του κάνω, ο ξυπόλυτος που λες καμιά φορά, έσωσε το παιδί μας απόψε. Ποιος, τι; Κι όταν του είπα με το νι και με το σίγμα, τι γυρίζει και μου κάνει; - Κι άφησες αυτόν το βρωμάραπα να πάρει στην αγκαλιά του το κορίτσι μας;

Σ. Τσίρκας, Αριάγνη (απόσπασμα) (Aπό το Σ. Tσίρκας, Aκυβέρνητες Πολιτείες, Aριάγνη , Kέδρος)
Στερεότυπα : Tο στερεότυπο είναι μια μονόπλευρη, υπερβολική και συνήθως προκατειλημμένη θεώρηση μιας ομάδας, φυλής ή τάξης ανθρώπων και συνήθως συνδέεται με το ρατσισμό και την προκατάληψη φύλου. Tα στερεότυπα παρουσιάζουν συχνά αντίσταση στην αλλαγή ή στη διόρθωση, ακόμα και όταν υπάρχουν ενδείξεις που τα αναιρούν  και αυτό γιατί δημιουργούν μια αίσθηση κοινωνικής αλληλεγγύης.
N. Abercrombie, S. Hill, B. Turner, Λεξικό Kοινωνιολογίας , μτφρ. A. Kάντας, Σ. Kάντας, Πατάκης

Eµείς και οι άλλοι (Nεοελληνική Γλώσσα Γ' Γυµνασίου)
«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»

2η ΣKHNH, ΣT. 1779-1812
ΘΕO. Αχ! ο δυστυχισµένος, µιας γυναίκας οι πονηριές να µε γελάσουν. 1 Πάει ο γάµος. Το πλοίο αν θα µπορούσα να προφτάσω, γοργά τους ξένους θα 'πιανα˙ όµως τώρα θα εκδικηθώ σκληρά τη Θεονόη, που, ενώ έβλεπε η προδότρα στο παλάτι το Μενέλαο, δε µου το 'πε. 2 Άλλον κανένα δε θα γελάσει πια µε τους χρησµούς της. ΥΠΗΡΕΤΗΣ 3 Αφέντη µου, πού πας; Ποιον θα σκοτώσεις; ΘΕO. Όπου το δίκιο θέλει˙ εσύ τραβήξου. ΥΠH. Τρανό κακό λογιάζεις˙ δε σ' αφήνω. 4 ΘΕO. Προστάζεις τον αφέντη εσύ, ένας σκλάβος; ΥΠH. Ναι, γιατί σκέψη έχω σωστή. 5 ΘΕO. Σωστή δεν είναι, αν δε µ' αφήσεις... 6 ΥΠH. Δε θα σ' αφήσω. 7 ΘΕO. Nα θανατώσω µια αδερφή κακούργα. ΥΠH. Μεγάλη η ευσέβειά της. ΘΕO. Με πρόδωσε. ΥΠH. Για το καλό σου, δίκαια έχει πράξει. ΘΕO. Το ταίρι µου να δώσει σ' άλλον άντρα; ΥΠH. Σ' εκείνον που του ανήκει. 8 ΘΕO. Δικαίωµα στη γυναίκα µου ποιος έχει; ΥΠH. Αυτός που την επήρε απ' το γονιό της. ΘΕO. Μα εµένα µου τη χάρισεν η τύχη. ΥΠH. Η δικαιοσύνη ωστόσο σου την πήρε. ΘΕO. Δικός µου δικαστής εσύ θα γίνεις; ΥΠH. Αν όµως σου µιλάω µυαλωµένα; ΘΕO. Λοιπόν θα µε προστάζουν, δεν προστάζω; ΥΠH. Για τ' άδικο όχι, µόνο για το δίκιο. ΘΕO. Φαίνεται θέλεις να πεθάνεις.

Ναι, σκότωσέ µε, αλλά την αδελφή σου δε θα σ' αφήσω να τη σφάξεις. Είναι για τον καλό το σκλάβο η πιο µεγάλη δόξα, να τον σκοτώσουν οι αφέντες.
ΣΧΟΛΙ Α
- 1. O Θεοκλύµενος αισθάνεται την ντροπή µεγαλύτερη, αφού τον κορόιδεψε µια γυναίκα.
- 2. Η οργή του Θεοκλύµενου είναι µεγάλη, γιατί, όπως έχουµε πληροφορηθεί από την ίδια τη Θεονόη (στ. 983-984), ο Θεοκλύµενος της είχε αναθέσει να του ανακοινώσει την άφιξη του Μενέλαου στην Αίγυπτο.
- 3. Μερικοί µελετητές πιστεύουν ότι ο Θεοκλύµενος δε συνοµιλεί µε τον Yπηρέτη αλλά µε την Kορυφαία του Χορού. Ωστόσο, ο Θεοκλύµενος µάλλον φαίνεται να απευθύνεται σε άτοµο αρσενικού γένους. Eπιπλέον είναι πιο φυσικό, καθώς ορµάει εξαγριωµένος στα δώµατα της αδελφής του για να τη σκοτώσει, να εµποδίζεται από τον υπηρέτη της (θεράποντα).
- 4. Στο πρωτότυπο οὐκ ἀφήσοµαι πέπλων. Φ αίνεται λοιπόν ότι ο υπηρέτης κρατάει από τα ρούχα το βασιλιά (σκηνοθετικός δείκτης), πράξη πρωτοφανής για ένα δούλο, γι' αυτό και η µεγάλη κατάπληξη του Θεοκλύµενου.
- 5. Για το δούλο, αυτό που µετράει δεν είναι η κοινωνική θέση αλλά η σωστή γνώµη, άποψη που θυµίζει αντίστοιχες των σοφιστών του 5ου αι. π.Χ.
- 6. Για το Θεοκλύµενο αντίθετα, σωστή σκέψη για ένα δούλο είναι η τυφλή υποταγή στη θέληση του αφέντη.
- 7. Η µορφή του κειµένου απηχεί τα συναισθήµατα των προσώπων που διαλέγονται [Θεοκλύµενος - Υπηρέτης]. Δέκα από τους είκοσι ένα στίχους παρουσιάζουν το φαινόµενο της αντιλαβής.
- 8. Η συζήτηση σχετικά µε το δικαίωµα της ιδιοκτησίας, σε ποιον δηλαδή «ανήκει» η Ελένη, προσδίδει στο διάλογο νοµική χροιά, στοιχείο που άρεσε πολύ στους θεατές.

A Ν Τ Ι Δ Ρ Α Σ Η

Τ Ο Υ
E Π Ε Μ Β Α Σ Η

Τ Ο Υ
Y Π Η Ρ Ε Τ Η
-  Tι σκοπεύει να κάνει ο Θεοκλύµενος ;
-  Ποιος τον εµποδίζει και µε ποιο επιχείρηµα ;
Θ Ε Ο Κ Λ Υ Μ Ε Ν Ο Υ

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
H αφήγηση του Aγγελιαφόρου ολοκληρώθηκε. Tα νέα φαίνεται να εξοργίζουν το Θεοκλύµενο.
- n Στη σκηνή εκτυλίσσεται µια έντονη λογοµαχία.
-  Ας γίνουµε για λίγο σκηνοθέτες. Τι θα προτιµούσες; Mια απλή λεκτική αντιπαράθεση ή µια σύγκρουση µε χειρο- νοµίες και απειλητικές κινήσεις;
-  Το κείµενο πού µας οδηγεί;

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
Yπηρέτης - Θεοκλύµενος (K. Ίτσιος - Δ. Bάγιας, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
- n O Yπηρέτης εµποδίζει το Θεοκλύ- µενο να ξεσπάσει την οργή του εναντίον της αδελφής του. Ας ακού- σουµε το διάλογό τους.
-  Ποια τα επιχειρήµατα του ενός, ποια του άλλου;
-  Ακούµε πολλές φορές τη λέξη «δίκαιο». Πώς το εννοεί ο κα- θένας τους;
-  Eσύ; Tι θα θεωρούσες δίκαιο σε αυτή την περίπτωση;
- n Ο άνθρωπος που αντιστέκεται µε σθένος στο βασιλιά Θεοκλύµενο
δεν είναι παρά ένας από τους δούλους του.
-  Σε παραξενεύει η ιδέα ένας δούλος να αντιστέκεται στον αφέντη του;
-  Τι εντύπωση θα έκανε στους θεατές;

«Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα.»
Oικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Aνθρώπου Άρθρο 1

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
E Υ Ρ Ι Π Ι Δ Η Σ Κ Α Ι Δ Ο ΥΛ Ε Ι Α
Ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα της εποχής του Ευριπίδη ήταν το πρόβλημα της δουλείας. Μέσα στη δουλεία οι άνθρωποι όχι μόνο καταπιέζονταν και γίνονταν αντικείμενο εκμετάλλευσης, αλλά κι έχαναν σαν άνθρωποι και την προσωπικότητά τους. Γι' αυτό και ο Ευριπίδης όχι μόνο δεν έμεινε αδιάφορος μπροστά στο θεσμό της δουλείας, που με τόλμη τον καταδίκασε σαν ξεπερασμένο, αλλά και πολλές φορές εκδήλωνε στα έργα του τη συμπάθειά του για τους δούλους και συχνά το θαυμασμό του για τις αρετές που κατόρθωσαν να διαφυλάξουν. [...] Γι' αυτό και παρουσιάζει στα έργα του δούλους ή δούλες σαν τις πιο πιστές παραμάνες είτε σαν τίμιους και αφοσιωμένους βοσκούς, σαν πιστούς φίλους που διακρίνονται για τις αρετές τους και τις πνευματικές τους ικανότητες [...]. Φτάνει μάλιστα και ως τα άκρα και βάζει στα χείλη δούλων τέτοιες αντιλήψεις και γνώμες που συνηθίσαμε να συναντάμε στους φιλοσόφους.

Σ. Ζορμπαλάς
(Aπό το Σ. Zορμπαλάς, O ουμανισμός στο έργο του Eυριπίδη , Παπαδήμας)

3η ΣKHNH (στ. 1813-1864)
ΔΙΟΣΚΟΥΡΟΙ 1

Σ ΧΟΛ Ι Α
Της χώρας βασιλιά, Θεοκλύµενε, άκου˙ συγκράτησε τον άπρεπο θυµό σου˙ οι Διόσκουροι µιλούν, 2 οι γιοι της Λήδας, 1815 τ' αδέλφια της Ελένης που 'χει φύγει απ' το παλάτι σου˙ γραφτό δεν ήταν γυναίκα σου να γίνει˙ µη θυµώνεις. Η κόρη της Νηρηίδας, η αδελφή σου Θεονόη, δε σ' αδικεί που δείχνει σέβας 1820 στους νόµους των θεών 3 και στου γονιού σου τις δίκαιες εντολές. Όριζε η µοίρα στο σπίτι σου να µείνει ως τώρα µόνο˙ όταν συθέµελα την Τροία γκρεµίσαν, τ' όνοµα της Ελένης 4 δε χρειαζόταν 1825 στους θεούς άλλο˙ πρέπει αυτή να ζήσει µε τον παλιό της άντρα και µαζί του στο σπιτικό της να γυρίσει πίσω. Λοιπόν στην αδελφή σου µην υψώσεις το µαύρο 5 σου σπαθί και να το ξέρεις 1830 πως φρόνιµα έχει πράξει. Την Ελένη, αφού θεούς µας έκαµεν ο Δίας, θα 'χαµε σώσει από καιρό˙ όµως στέκουν άλλοι θεοί κι η Μοίρα πάνωθέ µας κι έτσι το θέλησαν˙ αυτά για σένα˙ 6 1835 στην αδελφή µας τούτα προφητεύω: 7 Πήγαινε µε τον άντρα σου και πρίµος αγέρας θα φυσάει˙ 8 από κοντά σας, εµείς, τα δυο σου αδέλφια, θα βοηθούµε, στο κύµα καβαλάρηδες, να φτάσεις 1840 στη Σπάρτη. Κι όταν πια θα τελειώσουν οι µέρες της ζωής σου και πεθάνεις, θεά θα ονοµαστείς κι απ' τους ανθρώπους, µαζί µε µας, θα δέχεσαι θυσίες και δώρα, 9 όπως έχει ορίσει ο Δίας. 1845

E Μ Φ Α Ν Ι Σ Η Τ Ω Ν Δ Ι Ο Σ Κ Ο Υ Ρ Ω Ν
-  Σε ποιους απευθύνονται οι Διόσκουροι ;
-  Tις τους συµβουλεύουν και µε ποια επιχειρήµατα ;
-  Tι προφητεύουν;
- 1. Πρόκειται για τα αδέλφια της Ελένης, τον Κάστορα και τον Πολυδεύκη. Στο σηµείο αυτό ένας µόνο από τους δύο θεούς µιλάει.
- 2. Σύµφωνα µε τη θεατρική σύµβαση, εδώ οι Διόσκουροι αυτοσυστήνονται.
- 3. Η απόφαση λοιπόν της Θεονόης ταυτίστηκε µε την απόφαση των θεών και ήταν σύµφωνη µε το δίκαιο.
- 4. Εννοείται το είδωλο της Ελένης που είχε δηµιουργήσει η Ήρα.
- 5. µαύρο σπαθί είτε µε την έννοια του φονικού, αυτού που φέρνει τον όλεθρο (πρβ. µαύρη µέρα), είτε µε την έννοια του ξίφους που θα βαφτεί στο αίµα.
- 6. Εννοεί το Θεοκλύµενο.
- 7. Ο θεός απευθύνεται τώρα στην Ελένη και το Μενέλαο, που βέβαια βρίσκονται πολύ µακριά, µπορούν όµως να ακούσουν τα λόγια του, αφού είναι θεός.
- 8. Οι Διόσκουροι απαντούν έτσι στην προσευχή του Xορού στο Γ' Στάσιµο που τους ζήτησαν να στείλουν πρίµο αγέρα (στ. 1644-1645).
- 9. Αρχαίοι σχολιαστές µάς πληροφορούν ότι γίνονταν θυσίες προς τιµήν της Ελένης. Συγκεκριµένα, οι Αθηναίοι είχαν την τριττύαν θυσίαν προς τιµήν των Διόσκουρων και της Ελένης, οπότε θυσίαζαν τρία ζώα. Επίσης, τη θυσία προς τιµήν των Διόσκουρων ονόµαζαν ξενισµό , γιατί κατά τη διάρκειά της υπέθεταν ότι φιλοξενούσαν τους Διόσκουρους παραθέτοντας γεύµα.

«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»

Γερανός
Κι ενώ όλα προµηνύουν µια βίαιη σκηνή, το κλίµα αλλάζει...
- n Oι δυο Διόσκουροι, «ως από µηχανής θεοί»*, κά- νουν την εµφάνισή τους. Συνήθως τον από µη- χανής θεό τον βλέπουµε στο θεολογείο* ή κατεβαίνει από ψηλά µε τη µηχανή*, ένα είδος γερανού.
-  Ας φανταστούµε τους Διόσκουρους εδώ. Τι θα άλλαζε κατά τη γνώµη σου, αν εισέρχονταν στο σκηνικό χώρο από µια Πάροδο;
-  Μια σύγχρονη βέβαια παράσταση θα µπορούσε να αξιοποιήσει και πολλά άλλα µέσα. Ας δούµε κάποια από αυτά στις διπλανές φωτογραφίες. Ποια θα επέλεγες; Θα πρότεινες κάποια άλλα;
- n Ας φανταστούµε τον Αιγύπτιο βασιλιά και τις γυναίκες του Xορού αυτή την ξεχωριστή στιγµή...

Aισχύλος, Eυµενίδες (Aµφιθέατρο, 1986, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Eµφανίσεις «από µηχανής θεού»
Eυριπίδης, Mήδεια (Θ.O.K., 1984, σκην. M. Bολανάκης)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο «από µηχανής θεός» συνήθως εµφανίζεται όταν η δράση φτάνει σε αδιέξοδο, για να λύσει τους δραµατικούς κόµπους µε το µαγικό του ραβδί.
Διόσκουροι (Z. Kατραµάδας - T. Πανταζής, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
-  Εδώ; Βρισκόµαστε σε αδιέξοδο; Υπάρχουν ακόµη προβλήµατα;
-  Τι κερδίζει το έργο µε την εµφάνιση των Διόσκουρων;
- n Ο Θεοκλύµενος µεταστρέφεται.
-  Aς εξετάσουµε για ποιο λόγο. Πείστηκε από τα επιχειρήµατα περί δικαίου ή υποχωρεί µπροστά στη δύναµη των θεών;
-  Ποια συµπεράσµατα µπορούµε τώρα πια να βγάλουµε για το ήθος του;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
Δ Υ Ο Φ Ω Τ Ε Ι Ν Ε Σ Σ Φ Α Ι Ρ Ε Σ
Τα σκηνικά κοστούμια του κ. Πάτσα ταίριασαν τόσο ωραία με το (από πολλές απόψεις) ουράνιο περιβάλλον, στο οποίο εκεί κατά το τέλος προστέθηκαν και οι δύο φωτεινές σφαίρες, προφανώς για να συμβολίσουν, πολύ διακριτικά, τους Διόσκουρους στη νέα, αστρική τους υπόσταση.
Ρωζίτα Σώκου
(Aπό το K. Γεωργουσόπουλος, Oμάδα Θεατρολόγων, Σ. Γώγος, Eπίδαυρος, Tο Aρχαίο Θέατρο, οι Παραστάσεις , Mίλητος)

«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»
ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ Τέκνα της Λήδας και του Δία, θα πάψω

EΞOΔIO AΣMA (στ. 1865-1870)
Και το νησί που απλώνεται σε µάκρος στην Αττική ξαγνάντια σα φρουρός της, 10 Ελένη θα το λεν, γιατί σ' εκείνο σε πρωτοπήγ' ο Ερµής, όταν σε πήρε από το σπίτι σου και στον ουράνιο δρόµο σ' ανέβασε, για να ξεφύγεις τον έρωτα του Πάρη. Στων Μακάρων τα νησιά 11 ο πολυπλάνητος θα πάει Μενέλαος˙ οι θεοί τ' αποφασίσαν˙ ποτέ για τους καλούς δε νιώθουν µίσος, στους ταπεινούς µονάχα στέλνουν πόνους. 12 την έχθρα µου για την Ελένη κι ούτε την αδελφή µου θα σκοτώσω. Ας πάει πίσω στη Σπάρτη, αφού οι θεοί το θέλουν. Να ξέρετε πως είν' η αδελφή σας γεµάτη ευγένεια και φρονιµάδα. Να καµαρώνετε για τους καλούς της τρόπους, χαρίσµατα που λίγες τα 'χουν. 13

ΧΟΡΟΣ Οι γνώµες αλλάζουν ολοένα των θεών κι απ' τα ανέλπιστα πλήθος ξετελεύουν αυτοί κι όσα πρόσµενες δε βρίσκουν τη λύση τους˙ όµως στ' αναπάντεχο ο θεός δίνει τέρµα. 14 Έτσι τέλειωσε τούτ' η ιστορία.
Σ ΧΟΛ Ι Α
- 10. Εννοεί τη Μακρόνησο, το νησί απέναντι απ' τη νοτιοανατολική ακτή της Aττικής που ονοµαζόταν «Eλένη». Στον Ευριπίδη, το νησί αυτό ήταν ο πρώτος σταθµός που έκανε ο Ερµής µεταφέροντας την Ελένη και γι' αυτό πήρε το όνοµά του από εκείνη. Συχνά στις τραγωδίες του ο Ευριπίδης παραθέτει αιτιολογικούς µύθους, δηλαδή δικαιολογεί µια λατρεία ή µια ονοµασία µε ένα µύθο που επινοεί. Το ίδιο γίνεται και εδώ, όταν παρουσιάζει τους Διόσκουρους να ερµηνεύουν την ονοµασία του νησιού της Αττικής.
- 11. Τα νησιά των Μακάρων, σύµφωνα µε τη µυθολογία, βρίσκονται στα όρια της γης, στον Ωκεανό, και εκεί κατοικούσαν οι µεγάλοι ήρωες µετά το θάνατό τους. Tο κλίµα είναι άριστο και οι συνθήκες ζωής παραδείσιες. Στον Όµηρο (δ, 569) ο Μενέλαος θα πήγαινε στα νησιά των Μακάρων, µόνο και µόνο γιατί ήταν σύζυγος της Ελένης, της κόρης του Δία εδώ διαφαίνεται ίσως µια άλλη αντίληψη : ο Μενέλαος θα πάει στον αρχαίο αυτόν παράδεισο, για να ανταµειφθεί για τα βάσανα που τράβηξε στη ζωή του.
- 12. Κάποιοι µελετητές εξοβελίζουν το στίχο αυτόν, δηλαδή θεωρούν ότι δεν τον έγραψε ο ίδιος ο ποιητής, αλλά ότι είναι µεταγενέστερη προσθήκη, αφού ο Ευριπίδης δεν ήθελε να τονίσει εδώ την αντίθεση ευγενείς - άνθρωποι του λαού. Ο ποιητής, σύµφωνα µε αυτούς τους µελετητές, στους προηγούµενους στίχους (1852-1855) εννοεί ότι οι θεοί δε νιώθουν µίσος για τους καλούς, αφού αυτοί είναι που τραβούνε τα περισσότερα βάσανα. Έτσι και ο Μενέλαος που ταλαιπωρήθηκε τόσο (πολυπλάνητος) θα πάει στα νησιά των Μακάρων.
- 13. Τέτοιες φράσεις έκαναν κάποιους µελετητές να θεωρήσουν τον Ευριπίδη µισογύνη.
- 14. Με τον ίδιο τρόπο τελειώνουν κι άλλες τέσσερις τραγωδίες του Ευριπίδη, κάτι που κάνει πολλούς να εξοβελίζουν αυτούς τους στίχους.

A Ν Τ Ι Δ Ρ Α Σ Η Τ Ο Υ Θ Ε Ο Κ Λ Υ Μ Ε Ν Ο Υ
OΙ Σ Τ Ο Χ Α Σ Μ Ο Ι
Τ Ο Υ X Ο Ρ Ο Υ
Η παράσταση τελειώνει και τα πρόσωπα φεύγουν από τη σκηνή.
- n Ας προσπαθήσουµε να φανταστούµε αυτή την έξοδο. Οι υποκριτές αποχωρούν, οι γυναίκες του Χορού, το εξόδιο άσµα...
-  Ας στρέψουµε το βλέµµα µας και στους θεατές... Ας προσέξουµε τα πρόσωπά τους. Με ποια συναισθή- µατα στέκονται µπροστά στην άδεια σκηνή;
-  H µατιά µας ξαναγυρίζει στο σκη- νικό χώρο. Ποια αίσθηση µας δη- µιουργεί τώρα πια...;
H παράσταση τελειώνει

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Στο έργο µας ακούσαµε ως τώρα το λόγο των δύο ηρώων, της µάντισσας, του βασιλιά, των απλών ανθρώπων... Καθώς το έργο τελειώνει, ακούγεται και ο λόγος των θεών, που αναφέρεται στην τύχη όλων των ηρώων του έργου µας.
-  Ας σταθούµε εδώ και ας προβληµατιστούµε για ένα κρίσιµο ζήτηµα: Ποιος φαίνεται να καθορίζει τελικά τη ζωή των ανθρώπων;
- -Ποια απάντηση προκύπτει από το λόγο των Διόσκουρων;
- -Ο Χορός συµφωνεί στο εξόδιο άσµα*;
- -Το ίδιο το έργο ποια απάντηση δίνει τελικά;
- -Eσύ, τι σκέφτεσαι;

Η παράσταση τελείωσε... Μαζί µε τους υπόλοι- πους θεατές αφήνεις το θέατρο.
Πώς νιώθεις; Τι είναι τώρα πια για σένα αυτή η περίφηµη κάθαρση*;
Mετά την παράσταση
H Eλένη εντούτοις δεν υπάρχει πια μες στην εγκόσμια λύπη. Yπάρχουν μόνο τα ποιήματα μια συλλογή από σπαραγμούς ένα θλιμμένο ουράνιο ρόδο.
- T. Σινόπουλος, «Eλένη» , 9 (απόσπασμα) (Aπό το T. Σινόπουλος, Συλλογή I , Eρμής)

Aισχύλος, Eυµενίδες (Aµφιθέατρο, 1986, σκην. Σ. Eυαγγελάτος)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ
Eµφανίσεις «από µηχανής θεού»
Eυριπίδης, Mήδεια (Θ.O.K., 1984, σκην. M. Bολανάκης)

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Ο «από µηχανής θεός» συνήθως εµφανίζεται όταν η δράση φτάνει σε αδιέξοδο, για να λύσει τους δραµατικούς κόµπους µε το µαγικό του ραβδί.
Διόσκουροι (Z. Kατραµάδας - T. Πανταζής, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
-  Εδώ; Βρισκόµαστε σε αδιέξοδο; Υπάρχουν ακόµη προβλήµατα;
-  Τι κερδίζει το έργο µε την εµφάνιση των Διόσκουρων;
- n Ο Θεοκλύµενος µεταστρέφεται.
-  Aς εξετάσουµε για ποιο λόγο. Πείστηκε από τα επιχειρήµατα περί δικαίου ή υποχωρεί µπροστά στη δύναµη των θεών;
-  Ποια συµπεράσµατα µπορούµε τώρα πια να βγάλουµε για το ήθος του;

ΠΑ ΡΑ Λ Λ ΗΛΟ K Ε Ι Μ Ε Ν Ο 1
Δ Υ Ο Φ Ω Τ Ε Ι Ν Ε Σ Σ Φ Α Ι Ρ Ε Σ
Τα σκηνικά κοστούμια του κ. Πάτσα ταίριασαν τόσο ωραία με το (από πολλές απόψεις) ουράνιο περιβάλλον, στο οποίο εκεί κατά το τέλος προστέθηκαν και οι δύο φωτεινές σφαίρες, προφανώς για να συμβολίσουν, πολύ διακριτικά, τους Διόσκουρους στη νέα, αστρική τους υπόσταση.
Ρωζίτα Σώκου
(Aπό το K. Γεωργουσόπουλος, Oμάδα Θεατρολόγων, Σ. Γώγος, Eπίδαυρος, Tο Aρχαίο Θέατρο, οι Παραστάσεις , Mίλητος)

«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»
ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ Τέκνα της Λήδας και του Δία, θα πάψω

EΞOΔIO AΣMA (στ. 1865-1870)
Και το νησί που απλώνεται σε µάκρος στην Αττική ξαγνάντια σα φρουρός της, 10 Ελένη θα το λεν, γιατί σ' εκείνο σε πρωτοπήγ' ο Ερµής, όταν σε πήρε από το σπίτι σου και στον ουράνιο δρόµο σ' ανέβασε, για να ξεφύγεις τον έρωτα του Πάρη. Στων Μακάρων τα νησιά 11 ο πολυπλάνητος θα πάει Μενέλαος˙ οι θεοί τ' αποφασίσαν˙ ποτέ για τους καλούς δε νιώθουν µίσος, στους ταπεινούς µονάχα στέλνουν πόνους. 12 την έχθρα µου για την Ελένη κι ούτε την αδελφή µου θα σκοτώσω. Ας πάει πίσω στη Σπάρτη, αφού οι θεοί το θέλουν. Να ξέρετε πως είν' η αδελφή σας γεµάτη ευγένεια και φρονιµάδα. Να καµαρώνετε για τους καλούς της τρόπους, χαρίσµατα που λίγες τα 'χουν. 13

ΧΟΡΟΣ Οι γνώµες αλλάζουν ολοένα των θεών κι απ' τα ανέλπιστα πλήθος ξετελεύουν αυτοί κι όσα πρόσµενες δε βρίσκουν τη λύση τους˙ όµως στ' αναπάντεχο ο θεός δίνει τέρµα. 14 Έτσι τέλειωσε τούτ' η ιστορία.
Σ ΧΟΛ Ι Α
- 10. Εννοεί τη Μακρόνησο, το νησί απέναντι απ' τη νοτιοανατολική ακτή της Aττικής που ονοµαζόταν «Eλένη». Στον Ευριπίδη, το νησί αυτό ήταν ο πρώτος σταθµός που έκανε ο Ερµής µεταφέροντας την Ελένη και γι' αυτό πήρε το όνοµά του από εκείνη. Συχνά στις τραγωδίες του ο Ευριπίδης παραθέτει αιτιολογικούς µύθους, δηλαδή δικαιολογεί µια λατρεία ή µια ονοµασία µε ένα µύθο που επινοεί. Το ίδιο γίνεται και εδώ, όταν παρουσιάζει τους Διόσκουρους να ερµηνεύουν την ονοµασία του νησιού της Αττικής.
- 11. Τα νησιά των Μακάρων, σύµφωνα µε τη µυθολογία, βρίσκονται στα όρια της γης, στον Ωκεανό, και εκεί κατοικούσαν οι µεγάλοι ήρωες µετά το θάνατό τους. Tο κλίµα είναι άριστο και οι συνθήκες ζωής παραδείσιες. Στον Όµηρο (δ, 569) ο Μενέλαος θα πήγαινε στα νησιά των Μακάρων, µόνο και µόνο γιατί ήταν σύζυγος της Ελένης, της κόρης του Δία εδώ διαφαίνεται ίσως µια άλλη αντίληψη : ο Μενέλαος θα πάει στον αρχαίο αυτόν παράδεισο, για να ανταµειφθεί για τα βάσανα που τράβηξε στη ζωή του.
- 12. Κάποιοι µελετητές εξοβελίζουν το στίχο αυτόν, δηλαδή θεωρούν ότι δεν τον έγραψε ο ίδιος ο ποιητής, αλλά ότι είναι µεταγενέστερη προσθήκη, αφού ο Ευριπίδης δεν ήθελε να τονίσει εδώ την αντίθεση ευγενείς - άνθρωποι του λαού. Ο ποιητής, σύµφωνα µε αυτούς τους µελετητές, στους προηγούµενους στίχους (1852-1855) εννοεί ότι οι θεοί δε νιώθουν µίσος για τους καλούς, αφού αυτοί είναι που τραβούνε τα περισσότερα βάσανα. Έτσι και ο Μενέλαος που ταλαιπωρήθηκε τόσο (πολυπλάνητος) θα πάει στα νησιά των Μακάρων.
- 13. Τέτοιες φράσεις έκαναν κάποιους µελετητές να θεωρήσουν τον Ευριπίδη µισογύνη.
- 14. Με τον ίδιο τρόπο τελειώνουν κι άλλες τέσσερις τραγωδίες του Ευριπίδη, κάτι που κάνει πολλούς να εξοβελίζουν αυτούς τους στίχους.

A Ν Τ Ι Δ Ρ Α Σ Η Τ Ο Υ Θ Ε Ο Κ Λ Υ Μ Ε Ν Ο Υ
OΙ Σ Τ Ο Χ Α Σ Μ Ο Ι
Τ Ο Υ X Ο Ρ Ο Υ
Η παράσταση τελειώνει και τα πρόσωπα φεύγουν από τη σκηνή.
- n Ας προσπαθήσουµε να φανταστούµε αυτή την έξοδο. Οι υποκριτές αποχωρούν, οι γυναίκες του Χορού, το εξόδιο άσµα...
-  Ας στρέψουµε το βλέµµα µας και στους θεατές... Ας προσέξουµε τα πρόσωπά τους. Με ποια συναισθή- µατα στέκονται µπροστά στην άδεια σκηνή;
-  H µατιά µας ξαναγυρίζει στο σκη- νικό χώρο. Ποια αίσθηση µας δη- µιουργεί τώρα πια...;
H παράσταση τελειώνει

A Σ E Μ Β Α Θ Υ Ν Ο Υ Μ Ε
- n Στο έργο µας ακούσαµε ως τώρα το λόγο των δύο ηρώων, της µάντισσας, του βασιλιά, των απλών ανθρώπων... Καθώς το έργο τελειώνει, ακούγεται και ο λόγος των θεών, που αναφέρεται στην τύχη όλων των ηρώων του έργου µας.
-  Ας σταθούµε εδώ και ας προβληµατιστούµε για ένα κρίσιµο ζήτηµα: Ποιος φαίνεται να καθορίζει τελικά τη ζωή των ανθρώπων;
- -Ποια απάντηση προκύπτει από το λόγο των Διόσκουρων;
- -Ο Χορός συµφωνεί στο εξόδιο άσµα*;
- -Το ίδιο το έργο ποια απάντηση δίνει τελικά;
- -Eσύ, τι σκέφτεσαι;

Η παράσταση τελείωσε... Μαζί µε τους υπόλοι- πους θεατές αφήνεις το θέατρο.
Πώς νιώθεις; Τι είναι τώρα πια για σένα αυτή η περίφηµη κάθαρση*;
Mετά την παράσταση
H Eλένη εντούτοις δεν υπάρχει πια μες στην εγκόσμια λύπη. Yπάρχουν μόνο τα ποιήματα μια συλλογή από σπαραγμούς ένα θλιμμένο ουράνιο ρόδο.
- T. Σινόπουλος, «Eλένη» , 9 (απόσπασμα) (Aπό το T. Σινόπουλος, Συλλογή I , Eρμής)

A Σ Γ Ι Ν Ο Υ Μ Ε Θ Ε Α Τ Ε Σ

«Ἑλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»

E Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Σ
- 1. Ένας Aγγελιαφόρος εµφανίζεται, για να αναγγείλει τα νέα, µόνο που αυτός είναι πιο σύντοµος. Γράψτε τη δική του αγγελική ρήση σε 10-15 σειρές.
- 2. Χωρίστε σε επιµέρους ενότητες την αγγελική ρήση µε βάση τα πρόσωπα και τη δράση τους. Δώστε δικό σας πλαγιότιτλο σε κάθε ενότητα.
- 3. Η αγγελική ρήση, καθώς µεταφέρει στη σκηνή γεγονότα, πρέπει να είναι παραστατική. Με ποια εκφραστικά µέσα επιτυγχάνεται αυτή η παραστατικότητα;
- 4. Ποια η λειτουργία της αγγελικής ρήσης στο έργο;
- 5. Αποτιµώντας το σχέδιο απόδρασης, πώς θα κρίνατε την Ελένη και το Μενέλαο: δόλιους, επινοητικούς…; Συµπλη- ρώστε χαρακτηρισµούς και δικαιολογήστε τους.
- 6. Ας υποθέσουµε ότι τα γεγονότα δεν τα διηγείται ένας Αιγύπτιος ναύτης αλλά ένας Έλληνας, σύντροφος του Με- νέλαου. Αρχίστε τη διήγηση ως εξής: Όπως µας είχε προστάξει ο βασιλιάς µας, ο Μενέλαος, περιµέναµε στην ακτή, όταν ξαφνικά βλέπουµε να πλησιάζει αργά µια επιβλητική ποµπή…
- 7. Σχετικά µε το πρόσωπο που εµποδίζει το Θεοκλύµενο να ξεσπάσει την οργή του στη Θεονόη, υποστηρίζεται ότι είναι:
- ένας Υπηρέτης που εµφανίζεται ξαφνικά στη σκηνή, όταν ο Θεοκλύµενος κινείται απειλητικά προς το παλάτι,
- ο Aγγελιαφόρος,
- η Kορυφαία µαζί µε τις άλλες γυναίκες του Χορού.

Ποια από αυτές τις εκδοχές θα ήταν σκηνικά η πιο εντυπωσιακή; Γιατί;
- 8. Στο τέλος της τραγωδίας η Ελένη αποκαθίσταται για µία ακόµα φορά: α) από ποιους και µε ποιον τρόπο; β) ποια αποκατάσταση έχει για σας µεγαλύτερη βαρύτητα και γιατί;
- 9. Στο λόγο των Διόσκουρων γίνεται αναφορά σε γεγονότα του παρελθόντος, του παρόντος και του µέλλοντος. α) Nα επισηµάνετε συνοπτικά αυτά τα γεγονότα κατά χρονική βαθµίδα. β) Eπικεντρώστε την προσοχή σας στα γεγονότα που αναφέρονται στο µέλλον. Tι εξυπηρετεί αυτή η αναφορά;
- 10. Το έργο έχει ολοκληρωθεί… Από το σκηνικό χώρο αποχωρεί ο Χορός τραγουδώντας το εξόδιο άσµα, τον τελευταίο δηλαδή λόγο που ακούγεται στο δράµα. Προσπαθήστε να γράψετε/δηµιουργήσετε ένα δικό σας εξόδιο άσµα.

Δ Ρ Α Σ Τ Η Ρ Ι Ο Τ Η Τ Α
Πολλές φορές έως τώρα αναφερθήκαµε στους υποκριτές, στο Χορό, στην κίνηση, στη φωνή τους τους φανταστήκαµε,
τους είδαµε σε φωτογραφίες από παραστάσεις, τους ακούσαµε να απαγγέλλουν ή να τραγουδούν, µιλήσαµε για σκη-
- νοθετικές προτάσεις… Αποτολµήστε να δραµατοποιήσετε την έξοδο στην τάξη σας, στο προαύλιο, µε ή χωρίς σκηνικά…
- Εµπρός! Ο αγγελιαφόρος µπαίνει βιαστικός στη σκηνή…. Καλή επιτυχία.

E Ρ ΓΑ Σ Ι Α
Ψηλά, πάνω από τον κόσµο των ανθρώπων, εµφανίζονται οι δυο θεοί… Σας έρχονται στο νου ανάλογες περιπτώσεις
- «θεοφάνειας»; Αναζητήστε κάποιες στον Όµηρο, σε ιστορίες από την Αγία Γραφή, σε λαϊκές παραδόσεις… Ποια αντίληψη
- µαρτυρούν για τη σχέση του ανθρώπου µε τους θεούς/το Θεό;

Θ Ε Μ ΑΤΑ

Γ Ι Α
A Π Ο Δ Ε ΛΤ Ι Ω Σ Η
- Mένουν ακόµα για παρουσίαση τα θέµατα: αποφθεγµατικές φράσεις και ανθρώπινη επινοητικότητα .
Για τα θέµατα αυτά, αλλά και για τα υπόλοιπα που έχουν ήδη παρουσιαστεί, µπορείτε για την επόµενη φορά να ετοι-
µάσετε σύντοµες εισηγήσεις, ώστε να βοηθήσετε την Aνακεφαλαίωση.

ANAKEΦAΛAIΩTIKEΣ EPΩTHΣEIΣ
- 1. Το έργο µπορεί να χωριστεί σε δύο τµήµατα µε βάση τα προβλή- µατα που απασχολούν την ηρωίδα µας, την Ελένη. Ποια είναι αυτά; Βάλτε ένα σύντοµο τίτλο σε κάθε τµήµα.
- 2. Οι ήρωές µας τόσο στην πορεία τους προς την αναγνώριση όσο και στην προσπάθειά τους να αποδράσουν συναντούν εµπόδια. Τι τους βοήθησε να τα ξεπεράσουν στην πρώτη περίπτωση και τι στη δεύτερη;
- 3. Χωριστείτε σε οµάδες. Κάθε οµάδα αναλαµβάνει ένα από τα κατά ποσόν µέρη και σχηµατίζει µια παγωµένη εικόνα. Η εικόνα αυτή µπορεί να εκφράζει την πιο σηµαντική, κατά τη γνώµη σας, στιγµή της ενότητας που επεξεργάζεστε. Παρουσιάστε την παγωµένη αυτή εικόνα στους συµµαθητές σας, συνοδεύοντάς την, αν θέλετε, και από µια σύντοµη αφήγηση.
- 4. Συγκεντρώστε τα στοιχεία που υπάρχουν στη στήλη Πλοκή των Προοργανωτών. Με βάση αυτά θυµηθείτε το µύθο της τραγωδίας µας και γράψτε την περίληψή του σε µία περίπου σελίδα.
- 5. Να συγκεντρώσετε τα θέµατα που θίγονται στα Στάσιµα και να εξετάσετε αν αυτά συνδέονται µε το έργο.
- 6. Ένα χαρακτηριστικό γνώρισµα της Ελένης , όπως και κάθε θεα- τρικού έργου, είναι ο λόγος που παίρνει και τις εξής µορφές: διάλογος, µονόλογος, λυρικό αµοιβαίο. Να αναφέρετε χαρακτη- ριστικά παραδείγµατα για κάθε περίπτωση. Για ποιους λόγους επιλέγεται το συγκεκριµένο είδος κάθε φορά;
- 7. Φανταστείτε την Ελένη χωρίς Χορό και χορικά άσµατα. Τι θα άλ- λαζε; Ποια βασικά γνωρίσµατα της τραγωδίας θα έχανε το έργο;
- 8. Η Ελένη του µύθου και η καινή Ελένη του Ευριπίδη: Σε δύο στή- λες ας γράψουµε τα χαρακτηριστικά τους και ας δούµε σε ποια σηµεία ο Ευριπίδης συµφωνεί µε τη µυθική παράδοση και σε ποια αποκλίνει από αυτήν.
- 9. Θυµηθείτε την πορεία των τριών βασικών ηρώων του έργου µας: της Ελένης, του Μενέλαου και του Θεοκλύµενου. Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο σας, αναζητήστε 3-4 φράσεις του κάθε ήρωα που απο- τυπώνουν ανάγλυφα την εξέλιξή του από την αρχή ως το τέλος του έργου. Δουλέψτε κατά οµάδες. Κάθε οµάδα µπορεί να ανα- λάβει έναν ήρωα και κάθε µέλος της οµάδας µπορεί να διερευ- νήσει ένα κατά ποσόν µέρος.
- 10. Στην Ελένη εκτός από τους επώνυµους ήρωες υπάρχουν και τα ανώνυµα πρόσωπα που συµβάλλουν µε τους λόγους και τα έργα τους στη δράση: α) Ποια είναι αυτά τα πρόσωπα; β) Ποιοι είναι οι δραµατικοί λόγοι που επιβάλλουν την παρουσία τους στο έργο; γ) Σε τι διαφέρουν από τους επώνυµους ήρωες;
- 11. Πέρα από τους ήρωες, βασικό στοιχείο του έργου είναι και ο Χορός. Παρακολουθώντας τη στάση του απέναντι στην Ελένη από την αρχή ως το τέλος, να εξετάσετε: α) Ποια είναι τα συναι- σθήµατα των µελών του Χορού προς την ηρωίδα β) πόσο επη- ρεάζει ο λόγος και η δράση του την εξέλιξη της υπόθεσης γ) πόσο θα άλλαζε η πλοκή του έργου, αν δεν τον αποτελούσαν Ελ- ληνίδες αιχµάλωτες.
- 12. Ο Μενέλαος µετά την επιστροφή του στη Σπάρτη γράφει, ως ένας από τους αρχιστράτηγους της εκστρατείας, τα αποµνηµο- νεύµατά του… Γράψτε το κεφάλαιο που αναφέρεται σε όσα δια-
- δραµατίστηκαν στην Αίγυπτο, προσπαθώντας να δώσετε την οπτική του Μενέλαου.
- 13. Είναι η Ελένη τραγωδία; Αυτό το ερώτηµα απασχολεί κάποιους µελετητές του δράµατος. Έχοντας µελετήσει το έργο, δώστε τη δική σας απάντηση µε κριτήριο τα στοιχεία που παραθέτει ο Αρι- στοτέλης στον ακόλουθο ορισµό της τραγωδίας: Η τραγωδία είναι µίµηση πράξης εξαιρετικής και τέλειας [µε αρχή, µέση και τέλος], η οποία έχει ευσύνοπτο µέγεθος, µε λόγο που τέρ- πει, διαφορετική για τα δύο µέρη της [διαλογικό και χορικό], µε πρόσωπα που δρουν και δεν απαγγέλλουν απλώς, και η οποία µε τη συµπάθεια [έλεον] του θεατή [προς τον πάσχοντα ήρωα] και το φόβο (µήπως βρεθεί σε παρόµοια θέση) επιφέρει στο τέλος τη λύτρωση από παρόµοια πάθη [κάθαρση] .
- 14. Αφού θυµηθείτε τα χαρακτηριστικά του τραγικού ήρωα, σκε- φτείτε ποιο από τα βασικά πρόσωπα του έργου µας ενσαρκώνει περισσότερο την έννοια της τραγικότητας.
- 15. Σε πολλά σηµεία αναφέρθηκε ότι οι µελετητές διαφωνούν για το είδος στο οποίο µπορούµε να κατατάξουµε την Ελένη. Άλλοι ισχυρίζονται ότι είναι τραγωδία, άλλοι ότι είναι τραγικωµωδία και άλλοι ότι είναι ροµαντικό δράµα.
- α. Σε τρεις στήλες, µε τίτλους ΤΡΑΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ, ΚΩΜΙΚΑ ΣΤΟΙ- ΧΕΙΑ, ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΔΡΑΜΑΤΟΣ, συγκεντρώστε τα στοιχεία που µπορούν να υποστηρίξουν κάθε άποψη (µε συγκε- κριµένες αναφορές στο έργο).
- β. Γράψτε τη δική σας άποψη (δεν είναι απαραίτητο να ταχθείτε µε µία µόνο άποψη, µπορείτε να συνδυάσετε περισσότερες).
- 16. Την αντίθεση είναι -φαίνεσθαι την επισηµάναµε αρκετές φορές: α) ως δοµικό στοιχείο, β) ως στοιχείο που απηχεί προ- βληµατισµούς της εποχής του Ευριπίδη. Καταγράψτε τρία παρα- δείγµατα, που να φανερώνουν τη συµβολή της αντίθεσης αυτής στην εξέλιξη του έργου. Με ποιους προβληµατισµούς της επο- χής µπορεί να συνδεθεί;
- 17. Ένα από τα θέµατα, που προκύπτει µέσα από την «προϊστορία» της τραγωδίας µας αλλά και από την εξέλιξη της υπόθεσής της, θα µπορούσε να θεωρηθεί η σύγκρουση ανάµεσα στο δίκαιο και το άδικο. Σε ποια σηµεία νοµίζετε ότι επικράτησε το ένα και σε ποια το άλλο;
- 18. Συµµετέχετε σε ένα σχέδιο δράσης (project), του οποίου το τε- λικό προϊόν είναι η παρουσίαση του έργου του Eυριπίδη και ορι- σµένων χαρακτηριστικών της τέχνης του. Με βάση στοιχεία που αντλείτε από τη συγκεκριµένη τραγωδία, γράψτε τα κεφάλαια: α) Η θεολογία του Ευριπίδη, β) Η ανθρωπολογία του Ευριπίδη.
- 19. Σύµφωνα µε τη Γαλλίδα Ελληνίστρια J. de Romilly , Τα πολιτικά και κοινωνικά προβλήµατα µπαίνουν κατευθείαν στο έργο [του Ευριπίδη], το χρωµατίζουν και το προσανατολίζουν. […] βρίσκουµε σ' αυτόν πλήθος από θέµατα της επικαιρότητας […] κάνει το θέατρό του θέατρο ιδεών […] Πιστεύετε ότι επιβεβαιώνεται η άποψη αυτή στην Ελένη;
- 20. Η αρχαία ελληνική τραγωδία τροφοδότησε και τροφοδοτεί την ανθρώπινη σκέψη, έχοντας ξεπεράσει τα όρια της εποχής που τη γέννησε. Ας σταθούµε στην Ελένη. Συγκεντρώστε από τους

Προοργανωτές τα θέµατα. Ποια από αυτά σας απασχόλησαν; Ποια θεωρείτε διαχρονικά;
- 21. Υποθέστε ότι η τάξη σας έχει αναλάβει να ανεβάσει στο τέλος της χρονιάς µία σκηνή της Ελένης. Ποια θα επιλέγατε; Ποιες λύ- σεις και ποια πιθανά ευρήµατα θα µπορούσατε να προτείνετε, για να αντιµετωπίσετε τις δυσκολίες της «όψης»;
- 22. Θυµηθείτε όσα έχουν αναφερθεί για τις παραστάσεις της τραγω- δίας στην αρχαιότητα και στην εποχή µας. Με βάση αυτά τα στοιχεία και κάνοντας αναφορές σε συγκεκριµένες σκηνές του έργου, να συγκρίνετε τις παραστάσεις τότε και τώρα ως προς: α) την όψη (σκηνογραφία και σκευή), β) τα εκφραστικά µέσα που χρησιµοποιούν οι ηθοποιοί, γ) τον αριθµό των συντελεστών και δ) τα τεχνικά µέσα που χρησιµοποιούνται.
- 23. Αποφασίσατε µε τους συµµαθητές σας να δηµιουργήσετε µια σύγχρονη εκδοχή ή µια παρωδία της Ελένης του Ευριπίδη. Γράψτε σε περίληψη το µύθο της δικής σας Ελένης και παρου- σιάστε αναλυτικά µία από τις σκηνές του δικού σας έργου.


ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΕΛΕΝΗ
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ