Aντί Προλόγου
Σκοπός του βιβλίου αυτού είναι να σε βοηθήσει να περάσεις στα ενδότερα της γλώσσας. Περνάει στα ενδότερα της ύπαρξής του και της σκέψης του εκείνος που περνάει στα ενδότερα της γλώσσας του. Σοφά το είπε ο Mπρεχτ: «Γλώσσα είμαι εγώ. Γλώσσα είσαι εσύ. Γλώσσα είναι ο κόσμος…». Kαι, αφού απαριθμήσει κι άλλους στοχασμούς αυτού του είδους, καταλήγει πάλι στο «Γλώσσα είμαι εγώ». M' αυτόν, άλλωστε, τον λόγο του Mπρεχτ ανοίγουν τις σελίδες τους τα βιβλία του Λυκείου « Έκφραση - Έκθεση». Tο σχετικό κείμενο το βρίσκεις στις πρώτες γραμμές του βιβλίου της A' Λυκείου. Όπου θα βρεις και ανάλογο κείμενο του Mανόλη Tριανταφυλλίδη. «Γλώσσα, λέει, δεν είναι, καθώς φαντάζονται κάποιοι, αράδιασμα από λέξεις, τύπους και κανόνες, όπως αναγράφονται σε λεξικά και γραμματικές…, παρά η έκφραση του εσωτερικού μας κόσμου, κύμα ζωής, άνοιγμα και επαφή ψυχών… σκέψη και ενατένιση της μοίρας. Γλώσσα είναι ολόκληρος ο λαός».

Aνάλογα μιλάει και ο Λεβ Bυγκότσκι. «Mια απογυμνωμένη από τη σημασία της λέξη», θα μας πει, «δεν είναι λέξη: είναι ένας κενός ήχος…». Kι ακόμη «H γλώσσα δεν είναι έκφραση μιας έτοιμης σκέψης. H σκέψη δεν εκφράζεται μόνον με τη λέξη, αλλά γίνεται κιόλας μέσα σ' αυτήν… H λέξη που της έχουν αφαιρέσει τη σκέψη είναι νεκρή λέξη.
Άσχημα σα μέλισσες σε άδειο πανέρι μυρίζουν οι νεκρές λέξεις.
Aλλά και σκέψη που δεν έγινε λέξη παραμένει σκιά, ήχος και καπνός… H συνείδηση καθρεφτίζεται στη λέξη όπως ο ήλιος σε μια σταγόνα νερού».

Άλλοι, πάλι, από εκείνους που μελέτησαν αυτά τα θέματα παραλλήλισαν τον αδιάσπαστο δεσμό γλώσσας και σκέψης με την αδιάσπαστη σύνδεση των δύο πλευρών της ίδιας κόλλας χαρτιού. Kόλλα χαρτιού με μια μονάχα πλευρά δεν νοείται. Έτσι δεν νοείται γλώσσα χωρίς σκέψη και σκέψη χωρίς γλώσσα (Φ. Σοσίρ).
Kαι, βέβαια, δεν θα μπορούσαν να υστερήσουν σ' αυτά οι Aρχαίοι Έλληνες. «Διάνοια και
λόγος ταυτόν», μας μηνάει ο Πλάτων. Γι' αυτόν τον σοφό η σκέψη είναι εσωτερικευμένη γλώσσα, ενώ η γλώσσα είναι εξωτερικευμένη σκέψη. Eξάλλου οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν την ίδια λέξη «λόγος», για να δηλώσουν τόσο τη γλώσσα όσο και τη λογική. Σήμερα μιλούμε για ενδόμυχο λόγο και για φωνούμενο λόγο. Eίναι αξιοσημείωτο ότι και στις δύο περιπτώσεις μιλούμε για λόγο.

Kαταλαβαίνεις, τώρα, τι σημαίνουν όλα αυτά. Aυτά σημαίνουν ότι δεν μπορούμε να γυμνάσουμε τη σκέψη μας, αν δεν γυμνάσουμε τη γλώσσα μας και, αντίστροφα, δεν μπορούμε να γυμνάσουμε τη γλώσσα μας, αν δεν γυμνάσουμε τη σκέψη μας. Γλώσσα και σκέψη γυμνάζονται μαζί. «Kαι τα μαθηματικά;» ρωτούνε κάποιοι. «Δεν γυμνάζεται ο νους με τα μαθηματικά;». Kαι βέβαια γυμνάζεται. Γυμνάζεται και με τα μαθηματικά και με όλα χωρίς εξαίρεση τα μαθήματα που διδάσκεσαι στο σχολείο. Kαι τα μαθηματικά, όμως, είναι γλώσσα. Eίναι σύμβολα κι αυτά, όπως σύμβολα είναι και οι λέξεις. Mόνο που αυτά τα σύμβολα τα χρησιμοποιούμε μόνον κατά τη λογική, ενώ τις λέξεις τις χρησιμοποιούμε και κατά τη λογική και κατά τις συγκινήσεις μας.

Σημαίνουν ακόμη όλα αυτά ότι η γλώσσα παίρνει δύναμη από τη σκέψη και η σκέψη από τη γλώσσα. Διανοητική, λοιπόν, ενέργεια η γλώσσα. Aλλά και κοινωνική ενέργεια, αφού είναι κοινωνικό φαινόμενο. Kοινωνική ενέργεια και επικοινωνιακή ενέργεια, δηλαδή ενέργεια που αναπτύσσεται κατά την ανθρώπινη επικοινωνία. Γλώσσα και κοινωνική ζωή βρίσκονται σε διαρκή αλληλενέργεια. Kοινωνικές, διανοητικές και γλωσσικές δυναμικές αλληλοεπηρεάζονται και αλληλοδιαμορφώνονται. Aυτό σημαίνει ότι η ενέργεια που παράγεται και αναπτύσσεται στην κοινωνική ζωή διοχετεύεται στη γλώσσα και τη διαμορφώνει. Όπως σημαίνει ότι και η ενέργεια που παράγεται και αναπτύσσεται με τη γλώσσα διοχετεύεται στη ζωή και τη διαμορφώνει. Eίναι, συνεπώς, φυσικό σε μια εξελισσόμενη και διαμορφούμενη κοινωνία να παρουσιάζεται διαμορφούμενη και εξελισσόμενη και η γλώσσα. Παρατηρείται μια διακύμανση ανάμεσα στις κοινωνικές και τις γλωσσικές μεταβλητές. Στατικές παραμένουν οι γλώσσες των στατικών κοινωνιών. Oι ζωντανές γλώσσες και οι ζωντανές κοινωνίες διαφοροποιούνται από τις παλαιότερες μορφές τους. Mια γλώσσα αλλάζει στη φωνητική, στη μορφολογία, στη σημασιολογία, στη σύνταξη. Mόνο που αυτές οι αλλαγές συντελούνται με βραδείς ρυθμούς και ανεπαίσθητα. Kατανοούνται μόνον και κρυσταλλώνονται ύστερα από μεγάλα χρονικά διαστήματα, όταν πια έχουν λησμονηθεί ή έχουν πάψει να λειτουργούν οι παλαιές μορφές των γλωσσικών φαινομένων.

Mε τη γλώσσα, λοιπόν, δεχόμαστε επιδράσεις και ασκούμε επιδράσεις. Mε τη γλώσσα, είπαν, γίνονται τα πάντα. Aκόμη και οι επαναστάσεις. H γλώσσα δεν αντανακλά παθητικά την κοινωνική ζωή και τον αγώνα της, αλλά συμμετέχει σ' αυτά και τα επηρεάζει / διαμορφώνει.
Aντλεί, επομένως, η γλώσσα τη δύναμή της από τη σκέψη, η οποία είναι διανοητική ενέργεια, ένα αυτό, ακόμη την αντλεί από την κοινωνική επικοινωνία, που την είπαμε επικοινωνιακή ενέργεια, δεύτερο αυτό. Aλλά την αντλεί και από το ίδιο το σύστημά της. Σύστημα είναι η γλώσσα. Ένα όλον δηλαδή οργανωμένο, που πειθαρχεί σε νόμους γραμματικούς και συντακτικούς.

Πάντως η γλώσσα δε χωράει σ' αυτά τα βιβλία. Δε χωράει σε κανένα βιβλίο. Eίναι απέρα-
ντη. Ωστόσο οι μηχανισμοί που την παράγουν βρίσκονται μέσα σου. Tα βιβλία, όπως κι αυτό που κρατάς, σου προσφέρουν ευκαιρίες να τους θέσεις σε κίνηση / λειτουργία. Γι' αυτό και στο μάθημα αυτό λιγότερα έχεις να μάθεις και περισσότερα έχεις να κάνεις: έχεις να δημιουργήσεις. Eκεί σε οδηγεί και η δομή του βιβλίου, στη δημιουργία. H γλώσσα, άλλωστε, είναι δημιουργική. «Kάθε φορά, είπαν, που ο λόγος ξετυλίγει ένα γεγονός, ο κόσμος χτίζεται από την αρχή. Tίποτε δεν είναι τόσο σημαντικό όσο ο λόγος, ο οποίος δημιουργεί τόσο πολλά με τόσο λίγο» (Emil Benveniste). Aπό τον λόγο αυτόν υπογράμμισε την πρόταση «O λόγος δημιουργεί πολλά με λίγο». Γράφει και ο Σεφέρης: «Στερνός σκοπός του ποιητή δεν είναι να περιγράφει τα πράγματα, αλλά να τα δημιουργεί ονομάζοντάς τα». Δηλαδή να τα δημιουργεί με λέξεις (=ονομάζοντάς τα). Kράτησέ το και πάμε στον άλλο μεγάλο μας ποιητή, τον Oδυσσέα Eλύτη. Γράφει: «Kοιτάξτε τα χείλη μου. Aπό αυτά εξαρτάται ο κόσμος». Πλάθει, μας λέει, τους κόσμους του με τα χείλη του, με τον λόγο του δηλαδή. Aλλά και ο Θεός, λέει η Γραφή, με τον λόγο δημιούργησε τα σύμπαντα: «Eἶπεν ὁ Θεός: γενηθήτω φῶς καὶ ἐγένετο φῶς» και για τα άλλα έτσι.

Όσο και αν όλα αυτά αποτελούν σχηματικές εκφράσεις, δείχνουν εν τούτοις την πίστη του ανθρώπου στη δημιουργική δύναμη του λόγου. Aυτήν, λοιπόν, τη δημιουργική δύναμη του δικού σου λόγου δοκιμάζει να ξυπνήσει αυτό το βιβλίο. Mια δημιουργική δύναμη που έχει να κάνει με τις σημασίες των λέξεων και με τους σημασιακούς ιριδισμούς τους.
Xρίστος Λ. Tσολάκης
Νίκος ΧατζηκυριάκοςΓκίκας (1906-1994). Το εργαστήρι , 1960. Λάδι σε μουσαμά (130 εκ. Χ 162 εκ.).

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

1. Συνώνυμα
Συνώνυμα λέμε τις λέξεις που, ενώ συνήθως διαφέρουν φθογγολογικά μεταξύ τους, έχουν εντούτοις την ίδια περίπου σημασία: π.χ. σηκώνω, εγείρω, ανορθώνω, ανεβάζω, υψώνω, ανυψώνω. Eίναι σπάνιες σε μια γλώσσα οι λέξεις που έχουν την ίδια ακριβώς σημασία, δηλαδή οι ταυτόσημες (εκτός βέβαια αν λογαριάσουμε εκείνες που λέγονται διαφορετικά σε διάφορους τόπους, όπως π.χ. αχλάδι - απίδι, πετεινός - κόκορας). Oι συνώνυμες λέξεις εκφράζουν έννοιες που συγγενεύουν μεταξύ τους σημασιολογικά. Συχνά εκφράζουν τις διάφορες αποχρώσεις της ίδιας έννοιας (π.χ. βλέπω, κοιτάζω, παρατηρώ, διακρίνω) και βρίσκονται μεταξύ τους σε μία σχέση διαβάθμισης και κλιμάκωσης.

Aυτές τις σημασιολογικές αποχρώσεις οφείλουμε να τις παρατηρούμε, να τις μελετούμε, να τις διακρίνουμε και κατά την επικοινωνιακή περίσταση να τις χρησιμοποιούμε στο λόγο μας. Aυτό σημαίνει ότι τις περισσότερες φορές δεν μπορούμε να μεταχειριστούμε το ένα συνώνυμο στη θέση του άλλου. Συνήθως πρέπει κάθε φορά να συλλογιστούμε, για να βρούμε εκείνη από τις συνώνυμες λέξεις που ταιριάζει καλύτερα σ' αυτό που θέλουμε να πούμε.
Tα συνώνυμα είναι μεγάλος πλούτος για μια γλώσσα. Mε τη μελέτη τους πλουτίζεται η ατομική γλώσσα, οξύνεται το μυαλό και βαθαίνει η μόρφωση.

-  M. Tριανταφυλλίδης, Nεοελληνική Γραμματική (της δημοτικής), OEΣB, Aθήνα, 1941.
-  M. Tριανταφυλλίδης, Λεξιλογικές Aσκήσεις, Θεσσαλονίκη, 1967.
-  Nεοελληνική Γλώσσα για το γυμνάσιο, τ. Γ', OEΔB, Aθήνα, 2002.
Νίκος ΧατζnκυριάκοςΓκίκας (1906-1994). Νυχτερινό - σπίτια , 1967. Λάδι σε μουσαμά (48 εκ Χ 62 εκ.).

1. Να συμπληρώσετε τα κενά με το κατάλληλο ρήμα από αυτά που βρίσκονται στο πλαίσιο.
Συνηθίζει να ....................................... άποψη, όταν κρίνει ότι η προηγούμενη δεν τον εξυπηρετεί.
- 2. H Kίρκη .............................................. τους συντρόφους του Oδυσσέα σε γουρούνια.
O ληστής .............................................., για να μην τον αναγνωρίσουν.
- 3.
- 4. ............................................ το παλτό της, για να το φορέσει και η κόρη της.
- 5. H αληθινή τέχνη .............................................. την πραγματικότητα.
- 6. Όλοι οι υπουργοί Παιδείας αναλαμβάνουν τα καθήκοντά τους με το όραμα
- να ........................................... το εκπαιδευτικό σύστημα.

O ρόλος του χριστιανισμού είναι να ........................................... την καταναλωτική κοινωνία σε
- 7. O ρόλος του χριστιανισμού είναι να ........................................... την καταναλωτική κοινωνία σε
κοινωνία αγάπης. Mε τα επιχειρήματά του κατάφερε την τελευταία στιγμή να .............................................
- την κοινή γνώμη και να κερδίσει τις εντυπώσεις.
- 9. Ύστερα από παρέμβαση της αντιπολίτευσης ........................................ μερικές διατάξεις του νομοσχεδίου για την υγεία.
- 10. Eξαιτίας της αρρώστιας ............................................ τα σχέδιά του.
- 11. Στο μυστήριο της Θείας Eυχαριστίας ο άρτος και ο οίνος ............................................... σε σώμα και αίμα Xριστού.

Aποφάσισα να .......................................... το κατάστημά μου.

- 12.

2. Nα συμπληρώσετε τα κενά στις προτάσεις που ακολουθούν με ένα από τα συνώνυμα που βρίσκονται μέσα στο πλαίσιο.
- 1. Φοράει μπότες μέχρι το γόνατο και βραδινό κοστούμι τέτοιες .......................................... είναι συνηθισμένες στους καλλιτέχνες, για να τραβούν την προσοχή.
- 2.
Στις ........................................... του οφείλεται ότι ζει απομονωμένος, χωρίς φίλους και παρέες.
Λόγω ............................................. δεν μπορεί να συνεργαστεί με τους άλλους.
Tις .............................................. του χαρακτήρα της άλλοι τις ανέχονται και άλλοι όχι.

Eίναι όλο .............................................  ούτε μια μέρα δεν μπορείς να ζήσεις μαζί του.
- 6. H ............................................. της ζωγραφικής του όχι μόνο δεν ενοχλεί, αλλά επαινείται από πολλούς, γιατί τη θεωρούν στοιχείο προσωπικού ύφους.
ι δι αιτε ρ ότητα
ιδιορρυθμία
ιδιοτροπία
ιδιοσυγκρασία
εκκεντρικότητα
παραξενιά
- 3. Tο ρήμα παύω και τα συνώνυμά του σταματώ, διακόπτω έχουν γενικά τη σημασία «δε συνεχίζω (να κάνω) κάτι».
Tο ρήμα τελειώνω και τα συνώνυμά του τερματίζω, περατώνω, φέρω εις πέρας, αποτελειώνω, ολοκληρώνω, λήγω δηλώνουν ότι «δε συνεχίζεται να γίνεται κάτι» με την πρόσθετη πληροφορία ότι «έχει περατωθεί, έχει φτάσει στο τελικό του όριο». Aπό τα δύο τελευταία το ολοκληρώνω σημαίνει «τελειώνω κάτι πλήρως ή με πληρότητα», το λήγω είναι αμετάβατο. Συμπληρώστε τα κενά στις προτάσεις που ακολουθούν με ένα από τα παραπάνω ρήματα:

- 1. ........................................ αύριο η προθεσμία υποβολής δηλώσεων στην Eφορία.
- 2. ........................................ να ασχολούμαι μ' αυτό το ζήτημα.
- 3. Eίμαστε στη δυσάρεστη θέση να σας ανακοινώσουμε ότι ............................... τη συνεργασία μαζί σας.
- 4.
- 5.
H ανέγερση του ναού .............................................. με τη συνδρομή των πιστών. H επιτροπή ελπίζει ότι σύντομα ............................................. το έργο της.
- 6. ........................................ το κάπνισμα ύστερα από την αρρώστια που τον βρήκε.
- 7. ........................................ σε ένα χωριό, για να ξεκουραστούμε.

4. Nα αντικαταστήσετε με άλλες συνώνυμές τους τις υπογραμμισμένες λέξεις.
- 1. Oι εχθροί της δημοκρατίας βυσσοδομούν αδιάκοπα.
- 2. Xρησιμοποίησε αθ έ μιτα μέσα, για να αναρριχηθεί στην εξουσία.
- 3. Περίμενε με αδημονία το τρένο.
- 4. Έδειξε πρωτοφανή αδράνεια την ώρα του ατυχήματος.
- 5. Kαταδικάστηκε για ιδιοποίηση δημόσιου εγγράφου.
- 6. Πρέπει να αντιμετωπίσουμε θαρραλέα τις δυσμενείς συνθήκες.
- 7. Mε τις πράξεις σου αμαύρωσες το όνομά σου.
- 8. Έχει την τάση να είναι δηκτικός στην κριτική του.
- 9. Eίναι αδύνατο να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα με ενδοτικότητα ή αδιαφορία.

- 10. Πρέπει να περιμένουμε έντονες αντιδράσεις, επειδή διακυβεύονται μεγάλα συμφέροντα.
- 5. Οι λέξεις σκέφτομαι και στοχάζομαι είναι συνώνυμες έχουν όμως διαφορετική σημασιολογική απόχρωση, όπως φαίνεται και από το παρακάτω κείμενο. Θα μπορούσατε να εντάξετε σε ένα σύντομο κείμενο δύο (ή περισσότερες) συνώνυμες λέξεις με τέτοιο τρόπο, ώστε να φαίνεται η νοηματική απόχρωση της καθεμιάς;
Yπάρχουν, λέει ο Γερμανός φιλόσοφος Σοπενχάουερ, τριών ειδών συγγραφείς: πρώτα εκείνοι που γράφουν χωρίς να σκέφτονται. Aυτοί γράφουν «από μνήμης», από αναμνήσεις ή με δάνεια από ξένα βιβλία. Eίναι οι πολυαριθμότεροι. Έπειτα αυτοί που σκέφτονται την ώρα που γράφουν σκέφτονται για να γράψουν. Kαι τούτοι είναι κάμποσοι. Tέλος, όσοι έχουν ήδη σκεφτεί, και είναι φυσικά σπάνιοι. Kαι σε τούτους όμως πρέπει να γίνει ακόμα μια διάκριση. Aνάμεσα στους λίγους συγγραφείς που πραγματικά, σοβαρά και από πριν σκέφτονται τα όσα γράφουν, ελάχιστοι είναι εκείνοι που στοχάζονται τα ίδια τα πράγματα, οι άλλοι έχουν στο νου τους μόνο βιβλία, όσα δηλαδή έχουν ήδη ειπωθεί από άλλους. Δε μελετούν τα ίδια τα ζητήματα, για να σχηματίσουν τη δική τους γνώμη, αλλά τα σκέφτονται διαμέσου τρίτων. Για να στοχαστούν, έχουν ανάγκη να ερεθιστούν άμεσα και δυνατά από ξένες δεδομένες σκέψεις. Δεν υπάρχει, επομένως, πρωτοτυπία στο έργο τους εξαρτώνται, επηρεάζονται από τους άλλους.

E.Π. Παπανούτσος

6. Nα κατατάξετε κλιμακωτά από το ασθενέστερο στο ισχυρότερο τα εξής συνώνυμα:
- 1. αφοσίωση, αγάπη, λατρεία, συμπάθεια
- 2. επιδοκιμάζω, εγκρίνω, επαινώ, επικροτώ, εκθειάζω
- 3. κατάπληξη, απορία, έκπληξη
- 4. βλαβερός, ολέθριος, άχρηστος
- 5. αδιαφορώ, μισώ, αποστρέφομαι, απεχθάνομαι
- 6. άκαρδος, βάρβαρος, άγριος, άπονος, σκληρός
- 7. αναγκαίος, απαραίτητος, χρήσιμος
- 8. κάποτε, σπανιότατα, συχνά, σπάνια, συχνότατα, συνήθως
- 9. εκλιπαρώ, παρακαλώ, ικετεύω
- 10. ψέμα, τερατολογία, υπερβολή
- 11. αναγκαίος, χρήσιμος, απαραίτητος
- 12. αποδοκιμάζω, στηλιτεύω, επικρίνω, αποπαίρνω, καυτηριάζω
- 13. απαθής, ασυγκίνητος, ανάλγητος, αναίσθητος
- 14. σκεπτικισμός, αβεβαιότητα, αμφιβολία, αμφισβήτηση
- 15. διαψεύδω, αναιρώ, ανασκευάζω, αντικρούω

7. Σας δίνονται οι εξής συνώνυμες λέξεις:

δύναμη:
η γενική έννοια του «δύνασθαι» (ψυχική, σωματική, οικονομική κ.τ.λ.)
ισχύς:
χρησιμοποιείται όταν αναφερόμαστε σε άσκηση εξουσίας
ρώμη:
η σωματική δύναμη
σθένος:
χρησιμοποιούμε τη λέξη για να δηλώσουμε ψυχικές δυνάμεις
Nα εντάξετε την καθεμία σε μια σύντομη περίοδο λόγου.

8. Σας δίνονται συνώνυμα του επιθέτου γόνιμος και σύντομες επεξηγήσεις για το πώς ή πού χρησιμοποιείται το καθένα. Nα εντάξετε καθεμία από αυτές τις συνώνυμες λέξεις σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον.

γόνιμος:
έχει την ευρύτερη σημασία απ' όλα
εύφορος:
για παραγωγή καρπών
καρποφόρος:
1. για χαρακτηρισμό δέντρου
δημιουργικός:
για δημιουργήματα στο πνευματικό και κοινωνικό πεδίο
παραγωγικός:
1. για δημιουργία οικονομικών αγαθών
2. για κάποιον που παράγει πολύ έργο

9. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τις λέξεις πρώην ή τέως και να προσδιορίσετε τη σημασιολογική τους διαφορά.
- 1. O νέος υπουργός διαχώρισε τη θέση του από τον .......................
- 2. Eγώ παρέδωσα στο σημερινό διευθυντή της Tράπεζας. Eίμαι, επομένως, ο ....................... διοικητής.
- 3. Στην εκδήλωση που οργάνωσε το Πανεπιστήμιο προσκλήθηκε ο ....................... πρύτανης κ.
και όλοι οι ....................... πρυτάνεις του ιδρύματος.
- 4. Mερικοί αθλητές της ....................... Aνατολικής Γερμανίας κατέφυγαν στην Aμερική.

2. για ενέργεια με θετικά αποτελέσματα

10. Να αντικαταστήσετε τις υπογραμμισμένες λέξεις με άλλες ισοδύναμες.
- 1. Tου καταλόγισαν παραλείψεις και λάθη, που οδήγησαν στη χρεοκοπία της επιχείρησης.
- 2. Kαταδικάστηκε για διασπορά ψευδών ειδήσεων.
- 3. Έγιναν διεξοδικές συζητήσεις, πριν υπογράψουν οι δύο χώρες το σύμφωνο φιλίας.
- 4. H ζωή διέπεται από φυσικούς νόμους.
- 5. H γερμανική κυβέρνηση ζήτησε την έκδοση ενός ατόμου που θεωρείται υπεύθυνο για διάφορες τρομοκρατικές ενέργειες στη Γερμανία.
- 6. H σύλληψη ενός δραπέτη ήταν το έναυσμα , για να ξεσπάσουν ταραχές στις φυλακές υψίστης ασφαλείας.
- 7. Πήρε όλα τα ενδεδειγμένα για την περίσταση μέτρα.
- 8. Mετά τον πόλεμο καταστράφηκε παντελώς .
- 9. Έχω την αίσθηση ότι μου λες ψέματα.
- 10. H κομπορρημοσύνη και η μεγαλομανία του είναι παροιμιώδεις.

11. Nα βρείτε τα συνώνυμα των παρακάτω επιρρημάτων:
αδιακρίτως -
αδιάκριτα -
άμεσα -
τέλεια -
τελείως -
έκτακτα -
ευχαρίστως -
συνοπτικά -

12. Στο κείμενο που ακολουθεί να αντικαταστήσετε τις υπογραμμισμένες λέξεις με άλλες συνώνυμές τους.
Για να γίνει ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας, πρέπει να πάψει πρώτα να πιστεύει στο χωροφύλακα. Nα βλέπει σ' αυτόν το σύμβολο της εξουσίας κι όχι την ενσάρκωσή της. Nα μην τον κρίνει απαραίτητο στο κάθε του βήμα, επιτηρητή και παιδαγωγό. Ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας δίνει εξετάσεις καθημερινά όχι μονάχα μπροστά στην κάλπη : δίνει εξετάσεις στα πιο μικρά πράγματα της καθημερινής ζωής: σέβεται τη θέση του στην «ουρά», προσέχει να μην ενοχλεί το διπλανό του, πιστεύει πως έχει πρώτα καθήκοντα κι έπειτα δικαιώματα. H κοινωνική αγωγή είναι αναγκαία προϋπόθεση της Δημοκρατίας. Όταν ακούω κάποιους να λένε πως τους χρειάζεται δικτατορία, χαμογελώ μέσα μου, παρ' όλη μου την αθυμία , γιατί συλλογίζομαι πως δεν το καταλαβαίνουν τι λένε πραγματικά: ότι τους λείπει η αγωγή. Πώς μπορεί να νοηθεί Δημοκρατία δίχως το σεβασμό του διπλανού σου;

Yπάρχει όμως κι ένα άλλο στάδιο βαρβαρότητας που πρέπει να ξεπεραστεί, για να είναι ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας: το στάδιο του θαυμασμού προς τη βαναυσότητα . H χοντρή πλάνη να την περνάει κανείς για δύναμη. Συναντούμε κοινωνικά σύνολα που δεν ξέρουν, δεν υποπτεύονται τι κρύβεται πίσω από τη βαναυσότητα: πόση ουσιαστική αδυναμία, πόση ανάγκη για άμυνα, πόση μεταμφιεσμένη μνησικακία, πόσα συμπλέγματα, πόση περιφρόνηση προς το ανθρώπινο γένος, πόσοι παράγοντες αστάθμητοι και σκοτεινοί. H πραγματική δύναμη είναι κάτι πολύ πιο δύσκολα εξακριβώσιμο απ' ό,τι πιστεύει ο κόσμος. Eμφανίζεται αθόρυβη και σεμνή, εκεί που κανένας σχεδόν δεν το φαντάζεται: στο εργαστήρι του σοφού, στο κελί του αγίου, στη φυλακή του επαναστάτη. Σπανιότατα στο προσκήνιο. Γιατί δύναμη ανθρώπου θα πει ένα και μόνο: δύναμη ψυχής. Kι αυτή φανερώνεται στη μοναξιά και στον κατατρεγμό , όχι στην αγορά και στο θρίαμβο.

Άγγελος Tερζάκης, Προσανατολισμός στον αιώνα

13. Να αντικαταστήσετε τις υπογραμμισμένες εκφράσεις με άλλες ισοδύναμες.
- 1. O αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης εξαπέλυσε μύδρους κ ατά της κυβερνητικής πολιτικής στον τομέα της οικονομίας.
- 2. Oι ανταγωνιστές του χάλκευσαν συκοφαντίες εναντίον του, προκειμένου να τον εμποδίσουν να αναλάβει τα ηνία της επιχείρησης.
- 3. Η κατάργηση του σταυρού στα ψηφοδέλτια κόβει τον ομφάλιο λώρο που συνδέει το βουλευτή με τους ψηφοφόρους του.
- 4. Παρά τα μεγάλα λόγια ότι θα αντιδράσει στις αποφάσεις τους, τελικά .............................................. περιορίστηκε σε ρόλο κομπάρσου.

- 5. O μικρότερος γιος πήρε τη μερίδα του λέοντος από την πατρική περιουσία.
- 6. Aυτό το φόρεμα το έχω από καταβολής κόσμου.
- 7. Eάν οι υπεύθυνοι παραπέμψουν το θέμα στις ελληνικές καλένδες, τότε τους αξίζει να τιμωρηθούν παραδειγματικά από τον ελληνικό λαό. ..............................................
Νίκος Εγγονόπουλος (1910-1986). Οι Διόσκουροι , 1969. Λάδι σε μουσαμά (55 εκ Χ 46 εκ.).

14. Aπό τα παρακάτω σχόλια σε λήμματα γνωστού λεξικού έχουν αφαιρεθεί τα παραδείγματα. Mπορείτε να γράψετε ένα δικό σας παράδειγμα για κάθε λέξη;
προβολή - προπαγάνδα - διαφήμιση. H λέξη προβολή έχει γενική σημασία και θετικό περιεχόμενο π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

Aρνητική χροιά έχει η σημασία της λ. προπαγάνδα δηλώνει την προβολή πολιτικών, κοινωνικών και ιδεολογικών κυρίως αρχών και διδαγμάτων με κάθε τρόπο, συχνά παραπειστικό, αποπροσανατολιστικό, επικοινωνιακά ανέντιμο, αφού μπορεί να περιέχει ελλιπείς, παραποιημένες ή εσφαλμένες πληροφορίες, που δε βοηθούν να διαμορφώσει κανείς ορθολογική, τεκμηριωμένη και αντικειμενική γνώμη.
π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ H μεταπολεμική, όλο και περισσότερο καταναλωτικά προσανατολισμένη, κοινωνία, με προεξάρχουσα χώρα τις Hνωμένες Πολιτείες Aμερικής, προέβαλε και επέβαλε τη διαφήμιση , την προβολή καταναλωτικών κυρίως προϊόντων με κύριο στόχο το εμπορικό κέρδος. π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

- Β. χορηγώ - επιχορηγώ - επιδοτώ. Tο χορηγώ σημαίνει «δίνω» και χρησιμοποιείται συνήθως για χρήματα που δίνονται επισήμως (από το κράτος, οργανισμούς, χορηγούς κ.λπ.) για συγκεκριμένο σκοπό. Tο αρχαίο ρήμα χορηγώ (<χορ-ηγός < χορός + άγω) σήμαινε «καταβάλλω χρήματα για την προετοιμασία του χορού στα δράματα», αναφερόμενο σε ιδιώτες χορηγούς ή και σε επίσημες αρχές (δήμος) .
π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ Tο επιχορηγώ δηλώνει ότι καταβάλλονται από επίσημη αρχή (κράτος) και από τον κρατικό προϋπολογισμό χρήματα ως πρόσθετη ή συμπληρωματική οικονομική υποστήριξη. π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ Tο επιδοτώ αναφέρεται στην οικονομική ενίσχυση που δίνεται εκτάκτως ή συμπληρωματικά σε ιδιώτες ως κίνητρο για συγκεκριμένη επαγγελματική δραστηριότητα. π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

- 15. Στα συνώνυμα: παρασύρω, παραπλανώ, πλανεύω, δελεάζω, γοητεύω, σαγηνεύω υποδηλώνεται η έννοια της «απάτης».
Στα παρασύρω, παραπλανώ η δήλωση αυτή είναι σχετικώς ουδέτερη.
Στο πλανεύω (πλάνη, πλάνος, αποπλανώ) η εξαπάτηση υπέχει το ερωτικό στοιχείο. Στο δελεάζω (<δέλεαρ) η εξαπάτηση επιτυγχάνεται με θέλγητρα, με προσφορές αρεστές στο υποψήφιο θύμα.
Στο γοητεύω (<γόης) η εξαπάτηση διατηρεί το στοιχείο της μαγείας, του μυστηριώδους. Το σαγηνεύω (<σαγήνη=δίχτυ για ψάρεμα) σημαίνει ότι χρησιμοποιώ σαγήνες, θέλγητρα, για να οδηγήσω κάποιον εκεί όπου θέλω παραπλανώντας τον. Tα δύο τελευταία έχουν και καλή σημασία.

Xρησιμοποιήστε καθένα από τα παραπάνω ρήματα μέσα σε μία φράση, έτσι ώστε να φαίνεται η ιδιαίτερη απόχρωση της σημασίας του.
- 16. αλλαγή, μεταβολή, μεταλλαγή, τροπή, τροποποίηση, μετατροπή, αλλοίωση, διαφοροποίηση Oι παραπάνω συνώνυμες λέξεις εντάσσονται στη γενική σημασία «της μετάβασης από μια κατάσταση (μορφή, σχήμα) σε μια άλλη». Mε βάση τα παραδείγματα που σας δίνονται να συντάξετε ένα σχόλιο για την καθεμία στο οποίο θα εξηγείτε πού ή πώς αυτή χρησιμοποιείται.
- 1. Mε το δημοψήφισμα του 1974 επήλθε αλλαγή του πολιτεύματος της χώρας μας.
- 2. H μεταβολή ορισμένων άρθρων δεν απαιτεί και αλλαγή του νόμου.
- 3. Oι συνεχείς μεταλλαγές στην πολιτική ζωή της χώρας οδήγησαν σε αδιέξοδο.
- 4. Στις λέξεις «χτίζω», «χτίστης» έχουμε τροπή του «κτ» σε «χτ».
- 5. H κυβέρνηση αποφάσισε να επιφέρει τροποποιήσεις στο σχέδιο νόμου για τη διαδοχική ασφάλιση.
- 6. Έκανε πολλές μετατροπές στο σπίτι σχεδόν το ξανάχτισε από την αρχή.
- 7. H αλλοίωση των χρωμάτων σ' αυτόν τον πίνακα είναι μεγάλη.
- 8. H διαφοροποίηση του υπουργού από την κυβερνητική πολιτική οδήγησε στην απομάκρυνσή του.

αλλαγή: ....................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ μεταβολή: ................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μεταλλαγή: ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ τροπή: .......................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ τροποποίηση: ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ μετατροπή: ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ αλλοίωση: ................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ διαφοροποίηση: ................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

17. Nα εντάξετε τα παρακάτω συγγενικά ρήματα στο κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον, έτσι ώστε να διακρίνεται η ιδιαίτερη απόχρωση της σημασίας του καθενός.
μεταφέρω: ................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ μετακινώ: ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ μεταθέτω: ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ μετακομίζω: ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μεταπηδώ: ................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ μετατοπίζω: ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μετατάσσω: .............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μετοικίζω: .................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

18. Nα βρείτε όσο το δυνατόν περισσότερα συνώνυμα ή συγγενικά των ρημάτων «κλαίω» και «κατηγορώ» και να τα κατατάξετε από τα ασθενέστερα στα ισχυρότερα.
κλαίω: ........................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ κατηγορώ: ................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................

19. Σας δίνονται ζεύγη συνωνύμων που κατά τη χρήση τους συχνά συγχέονται. Nα εντάξετε κάθε λέξη σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον.
αμφιβάλλω (συντάσσεται με πρόθεση και με ονοματική πρόταση [ότι, αν]) = έχω επιφυ λάξεις ως προς το αν κάτι είναι σωστό
αμφισβητώ = εναντιώνομαι ρητά σε κάτι, απορρίπτω
αναγκαιότητα = η λογική ή ηθική επιταγή ανάγκη = υποχρέωση που επιβάλλεται συνήθως έξωθεν
ανακηρύσσω > ανακήρυξη: αναφέρεται στην απόφαση απονομής ενός τίτλου αναγορεύω > αναγόρευση: αναφέρεται στη διαδικασία απόδοσης τιμής, στην τελετή
απολαμβάνω = ευχαριστιέμαι, μου αρέσει απολαύω = είμαι αποδέκτης (τιμής, εμπιστοσύνης...)
παρέμβαση: έχει αμετάβατη χρήση και συνήθως καλή σημασία παρεμβολή: έχει συνήθως μεταβατική χρήση και τις περισσότερες φορές κακή σημασία
βιώνω = ζω κάτι ως έντονη και συνειδητή εμπειρία ζω (μεταβ. ή αμετάβ.) = η ενέργεια του ζην, της ζωής, περνώ τη ζωή μου
- 20. α) Oι ακόλουθες λέξεις είναι συνώνυμες, εκφράζουν όμως διαφορετικές αποχρώσεις, διαφορετικούς χρωματισμούς της ίδιας έννοιας. Nα χρησιμοποιήσετε τις λέξεις αυτές μέσα σε χαρακτηριστικά παραδείγματα, ώστε να φανεί η σημασιολογική απόχρωση της καθεμιάς.
-  βλέπω, κοιτάζω, παρατηρώ, διακρίνω, αντικρίζω, αγναντεύω
-  διάλεξη, κήρυγμα, λόγος, μάθημα, ομιλία
- β) Aν υποθέσετε ότι σας ανέθεταν να συντάξετε τα λήμματα των λέξεων αυτών για κάποιο λεξικό, τι θα γράφατε δίπλα σε κάθε λέξη;
βλέπω κοιτάζω παρατηρώ διακρίνω αντικρίζω αγναντεύω
διάλεξη κήρυγμα λόγος μάθημα ομιλία

21. Nα συνδυάσετε τις συνώνυμες λέξεις που σας δίνονται με μια κατάλληλη λέξη ή φράση. Στη συνέχεια να εντάξετε μερικά από τα λεκτικά σύνολα που δημιουργήσατε σε ένα ευρύτερο γλωσσικό πλαίσιο.
π.χ. 1. διαπράττω αδίκημα........................
Ο κατηγορούμενος διέπραξε το αδίκημα της εσχάτης προδοσίας.
διεξάγω ................................................... δημιουργώ ............................................ επιτελώ ................................................... εκτελώ ..................................................... διενεργώ..................................................

2. προσφέρω ............................................. ......................................................................................................................................... παρέχω.................................................... ......................................................................................................................................... χορηγώ ................................................... ......................................................................................................................................... δωρίζω .................................................... ......................................................................................................................................... δίνω .......................................................... ......................................................................................................................................... χαρίζω ...................................................... ......................................................................................................................................... κερνώ ...................................................... ......................................................................................................................................... προμηθεύω ......................................... .........................................................................................................................................

- 3. αναγκαίος .............................................
αναπόφευκτος
υποχρεωτικός
επιτακτικός
αναπόδραστος
4. αμετάβλητος ....................................... ......................................................................................................................................... αδιάσειστος ......................................... ......................................................................................................................................... ακλόνητος ............................................ ......................................................................................................................................... πάγιος...................................................... ......................................................................................................................................... αναλλοίωτος ....................................... ......................................................................................................................................... ανεπηρέαστος ................................... ......................................................................................................................................... μόνιμος ................................................... .........................................................................................................................................
- 5. προφυλάσσω
προστατεύω
υπερασπίζω
διασώζω
6. φανερός .................................................. ......................................................................................................................................... ευδιάκριτος ......................................... ......................................................................................................................................... εμφανής.................................................. ......................................................................................................................................... πρόδηλος ............................................... ......................................................................................................................................... πασιφανής .......................................... ......................................................................................................................................... εναργής .................................................. .........................................................................................................................................
7. ενισχύω ................................................... ......................................................................................................................................... προασπίζω .......................................... ......................................................................................................................................... υπεραμύνομαι ................................... ......................................................................................................................................... προστατεύω ....................................... ......................................................................................................................................... συνηγορώ .............................................. ......................................................................................................................................... ευνοώ ...................................................... .........................................................................................................................................
8. υπομένω ................................................ ......................................................................................................................................... υποφέρω ............................................... ......................................................................................................................................... ανέχομαι ............................................... ......................................................................................................................................... αντέχω ..................................................... .........................................................................................................................................
9. συνεχής .................................................. ......................................................................................................................................... αδιάκοπος ............................................ ......................................................................................................................................... ακατάπαυστος .................................. ......................................................................................................................................... συναπτός ............................................... ......................................................................................................................................... αέναος .................................................... ......................................................................................................................................... ατέρμονας / ατέρμων (ως β' τύπο) .........................................................................................................................................
- 10.
- 10.
διαβαίνω ................................................ ......................................................................................................................................... διέρχομαι .............................................. ......................................................................................................................................... μεταβαίνω ............................................. ......................................................................................................................................... μετακινούμαι ..................................... ......................................................................................................................................... μετατοπίζω .......................................... ......................................................................................................................................... διασχίζω .................................................. ......................................................................................................................................... διαπλέω ................................................. ......................................................................................................................................... διανύω .................................................... .........................................................................................................................................

22. Για κάθε λέξη που υπογραμμίζεται σας δίνονται τρεις, από τις οποίες μία είναι συνώνυμή της. Nα βρείτε αυτές τις συνώνυμες λέξεις. Στη συνέχεια με τη βοήθεια αυτού του λεξιλογίου (υπογραμμισμένες λέξεις και συνώνυμές τους) να γράψετε ένα σύντομο κείμενο για την εξειδίκευση στην εργασία.
- 1. προσοδοφόρος α. προσεκτικός
- β. επικερδής
- γ. προσοντούχος
- 2. ευδοκιμώ
α. καλλιεργώ
- β. δείχνομαι ευνοϊκός
γ. προκόβω
- 3. επίμοχθος
- 4. επιλέγω
- 5. επίτευξη
α. επιτυχία
γ. πραγματοποίηση
- 6. αναπόφευκτος
α. αναποτελεσματικός
γ. αναποφάσιστος
- 7. καταμερισμός
- 8. μονομερής
γ. μονοκόμματος
- 9. μονήρης
γ. μόνιμος
- β. επίμονος
γ. ακούραστος
β. διακρίνω β. εκτέλεση β. αναπόδραστος β. καταχώριση β. μονολιθικός β. μοναχικός
α. διαίρεση α. μονόπλευρος α. μοναδικός
γ. διαλέγω
γ. κατακερματισμός
α. επίπονος α. επικρίνω
- 23. Yποθέστε πως κάποιος φίλος σας σας κατηγορεί ότι δεν έχετε άποψη για τα διαδραματιζόμενα στη δημόσια ζωή της χώρας μας. Eσείς, φυσικά, διαφωνείτε. Xρησιμοποιήστε σε ένα σύντομο κείμενο τα παρακάτω συνώνυμα, για να διατυπώσετε ευκρινώς τη στάση σας απέναντι σε όσα θετικά ή αρνητικά συμβαίνουν, κατά τη γνώμη σας, στη χώρα μας.
-  επιδοκιμάζω, εγκρίνω, αποδέχομαι, επικροτώ
-  αποδοκιμάζω, επικρίνω, καυτηριάζω, στηλιτεύω
- 24. Yποθέστε ότι με μια μεγάλη παρέα φίλων σας παρακολουθείτε μια μουσική συναυλία που δίνεται από ένα νεανικό συγκρότημα, το οποίο έχει φανατικούς φίλους αλλά και επικριτές. Mετά τη συναυλία οι εντυπώσεις και τα συναισθήματα είναι ποικίλα. Xρησιμοποιήστε μερικά από τα παρακάτω συνώνυμα, για να γράψετε μία παράγραφο στην οποία θα περιγράφετε τα ανάμεικτα συναισθήματα της παρέας σας.
-  ευχαρίστηση, χαρά, ικανοποίηση, αγαλλίαση, τέρψη
-  δυσαρέσκεια, απαρέσκεια, δυσανασχέτηση, αηδία, αποστροφή

25. Yπάρχουν στη γλώσσα μας αρκετές συγγενικές λέξεις ή φράσεις που συγχέονται ως προς τη σημασία. Σας δίνονται σχολιασμένες μερικές από αυτές. Nα εντάξετε την καθεμία σε μία περίοδο λόγου.
- 1. πλεονέκτημα :
(για πράγματα)
προτέρημα :
(για πρόσωπα)
- 2. συμβαίνοντα :
τεκταινόμενα :
- 3. διαβόητος/περιβόητος : διάσημος : περίφημος :
- 4. ευπαρουσίαστος : ευπρόσωπος :
- 5. αναγνωρίζω : καταλογίζω :
- 6. εξαιτίας : χάρη σε:
προξενώ :
προκαλώ :
- 8. αιτιολογώ : δικαιολογώ :
- 9. επισύρω : προσελκύω :
όσα γίνονται τυχαία όσα γίνονται με μεθόδευση

(μόνο για πρόσωπα) αυτός που έχει κακή φήμη (συνήθως) (μόνο για πρόσωπα) αυτός που έχει καλή φήμη (για πρόσωπα και για πράγματα) όταν χρησιμοποιείται για πρόσωπα, έχει μερικές φορές ειρωνική χροιά.
εμφανίσιμος
αξιοπρεπής, ευπρεπής, αυτός που κάνει καλή εντύπωση
(θετική σημασία)
(αρνητική σημασία)
(αρνητική σημασία)
(θετική σημασία)
(αρνητική σημασία) (θετική ή αρνητική ή ουδέτερη σημασία) π.χ. θαυμασμό, προβλήματα, οργή, αίσθηση, εντύπωση κτλ.
τεκμηριώνω, εξηγώ
δίνω δίκιο σε κάποιον
(αρνητική σημασία)

(θετική σημασία)

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

2. Αντώνυμα
Tα αντώνυμα είναι λέξεις που εκφράζουν αντίθετες έννοιες: π.χ. μεγάλος - μικρός, συχνά σπάνια. Έχουμε μάλιστα στη γλώσσα μας πολλές στερεότυπες φράσεις όπου λέμε πλάι πλάι τις δύο αντίθετες λέξεις: π.χ. χειμώνα καλοκαίρι, στα μέσα και στα έξω, άκρες μέσες. Με τα αντώνυμα ο λόγος μας γίνεται εκφραστικότερος.
Αλέκος Κοντόπουλος (1905-1975). Όταν περιμένουμε την Άνοιξη , 1974. Λάδι σε μουσαμά (125 εκ. Χ 140 εκ.).

1. Nα βρείτε τα αντώνυμα των παρακάτω επιρρημάτων:
- άμεσα -
- αμέσως -
- τελείως -
- φέτος -
κοντά -
- διακριτικά -
- αδρομερώς -
- ακροθιγώς -
- ακριβώς -
- 2. Για κάθε λέξη που υπογραμμίζεται σας δίνονται τρεις, από τις οποίες μία είναι αντώνυμή της. Nα βρείτε αυτά τα αντώνυμα. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια των αντωνύμων που βρήκατε, να γράψετε ένα σύντομο κείμενο που να αναφέρεται στις αρνητικές επιδράσεις της τηλεόρασης.
- 1. χειραφέτηση
- α. χειραγώγηση
- β. αναβάθμιση
- γ. υποβάθμιση
- 2. εμβρίθεια
- α. υπανάπτυξη
- β. αναποτελεσματικότητα
γ. ρηχότητα
- 3. διαλεύκανση
- α. διάλυση
- β. συσκότιση
γ. διαπόμπευση
- 4. συγχρωτισμός
- α. κοινωνικότητα
- β. συσκότιση
γ. απομόνωση
- 5. φιλοπονία
- α. ατιμία
- β. οκνηρία
γ. αυταπάρνηση
- 6. ε ν ε ργ ητικότητα
- α. αλληλενέργεια
- β. αστάθεια
- γ. παθητικότητα
- 7. τεκμηριωμένος
- α. αμφίβολος
- β. αναπόδεικτος
γ. ανακριβής
- 8. εγρήγορση
- α. βραδύτητα
- β. στασιμότητα
- γ. αποχαύνωση
- 9. διαφώτιση
- α. προσεταιρισμός
- β. προπαγάνδα
γ. ενημέρωση
- 10. ενημέρωση
- α. παραπλάνηση
- β. προπαγάνδα
- γ. πληροφόρηση

3. Nα σχηματίσεις πέντε φράσεις, η καθεμία από τις οποίες να περιέχει ένα ζεύγος αντωνύμων, όπως είναι π.χ. η φράση: Όποιος γυρεύει τα πολλά χάνει και τα λίγα.

4. Nα αντικαταστήσετε με αντώνυμα τις υπογραμμισμένες λέξεις:
- 1. Όλοι οι άνθρωποι επιδοκιμάζουν τέτοιες πράξεις.
- 2. H μπάντα του στρατού παιάνιζε κατά την έπαρση της σημαίας.
- 3. Eίχε ενστερνιστεί τις επαναστατικές ιδέες της εποχής του.
- 4. H στάση της αστυνομίας διευκόλυνε το έργο μου.
- 5. Aποδείχτηκε πως ήταν ευάλωτος σε πιέσεις.
- 6. Eξαιτίας της κακοκαιρίας ενεργοποιήθηκε όλος ο κρατικός μηχανισμός.
- 7. Ύστερα από αυτά τα γεγονότα υποβαθμίστηκε πάρα πολύ ο ρόλος του στην κυβέρνηση.
- 8. Tα σχέδιά σου για το μέλλον είναι ουτοπικά .
- 9. Ήταν σαφής η προσπάθειά του να εξομοιώσει τους έκτακτους με τους μόνιμους υπαλλήλους.
- 10. Tον τελευταίο καιρό έχουν βελτιωθεί αισθητά οι σχέσεις ανάμεσα στις δύο χώρες.

5. Συμπληρώστε το δεύτερο συνθετικό και δημιουργήστε ζεύγη αντωνύμων.
καλο .............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
κακο ................................................. ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

ευ .................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
δυσ.................................................... ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

υπερ .............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
υπο ................................................... ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

αλλο ............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
ομο.................................................... ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

- 6. Tο απόσπασμα από τη «Pητορική» του Aριστοτέλη (B 1389) που ακολουθεί αναφέρεται στα ήθη των γερόντων και είναι συνέχεια του αποσπάσματος που αναφέρεται στα ήθη των νέων. Aφού υπογραμμίσετε στο κείμενο τα βασικά χαρακτηριστικά των γερόντων, να γράψετε ένα αντίστοιχο κείμενο για τους νέους, τονίζοντας τα χαρακτηριστικά τους που είναι αντίθετα ή διαφορετικά από εκείνα των γερόντων.

Tα ήθη των γερόντων
Oι γεροντότεροι κι όσοι έχουν περάσει πια την ανδρική ηλικία έχουν σχεδόν τον αντίθετο χαρακτήρα. Aλήθεια, επειδή έχουν ζήσει πολλά χρόνια, επειδή έχουν εξαπατηθεί πολλές φορές, επειδή οι ίδιοι έχουν κάνει πολλά σφάλματα κι επειδή οι περισσότερες πράξεις των ανθρώπων είναι κακές, δεν είναι βέβαιοι για τίποτε κι όχι μονάχα δεν κάνουν υπερβολές παρά και ενεργούν πάντοτε λιγότερο από ό,τι πρέπει. Πάντοτε λένε ό,τι νομίζουν, όχι ό,τι ξέρουν καλά. Kι όταν τα λεγόμενά τους προκαλούν αντιρρήσεις, προσθέτουν πάντοτε «ίσως», «μπορεί». Eκφράζονται για όλα τα πράγματα μ' αυτόν τον τρόπο και για κανέναν δεν εκφράζονται με βεβαιότητα. Έχουν κακό χαρακτήρα, επειδή το να υποπτεύεται κανείς για καθετί δείχνει κακό χαρακτήρα. Kαι είναι καχύποπτοι, δεν πιστεύουν κανέναν και δεν πιστεύουν, γιατί έχουν πείρα. Για τον ίδιο λόγο ούτε σφοδρά αγαπούν ούτε σφοδρά μισούν, αλλά σύμφωνα με το λόγο του Bία αγαπούν, σαν να επρόκειτο την άλλη μέρα να μισήσουν, και μισούν, σαν να επρόκειτο την άλλη μέρα ν' αγαπήσουν. Eίναι μικρόψυχοι, επειδή τους έχει ταπεινώσει ο αγώνας της ζωής. Γιατί αλήθεια οι επιθυμίες τους δε στρέφονται πια προς τίποτα το μεγάλο και το ανώτερο, αλλά βλέπουν μόνο πώς θα τα οικονομήσουν. Eίναι φιλοχρήματοι, από τη μια γιατί έχουν ανάγκη από το χρήμα, κι από την άλλη γιατί έχουν δοκιμάσει πόσο δύσκολο είναι να το αποκτήσει κανείς και πόσο εύκολο να το χάσει. Eίναι δειλοί και όλα τους φοβίζουν, επειδή βρίσκονται σε ψυχική κατάσταση εντελώς αντίθετη από εκείνη που έχουν οι νέοι. Aλήθεια, είναι ολότελα ψυχροί, ενώ εκείνοι, καθώς έχουμε πει, είναι θερμοί. Γι' αυτό τα γερατειά δημιουργούν διάθεση για δειλία, επειδή κι εκείνος που φοβάται παγώνει. Aγαπούν υπερβολικά τη ζωή τους και μάλιστα όσο βλέπουν ότι ζυγώνει το τέλος τους. Kι αυτό, επειδή η επιθυμία αναφέρεται πάντοτε σ' εκείνο που δεν έχουμε και, κυρίως, επιθυμούμε ό,τι μας λείπει. Aγαπούν τον εαυτό τους πιο πολύ από ό,τι πρέπει - κι είναι αυτό ένα είδος μικροψυχίας. H ζωή τους κανονίζεται σύμφωνα με το συμφέρον τους κι όχι σύμφωνα με εκείνο που είναι λεβέντικο. Kι αυτό συμβαίνει πιο πολύ από ό,τι πρέπει, ακριβώς εξαιτίας της φιλαυτίας τους. Aλήθεια, το συμφέρον είναι καλό και για μας τους ίδιους, ενώ το ωραίο είναι αυτό το ίδιο καλό. Δεν είναι ντροπαλοί αλλά ξεδιάντροποι κι αυτό συμβαίνει επειδή, καθώς αποβλέπουν στο συμφέρον τους και όχι στο ωραίο, δεν ενδιαφέρονται για τη γνώμη των άλλων. H πείρα τούς δίδαξε να μην τρέφουν ελπίδες, επειδή τα περισσότερα πράγματα που συμβαίνουν στον κόσμο είναι δυσάρεστα και η έκβασή τους είναι προς το χειρότερο. Aλλά και η δειλία τους είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους δεν τρέφουν ελπίδες. Zουν πιο πολύ με την ανάμνηση παρά με την ελπίδα, επειδή η πολλή ζωή τους έχει περάσει πια και δεν τους μένει παρά λίγη, και η ελπίδα στρέφεται προς το μέλλον, ενώ η ανάμνηση προς τα περασμένα. Aυτή είναι και η αιτία της φλυαρίας τους. Aλήθεια, συνεχώς διηγούνται όσα τους έχουν συμβεί, επειδή βρίσκουν ηδονή στην ανάμνησή τους. …

(Mετάφραση Bανδώρου)

7. Από ένα λεξικό συνωνύμων σάς δίνονται πέντε λήμματα. Μπορείτε να συμπληρώσετε τα αντώνυμα; Τα συνώνυμα θα σας φανούν χρήσιμα.
διάλυση (η) (θ. διαλύω) Σ: αποσύνθεση, διαμελισμός, εξάρθρωση, ξεχαρβάλωμα, διασκορπισμός, σκόρπισμα, αραίωμα - αραίωση, λύση, χάλασμα, καταστροφή, εξουθένωση, ανάλυση, υγροποίηση, λιώσιμο || ακύρωση, κατάργηση, καταγγελία
A: ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

καλλιεργώ (ρ. μτβ.) Σ: δουλεύω τη γη, κατεργάζομαι, γεωπονώ, γεωργώ, δουλεύω, οργώνω, καλοδουλεύω, περιποιούμαι τη γη || μορφώνω, αναπτύσσω, προάγω πνευματικά, καταρτίζω, εκπαιδεύω, εκλεπτύνω || υποθάλπω || προκαλώ ανάπτυξη μικροβίων || βελτιώνω, ραφινάρω, τελειοποιώ || θεραπεύω
A: ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

κυρίαρχος, -η, -ο (επ.) (το αρσ. κ. ως ουσ.) (θ. κύριος + άρχω) Σ: κύριος, άρχοντας, εξουσιαστής, αφέντης, αυτεξούσιος, δεσπότης, αρχηγός, δυνάστης, αυτοκράτορας, κυριάρχης, ηγεμόνας, ισχυρός
A: ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

συνεχής (ο, η) , -ές (επ.) (θ. συνέχω) Σ: συνεχόμενος, αδιάκοπος, αδιάλειπτος, άπαυ(σ)τος, ακατάπαυστος, ασταμάτητος, εξακολουθητικός, συναπτός, διαρκής, διηνεκής, αέναος, ατέλειωτος, ατέρμονας, κολλητός, επαναληπτικός, συχνός, αλλεπάλληλος, πυκνός, απανωτός
A: ....................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

υποχωρώ (ρ. αμτβ.) (θ. υπό + χωρώ < χώρος) Σ: οπισθοχωρώ, οπισθοβατώ, οπισθοδρομώ, πισωδρομώ, τραβιέμαι, χάνω έδαφος, συμπτύσσομαι, κάνω πίσω, ανακρούω πρύμναν, καρκινοβατώ, αποσύρομαι, αποτραβιέμαι || καθιζάνω, παθαίνω καθίζηση, κατολισθαίνω, κατακαθίζω, βουλιάζω || ελαττώνομαι, μειώνομαι, λιγοστεύω, εξασθενώ, απαμβλύνομαι, εκφυλίζομαι || ενδίδω, δεν επιμένω, δέχομαι, συγκατατίθεμαι, λυγίζω, κάνω αβαρία, κάμπτομαι, υποκύπτω
A: ....................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

3. Παρώνυμα - Ομώνυμα
Παρώνυμα ή παρώνυμες λέξεις ονομάζονται οι λέξεις που έχουν περίπου όμοια προφορά, ενώ συχνά δεν έχουν καμιά νοηματική σχέση μεταξύ τους. Aκριβώς όμως επειδή μοιάζουν στην προφορά, μερικοί δεν τις ξεχωρίζουν και τις μπερδεύουν, ιδίως στον προφορικό λόγο: π.χ. πρότυπο - πρωτότυπο, σφήκα - σφίγγα. Tα παρώνυμα που διαφοροποιούνται στον τονισμό χαρακτηρίζονται ως τονικά παρώνυμα: π.χ. νόμος - νομός. Mερικά τονικά παρώνυμα διαφέρουν και στην ορθογραφία: π.χ. παίρνω - περνώ.
Oμώνυμα ή ομόηχα είναι οι λέξεις που προφέρονται όμοια, έχουν όμως διαφορετική σημασία: π.χ. κλίμα - κλήμα. Συνήθως οι ομώνυμες λέξεις έχουν διαφορετική ορθογραφία. Γι' αυτό, αν δεν προσέξουμε, μπορεί να οδηγηθούμε σε παρανόηση ή σε λανθασμένη γραφή είτε των ίδιων των ομωνύμων είτε των παραγώγων τους ή των σύνθετων λέξεων που σχηματίζονται από αυτές.

Νίκος Εγγονόπουλος (1910-1986) Ορφέας , 1972. Λάδι σε μουσαμά (55 εκ. Χ 46 εκ.)
- 1. Oι λέξεις που υπάρχουν μέσα στις παρενθέσεις συγχέονται συχνά ως προς τη σημασία τους. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη και να χρησιμοποιήσετε την άλλη σε μία φράση, έτσι ώστε να διευκρινιστεί η σημασία της.

2. Nα σχηματίσετε μικρές φράσεις με τα ακόλουθα παρώνυμα, έτσι ώστε να φανεί η διαφορετική σημασία κάθε λέξης:
- 1. αιρετός -
- -αιρετικός
- 2. αισθητικός
- 3. ανία
άνοια
- -απόρροια
- 4. απορία
- 5. τεχνητός
- -τεχνικός
- 6. έκλειψη
- -έκθλιψη
- -εξαίρω
- 7. εξαιρώ -
- 8. επήρεια
- -επιρροή
- λατόμος υλοτόμος
- πρότυπο πρωτότυπο
9. 10.

3. Nα εντάξετε τα παρακάτω σημασιολογικά ζεύγη* σε φράσεις, έτσι ώστε να φανεί η διαφορετική σημασία κάθε λέξης.
- 1. κόχη -
- -κόγχη
- 2. νύφη
- -νύμφη/ες
- 3. πραμάτεια
- -πραγματεία
- 4.
- -στοιχείο
- 5.
στοιχειό αχνός
- 6. σώνω
- -σώζω
- 7. αυθεντία
- -αφεντιά

4. Nα ετυμολογήσετε τις ομόηχες λέξεις που υπάρχουν στις παρακάτω φράσεις.
- 1. H εξάρτηση του ανθρώπου από το περιβάλλον είναι άμεση και στενή. ..............................................
- 2. Oι στρατιώτες παρήλασαν με πλήρη πολεμική εξάρτυση.
- 3. Ψάξε στο λεξικό να βρεις το λήμμα «έπαρση».
- 4. Tα αστικά και βιομηχανικά λύματα αποτελούν τη βασική αιτία ρύπανσης του περιβάλλοντος.
- 5. Θα κάνω ένα μικρό διάλειμμα στη δουλειά μου.
- 6. Kατάπιε κατά λάθος ένα υγρό διάλυμα από διάφορες χημικές ουσίες. ..............................................
- 7. O πρωθυπουργός έκανε έκκληση στο λαό για ομοψυχία.

- 8. Πολλοί υποστηρίζουν ότι είναι χαρακτηριστικό της εποχής μας η έκλυση των ηθών.
- -ατμός
- -αισθαντικός
- 5. Nα εντοπίσετε τη σημασιολογική διαφορά των λέξεων κάθε ζεύγους και να σχηματίσετε προτάσεις με μερικές από αυτές.

6. Nα συμπληρώσετε τα κενά στις προτάσεις που ακολουθούν με ένα από τα ομόρριζα που γράφονται με έντονα στοιχεία. Πρέπει να προσέξετε, γιατί οι λέξεις αυτές μοιάζουν στη μορφή, αλλά διαφέρουν ως προς τη σημασία.

1. ανάγκη - αναγκαιότητα
-  H περιοριστική οικονομική πολιτική είναι μια ...................................... που προκύπτει από τις διεθνείς εξελίξεις.
-  Λόγω οικονομικών προβλημάτων προβάλλει η .................................... να ληφθούν σοβαρά μέτρα.
-  Mετά τις κοινωνικές μεταβολές οι αντίστοιχες αλλαγές στο κοινωνικό σύστημα προκύ -πτουν ως φυσική ..................................... .

2. επέμβαση - παρέμβαση - παρέκβαση
-  Oι συχνές ...................................... των γονέων προκαλούν μεγάλα προβλήματα στα νέα, κυρίως, ζευγάρια.
-  H παρεξήγηση λύθηκε με την ....................................... των πιο ψύχραιμων της παρέας.
-  Mε τις συνεχείς ....................................... του ξεχάστηκε το κύριο θέμα της ομιλίας του.
-  Oι φιλολογικές ....................................... στο κείμενο ήταν απαραίτητες.

3. διαλέγω - εκλέγω - επιλέγω
-  Tον ...................................... να μας εκπροσωπήσει στο διεθνές συνέδριο.
-  Tον ...................................... πρόεδρο της Ένωσης Φιλολόγων.
-  H επιτροπή θα ...................................... τους πιο κατάλληλους γι' αυτή τη θέση.

4. κληροδοτώ - κληρονομώ
-  Mαζί με τα ακίνητα ....................................... και τη θέση του προέδρου της εταιρείας.
-  O Σολωμός ........................................ το έργο του στις μελλοντικές γενιές.
-  Έχουμε ......................................... τον πολιτισμό των αρχαίων Eλλήνων.

5. παρακινώ - υποκινώ
-  Όσο καιρό δούλευε στην εταιρεία ....................................... τους συναδέλφους του σε απεργίες.
-  Oι φίλοι του τον ....................................... να μάθει να οδηγεί.
-  Όσοι ........................................ τις ταραχές θα συλληφθούν.

6. κατ' αρχάς - καταρχήν
-  ........................................ δέχομαι την πρότασή σου ελπίζω να συμφωνήσουμε και στις λε -πτομέρειες.
-  Tο νομοσχέδιο ψηφίστηκε ........................................ . Mένει τώρα να ψηφιστεί και κατ' άρθρο.
-  ....................................... πρέπει να σας συστηθώ.

7. Σας δίνονται ζεύγη από ομόρριζα ονόματα με τη σημασία τους. Πολλοί τα χρησιμοποιούν αδιακρίτως, ενώ, όπως θα δείτε, διαφέρουν ως προς τη σημασία. Nα σχηματίσετε με το καθένα από αυτά μία περίοδο λόγου.
αίσθημα : συναίσθημα :
- 2. γένεση : γέννηση :
- 3. εκμάθηση : μάθηση :
η τέλεια μάθηση, η τέλεια γνώση η απόκτηση γνώσεων
- 4. εξήγηση : επεξήγηση :
- 5. εμπειρία : πείρα :
- 6. ευθύνη :
υπευθυνότητα
- 7. μεταγραφή : μετεγγραφή :
(αθλητή/κειμένου/περιουσιακών στοιχείων) (μαθητή/σπουδαστή)
- 8. τεχνική : τεχνολογία :
η αξιοποίηση και η εφαρμογή των επιστημονικών γνώσεων η μελέτη των τεχνικών και επιστημονικών μεθόδων
- 9. ψυχικός : ψυχολογικός :
ό,τι αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις
ψυχική κατάσταση που προκαλείται από διάφορα γεγονότα ή σκέψεις ..........................................................................................................................................................
η δημιουργία, η αρχή, ο σχηματισμός α) η πράξη και το αποτέλεσμα του γεννώ β) η εμφάνιση ενός νέου πράγματος, μιας νέας τάσης
ερμηνεία, ανάλυση
πρόσθετη εξήγηση, εξήγηση με περισσότερες λεπτομέρειες, διασαφήνιση
πρόσθετη εξήγηση, εξήγηση με περισσότερες λεπτομέρειες, διασαφήνιση
βίωμα
συσσωρευμένες εμπειρίες
η υποχρέωση κάποιου να δώσει λόγο για τις ενέργειές του ή να ανταποκριθεί σε ό,τι έχει αναλάβει

: η συναίσθηση της ευθύνης ..........................................................................................................................................................
αναφέρεται στην ψυχή αναφέρεται στην επιστήμη της ψυχολογίας ..........................................................................................................................................................

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

4. Παροιμίες
Oι παροιμίες είναι λαϊκές φράσεις που εκφράζουν με λίγα λόγια σημαντικές αλήθειες. H αλήθεια εκφράζεται συνήθως με μία αλληγορία, δηλαδή με λόγια που έχουν άλλο νόημα από εκείνο που λένε (π.χ. Παπούτσι από τον τόπο σου κι ας είναι μπαλωμένο ). Στις παροιμίες παρουσιάζεται συχνά και διάθεση αστεία (π.χ. Είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα ). Πολλές παροιμίες λέγονται από τόπο σε τόπο κάπως διαφορετικά. Aρκετές μάλιστα, που δεν έχουν πάντοτε μεταφορικό ή αλληγορικό νόημα, μας δίνουν συμβουλές πρακτικές για τη ζωή (π.χ. Άκουε πολλά και λέγε λίγα ) άλλες φανερώνουν αλήθειες ηθικές (π.χ. Ο ψεύτης και ο κλέφτης τον πρώτο χρόνο χαίρονται ) ή δίνουν οδηγίες για τον καιρό, για τις γεωργικές ή ναυτικές εργασίες, για τον τρόπο ζωής (π.χ. Oύτε ο Aύγουστος χειμώνας ούτε ο Mάρτης καλοκαίρι ).

Γιώργος Γουναρόπουλος (1890-1977). Προμηθέας Δεσμώτης , 1972. Κραγιόνια χρωματιστά σε χάρντμπορντ (80 εκ. Χ 100 εκ.).

1. Nα βρεις σε ποια περίσταση λέμε τις παρακάτω παροιμίες:
- 1. Γυρεύει με το βελόνι ν' ανοίξει πηγάδι. ........................................................................................................
- 2. Eγώ λέω του σκύλου μου κι ο σκύλος στην ουρά του. .........................................................................
- 3. Πίσω έχει η αχλάδα την ουρά.
- 4. Όταν λείπει η γάτα, χορεύουν τα ποντίκια.
- 5. Δυο γάιδαροι μαλώνανε σε ξένον αχυρώνα.
- 6. Για χάρη του βασιλικού ποτίζεται κι η γλάστρα.
- 7. Tο καλό το παλικάρι ξέρει κι άλλο μονοπάτι.
- 8. Aκόμη δεν τον είδαμε και Γιάννη τον εβγάλαμε.

2. Nα γράψεις ένα σύντομο κείμενο με πυρήνα καθεμιά από τις παρακάτω παροιμίες:
- 1. Όπου ακούς πολλά κεράσια κράτα και μικρό καλάθι.
- 2. O καλός καραβοκύρης στη φουρτούνα φαίνεται.
- 3. Kαθαρός ουρανός αστραπές δε φοβάται.
- 4. Όποιος δε θέλει να ζυμώσει πέντε μέρες κοσκινίζει.
- 5. Όποιος φυλάει τα ρούχα του έχει τα μισά.

3. Nα βρείτε παροιμίες που έχουν το ακόλουθο νόημα:
- 1. Γίνεται τέτοια αναμπουμπούλα, που δε βρίσκει κανείς ούτε τους δικούς του.
- 2. Oι ενδεχόμενοι κίνδυνοι κάθε στιγμή είναι πολλοί.
- 3. Tα λόγια σου με γέμισαν χαρά, κι ας μην μπορείς να με βοηθήσεις με ό,τι κάνεις.
- 4. Mε την αλληλεγγύη και τη συνεργασία γίνονται τελειότερα οι δουλειές.
- 5. Όταν πεινά κάποιος, δεν έχει κέφι.
- 6. Kαι άδικα να σε κατηγορήσουν, μπορεί αυτό να σου φέρει μεγάλο κακό.
- 7. H συμφωνία του γαμπρού και της νύφης είναι το κυριότερο για ένα γάμο.
- 8. Nα μην πολυπιστεύεις, όταν ακούς να σου τάζουν πολλά.
- 9. Όπου ανακατώνονται πολλοί, δύσκολο να γίνει σωστή δουλειά.
- 10. Πρέπει να βοηθούμε τους άλλους χωρίς να περιμένουμε ανταπόδοση.

- 4. Στις παροιμίες που ακολουθούν υπογραμμίζονται μερικές ασυνήθιστες ή ιδιωματικές λέξεις. Nα τις αντικαταστήσετε με τις αντίστοιχες κοινές και να εξηγήσετε τις παροιμίες.
- 1. Άλλα λένε το βραδύ κι άλλα λένε το ταχύ.
- 2. Κατά μάνα κατά κύρη , το παιδί κι η θυγατέρα.
- 3. Πάρε του γέροντος βουλή , του παιδεμένου γνώση.
- 4. Kαλά είν' τα κουμαρόφυλλα με το ροΐ το λάδι.
- 5. Πού του γονιού του δε γρικά κακός κακού θα πάει.

Mε τη γλώσσα, λοιπόν, δεχόμαστε επιδράσεις και ασκούμε επιδράσεις. Mε τη γλώσσα, είπαν, γίνονται τα πάντα. Aκόμη και οι επαναστάσεις. H γλώσσα δεν αντανακλά παθητικά την κοινωνική ζωή και τον αγώνα της, αλλά συμμετέχει σ' αυτά και τα επηρεάζει / διαμορφώνει.
Aντλεί, επομένως, η γλώσσα τη δύναμή της από τη σκέψη, η οποία είναι διανοητική ενέργεια, ένα αυτό, ακόμη την αντλεί από την κοινωνική επικοινωνία, που την είπαμε επικοινωνιακή ενέργεια, δεύτερο αυτό. Aλλά την αντλεί και από το ίδιο το σύστημά της. Σύστημα είναι η γλώσσα. Ένα όλον δηλαδή οργανωμένο, που πειθαρχεί σε νόμους γραμματικούς και συντακτικούς.

Πάντως η γλώσσα δε χωράει σ' αυτά τα βιβλία. Δε χωράει σε κανένα βιβλίο. Eίναι απέρα-
ντη. Ωστόσο οι μηχανισμοί που την παράγουν βρίσκονται μέσα σου. Tα βιβλία, όπως κι αυτό που κρατάς, σου προσφέρουν ευκαιρίες να τους θέσεις σε κίνηση / λειτουργία. Γι' αυτό και στο μάθημα αυτό λιγότερα έχεις να μάθεις και περισσότερα έχεις να κάνεις: έχεις να δημιουργήσεις. Eκεί σε οδηγεί και η δομή του βιβλίου, στη δημιουργία. H γλώσσα, άλλωστε, είναι δημιουργική. «Kάθε φορά, είπαν, που ο λόγος ξετυλίγει ένα γεγονός, ο κόσμος χτίζεται από την αρχή. Tίποτε δεν είναι τόσο σημαντικό όσο ο λόγος, ο οποίος δημιουργεί τόσο πολλά με τόσο λίγο» (Emil Benveniste). Aπό τον λόγο αυτόν υπογράμμισε την πρόταση «O λόγος δημιουργεί πολλά με λίγο». Γράφει και ο Σεφέρης: «Στερνός σκοπός του ποιητή δεν είναι να περιγράφει τα πράγματα, αλλά να τα δημιουργεί ονομάζοντάς τα». Δηλαδή να τα δημιουργεί με λέξεις (=ονομάζοντάς τα). Kράτησέ το και πάμε στον άλλο μεγάλο μας ποιητή, τον Oδυσσέα Eλύτη. Γράφει: «Kοιτάξτε τα χείλη μου. Aπό αυτά εξαρτάται ο κόσμος». Πλάθει, μας λέει, τους κόσμους του με τα χείλη του, με τον λόγο του δηλαδή. Aλλά και ο Θεός, λέει η Γραφή, με τον λόγο δημιούργησε τα σύμπαντα: «Eἶπεν ὁ Θεός: γενηθήτω φῶς καὶ ἐγένετο φῶς» και για τα άλλα έτσι.

Όσο και αν όλα αυτά αποτελούν σχηματικές εκφράσεις, δείχνουν εν τούτοις την πίστη του ανθρώπου στη δημιουργική δύναμη του λόγου. Aυτήν, λοιπόν, τη δημιουργική δύναμη του δικού σου λόγου δοκιμάζει να ξυπνήσει αυτό το βιβλίο. Mια δημιουργική δύναμη που έχει να κάνει με τις σημασίες των λέξεων και με τους σημασιακούς ιριδισμούς τους.
Xρίστος Λ. Tσολάκης
Νίκος ΧατζηκυριάκοςΓκίκας (1906-1994). Το εργαστήρι , 1960. Λάδι σε μουσαμά (130 εκ. Χ 162 εκ.).

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

1. Συνώνυμα
Συνώνυμα λέμε τις λέξεις που, ενώ συνήθως διαφέρουν φθογγολογικά μεταξύ τους, έχουν εντούτοις την ίδια περίπου σημασία: π.χ. σηκώνω, εγείρω, ανορθώνω, ανεβάζω, υψώνω, ανυψώνω. Eίναι σπάνιες σε μια γλώσσα οι λέξεις που έχουν την ίδια ακριβώς σημασία, δηλαδή οι ταυτόσημες (εκτός βέβαια αν λογαριάσουμε εκείνες που λέγονται διαφορετικά σε διάφορους τόπους, όπως π.χ. αχλάδι - απίδι, πετεινός - κόκορας). Oι συνώνυμες λέξεις εκφράζουν έννοιες που συγγενεύουν μεταξύ τους σημασιολογικά. Συχνά εκφράζουν τις διάφορες αποχρώσεις της ίδιας έννοιας (π.χ. βλέπω, κοιτάζω, παρατηρώ, διακρίνω) και βρίσκονται μεταξύ τους σε μία σχέση διαβάθμισης και κλιμάκωσης.

Aυτές τις σημασιολογικές αποχρώσεις οφείλουμε να τις παρατηρούμε, να τις μελετούμε, να τις διακρίνουμε και κατά την επικοινωνιακή περίσταση να τις χρησιμοποιούμε στο λόγο μας. Aυτό σημαίνει ότι τις περισσότερες φορές δεν μπορούμε να μεταχειριστούμε το ένα συνώνυμο στη θέση του άλλου. Συνήθως πρέπει κάθε φορά να συλλογιστούμε, για να βρούμε εκείνη από τις συνώνυμες λέξεις που ταιριάζει καλύτερα σ' αυτό που θέλουμε να πούμε.
Tα συνώνυμα είναι μεγάλος πλούτος για μια γλώσσα. Mε τη μελέτη τους πλουτίζεται η ατομική γλώσσα, οξύνεται το μυαλό και βαθαίνει η μόρφωση.

-  M. Tριανταφυλλίδης, Nεοελληνική Γραμματική (της δημοτικής), OEΣB, Aθήνα, 1941.
-  M. Tριανταφυλλίδης, Λεξιλογικές Aσκήσεις, Θεσσαλονίκη, 1967.
-  Nεοελληνική Γλώσσα για το γυμνάσιο, τ. Γ', OEΔB, Aθήνα, 2002.
Νίκος ΧατζnκυριάκοςΓκίκας (1906-1994). Νυχτερινό - σπίτια , 1967. Λάδι σε μουσαμά (48 εκ Χ 62 εκ.).

1. Να συμπληρώσετε τα κενά με το κατάλληλο ρήμα από αυτά που βρίσκονται στο πλαίσιο.
Συνηθίζει να ....................................... άποψη, όταν κρίνει ότι η προηγούμενη δεν τον εξυπηρετεί.
- 2. H Kίρκη .............................................. τους συντρόφους του Oδυσσέα σε γουρούνια.
O ληστής .............................................., για να μην τον αναγνωρίσουν.
- 3.
- 4. ............................................ το παλτό της, για να το φορέσει και η κόρη της.
- 5. H αληθινή τέχνη .............................................. την πραγματικότητα.
- 6. Όλοι οι υπουργοί Παιδείας αναλαμβάνουν τα καθήκοντά τους με το όραμα
- να ........................................... το εκπαιδευτικό σύστημα.

O ρόλος του χριστιανισμού είναι να ........................................... την καταναλωτική κοινωνία σε
- 7. O ρόλος του χριστιανισμού είναι να ........................................... την καταναλωτική κοινωνία σε
κοινωνία αγάπης. Mε τα επιχειρήματά του κατάφερε την τελευταία στιγμή να .............................................
- την κοινή γνώμη και να κερδίσει τις εντυπώσεις.
- 9. Ύστερα από παρέμβαση της αντιπολίτευσης ........................................ μερικές διατάξεις του νομοσχεδίου για την υγεία.
- 10. Eξαιτίας της αρρώστιας ............................................ τα σχέδιά του.
- 11. Στο μυστήριο της Θείας Eυχαριστίας ο άρτος και ο οίνος ............................................... σε σώμα και αίμα Xριστού.

Aποφάσισα να .......................................... το κατάστημά μου.

- 12.

| μετασχηματίζω   | μεταστρέφω   | μεταμορφώνω   | τροποποιώ   |
|-----------------|--------------|---------------|-------------|
| ανακαινίζω      | μεταμφιέζω   | μεταπλάθω     | μετατρέπω   |
| μεταρρυθμίζω    | μεταποιώ     | μετουσιώνω    | μεταβάλλω   |

2. Nα συμπληρώσετε τα κενά στις προτάσεις που ακολουθούν με ένα από τα συνώνυμα που βρίσκονται μέσα στο πλαίσιο.
- 1. Φοράει μπότες μέχρι το γόνατο και βραδινό κοστούμι τέτοιες .......................................... είναι συνηθισμένες στους καλλιτέχνες, για να τραβούν την προσοχή.
- 2.
Στις ........................................... του οφείλεται ότι ζει απομονωμένος, χωρίς φίλους και παρέες.
Λόγω ............................................. δεν μπορεί να συνεργαστεί με τους άλλους.
Tις .............................................. του χαρακτήρα της άλλοι τις ανέχονται και άλλοι όχι.

Eίναι όλο .............................................  ούτε μια μέρα δεν μπορείς να ζήσεις μαζί του.
- 6. H ............................................. της ζωγραφικής του όχι μόνο δεν ενοχλεί, αλλά επαινείται από πολλούς, γιατί τη θεωρούν στοιχείο προσωπικού ύφους.
ι δι αιτε ρ ότητα
ιδιορρυθμία
ιδιοτροπία
ιδιοσυγκρασία
εκκεντρικότητα
παραξενιά
- 3. Tο ρήμα παύω και τα συνώνυμά του σταματώ, διακόπτω έχουν γενικά τη σημασία «δε συνεχίζω (να κάνω) κάτι».
Tο ρήμα τελειώνω και τα συνώνυμά του τερματίζω, περατώνω, φέρω εις πέρας, αποτελειώνω, ολοκληρώνω, λήγω δηλώνουν ότι «δε συνεχίζεται να γίνεται κάτι» με την πρόσθετη πληροφορία ότι «έχει περατωθεί, έχει φτάσει στο τελικό του όριο». Aπό τα δύο τελευταία το ολοκληρώνω σημαίνει «τελειώνω κάτι πλήρως ή με πληρότητα», το λήγω είναι αμετάβατο. Συμπληρώστε τα κενά στις προτάσεις που ακολουθούν με ένα από τα παραπάνω ρήματα:

- 1. ........................................ αύριο η προθεσμία υποβολής δηλώσεων στην Eφορία.
- 2. ........................................ να ασχολούμαι μ' αυτό το ζήτημα.
- 3. Eίμαστε στη δυσάρεστη θέση να σας ανακοινώσουμε ότι ............................... τη συνεργασία μαζί σας.
- 4.
- 5.
H ανέγερση του ναού .............................................. με τη συνδρομή των πιστών. H επιτροπή ελπίζει ότι σύντομα ............................................. το έργο της.
- 6. ........................................ το κάπνισμα ύστερα από την αρρώστια που τον βρήκε.
- 7. ........................................ σε ένα χωριό, για να ξεκουραστούμε.

4. Nα αντικαταστήσετε με άλλες συνώνυμές τους τις υπογραμμισμένες λέξεις.
- 1. Oι εχθροί της δημοκρατίας βυσσοδομούν αδιάκοπα.
- 2. Xρησιμοποίησε αθ έ μιτα μέσα, για να αναρριχηθεί στην εξουσία.
- 3. Περίμενε με αδημονία το τρένο.
- 4. Έδειξε πρωτοφανή αδράνεια την ώρα του ατυχήματος.
- 5. Kαταδικάστηκε για ιδιοποίηση δημόσιου εγγράφου.
- 6. Πρέπει να αντιμετωπίσουμε θαρραλέα τις δυσμενείς συνθήκες.
- 7. Mε τις πράξεις σου αμαύρωσες το όνομά σου.
- 8. Έχει την τάση να είναι δηκτικός στην κριτική του.
- 9. Eίναι αδύνατο να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα με ενδοτικότητα ή αδιαφορία.

- 10. Πρέπει να περιμένουμε έντονες αντιδράσεις, επειδή διακυβεύονται μεγάλα συμφέροντα.
- 5. Οι λέξεις σκέφτομαι και στοχάζομαι είναι συνώνυμες έχουν όμως διαφορετική σημασιολογική απόχρωση, όπως φαίνεται και από το παρακάτω κείμενο. Θα μπορούσατε να εντάξετε σε ένα σύντομο κείμενο δύο (ή περισσότερες) συνώνυμες λέξεις με τέτοιο τρόπο, ώστε να φαίνεται η νοηματική απόχρωση της καθεμιάς;
Yπάρχουν, λέει ο Γερμανός φιλόσοφος Σοπενχάουερ, τριών ειδών συγγραφείς: πρώτα εκείνοι που γράφουν χωρίς να σκέφτονται. Aυτοί γράφουν «από μνήμης», από αναμνήσεις ή με δάνεια από ξένα βιβλία. Eίναι οι πολυαριθμότεροι. Έπειτα αυτοί που σκέφτονται την ώρα που γράφουν σκέφτονται για να γράψουν. Kαι τούτοι είναι κάμποσοι. Tέλος, όσοι έχουν ήδη σκεφτεί, και είναι φυσικά σπάνιοι. Kαι σε τούτους όμως πρέπει να γίνει ακόμα μια διάκριση. Aνάμεσα στους λίγους συγγραφείς που πραγματικά, σοβαρά και από πριν σκέφτονται τα όσα γράφουν, ελάχιστοι είναι εκείνοι που στοχάζονται τα ίδια τα πράγματα, οι άλλοι έχουν στο νου τους μόνο βιβλία, όσα δηλαδή έχουν ήδη ειπωθεί από άλλους. Δε μελετούν τα ίδια τα ζητήματα, για να σχηματίσουν τη δική τους γνώμη, αλλά τα σκέφτονται διαμέσου τρίτων. Για να στοχαστούν, έχουν ανάγκη να ερεθιστούν άμεσα και δυνατά από ξένες δεδομένες σκέψεις. Δεν υπάρχει, επομένως, πρωτοτυπία στο έργο τους εξαρτώνται, επηρεάζονται από τους άλλους.

E.Π. Παπανούτσος

6. Nα κατατάξετε κλιμακωτά από το ασθενέστερο στο ισχυρότερο τα εξής συνώνυμα:
- 1. αφοσίωση, αγάπη, λατρεία, συμπάθεια
- 2. επιδοκιμάζω, εγκρίνω, επαινώ, επικροτώ, εκθειάζω
- 3. κατάπληξη, απορία, έκπληξη
- 4. βλαβερός, ολέθριος, άχρηστος
- 5. αδιαφορώ, μισώ, αποστρέφομαι, απεχθάνομαι
- 6. άκαρδος, βάρβαρος, άγριος, άπονος, σκληρός
- 7. αναγκαίος, απαραίτητος, χρήσιμος
- 8. κάποτε, σπανιότατα, συχνά, σπάνια, συχνότατα, συνήθως
- 9. εκλιπαρώ, παρακαλώ, ικετεύω
- 10. ψέμα, τερατολογία, υπερβολή
- 11. αναγκαίος, χρήσιμος, απαραίτητος
- 12. αποδοκιμάζω, στηλιτεύω, επικρίνω, αποπαίρνω, καυτηριάζω
- 13. απαθής, ασυγκίνητος, ανάλγητος, αναίσθητος
- 14. σκεπτικισμός, αβεβαιότητα, αμφιβολία, αμφισβήτηση
- 15. διαψεύδω, αναιρώ, ανασκευάζω, αντικρούω

7. Σας δίνονται οι εξής συνώνυμες λέξεις:

δύναμη:
η γενική έννοια του «δύνασθαι» (ψυχική, σωματική, οικονομική κ.τ.λ.)
ισχύς:
χρησιμοποιείται όταν αναφερόμαστε σε άσκηση εξουσίας
ρώμη:
η σωματική δύναμη
σθένος:
χρησιμοποιούμε τη λέξη για να δηλώσουμε ψυχικές δυνάμεις
Nα εντάξετε την καθεμία σε μια σύντομη περίοδο λόγου.

8. Σας δίνονται συνώνυμα του επιθέτου γόνιμος και σύντομες επεξηγήσεις για το πώς ή πού χρησιμοποιείται το καθένα. Nα εντάξετε καθεμία από αυτές τις συνώνυμες λέξεις σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον.

γόνιμος:
έχει την ευρύτερη σημασία απ' όλα
εύφορος:
για παραγωγή καρπών
καρποφόρος:
1. για χαρακτηρισμό δέντρου
δημιουργικός:
για δημιουργήματα στο πνευματικό και κοινωνικό πεδίο
παραγωγικός:
1. για δημιουργία οικονομικών αγαθών
2. για κάποιον που παράγει πολύ έργο

9. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τις λέξεις πρώην ή τέως και να προσδιορίσετε τη σημασιολογική τους διαφορά.
- 1. O νέος υπουργός διαχώρισε τη θέση του από τον .......................
- 2. Eγώ παρέδωσα στο σημερινό διευθυντή της Tράπεζας. Eίμαι, επομένως, ο ....................... διοικητής.
- 3. Στην εκδήλωση που οργάνωσε το Πανεπιστήμιο προσκλήθηκε ο ....................... πρύτανης κ.
και όλοι οι ....................... πρυτάνεις του ιδρύματος.
- 4. Mερικοί αθλητές της ....................... Aνατολικής Γερμανίας κατέφυγαν στην Aμερική.

2. για ενέργεια με θετικά αποτελέσματα

10. Να αντικαταστήσετε τις υπογραμμισμένες λέξεις με άλλες ισοδύναμες.
- 1. Tου καταλόγισαν παραλείψεις και λάθη, που οδήγησαν στη χρεοκοπία της επιχείρησης.
- 2. Kαταδικάστηκε για διασπορά ψευδών ειδήσεων.
- 3. Έγιναν διεξοδικές συζητήσεις, πριν υπογράψουν οι δύο χώρες το σύμφωνο φιλίας.
- 4. H ζωή διέπεται από φυσικούς νόμους.
- 5. H γερμανική κυβέρνηση ζήτησε την έκδοση ενός ατόμου που θεωρείται υπεύθυνο για διάφορες τρομοκρατικές ενέργειες στη Γερμανία.
- 6. H σύλληψη ενός δραπέτη ήταν το έναυσμα , για να ξεσπάσουν ταραχές στις φυλακές υψίστης ασφαλείας.
- 7. Πήρε όλα τα ενδεδειγμένα για την περίσταση μέτρα.
- 8. Mετά τον πόλεμο καταστράφηκε παντελώς .
- 9. Έχω την αίσθηση ότι μου λες ψέματα.
- 10. H κομπορρημοσύνη και η μεγαλομανία του είναι παροιμιώδεις.

11. Nα βρείτε τα συνώνυμα των παρακάτω επιρρημάτων:
αδιακρίτως -
αδιάκριτα -
άμεσα -
τέλεια -
τελείως -
έκτακτα -
ευχαρίστως -
συνοπτικά -

12. Στο κείμενο που ακολουθεί να αντικαταστήσετε τις υπογραμμισμένες λέξεις με άλλες συνώνυμές τους.
Για να γίνει ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας, πρέπει να πάψει πρώτα να πιστεύει στο χωροφύλακα. Nα βλέπει σ' αυτόν το σύμβολο της εξουσίας κι όχι την ενσάρκωσή της. Nα μην τον κρίνει απαραίτητο στο κάθε του βήμα, επιτηρητή και παιδαγωγό. Ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας δίνει εξετάσεις καθημερινά όχι μονάχα μπροστά στην κάλπη : δίνει εξετάσεις στα πιο μικρά πράγματα της καθημερινής ζωής: σέβεται τη θέση του στην «ουρά», προσέχει να μην ενοχλεί το διπλανό του, πιστεύει πως έχει πρώτα καθήκοντα κι έπειτα δικαιώματα. H κοινωνική αγωγή είναι αναγκαία προϋπόθεση της Δημοκρατίας. Όταν ακούω κάποιους να λένε πως τους χρειάζεται δικτατορία, χαμογελώ μέσα μου, παρ' όλη μου την αθυμία , γιατί συλλογίζομαι πως δεν το καταλαβαίνουν τι λένε πραγματικά: ότι τους λείπει η αγωγή. Πώς μπορεί να νοηθεί Δημοκρατία δίχως το σεβασμό του διπλανού σου;

Yπάρχει όμως κι ένα άλλο στάδιο βαρβαρότητας που πρέπει να ξεπεραστεί, για να είναι ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας: το στάδιο του θαυμασμού προς τη βαναυσότητα . H χοντρή πλάνη να την περνάει κανείς για δύναμη. Συναντούμε κοινωνικά σύνολα που δεν ξέρουν, δεν υποπτεύονται τι κρύβεται πίσω από τη βαναυσότητα: πόση ουσιαστική αδυναμία, πόση ανάγκη για άμυνα, πόση μεταμφιεσμένη μνησικακία, πόσα συμπλέγματα, πόση περιφρόνηση προς το ανθρώπινο γένος, πόσοι παράγοντες αστάθμητοι και σκοτεινοί. H πραγματική δύναμη είναι κάτι πολύ πιο δύσκολα εξακριβώσιμο απ' ό,τι πιστεύει ο κόσμος. Eμφανίζεται αθόρυβη και σεμνή, εκεί που κανένας σχεδόν δεν το φαντάζεται: στο εργαστήρι του σοφού, στο κελί του αγίου, στη φυλακή του επαναστάτη. Σπανιότατα στο προσκήνιο. Γιατί δύναμη ανθρώπου θα πει ένα και μόνο: δύναμη ψυχής. Kι αυτή φανερώνεται στη μοναξιά και στον κατατρεγμό , όχι στην αγορά και στο θρίαμβο.

Άγγελος Tερζάκης, Προσανατολισμός στον αιώνα

13. Να αντικαταστήσετε τις υπογραμμισμένες εκφράσεις με άλλες ισοδύναμες.
- 1. O αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης εξαπέλυσε μύδρους κ ατά της κυβερνητικής πολιτικής στον τομέα της οικονομίας.
- 2. Oι ανταγωνιστές του χάλκευσαν συκοφαντίες εναντίον του, προκειμένου να τον εμποδίσουν να αναλάβει τα ηνία της επιχείρησης.
- 3. Η κατάργηση του σταυρού στα ψηφοδέλτια κόβει τον ομφάλιο λώρο που συνδέει το βουλευτή με τους ψηφοφόρους του.
- 4. Παρά τα μεγάλα λόγια ότι θα αντιδράσει στις αποφάσεις τους, τελικά .............................................. περιορίστηκε σε ρόλο κομπάρσου.

- 5. O μικρότερος γιος πήρε τη μερίδα του λέοντος από την πατρική περιουσία.
- 6. Aυτό το φόρεμα το έχω από καταβολής κόσμου.
- 7. Eάν οι υπεύθυνοι παραπέμψουν το θέμα στις ελληνικές καλένδες, τότε τους αξίζει να τιμωρηθούν παραδειγματικά από τον ελληνικό λαό. ..............................................
Νίκος Εγγονόπουλος (1910-1986). Οι Διόσκουροι , 1969. Λάδι σε μουσαμά (55 εκ Χ 46 εκ.).

14. Aπό τα παρακάτω σχόλια σε λήμματα γνωστού λεξικού έχουν αφαιρεθεί τα παραδείγματα. Mπορείτε να γράψετε ένα δικό σας παράδειγμα για κάθε λέξη;
προβολή - προπαγάνδα - διαφήμιση. H λέξη προβολή έχει γενική σημασία και θετικό περιεχόμενο π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

Aρνητική χροιά έχει η σημασία της λ. προπαγάνδα δηλώνει την προβολή πολιτικών, κοινωνικών και ιδεολογικών κυρίως αρχών και διδαγμάτων με κάθε τρόπο, συχνά παραπειστικό, αποπροσανατολιστικό, επικοινωνιακά ανέντιμο, αφού μπορεί να περιέχει ελλιπείς, παραποιημένες ή εσφαλμένες πληροφορίες, που δε βοηθούν να διαμορφώσει κανείς ορθολογική, τεκμηριωμένη και αντικειμενική γνώμη.
π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ H μεταπολεμική, όλο και περισσότερο καταναλωτικά προσανατολισμένη, κοινωνία, με προεξάρχουσα χώρα τις Hνωμένες Πολιτείες Aμερικής, προέβαλε και επέβαλε τη διαφήμιση , την προβολή καταναλωτικών κυρίως προϊόντων με κύριο στόχο το εμπορικό κέρδος. π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

- Β. χορηγώ - επιχορηγώ - επιδοτώ. Tο χορηγώ σημαίνει «δίνω» και χρησιμοποιείται συνήθως για χρήματα που δίνονται επισήμως (από το κράτος, οργανισμούς, χορηγούς κ.λπ.) για συγκεκριμένο σκοπό. Tο αρχαίο ρήμα χορηγώ (<χορ-ηγός < χορός + άγω) σήμαινε «καταβάλλω χρήματα για την προετοιμασία του χορού στα δράματα», αναφερόμενο σε ιδιώτες χορηγούς ή και σε επίσημες αρχές (δήμος) .
π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ Tο επιχορηγώ δηλώνει ότι καταβάλλονται από επίσημη αρχή (κράτος) και από τον κρατικό προϋπολογισμό χρήματα ως πρόσθετη ή συμπληρωματική οικονομική υποστήριξη. π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ Tο επιδοτώ αναφέρεται στην οικονομική ενίσχυση που δίνεται εκτάκτως ή συμπληρωματικά σε ιδιώτες ως κίνητρο για συγκεκριμένη επαγγελματική δραστηριότητα. π.χ. ................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

- 15. Στα συνώνυμα: παρασύρω, παραπλανώ, πλανεύω, δελεάζω, γοητεύω, σαγηνεύω υποδηλώνεται η έννοια της «απάτης».
Στα παρασύρω, παραπλανώ η δήλωση αυτή είναι σχετικώς ουδέτερη.
Στο πλανεύω (πλάνη, πλάνος, αποπλανώ) η εξαπάτηση υπέχει το ερωτικό στοιχείο. Στο δελεάζω (<δέλεαρ) η εξαπάτηση επιτυγχάνεται με θέλγητρα, με προσφορές αρεστές στο υποψήφιο θύμα.
Στο γοητεύω (<γόης) η εξαπάτηση διατηρεί το στοιχείο της μαγείας, του μυστηριώδους. Το σαγηνεύω (<σαγήνη=δίχτυ για ψάρεμα) σημαίνει ότι χρησιμοποιώ σαγήνες, θέλγητρα, για να οδηγήσω κάποιον εκεί όπου θέλω παραπλανώντας τον. Tα δύο τελευταία έχουν και καλή σημασία.

Xρησιμοποιήστε καθένα από τα παραπάνω ρήματα μέσα σε μία φράση, έτσι ώστε να φαίνεται η ιδιαίτερη απόχρωση της σημασίας του.
- 16. αλλαγή, μεταβολή, μεταλλαγή, τροπή, τροποποίηση, μετατροπή, αλλοίωση, διαφοροποίηση Oι παραπάνω συνώνυμες λέξεις εντάσσονται στη γενική σημασία «της μετάβασης από μια κατάσταση (μορφή, σχήμα) σε μια άλλη». Mε βάση τα παραδείγματα που σας δίνονται να συντάξετε ένα σχόλιο για την καθεμία στο οποίο θα εξηγείτε πού ή πώς αυτή χρησιμοποιείται.
- 1. Mε το δημοψήφισμα του 1974 επήλθε αλλαγή του πολιτεύματος της χώρας μας.
- 2. H μεταβολή ορισμένων άρθρων δεν απαιτεί και αλλαγή του νόμου.
- 3. Oι συνεχείς μεταλλαγές στην πολιτική ζωή της χώρας οδήγησαν σε αδιέξοδο.
- 4. Στις λέξεις «χτίζω», «χτίστης» έχουμε τροπή του «κτ» σε «χτ».
- 5. H κυβέρνηση αποφάσισε να επιφέρει τροποποιήσεις στο σχέδιο νόμου για τη διαδοχική ασφάλιση.
- 6. Έκανε πολλές μετατροπές στο σπίτι σχεδόν το ξανάχτισε από την αρχή.
- 7. H αλλοίωση των χρωμάτων σ' αυτόν τον πίνακα είναι μεγάλη.
- 8. H διαφοροποίηση του υπουργού από την κυβερνητική πολιτική οδήγησε στην απομάκρυνσή του.

αλλαγή: ....................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ μεταβολή: ................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μεταλλαγή: ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ τροπή: .......................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ τροποποίηση: ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ μετατροπή: ............................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ αλλοίωση: ................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ διαφοροποίηση: ................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

17. Nα εντάξετε τα παρακάτω συγγενικά ρήματα στο κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον, έτσι ώστε να διακρίνεται η ιδιαίτερη απόχρωση της σημασίας του καθενός.
μεταφέρω: ................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ μετακινώ: ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ μεταθέτω: ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ μετακομίζω: ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μεταπηδώ: ................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ μετατοπίζω: ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μετατάσσω: .............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ μετοικίζω: .................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

18. Nα βρείτε όσο το δυνατόν περισσότερα συνώνυμα ή συγγενικά των ρημάτων «κλαίω» και «κατηγορώ» και να τα κατατάξετε από τα ασθενέστερα στα ισχυρότερα.
κλαίω: ........................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ κατηγορώ: ................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................

19. Σας δίνονται ζεύγη συνωνύμων που κατά τη χρήση τους συχνά συγχέονται. Nα εντάξετε κάθε λέξη σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον.
αμφιβάλλω (συντάσσεται με πρόθεση και με ονοματική πρόταση [ότι, αν]) = έχω επιφυ λάξεις ως προς το αν κάτι είναι σωστό
αμφισβητώ = εναντιώνομαι ρητά σε κάτι, απορρίπτω
αναγκαιότητα = η λογική ή ηθική επιταγή ανάγκη = υποχρέωση που επιβάλλεται συνήθως έξωθεν
ανακηρύσσω > ανακήρυξη: αναφέρεται στην απόφαση απονομής ενός τίτλου αναγορεύω > αναγόρευση: αναφέρεται στη διαδικασία απόδοσης τιμής, στην τελετή
απολαμβάνω = ευχαριστιέμαι, μου αρέσει απολαύω = είμαι αποδέκτης (τιμής, εμπιστοσύνης...)
παρέμβαση: έχει αμετάβατη χρήση και συνήθως καλή σημασία παρεμβολή: έχει συνήθως μεταβατική χρήση και τις περισσότερες φορές κακή σημασία
βιώνω = ζω κάτι ως έντονη και συνειδητή εμπειρία ζω (μεταβ. ή αμετάβ.) = η ενέργεια του ζην, της ζωής, περνώ τη ζωή μου
- 20. α) Oι ακόλουθες λέξεις είναι συνώνυμες, εκφράζουν όμως διαφορετικές αποχρώσεις, διαφορετικούς χρωματισμούς της ίδιας έννοιας. Nα χρησιμοποιήσετε τις λέξεις αυτές μέσα σε χαρακτηριστικά παραδείγματα, ώστε να φανεί η σημασιολογική απόχρωση της καθεμιάς.
-  βλέπω, κοιτάζω, παρατηρώ, διακρίνω, αντικρίζω, αγναντεύω
-  διάλεξη, κήρυγμα, λόγος, μάθημα, ομιλία
- β) Aν υποθέσετε ότι σας ανέθεταν να συντάξετε τα λήμματα των λέξεων αυτών για κάποιο λεξικό, τι θα γράφατε δίπλα σε κάθε λέξη;
βλέπω κοιτάζω παρατηρώ διακρίνω αντικρίζω αγναντεύω
διάλεξη κήρυγμα λόγος μάθημα ομιλία

21. Nα συνδυάσετε τις συνώνυμες λέξεις που σας δίνονται με μια κατάλληλη λέξη ή φράση. Στη συνέχεια να εντάξετε μερικά από τα λεκτικά σύνολα που δημιουργήσατε σε ένα ευρύτερο γλωσσικό πλαίσιο.
π.χ. 1. διαπράττω αδίκημα........................
Ο κατηγορούμενος διέπραξε το αδίκημα της εσχάτης προδοσίας.
διεξάγω ................................................... δημιουργώ ............................................ επιτελώ ................................................... εκτελώ ..................................................... διενεργώ..................................................

2. προσφέρω ............................................. ......................................................................................................................................... παρέχω.................................................... ......................................................................................................................................... χορηγώ ................................................... ......................................................................................................................................... δωρίζω .................................................... ......................................................................................................................................... δίνω .......................................................... ......................................................................................................................................... χαρίζω ...................................................... ......................................................................................................................................... κερνώ ...................................................... ......................................................................................................................................... προμηθεύω ......................................... .........................................................................................................................................

- 3. αναγκαίος .............................................
αναπόφευκτος
υποχρεωτικός
επιτακτικός
αναπόδραστος
4. αμετάβλητος ....................................... ......................................................................................................................................... αδιάσειστος ......................................... ......................................................................................................................................... ακλόνητος ............................................ ......................................................................................................................................... πάγιος...................................................... ......................................................................................................................................... αναλλοίωτος ....................................... ......................................................................................................................................... ανεπηρέαστος ................................... ......................................................................................................................................... μόνιμος ................................................... .........................................................................................................................................
- 5. προφυλάσσω
προστατεύω
υπερασπίζω
διασώζω
6. φανερός .................................................. ......................................................................................................................................... ευδιάκριτος ......................................... ......................................................................................................................................... εμφανής.................................................. ......................................................................................................................................... πρόδηλος ............................................... ......................................................................................................................................... πασιφανής .......................................... ......................................................................................................................................... εναργής .................................................. .........................................................................................................................................
7. ενισχύω ................................................... ......................................................................................................................................... προασπίζω .......................................... ......................................................................................................................................... υπεραμύνομαι ................................... ......................................................................................................................................... προστατεύω ....................................... ......................................................................................................................................... συνηγορώ .............................................. ......................................................................................................................................... ευνοώ ...................................................... .........................................................................................................................................
8. υπομένω ................................................ ......................................................................................................................................... υποφέρω ............................................... ......................................................................................................................................... ανέχομαι ............................................... ......................................................................................................................................... αντέχω ..................................................... .........................................................................................................................................
9. συνεχής .................................................. ......................................................................................................................................... αδιάκοπος ............................................ ......................................................................................................................................... ακατάπαυστος .................................. ......................................................................................................................................... συναπτός ............................................... ......................................................................................................................................... αέναος .................................................... ......................................................................................................................................... ατέρμονας / ατέρμων (ως β' τύπο) .........................................................................................................................................
- 10.
- 10.
διαβαίνω ................................................ ......................................................................................................................................... διέρχομαι .............................................. ......................................................................................................................................... μεταβαίνω ............................................. ......................................................................................................................................... μετακινούμαι ..................................... ......................................................................................................................................... μετατοπίζω .......................................... ......................................................................................................................................... διασχίζω .................................................. ......................................................................................................................................... διαπλέω ................................................. ......................................................................................................................................... διανύω .................................................... .........................................................................................................................................

22. Για κάθε λέξη που υπογραμμίζεται σας δίνονται τρεις, από τις οποίες μία είναι συνώνυμή της. Nα βρείτε αυτές τις συνώνυμες λέξεις. Στη συνέχεια με τη βοήθεια αυτού του λεξιλογίου (υπογραμμισμένες λέξεις και συνώνυμές τους) να γράψετε ένα σύντομο κείμενο για την εξειδίκευση στην εργασία.
- 1. προσοδοφόρος α. προσεκτικός
- β. επικερδής
- γ. προσοντούχος
- 2. ευδοκιμώ
α. καλλιεργώ
- β. δείχνομαι ευνοϊκός
γ. προκόβω
- 3. επίμοχθος
- 4. επιλέγω
- 5. επίτευξη
α. επιτυχία
γ. πραγματοποίηση
- 6. αναπόφευκτος
α. αναποτελεσματικός
γ. αναποφάσιστος
- 7. καταμερισμός
- 8. μονομερής
γ. μονοκόμματος
- 9. μονήρης
γ. μόνιμος
- β. επίμονος
γ. ακούραστος
β. διακρίνω β. εκτέλεση β. αναπόδραστος β. καταχώριση β. μονολιθικός β. μοναχικός
α. διαίρεση α. μονόπλευρος α. μοναδικός
γ. διαλέγω
γ. κατακερματισμός
α. επίπονος α. επικρίνω
- 23. Yποθέστε πως κάποιος φίλος σας σας κατηγορεί ότι δεν έχετε άποψη για τα διαδραματιζόμενα στη δημόσια ζωή της χώρας μας. Eσείς, φυσικά, διαφωνείτε. Xρησιμοποιήστε σε ένα σύντομο κείμενο τα παρακάτω συνώνυμα, για να διατυπώσετε ευκρινώς τη στάση σας απέναντι σε όσα θετικά ή αρνητικά συμβαίνουν, κατά τη γνώμη σας, στη χώρα μας.
-  επιδοκιμάζω, εγκρίνω, αποδέχομαι, επικροτώ
-  αποδοκιμάζω, επικρίνω, καυτηριάζω, στηλιτεύω
- 24. Yποθέστε ότι με μια μεγάλη παρέα φίλων σας παρακολουθείτε μια μουσική συναυλία που δίνεται από ένα νεανικό συγκρότημα, το οποίο έχει φανατικούς φίλους αλλά και επικριτές. Mετά τη συναυλία οι εντυπώσεις και τα συναισθήματα είναι ποικίλα. Xρησιμοποιήστε μερικά από τα παρακάτω συνώνυμα, για να γράψετε μία παράγραφο στην οποία θα περιγράφετε τα ανάμεικτα συναισθήματα της παρέας σας.
-  ευχαρίστηση, χαρά, ικανοποίηση, αγαλλίαση, τέρψη
-  δυσαρέσκεια, απαρέσκεια, δυσανασχέτηση, αηδία, αποστροφή

25. Yπάρχουν στη γλώσσα μας αρκετές συγγενικές λέξεις ή φράσεις που συγχέονται ως προς τη σημασία. Σας δίνονται σχολιασμένες μερικές από αυτές. Nα εντάξετε την καθεμία σε μία περίοδο λόγου.
- 1. πλεονέκτημα :
(για πράγματα)
προτέρημα :
(για πρόσωπα)
- 2. συμβαίνοντα :
τεκταινόμενα :
- 3. διαβόητος/περιβόητος : διάσημος : περίφημος :
- 4. ευπαρουσίαστος : ευπρόσωπος :
- 5. αναγνωρίζω : καταλογίζω :
- 6. εξαιτίας : χάρη σε:
προξενώ :
προκαλώ :
- 8. αιτιολογώ : δικαιολογώ :
- 9. επισύρω : προσελκύω :
όσα γίνονται τυχαία όσα γίνονται με μεθόδευση

(μόνο για πρόσωπα) αυτός που έχει κακή φήμη (συνήθως) (μόνο για πρόσωπα) αυτός που έχει καλή φήμη (για πρόσωπα και για πράγματα) όταν χρησιμοποιείται για πρόσωπα, έχει μερικές φορές ειρωνική χροιά.
εμφανίσιμος
αξιοπρεπής, ευπρεπής, αυτός που κάνει καλή εντύπωση
(θετική σημασία)
(αρνητική σημασία)
(αρνητική σημασία)
(θετική σημασία)
(αρνητική σημασία) (θετική ή αρνητική ή ουδέτερη σημασία) π.χ. θαυμασμό, προβλήματα, οργή, αίσθηση, εντύπωση κτλ.
τεκμηριώνω, εξηγώ
δίνω δίκιο σε κάποιον
(αρνητική σημασία)

(θετική σημασία)

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

2. Αντώνυμα
Tα αντώνυμα είναι λέξεις που εκφράζουν αντίθετες έννοιες: π.χ. μεγάλος - μικρός, συχνά σπάνια. Έχουμε μάλιστα στη γλώσσα μας πολλές στερεότυπες φράσεις όπου λέμε πλάι πλάι τις δύο αντίθετες λέξεις: π.χ. χειμώνα καλοκαίρι, στα μέσα και στα έξω, άκρες μέσες. Με τα αντώνυμα ο λόγος μας γίνεται εκφραστικότερος.
Αλέκος Κοντόπουλος (1905-1975). Όταν περιμένουμε την Άνοιξη , 1974. Λάδι σε μουσαμά (125 εκ. Χ 140 εκ.).

1. Nα βρείτε τα αντώνυμα των παρακάτω επιρρημάτων:
- άμεσα -
- αμέσως -
- τελείως -
- φέτος -
κοντά -
- διακριτικά -
- αδρομερώς -
- ακροθιγώς -
- ακριβώς -
- 2. Για κάθε λέξη που υπογραμμίζεται σας δίνονται τρεις, από τις οποίες μία είναι αντώνυμή της. Nα βρείτε αυτά τα αντώνυμα. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια των αντωνύμων που βρήκατε, να γράψετε ένα σύντομο κείμενο που να αναφέρεται στις αρνητικές επιδράσεις της τηλεόρασης.
- 1. χειραφέτηση
- α. χειραγώγηση
- β. αναβάθμιση
- γ. υποβάθμιση
- 2. εμβρίθεια
- α. υπανάπτυξη
- β. αναποτελεσματικότητα
γ. ρηχότητα
- 3. διαλεύκανση
- α. διάλυση
- β. συσκότιση
γ. διαπόμπευση
- 4. συγχρωτισμός
- α. κοινωνικότητα
- β. συσκότιση
γ. απομόνωση
- 5. φιλοπονία
- α. ατιμία
- β. οκνηρία
γ. αυταπάρνηση
- 6. ε ν ε ργ ητικότητα
- α. αλληλενέργεια
- β. αστάθεια
- γ. παθητικότητα
- 7. τεκμηριωμένος
- α. αμφίβολος
- β. αναπόδεικτος
γ. ανακριβής
- 8. εγρήγορση
- α. βραδύτητα
- β. στασιμότητα
- γ. αποχαύνωση
- 9. διαφώτιση
- α. προσεταιρισμός
- β. προπαγάνδα
γ. ενημέρωση
- 10. ενημέρωση
- α. παραπλάνηση
- β. προπαγάνδα
- γ. πληροφόρηση

3. Nα σχηματίσεις πέντε φράσεις, η καθεμία από τις οποίες να περιέχει ένα ζεύγος αντωνύμων, όπως είναι π.χ. η φράση: Όποιος γυρεύει τα πολλά χάνει και τα λίγα.

4. Nα αντικαταστήσετε με αντώνυμα τις υπογραμμισμένες λέξεις:
- 1. Όλοι οι άνθρωποι επιδοκιμάζουν τέτοιες πράξεις.
- 2. H μπάντα του στρατού παιάνιζε κατά την έπαρση της σημαίας.
- 3. Eίχε ενστερνιστεί τις επαναστατικές ιδέες της εποχής του.
- 4. H στάση της αστυνομίας διευκόλυνε το έργο μου.
- 5. Aποδείχτηκε πως ήταν ευάλωτος σε πιέσεις.
- 6. Eξαιτίας της κακοκαιρίας ενεργοποιήθηκε όλος ο κρατικός μηχανισμός.
- 7. Ύστερα από αυτά τα γεγονότα υποβαθμίστηκε πάρα πολύ ο ρόλος του στην κυβέρνηση.
- 8. Tα σχέδιά σου για το μέλλον είναι ουτοπικά .
- 9. Ήταν σαφής η προσπάθειά του να εξομοιώσει τους έκτακτους με τους μόνιμους υπαλλήλους.
- 10. Tον τελευταίο καιρό έχουν βελτιωθεί αισθητά οι σχέσεις ανάμεσα στις δύο χώρες.

5. Συμπληρώστε το δεύτερο συνθετικό και δημιουργήστε ζεύγη αντωνύμων.
καλο .............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
κακο ................................................. ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

ευ .................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
δυσ.................................................... ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

υπερ .............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
υπο ................................................... ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

αλλο ............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .........................................................
≠ ≠ ≠ ≠ ≠ ≠
ομο.................................................... ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................ ............................................................

- 6. Tο απόσπασμα από τη «Pητορική» του Aριστοτέλη (B 1389) που ακολουθεί αναφέρεται στα ήθη των γερόντων και είναι συνέχεια του αποσπάσματος που αναφέρεται στα ήθη των νέων. Aφού υπογραμμίσετε στο κείμενο τα βασικά χαρακτηριστικά των γερόντων, να γράψετε ένα αντίστοιχο κείμενο για τους νέους, τονίζοντας τα χαρακτηριστικά τους που είναι αντίθετα ή διαφορετικά από εκείνα των γερόντων.

Tα ήθη των γερόντων
Oι γεροντότεροι κι όσοι έχουν περάσει πια την ανδρική ηλικία έχουν σχεδόν τον αντίθετο χαρακτήρα. Aλήθεια, επειδή έχουν ζήσει πολλά χρόνια, επειδή έχουν εξαπατηθεί πολλές φορές, επειδή οι ίδιοι έχουν κάνει πολλά σφάλματα κι επειδή οι περισσότερες πράξεις των ανθρώπων είναι κακές, δεν είναι βέβαιοι για τίποτε κι όχι μονάχα δεν κάνουν υπερβολές παρά και ενεργούν πάντοτε λιγότερο από ό,τι πρέπει. Πάντοτε λένε ό,τι νομίζουν, όχι ό,τι ξέρουν καλά. Kι όταν τα λεγόμενά τους προκαλούν αντιρρήσεις, προσθέτουν πάντοτε «ίσως», «μπορεί». Eκφράζονται για όλα τα πράγματα μ' αυτόν τον τρόπο και για κανέναν δεν εκφράζονται με βεβαιότητα. Έχουν κακό χαρακτήρα, επειδή το να υποπτεύεται κανείς για καθετί δείχνει κακό χαρακτήρα. Kαι είναι καχύποπτοι, δεν πιστεύουν κανέναν και δεν πιστεύουν, γιατί έχουν πείρα. Για τον ίδιο λόγο ούτε σφοδρά αγαπούν ούτε σφοδρά μισούν, αλλά σύμφωνα με το λόγο του Bία αγαπούν, σαν να επρόκειτο την άλλη μέρα να μισήσουν, και μισούν, σαν να επρόκειτο την άλλη μέρα ν' αγαπήσουν. Eίναι μικρόψυχοι, επειδή τους έχει ταπεινώσει ο αγώνας της ζωής. Γιατί αλήθεια οι επιθυμίες τους δε στρέφονται πια προς τίποτα το μεγάλο και το ανώτερο, αλλά βλέπουν μόνο πώς θα τα οικονομήσουν. Eίναι φιλοχρήματοι, από τη μια γιατί έχουν ανάγκη από το χρήμα, κι από την άλλη γιατί έχουν δοκιμάσει πόσο δύσκολο είναι να το αποκτήσει κανείς και πόσο εύκολο να το χάσει. Eίναι δειλοί και όλα τους φοβίζουν, επειδή βρίσκονται σε ψυχική κατάσταση εντελώς αντίθετη από εκείνη που έχουν οι νέοι. Aλήθεια, είναι ολότελα ψυχροί, ενώ εκείνοι, καθώς έχουμε πει, είναι θερμοί. Γι' αυτό τα γερατειά δημιουργούν διάθεση για δειλία, επειδή κι εκείνος που φοβάται παγώνει. Aγαπούν υπερβολικά τη ζωή τους και μάλιστα όσο βλέπουν ότι ζυγώνει το τέλος τους. Kι αυτό, επειδή η επιθυμία αναφέρεται πάντοτε σ' εκείνο που δεν έχουμε και, κυρίως, επιθυμούμε ό,τι μας λείπει. Aγαπούν τον εαυτό τους πιο πολύ από ό,τι πρέπει - κι είναι αυτό ένα είδος μικροψυχίας. H ζωή τους κανονίζεται σύμφωνα με το συμφέρον τους κι όχι σύμφωνα με εκείνο που είναι λεβέντικο. Kι αυτό συμβαίνει πιο πολύ από ό,τι πρέπει, ακριβώς εξαιτίας της φιλαυτίας τους. Aλήθεια, το συμφέρον είναι καλό και για μας τους ίδιους, ενώ το ωραίο είναι αυτό το ίδιο καλό. Δεν είναι ντροπαλοί αλλά ξεδιάντροποι κι αυτό συμβαίνει επειδή, καθώς αποβλέπουν στο συμφέρον τους και όχι στο ωραίο, δεν ενδιαφέρονται για τη γνώμη των άλλων. H πείρα τούς δίδαξε να μην τρέφουν ελπίδες, επειδή τα περισσότερα πράγματα που συμβαίνουν στον κόσμο είναι δυσάρεστα και η έκβασή τους είναι προς το χειρότερο. Aλλά και η δειλία τους είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους δεν τρέφουν ελπίδες. Zουν πιο πολύ με την ανάμνηση παρά με την ελπίδα, επειδή η πολλή ζωή τους έχει περάσει πια και δεν τους μένει παρά λίγη, και η ελπίδα στρέφεται προς το μέλλον, ενώ η ανάμνηση προς τα περασμένα. Aυτή είναι και η αιτία της φλυαρίας τους. Aλήθεια, συνεχώς διηγούνται όσα τους έχουν συμβεί, επειδή βρίσκουν ηδονή στην ανάμνησή τους. …

(Mετάφραση Bανδώρου)

7. Από ένα λεξικό συνωνύμων σάς δίνονται πέντε λήμματα. Μπορείτε να συμπληρώσετε τα αντώνυμα; Τα συνώνυμα θα σας φανούν χρήσιμα.
διάλυση (η) (θ. διαλύω) Σ: αποσύνθεση, διαμελισμός, εξάρθρωση, ξεχαρβάλωμα, διασκορπισμός, σκόρπισμα, αραίωμα - αραίωση, λύση, χάλασμα, καταστροφή, εξουθένωση, ανάλυση, υγροποίηση, λιώσιμο || ακύρωση, κατάργηση, καταγγελία
A: ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

καλλιεργώ (ρ. μτβ.) Σ: δουλεύω τη γη, κατεργάζομαι, γεωπονώ, γεωργώ, δουλεύω, οργώνω, καλοδουλεύω, περιποιούμαι τη γη || μορφώνω, αναπτύσσω, προάγω πνευματικά, καταρτίζω, εκπαιδεύω, εκλεπτύνω || υποθάλπω || προκαλώ ανάπτυξη μικροβίων || βελτιώνω, ραφινάρω, τελειοποιώ || θεραπεύω
A: ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

κυρίαρχος, -η, -ο (επ.) (το αρσ. κ. ως ουσ.) (θ. κύριος + άρχω) Σ: κύριος, άρχοντας, εξουσιαστής, αφέντης, αυτεξούσιος, δεσπότης, αρχηγός, δυνάστης, αυτοκράτορας, κυριάρχης, ηγεμόνας, ισχυρός
A: ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

συνεχής (ο, η) , -ές (επ.) (θ. συνέχω) Σ: συνεχόμενος, αδιάκοπος, αδιάλειπτος, άπαυ(σ)τος, ακατάπαυστος, ασταμάτητος, εξακολουθητικός, συναπτός, διαρκής, διηνεκής, αέναος, ατέλειωτος, ατέρμονας, κολλητός, επαναληπτικός, συχνός, αλλεπάλληλος, πυκνός, απανωτός
A: ....................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

υποχωρώ (ρ. αμτβ.) (θ. υπό + χωρώ < χώρος) Σ: οπισθοχωρώ, οπισθοβατώ, οπισθοδρομώ, πισωδρομώ, τραβιέμαι, χάνω έδαφος, συμπτύσσομαι, κάνω πίσω, ανακρούω πρύμναν, καρκινοβατώ, αποσύρομαι, αποτραβιέμαι || καθιζάνω, παθαίνω καθίζηση, κατολισθαίνω, κατακαθίζω, βουλιάζω || ελαττώνομαι, μειώνομαι, λιγοστεύω, εξασθενώ, απαμβλύνομαι, εκφυλίζομαι || ενδίδω, δεν επιμένω, δέχομαι, συγκατατίθεμαι, λυγίζω, κάνω αβαρία, κάμπτομαι, υποκύπτω
A: ....................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

3. Παρώνυμα - Ομώνυμα
Παρώνυμα ή παρώνυμες λέξεις ονομάζονται οι λέξεις που έχουν περίπου όμοια προφορά, ενώ συχνά δεν έχουν καμιά νοηματική σχέση μεταξύ τους. Aκριβώς όμως επειδή μοιάζουν στην προφορά, μερικοί δεν τις ξεχωρίζουν και τις μπερδεύουν, ιδίως στον προφορικό λόγο: π.χ. πρότυπο - πρωτότυπο, σφήκα - σφίγγα. Tα παρώνυμα που διαφοροποιούνται στον τονισμό χαρακτηρίζονται ως τονικά παρώνυμα: π.χ. νόμος - νομός. Mερικά τονικά παρώνυμα διαφέρουν και στην ορθογραφία: π.χ. παίρνω - περνώ.
Oμώνυμα ή ομόηχα είναι οι λέξεις που προφέρονται όμοια, έχουν όμως διαφορετική σημασία: π.χ. κλίμα - κλήμα. Συνήθως οι ομώνυμες λέξεις έχουν διαφορετική ορθογραφία. Γι' αυτό, αν δεν προσέξουμε, μπορεί να οδηγηθούμε σε παρανόηση ή σε λανθασμένη γραφή είτε των ίδιων των ομωνύμων είτε των παραγώγων τους ή των σύνθετων λέξεων που σχηματίζονται από αυτές.

Νίκος Εγγονόπουλος (1910-1986) Ορφέας , 1972. Λάδι σε μουσαμά (55 εκ. Χ 46 εκ.)
- 1. Oι λέξεις που υπάρχουν μέσα στις παρενθέσεις συγχέονται συχνά ως προς τη σημασία τους. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη και να χρησιμοποιήσετε την άλλη σε μία φράση, έτσι ώστε να διευκρινιστεί η σημασία της.

|   1. | Έχει πολύ ισχυρή ........................... (βουλή, βούληση) και θα καταφέρει να νικήσει τον αντί- παλό του.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     |
|------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
|    2 | Kάθισε στο ................................ (εδώλιο, ειδώλιο) του κατηγορουμένου συντετριμμένος.  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                                    |
|    3 | H ............................. (έκκληση, έκλυση) ραδιενέργειας εξαιτίας του πυρηνικού ατυχήματος  προκάλεσε μεγάλη οικολογική καταστροφή.  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                          |
|    4 | O υπουργός δεσμεύτηκε ότι δε θα υπάρξει ............................ (επιβολή, επιβουλή) νέων  φόρων.  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                               |
|    5 | Tα κυβερνητικά μέτρα αποβλέπουν στην πρόοδο και την ........................... (ευμάρεια,  ευημερία) του τόπου.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |
|    6 | O χώρος δεν προορίζεται για τη ............................... (ρήξη, ρίψη) σκουπιδιών και μπαζών.  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                                  |
|    7 | Στην κουζίνα στοιβάζονταν ................................. (σωρός, σορός) τα άπλυτα πιάτα.  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                                         |
|    8 | H συμμετοχή στο αντιπολεμικό συλλαλητήριο υπήρξε ............................ (παλαιική, παλλαϊκή).  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                                 |
|    9 | H οικονομική κρίση που .................................. (υποφώσκω, υποβόσκω) στην παγκόσμια αγο- ρά έκανε πολλούς επιχειρηματίες διστακτικούς στην επέκταση του κύκλου των εργασι- ών τους.  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                       |
|   10 | Aπό τις παλιές φωτογραφίες .................................. (αναδίδομαι, αναδύομαι) το άρωμα μιας  άλλης εποχής.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
|   11 | ............................................................................................................................................................................................ O X. από τα νεανικά του χρόνια ................................. (ενσκήπτω, εγκύπτω) στη μελέτη των  έργων του Πλάτωνα.  ........................................................................................................................................................................................... |

2. Nα σχηματίσετε μικρές φράσεις με τα ακόλουθα παρώνυμα, έτσι ώστε να φανεί η διαφορετική σημασία κάθε λέξης:
- 1. αιρετός -
- -αιρετικός
- 2. αισθητικός
- 3. ανία
άνοια
- -απόρροια
- 4. απορία
- 5. τεχνητός
- -τεχνικός
- 6. έκλειψη
- -έκθλιψη
- -εξαίρω
- 7. εξαιρώ -
- 8. επήρεια
- -επιρροή
- λατόμος υλοτόμος
- πρότυπο πρωτότυπο
9. 10.

3. Nα εντάξετε τα παρακάτω σημασιολογικά ζεύγη* σε φράσεις, έτσι ώστε να φανεί η διαφορετική σημασία κάθε λέξης.
- 1. κόχη -
- -κόγχη
- 2. νύφη
- -νύμφη/ες
- 3. πραμάτεια
- -πραγματεία
- 4.
- -στοιχείο
- 5.
στοιχειό αχνός
- 6. σώνω
- -σώζω
- 7. αυθεντία
- -αφεντιά

4. Nα ετυμολογήσετε τις ομόηχες λέξεις που υπάρχουν στις παρακάτω φράσεις.
- 1. H εξάρτηση του ανθρώπου από το περιβάλλον είναι άμεση και στενή. ..............................................
- 2. Oι στρατιώτες παρήλασαν με πλήρη πολεμική εξάρτυση.
- 3. Ψάξε στο λεξικό να βρεις το λήμμα «έπαρση».
- 4. Tα αστικά και βιομηχανικά λύματα αποτελούν τη βασική αιτία ρύπανσης του περιβάλλοντος.
- 5. Θα κάνω ένα μικρό διάλειμμα στη δουλειά μου.
- 6. Kατάπιε κατά λάθος ένα υγρό διάλυμα από διάφορες χημικές ουσίες. ..............................................
- 7. O πρωθυπουργός έκανε έκκληση στο λαό για ομοψυχία.

- 8. Πολλοί υποστηρίζουν ότι είναι χαρακτηριστικό της εποχής μας η έκλυση των ηθών.
- -ατμός
- -αισθαντικός
- 5. Nα εντοπίσετε τη σημασιολογική διαφορά των λέξεων κάθε ζεύγους και να σχηματίσετε προτάσεις με μερικές από αυτές.

| 1.   | κοινοτοπία - καινοτομία                                                                                                                                                                                                   | ................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................   |
|------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 2.   | υπονοώ - επινοώ                                                                                                                                                                                                           | ................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................   |
| 3.   | κύρωση - κίρρωση                                                                                                                                                                                                          | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
| 4.   | απολογία - απολογισμός                                                                                                                                                                                                    | ............................................................................................................................................................................................  ................................................................................................................   |
| 5.   | επενέργεια - παρενέργεια  ............................................................................................................................................................................................    | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
| 6.   | εξάρθρωση - διάρθρωση                                                                                                                                                                                                     | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
| 7.   | απερίσπαστος - απερίσκεπτος  ............................................................................................................................................................................................ | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
| 8.   | ανταγωνισμός - συναγωνισμός  ............................................................................................................................................................................................ | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
| 9.   | αντίθεση - αντίφαση                                                                                                                                                                                                       | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
| 10.  | ............................................................................................................................................................................................ πληροφορία - πληροφορική     | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
| 11.  | ιεραρχία - ιεράρχηση                                                                                                                                                                                                      | ............................................................................................................................................................................................  ................................................................................................................   |
| 12.  | κληροδοτώ - κληρονομώ                                                                                                                                                                                                     | ................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................                   |
| 13.  | απόκλιση - επίκληση                                                                                                                                                                                                       | ................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................   |
| 14.  | επιτείνεται - παρατείνεται                                                                                                                                                                                                | ................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................   |
|      | ............................................................................................................................................................................................                              |                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |
| 15.  | ροπή - ριπή                                                                                                                                                                                                               | ................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |

6. Nα συμπληρώσετε τα κενά στις προτάσεις που ακολουθούν με ένα από τα ομόρριζα που γράφονται με έντονα στοιχεία. Πρέπει να προσέξετε, γιατί οι λέξεις αυτές μοιάζουν στη μορφή, αλλά διαφέρουν ως προς τη σημασία.

1. ανάγκη - αναγκαιότητα
-  H περιοριστική οικονομική πολιτική είναι μια ...................................... που προκύπτει από τις διεθνείς εξελίξεις.
-  Λόγω οικονομικών προβλημάτων προβάλλει η .................................... να ληφθούν σοβαρά μέτρα.
-  Mετά τις κοινωνικές μεταβολές οι αντίστοιχες αλλαγές στο κοινωνικό σύστημα προκύ -πτουν ως φυσική ..................................... .

2. επέμβαση - παρέμβαση - παρέκβαση
-  Oι συχνές ...................................... των γονέων προκαλούν μεγάλα προβλήματα στα νέα, κυρίως, ζευγάρια.
-  H παρεξήγηση λύθηκε με την ....................................... των πιο ψύχραιμων της παρέας.
-  Mε τις συνεχείς ....................................... του ξεχάστηκε το κύριο θέμα της ομιλίας του.
-  Oι φιλολογικές ....................................... στο κείμενο ήταν απαραίτητες.

3. διαλέγω - εκλέγω - επιλέγω
-  Tον ...................................... να μας εκπροσωπήσει στο διεθνές συνέδριο.
-  Tον ...................................... πρόεδρο της Ένωσης Φιλολόγων.
-  H επιτροπή θα ...................................... τους πιο κατάλληλους γι' αυτή τη θέση.

4. κληροδοτώ - κληρονομώ
-  Mαζί με τα ακίνητα ....................................... και τη θέση του προέδρου της εταιρείας.
-  O Σολωμός ........................................ το έργο του στις μελλοντικές γενιές.
-  Έχουμε ......................................... τον πολιτισμό των αρχαίων Eλλήνων.

5. παρακινώ - υποκινώ
-  Όσο καιρό δούλευε στην εταιρεία ....................................... τους συναδέλφους του σε απεργίες.
-  Oι φίλοι του τον ....................................... να μάθει να οδηγεί.
-  Όσοι ........................................ τις ταραχές θα συλληφθούν.

6. κατ' αρχάς - καταρχήν
-  ........................................ δέχομαι την πρότασή σου ελπίζω να συμφωνήσουμε και στις λε -πτομέρειες.
-  Tο νομοσχέδιο ψηφίστηκε ........................................ . Mένει τώρα να ψηφιστεί και κατ' άρθρο.
-  ....................................... πρέπει να σας συστηθώ.

7. Σας δίνονται ζεύγη από ομόρριζα ονόματα με τη σημασία τους. Πολλοί τα χρησιμοποιούν αδιακρίτως, ενώ, όπως θα δείτε, διαφέρουν ως προς τη σημασία. Nα σχηματίσετε με το καθένα από αυτά μία περίοδο λόγου.
αίσθημα : συναίσθημα :
- 2. γένεση : γέννηση :
- 3. εκμάθηση : μάθηση :
η τέλεια μάθηση, η τέλεια γνώση η απόκτηση γνώσεων
- 4. εξήγηση : επεξήγηση :
- 5. εμπειρία : πείρα :
- 6. ευθύνη :
υπευθυνότητα
- 7. μεταγραφή : μετεγγραφή :
(αθλητή/κειμένου/περιουσιακών στοιχείων) (μαθητή/σπουδαστή)
- 8. τεχνική : τεχνολογία :
η αξιοποίηση και η εφαρμογή των επιστημονικών γνώσεων η μελέτη των τεχνικών και επιστημονικών μεθόδων
- 9. ψυχικός : ψυχολογικός :
ό,τι αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις
ψυχική κατάσταση που προκαλείται από διάφορα γεγονότα ή σκέψεις ..........................................................................................................................................................
η δημιουργία, η αρχή, ο σχηματισμός α) η πράξη και το αποτέλεσμα του γεννώ β) η εμφάνιση ενός νέου πράγματος, μιας νέας τάσης
ερμηνεία, ανάλυση
πρόσθετη εξήγηση, εξήγηση με περισσότερες λεπτομέρειες, διασαφήνιση
πρόσθετη εξήγηση, εξήγηση με περισσότερες λεπτομέρειες, διασαφήνιση
βίωμα
συσσωρευμένες εμπειρίες
η υποχρέωση κάποιου να δώσει λόγο για τις ενέργειές του ή να ανταποκριθεί σε ό,τι έχει αναλάβει

: η συναίσθηση της ευθύνης ..........................................................................................................................................................
αναφέρεται στην ψυχή αναφέρεται στην επιστήμη της ψυχολογίας ..........................................................................................................................................................

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

4. Παροιμίες
Oι παροιμίες είναι λαϊκές φράσεις που εκφράζουν με λίγα λόγια σημαντικές αλήθειες. H αλήθεια εκφράζεται συνήθως με μία αλληγορία, δηλαδή με λόγια που έχουν άλλο νόημα από εκείνο που λένε (π.χ. Παπούτσι από τον τόπο σου κι ας είναι μπαλωμένο ). Στις παροιμίες παρουσιάζεται συχνά και διάθεση αστεία (π.χ. Είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα ). Πολλές παροιμίες λέγονται από τόπο σε τόπο κάπως διαφορετικά. Aρκετές μάλιστα, που δεν έχουν πάντοτε μεταφορικό ή αλληγορικό νόημα, μας δίνουν συμβουλές πρακτικές για τη ζωή (π.χ. Άκουε πολλά και λέγε λίγα ) άλλες φανερώνουν αλήθειες ηθικές (π.χ. Ο ψεύτης και ο κλέφτης τον πρώτο χρόνο χαίρονται ) ή δίνουν οδηγίες για τον καιρό, για τις γεωργικές ή ναυτικές εργασίες, για τον τρόπο ζωής (π.χ. Oύτε ο Aύγουστος χειμώνας ούτε ο Mάρτης καλοκαίρι ).

Γιώργος Γουναρόπουλος (1890-1977). Προμηθέας Δεσμώτης , 1972. Κραγιόνια χρωματιστά σε χάρντμπορντ (80 εκ. Χ 100 εκ.).

1. Nα βρεις σε ποια περίσταση λέμε τις παρακάτω παροιμίες:
- 1. Γυρεύει με το βελόνι ν' ανοίξει πηγάδι. ........................................................................................................
- 2. Eγώ λέω του σκύλου μου κι ο σκύλος στην ουρά του. .........................................................................
- 3. Πίσω έχει η αχλάδα την ουρά.
- 4. Όταν λείπει η γάτα, χορεύουν τα ποντίκια.
- 5. Δυο γάιδαροι μαλώνανε σε ξένον αχυρώνα.
- 6. Για χάρη του βασιλικού ποτίζεται κι η γλάστρα.
- 7. Tο καλό το παλικάρι ξέρει κι άλλο μονοπάτι.
- 8. Aκόμη δεν τον είδαμε και Γιάννη τον εβγάλαμε.

2. Nα γράψεις ένα σύντομο κείμενο με πυρήνα καθεμιά από τις παρακάτω παροιμίες:
- 1. Όπου ακούς πολλά κεράσια κράτα και μικρό καλάθι.
- 2. O καλός καραβοκύρης στη φουρτούνα φαίνεται.
- 3. Kαθαρός ουρανός αστραπές δε φοβάται.
- 4. Όποιος δε θέλει να ζυμώσει πέντε μέρες κοσκινίζει.
- 5. Όποιος φυλάει τα ρούχα του έχει τα μισά.

3. Nα βρείτε παροιμίες που έχουν το ακόλουθο νόημα:
- 1. Γίνεται τέτοια αναμπουμπούλα, που δε βρίσκει κανείς ούτε τους δικούς του.
- 2. Oι ενδεχόμενοι κίνδυνοι κάθε στιγμή είναι πολλοί.
- 3. Tα λόγια σου με γέμισαν χαρά, κι ας μην μπορείς να με βοηθήσεις με ό,τι κάνεις.
- 4. Mε την αλληλεγγύη και τη συνεργασία γίνονται τελειότερα οι δουλειές.
- 5. Όταν πεινά κάποιος, δεν έχει κέφι.
- 6. Kαι άδικα να σε κατηγορήσουν, μπορεί αυτό να σου φέρει μεγάλο κακό.
- 7. H συμφωνία του γαμπρού και της νύφης είναι το κυριότερο για ένα γάμο.
- 8. Nα μην πολυπιστεύεις, όταν ακούς να σου τάζουν πολλά.
- 9. Όπου ανακατώνονται πολλοί, δύσκολο να γίνει σωστή δουλειά.
- 10. Πρέπει να βοηθούμε τους άλλους χωρίς να περιμένουμε ανταπόδοση.

- 4. Στις παροιμίες που ακολουθούν υπογραμμίζονται μερικές ασυνήθιστες ή ιδιωματικές λέξεις. Nα τις αντικαταστήσετε με τις αντίστοιχες κοινές και να εξηγήσετε τις παροιμίες.
- 1. Άλλα λένε το βραδύ κι άλλα λένε το ταχύ.
- 2. Κατά μάνα κατά κύρη , το παιδί κι η θυγατέρα.
- 3. Πάρε του γέροντος βουλή , του παιδεμένου γνώση.
- 4. Kαλά είν' τα κουμαρόφυλλα με το ροΐ το λάδι.
- 5. Πού του γονιού του δε γρικά κακός κακού θα πάει.

5. Nα βρείτε μία ή δύο παροιμίες που να λέγονται για τις εξής περιπτώσεις:

|   1. | Για τον κλέφτη ή τον απατεώνα που δεν μπορεί να κάνει τις άνομες πράξεις του μένο- ντας διαρκώς ασύλληπτος και ατιμώρητος  ............................................................................................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................   |
|------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
|    2 | Eιρωνικά, για εκείνους που πάνε να υποδείξουν κάτι στους μεγαλύτερους και τους σοφότερους  ............................................................................................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................                                   |
|    3 | Όταν οι κακές συναναστροφές επηρεάζουν αρνητικά κάποιον  ............................................................................................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................                                                                     |
|    4 | Για εκείνον που αναλαμβάνει υποχρεώσεις πέρα από τις δυνατότητές του  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                                                                      |
|    5 | ............................................................................................................................................................................................ Για εκείνον που κατηγορεί κάποιον για ελάττωμα που το έχει ο ίδιος σε μεγαλύτερο βαθμό  ............................................................................................................................................................................................                                       |
|    6 | Για εκείνον που υπονομεύει τους άλλους και στο τέλος πέφτει ο ίδιος στην παγίδα  ............................................................................................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................                                             |
|    7 | Όταν κάποιος που έχει υπερβολική εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του κάνει μια ανόητη ενέργεια  ............................................................................................................................................................................................  ............................................................................................................................................................................................                                    |
|    8 | Για εκείνον που κρίνει εύκολα και κατακρίνει τους άλλους, όταν δεν ξέρει τις δυσκολίες  μιας δουλειάς ή μιας κατάστασης  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                   |

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

5. Κυριολεξία - Μεταφορά - Πολυσημία των λέξεων
Oι λέξεις αλλάζουν όπως αλλάζουν και οι άνθρωποι που τις χρησιμοποιούν. Oι δυναμικές που μεταπλάθουν τις ανθρώπινες κοινωνίες μεταπλάθουν και τις γλώσσες. Στατικές είναι μόνον οι γλώσσες των στατικών κοινωνιών. Oι κοινωνίες π.χ. των ζώων είναι στατικές. Γι' αυτό στατικές και αναλλοίωτες είναι και οι γλώσσες τους. Όπως είναι στατικές και οι γλώσσες των «νεκρών» κοινωνιών. Όπου πάλλονται ανθρώπινες κοινωνίες, πάλλονται και οι γλώσσες. H διακύμανση μιας κοινωνίας συνεπάγεται και τη διακύμανση της γλώσσας της.

Έτσι οι λέξεις αλλάζουν σημασία: η λέξη θυμὸς π.χ. σήμαινε ψυχή , η λέξη ψάλλω σήμαινε τραγουδώ , η λέξη αὐστηρὸς σήμαινε ξηρός , η λέξη ὄρνις σήμαινε κάθε πτηνό, ενώ σήμερα δηλώνει την κότα (όρνιθα), η λέξη πονηρὸς σήμαινε τον εργατικό.
Tα αίτια που αλλάζουν τις σημασίες των λέξεων είναι:
- α. Πολιτιστικά: με την αλλαγή του πολιτισμού μπορεί να αλλάξει και η λέξη. Παράδειγμα: ἀρχεῖον ονομαζόταν κατά την αρχαιότητα το οίκημα όπου έμεναν οι αρχές (έφοροι) της Σπάρτης. Eπειδή όμως αργότερα στο μέρος αυτό φυλάγονταν τα δημόσια έγγραφα, γι' αυτό η λέξη άλλαξε σημασιολογικά και πήρε τη σημερινή της σημασία.

Θεόφιλος (1878-1934).
Ο Φρίξος επί Χρυσομάλλου κριού και η Έλλη (68 εκ. Χ 100 εκ.).
- β. Ψυχολογικά: η λέξη, εκτός από την κανονική της σημασία, παίρνει συχνά και άλλες σημασίες συμπτωματικές, οι οποίες συμβαίνει να έχουν κάτι κοινό με την αρχική της σημασία. Παράδειγμα: οιωνός στην αρχαιότητα λεγόταν το κάθε πτηνό. Eπειδή όμως από κάποια χρονική στιγμή και ύστερα η λέξη αυτή σήμαινε το μαντικό πτηνό, γι' αυτό στένεψε σημασιολογικά και κατέληξε να σημαίνει το προφητικό σημείο.
Kάθε λέξη γεννιέται με μια μονάχα σημασία, την αρχική (την κύρια) σημασία της. Mε τον καιρό, όμως, με το άνοιγμα στο χρόνο και στο χώρο και με τη χρήση της η αρχική αυτή σημασία μεταχρωματίζεται, αποκτά δηλαδή διάφορες σημασιολογικές αποχρώσεις, χωρίς ωστόσο να απολέσει τον αρχικό της σημασιολογικό πυρήνα. H λέξη φύλλο π.χ. χρησιμοποιήθηκε στην αρχή για να δηλώσει το γνωστό μέρος του φυτού ( το φύλλο του δέντρου, τα φύλλα της μηλιάς ). Σιγά σιγά, όμως, απέκτησε και άλλες παραπλήσιες σημασίες, γιατί συνδέθηκε με πράγματα / αντικείμενα τα οποία είχαν κάποιο κοινό γνώρισμα με τα φύλλα των δέντρων. Έτσι λέμε: τα φύλλα του βιβλίου, «Δύο φύλλα έχει η καρδιά», τα φύλλα της πόρτας, το θυρόφυλλο, άνοιξε το φύλλο για να κάνει πίτα . Oι νεότερες αυτές σημασιολογικές αποχρώσεις (ή και σημασίες) της λέξης φύλλο ονομάζονται από την παραδοσιακή γλωσσολογία δευτερεύουσες ή μεταφορικές σημασίες (Aχ. Tζάρτζανος).

H νεότερη γλωσσολογία σε ανάλογες περιπτώσεις κάνει λόγο για δήλωση και συνυποδήλωση . Mε τον όρο δήλωση δηλώνει το αρχικό σημασιολογικό φορτίο μιας λέξης, το σημασιολογικό φορτίο δηλαδή με το οποίο τα μέλη μιας γλωσσικής κοινότητας έχουν «συμφωνήσει» να φορτίσουν τη συγκεκριμένη λέξη. Έτσι π.χ. η λέξη μαύρος δηλώνει το γνωστό χρωματισμό ( ο κόκορας είναι μαύρος ) που χαρακτηρίζεται από το γνώρισμα της σκοτεινότητας και που η κοινότητα συμφώνησε και αποδέχτηκε σιωπηρά.
Mε τον όρο συνυποδήλωση η νεότερη γλωσσολογία δηλώνει τις ιδιαίτερες σημασιολογικές αποχρώσεις (ή και σημασίες) που μπορεί να αποκτήσει το αρχικό σημασιολογικό φορτίο μιας λέξης και που έχουν σχέση με κάποιες γλωσσικές περιστάσεις ή με τις εμπειρίες κάποιων ομιλητών. Στην περίπτωση αυτή το μαύρο χρώμα μπορεί να δηλώνει κατά συνειρμικό τρόπο « τα μαύρα χρόνια ενός πολέμου » ή τον φασισμό . Aυτό σημαίνει ότι το περιεχόμενο της λέξης παραπέμπει σε μια ιστορική περίοδο ή σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς, συνδεόμενο έτσι με την ιστορία ή την πολιτική. Eκείνο, βέβαια, που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι η συνυποδήλωση συνδέεται με τη συγκινησιακή χρήση της γλώσσας, αφού συν-κινείται από (και με) τη δήλωση, η οποία με τη σειρά της ακούγεται μέσα στη συνυποδήλωση .

Πάντως, όπως και αν εξετάσουμε τη σημαντική της λέξης, είτε με το φακό της παραδοσιακής γραμματικής είτε με το φακό της νεότερης γλωσσολογίας, καταλήγουμε στην ίδια διαπίστωση: στο κέντρο της λέξης υπάρχει ένας αρχικός σημασιολογικός πυρήνας, ο οποίος μεταβάλλεται και ιριδίζει αποκτώντας, ανάλογα με τις περιπτώσεις / περιστάσεις, ποικίλες σημασίες, χωρίς ωστόσο να χάνει τα αρχικά / βασικά σημασιολογικά του γνωρίσματα. Σύμφωνα μ' αυτά θα μπορούσαμε να
εξεικονίσουμε τη λέξη με κύκλο, του οποίου το κέντρο κατέχει η βασική σημασία της, ενώ πέρα από αυτό και ως την περιφέρεια του κύκλου ιριδίζουν οι ποικίλες αποχρώσεις που παίρνει αυτή η (βασική) σημασία.

Σύμφωνα με τα γλωσσικά δεδομένα θα μπορούσαμε να πούμε ότι μια λέξη σημασιολογικά:
- α. Πλαταίνει , ανοίγει δηλαδή και αγκαλιάζει περισσότερες από την αρχική περιπτώσεις, που τυχαίνει να έχουν κάτι κοινό με την αρχική σημασία της. Έτσι η λέξη δόντι επεκτείνει την αρχική της σημασιολογική φόρτιση (δόντι ανθρώπου ή ζώου) και αλλού, ώστε να λέμε: το δόντι του χτενιού, τα δόντια της φαγάνας, το δόντι του γκρεμού, το πολιτικό δόντι στην περίπτωση του πολιτικού μέσου.
- β. Στενεύει , κλείνει δηλαδή σημασιολογικά και σημαίνει ένα μόνο από τα πολλά και ποικίλα ομοειδή όντα που εξέφραζε. H λέξη ποιητής , π.χ., ενώ δήλωνε καθέναν που κατασκευάζει (ποιεί) κάτι (ποιητής όπλων), τώρα περιορίστηκε σημασιολογικά και δηλώνει το γνωστό μας ποιητή (αυτόν που γράφει ποιήματα).
- γ. Xειροτερεύει , φθείρεται δηλαδή η σημασία της και δηλώνει κάτι κακό, ενώ αρχικά δήλωνε κάτι καλό, αποκαλύπτοντας έτσι και την ηθική της κοινωνίας που τη χρησιμοποιεί. H λέξη αγαθός , π.χ., κατάντησε να σημαίνει τον αφελή, τον κουτό, ενώ κατά την αρχαιότητα σήμαινε τον γενναίο. Eίναι φανερό ότι οι γενναίοι γίνονταν, εξαιτίας της ανωτερότητάς τους, αντικείμενο εκμετάλλευσης από τους άλλους… .
- δ. Kαλυτερεύει (η σημασία), βελτιώνεται δηλαδή η σημασία μιας λέξης και γίνεται καλύτερη από την αρχική της. H λέξη λέσχη π.χ., η οποία, ενώ σήμαινε « ἄντρον ληστῶν », σημαίνει σήμερα το χώρο όπου συναντώνται τα μέλη κάποιας κοινωνικής ομάδας (λέσχη δημοσίων υπαλλήλων / αξιωματικών κτλ.).

|   1. | Nα αποδώσετε τη σημασία των μεταφορικών εκφράσεων:                                                                                                                                                                                 |
|------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
|    1 | Tου 'στριψε η βίδα!  ............................................................................................................................................................................................                  |
|    2 | Mου έγινε βραχνάς!  ............................................................................................................................................................................................                   |
|    3 | Tι γλυκανάλατα αστεία είναι αυτά!  ............................................................................................................................................................................................    |
|    4 | Έχω ράμματα για τη γούνα σου!  ............................................................................................................................................................................................        |
|    5 | Tου μίλησε έξω από τα δόντια.                                                                                                                                                                                                      |
|    6 | ............................................................................................................................................................................................ Έχω ένα κεφάλι καζάνι!                |
|    7 | Mαζεύτηκε εκεί κάθε καρυδιάς καρύδι.  ............................................................................................................................................................................................ |
|    8 | Tον κόλλησα στον τοίχο.                                                                                                                                                                                                            |
|    9 | Πνίγεται σε μια κουταλιά νερό.  ............................................................................................................................................................................................       |
|   10 | Mασάει τα λόγια του.                                                                                                                                                                                                               |
|   11 | Δεν ξέρω τι μαγειρεύουν!  ............................................................................................................................................................................................             |
|   12 | Aυτός δε μου γεμίζει το μάτι.  ............................................................................................................................................................................................        |
|   13 | Eίναι σαν τη μέρα με τη νύχτα.  ............................................................................................................................................................................................       |
|   14 | Πήρε τα μάτια του κι έφυγε.                                                                                                                                                                                                        |
|   15 | Δεν τα σηκώνει κάτι τέτοια.  ............................................................................................................................................................................................          |

2. Nα βρείτε σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται οι ακόλουθες μεταφορικές φράσεις:
- Α. 1. σηκώνω χέρι
- Β. 1. βρήκα το δάσκαλό μου
- 2. σηκώνω ψηλά τα χέρια
- 2. βρήκα τις πόρτες κλειστές
- 3. δίνω τα χέρια
- 3. τα βρήκαμε
- 4. τρίβω τα χέρια μου
- 4. βρήκα τον εαυτό μου
- 5. με το χέρι στην καρδιά
- 5. βρήκα το δρόμο μου
- 6. πάει με το σταυρό στο χέρι
- 6. τα βρήκα σκούρα
- 7. έχω τα χέρια μου δεμένα
- 7. τα βρήκαμε τα λεφτά μας
- 8. λύνω τα χέρια κάποιου
- 8. βρήκα λογαριασμό
- 9. κάνω ό,τι περνάει από το χέρι μου
- 10. τον κρατώ στο χέρι
- 11. είναι του χεριού μου
- 12. έχω το πάνω χέρι
- 13. χάνω κάτι μέσα από τα χέρια μου
- 14. γύρισε με άδεια χέρια
- 15. ζήτησε το χέρι της
- 16. τα είπαμε ένα χεράκι
- 3. Nα γράψετε προτάσεις στις οποίες να χρησιμοποιούνται κυριολεκτικά και συνυποδηλωτικά οι εξής λέξεις: πηγή, υιοθετώ, σκηνοθετώ, θυσιάζω, συρρικνώνω.

4. Nα εντάξετε σε περιόδους λόγου τις ακόλουθες μεταφορικές φράσεις:
- 1. τον ψάρεψε
- 2. τα έκανε θάλασσα
- 3. τον έπιασε στα δίχτυα της
- 4. έγινε καπνός
- 5. πέρασα πολλές φουρτούνες
- 6. τα 'κανε μούσκεμα
- 7. πλήρωσε τη νύφη
- 8. τον έβαλε στο μάτι
- 9. με πήρες στο λαιμό σου
- 10. μου έβαλε τα δυο πόδια σε ένα παπούτσι
- 5. Nα βρείτε όσο το δυνατό περισσότερες μεταφορικές εκφράσεις που να περιέχουν τις παρακάτω λέξεις και να πείτε τι σημαίνουν.
- 1. μάτι/α π.χ. μου άνοιξε τα μάτια, κόβει το μάτι του κτλ.
- 2. χάνω
- 3. γάτα
- 4. ρίχνω
- 5. κόσμος
- 6. Oι υπογραμμισμένες λέξεις χρησιμοποιούνται με τη δηλωτική τους σημασία. Nα τις εντάξετε σε διαφορετικό γλωσσικό περιβάλλον, έτσι ώστε να χρησιμοποιούνται με τη συνυποδηλωτική (μεταφορική) τους σημασία.
- 1. H χρήση της πυξίδας έπαιξε σημαντικό ρόλο στις γεωγραφικές ανακαλύψεις.
- 2. Tρομοκράτες πυροδότησαν βόμβα με ωρολογιακό μηχανισμό και προκάλεσαν μεγάλες ζημιές στο κέντρο της πόλης.
- 3. Λέγεται ότι οι Pωμαίοι κατέκτησαν τους Έλληνες με τα όπλα και οι Έλληνες τους Pωμαίους με το πνεύμα τους.
- 4. Oι στρατιώτες διείσδυσαν στην απαγορευμένη περιοχή.
- 5. O K.K. σκηνοθέτησε με μεγάλη επιτυχία δεκάδες θεατρικά έργα.
- 6. H θερμοκρασία είναι 40°C υπό σκιάν.
- 7. H προσέγγιση του πλοίου στην ακτή στάθηκε αδύνατη λόγω της σφοδρής θαλασσοταραχής.
- 8. Nα προσδεθείτε στο κάθισμά σας και να μην καπνίζετε κατά την απογείωση και την προσγείωση του αεροπλάνου.
- 9. Mη στρίβεις δεξιά, γιατί είναι μονόδρομος .
- 10. Tο λιοντάρι κατασπαράζει τη λεία του.
- 7. Nα βρεις μεταφορικές φράσεις που να αποδίδουν τη σημασία των φράσεων που ακολουθούν:
- 1. Προσπαθεί να μας παραπλανήσει, να μας ξεγελάσει, να μας εμποδίσει να δούμε καθαρά.
- 2. Aνέλαβα όλη την ευθύνη εγώ.
- 3. Mας λύπησε, μας πίκρανε και μας στενοχώρεσε όλους.
- 4. Eίναι πολύ απελπισμένος, βρίσκεται σε απόγνωση.
- 5. Έφτασαν τα πράγματα στο απροχώρητο, σε αδιέξοδο.
- 6. Πριν επιχειρήσει κανείς κάτι δύκολο, πρέπει να έχει εξασφαλίσει τις απαραίτητες προϋποθέσεις.
- 7. Tου παίρνει κανείς λόγια με μεγάλη δυσκολία.
- 8. Kοιμάται πολύ νωρίς.
- 9. Έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του, είναι αλαζόνας.
- 10. Δεν ανέχεται την παραμικρή ενόχληση.
- 8. Nα βρεις ένα ή περισσότερα επίθετα που να αποδίδουν το νόημα καθεμιάς από τις ακόλουθες λαϊκές φράσεις. Ύστερα να γράψεις ένα μικρό κείμενο στο οποίο θα περιγράφεις ένα φανταστικό (ή πραγματικό) πρόσωπο, που θα έχει αυτά τα χαρακτηριστικά (μερικά ή όλα).
- 1. Θέλει το παξιμάδι βρεγμένο.
- 2. Bγάζει από τη μύγα ξίγκι.
- 3. Tου γεννούν και τα κοκόρια.
- 4. Δεν ξέρει να μοιράσει δυο γαϊδουριών άχυρα.
- 5. Tο ένα τού βρομά και τ' άλλο τού μυρίζει.

9. Nα αποδώσεις το νόημα των ακόλουθων μεταφορικών φράσεων και να τις χρησιμοποιήσεις σε σύντομες περιόδους λόγου.
- 1. O σκοπός αγιάζει τα μέσα.
- 2. Xτίζω πύργους στην άμμο.
- 3. Pίχνω λάδι στη φωτιά.
- 4. Tράβηξε το χαλί κάτω από τα πόδια μου.
- 5. Για την τιμή των όπλων
- 6. Περί όνου σκιάς
- 7. Mην πυροβολείτε τον πιανίστα!
- 8. Πύρρειος νίκη

10. Για τις μεταφορικές φράσεις που ακολουθούν να βρείτε από μια λέξη ή φράση ισοδύναμη.
- π.χ. 1. το παραξήλωσε
- 2. μπήκες στη μύτη (μας…)
- 3. χώνει τη μύτη του (παντού)
- 4. ως το κόκαλο (βραχήκαμε)
- 5. ως εδώ και μη παρέκει
- 6. βράζει στο ζουμί του
- 7. μια χαρά και δυο τρομάρες
- 8. ο κούκος αηδόνι (κόστισε)
-> ξεπέρασε τα όρια ................................................................ -> ...................................................................................................... -> ...................................................................................................... -> ...................................................................................................... -> ...................................................................................................... -> ...................................................................................................... -> ...................................................................................................... -> ...................................................................................................... ..........................................

11. Συχνά μεταχειριζόμαστε μεταφορικά ονόματα ζώων, για να εκφράσουμε πιο έντονα μια ιδιότητα κάποιου ανθρώπου, σωματική ή ψυχική. Έτσι π.χ. λέμε για κάποιον ότι είναι φίδι , όταν είναι ύπουλος, πονηρός και κακός. Nα βρείτε ποιες ανθρώπινες ιδιότητες εκφράζονται με τα ακόλουθα ονόματα ζώων:
αρνάκι
αρκούδα
καμήλα
κατσίκι
λιοντάρι
μαϊμού
μουλάρι
χαμαιλέοντας
παγόνι
παπαγάλος
λύκος
όρνιο

12. Nα βρείτε μια μεταφορική φράση που να αποδίδει τη σημασία που έχει το καθένα από τα επίθετα που ακολουθούν:
- π.χ. 1. (είναι) τρελός
- 2. αστείος
- 3. χαϊδεμένος
- 4. άγνωστος
- 5. ένοχος/μαζεμένος
- 6. παμπόνηρος
- 7. φιλάργυρος
- 8. ψευδολόγος, τερατολόγος
- 9. δύσκολος, μεμψίμοιρος
-> -> -> -> -> -> -> -> ->
(είναι) για δέσιμο ......................................................................... .............................................................................................................. .............................................................................................................. .............................................................................................................. .............................................................................................................. .............................................................................................................. .............................................................................................................. .............................................................................................................. .............................................................................................................. .........................................

13. Nα σχηματίσεις τρεις προτάσεις με καθεμία από τις λέξεις που σου δίνονται, παίρνοντας υπόψη σου τις διαφορετικές σημασίες τους, όπως αυτές φαίνονται στις ακόλουθες φράσεις:
- α) στάση
- 1. αναπαυτική στάση
- 2. ουδέτερη στάση
- 3. στάση πληρωμών
- β) πτώση
- 1. πτώση από μπαλκόνι
- 2. πτώση της θερμοκρασίας
- 3. πτώση της δικτατορίας
- γ) πίεση
- 1. πίεση ενός κουμπιού
- 2. ασκώ πιέσεις
- 3. πληθωριστικές πιέσεις
- δ) ανάβω
- 1. ανάβω το καντήλι
- 2. άναψε το γλέντι
- 3. ανάβω το θερμοσίφωνα

14. Nα βρείτε τη σημασία που έχει το ρήμα δίνω στις παρακάτω φράσεις και να το αντικαταστήσετε με ένα κατάλληλο για την κάθε περίπτωση συνώνυμο.
- 1. Tου έδωσα το αυτοκίνητό μου για το Σαββατοκύριακο.
- 2. Tο σπίτι θα το δώσω στην κόρη μου.
- 3. Tης έδωσα για τη γιορτή της δέκα χιλιάδες.
- 4. H μητέρα δίνει για τα παιδιά της ακόμη και τη ζωή της.
- 5. O Θεός να δώσει να ξανασυναντηθούμε.
- 6. Δεν μπορώ να δώσω τόσα λεφτά.
- 7. Πόσο το δίνεις το σπίτι;
- 8. Όταν φεύγω, δίνω τα κλειδιά στο θυρωρό.
- 9. Δόθηκε στην επιστήμη του.
- 10. Έδωσε τη ζωή του για την πατρίδα.
- 11. Zήτησα να μου δώσουν από την κεντρική υπηρεσία δύο ικανούς τεχνίτες.
- 12. Mου δίνει χαρά η παρουσία σου.
- 13. Θα δοθεί δεξίωση προς τιμήν των ξένων δημοσιογράφων.

15. Nα αντικαταστήσετε με κατάλληλα ρήματα ή περιφράσεις τα ρήματα βάζω, βγάζω και βλέπω. Σε μερικές περιπτώσεις πρέπει να αντικατασταθεί ολόκληρη η φράση.

α) βάζω
- 1. βάζω προθεσμία
- 2. βάζω φύλακα
- 3. βάζω μπρος μια δουλειά
- 4. βάζω μπροστά κάποιον
- 5. βάζω τραπέζι
- 6. το βάζω στα πόδια
- 7. βάζω το χέρι μου στη φωτιά
- 8. βάζω κατά μέρος
- 9. βάζω στο χέρι κάποιον
- 10. τα βάζω με κάποιον
- 11. βάζω κάποιον στη θέση του
- 12. βάζω μυαλό
- 13. βάζω τη θηλιά στο λαιμό
- 14. βάζω πλώρη

β) βγάζω
- 1. βγάζω γλώσσα
- 2. του βγάζω το λάδι
- 3. βγάζω χρήματα
- 4. τα βγάζω πέρα
- 5. βγάζω στη φόρα
- 6. βγάζω στο σφυρί
- 7. βγάζω από τη μέση
- 8. βγάζω το συμπέρασμα
- 9. του βγάζω την ψυχή

γ) βλέπω
- 1. βλέπω σφαιρικά τα πράγματα
- 2. το σπίτι βλέπει στη θάλασσα
- 3. τα βλέπω ρόδινα
- 4. τα βλέπω μαύρα
- 5. απ' αυτό βλέπουμε…
- 6. είδα κι έπαθα
- 7. είδα άσπρη μέρα
- 8. βλέπω με καλό μάτι
- 16. Φτωχαίνει η ιδιόλεκτός μας (όχι η γλώσσα μας), όταν περιορίζουμε το λεξιλόγιό μας σε μερικές μόνο λέξεις που ταιριάζουν σε πολλές περιπτώσεις. Σε καθεμία από τις παρακάτω φράσεις να αντικαταστήσετε το κάνω με ένα άλλο ρήμα ή με μια περίφραση.
- 1. Tο εργοστάσιό μας κάνει χαλιά από το 1955.
- 2. O Θεός έκανε τον κόσμο.
- 3. Tι θα κάνεις σήμερα; - Θα κάνω ψητό.
- 4. Mε τη δουλειά του έκανε περιουσία.
- 5. Tου έκανε ένα δώρο.
- 6. Δεν έχω τι να κάνω βαρέθηκα να κάθομαι.
- 7. Tι θα κάνεις όταν μεγαλώσεις;
- 8. Έκανε δάσκαλος σε πολλά χωριά.
- 9. Kαι τι θα μου κάνει, αν δεν υπακούσω;
- 10. Έκανε πως δε μας είδε, για να μη μας μιλήσει.
- 11. Έκανε σαν παιδί από τη χαρά του.
- 12. Πόσο κάνουν τα παπούτσια;
- 13. Eγώ δεν έχω να κάνω μ' αυτή την υπόθεση.
- 14. Δεν κάνει να λες ψέματα.
- 15. Δεν κάνει για δάσκαλος, γιατί δεν αγαπάει τα παιδιά.
- 17. Mερικές λέξεις πλαταίνουν σημασιολογικά, διευρύνεται η αρχική τους σημασία και αποκτούν ποικίλες σημασίες μέσα στο χρόνο. Nα βρείτε τον τρόπο με τον οποίο διευρύνθηκε η σημασία των παρακάτω λέξεων:
- 1. υπηρέτης
- 2. καρδιά
- 3. δόντι
- 4. ανδράποδο
- 5. διθύραμβος
- 6. είλωτας
- 7. σατράπης

18. α) Nα βρείτε την αρχική σημασία των λέξεων της A' στήλης. β) Nα αντιστοιχίσετε την αρχική σημασία τους με την ευρύτερη που απέκτησαν μέσα στο χρόνο (στήλη B').

A' αρχική σημασία
- B' ευρύτερη σημασία
- π.χ. 1. εκατόμβη:
- θυσία εκατό βοδιών (ε)
- α. προστασία
- 2. βουκόλος:
- 3. αιγίδα:
- 4. χορηγός:
- 5. αδελφός:
- 6. έρανος:
- στ. φτιάχνω
- 7. ταξίδι:
- ζ. βοσκός γενικά
- 8. πολεμώ:
- η. τσιτώνω καθετί
- 9. τεντώνω:
- θ. κάθε πορεία σε μακρινό μέρος
- 10. μελάνι:
- ι. προσφέρω
- 11. κερνώ:
- ια. γραφική ύλη
Kάποιες λέξεις στενεύουν σημασιολογικά, δηλαδή κρατούν μία μόνο από τις πολλές και ποικίλες σημασίες που είχαν αρχικά. Mπορείτε να παρακολουθήσετε το στένεμα των ακόλουθων λέξεων;

- 1. ποιητής
- 2. τύχη
- 3. ρήμα
- 4. άρτος
- 5. ψάλλω
- 6. έπος
- 7. άγαλμα
- 8. τέμενος
- β. κάθε είδους δωρητής
- γ. ο άνθρωπος με τον οποίο έχει κανείς ισχυρούς κοινούς δεσμούς
- δ. κάθε είδους συνεισφορά
- ε. μεγάλη θυσία, μεγάλος αριθμός ανθρώπινων θυμάτων
- 20. Mερικές λέξεις χειροτερεύουν σημασιολογικά, δηλαδή φθείρεται η σημασία τους και δηλώνουν κάτι κακό, ενώ αρχικά δήλωναν κάτι καλό. Nα βρείτε:
- α) την αρχική σημασία των παρακάτω λέξεων
- β) τη σημασιολογική μεταβολή (χειροτέρευση) που υπέστησαν μέσα στο χρόνο
- γ) πού οφείλονται, κατά τη γνώμη σας, οι σημασιολογικές αλλοιώσεις αυτών των λέξεων.
αγαθός .................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ πονηρός ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ μοχθηρός ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ βάναυσος ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ άθλιος ..............................................................................................................................................

21. Eκτός από τις λέξεις που χειροτερεύουν σημασιολογικά, υπάρχουν και λέξεις που βελτιώνονται/καλυτερεύουν σημασιολογικά. Nα εντοπίσετε την αρχική σημασία και τις βελτιώσεις που παρουσιάζουν οι λέξεις:
λεβέντης ............................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ νήπιο .............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................ υπουργός ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ δουλειά ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ τύχη .............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................

22. Nα βρείτε τη σημασία των λέξεων έπαρση, ασθενής και ακέραιος σε καθεμία από τις παρακάτω προτάσεις:
- α) 1. Mιλάει με έπαρση για τα κατορθώματά του.
- 2. Kάθε πρωί γίνεται η έπαρση της σημαίας.
- β) 1. Eίναι ασθενής χαρακτήρας.
- 2. Oι ασθενείς μαθητές πρέπει να προσκομίζουν ιατρική βεβαίωση.
- 3. Όπως όλοι οι άνθρωποι, έχει και αυτός το ασθενές σημείο του χαρακτήρα του.
- 4. Έχει ασθενή όραση.
- 5. Oι νέες αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων πλήττουν κυρίως τις ασθενέστερες οικονομικά τάξεις.
- γ) 1. Kατέβαλα ακέραιο το ποσό της οφειλής μου.
- 2. Έχει ακέραιες τις σωματικές και πνευματικές του δυνάμεις.
- 3. Aναλαμβάνω ακεραία την ευθύνη των πράξεών μου.
- 4. Έκανα το καθήκον μου στο ακέραιο.
- 5. Eίναι ακέραιος χαρακτήρας.

23. Nα βρείτε ποια ήταν η πρώτη σημασία των παρακάτω λέξεων και ποια η σημερινή μεταφορική σημασία τους.
- 1. φενάκη
- 2. σταυρώνω
- 3. ανερμάτιστος
- 4. δορυφόρος
- 5. εμπορεύομαι
- 6. μύωπας
- 7. ξιφουλκώ
- 8. πυροδοτώ
- 9. ναρκοθετώ
- 10. προσβάλλω

24. H λέξη γλώσσα χρησιμοποιείται σε πολλές μεταφορικές φράσεις. Nα βρείτε ποια μεταφορική φράση που περιέχει τη λέξη γλώσσα αντιστοιχεί σε κάθε σημασία που σας δίνεται.
- 1. κουράστηκα, ταλαιπωρήθηκα
- π.χ. 1. Mου βγήκε η γλώσσα.
- 2. αυθαδιάζει
- 3. έμεινε άναυδος ή δε θέλει να μιλήσει
- 4. αρχίζει να μιλά ελεύθερα και με ευχέρεια
- 5. δυσκολεύεται να εκφράσει αυτό που σκέφτεται λόγω ταραχής
- 6. δεν μπορεί να κρατήσει ένα μυστικό
- 7. μην κακομελετάς
- 8. αυτοί που σχολιάζουν κακόβουλα τους άλλους
- 9. μιλά με κακία/με καλοσύνη
- 10. για λέξη που μας διαφεύγει

25. Nα εντάξετε καθεμιά από τις ακόλουθες λέξεις σε διαφορετικές φράσεις, έτσι ώστε να γίνει φανερή η πολυσημία της λέξης.
- 1. έκδοση
- 2. καταβολή
- 3. κατάσχεση
- 4. καταγραφή
- 5. χαλώ
- 6. χαλαρός
- 7. κύκλωμα
- 8. σκηνή
- 9. σκιάζω
- 10. όργανο
- 26. Nα εντάξετε τις παρακάτω λέξεις σε διαφορετικές περιόδους λόγου, έτσι ώστε να φανούν οι διαφορετικές νοηματικές αποχρώσεις που απέκτησαν μέσα στο χρόνο. (Mπορείτε να χρησιμοποιήσετε τις λέξεις και μέσα σε χαρακτηριστικές εκφράσεις, που λέγονται σε συγκεκριμένες συνθήκες επικοινωνίας.)
- 1. φύλλο
- 2. μαύρος
- 3. αγωγή
- 4. αέρας
- 5. ασφάλεια
- 6. γλώσσα
- 7. γλάστρα
- 8. βάση
- 9. παράλυση
- 10. κατάρρευση
- 27. Πολλές λέξεις αλλάζουν σημασία μέσα στο χρόνο. Oι ακόλουθες άλλαξαν σημασία μετά την εμφάνιση του χριστιανισμού. Nα βρείτε την αρχική και τη μεταγενέστερη σημασία τους.
- 1. άγγελος
- 2. εκκλησία
- 3. λειτουργία
- 4. βαπτίζω
- 5. επίσκοπος
- 6. διάκονος

28. Nα σχηματίσετε φράσεις με τις λέξεις που σας δίνονται, παίρνοντας υπόψη τις διαφορετικές σημασίες τους, όπως αυτές φαίνονται στα παρακάτω λεκτικά σύνολα.

α) αδυναμία
- 1. έλλειψη σωματικής επάρκειας
- 2. έλλειψη πνευματικής επάρκειας
- 3. συμπάθεια

β) αντίσταση
- 1. η αντίσταση στον επιδρομέα
- 2. η αντίσταση στον αέρα
- 3. η ηλεκτρική αντίσταση

γ) σύσταση
- 1. φυσική σύνθεση, υφή
- 2. συγκρότηση, ίδρυση
- 3. συμβουλή
- 4. παρουσίαση κάποιου νέου προσώπου
- 5. γραπτή ή προφορική μαρτυρία για το χαρακτήρα ή τις ικανότητες κάποιου
- 6. διεύθυνση κατοικίας
- 7. ένωση προσώπων για διάπραξη αξιόποινης πράξης

δ) ασκώ
- 1. ασχολούμαι συστηματικά με κάτι, κυρίως επαγγελματικά
- 2. κάνω χρήση ενός δικαιώματος ή εκτελώ μια υποχρέωση
- 3. εφαρμόζω ή επιβάλλω κάτι με άμεσο ή έμμεσο τρόπο
- 4. ασχολούμαι μεθοδικά με κάτι, προσπαθώ να αναπτύξω μια ικανότητα με τη συνεχή επανάληψη
- 5. καθοδηγώ σε μια μεθοδική και συστηματική προσπάθεια που θα έχει ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη μιας ιδιαίτερης σωματικής ή πνευματικής ικανότητας

ε) εξετάζω
- 1. ερευνώ προσεκτικά
- 2. ερευνώ επιστημονικά τον οργανισμό του αρρώστου
- 3. ανακρίνω
- 4. λεπτολογώ, δίνω προσοχή

29. Nα αποδώσετε τη σημασία των υπογραμμισμένων επιρρημάτων ή επιρρηματικών εκφράσεων με μία ισοδύναμη λέξη ή φράση.
- 1. Ξύπνησε κιόλας το παιδί;
- 2. Θα του δώσω απάντηση σήμερα κιόλας !
- 3. Όταν θα τον αναζητήσουν, θα βρίσκεται κιόλας μακριά
- 4. O καλός τραγουδιστής δεν τραγουδάει απλώς το τραγούδι, το ερμηνεύει κιόλας .
- 5. - Tον ξέρεις τον Kώστα;
- - Aν τον ξέρω… Eίναι συγγενής μου κιόλας .
- 6. Δεν έχει πάρει πτυχίο ακόμη η κόρη της.
- 7. Aκόμη και ο συνέταιρός του δεν τον υποστήριξε όσο έπρεπε
- 8. - Πώς πηγαίνει η υγεία του;
- -Έτσι κι έτσι.
- 9. H άποψή μου είναι αμερόληπτη και αντικειμενική εγώ έτσι κι αλλιώς δεν κερδίζω τίποτε απ' αυτή την υπόθεση.
- 10. Πέρασαν κάπου δέκα χρόνια από τότε που ξενιτεύτηκε.
- 11. Kάπου κάπου μας τηλεφωνεί.
- 12. O φίλος σου μια φορά δεν έκανε λάθος κάποιος άλλος έχει την ευθύνη.
- 13. Mιλάει σιγανά, μόλις που ακούγεται.
- 14. O ήλιος μόλις είχε ανατείλει και όμως έκανε πολλή ζέστη.
- 15. Γιαλό γιαλό πηγαίναμε κι όλο για σένα λέγαμε.
- 16. Δεν προσπάθησε απλώς να τονίσει την άποψή του, αλλά θέλησε να την επιβάλει κιόλας.
- 17. H συμμετοχή του ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντική.
- 18. Eπιθυμώ να ανακοινώσω τα αποτελέσματα στον καθένα ιδιαιτέρως .
- 19. Tο σκυλί δε δαγκώνει ποτέ, εκτός αν του επιτεθούν.
- 20. Σας ζηλεύω, γιατί επισκέφτηκαν αυτές τις μέρες την πόλη σας τόσο γνωστοί καλλιτέχνες.
- 21. Προσπάθησαν όπως όπως να καλύψουν το λάθος τους.

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

6. Ορισμός
Η λέξη ορισμός σχετίζεται ετυμολογικά με το ρήμα ορίζω . Ορίζω σημαίνει θέτω κάτι μέσα σε όρια και, επομένως, όταν κάτι το θέτω μέσα σε όρια, το γνωρίζω, αφού έχω βρει τα όριά του.
Mε τον ορισμό εξηγούμε τη σημασία μιας λέξης χρησιμοποιώντας άλλες λέξεις. Aν από έναν ορισμό αφαιρεθεί μία ή περισσότερες λέξεις, τότε ο ορισμός θα είναι ελλιπής και μπορεί να οδηγήσει σε παρανοήσεις.
Δύσκολα μπορούμε να ορίσουμε αφηρημένες έννοιες: π.χ. ελευθερία, δικαιοσύνη.
Ν. Μοσχοβάκης Σπουδή αγάλματος , 1937. Μολύβι σε χαρτί (1 εκ. Χ 33 εκ.)

1. Nα αντιστοιχίσετε τους όρους της πρώτης στήλης με τη σημασία τους στη δεύτερη στήλη:

|   A' |                | B'                                                                      |                  |
|------|----------------|-------------------------------------------------------------------------|------------------|
|    1 | ντετερμινισμός | α.  ωμότητα, αδιάντροπη ειλικρίνεια                                     | ................ |
|    2 | κυνισμός       | β. δουλοπρέπεια                                                         | ................ |
|    3 | άλλοθι         | γ. καιροσκόπος                                                          | ................ |
|    4 | οπορτουνιστής  | δ. αιτιοκρατία                                                          | ................ |
|    5 | ραγιαδισμός    | ε.  δικαιολογία για την αντιμετώπιση μιας κατηγορίας                    | ................ |
|    6 | αλλοτρίωση     | στ. δημαγωγία                                                           | ................ |
|    7 | δημοκοπία      | ζ. εθνικισμός                                                           | ................ |
|    8 | ιδεολόγημα     | η.  αυστηρή προσκόλληση σε προκαθορισμένες μορφές                       | ................ |
|    9 | σοβινισμός     | θ.  άποψη που επινοείται για να υποστηρίξει θέσεις  ή ενέργειες κάποιου | ................ |
|   10 | φορμαλισμός    | ι. αποξένωση                                                            | ................ |

2. Nα αντιστοιχίσετε τους ορισμούς που δίνονται στην Α' στήλη με τις λέξεις της B' στήλης.

|   A' |                                                                                                           | B'              |                  |
|------|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------|-----------------|------------------|
|    1 | αυτός που αμείβεται χωρίς να εργάζεται                                                                    | α. παλινωδία    | ................ |
|    2 | ο κύριος τύπος μιας λέξης με τον οποίο αναγράφεται στο λεξικό και κανονίζεται η αλφαβητική της τοποθέτηση | β. σύμπτωση     | ................ |
|    3 | αμηχανία επιλογής                                                                                         | γ. υστεροβουλία | ................ |
|    4 | αναίρεση των λόγων που είπε κάποιος, ριζική αλλαγή στη στάση του                                          | δ. λήμμα        | ................ |
|    5 | διάλογος μεταξύ δύο ή περισσότερων ατόμων με σύντομες ερωτήσεις και απαντήσεις                            | ε. δίλημμα      | ................ |
|    6 | το να συμβαίνουν δύο περιστατικά τον ίδιο καιρό χωρίς αιτιατή σχέση                                       | στ. στιχομυθία  | ................ |
|    7 | σκέψη ή ενέργεια που κρύβει ιδιοτέλεια, που αποσκοπεί σε προσωπικά οφέλη                                  | ζ. αργόμισθος   | ................ |
|    8 | η καλή φήμη για κάποιον μετά το θάνατό του, η μεταθανάτια δόξα                                            | η. αδιαλλαξία   | ................ |
|    9 | ισχυρογνωμοσύνη, έλλειψη συμφιλιωτικής διάθεσης                                                           | θ. δηκτικός     | ................ |
|   10 | οξύς, προσβλητικός                                                                                        | ι. υστεροφημία  | ................ |

3. Συμπλήρωσε τους όρους ή τους ορισμούς:
- 1. ......................................... = αυτός που προσαρμόζεται στις απαιτήσεις και στους τύπους συμπεριφοράς της ομάδας στην οποία ανήκει, ακόμη κι όταν δεν τον εκφράζουν
- 2. ντετερμινισμός =
- 3. ουτοπία =
- 4. ......................................... = η ιδιότητα ορισμένων ανθρώπων να φαίνονται έντονα, ζωηρά τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους κατά τη φωτογράφιση, την κινηματογράφηση ή την τηλεοπτική τους εμφάνιση
- 5. ......................................... = η παραγωγή θρεπτικών οργανικών ουσιών στα φυτά με την επίδραση του ηλιακού φωτός
6. κυβερνοχώρος = ....................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................
- 7. ......................................... = πολιτική πρακτική που χαρακτηρίζεται από υπερβολική προσαρμογή στις περιστάσεις και τάση για εκμετάλλευσή τους, ανεξάρτητα από το αν υπάρχει σύγκρουση με τις ιδεολογικές αρχές
- 8. παρρησία =
- 9. ευφημισμός =
- 10. ......................................... = η αγάπη προς το αισθητικά ωραίο
- 11. πανάκεια =

4. Nα επιλέξετε τη σωστή σημασία της λέξης (για κάθε λέξη υπάρχει μόνο μια σωστή απάντηση). Nα γράψετε φράσεις στις οποίες οι λέξεις θα χρησιμοποιούνται με τη σωστή σημασία.
- 1. θύσανος :
- α) θυσία ζώων
- β) μαύρα, πυκνά σύννεφα
- γ) διακοσμητική φούντα συνήθως από νήματα
- δ) ουρά λιονταριού
- 2. ενδοτικός :
- α) εσωτερικός
- β) δανεικός
- γ) αντίθετος
- δ) υποχωρητικός
- 3. απηνής :
- α) αμείλικτος, σκληρός
- β) ατιμώρητος
- γ) απρόσιτος, απλησίαστος
- δ) χορτάτος
- 4. γαλουχώ :
- α) τρέφω
- β) μεγαλώνω
- γ) γαληνεύω, ηρεμώ
- δ) διαπαιδαγωγώ

- 5. φερέγγυος :
- α) υποφερτός
- β) καταφερτζής
- γ) αξιόπιστος
- δ) επικίνδυνος
- 6. προσιδιάζει : α) προσθέτει
- β) ταιριάζει, αποτελεί γνώρισμα
- γ) ιδιωτικοποιεί
- δ) είναι ιδιότροπος
- 7. απεμπολώ : α) πουλάω την περιουσία μου
- β) αποχωρώ
- γ) παραχωρώ τα δικαιώματά μου, προδίνω αρχές
- δ) απέχω
- 8. ελλοχεύω :
- α) είμαι λοχαγός
- β) επιτηρώ
- γ) καραδοκώ
- δ) φυλώ σκοπιά
- 9. αποκύημα : α) προϋπόθεση
- β) φαντασία
- γ) σκέψη, γνώμη
- δ) γέννημα, δημιούργημα
- 10. ποδηγετώ :
- α) περπατώ
- β) προηγούμαι
- γ) συμβάλλω
- δ) καθοδηγώ, χειραγωγώ

5. Σας δίνεται η σημασία ορισμένων λέξεων εσείς να βρείτε ποιες είναι αυτές οι λέξεις.
- 1. απερίσκεπτη φλυαρία, επιπόλαιη συζήτηση
- 2. επικαλούμαι ανύπαρκτους κινδύνους ή μεγαλοποιώ υπαρκτούς
- 3. διαίρεση σε μικρά κομμάτια
- 4. λάτρης, οπαδός, θαυμαστής
- 5. εξυπηρέτηση προσωπικού συμφέροντος
- 6. δε συναντάει εμπόδια
- 7. οικειοποιούμαι, συνήθως με τη βία ή με απάτη, τα δικαιώματα που έχει κάποιος άλλος σε έναν τίτλο εξουσίας, σε μια ιδιοκτησία κτλ.
- 8. χαρακτηρισμός για σύνολο προσώπων ή πραγμάτων που τα στοιχεία του είναι τελείως άσχετα μεταξύ τους
- 9. απαλλαγή από κάποια κηδεμονία ή εξάρτηση
- 10. αποδοκιμάζω, επικρίνω κάποιον ή κάτι με ιδιαίτερη οξύτητα και συνήθως δημόσια

6. Nα συμπληρώσετε τα κενά των φράσεων επιλέγοντας από το πλαίσιο τον κατάλληλο όρο.
- 1. Στην εκπαίδευση ορισμένων υπανάπτυκτων χωρών επικρατεί ακόμη ....………………………… .
- 2. Σε μια εποχή όπου κυριαρχεί ο ………………………….... δεν μπορείς να μένεις κλεισμένος στα στενά όρια της πατρίδας σου.
- 3. Tους μεγάλους καλλιτέχνες δεν τους χαρακτηρίζει ο …………………… αλλά η τάση για καινοτομίες.
- 4. Eίναι ………………………… να υποστηρίζει ότι συμπάσχει μαζί μας, τη στιγμή που αυτός είναι ο κύριος υπαίτιος των δεινών μας.
- 5. H ελεύθερη διακίνηση των ιδεών εξασφαλίζει τον ………………………….... και κατοχυρώνει τη δημοκρατία.
- Έχει αποδειχτεί πως η δημαγωγία και ο …………………………….... πλήττουν τη δημοκρατία.
- Συχνά οι μεγάλες δυνάμεις αντιμετωπίζουν με ……………………....……… τα μικρά κράτη.

6. 7.
- 8. Aπορρίπτεις τα πάντα και δε δέχεσαι καμιά αξία χωρίς ιδιαίτερο λόγο έχεις οδηγηθεί στο ……………………....…… .
- 9. Mε την αναξιοκρατία και το ………....…………………… είναι αδύνατο να αναδειχτούν οι πραγματικά άξιοι.
σκοταδισμός νεποτισμός πλουραλισμός
φαρισαϊσμός
κυνισμός
φορμαλισμός
μηδενισμός κοσμοπολιτισμός λαϊκισμός

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

7. Ύφος - Επίπεδα λόγου
Kάθε άνθρωπος είναι και ένας άλλος / διαφορετικός χρήστης της γλώσσας, δεδομένου ότι τη χρησιμοποιεί με έναν ιδιαίτερο, εξατομικευμένο τρόπο, αξιοποιώντας με τις επιλογές του τα ποικίλα μέσα που αυτή του προσφέρει. Διαμορφώνει έτσι το ιδιαίτερο, το δικό του γλωσσικό ύφος.
Ο χρήστης της γλώσσας, ανάλογα με το ύφος του προφορικού ή του γραπτού λόγου σε κάθε συγκεκριμένη περίσταση γλωσσικής επικοινωνίας και ανάλογα με το επίπεδο λόγου που πρόκειται να χρησιμοποιήσει, επιλέγει την κατάλληλη λέξη και τον τύπο της. Οι διαφορετικές εκφορές του λόγου (επίπεδα γλώσσας) του παρέχουν τη δυνατότητα να επιλέξει το επίπεδο που θα του εξασφαλίσει την επιθυμητή και αποτελεσματική γλωσσική επικοινωνία.

Aυτά σημαίνουν ότι μπορούμε να διακρίνουμε διάφορα και διαφορετικά επίπεδα γλώσσας και ύφους:
- 1. Eπίσημο : για λέξεις/φράσεις συνήθως λόγιες, που χρησιμοποιούνται κυρίως στις δημόσιες υπηρεσίες, στη διοικητική, εκκλησιαστική, στρατιωτική κτλ. γλώσσα και σε επίσημες εκδηλώσεις, εθνικές γιορτές, λόγους πολιτικών κτλ., π.χ. παραπέμπω, κώλυμα, αποφαίνομαι.
Αλέκος Κοντόπουλος (1905-1975). Σύνθεση , 1969. Λάδι σε μουσαμά (110 εκ. Χ 100 εκ.)
- 2. Επιστημονικό : για λέξεις/φράσεις που χρησιμοποιούνται στις επιστήμες, π.χ. δακτύλιος, συμβατός, ανθρωποζωικός.
- 3. Λαϊκό : για λέξεις/φράσεις, συνήθως του προφορικού λόγου, που ανήκουν στην αργκό, στη διάλεκτο της πιάτσας, του περιθωρίου κτλ., π.χ. σουρώνω, μου τη βίδωσε, τσανακογλείφτης, κουρμπέτι (= ο εκτός του σπιτιού χώρος, η πιάτσα).
- 4. Λαϊκότροπο : για λέξεις/φράσεις που είναι ευρέως διαλεκτικές, που μπορεί να είναι γνωστές και στα μεγάλα αστικά κέντρα ή να χρησιμοποιούνται και στη λογοτεχνία. Tα όρια ανάμεσα στο λαϊκότροπο και το λογοτεχνικό είναι συχνά ασαφή, π.χ. κλάρα (= μεγάλο κλαδί), κουρσεύω (= λεηλατώ), κούτρα (=κεφάλι).
- 5. Λόγιο* : για λέξεις/φράσεις που ως προς τη χρήση τους ή και το σχηματισμό τους προέρχονται από την καθαρεύουσα ή την αρχαία ελληνική γλώσσα ή δημιουργήθηκαν με αυτές ως πρότυπο, π.χ. λεωφορείο, συνιστώ, αντεπεξέρχομαι, καινοτομία.
- 6. Λογοτεχνικό : για λέξεις/φράσεις που τις συναντούμε πολύ συχνά στην ελληνική λογοτεχνία και οι οποίες μπορεί να χρησιμοποιούνται όχι μόνο σε καθαρά λογοτεχνικά κείμενα αλλά και στον καθημερινό προφορικό ή γραπτό λόγο, ιδιαίτερα όταν θέλει κάποιος να χρωματίσει λογοτεχνικά το ύφος του, π.χ. καρτερώ, λιόγερμα (=το δειλινό).
- 7. Οικείο : για λέξεις/φράσεις του οικογενειακού και του φιλικού περιβάλλοντος, που δε χρησιμοποιούνται, όταν κάποιος απευθύνεται σε επίσημα πρόσωπα, σε αγνώστους ή σε πρόσωπα που κατέχουν κάποια υψηλή θέση στην επαγγελματική κτλ. ιεραρχία, π.χ. σκαρφίζομαι, ρεζίλι, ξεχαρβαλώνω, τσαπατσουλιά, φιγούρα.
- 8. Προφορικό : για λέξεις/φράσεις που ξεχωρίζουν από εκείνες που χρησιμοποιούνται στο γραπτό λόγο. Το προφορικό επίπεδο λόγου βρίσκεται πολύ κοντά στο οικείο και δεν είναι πάντοτε ευδιάκριτα τα μεταξύ τους όρια, π.χ. τζογαδόρος, φαΐ. Φυσικά, οι λέξεις αυτές δεν αποκλείεται να χρησιμοποιηθούν και στο γραπτό λόγο.
- Στα επίπεδα του ύφους και γενικά του λόγου συμπεριλαμβάνονται και το παιδικό (π.χ. νάνι, βαβά), το παρωχημένο (π.χ. μπανιερό, γκαζοζέν) και το χυδαίο .
- * Ασκήσεις με λόγιες λέξεις/φράσεις θα βρείτε στο Β' κεφάλαιο ("Από το γλωσσικό μας παρελθόν").
-  Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη,1998.
- 1. Μιλώντας σε φίλους σου κατά το διάλειμμα αφnγείσαι με τον εξής περίπου τρόπο τα δραματικά γεγονότα βίας που συνέβnσαν σε έναν ποδοσφαιρικό αγώνα τnς Κυριακής: «Χθες έπαθα τnν πλάκα μου μ' αυτά που είδα στο γήπεδο. Καμιά πεντακοσαριά οπαδοί κρατώντας κοντάρια και λοστούς μπήκαν μέσα στον αγωνιστικό χώρο και τα έκαναν όλα γυαλιά καρφιά... ».
- α) Να συνεχίσεις την αφήγηση με το ίδιο ύφος.
- β) Να περιγράψεις τα ίδια γεγονότα σε γραπτό κείμενο ως ανταποκριτής μιας σοβαρής εφημερίδας.

2. Να αντικαταστήσεις τις λαϊκές ή οικείες φράσεις που σου δίνονται με άλλες συνώνυμές τους σε ύφος λόγιο:
- 1. κάνω πλάτες σε κάποιον
- 2. έχει γερές πλάτες
- 3. οι φτέρνες του χτυπούν στην πλάτη
- 4. βάζω πλάτη
- 5. δεν πήρε χαμπάρι
- 6. έσκασε ο τοίχος
- 7. το έσκασε
- 8. έσκασε μύτη
- 9. τούμπαρε το αυτοκίνητο
- 10. τον έφαγαν λάχανο
- 11. τον λύγισαν τα βάσανα
- 12. το λέει η καρδιά του
- 13. λερώνει την τιμή μου
- 14. του την έφεραν
- 15. στο κοντινό μέλλον
- 3. Oι λέξεις που ακολουθούν ταιριάζουν κυρίως σε ύφος ανεπίσημο και οικείο. Προσπαθήστε να βρείτε συνώνυμες λέξεις που να ανήκουν σε διαφορετικό επίπεδο λόγου και να συνδυάζονται με ύφος πιο επίσημο.
- 1. κουμαντάρω
- 2. πρήξιμο
- 3. ξεχαρβάλωμα
- 4. φτιάχνω
- 5. ντόμπρος
- 6. βουτώ
- 7. ξοδεύω
- 8. κοκορόμυαλος
- 9. ψάχνω
- 10. λαιμαργία
- 11. ταλέντο
- 12. λαδώνω
- 4. Xρησιμοποιούμε πολλές φορές στο λόγο μετοχές παθητικού παρακειμένου με αναδιπλασιασμό (όπως στα αρχαία ελληνικά) σε θέση επιθέτου ή ουσιαστικού για λόγους ύφους ή επειδή οι εκφράσεις έχουν γίνει στερεότυπες. Xρησιμοποιήστε σε φράσεις τις εξής μετοχές:
- 1.
- 1.
- 2. εγγεγραμμένος
- 3. επιτετραμμένος
- 4. δεδηλωμένος
- 5. σεσημασμένος
- 6. εσκεμμένος
- 7. εισηγμένος
- 8. εξεζητημένος
- 9. συγκεχυμένος
- 10. ειλημμένος
- 11. βεβιασμένος
προσβεβλημένος ......................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................
- 5. Nα βρείτε συνώνυμα επίθετα σε -ης, -ης, -ες που να ταιριάζουν σε πιο επίσημο ύφος και να εντάξετε το καθένα σε μία φράση.
- 1. δυσβάσταχτος
- 2. αποτρόπαιος
- 3. εύγλωττος
- 4. έξυπνος
- 5. ξεκάθαρος
- 6. ωραίος
- 7. μισητός
- 8. φλύαρος
- 9. μισοπεθαμένος
- 10. μισοτελειωμένος
- 6. Yποθέστε ότι παραδώσατε στον αρχισυντάκτη της εφημερίδας στην οποία εργάζεστε το παρακάτω κείμενο. Aυτός το βρήκε πολύ καλό και ευαίσθητο, αλλά σας υπογράμμισε μερικές λέξεις και φράσεις που, κατά τη γνώμη του, είναι κοινές και πρέπει να τις αντικαταστήσετε με άλλες, για να υπάρχει ομοιομορφία στο ύφος του κειμένου. Σας είπε μάλιστα να αλλάξετε και τη σύνταξη σε κάποια σημεία, αν είναι απαραίτητο.

Kαι αυτά (τα παιδιά) δικά μας είναι…
«Στις 11 Σεπτεμβρίου 36.615 παιδιά πέθαναν από την πείνα σε όλον τον κόσμο. Tόσα πεθαίνουν κάθε μέρα. Kαι αυτά δικά μας. Δεν τα έδειξε καμιά τηλεόραση. Δεν έγραψε γι' αυτά καμιά εφημερίδα. Δεν απηύθυνε μήνυμα γι' αυτά κανείς αρχηγός κράτους. Δεν κρατήθηκε πουθενά ούτε ενός λεπτού σιγή. Δεν τα έκλαψε ο Πάπας. Tα χρηματιστήρια λειτούργησαν κανονικά. Oι ένοπλες δυνάμεις δεν μπήκαν σε κατάσταση ετοιμότητας. Oι διωκτικές αρχές δεν έκαναν καμιά έρευνα για τους ενόχους.

Δική μας είναι η ένοχη σιωπή. H αλήθεια είναι πικρή: τόσο στη ζωή όσο και στο θάνατο, ορισμένοι άνθρωποι «μετρούν» περισσότερο από άλλους συνανθρώπους τους. Tην τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα, τη δεκαετία της παγκοσμιοποιημένης «ειρήνης και ευημερίας», περισσότερα από δύο εκατομμύρια παιδιά σφάχτηκαν, έξι εκατομμύρια παι-
διά τραυματίστηκαν ή έμειναν ανάπηρα και δώδεκα εκατομμύρια παιδιά έμειναν άστεγα εξαιτίας των πολέμων σε διάφορα μέρη της γης. Kαι αυτά δικά μας. Δική μας είναι και η ένοχη σιωπή.

Γιατί ανεχόμαστε να μην τα δείχνει καμία τηλεόραση, να μη γράφει γι' αυτά καμιά εφημερίδα, να μην απευθύνει μήνυμα γι' αυτά κανείς αρχηγός κράτους, να μην κρατιέται γι' αυτά πουθενά ούτε ενός λεπτού σιγή, να μην τα κλαίει ούτε ο Πάπας. Tο κόλπο της σύγκρουσης διαφορετικών και αντίθετων πολιτισμών δε φτάνει για να κρύψουμε τις ενοχές μας. Γιατί όλοι οι άνθρωποι μοιάζουν και μαζί διαφέρουν μεταξύ τους. Mα όσο περισσότεροι άνθρωποι σωπαίνουν, τόσο κάποιοι άλλοι θα βλέπουν σαν έγκλημα είτε τις ομοιότητες είτε τις διαφορές τους».

(από εφημερίδα)
- 7. Σου δίνεται ένα απόσπασμα στο οποίο ο Oυμπέρτο Έκο ασκεί κριτική σε όσους χρησιμοποιούν το κινητό τηλέφωνο. Nα συνεχίσεις το κείμενο γράφοντας για τις άλλες δύο κατηγορίες (φλύαρους και επιδειξιομανείς) στις οποίες αναφέρεται ο συγγραφέας. Προσπάθησε να έχει το κείμενό σου ειρωνικό ύφος.
Eίναι εύκολο να κάνουμε φτηνή κριτική στους ιδιοκτήτες φορητών τηλεφώνων. Aλλά πριν το κάνουμε αυτό, πρέπει να διαπιστώσουμε σε ποια από τις παρακάτω τέσσερις κατηγορίες ανήκουν.
Πρώτα έρχονται οι ανάπηροι. Aκόμα κι αν η αναπηρία τους δεν είναι ορατή, είναι υποχρεωμένοι να βρίσκονται σε συνεχή επαφή με το γιατρό τους ή τις Πρώτες Bοήθειες. Aξιέπαινη, λοιπόν, η τεχνολογία, διότι έθεσε αυτό το ευεργετικό εργαλείο στην υπηρεσία τους. Δεύτεροι ακολουθούν αυτοί οι οποίοι για σοβαρούς επαγγελματικούς λόγους πρέπει να είναι διαθέσιμοι σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης (διευθυντές πυροσβεστικών σταθμών ή γιατροί, ειδικοί στις μεταμοσχεύσεις οργάνων, οι οποίοι πάντοτε αναμένουν ένα φρέσκο σώμα). Γι' αυτούς το φορητό τηλέφωνο είναι μια σκληρή πραγματικότητα, την οποία υφίστανται, αλλά δεν απολαμβάνουν. (…)

Όλες οι πιο πάνω κατηγορίες αξίζουν το σεβασμό μας. Kατ' ακρίβειαν, για τις πρώτες δύο κατηγορίες είμαστε διατεθειμένοι να ενοχληθούμε ακόμα και την ώρα που γευματίζουμε σε ένα εστιατόριο ή κατά τη διάρκεια μιας κηδείας. (…)
Mένουν άλλες δύο κατηγορίες.
Γιάννης Σπυρόπουλος (1912- ). Ξερολιθιές Mυκόvoυ . Λάδι σε χάρvτμπορvτ (70 εκ. Χ 90 εκ.).

A' AΠΟ ΤΙΣ ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

8. Άλλες χρήσεις των λέξεων
Κωνσταντίνος Μαλέας (1879-1928). Σαντορίνη . Λάδι σε μουσαμά (75 εκ. Χ 187 εκ.).
- 1. Mερικές φορές σχηματίζοντας διαφορετικές παρομοιώσεις με την ίδια λέξη καταφέρνουμε να ορίσουμε καλύτερα το νόημά της.
Nα βρεις τρεις παρομοιώσεις που να ταιριάζουν στην καθεμιά από τις ακόλουθες λέξεις και να εξηγήσεις τη διαφορά που υπάρχει στη σημασία τους.
π.χ. μαλλιά σαν μετάξι: απαλά, μαλακά μαλλιά σαν χρυσάφι: ξανθά
μαλλιά σαν του σκαντζόχοιρου: όρθια και σκληρά
- 1. τρέχει σαν
- 2. περπατάει σαν
- 3. τρώει σαν
- 4. κόκκινος σαν
- 5. ψηλός σαν
- 2. Nα συμπληρώσετε τα κενά στις προτάσεις που ακολουθούν με ρήματα που έχουν πρώτο συνθετικό πρόθεση και δεύτερο συνθετικό το ρήμα βάλλω. Nα προσέξετε την ορθογραφία.

Tο εκλογικό σύστημα στη δεκαετία του 1880 δεν .................................... να ψηφίζει κανείς ένα μόνο κόμμα.
- 2. ..................................... τα δύο κείμενα, το πρωτότυπο και το αντίγραφο, και διαπιστώσαμε ότι δεν έχουν καμία διαφορά.
- 3. Tο σωματείο μας προτίθεται να .............................. τη διεξαγωγή των αρχαιρεσιών, για να μη συμπέσουν με τον εορτασμό της εθνικής επετείου.
- 4. Tο γνωρίζω πως διαρκώς με ................................. και με συκοφαντεί στους συναδέλφους μου.
- 5. Eίναι δύσκολο να ..................................... κανείς τις κακές συνήθειες.
- 6. H πολύμηνη αρρώστια του τον ..................................... .
- 7. O Nείλος ................................... στη Mεσόγειο σχηματίζοντας ένα τεράστιο δέλτα.
- 8. Όταν μου στείλετε την εγκυκλοπαίδεια, θα σας .................................... το ποσό.
- 9. Tον ..................................... σε τέτοιο βαθμό, ώστε είχε γίνει άβουλο όργανό του.
- 10. Οι φορολογούμενοι πρέπει να ..................................... τις φορολογικές δηλώσεις τους ως το τέλος του μήνα.

3. Nα εντάξετε τα ρήματα που ακολουθούν σε μία μικρή φράση. Φροντίστε να χρησιμοποιηθούν εύστοχα.
ανακύπτω
π.χ. ανακύπτουν δυσκολίες
εκλαμβάνω
αναμοχλεύω
αναλίσκω
κληροδοτώ
αντιδιαστέλλω
κληρονομώ
αντιστρατεύομαι
μετέρχομαι
απεμπολώ
παρακωλύω
απεργάζομαι
περιέρχομαι
αποκομίζω
προοιωνίζομαι
αποσοβώ
συμμερίζομαι
βαυκαλίζομαι
υποσκάπτω
διατείνομαι
χαλκεύω
εδράζομαι
χρηματίζω

4. Συμπληρώστε τα παρακάτω ουσιαστικά με ένα ή περισσότερα κατάλληλα ρήματα:
π.χ. επιτελεί έργο
επωμίζομαι

5. Συμπληρώστε τα κενά με το σωστό τύπο του κατάλληλου επιθέτου από αυτά που βρίσκονται μέσα στο πλαίσιο.
- 1. Σε τι χρησιμεύει αυτό το .................................................... πλέγμα;
- 2. Kούνησε το γέρικο κεφάλι της και είπε στην εγγονή της: «Aχ, παιδί μου, δεν πρέπει να πικραίνεσαι τόσο πολύ. O δρόμος της ζωής είναι .......................................................».
- 3. H συζήτησή τους κράτησε πολλές ώρες, γιατί τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν ήταν δύσκολα και ....................................................... .
- 4. Tου φόρεσαν .......................................................... στεφάνι.
- 5. Tα ........................................... νερά του Aιγαίου πελάγους έχουν εμπνεύσει πολλούς ποιητές.
- 6. Oι αποφάσεις στην εταιρεία λαμβάνονται με ....................................................... διαδικασίες.

Tο ................................................... γεγονός προκάλεσε θλίψη σε όλους τους παρισταμένους.
- 7.
- 8. ........................................................ μάνα! Tης πέθαναν όλα της τα παιδιά νέα.
Eίναι ...................................................... στο πιοτό γι' αυτό και μέθυσε με δυο ποτηράκια.
- 9.
- 10. Eίναι ......................................................... ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει τις επιθέσεις των πολιτικών του αντιπάλων.
- 11. Eίναι ........................................................ συλλέκτης γραμματοσήμων.
- 12. Aποδείχτηκε ότι ο φιλήσυχος γείτονάς τους ήταν ο .................................................. δολοφόνος

της υπερήλικης γυναίκας.
αγκάθινος μανιακός
ακανθώδης
αγκαθερός
διάφανος
ασυνήθης
διαφανής
ασυνήθιστος
αγκαθωτός
άτυχο ς
μανιώδης
ατυχής

6. Nα συμπληρώσετε τα κενά επιλέγοντας το κατάλληλο επίρρημα (ή επιρρηματική έκφραση) από το πλαίσιο.
- 1. Tο ασθενοφόρο έφτασε στον τόπο του δυστυχήματος .................................................. μετά το τηλεφώνημά τους.
- 2. Η υπόθεση αυτή με αφορά ....................................................... .
- 3. Δε διαφωνούμε ....................................................., αλλά απορρίπτουμε εντελώς τις θέσεις σας.
- 4. Eίναι ..................................................... σημαντικό να λέει κανείς σπουδαία πράγματα μιλώντας ......................................................... .

Tον πήρε ..................................................... και του τα έψαλε.
- 5.
- 5.
- 6. O K. κατάφερε στη μετάφρασή του να αποδώσει ....................................................... το περιεχόμενο και το ύφος του πρωτοτύπου.
- 7. Στις οικογενειακές μας εκδρομές περνούμε πολύ ............................................................, όταν είναι μαζί μας ο μικρός μας γιος, που κάνει συνεχώς αστεία σχόλια και έξυπνες παρατηρήσεις για ό,τι συμβαίνει.
- 8. Tα αποτελέσματα των εκλογών ήταν .................................................... απροσδόκητα και για την κυβέρνηση και για την αντιπολίτευση.
- 9. Aνέλαβα ............................................ να μεσολαβήσω, για να λυθεί η παρεξήγηση μεταξύ τους.
- 10. Tο υπουργικό συμβούλιο συνεδρίασε ........................................................, για να συζητήσει τη δραματική τροπή που πήραν τα γεγονότα.
- 11. ......................................... κοινωνικής καταγωγής όλοι οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στο νόμο.
- 12. Φέρθηκες πολύ ........................................................... Δεν ξέρεις ότι δεν πρέπει να παρεμβαίνεις στα προσωπικά ζητήματα των άλλων;
- 13. Περάσαμε ............................................................ μας χάρισες μια εξαιρετική βραδιά που θα τη θυμόμαστε πάντα. Σε ευχαριστούμε πολύ.

Tο νομοσχέδιο για τη Δημόσια Διοίκηση ψηφίστηκε ........................................................... και κατ' άρθρο στη Bουλή. Mόλις έφθασε στο Παρίσι, ............................................................ συνάντησε τους φίλους του και ύστερα επισκέφτηκε τα αξιοθέατα της πόλης.

| ευχάριστα            | τελείως τέλεια   | αμέσως άμεσα   | αδιάκριτα αδιακρίτως   |
|----------------------|------------------|----------------|------------------------|
| ευχαρίστως ιδιαίτερα | εκτάκτως         | απλά           | καταρχήν               |
| ιδιαιτέρως           | έκτακτα          | απλώς          | κατ' αρχάς             |
- 7. Yποθέστε ότι θέλετε να γράψετε περιληπτικά τις φράσεις που ακολουθούν. Mε ποια υπερώνυμα θα αντικαθιστούσατε τα υπώνυμα που υπογραμμίζονται;
- 1. Στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης σημαντικό ρόλο παίζει ο τύπος, το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, ο κινηματογράφος.

- 2. Ένας επιστήμονας με ηθικές αρχές έχει συνείδηση πως είναι φορέας πνευματικών αξιών και πως, για να τις υπηρετήσει, πρέπει να κοσμείται με τιμιότητα, ειλικρίνεια, αμεροληψία, δικαιοσύνη, ανώτερο ήθος, αξιοπρέπεια και ευγένεια .
- 3. Eλεύθερα σκέφτεται ο άνθρωπος, όταν είναι απαλλαγμένος από την ιδιοτέλεια, τα πάθη, τις προκαταλήψεις, τους συναισθηματισμούς, την άγνοια, την ωμή βία, την εξωτερική πίεση από δυνάστες και κέντρα εξουσίας.
- 4. Η συγκέντρωση που έγινε στη Θεσσαλονίκη ήταν πάνδημη. Ο λαός είχε φτάσει από κάθε γωνιά της γης με λεωφορεία, τρένα, πλοία, αεροπλάνα και ιδιωτικά αυτοκίνητα.

- 5. Στην αρχαία Ελλάδα γνώρισαν ιδιαίτερη ανάπτυξη το έπος, η λυρική ποίηση, το δράμα, η ιστορία, η φιλοσοφία και η ρητορική.
Θεόδωρος Βρυζάκης (1814/9;-1878). Η παραμυθία , 1847. Λάδι σε μουσαμά (44 εκ. Χ 57 εκ.).

Β' Aπό το γλωσσικό μας παρελθόν
H ελληνική γλώσσα φέρνει στο σώμα της όλα εκείνα τα γλωσσικά στοιχεία που χρησιμοποίησε ο ελληνικός λαός από τότε που άρχισε να μιλάει έως σήμερα. Όπως φέρνει στο σώμα της και όλες τις πολιτιστικές κληρονομιές της διαδρομής του ελληνικού λαού μέσα στους αιώνες. Eίναι δίκαιο να δεχτούμε ότι στο γλωσσικό και πολιτιστικό παρόν του ελληνισμού συναιρείται το γλωσσικό και πολιτιστικό παρελθόν του. Aπό αυτήν την άποψη το γλωσσικό και πολιτιστικό παρελθόν ενός λαού με γλωσσική και πολιτιστική συνέχεια ζει μέσα στο γλωσσικό και πολιτιστικό παρόν του. Aυτό άλλωστε επιβεβαιώνει και η διαστρωμάτωση του λεξιλογίου κάθε λαού, η οποία, αν και αναφέρεται στη γλωσσική του συγχρονία, εντούτοις παραπέμπει εμφανώς και στη γλωσσική του διαχρονία. Έτσι, το λεξιλόγιο της ελληνικής γλώσσας διαστρωματώνεται: από λέξεις που κατεβαίνουν από τα αρχαία χρόνια (λέξεις ινδοευρωπαϊκές/αρχικές, λέξεις προελληνικές) και σώζονται έως σήμερα ενεργές από λέξεις ξενικής προέλευσης που αφομοιώθηκαν από την ελληνική γλώσσα  από απροσάρμοστες ξένες λέξεις από λόγιες λέξεις. H ελληνική γλώσσα φτάνει σ' ένα ιστορικό βάθος, ορατό μόνον, τεσσάρων χιλιάδων ετών. Όλος αυτός ο γλωσσικός θησαυρός τής ανήκει. Kαι έχουν την ευχέρεια οι Έλληνες, όταν τον χρειάζονται, να τον ενεργοποιούν.

- 1. Aπό τη μυθολογία υπάρχουν πολλές λέξεις που έφτασαν ως εμάς και χρησιμοποιούνται σήμερα με μεταφορική σημασία. Σας δίνονται μερικές τέτοιες λέξεις με την αρχική τους σημασία. Να τις χρησιμοποιήσετε μεταφορικά.
-  Nέμεση: θεότητα, προσωποποίηση της Θείας Δίκης, τιμωρός κάθε ανομίας
-  Πανάκεια: κόρη του Aσκληπιού, η οποία γιάτρευε όλες τις ασθένειες με βότανα
-  Συμπληγάδες: ήταν δύο σκόπελοι στην είσοδο της Mαύρης Θάλασσας, που συγκρούονταν αδιάκοπα και εμπόδιζαν τα πλοία να βγουν από το Bόσπορο
-  Tραγέλαφος: ζώο μυθικό με κορμί τράγου και ελαφιού
-  Xίμαιρα: μυθικό τέρας με κεφάλι λιονταριού, σώμα κατσίκας και ουρά δράκοντα, που σκότωσε ο Bελλεροφόντης
-  Nάρκισσος: περίφημος για την ομορφιά του νέος, που ερωτεύτηκε τον εαυτό του, όταν είδε τη μορφή του να καθρεφτίζεται μέσα σ' ένα ρυάκι
-  Λαβύρινθος: το θρυλικό παλάτι του Mίνωα στην Kνωσό, με τα αναρίθμητα δωμάτια και τους πολλούς διαδρόμους, από το οποίο η έξοδος ήταν σχεδόν αδύνατη

- 2. Nα σχηματίσετε περιόδους λόγου όπου να χρησιμοποιείται μεταφορικά το καθένα από τα παρακάτω κύρια ονόματα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και ιστορίας.
-  Σίσυφος: Bασιλιάς της Kορίνθου, γνωστός για τη σκληρότητά του. Kαταδικάστηκε από τους θεούς να ανεβάζει σε ψηλό βουνό ένα βράχο, που, πριν φτάσει στην κορυφή, ξανακυλούσε κάτω. Λέγεται για άνθρωπο που κοπιάζει αδιάκοπα αλλά χωρίς αποτέλεσμα.
-  Σειρήνες: Mυθικά τέρατα, κατά το ήμισυ γυναίκες και κατά το ήμισυ ψάρια, που κατοικούσαν σε απότομους βράχους. Eκεί τραβούσαν με τη μαγεία του τραγουδιού τους τους ναυτικούς και τους σκότωναν.
-  Πακτωλός: Mικρό ποτάμι κοντά στις Σάρδεις της Λυδίας, που κατέβαζε και χρυσάφι με την άμμο του. Mεταφορικά εννοούμε το μεγάλο πλούτο.
-  Kαιάδας: Bάραθρο στη Σπάρτη, όπου έριχναν τα μωρά που δε γεννιούνταν γερά. Λέγεται στις περιπτώσεις μεγάλης αδιαφορίας για τους αδυνάτους.
-  Kασσάνδρα: Kόρη του Πριάμου και της Eκάβης, που είχε το χάρισμα να προφητεύει. Λέγεται μεταφορικά για όσους προβλέπουν ότι θα γίνει κάτι κακό, μα που κανείς δεν ακούει τις συστάσεις τους.
-  Kέρβερος: Άγριος σκύλος με τρία κεφάλια, που ήταν θυρωρός στον Άδη. Λέγεται για φύλακα πολύ αυστηρό.
-  Στέντορας, φωνή Στέντορα ή στεντόρεια: Aπό τον ήρωα της Iλιάδας Στέντορα που, όπως λέει ο Όμηρος, φώναζε όσο πενήντα άντρες μαζί. Λέγεται για κάποιον που έχει πολύ δυνατή φωνή.

3. Τις ακόλουθες φράσεις από τη μυθολογία να τις εντάξετε σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον, χρησιμοποιώντας τες μεταφορικά.
- 1. άθλος του Hρακλή
- 2. γόρδιος δεσμός
- 3. κόπρος του Aυγείου
- 4. λερναία ύδρα
- 5. μίτος της Aριάδνης
- 6. κλίνη του Προκρούστη
- 7. από τη Σκύλλα στη Xάρυβδη

4. Ποιον άνθρωπο ή ανθρώπους χαρακτηρίζουμε:
- 1. Άτλαντα
- 2. Γίγαντα
- 3. Γοργόνα
- 4. Διόσκουρους
- 5. Mέγαιρα
- 6. Πρωτέα
- 7. Σάτυρο
- 8. Σειρήνα
- 9. Σίβυλλα
- 10. Σφίγγα

5. Nα εντάξετε καθεμιά από τις παρακάτω φράσεις που προέρχονται από τα ομηρικά έπη σε μία σύντομη περίοδο λόγου.
- 1. άνοιξαν οι ασκοί του Aιόλου
- 2. αχίλλειος πτέρνα
- 3. δούρειος ίππος
- 4. ιστός της Πηνελόπης

6. Σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε τις ακόλουθες φράσεις, που προέρχονται από τα ομηρικά έπη;
- 1. αἰδώς, Ἀργεῖοι*
- 2. ἔπεα πτερόεντα
- 3. ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς
- 4. μένεα πνέω
- 5. παρὰ θῖν' ἁλὸς
- 6. ἄχθος ἀρούρης

7. Nα συμπληρώσετε τα κενά με μία από τις αρχαίες φράσεις που υπάρχουν στο πλαίσιο.
- 1. Παρόλο που έμεινε πολλά χρόνια στην ξενιτιά, γύρισε πίσω φτωχός. Όταν ξενιτευόταν, πίστευε πως θα γυρίσει φέρνοντας μαζί του το ......................................................... .
- 2. Tο συνηθίζει κατά την ώρα της δουλειάς να αρχίζει ατέλειωτες κουβέντες
- 3. Φτάσαμε τελικά στο γάμο ...................................................... , μια ώρα αφού είχε τελειώσει.
- 4. O τρόπος που έζησε και που αντίκρισε στο τέλος το θάνατο ο Σωκράτης έμεινε για την ανθρωπότητα ....................................................... .
- 5. Iδέες σβήνουν και νέες ιδέες γεννιούνται .................................................... . Mέσα όμως στην αδιάκοπη αλλαγή ένα μένει σταθερό: ο έρωτας του ανθρώπου για το αγαθό.
- 6. O «Oιδίπους επί Kολωνώ», γραμμένος από το Σοφοκλή στα τελευταία χρόνια της ζωής του, θεωρείται το ....................................................... του.
- 7. Όταν ο νεαρός γεωπόνος άρχισε να δείχνει στους χωρικούς επιστημονικούς τρόπους για την καλλιέργεια της γης, αυτοί τον άκουγαν γεμάτοι δυσπιστία για τα ............................. ............................ που ζητούσε να φέρει στο χωριό τους.
- 8. Ήταν τόσο λιτό το καθημερινό μας γεύμα στην εξοχή, που το είχαμε ονομάσει .....................

- 9. O Όμηρος ήταν στην αρχαιότητα το ....................................................... ανάμεσα σε επτά πόλεις.
- 10. Προσπάθησε να μας κάνει να τον λυπηθούμε με ......................................................... .
χρυσόμαλλον δέρας
κροκοδείλια δάκρυα
κατόπιν εορτής
τα πάντα ρει
μέλας ζωμός
κτήμα ες αεί
περί ανέμων και υδάτων
κύκνειον άσμα
καινά δαιμόνια
μήλον της Έριδος
- 8. Παροιμιακές φράσεις είναι λεκτικές δομές οι οποίες κρύβουν διάφορες αλήθειες σχετικές με την κοινωνική, τη θρησκευτική, την πολιτική κτλ. ζωή του ανθρώπου. Oι φράσεις αυτές ειπώθηκαν κατά το παρελθόν (απώτερο ή εγγύτερο) από το λαό ή τους σοφούς. Λέγονται όμως και σήμερα σε ανάλογες περιστάσεις με αυτές που τις γέννησαν. Mπορείτε να πείτε σε ποιες περιστάσεις χρησιμοποιούνται οι ακόλουθες αρχαίες φράσεις;
- 1. ὁ τρώσας καὶ ἰάσεται
- 2. ἐπὶ παντὸς τοῦ ἐπιστητοῦ
- 3. μέτρον ἄριστον
- 4. φοβοῦ τοὺς Δαναοὺς καὶ δῶρα φέροντας
- 5. ὀψόμεθα εἰς Φιλίππους
- 6. ἐς αὔριον τὰ σπουδαῖα

9. Ποια είναι η σημασία των ακόλουθων αρχαίων παροιμιών ή γνωμικών; Σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται;
- 1. Ἄνθρακες ὁ θησαυρός.
- 2. Δυοῖν κακοῖν προκειμένοιν τὸ μὴ χεῖρον βέλτιστον.
- 3. Δρυὸς πεσούσης πᾶς ἀνὴρ ξυλεύεται.
- 4. Καρπὸν ὧν ἔσπειρας, θερίζεις.
- 5. Οὐ παντὸς πλεῖν εἰς Κόρινθον.
- 6. Σπεῦδε βραδέως.
- 7. Τὰ ἐν οἴκῳ μὴ ἐν δήμῳ.
- 8. Τὸ πεπρωμένον φυγεῖν ἀδύνατον.
- 9. Ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα πηδᾶν/ Ὑπερέβη τὰ ἐσκαμμένα.
- 10. Τὸν καπνὸν φεύγων εἰς τὸ πῦρ ἐνέπεσεν.

10. Σας δίνονται οι παρακάτω αρχαίες παροιμίες. Nα βρείτε παροιμίες της νεοελληνικής γλώσσας που να χρησιμοποιούνται σε παρόμοιες επικοινωνιακές περιστάσεις.
- 1. Χεὶρ χεῖρα νίπτει, δάκτυλος δὲ δάκτυλον.
- 2. Πέτραν κοιλαίνει ρανὶς ὕδατος ἐνδελεχείῃ.
- 3. Μία χελιδὼν ἔαρ οὐ ποιεῖ.
- 4. Τ ὰ πέρυσι ἀεὶ βελτίω.
- 5. Οἶκος φίλος, οἶκος ἄριστος.
- 6. Οὐδεὶς ἑαυτῷ κακὰ ἐπίσταται.
- 7. Τοξεύειν πρὸς οὐρανόν.
- 8. Ὁ παθὼν ἀκριβής ἐστι τῇ πείρᾳ διδάσκαλος.
- 9. Ὄρος ὄρει οὐ μείγνυται.
- 10. Καρπὸν ὧν ἔσπειρας θερίζεις.

- 11. Πολλές παροιμιακές φράσεις που χρησιμοποιούμε και σήμερα προέρχονται από τους μύθους του Aισώπου. Nα συζητήσετε πώς γεννήθηκαν και σε ποιες επικοινωνιακές περιστάσεις χρησιμοποιούνται οι ακόλουθες φράσεις:
- 1. Ἕνα ἀλλὰ λέοντα.
- 2. Ἰδοὺ ἡ Ρόδος, ἰδοὺ καὶ τὸ πήδημα.
- 3. Ὄμφακές εἰσιν.
- 4. Σὺν Ἀθηνᾷ καὶ χεῖρα κίνει.
- 5. Οὐ σύ με λοιδωρεῖς ἀλλ' ὁ τόπος.

12. Nα επινοήσεις μία κατάλληλη επικοινωνιακή περίσταση, για να χρησιμοποιήσεις τις φράσεις:
- 1. Γαῖα πυρὶ μειχθήτω.
- 2. Διαίρει καὶ βασίλευε.
- 3. Ἔνδον σκάπτε.
- 4. Ἐρρίφθη ὁ κύβος.
- 5. Οὐδὲν κακὸν ἀμιγὲς καλοῦ.
- 6. Οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ.
- 7. Οὐκ ἂν λάβοις παρὰ τοῦ μὴ ἔχοντος.
- 8. Πενία τέχνας κατεργάζεται.
- 9. Τὰ ἀγαθὰ κόποις κτῶνται.
- 10. Τὸ δὶς ἐξαμαρτεῖν οὐκ ἀνδρὸς σοφοῦ.

13. Nα εντάξετε τις παροιμίες ή τα γνωμικά που ακολουθούν σε ένα γλωσσικό περιβάλλον.
- 1. Ἀνάγκᾳ καὶ θεοὶ πείθονται.
- 2. Ἀργία μήτηρ πάσης κακίας.
- 3. Ἄρκτου παρούσης τὰ ἴχνη ζητεῖς.
- 4. Ἐξ ὄνυχος τὸν λέοντα.
- 5. Ὅμοιος ὁμοίῳ ἀεὶ πελάζει.
- 6. Ὤδινεν ὄρος καὶ ἔτεκε μῦν.
- 7. Οὔ με πείσεις, κἄν με πείσεις. .........................................................................................................................................
- 8. Τὸ λακωνίζειν ἐστὶ φιλοσοφεῖν. .......................................................................................................................................

- 14. Mερικές φράσεις που γεννήθηκαν από ιστορικά ή τοπικά περιστατικά ή που ειπώθηκαν από ιστορικά πρόσωπα χρησιμοποιούνται και σήμερα στο νεοελληνικό λόγο. Nα συζητήσετε κάτω από ποιες συνθήκες ειπώθηκαν οι ακόλουθες ιστορικές φράσεις πρώτη φορά και σε ποιες περιπτώσεις τις χρησιμοποιούμε σήμερα.
- 1. Μολὼν λαβέ.
- 2. Ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς.
- 3. Ἄνθρωπον ζητῶ.
- 4. Γηράσκω δ' αἰεὶ πολλὰ διδασκόμενος.
- 5. Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα.
- 6. Εὕρηκα! Εὕρηκα!
- 7. Θάλαττα! Θάλαττα!
- 8. Μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακάριζε.
- 9. Πάταξον μέν, ἄκουσον δέ.
- 10. Μή μου τοὺς κύκλους τάραττε.

15. Nα δώσετε με συντομία το πορτρέτο του ανθρώπου που:
- 1. παίζει ἐν οὐ παικτοῖς
- 2. σπείρει ζιζάνια
- 3. ποιεῖται τὴν νῆσσαν
- 4. ἄγεται καὶ φέρεται
- 5. λακτίζει πρὸς κέντρα
- 6. εἰσάγει καινὰ δαιμόνια
- 7. κομίζει γλαῦκα ἐς
- 8. ἀνακρούει πρύμναν
- 16. Oι ακόλουθες φράσεις προέρχονται από την εκκλησιαστική ζωή. Nα βρείτε σε ποιες περιστάσεις χρησιμοποιούνται και να προσπαθήσετε να τις εντάξετε σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον.
- 1. Καὶ ἔσται ἡ ἐσχάτη πλάνη χείρων τῆς πρώτης.
- 2. Θοῦ, Κύριε, φυλακὴν τῷ στόματί μου.
- 3. Μὴ γνώτω ἡ ἀριστερά σου τί ποιεῖ ἡ δεξιά σου.
- 4. Νίπτω τὰς χεῖρας μου.
- 5. Ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος.
- 17. Aπό τη γλώσσα της Eκκλησίας έχουν μπει στη νεοελληνική πολλές στερεότυπες φράσεις. Mερικές από αυτές έμειναν κατά τη διάρκεια των αιώνων αμετάβλητες. Άλλες συγχρονίστηκαν και άλλες χρησιμοποιούνται με παραλλαγμένη σημασία (π.χ. άρον άρον = γρήγορα και βιαστικά). Xρησιμοποιήστε μέσα σε περιόδους λόγου τις ακόλουθες φράσεις από τη γλώσσα της Eκκλησίας.
- 1. μη μου άπτου
- 2. αγρόν ηγόρασε
- 3. φωνή βοώντος εν τη ερήμω
- 4. ο έχων ώτα ακούειν ακουέτω
- 5. εκ βαθέων
- 6. τα άγια τοις κυσί
- 7. απολωλός πρόβατον
- 8. γης Mαδιάμ
- 9. επί ξύλου κρεμάμενος

18. Nα βρείτε τι σημαίνουν οι ακόλουθες φράσεις που προέρχονται από την Παλαιά ή την Kαινή Διαθήκη και να τις εντάξετε σε σύντομες περιόδους λόγου.
- 1. ἀποδιοπομπαῖος τράγος
- 2.
- 2.
- 3. παρελθέτω ἀπ' ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο
- 4. ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν
- 5. μετὰ φανῶν καὶ λαμπάδων
- 6. ὁ ἀναμάρτητος πρῶτος τὸν λίθον βαλέτω
- 7. θέτω τὸν δάκτυλον ἐπὶ τὸν τύπον τῶν ἥλων ..........................................................................................................
- 8. ἄφες αὐτοῖς, οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι ........................................................................................................................
- 9. ἀκρογωνιαῖος λίθος
- 10.
- 10.

Σπύρος Παπαλουκάς (1892-1957). Σπίτια στου Κυπριάδη , 1938. Λάδι σε μουσαμά (65 εκ. Χ 80 εκ.).
- 19. Στις προτάσεις που ακολουθούν χρησιμοποιούνται κάποιες λέξεις ή φράσεις από την εκκλησιαστική γλώσσα. Άλλες από αυτές χρησιμοποιούνται κυριολεκτικά, οι περισσότερες όμως χρησιμοποιούνται συνυποδηλωτικά. Nα αντικαταστήσετε τη λέξη ή τη φράση που υπογραμμίζεται με μια φράση της νεοελληνικής που να αποδίδει τη σημασία της.
- 1. H αστυνομική προανάκριση είχε τελειώσει. Σε λίγο τον έστειλαν με τους κλητήρες στην εισαγγελία, όπου είχαν σταλεί και όλα τα κατασχεμένα. Aπό τον Άννα στον Kαϊάφα, συλλογίστηκε ο κακόμοιρος.
- 2. Συχνά οι νέοι αρνιούνται όλα όσα είχαν πιστέψει, όλα όσα τους είχαν συγκινήσει και αποζητούν με θέρμη τα καλά και συμφέροντα.
- 3. Tόσο καιρό δεν τον γνωρίζαμε καλά και γι' αυτό νομίζαμε πως είναι άνθρωπος σοβαρός και με περιεχόμενο. Aυτός όμως είναι

κύμβαλον αλαλάζον.
- 4. Aυτά που λες είναι προφάσεις εν αμαρτίαις η αλήθεια είναι πως δεν άνοιξες βιβλίο!
- 5. Πρώτη φορά έβλεπα ανθρώπους να πατούν πάνω στα κάρβουνα και είχα μείνει στήλη άλατος.
- 6. Όλη του η ζωή ήταν ένας ατέλειωτος γολγοθάς .
- 7. Oι παροικούντες την Iερουσαλήμ γνωρίζουν καλά τι συνέβη με την παρέμβαση του Προέδρου της Δημοκρατίας.
- 8. Φύγαμε άρον άρον και δεν προφθάσαμε να σας συναντήσουμε.
Σπύρος Παπαλουκάς (1892-1957). Η Βαϊοφόρος .
Τοιχογραφία από τον μητροπολιτικό ναό της Άμφισσας.

20. Nα συμπληρώσεις τα κενά με μία από τις φράσεις του πλαισίου που προέρχονται από τη γλώσσα της εκκλησίας.
- 1. Ήταν λίγο καιρό μαλωμένοι, μα τα ξανάφτιαξαν και τώρα πάλι είναι .........................................
- 2. Aυτό το πουκάμισο έχει λιώσει πάνω μου. Tο έχω ............................................................................... .
- 3. Όσο κι αν μου χρειάζονται τα χρήματα, δεν πουλώ το σπίτι μου ...................................................
- 4. Όταν πριν από τρία χρόνια ήρθε ο Mητροπολίτης στο χωριό μας, οι χωρικοί βγήκαν και τον υποδέχτηκαν ............................................................................. .
- 5. Tέτοιος φοβερός σεισμός δεν είχε γίνει ποτέ πριν. Δεν έμεινε ....................................................

- 6. Όταν έχασε και τον πατέρα της, απόμεινε ολομόναχη μην έχοντας ..............................................
- 7. Mπορείς να λες ό,τι θέλεις, οι δικαιολογίες σου δεν έχουν καμία αξία είναι ..........................
- 8. Παρακολουθούσε από το κρεβάτι τα κατορθώματα των συντρόφων του και πολύ θα ήθελε να βρισκόταν και αυτός μαζί τους. Όμως ............................................................................. .
- 9. Όπως γνωρίζουν ............................................................................., ο πρωθυπουργός, παρά τη διάψευση του κυβερνητικού εκπροσώπου, θα προβεί σύντομα σε ανασχηματισμό της κυβέρνησης.
- 10. Mόλις μας ανακοίνωσαν στο σχολείο ότι θα γίνει περίπατος, ξεσπάσαμε όλοι σε φωνές χαράς. Έγινε μέσα στην τάξη το ............................................................................. .

οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ προφάσεις εν αμαρτίαις αντί πινακίου φακής λίθος επί λίθου ανάστα ο Θεός
μέλι γάλα
πού την κεφαλήν κλίνη από τον καιρό του Nώε
μετά φανών και λαμπάδων
το μεν πνεύμα πρόθυμον, η δε σαρξ ασθενής

21. Nα συμπληρώσετε τα κενά με την κατάλληλη φράση από αυτές που δίνονται μέσα στο πλαίσιο.
- 1. Bρισκόταν σε δεινή οικονομική κατάσταση το υπέρογκο χρηματικό ποσόν που κληρονόμησε ανέλπιστα ήταν ............................................................................. γι' αυτόν.
- 2. Tις διαδηλώσεις τις υποκίνησε ............................................................................. .
Άκουσε ............................................................................. από το διευθυντή του για την άστοχη ενέρ-
- 3. γειά του.
- 3. γειά του.
- 4. O νεαρός οργισμένος όρμησε μέσα στο γραφείο ως ........................................................................... .
- 5. O πρωθυπουργός τόνισε πως το πρόγραμμα για την Yγεία αποτελεί ......................................... για την κοινωνική μεταρρύθμιση.
- 6. H ελευθερία του Tύπου αποτελεί ............................................................................. της δημοκρατίας.
- 7. Kατάγεται από πολιτική οικογένεια ο ίδιος πήρε ............................................................................. στις εκλογές του 1981.
- 8. Δυστυχώς δεν μπορώ να σε βοηθήσω είμαι ............................................................................. στην επιχείρηση.
- 9. Έκανε ............................................................................. να επανεκλεγεί, αλλά δεν τα κατάφερε.
- 10. Mε τη δολοφονία του διπλωμάτη δημιουργήθηκε .............................................................................
ανάμεσα στις δύο χώρες.
αιχμή του δόρατος λυδία λίθος βάπτισμα του πυρός μάννα εξ ουρανού ξένος δάκτυλος
ο τελευταίος τροχός της αμάξης τα εξ αμάξης ταύρος εν υαλοπωλείω τιτάνιος αγώνας φλέγον ζήτημα

22. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τα λόγια επιρρήματα που σας δίνονται μέσα στο πλαίσιο.
- 1. H πόλη παραδόθηκε .......................................... .
- 2. Aνέβηκε την παλιά πέτρινη σκάλα .......................................... .
- 3. Eπανέλαβε το κείμενο .......................................... .
- 4. Oι απόψεις του για το ζήτημα που προέκυψε άλλαξαν .......................................... .
- 5. Kατηγορεί όλους .......................................... τους μετόχους.
- 6.
Tάχθηκαν .......................................... εναντίον του αρχηγού τους.

- 7. Διάβασε το κείμενο .......................................... .
- 8. Στο δωμάτιό του τα βιβλία του είναι .......................................... .
- 9. Tους αρέσει να κάθονται .......................................... μπροστά στο τζάκι και να κουβεντιάζουν.
- 10. Tο δέμα το λάβαμε .......................................... .
συλλήβδην, επιτροχάδην άρδην, φύρδην - μίγδην απνευστί, αναφανδόν, οκλαδόν, αμαχητί, αυτολεξεί, αυθημερόν

23. Nα αποδώσετε στη σημερινή γλώσσα τις παρακάτω λόγιες φράσεις και να τις εντάξετε σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον.
- 1. εκ περιτροπής
- 2. κατ' αντιμωλίαν (δίκη)
- 3. ο μη γένοιτο
- 4. άκρον άωτον
- 5. επί θύραις (για κίνδυνο)
- 6. εν κρυπτώ και παραβύστω
- 7. όπερ έδει δείξαι
- 8. εξώλης και προώλης
- 9. επ' αυτοφώρω
- 10. διά πυρός και σιδήρου
- 11. εξ οικείων τα βέλη
- 12. εκ των ων ουκ άνευ
- 13. από καταβολής κόσμου
- 14. έτερον εκάτερον

24. Tι σημαίνουν οι λόγιες φράσεις που ακολουθούν;
- 1. από θέσεως ισχύος
- 2. από καθέδρας
- 3. από καιρού εις καιρόν
- 4. από μηχανής θεός
- 5. αυτός καθαυτόν
- 6. μετά βίας
- 7. ως διά μαγείας
- 8. ως εκ τούτου
- 9. εξ απαλών ονύχων
- 10. εκ παραδρομής
- 11. εκτός εαυτού
- 12. εκ του ασφαλούς
- 13. εκ του μη όντος
- 14. εκ των ενόντων
- 15. εκ προοιμίου
- 16. εν ευθέτω χρόνω
- 17. εν λευκώ
- 18. εν ψυχρώ
- 19. ενώπιος ενωπίω
- 20. εξ επαφής
- 21. επί ίσοις όροις
- 22. επί του προκειμένου
- 23. κατά κράτος
- 24. εφ' όρου ζωής
- 25. κατά το μάλλον ή ήττον
- 26. μέχρις εσχάτων
- 27. ο περί ου ο λόγος
- 28. ούτως ή άλλως

25. Πότε λέμε ότι κάποιος:

|   1. | βλέπει διά της τεθλασμένης  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                  |
|------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
|    2 | δίνει «γην και ύδωρ»                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      |
|    3 | ............................................................................................................................................................................................ διέρρηξε τα ιμάτιά του  ............................................................................................................................................................................................         |
|    4 | έγινε πυρ και μανία                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       |
|    5 | αίρεται στο ύψος των περιστάσεων  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                            |
|    6 | εκτοξεύει μύδρους                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         |
|    7 | ............................................................................................................................................................................................ έλαμψε ως διάττων (αστήρ)                                                                                                                                                                                                    |
|    8 | ............................................................................................................................................................................................ βρίσκεται μεταξύ δύο πυρών  ............................................................................................................................................................................................     |
|    9 | εξ ιδίων κρίνει τα αλλότρια  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                 |
|   10 | πατάει επί πτωμάτων  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                         |
|   11 | είναι υπ' ατμόν                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |
|   12 | ............................................................................................................................................................................................ δεν έχει σώας τας φρένας  ............................................................................................................................................................................................       |
|   13 | τείνει κλάδον ελαίας                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      |
|   14 | ............................................................................................................................................................................................ κρούει τον κώδωνα του κινδύνου  ............................................................................................................................................................................................ |
|   15 | βρίσκεται μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                       |
|   16 | παραβιάζει ανοικτάς θύρας  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                   |
|   17 | τείνει ευήκοον ους                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |
|   18 | τηρεί σιγήν ιχθύος  ............................................................................................................................................................................................                                                                                                                                                                                                          |

26. Προσπαθήστε να αποδώσετε τη σημασία των υπογραμμισμένων λόγιων φράσεων, χρησιμοποιώντας ισοδύναμες λέξεις ή φράσεις της κοινής νεοελληνικής.
- 1. Eνώ τους έπεισε να αναλάβουν την υπόθεση, τη δύσκολη στιγμή ελαφρά τη καρδία τούς εγκατέλειψε, για να αποφύγει να αναλάβει τις ευθύνες του.
- 2. Eίναι απορίας άξιο πώς κατόρθωσε αβρόχοις ποσί να επιτύχει στις εξετάσεις για την εισαγωγή στις Aνώτατες Σχολές.
- 3. Πρέπει να αναλάβεις πάση θυσία τα ηνία της επιχείρησης, για να πραγματοποιήσεις τους στόχους σου.
- 4. O έμπειρος αστυνομικός εν ριπή οφθαλμού αφόπλισε και ακινητοποίησε τον επίδοξο ληστή.
- 5. Aνέλαβε να μεσολαβήσει οικεία βουλήσει , για να λυθεί η παρεξήγηση μεταξύ τους, αν και ήξερε εκ των προτέρων ότι η προσπάθειά του θα ήταν δύσκολη.
- 6. H χώρα μας επιδίωξε να τεθούν όλα τα θέματα επί τάπητος και να γίνει συζήτηση εφ' όλης της ύλης , όμως οι υπόλοιπες χώρες της Eυρωπαϊκής Ένωσης το απέφυγαν.
- 7. Διέπραξε το ειδεχθές έγκλημα εν βρασμώ ψυχής .
- 8. Θα πεισθώ μόνον αν το δω ιδίοις όμμασι .
- 9. O ρήτορας ανέπτυξε διά μακρών τις απόψεις του.
- 10. Aυτά τα έξοδα, ειρήσθω εν παρόδω , δε θα βαρύνουν τον προϋπολογισμό του κράτους, αλλά θα καταβληθούν από ιδιώτες.
- 11. O υπουργός εν τη ρύμη του λόγου ομολόγησε τα βαριά λάθη που διέπραξε.
- 12. Eνεργεί κατά το δοκούν , γι' αυτό και είναι δυσαρεστημένοι οι συνεργάτες του.

Κωνσταντίvος Mαλέας (1879-1928). Λύρα . Λάδι σε μουσαμά (50 εκ. Χ 54 εκ.)
Φώτης Κόντογλους (1896;-1965). Βασίλειος ο Μακεδών κοιμώμενος...
Λεπτομέρεια τοιχογραφίας (111 εκ. Χ 28 μ.).

Γ' Aπό τη μορφολογία των λέξεων
H ενότητα αυτή προσπαθεί να εστιάσει την προσοχή μας στις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες γίνονται λάθη που αφορούν το μορφολογικό επίπεδο της γλώσσας. Tέτοια είναι: π.χ. λάθη στο σχηματισμό των χρόνων κάποιων ρημάτων (π.χ. προηγόταν αντί προηγούνταν ) ο λανθασμένος σχηματισμός της προστακτικής με αύξηση (π.χ. ακούμε συχνά υπέγραψε αντί για το σωστό υπόγραψε ) λάθη στο σχηματισμό των συνοπτικών και των συντελεσμένων χρόνων των ρημάτων που έχουν β' συνθετικό το "άγω" και το "βάλλω" (π.χ. έχει εξάγει αντί για το σωστό έχει εξαγάγει ) λάθη στο σχηματισμό των μετοχών (π.χ. των πληγέντων περιοχών αντί για το σωστό των πληγεισών περιοχών ) λάθη στον τονισμό των ουσιαστικών και των επιθέτων (π.χ. η τακτική των αντιπάλων , αλλά η τακτική των αντίπαλων κομμάτων ) και άλλα.

1. Nα συμπληρώσετε τις φράσεις τοποθετώντας στον αόριστο τα ρήματα που σας δίνονται σε παρένθεση.
- 1. O πρωθυπουργός ............................................. (προαναγγέλλω) με έμμεσο τρόπο τον ανασχηματισμό της κυβέρνησης.
- 2. Aν και ήταν τελευταίος σε ψήφους, το δεκαπενταμελές τον ............................................. (εκλέγω) πρόεδρο.
- 3. Δεν τον κατηγόρησα άδικα ......................................... (συλλέγω) ήδη πολλά στοιχεία σε βάρος του.
- 4. O Θουκυδίδης ............................................. (συγγράφω) την ιστορία του πελοποννησιακού πολέμου, ενώ βρισκόταν στην εξορία.
- 5. O ελληνικός λαός ............................................ (προτάσσω) με αποφασιστικότητα τα στήθη του στον αλαζόνα εισβολέα.
- 6. Στη δουλειά αυτή είμαι καινούριος με ............................................. (προσλαμβάνω) πρόσφατα.
- 7. Λυπάμαι που θα το πω, αλλά αυτός ο άνθρωπος με ............................................. (προσβάλλω) χθες αδικαιολόγητα.
- 8. Mε δική μου εντολή ο δικηγόρος μου ............................................. (προσβάλλω) τη διαθήκη.
- 9. O Γιάννης μάς ............................................. (εκθέτω) ανεπανόρθωτα με τη συμπεριφορά του.
- 10. Πήγαμε όλοι μαζί στο διευθυντή και του ............................................. (εκθέτω) ποια είναι η κατάσταση.
- 11. Tο 6ο Σύνταγμα έκανε έφοδο και ........................................... (καταλαμβάνω) την κορυφογραμμή.
- 12. ............................................. (Kαταλαβαίνω) τις προθέσεις μου, αν και προσπάθησα να τις αποκρύψω.

2. Nα συμπληρώσετε τις καταλήξεις (ενεστώτα) των ρημάτων στις παρακάτω προτάσεις:
- 1. Δε χωρ....... καμιά αμφιβολία ότι έχεις δίκαιο.
- 2. Συνηθίζει να υποχωρ......., όταν διαπιστώνει πως έχει άδικο.
- 3. H στάση του δε βοηθ....... να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα.
- 4. Tο εξάρτημα αυτό υποβοηθ....... την κίνηση του οχήματος.
- 5. Προσπαθώ να καταλάβω ποιος κιν....... τα νήματα.
- 6. Σε λίγο ξεκιν....... η προσπάθεια για την κατάκτηση του τίτλου.
- 7. Mιλ....... πολύ και ακούς λίγο.
- 8. Δεν πρέπει να συνομιλ.......ς με αγνώστους.
- 9. Tο γραφείο του λειτουργ....... μόνο τις εργάσιμες ώρες.
- 10. Σε ποια εκκλησία λειτουργ....... ο παπα-Πέτρος;
- 11. Mπορείς να μου πεις ποιος σε προπον....... και είσαι σε τέτοια φόρμα;
- 12. Ξέρω πως πον....... η καρδιά σου κάθε φορά που φεύγω.

3. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τον κατάλληλο τύπο του ρήματος στο χρόνο που σας δίνεται στην παρένθεση. Όπου χρειάζεται να χρησιμοποιήσετε περίφραση κάνοντας και τις αναγκαίες αλλαγές.
- 1. Kάθε φορά που μου δινόταν η ευκαιρία ............................................. (εισηγούμαι, παρατ.) στο συμβούλιο τις προτάσεις μου.
- 2. Παλιότερα πολλοί γονείς ............................................. (στερούμαι, παρατ.) τα πάντα, για να σπουδάσουν τα παιδιά τους.
- 3. Eίναι άγνωστο από ποιους ............................................. (αποτελούμαι, παρατ.) το συμβούλιο.
- 4. Tελικά, μόνο εμείς ............................................. (εγγυώμαι, ενεστ.) την επιτυχία του αγώνα.
- 5. H στάση τους έδειχνε πως ............................................. (φοβούμαι, παρατ.) τις συνέπειες των πράξεών τους.
- 6. Πάντοτε ............................................. (θεωρώ, παρατ.) καλύτεροι από τους άλλους.
- 7. Πολύ συχνά ......................................... (διασπώμαι, παρατ.) το μέτωπο από τους βομβαρδισμούς.
- 8. Διαπίστωσα πως κάθε φορά που ............................................. (προηγούμαι, παρατ.) η ομάδα μου, στο τέλος έφευγε ηττημένη.
- 9. Δεν ............................................. (κρατιέμαι, παρατ.) από τις χειρολαβές και χτυπήσατε, μόλις φρέναρε το αυτοκίνητο.
- 10.
- 10.

Έδειχνε πως ............................................. (ενοχλούμαι, παρατ.) από τις παρατηρήσεις μου.

4. Yπογράμμισε το σωστό τύπο της προστακτικής.

|   1. | εγκατέλειψέ το   | -   | εγκατάλειψέ το   |   11. | μετέτρεψε   | -   | μετάτρεψε   |
|------|------------------|-----|------------------|-------|-------------|-----|-------------|
|    2 | κατάθεσέ τα      | -   | κατέθεσέ τα      |    12 | απόβαλε     | -   | απέβαλε     |
|    3 | υπόγραψε         | -   | υπέγραψε         |    13 | επανάλαβε   | -   | επανέλαβε   |
|    4 | αντίγραψε        | -   | αντέγραψε        |    14 | απόκλεισε   | -   | απέκλεισε   |
|    5 | υπέθεσε          | -   | υπόθεσε          |    15 | επίμεινε    | -   | επέμεινε    |
|    6 | μετάβαλε         | -   | μετέβαλε         |    16 | απέκρουσε   | -   | απόκρουσε   |
|    7 | ανάστειλε        | -   | ανέστειλε        |    17 | περίγραψε   | -   | περιέγραψε  |
|    8 | ανήγγειλε        | -   | ανάγγειλε        |    18 | ανέπτυξε    | -   | ανάπτυξε    |
|    9 | διάγραψε         | -   | διέγραψε         |    19 | αντέκρουσε  | -   | αντίκρουσε  |
|   10 | διάταξε          | -   | διέταξε          |    20 | επέλεξε     | -   | επίλεξε     |

5. Γίνεται συχνά λάθος στη χρήση κάποιων ρημάτων της νεοελληνικής γλώσσας. Στις προτάσεις που ακολουθούν κλείνονται μέσα στην παρένθεση δύο τύποι, ένας σωστός και ένας λανθασμένος. Eπιλέξτε το σωστό και συμπληρώστε τα κενά.
- 1. H εφημερίδα μας ............................................. (αίρει - άρει) την αυλαία του προσυνεδριακού παρασκηνίου.
- 2. Δεν αντέχω άλλο ............................................. (έχω απηυδήσει - έχω απαυδήσει) να σε περιμένω.
- 3. Δήλωσαν κατηγορηματικά ότι στο εξής ............................................. (θα απέχουν - απόσχουν) από κάθε εκδήλωση.

- 5. Eίναι αναγκαίο ............................................. (να επισπευθεί - να επισπευσθεί) η ολοκλήρωση του έργου.
- 6. Σας ............................................. (εφιστώ - επιστώ) την προσοχή στις επιπτώσεις του καπνίσματος.
- 7. Tους ............................................. (έχω επιστήσει - έχω εφιστήσει) την προσοχή στις επιπτώσεις του καπνίσματος.
- 8. Θέλω να σας ............................................. (εφιστήσω - επιστήσω) την προσοχή στις συνέπειες του καπνίσματος.

Στο κείμενό του ............................................. (παρεισφρύουν - παρεισφρέουν) λάθη, γιατί είναι
- 9. επιπόλαιος.
- 9. επιπόλαιος.
- 10. Tου ............................................. (παράσχει - παρέχει) όλες τις δυνατότητες να πετύχει.
- 11. Eμείς συχνά ............................................. (συμμετέχουμε - συμμετάσχουμε) στις εκδηλώσεις του συλλόγου.
- 12. O υπουργός ............................................. (θα συμμετέχει - θα συμμετάσχει) την Kυριακή στην εκδήλωση του συλλόγου μας.

Mέχρι το βράδυ ............................................. (θα έχουν περισυνελέξει - θα έχουν περισυλλέξει) όλους τους ναυαγούς.
- 14. Aπό τη συζήτηση που έγινε, ............................................. (είχα συνάγει - είχα συναγάγει) το συμπέρασμα ότι δεν ήταν πρόθυμοι να μας βοηθήσουν.
- 15. Για να ............................................. (παράξει - παραγάγει) ο δημοσιογράφος υπεύθυνο έργο, πρέπει να είναι ολοκληρωμένη προσωπικότητα.
- 6. Πολλές φορές χρησιμοποιούμε λόγιους τύπους μετοχών στη θέση αναφορικών προτάσεων. Στις φράσεις που ακολουθούν να συμπληρώσετε τα κενά με τον κατάλληλο τύπο των μετοχών που σας δίνονται σε παρένθεση.
- 1. O πρωθυπουργός επισκέφθηκε τους κατοίκους των ............................................. (ο πληγείς) περιοχών.
- 2. Oι σεισμοπαθείς εξέφρασαν την ευγνωμοσύνη τους στις ανθρωπιστικές οργανώσεις για τις ............................................. (ο προσφερθείς) υπηρεσίες.
- 3. O κατηγορούμενος ζήτησε να θεωρηθούν αναξιόπιστες οι κατηγορίες του (ο ενάγων)

- 4. Oι έρευνες σταμάτησαν εξαιτίας των ............................................. (ο επικρατών) καιρικών συνθηκών στην περιοχή.
- 5. Yπολογίζεται ότι στο υπολειπόμενο διάστημα θα αυξηθεί σημαντικά ο όγκος των ............................................. (ο τρέχων) συναλλαγών.
Oι οικονομικές υπηρεσίες αδυνατούν να εκτιμήσουν το μέγεθος των ........................................... (ο διαφυγών) κερδών.
- 7. Όλοι συμφωνήσαμε στη συζήτηση ότι αυτή είναι η ............................................. (ο επικρατών) αντίληψη.

O «τουρίστας» με τη φωτογραφική του μηχανή είναι ένα ............................................. (ο εξέχων) σύμβολο μιας αλλοτριωμένης σχέσης με τον κόσμο.
- 9. Oι ............................................. (ο συμμετασχών) συζήτησαν προβλήματα που μπορούν να λυθούν μόνο με διεθνείς προσπάθειες.
- 10. H ευθύνη του ............................................. (διδάσκων) είναι μεγάλη.

7. Συμπληρώστε τα κενά με ο ή ω.
ιδ....μένος
γράφ....ντας
ενεργ....ντας
αφαιρ....ντας
αναιρ....ντας
διαμαρτυρ....μενος
ειπ....μένος
προσδοκ....μενος
αφήν....ντας
δημιουργ....ντας
καμ....μένος
πι....μένος
περν....ντας
παίρν....ντας
περισπ....μενος
περιφερ....μενος
ενάγ....ν
εναγ....μενος

8. Nα επιλέξετε το κατάλληλο ρήμα από αυτά που βρίσκονται μέσα στο πλαίσιο και να συμπληρώσετε τα κενά με τον τύπο του ρήματος που ταιριάζει σε κάθε φράση.
- A Προσήλθε στην αρμόδια υπηρεσία, για να ......................................... τα δικαιολογητικά της.
- Πήγα να ......................................... την εισφορά μου.

1. 2. 3.
- 4. Όσες φορές ........................................., μου έλυναν τις απορίες μου.
- 5. Aν και ......................................... ότι σ' εκείνη την περίπτωση είχα δίκιο, τελικά τον έπεισα.
- 6. Θελήσαμε να ......................................... τα κείμενα.
- 7. Oι μετατάξεις ......................................... τη σύνθεση του προσωπικού.
- 8.
Mην ......................................... για αύριο ό,τι έχεις να κάμεις σήμερα.
- 9. Mην ......................................... αυτήν την υπόθεση για αύριο.
- 10.
- 11.

Eπιμένει πάντα να μας ......................................... τις θέσεις του. Πέτυχε ύστερα από έντονη συζήτηση να ......................................... την άποψή του.
- 12. Έχει ......................................... κάθε ίχνος ντροπής.
- Mην ......................................... και περιπλέκεις χωρίς λόγο τα πράγματα.
13. 14. Άλλη μια φορά ......................................... ριζικά τις απόψεις του.
- 15. Aν πράγματι έσφαλε, να τον ......................................... .
- 16. Δεν ......................................... (παρατατικός) για την αλήθεια των λόγων του.
- 17.

Δεν ......................................... (αόριστος) ούτε μια στιγμή.

- 18.
Πήγε να ......................................... τα σέβη του.
υποβάλλω, υπερβάλλω, αμφιβάλλω, επιβάλλω, αποβάλλω, αναβάλλω, μεταβάλλω, αντιπαραβάλλω, καταβάλλω
- B 1.
- 2. ......................................... από το εξωτερικό πολλά βιομηχανικά προϊόντα.
H χώρα στο παρελθόν ......................................... λιγνίτη. Tο προηγούμενο έτος η χώρα μας είχε
- 3. Θα ......................................... τα πειστήρια.
- H αντιπολίτευση ζήτησε από την κυβέρνηση να ......................................... εκλογές.
- Eγκαλούσαν και ......................................... τον καθένα ακόμη και για ασήμαντο λόγο.
4. 5.
- 6. Προσπάθησαν να ......................................... κάθε μορφής προϊόντα.

Προσπάθησαν να ......................................... κάθε μορφής προϊόντα.
7. Έχει ......................................... τα συμπεράσματά του. 8. Σκοπός του ήταν να τους ......................................... στα δικαστήρια για το παράπτωμά τους.
- 9. Θα τον συλλάβουν και θα τον ......................................... στη δικαιοσύνη.
εισάγω, συνάγω, εξάγω, ενάγω, προσάγω, διεξάγω

9. Nα συμπληρώσετε τις λέξεις με τα γράμματα που λείπουν:
A. ασκ....στε
κρατ....στε
B. κλα....ένος
κα....ένος
κρατηθ....τε
κλ....στε
διαμαρτυρ....μένος
διασ....ρμένος
αγαπ....στε
δροσ....στε
εντειχ....σμένος
συναθρ....σμένος
δροσιστ....τε
κυβερν....στε
δαν....σμένος
κλ....σμένος
αναρωτηθ....τε
διαμαρτυρ....θ....τε
κατακλ....σμένος
δακρ....σμένος
προχωρ....τε
καθαρ....στε
αποθαρρ....μένος
καταψ....φ....σμένος
αφ....στε
φυλαχτ....τε
εκλεπτ....σμένος
πρ....σμένος
υπηρετ....τε
λ....στε
συγχ....σμένος
επιβαρ....μένος
λυθ....τε
δακρ....στε
π....γμένος
μυ....μένος
κατακλ....στε
αντικρ....στε
μεθ....σμένος
θρε....ένος
φαγ....μένος
κατατεθ....μένος

10. Στις παρακάτω φράσεις να υπογραμμίσετε τα λάθη και να γράψετε το σωστό.
- 1. Eρευνείστε το θέμα και απαντείστε μας σε σύντομο χρονικό διάστημα.
- 2. Kατήγγειλέ τους στην αστυνομία και μ' αυτόν τον τρόπο απήλλαξέ μας από μερικούς ενοχλητικούς.
- 3. Έχει δωθεί παράταση. Ήλεγξε τα κείμενα και ύστερα αντέγραψέ τα προσεκτικά.
- 4. Nα ομολογίσεις ότι έσφαλλες αφήνοντας τη δουλειά σου.
- 5. Mόλις τον γνωρίσαμε, τον περιβάλαμε αμέσως με την εμπιστοσύνη μας. Όσο καιρό ήταν κοντά μας, τον περιβάλαμε με την αγάπη μας.
- 6. Έμεινε κρυμένος μην ξέρωντας τι να κάνει.
- 7. Kανένας δεν ήταν διατεθημένος να παραδεχτεί το σφάλμα του.
- 8. Tο τιμόμενο πρόσωπο στην εκδήλωση ήταν μια εργαζόμενη πολύτεκνη μητέρα.
- 9. Mη δώστε σημασία ό,τι κι αν σας πούνε.
- 10. Προσπαθείστε να καταβάλλετε όλες σας τις δυνάμεις για την επίτευξη του συγκεκριμένου στόχου.
- 11. Tους υπέβαλλε μήνυση, γιατί τον απέρριψαν χωρίς να αιτιολογήσουν την απόφασή τους.
- 12. Έχει ανάγει σε προσωπική του υπόθεση το θέμα.

11. Nα συμπληρώσετε τις φράσεις με τα ονόματα που σας δίνονται σε παρένθεση.
- 1.
- 1.
- 2.
η πρεσβεία της .................................................................... (Nικαράγουα) το φουστάνι της ................................................................... (κ. Mυλωνά)
οι ταινίες της ....................................................................... (Αλίκη Bουγιουκλάκη)
- 3.
- 4. τα αξιοθέατα του ................................................................. ( Όσλο)
- 5.
- 6.
το καρναβάλι του ................................................................ (Pίο) η γέφυρα του ...................................................................... (Pίο - Aντίρριο)
- 6.
- οι ουρανοξύστες του .......................................................... (Σικάγο)
- το λιμάνι του ........................................................................ (Mπάρι)
7. 8.
- 9. Άιφελ, σύμβολο του ..................................... (Παρίσι)
- 10.
ο πύργος του οι κασέτες του ..................................................................... (βίντεο)
- 11. τα κέρδη του ........................................................................ (καζίνο)

12. Nα μεταφέρετε τις παρακάτω φράσεις στον πληθυντικό.
- 1. O αιχμάλωτος υπομένει τα πάνδεινα.
- 2. O στρατηγός είχε την ικανότητα να εμπνέει θάρρος στους στρατιώτες.
- 3. H εμφάνισή του ήταν ευπρεπής και το ύφος του σοβαρό.
- 4. H εταιρεία ενδιαφερόταν πολύ για το κόστος του προϊόντος της.
- 5. Tο αποτέλεσμα της σκληρής δουλειάς του φάνηκε γρήγορα.
- 6. Kάθε άνθρωπος θεωρεί την ειλικρίνεια προσόν.
- 7. Η συνεχής προσπάθεια και η κούραση τον έφθειραν.
- 8. Tον απείλησαν να τον θέσουν σε διαθεσιμότητα.

- 9. Παρόλο που τον θεωρούσαν αφελή, αντιλήφθηκε τον υπαινιγμό.
- 10. O αμφορέας που βρέθηκε ήταν μεγάλος και βαρύς.

13. Nα σχηματίσετε το θηλυκό των παρακάτω ουσιαστικών ή επιθέτων:

| αρσενικό     | θηλυκό                                          | αρσενικό   | θηλυκό                                              |
|--------------|-------------------------------------------------|------------|-----------------------------------------------------|
| βουλευτής    | ............................................... | πρέσβης    | ................................................... |
| πρύτανης     | ............................................... | πρεσβευτής | ................................................... |
| αυτοκράτορας | ............................................... | πολύς      | ................................................... |
| συγγραφέας   | ............................................... | αραιός     | ................................................... |
| γυμνασιάρχης | ............................................... | χρυσαφής   | ................................................... |
| λυκειάρχης   | ............................................... | νόθος      | ................................................... |
| γραμματέας   | ............................................... | άδικος     | ................................................... |
| νομάρχης     | ............................................... | επιεικής   | ................................................... |
| καλλιτέχνης  | ............................................... | ελαφρύς    | ................................................... |
| εισαγγελέας  | ............................................... | διαρκής    | ................................................... |
| ειρηνοδίκης  | ............................................... |            |                                                     |

14. Συμπληρώστε τα γράμματα που λείπουν.

| δυσμέν....α      | σύμπν....α     | παράν....α        |
|------------------|----------------|-------------------|
| πορ....α         | αρρώστ....α    | αντιπροσωπ....α   |
| πεζοπορ....α     | παλίρρ....α    | πλαστοπροσωπ....α |
| καπηλ....α       | στρατ....ά     | εποπτ....α        |
| αρχαιοκαπηλ....α | εκστρατ....α   | ανδρ....α         |
| ανεξιθρησκ....α  | δουλ....α      | ανανδρ....α       |
| κηδεμον....α     | εθελοδουλ....α | λατρ....α         |
| συμπόν....α      | επιμέλ....α    | αρχαιολατρ....α   |

15. Συμπληρώστε το σωστό τύπο του επιθέτου που σας δίνεται στην παρένθεση, ανάλογα με το ουσιαστικό που προσδιορίζει.
- 1. (ασυνήθης)
- 2. (αυτάρκης)
- 3. (στοιχειώδης)
- 4. (αγωνιώδης)
- 5. (θυελλώδης)
- 6. (διαμπερής)
- 7. (εκτενής)
- 8. (λοιμώδης)
- 9. (δαιδαλώδης)
- 10. (ευσεβής)

16. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τον κατάλληλο τύπο του ουσιαστικού ή του επιθέτου που βρίσκεται στην παρένθεση. Tι παρατηρείτε σχετικά με τον τονισμό;
H τακτική των ........................................................ (αντίπαλος) μας ήταν ανήθικη.
- 2. H τακτική των ........................................................ (αντίπαλος) κομμάτων ήταν επικίνδυνη για τη χώρα.
- 3. Aναφέρθηκε διεξοδικά στη ζημιά του ελληνικού .................................................... (Δημόσιο).
H διασπάθιση του ........................................................ (δημόσιο) χρήματος ήταν μεγάλη.

- 4.
- 5. Περιμένουμε πιο δραστήρια συμμετοχή των ...................................................... (διανοούμενος) στα καθημερινά προβλήματα της κοινωνίας.
Tα κράτη σπάνια ακολουθούν τις υποδείξεις των ...................................................... (διανοούμε-
- νος) πολιτών τους.
- 7. Θαύμασε την υπομονή του ............................................................ (άρρωστος).
- 8. Πλήθος ..................................................... (άρρωστος) παιδιών επισκέφθηκε τα εξωτερικά ιατρεία του νοσοκομείου.
- H παραβίαση των .................................................... (κύριος) όρων της συνθήκης ήταν φανερή.
- Tο επίσημο ένδυμα των ........................................................... (κύριος) είναι το φράκο και των ................................................... (κυρία) το σκούρο μακρύ φόρεμα.
9. 10.

17. Nα συμπληρώσετε τα κενά και να διατυπώσετε τον κανόνα.
- 1. H ασχολία με τα φυτά δίνει πολ.... χαρά στον άνθρωπο.
- 2. H εφαρμογή της οχτάωρης εργασίας είχε πολ.... μεγάλη σημασία για τους εργαζομένους.
- 3. Οι μεγαλουπόλεις πολ.... φτωχών χωρών είναι απλώς χωριά πολ.... εκατομμυρίων.
- 4. Aπαιτείται πολ.... αγάπη, για να νιώθει ένα μικρό παιδί ασφαλές.
- 5. Oι άνθρωποι σήμερα κουράζονται πολ...., για να ανταποκριθούν στις ποικίλες ανάγκες της ζωής.
- 6. Eίναι ανάγκη να αντιμετωπίζετε τα ζητήματα που έχουν σχέση με την υγεία σας με λίγ.... μεγαλύτερη σοβαρότητα.
- 7. Mε λίγ.... επιμέλεια μπορεί κανείς να πετύχει πολλά.
- 8. Δεν αισθανόμασταν πολ.... άνετα και γι' αυτό φύγαμε νωρίς από το σπίτι του.
- 9. Bάζεις πολ.... ζάχαρη στον καφέ.
- 10. Kουράστηκες πολ...., αλλά είχες και πολ.... καλή επίδοση.

18. Στα παραδείγματα που ακολουθούν η ίδια λέξη γράφεται δύο φορές, τη μια σωστά και την άλλη λανθασμένα. Nα διαγράψετε αυτή που γράφεται λανθασμένα.

| 1.   | βεβαρυμένος      | - βεβαρημένος  10.              | παρεπιμπτόντως - παρεμπιπτόντως     |
|------|------------------|---------------------------------|-------------------------------------|
| 2.   | δωσίλογος        | - δοσίλογος  11.                | ακατανόμαστος  - ακατονόμαστος      |
| 3.   | εισητήριο        | -  εισιτήριο  12.               | ψιλή (κυριότητα) - ψηλή (κυριότητα) |
| 4.   | καταχώριση       | - καταχώρηση  13.               | ανταπεξέρχομαι - αντεπεξέρχομαι     |
| 5.   | πηχιαίος         | - πηχυαίος  14.                 | κοινοτοπία  - κοινοτυπία            |
| 6.   |                  | πληρείς/πληρεί - πληροίς/πληροί |                                     |
| 7.   |                  | 15. μεγέθυνση                   | - μεγένθυνση                        |
|      | μ' εμένα/μ' εσάς | -  με μένα/με σας  16.          | αποθανατίζω  - απαθανατίζω          |
| 8.   | παρεισφρέω       | - παρεισφρύω  17.               | απαρέκλιτος  - απαρέγκλιτος         |
| 9.   | υποθάλπτω        | - υποθάλπω  18.                 | ανδριάντας  - αδριάντας             |

19. Mερικές ομόρριζες λέξεις της γλώσσας μας διαφέρουν στην ορθογραφία. Σ' αυτές που ακολουθούν να συμπληρώσετε το σωστό γράμμα (ή γράμματα).
αν....δυνος

....δύνη
....ροφος
ημι....ροφος, δι....ροφος
αλ....φω
αλ....φή, εξάλ....ψη
αμ....βω
αμ....βή
αναμ....γνύω
μ....ξη, μ....γμα, αμ....γής, μ....γάς
ποικί....ω
ποικι....α, ποικί....ος
λ....πω
ελλ....πής, έλλ....ψη, έλλ....μμα, υπόλ....πο

20. Nα προσθέσετε στα παρακάτω επιρρήματα τα γράμματα που λείπουν:
μακρ....ά
πλατ....ά
επομεν....
προηγουμεν....
ομολογουμεν....
εμπρ....ς
φέτ....
αποβραδ....ς
καταμεσ....ς
ολονυχτ....ς
ολημερ....ς
κοντολογ....ς
καταγ....ς
επικεφαλ....ς
σταυροπόδ....
ειδεμ....
αντίκρ....
παμψηφ....
τωόντ....
ενδεχομεν....
τροχάδ....ν
βάδ....ν
αυθημερ....ν
επιεικ....ς
μονορούφ....
πέρσ....
εξαρχ....ς

21. Nα συμπληρώσετε τις παρακάτω προτάσεις με τους σωστούς τύπους των αριθμητικών προσθέτοντας κάθε φορά το μισός, μισή, μισό.
- 1. Στον αγώνα κόπηκαν τεσσερ............... χιλιάδες εισιτήρια.
- 2. Περίμενα δυόμ............... ώρες στη στάση.
- 3. H έρευνα διήρκεσε τεσσερ............... μήνες.
- 4. Aγόρασα τρ............... (3,5) μέτρα ύφασμα.
- 5. Θα επιστρέψω σε ενάμισ............... μήνα.
- 6. Διήνυσα το ενάμισ............... χιλιόμετρο σε τρ............... λεπτά.
- 7. Eμφανίστηκε με καθυστέρηση δυόμ............... ωρών.
- 8. Πέρασε κιόλας ενάμισ............... χρόνος από τότε που έφυγε ο αδελφός μου.
- 9. Tεσσερ............... χιλιάδες θεατές παρακολούθησαν ένα πρόγραμμα τεσσερ............... ωρών.
- 10. Ξόδεψα τρ............... (3,5) εκατομμύρια δραχμές για την ανακαίνιση του σπιτιού μου.
- 11. Πέρασαν τρ............... (3,5) μήνες από τότε που σε είδα για τελευταία φορά.
- 12. Tον αγώνα παρακολούθησαν δεκατεσσερ............... χιλιάδες θεατές.
- 13. Θα βρίσκομαι στο αεροδρόμιο σε τεσσερ............... λεπτά ακριβώς.

22. Nα βάλετε διαλυτικά όπου χρειάζονται.
ναυσιπλοία
διυλιστήριο
άυλος
εξαύλωση
κοροιδεύω
κορόιδο
Mωυσής
μυικός
πρωινός
χαιδεύω
χάιδεψα
μωσαικός
χαρτοποιία
ευφυία

Mαίου
Mάιος
πλαινός
Νίκος Εγγονόπουλος (1910-1986). Σύνθεση με τη λάμπα , 1959. Λάδι σε μουσαμά (92 εκ. Χ 73 εκ.).

Δ' Aπό την ετυμολογία των λέξεων
Η ετυμολογία εξετάζει το έτυμον , δηλαδή τα συστατικά μέρη, την αρχική μορφή και την αρχική σημασία κάθε λέξης ειδικότερα μελετά την προέλευση των λέξεων αλλά και την πιθανή γενετική συγγένειά τους με αντίστοιχους τύπους των γλωσσών κοινής καταγωγής, με απώτερο στόχο να βρεθεί ο αρχικός τύπος (ρίζα, θέμα κτλ.) και η αρχική σημασία κάθε λέξης. Παράλληλα, μελετά και εξετάζει την ένωση δύο ή περισσότερων λέξεων που οδηγεί στο σχηματισμό μιας νέας λέξης, η οποία μορφολογικά και σημασιολογικά συχνά διαφοροποιείται από τις λέξεις που την απαρτίζουν (π.χ. κακός + καιρός > κακοκαιρία).

Με τη μελέτη της ετυμολογίας διακρίνουμε καλύτερα την πηγή των λέξεων, κατανοούμε τις «περιπέτειές» τους και αντιλαμβανόμαστε ευκολότερα τη διαδικασία παραγωγής νέων λέξεων και το σημασιολογικό μεταχρωματισμό παλαιότερων (π.χ. δορυφόρος < δόρυ + φέρω , παιδεύω < παις).
Ο εκφραστικός πλούτος μιας γλώσσας βασίζεται στο πλήθος των λέξεων, στις σημασίες τους και ταυτόχρονα στην ευκολία που έχει η γλώσσα να σχηματίζει εκφραστικά παράγωγα και σύνθετα. Η ελληνική γλώσσα αποδεικνύεται πως έχει αυτές τις αρετές, καθώς συνταιριάζει στον παραγωγικό της πλούτο ακόμη και τις ξένες λέξεις που πολιτογράφησε και σχηματίζει από αυτές άφθονα παράγωγα και σύνθετα (π.χ. φούρνος>φουρνιά, φούρναρης, ξεφουρνίζω).

Η ελληνική γλώσσα έχει άφθονες παραγωγικές καταλήξεις (π.χ. -μα, -μη, -ος, -έας, -της, -άκι, -άριο, -είο, -εύω, -τος, -τήρι κτλ). Οι καταλήξεις αυτές, που χαρακτηρίζονται μάλιστα από το πλήθος των σημασιών τους, επιτρέπουν να εκφράζονται και οι πιο λεπτές ακόμη αποχρώσεις (π.χ. άνθρωπος> ανθρωπ-άκι, ανθρωπ-άκος, ανθρωπ-άριο). Συχνά από την ίδια αρχική λέξη σχηματίζονται με τις ίδιες καταλήξεις διαφορετικά παράγωγα συνώνυμα (π.χ. καλοκαίρι> καλοκαιρινός, καλοκαιριάτικος).
Ιδιαίτερα πλούσια είναι και η σύνθεση, που επιτρέπει να δημιουργούνται νέες λέξεις, πιο παραστατικές (π.χ. λιανοτράγουδο, μοσχομυρίζω κ.ά.) και με διαφορετική συχνά νοηματική απόχρωση σε σχέση με τις σημασίες που είχαν τα δύο συνθετικά χωριστά (π.χ. ανοιχτομάτης, αρχοντοχωριάτης, καλόγερος κ.ά.).

Η μελέτη της αρχικής μορφής και της σημασίας των λέξεων αποδεικνύει ότι η ελληνική γλώσσα, παρά τις αναπόφευκτες μεταβολές που έχει υποστεί στο πέρασμα του χρόνου, αποτελεί σπάνιο παράδειγμα γλώσσας με αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια και με τέτοια δομική και λεξιλογική συνοχή, που να επιτρέπει να μιλάμε για μια ενιαία ελληνική γλώσσα από την αρχαιότητα έως σήμερα.
- 1. Στην ακόλουθη άσκηση σας δίνονται στην α' στήλη ομάδες λόγιων σύνθετων λέξεων. Να γράψετε στη β' στήλη την αρχαία λέξη που αποτελεί κοινό συνθετικό κάθε ομάδας λέξεων και στην γ' στήλη τη σημασία της.

σύνθετες λέξεις
αρχαία λέξη
ανθρωποκτονία, αυτοκτονία, εντομοκτόνο
νοσοκομείο, γηροκομείο, δασοκόμος, ανθοκόμος
δημοκρατία, γραφειοκρατία, αριστοκράτης
φυγόπονος, φιλόπονος, γεωπόνος
μικροσκόπιο, αστεροσκοπείο, καιροσκόπος, βολιδοσκοπώ
διχοτόμος, ρυμοτομώ, έντομο, σύντομος
φιλόλογος, φιλονικία, φιλότιμος
εξωφρενικός, φρενοκομείο, ταπεινοφροσύνη, αφροσύνη
ψευδορκία, ψευδάργυρος, ψευδώνυμο
αψιμαχία, χειραψία, αψίκορος
(γ') σημασία

2. Οι λέξεις που ακολουθούν είναι σύνθετες. Να βρείτε πρώτα τα συνθετικά τους και στη συνέχεια τη σημασία τους.
- 1. δοκησίσοφος < δόκησις (δοκώ) + σοφός: αυτός που θεωρεί τον εαυτό του σοφό
- 2. χρησιμοθηρία <
- 3. δημοσκόπηση <
- εθνεγερσία <
- σφυρήλατος <
4. 5.
- 6. δωροληψία <
- 7. κληροδοτώ <
- απόκλιση <
- επίκληση <
8. 9.
- 10. εγκλιματίζομαι <
- 11. εγκληματώ

3. Nα βρείτε τις σύνθετες λέξεις των οποίων η σημασία σάς δίνεται. Tο α' συνθετικό όλων των λέξεων είναι κοινό.
- 1. παράνομο ψάρεμα:
- 2. αυτός που διαβάζει την εφημερίδα του διπλανού του:
- 3. παράνομη εισαγωγή ή εξαγωγή εμπορευμάτων:
- 4. αυτός που επιδίδεται στο εμπόριο απαγορευμένων ειδών:
- 5. αυτός που κυνηγάει σε απαγορευμένη περιοχή:
- 6. κόψιμο δένδρων χωρίς την άδεια της δασικής υπηρεσίας:
- 7. υπεξαίρεση, υποκλοπή:
- 8. αυτός που επιβιβάζεται κρυφά σε μεταφορικό μέσο χωρίς να πληρώσει εισιτήριο:

- 9. αυτός που μετακινείται και εγκαθίσταται σε χώρα άλλη από αυτή
- της καταγωγής του, χωρίς να έχει περάσει από τις νόμιμες διαδικασίες:..............................................

4. Bρείτε τις σύνθετες λέξεις των οποίων η σημασία σάς δίνεται. ( Όλες οι λέξεις έχουν α' συνθετικό τη λέξη «ναυς»).
- 1. λιμάνι ή όρμος όπου επισκευάζονται πολεμικά πλοία: .............................................
- 2. κατασκευάζω σκάφος: .............................................
- 3. μάχη ανάμεσα σε δύο στόλους: .............................................
- 4. λοστρόμος: .............................................
- 5. ο ανώτατος βαθμός στην ιεραρχία του πολεμικού ναυτικού: .............................................
- 6. επίσημο βιβλίο όπου εγγράφονται τα εμπορικά πλοία: .............................................
- 7. ομάδα εμπορικών πλοίων που πλέουν μαζί: .............................................
- 8. έρευνα που γίνεται σε εμπορικό πλοίο σε καιρό πολέμου: .............................................
- 9. βύθιση ή προσάραξη και συντριβή ενός πλοίου: .............................................
- 10. πλοίο που είναι επικεφαλής του πολεμικού στόλου: .............................................

5. Nα γράψεις σύνθετες λέξεις, ομόρριζες με τα ρήματα που σου δίνονται, που να έχουν τις παρακάτω σημασίες:
- α) ορθώνω
- 1. ανέγερση, αποκατάσταση, βελτίωση:
- 2. αποκατάσταση στην προηγούμενη θέση:
- 3. διόρθωση λάθους, αποζημίωση:
- 4. εξαιρετική επιτυχία, ανδραγάθημα:
- β) δίνω
- 1. κείμενο που δεν έχει δημοσιευτεί:
- 2. ανυποχώρητος:
- 3. επιστολή που δεν έχει επιδοθεί στον παραλήπτη της:
- 4. αυτός που συνεργάστηκε με τον κατακτητή:
- 5. η ενέργεια αυτού που δωροδοκείται:
- γ) βάλλω
- 1. αυτός που δεν μπορεί να βληθεί από εχθρικά πυρά:
- 2. η συμμετοχή στην επίτευξη ενός κοινού σκοπού:
- 3. κάποιος στον οποίο δεν μπορεί να προσάψει κανένας την κατηγορία της παρανομίας ή της μεροληψίας:
- 4. για ζωντανό οργανισμό που είναι ανθεκτικός στις ασθένειες:

6. Mε πρώτο συνθετικό πρόθεση και δεύτερο συνθετικό τη ρίζα του ρήματος ορώ να σχηματίσετε σύνθετα ουσιαστικά που να έχουν τις εξής σημασίες:
- 1. άμεσος τρόπος γνώσης χωρίς την παρέμβαση του λογικού
- 2. η ικανότητα που έχει ένας άνθρωπος, με βάση κάποια δεδομένα, να διαβλέπει πιθανές εξελίξεις
σχέδιο που αναπαριστά σε οριζόντια τομή ένα οικοδόμημα, ένα μηχάνημα, μια κατασκευή
- 4. σκέψη ενοχοποιητική για κάποιον, η οποία στηρίζεται σε ενδείξεις και όχι σε αποδείξεις
- 5. η θεώρηση των πραγμάτων σε ένα χρονικό βάθος, η μελλοντική δυνατότητα, η προσδοκία

7. Nα σχηματίσετε σύνθετες λέξεις με πρώτο ή δεύτερο συνθετικό τη λέξη τάξη που να σημαίνουν:
- 1. διαίρεση, κατάταξη κατά κατηγορίες
- 2. τοποθέτηση στην αρχή ή μπροστά από άλλο
- 3. τοποθέτηση μέσα σε συγκροτημένο σύνολο
- 4. οριστική απομάκρυνση από το στρατό αξιωματικού ο οποίος έχει υποπέσει σε βαρύ παράπτωμα
- 5. διοικητική πράξη, συνταγματικά κατοχυρωμένη, με την οποία το κράτος παίρνει προσωρινά ορισμένα ιδιωτικά αγαθά και τα χρησιμοποιεί με σκοπό την αντιμετώπιση έκτακτων αναγκών
- 8. Nα σχηματίσεις σύνθετα ουσιαστικά με δεύτερο συνθετικό παράγωγα του ρήματος λαμβάνω και πρώτο συνθετικό: α) μία πρόθεση και β) ένα ουσιαστικό. Tα σύνθετα με πρόθεση να τα συνδυάσετε με ένα επίθετο ή με άλλο ουσιαστικό σε γενική πτώση και να σχηματίσετε ονοματικά σύνολα.
- π.χ. α) ανάληψη - ανάληψη χρημάτων
- β) εργολήπτης
- 9. Nα βρείτε λέξεις σύνθετες με α' συνθετικό το αρχαίο ρήμα αλέξω (=εμποδίζω, φυλάγω) και να τις εντάξετε μέσα σε φράσεις.

10. Nα βρεις σύνθετες λέξεις με πρώτο συνθετικό τα ρήματα λείπω, φέρω, λέ(γ)ω, οι οποίες να έχουν τη σημασία που σας δίνεται.
- α) λείπω
- 1. έλλειψη ανδρών:
- 2. ξαφνική και προσωρινή απώλεια των αισθήσεων:
- 3. έλλειψη ή απώλεια θάρρους σε δύσκολες στιγμές:
- 4. αυθαίρετη και χωρίς άδεια εγκατάλειψη των τάξεων του στρατού:
- β) φέρω
- 1. αυτός που παρέχει, που δημιουργεί ελπίδες:
- 2. αξιόπιστος:
- 3. αυτός που μπορεί να αποδώσει φόρους:
- 4. αυτός που δεν έχει ή δεν προβάλλει δική του άποψη, αλλά μεταφέρει άκριτα τις απόψεις των άλλων:
- γ) λέ(γ)ω
- 1. η επίμονη αναζήτηση και χρήση σπάνιων λέξεων:
- 2. λεκτικό παιχνίδι:
- 3. η έκθεση πεπραγμένων, η απόδοση λογαριασμών για πράξεις και ενέργειες:
- 4. ο προληπτικός έλεγχος σε προϊόντα του γραπτού κυρίως λόγου αλλά και σε θεάματα κτλ.:

11. Nα αλλάξετε το πρώτο συνθετικό των παρακάτω λέξεων και να γράψετε ποια είναι η σημασία των νέων σύνθετων λέξεων.
- 1. καταγραφή
- 2. ιδιοτέλεια
- 3. ύποπτος
- 4. μετριοπαθής
- 5. αλλόδοξος
- 6. πλεονεξία

12. Nα βρείτε τη σημασία των παρακάτω λέξεων και τα συνθετικά τους μέρη. Στη συνέχεια να σχηματίσετε φράσεις με μερικές από αυτές.
- 1. απόρροια
- 2. αποκύημα
- 3. άτρωτος
- 4. ευπαθής
- 5. ανεξίτηλος
- 6. δειγματοληψία
- 7. ανεπίληπτος
- 8. σύγκλιση
- 9. πρόσκληση
- 10. εξιτήριο

13. Nα συνθέσετε κάθε λέξη της ομάδας A' με όσο περισσότερες λέξεις της ομάδας B' μπορείτε και να σχηματίσετε σύνθετες και παρασύνθετες λέξεις.
αυτός
τέλος (=σκοπός)
δήμος
κρατώ
έργον
- 14. Ποια είναι η σημασία του α' συνθετικού στις παρακάτω λέξεις; Nα σχηματίσετε και άλλες σύνθετες λέξεις που να έχουν τα ίδια αχώριστα μόρια ως α' συνθετικό τους.
1. αείμνηστος ....................................................................................................................................................................... 2. αμφίβιο ...................................................................................................................................................................... 3. διαγώνιος ...................................................................................................................................................................... 4. διχοστασία ...................................................................................................................................................................... 5. δυσοίωνος ...................................................................................................................................................................... 6. ενδόμυχος ...................................................................................................................................................................... 7. έφηβος ...................................................................................................................................................................... 8. ευκαιρία ...................................................................................................................................................................... 9. ημιμάθεια ...................................................................................................................................................................... 10. ομόγλωσσος ...................................................................................................................................................................... 11. υφιστάμενος ...................................................................................................................................................................... 12. αρχισυντάκτης ...................................................................................................................................................................... 13. τηλεσκόπιο ...................................................................................................................................................................... 14. περιζήτητος ...................................................................................................................................................................... 15. συλλαλητήριο ...................................................................................................................................................................... 16. υψίπεδο ...................................................................................................................................................................... 17. εμπρόθετος ...................................................................................................................................................................... 18. εισπράττω ......................................................................................................................................................................
- 15. Συνθέστε το ουσιαστικό λύση με προθέσεις και συνδυάστε καθένα από τα σύνθετα ουσιαστικά που θα σχηματίσετε με άλλα κατάλληλα ουσιαστικά σε γενική πτώση (ενικού ή πληθυντικού αριθμού). π.χ. επίλυση (προβλήματος, διαφορών, εξισώσεων, ζητήματος).

16. Nα αποδώσεις με μια σύνθετη λέξη τις ακόλουθες φράσεις:
- 1. ο επικεφαλής των μουσικών:
- 2. δυσκολία στην πέψη:
- 3. ζώα ή φυτά που ζουν και στην ξηρά και στο νερό:
- 4. ανώδυνος θάνατος:
- 5. αυτός που έχει το ίδιο κέντρο:
- 6. εξοικειώνω ένα ζώο ή ένα φυτό σε ξένο κλίμα:
- 7. εκείνος που δεν μπορεί να ξεβάψει, να σβήσει:
- 8. δικαστής που κρίνει, χωρίς να παίρνει το μέρος κανενός:
- 9. εκείνος που έχει την ίδια μητέρα:
- 10. παράνομη αλιεία:
- 11. ιδιότητα του οργανισμού να μην προσβάλλεται από ορισμένες αρρώστιες:
- 12. άγαλμα ή στήλη ή αγγείο σε αρχαίο τάφο:
- 13. εκείνος που διαρκεί μια μέρα, λίγο:
- 14. ύπαρξη δύο διαφορετικών απόψεων:
- 15. εκείνος που ασκεί την ίδια τέχνη:

- 17. Nα γράψετε σύνθετες λέξεις με α' συνθετικό την αντωνυμία αυτός. Nα χρησιμοποιήσετε όσο περισσότερες από αυτές μπορείτε σε ένα σύντομο κείμενο, για να περιγράψετε/ χαρακτηρίσετε έναν άνθρωπο που εκτιμάτε ιδιαίτερα.
- 18. α) Nα βρείτε τα συνθετικά των ακόλουθων σύνθετων λέξεων και τη σημασία που έχουν αυτά τα συνθετικά. β) Nα σχηματίσετε και άλλες σύνθετες λέξεις που το β' συνθετικό τους να είναι ομόρριζο με το β' συνθετικό των παρακάτω λέξεων:
- 1. νοσταλγία
- 2. αψίκορος
- 3. αιμοβόρος
- 4. υδρογόνο
- 5. ιστοριοδίφης
- 6. πλειοδοσία
- 7. δειγματοληψία
- 8. οικονομία
- 9. βολιδοσκοπώ
- 10. εξωφρενικός
- 11. ματαιοπονία
- 12. καινοτόμος
- 13. άπορος
- 14. νοσοκομείο
- 15. υποψία
- 16. λιποθυμώ
- 17. θεσιθήρας
- 18. πλησίστιος
- 19. ιδιομορφία
- 20. παλινδρόμηση

- 19. Nα βρείτε σύνθετες λέξεις με α' συνθετικό τις αντωνυμίες: άλλος, έτερος και αλλήλους. Nα επιλέξετε κάποιες από τις σύνθετες λέξεις, για να τις εντάξετε σε ένα κατάλληλο γλωσσικό περιβάλλον.
- 20. Nα σχηματίσετε σύνθετα ρήματα με α' συνθετικό μία πρόθεση και β' συνθετικό το ρήμα φέρω. Nα χρησιμοποιήσετε τα σύνθετα ρήματα σε φράσεις, έτσι ώστε να φανεί η ιδιαίτερη σημασία του καθενός.
- 21. Nα γράψετε παράγωγα (απλά ή σύνθετα) των λέξεων που σας δίνονται. Xρησιμοποιώντας μερικά από τα παράγωγα αυτά να γράψετε ένα κείμενο που θα θίγει τα προβλήματα των σύγχρονων μεγαλουπόλεων.

αποξενώνω
αποκόπτω
ρυπαίνω
εντείνω
δυσχερής
γνωρίζω
καχύποπτος
συμβιώνω
δύσπιστος
ενοχλώ
ειλικρινής
έμπιστος
προσποιούμαι
άγχος
μολύνω

22. Nα γράψεις επίθετα ομόρριζα με τις ακόλουθες λέξεις, που να έχουν πρώτο συνθετικό το στερητικό α- (αν-). Nα σχηματίσεις με αυτά φράσεις.
- 1. π.χ. κλονισμός
ακλόνητος
- 2. έλεγχος
- 3. αποσπώμαι
- 4. αισθάνομαι
- 5. αλγώ
- 6. φθείρω
- 7. πείθω
- 8. ακολουθώ
- 9. συστέλλω
- 10. ελεώ

23. Σου δίνεται ένα μικρό κείμενο που αναφέρεται στο ρόλο του υγιούς τύπου. Nα συμπληρώσεις τα κενά με παράγωγα ουσιαστικά από τις λέξεις που υπάρχουν στο πλαίσιο.
O υγιής τύπος διαπαιδαγωγεί με την .................................. του καλού προλαβαίνει και αποκαλύπτει ................................, ................................., ................................. καθηκόντων κρίνει και ελέγ-
χει τις .................................. των δημόσιων ανδρών, συντελεί στην ................................... του δημο-
κρατικού πολιτεύματος με το να προβάλλει και να υποστηρίζει τα ................................. των
π ολιτών.
κατοχυρώνω, υπερβαίνω, προβάλλω, αιτούμαι παραλείπω, πράττω, σφάλλω

24. Nα συμπληρώσεις τα κενά που υπάρχουν στο παρακάτω κείμενο με ουσιαστικά ή επίθετα παράγωγα των λέξεων που δίνονται στις παρενθέσεις.
Tο ................................ (κρίση) και επίμαχο θέμα είναι βεβαίως η κλωνοποίηση του ανθρώ-
που. Θα αρχίσω με την ................................ (παραθέτω) ισχυρισμών που εύκολα καταρρί-
πτονται. Θα αναφέρω ................................ (εφαρμόζω) που ασφαλώς δεν είναι ..............................
(δύναμαι) να γίνουν ................................ (αποδέχομαι) ποτέ και πρέπει εγκαίρως να θεσπι-
στούν μέτρα που να τις αποκλείουν. Θα τελειώσω με ................................ (εφαρμόζω) της
κλωνοποίησης ............................ (ευεργέτης) για τον άνθρωπο. Oι γενικόλογες ..............................

(διακηρύσσω) κατά του κλωνισμού του ανθρώπου… είναι τουλάχιστον επιπόλαιες…

25. Nα συμπληρώσετε τις φράσεις με παράγωγα ή ομόρριζα (απλά ή σύνθετα) των λέξεων που είναι στην παρένθεση.
- 1. Mε την αρετή ο άνθρωπος προσπαθεί να σπάσει τα ................................ (δένω)
των ................................... (έχω) και των ................................ (πάσχω) του.
Eίναι ................................ (διαχέω) η αντίληψη ότι ................................ (εκλύω) των ηθών σαν
τη σημερινή δύσκολα θα μπορούσαμε να συναντήσουμε σε άλλη περίοδο της ιστορίας.
- 3. H κοινή μας ευθύνη είναι να διατηρήσουμε τον κοινό μας πολιτισμό ..................................
- 4.

(μολύνω) από πολιτικές ................................ (ρέω). H δημοκρατία είναι η ................................ (πείθω) μέχρι σήμερα ................................ (απαντώ)
στο ................................ (προβάλλω) του περιορισμού της ελευθερίας από την εξουσία.
- 5.
- 5.
Για να γίνει ο ................................ (θεώμαι) ή ο ............................... (ακροώμαι) ................................ (ενεργώ) ............................. (δέχομαι) του ............................. (μηνύω) της τέ-
χνης, είναι απαραίτητη η ............................... (παιδεύω), η ................................ (σύστημα)
26. α) Ποια καλλιτεχνικά κινήματα ξέρετε με την κατάληξη -ισμός και ποιο είναι το περιεχόμενο του καθενός;

β) Ποιες κοινωνικοοικονομικές και φιλοσοφικές θεωρίες ξέρετε με την κατάληξη -ισμός και ποιο είναι το περιεχόμενο της καθεμιάς;

γ) Ποιες θρησκευτικές διδασκαλίες ξέρετε με την κατάληξη -ισμός;

27. Aπό το κάθε ρήμα που σας δίνεται να γράψετε ένα παράγωγο ουσιαστικό και ένα επίθετο.
- 1. επιβάλλω
- 2. σκέφτομαι
- 3. στρώνω
- 4. προσφέρω
- 5. σημαίνω
- 6. προάγω
- 7. διατηρώ
- 8. πιέζω
- 9. ανατρέπω
- 10. προσποιούμαι
> ....................................................................... > ....................................................................... > ....................................................................... > ....................................................................... > ....................................................................... > ....................................................................... > ....................................................................... > ....................................................................... > ....................................................................... > .......................................................................

28. Δίπλα στις λέξεις της στήλης Α' να γράψεις σύνθετες συνώνυμες λέξεις που να είναι ομόρριζες με την αντίστοιχη λέξη του πλαισίου.
π.χ. συκοφαντία
διαβολή
- 1. καινοτόμος
- 2. αμείωτος
- 3. λειψός
- 4. ανυποχώρητος
- 5. απομάκρυνση
- 6. μοναδικός
- 7. άψογος
- 8. αβάσταχτος
- 9. ξετσίπωτος
- 10. αβέβαιος
βάλλω
ρωγμή
πέφτω
λείπω
πέμπω
επαναλαμβάνω
μέμφομαι
υποφέρω
τρέπω
σφάλλω

29. Nα γράψετε επίθετα ομόρριζα με τα παρακάτω ουσιαστικά:
1. έμφαση ................................................................................................................................................................................ 2. βίος ............................................................................................................................................................................... 3. κατάλυση ............................................................................................................................................................................... 4. κριτής ............................................................................................................................................................................... 5. απάτη ............................................................................................................................................................................... 6. άστρο ...............................................................................................................................................................................

30. Σας δίνονται τα ρήματα. Nα γράψετε ουσιαστικά και επίθετα απλά ή σύνθετα που παράγονται από αυτά.

επίθετα

| ρήματα       | ουσιαστικά                                                                                                                                       | επίθετα                                                                                                                                                      |
|--------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| αναλώνω      | .......................................................................  ....................................................................... | .............................................................................  ............................................................................. |
| τρέφω        | .......................................................................  ....................................................................... | .............................................................................  ............................................................................. |
| καλλιεργώ    | .......................................................................  ....................................................................... | .............................................................................  ............................................................................. |
| φαίνομαι     | .......................................................................  ....................................................................... | .............................................................................  ............................................................................. |
| εκλέγω       | .......................................................................                                                                          | .............................................................................                                                                                |
| δένω         | .......................................................................                                                                          | .............................................................................                                                                                |
| αποβάλλω     | .......................................................................                                                                          | .............................................................................                                                                                |
| αν ατρ έ π ω | .......................................................................                                                                          | .............................................................................                                                                                |
| κινώ         | .......................................................................  ....................................................................... | .............................................................................  ............................................................................. |
|              | .......................................................................                                                                          | .............................................................................                                                                                |
| θέτω         | .......................................................................  ....................................................................... | .............................................................................  ............................................................................. |
| καταλαμβάνω  | .......................................................................  ....................................................................... | .............................................................................                                                                                |
|              |                                                                                                                                                  | .............................................................................                                                                                |
| δίνω         | .......................................................................                                                                          | .............................................................................                                                                                |
| δίνω         | .......................................................................                                                                          | .............................................................................                                                                                |

- 31. Mια ομάδα μαθητών του σχολείου σου στην οποία συμμετέχεις έχει επισκεφτεί με ένα πρόγραμμα κινητικότητας μια χώρα της Eυρωπαϊκής Ένωσης. Σε μια συζήτηση ένας ξένος μαθητής, που μαθαίνει στη χώρα του αρχαία ελληνικά, εκφράζει την άποψη ότι η νεοελληνική γλώσσα έχει δεχτεί πολλές επιδράσεις από γειτονικούς λαούς (π.χ. από τους Tούρκους, τους Σλάβους κ.ά.), με αποτέλεσμα να έχει σήμερα πολύ μικρή σχέση με την αρχαία ελληνική. Eσύ, χωρίς να αρνείσαι τις επιδράσεις, που είναι άλλωστε εντελώς φυσικές για όλες τις ανοιχτές κοινωνίες, θέλεις να αποδείξεις ότι η νεοελληνική γλώσσα είναι εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής και ο πλούτος της προέρχεται κυρίως από αυτή. Xρησιμοποίησε, λοιπόν, τις γνώσεις σου από τα αρχαία ελληνικά που έμαθες στο σχολείο, για να αποδείξεις στον ξένο φίλο σου ότι κάνει λάθος.

Σου δίνεται ενδεικτικά ένα μικρό κείμενο από εφημερίδα. Πάρε μία μία τις λέξεις και δείξε του ποιες από αυτές κατάγονται από την αρχαία ελληνική. Mπορείς, φυσικά, να χρησιμοποιήσεις και όποιο άλλο κείμενο θέλεις.
Oδός Γούναρη
Tετάρτη 17 Nοεμβρίου, ώρα 10.30 το πρωί
Tο απόλυτο παράλογο στήνεται κάθε πρωί σε μορφή κάδου απορριμμάτων στην οδό Γούναρη, ακριβώς μπροστά σε διάβαση πεζών και σε φανάρι που υπάρχει εκεί, προκειμένου να εξοικονομηθεί χώρος στάθμευσης για ένα συνεργείο αυτοκινήτων της γειτονιάς! Tι να πει κανείς για το θράσος αυτών που στήνουν κάθε ημέρα τον κάδο στο κεντρικότερο σημείο του Πειραιά αδιαφορώντας για την κυκλοφορία και τι να προσθέσει για την ανοχή των αρχών, που απλώς κοιτάζουν αυτό τον παραλογισμό χωρίς να κάνουν τίποτε…

32. Nα υπογραμμίσετε τις λέξεις που ανήκουν στην ίδια γλωσσική οικογένεια με τις λέξεις του πλαισίου.
λαμβάνω λείπω όραση διαβαίνω βάλλω παράγω κλίνω
κατάληψη, λάμψη, λαβή, ακατάληπτος, κατάλοιπο υπόλοιπος, αδιάλειπτος, πρόσληψη, ελλιπής όραμα, κάτοψη, αόρατος, κάτοπτρο, ορατόριο βάση, βάθρο, βατήρας, βήμα, άβουλος συμβολή, αδιάβλητος, επιβουλή, βλήμα άγημα, άξονας, άξιος, αγωγή, άγιος κλήση, κλίμα, κλίση, κλειστός, επικλινής
- 33. Να γράψετε μία επιστολή (περίπου 300 λέξεις) στο διευθυντή μιας εφημερίδας για τα προβλήματα που δημιουργεί η συμπεριφορά ορισμένων οδηγών, κυρίως στις πόλεις (αδιαφορία για τους πεζούς, παράνομη στάθμευση, ηχορύπανση κτλ.). Στην επιστολή σας να χρησιμοποιήσετε, όσο είναι δυνατό, και λέξεις που ανήκουν στην ίδια γλωσσική οικογένεια με τα ρήματα: βάλλω, βαίνω, στέκομαι, φέρω.

34. Nα συμπληρώσετε τα κενά με λέξεις, απλές ή σύνθετες, που να ανήκουν στη γλωσσική οικογένεια του ρήματος λέγω.
- 1. ............................ είναι η επίμονη αναζήτηση και χρήση σπάνιων και εξεζητημένων λέξεων.
- 2. Eίναι μεγάλο πλεονέκτημα να μπορεί κανείς να ......................................... και να εκφράζει την άποψή του χωρίς αοριστολογίες και περιστροφές.
- 3. Στην επόμενη γενική συνέλευση θα γίνει η ............................................. του απερχόμενου διοικητικού συμβουλίου.
- 4. Oι περισσότεροι πολιτικοί κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου ............................ υπόσχονται πολλά που δεν είναι σε θέση να πραγματοποιήσουν.
- 5. Συνήθως τα δικτατορικά καθεστώτα επιβάλλουν αυστηρή ............................................. στον τύπο αλλά και σε θεάματα και ακροάματα.
- 6. Mου έδωσε τη ............................................... διαβεβαίωση ότι δε θα αναμειχθεί άλλη φορά στις υποθέσεις μας χωρίς την έγκρισή μας.
- 7. O ............................................. της εταιρείας είναι μια κουκουβάγια.
- 8. Eίναι ............................................ απέναντι στο Διοικητικό Συμβούλιο για την ανάρμοστη συμπεριφορά του.

35. Nα συμπληρώσετε τα κενά των παρακάτω φράσεων με τα κατάλληλα ομόρριζα της αρχαίας ελληνικής λέξης αιρούμαι:
- 1. Eίμαι σίγουρος πως το έκανε αυτό με αγαθή ............................................... .
- 2. Kατηγόρησαν τον ταμία της επιχείρησης για ................................................ ιδιαιτέρως μεγάλου ποσού αυτό το ταμείο.
- 3. O κατηγορούμενος συγκέντρωσε όλα τα απαραίτητα στοιχεία και έκανε αίτηση στον Άρειο Πάγο για ............................................... της καταδικαστικής απόφασης.
- 4. Aποτελεί .................................................. δικαίωμά μου να μιλώ ελεύθερα.
- 5. Στα υπηρεσιακά συμβούλια συμμετέχουν δύο .................................................. εκπρόσωποι των εργαζομένων.
- 6. H κατάσταση ήταν .................................................. περίπλοκη.
- 7. Tον διέγραψαν από το κόμμα, γιατί εξέφρασε ................................................... απόψεις.

36. Nα συμπληρώσετε τα κενά στις παρακάτω φράσεις με λέξεις που ανήκουν στην οικογένεια της λέξης πυρ.
- 1. Όλα τα δημόσια κτίρια θα έπρεπε να είναι εφοδιασμένα με ηλεκτρονικά συστήματα ..................................... και ...................................., για να προστατεύονται από τον κίνδυνο πυρκαγιάς.
- 2. Γράφει ................................................. άρθρα στην εφημερίδα του κατά της γραφειοκρατίας, του νεποτισμού και της αναξιοκρατίας.
Tα υλικά από τα οποία κατασκευάστηκαν οι μηχανές είναι ......................................................., για να αντέχουν σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες.

- 4. ....................................................... λέγεται η τελετή κατά την οποία κάποιος περπατά με γυμνά πόδια επάνω σε αναμμένα κάρβουνα.
- 5. H ...................................................... είναι η μέθοδος διακόσμησης στερεών επιφανειών, κυρίως ξύλινων, με πυρακτωμένη μεταλλική ακίδα.
H φωτιά στη διπλανή πολυκατοικία προκλήθηκε από την .................................................... ενός μικρού μαθητή, που συνήθιζε να παίζει με τα σπίρτα.
- 7. Eπειδή ανάμεσα στα μέλη της επιτροπής ξέσπασε έντονη διαμάχη, ο πρόεδρος αναγκάστηκε να αναλάβει ........................................................ ρόλο.
- 8. Kατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου συνήθως όλα τα κόμματα χρησιμοποιούν φραστικά ........................................................., για να εντυπωσιάσουν και να κερδίσουν την εύνοια του λαού.
- 9. Ένας .......................................................... των Σωμάτων Aσφαλείας εξουδετέρωσε ευτυχώς τον εκρηκτικό μηχανισμό, πριν εκραγεί σε κεντρικό σημείο της πόλης.
- 10. Έχει ωραία ..................................................... μαλλιά.
- 11. Oι αγωνιστές του 1821 χρησιμοποιούσαν τα ....................................................., για να καίνε τα τουρκικά πλοία.
- 12. Tο λιμάνι φωτιζόταν από τους ..........................................................., που είχαν τοποθετήσει οι δημοτικές αρχές σε όλες τις επάλξεις των τειχών, για να δώσουν εορταστικό ύφος στην πόλη τη βραδιά της Aνάστασης.
- 13. O ήλιος .......................................................... την άσφαλτο το καλοκαίρι.

37. Nα βρείτε λέξεις που να ανήκουν στην ίδια γλωσσική οικογένεια με τις παρακάτω:
- 1. ρωγμή
- 2. δώρο
- 3. αγωγός
- 4. βάθρο
- 5. θέση
- 6. απρόσβλητος
- 7. όλεθρος
- 8. ειδήμονας
- 9. τέμνω
- 10. αίρεση

38. Aπό τις υπογραμμισμένες λέξεις του παρακάτω κειμένου να βρεις ομόρριζα επίθετα, σύνθετα με το στερητικό α- (αν-).
π.χ. διαμόρφωση > α -διαμόρφωτος
[…] Aς μου επιτραπεί τώρα να επιμείνω στο ρόλο που παίζει η αρχιτεκτονική όχι στη διαμόρφωση ενός χώρου μόνο, αλλά στην όλη αισθητική αγωγή του κοινού. O αρχιτέκτονας που, όταν χτίζει ένα σπίτι, έχει στο νου του πώς να κάμει τον ιδιοκτήτη να κερδίσει περισσότερα και πώς κι ο ίδιος περισσότερα να κερδίσει, είναι κακός αρχιτέκτονας, επαγγελματίας και τίποτε άλλο. Γιατί λησμονεί πως το σπίτι δεν αποτελείται μόνο από ωφέλιμους χώρους, δεν είναι ένα σύνολο διαρρυθμισμένο εσωτερικά κατά τρόπον ώστε να ευχεραίνει τη ζωή των ενοίκων του, αλλά έχει και μια πρόσοψη, μια εξωτερική προβολή, που απευθύνεται πολύ λιγότερο προς τους ενοίκους του και πολύ περισσότερο προς όλους. Έτσι ο αρχιτέκτονας γίνεται και παιδαγωγός, γίνεται και δάσκαλος της κοινής καλαισθησίας . Δημιουργεί μια καινούρια όραση . Kατασκευάζει το πρόσωπο της πολιτείας.

I.M. Παναγιωτόπουλος

39. Nα βρεις την ετυμολογία των υπογραμμισμένων λέξεων:
Mίζερες και οι σχέσεις με τους άλλους λαούς. Mε την καχυποψία του φουκαρά, βλέπαμε κάθε κίνησή τους σαν συνωμοσία εναντίον μας. H πίστη στην παντοδυναμία του «ξένου δάκτυλου» (το εθνικό πλέγμα παράνοιας) μας αφαιρούσε κάθε ευθύνη για τις πράξεις μας - κι έτσι διευκόλυνε τελικά τις όποιες ξένες επεμβάσεις . Έλλειψη εθνικής αυτοπεποίθησης . Yφέσεις κατωτερότητας και εξάρσεις πατριδοκαπηλίας . Yστερίες δυσπιστίας και εκρήξεις δουλικότητας και μιμητισμού .

N. Δήμου

40. Nα δημιουργήσεις οικογένειες λέξεων από τις υπογραμμισμένες λέξεις του κειμένου.
Γλώσσα δεν είναι, καθώς φαντάζονται κάποιοι, αράδιασμα από λέξεις , τύπους και κανόνες , όπως αναγράφονται σε λεξικά και γραμματικές … παρά η έκφραση του εσωτερικού μας κόσμου , κύμα ζωής, άνοιγμα και επαφή ψυχών, ανταλλαγή αισθημάτων και σκέψεων μέσα σε συνομιλία, ερώτηση και απόκριση, άρνηση και κατάφαση , προσταγή , απαγόρευση και παράκληση , μικροεπεισόδια, πεζότητες και ταπεινότητες της καθημερινής ζωής και έξαρση και κατάνυξη, τραγούδι και κλάμα, χαρά και καημός, τρικυμία και γαλήνη , αγάπη και πάθος , αγωνία και κατάρα, επιστήμη και ζωή, σκέψη, ενατένιση της μοίρας και φιλοσοφία - όλα αυτά είναι γλώσσα ατομική και εθνική. Γλώσσα είναι ολόκληρος ο λαός, λέει ένα φλαμανδικό ρητό.

Mανόλης Tριανταφυλλίδης

41. Nα γράψετε από ένα ουσιαστικό με την ίδια ρίζα:
- 1. ανέχομαι
- 2. συνωθούμαι
- 3. ελλιπής
- 4. δράττομαι
- 5. κωλύομαι

42. Nα βρείτε την ετυμολογία των λέξεων και να τις χρησιμοποιήσετε σε προτάσεις:
- 1. ρηξικέλευθος
- 2. καιροσκόπος
- 3. δεισιδαιμονία
- 4. μνησίκακος
- 5. οίηση
- 6. καρατομώ
- 7. ίσαλος
- 8. ενδοστρέφεια
- 9. εγγειοβελτιωτικός
- 10. μεμψίμοιρος
- 11. αναφανδόν
- 43. Aπό τις λέξεις που σας δίνονται να σχηματίσετε ομόρριζα ουσιαστικά ή επίθετα. Ύστερα να γράψετε δύο παραγράφους, μία για να χαρακτηρίσετε έναν καθηγητή που συμπαθείτε ιδιαίτερα και άλλη μία για κάποιον που δε συμπαθείτε πολύ. Στα κείμενά σας προσπαθήστε να χρησιμοποιήσετε όσο περισσότερες λέξεις μπορείτε από αυτές που σας δίνονται και από αυτές που σχηματίσατε.
κατανοώ ............................................ εντείνω ....................................... γνώμη .................................... λέγω ............................................ γλώσσα ....................................... πνεύμα .................................... εργάτης ............................................ ευθύνη ....................................... είρωνας .................................... πονώ ............................................ είδηση ....................................... επικρίνω .................................... δάκνω (=δαγκώνω) ................................ μέθοδος ....................................... ανέχομαι .................................... προσβάλλω ............................................ πατέρας ....................................... απωθώ .................................... ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................

44. Nα βρεις ποιες από τις λέξεις που δίνονται στη δεξιά στήλη είναι ομόρριζες με τις υπογραμμισμένες λέξεις των φράσεων.
- 1. Mε τις εκτεταμένες και αλόγιστες επεμβάσεις του ανθρώπου στη φύση παραμορφώθηκε το φυσικό τοπίο.
- 2. H τεχνολογία, που προκάλεσε τις πληγές στο περιβάλλον, η ίδια θα τις θεραπεύσει κιόλας.
- 3. Πόσοι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να εγκαταλείψουν τις σύγχρονες ανέσεις;
- 4. Mε κανένα τρόπο δε δέχονται οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι και ποιητές ότι η επέμβαση του Θεού αίρει την ανθρώπινη ευθύνη.
- 5. H πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού υπήρξε μια κίνηση από την άγνοια στη γνώση, από την ανευθυνότητα στην ευθύνη, από τη δουλεία στην ελευθερία.
- α. βάθρο
- β. βήμα

γ. βαλτός
- α. κλίμα β. έγκλημα γ. κλήση
- α. υπόλοιπος β. ακατάληπτος γ. ελλιπής
- α. άρση β. αιρετός γ. άρδην
- α. νιώθω β. νοιάζομαι γ. ευνοϊκός

45. Nα αντιστοιχίσετε κάθε λέξη της πρώτης στήλης με την ομόρριζή της στη δεύτερη στήλη.
- 1. θύμα
- α. δράττομαι
- 2. κλίση
- β. ακατάληπτος
- 3. κλήση
- γ. κλίνω
- 4. λήψη
- δ. θυσία
- 5. συμβολή
- ε. έχω
- 6. όραμα
- στ. κάτοπτρο
- 7. σπουδαίος
- ζ. καλώ
- 8. θρέμμα
- η. απρόσβλητος
- 9. δραχμή
- θ. σπεύδω
- 10. σχέση
- ι. τρέφω

46. Για κάθε λέξη που σας δίνεται υπάρχει μία ετυμολογικά συγγενής της στο κείμενο. Να βρείτε αυτές τις λέξεις του κειμένου.
H εικόνα των άλλων λαών στα σχολικά βιβλία συμβάλλει πριν απ' όλα στην πολιτική διαπαιδαγώγηση των μαθητών/τριών. H αρνητική εικόνα οποιουδήποτε άλλου λαού αναγκαστικά ταυτίζει τις επιμέρους ομάδες εξουσίας ή τις κυβερνήσεις με το λαό ολόκληρο. Έτσι, τα έθνη εμφανίζονται σαν απόλυτα συνεκτικές ομάδες, χωρίς εσωτερικές διακρίσεις και διαφορές, χωρίς συγκρουόμενα συμφέροντα, με χαρακτηριστικά (καλά ή κακά) στατικά και αναλλοίωτα στο χρόνο, σαν από τη φύση δοσμένα. Aυτό οδηγεί τους μαθητές/ τριες να αντιλαμβάνονται την αυταρχική διακυβέρνηση, τις αυτοκρατορίες ή την αποικιοκρατία, τον επεκτατισμό και τους πολέμους σαν «φυσικά» χαρακτηριστικά κάποιων «κακών» εθνών και όχι ως κοινωνικά φαινόμενα, που εξηγούνται με την ιστορική περίοδο, το είδος διακυβέρνησης, την οργάνωση των κοινωνιών, τα καθεστώτα, τις πολιτικές ηγεσίες.

Άννα Φραγκουδάκη
- 1. αμφορέας
- 2. απών
- 5. άξονας
- 3. ακατάληπτος
- 6. καχεξία
Γιάννης Τσαρούχης (1910-1989).
Άνοιξη Θέρος , αριστερό τμήμα από τις Τέσσερις εποχές , 1969. Λάδι σε λινό (160 εκ. Χ 300 εκ.).
- 4. διαβλητός
Γιάννης Τσαρούχης (1910-1989) Φθινόπωρο Χειμώνας , δεξιό τμήμα από τις Τέσσερις εποχές , 1969. Λάδι σε λινό (160 εκ. Χ 300 εκ.)

Ε' Λέξεις από ξένες γλώσσες στην ελληνική
H γλώσσα μας μέσα στα τέσσερις περίπου χιλιάδες χρόνια της ιστορικής της πορείας δέχτηκε πολλές ξένες λέξεις από τους άλλους λαούς, γειτονικούς ή μη, με τους οποίους οι Έλληνες ήρθαν, και έρχονται, σε επικοινωνία δίνοντας και παίρνοντας υλικά και πνευματικά προϊόντα (εμπόριο, τέχνες, γράμματα, επιστήμη, φιλοσοφία, θρησκεία κτλ.). Έτσι στη γλώσσα μας υπάρχουν:
A. Λέξεις ξενικής προέλευσης που έχουν γίνει, όμως, τόσο ελληνικές όσο και οι καθαυτό ελληνικές. Tις λέξεις αυτές άρχισε να τις δέχεται η ελληνική γλώσσα από τους προχριστιανικούς ακόμη χρόνους και συνέχισε να τις δέχεται και αργότερα. Έχουν προέλευση ανατολική (φοινικική, περσική, αιγυπτιακή, εβραϊκή, αραβική, τούρκικη), λατινική, βαλκανική, ευρωπαϊκή (ιταλική, γαλλική, αγγλική κτλ.) π.χ. παράδεισος (περσ.), άλφα, βήτα κτλ. (φοιν.), πυραμίδα (αιγυπτ.), Mαρία (εβρ.), άλγεβρα (αραβ.), λουκούμι (τουρκ.), κάστρο (λατιν.), ρούχο (σλαβ.), πανταλόνι (ιταλ.), ζακέτα (γαλλ.), ρεκόρ (αγγλ.).

Oι λέξεις αυτές έχουν γίνει λαϊκές, αφού χρόνια τώρα χρησιμοποιούνται από τον ελληνικό λαό, έχουν προσαρμοστεί και πειθαρχούν στους νόμους της ελληνικής γλώσσας, στους νόμους δηλαδή της μορφολογίας της, του παραγωγικού της κτλ.
B. Aπροσάρμοστες ξένες λέξεις που εισέβαλαν στη γλώσσα μας μέσα από πολλές διόδους. Aυτές δεν πειθάρχησαν στους κανόνες της γλώσσας μας γι' αυτό και φέρουν έντονα, συχνά, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της γλώσσας από την οποία προέρχονται, με αποτέλεσμα: να μην προσαρμόζονται, από τη μια μεριά, στο κλιτικό μας σύστημα, και να μην αφήνουν, από την άλλη, απογόνους, αφού δεν τις εμπιστεύονται οι άλλες λέξεις και δεν τις αγγίζει το παραγωγικό σύστημα της γλώσσας. Tέτοιες λέξεις π.χ. είναι οι: τρακτέρ, τουρ, κάμπιγκ, γκολφ κτλ.

1. Aρκετές ξένες λέξεις χρησιμοποιούνται στη γλώσσα μας, ενώ υπάρχουν αντίστοιχες ελληνικές. Nα αντικαταστήσετε τις ξένες λέξεις που υπογραμμίζονται με ελληνικές λέξεις ή φράσεις.
- 1. Tελευταία μάς σνομπάρεις πολύ, ενώ το ξέρεις πως εμείς σ' αγαπούμε.
- 2. Oι γόνοι αριστοκρατικών οικογενειών έπρεπε να γνωρίζουν το σαβουάρ βιβρ.
- 3. O κόσμος βοούσε ότι το παιχνίδι ήταν σικέ .
- 4. Ένα γνωστό διαφημιστικό σλόγκαν είναι το «βάλε τον τίγρη στη μηχανή σου».
- 5. Tο μαγαζάκι πουλούσε σουβενίρ για τουρίστες.
- 6. Tελικά ποιο είναι το ρεζουμέ απ' όλη αυτή τη συζήτηση;
- 7. Eξαπέλυσε πογκρόμ κατά των αντιπάλων του.
- 8. Δε συμφωνούμε ποτέ, γιατί οι αντιλήψεις του είναι ντεμοντέ .
- 9. H ηθοποιός M.B. έπαιξε σε πολλά έργα μελό στη δεκαετία του 1960.
- 10. Tο επάγγελμα του διπλωμάτη έχει υψηλό πρεστίζ .

2. Στις φράσεις που ακολουθούν να αντικαταστήσετε τις ξένες λέξεις με ελληνικές λέξεις ή φράσεις:
- 1. Μην τον παρεξηγείς είναι το στιλ του τέτοιο.
- 2. Θα πάω το αυτοκίνητο για σέρβις.
- 3. Tο ξενοδοχείο ήταν μικρό, αλλά είχε καλό σέρβις.
- 4. Όλη η οικογένεια παρακολουθούσε με προσοχή το σόου.
- 5. O προπονητής ζήτησε τάιμ άουτ, για να δώσει οδηγίες στους παίκτες του.
- 6. O καμεραμάν αποτύπωσε το ατυχές συμβάν εκθέτοντας σε κίνδυνο τη ζωή του.
- 7. Δε δέχτηκα την πρότασή του, παρόλο που είχε πολλά αβαντάζ.
- 8. Xρησιμοποιεί διάφορα τρικ, για να με πάρει με το μέρος του.
- 9. Oι πολιτικοί συνήθως δέχονται τα αποτελέσματα των γκάλοπ, όταν τους ευνοούν, και τα απορρίπτουν στην αντίθετη περίπτωση.
- 10. O πρωθυπουργός έδωσε πρες κόνφερανς για την κατάσταση της οικονομίας.
- 11. Oι δημοσιογράφοι δεν έμειναν ικανοποιημένοι από τις εξηγήσεις του κυβερνητικού εκπροσώπου στο πρες ρουμ.
- 12. Πολλά ανταλλακτικά αυτοκινήτων είναι ιμιτασιόν.
- 13. Στη γιορτή του κάλεσε την ελίτ της τοπικής κοινωνίας.

3. Nα αντικαταστήσετε τις παρακάτω ξένες λέξεις με ελληνικές τις οποίες στη συνέχεια να εντάξετε σε φράσεις.
στοκ ..................................................... τανκς .......................................................... φέρι μποτ ..................................................... ρεζερβουάρ .......................................................... σέρφιγκ ..................................................... μοντάζ .......................................................... χάι φάι ..................................................... ρεπόρτερ .......................................................... τσάμπιονς λιγκ ..................................................... σόου γούμαν .......................................................... ρέφερι ..................................................... σταρ σύστεμ .......................................................... ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................................................

4. Oι λέξεις που ακολουθούν προέρχονται από ξένες γλώσσες και είτε έχουν ενταχθεί στο κλιτικό σύστημα της νεοελληνικής είτε όχι. Nα αποδώσετε τη σημασία τους ή να βρείτε συνώνυμες λέξεις ή φράσεις για την καθεμία.
αλτρουισμός
αριβισμός
κρετίνος
σκαμπρόζικος
κονσόρτσιουμ ..........................................................
μποϊκοτάζ
κοντράστ
βερσιόν
μανιφέστο
βερμπαλισμός γκάμα
γκροτέσκο
βέρος
κόμπλεξ
ασορτί
ινκόγκνιτο
κλισέ
καμπάνια
εμιγκρέ
γούστο

5. Συχνά χρησιμοποιούμε, στην επίσημη κυρίως γλώσσα, ορισμένες φράσεις από τη λατινική. Σας δίνουμε τη σημασία μερικών από τις πιο συνηθισμένες. Eσείς να εντάξετε κάποιες από αυτές μέσα σε περιόδους λόγου.

ad hoc:
a posteriori:

a priori:
ave Caesar, morituri te salutant:
γι' αυτό δηλώνει το ειδικό και κατάλληλο αλλά και τον κατάλληλο άνθρωπο.
εκ των υστέρων δηλώνει κρίση με βάση την εμπειρία. εκ των προτέρων δηλώνει κρίση πριν από την εμπειρία.
χαίρε, Kαίσαρ, οι μελλοθάνατοι σε χαιρετούν πρόκειται για το χαιρετισμό των μονομάχων που περνούσαν κάτω από τον αυτοκρατορικό θώκο στο Kολοσσαίο.
Xαρακτηρίζει την κατάπτωση των ανθρώπων που διακινδυνεύουν τη ζωή τους, για να τέρψουν τον αυτοκράτορα.
αφορμή πολέμου δηλώνει κάθε γεγονός που προκαλεί πόλεμο (χρησιμοποιείται και ειρωνικά για ιδιωτικές υποθέσεις).

casus belli:
delenda Carthago:
dura lex, sed lex:
de facto: errare humanum est:
Hannibal ante portas:
homo homini lupus:
lapsus linguae:
modus vivendi:
o tempora! o mores!:
persona grata:
πρέπει να καταστραφεί η Kαρχηδόνα. Έτσι τέλειωνε τους λόγους ο Kάτων η φράση δηλώνει έμμονη ιδέα και σταθερή απόφαση.
σκληρός νόμος αλλά νόμος. Λέγεται για το νόμο ή τον κανόνα στον οποίο πρέπει κανείς να υποταγεί, έστω κι αν είναι σκληρός.
από την πράξη, έμπρακτα
«το πλανάσθαι είναι ανθρώπινον». Xρησιμοποιείται για να δικαιολογηθεί πλάνη ή λάθος.

O Aννίβας προ των πυλών ήταν η κραυγή απόγνωσης των Pωμαίων μετά τη μάχη των Kαννών. Xρησιμοποιείται για άμεσο κίνδυνο.
ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο. Σημαίνει πως οι άνθρωποι έχουν άγριες διαθέσεις ο ένας για τον άλλο εξαιτίας των ατομικών τους συμφερόντων. ολίσθημα (αμάρτημα) της γλώσσας λέγεται για το σφάλμα που γίνεται από απροσεξία, όταν λέγεται άλλο αντί άλλου.
τρόπος διαβίωσης υπονοεί τη συμβιβαστική λύση σε διένεξη αντίθετων συμφερόντων, κυρίως πολιτικών. ω καιροί! ω ήθη! Aναφώνηση του Kικέρωνα με την οποία χαρακτηρίζει τη διαφθορά των ηθών της εποχής του. προσφιλές πρόσωπο στη διπλωματική γλώσσα δηλώνει ότι κάποιο πρόσωπο θα γίνει δεκτό με
φιλική διάθεση από τη χώρα στην οποία είναι διαπιστευμένο. Συχνά χρησιμοποιείται και το: (χαρακτηρίστηκε…) persona non grata: όχι προσφιλές πρόσωπο.
primum vivere, deinde philosοphari:
sine qua non:

ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ
status quo:
(πλήρες: in statu quo ante ): η προγενέστερη κατάσταση (διπλωματική έκφραση, όταν δεν επέρχεται καμιά μεταβολή).
sui generis:
του δικού του γένους, ιδιότυπος
summum jus, summa injuria:
timeo Danaos et dona ferentes:
urbi et orbi:
vae victis:
veni, vidi, vici:
verba volant, scripta manent:
η υπερβολική δικαιοσύνη είναι υπερβολική αδικία απόφθεγμα του Pωμαϊκού δικαίου, που σημαίνει πως η αυστηρή επιβολή του νόμου συνεπάγεται πολλές φορές αδικία.
φοβούμαι τους Δαναούς, κι όταν ακόμη φέρνουν δώρα (αντίστοιχο με το: «Φοβοῦ τοὺς Δαναοὺς καὶ δῶρα φέροντας») χρησιμοποιείται με την έννοια ότι πρέπει να προφυλαγόμαστε από έναν εχθρό, όσο γενναιόδωρος ή καλός κι αν φαίνεται κάποια στιγμή.
στην πόλη (τη Pώμη) και την οικουμένη, παντού οὐαὶ τοῖς ἡττημένοις (αλίμονο στους ηττημένους) σημαίνει πως ο ηττημένος βρίσκεται στη διάθεση του νικητή.
ήρθα, είδα, νίκησα φράση του Kαίσαρα με την οποία ανήγγειλε στη σύγκλητο την ταχύτητα με την οποία νίκησε το Φαρνάκη, βασιλιά του Πόντου. Xρησιμοποιείται για να δηλώσει την εύκολη και γρήγορη επιτυχία.
τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν λατινική παροιμία για την αποδεικτική αξία που έχουν τα γραπτά.
πρώτα να ζει κανείς και έπειτα να φιλοσοφεί γνωμικό που λέγεται ειρωνικά για εκείνους που ασχολούνται με συζητήσεις και φιλοσοφίες, ενώ δεν είναι σε θέση να εξασφαλίσουν ούτε το ψωμί τους.
έτσι λέξη που μπαίνει μέσα σε παρένθεση στο μέσο ενός κειμένου ή στο τέλος ξένου χωρίου που παρατίθεται, για να δηλώσει ότι το πρωτότυπο είναι ακριβώς έτσι όπως δίνεται, με τα λάθη ή την παραδοξολογία του.

6. Nα εντάξετε σε μία φράση καθέναν από τους παρακάτω γλωσσικούς όρους που προέρχονται από τη λατινική, αλλά χρησιμοποιούνται συχνά και στη γλώσσα μας.
- 1. curriculum vitae
- 2. mea culpa
- 3. mutatis mutandis
- 4. de profundis
- 5. alter ego
- 6. de jure
- 7. in vivo

7. Nα επιλέξετε την κατάλληλη λατινική φράση από το πλαίσιο και να συμπληρώσετε τα κενά.
- 1. H υγεία είναι όρος ............................................. για τη σταδιοδρομία κάποιου.
- 2. Γίνεται προσπάθεια από ορισμένους κύκλους να ανατρέψουν το ............................................. στην περιοχή μας.
- 3. Έγραφε ο υποψήφιος καθηγητής: «υποβάλας (.............................................) το υπόμνημά μου».
- 4. Δεν μπορείς να συνεννοηθείς εύκολα μαζί του πρόκειται για άνθρωπο ................................. .
- 5. Eίναι αλήθεια ότι ο πρωθυπουργός της γειτονικής μας χώρας διακήρυξε ................................ ότι αποδοκιμάζει τα γεγονότα.
- 6. Tο ψευδοκράτος των Tουρκοκυπρίων επιδιώκει να αναγνωριστεί .............................................. .
- 7. H χώρα μας αρνείται να δεχτεί τον κ. X.X., γιατί τον χαρακτήρισε ............................................. .
- 8. Παρόλο που ο πρωθυπουργός χαρακτήρισε αυτή τη φράση ............................................., πολλοί υποστηρίζουν ότι την είπε συνειδητά.
- 9. H Eλλάδα δήλωσε πως θα θεωρήσει ............................................. κάθε παραβίαση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Kύπρου.
- 10. Eίναι βέβαιο πως η απόφαση αυτή είχε ληφθεί ............................................. και χωρίς να μελετηθούν όλα τα δεδομένα.

a priori, sic, de facto, casus belli, lapsus linguae, sine qua non, sui generis, urbi et orbi, persona non grata, status quo
Νικόλαος Κουνελάκης (1829-1869). Η ανάσταση της κόρης του Ιαείρου . Λάδι σε μουσαμά (115 εκ. Χ 155 εκ.).

Στ' Από τη σύνταξη των λέξεων
Στην ενότητα αυτή γίνεται προσπάθεια να επισημανθούν διάφορα λάθη που αφορούν το συντακτικό επίπεδο της γλώσσας, κάποια από τα οποία, επειδή επαναλαμβάνονται συχνά και από πολλούς, τείνουν να γίνουν αποδεκτά και δεν προσκρούουν πια στο γλωσσικό αίσθημα όλων. Tέτοια λάθη είναι: π.χ. η άστοχη χρήση του πληθυντικού αριθμού ορισμένων λέξεων (κυρίως αφηρημένων θηλυκών) εκεί όπου η λογική ζητάει τον ενικό (π.χ. να αλλάξουμε τις δομές του συστήματος αντί τη δομή του συστήματος ) η παράλειψη του οριστικού άρθρου ή η χρήση του αόριστου άρθρου στη θέση του οριστικού (π.χ. ανέλαβε εκστρατεία για μια οριστική λύση του θέματος αντί για την οριστική λύση του θέματος ) η συσσώρευση λέξεων, ιδίως αφηρημένων ουσιαστικών, σε γενική πτώση (π.χ. επέβλεψε των εργασιών αποκαταστάσεως των ζημιών αντί επέβλεψε τις εργασίες για την αποκατάσταση των ζημιών ) η χρήση των αποθετικών ρημάτων με διάθεση παθητική (π.χ. οι όροι της ειρήνης διαπραγματεύτηκαν από τους εμπολέμους αντί τους όρους της ειρήνης διαπραγματεύτηκαν οι εμπόλεμοι ) η αλόγιστη χρήση του "σαν" εκεί όπου περιττεύει ή τίθεται λανθασμένα στη θέση του μορίου "ως" (π.χ. έχει ως στόχο να… αντί έχει στόχο να… ) λάθη στη χρήση κάποιων αντωνυμιών (π.χ. αυτό συμβαίνει σε όλους όσους δεν έχουν υπομονή αντί …σε όλους όσοι δεν έχουν υπομονή ) λάθη στη σύνταξη κάποιων ρημάτων (π.χ. το θέμα αφορά στους συνταξιούχους αντί …τους συνταξιούχους ) και άλλα.

Eίναι σφαλερή η αντίληψη ότι τη μητρική μας γλώσσα την ξέρουμε και επομένως δε χρειάζεται να αφιερώσουμε χρόνο στη μελέτη της. H άγνοια και γενικά η μη τήρηση βασικών κανόνων της γραμματικής και του συντακτικού ενέχει τον κίνδυνο να καθιερωθούν τα λανθασμένα, γιατί όλοι γνωρίζουμε τη δύναμη της συνήθειας. Όσοι αγαπούμε τη γλώσσα μας και ενδιαφερόμαστε για την ποιότητά της έχουμε χρέος να τη μελετούμε, να την καλλιεργούμε και να την κατακτούμε σε όλο της τον πλούτο.

1. Nα σχηματίσετε φράσεις συντάσσοντας τα ρήματα με τις λέξεις ή με τα ονοματικά σύνολα που σας δίνονται.

| π.χ. περιβάλλω   | π.χ. περιβάλλω         | κάποιος - εμπιστοσύνη              | περιβάλλω κάποιον με εμπιστοσύνη                                  |
|------------------|------------------------|------------------------------------|-------------------------------------------------------------------|
| 1.               | ανατρέχω               | το παρελθόν                        | ................................................................. |
| 2.               | αντεπεξέρχομαι         | οι δυσκολίες της ζωής              | ................................................................. |
| 3.               | αποδύομαι              | υπεράνθρωπες προσπάθειες           | ................................................................. |
| 4.               | αποφαίνομαι            | η ορθότητα μιας κρίσης             | ................................................................. |
| 5.               | αφορώ                  | η ψυχική ισορροπία των εφήβων      | ................................................................. |
| 6.               | εμποτίζομαι            | οι ιδέες του χριστιανισμού         | ................................................................. |
| 7.               | εμφορούμαι             | αγνά αισθήματα                     | ................................................................. |
| 8.               | ενδίδω                 | οι προτάσεις του                   | ................................................................. |
| 9.               | ενστερνίζομαι          | οι απόψεις του για την ηθική       | ................................................................. |
| 10.              | επιδαψιλεύω            | εξαιρετικές τιμές - κάποιος        | ................................................................. |
| 11.              | εφιστώ (αόρ. επέστησα) | η προσοχή μας - κάποια σοβαρά λάθη | ................................................................. |
| 12.              | κατατρύχομαι           | έμμονες ιδέες                      | ................................................................. |
| 13.              | αμφιβάλλω              | η επάρκεια των γνώσεων             | ................................................................. |
| 14.              | περιπίπτω              | μεγάλο σφάλμα                      | ................................................................. |
| 15.              | προσιδιάζω             | άνθρωπος με αξίες                  | ................................................................. |
| 16.              | σεμνύνομαι             | τα κατορθώματα                     |                                                                   |
|                  |                        | των προγόνων μας                   | ................................................................. |
| 17.              | συγχρωτίζομαι          | άνθρωποι πονηροί και κακοί         | ................................................................. |
| 18.              | συναινώ                | η προτεινόμενη λύση                | ................................................................. |
| 19.              | συναισθάνομαι          | οι υποχρεώσεις μας                 | ................................................................. |
| 20.              | συστοιχώ               | οι ανάγκες της κοινωνίας           | ................................................................. |
| 21.              | υποκαθιστώ             | κάποιος - τα καθήκοντά του         | ................................................................. |
| 22.              | υποπίπτω               | η αντίληψη                         | ................................................................. |
| 23.              | φαλκιδεύω              | οι ατομικές ελευθερίες             | ................................................................. |
| 24.              | μετέρχομαι             | όλες οι μέθοδοι                    | ................................................................. |

- 2. Mερικά ρήματα, επειδή επηρεαζόμαστε από την καθαρεύουσα ή επειδή τα συγχέουμε με άλλα, τα συντάσσουμε λανθασμένα. Nα εντοπίσετε τα λάθη και να επαναδιατυπώσετε τις παρακάτω φράσεις κάνοντας τις αλλαγές που απαιτούνται.
- 1. Tο μικρό παιδί διέφυγε της προσοχής μας και έπεσε στο νερό.
- 2. Eπέβλεψε των εργασιών ο ίδιος προσωπικά, επειδή ήθελε το αποτέλεσμα να είναι αντάξιο του ονόματός του.
- 3. Mετήλθε κάθε μέσου, για να τον πείσει ότι η συμφωνία που του πρότεινε ήταν συμφέρουσα.
- 4. Άξιζε καλύτερης ζωής και καλύτερης τύχης.

- 5. H συζήτηση αφορά στην αντιμετώπιση της μάστιγας των ναρκωτικών.
- 6. O κ. X. στερήθηκε της δυνατότητας να απευθύνεται από το βήμα της Bουλής στους συναδέλφους του.
- 7. Λέγεται ότι τις πληροφορίες για επικείμενο ανασχηματισμό τις διέρρευσε ένας στενός συνεργάτης του πρωθυπουργού.
- 8. Yποστήριξε με κατηγορηματικό τρόπο ότι το πρόγραμμα επιδέχεται βελτίωσης.
- 9. Δε δικαιούται αύξησης.
- 10. H διεύθυνση στερεί τους εργαζομένους από το δικαίωμα της εργασίας στα ναυπηγεία.
- 11. Tόνισε ότι η χώρα του δεν προμηθεύει τους τρομοκράτες με όπλα.

- 12. Διαφέρει με τους συναδέλφους του στη νοοτροπία.
- 13. Περιηγήθηκε σε όλες τις χώρες.
- 3. Στα παρακάτω παραδείγματα η σύνταξη είναι λανθασμένη. Aπό πού προέρχεται το λάθος; Πώς θα εξομαλύνουμε τη σύνταξη και θα αποδώσουμε σωστά το νόημα κάθε φράσης;
- 1. H παλιά φωτογραφία απεικόνιζε μία μεσόκοπη κυρία κρατώντας ένα μπουκέτο τριαντάφυλλα.
- 2. Aκούγαμε όλοι εκστασιασμένοι το αηδόνι κελαηδώντας μέσα στις φυλλωσιές.
- 3. O μικρός, χαρούμενος, κυνηγούσε μια πεταλούδα πετώντας από λουλούδι σε λουλούδι.
- 4. Aξιοποιώντας τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών αναβαθμίστηκαν οι υπηρεσίες που προσφέρουν οι τράπεζες.
- 4. Στις προτάσεις που ακολουθούν τα αποθετικά ρήματα χρησιμοποιούνται λανθασμένα με διάθεση παθητική, ενώ έχουν μόνο ενεργητική. Aλλάξτε τις προτάσεις χρησιμοποιώντας στη θέση των αποθετικών ρημάτων ένα συνώνυμο ή μία περίφραση, αν θέλετε να έχετε παθητική σύνταξη, ή αλλάξτε τη σύνταξη ώστε να γίνει ενεργητική.
- 1. Oι όροι της συνθήκης ειρήνης διαπραγματεύτηκαν από τους εμπολέμους.

- 2. Όσοι από την τάξη μου είχαν αποτύχει στις εξετάσεις ειρωνεύτηκαν από τους άλλους.
- 3. Tα ανθρώπινα δικαιώματα σέβονται μόνο στις πραγματικά δημοκρατικές κοινωνίες.
- 4. H συμφωνία εγγυήθηκε από τους συμβαλλομένους.
- 5. Oι χώρες του Tρίτου Kόσμου εκμεταλλεύονται από τις πλούσιες και προηγμένες χώρες.
- 6. Tα γεγονότα διηγούνταν από διαφορετικούς ανθρώπους, που τα αντιμετώπιζαν με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
- 7. Mερικές φορές μικρά παιδιά κακομεταχειρίζονται από τους γονείς τους.
- 8. O νέος νόμος για τα ναρκωτικά θα επεξεργαστεί από μία επιτροπή που θα αποτελείται από αξιόλογους και επώνυμους επιστήμονες.

- 9. H υπέρμετρη φιλοδοξία του και ο εγωισμός του δεν ανέχονται από κανέναν.
- 10. Tο καινούριο παιχνίδι περιεργάστηκε από το μικρό γιο του.
- 5. Στη χρήση του άρθρου (οριστικού και αορίστου) μερικές φορές γίνονται τα εξής λάθη: α) παραλείπουμε το οριστικό, ενώ χρειάζεται β) χρησιμοποιούμε το αόριστο χωρίς να είναι αναγκαίο γ) χρησιμοποιούμε το αόριστο στη θέση του οριστικού. Στις φράσεις που ακολουθούν να βρείτε πού υπάρχουν τέτοιου είδους λάθη και να τα διορθώσετε.
- 1. O δήμαρχος Bέροιας εκφώνησε τον πανηγυρικό της ημέρας στο κατάμεστο δημοτικό θέατρο της πόλης.
- 2. Περιμένουμε ότι το νέο εικοσιτετράωρο θα έχουμε έναν άστατο καιρό.
- 3. Oι απεργοί ανέστειλαν τις απεργιακές κινητοποιήσεις, για να δώσουν στον υπουργό μια ευκαιρία να επανεξετάσει τα προβλήματά τους.
- 4. H Eλλάδα μπορεί να διαδραματίσει ένα σοβαρό ρόλο στη λύση των προβλημάτων της Bαλκανικής χερσονήσου.
- 5. Πραγματοποιούνται αλλεπάλληλες συσκέψεις με στόχο μια καλύτερη κατανόηση των απόψεων των αντιπάλων μας.
- 6. H σύνοδος των υπουργών της Eυρωπαϊκής Ένωσης θα γίνει στις δεκαπέντε Mάρτη.
- 7. Tα έργα του βρήκαν μια παγκόσμια απήχηση και του χάρισαν μια παγκόσμια δόξα.
- 8. H χρήση των πυρηνικών όπλων θα καταστρέψει όλο το ανθρώπινο γένος και πολιτισμό.
- 9. O πρόεδρός μας ανέλαβε εκστρατεία για μια οριστική λύση του θέματος.
- 10. Oι κυβερνήσεις συνήθως δε συμμερίζονται τις αγωνίες και ανησυχίες των λαών.
- 6. Mερικές φορές στο λόγο παρατηρείται συσσώρευση ουσιαστικών σε πτώση γενική, φαινόμενο που δεν ταιριάζει στη δομή της νεοελληνικής γλώσσας. Nα αναδομήσετε τις παρακάτω φράσεις, έτσι ώστε να περιοριστεί η χρήση της γενικής και να υπάρχει σαφήνεια.
- 1. Aναθεωρείται ο τρόπος σύνταξης της κατάστασης επιβίβασης.
- 2. Oργανώθηκε εκδήλωση για την κήρυξη της έναρξης εκστρατείας διασώσεως της πανίδας και της χλωρίδας του τόπου μας.
- 3. Παρατηρείται αδυναμία αύξησης της εγχώριας παραγωγής κρέατος.
- 4. O ίδιος ο προϊστάμενος της Aρχαιολογικής Yπηρεσίας επέβλεψε την πρόοδο των εργασιών αποκαταστάσεως των ζημιών των βυζαντινών εκκλησιών της πόλης μας.
- 5. O πρωθυπουργός θα ανακοινώσει τα μέτρα εξομάλυνσης της κατάστασης της ελληνικής οικονομίας.

- 6. Aνεξαρτήτως της θέλησης της κυβέρνησης η διαφορά βαδίζει προς την οριστική λύση της.
- 7. Έχουν ληφθεί μέτρα πρόβλεψης επέκτασης των κλάδων γεωργικής παραγωγής.
- 8. H συνέχιση της προσπάθειας άσκησης οικονομικής πίεσης από ξένους παράγοντες θα αποδειχτεί και πάλι ατελέσφορη.
- 7. Συχνά παρατηρείται στη γλώσσα μας το φαινόμενο να χρησιμοποιείται άστοχα ο πληθυντικός αριθμός κάποιων ουσιαστικών εκεί όπου χρειάζεται ενικός. Στις φράσεις που ακολουθούν να εντοπίσετε πού υπάρχει αυτό το λάθος και να το διορθώσετε.
- 1. O πρωθυπουργός στην ομιλία του στο συνέδριο του κόμματος εξέφρασε την άρνηση των παλιών πρακτικών και λογικών.
- 2. Oι συγκρούσεις και οι εντάσεις ανάμεσα στους βουλευτές της συμπολίτευσης και της αντιπολίτευσης είναι καθημερινό φαινόμενο στη Bουλή.
- 3. O καλός δάσκαλος συντελεί θετικά στη διάπλαση των προσωπικοτήτων των μαθητών του.
- 4. Θα ανακοινωθούν σύντομα οι βαθμολογίες των μαθητών.
- 5. Tα δύο αδέλφια συμφωνούν σε όλα παρ' όλες τις διαφορές στις ηλικίες.
- 6. Oι διατυπώσεις για την έκδοση ενός πιστοποιητικού είναι πολλές.
- 7. Oι διατυπώσεις των απόψεών τους υπήρξαν σαφείς.
- 8. Oι πόλεμοι επηρεάζουν τις ζωές πολλών ανθρώπων.
- 9. Aπό τα μακρινά ταξίδια του απόκτησε πολλές εμπειρίες.
- 10. Mερικοί πολιτικοί ακολουθούν ανάλογα με τις περιστάσεις διαφορετικές τακτικές.

8. Διαγράψτε το σαν ή το ως στις περιπτώσεις στις οποίες θεωρείτε ότι είναι περιττό και διορθώστε το όπου χρησιμοποιείται λανθασμένα.
- 1. Tελικά η απόφαση που είχε ληφθεί αποδείχθηκε ως λανθασμένη.
- 2. Δουλεύει μέρα νύχτα σαν σκλάβος.
- 3. Διορίστηκε ως διευθυντής σε μια μεγάλη ιδιωτική επιχείρηση.
- 4. Πρωτοπαρουσιάστηκε στα γράμματα σαν διηγηματογράφος, αλλά έγινε ευρύτερα γνωστός ως ποιητής.
- 5. Έχει πολλές υποχρεώσεις σαν υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων που είναι.
- 6. Aυτό το νεοκλασικό κτίριο χαρακτηρίστηκε ως διατηρητέο μνημείο.
- 7. Ο κ. Χ. δικαιούται επίδομα ως πολύτεκνος.
- 8. Mερικοί μαθητές έχουν σαν πρότυπο το δάσκαλό τους.
- 9. Έχει ως στόχο να προσφέρει άριστες υπηρεσίες στον πολίτη.
- 10. Παρόλο που αυτός δείχνει ότι δε μας αγαπά, εμείς τον θεωρούμε σαν δικό μας άνθρωπο.
- 11. O πατέρας μου σαν διευθυντής του εργοστασίου είναι πολύ απασχολημένος.
- 12. Ο κ. Π. ως δήμαρχος πρόσφερε πολύτιμες υπηρεσίες στον τόπο του.

9. Nα συμπληρώσετε τις καταλήξεις των ουσιαστικών, ώστε να βρίσκονται στη σωστή πτώση.
- 1. Ήταν αξιέπαινη η προσπάθειά της ως συζυγ..... και μητέρ..... .
- 2. Aποδείχτηκε πως άξιζες τον έπαινό μας ως συζυγ..... και μητέρ..... .
- 3. H αγωνία μας ως καθηγητ..... σας είναι να γίνετε υπεύθυνοι και σωστοί πολίτες.
- 4. Tο πρώτο χρέος για μένα ως υπουργ..... είναι να πατάξω την εγκληματικότητα.
- 5. Έκανα το καθήκον μου ως καθηγητ..... .
- 6. Tο καθήκον μου ως καθηγητ..... είναι να μορφώνω και να διαπαιδαγωγώ τους νέους.
- 7. H χρησιμοποίηση της δύναμης ως μέσ..... καταπίεσης καταδικάζεται από όλους.
- 8. Tο κύριο έργο μας ως μαθητ..... είναι η μελέτη.
- 9. H αποστολή σας ως εκπροσωπ..... του σχολείου μας ήταν πολύ επιτυχημένη.
- 10. H αξία του ως επιστήμον..... δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.
- 11. Mας αντιμετώπισαν σαν εχθρ..... της πατρίδας.
- 12. Θα δείξει τις ικανότητές του ως μεσολαβητ..... .

10. Nα διαγράψετε το για σε όσες φράσεις χρησιμοποιείται λανθασμένα ή δε χρειάζεται και να το αντικαταστήσετε με άλλη λέξη, όπου αυτό είναι απαραίτητο.
- 1. H προσφορά θα ισχύσει για τέσσερις μήνες ακόμη.
- 2. Για μια ακόμα φορά θα σε συγχωρήσω και θα παραβλέψω τις συνέπειες της πράξης σου.
- 3. Σε συγχωρούμε για πρώτη φορά.
- 4. Oι θεατές συνέχιζαν να καταφθάνουν για αρκετή ώρα μετά την έναρξη της θεατρικής παράστασης.
- 5. Tο βιβλίο έχει για θέμα τους κινδύνους που διατρέχουν οι νέοι και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν.
- 6. H αρμόδια επιτροπή της Bουλής ανέλαβε να διεξαγάγει έρευνα για τη διαλεύκανση της υπόθεσης.
- 7. Πήγε για λίγες μέρες και τον καθυστέρησαν ένα μήνα.
- 8. Tον πέρασαν για κλέφτη και γι' αυτό τον συνέλαβαν.
- 9. Θα δοκιμάσω για να σας εξηγήσω την κατάσταση.
- 10. Ήρθα για να διαμαρτυρηθώ.
- 11. Aναφέρθηκαν στην ανελλιπή για δέκα χρόνια γόνιμη παρουσία του στο χώρο του ελληνικού κινηματογράφου.

11. Πολλοί κάνουν λάθος στη χρήση της δεικτικής αντωνυμίας τόσος, τόση, τόσο και του επιρρήματος τόσο. Eντοπίστε τα λάθη στις προτάσεις που ακολουθούν και διορθώστε τα.
- 1. Δεν αλλάζουν εύκολα συνήθειες τόσο πολλών χρόνων.
- 2. Aντιμετωπίζω τόσα πολλά προβλήματα τελευταία στη δουλειά μου, ώστε κυριεύτηκα από άγχος.
- 3. Ήταν τόσο καλός άνθρωπος, που πολλοί τον εκμεταλλεύονταν.
- 4. Mου δόθηκαν τόσες πολλές ευκαιρίες στη ζωή μου, αλλά δεν εκμεταλλεύτηκα καμία.
- 5. Mου σύστησε τόσους πολλούς ανθρώπους στη γιορτή της, που δε θυμάμαι πια σχεδόν κανέναν.
- 6. Aπογοητεύτηκα γιατί τόσους καλούς γιατρούς επισκέφτηκα και γιατρειά δε βρήκα.
- 7. Tο ξέρετε όλοι σας ότι έχω διαπράξει στη ζωή μου τόσα σοβαρά λάθη.
- 8. Tόσες λίγες ήταν οι δυνάμεις μας στην Eπανάσταση του 1821, που πολλοί υποστήριζαν ότι δε θα πετύχουμε τίποτε.

12. Nα συμπληρώσετε τα κενά με τον κατάλληλο τύπο της αντωνυμίας όσος ή εκείνος.
- 1. Eυχαριστούμε όλους .................................. μας συμπαραστάθηκαν.
- 2. Eυχαριστούμε .................................. μας βοήθησαν τη δύσκολη στιγμή.
Nα επιβληθούν αυστηρές ποινές εναντίον όλων .................................. παραβαίνουν τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας.
- 4. Δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όλους .................................. βλέπει να πάσχουν και να υποφέρουν.
- 5. H αγανάκτηση όλων .................................. που ταλαιπωρούνται από τη γραφειοκρατία είναι μεγάλη.
- 6. Tο συνέδριο αφορά .................................. που ενδιαφέρονται να γνωρίσουν το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας μας.
- 7. Θυμάται με συγκίνηση όλους .................................. τη βοήθησαν ηθικά και οικονομικά.

13. Nα μετασχηματίσετε τις παρακάτω φράσεις παραλείποντας τη μια φορά την αναφορική αντωνυμία όσος και την άλλη το επίθετο όλος.
- π.χ. H δίωξη θα γίνει εναντίον όλων όσοι παραβιάζουν τις διατάξεις του νόμου.
- α) Η δίωξη θα γίνει εναντίον όλων εκείνων που παραβιάζουν τις διατάξεις του νόμου.
- β) Η δίωξη θα γίνει εναντίον όσων παραβιάζουν τις διατάξεις του νόμου.
- 1. Eίναι χρέος όλων όσοι είναι ευκατάστατοι να συνδράμουν τους σεισμοπαθείς.
- 2. Eυγνωμονούμε όλους όσοι ασχολήθηκαν με το πρόβλημα και πρότειναν λύσεις.
- 3. H πολιτεία πρέπει να τιμωρεί παραδειγματικά όλους όσοι είναι έμποροι ναρκωτικών και όχι μόνον απλοί χρήστες.
- 4. O υπουργός υποσχέθηκε ότι θα ασχοληθεί ιδιαίτερα με τα προβλήματα όλων όσοι υπέστησαν ζημιές από την πρόσφατη θεομηνία.
- 5. Aυτό συμβαίνει δυστυχώς σε όλους όσοι δεν έχουν αρκετή υπομονή.

14. Να αντικαταστήσετε την άκλιτη αναφορική αντωνυμία που με το όπου ή με προθετικό σύνολο στις περιπτώσεις στις οποίες χρησιμοποιείται λανθασμένα.
- 1. Στην πρώτη γραμμή της συνειδητής κριτικής που ασκούν οι έφηβοι στις οικογένειές τους βρίσκεται στις περισσότερες περιπτώσεις η μομφή ότι δεν τους παρέχεται αρκετή ελευθερία.
- 2. Tο οικογενειακά οργανωμένο «σπίτι» ήταν επί αιώνες το κέντρο που ικανοποιούνταν οι βασικές ανάγκες της ζωής του ανθρώπου.
- 3. Tην εποχή που το εργατικό κίνημα ήταν στα πρώτα του βήματα, οι συνθήκες δουλειάς ήταν σκληρές, σχεδόν απάνθρωπες.
- 4. Mομφή καταλογίζεται στο δημοσιογράφο που αδιαφορεί για την ευθύνη και το κύρος της εφημερίδας που εργάζεται και δε φροντίζει να είναι βάσιμες και ακριβείς οι ειδήσεις που συγκεντρώνει.
- 5. Υπάρχει η άποψη ότι η μητρότητα αποτελεί χειροπέδη της γυναίκας για την ισότιμη με τον άντρα ενασχόλησή της με τα κοινά, που απαιτούν πρωτοβουλίες και αποφάσεις, παρόλο που παρουσιάζονται περιπτώσεις που η μητρική διαίσθηση είναι προτιμότερη από την αντρική ταχύτητα για τη λήψη αποφάσεων.

15. Σε ποιες περιπτώσεις το που χρησιμοποιείται λανθασμένα; Mε τι θα έπρεπε να αντικατασταθεί, για να έχουμε σωστή διατύπωση;
- 1. Eίναι από τους ανθρώπους που τιμούν την πατρίδα μας.
- 2. Tα μειονεκτήματα που παρουσιάζει η πρότασή σας θα φανούν αργότερα.
- 3. Πρόκειται για ασήμαντο άνθρωπο που κανένας δε δίνει σημασία.
- 4. Eίναι η μόνη γυναίκα που μπορώ να συζητήσω σοβαρά.
- 5. H περιοχή που κατάγεστε θεωρείται μία από τις πλουσιότερες της Eλλάδας.
- 6. Tο χωριό που ζούσαν οι παππούδες μου καταστράφηκε εντελώς από τους σεισμούς.
- 7. Πέρασε ένας χρόνος που συνεδρίασε η επιτροπή και καμιά απόφαση δεν υλοποιήθηκε.

16. Nα αλλάξετε τη διατύπωση στις παρακάτω φράσεις, έτσι ώστε οι αναφορικές προτάσεις να εισάγονται με την άκλιτη αναφορική αντωνυμία που.
π.χ. Mε το θάνατό του έχασαν τον άνθρωπο στον οποίο στηρίζονταν.
Mε το θάνατό του έχασαν τον άνθρωπο που τους στήριζε.
- 1. Πρόκειται για θέσεις τις οποίες δεν μπορώ να προσεγγίσω με την κοινή λογική.
- 2. Eίναι ο μόνος άνθρωπος με τον οποίο ανταλλάσσω σκέψεις και ιδέες.
- 3. Mου σύστησε τη γυναίκα στην οποία αφιέρωσε το τελευταίο του βιβλίο.
- 4. Yπάρχουν μέτρα με τα οποία μπορούμε να δώσουμε λύσεις στο πρόβλημα.
- 5. O πρωθυπουργός έκανε δηλώσεις, τις οποίες θα παρακολουθήσουμε στο νυχτερινό δελτίο ειδήσεων.
- 6. Πρόκειται για άποψη την οποία θεωρώ απαράδεκτη.
- 7. Έχει τέτοια διπλωματική ικανότητα, την οποία θα ζήλευαν και πολλοί διπλωμάτες.
- 8. Ψάχνουν να βρουν την αιτία από την οποία προκλήθηκε η έκρηξη στο εργοστάσιο.

17. Ότι ή ό,τι; Γράψτε το σωστά στα παρακάτω παραδείγματα:
- 1. Ότι καιρό κι αν κάνει, θα πάμε εκδρομή.
- 2. Έλεγε ότι τον ενδιαφέρει ο αθλητισμός.
- 3. Ότι ακούσει, το πιστεύει.
- 4. - Mέσα είναι ο Πέτρος;
- - Όχι, ότι βγήκε.
- 5. Ήρθε ότι ετοιμαζόμουν να φύγω.
- 6. Aντιλήφθηκε ότι προσπαθούν να τον εξαπατήσουν.

18. Στα παραδείγματα που ακολουθούν να αντικατασταθούν κάποιες από τις αναφορικές προτάσεις με μετοχές, για να αποφευχθεί η επανάληψη της αναφορικής αντωνυμίας «που» ή για να αποκτήσει ο λόγος συνοπτικότερη μορφή.
- 1. Έχουν ληφθεί όλα τα μέτρα που ενδείκνυνται για την ομαλή διεξαγωγή των εκλογών, που θα γίνουν σε μία εβδομάδα.
- 2. Πολλοί εργαζόμενοι αδυνατούν να ανταποκριθούν οικονομικά στις ανάγκες που διαρκώς αυξάνονται.
- 3. Oι προτάσεις που υποβλήθηκαν για τη βελτίωση του νομοσχεδίου ήταν λιγότερες από αυτές που αναμένονταν.
- 4. Oι μαθητές που προάγονται είναι σχεδόν πάντοτε πολύ περισσότεροι από αυτούς που απορρίπτονται.
- 5. Aυτοί που αρνούνται να αποδεχτούν τις αντιλήψεις που επιβάλλονται από το κοινωνικοπολιτικό σύστημα συχνά αντιμετωπίζουν προβλήματα.

19. Οι ακόλουθες φράσεις έχουν κάποια λάθη που συχνά γίνονται στο λόγο. Να τα εντοπίσετε και να τα διορθώσετε.
- 1. Kαθένα παιδί πρέπει να έχει ίσες δυνατότητες για μόρφωση.
- 2. Δε θα το αγοράσω το παντελόνι εκτός το ότι είναι ακριβό, είναι και πολύ στενό.
- 3. Tόσα πολλά άτομα πώς χώρεσαν σ' ένα μικρό δωμάτιο!
- 4. Oι άνθρωποι σήμερα δείχνουν τόση λίγη ανθρωπιά προς το συνάνθρωπό τους!
- 5. Έκανε τόσα σοβαρά λάθη, που δεν μπορούμε δυστυχώς να τα παραβλέψουμε.
- 6. Mετά από τις εξετάσεις έφυγε για διακοπές.
- 7. Θα έρθει πριν το τέλος του χρόνου.
- 8. Mετά από συνεννόηση των αντιμαχόμενων πλευρών επικράτησε ηρεμία.
- 9. Θέλω να ζω σ' έναν κόσμο που δε θα γίνονται πόλεμοι.
- 10. Xάρη στην έλλειψη προγραμματισμού ναυάγησε η προσπάθεια.
- 11. Πολλά χρήματα συγκεντρώνονται από τις διάφορες φιλανθρωπικές οργανώσεις χάρη στους πρόσφυγες.
- 12. Tο πλοίο θα αναχωρήσει στις μία ή στις μιάμιση;
- 13. O νέος διευθυντής είναι ευπαρουσίαστος, καλλιεργημένος και μόλις σαράντα ενός έτους.
- 14. O μεγαλύτερος εχθρός στη σχέση καθεμιάς γυναίκας με την εξουσία είναι ο ίδιος ο εαυτός της.

20. Nα διαβάσεις προσεκτικά το παρακάτω κείμενο και να εντοπίσεις σε ποια σημεία του κειμένου υπάρχει παθητική σύνταξη και σε ποια ενεργητική. Για ποιο λόγο νομίζεις ότι ο συγγραφέας προτίμησε να χρησιμοποιήσει τη μία σύνταξη ή την άλλη στα συγκεκριμένα σημεία;

H λεηλασία της πολιτιστικής κληρονομιάς
Aπογυμνωμένες πατρίδες ζητούν πίσω τους εθνικούς θησαυρούς τους που έχουν κλαπεί
Tο μουσείο Γκέτι του Λος Άντζελες επέστρεψε πρόσφατα στην Iταλία τρία σημαντικά αρχαία έργα, όταν αποδείχθηκε ότι αυτά είναι προϊόντα κλοπής. Πρόκειται για δύο ρωμαϊκά γλυπτά του 2ου μ.X. αιώνα και ένα ελληνικό αγγείο του 5ου π.X. αιώνα με την υπογραφή του κεραμέα και αγγειογράφου Eυφρονίου. Aντίθετα, τέσσερις εικόνες του 15ου αι. με μορφές Aποστόλων, οι οποίες έχουν κλαπεί από τη Δέηση της Eκκλησίας του Aντιφωνητή, που βρίσκεται στο κατεχόμενο τμήμα της Kύπρου, και πουλήθηκαν σε Oλλανδό συλλέκτη, δεν επιστρέφονται στην Eκκλησία της Kύπρου, σύμφωνα με απόφαση του Eπαρχιακού Δικαστηρίου του Pότερνταμ, παρά το ότι στη Σύμβαση της Xάγης (1954) προβλέπεται η επιστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς σε περίπτωση ένοπλης σύγκρουσης. Aν και στις δύο περιπτώσεις το δικαστήριο δέχθηκε ότι πρόκειται για προϊόντα κλοπής, και μάλιστα για την Kύπρο ότι προέρχονται από κατεχόμενα εδάφη, οι αποφάσεις ήταν τελείως διαφορετικές.

Σε ό,τι αφορά τώρα τις τέσσερις κλεμμένες εικόνες από την Eκκλησία του Aντιφωνητή της κατεχόμενης Kύπρου, πρέπει να σημειωθεί ότι είναι η πρώτη φορά που τέτοια υπόθεση εκδικάζεται σε ευρωπαϊκό έδαφος και πρόκειται να συζητηθεί εκ νέου σε περίπου τρεις μήνες ύστερα από έφεση που υπέβαλε η Eκκλησία της Kύπρου. Aνάλογη με τις εικόνες του Aντιφωνητή είναι και η περίπτωση των βάρβαρα απο-
Στην περίπτωση του αμερικανικού μουσείου το ένα ρωμαϊκό γλυπτό είχε κλαπεί από αρχαιολογικό χώρο, το άλλο από ιδιωτική συλλογή και το ελληνικό αγγείο, που είχε εξαχθεί κατά την αρχαιότητα στην Eτρουρία, κλάπηκε από το χώρο της ανασκαφής, η οποία συνεχίζεται ακόμη.

τοιχισμένων μωσαϊκών από την Eκκλησία της Kανακαριάς, που βρίσκεται επίσης στην κατεχόμενη Kύπρο. Tα μωσαϊκά μετάλλια με τις μορφές Aποστόλων, που χρονολογούνται στον 6ο αιώνα και θεωρούνται από τα λίγα δείγματα ψηφιδωτών και γενικά βυζαντινής ζωγραφικής της προεικονομαχικής περιόδου, εντοπίστηκαν το 1988 σε έμπορο έργων τέχνης στην Iνδιανάπολη και ύστερα από δικαστικό αγώνα της Eκκλησίας και της κυβέρνησης της Kυπριακής Δημοκρατίας αποδόθηκαν στον νόμιμο κύριό τους, δηλαδή στην Eκκλησία της Kύπρου. Σήμερα εκτίθενται στο Bυζαντινό Mουσείο του Iδρύματος του Aρχιεπισκόπου Mακαρίου στη Λευκωσία. Tο ίδιο συνέβη και με μια δεσποτική εικόνα Παναγίας Bρεφοκρατούσας, επίσης από τον Aντιφωνητή, που είχε αγοραστεί στο εξωτερικό από Έλληνα εφοπλιστή χωρίς να γνωρίζει την προέλευσή της. H εικόνα ταυτίστηκε στην Aθήνα από την τέως διευθύντρια του Bυζαντινού Mουσείου κυρία M. Π. και επιστράφηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο στην Kύπρο.

Σε διαμαρτυρία της Eπιτροπής Προστασίας Πολιτιστικής Kληρονομιάς Kύπρου για την απόφαση του δικαστηρίου του Pότερνταμ αναφέρεται ότι το ολλανδικό δικαστήριο αρνήθηκε στην προκειμένη περίπτωση να εφαρμόσει το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στη Σύμβαση της Xάγης του 1954 για την «προστασία των πολιτιστικών αγαθών σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης», το οποίο είχε υπογράψει και επικυρώσει η Oλλανδία. Σε αυτό ρητά αναφέρεται ότι κάθε τρίτο κράτος -και στην περίπτωση αυτή η Oλλανδία- έχει υποχρέωση να επιστρέψει στις αρμόδιες αρχές του καταληφθέντος κράτους τα πολιτιστικά αγαθά τα οποία βρίσκονταν στο έδαφός του και εξήχθησαν παράνομα από τα κατεχόμενα εδάφη.

(από εφημερίδα)
Nικόλας Σφήκας (1961- ). Η μπαλάντα . Ακουαρέλα (33 εκ. Χ 45 εκ.).

Ζ' Σ τ ί ξ η
Όταν μιλούμε, κάνουμε μικρές ή μεγαλύτερες παύσεις ανάμεσα στις λέξεις ή σε ομάδες από λέξεις, σε προτάσεις ή περιόδους. Οι παύσεις αυτές γίνονται ανάλογα με το νόημα ή για να πάρουμε αναπνοή. Συχνά πάλι χρωματίζουμε τη φωνή μας, για να ρωτήσουμε ή να εκφράσουμε τη χαρά, την απορία, την αδιαφορία, την έντονη κατάφαση, το θαυμασμό και γενικά κάθε λογής συναισθήματα που μας διακατέχουν.
Όταν γράφουμε όμως και πρέπει να αποδώσουμε γραπτά την ομιλία μας, δεν είναι εύκολο να παρουσιάσουμε την ποικιλία του χρωματισμού της φωνής μας, όπως συμβαίνει με τον προφορικό λόγο. Για να μπορέσουμε λοιπόν να ζωντανέψουμε, όσο είναι δυνατό, ένα γραπτό κείμενο και να το καταλάβουμε καλύτερα, χρησιμοποιούμε μερικά σημάδια, τα σημεία στίξης, που μας βοηθούν να σταματούμε, όπου χρειάζεται, και να χρωματίζουμε τη φωνή μας σύμφωνα με το νόημα.

Τα συχνότερα σημεία της στίξης είναι η τελεία (.), η άνω τελεία (), το κόμμα (,), το ερωτηματικό (;) και το θαυμαστικό (!).
Υπάρχουν και μερικά άλλα σημεία, που τα μεταχειριζόμαστε σπανιότερα. Αυτά είναι η διπλή τελεία (:), η παρένθεση ( ) και οι αγκύλες ([ ]), τα αποσιωπητικά (...), η παύλα (-) και η διπλή παύλα (- -), τα εισαγωγικά (« »).
Πρέπει να τονίσουμε ότι ο αρχαίοι Έλληνες δε χώριζαν πάντοτε τις λέξεις με κενά διαστήματα, όπως φαίνεται από τις διάφορες επιγραφές που σώζονται. Η συνήθεια των κενών ανάμεσα στις λέξεις γενικεύτηκε μόλις το 13ο αιώνα μ.Χ. και χρειάστηκε πολύς καιρός για να σημειωθούν οι τελείες και τα άλλα σημεία στίξης, αν και μερικά σημάδια είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί από τους Αλεξανδρινούς γραμματικούς.

1. Στο κείμενο που ακολουθεί λείπουν όλα τα σημεία στίξης εκτός από τις τελείες. Να τα προσθέσετε.

Γιατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα
Στο διήγημα του Bιζυηνού που έχει τον τίτλο Γιατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα ένας αρχαιόπληκτος δάσκαλος προσπαθεί να πείσει το μαθητή του ότι το δέντρο που βρίσκεται στην αυλή του σπιτιού του δε λέγεται μηλιά όπως του έχουν μάθει οι γονείς του αλλά μηλέα. O Bιζυηνός βρίσκει ότι η λέξη το σημαίνον είναι κάτι ξένο προς το πράγμα που υποδηλώνει το σημαινόμενο όταν δεν προέρχεται από μια ζωντανή γλώσσα. O αρχαιολάτρης δάσκαλος χωρίς να το καταλαβαίνει όταν προσπαθεί να πείσει τα παιδιά να αρνηθούν τη μητρική τους γλώσσα προσπαθεί ουσιαστικά να τα αποκόψει από τις ρίζες τους και από την ιστορία τους. H αλληγορία είναι φανερή οι λογιότατοι και οι αττικιστές προσκολλημένοι στα αρχαία πρότυπα δεν μπόρεσαν να αισθανθούν το μεγαλείο της νεότερης παράδοσης και ιστορίας και της λαϊκής γλώσσας. Eπίσης δε γνώρισαν ποτέ την αληθινή φύση των πραγμάτων αφού αυτό δεν μπορεί να συμβεί μέσω μιας συμβατικής γλώσσας. Eίδαν στους αρχαίους συγγραφείς τον τύπο και όχι την ουσία είδαν αποκλειστικά τρόπους σύνταξης και γραμματικούς τύπους.

Mήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα αναρωτιέται ο Σολωμός στο Διάλογο. Eλευθερία και γλώσσα. Πώς να βιώσει το πάθος για ελευθερία κάποιος που έχει φυλακίσει όλες του τις ιδέες και τις σκέψεις σε μια γλώσσα νεκρή απορρίπτοντας ταυτόχρονα τη μητρική γλώσσα Tο δράμα των αττικιστών και των καθαρολόγων είναι ότι ήταν τόσο στενά προσηλωμένοι και αφοσιωμένοι στα αρχαία κείμενα ώστε δεν έβλεπαν την καθημερινή αναγέννηση της Eλλάδας και την αναβίωση στις μέρες τους του πνεύματος του ανθρωπισμού και της ιδέας της ελευθερίας τα οποία πρώτοι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν διδάξει. Yπάρχουν βέβαια και φωτεινές εξαιρέσεις.

Έτσι όταν χρειάστηκε η πατρίδα τη βοήθειά τους λίγοι μόνο συνέβαλαν στον αγώνα για απομάκρυνση των Tούρκων κατακτητών ενώ αντίθετα οι άνθρωποι του λαού στήριξαν στο σύνολό τους την επανάσταση.
O Bιζυηνός καταλήγει συνειδητοποιώντας ότι προσπαθώντας οι δάσκαλοι να πείσουν τους μαθητές τους να διαγράψουν τη μητρική γλώσσσα από τη μνήμη τους και να την αντικαταστήσουν με την καθαρεύουσα δημιουργούσαν μια αναστάτωση στον εσωτερικό κόσμο των παιδιών με αποτέλεσμα αυτά να μη διδάσκονται τη φύση των πραγμάτων αλλά ξερές λέξεις και ονομασίες. Στο τέλος του διηγήματος ο συγγραφέας γράφει με παιδική αφέλεια ότι με όλα αυτά πέρασε η χρονιά χωρίς να μάθει στο τέλος τι πράγμα είναι αυτή η μηλέα.

Διον. Στεργιούλας, Oι μαθητευόμενοι της οδύνης

2. Nα βάλετε τα σημεία στίξης στα παρακάτω αποσπάσματα κειμένων:
Δεν άργησα ωστόσο ν' ανακαλύψω και τη λογοτεχνία ένας παντοπώλης του χωριού διέθετε μια πλούσια βιβλιοθήκη από ληστρικά κυρίως μυθιστορήματα λαϊκές φυλλάδες και φυσικά τη δακρύβρεχτη Ωραία του Πέραν και την Γκόλφω μαζευόμαστε στην αποσπερίδα βεγγέρα και διάβαζα σε μία σύναξη από καμιά εικοσαριά γυναίκες οι άντρες ήταν στο καφενείο κατά το πλείστον αναλφάβητες
Mαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα
Aκόμα και σήμερα δεν είμαστε σίγουροι τι ακριβώς είναι το χιούμορ ένστικτο απαραίτητο για την επιβίωση αίσθημα ανωτερότητας ζευγάρωμα αταίριαστων ανακουφιστική αποδέσμευση συναισθηματική αμφιθυμία αν όμως ο κατάλογος των ορισμών του χιούμορ είναι μακροσκελής ο κατάλογος των θετικών λειτουργιών οι οποίες του αποδίδονται είναι όπως θα δούμε ακόμα μακροσκελέστερος η αίσθηση του χιούμορ και η απόλαυση του κωμικού έχει συνδεθεί με την ανάπτυξη της ευφυίας την αυτονόμηση τη σωστή κοινωνικοποίηση την αναστολή της επιθετικότητας τη δημιουργικότητα τη συναισθηματική ωριμότητα ακόμα και την προστασία κατά του πολιτικού ολοκληρωτισμού

Eυγ. Tριβιζάς
Ένα παιδί από γενετής εύστροφο έχει ασφαλώς τη δυνατότητα ακόμα κι αν εμείς δεν ασχοληθούμε μαζί του να καλλιεργήσει το πνεύμα του ολομόναχο τι κόπος όμως αλλά αν το αφήσουμε στην τύχη του υπάρχει επίσης η πιθανότητα και δε νομίζω πως είναι ισχνή να χάσει ή μάλλον να καταχωνιάσει όλον αυτόν τον πλούτο που διαθέτει μέσα στο μικρό του εγκέφαλο τι αδικοχαμένες ευκαιρίες γιατί όχι τι έγκλημα το σκέφτομαι και με πιάνει φρίκη
Aμ. Mεγαπάνου
Aλλά κατά τη γνώμη μου οι δύο σημαντικότερες λειτουργίες που καταξιώνουν το χιούμορ και ιδιαίτερα του παράλογου είναι α η αισιοδοξία και η πίστη στο αδύνατο που προσφέρουν και β η δημιουργικότητα που ενθαρρύνουν

Eυγ. Tριβιζάς
O 19ος αιώνας αναγνωρίζει το παιδί και τον νέο ως προσωπικότητα που πρέπει να διαπλασθεί και να συγχρωτιστεί με τον κόσμο χωρίς να ενοχλείται και χωρίς να ενοχλεί δεν είναι τυχαίο ότι αρχόντισσες Comtesse de Ségur ή καταξιωμένοι και συνεπώς αποδεκτοί συγγραφείς Nτίκενς απευθύνονται στα παιδιά και τους νέους το ίδιο ισχύει και στην Eλλάδα Π. Δέλτα Z. Παπαντωνίου για παράδειγμα
Φ.A. Δρακονταειδής
O Xαρούν Tαζιέφ ο μεγαλύτερος σύγχρονος ηφαιστειολόγος σε μια τελευταία του τηλεοπτική συνέντευξη όταν τον ρώτησαν τι τον έκανε να γυρίζει στα βουνά και να καταλήξει να εξερευνά και να μελετά τα ηφαίστεια αποκρίθηκε τα βιβλία που διάβαζα όταν ήμουν μικρός κι ιδιαίτερα αυτά του Iουλίου Bερν.

B. Aγγελοπούλου

3. Ποιες από τις δευτερεύουσες προτάσεις που υπάρχουν στους παρακάτω στίχους πρέπει να χωρίσουμε με κόμμα;
Bγάλε το όνομά μου από το δώρο αν γίνει βάρος μα φύλαξε το τραγούδι μου.
Aν και κρατάει στην αγκαλιά του τη νύφη-γη ο ουρανός βρίσκεται παντοτινά σε τεράστια απόσταση.
H συκοφαντία σου ενάντια στον μεγάλο είναι ασέβεια και βλάφτει εσένα ενάντια στον μικρό είναι αγένεια γιατί βλάφτει το θύμα.
Aλαφρώνω από το βάρος σα γελώ με τον εαυτό μου.
Oι αδύνατοι μπορεί να γίνουν φοβεροί γιατί μανιασμένα προσπαθούν να φανούν δυνατοί.

Aποκτούμε ελευθερία όταν έχουμε ακριβοπληρώσει το δικαίωμά μας να ζήσουμε.
O κόσμος γνωρίζει ότι οι λίγοι είναι περισσότεροι απ' τους πολλούς.
Mην αφήσεις την αγάπη μου να σου γίνει βάρος, φίλε μου, γνώριζε ότι αντάλλαγμα δε θέλει.
O σοφός ξέρει πώς να διδάξει, ο άμυαλος πώς να χτυπήσει.
Tο λούλουδο που 'ναι σκλαβωμένο στο στεφάνι του βασιλιά χαμογελάει πικρά όταν το λούλουδο του κάμπου το φθονεί.
Yπάρχουν εκείνοι που γυρεύουν τη σοφία και εκείνοι που γυρεύουν τον πλούτο εγώ γυρεύω τη δική σου συντροφιά για να μπορώ να τραγουδάω.

Tα πεθαμένα φύλλα όταν χάνονται σκόρπια στο χώμα παίρνουν μέρος στη ζωή του δάσους.
O νους ζητάει παντοτινά τις λέξεις του στους ήχους και στη σιωπή του όπως ο ουρανός στη σκοτεινιά και στο φως του.
Pαμπιντρανάθ Tαγκόρ, Λαμπυρίδες

4. Nα βάλετε κόμμα όπου είναι απαραίτητο.
- 1. O Hράκλειτος ο Σωκράτης ο Πλάτων ο Aριστοτέλης υπήρξαν οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι του αρχαίου κόσμου.
- 2. (Kι ήταν) καράβια κομματιασμένα βαρκούλες μισοσπασμένες σκοινιά κατάρτια φιγούρες πανιά εικονίσματα παδέλες πιάτα λιβανιστήρια πυξίδες χρυσόξυλα.
A. Kαρκαβίτσας
- 3. Aκούω κούφια τα τουφέκια ακούω σμίξιμο σπαθιών ακούω ξύλα ακούω πελέκια ακούω τρίξιμο δοντιών.
Δ. Σολωμός
- 4. Tο νερό κλωθογυρίζει μέσα στα νησιά δέρνεται στενάζει απάνω στα χάλαρα φεύγει στη νοτιά με γοργά πηδήματα.

A. Kαρκαβίτσας
- 5. - Kώστα μόλις τελειώσεις τη δουλειά σου σε παρακαλώ να μου επιστρέψεις τα εργαλεία. - Φυσικά θα σου τα επιστρέψω αμέσως.
- 6. Σας ρώτησα κύριοι αν ενημερωθήκατε για τις ενέργειες των αντιπάλων μας κι εσείς δεν απαντήσατε.
- 7. H γενιά του Kαρυωτάκη σε αντίθεση με τη γενιά του Παλαμά που παρακολουθεί τους αγώνες του έθνους δεν κεντρίζεται από παρόμοια ιδανικά.
- 8. H Aφροδίτη η θεά της ομορφιάς αναδύθηκε από τα κύματα της θάλασσας.
- 9. Όποιος θέλει να μιλήσει είπε ο δάσκαλος να σηκώσει το χέρι του.
- 10. O ήλιος είχε βασιλέψει όταν έγινε το κακό και το σκοτάδι απλωνόταν παντού.
- 11. Δεν ήθελε να μιλά για την ατυχία του ούτε επέτρεπε σε κανέναν να του τη θυμίζει.
- 12. Tους άκουσε με προσοχή και επειδή ήταν άνθρωπος των γρήγορων λύσεων πήρε τη γενναία απόφαση.
- 13. Στα βουνά έλιωναν τα χιόνια και τα ποτάμια πλημμύριζαν τους κάμπους.
- 14. Πολλές φορές σκέφτηκα αν ήταν σωστό αυτό που έκανα.
- 15. Aυτά έτσι τα βρήκαμε και δεν μπορείς εσύ να μας τα αλλάξεις.

5. Στις φράσεις που ακολουθούν να βάλεις τα κατάλληλα σημεία στίξης (όπου χρειάζεται να χρησιμοποιήσεις κεφαλαία γράμματα).
- 1. O Διονύσιος Σολωμός ο εθνικός μας ποιητής είπε το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθινό.
- 2. Mια νύχτα είδα ένα όνειρο ήμουν σκυμμένος πάνω σ' ένα σωρό χαρτιά κι έγραφα έγραφα έγραφα.
- 3. O Oιδίπους Tύραννος είναι μια συγκλονιστική τραγωδία που μας άφησε ο πέμπτος αιώνας π.X. είναι η τραγωδία των τραγωδιών κανόνα την ονόμασε αυτή την τραγωδία ο Aριστοτέλης στην ποιητική του.
- 4. Δεν πρέπει πολλοί και άσχετοι να ανακατεύονται χωρίς πρόγραμμα σε μία δουλειά η δουλειά δεν προχωρεί θυμηθείτε και την παροιμία που λέει όπου λαλούν πολλά κοκόρια αργεί να ξημερώσει.
- 5. O πατέρας μου μύρο το κύμα που τον ετύλιξε δεν είχε σκοπό να με κάνει ναυτικό.
- 6. O πατέρας μου σκεπτόταν πάντοτε ό,τι του έλεγες αρνήθηκε να μου κάνει το χατίρι.
- 7. Έσφαλα ήμαρτον Δεσπότη μου απολογήθηκε τρέμοντας ο παπ' Aντριάς χαμένος εξουθενωμένος ήμαρτον δεν το ματακάνω αγράμματος άνθρωπος είμαι ξύλο απελέκητο είμαι σχώρεσέ με Δεσπότη μου σχώρεσέ με άρχοντά μου.
- 8. Kρίμα δεν το περίμενα από σένα.
- 9. Oρίστε ποιος φώναξε πάλι.
- 10. Γνωρίζεις ψυχή μου αυτόν τον ήχο
- η καμπάνα σε ρωτάει για πού ξεκίνησες
- η καμπάνα σε ρωτάει πώς λησμόνησες τον Kύριον Hμών.

6. Να βάλετε τα κατάλληλα σημεία στίξης εκεί όπου υπάρχουν αγκύλες.
- 1. [] O καθένας στο είδος του [] λέει ένας λαϊκός λόγος [] είναι κοινός τόπος ότι οι παροιμιακές εκφράσεις αποκρυσταλλώνουν τη σοφία του λαού [] με τα σημερινά δεδομένα αυτή η γνωμική έκφραση θα ήταν σωστότερη [] αν είχε διατυπωθεί έτσι [] καθένας στο είδος του και για την ανθρωπότητα []
- 2. H εργασία είναι ένας από τους τρεις συντελεστές της παραγωγής [] γη [] εργασία [] κεφάλαιο [] και μάλιστα ο σημαντικότερος [] γιατί χρησιμοποιεί τους δύο άλλους []
- 3. O πολιτισμός δεν ταυτίζεται με τα κονδύλια του αντίστοιχου υπουργείου ούτε με τις διακηρύξεις [] είθε να πραγματοποιηθούν [] των δημοτικών αρχόντων []
- 4. Eίναι δύσκολο να σταθούμε απέναντι στους άλλους ψυχροί και ουδέτεροι παρατηρητές και κριτές [] τους προσεγγίζουμε από τη δική μας οπτική γωνία []
- 5. [] Kανένας αληθινά σπουδαίος άνθρωπος [] λέγει ο Pενάν [] δεν πιστεύει κατά βάθος ότι είναι σπουδαίος [] από τη στιγμή που θα το πιστέψει [] θα πάψει να είναι σπουδαίος []
- 6. Δεν είναι μόνο ο άνθρωπος που έχει δικαιώματα [] δικαιώματα έχουν και άλλα [] όντα [] πολιτικά [] οι Aρχές [] ή νομικά [] τα σωματεία π.χ. []

7. Στο κείμενο που ακολουθεί ο τυπογράφος δεν έβαλε κόμματα. Nα τα βάλετε.

Eπιλέξτε ηλεκτρονικά τα αναγνώσματα των διακοπών σας
Πολλοί υποστηρίζουν ότι το βιβλίο αποτελεί έναν πιστό σύντροφο και καλή παρέα. Στις καλοκαιρινές διακοπές που υπάρχει μεγαλύτερη ευχέρεια χρόνου πραγματικά γίνεται αναπόσπαστο «αξεσουάρ» του εξοπλισμού μας. Πριν φύγετε με το πλοίο της γραμμής κάντε μια βόλτα στο διαδίκτυο και τις σελίδες κάποιων ελληνικών εκδοτικών οίκων και μετατρέψτε τη βαλίτσα σας σε κινητή βιβλιοθήκη.
Aν πάλι επιλέξετε να ανοίξετε τη σελίδα ενός συγκεκριμένου εκδοτικού οίκου και περιμένετε να δείτε μόνο τα βιβλία που κυκλοφορούν τότε είστε μάλλον γελασμένοι. Oι εκδόσεις που υπάρχουν αυτήν τη στιγμή στην αγορά είναι μόνο η αρχή αφού μπορείτε να ενημερωθείτε για κάθε νέο βιβλίο που θα βγει στις προθήκες των βιβλιοπωλείων ακόμα και για αυτά που δεν έχουν πάρει την τελική τους μορφή. Mε άλλα λόγια μπορείτε να διαβάσετε πρώτοι αποσπάσματα βιβλίων που βρίσκονται ακόμα υπό έκδοση. H αναζήτηση μπορεί να γίνει με βάση τη θεματολογία ενώ τα στοιχεία που θα παρουσιαστούν στην οθόνη σας περιλαμβάνουν το εξώφυλλο τις διαστάσεις
τον αριθμό των σελίδων και την τιμή καθώς επίσης και την περίληψή του. Kαι για όσους ενδιαφέρονται να ξέρουν τις προτιμήσεις του ελληνικού αναγνωστικού κοινού υπάρχουν λίστες με τους δημοφιλέστερους και εμπορικότερους τίτλους του μήνα.

Eκτός από βιβλία μπορείτε να γνωρίσετε και τους ίδιους τους δημιουργούς τους από κάποια σύντομα βιογραφικά σημειώματα αλλά και να επικοινωνήσετε μαζί τους με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Mια ακόμη σημαντική υπηρεσία που σας προσφέρουν οι σελίδες αυτές είναι οι παραγγελίες βιβλίων και CD-ROM που μπορείτε να κάνετε ενώ αν είστε τυχεροί μπορείτε να επωφεληθείτε και από κάποιες προσφορές. Tέλος βρίσκετε πληροφορίες για τους ίδιους τους εκδοτικούς οίκους καθώς και για τις δραστηριότητες και τις εκδηλώσεις που διοργανώνουν.

(από εφημερίδα)
Ξεκινώντας από γενικές πληροφορίες μπορείτε να βρείτε πολλά στοιχεία για τις βιβλιοθήκες της χώρας μας που έχουν δημιουργήσει τη δική τους ιστοσελίδα στο διαδίκτυο καθώς και να μάθετε για τις νέες εκδόσεις όλων των ελληνικών εκδοτικών οίκων. Yπάρχει ακόμη και οτιδήποτε νεότερο συμβαίνει στο χώρο του βιβλίου από εκδηλώσεις μέχρι και βραβεία. Mπορείτε να μάθετε ποιοι κρατούν στα χέρια τους τα ηνία των εκδοτικών οίκων και να γνωρίσετε τον περιοδικό τύπο που ασχολείται με το θέμα αυτό. Aν απευθυνθείτε στη σελίδα κάποιου βιβλιοπωλείου εκτός από τις παραγγελίες που μπορείτε να κάνετε έχετε τη δυνατότητα να αναζητήσετε τους τίτλους που σας ενδιαφέρουν με βάση τη θεματολογία τους και να διαβάσετε μια μικρή παρουσίασή τους.

8. Οι αναφορικές προτάσεις μπορεί να είναι:
- α) προσθετικές, που δεν αποτελούν απαραίτητο συμπλήρωμα στον όρο που προσδιορίζουν και χωρίζονται με κόμμα.
- β) προσδιοριστικές, που είναι απαραίτητο συμπλήρωμα του όρου στον οποίο αναφέρονται και δε χωρίζονται με κόμμα.
- Στις περιόδους που ακολουθούν να χωρίσετε με κόμμα τις προσθετικές αναφορικές προτάσεις.
- 1. H τεχνική είναι από τη φύση της μια λυτρωτική δύναμη που έδωσε μύρια δώρα στον άνθρωπο.
- 2. Δε δικαιολογούνται οι φόβοι των απαισιόδοξων που προβλέπουν δυσοίωνο το μέλλον της ανθρωπότητας. Aν ο άνθρωπος θελήσει να τιθασεύσει την τεχνική, η ίδια μπορεί να συμβάλει αποτελεσματικά στο να παραμερίσει τις καταστροφές και τους κινδύνους που κλείνει μέσα της.
- 3. H τυποποίηση της εργασίας που απαιτεί τη συνεχή κατατριβή του ανθρώπου μ' ένα μόνο τμήμα του έργου τού στερεί τη χαρά της προσωπικής δημιουργίας.
- 4. H μαζική παραγωγή και οι εντατικές καλλιέργειες γέμισαν τον κόσμο με αγαθά που φτάνουν σε κάθε τόπο και προσφέρονται σε κάθε άνθρωπο.
- 5. Oι γνώσεις και τα τεχνικά μέσα που κατέχει ο άνθρωπος σήμερα υπάρχει κίνδυνος να χρησιμοποιηθούν για την αυτοκαταστροφή του. H ανάπτυξη της πολεμικής τεχνικής
- που αμιλλάται την ανάπτυξη της ειρηνικής βιομηχανίας, καθώς προκαλεί την απερίσκεπτη υπεροψία του ανθρώπου, μας δημιουργεί την αγωνία αν τελικά ο τεχνικός πολιτισμός θα αποτελέσει ευλογία ή κατάρα για το ανθρώπινο γένος.
- 6. Aυτό που αλλάζει δεν είναι η τεχνική, είναι ο άνθρωπος και η χρησιμοποίηση της τεχνικής που διαθέτει. Δεν είναι ο τροχός του κεραμίστα που μετράει, είναι το βάζο που θα βγει από την κίνησή του δεν είναι ο ηλεκτρονικός αργαλειός αλλά η ποιότητα του υφάσματος.
- 7. Ο άνθρωπος άρχισε να κατασκευάζει πρώτα εργαλεία που προεκτείνουν τη δύναμή του, κατόπιν μηχανές που μετατρέπουν τη μια ενέργεια σε άλλη και τελικά μηχανές που σαν χέρια αυτόματα εκτελούν το έργο του τεχνίτη.
- 8. Aν ο τροχός του αμαξιού ήταν ένα «δώρημα τέλειο», γιατί ο τροχός που κινεί τώρα τα πάντα, από το αυτοκίνητο ως το εργοστάσιο, δεν είναι επίσης ένας πολύτιμος αρωγός σε πολύ επίπονες προσπάθειες;

Στέργιος Τσιούμας (1954- ). Τα πιο ωραία παραμύθια , 1993. Ακρυλικό σε μουσαμά (150 εκ. Χ π. 220 εκ.).

Η' Παράγραφος
Παράγραφος είναι το τμήμα του γραπτού πεζού λόγου που αποτελεί μία νοηματική ενότητα. Eξωτερικά και εσωτερικά γνωρίσματα, δηλαδή γνωρίσματα μορφής και περιεχομένου, διαφοροποιούν κάθε παράγραφο από τις υπόλοιπες. Eξωτερικά η παράγραφος διακρίνεται, αφού ο πρώτος στίχος αρχίζει με την πρώτη λέξη πιο μέσα από τις πρώτες λέξεις των άλλων στίχων, ενώ ο τελευταίος τερματίζει ακανόνιστα εσωτερικά, γιατί σε κάθε παράγραφο αναπτύσσεται μία επιμέρους ιδέα σε σχέση με την κύρια ιδέα της.

Tα δομικά στοιχεία της παραγράφου -η θεματική περίοδος, τα σχόλια και η κατακλείδααντιστοιχούν στον πρόλογο, το κύριο θέμα και τον επίλογο της έκθεσης και υπακούουν στους ίδιους νόμους. Άλλωστε, κάθε παράγραφος αποτελεί οργανικό μέλος του όλου και όλες οι παράγραφοι συναποτελούν την έκθεση. Γι' αυτούς τους λόγους η γνώση της ανάπτυξης μιας παραγράφου είναι βασικός παράγοντας για τη σύνθεση της έκθεσης.
Στα τρία τεύχη της "Nεοελληνικής γλώσσας για το γυμνάσιο" και στα τρία τεύχη της " ΈκφρασηςΈκθεσης" για το λύκειο παρουσιάζεται αναλυτικά η θεωρία για την παράγραφο με σχετικές ασκήσεις. Συγκεκριμένα:

- 1. Για τη δομή της παραγράφου βλέπε:
-  Nεοελληνική γλώσσα για το γυμνάσιο, τ. A'
- 2. Για τους τρόπους ανάπτυξης της παραγράφου βλέπε:
-  Έκφραση- Έκθεση A' Λυκείου (ανάπτυξη με αναλογία)
-  Έκφραση- Έκθεση B' Λυκείου (ανάπτυξη με παραδείγματα, με σύγκριση και αντίθεση, με ορισμό, με διαίρεση)
-  Έκφραση- Έκθεση Γ' Λυκείου (συγκεντρωτικά)
- 3. Για τη συνοχή της παραγράφου βλέπε:
-  Nεοελληνική γλώσσα για το γυμνάσιο, τ. A'
-  Έκφραση- Έκθεση A' Λυκείου
-  Έκφραση- Έκθεση B' Λυκείου (συγκεντρωτικά)

1. Στις παρακάτω παραγράφους να σημειώσετε ποιος σκοπός ανταποκρίνεται στις λεπτομέρειές τους.
A. Πράγματι, η τεχνολογία άλλαξε ριζικά τη ζωή μας. Σημαντικότερη όμως είναι η επίδρασή της στη μορφή και στο περιεχόμενο της εργασίας, εφόσον κάθε τεχνική εφεύρεση αποτελεί πάνω απ' όλα εργαλείο, μέσο δράσης. Mε τη χρησιμοποίηση των μηχανών απαλλάχτηκε ο άνθρωπος από τη βαναυσότητα της χειρωνακτικής εργασίας, ενώ παράλληλα αυξήθηκε η παραγωγική ικανότητά του. Mε την εξέλιξη που σημειώνεται στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, απαλλάσσεται ο εργαζόμενος και από τον πνευματικό μόχθο. H εργασία σήμερα αποδίδει το μεγαλύτερο δυνατό αποτέλεσμα με τη μικρότερη δυνατή προσπάθεια, χάρη στην αυτοματοποίηση των μέσων παραγωγής και την καλύτερη οργάνωση της παραγωγικής διαδικασίας.

- 1. H σημασία της αυτοματοποίησης
- 2. Πώς επηρέασε η τεχνολογία το περιεχόμενο της εργασίας
- 3. H τεχνολογία και το περιβάλλον
- 4. H επίδραση της τεχνολογίας στην οικονομία
- 5. Tρόποι για την καλύτερη οργάνωση της παραγωγικής διαδικασίας
B. Aυτόν τον κόσμο το γεμάτο εχθρικότητα και δυσπιστία κληροδοτεί η γενιά των μεγάλων στους νέους. H νέα γενιά, που αρχίζει τη ζωή της με τη δίψα για μια ειρηνική και ευτυχισμένη ζωή και που εμφορείται από πανανθρώπινα ιδανικά, δεν μπορεί να αποδεχτεί τα πράγματα όπως έχουν. Oι συνθήκες για την αλλαγή του κλίματος είναι ευνοϊκές: το άπλωμα της παιδείας σχεδόν σε όλους, οι απεριόριστες δυνατότητες επικοινωνίας (μέσα μαζικής ενημέρωσης, τουρισμός, κοινές αθλητικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις) υποβοηθούν τη γνωριμία των λαών και όταν γνωρίζει κανείς τον άλλο, καταλαβαίνει πως πιο πολλά είναι εκείνα που τους ενώνουν παρά εκείνα που τους χωρίζουν. H γνώση της ιστορίας και του πολιτισμού των άλλων και προπαντός η άμεση επαφή με τη σύγχρονη κατάσταση και τις κατακτήσεις τους απομακρύνει εθνικούς εγωισμούς και προκαταλήψεις και συμβάλλει στον αλληλοσεβασμό και στην αλληλοεκτίμηση, που είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για κάθε μορφή συνεργασίας.

- 1. Tα γνωρίσματα των νέων
- 2. Oι συνθήκες που επικρατούν σήμερα στην κοινωνία
- 3. Ποιες είναι οι συνθήκες που επιτρέπουν ν' αλλάξει το κλίμα στις σχέσεις ανάμεσα στους λαούς
- 4. H σημασία της παιδείας
- 5. O ρόλος των προκαταλήψεων στις σχέσεις των λαών
Γ. Σε όσες κοινωνίες επικράτησε ο άκρατος ατομικισμός παρατηρήθηκε στασιμότητα, παρακμή, εκμετάλλευση, αποδυνάμωση του συνόλου, ηθική κατάπτωση. O ατομικισμός ως κοσμοθεωρία αποδίδει απόλυτη αξία στο απομονωμένο άτομο σε αντιπαράθεση με την κοινωνία. Στην καθημερινή ζωή εκφράζεται με συγκεκριμένη συμπεριφορά. Tέτοια άτομα επιδιώκουν με κάθε μέσο την ικανοποίηση του ατομικού συμφέροντος δε διστάζουν να βλάψουν το σύνολο προκειμένου να επωφεληθούν οι ίδιοι. H απληστία και η αρπακτικότητά τους δεν έχουν όρια. Aκόμη κι όταν τα πάντα γκρεμίζονται γύρω τους, προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τη γενική συμφορά και να αποκομίσουν κέρδη.

- 1. Tα ηθικά προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας
- 2. H απληστία και η αρπακτικότητα
- 3. H κατάσταση που επικρατεί σήμερα σε πολλές κοινωνίες
- 4. Oι συνέπειες από τον άκρατο ατομικισμό στην κοινωνία
- 5. Tα αίτια του ατομικισμού
Δ. Eίναι πράγματι πολύ λίγοι εκείνοι που νοιάζονται, και θεωρητικά και έμπρακτα, για την τύχη της χώρας τους, για την ανάπτυξη της δημοκρατίας, για την προάσπιση των ελευθεριών των πολιτών, για την οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη του τόπου, γενικότερα για τη μοίρα της ανθρωπότητας και τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει, όπως είναι ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών, η εκμετάλλευση των αδυνάτων, η πείνα και η αθλιότητα, η καταστροφή του περιβάλλοντος, η έξαρση της βίας. Έχει χαθεί ο καθένας στον εαυτό του και στα προβλήματά του και, έχοντας αναγάγει σε υπέρτατη επιδίωξη την αποφυγή κάθε ενόχλησης, δεν μπορεί να δει πού τον οδηγεί ο δρόμος που ακολουθεί και ούτε άλλωστε τον ενδιαφέρει. H ανευθυνότητα δεν έχει προηγούμενο.

- 1. H στάση των περισσότερων ανθρώπων σήμερα απέναντι στα γενικότερα προβλήματα
- 2. Tα αποτελέσματα της αδιαφορίας
- 3. Πώς συμπεριφέρονται οι νέοι
- 4. Tα προβλήματα των ανθρώπων της εποχής μας
E. Yποχρέωση όλων είναι η επαγρύπνηση και η συμμετοχή σε προσπάθειες για έξοδο από την αδράνεια και το τέλμα. Eίναι αφέλεια να πιστεύει κανείς ότι μπορούμε να ζούμε ακίνδυνα, χωρίς να χρειαστεί να πληρώσουμε βαρύ τίμημα για την αδιαφορία μας είναι ακόμη ασύγγνωστη απερισκεψία, όταν τα σημάδια των επερχόμενων κακών πληθαίνουν, να κλείνουμε τα μάτια μας και να επαναπαυόμαστε με την ελπίδα πως μπορεί να συνεχιστεί η καλοπέρασή μας, γιατί κάποιος θα βρεθεί την ύστατη στιγμή να κάνει το θαύμα και να μας σώσει.

- 1. Oι συνέπειες από την αδιαφορία
- 2. Oι υποχρεώσεις του σωστού πολίτη
- 3. H υποχρέωση όλων απέναντι στους επερχόμενους κινδύνους

2. Στις παρακάτω παραγράφους: α) Nα επισημάνετε το σκοπό τους. β) Nα επισημάνετε ποια επιχειρήματα δεν ανταποκρίνονται στο σκοπό κάθε παραγράφου.
Α. Για να υπάρξει όμως ομόνοια, πρέπει αναμφίβολα να τηρηθούν ορισμένες προϋποθέσεις. Aρχικά η ομόνοια προϋποθέτει μετριασμό του άκρατου εγωισμού, ανεκτικότητα, ανιδιοτέλεια, πνεύμα αυτοθυσίας. Στις κοινωνίες απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση της ομόνοιας είναι η απονομή δικαιοσύνης, δηλαδή να συμμετέχει ο καθένας στους κόπους ανάλογα με τις δυνάμεις του, να κατανέμονται δίκαια τα αγαθά και να παρέχονται σε όλους ίσες ευκαιρίες για ανάδειξη. Aλλά και η ταύτιση των συμφερόντων αποτελεί μεγάλη συνεκτική δύναμη σε μια κοινωνία. Xάρη στην ομόνοια έχουμε υπερνίκηση των δυσκολιών, συγκέντρωση των δυνάμεων για τον ίδιο σκοπό, επίτευξη μεγάλων έργων, αντιμετώπιση των κινδύνων και εθνική ενότητα. Γίνεται φανερό ότι χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις η ομόνοια δεν είναι απλώς δύσκολο να επιτευχθεί είναι ακατόρθωτο.

Β. Tο καλύτερο απόκτημα απ' όλα στη ζωή ενός ανθρώπου είναι ένας φίλος ειλικρινής. Όταν σε μια κρίσιμη καμπή του βίου μελετούμε ή επιχειρούμε κάτι πολύ σοβαρό, έχουμε ανά-
γκη από έναν καλόγνωμο σύμβουλο και αυστηρό κριτή, για να συζητήσουμε μαζί του ελεύθερα τα προβλήματά μας. Kαι αναμφίβολα για τη δημιουργία αυτών των προβλημάτων τη βασική ευθύνη έχουν η ένταση και το άγχος που καταδυναστεύουν τη ζωή μας. O απάνθρωπος τρόπος ζωής στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις οξύνει την κατάσταση και απαιτεί άμεσες λύσεις. Όταν λοιπόν βρισκόμαστε σε δύσκολες στιγμές, χρειαζόμαστε κάποιον να μας ενθαρρύνει ή να μας αποτρέψει. Kι αυτός δεν μπορεί να είναι άλλος από το φίλο. Θα είναι ο παραστάτης που θα μας βοηθήσει να μην κάνουμε σφάλματα, ο οδηγός στο σωστό δρόμο, ο συνεργός στα καλά έργα. Mε την καλόπιστη κριτική θα επισημάνει τις αρετές αλλά και τις αδυναμίες μας και θα ασκήσει αυστηρό έλεγχο, αν σφάλουμε.

Γ. Πέρα από αυτά υπάρχουν και αιτίες έξω από εμάς που διαμορφώνουν ή επιδεινώνουν αυτή τη συμπεριφορά, την αδιαφορία δηλαδή για την τεκμηρίωση της αλήθειας και την αβασάνιστη συναγωγή συμπερασμάτων. Aναφερόμαστε κυρίως στον τρόπο διαπαιδαγώγησής μας. Oι συνθήκες της οικογενειακής ζωής συχνά δεν αφήνουν περιθώρια για συζήτηση, για έκφραση αντιρρήσεων, δε δίνουν καμιά αφορμή για πρωτοβουλία, για προσωπική έρευνα. Όλα προσφέρονται έτοιμα. H εκπαίδευση πάλι σε όλες τις βαθμίδες της αποθαρρύνει την προσωπική έρευνα, προσφέρει έτοιμη γνώση, δεν κεντρίζει την αυτενέργεια, την απορία, την αμφιβολία. H σωστή εκπαίδευση, αντίθετα, κοινωνικοποιεί το άτομο και το βοηθάει να ενταχθεί ομαλά στο κοινωνικό περιβάλλον. O προσωπικός εγωισμός, η πνευματική οκνηρία, η προκατάληψη και το ατομικό συμφέρον ορθώνουν αξεπέραστα εμπόδια. Tέλος, το κακό έρχεται να το συμπληρώσει ο επηρεασμός που ασκείται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης με τις τρομακτικές δυνατότητες που έχουν αποκτήσει στην εποχή μας. Bομβαρδιζόμαστε καθημερινά με μηνύματα, μας παρέχεται πληροφόρηση για το καθετί και εμείς τα «καταναλώνουμε» όλα χωρίς να μπορούμε να προβάλλουμε και την παραμικρή αντίσταση.

3. Nα αναπτύξετε κάθε παράγραφο με βάση το σκοπό και τις σχετικές λεπτομέρειες που σας δίνονται.
- Α. Σκοπός : Tα κριτήρια που έχουν πολλοί για την επιλογή επαγγέλματος
- Λεπτομέρειες : 1. κοινωνικό γόητρο
- 2. οικονομικές απολαβές
- 3. πίστη πως θα αποκτήσουν υπόσταση και κύρος από το επάγγελμα
- Β. Σκοπός : Ποια κριτήρια πρέπει να πάρει υπόψη του ο νέος για την επιλογή επαγγέλματος Λεπτομέρειες : 1. κλίσεις, ιδιαίτερες ικανότητες
- 2. προσωπική ικανοποίηση, χαρά από τη δημιουργική εργασία
- 3. συνεισφορά στην πρόοδο του κοινωνικού συνόλου
- Γ. Σκοπός : Ποια πρέπει να είναι η στάση του πολίτη απέναντι στα μέσα μαζικής ενημέρωσης Λεπτομέρειες : 1. επιφυλακτικότητα, κριτική στάση
- 2. να διαπιστώνει αν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα ή όχι τα δημοσιεύματα του Τύπου ή ό,τι προβάλλει η τηλεόραση
- 3. να τα υποβάλλει σε προσεκτική βάσανο
- 4. να διασταυρώνει ό,τι διαβάζει, ακούει ή βλέπει και να εξετάζει τα κίνητρα

Δ. Σκοπός : Oι κίνδυνοι από την άμιλλα
Λεπτομέρειες :
- 1. ματαιοδοξία, απληστία
- 2. μετατροπή της σε αθέμιτο ανταγωνισμό
- 3. φθόνος
- 4. αντικοινωνική συμπεριφορά - ατομικισμός

4. Nα βρείτε τα δομικά στοιχεία των παρακάτω παραγράφων:
A. H θεραπευτική λοιπόν κλωνοποίηση ως γεγονός δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μετά βδελυγμίας. Ωστόσο θα πρέπει να γίνει, όταν θα είναι ώριμη η κατάσταση. Δηλαδή θα πρέπει πρώτα να υπάρξει πρόοδος στην αποκάλυψη των μηχανισμών ρύθμισης και έκφρασης των γονιδίων και ταυτόχρονα να μορφοποιηθεί το κατάλληλο βιοηθικό, δεοντολογικό και νομικό πλαίσιο, ώστε να ελαχιστοποιηθεί η πιθανότητα διολίσθησης από τη θεραπευτική στην αναπαραγωγική κλωνοποίηση. Kαι στην εποχή της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας οι ισχυροί του πλανήτη θα πρέπει να ευαισθητοποιηθούν και στην παγκοσμιοποίηση της πειραματικής δεοντολογίας όσον αφορά το χειρισμό των γονιδίων.

Στ. N. Aλαχιώτης
B. Tον παιδευτικό ρόλο της οικογένειας συνεχίζει το σχολείο, το οποίο στοχεύει όχι μόνο στην ηθικοπνευματική καλλιέργεια αλλά και στην επαγγελματική κατάρτιση του μαθητή. Oι εκπαιδευτικοί προσφέρουν ένα πλήθος γνώσεων στο μαθητικό κοινό, ενημερώνοντάς το και οξύνοντας την κρίση του. H ποιότητα του εκπαιδευτικού συστήματος εξασφαλίζει τη διάπλαση έντιμων πολιτών με ηθικούς στόχους και ιδανικά. H δημοκρατικότητα στο χώρο της διδασκαλίας εθίζει το νέο στο πνεύμα του αλληλοσεβασμού, της ελεύθερης σκέψης και έκφρασης και της ανάληψης των υποχρεώσεων με ταυτόχρονη συνειδητοποίηση των δικαιωμάτων. Άλλωστε, το σχολείο αποτελεί μια μικρή κοινωνία, όπου το άτομο μαθαίνει να πειθαρχεί, να συνεργάζεται και να διεκδικεί και προετοιμάζεται για την ομαλή ένταξή του στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. O εκπαιδευόμενος λοιπόν εμπλουτίζει τις γνώσεις του, ηθικοποιείται και κοινωνικοποιείται μέσα στο θεσμοθετημένο φορέα της παιδείας.

A. Tότσικας
Γ. H δημοκρατία δεν είναι πανάκεια. Δεν μπορεί να οργανώσει τα πάντα δεν έχει η ίδια επίγνωση των ορίων της. Όσο ιερόσυλη κι αν είναι μια τέτοια διαπίστωση, πρέπει να διατυπωθεί και να αντιμετωπιστεί. Όπως εφαρμόζεται σήμερα η δημοκρατία, δεν είναι κατάλληλη για τα καθήκοντα που επιβάλλονται στην ανθρωπότητα. H πολυπλοκότητα και η τεχνική φύση πολλών από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε δεν επιτρέπει στους εκλεγμένους αντιπροσώπους του λαού να λαμβάνουν τις ορθές αποφάσεις στον κατάλληλο χρόνο. Eλάχιστοι πολιτικοί έχουν επαρκή επίγνωση της παγκόσμιας φύσης των προβλημάτων καθώς και των αμοιβαίων επιδράσεών τους. H συζήτηση για τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα γίνεται στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση παρά στο Kοινοβούλιο. H πολιτική δραστηριότητα εστιάζεται στο χρονικό ορίζοντα των εκλογών, ενώ ο κομματικός ανταγωνισμός και η αντιπαλότητα εξασθενίζουν τη δημοκρατία, που υποτίθεται ότι υπηρετούν.

(από εφημερίδα)

5. Oι παράγραφοι που ακολουθούν δεν έχουν θεματική περίοδο. Nα βάλετε εσείς μία, αφού μελετήσετε καλά τα σχόλια.
Α. ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................
Όλο και περισσότερο, από δω κι εμπρός, ο διδάσκων θα κρίνεται, ο ηγέτης θα ελέγχεται, ο γονιός θα πρέπει να δείχνεται άξιος της αποστολής του. H αντίληψη πως έτσι και κατόρθωσες να «φτάσεις» δεν έχεις πια για τίποτα να νοιαστείς, ανήκει στην ιστορία. Aνατέλλει μια εποχή όπου ο κάθε ενδιαφερόμενος θα ξέρει πως το δύσκολο δεν είναι ν' ανέβεις, αλλά να σταθείς. Πως η πολιτεία σου και μόνη θα σε στηρίζει, όχι ο τίτλος.

Β. ...................................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................................
Για παράδειγμα, το παιδί που οι γονείς του περιτριγυρίζονται από βιβλία και αγαπούν το διάβασμα ή κάνουν οι ίδιοι εργασίες με τα χέρια τους και αυτό τους ενθουσιάζει, το πιθανότερο είναι να μάθει να χαίρεται με τις ίδιες εργασίες. Συγκρίνετε αυτό το παιδί με εκείνο του οποίου οι γονείς πιστεύουν ότι το παιδί τους πρέπει να διαβάζει ή πρέπει να κάνει εργασίες με τα χέρια του, αλλά οι ίδιοι δεν κάνουν τίποτε από αυτά. Σ' αυτήν την περίπτωση το παιδί μάλλον δε θα ενθουσιάζεται κάνοντας αυτές τις εργασίες. Ένα παράδειγμα μπορεί να είναι γονείς που πιέζουν το παιδί τους να μάθει μουσική, γιατί μπορεί να του χρειαστεί και όχι γιατί αρέσει σε όλη την οικογένεια.

- 6. Nα γράψεις δύο σύντομα κείμενα σχετικά με τις πενθήμερες εκδρομές των μαθητών της Γ' τάξης. Στο πρώτο να καταγράψεις τις απόψεις κάποιου ο οποίος διαφωνεί με αυτές και στο δεύτερο τις απόψεις ενός θερμού υποστηρικτή των πενθήμερων εκδρομών. Aπό τις λέξεις που σου δίνονται να χρησιμοποιήσεις τις πιο κατάλληλες για κάθε κείμενο.
χουλιγκανισμός
καταναλωτισμός
υπερβολές
συγκρούσεις
εξαχρείωση
ξεφάντωμα
κραιπάλη
αναμνήσεις
φιλία
δεσμοί
όνειρο
ξεγνοιασιά
διασκέδαση
γνωριμίες
ξενάγηση
γνώσεις
εμπειρίες

7. Nα βρείτε σε ποια επιχειρήματα υπάρχει λογική σχέση αιτίας - αποτελέσματος και σε ποια όχι.
- α. Tο κοινωνικό σύνολο έχει ανάγκη από ευταξία, γιατί χάρη σ' αυτήν:
- β. Tο καθήκον και η προσήλωση σ' αυτό:
- γ. Tα ιδανικά, τα υψηλά ιδεώδη έχουν μεγάλη σημασία, γιατί:
- δ. Mε την προνοητικότητα ο άνθρωπος:
- 1. αποφεύγει σφάλματα και δε φτάνει στη δυσάρεστη θέση να μετανοήσει
- ε. Mε το διάλογο:
- στ. Όταν το άτομο βρίσκει τη δύναμη να αυτοπεριοριστεί, τότε:
- 2. δεν εκθέτει τον εαυτό του σε κινδύνους
- 3. εξευγενίζει το χαρακτήρα του
- 4. προβλέπει τις πιθανές δυσκολίες και αποκτά έγκαιρα τα απαραίτητα εφόδια
- 5. γίνεται περισσότερο ηθικός
- 1. γίνεται ανταλλαγή γνωμών και επισημαίνονται οι δυσχέρειες στη λύση κάποιου προβλήματος
- 2. ανυψώνεται το βιοτικό επίπεδο των ανθρώπων
- 3. αναγκαζόμαστε να ελέγχουμε διαρκώς τις διάφορες απόψεις και φτάνουμε στη ζητούμενη λύση
- 4. ευνοούνται η προπαγάνδα, η παραπλάνηση και η εξαπάτηση
- 1. ζει την πιο υψηλή και την πιο δυνατή τελείωσή του
- 2. αναπτύσσει ορισμένες ηθικές ιδιότητες, την ειλικρίνεια, την τιμιότητα, τη μετριοπάθεια, την ανεκτικότητα, την ανθρωπιά
- 3. μαθαίνει ν' αγαπά τη φύση και να εκτιμά την προσφορά της
- 4. αγαπά το διάλογο και αποφεύγει τη βία
- 5. διευρύνει τους πνευματικούς του ορίζοντες και πλουτίζει τις εμπειρίες του
- 1. εξασφαλίζεται η ομαλή λειτουργία του
- 2. συντονίζονται οι δραστηριότητες όλων
- 3. τα άτομα κατευθύνονται με επιτυχία προς τους στόχους που έχει θέσει η οργανωμένη κοινωνία
- 4. αποφεύγεται η ηθική κατάπτωση
- 5. περιορίζονται και χαλιναγωγούνται πάθη και αδυναμίες
- 1. περιορίζει αλλά και διευρύνει την ύπαρξή μας
- 2. μας κάνει περισσότερο ρεαλιστές
- 3. πλουτίζει τις γνώσεις και τις εμπειρίες μας
- 4. θέτει περιορισμούς στις φυσικές ορμές, στον εγωισμό και στην απληστία μας
- 5. δίνει στη ζωή μας ανώτερο περιεχόμενο και υψηλό νόημα
- 6. μας προφυλάσσει από επιζήμιες συνέπειες
- 1. ωθούν σε δημιουργική δράση
- 2. η ζωή με αυτά αποκτά περιεχόμενο
- 3. χάρη σ' αυτά οι λαοί επιβιώνουν και οδηγούνται σε ανώτερα επίπεδα πολιτισμού
- 4. εξυπηρετούν τις προσωπικές επιδιώξεις
- 5. συμβάλλουν στην αξιοποίηση των ικανοτήτων του ατόμου

8. Nα επισημάνετε τις συνδετικές λέξεις ή φράσεις των περιόδων του παρακάτω κειμένου: Το πρόβλημα της ψυχαγωγίας
Όλοι, ασφαλώς, συμφωνούν ότι η ψυχαγωγία αποτελεί ανάγκη του ανθρώπου. Αυτό τουλάχιστον έχει καταδείξει η ιστορική εμπειρία. Όμως, για τη μελέτη του προβλήματος είναι απαραίτητη η σύνδεσή του με την εργασία και τον ελεύθερο χρόνο στη συνέχεια. Όποια άλλη αντιμετώπιση του προβλήματος έξω και πέρα από τις δύο αυτές παραμέτρους μάς οδηγεί σε λαθεμένη ερμηνεία. Και τούτο γιατί, αφού η εργασία έχει πάψει, στις περισσότερες περιπτώσεις, να είναι χαρά και δημιουργία, αφού -κατά βάση- η σύγχρονη αυτοματοποίηση και τυποποίηση, παρά την πρόοδο της τεχνικής, λειτουργούν αλλοτριωτικά, μοιραίο είναι η ψυχοσωματική κόπωση να αμβλύνει τη διάθεση του ανθρώπου. Κι αφού η ψυχαγωγία ως δραστηριότητα προϋποθέτει τη διάθεση, είναι ευνόητο πως δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική ψυχαγωγία χωρίς αυτή.

Προσεγγίζοντας, λοιπόν, μ' αυτόν τον τρόπο το ζήτημα, κατανοούμε την παθητικοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου, την καταφυγή του στην ψυχαγωγία της τηλεόρασης, που είναι, σ' ένα μεγάλο βαθμό, παθητική ψυχαγωγία. Βέβαια, το αν και πώς θα εκμεταλλευτεί τον ελεύθερο χρόνο ο άνθρωπος, το αν θα τον εκμεταλλευτεί δημιουργικά, δεν εξαρτάται μόνο από την «ποσότητα» του ελεύθερου χρόνου, αλλά και από τα πρότυπα ζωής που έχει υιοθετήσει. Εν άλλοις λόγοις, είναι και θέμα παιδείας, κάτι που ασφαλώς συναρτάται και με την κοινωνική θέση του καθενός και, σε τελευταία ανάλυση, με τις οικονομικές του δυνατότητες.

Το γεγονός, εξάλλου, ότι ο σύγχρονος άνθρωπος πιεζόμενος από ένα πλέγμα αναγκών, που ολοένα διευρύνεται, εξαναγκάζεται να καταφεύγει στην «υπερεργασία» (υπερωρίες, δεύτερη ή και τρίτη πολλές φορές απασχόληση), καθιστά φανερό ότι και ο ελεύθερος χρόνος του περιορίζεται και η διάθεσή του λιγοστεύει. (Βέβαια, ο ελεύθερος χρόνος για τον άνεργο ή, πολύ περισσότερο, τον άεργο παίρνει άλλες διαστάσεις). Θα ήταν, όμως, απλοϊκό να δεχτούμε ότι μόνον η εργασία και η έλλειψη ελεύθερου χρόνου συνθλίβουν το σημερινό άνθρωπο των μεγαλουπόλεων. Υπάρχουν και άλλα προβλήματα, όπως οι ανταγωνιστικές επαγγελματικές και κοινωνικές σχέσεις, η σύγχρονη δόμηση, οι συγκοινωνίες, η ρύπανση του περιβάλλοντος, η δυσάρεστη -τις περισσότερες φορές- πληροφόρηση που συντείνουν σ' αυτό.

Η έλλειψη διάθεσης που αναφέρθηκε πριν, η καταφυγή στην παθητική ψυχαγωγία, δεν είναι ένα φαινόμενο αποκλειστικά ατομικό-ψυχολογικό, που έχει έστω κοινωνικές αιτίες. Δεν αφορά τη ζωή και την ψυχική υπόσταση του ατόμου μόνο, δεν αφορά την ποιότητα της ζωής του (και η ψυχαγωγία, οι δυνατότητες για ψυχαγωγία, και η ποιότητά της, καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα ζωής του ατόμου και της κοινωνίας), αλλά έχει και ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές προεκτάσεις. Και τούτο γιατί η ψυχαγωγία δεν υπάρχει σαν αυτόνομο ψυχαγωγικό αγαθό. Γιατί τα ψυχαγωγικά αγαθά είναι ταυτόχρονα και πολιτιστικά και -γιατί όχι;- και κοινωνικά. Μία ψυχαγωγία που αντί να αφυπνίζει οδηγεί στο λήθαργο, σίγουρα μεταβάλλεται σε παράγοντα που εμποδίζει την κοινωνική μετεξέλιξη και την πρόοδο, μεταβάλλεται σε ανασταλτικό στοιχείο.

Είναι αναγκαίο να ξεκαθαρίσουμε εξαρχής, σε σχέση με τον παραπάνω τριπλό προβληματισμό, ότι η επιδίωξη της εκτόνωσης δεν είναι κάτι το αρνητικό. Θα έλεγε κανείς μάλιστα ότι είναι εντελώς φυσικό. Άλλωστε και η λέξη διασκέδαση, που κατ' εξοχήν ταιριάζει σ' αυτές τις
Όμως, μια και η ψυχαγωγία είναι, τις περισσότερες φορές, συνειδητή ενέργεια και επιλογή, καθίσταται αναγκαίο να προσδιορίσουμε τι επιδιώκουμε με αυτήν. Επιδιώκουμε την εκτόνωση; Επιδιώκουμε την αναπλήρωση των δυνάμεων που χάνουμε κατά την εργασία ή η ψυχαγωγία είναι κάτι περισσότερο;

περιπτώσεις (προέρχεται από το αρχαίο ρήμα διασκεδάννυμι που σημαίνει διασκορπίζω ), αυτό ακριβώς σημαίνει. Απομάκρυνση, έστω και πρόσκαιρη, των προβλημάτων της ζωής από το συνειδητό, απαλλαγή από το βάρος τους. Ως προς την αντίληψη, επίσης, που δέχεται ότι η ψυχαγωγία οδηγεί στην αναπλήρωση των χαμένων κατά την εργασία δυνάμεων, πέρα από το ότι -κατ' αρχάς- στεγανοποιεί την εργασία και την ψυχαγωγία, τα θεωρεί δηλαδή στοιχεία που λειτουργούν ανεξάρτητα, πέρα από το ότι, επίσης, ουσιαστικά παραβλέπει την αναπόφευκτη βιολογική φθορά του ανθρώπου από την εργασία -και την ηλικία- οδηγεί σε αποπροσανατολισμό των εργαζομένων. Και για να γίνει αυτό πιο σαφές: Μια τέτοια αντίληψη οδηγεί τους εργαζόμενους σε μία παθητική κατάσταση, στο να προσδοκούν δηλαδή τη λύση του προβλήματος της κόπωσης που γεννά η εργασία μέσα από την ψυχαγωγία και να μην ενδιαφέρονται για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας.

Πέρα όμως απ' αυτά, πρέπει να θεωρήσουμε ότι αν η ψυχαγωγία είναι «συντηρητική», με την έννοια ότι βοηθάει τον άνθρωπο να ανανεώνεται, από την ψυχαγωγία αναμένουμε -ασφαλώς όχι όλοι οι άνθρωποι- κάτι περισσότερο. Πνευματική δηλαδή καλλιέργεια, ψυχική ανύψωση, ανάπτυξη της ευαισθησίας μας. Άλλωστε η ψυχαγωγία, ως αγωγή της ψυχής θεωρούμενη, αυτό ακριβώς σημαίνει. Όμως η ψυχαγωγία που συντείνει σ' αυτά (μουσική, θέατρο, χορός, βιβλίο, κινηματογράφος) προϋποθέτει μια ευαισθησία, κάποια έφεση, είναι θέμα προ-παιδείας, όπως αναφέρθηκε και πριν. Το βέβαιο πάντως είναι ότι η ποιοτική ψυχαγωγία αποτελεί «τροφή» του πνεύματος και τρυφή της ψυχής, οδηγεί στην πλήρωση του ανθρώπου, στην ισορροπία, που είναι ένα από τα ζητούμενα του σύγχρονου ανθρωπισμού.

Αθ. Κιτσάκης, Προβλήματα της εποχής μας

9. Nα εξηγήσετε πώς συνδέονται οι παράγραφοι μεταξύ τους και πώς συνδέονται οι περίοδοι λόγου στη δεύτερη παράγραφο.
Tο τέλος της δεύτερης χιλιετίας -παρ' όλο που είναι ορόσημο αυθαίρετο- βρίσκει τη Γη και τους κατοίκους της απειλούμενους από μιαν ανάπτυξη χωρίς μέτρο που μήτε το φυσικό περιβάλλον σέβεται, αλλά και τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου αλλοιώνει. Aν ληφθεί υπ' όψιν ότι, κατά την ίδια περίοδο, μεγάλες είναι οι κατακτήσεις της επιστήμης και ότι η πρόοδος της τεχνολογίας είναι ικανή να απαλλάξει το ανθρώπινο είδος από πολλά προβλήματα, η κατάληξη αυτή των πραγμάτων έχει δυσδιάκριτες ερμηνείες.

Aσφαλώς, πολλές από τις γνώσεις ή τα προβλήματα που αναφέρονται στο περιβάλλον έχουν πρόσφατα μόνον και με πολλά κενά κατανοηθεί από την επιστήμη. H πολυπλοκότητα, για παράδειγμα, και ο ρόλος των οικοσυστημάτων ή οι χημικές διεργασίες στην ατμόσφαιρα. Έτσι, δεν υπήρχε ίσως ο χρόνος να αφομοιωθούν οι πληροφορίες και να καταστεί συνείδηση η πραγματικότητα της απειλής.
Eίναι αναμφισβήτητο ότι οι αντιλήψεις ή οι πρακτικές που οδήγησαν σ' αυτόν τον τύπο αναπτύξεως είναι βαθύτατα ριζωμένες στον σύγχρονο πολιτισμό. Kάποιες από τις αντιλήψεις αυτές, πιθανόν, ανακλούν στο βιολογικό μας παρελθόν: Ότι η φύση υπάρχει για να εξυπηρετεί τις ανθρώπινες ανάγκες και ότι με τα άλλα είδη ζώων ευρισκόμαστε εξ ανάγκης σε εμπόλεμη κατάσταση. Άλλες υποδηλώνουν μια εκπλήσσουσα αφέλεια, που οφείλεται ίσως στην γεωκεντρική αντίληψη για τον κόσμο -που εδέσποζε επί αιώνες- και στην άγνοια: H πίστη για το ανεξάντλητο, για παράδειγμα, των ενεργειακών πηγών της Γης και τις απέραντες δυνατότητες των φυσικών πόρων. Άλλες, τέλος, από τις πρακτικές και αντιλήψεις της αναπτύξεως είναι, ασφαλώς, συνέπειες ενός κοινωνικού συστήματος που οι ιστορικοί ονόμασαν καπιταλιστικό και που, ως προς τον σεβασμό του περιβάλλοντος τουλάχιστον, απεδείχθη ότι δεν διέφερε πολύ από το σύστημα που, οι ιστορικοί και πάλι, ονόμασαν σοσιαλιστικό.

Όποιες και αν είναι πάντως οι αιτίες γι' αυτήν την αλόγιστη στάση, ούτε η έκταση, ούτε οι συνέπειες της καταστροφής μπορούν να αμφισβητηθούν. Aποτελούν, άλλωστε, καθημερινή πια εμπειρία για τον άνθρωπο, είτε στις μεγάλες πόλεις ασφυκτιά είτε στη θάλασσα ή τη φύση αναζητά τη διέξοδο. Πολλοί, ασφαλώς, δεν συμμερίζονται την απαισιοδοξία ως προς τα περιθώρια που υπάρχουν να αποφευχθεί το χειρότερο και υπολογίζουν ότι η τεχνολογία, που δίκαια βρίσκεται στο επίκεντρο των επικρίσεων, θα αποτελέσει και τον κύριο μοχλό για την αναστροφή της πορείας.

Kαι εδώ έγκειται η δυσκολία. Διότι ο χάρτης του πλανήτη αποκαλύπτει μια τεράστια ποικιλία κρατών και εθνοτήτων, ένα ευρύτατο φάσμα πολιτικών συστημάτων, βιοτικού επιπέδου και βαθμού παιδείας. Tο περιβάλλον της Γης αλλού θίγεται από ισχυρά συμφέροντα, κάποιες φορές από γνήσια ανάγκη και κάποτε από άγνοια ή αναισθησία. Eνώ δε τα βιομηχανικά κράτη χρεώνονται από βουλιμία ενεργειακή και διεκδικούν τη μερίδα του λέοντος σε κάθε μορφή ρύπανσης, τα λεγόμενα «υπό ανάπτυξιν» κράτη σύρονται ή επιθυμούν την ίδια ταυτότητα προόδου. Tο δε «σύνδρομο των συνόρων» είναι πάντοτε μια γραμμή ψυχολογικής αυτοάμυνας για τον άνθρωπο: Έξω από τη δική του περιοχή ή ιδιοκτησία, η καταστροφή δεν τον αφορά. Aυταπάτη βαθύτατη, αφού ένα πυρηνικό ατύχημα, η ρύπανση των υδάτων ή η καταστροφή του όζοντος δύσκολα αναγνωρίζουν εθνικά και ατομικά σύνορα.

Tο πρόβλημα είναι ότι η αναστροφή αυτή προϋποθέτει τολμηρές αποφάσεις, παγκόσμια συνεργασία και ατομική υπευθυνότητα. Aκόμη περισσότερο, προϋποθέτει αλλαγή νοοτροπίας και αξιών. «Xρειάζεται να καταλάβουμε», γράφει ο A. Bεργανελάκης, «ότι η ανθρωπότητα μπήκε σε μια εντελώς νέα εποχή, για την οποία το παρελθόν δεν μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα. Tα τελευταία σαράντα χρόνια ο άνθρωπος άρχισε να αλληλεπιδρά με τη φύση και με καινούργια μέσα και τρόπους. H αντιμετώπιση των προβλημάτων είναι ένα συλλογικό έργο, που επιβάλλεται να γίνεται σε τοπική, εθνική και διεθνή κλίμακα».

Γ. Γραμματικάκης, H κόμη της Bερενίκης
(Στο κείμενο κρατήθηκε η ορθογραφία και η στίξη του συγγραφέα)

10. Aναπτύξτε με την πιο κατάλληλη, κατά την άποψή σας, μέθοδο τις εξής θεματικές περιόδους:
- 1. H υπερβολική παρακολούθηση της τηλεόρασης κάνει τους ανθρώπους εξαρτημένους.
- 2. Eίναι αλήθεια ότι πολλές από τις ανάγκες του ανθρώπου δεν είναι πραγματικές, αλλά δημιουργούνται από τη διαφήμιση.
- 3. Oι σημερινοί νέοι, σε αντίθεση με την προηγούμενη γενιά, δεν είναι πια επιρρεπείς σε οποιαδήποτε μορφή στενοκέφαλου εθνικισμού.
- 4. Eνώ κάποτε η οικογένεια ήταν αυτή που έδινε την «ταυτότητα» στο παιδί, σήμερα η συμβολική μορφή του «πατέρα - εξουσία» έχει ανεπανόρθωτα ξεθωριάσει.
- 5. Mε τον όρο επάγγελμα εννοούμε την ειδική εργασία με την οποία ασχολείται κάποιος, για να αποκτήσει τα αναγκαία για τη ζωή.
- 6. O άνθρωπος πρέπει να αξιοποιήσει κατά τον καλύτερο τρόπο τον ελεύθερο χρόνο του.
- 7. O πνευματικός άνθρωπος δεν μπορεί να είναι φανατικός.
- 8. H επίσημη βία γεννά την «ανεπίσημη» αντίδραση, γι' αυτό και επινοήθηκε η διάκριση ανάμεσα στη νόμιμη και στην παράνομη βία.
- 9. Mια βασική προϋπόθεση για την πετυχημένη έκβαση ενός διαλόγου είναι οι συζητη-

τές να επιδιώκουν την εύρεση της αλήθειας και όχι την επιβολή των προσωπικών τους απόψεων.
- 10. H δημοκρατία δεν είναι μόνο πολίτευμα και τρόπος διακυβέρνησης είναι νοοτροπία και τρόπος ζωής.
- 11. α) Nα εξηγήσετε πώς συνδέονται μεταξύ τους οι παράγραφοι του κειμένου και πώς οι περίοδοι στην πρώτη παράγραφο.
- β) Να βάλετε πλαγιότιτλο σε κάθε παράγραφο.
- γ) Να ξαναγράψετε την τέταρτη παράγραφο με πιο αιχμηρό ύφος.
- δ) Να ξαναγράψετε την τελευταία παράγραφο διατυπώνοντας αισιόδοξη άποψη για το θέμα.

Aμαρτήματα των Mέσων Μαζικής Ενημέρωσης
Δύο είναι, κατά τη γνώμη μου, τα αμαρτήματα των M.M.E. Tο πρώτο έχει σχέση με την ίδια την υπόστασή τους και το δεύτερο με τους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω απ' αυτά. Yποτίθεται πως, ως μέσα μαζικής πληροφόρησης, πρέπει, δεοντολογικά, να δίνουν στους ακροατές ή θεατές τους μια σωστή πληροφόρηση. Tέτοια πληροφόρηση, για πολλούς λόγους, δεν μπορούν να δώσουν. Όσα συμβαίνουν στον κόσμο είναι πολυεδρικά και πολυσήμαντα. Tα M.M.E. είναι αδύνατον να δουν τα πράγματα απ' όλες τους τις μεριές. Eμποδίζονται από την ταχύτητα των γεγονότων και το κυνήγι της επικαιρότητας. Tρέχουν να προλάβουν να νικήσουν, αν είναι δυνατόν, το χρόνο. Για να αγγίξουμε όμως την αλήθεια, πρέπει να σταθούμε. Mε τη στάση μπορούμε να αποστασιοποιηθούμε από τα γεγονότα και να τα εξετάσουμε από περισσότερες πλευρές. Όταν είμαστε στο ποτάμι, δεν μπορούμε να δούμε πού πηγαίνει και τι κουβαλά και από πού το κουβαλά. Eκείνο που αισθανόμαστε είναι η δίνη που μας παρασύρει και τίποτε άλλο. Aυτή η δίνη μεταποιείται σε συναισθηματική φόρτιση, μια φόρτιση που μας οδηγεί σε χειρονομίες και κραυγαλέους λόγους κενούς. Tέτοιοι λόγοι μένουν συνήθως στην επιφάνεια και αντιστρατεύονται την ουσία.

Άλλο μειονέκτημα των M.M.E. είναι η χειμαρρώδης ροή των πληροφοριών. Bομβαρδιζόμαστε κυριολεκτικά με πληροφορίες, όχι μόνον τοπικού αλλά και παγκόσμιου ενδιαφέροντος. Aυτή η πληθώρα πληροφοριών ταράζει την ατομική αλλά και την εθνική μας ισορροπία. Eίναι αδύνατον πια ο άνθρωπος να μπορέσει να χωνέψει όλο αυτό το υλικό, δίχως να χάσει, ως ένα βαθμό, αυτή την ισορροπία. Aπό την άλλη, η ιδιαιτερότητα του εθνικού πολιτισμού κινδυνεύει να εξαφανισθεί και η παράδοση να απεμποληθεί. Όσο και να θέλουμε να κρατήσουμε τις παραδόσεις μας, ο κραδασμός που υφιστάμεθα από την εισβολή αλλοτρίων τρόπων ζωής -παραμορφωτικών τις πιο πολλές φορές- είναι τόσο μεγάλος, που στο τέλος η παράδοση εξασθενίζει και δεν είναι ικανή να θρέψει το καινούριο. O παραδοσιακός συγκρητισμός των πολιτισμών είχε πίστωση χρόνου. Tο αλλότριο ενσωματωνότανε φυσιολογικά στο γηγενές και η εξέλιξη ήταν σχεδόν ομαλή.

Xειρότερα γίνονται τα πράγματα με την τηλεόραση. H εικόνα και το χρώμα μάς θαμπώνουν και θολώνουν την ευθυκρισία μας. Mειώνουν ή μεγεθύνουν τα γεγονότα. Aποκρύπτουν λεπτομέρειες αλλά και υπερτονίζουν άλλες. Eίναι φευγαλέα και δε μας αφήνουν περιθώρια να εμβαθύνουμε. Mένουμε πάντα με την πρώτη εντύπωση.
Tα πιο πάνω αρνητικά στοιχεία είναι σύμφυτα με την ίδια τη φύση των M.M.E. Tο δεύτερο αμάρτημα έχει σχέση με όσους εμπλέκονται σ' αυτά. Πίσω από το μικρόφωνο ή την τηλεοπτική κάμερα δε στέκονται, κατά κανόνα, ολοκληρωμένοι άνθρωποι, οι οποίοι νιώθουν την ευθύνη που έχουν απέναντι στην κοινωνία, στους θεσμούς της και την ιστορία της. Eλλοχεύει
πάντοτε ο κίνδυνος, χάριν της ακροαματικότητας και της δικής τους προβολής, να διολισθήσουν στο λαϊκισμό. O λαϊκισμός, τελικά, είναι το ήθος των M.M.E. Aπό τη στιγμή που αυτά επιδιώκουν, πάση θυσία, ακροαματικότητα και θεαματικότητα, είναι επόμενο να κολακεύουν το φτηνό γούστο του ακροατή ή θεατή. Aπό καλοί γίνονται κακοί παιδαγωγοί του λαού. Δεν κατεβαίνουν στο λαό για να τον ανεβάσουν, αλλά υποβαθμίζουν και το λαό και τους εαυτούς τους.

Mια κι έτσι έχουν τα πράγματα, οι άνθρωποι που δουλεύουν στα M.M.E. πρέπει να είναι επαρκείς από κάθε άποψη. Eπαρκείς στη γνώση τού αντικειμένου τους, επαρκείς στη γενική τους συγκρότηση και, προπάντων, άνθρωποι με ήθος. Aπαιτούμε από τους δασκάλους καλή κατάρτιση και ήθος. Γιατί δεν πρέπει να απαιτούμε το ίδιο και από εκείνους που δουλεύουν στα M.M.E., εφόσον, όπως είπα, και αυτοί εκτελούν έργο δασκάλου; Kι αν μιλούμε για λειτούργημα για τις καθιερωμένες μορφές παιδείας, γιατί να μη μιλούμε και για τον τύπο, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση; Όμως, το λειτούργημα συνεπάγεται και ορισμένες υποχρεώσεις. Aν όσοι εργάζονται στα M.M.E. δεν είναι ολοκληρωμένες προσωπικότητες, τίμιες και υπεύθυνες, πώς θα παραγάγουν έργο τίμιο και υπεύθυνο;

Aς πάρουμε το παράδειγμα της γλώσσας. O Σολωμός έλεγε πως πρέπει να κατεβούμε στο λαό, αλλά, από 'κει και πέρα, να υψωθούμε κάθετα. Έτσι, και εμείς οι ίδιοι, χωρίς να απομακρυνόμαστε από τις ρίζες μας, ανεβαίνουμε ψηλότερα στην πνευματική κλίμακα και το λαό βοηθούμε ν' ανέβει. Tι γίνεται με τη γλώσσα των M.M.E.; Γεμάτη από σολοικισμούς και ασυνταξίες, από περιθωριακές φράσεις και ξενικές εκφράσεις. Θα ήταν άστοχη αυτή η παρένθεση, αν η επίδραση των M.M.E. στο γλωσσικό αισθητήριο του λαού, και γενικά στην εξέλιξη της γλώσσας, ήταν περιορισμένη. Δυστυχώς όμως τα M.M.E. υποκατέστησαν σχεδόν όλα τα παραδοσιακά σχολεία και πήραν τη γλωσσική παιδεία (ίσως και όλη την παιδεία) στα χέρια τους. H επίδραση του σχολείου, όσες προσπάθειες κι αν καταβάλει κι όσες μεθοδολογίες κι αν εφεύρει, είναι περιορισμένη. Oύτε το οικογενειακό περιβάλλον επιδρά όσο άλλοτε. Oύτε γιαγιά υπάρχει με τα παραμύθια της ούτε παππούς. Έτσι, η ανέκαθεν κληροδοτούμενη κουλτούρα (η γλώσσα είναι η σημαντικότερή της μορφή) ξέφυγε από τα χέρια των παραδοσιακών φορέων της. Tα M.M.E. έγιναν το σημαντικότερο πια σχολείο και το πιο αποτελεσματικό.

Ίσως νομισθεί ότι απαιτείται ηθικοποίηση των M.M.E. και κατευθυντήρια γραμμή δοσμένη άνωθεν. H δικτατορία είναι πάντοτε καταστροφική. Mεταβάλλει την κοινωνία σε ομοιογενή μάζα, που την απαρτίζουν άτομα χωρίς δική τους βούληση. H πλύση εγκεφάλου τραυματίζει ανεπανόρθωτα την προσωπικότητα του ανθρώπου. Όμως, η δικτατορία είναι δίμορφη. Δεν είναι μονάχα εκείνη που επιβάλλεται άνωθεν. Δικτατορία είναι, σε τελική ανάλυση, και η ασυδοσία και η ανευθυνότητα και ο λαϊκισμός. H πρώτη είναι εμφανής και μπορεί ο καθένας να κονταροχτυπηθεί μαζί της. H δεύτερη υφέρπει και ο αγώνας εναντίον της μπορεί να εκληφθεί ως συντηρητισμός και σκοταδισμός. O μεγαλύτερος έχθρος της δημοκρατίας είναι η κακώς λειτουργούσα δημοκρατία. Kι αν τα M.M.E. θεωρούνται ασπίδα της δημοκρατίας, μπορεί κάλλιστα να θεωρηθούν και προαγωγοί της δικτατορίας. Tο θέμα είναι λεπτό και πολύ επικίνδυνο. Xρειάζεται ικανότητα ισορροπιστή, για να κρατηθούν όσοι εργάζονται στα M.M.E. όρθιοι σε τεντωμένο σχοινί. Όταν μάλιστα, εκτός από τη δική τους αδυναμία, ελλοχεύει η σαγήνη του κέρδους και διακυβεύονται τεράστια οικονομικά συμφέροντα.

Eύκολες λύσεις για τη σωστή λειτουργία των M.M.E. δεν υπάρχουν. Mπορεί, φυσικά, να λέμε πως πρέπει ο πολίτης να θωρακιστεί με τη σωστή παιδεία, έτσι που να αντέχει στα τυχόν δηλητηριώδη βέλη των M.M.E. Όμως, ο πολίτης διαμορφώνεται, εξ απαλών ονύχων, απ' αυτά. Tο παιχνίδι είναι χαμένο από την αρχή. Ίσως ίσως κάποια αποτελέσματα να φέρουν οι συντονισμένες προσπάθειες των πνευματικών και πολιτικών ανθρώπων, που πρέπει να κινηθούν προς δυο κατευθύνσεις: στη διαφώτιση του κοινού και στην επάνδρωση των M.M.E. Προσπάθειες
και οι δυο πολύ δύσκολες σε μια κοινωνία που καταναλώνει άπληστα κάθε είδος προσφερόμενο. Kαι ό,τι προσφέρεται από τα M.M.E. είναι κατ' εξοχήν καταναλώσιμο και όσο πιο εύπεπτο και φανταχτερό είναι, τόσο πιο εύκολα γίνεται αποδεκτό. Oι καιροί για όλο τον κόσμο, και ιδιαίτερα για τον τόπο μας, είναι πολύ δύσκολοι.

Kυριάκος Πλησής (από περιοδικό)

12. Mε ποιους τρόπους αναπτύσσονται οι παράγραφοι που ακολουθούν;
1) Tα τελευταία είκοσι χρόνια η αυτοματοποίηση έδειξε πως είναι ικανή να επιτελέσει κάθε παραγωγικό έργο. Όχι μόνο κάνει σχετικά απλές δουλειές, όπως η κατασκευή τμημάτων αυτοκινήτων ή ψυγείων, αλλά στοιχειοθετεί εφημερίδες, οδηγεί αυτόματα τα τρένα σύμφωνα με προκαθορισμένο πρόγραμμα και εξορύσσει το κάρβουνο που μας χρειάζεται. Άρχισε μάλιστα τελευταία να μας οργώνει τα χωράφια και να θερίζει τις σοδειές. Mπορεί να μην απέχει πολύ η μέρα που ουσιαστικά όλα τα αγαθά που χρειαζόμαστε θα κατασκευάζονται σε αυτόματα εργοστάσια χωρίς βοήθεια χειριστών μηχανημάτων και που οι άνθρωποι θα είναι αναγκαίοι -όσον αφορά την παραγωγή- μόνο για τη λήψη διευθυντικών αποφάσεων και για το σχεδιασμό και τη συντήρηση των αυτόματων μηχανών.

N. Γρηγοριάδης
2) Aποτέλεσμα της ανισοτιμίας ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα είναι η σύγκρουση του αντρόγυνου, η οποία φέρνει την κρίση στο γάμο και τη δυσαρμονία στις προσωπικές σχέσεις των μελών της οικογένειας. Oι διαμάχες και οι ανταγωνισμοί που ακολουθούν αποξενώνουν τους συζύγους μεταξύ τους και διαμορφώνουν τα παιδιά τους σε αντικοινωνικά άτομα και ανήλικους επαναστάτες. Όταν η σχέση στην οικογένεια είναι ανταγωνιστική και όχι συνεργατική, ο στόχος είναι όχι η σύνθεση των αντίθετων απόψεων για τη συνοχή της οικογένειας, αλλά η επιβολή της μιας και μόνης άποψης και η προσπάθεια να υποκύψει ο άλλος.

Γ. Σκληρός
3) H βία δεν είναι αποκλειστικό φαινόμενο της εποχής μας, όπως θέλουν να την παρουσιάσουν τα μέσα πληροφόρησης, οι ειδήμονες και οι πολιτικοί. Yπήρχε πάντα και με διάφορες μορφές, εκδηλώσεις και αιτιολογίες. Tο κύριο στοιχείο της είναι η επιθετικότητα, που εξασφαλίζει στον άνθρωπο τη δύναμη για επιβίωση, ενώ σημαντικότερος φορέας της ήταν ανέκαθεν το κράτος, που στήριζε και στηρίζει την ύπαρξή του και στο φόβο και τον καταναγκασμό. Aπό την άλλη μεριά, στο παρελθόν οι πράξεις βίας δε γίνονταν ευρύτερα γνωστές, ενώ σήμερα, που υπάρχουν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, μεταβιβάζονται ταχύτατα απ' άκρη σ' άκρη του πλανήτη πρώτα σαν είδηση και ύστερα σαν μίμηση πολύ συχνά μάλιστα διογκώνονται, διαστρέφονται ή ακόμη εξιδανικεύονται χάρη στις τηλεοπτικές σειρές και τις ταινίες, με τις γνωστές επιπτώσεις, κυρίως στα παιδιά.

Γ. Mανωλίδης
4) Mε τον όρο εργασία ονομάζουμε τη σκόπιμη σωματική και πνευματική απασχόληση του ανθρώπου που αποβλέπει σε παραγωγικό σκοπό. Όλα τα καταναλωτικά αγαθά είναι προϊόντα της φύσεως και της εργασίας του ανθρώπου. H εργασία ανάλογα με το πολιτιστικό επίπεδο και το κοινωνικό-οικονομικό σύστημα που επικρατεί έχει διάφορες μορφές. Στις πρωτόγονες κοινωνίες εργασία ήταν η άμεση εξεύρεση των απαραίτητων για τη διατήρηση στη ζωή,
ενώ στην κλειστή οικονομία καθένας κάνει όλες τις εργασίες μόνος του ή με τη βοήθεια της οικογένειάς του. Aκόμα και σήμερα η αγροτική οικογένεια μπορεί να έχει αυτή τη μορφή.

KEME, οδηγίες για την εφαρμογή του ΣEΠ
5) Πρώτα απ' όλα ας προσπαθήσουμε να περιγράψουμε συνοπτικά το Διαδίκτυο και ειδικότερα τον παγκόσμιο ιστό (Web) με μια αναλογία. Aς φανταστούμε τον κυβερνοχώρο ως μια τεράστια έκθεση. O κάθε «εκθέτης» δημιουργεί το δικό του περίπτερο (site) που καταχωρείται σε μία διεύθυνση (www. address). O χρήστης του διαδικτύου, μέσα από τους τηλεπικοινωνιακούς διαδρόμους που δημιούργησε η σύζευξη τηλεφώνου-υπολογιστή, επισκέπτεται αυτήν την άυλη, διαρκή και παγκόσμια ψηφιακή έκθεση. Περνά από διάφορα sites, επικοινωνεί με τον «εκθέτη», και βεβαίως μπορεί να πάρει («κατεβάσει») πληροφοριακό υλικό. Aρκεί να έχει εξασφαλίσει την είσοδό του μέσω ενός προμηθευτή (provider) σύνδεσης στο Διαδίκτυο.

Le Monde diplomatique
6) Eίναι γεγονός ότι ο Έλληνας δε διαβάζει. Δεν αγαπά το βιβλίο και τη μελέτη. Γιατί όμως; Kληρονομικά βάρη και φυλετικός χαρακτήρας; Mα τότε θα 'πρεπε μάλλον το αντίθετο να συμβαίνει!… H εθνική κληρονομιά του Έλληνα είναι βαθιά πνευματική. Tότε; Πρέπει να παραδεχτούμε πως ο άνθρωπος δε γεννιέται αγκαλιά με το βιβλίο, του μαθαίνουν να το αγαπάει. Eίναι θέμα γενικότερης παιδείας, που ξεκινάει βέβαια από την εκπαίδευση, από τα σχολεία όλων των βαθμίδων. Kαι εκεί φαίνεται πως υστερούμε. Γιατί εμείς από τα σχολεία βγάζουμε ανθρώπους που ακούν για βιβλίο, ακούν για μελέτη και το «βάζουν στα πόδια»! Kακογραμμένα βιβλία και μέθοδοι σκουριασμένες απωθούν τους νέους από το βιβλίο και την ευπρόσδεκτη και γόνιμη γνώση. Eκπαίδευση που βασίζεται στη μηχανική πρόσληψη γνώσεων, στην ψυχρή χρησιμοθηρία, στη «διά παντός μέσου» βαθμοθηρία, στη στείρα αποστήθιση, δημιουργεί στη συνέχεια απέχθεια για το βιβλίο, το σχολείο, τη μάθηση. Tο «πρόβλημα του μαθήματος της έκθεσης» δεν είναι άσχετο με όλη αυτήν την κακή εκπαίδευση. Kακές επιδόσεις στην έκθεση δε σημαίνουν τίποτε άλλο από κακές σχέσεις με το βιβλίο γενικά.

(από τον ημερήσιο Tύπο)
7) Aυτή τη διαδικασία με την οποία ένα άτομο μαθαίνει και υιοθετεί τα σχήματα συμπεριφοράς και τους κανόνες που θεωρούνται κατάλληλοι για το κοινωνικό του περιβάλλον την ονομάζουμε κοινωνικοποίηση. Aπό την άποψη της κοινωνίας, η κοινωνικοποίηση είναι ένας τρόπος με τον οποίο μεταδίδεται η κουλτούρα και το άτομο προσαρμόζεται σ' έναν οργανωμένο τρόπο ζωής. Aπό την άποψη του ατόμου, η κοινωνικοποίηση είναι μια πραγματοποίηση των δυνατοτήτων του, ένας τρόπος που «ανθρωποποιεί» το βιολογικό οργανισμό του και τον μεταμορφώνει σε ένα «εγώ» με μια αίσθηση ταυτότητας. Έτσι, η κοινωνικοποίηση καθορίζει τη συμπεριφορά του ατόμου, είναι ένα μέσο με το οποίο η κοινωνία ασκεί έλεγχο στο άτομο, αλλά αποτελεί και την απαραίτητη συνθήκη για την ανάπτυξη της ατομικότητας.

Γ. Mανωλίδης
8) H διαφήμιση επιδρά αρνητικά και στην ωρίμανση της συνείδησης του καταναλωτή. Oδηγεί στην άμβλυνση της επίγνωσης της θέσης που αυτός κατέχει στο συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής. Aναπτύσσει τις προϋποθέσεις για τη δημιουργία ενός τεχνητού κλίματος ευφορίας, μικρής διάρκειας, αλλά επαναλαμβανόμενου, μέσα από την ατέλειωτη ποικιλία των διαφημιζόμενων προϊόντων, που υπόσχονται «ότι θα γίνει κάποιος» που δεν πρόκειται να γί-
νει. Oι ψυχολογικές διακυμάνσεις και η κούραση από την προσπάθεια που δεν ολοκληρώνεται αφήνουν ορατά ίχνη στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. H κατάσταση αυτή βρίσκει έκφραση και στο θεωρητικό επίπεδο, όπου γίνονται απόπειρες για την αφομοίωση απόψεων, όπως ότι δεν υπάρχουν τάξεις και κοινωνικά στρώματα ή ότι η ουσία των τάξεων είναι ψυχολογική. H λογική κατάληξη είναι ότι όλοι οι καταναλωτές απολαμβάνουν το ίδιο περίπου επίπεδο ζωής και είναι άτομα που ανήκουν σε μια μεγάλη «μεσαία τάξη». Για να θεμελιωθούν τέτοιες απόψεις, τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και στο φανταστικό πρέπει να γίνονται ασαφή. Στην κατεύθυνση αυτή βοηθά σημαντικά και η διαφήμιση […]

Γ.X. Zώτος
9) Eπιβάλλεται, φυσικά, η διάκριση μεταξύ πληροφοριών αναγκαίων αφενός για τη δημόσια λειτουργία (όπως στοιχεία για την ταυτότητα των πολιτών, για το εισόδημα και τις φορολογικές τους υποχρεώσεις ή για ορισμένες διασφαλίσεις στις συναλλαγές και για την αποτροπή μονοπωλιακών εκμεταλλεύσεων) και αφετέρου πληροφοριών που αφορούν τα ατομικά δικαιώματα και τις πολιτικές ελευθερίες του πολίτη. Όσο για τη συγκέντρωση στοιχείων που επιβάλλουν λόγοι εθνικού και δημοκρατικού πολιτικού συμφέροντος, ο βαθμός και οι μέθοδοι ηλεκτρονικής επεξεργασίας των στοιχείων αυτών πρέπει να ορίζονται περιοριστικά με νόμο. H παρακολούθηση της προσωπικής ζωής ή διαπροσωπικών επικοινωνιών, εφόσον αφορά εξακρίβωση στοιχείων για εγκληματική δραστηριότητα, είναι νοητή μόνο με δικαστικές αποφάσεις. Oι περιπτώσεις αυτές αποτελούν ακραίες εξαιρέσεις του βασικού κανόνα και οι σχετικές ενέργειες πρέπει να υπόκεινται σε αυστηρό έλεγχο.

I. Πεσμαζόγλου
10) Όλες αυτές οι κατευθύνσεις της ανθρώπινης προσπάθειας (οικονομική, κοινωνική, πολιτική, επιστημονική, ηθική, καλλιτεχνική, θρησκευτική) είναι νόμιμες, όλες μαζί συνεκφράζουν τη ζωή, όλες μαζί συνοικοδομούν τον πολιτισμό και τελικά αποκρυσταλλώνονται σε κάποιες συγκεκριμένες μορφές που εκφράζουν ορισμένο περιεχόμενο κι όλες μαζί συναποτελούν την πολιτισμική παράδοση. Λόγου χάρη: το άροτρο, η κοινοτική οργάνωση και η αντίστοιχη φορολογική τεχνική, η νομοθεσία του Σόλωνα, το βήμα του ρήτορα πάνω στην Πνύκα, η γεωμετρία του Eυκλείδη, τα λατρευτικά σύμβολα της μινωικής Kρήτης, οι Kαρυάτιδες στο Eρέχθειο ή το εργόχειρο μιας νησιωτοπούλας, όλα αυτά εκφράζουν ανθρώπινη προσπάθεια, υπηρέτησαν κάποτε ή υπηρετούν ακόμη τη ζωή μιας κοινωνίας, διατηρούνται αυτούσια ή μεταμορφώνονται και αναμορφώνονται μέσα σε νέες συνθήκες ή επιζούν μόνο ως σύμβολα στη μνήμη των λαών, ως έκφραση της δημιουργικότητάς τους, ως πολιτισμική περιουσία και καύχημά τους.

Φ. Bώρος
- 13. Nα γράψετε μία παράγραφο στην οποία θα υποστηρίζετε διαφορετική ή αντίθετη άποψη από αυτή που υποστηρίζεται στην παράγραφο 6 της άσκησης 12.
- 14. Να γράψετε μία παράγραφο που θα έχει ως κατακλείδα τnv εξής πρόταση: «Από αυτήν την άποψη το κίνημα για την κατάργηση της θανατικής ποινής δεν μπορεί να διαχωριστεί από το κίνημα για τα ανθρώπινα δικαιώματα».
- 15. Σου δίνονται οι λέξεις: α) ιδεώδες, άμιλλα, υγεία, πειθαρχία, αυτοπεποίθηση, υπομονή, επιμονή, ομαδικότnτα, συνεργασία και β) εκφυλισμός, επαγγελματισμός, φανατισμός, βία, πρωταθλnτισμός, σοβινισμός, σκοπιμότnτες, αναβολικά.

Να τις χρησιμοποιήσεις σε φράσεις, τις οποίες στη συνέχεια θα εντάξεις σε δύο χωριστές παραγράφους: α) για την προσφορά του αθλητισμού και β) για τα διάφορα εκφυλιστικά φαινόμενα που παρατηρούνται σήμερα στον αθλητισμό.
- 16. Nα γράψετε ένα μικρό κείμενο με θέμα τη βία χρησιμοποιώντας όσο περισσότερες λέξεις ή φράσεις μπορείτε από αυτές που σας δίνονται:
βανδαλισμός, ανισότητα, αναξιοπιστία, καταπίεση, ψυχοσύνθεση, επιθετικότητα, αναπαραγωγή βίας, αξίες, κοινωνική αδικία, ιδιοτέλεια, αστικοποίηση, αλλοτρίωση, ανεργία, απανθρωπιά, δυσλειτουργία θεσμών, μιμητισμός, ανεπάρκεια σωφρονιστικού συστήματος, ολοκληρωμένη παιδεία, κοινωνική διαπαιδαγώγηση, πάταξη εγκλήματος, περιστολή της βίας, τέλεση πράξεων βίας, τάση για εύκολο πλουτισμό, ποικίλα συμπλέγματα, πολιτισμός, ενδιαφέροντα
- 17. Nα γράψετε μία παράγραφο στην οποία θα συσχετίζετε νοηματικά τις εξής έννοιες: ηθικές αξίες, τηλεόραση, σχολείο, οικογένεια.
- 18. Ο μικρότερος αδελφός σου θέλει να παρακολουθήσει μία τηλεταινία που ξέρεις ότι περιέχει αρκετές σκηνές βίας. Ποια επιχειρήματα θα χρησιμοποιήσεις, για να τον πείσεις να μην την παρακολουθήσει; Γράψε μία παράγραφο (150 περίπου λέξεις).
- 19. α) Ξαναπλάσε την πρώτη παράγραφο του κειμένου αρχίζοντας από την κατακλείδα. β) Yποστήριξε σε μία παράγραφο αντίθετη ή διαφορετική άποψη από αυτήν που αναπτύσσεται στην πρώτη παράγραφο του κειμένου. γ) Γράψε πάλι την πρώτη παράγραφο του κειμένου σε πιο ήπιο τόνο. δ) Γράψε πάλι τη δεύτερη παράγραφο χρησιμοποιώντας λιγότερες λέξεις.

Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι το σημερινό σχολείο -όχι μόνο στην Eλλάδα αλλά σ' ολόκληρο τον κόσμο- είναι καταναλωτικό, αφού καταναλωτική είναι και η κοινωνία την οποία αντιγράφει. Σ' αυτήν καταναλώνονται υλικά κυρίως αγαθά, στο σχολείο καταναλώνονται πνευματικά κυρίως αγαθά - γνώσεις. Γι' αυτό και οι γονείς, πριν ακόμη τα παιδιά τους φοιτήσουν στο σχολείο, από την προσχολική ηλικία κιόλας, αγωνίζονται να τα κάνουν «σοφά». H ανάγνωση, η μουσική, το μπαλέτο, οι ξένες γλώσσες, τα ποικίλα μαθήματα καθηλώνουν το παιδί στο σπίτι τις ώρες που δεν το περιφέρουν οι γονείς από δάσκαλο σε δάσκαλο και από φροντιστή σε φροντιστή. Mια τυραννία της παιδείας που κορυφώνεται από τον κοινωνικό ανταγωνισμό των σαλονιών, όπου τα παιδιά καταντούν σκεύη ανταγωνιστικά, αφού στο πετσί τους αντανακλούν οι χιμαιρικές φιλοδοξίες ημιμαθών (ωστόσο με οικονομική ευρωστία) γονέων.

Kαι βέβαια, η τυραννία της παιδείας δεν είναι υπόθεση νεοελληνική. Aποτελεί βαριά προγονική κληρονομιά. Oι ραβδισμοί και τα βασανιστήρια των ελληνόπουλων της Aρχαίας Eλλάδας αποτελούσαν μέρος του μαθήματος. Oι μαθητές αβοήθητοι ουσιαστικά μελετούσαν μέρα και νύχτα (ούτε τα όνειρά τους, λέει ο Λιβάνιος, ήταν ειρηνικά) φωναχτά και προσπαθούσαν να ανακαλύψουν και να κατακτήσουν τους μηχανισμούς της μάθησης κάτω από το
ανελέητο βλέμμα του δασκάλου και με τη διαρκή απειλή των ποικίλων σωματικών ποινών που επινοούσε η φαντασία του. Ήταν κι εκείνη μια άλλη όψη της τυραννίας. Πάντως η τυραννία παραμένει. Ίσως από κάποιες πλευρές η μορφή της σημερινής τυραννίας να είναι πιεστικότερη. Tο λυπηρό είναι ότι η σημερινή κοινωνία δεν συνειδητοποίησε ακόμη ότι ο «σοφός» άνθρωπος (homo sapiens) βασίλεψε. Aχρηστεύεται και περιθωριοποιείται κάθε μέρα από τις ίδιες του τις γνώσεις. Tο καταναλωτικό σχολείο αργοπεθαίνει, και το να προσποιείται ότι είναι ζωντανό, είπαν, καθόλου δεν το γλιτώνει από τη σήψη που συντελείται κάθε μέρα μπροστά στα μάτια μας. Zωντανό μπορεί να είναι μόνον ένα δημιουργικό σχολείο. Tο κεφάλι του παιδιού δεν είναι δοχείο, για να το γεμίσουμε με γνώσεις. Eίναι σπίρτο και φωτιά, για να την ανάψουμε. Tο μέλλον -ας το ακούσουν οι γονείς- δεν ανήκει σ' αυτούς που σήμερα φορτώνονται με γνώσεις. Σε λίγο κι αυτές θα έχουν ξεπεραστεί. Tο μέλλον ανήκει σ' αυτούς που μαθαίνουν πώς να κατακτούν τη γνώση, πώς να δημιουργούν και πώς να είναι ευτυχισμένοι μέσα στη δημιουργική δράση. Aυτήν την αγωγή της αυτοβουλίας, της κοινωνικότητας, της συμμετοχής, της ενεργοποίησης των μορφωτικών αξιών, της ανύψωσης, της μορφωτικής εργασίας, της φυσικής (και όχι τεχνητής) μάθησης και μύησης, αυτήν την αγωγή που αποτελεί τη via regia προς το υπέρτατο αγαθό της παιδείας, την εσωτερική ελευθερία, ποιος γονέας την προσφέρει, ποια κοινωνία και ποιο σχολείο;

Xρίστος Tσολάκης (από εφημερίδα)
- 20. Nα αναπτύξετε σε μία παράγραφο (150 περίπου λέξεις) την αμφίδρομη σχέση που υποστηρίζεται πως υπάρχει ανάμεσα στο σωστά ενημερωμένο πολίτη και στον ελεύθερο πολίτη.
- 21. Nα γράψετε μία παράγραφο στην οποία θα συσχετίζονται νοηματικά οι έννοιες: ενημέρωση, πλουραλισμός, δημοκρατία.
- 22. « Ότι n εποχή μας είναι εποχή του εντυπωσιασμού και τnς επιφάνειας κάνει τnν άλλn ματιά -αυτήν που περικλείει το ουσιώδες και μιλά χαμnλόφωνα- όσο ποτέ αναγκαία>>
(Γ. Γραμματικάκnς)

Αν συμφωνείτε μ'αυτήν την άποψη, να την αναπτύξετε τεκμηριωμένα σε μία παράγραφο (150 περίπου λέξεις).

23. «Σήμερα τα βιβλία είναι οι γέροι μας»
(Ουμπέρτο Έκο)
Αναπτύξτε το νόημα αυτής της φράσης σε μία παράγραφο (150 περίπου λέξεις).
- 24. Δηλώνουν ικανοποιημένοι από το εκπαιδευτικό σύστημα: μαθητές 11%, εκπαιδευτικοί 28%, γονείς 19% (από εφημερίδα) Προσπάθησε σε μία παράγραφο να αναλύσεις το βασικότερο λόγο για την τόσο χαμηλή αποδοχή του εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας μας.
- 25. Διοργανώνεται μία συγκέντρωση με μαθητικά αιτήματα. Eκφράζεις στους γονείς σου την επιθυμία σου να συμμετάσχεις, αλλά αυτοί έχουν αντίρρηση. Προσπάθησε (σε μία ή δύο παραγράφους) να τους πείσεις ότι η συμμετοχή σου είναι απαραίτητη.

26. Nα αναπτύξετε το μήνυμα του σκίτσου σε μία παράγραφο (150 περίπου λέξεις).

27. Nα γράψετε μία παράγραφο (120-150 λέξεις) στην οποία θα παρουσιάζετε και θα αναλύετε σύντομα το μήνυμα του σκίτσου.
Γεράσιμος Στέρης (1898-1987). Σύνθεση (1970-78). Παστέλ (29 εκ. Χ 21 εκ.).
Γιάννης Μόραλης (1916- ). Επιθαλάμιο , Δίπτυχο, 1974. Ακρυλικό σε μουσαμά (106 εκ. Χ 146 εκ.).

Θ' Π ε ρ ί λ η ψ η
Η περίληψη είναι μία μορφή πύκνωσης του λόγου. Αποδίδουμε μ' αυτήν σύντομα και με το δικό μας ύφος το περιεχόμενο ενός λόγου ή ενός κειμένου. Και στις δύο περιπτώσεις -στο γραπτό και στον προφορικό λόγο- εφαρμόζουμε την ίδια αφαιρετική μέθοδο : κρατούμε τα βασικά και παραλείπουμε τα δευτερεύοντα, τα λιγότερο σημαντικά. Με την περίληψη, επομένως, ελέγχεται η ικανότητά μας να κατανοούμε ένα κείμενο, να αποδίδουμε τα κύρια νοήματά του και να παράγουμε ένα νέο κείμενο με συνοχή και σαφήνεια.

Για την περίληψη βλέπε:
- 1. Νεοελληνική γλώσσα για το γυμνάσιο, τ. Β', ενότητα 23.
- 2. Νεοελληνική γλώσσα για το γυμνάσιο, τ. Γ', ενότητα 26.
- 3. Έκφραση- Έκθεση Β' Λυκείου, όπου η "περίληψη" παρουσιάζεται αναλυτικά σε ιδιαίτερο κεφάλαιο.

1. Να παρουσιάσεις στην τάξη σου περιληπτικά (150 περίπου λέξεις) το κείμενο του Γ. Γραμματικάκη που ακολουθεί.
Την ταινία «Τιτανικός» έχουν δει ήδη εκατομμύρια θεατές σε όλο τον κόσμο. Τα σχόλια που τη συνοδεύουν έχουν συνήθως ποσοτικό χαρακτήρα και εκφράζονται σε υπερθετικό βαθμό. Πόσο στοίχισε η ταινία, η κολοσσιαία διαφημιστική της προβολή, ότι σάρωσε τα Όσκαρ, τα τεχνολογικά θαύματα που χρειάστηκαν για να πραγματοποιηθεί. Ενώ λοιπόν δεν παύει να είναι μια εντυπωσιακή κινηματογραφική ταινία, ο «Τιτανικός» αποτελεί μέτρο και κριτήριο μιας ολόκληρης εποχής.

[…] Το παρόν όμως κείμενο δεν επιθυμεί να κάνει κριτική της ταινίας. Τον υπογράφοντα απασχολεί μια διάσταση του φαινομένου για την οποία ελάχιστος λόγος έγινε. Είναι ο αυξανόμενος ρόλος που παίζει ο «Τιτανικός», οι «τιτανικοί» στη ζωή μας. Εκείνο το διαρκώς διογκούμενο ρεύμα που επιβάλλει τα μεγέθη και το εντυπωσιακό στη θέση μιας άλλης ματιάς για τον κόσμο.
Η ταινία κινείται σε δύο άξονες. Ο πρώτος η προσπάθεια, η ενσυνείδητη, να κολακευθεί το κοινό εκεί όπου τα πιο ευάλωτά του αισθήματα: Οι φτωχοί και οι πλούσιοι, ο έρωτας που υπερβαίνει τον κίνδυνο, οι σκηνές της αγωνίας αλλά και του φθηνού μελοδράματος. Ο δεύτερος άξονας, αυτός άλλωστε που δίνει στην ταινία τον «αμερικανικό» της χαρακτήρα, είναι το στοιχείο του εντυπωσιασμού. Κυριαρχεί το μέγεθος, η ακραία επίδειξη τεχνολογίας και πλούτου. Η προσπάθεια να προκληθεί αίσθηση στην επιφάνεια -όχι αναγκαστικά στο βάθος- παίρνει καμιά φορά γραφικό χαρακτήρα.

Εννοείται ότι η τάση αυτή της εποχής, που ξεκίνησε από την Αμερική και ως επιδημία ύπουλη εξαπλώνεται σε κάθε σημείο του πλανήτη, έχει συνήθως μια προφανή γενεσιουργό αιτία: το κέρδος. Σε αυτό μάλιστα έγκειται η διαφορά από παλαιότερους πολιτισμούς, που έδωσαν έργα τέχνης με επιβλητική και ογκώδη παρουσία. Εκείνα είχαν τη ρίζα τους στις θρησκευτικές ή στις καλλιτεχνικές αναζητήσεις των ανθρώπων.
[…] Η κυριαρχία του μεγέθους και του εύκολου εντυπωσιασμού, που ευκολύνεται άλλωστε από τη σημερινή τεχνολογία, δεν παρατηρείται φυσικά μόνο στον κινηματογράφο. Επεκτείνεται σε κάθε μορφή τέχνης, αλλά και στην καθημερινή ζωή. Ένα μεγάλο μέρος συναυλιών της σύγχρονης μουσικής υποτάσσει τον ήχο σε φαντασμαγορικά θεάματα, σε ακτίνες λέιζερ και κύμβαλα που αλαλάζουν. Η τάση της εποχής είναι να υπερβαίνει το μέτρο του ανθρώπου, να βιάζει την εσωτερική του ισορροπία. Αυτό φυσικά δεν αποκλείει κάποια αριστουργήματα αισθητικής, όπως σε μερικούς από τους ουρανοξύστες της Νέας Υόρκης.

Σήμερα είναι φανερή η κυριαρχία των οικονομικών κριτηρίων.
Το «μέγεθος», η ποσοτική λογική, είναι φανερό άλλωστε ότι αποτελεί κατευθυντήρια γραμμή στη σύγχρονη οικονομική πολιτική που, υπό την πίεση μιας θολής ανάγκης ανταγωνισμού, επιβάλλει συγχωνεύσεις και συνενώσεις, επιβάλλει το μέγεθος εκεί που κάποτε υπήρχε μια αναγνωρίσιμη ταυτότητα. Βιομηχανίες αυτοκινήτων, αεροπορικές εταιρείες, τράπεζες, ακόμα όμως και πολιτιστικές δραστηριότητες μετασχηματίζονται σε μεγαθήρια όπου η επιδίωξη του κέρδους αποτελεί το μόνο συνθετικό ιστό.

[…] Με τη συνηθισμένη χρονική υστέρηση απέναντι στα ρεύματα που έρχονται από αλλού, η ιδεολογία του «Τιτανικού» έχει εισβάλει στη χώρα μας. Τα πράγματα γίνονται οδυνηρότερα, αφού την άλλη ματιά, που απέβλεπε στο μέτρο και σε μια βαθύτερη αισθητική, η Ελλάδα λέγεται ότι δίδαξε στον κόσμο. Όχι μόνον η αρχαία Ελλάδα, όπως δυστυχώς γίνεται σχεδόν αυτόματα ο συνειρμός, αλλά και η νεότερη. Η αρχιτεκτονική των νησιών, η μουσική -η έντεχνη και η λαϊκή-, ο τρόπος που διασκέδαζαν οι Έλληνες είχαν πάντα ένα στοιχείο αποδοχής των ανθρώπινων μεγεθών, έναν τόνο ηπιότητας και σεβασμού του μέτρου.

[…] Η ιδεολογία του «Τιτανικού» είναι παρούσα και εξαπλώνεται ραγδαία σε κάθε τομέα της καθημερινής ζωής. Το μεγάλο, το εντυπωσιακό, αντικαθιστά το σεμνό και το ανθρώπινο. Σ' ένα ξενοδοχείο δεν προέχει πια η προσαρμογή του στο τοπίο, ή η ζεστή φιλοξενία που παρέχει. Είναι ο αριθμός των κλινών που μετρά, οι πισίνες και τα «νάιτ κλαμπ» λίγο ενδιαφέρει αν το ύφος και ο όγκος του διαλύουν το χώρο -και την ιστορία του χώρου- όπου εκτίσθηκε. Οι αγορές μας δε γίνονται πια στα καταστήματα ή στο φούρνο της περιοχής, στα οπωροπωλεία ή στις λογής εμπορικές γωνιές της. Θηριώδη συχνά συγκροτήματα, με την ονομασία σουπερμάρκετ -τι χαρακτηριστικός γλωσσικά όρος!- υπόσχονται δώρα, καλύτερες τιμές, πλούσιο εύρος προϊόντων. Αυτό που δεν λέγεται ποτέ είναι ότι στη θέση του πελάτη υπάρχει τώρα ο «καταναλωτής», εκεί που άνθιζε η κουβέντα και το χαμόγελο υπάρχει τώρα η ψυχρή οργάνωση και το μέγεθος, την ανθρώπινη γνωριμία αντικαθιστούν οι αριθμοί!

Ένα ιδιότυπο πάντως παράδειγμα «Τιτανικού» στη ζωή μας -που θα ήταν απλώς γραφικό, αν δεν κατέστρεφε μια παράδοση και μια απαράμιλλη λαϊκή αισθητική- προέρχεται από την Εκκλησία. Σε πόλεις αλλά και χωριά, ακόμα και σε μέρη δύσβατα, τα μικρά εκκλησάκια, τα δεμένα με το χώρο και το πραγματικό «ήθος» της πίστεως αντικαθίστανται με υπερμεγέθεις, άχαρες εκκλησίες, ασαφούς αρχιτεκτονικής και ρυθμού.
[…] Η αξία του πρωτογενούς «λόγου» εξαφανίζεται άλλωστε στα σύγχρονα περιοδικά ή στον τηλεοπτικό χώρο: Προέχει το περιτύλιγμα, οι έγχρωμες σελίδες και τα δώρα, αυτό που θα κάνει τον αναγνώστη -ή τον τηλεθεατή- να βυθιστεί ανήμπορος στην ανώδυνη λάμψη του κενού και των διαφημίσεων. Λίγο φαίνεται να μετρά σε όλα αυτά ότι το Άξιον εστί του Μίκη Θεοδωράκη, ο Δράκος του Νίκου Κούνδουρου ή οι Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα, ενώ υπάκουσαν στις δύσκολες προδιαγραφές των δημιουργών τους, αγαπήθηκαν πολύ και αποτελούν πάντα καίριες ανάσες του ελληνισμού.

Ότι η εποχή μας είναι εποχή του εντυπωσιασμού και της επιφάνειας, η εποχή των «τιτανικών», κάνει την άλλη ματιά -αυτήν που περικλείει το ουσιώδες και μιλά χαμηλόφωνα- όσο ποτέ αναγκαία. Δεν λείπει, εδώ και εκεί, στον ελληνικό χώρο. Αν ο αγώνας που διεξάγει φαίνεται καμιά φορά απελπισμένος και χωρίς προοπτική, κανείς δεν ξέρει τι κουβαλούν οι καιροί.
[…] Είναι το μαγαζί της γειτονιάς, με τα άπειρα ράφια, όπου ο ιδιοκτήτης μουρμουρίζει τις ιστορίες τις δικές του και της ζωής. Είναι μερικοί άνθρωποι του θεάτρου ή της μουσικής, που έδωσαν πάλι στο λόγο και στους ήχους το πρωταρχικό τους βάρος. Είναι η σεμνή, ανθρώπινη αρχιτεκτονική, που ως η μαργαρίτα στο λιβάδι ξεπροβάλλει καμιά φορά ανάμεσα στο θρασύ τσιμέντο που καλύπτει τη χώρα. Και απέναντι στις πολυδάπανες τηλεοπτικές πομφόλυγες, υπάρχουν οι σοβαροί δημιουργοί και σχολιαστές της εικόνας, και ακόμα οι νέοι άνθρωποι που φτιάχνουν ταινίες κινηματογραφικές με ορατά τα στοιχεία μιας άλλης ποιότητας.

[…] Ίσως λοιπόν, από την εποχή των «τιτανικών», αρχίσει κάποτε η αργή επιστροφή στα ανθρώπινα μέτρα. Σήμερα, ό,τι θυμίζει αυτά τα μέτρα λειτουργεί ως ένα είδος «κρυφό σχολειό», για να διασώσει αξίες και κριτήρια.
Στις τέχνες, τις εμπορικές δραστηριότητες, τις εκδόσεις η αισθητική και το καίριο ανθίστανται ακόμα, με πάθος και συχνά με απόγνωση, ανθίστανται για τον εαυτό τους και για μας. Είναι άλλωστε σοβαρές οι παρακαταθήκες: Η μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, η ποίηση του Ελύτη και του Σεφέρη, το έργο του Πικιώνη και του Κωνσταντινίδη, τόσα άλλα δημιουργήματα του τόπου και της ζωής του που διακρίνονται για την ποιότητα και μια ομορφιά που δεν φωνασκούσε. Υπάρχουμε ακόμα εμείς οι ίδιοι, που ασφυκτιούμε από τους ρυθμούς και τα μεγέθη μιας βάναυσης εποχής.

Κανείς λοιπόν δεν αποκλείει κάποτε οι «τιτανικοί» να βυθιστούν, και να επανέλθουν εκείνα τα πλεούμενα με τα ωραία ονόματα, που έπαιζαν με τη θάλασσα και τις ψυχές μας.
Γ. Γραμματικάκης
(από εφημερίδα)
(Στο κείμενο κρατήθηκε η ορθογραφία και η στίξη του συγγραφέα)
- 2. Το σχολείο σου διοργανώνει μια ημερίδα για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Σου ανατίθεται να παρουσιάσεις το θέμα: «Αρνητικά φαινόμενα στην πληροφόρηση». Για να ετοιμάσεις την εισήγησή σου, διαβάζεις διάφορα κείμενα (άρθρα, επιφυλλίδες, δοκίμια κτλ.) και συντάσσεις από το καθένα μία περίληψη με το δικό σου ύφος. Κάνε το ίδιο (120-130 λέξεις) και για το κείμενο του Χρ. Γιανναρά.

Η «χωματερή» των «πληροφοριών»
Στο συλλογικό μας βίο σήμερα η συνείδηση του πολίτη λογαριάζεται για «χωματερή» πληροφοριακών απορριμμάτων. Τεράστιες ποσότητες «ειδήσεων» κάθε μέρα είναι το προϊόν μιας γιγαντιαίας μεταποιητικής βιομηχανίας - μεταποιεί τη ζωή σε θέαμα ή σε έντυπη πρόκληση ψυχολογικών εντυπώσεων.
Δεν ενδιαφέρουν τα γεγονότα, η λογική τους, η διασάφηση των συνθηκών, των προϋποθέσεων και των σκοπιμοτήτων που τα προκαλούν. Ενδιαφέρει μόνο η διέγερση της περιέργειας, η ένταση του ψυχολογικού αντικτύπου - τελικά η καταναλωτική πρόσληψη της «πληροφορίας» από το κοινό, η μεγιστοποίηση της θεαματικότητας, ακροαματικότητας και θεαματικότητας, ακροαματικότητας και αναγνωσιμότητας των ειδήσεων. Η τεράστια βιομηχανία της «πληροφόρησης» μεταποιεί τα γεγονότα σε ηδονικά καταναλώσιμη «ενημέρωση» ποντάρει στη ναρκισσική, σαδιστική, μαζοχιστική ή απλώς ευφραντική καταναλωτική απαίτηση.

Το θέαμα και η εντύπωση παράγονται, για να λειτουργήσουν εφήμερα, είναι προϊόντα μιας χρήσης. Γι' αυτό και η χρήση είναι ταυτόχρονα απόρριμμα και ταφή στη «χωματερή» των συνειδήσεων. Πρέπει η «είδηση» να προκαλεί τον εντονότερο δυνατό εντυπωσιασμό αλλά μόνο για ορισμένες ώρες, αφού θα υποκατασταθεί οπωσδήποτε από καινούριες «πληροφορίες» εξίσου ή περισσότερο συναρπαστικές.
Προσέξτε μια Κυριακή βράδυ, μετά το δελτίο ειδήσεων στην τηλεόραση, την παράθεση ονομάτων των συντελεστών και των ειδικοτήτων που εργάστηκαν, για να παραχθεί μέσα στην εβδομάδα ο καταιγιστικός όγκος του υλικού της «πληροφόρησής» μας. Πολυάνθρωπα πολυμερισμένα δίκτυα συλλογής, καταγραφής, μεταβίβασης, άρθρωσης, «συσκευασίας» και τελικής εμπορίας των πληροφοριών. Ξεπερνούν τα εθνικά σύνορα και συγκροτούν μια παντοδύναμη διεθνή διακίνησης νόμιμων παραισθησιογόνων, που δε συγκρίνεται σε αποδοτικότητα και ισχύ με την ομόλογη εμπορία των ναρκωτικών - έστω και αν υστερεί σε «τζίρο». Είναι παραισθησιογόνος η εμπορευματοποιημένη «πληροφόρηση» σήμερα, γιατί «αντί να ξυπνάει τον κόσμο, τον κάνει να κοιμάται βαθύτερα, καθώς τον μαθαίνει να ονειρεύεται ότι είναι ξύπνιος».

Έτσι, οι σκανδαλωδώς κερδοσκοπικές εταιρείες του εμπορευματικού-επαγγελματικού αθλητισμού συγκροτούν μέσω του τηλεοπτικού θεάματος άξονα συμφερόντων ισχυρότερον
Η μαστροπία της είδησης, η χρήση της για την αποχαύνωση των μαζών, ξεγυμνώνεται απροκάλυπτα στην τηλεοπτική εξίσωση και ισοτιμία της πολιτικο-κοινωνικής και της αθλητικής μας «ενημέρωσης». Μια σύνοδος υπουργών Γεωργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που κρίνει τις τύχες εκατομμυρίων αγροτών, έχει τον ίδιο ή λιγότερο τηλεοπτικό χρόνο από την είδηση για ένα «ντέρμπι» ποδοσφαίρου ή καλαθοσφαίρισης. Μια σφαγή αμάχων ή η σύλληψη ενοχλητικών για κάποιο καθεστώς δημοσιογράφων υποβιβάζεται ακόμη περισσότερο σε σύγκριση με τις αθλητικές ειδήσεις. Κορύφωμα αυτών των τηλεοπτικών ιεραρχήσεων είναι τα δελτία ειδήσεων «σε ένα λεπτό». Όσος χρόνος διατίθεται για τους τίτλους της πολιτικοκοινωνικής ενημέρωσης, ίσος ή περισσότερος για τον ψυχοπαθολογικό κρετινισμό του «φιλαθλητισμού».

και από την πολιτική εξουσία. Μόλις προ ημερών, με νωπή την εξέγερση των αγροτών και επικείμενη νέα εξέγερση, ομόφωνα η Βουλή των Ελλήνων απάλλαξε τους παίκτες της καλαθοσφαίρισης από φορολογικές οφειλές τους - χώρια τα χρέη εκατοντάδων δισεκατομμυρίων που κάθε τόσο χαρίζονται στις εταιρείες του επαγγελματικού αθλητισμού. Καμία κυβέρνηση και κανένα κόμμα δε διανοείται να δυσαρεστήσει τα ινδάλματα της μαζικής «φίλαθλης» υστερίας ούτε να θίξει την πλουτοφόρο αξιοποίηση της υστερίας από το τηλεοπτικό θέαμα.

Αξίζουν την τιμή και το θαυμασμό μας όσοι δημοσιογράφοι αντιστέκονται στη λογική της «χωματερής», της εμπορικά καταναλώσιμης πληροφορίας. Όσοι επιμένουν με πάθος στη μαστορική της δημοσιογραφίας: Να «χτίζουν» την είδηση με το υλικό της επικαιρότητας ιεραρχώντας την ενημέρωση ως υπέρτερη του εντυπωσιασμού, ενεργοποιώντας τη σκέψη και την κρίση του πολίτη, την αφύπνισή του στις ευθύνες του.
Οι αποχαυνωτικές ιεραρχήσεις των «ειδήσεων» συνοδεύονται και από την αυτονόμηση κάθε πληροφορίας, την «ξεκρέμαστη» αποσπασματική εκφορά της. Από τη μικρή οθόνη, συχνά και από τις στήλες των εφημερίδων, παρελαύνουν περιστατικά και περιστασιακά συμβάντα δίχως ερμηνευτικό πλαίσιο, δίχως αναφορά στις αιτίες που τα προκάλεσαν και στις συνέπειες που θα έχουν. Είναι ένα πανόραμα φαινομενικότητας συμπτωμάτων, μια διαπιστωτική ξενάγηση στην επιφάνεια του επικαιρικού γίγνεσθαι της πολιτικής ή της οικονομίας. Οι εσωκομματικές αντιπαραθέσεις στην αξιωματική αντιπολίτευση ή η διαφορά πολιτικών θέσεων του υπουργού Άμυνας και του πρωθυπουργού, ενδιαφέρουν τη βιομηχανία της «πληροφόρησης» μόνο για τη διέγερση της περιέργειας που προκαλούν στο κοινό, την ένταση του ψυχολογικού τους αντικτύπου. Δεν υπάρχει (ή είναι υποτυπώδης) η σύνδεση των γεγονότων με τα στοιχειώδη της πολιτικής και ιστορικής ανάλυσης, με συναρτήσεις, επιπτώσεις, προοπτικές για την πορεία της πατρίδας και του κοινωνικού μας σώματος, την ποιότητα της ζωής μας, τη συλλογική μας αξιοπρέπεια.

Να αναγγείλεις τον αποκλεισμό των εθνικών οδών από τα γεωργικά τρακτέρ, είναι πληροφορία. Να καταγράψεις την επιχειρηματολογία των καταληψιών και τον κυβερνητικό αντίλογο, είναι μια πρόσθετη αναλυτική πληροφόρηση. Να συνδέσεις την περιστατική αντιδικία με το γεγονός ότι το 1996 το 116% των κρατικών εισπράξεων κάλυψαν τοκοχρεολύσια (επομένως ολόκληρος ο δημόσιος βίος λειτούργησε μόνο με δανεικά), αυτό είναι συγκρότηση είδησης με άξονα και ραχοκοκαλιά. Ενημερώνει για τις αιτίες της αντιπαλότητας πολίτη και κράτους, αφυπνίζει στην ανάγκη ριζικών θεσμικών αναδιαρθρώσεων, ενηλικιώνει τον πολίτη στην απεξάρτησή του από ένα αφερέγγυο κομματικό σύστημα που τον εμπαίζει με ακάλυπτες «παροχές».

Η ασυμβίβαστη δημοσιογραφία είναι προκεχωρημένη γραμμή άμυνας στην ανθρώπινη αλλοτρίωση που επιβάλλει η καταναλωτική «πληροφόρηση».
- 3. Διαβάστε προσεκτικά το κείμενο που ακολουθεί και:
- α) Δώστε έναν άλλο τίτλο που να εκφράζει διαφωνία και αγανάκτηση.
- β) Δώστε έναν ουδέτερο τίτλο, ο οποίος θα αναφέρεται μόνο στο γεγονός.
- γ) Υποθέστε πως γράψατε εσείς αυτό το κείμενο και ο αρχισυντάκτης της εφημερίδας στην οποία εργάζεστε σας ζητά να το συντομεύσετε, ώστε να μείνει το ένα τέταρτο περίπου.

δ) Αν χρειαζόταν να γράψετε ένα σύντομο κείμενο (50-60 λέξεις), το οποίο θα περιλαμβάνει την είδηση και το σχόλιο/στάση σας, πώς θα το διαμορφώνατε;

Αντί για πολίτες, αδιάφοροι ιδιώτες
Από την πολυθρόνα τους θα μπορούν λοιπόν εφεξής να ψηφίζουν οι Άγγλοι ψηφοφόροι. Το υπουργείο Εσωτερικών της Βρετανίας επεξεργάζεται τα πρώτα πιλοτικά προγράμματα ψηφιακής ψηφοφορίας, που θα συνδέουν μέσω Διαδικτύου τα εκλογικά τμήματα της χώρας με τους προσωπικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές των εκλογέων-χρηστών. Πιθανότατα, τα πρωτοφανή ποσοστά αποχής στις ευρωεκλογές να ήσαν αυτά που οδήγησαν τον Μπλερ να αντλήσει τα οδυνηρά συμπεράσματα. Για να πεισθούν να ψηφίσουν οι οκνηροί και αδιάφοροι πολίτες, θα πρέπει πλέον να γνωρίζουν πως δε θα ταλαιπωρηθούν, δε θα περιμένουν στην ουρά, δε θα κρυώσουν, δε θα ιδρώσουν και ότι θα καταναλώσουν ελάχιστη ενέργεια. Αλλιώς, απλώς θα απόσχουν.

Το ζήτημα δεν είναι βεβαίως νέο. Ήδη, στην αθηναϊκή δημοκρατία, στην εποχή της παρακμής, η παρουσία των πολιτών εξασφαλιζόταν μόνο με την παροχή χρηματικών ανταλλαγμάτων σε εκείνους που συμμετείχαν στα συλλογικά σώματα. Και ακριβώς στο πλαίσιο αυτό γεννήθηκε η ιδέα ότι η συμμετοχή στα κοινά αποτελεί στοιχειώδη υποχρέωση του συνειδητού και ενεργού πολίτη, σε πλήρη αντιδιαστολή με τον εσωστρεφή και ιδιοτελή «ιδιώτη» που κοιτά μονάχα τη δουλειά του. Ο σκεπτόμενος πολίτης, που υπερηφανεύεται πως του αξιώθηκε μια τέτοια πόλη, προτάσσει τις δημοκρατικές υποχρεώσεις έναντι όλων των άλλων. Η δημοκρατία απαιτεί κόπο και έχει ατομικό κόστος.

Έτσι όμως, οι σύγχρονοι όροι της δημοκρατικής λειτουργίας θα χρειασθεί να επαναπροσδιορισθούν. Θα πρέπει ίσως να το πάρουμε απόφαση πως οι πολίτες θα λειτουργούν ως πολίτες, υπό την προϋπόθεση ότι αυτό δε θα τους στοιχίζει τίποτε. Πάει η εποχή όπου το εκλογικό δικαίωμα, που με τόση δυσκολία είχε κατακτηθεί από το λαό, ασκούνταν με ιερό φανατισμό και παλλαϊκή προσήλωση. Πάει η εποχή όπου οι εκλογές νοούνταν ως πάνδημη δημοκρατική γιορτή ή ακόμη και ως μικρός τελετουργικός εμφύλιος πόλεμος. Πάει ακόμη και η εποχή όπου, έστω για άλλους λόγους, η μη συμμετοχή στις εκλογές μπορούσε να θεωρείται αξιόποινη πράξη. Σήμερα η εκλογική πράξη γίνεται σαν οποιαδήποτε άλλη ιδιωτική ενέργεια: πρέπει να εκμαιεύεται μέσα από μια συγκεκριμένη πολιτική κινήτρων.

Φαίνεται όμως ότι στην απομυθοποιημένη εποχή μας ο κόπος, ο χρόνος, η βούληση και η ενέργεια αποτελούν είδη εν απολύτω στενότητι που αποτιμώνται αποκλειστικά σε χρήμα. Στο μέτρο δε που δεν τίθεται ακόμη θέμα να θεσπισθούν μορφές «εκλογικής αποζημίωσης» στους μετέχοντες πολίτες, είναι σαφές ότι ο εκλογικός κόπος θα πρέπει να περιορισθεί στο ελάχιστο. Έτσι η τεχνολογία καλείται απλώς να διευκολύνει τους πλήττοντες, τους διστακτικούς και τους αδιάφορους στο να υπερβούν την εσωτερικοποιημένη αντίστασή τους σε οποιαδήποτε μη αναγκαία ανάλωση ενέργειας. Μην ξεχνάμε πως ακόμη και η πιο ζωντανή και πολύβουη αγορά, τόπος συναλλαγών, παιγνίων και παζαριών, αλλά και τόπος συνάντησης και ανταλλαγής τυχαίων σχολίων και απόψεων, εμφανίζεται πλέον ως περιττά κοπιώδης. Αντί να θαυμάζουν το χρώμα και την υφή του φρέσκου βερίκοκου, να ελέγχουν με το
μάτι αν το τυρί είναι «ιδρωμένο» ή να χαϊδεύουν το λείο δέρμα του καινούριου υποδήματος, οι ράθυμοι καταναλωτές-θεατές έχουν αχθεί στο να προτιμούν να ψωνίζουν γουρούνι στο σακί, πατώντας τα οικεία πλήκτρα που αντιστοιχούν σε αμετακίνητες και μη διαπραγματεύσιμες εικόνες και τιμές. Το νέο οικουμενικό παιχνίδι είναι με αυτή την έννοια η έσχατη διαμεσολάβηση ανάμεσα στην ορατή πραγματικότητα και στη φαντασιακή προσομοίωσή της. Η ιδιωτικοποίηση ισοδυναμεί με «ιδιωτικοποίηση». Η ψήφος δεν είναι παρά μια ακόμη προαιρετική ιδιωτική ενέργεια που αφορά τον αμετανόητο κομπιουτερόβιο. Μαζί με την υλικότητα της αγοράς των αγαθών, πεθαίνει και η υλικότητα της ενέργειας του συμμετέχειν στα κοινά, δηλαδή στην πόλη.

Ερωτήματα αδυσώπητα, που όμως αντιστοιχούν με απόλυτη ακρίβεια στις εξελίξεις. Εξελίξεις που είναι βέβαια φυσικές και ίσως αναπότρεπτες στο πλαίσιο των υπερώριμων και ημιαποσυντεθειμένων κοινωνιών μας. Ανεξάρτητα από τα αίτιά της, η αύξουσα αποπολιτικοποίηση που συναντάμε σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες μετατοπίζει αποφασιστικά τους όρους του πολιτικού παιγνίου, σε σημείο ώστε να πρέπει ίσως να εγκύψει κανείς και πάλι στο νόημα της νομιμοποίησης του πολιτικού. Όταν η πολιτική αγορά των ιδεών και των προταγμάτων θα έχει χάσει εντελώς την αυτονομία της, είναι φυσικό να χάσει και την όποια εναπομείνασα εμβέλειά της η πραγματική κινητοποίηση των ράθυμων ιδιωτών. Εκείνο που θα υπολείπεται σε λίγα χρόνια θα είναι ίσως μόνο μια αχνή προτίμηση του Α έναντι του Β, μια προτίμηση που θα κατασκευάζεται από διαφημιστές «εικονοποιούς» (image-makers) και τσαρλατάνους.

Τι απομένει όμως από την ιδέα της δημοκρατίας, όταν η συμμετοχή του πολίτη εξασφαλίζεται μόνο με το τσιγκέλι; Σε ποια ενσυνείδητη «κοινή γνώμη» μπορεί να αντιστοιχεί το αποτέλεσμα μιας εκλογικής διαδικασίας στην οποία οι περισσότεροι δεν επιθυμούν καν να μετάσχουν; Ποια μπορεί να είναι η έννοια της δημοκρατικής επιλογής, όταν τα κίνητρα του ατόμου δεν είναι αρκετά ισχυρά, ώστε να υπερκεράσουν τη βαρεμάρα να περπατήσει ως την ενορία του; Πώς μπορεί να νοηθεί μια πολιτική βούληση που η πυκνότητά της κινδυνεύει από το πρώτο λιοπύρι ή την πρώτη μπόρα;

Απομένει βέβαια μια έσχατη λύση που είναι πλέον και τεχνολογικά δυνατή. Σε μια κοινωνία αδιάφορων ιδιωτών, η εικαζόμενη «κοινή γνώμη» θα μπορούσε να συναχθεί από την πραγματική γνώμη ενός και μόνο προσώπου που θα επιλέγεται από ηλεκτρονικούς υπολογιστές ως «χαρακτηριστικός» μέσος όρος της όλης κοινωνίας.
Ο «μοναδικός ψηφοφόρος» θα μπορούσε λοιπόν να απαλλάξει τις κοινωνίες μας από όλη την προεκλογική ταλαιπωρία και από τη συνακόλουθη ρητορεία. Πάνε πολλές δεκαετίες που κάτι τέτοιο προβλεπόταν σε ένα αμερικανικό διήγημα επιστημονικής φαντασίας.

Αν επιλεγόταν «επιστημονικά», ένας τέτοιος τυχαίος «ψηφοφόρος» θα αρκούσε ίσως για να «εκπροσωπήσει αυθεντικά» το εκλογικό σώμα, αρκεί βέβαια να είναι αποδεδειγμένως αρκετά αδιάφορος, ράθυμος, ιδιοτελής και επιρρεπής στον τηλεοπτικό επηρεασμό. Υπό τους όρους αυτούς, ο μύθος της δημοκρατίας θα μπορούσε να συντηρείται δίχως τις γενικές εκλογές, πολυέξοδες, διαταρακτικές και, σε τελική ανάλυση, αδιάφορες.
Ιδού λοιπόν που η πραγματικότητα πρόλαβε.
Κωνσταντίνος Τσουκαλάς (από εφημερίδα)
- 4. Με το διευθυντή και έναν καθηγητή σου συμμετέχεις στη συντακτική επιτροπή ενός μηνιαίου περιοδικού που εκδίδει το σχολείο σου. Έχεις σκοπό να προτείνεις να γίνει στο επόμενο τεύχος ένα αφιέρωμα στο ερωτικό φαινόμενο. Ένα από τα κείμενα που επιλέγεις να συμπεριληφθούν στο αφιέρωμα είναι και αυτό που ακολουθεί. Να συντάξεις μία σύντομη περίληψή του (50-60 λέξεις), για να ενημερώσεις τα δύο άλλα μέλη της επιτροπής, και μία εκτενέστερη (150-180 λέξεις), για να δημοσιευτεί στο περιοδικό.

Ανάλυση του ερωτικού φαινομένου
Η πιο εύστοχη παρατήρηση που γίνεται στο Συμπόσιον του Πλάτωνα είναι ότι ο έρωτας δεν είναι μόνο φοβερός κυνηγός και γόης, αλλά και φτωχός και «ένδεια σύνοικος». Είναι γιος της Πενίας και του Πόρου, της φτώχειας και του πλούτου. Μέσα στον έρωτα υπάρχει η ένδεια, η στέρηση που αποζητά την πληρότητα έξω από τον εαυτό της. Με τον έρωτα γεμίζουμε κάποιο κενό που υπάρχει μέσα μας, αποκτούμε κάτι που μας λείπει και που, όταν το αποκτήσουμε, νιώθουμε πλήρεις και αυτάρκεις και φυσικά και ευτυχισμένοι. Στην πραγματικότητα στο φαινόμενο του έρωτα έχουμε την πολύ δυνατή έλξη που ασκεί επάνω μας η ομορφιά, σωματική, ψυχική ή και τα δυο μαζί. Η ομορφιά αυτή αντικρίζεται και ως τελειότητα. Ο ερωτευμένος κατέχεται από τον πόθο να πλησιάσει το πρόσωπο που ενσαρκώνει την ομορφιά, θέλει να απολαύσει την ομορφιά. Στην απόλαυση αυτή περιλαμβάνεται και η ικανοποίηση του σεξουαλικού ενστίκτου. Στον έρωτα δεν υπάρχει ανιδιοτέλεια, απλή θέα της ομορφιάς, θαυμασμός της και χαρά για την παρουσία της, παρότι κι όλα αυτά αποτελούν στοιχεία του έρωτα. Η ανιδιοτελής θέα της ομορφιάς προσεγγίζει την έννοια του πλατωνικού έρωτα…

Ας μπούμε και στην παθολογία του έρωτα. Πολλοί ερωτεύονται πολλά πρόσωπα, ταυτόχρονα ή διαδοχικά, χωρίς να καταλήγουν σε κανένα. Αυτό θεωρήθηκε νευρωτική προσπάθεια για ερωτική κατάκτηση πολλών προσώπων και επιβεβαίωση ενός μη σίγουρου ανδρισμού ή αποδόθηκε σε φόβο για μια μόνιμη σχέση με το άλλο φύλο. Άλλοι προτιμούν να ερωτεύονται μειονεκτικά άτομα, για να νιώθουν ασφαλείς, για να κυριαρχούν επάνω τους, να εξασφαλίζουν την απόλυτη αφοσίωσή τους κτλ. Άλλοι αποφεύγουν τις ερωτικές σχέσεις και φοβούνται τον έρωτα ή εκφράζονται άσχημα γι' αυτόν. Αυτό που τους φοβίζει δεν είναι ο έρωτας καθαυτός αλλά ο ερωτικός σύντροφος. Αγόρια καταπιεσμένα από τις μητέρες τους αποκτούν έναν υποσυνείδητο φόβο για κάθε γυναίκα. Το φόβο αυτόν διατηρούν σε όλη τη ζωή τους. Τον ίδιο φόβο και την ίδια αποστροφή για τους άντρες αισθάνονται και τα κορίτσια που γνώρισαν τη βάναυση και αυταρχική συμπεριφορά του πατέρα τους. (…)
- Ο έρωτας θεωρήθηκε από πολλούς ως εγωιστικό φαινόμενο. Στον έρωτα ζητούμε να πάρουμε κάτι που θεωρούμε πολύ σημαντικό, επιζητούμε την απόλαυση και σκεφτόμαστε την ευτυχία μας. Θέλουμε να ικανοποιήσουμε μια προσωπική μας ψυχική ανάγκη. Όταν όμως και το πρόσωπο που ερωτευόμαστε ζητά από μας τα ίδια πράγματα, τότε υπάρχει αμοιβαιότητα, αμοιβαία ανταπόκριση, σύμπτωση αναγκών. Εγωιστικός γίνεται ο έρωτας, όταν ζητάμε να παίρνουμε δίχως να δίνουμε, όταν δε λαβαίνουμε υπόψη τις επιθυμίες και τις ανάγκες του ερωτικού συντρόφου, αλλά ενδιαφερόμαστε μόνο για την προσωπική μας απόλαυση. Στον αληθινό έρωτα υπάρχει αλτρουισμός και αγάπη. Ο έρωτας απευθύνεται και στο ίδιο το «ερώμενον» πρόσωπο, όχι μόνο στην ομορφιά του ή τις άλλες ελκυστικές του ιδιότητες, στα σωματικά του χαρίσματα.

Ας επιστρέψουμε όμως στη γήινη ομορφιά και τον γήινο έρωτα. Όπως ήδη σημειώσαμε, ο έρωτας αυτός δεν είναι πάντα μια ιδανική σχέση ή μια γνήσια σχέση. Είναι
χαρακτηριστικό ότι ο Φρόυντ έδωσε τη μεγαλύτερη βαρύτητα στην ικανοποίηση του σεξουαλικού ενστίκτου, ενώ αυτό που λέμε «έρωτας» θεωρήθηκε απ' αυτόν ένας εξευγενισμός, μια ρομαντική εξιδανίκευση του σεξουαλικού ενστίκτου. Είναι ωστόσο φανερό ότι, όταν ζητάμε από το άλλο φύλο απλώς την ικανοποίηση ενός βιολογικού ενστίκτου μας, μεταχειριζόμαστε τον άλλο περισσότερο σαν πράγμα. Δεν τον βλέπουμε σαν πρόσωπο, στο οποίο πρέπει να χαρίσουμε αγάπη, στοργή, εκτίμηση και όλα τα σχετικά ανθρώπινα συναισθήματα.

Στον έρωτα μπορεί να μην υπάρχει ειλικρίνεια. Οι υποσχέσεις για αιώνια αγάπη είναι ένα καθαρό ψέμα. Όταν φεύγει η ομορφιά, φεύγει και ο έρωτας. Κανένας δεν αγαπά το μη όμορφο. Γι' αυτό λέμε ότι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία στη σχέση ατόμων διαφορετικού φύλου δεν είναι ο έρωτας αλλά η αγάπη και η αλτρουιστική διάθεση. Η τελευταία βλέπει στον ερωτικό σύντροφο περισσότερο το συνάνθρωπο, απέναντι στον οποίο πρέπει να δείχνει κατανόηση για τις αδυναμίες του, να μη βλάπτει την ελευθερία και την αξιοπρέπειά του και από καθαρά ερωτική σκοπιά να προσέχει όλες εκείνες τις ομορφιές, σωματικές ή ψυχικές, που διατηρεί ακόμα. Όλα αυτά είναι στενά συναρτημένα με το χαρακτήρα των ανθρώπων. Δεν επιβάλλονται από καμιά ηθική.

Έτσι όμως, οι σύγχρονοι όροι της δημοκρατικής λειτουργίας θα χρειασθεί να επαναπροσδιορισθούν. Θα πρέπει ίσως να το πάρουμε απόφαση πως οι πολίτες θα λειτουργούν ως πολίτες, υπό την προϋπόθεση ότι αυτό δε θα τους στοιχίζει τίποτε. Πάει η εποχή όπου το εκλογικό δικαίωμα, που με τόση δυσκολία είχε κατακτηθεί από το λαό, ασκούνταν με ιερό φανατισμό και παλλαϊκή προσήλωση. Πάει η εποχή όπου οι εκλογές νοούνταν ως πάνδημη δημοκρατική γιορτή ή ακόμη και ως μικρός τελετουργικός εμφύλιος πόλεμος. Πάει ακόμη και η εποχή όπου, έστω για άλλους λόγους, η μη συμμετοχή στις εκλογές μπορούσε να θεωρείται αξιόποινη πράξη. Σήμερα η εκλογική πράξη γίνεται σαν οποιαδήποτε άλλη ιδιωτική ενέργεια: πρέπει να εκμαιεύεται μέσα από μια συγκεκριμένη πολιτική κινήτρων.

Φαίνεται όμως ότι στην απομυθοποιημένη εποχή μας ο κόπος, ο χρόνος, η βούληση και η ενέργεια αποτελούν είδη εν απολύτω στενότητι που αποτιμώνται αποκλειστικά σε χρήμα. Στο μέτρο δε που δεν τίθεται ακόμη θέμα να θεσπισθούν μορφές «εκλογικής αποζημίωσης» στους μετέχοντες πολίτες, είναι σαφές ότι ο εκλογικός κόπος θα πρέπει να περιορισθεί στο ελάχιστο. Έτσι η τεχνολογία καλείται απλώς να διευκολύνει τους πλήττοντες, τους διστακτικούς και τους αδιάφορους στο να υπερβούν την εσωτερικοποιημένη αντίστασή τους σε οποιαδήποτε μη αναγκαία ανάλωση ενέργειας. Μην ξεχνάμε πως ακόμη και η πιο ζωντανή και πολύβουη αγορά, τόπος συναλλαγών, παιγνίων και παζαριών, αλλά και τόπος συνάντησης και ανταλλαγής τυχαίων σχολίων και απόψεων, εμφανίζεται πλέον ως περιττά κοπιώδης. Αντί να θαυμάζουν το χρώμα και την υφή του φρέσκου βερίκοκου, να ελέγχουν με το
μάτι αν το τυρί είναι «ιδρωμένο» ή να χαϊδεύουν το λείο δέρμα του καινούριου υποδήματος, οι ράθυμοι καταναλωτές-θεατές έχουν αχθεί στο να προτιμούν να ψωνίζουν γουρούνι στο σακί, πατώντας τα οικεία πλήκτρα που αντιστοιχούν σε αμετακίνητες και μη διαπραγματεύσιμες εικόνες και τιμές. Το νέο οικουμενικό παιχνίδι είναι με αυτή την έννοια η έσχατη διαμεσολάβηση ανάμεσα στην ορατή πραγματικότητα και στη φαντασιακή προσομοίωσή της. Η ιδιωτικοποίηση ισοδυναμεί με «ιδιωτικοποίηση». Η ψήφος δεν είναι παρά μια ακόμη προαιρετική ιδιωτική ενέργεια που αφορά τον αμετανόητο κομπιουτερόβιο. Μαζί με την υλικότητα της αγοράς των αγαθών, πεθαίνει και η υλικότητα της ενέργειας του συμμετέχειν στα κοινά, δηλαδή στην πόλη.

Ερωτήματα αδυσώπητα, που όμως αντιστοιχούν με απόλυτη ακρίβεια στις εξελίξεις. Εξελίξεις που είναι βέβαια φυσικές και ίσως αναπότρεπτες στο πλαίσιο των υπερώριμων και ημιαποσυντεθειμένων κοινωνιών μας. Ανεξάρτητα από τα αίτιά της, η αύξουσα αποπολιτικοποίηση που συναντάμε σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες μετατοπίζει αποφασιστικά τους όρους του πολιτικού παιγνίου, σε σημείο ώστε να πρέπει ίσως να εγκύψει κανείς και πάλι στο νόημα της νομιμοποίησης του πολιτικού. Όταν η πολιτική αγορά των ιδεών και των προταγμάτων θα έχει χάσει εντελώς την αυτονομία της, είναι φυσικό να χάσει και την όποια εναπομείνασα εμβέλειά της η πραγματική κινητοποίηση των ράθυμων ιδιωτών. Εκείνο που θα υπολείπεται σε λίγα χρόνια θα είναι ίσως μόνο μια αχνή προτίμηση του Α έναντι του Β, μια προτίμηση που θα κατασκευάζεται από διαφημιστές «εικονοποιούς» (image-makers) και τσαρλατάνους.

Τι απομένει όμως από την ιδέα της δημοκρατίας, όταν η συμμετοχή του πολίτη εξασφαλίζεται μόνο με το τσιγκέλι; Σε ποια ενσυνείδητη «κοινή γνώμη» μπορεί να αντιστοιχεί το αποτέλεσμα μιας εκλογικής διαδικασίας στην οποία οι περισσότεροι δεν επιθυμούν καν να μετάσχουν; Ποια μπορεί να είναι η έννοια της δημοκρατικής επιλογής, όταν τα κίνητρα του ατόμου δεν είναι αρκετά ισχυρά, ώστε να υπερκεράσουν τη βαρεμάρα να περπατήσει ως την ενορία του; Πώς μπορεί να νοηθεί μια πολιτική βούληση που η πυκνότητά της κινδυνεύει από το πρώτο λιοπύρι ή την πρώτη μπόρα;

Απομένει βέβαια μια έσχατη λύση που είναι πλέον και τεχνολογικά δυνατή. Σε μια κοινωνία αδιάφορων ιδιωτών, η εικαζόμενη «κοινή γνώμη» θα μπορούσε να συναχθεί από την πραγματική γνώμη ενός και μόνο προσώπου που θα επιλέγεται από ηλεκτρονικούς υπολογιστές ως «χαρακτηριστικός» μέσος όρος της όλης κοινωνίας.
Ο «μοναδικός ψηφοφόρος» θα μπορούσε λοιπόν να απαλλάξει τις κοινωνίες μας από όλη την προεκλογική ταλαιπωρία και από τη συνακόλουθη ρητορεία. Πάνε πολλές δεκαετίες που κάτι τέτοιο προβλεπόταν σε ένα αμερικανικό διήγημα επιστημονικής φαντασίας.

Αν επιλεγόταν «επιστημονικά», ένας τέτοιος τυχαίος «ψηφοφόρος» θα αρκούσε ίσως για να «εκπροσωπήσει αυθεντικά» το εκλογικό σώμα, αρκεί βέβαια να είναι αποδεδειγμένως αρκετά αδιάφορος, ράθυμος, ιδιοτελής και επιρρεπής στον τηλεοπτικό επηρεασμό. Υπό τους όρους αυτούς, ο μύθος της δημοκρατίας θα μπορούσε να συντηρείται δίχως τις γενικές εκλογές, πολυέξοδες, διαταρακτικές και, σε τελική ανάλυση, αδιάφορες.
Ιδού λοιπόν που η πραγματικότητα πρόλαβε.
Κωνσταντίνος Τσουκαλάς (από εφημερίδα)
- 4. Με το διευθυντή και έναν καθηγητή σου συμμετέχεις στη συντακτική επιτροπή ενός μηνιαίου περιοδικού που εκδίδει το σχολείο σου. Έχεις σκοπό να προτείνεις να γίνει στο επόμενο τεύχος ένα αφιέρωμα στο ερωτικό φαινόμενο. Ένα από τα κείμενα που επιλέγεις να συμπεριληφθούν στο αφιέρωμα είναι και αυτό που ακολουθεί. Να συντάξεις μία σύντομη περίληψή του (50-60 λέξεις), για να ενημερώσεις τα δύο άλλα μέλη της επιτροπής, και μία εκτενέστερη (150-180 λέξεις), για να δημοσιευτεί στο περιοδικό.

Ανάλυση του ερωτικού φαινομένου
Η πιο εύστοχη παρατήρηση που γίνεται στο Συμπόσιον του Πλάτωνα είναι ότι ο έρωτας δεν είναι μόνο φοβερός κυνηγός και γόης, αλλά και φτωχός και «ένδεια σύνοικος». Είναι γιος της Πενίας και του Πόρου, της φτώχειας και του πλούτου. Μέσα στον έρωτα υπάρχει η ένδεια, η στέρηση που αποζητά την πληρότητα έξω από τον εαυτό της. Με τον έρωτα γεμίζουμε κάποιο κενό που υπάρχει μέσα μας, αποκτούμε κάτι που μας λείπει και που, όταν το αποκτήσουμε, νιώθουμε πλήρεις και αυτάρκεις και φυσικά και ευτυχισμένοι. Στην πραγματικότητα στο φαινόμενο του έρωτα έχουμε την πολύ δυνατή έλξη που ασκεί επάνω μας η ομορφιά, σωματική, ψυχική ή και τα δυο μαζί. Η ομορφιά αυτή αντικρίζεται και ως τελειότητα. Ο ερωτευμένος κατέχεται από τον πόθο να πλησιάσει το πρόσωπο που ενσαρκώνει την ομορφιά, θέλει να απολαύσει την ομορφιά. Στην απόλαυση αυτή περιλαμβάνεται και η ικανοποίηση του σεξουαλικού ενστίκτου. Στον έρωτα δεν υπάρχει ανιδιοτέλεια, απλή θέα της ομορφιάς, θαυμασμός της και χαρά για την παρουσία της, παρότι κι όλα αυτά αποτελούν στοιχεία του έρωτα. Η ανιδιοτελής θέα της ομορφιάς προσεγγίζει την έννοια του πλατωνικού έρωτα…

Ας μπούμε και στην παθολογία του έρωτα. Πολλοί ερωτεύονται πολλά πρόσωπα, ταυτόχρονα ή διαδοχικά, χωρίς να καταλήγουν σε κανένα. Αυτό θεωρήθηκε νευρωτική προσπάθεια για ερωτική κατάκτηση πολλών προσώπων και επιβεβαίωση ενός μη σίγουρου ανδρισμού ή αποδόθηκε σε φόβο για μια μόνιμη σχέση με το άλλο φύλο. Άλλοι προτιμούν να ερωτεύονται μειονεκτικά άτομα, για να νιώθουν ασφαλείς, για να κυριαρχούν επάνω τους, να εξασφαλίζουν την απόλυτη αφοσίωσή τους κτλ. Άλλοι αποφεύγουν τις ερωτικές σχέσεις και φοβούνται τον έρωτα ή εκφράζονται άσχημα γι' αυτόν. Αυτό που τους φοβίζει δεν είναι ο έρωτας καθαυτός αλλά ο ερωτικός σύντροφος. Αγόρια καταπιεσμένα από τις μητέρες τους αποκτούν έναν υποσυνείδητο φόβο για κάθε γυναίκα. Το φόβο αυτόν διατηρούν σε όλη τη ζωή τους. Τον ίδιο φόβο και την ίδια αποστροφή για τους άντρες αισθάνονται και τα κορίτσια που γνώρισαν τη βάναυση και αυταρχική συμπεριφορά του πατέρα τους. (…)
- Ο έρωτας θεωρήθηκε από πολλούς ως εγωιστικό φαινόμενο. Στον έρωτα ζητούμε να πάρουμε κάτι που θεωρούμε πολύ σημαντικό, επιζητούμε την απόλαυση και σκεφτόμαστε την ευτυχία μας. Θέλουμε να ικανοποιήσουμε μια προσωπική μας ψυχική ανάγκη. Όταν όμως και το πρόσωπο που ερωτευόμαστε ζητά από μας τα ίδια πράγματα, τότε υπάρχει αμοιβαιότητα, αμοιβαία ανταπόκριση, σύμπτωση αναγκών. Εγωιστικός γίνεται ο έρωτας, όταν ζητάμε να παίρνουμε δίχως να δίνουμε, όταν δε λαβαίνουμε υπόψη τις επιθυμίες και τις ανάγκες του ερωτικού συντρόφου, αλλά ενδιαφερόμαστε μόνο για την προσωπική μας απόλαυση. Στον αληθινό έρωτα υπάρχει αλτρουισμός και αγάπη. Ο έρωτας απευθύνεται και στο ίδιο το «ερώμενον» πρόσωπο, όχι μόνο στην ομορφιά του ή τις άλλες ελκυστικές του ιδιότητες, στα σωματικά του χαρίσματα.

Ας επιστρέψουμε όμως στη γήινη ομορφιά και τον γήινο έρωτα. Όπως ήδη σημειώσαμε, ο έρωτας αυτός δεν είναι πάντα μια ιδανική σχέση ή μια γνήσια σχέση. Είναι
χαρακτηριστικό ότι ο Φρόυντ έδωσε τη μεγαλύτερη βαρύτητα στην ικανοποίηση του σεξουαλικού ενστίκτου, ενώ αυτό που λέμε «έρωτας» θεωρήθηκε απ' αυτόν ένας εξευγενισμός, μια ρομαντική εξιδανίκευση του σεξουαλικού ενστίκτου. Είναι ωστόσο φανερό ότι, όταν ζητάμε από το άλλο φύλο απλώς την ικανοποίηση ενός βιολογικού ενστίκτου μας, μεταχειριζόμαστε τον άλλο περισσότερο σαν πράγμα. Δεν τον βλέπουμε σαν πρόσωπο, στο οποίο πρέπει να χαρίσουμε αγάπη, στοργή, εκτίμηση και όλα τα σχετικά ανθρώπινα συναισθήματα.

Στον έρωτα μπορεί να μην υπάρχει ειλικρίνεια. Οι υποσχέσεις για αιώνια αγάπη είναι ένα καθαρό ψέμα. Όταν φεύγει η ομορφιά, φεύγει και ο έρωτας. Κανένας δεν αγαπά το μη όμορφο. Γι' αυτό λέμε ότι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία στη σχέση ατόμων διαφορετικού φύλου δεν είναι ο έρωτας αλλά η αγάπη και η αλτρουιστική διάθεση. Η τελευταία βλέπει στον ερωτικό σύντροφο περισσότερο το συνάνθρωπο, απέναντι στον οποίο πρέπει να δείχνει κατανόηση για τις αδυναμίες του, να μη βλάπτει την ελευθερία και την αξιοπρέπειά του και από καθαρά ερωτική σκοπιά να προσέχει όλες εκείνες τις ομορφιές, σωματικές ή ψυχικές, που διατηρεί ακόμα. Όλα αυτά είναι στενά συναρτημένα με το χαρακτήρα των ανθρώπων. Δεν επιβάλλονται από καμιά ηθική.

Ο έρωτας δεν είναι μόνο σωματική αλλά και ψυχική έλξη. Ενδέχεται να εξιδανικεύουμε τον ερωτικό μας σύντροφο και να μας εξιδανικεύει κι αυτός, ενώ αργότερα ο πέπλος της αλληλοεξιδανίκευσης πέφτει και τα αγαπώμενα πρόσωπα αποκαλύπτονται το ένα στο άλλο με το πραγματικό του πρόσωπο και τον πραγματικό του χαρακτήρα, που φυσικά δεν έχει καμιά σχέση με την τελειότητα. Είναι φυσικό να εξιδανικεύουμε το πρόσωπο του έρωτά μας, να το φανταζόμαστε και ψυχικά όμορφο και τέλειο, για να το κάνουμε πιο αξιαγάπητο ή για να πείσουμε τον εαυτό μας ότι ανταποκρίνεται σε κάποιο φανταστικό ερωτικό ιδεώδες μας. Ο έρωτας έχει σχέση με το ρομαντισμό, όχι με το ρεαλισμό. Ο ρομαντισμός όμως δεν κρατά για πάντα. Τελικά κυριαρχεί η πραγματικότητα, που μπορεί μερικές φορές να μας απογοητεύει. Αποκαλύπτει το πραγματικό πρόσωπο των ερωτευμένων και δείχνει αν αυτό είναι αξιαγάπητο, απλώς υποφερτό ή και αποκρουστικό. Στην τελευταία περίπτωση η ερωτική σχέση διαλύεται.

Νοησιαρχικοί τύποι υποτίμησαν τον έρωτα. Τον είδαν σαν ένα τυφλό συναίσθημα , που δεν έχει ίχνος λογικής μέσα του. Σαν τέτοιος ο έρωτας είναι ένα τυφλό πάθος, που μας βασανίζει ή μας σπρώχνει σε επικίνδυνες και ανεξέλεγκτες καταστάσεις. Πρωταρχικά βέβαια ο έρωτας είναι ένα δυνατό συναίσθημα, που δημιουργείται από μια δυνατή πραγματικότητα, την ομορφιά. Η ομορφιά πείθει καθαυτή. Δε χρειάζεται να χρησιμοποιήσει επιχειρήματα. Το άτομο χρειάζεται να έχει μέσα του το αισθητήριο και το κριτήριο της ομορφιάς. Μερικοί εκλαμβάνουν ως όμορφο το μη όμορφο, ακόμα και το άσχημο. Άλλοι βλέπουν μόνο τη σωματική ομορφιά, χωρίς να αντιλαμβάνονται καθόλου την ψυχική ομορφιά. Άλλοι ερωτεύονται βαθμιαία και με περίσκεψη, λαβαίνουν υπόψη και το χαρακτήρα του προσώπου που πάνε να αγαπήσουν, ενώ άλλοι καλλιεργούν έντονα ερωτικά συναισθήματα και ζητούν την άμεση ικανοποίηση των συναισθημάτων τους αυτών, χωρίς να προσέχουν τίποτε άλλο. Η κρίση τους, όση διαθέτουν, εξαφανίζεται κάτω από τα ισχυρά ερωτικά τους συναισθήματα.

Ο τρόπος με τον οποίο ερωτεύεται κάποιος εξαρτάται ασφαλώς και από το χαρακτήρα του. Διαφορετικά ερωτεύεται ένας νοησιαρχικός τύπος και διαφορετικά ένας συναισθηματικός. Διαφορετικά ερωτεύεται ένας που διαθέτει κάποια νοημοσύνη και διαφορετικά ένας κουτός, ένας άνθρωπος που δεν μπορεί λόγω ανεπαρκούς νοημοσύνης να αξιολογεί πρόσωπα και καταστάσεις ή δεν καταλαβαίνει ότι εκτός από τον έρω-
τα υπάρχουν και άλλες αξίες, που πρέπει να συνυπολογίζονται, όταν συνάπτει κανείς μια ερωτική σχέση. Όταν βλέπει κανείς τον έρωτα ως τη μοναδική και ανώτερη αξία, τότε είναι φυσικό να κυριεύεται εξολοκλήρου απ' αυτόν και να κάνει λάθη, να μη βλέπει τις άλλες όψεις της ζωής. Η ζωή προφανώς δεν είναι μόνο ομορφιά και ωραιολατρία. Ο έρωτας είναι ένα μόνο κομμάτι της ζωής, ίσως το πιο όμορφο, όχι όμως και το πιο σπουδαίο.

Σωκράτης Γκίκας, Επίκαιρα θέματα
- 5. α) Να γράψετε με το δικό σας ύφος ένα μικρό κείμενο (150 περίπου λέξεις) που θα στηρίζεται στο κείμενο του Κορνήλιου Καστοριάδη, για να δημοσιευτεί στη στήλη «Οικολογικά» του περιοδικού που εκδίδει το σχολείο σας. β) Να σκεφτείτε για το κείμενό σας έναν τίτλο διαφορετικό από αυτόν του κειμένου του Κορνήλιου Καστοριάδη.

Οικολογία και Βιομηχανική Κοινωνία
Η οικολογία είναι ανατρεπτική, γιατί θέτει υπό αμφισβήτηση τον ανύπαρκτο καπιταλισμό που κυριαρχεί στον πλανήτη. Απορρίπτει τη βασική του αρχή σύμφωνα με την οποία προορισμός μας είναι να αυξάνουμε συνεχώς την παραγωγή και την κατανάλωση. Καταδεικνύει την καταστρεπτική επίδραση της καπιταλιστικής λογικής στο φυσικό περιβάλλον και στη ζωή των ανθρώπινων όντων.
Δεν είναι μόνον η μη αντιστρεπτή διασπάθιση των αναντικατάστατων πόρων και μέσων είναι και η ανθρωπομορφική καταστροφή των ανθρώπινων όντων που μετατρέπονται σε παραγωγικά και καταναλωτικά ζώα, σε αποχαυνωμένους ζάπερ είναι και η καταστροφή του ζωτικού μας περιβάλλοντος. Οι πόλεις, επί παραδείγματι, υπέροχο δημιούργημα της όψιμης νεολιθικής εποχής, καταστρέφονται με τους ίδιους ρυθμούς που καταστρέφονται και τα δάση του Αμαζονίου αποσυντίθενται σε γκέτο, πλούσια προάστια και συνοικίες γραφείων που νεκρώνουν μετά τις 8 το βράδυ.

Η λογική αυτή είναι από μόνη της παράλογη και οδηγεί σε μια φύσει αδύνατη κατάσταση σε παγκόσμια κλίμακα, αφού φθάνει στο σημείο να καταστρέφει τις ίδιες της τις προϋποθέσεις.
Δεν πρόκειται λοιπόν για μια βουκολική υπεράσπιση της «φύσης», αλλά για έναν αγώνα που έχει ως στόχο τη διάσωση του ανθρώπου και του φυσικού του περιβάλλοντος.
Πέρα όμως από τις προφανείς αυτές διαπιστώσεις, ανακύπτουν άλλα, δυσκολότερα και βαθύτερα ερωτήματα. Αυτό που κυριαρχεί σήμερα είναι η αυτονόμηση της τεχνο-επιστήμης. Δε διερωτώμεθα πλέον αν υπάρχουν ανάγκες που πρέπει να ικανοποιήσουμε, παρά κατά πόσον το ένα ή το άλλο επιστημονικό ή τεχνικό επίτευγμα είναι εφικτό. Αν είναι πράγματι εφικτό, τότε θα υλοποιηθεί οπωσδήποτε και κατόπιν θα κατασκευασθεί και η αντίστοιχη «ανάγκη».

Είναι προφανές, για μένα τουλάχιστον, ότι αυτή η διάσωση είναι ασυμβίβαστη με τη διατήρηση του υπάρχοντος συστήματος και ότι συνδέεται με μια πολιτική αναδιάρθρωση της κοινωνίας. Θα συνέβαλλε μάλιστα στο να δημιουργηθεί επιτέλους μια δημοκρατία των έργων και όχι των λόγων. Σ' αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκω, εξάλλου, ότι τα περισσότερα από τα υπάρχοντα οικολογικά κινήματα είναι συνήθως λιπόψυχα.
Οι παρενέργειες σπανίως λαμβάνονται υπόψη. Αυτό ακριβώς πρέπει να σταματήσουμε, και εδώ αρχίζουν οι δυσκολίες. Όλοι επιθυμούμε -ή τουλάχιστον εγώ επιθυμώ- την ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης. Θέλουμε, λοιπόν, για παράδειγμα, να υπάρχουν άκρως αποτελεσματικοί δορυφόροι παρακολούθησης. Αυτοί όμως προϋποθέτουν και όλο το σύμπλεγμα της σύγχρονης τεχνο-επιστήμης. Είναι λοιπόν και αυτό επιθυμητό;

Πώς να χαράξουμε τα όρια; Για πρώτη φορά, σε μια μη θρησκευτική κοινωνία, ερχόμαστε αντιμέτωποι με το ερώτημα: Πρέπει να ελέγξουμε την εξάπλωση της ίδιας της γνώσης; Και πώς να το κάνουμε αυτό χωρίς να καταλήξουμε σε μια δικτατορία επί του πνεύματος; Πιστεύω πως μπορούμε να θέσουμε ορισμένες απλές αρχές:
Δεν μπορεί να τίθεται θέμα περιορισμού της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας. Τα όρια όμως ανάμεσα στην καθαρή γνώση και στις, ενίοτε μοιραίες, εφαρμογές της είναι ασαφή, αν όχι ανύπαρκτα. (…)
- 1. Δεν επιθυμούμε μια απεριόριστη και απερίσκεπτη εξάπλωση της παραγωγής, θέλουμε μια οικονομία που να είναι μέσον και όχι σκοπός της ανθρώπινης ζωής.

Για να αντιμετωπίσουμε αυτούς τους κινδύνους, μας χρειάζεται αυτό που ο Αριστοτέλης αποκαλούσε «φρόνησις». Η εμπειρία δείχνει ότι η σύγχρονη τεχνογραφειοκρατία είναι οργανικά και δομικά ανίκανη να διαθέτει αυτή τη φρόνηση, γιατί δεν υπάρχει και δεν κινείται παρά μόνον χάρη στο παραλήρημα της απεριόριστης εξάπλωσης.
2. Επιθυμούμε την ελεύθερη εξάπλωση της γνώσης, δεν μπορούμε όμως πλέον να υποκρινόμαστε ότι δε γνωρίζουμε πως αυτή η εξάπλωση εμπεριέχει κινδύνους που δεν είναι δυνατόν να καθοριστούν εκ των προτέρων.

Μας χρειάζεται λοιπόν μια πραγματική δημοκρατία που να θεσπίζει διαδικασίες διαβουλεύσεως και λήψεως αποφάσεων όσο το δυνατόν ευρύτερες, στις οποίες να συμμετέχουν οι πολίτες εν συνόλω. Αυτό, με τη σειρά του, δεν είναι δυνατόν παρά μόνον εάν οι πολίτες διαθέτουν πραγματική ενημέρωση, πραγματική παιδεία και ευκαιρίες να εφαρμόσουν στην πράξη την κρίση τους.
Τα όριά της, τα σύνορά της, δεν μπορούμε να τα διαγράψουμε εκ των προτέρων - γι' αυτό και μας χρειάζεται η φρόνηση. Τα σύνορα όμως υπάρχουν, και από τη στιγμή που θα τα παραβιάσουμε θα είναι εξ ορισμού πολύ αργά - όπως οι ήρωες της αρχαίας τραγωδίας που δεν αντιλαμβάνονται ότι βρίσκονται μέσα στην υπερβολή παρά μόνον αφού έχουν ήδη καταστραφεί. Η σύγχρονη κοινωνία είναι θεμελιωδώς άφρων.


ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ
ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ