Πού είναι ο Θεός; Η σχέση ζωής περνάει μέσα από δοκιμασίες
- 8. Το πρόβλημα του κακού στον σύγχρονο κόσμο
- 9. Η έκφραση της οδύνης στην τέχνη
- 10. Ποιος ευθύνεται για το κακό; Ποιος μπορεί να μας σώσει από το κακό;

Δ' Θεματική Ενότητα:

Ο Θεός γίνεται άνθρωπος: Το πιο συγκλονιστικό γεγονός της ιστορίας του ανθρώπου
- 11. Γνώμες των ανθρώπων για τον Ιησού Χριστό
- 12. Ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός;
- 13. Ο Ιησούς Χριστός διδάσκει και φανερώνει έναν νέο τρόπο ζωής
- 14. Ο Ιησούς Χριστός φανερώνει με σημεία έναν καινούριο κόσμο
- 15. Ο Ιησούς Χριστός προσφέρει τη ζωή Του… για να ζήσει ο άν­ θρωπος

Ε' Θεματική Ενότητα:

Ένας καινούριος κόσμος ξεπροβάλλει: Χριστός ανέστη
- 16. Η ανάγκη να αλλάξει ο κόσμος
- 17. Μια νέα αρχή… από τον Τάφο τον κενό
- 18. Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός: Η ελπίδα του κόσμου

ΣΤ' Θεματική Ενότητα:

Η Εκκλησία μεταμορφώνει τον κόσμο
- 19. Δράση και αγώνας για τη μεταμόρφωση της ζωής και του κό­ σμου
- 20. Η Βασιλεία του Θεού. Τι είναι τελικά;

Ζ' Θεματική Ενότητα:

Η Εκκλησία ως κιβωτός σ' ένα ταξίδι χωρίς τέλος
- 21. Η συνάντηση Θεού και ανθρώπου συνεχίζεται… Η Αποκάλυ­ ψη του Ιωάννη
- 22. Η πορεία προς τα έσχατα μέσα από εικόνες και παραβολές
- 23. Η ζωή μαζί με τον Χριστό: μια πορεία γεμάτη εκπλήξεις

Α' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Η Αγία Γραφή: Η συνάντηση Θεού και ανθρώπου καταγράφεται σε κείμενα
Η Βίβλος του Γουτεμβέργιου

Εισαγωγικά
Αρχίζοντας τη φοίτησή σας σε μια νέα σχολική κοινότητα, το Γυμνάσιο, βρίσκεστε μπρο­ στά σε πολλές αλλαγές και νέες απαιτήσεις. Για να μεταμορφώσετε αυτήν τη νέα πραγ­ ματικότητα σε πολύτιμη εμπειρία, θα χρειαστείτε έμπνευση, δύναμη, καλή οργάνωση και, το κυριότερο, ενότητα και πνεύμα συνεργασίας. Να είστε όλοι μαζί! Ο καθένας για όλους και όλοι για τον καθένα σε αυτό το καινούριο ταξίδι που αρχίζει φέτος.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία θεμελιώνεται στην Αγία Γραφή. Εκεί καταγράφονται οι εμπειρίες της συνάντησης Θεού και ανθρώπου. Μέσα στα πολύτιμα κείμενά της, μαθαίνουμε για τον τρόπο με τον οποίον ο Θεός δρα μέσα στην ιστορία του ανθρώπου, προσφέροντας ζωή!

Στη θεματική αυτή ενότητα, αρχικά θα μοιραστείτε τις δικές σας εμπειρίες στη νέα φά­ ση ζωής που αρχίζετε. Αυτό θα βοηθήσει στη συνέχεια να κατανοήσετε ορισμένα βασι­ κά ερωτήματα που μας παρουσιάζει η Αγία Γραφή.

1. Το πέρασμα σε μια νέα σχολική κοινότητα, έναν καινούριο κύκλο ζωής (Γυμνάσιο)

i. Το πέρασμα από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο
«Την πρώτη µέρα του σχολείου ανέβηκα τα σκαλιά που οδηγούν από το προαύλιο στο κτήριο του Γυµνασίου. Στη µέση της σκάλας γύρισα το κεφάλι µου και αντίκρισα το Δηµοτικό. Στάθη­ κα µια στιγµή και µετά κοίταξα µπροστά µου, πήρα µια βαθιά ανάσα και συνέχισα να ανεβαί­ νω. Πριν µπω στο Γυµνάσιο, µου ήρθαν στο µυαλό τα τελευταία λόγια της αποφοίτησής µας από την έκτη Δηµοτικού: "Προχωράµε µε το µυαλό στο Γυµνάσιο και την καρδιά στο Δηµοτι­ κό". Έτσι κι εγώ, τις πρώτες µέρες της νέας σχολικής χρονιάς σκεφτόµουν συνέχεια το Δηµο­ τικό. Τώρα όµως έχει περάσει ένας µήνας. Ένα κοµµάτι της καρδιάς µου θα ανήκει για πάντα στο Δηµοτικό µου. Το άλλο, όµως, το έχει κερδίσει ήδη το Γυµνάσιο, που έγινε µια αγκαλιά για µας, ένα δεύτερο σπίτι».

Άννα­Μαρία, περιοδικό νεογράφημα 8/11, Θεσσαλονίκη 2016
Η γιορτή, Mπάμπης Πυλαρινός

ii. Πού πας καραβάκι με τέτοιο καιρό;
- ­ Πού πας καραβάκι με τέτοιον καιρό; Σε μάχεται η θάλασσα, δεν τη φοβάσαι; Ανέμοι σφυρίζουν και πέφτει νερό, πού πας καραβάκι με τέτοιον καιρό;
- ­ Για χώρα πηγαίνω πολύ μακρινή θα φέξουνε φάροι πολλοί να περάσω βοριάδες, νοτιάδες θα βρω μα θα φτάσω με πρίμο αγεράκι, μ' ακέριο πανί.
- ­ Κι αν οι κάβοι σού στήσουν τη νύχτα καρτέρι; Απάνω σου αν πέσει το κύμα θεριό και πάρει τους ναύτες και τον τιμονιέρη; Πού πας καραβάκι με τέτοιον καιρό;
- ­ Ψηλά στο εκκλησάκι του βράχου που ασπρίζει για μένα έχουν κάμει κρυφή λειτουργία ορθός ο Χριστός το τιμόνι μου αγγίζει στην πλώρη μου στέκει η παρθένα Μαρία.

Ποίηση: Ζ. Παπαντωνίου, μουσική: Α. Μάνου
Πρόκειται για το ημερολόγιο που κρατούσε η Γερμανοεβραία Άννα Φρανκ στο Άμστερνταμ, όσο καιρό κρυβόταν με την οικο­ γένειά της από τους Γερμανούς, κατά τη διάρκεια του Β' Παγκο­ σμίου Πολέμου. Η Άννα Φρανκ και η οικογένειά της συνελή­ φθησαν από την Γκεστάπο. Επέζησε μόνο ο πατέρας της, Όττο Φρανκ, χάρη στον οποίο εκδόθηκε το 1947 το ημερολόγιο. Έχει μεταφραστεί σε 30 γλώσσες.
Την πρώτη μέρα στο Γυμνάσιο έβρεχε πολύ. Ένα μεγάλο πλήθος από παιδιά βρίσκονταν στο σχολείο: ομάδες αγοριών και κοριτσιών στέκονταν ολόγυρα κουβεντιάζοντας. Κάποιοι περιδιάβαιναν απ' τη μια ομάδα στην άλλη ανα­ γνωρίζοντας φίλους και γνωστούς και ρωτώντας «σε ποια τάξη πας;». Εκτός από την Λιζ, δεν ήξερα ούτε έναν που θα μπορούσε να είναι συμμαθητής μου κι αυτό δεν ήταν και πολύ ευχάριστο. Στην τάξη μας, ο δάσκαλος φώναξε και έλεγξε τα ονόματα των μαθητών, μας ενημέρωσε για το ποια βιβλία έπρεπε να παραγγελθούν και κάποιες άλλες λεπτομέρειες. Για να πω την αλήθεια, ήμουν βαθιά απογοητευμένη. Περίμενα τουλάχιστον να δω το πρόγραμμα και να γνωρίσω τον διευθυντή του σχολείου. Όταν επέστρεψα στο σπίτι έκανα μια συναρπαστική περιγραφή των εμπειριών μου, αλλά για να λέμε την αλήθεια, δεν ήξερα για το σχολείο, τους δασκάλους, τα παιδιά και το πρόγραμμα τίποτε περισσότερο από όσα και πριν! Το σχολείο άρχισε μια βδομάδα αργότερα. Και πάλι έβρεχε. Μας χώρισαν σε ομάδες των είκο­ σι. Αυτό σήμαινε ότι θα ανήκα πια σ' αυτή την ομάδα συμμαθητών.

iv. Μια καινούρια ματιά… στο «αλφαβητάρι» της Εκκλησίας!
Φέτος, στο Μάθημα των Θρησκευτικών, θα συναντήσεις ορισμένα θέματα, τα οποία ήδη σου είναι γνωστά από τις τάξεις του Δημοτικού. Και, μάλλον, είναι για σένα εύλογο το ερώτημα: Για ποιον λόγο να μελετήσω και πάλι τα ίδια; Η απάντηση είναι πολύ απλή: Τώρα, που έχεις μεγαλώσει, μπορείς να βλέπεις τα ίδια πράγματα με μια διαφορετική ματιά. Το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου, είναι μία περιήγηση σ' ένα… ταξίδι, στο οποίο περιγράφεται η συνά­ ντηση Θεού και ανθρώπου. Αν και έχεις ακούσει αρκετά για τις «περιπέτειες» αυτού του τα­ ξιδιού, τώρα μπορείς να τις διαβάσεις ξανά εμβαθύνοντας περισσότερο. Μην διστάσεις, λοι­ πόν, να γνωρίσεις εκ νέου το «αλφαβητάρι» της Εκκλησίας. Αξίζει τον κόπο, γιατί θ' ανακαλύ­ ψεις κάτι καινούριο, κάτι που σου ήταν άγνωστο πρωτύτερα…

Συλλαβίζοντας… το αλφαβητάρι της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Καλό ξεκίνημα!

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Σε ένα χαρτάκι σημειώστε σκέψεις και συναισθήματα από την πρώτη σας μέρα στο Γυ­ μνάσιο. Στη συνέχεια, διαβάστε για λίγα λεπτά ο καθένας μόνος του τα κείμενα της Άν­ νας Φρανκ και της Άννα­Μαρίας. Βρίσκετε ομοιότητες με όσα γράψατε; Συζητήστε τις με τον/την διπλανό/ή σας.
- 2. Ακούστε το μελοποιημένο ποίημα «Πού πας καραβάκι με τέτοιο καιρό» κι αφήστε τον εαυτό σας να περιπλανηθεί στους στίχους και τη μουσική του. Στη συνέχεια, χωριστείτε σε μικρές ομάδες (4­5 ατόμων). Κάθε ομάδα, αφού διαλέξει μια στροφή από το ποίημα, ας διαβάσει προσεκτικά τους στίχους. Προσπαθήστε ως ομάδα να αποδώσετε με την τεχνική «Ομαδικό Γλυπτό» το κύριο συναίσθημα που σας προκαλούν οι στίχοι της στρο­ φής που διαλέξατε. Συζητήστε στην τάξη όλα όσα παρουσίασαν οι ομάδες και συσχετί­ στε τα με τα συναισθήματα που σας προκαλεί ο ερχομός σας στο Γυμνάσιο.
- 3. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το ερώτημα: Η Αγία Γραφή είναι το "αλφαβητάρι" της Εκκλησίας; Και αν ναι, για ποιον λόγο; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην τάξη τα συ­ μπεράσματα της συζήτησής σας.

2. Ο Θεός συναντά τον άνθρωπο. Οι εμπειρίες της συνάντησης καταγράφονται στις βιβλικές διηγήσεις.

i. Kείμενα στα οποία αποτυπώνονται εμπειρίες ζωής
Όπως είδαμε στην προηγούμενη διδακτική ενότητα, ο άνθρωπος διψά να γίνει παντοδύνα­ μος, να αποκτήσει κάτι το θεϊκό μέσα του, να γίνει κάτι σαν τον Θεό και, επίσης, να κατακτήσει την απόλυτη ευτυχία. Στις αναζητήσεις αυτές του ανθρώπου, η Αγία Γραφή δίνει απαντήσεις,
ο οποίες αποτελούν, πραγματικά, μια απρόσμενη έκπληξη! Στην Αγία Γραφή περιγράφεται ένα με­ γάλο και συναρπαστικό Ταξίδι. Είναι μια πορεία γεμάτη εκπλήξεις ή μάλλον μία συν­οδοιπορία του Θεού με τους ανθρώπους. Στο πλαίσιο αυτής της συμπόρευσης ο άνθρωπος βιώνει την παρου­ σία του Θεού μέσα στην ιστορία. Πρόκειται, λοι­ πόν, για ένα ταξίδι γεμάτο εμπειρίες!

Η Αγία Γραφή είναι ένα σύνολο 76 βιβλίων που καταγράφουν την εμπειρία της συμπόρευσης του ανθρώπου με τον Θεό
Η περιπέτεια ξεκινά με το ταξίδι του Αβραάμ, ο οποίος αποχωρίζεται την πατρική του εστία, και μαζί με τη γυναίκα του, τη Σάρρα του, «ανοίγεται» σε άγνωστα και ξένα μέρη, έχοντας μοναδικό όπλο την πίστη και την αφοσίωση σ' έναν Θεό, ο οποίος συνομιλεί μαζί του και εκείνος Τον αναγνωρίζει και Τον ευχαριστεί ως πρόσωπο μοναδικό και ανεπα­ νάληπτο. Το Ταξίδι της Βίβλου φτάνει σ' ένα σημείο κορύφωσης με το Βιβλίο της Αποκά­ λυψης, για να συνεχιστεί μέσα στη ζωή της ίδιας της Εκκλησίας.

Το ταξίδι του Αβραάμ από την Ουρ προς την Χαναάν (József Molnár)
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 10.
Ο Αβραάμ «ανοίγεται» στο Άγνωστο σε αντίθεση προς τον Οδυσσέα που νοσταλγεί να επι­ στρέψει στο σπίτι ο Αβραάμ μαζί με τη γυναίκα του και τον ορφανό ανιψιό του Λωτ εγκα­ ταλείπει την πατρική εστία και τα «είδωλα» που λατρεύονταν εκεί.

Ας δούμε όμως λίγο αναλυτικότερα ορισμένα στοιχεία:
Η συγγραφή της Παλαιάς Διαθήκης διήρκεσε περίπου μια ολόκληρη χιλιετία μέχρι να γεννη­ θεί ο Κύριος Ιησούς. Πρόκειται για κείμενα στα οποία «καθρεπτίζονται οι συγκρούσεις και οι αντιφάσεις της ζωής - όπως π.χ. η ζήλια και ο φθόνος του Κάιν απέναντι στον Άβελ. Τέτοιες καταστάσεις, που οδηγούν σε συγκρούσεις, μάλλον μάς είναι γνωστές από την καθημερινό­ τητα στο σχολείο, αλλά και τη σχέση μας με τους άλλους. Επίσης, η Παλαιά Διαθήκη, γνωστή και ως «Πρώτη Διαθήκη», αποκαλύπτει πόσο εύθραυστη είναι η ζωή του ανθρώπου, γεμάτη ρίσκο και κινδύνους. Ο άνθρωπος δεν είναι ικανός να αντιμετωπίσει μόνος τον πόνο και τον θάνατο. Και ακριβώς για τον λόγο αυτό, χρειάζεται να συνδέσει τη ζωή του με την πηγή της ζωής, τον ελευθερωτή Θεό, όπως ακριβώς ένα κινητό, όσο εξελιγμένο κι αν είναι, πρέπει να φορτισθεί για να μπορεί να λειτουργήσει.

Wiener Genesis (Κώδικας που περιέχει απόσπασμα από το βιβλίο της Γένεσης σε μετάφραση των Εβδομήκοντα - η συγγραφή του έγινε μάλλον κατά το α' μισό του 6 ου αι. μ.Χ.). Εδώ απεικονίζεται ο πειρασμός του Ιωσήφ.
Το πρώτο χρονολογικά βιβλίο της Καινής Διαθήκης (Α' Επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Θεσσα­ λονικείς) συγγράφηκε περίπου το 50 μ.Χ. στην Κόρινθο, ενώ το τελευ­ ταίο (η Αποκάλυψη) στα τέλη του 1ου αι. Το κεντρικό σημείο αναφο­ ράς στην Καινή Διαθήκη είναι η πα­ ρουσία του Θεανθρώπου Ιησού Χριστού στη γη. Αυτή πραγματο­ ποιήθηκε κατά την περίοδο της βα­ σιλείας του πρώτου Ρωμαίου αυ­ τοκράτορα, του Οκταβιανού Αυ­ γούστου (27 π.Χ. ­ 14 μ.Χ.). Για σα­ ρανταένα ολόκληρα χρόνια αυτός ο αυτοκράτορας έφερε τη γαλήνη, την τάξη, το αίσθημα της ασφάλει­ ας, καθώς και κάποια ευημερία σε μια αυτοκρατορία πολυπολιτισμι­ κή, πολυθρησκευτική και «παγκο­ σμιοποιημένη».

Ωστόσο, αυτές οι πολιτικές συνθή­ κες δεν συγκινούσαν τον απλό άν­ θρωπο, ο οποίος, ζώντας σε μεγά­ λες πόλεις, ερχόταν αντιμέτωπος μ' ένα περιβάλλον ηθικής και οι­ κονομικής εξαθλίωσης, διότι η ιδιοκτησία της γης είχε μαζευτεί στα χέρια των ολίγων. Ο άνθρω­
πος της καθημερινότητας ένιωθε ένα τεράστιο κενό μέσα στην ψυχή του. Μέσα σ' έναν τέ­ τοιο κόσμο, ο Ιησούς Χριστός φέρνει κάτι ολότελα καινούριο και επαναστατικό: προσφέρει
στον άνθρωπο τη δυνατότητα να απαλλαχτεί από τον φόβο του θανάτου και την απόγνωση, δωρίζοντάς του τον καινούριο κόσμο της Βασιλείας του Θεού, την Εκκλησία, το ίδιο Του το Σώμα.

Η πρώτη σελίδα από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Codex Harleianus 5784)
Η Εκκλησία, όπως δηλώνει η ετυμολογία της λέξης, αποτελεί μια πρόσκληση, μια «έκκληση». Για ποιο πράγμα; Είναι πρόσκληση και έκκληση για έξοδο από τον εγωισμό μας μια έξοδος που έχει ως στόχο να συναντήσουμε τον προσωπικό Θεό και να αγκαλιάσουμε τον συνάνθρω­ πό μας και την κτίση ολάκερη.
Η Εκκλησία, το Σώμα του Χριστού, δεν είναι απλώς μια θρησκεία, δηλαδή δεν προσπαθεί να ικανοποιήσει τον ευσεβή πόθο του ανθρώπου να συναντήσει κάτι ή κάποιον που υπερβαίνει τις ανθρώπινες δυνάμεις. Ούτε επίσης αποτελεί όπιο, δηλαδή το παυσίπονο ενός ετοιμοθά­ νατου που υποφέρει πολύ περισσότερο η Εκκλησία προσφέρει στον άνθρωπο το φάρμακο της αθανασίας, όπως θα δούμε σε επόμενες ενότητες. Η Εκκλησία τοποθετεί την Αγία Γραφή πάνω στα άγια λείψανα των μαρτύρων της, εκεί που το ψωμί και το κρασί «μεταμορφώνο­ νται» σε Σώμα και Αίμα του Ιησού Χριστού. Πριν τη Θεία Κοινωνία, ο «λόγος του Λόγου» της μεταμορφώνει και αυτός τις ζωές μας, μεταγγίζοντας αληθινή ελπίδα.

ii. Ο Θεός δρα μέσα στην ιστορία
Πάπυρος 46, ένας από τους παλαιότε­ ρους παπύρους της Καινής Διαθήκης. (Το απόσπασμα που απεικονίζεται εδώ είναι το ακόλουθο: 2 Κορ, 11,33­ 12,9)
Η Βίβλος είναι γεμάτη αφηγήσεις και περιπέτειες! Στα κείμενά της δεν θα πάρουμε απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι ο Θεός  αυτό το οποίο κατά κύριο λόγο μα­ θαίνουμε μέσα από τη Βίβλο, είναι το πώς δρα ο Θε­ ός . Έτσι, βλέπουμε ότι ο Θεός είναι φίλος του ανθρώ­ που (φιλάνθρωπος) και του χαρίζει την ελευθερία από κάθε τι που τον σκλαβώνει. Οι αφηγήσεις της Βίβλου χαρακτηρίζονται ως δραματικές, διότι περιγράφουν γεγονότα τα οποία εκτυλίσσονται με απρόσμενο τρό­ πο, δηλαδή έχουν κατάληξη που δεν την περιμένου­ με. Αρκετές φορές οι αφηγήσεις δεν έχουν ευτυχές τέ­ λος (happy end), ενώ άλλοτε προσκαλείται ο ίδιος ο αναγνώστης να συμπληρώσει ή και να πραγματοποι­ ήσει το τέλος της αφήγησης. Κάτι τέτοιο συμβαίνει π.χ. στο βιβλίο του Ιωνά , στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο και στις Πράξεις . Επίσης, υπάρχουν και περικοπές που διαθέτουν όχι έναν, αλλά πολλούς Επιλόγους, όπως π.χ. το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο .

Ανεξάρτητα από την ποικιλία αυτή, η συγγραφή και η ανάγνωση των βιβλικών διηγήσεων έχει πάντοτε έναν μοναδικό σκοπό: Να συνειδητοποιήσουμε ως μέλη
της Εκκλησίας δύο πράγματα: πρώτον, ότι η παρουσία του Θεού στη ζωή μας αποτελεί το σπουδαιότερο δώρο, που μας χαρίστηκε χωρίς κανένα αντάλλαγμα, από ανεξάντλητη αγάπη για εμάς και δεύτερον ότι, επειδή έχουμε λάβει το δώρο αυτό, οφείλουμε να γίνουμε ευερ­ γέτες των συνανθρώπων μας. Με ποιον τρόπο; Με το να αγωνιζόμαστε ενάντια σε οτιδήποτε καταστρέφει τον άνθρωπο και την κτίση, χαρίζοντας απλόχερα τη συμπαράστασή μας στους αδυνάτους αυτού του κόσμου, διότι πάνω τους αντικρίζουμε μοναδικές Εικόνες του Χριστού.

iii. Στις βιβλικές διηγήσεις ο Θεός διαλέγεται με τον άνθρωπο
Η Βίβλος δεν αποτελεί έναν κουραστικό μονόλογο του Θεού. Απεναντίας, σε αυτήν κυριαρχεί, από την αρχή μέχρι το τέλος της, το στοιχείο του διαλόγου. Ο διάλογος αυτός έχει ως σημείο αφετηρίας τον ίδιο τον Θεό, καθώς Εκείνος δημιουργεί τον άνθρωπο, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή δική Του. Και επειδή ο άνθρωπος «εικονίζει» τον τριαδικό Θεό, για τον λόγο αυτό μπορεί να επικοινωνεί μοναδικά με τον Δημιουργό του και τον «άλλον».
Η πρόσκληση του Θεού για διάλογο διέπει όλη την Αγία Γραφή. Στην καρδιά αυτής της πρό­ σκλησης βρίσκεται πάντοτε ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος λαμβάνει σάρκα και οστά, γίνεται άνθρω­

Ο διάλογος του Ιησού με τη Σαμαρείτισσα ξεκινά με το «Διψώ»
πος για χάρη του ανθρώπου, συνομιλεί μαζί του, διδάσκει, θαυματουργεί, σταυρώνεται, πε­ θαίνει και ανασταίνεται. Μέσα στα βιβλία της Αγίας Γραφής ο αναγνώστης συναντά τους αν­ θρώπους να διαλέγονται με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους: Άλλοτε, αντιλαλούν οι κραυγές διαμαρτυρίας προς τον Θεό για την αδικία που φαίνεται να θριαμβεύει άλλοτε, πα­ ρατηρούνται στιγμιότυπα έντονης διαφωνίας μεταξύ των πρωταγωνιστών, όπως π.χ. το 2 ο κε­ φάλαιο της επιστολής Προς Γαλάτας , όπου ο Παύλος επιπλήττει τον Πέτρο.

iv. Ο ρεαλισμός των βιβλικών διηγήσεων
Διαβάζοντας τα κείμενα της Βίβλου, διαπιστώνει κανείς ότι τα πρόσωπα δεν παρουσιάζονται συνήθως χαμογελαστά και «μακιγιαρισμένα», όπως κατά κόρον συμβαίνει στους μεγάλους αστέρες του κινηματογράφου και πολλούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι «ήρωες» της Αγίας Γραφής (όπως ο Δαβίδ και ο Απόστολος Πέτρος) παρουσιάζονται με μεγάλες πτώσεις αλλά και ανατάσεις. Τα πρόσωπα, λοιπόν, σκιαγραφούνται όπως ακριβώς είναι στην πραγ­ ματικότητα, χωρίς ωραιοποιήσεις αλλά και χωρίς να αποκρύπτεται τίποτα, ούτε τα ελαττώ­ ματα αλλά ούτε και τα προτερήματα.

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Σε ένα μεγάλο χαρτί σχεδιάζει ο/η καθηγητής/τριά σας το περίγραμμα μιας ανθρώ­ πινης μορφής. Η μορφή αυτή υποτίθεται ότι αναπαριστά ένα πρόσωπο το οποίο δια­ βάζει την Αγία Γραφή. Κατόπιν, ο/η καθηγητής/τρια αναρτά στον τοίχο το περίγραμ­ μα αυτό. Στη συνέχεια, οι μαθητές καλούνται να γράψουν: α. εντός του περιγράμμα­ τος τις σκέψεις και τα συναισθήματα του απεικονιζόμενου προσώπου, που του γεν­ νιούνται καθώς διαβάζει την Αγία Γραφή. β. εκτός του περιγράμματος τις σκέψεις και τα συναισθήματα άλλων που παρατηρούν το πρόσωπο αυτό να διαβάζει την Αγία Γραφή.
- 2. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα: ­ Χρειαζόμαστε την Αγία Γραφή; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησης αυτής.
- 3. Με τη βοήθεια του/της καθηγητή/τριας θεολόγου αναζητήστε εικόνες ή πίνακες, στους οποίους αποτυπώνονται οι παρακάτω βιβλικές διηγήσεις: «Κάιν και Άβελ», «ο Δεκάλογος», «η άρνηση του Πέτρου». Στη συνέχεια, γράψτε για κάθε εικόνα έναν σύντομο σχολιασμό ξεκινώντας με τη φράση «Η Αγία Γραφή είναι ένα έργο το οποίο μιλά για…»

3. Η Αγία Γραφή: μια ολόκληρη βιβλιοθήκη

i. Τα μέρη της Αγίας Γραφής
Η λέξη κανών στα ελληνικά σημαίνει το εργαλείο με το οποίο ελέγχεται η ευθυγράμμιση μιας επιφάνειας ή μιας γραμμής. Άλλωστε κανόνα λέγαμε και τον χάρακα. Σημαίνει επίσης ό,τι χρησιμο­ ποιείται ως πρότυπο για την εκτέλεση ενός έργου.
Πηγή: Όλγα Γκριζοπού­ λου / Πηγή Καζλάρη, Θρησκευτικά Α' Γυμνασί­ ου. Παλαιά Διαθήκη. Προϊστορία του Χριστια­ νισμού , σελ. 13.
Ανοίγοντας την Αγία Γραφή, βλέπουμε ότι πρόκειται για δύο αχώριστα ενωμένες συλλογές βιβλίων, μία αρχαιότερη και μία νεότερη: την Παλαιά Διαθήκη, που αποτελείται από 49 βιβλία, και την Καινή Διαθήκη, από 27. Σήμερα, όταν χρησιμοποιούμε τη λέξη διαθήκη, εννοούμε την «τελευταία θέληση» κάποιου αν­ θρώπου. Στη Βίβλο, όμως, η λέξη «διαθήκη» έχει την έννοια της συμφωνίας του Θεού με τους ανθρώπους. Τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης μιλούν για την παλαιότερη συμφωνία που έκλεισε ο Θεός μ' ένα λαό, τον Ισραήλ, πριν τον ερχομό του Χριστού στον κόσμο. Τα βιβλία της Καινής Διαθήκης κάνουν λόγο για τη νεότε­ ρη συμφωνία και σχέση που πραγματοποίησε ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός με όλους τους ανθρώπους. Επειδή η χριστιανική Εκκλη­ σία από πολύ νωρίς συνειδητοποίησε τη σημασία αυτών των κει­ μένων για τους πιστούς, φρόντισε να τα διαφυλάξει. Έτσι, ύστερα από μακροχρόνιες συζητήσεις συνέθεσε γύρω στον 3ο αι. μ.Χ. έναν «κλειστό» κατάλογο των βιβλίων της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, στον οποίο δηλαδή κανείς δεν μπορεί να αφαιρέσει ή να προσθέσει κάτι. Η συλλογή αυτών των 76 βιβλίων αποτελεί τον Κανόνα της Αγίας Γραφής .

ii. Η ενότητα Παλαιάς και Καινής Διαθήκης
Γιατί άραγε τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, οι ιερές δηλαδή γραφές του ισραηλιτικού λαού, είναι και για τους χριστιανούς ιερά; Γιατί περιέχονται στη χριστιανική Αγία Γραφή αχώριστα δεµένα µε τα βιβλία της Καινής Διαθήκης;
Πρώτα πρώτα χρειάζεται να µην ξεχνάµε πού στηρίζουν την πίστη τους οι χριστιανοί: στο γε­ γονός ότι ο Θεός φανερώθηκε στον κόσµο για να σώσει τους ανθρώπους δηλαδή να τους φα­ νερώσει την αλήθεια, να τους θεραπεύσει από το κακό και να δώσει αληθινό νόηµα στη ζωή τους. Αυτή η φανέρωση (= Αποκάλυψη ) έγινε για πρώτη φορά στα πολύ παλιά χρόνια σ' έναν άνθρωπο, τον Αβραάµ.

Μ' αυτόν ο Θεός έκλεισε την πρώτη συµφωνία σωτηρίας (= Διαθήκη ). Στη συνέχεια η Διαθήκη κλείστηκε όχι µόνο µε τον Αβραάµ και τους απογόνους του, αλλά και µ' όλο το λαό που προήλθε απ' αυτούς, τον Ισραήλ (= Παλαιά Δια­ θήκη ). Στον Ισραήλ ο Θεός έδωσε τις µεγάλες υποσχέσεις για τη σωτηρία των ανθρώπων. Και µε τον Ισραήλ προετοίµασε τον κόσµο να δε­ χτεί και να καταλάβει τον Χριστό. Όλη αυτή η µακραίωνη πορεία και προετοιµασία περιγρά­ φεται στα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, απ' όπου προέρχονται τα φετινά µας µαθήµατα. Μέσα στον ισραηλιτικό λαό γεννήθηκε και έζη­ σε και ο Ιησούς Χριστός. Ο Χριστός έκλεισε µια νέα συµφωνία σωτηρίας µε τους ανθρώπους (= Καινή Διαθήκη ). Όχι πια µόνο µε τον ισραηλιτι­ κό λαό, αλλά µε όλους τους λαούς της γης. Έτσι, η υπόσχεση του Θεού στον Αβραάµ για τη σω­ τηρία του κόσµου εκπληρώθηκε και η Παλαιά Διαθήκη ολοκληρώθηκε.

Ο Χριστός: το Φως του κόσμου!
Η ανάγνωση της Αγίας Γραφής συνδέεται με την προσευχή ενός Ορθόδοξου χριστιανού
Στο σηµείο αυτό χρειάζεται να εξηγήσουµε και κάτι άλλο. Ο Χριστός µε τη διδασκαλία και τη ζωή του ερµήνευσε στους ανθρώπους τα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης. Τους έκανε να δουν τα παλιά µε καινούρια µάτια. Για να το καταλάβουµε καλύτερα αυτό, µπορούµε να φαντα­ στούµε ότι καθόµαστε στο µισοσκότεινο δωµάτιό µας, που το γνωρίζουµε σπιθαµή προς σπι­ θαµή, και ξαφνικά µπαίνει µέσα λαµπρό το φως του ήλιου. Τα χρώµατα ζωντανεύουν και µπο­ ρούµε να δούµε και την παραµικρή λεπτοµέρεια.

Ταυτόχρονα, όλα µοιάζουν σαν καινούρια! Έτσι έγινε κι όταν ο Χριστός ήρθε στη γή. Η Παλαιά Διαθήκη «φωτίστηκε» από τη διδασκαλία Του και τη ζωή Του αλλιώς. Γι' αυτό οι χριστιανοί µπόρεσαν να ανακαλύψουν στην Παλαιά Διαθήκη καινούριες αλήθειες και µηνύµατα (πέρα απ' αυτές που αναγνωρίζει ο Ιουδαϊσµός).
Ως χριστιανικό βιβλίο, λοιπόν, η Παλαιά Διαθήκη κατέχει σηµαντική θέση στη λατρεία της Εκ­ κλησίας. Στις ακολουθίες διαβάζονται κείµενά της. Πολλοί ύµνοι αναφέρονται σε πρόσωπα και γεγονότα που βρίσκουµε στις σελίδες της. Στην εικονογράφηση των ναών συναντάµε πολ­ λά θέµατά της.

iii. Μιλώντας για τη θεοπνευστία των κειμένων της Αγίας Γραφής
Συχνά ακούµε να λέγεται ότι η Αγία Γραφή, άρα και η Παλαιά Διαθήκη, είναι ένα βιβλίο θεό­ πνευστο. Αυτό βέβαια δε σηµαίνει ότι ο Θεός «φώναξε» από τον ουρανό ή ψιθύρισε «στο αυτί» κάποιων ανθρώπων. Τι εννοούµε, λοιπόν, λέγοντας ότι ο Θεός ενέπνευσε τους ανθρώ­ πους; Εννοούµε ότι µίλησε στις καρδιές τους, εκεί όπου ο άνθρωπος παίρνει ελεύθερα απο­ φάσεις και τίποτε δεν µπορεί να του επιβληθεί µε τη βία. Τους φανέρωσε (= αποκάλυψε) αλή­ θειες που µόνοι τους οι άνθρωποι δεν θα µπορούσαν να καταλάβουν: ότι ο Θεός είναι ένας

Η Αγία Γραφή μπορεί να «φωτίσει» τα αδιέξοδα του ανθρώπου
και κυρίαρχος όλου του κόσµου, ποιο είναι το καλό και το κακό, πώς να φέρονται ο ένας στον άλλο, πώς να φροντίζουν την πλάση όλη, ποιος είναι ο προορισµός των ανθρώπων και του κόσµου. Και το πιο σπουδαίο: µε ποιον τρόπο ο άνθρωπος σχετίζεται µε τον Θεό. Όλα αυτά είναι οι θεόπνευστες αλήθειες που ο Θεός φανέρωνε σταδιακά μέσα από τα γεγονότα της ιστορίας του ισραηλιτικού λαού.
Ανάµεσα σ' αυτόν τον λαό βρέθηκαν κάποιοι άνθρωποι που πίστευαν βαθιά στον Θεό. Όλη τους η ζωή έγινε µάτια και αυτιά που έβλεπαν και άκουγαν τις θεόπνευστες αλήθειες και τις αναγνώριζαν µέσα στην καθηµερινή ζωή. Όµως όλα αυτά δεν τα κράτησαν για τον εαυτό τους. Θέλησαν να τα µοιραστούν µε τους άλλους ανθρώπους και γι' αυτό έγραψαν κείµενα.

iv. Η «γλώσσα» της Αγίας Γραφής είναι μερικές φορές συμβολική
Τα όσα περιγράφονται σε ορισμένα κείμενα της Αγίας Γραφής, όπως π.χ. στη διήγηση για τη Δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου ή για τον πύργο της Βαβέλ, δεν αποτελούν ένα εί­ δος δημοσιογραφικού ρεπορτάζ. Οι θεόπνευστοι συγγραφείς της Βίβλου ορισμένες φορές
χρησιμοποιούν γλώσσα ποιητική. Τι σημαίνει αυτό; Η ποιητική και συμβολική γλώσσα δεν εί­ ναι κυριολεκτική, όπως εκείνη των μαθηματικών και της φυσικής. Είναι «μεταφορική», π.χ. η έκφραση «Ήλιος της Δικαιοσύνης» είναι μια ποιητική και συμβολική έκφραση. Δεν υπάρχει στην πραγματικότητα ήλιος που να έχει ως ιδιότητα τη δικαιοσύνη. Ωστόσο, η έκφραση αυτή θέλει με αυτόν τον τρόπο να δηλώσει κάτι άλλο, κάτι που δεν είναι ορατό στα μάτια μας, αλλά μπορούμε να το γευτούμε με τον νου και την καρδιά μας.

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Δημιουργήστε σ' ένα φύλλο χαρτί μια δική σας αυτοσχέδια ζωγραφιά με θέμα: «Η Αγία Γραφή, μια ολόκληρη βιβλιοθήκη!»
- 2. Εξερευνήστε στο διαδίκτυο τον όρο: «Αγία Γραφή»
- 3. Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για την Αγία Γραφή;
- 4. Τι θα θέλατε να μάθετε σχετικά με την Αγία Γραφή;
- 5. Με βάση όσα έχετε μάθει στη διδακτική αυτή ενότητα, ποιο είναι το κεντρικό θέμα της Αγίας Γραφής;
- 6. Παρατηρήστε προσεχτικά την εικόνα που παρατίθεται σε προηγούμενη σελίδα της ενότητας αυτής και έχει ως θέμα: «Η Αγία Γραφή "φωτίζει" τα αδιέξοδα του ανθρώ­ που». Στη συνέχεια, απαντήστε στα ακόλουθα ερωτήματα: α. ­ Τι ακριβώς βλέπετε;
- β. ­ Ποιες σκέψεις, ποιοι προβληματισμοί και ποια ερωτήματα σας δημιουργούνται παρατηρώντας την εικόνα αυτή;
- 7. Παρατηρήστε προσεχτικά την εικόνα που παρατίθεται σε προηγούμενη σελίδα της ενότητας αυτής και έχει ως θέμα: «Ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του». Στη συνέχεια, απαντήστε στα ακόλουθα ερωτήματα: α. ­ Τι ακρι­ βώς βλέπετε; β. ­ Ποιες σκέψεις, ποιοι προβληματισμοί και ποια ερωτήματα σας δη­ μιουργούνται παρατηρώντας την εικόνα αυτή;
- 8. Παρατηρήστε προσεχτικά την εικόνα που παρατίθεται λίγο παρακάτω και έχει ως θέ­ μα: «Το ιερό Ευαγγέλιο τοποθετημένο στο ιερό κουβούκλιο του Επιταφίου του Χρι­ στού τη Μ. Παρασκευή το βράδι». Στη συνέχεια προσπαθήστε να γράψετε έναν σύ­ ντομο τίτλο, ο οποίος μπορεί να συνοψίσει το σημαντικότερο νόημα που εκφράζει κα­ τά τη γνώμη σας η εικόνα αυτή.

Το ιερό Ευαγγέλιο τοποθετημένο στον Επιτάφιο του Χριστού τη Μ. Παρασκευή το βράδυ

Β' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Θεός και άνθρωπος στην Ορθόδοξη Παράδοση: μια σχέση ζωής
«Κύριε, Σώσόν με»

Εισαγωγικά
Η διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας για το νόημα και το σκοπό της ζωής του ανθρώ­ που θεμελιώνεται στην Αγία Γραφή. Μέσα από τις διηγήσεις της μαθαίνουμε ότι ο άν­ θρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Θεού. Ποια σημασία, όμως, έχει για την Ορθόδοξη Εκκλησία αυτή η τόσο σημαντική αλήθεια; Στις σελίδες που ακο­ λουθούν θα προσπαθήσουμε να ανακαλύψουμε την απάντηση!

4. «Αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας» χωρίς Θεό;
Ο άνθρωπος του Βιτρούβιου (Leonardo da Vinci)
Ο Μπάτμαν του Βιτρούβιου

i. Η εικόνα του ανθρώπου: από τον Οδυσσέα μέχρι τους υπερήρωες των σύγχρονων κόμικς
Οι άνθρωποι του Ομήρου μάχονται με τα σπαθιά και τα λόγια. Είναι φυσικοί, απροσποίητοι, καυχησιάρηδες, άτρομοι, ριψοκίνδυνοι. Προβάλλονται στο φως του μύ­ θου γεμάτοι ψυχική ευγένεια, εντιμότητα και καλοσύνη. Σέβονται τον νεκρό αντίπαλο, αισθάνονται τον πόνο του νικημένου, αλλά υποτάσσονται στη σκληρή ανάγκη του πολέμου. Όλη η πανουργία τους εξαντλείται σ' ένα ξύλι­ νο άλογο. Ο αγέρωχος και ακατανίκητος πολεμιστής γί­ νεται η δόξα του τόπου του, ο αθάνατος μύθος. Γίνεται παραμύθι και τραγούδι. Φτερώνει τις καρδιές, ταξιδεύει μέσα στα όνειρα των κοριτσιών, βαυκαλίζει τους πόθους των νέων. Στους δύσκολους καιρούς της σκλαβιάς, όταν ένας λαός υπομένει δεινό ζυγό, μεταμορφώνεται σε να­ νούρισμα, σε προσευχή, σε διδασκαλία.

Ο πόλεμος άρχισε να χάνει ένα μέρος απ' την ομορφιά του από τότε που ο άνθρωπος μπόρεσε να αντικατα­ στήσει τα αγχέμαχα με τα εκηβόλα όπλα. Κι άρχισε να μεταμορφώνεται σε ολόσωμη φρίκη από τότε που εστοχάστηκε να συντρίψει το ηθικό του αντιπάλου του, χτυπώντας τον άμαχο πληθυσμό. Αυτό ήταν ήδη μια ατιμία. Οι ατιμίες ολοένα και πολλαπλασιάζονται στους καιρούς μας. Οι ακήρυκτοι πόλεμοι, οι πόλεμοι της ενέδρας, οι αιφνιδιασμοί, σε εποχές φαινομενικής, έστω, ειρήνης, είναι έξω από τους κανόνες του αιμα­ τηρού παιχνιδιού που είναι ο πόλεμος. Τώρα έρχονται οι πύραυλοι: ένας τεχνικός, κρυμμένος κάπου αθέα­

τος, ήσυχος, ψύ­ χραιμος, δεν έ ­
χει παρά να πατήσει ένα κουμπί και να αφανίσει λαούς. Η φυσική ρώμη, η γενναιότητα, που θα μπο­ ρούσε, κατά την περίσταση, να γίνεται και γενναιο­ φροσύνη, δεν παίζει πια κανένα ρόλο. Η επική χει­ ρονομία έχει πεθάνει. Έτσι είμαστε αναγκασμένοι να ομολογήσουμε πως οι άγριοι του παρθένου δά­ σους, οι απολίτιστοι, πολεμούν τιμιότερα από τους πολιτισμένους.
The Vitruvian mouse
Τα παραμύθια μιλούν συχνά με θαυμασμό για τους αρχαίους εκείνους πολεμιστές της Αρα­ βικής ερήμου. Ένας χαλίφης, που έχει σκοτώσει, απάνω στ' άλογο, με το δαμασκηνό σπαθί του, στρατιές, μπορούσε και να συγκινηθεί από το χαμόγελο ενός παιδιού, από τον θρήνο μιας μάνας, να χαρίσει τη ζωή σ' έναν έξυπνο άνθρωπο, γιατί του είπε ένα νόστιμο αστείο. Εί­ χε τις αδυναμίες του και τις ευαισθησίες του ο αιματοπότης χαλίφης. Ο πολιτισμένος δεν ξέρει τίποτε από τούτα. Είναι το συνειδητό έγκλημα, η οργανωμένη κακοήθεια. Κι αυτό νομίζω είναι το απογοητευτικότερο. Ζούμε σε μια εποχή μίσους και αγωνίας. Η Ιστορία μνημονεύει πολλές τέτοιες εποχές. Αλλά εκείνες δεν είχαν υποτάξει την επιστήμη. Οι περισσότερές τους μάλιστα ήταν κι ολωσδιόλου αγράμματες. Δηλαδή: εντιμότερες.

Ιωάννης Μ. Παναγιωτόπουλος, Το τέλος του ηρωισμού

ii. Η δύναμη και η αδυναμία του σύγχρονου ανθρώπου
Με την άνοδο του φασισμού ο πόθος εξουσίας και η πεποίθηση πως αποτελεί δικαίωμα έφτασαν σε νέα ύψη. Εκατομμύρια εντυπωσιάζονται από τις νίκες της εξουσίας και εκλαμβά­ νουν αυτό σαν ένδειξη δύναμης. Ασφαλώς η εξουσία πάνω σ' ένα λαό είναι έκφραση ανώτε­ ρης δύναμης από καθαρά υλική άποψη. Αν έχω τη δύναμη πάνω σ' ένα άλλο πρόσωπο να το σκοτώσω, τότε είμαι "ισχυρότερος" απ' αυτό. Όμως από ψυχολογική άποψη, ο πόθος της εξουσίας δεν πηγάζει από δύναμη αλλά από αδυναμία. Είναι η έκφραση της ανικανότητας του ατομικού εγώ να σταθεί μόνο του και να ζήσει. Είναι η απεγνωσμένη προσπάθεια για την απόκτηση δευτερογενούς δύναμης, εκεί που λείπει η αυθεντική δύναμη.

Έριχ Φρομ, Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία
Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης
Ο Χριστός είναι η χαρά, το φως το αληθινό, η ευτυχία. Ο Χριστός είναι η ελπίδα μας. Η σχέση με τον Χριστό είναι αγάπη, είναι έρωτας, είναι ενθουσιασμός, είναι λαχτάρα του θείου. Ο Χριστός είναι το παν. Αυτός είναι η αγάπη μας. […] Η χαρά είναι ο ίδιος ο Χριστός. Είναι μία χαρά, που σε κάνει άλλο άνθρωπο. […] Αυτή είναι η θρησκεία μας. Εκεί πρέπει να πάμε. Ο Χριστός είναι ο Παράδεισος, παιδιά μου. Τι είναι Παράδεισος; Ο Χριστός είναι. Από δω αρχίζει ο Παράδεισος. Είναι ακριβώς το ίδιο όσοι εδώ στη γη ζουν τον Χριστό, ζουν τον Παράδεισο. Έτσι είναι, που σας το λέγω. […] Όποιος αγαπάει τον Χριστό και τους άλ­ λους, αυτός ζει τη ζωή.

Ζωή χωρίς τον Χριστό είναι θάνατος, είναι κόλαση, δεν είναι ζωή. Ο Χριστιανός πονάει για όλους, θέλει όλοι να σωθούν, όλοι να γευθούν τη Βασιλεία του Θεού. Αυτός είναι ο χριστιανισμός. […] Όταν βρεις τον Χριστό, σου αρκεί, δεν θέλεις τίποτ' άλλο, ησυχάζεις. Γίνεσαι άλλος άνθρωπος. Ζεις παντού, όπου υπάρχει ο Χριστός. […] Είσαι ειρηνικός, χα­ ρούμενος, γεμάτος. […] Η ψυχή του Χριστιανού πρέπει να είναι λεπτή, να είναι ευαίσθη­ τη, να είναι αισθηματική, να πετάει, όλο να πετάει, να ζει μες στα όνειρα. […] Όποιος θέ­ λει να γίνει Χριστιανός, πρέπει πρώτα να γίνει ποιητής. Αυτό είναι! Πρέπει να πονάεις. Ν' αγαπάεις και να πονάεις. Να πονάεις γι' αυτόν που αγαπάεις. Η αγάπη κάνει κόπο για τον αγαπημένο.

Γέροντος Πορφυρίου Καυσοκαλυβίτου, Βίος και Λόγοι. (Χανιά: Ιερά Μονή Χρυσοπηγής: $^{5 }$2004), σσ. 217­238

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα: Ο άνθρωπος κάθε επο­ χής αναζητά πάντοτε έναν υπερήρωα; Στη συνέχεια κοινοποιήστε σ' όλην την τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 2. Συζητήστε στην τάξη τα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι αυτό που ποθεί ο άνθρωπος σε κάθε εποχή; Τι προσδοκίες έχει;
- 3. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το ερώτημα: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των ηρώων ενός δημοφιλούς κόμικ; Στη συνέχεια κοινοποιήστε στην τάξη τα συμπερά­ σματα της συζήτησης αυτής.
- 4. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα: Υπάρχουν ορισμένα πράγματα, π.χ. από τον χώρο της τεχνολογίας, που δεν είναι όπως φαίνονται;
- 5. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα: Χρειάζεται ο άνθρωπος τον Θεό; Ναι ή όχι και γιατί;
- 6. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το ερώτημα: Διαβάζοντας το κείμενο του Οσίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτη (το οποίο παρατίθεται σ' αυτήν τη διδακτική ενότη­ τα), τι προσφέρει, κατά τη γνώμη σας, ο Χριστός στον άνθρωπο; Στη συνέχεια κοινο­ ποιήστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησης αυτής.
- 7. Παρατηρήστε προσεχτικά τις δύο παρακάτω εικόνες. Στη συνέχεια, απαντήστε στα ακόλουθα ερωτήματα:
- α. Τι ακριβώς βλέπετε;
- β. Ποιες σκέψεις, ποιοι προβληματισμοί και ποια ερωτήματα σας δημιουργούνται πα­ ρατηρώντας τις εικόνες αυτές;

5. Ο άνθρωπος ως κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση Θεού δημιουργία

i. Ο άνθρωπος ως δημιούργημα του Θεού: «καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ», Γεν 1. 26­28
Μετά είπε ο Θεός: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας και την ομοίωση, κι ας εξουσιάζει στης θάλασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά, στα ζώα και γε­ νικά σ' όλη τη γη και στα ερπετά που σέρνονται πάνω σ' αυτήν». Δημιούργησε, λοιπόν, ο Θεός τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική του την εικόνα, «κατ' εικόνα Θεού» τον δημιούργησε, τους δημιούργησε άντρα και γυναίκα. Τους ευλόγησε και τους είπε: «Να κάνετε πολλά παιδιά, ώστε να πολλαπλασιαστείτε, να γεμίσετε τη γη και να κυριαρχήσετε σ' αυτήν. Να εξουσιάσετε στης θάλασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά και σε κάθε ζώο που κινείται πάνω στη γη».

«από το χώμα της γης», Γεν. 2,7
Τότε ο Κύριος ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από το χώμα της γης και φύσηξε μέσα στα ρουθούνια του πνοή ζωής. Έτσι έγινε ο άνθρωπος ζωντανό ον.

ii. «ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς», Γεν 1, 27)
Ο Κύριος ο Θεός είπε: «Δεν είναι καλό να είναι ο άν­ θρωπος μόνος. Θα του φτιάξω έναν σύντροφο όμοιο μ' αυτόν». Τότε ο Κύριος ο Θεός τον έριξε σε βαθύ ύπνο κι αποκοιμήθηκε πήρε μία από τις πλευρές του και τη θέση της τη συμπλήρωσε με σάρκα. Μετά, από την πλευρά που πήρε από τον Αδάμ, σχημάτισε μια γυναίκα και την οδήγησε σ' αυτόν. Τότε ο Αδάμ είπε: «Αυτό επιτέλους είναι κόκαλο από τα κόκαλά μου και σάρκα από τη σάρκα μου. Γυναίκα αυτή θα λέγεται, γιατί απ' τον άντρα προήλθε».

Η Δημιουργία της Εύας, Bible of Souvigny, 12ος αιώνας
 Στα εβραϊκά το όνομα «Αδάμ» σημαίνει χοϊκός, ενώ «Εύα» σημαίνει ζωή.
Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή (Elena Cherkasova)

Η ισοτιμία της γυναίκας με τον άνδρα
Διότι είμαστε, έλεγε η αγία Ιουλίττα, από το ίδιο φύ­ ραμα με τους άνδρες. Έχουμε πλαστεί όπως και αυ­ τοί, σύμφωνα προς την εικόνα του Θεού. Από τον Κτί­ στη η γυναίκα έγινε έτσι, ώστε εξίσου με τον άνδρα να δέχεται την αρετή. Και πράγματι, δεν είμαστε σε όλα συγγενείς με τους άνδρες; Διότι για την κατα­ σκευή της γυναίκας δεν ελήφθη μόνον η σάρκα, αλλά και «οστούν εκ των οστέων». Επομένως, η σταθερό­ τητα, η δύναμη και η υπομονή δόθηκαν και σε μας από τον Δεσπότη εξίσου με τους άνδρες.

Μεγάλου Βασιλείου, Εις την μάρτυρα Ιουλίτταν και περί ευχαριστίας
Η δημιουργία του Αδάμ (Μιχαήλ Άγγελος) Cappella Sistina, Βατικανό

iii. Ο άνθρωπος υπάρχει μόνο όταν αγαπάει και αγαπιέται! (Γαλ 5, 13­15)

Ελευθερία και αγάπη, Γαλ. 5,13­15
Ο Θεός, λοιπόν, αδελφοί μου, σας κάλεσε για να ζήσετε ελεύθεροι. Μόνο να μη γίνει η ελευ­ θερία αφορμή για αμαρτωλή διαγωγή, αλλά με αγάπη να υπηρετείτε ο ένας τον άλλο. Άλλω­ στε, όλος ο νόμος συνοψίζεται σε μία φράση, στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Αν όμως δαγκώνετε και τρώτε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αλληλοεξοντωθείτε.

Πρωτότυπο κείμενο
Ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ, χρηστεύεται, ἡ ἀ ­ γάπη οὐ ζηλοῖ, ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύε­ ται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζη­ τεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογί­ ζεται τὸ κακόν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει. Ἡ ἀ γάπη οὐδέποτε ἐκπίπτει.

Ο ύμνος της αγάπης, Κορ Α 13, 4­8

Μετάφραση στη δημοτική
Εκείνος που αγαπάει έχει μακροθυμία, έχει και καλοσύνη εκείνος που αγαπάει δε ζηλοφθονεί εκείνος που αγαπάει δεν κομπάζει ούτε περηφανεύεται είναι ευπρεπής, δεν είναι εγωιστής ούτε ευερέθιστος ξεχνάει το κακό που του έχουν κάνει. Δε χαίρεται για το στραβό που γίνεται, αλλά μετέχει στη χαρά για το σωστό. Εκείνος που αγαπάει, όλα τα ανέχεται σε όλα εμπιστεύεται, για όλα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Ποτέ η αγάπη δε θα πάψει να υπάρχει.

iv. Ο άνθρωπος ως διάκονος του πλησίον

Η ανατρεπτική δύναμη της διακονίας, Μκ 9, 35
Κάθισε τότε ο Ιησούς, φώναξε τους δώδεκα και τους λέει:
«Όποιος θέλει να είναι ο πρώ­ τος, θα πρέπει να γίνει ο τε­ λευταίος απ' όλους κι ο υπη­ ρέτης όλων».
Ο Νιπτήρας (Elena Cherkasova)
Ο Χριστός πλένει τα πόδια των μαθητών Του

Ιδιόμελο απόστιχο των Αίνων του Όρθρου της Μεγάλης Δευτέρας

Πρωτότυπο κείμενο

Μετάφραση στη δημοτική
Κύριε, τὰ τελεώτατα φρονεῖν, τοὺς οἰκεί­ ους παιδεύων Μαθητάς, μὴ ὁμοιοῦσθαι τοῖς ἔθνεσιν ἔλεγες εἰς τὸ κατάρχειν τῶν ἐλαχιστοτέρων οὐχ οὕτω γὰρ ἔσται ὑμῖν τοῖς ἐμοῖς Μαθηταῖς, ὅτι πτωχὸς θέλων ὑπάρχω, ὁ πρῶτος οὖν ὑμῶν, ἔστω πά­ ντων διάκονος, ὁ δὲ ἄρχων ὡς ὁ ἀρχόμε­ νος, ὁ προκριθεὶς δὲ ὡς ὁ ἔσχατος καὶ γάρ ἐλήλυθα αὐτὸς τῷ πτωχεύσαντι Ἀ ­ δὰμ διακονῆσαι, καὶ λύτρον δοῦναι ἀντὶ πολλῶν τὴν ψυχὴν τῶν βοώντων μοι Δό­ ξα σοι.
Κύριε, μαθαίνοντας τους μαθητές σου να σκέφτονται σω­ στά, τους έλεγες να μην εξομοιώνονται με τους εθνικούς στην καταδυνάστευση των πιο αδύναμων. «Δε θα συμ­ βαίνει αυτό σ' εσάς, τους μαθητές μου, καθώς κι εγώ [ο δάσκαλός σας] έγινα φτωχός με τη θέλησή μου. Ο πρώτος ανάμεσά σας να είναι υπηρέτης όλων ο αρχηγός [να εί­ ναι] σαν τον υπήκοο και ο διακεκριμένος σαν τον τελευ­ ταίο. Γιατί κι εγώ ο ίδιος έχω έρθει για να υπηρετήσω τον Αδάμ, που τα 'χασε όλα [τον χρεωκοπημένο], και να δώσω τη ζωή μου ως λύτρα για όλους αυτούς που μου φωνά­ ζουν, δόξα Σοι».

Το πρόσωπο του Θεού
Εἶδες τὸν ἀδελφόν σου, εἶδες Κύριον τὸν Θεόν σου. Αββάς Δωρόθεος, Επιστολαί διάφοροι
Καταυλισμός προσφύγων, Τανζανία, Σεμπαστιάο Σαλγάδο, 1994

Όμως, δεν ήταν έτσι εξαρχής...
Ήρθαν έτσι τα πράγματα, ώστε γύρω μας να αφθονούν οι γυμνοί και οι άστεγοι. Είναι πά­ μπολλοι οι πρόσφυγες που χτυπούν τις πόρτες μας. Πάμπολλοι είναι και οι ξένοι και οι μετανά­ στες. Όπου κι αν κοιτάξεις, θα δεις χέρια απλω­ μένα σε ζητιανιά. Για σπίτι έχουν το ύπαιθρο. Κατάλυμα βρίσκουν στις στοές, στις παρόδους και στα ερημικότερα σημεία της αγοράς. Φω­ λιάζουν σε τρύπες όπως οι νυχτοκόρακες και οι κουκουβάγιες.
Τα ρούχα τους είναι διάτρητα κουρέλια. Για χωράφι έχουν τη διάθεση όσων δίνουν ελεη­ μοσύνη. Για τροφή ό,τι τύχει. Πίνουν νερό από τις κρήνες όπως τα ζώα και για ποτήρια έχουν τις χούφτες τους. Για αποθήκη έχουν την κοιλιά τους, όσο μπορεί αυτή να συγκρα­ τήσει ό,τι μπαίνει μέσα. Τραπέζι τους είναι τα γόνατά τους διπλωμένα. Κρεβάτι, το έδα­ φος. Λουτρό, κάποιος ποταμός ή λίμνη, όπως τα έχει προσφέρει ακατέργαστα και κοινά σε όλους ο Θεός. Η ζωή τους είναι πλέον γεμάτη μετακινήσεις και αγριάδα, όμως δεν ήταν έτσι εξαρχής. Ας όψονται η συμφορά και η ανάγκη.

Γρηγόριος Νύσσης, Περί φιλοπτωχείας και ευποιΐας

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Αναζητήστε στο διαδίκτυο πληροφορίες για την Elisabeth Behr­Sigel. Τι σας κάνει εντύπωση, καθώς μελετήσατε τη βιογραφία της;
- 2. Παρατηρήστε τη «Δημιουργία του Αδάμ», έργο που φιλοτέχνησε ο Μιχαήλ Άγγελος και το οποίο βρίσκεται στην Cappella Sistina στο Βατικανό. Στη συνέχεια απαντήστε στα παρακάτω ερωτήματα: α. ­ Τι ακριβώς βλέπετε; β. ­ Ποιες σκέψεις, ποιοι προβλη­ ματισμοί και ποια ερωτήματα σας δημιουργούνται παρατηρώντας την εικόνα αυτή;
- 3. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα: ­ Τι σημαίνει για μας το γεγονός πως όλοι οι άνθρωποι είναι δημιουργίες κατ' εικόνα του Θεού. Στη συνέχεια, χωριστείτε σε ομάδες. Σε κάθε ομάδα δημιουργήστε ένα κολάζ με πορτρέτα ανθρώπων κάθε ηλι­ κίας, φυλής και φύλου. Κατόπιν, αποτυπώστε τις ιδέες, τις σκέψεις και τους προβλη­ ματισμούς σας πάνω στο κολάζ.
- 4. Σε συνεργασία με τον ή τη φιλόλογο διερευνήστε το παρακάτω θέμα: Η θέση της γυ­ ναίκας στην αρχαία Ελλάδα και στον ιουδαϊκό κόσμο στα χρόνια πριν από τον Χριστό.

6. Ο άνθρωπος ως δημιουργός

i. Ο άνθρωπος στην κτίση: Βασιλιάς, οικονόμος ή ιερέας;

Ο άνθρωπος δίνει τα ονόματα, Γεν. 2. 15,19­20
Η ονοματοδοσία των ζώων από τον Αδάμ, Ιερά Μονή Αναπαυσά, Μετέωρα, 16ος αιώνας
Πήρε, λοιπόν, ο Κύριος ο Θεός τον άνθρωπο και τον έβαλε μέσα στον κήπο της Εδέμ για να τον καλλιεργεί και να τον προσέχει. Ο Κύριος έπλασε από το έδαφος όλα τα ζώα του αγρού και τα πτηνά του ουρανού και τα έφερε μπροστά στον άνθρωπο, για να δει πώς θα τα ονομά­ σει. Και ό,τι όνομα έδινε ο άνθρωπος σε κάθε ζωντανή ύπαρξη, αυτό ήταν και το όνομά της.

Οι οδύνες μετά την παρακοή, Γεν 3. 16­20
Και στη γυναίκα είπε ο Θεός: «Θ' αυξήσω κατά πολύ τη θλίψη και τους πόνους της κυοφορίας σου, και με πόνους θα γεννάς τα παιδιά σου. Η επιθυμία σου θα στρέφεται προς τον άντρα σου, αλλά αυτός θα σε εξουσιάζει». Μετά είπε στον Αδάμ: «Επειδή άκουσες τη γυναίκα σου κι έφαγες από το δέντρο, απ' το οποίο σε είχα διατάξει να μη φας, καταραμένη θα είναι η γη εξαιτίας σου. Με μόχθο θα την καλλιεργείς σ' όλη σου τη ζωή. Αγκάθια και τριβόλια θα σου βλασταίνει και θα τρως το χορτάρι του αγρού. Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου, ώσπου να ξαναγυρίσεις στη γη από την οποία προήλθες, γιατί χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Ο Αδάμ ονόμασε τότε τη γυναίκα του «Εύα», γιατί αυτή έγινε μητέρα όλης της ανθρωπότητας.

Οι ωδίνες της κτίσης, Ρωμ 8, 22
Ξέρουμε καλά ότι ώς τώρα όλη η κτίση στενάζει και κραυγάζει από πόνο σαν την ετοιμόγεννη γυναίκα.
Η ιστορία του Αδάμ και της Εύας Grandval Bible, fol. 5b References: Backhouse: The Illuminated Page, No. 6 (9 ος αι.)
Ο λυτρωτής (Hildegard von Βingen, Scivias 2.1,12ος αιώνας)

Ευχές από τη Θεία Λειτουργία του Ιωάννου Χρυσοστόμου

Πρωτότυπο κείμενο

Μετάφραση στη δημοτική
Ὑπὲρ εὐκρασίας ἀέρων, εὐφορίας τῶν καρπῶν τῆς γῆς, καὶ καιρῶν εἰρη­ νικῶν, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.
Ὑπὲρ πλεόντων, ὁδοιπορούντων, νο­ σούντων, καμνόντων, αἰχμαλώτων καὶ τῆς σωτηρίας αὐτῶν, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.
Για καθαρό αέρα, ευφορία στους καρπούς της γης και καιρούς ειρηνικούς, ας παρακαλέσουμε τον Κύ­ ριο.
Γι' αυτούς που ταξιδεύουν στη θάλασσα και στη στεριά, για τους αρρώστους, γι' αυτούς που υπο­ φέρουν, για τους αιχμαλώτους και για τη σωτηρία τους ας παρακαλέσουμε τον Κύριο.

Η ελεήμων καρδία
Τι είναι καρδία ελεήμων; Είναι η καρδιά που φλέγεται από αγάπη για όλη την κτίση: για τους ανθρώπους, τα πουλιά, τα ζώα, τους δαίμονες και κάθε κτίσμα. Και καθώς ο άνθρω­ πος τα φέρνει στη μνήμη του, τα μάτια του τρέχουν δάκρυα. Από την πολλή και σφοδρή συμπόνια, σφίγγεται η καρδιά του και δεν μπορεί να υποφέρει ή να ακούσει ή να δει κά­ ποια βλάβη ή κάτι, έστω και λίγο λυπηρό, να γίνεται στην κτίση. Γι' αυτό και προσεύχεται συνέχεια με δάκρυα για τα άλογα ζώα, τους εχθρούς της αλήθειας και γι' αυτούς που τον βλάπτουν, ζητώντας από τον Θεό να τους φυλάει και να τους συγχωρήσει.

Ισαάκ ο Σύρος, Τα ευρεθέντα Ασκητικά

Ο άνθρωπος ως ιερέας της Δημιουργίας
Ως ένα βασικό στοιχείο της χριστιανικής μας ανθρω­ πολογίας κατά τη διάρκεια του εικοστού πρώτου αι­ ώνα, χρειάζεται να επανενεργοποιήσουμε την πατε­ ρική ιδέα του ανθρώπινου προσώπου ως μεσίτη με­ ταξύ ουρανού και γης, ως κοσμικό λειτουργό, ως ιε­ ρέα της δημιουργίας. Αγκαλιάζοντας όλη την ποικι­ λία της δημιουργίας, κάθε ανθρώπινη ύπαρξη είναι ένας δεύτερος κόσμος, ένα μεγάλο σύμπαν μέσα σε ένα μικρό, «οἷόν τινα κόσμον δεύτερον, ἐν μεγάλῳ μικρόν».
Επίσκοπος Διοκλείας Κάλλιστος Ware, Η Ορθόδοξη Θεολογία στον 21ο αιώνα

ii. Ο άνθρωπος ως δοξολογική ύπαρξη

Ψαλμός 135, 1­9

Πρωτότυπο κείμενο

Ένας καινούριος κόσμος ξεπροβάλλει: Χριστός ανέστη
- 16. Η ανάγκη να αλλάξει ο κόσμος
- 17. Μια νέα αρχή… από τον Τάφο τον κενό
- 18. Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός: Η ελπίδα του κόσμου

ΣΤ' Θεματική Ενότητα:

Η Εκκλησία μεταμορφώνει τον κόσμο
- 19. Δράση και αγώνας για τη μεταμόρφωση της ζωής και του κό­ σμου
- 20. Η Βασιλεία του Θεού. Τι είναι τελικά;

Ζ' Θεματική Ενότητα:

Η Εκκλησία ως κιβωτός σ' ένα ταξίδι χωρίς τέλος
- 21. Η συνάντηση Θεού και ανθρώπου συνεχίζεται… Η Αποκάλυ­ ψη του Ιωάννη
- 22. Η πορεία προς τα έσχατα μέσα από εικόνες και παραβολές
- 23. Η ζωή μαζί με τον Χριστό: μια πορεία γεμάτη εκπλήξεις

Α' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Η Αγία Γραφή: Η συνάντηση Θεού και ανθρώπου καταγράφεται σε κείμενα
Η Βίβλος του Γουτεμβέργιου

Εισαγωγικά
Αρχίζοντας τη φοίτησή σας σε μια νέα σχολική κοινότητα, το Γυμνάσιο, βρίσκεστε μπρο­ στά σε πολλές αλλαγές και νέες απαιτήσεις. Για να μεταμορφώσετε αυτήν τη νέα πραγ­ ματικότητα σε πολύτιμη εμπειρία, θα χρειαστείτε έμπνευση, δύναμη, καλή οργάνωση και, το κυριότερο, ενότητα και πνεύμα συνεργασίας. Να είστε όλοι μαζί! Ο καθένας για όλους και όλοι για τον καθένα σε αυτό το καινούριο ταξίδι που αρχίζει φέτος.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία θεμελιώνεται στην Αγία Γραφή. Εκεί καταγράφονται οι εμπειρίες της συνάντησης Θεού και ανθρώπου. Μέσα στα πολύτιμα κείμενά της, μαθαίνουμε για τον τρόπο με τον οποίον ο Θεός δρα μέσα στην ιστορία του ανθρώπου, προσφέροντας ζωή!

Στη θεματική αυτή ενότητα, αρχικά θα μοιραστείτε τις δικές σας εμπειρίες στη νέα φά­ ση ζωής που αρχίζετε. Αυτό θα βοηθήσει στη συνέχεια να κατανοήσετε ορισμένα βασι­ κά ερωτήματα που μας παρουσιάζει η Αγία Γραφή.

1. Το πέρασμα σε μια νέα σχολική κοινότητα, έναν καινούριο κύκλο ζωής (Γυμνάσιο)

i. Το πέρασμα από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο
«Την πρώτη µέρα του σχολείου ανέβηκα τα σκαλιά που οδηγούν από το προαύλιο στο κτήριο του Γυµνασίου. Στη µέση της σκάλας γύρισα το κεφάλι µου και αντίκρισα το Δηµοτικό. Στάθη­ κα µια στιγµή και µετά κοίταξα µπροστά µου, πήρα µια βαθιά ανάσα και συνέχισα να ανεβαί­ νω. Πριν µπω στο Γυµνάσιο, µου ήρθαν στο µυαλό τα τελευταία λόγια της αποφοίτησής µας από την έκτη Δηµοτικού: "Προχωράµε µε το µυαλό στο Γυµνάσιο και την καρδιά στο Δηµοτι­ κό". Έτσι κι εγώ, τις πρώτες µέρες της νέας σχολικής χρονιάς σκεφτόµουν συνέχεια το Δηµο­ τικό. Τώρα όµως έχει περάσει ένας µήνας. Ένα κοµµάτι της καρδιάς µου θα ανήκει για πάντα στο Δηµοτικό µου. Το άλλο, όµως, το έχει κερδίσει ήδη το Γυµνάσιο, που έγινε µια αγκαλιά για µας, ένα δεύτερο σπίτι».

Άννα­Μαρία, περιοδικό νεογράφημα 8/11, Θεσσαλονίκη 2016
Η γιορτή, Mπάμπης Πυλαρινός

ii. Πού πας καραβάκι με τέτοιο καιρό;
- ­ Πού πας καραβάκι με τέτοιον καιρό; Σε μάχεται η θάλασσα, δεν τη φοβάσαι; Ανέμοι σφυρίζουν και πέφτει νερό, πού πας καραβάκι με τέτοιον καιρό;
- ­ Για χώρα πηγαίνω πολύ μακρινή θα φέξουνε φάροι πολλοί να περάσω βοριάδες, νοτιάδες θα βρω μα θα φτάσω με πρίμο αγεράκι, μ' ακέριο πανί.
- ­ Κι αν οι κάβοι σού στήσουν τη νύχτα καρτέρι; Απάνω σου αν πέσει το κύμα θεριό και πάρει τους ναύτες και τον τιμονιέρη; Πού πας καραβάκι με τέτοιον καιρό;
- ­ Ψηλά στο εκκλησάκι του βράχου που ασπρίζει για μένα έχουν κάμει κρυφή λειτουργία ορθός ο Χριστός το τιμόνι μου αγγίζει στην πλώρη μου στέκει η παρθένα Μαρία.

Ποίηση: Ζ. Παπαντωνίου, μουσική: Α. Μάνου
Πρόκειται για το ημερολόγιο που κρατούσε η Γερμανοεβραία Άννα Φρανκ στο Άμστερνταμ, όσο καιρό κρυβόταν με την οικο­ γένειά της από τους Γερμανούς, κατά τη διάρκεια του Β' Παγκο­ σμίου Πολέμου. Η Άννα Φρανκ και η οικογένειά της συνελή­ φθησαν από την Γκεστάπο. Επέζησε μόνο ο πατέρας της, Όττο Φρανκ, χάρη στον οποίο εκδόθηκε το 1947 το ημερολόγιο. Έχει μεταφραστεί σε 30 γλώσσες.
Την πρώτη μέρα στο Γυμνάσιο έβρεχε πολύ. Ένα μεγάλο πλήθος από παιδιά βρίσκονταν στο σχολείο: ομάδες αγοριών και κοριτσιών στέκονταν ολόγυρα κουβεντιάζοντας. Κάποιοι περιδιάβαιναν απ' τη μια ομάδα στην άλλη ανα­ γνωρίζοντας φίλους και γνωστούς και ρωτώντας «σε ποια τάξη πας;». Εκτός από την Λιζ, δεν ήξερα ούτε έναν που θα μπορούσε να είναι συμμαθητής μου κι αυτό δεν ήταν και πολύ ευχάριστο. Στην τάξη μας, ο δάσκαλος φώναξε και έλεγξε τα ονόματα των μαθητών, μας ενημέρωσε για το ποια βιβλία έπρεπε να παραγγελθούν και κάποιες άλλες λεπτομέρειες. Για να πω την αλήθεια, ήμουν βαθιά απογοητευμένη. Περίμενα τουλάχιστον να δω το πρόγραμμα και να γνωρίσω τον διευθυντή του σχολείου. Όταν επέστρεψα στο σπίτι έκανα μια συναρπαστική περιγραφή των εμπειριών μου, αλλά για να λέμε την αλήθεια, δεν ήξερα για το σχολείο, τους δασκάλους, τα παιδιά και το πρόγραμμα τίποτε περισσότερο από όσα και πριν! Το σχολείο άρχισε μια βδομάδα αργότερα. Και πάλι έβρεχε. Μας χώρισαν σε ομάδες των είκο­ σι. Αυτό σήμαινε ότι θα ανήκα πια σ' αυτή την ομάδα συμμαθητών.

iv. Μια καινούρια ματιά… στο «αλφαβητάρι» της Εκκλησίας!
Φέτος, στο Μάθημα των Θρησκευτικών, θα συναντήσεις ορισμένα θέματα, τα οποία ήδη σου είναι γνωστά από τις τάξεις του Δημοτικού. Και, μάλλον, είναι για σένα εύλογο το ερώτημα: Για ποιον λόγο να μελετήσω και πάλι τα ίδια; Η απάντηση είναι πολύ απλή: Τώρα, που έχεις μεγαλώσει, μπορείς να βλέπεις τα ίδια πράγματα με μια διαφορετική ματιά. Το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου, είναι μία περιήγηση σ' ένα… ταξίδι, στο οποίο περιγράφεται η συνά­ ντηση Θεού και ανθρώπου. Αν και έχεις ακούσει αρκετά για τις «περιπέτειες» αυτού του τα­ ξιδιού, τώρα μπορείς να τις διαβάσεις ξανά εμβαθύνοντας περισσότερο. Μην διστάσεις, λοι­ πόν, να γνωρίσεις εκ νέου το «αλφαβητάρι» της Εκκλησίας. Αξίζει τον κόπο, γιατί θ' ανακαλύ­ ψεις κάτι καινούριο, κάτι που σου ήταν άγνωστο πρωτύτερα…

Συλλαβίζοντας… το αλφαβητάρι της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Καλό ξεκίνημα!

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Σε ένα χαρτάκι σημειώστε σκέψεις και συναισθήματα από την πρώτη σας μέρα στο Γυ­ μνάσιο. Στη συνέχεια, διαβάστε για λίγα λεπτά ο καθένας μόνος του τα κείμενα της Άν­ νας Φρανκ και της Άννα­Μαρίας. Βρίσκετε ομοιότητες με όσα γράψατε; Συζητήστε τις με τον/την διπλανό/ή σας.
- 2. Ακούστε το μελοποιημένο ποίημα «Πού πας καραβάκι με τέτοιο καιρό» κι αφήστε τον εαυτό σας να περιπλανηθεί στους στίχους και τη μουσική του. Στη συνέχεια, χωριστείτε σε μικρές ομάδες (4­5 ατόμων). Κάθε ομάδα, αφού διαλέξει μια στροφή από το ποίημα, ας διαβάσει προσεκτικά τους στίχους. Προσπαθήστε ως ομάδα να αποδώσετε με την τεχνική «Ομαδικό Γλυπτό» το κύριο συναίσθημα που σας προκαλούν οι στίχοι της στρο­ φής που διαλέξατε. Συζητήστε στην τάξη όλα όσα παρουσίασαν οι ομάδες και συσχετί­ στε τα με τα συναισθήματα που σας προκαλεί ο ερχομός σας στο Γυμνάσιο.
- 3. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το ερώτημα: Η Αγία Γραφή είναι το "αλφαβητάρι" της Εκκλησίας; Και αν ναι, για ποιον λόγο; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην τάξη τα συ­ μπεράσματα της συζήτησής σας.

2. Ο Θεός συναντά τον άνθρωπο. Οι εμπειρίες της συνάντησης καταγράφονται στις βιβλικές διηγήσεις.

i. Kείμενα στα οποία αποτυπώνονται εμπειρίες ζωής
Όπως είδαμε στην προηγούμενη διδακτική ενότητα, ο άνθρωπος διψά να γίνει παντοδύνα­ μος, να αποκτήσει κάτι το θεϊκό μέσα του, να γίνει κάτι σαν τον Θεό και, επίσης, να κατακτήσει την απόλυτη ευτυχία. Στις αναζητήσεις αυτές του ανθρώπου, η Αγία Γραφή δίνει απαντήσεις,
ο οποίες αποτελούν, πραγματικά, μια απρόσμενη έκπληξη! Στην Αγία Γραφή περιγράφεται ένα με­ γάλο και συναρπαστικό Ταξίδι. Είναι μια πορεία γεμάτη εκπλήξεις ή μάλλον μία συν­οδοιπορία του Θεού με τους ανθρώπους. Στο πλαίσιο αυτής της συμπόρευσης ο άνθρωπος βιώνει την παρου­ σία του Θεού μέσα στην ιστορία. Πρόκειται, λοι­ πόν, για ένα ταξίδι γεμάτο εμπειρίες!

Η Αγία Γραφή είναι ένα σύνολο 76 βιβλίων που καταγράφουν την εμπειρία της συμπόρευσης του ανθρώπου με τον Θεό
Η περιπέτεια ξεκινά με το ταξίδι του Αβραάμ, ο οποίος αποχωρίζεται την πατρική του εστία, και μαζί με τη γυναίκα του, τη Σάρρα του, «ανοίγεται» σε άγνωστα και ξένα μέρη, έχοντας μοναδικό όπλο την πίστη και την αφοσίωση σ' έναν Θεό, ο οποίος συνομιλεί μαζί του και εκείνος Τον αναγνωρίζει και Τον ευχαριστεί ως πρόσωπο μοναδικό και ανεπα­ νάληπτο. Το Ταξίδι της Βίβλου φτάνει σ' ένα σημείο κορύφωσης με το Βιβλίο της Αποκά­ λυψης, για να συνεχιστεί μέσα στη ζωή της ίδιας της Εκκλησίας.

Το ταξίδι του Αβραάμ από την Ουρ προς την Χαναάν (József Molnár)
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 10.
Ο Αβραάμ «ανοίγεται» στο Άγνωστο σε αντίθεση προς τον Οδυσσέα που νοσταλγεί να επι­ στρέψει στο σπίτι ο Αβραάμ μαζί με τη γυναίκα του και τον ορφανό ανιψιό του Λωτ εγκα­ ταλείπει την πατρική εστία και τα «είδωλα» που λατρεύονταν εκεί.

Ας δούμε όμως λίγο αναλυτικότερα ορισμένα στοιχεία:
Η συγγραφή της Παλαιάς Διαθήκης διήρκεσε περίπου μια ολόκληρη χιλιετία μέχρι να γεννη­ θεί ο Κύριος Ιησούς. Πρόκειται για κείμενα στα οποία «καθρεπτίζονται οι συγκρούσεις και οι αντιφάσεις της ζωής - όπως π.χ. η ζήλια και ο φθόνος του Κάιν απέναντι στον Άβελ. Τέτοιες καταστάσεις, που οδηγούν σε συγκρούσεις, μάλλον μάς είναι γνωστές από την καθημερινό­ τητα στο σχολείο, αλλά και τη σχέση μας με τους άλλους. Επίσης, η Παλαιά Διαθήκη, γνωστή και ως «Πρώτη Διαθήκη», αποκαλύπτει πόσο εύθραυστη είναι η ζωή του ανθρώπου, γεμάτη ρίσκο και κινδύνους. Ο άνθρωπος δεν είναι ικανός να αντιμετωπίσει μόνος τον πόνο και τον θάνατο. Και ακριβώς για τον λόγο αυτό, χρειάζεται να συνδέσει τη ζωή του με την πηγή της ζωής, τον ελευθερωτή Θεό, όπως ακριβώς ένα κινητό, όσο εξελιγμένο κι αν είναι, πρέπει να φορτισθεί για να μπορεί να λειτουργήσει.

Wiener Genesis (Κώδικας που περιέχει απόσπασμα από το βιβλίο της Γένεσης σε μετάφραση των Εβδομήκοντα - η συγγραφή του έγινε μάλλον κατά το α' μισό του 6 ου αι. μ.Χ.). Εδώ απεικονίζεται ο πειρασμός του Ιωσήφ.
Το πρώτο χρονολογικά βιβλίο της Καινής Διαθήκης (Α' Επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Θεσσα­ λονικείς) συγγράφηκε περίπου το 50 μ.Χ. στην Κόρινθο, ενώ το τελευ­ ταίο (η Αποκάλυψη) στα τέλη του 1ου αι. Το κεντρικό σημείο αναφο­ ράς στην Καινή Διαθήκη είναι η πα­ ρουσία του Θεανθρώπου Ιησού Χριστού στη γη. Αυτή πραγματο­ ποιήθηκε κατά την περίοδο της βα­ σιλείας του πρώτου Ρωμαίου αυ­ τοκράτορα, του Οκταβιανού Αυ­ γούστου (27 π.Χ. ­ 14 μ.Χ.). Για σα­ ρανταένα ολόκληρα χρόνια αυτός ο αυτοκράτορας έφερε τη γαλήνη, την τάξη, το αίσθημα της ασφάλει­ ας, καθώς και κάποια ευημερία σε μια αυτοκρατορία πολυπολιτισμι­ κή, πολυθρησκευτική και «παγκο­ σμιοποιημένη».

Ωστόσο, αυτές οι πολιτικές συνθή­ κες δεν συγκινούσαν τον απλό άν­ θρωπο, ο οποίος, ζώντας σε μεγά­ λες πόλεις, ερχόταν αντιμέτωπος μ' ένα περιβάλλον ηθικής και οι­ κονομικής εξαθλίωσης, διότι η ιδιοκτησία της γης είχε μαζευτεί στα χέρια των ολίγων. Ο άνθρω­
πος της καθημερινότητας ένιωθε ένα τεράστιο κενό μέσα στην ψυχή του. Μέσα σ' έναν τέ­ τοιο κόσμο, ο Ιησούς Χριστός φέρνει κάτι ολότελα καινούριο και επαναστατικό: προσφέρει
στον άνθρωπο τη δυνατότητα να απαλλαχτεί από τον φόβο του θανάτου και την απόγνωση, δωρίζοντάς του τον καινούριο κόσμο της Βασιλείας του Θεού, την Εκκλησία, το ίδιο Του το Σώμα.

Η πρώτη σελίδα από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Codex Harleianus 5784)
Η Εκκλησία, όπως δηλώνει η ετυμολογία της λέξης, αποτελεί μια πρόσκληση, μια «έκκληση». Για ποιο πράγμα; Είναι πρόσκληση και έκκληση για έξοδο από τον εγωισμό μας μια έξοδος που έχει ως στόχο να συναντήσουμε τον προσωπικό Θεό και να αγκαλιάσουμε τον συνάνθρω­ πό μας και την κτίση ολάκερη.
Η Εκκλησία, το Σώμα του Χριστού, δεν είναι απλώς μια θρησκεία, δηλαδή δεν προσπαθεί να ικανοποιήσει τον ευσεβή πόθο του ανθρώπου να συναντήσει κάτι ή κάποιον που υπερβαίνει τις ανθρώπινες δυνάμεις. Ούτε επίσης αποτελεί όπιο, δηλαδή το παυσίπονο ενός ετοιμοθά­ νατου που υποφέρει πολύ περισσότερο η Εκκλησία προσφέρει στον άνθρωπο το φάρμακο της αθανασίας, όπως θα δούμε σε επόμενες ενότητες. Η Εκκλησία τοποθετεί την Αγία Γραφή πάνω στα άγια λείψανα των μαρτύρων της, εκεί που το ψωμί και το κρασί «μεταμορφώνο­ νται» σε Σώμα και Αίμα του Ιησού Χριστού. Πριν τη Θεία Κοινωνία, ο «λόγος του Λόγου» της μεταμορφώνει και αυτός τις ζωές μας, μεταγγίζοντας αληθινή ελπίδα.

ii. Ο Θεός δρα μέσα στην ιστορία
Πάπυρος 46, ένας από τους παλαιότε­ ρους παπύρους της Καινής Διαθήκης. (Το απόσπασμα που απεικονίζεται εδώ είναι το ακόλουθο: 2 Κορ, 11,33­ 12,9)
Η Βίβλος είναι γεμάτη αφηγήσεις και περιπέτειες! Στα κείμενά της δεν θα πάρουμε απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι ο Θεός  αυτό το οποίο κατά κύριο λόγο μα­ θαίνουμε μέσα από τη Βίβλο, είναι το πώς δρα ο Θε­ ός . Έτσι, βλέπουμε ότι ο Θεός είναι φίλος του ανθρώ­ που (φιλάνθρωπος) και του χαρίζει την ελευθερία από κάθε τι που τον σκλαβώνει. Οι αφηγήσεις της Βίβλου χαρακτηρίζονται ως δραματικές, διότι περιγράφουν γεγονότα τα οποία εκτυλίσσονται με απρόσμενο τρό­ πο, δηλαδή έχουν κατάληξη που δεν την περιμένου­ με. Αρκετές φορές οι αφηγήσεις δεν έχουν ευτυχές τέ­ λος (happy end), ενώ άλλοτε προσκαλείται ο ίδιος ο αναγνώστης να συμπληρώσει ή και να πραγματοποι­ ήσει το τέλος της αφήγησης. Κάτι τέτοιο συμβαίνει π.χ. στο βιβλίο του Ιωνά , στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο και στις Πράξεις . Επίσης, υπάρχουν και περικοπές που διαθέτουν όχι έναν, αλλά πολλούς Επιλόγους, όπως π.χ. το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο .

Ανεξάρτητα από την ποικιλία αυτή, η συγγραφή και η ανάγνωση των βιβλικών διηγήσεων έχει πάντοτε έναν μοναδικό σκοπό: Να συνειδητοποιήσουμε ως μέλη
της Εκκλησίας δύο πράγματα: πρώτον, ότι η παρουσία του Θεού στη ζωή μας αποτελεί το σπουδαιότερο δώρο, που μας χαρίστηκε χωρίς κανένα αντάλλαγμα, από ανεξάντλητη αγάπη για εμάς και δεύτερον ότι, επειδή έχουμε λάβει το δώρο αυτό, οφείλουμε να γίνουμε ευερ­ γέτες των συνανθρώπων μας. Με ποιον τρόπο; Με το να αγωνιζόμαστε ενάντια σε οτιδήποτε καταστρέφει τον άνθρωπο και την κτίση, χαρίζοντας απλόχερα τη συμπαράστασή μας στους αδυνάτους αυτού του κόσμου, διότι πάνω τους αντικρίζουμε μοναδικές Εικόνες του Χριστού.

iii. Στις βιβλικές διηγήσεις ο Θεός διαλέγεται με τον άνθρωπο
Η Βίβλος δεν αποτελεί έναν κουραστικό μονόλογο του Θεού. Απεναντίας, σε αυτήν κυριαρχεί, από την αρχή μέχρι το τέλος της, το στοιχείο του διαλόγου. Ο διάλογος αυτός έχει ως σημείο αφετηρίας τον ίδιο τον Θεό, καθώς Εκείνος δημιουργεί τον άνθρωπο, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή δική Του. Και επειδή ο άνθρωπος «εικονίζει» τον τριαδικό Θεό, για τον λόγο αυτό μπορεί να επικοινωνεί μοναδικά με τον Δημιουργό του και τον «άλλον».
Η πρόσκληση του Θεού για διάλογο διέπει όλη την Αγία Γραφή. Στην καρδιά αυτής της πρό­ σκλησης βρίσκεται πάντοτε ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος λαμβάνει σάρκα και οστά, γίνεται άνθρω­

Ο διάλογος του Ιησού με τη Σαμαρείτισσα ξεκινά με το «Διψώ»
πος για χάρη του ανθρώπου, συνομιλεί μαζί του, διδάσκει, θαυματουργεί, σταυρώνεται, πε­ θαίνει και ανασταίνεται. Μέσα στα βιβλία της Αγίας Γραφής ο αναγνώστης συναντά τους αν­ θρώπους να διαλέγονται με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους: Άλλοτε, αντιλαλούν οι κραυγές διαμαρτυρίας προς τον Θεό για την αδικία που φαίνεται να θριαμβεύει άλλοτε, πα­ ρατηρούνται στιγμιότυπα έντονης διαφωνίας μεταξύ των πρωταγωνιστών, όπως π.χ. το 2 ο κε­ φάλαιο της επιστολής Προς Γαλάτας , όπου ο Παύλος επιπλήττει τον Πέτρο.

iv. Ο ρεαλισμός των βιβλικών διηγήσεων
Διαβάζοντας τα κείμενα της Βίβλου, διαπιστώνει κανείς ότι τα πρόσωπα δεν παρουσιάζονται συνήθως χαμογελαστά και «μακιγιαρισμένα», όπως κατά κόρον συμβαίνει στους μεγάλους αστέρες του κινηματογράφου και πολλούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι «ήρωες» της Αγίας Γραφής (όπως ο Δαβίδ και ο Απόστολος Πέτρος) παρουσιάζονται με μεγάλες πτώσεις αλλά και ανατάσεις. Τα πρόσωπα, λοιπόν, σκιαγραφούνται όπως ακριβώς είναι στην πραγ­ ματικότητα, χωρίς ωραιοποιήσεις αλλά και χωρίς να αποκρύπτεται τίποτα, ούτε τα ελαττώ­ ματα αλλά ούτε και τα προτερήματα.

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Σε ένα μεγάλο χαρτί σχεδιάζει ο/η καθηγητής/τριά σας το περίγραμμα μιας ανθρώ­ πινης μορφής. Η μορφή αυτή υποτίθεται ότι αναπαριστά ένα πρόσωπο το οποίο δια­ βάζει την Αγία Γραφή. Κατόπιν, ο/η καθηγητής/τρια αναρτά στον τοίχο το περίγραμ­ μα αυτό. Στη συνέχεια, οι μαθητές καλούνται να γράψουν: α. εντός του περιγράμμα­ τος τις σκέψεις και τα συναισθήματα του απεικονιζόμενου προσώπου, που του γεν­ νιούνται καθώς διαβάζει την Αγία Γραφή. β. εκτός του περιγράμματος τις σκέψεις και τα συναισθήματα άλλων που παρατηρούν το πρόσωπο αυτό να διαβάζει την Αγία Γραφή.
- 2. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα: ­ Χρειαζόμαστε την Αγία Γραφή; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησης αυτής.
- 3. Με τη βοήθεια του/της καθηγητή/τριας θεολόγου αναζητήστε εικόνες ή πίνακες, στους οποίους αποτυπώνονται οι παρακάτω βιβλικές διηγήσεις: «Κάιν και Άβελ», «ο Δεκάλογος», «η άρνηση του Πέτρου». Στη συνέχεια, γράψτε για κάθε εικόνα έναν σύντομο σχολιασμό ξεκινώντας με τη φράση «Η Αγία Γραφή είναι ένα έργο το οποίο μιλά για…»

3. Η Αγία Γραφή: μια ολόκληρη βιβλιοθήκη

i. Τα μέρη της Αγίας Γραφής
Η λέξη κανών στα ελληνικά σημαίνει το εργαλείο με το οποίο ελέγχεται η ευθυγράμμιση μιας επιφάνειας ή μιας γραμμής. Άλλωστε κανόνα λέγαμε και τον χάρακα. Σημαίνει επίσης ό,τι χρησιμο­ ποιείται ως πρότυπο για την εκτέλεση ενός έργου.
Πηγή: Όλγα Γκριζοπού­ λου / Πηγή Καζλάρη, Θρησκευτικά Α' Γυμνασί­ ου. Παλαιά Διαθήκη. Προϊστορία του Χριστια­ νισμού , σελ. 13.
Ανοίγοντας την Αγία Γραφή, βλέπουμε ότι πρόκειται για δύο αχώριστα ενωμένες συλλογές βιβλίων, μία αρχαιότερη και μία νεότερη: την Παλαιά Διαθήκη, που αποτελείται από 49 βιβλία, και την Καινή Διαθήκη, από 27. Σήμερα, όταν χρησιμοποιούμε τη λέξη διαθήκη, εννοούμε την «τελευταία θέληση» κάποιου αν­ θρώπου. Στη Βίβλο, όμως, η λέξη «διαθήκη» έχει την έννοια της συμφωνίας του Θεού με τους ανθρώπους. Τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης μιλούν για την παλαιότερη συμφωνία που έκλεισε ο Θεός μ' ένα λαό, τον Ισραήλ, πριν τον ερχομό του Χριστού στον κόσμο. Τα βιβλία της Καινής Διαθήκης κάνουν λόγο για τη νεότε­ ρη συμφωνία και σχέση που πραγματοποίησε ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός με όλους τους ανθρώπους. Επειδή η χριστιανική Εκκλη­ σία από πολύ νωρίς συνειδητοποίησε τη σημασία αυτών των κει­ μένων για τους πιστούς, φρόντισε να τα διαφυλάξει. Έτσι, ύστερα από μακροχρόνιες συζητήσεις συνέθεσε γύρω στον 3ο αι. μ.Χ. έναν «κλειστό» κατάλογο των βιβλίων της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, στον οποίο δηλαδή κανείς δεν μπορεί να αφαιρέσει ή να προσθέσει κάτι. Η συλλογή αυτών των 76 βιβλίων αποτελεί τον Κανόνα της Αγίας Γραφής .

ii. Η ενότητα Παλαιάς και Καινής Διαθήκης
Γιατί άραγε τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, οι ιερές δηλαδή γραφές του ισραηλιτικού λαού, είναι και για τους χριστιανούς ιερά; Γιατί περιέχονται στη χριστιανική Αγία Γραφή αχώριστα δεµένα µε τα βιβλία της Καινής Διαθήκης;
Πρώτα πρώτα χρειάζεται να µην ξεχνάµε πού στηρίζουν την πίστη τους οι χριστιανοί: στο γε­ γονός ότι ο Θεός φανερώθηκε στον κόσµο για να σώσει τους ανθρώπους δηλαδή να τους φα­ νερώσει την αλήθεια, να τους θεραπεύσει από το κακό και να δώσει αληθινό νόηµα στη ζωή τους. Αυτή η φανέρωση (= Αποκάλυψη ) έγινε για πρώτη φορά στα πολύ παλιά χρόνια σ' έναν άνθρωπο, τον Αβραάµ.

Μ' αυτόν ο Θεός έκλεισε την πρώτη συµφωνία σωτηρίας (= Διαθήκη ). Στη συνέχεια η Διαθήκη κλείστηκε όχι µόνο µε τον Αβραάµ και τους απογόνους του, αλλά και µ' όλο το λαό που προήλθε απ' αυτούς, τον Ισραήλ (= Παλαιά Δια­ θήκη ). Στον Ισραήλ ο Θεός έδωσε τις µεγάλες υποσχέσεις για τη σωτηρία των ανθρώπων. Και µε τον Ισραήλ προετοίµασε τον κόσµο να δε­ χτεί και να καταλάβει τον Χριστό. Όλη αυτή η µακραίωνη πορεία και προετοιµασία περιγρά­ φεται στα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, απ' όπου προέρχονται τα φετινά µας µαθήµατα. Μέσα στον ισραηλιτικό λαό γεννήθηκε και έζη­ σε και ο Ιησούς Χριστός. Ο Χριστός έκλεισε µια νέα συµφωνία σωτηρίας µε τους ανθρώπους (= Καινή Διαθήκη ). Όχι πια µόνο µε τον ισραηλιτι­ κό λαό, αλλά µε όλους τους λαούς της γης. Έτσι, η υπόσχεση του Θεού στον Αβραάµ για τη σω­ τηρία του κόσµου εκπληρώθηκε και η Παλαιά Διαθήκη ολοκληρώθηκε.

Ο Χριστός: το Φως του κόσμου!
Η ανάγνωση της Αγίας Γραφής συνδέεται με την προσευχή ενός Ορθόδοξου χριστιανού
Στο σηµείο αυτό χρειάζεται να εξηγήσουµε και κάτι άλλο. Ο Χριστός µε τη διδασκαλία και τη ζωή του ερµήνευσε στους ανθρώπους τα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης. Τους έκανε να δουν τα παλιά µε καινούρια µάτια. Για να το καταλάβουµε καλύτερα αυτό, µπορούµε να φαντα­ στούµε ότι καθόµαστε στο µισοσκότεινο δωµάτιό µας, που το γνωρίζουµε σπιθαµή προς σπι­ θαµή, και ξαφνικά µπαίνει µέσα λαµπρό το φως του ήλιου. Τα χρώµατα ζωντανεύουν και µπο­ ρούµε να δούµε και την παραµικρή λεπτοµέρεια.

Ταυτόχρονα, όλα µοιάζουν σαν καινούρια! Έτσι έγινε κι όταν ο Χριστός ήρθε στη γή. Η Παλαιά Διαθήκη «φωτίστηκε» από τη διδασκαλία Του και τη ζωή Του αλλιώς. Γι' αυτό οι χριστιανοί µπόρεσαν να ανακαλύψουν στην Παλαιά Διαθήκη καινούριες αλήθειες και µηνύµατα (πέρα απ' αυτές που αναγνωρίζει ο Ιουδαϊσµός).
Ως χριστιανικό βιβλίο, λοιπόν, η Παλαιά Διαθήκη κατέχει σηµαντική θέση στη λατρεία της Εκ­ κλησίας. Στις ακολουθίες διαβάζονται κείµενά της. Πολλοί ύµνοι αναφέρονται σε πρόσωπα και γεγονότα που βρίσκουµε στις σελίδες της. Στην εικονογράφηση των ναών συναντάµε πολ­ λά θέµατά της.

iii. Μιλώντας για τη θεοπνευστία των κειμένων της Αγίας Γραφής
Συχνά ακούµε να λέγεται ότι η Αγία Γραφή, άρα και η Παλαιά Διαθήκη, είναι ένα βιβλίο θεό­ πνευστο. Αυτό βέβαια δε σηµαίνει ότι ο Θεός «φώναξε» από τον ουρανό ή ψιθύρισε «στο αυτί» κάποιων ανθρώπων. Τι εννοούµε, λοιπόν, λέγοντας ότι ο Θεός ενέπνευσε τους ανθρώ­ πους; Εννοούµε ότι µίλησε στις καρδιές τους, εκεί όπου ο άνθρωπος παίρνει ελεύθερα απο­ φάσεις και τίποτε δεν µπορεί να του επιβληθεί µε τη βία. Τους φανέρωσε (= αποκάλυψε) αλή­ θειες που µόνοι τους οι άνθρωποι δεν θα µπορούσαν να καταλάβουν: ότι ο Θεός είναι ένας

Η Αγία Γραφή μπορεί να «φωτίσει» τα αδιέξοδα του ανθρώπου
και κυρίαρχος όλου του κόσµου, ποιο είναι το καλό και το κακό, πώς να φέρονται ο ένας στον άλλο, πώς να φροντίζουν την πλάση όλη, ποιος είναι ο προορισµός των ανθρώπων και του κόσµου. Και το πιο σπουδαίο: µε ποιον τρόπο ο άνθρωπος σχετίζεται µε τον Θεό. Όλα αυτά είναι οι θεόπνευστες αλήθειες που ο Θεός φανέρωνε σταδιακά μέσα από τα γεγονότα της ιστορίας του ισραηλιτικού λαού.
Ανάµεσα σ' αυτόν τον λαό βρέθηκαν κάποιοι άνθρωποι που πίστευαν βαθιά στον Θεό. Όλη τους η ζωή έγινε µάτια και αυτιά που έβλεπαν και άκουγαν τις θεόπνευστες αλήθειες και τις αναγνώριζαν µέσα στην καθηµερινή ζωή. Όµως όλα αυτά δεν τα κράτησαν για τον εαυτό τους. Θέλησαν να τα µοιραστούν µε τους άλλους ανθρώπους και γι' αυτό έγραψαν κείµενα.

iv. Η «γλώσσα» της Αγίας Γραφής είναι μερικές φορές συμβολική
Τα όσα περιγράφονται σε ορισμένα κείμενα της Αγίας Γραφής, όπως π.χ. στη διήγηση για τη Δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου ή για τον πύργο της Βαβέλ, δεν αποτελούν ένα εί­ δος δημοσιογραφικού ρεπορτάζ. Οι θεόπνευστοι συγγραφείς της Βίβλου ορισμένες φορές
χρησιμοποιούν γλώσσα ποιητική. Τι σημαίνει αυτό; Η ποιητική και συμβολική γλώσσα δεν εί­ ναι κυριολεκτική, όπως εκείνη των μαθηματικών και της φυσικής. Είναι «μεταφορική», π.χ. η έκφραση «Ήλιος της Δικαιοσύνης» είναι μια ποιητική και συμβολική έκφραση. Δεν υπάρχει στην πραγματικότητα ήλιος που να έχει ως ιδιότητα τη δικαιοσύνη. Ωστόσο, η έκφραση αυτή θέλει με αυτόν τον τρόπο να δηλώσει κάτι άλλο, κάτι που δεν είναι ορατό στα μάτια μας, αλλά μπορούμε να το γευτούμε με τον νου και την καρδιά μας.

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Δημιουργήστε σ' ένα φύλλο χαρτί μια δική σας αυτοσχέδια ζωγραφιά με θέμα: «Η Αγία Γραφή, μια ολόκληρη βιβλιοθήκη!»
- 2. Εξερευνήστε στο διαδίκτυο τον όρο: «Αγία Γραφή»
- 3. Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για την Αγία Γραφή;
- 4. Τι θα θέλατε να μάθετε σχετικά με την Αγία Γραφή;
- 5. Με βάση όσα έχετε μάθει στη διδακτική αυτή ενότητα, ποιο είναι το κεντρικό θέμα της Αγίας Γραφής;
- 6. Παρατηρήστε προσεχτικά την εικόνα που παρατίθεται σε προηγούμενη σελίδα της ενότητας αυτής και έχει ως θέμα: «Η Αγία Γραφή "φωτίζει" τα αδιέξοδα του ανθρώ­ που». Στη συνέχεια, απαντήστε στα ακόλουθα ερωτήματα: α. ­ Τι ακριβώς βλέπετε;
- β. ­ Ποιες σκέψεις, ποιοι προβληματισμοί και ποια ερωτήματα σας δημιουργούνται παρατηρώντας την εικόνα αυτή;
- 7. Παρατηρήστε προσεχτικά την εικόνα που παρατίθεται σε προηγούμενη σελίδα της ενότητας αυτής και έχει ως θέμα: «Ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του». Στη συνέχεια, απαντήστε στα ακόλουθα ερωτήματα: α. ­ Τι ακρι­ βώς βλέπετε; β. ­ Ποιες σκέψεις, ποιοι προβληματισμοί και ποια ερωτήματα σας δη­ μιουργούνται παρατηρώντας την εικόνα αυτή;
- 8. Παρατηρήστε προσεχτικά την εικόνα που παρατίθεται λίγο παρακάτω και έχει ως θέ­ μα: «Το ιερό Ευαγγέλιο τοποθετημένο στο ιερό κουβούκλιο του Επιταφίου του Χρι­ στού τη Μ. Παρασκευή το βράδι». Στη συνέχεια προσπαθήστε να γράψετε έναν σύ­ ντομο τίτλο, ο οποίος μπορεί να συνοψίσει το σημαντικότερο νόημα που εκφράζει κα­ τά τη γνώμη σας η εικόνα αυτή.

Το ιερό Ευαγγέλιο τοποθετημένο στον Επιτάφιο του Χριστού τη Μ. Παρασκευή το βράδυ

Β' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Θεός και άνθρωπος στην Ορθόδοξη Παράδοση: μια σχέση ζωής
«Κύριε, Σώσόν με»

Εισαγωγικά
Η διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας για το νόημα και το σκοπό της ζωής του ανθρώ­ που θεμελιώνεται στην Αγία Γραφή. Μέσα από τις διηγήσεις της μαθαίνουμε ότι ο άν­ θρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Θεού. Ποια σημασία, όμως, έχει για την Ορθόδοξη Εκκλησία αυτή η τόσο σημαντική αλήθεια; Στις σελίδες που ακο­ λουθούν θα προσπαθήσουμε να ανακαλύψουμε την απάντηση!

4. «Αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας» χωρίς Θεό;
Ο άνθρωπος του Βιτρούβιου (Leonardo da Vinci)
Ο Μπάτμαν του Βιτρούβιου

i. Η εικόνα του ανθρώπου: από τον Οδυσσέα μέχρι τους υπερήρωες των σύγχρονων κόμικς
Οι άνθρωποι του Ομήρου μάχονται με τα σπαθιά και τα λόγια. Είναι φυσικοί, απροσποίητοι, καυχησιάρηδες, άτρομοι, ριψοκίνδυνοι. Προβάλλονται στο φως του μύ­ θου γεμάτοι ψυχική ευγένεια, εντιμότητα και καλοσύνη. Σέβονται τον νεκρό αντίπαλο, αισθάνονται τον πόνο του νικημένου, αλλά υποτάσσονται στη σκληρή ανάγκη του πολέμου. Όλη η πανουργία τους εξαντλείται σ' ένα ξύλι­ νο άλογο. Ο αγέρωχος και ακατανίκητος πολεμιστής γί­ νεται η δόξα του τόπου του, ο αθάνατος μύθος. Γίνεται παραμύθι και τραγούδι. Φτερώνει τις καρδιές, ταξιδεύει μέσα στα όνειρα των κοριτσιών, βαυκαλίζει τους πόθους των νέων. Στους δύσκολους καιρούς της σκλαβιάς, όταν ένας λαός υπομένει δεινό ζυγό, μεταμορφώνεται σε να­ νούρισμα, σε προσευχή, σε διδασκαλία.

Ο πόλεμος άρχισε να χάνει ένα μέρος απ' την ομορφιά του από τότε που ο άνθρωπος μπόρεσε να αντικατα­ στήσει τα αγχέμαχα με τα εκηβόλα όπλα. Κι άρχισε να μεταμορφώνεται σε ολόσωμη φρίκη από τότε που εστοχάστηκε να συντρίψει το ηθικό του αντιπάλου του, χτυπώντας τον άμαχο πληθυσμό. Αυτό ήταν ήδη μια ατιμία. Οι ατιμίες ολοένα και πολλαπλασιάζονται στους καιρούς μας. Οι ακήρυκτοι πόλεμοι, οι πόλεμοι της ενέδρας, οι αιφνιδιασμοί, σε εποχές φαινομενικής, έστω, ειρήνης, είναι έξω από τους κανόνες του αιμα­ τηρού παιχνιδιού που είναι ο πόλεμος. Τώρα έρχονται οι πύραυλοι: ένας τεχνικός, κρυμμένος κάπου αθέα­

τος, ήσυχος, ψύ­ χραιμος, δεν έ ­
χει παρά να πατήσει ένα κουμπί και να αφανίσει λαούς. Η φυσική ρώμη, η γενναιότητα, που θα μπο­ ρούσε, κατά την περίσταση, να γίνεται και γενναιο­ φροσύνη, δεν παίζει πια κανένα ρόλο. Η επική χει­ ρονομία έχει πεθάνει. Έτσι είμαστε αναγκασμένοι να ομολογήσουμε πως οι άγριοι του παρθένου δά­ σους, οι απολίτιστοι, πολεμούν τιμιότερα από τους πολιτισμένους.
The Vitruvian mouse
Τα παραμύθια μιλούν συχνά με θαυμασμό για τους αρχαίους εκείνους πολεμιστές της Αρα­ βικής ερήμου. Ένας χαλίφης, που έχει σκοτώσει, απάνω στ' άλογο, με το δαμασκηνό σπαθί του, στρατιές, μπορούσε και να συγκινηθεί από το χαμόγελο ενός παιδιού, από τον θρήνο μιας μάνας, να χαρίσει τη ζωή σ' έναν έξυπνο άνθρωπο, γιατί του είπε ένα νόστιμο αστείο. Εί­ χε τις αδυναμίες του και τις ευαισθησίες του ο αιματοπότης χαλίφης. Ο πολιτισμένος δεν ξέρει τίποτε από τούτα. Είναι το συνειδητό έγκλημα, η οργανωμένη κακοήθεια. Κι αυτό νομίζω είναι το απογοητευτικότερο. Ζούμε σε μια εποχή μίσους και αγωνίας. Η Ιστορία μνημονεύει πολλές τέτοιες εποχές. Αλλά εκείνες δεν είχαν υποτάξει την επιστήμη. Οι περισσότερές τους μάλιστα ήταν κι ολωσδιόλου αγράμματες. Δηλαδή: εντιμότερες.

Ιωάννης Μ. Παναγιωτόπουλος, Το τέλος του ηρωισμού

ii. Η δύναμη και η αδυναμία του σύγχρονου ανθρώπου
Με την άνοδο του φασισμού ο πόθος εξουσίας και η πεποίθηση πως αποτελεί δικαίωμα έφτασαν σε νέα ύψη. Εκατομμύρια εντυπωσιάζονται από τις νίκες της εξουσίας και εκλαμβά­ νουν αυτό σαν ένδειξη δύναμης. Ασφαλώς η εξουσία πάνω σ' ένα λαό είναι έκφραση ανώτε­ ρης δύναμης από καθαρά υλική άποψη. Αν έχω τη δύναμη πάνω σ' ένα άλλο πρόσωπο να το σκοτώσω, τότε είμαι "ισχυρότερος" απ' αυτό. Όμως από ψυχολογική άποψη, ο πόθος της εξουσίας δεν πηγάζει από δύναμη αλλά από αδυναμία. Είναι η έκφραση της ανικανότητας του ατομικού εγώ να σταθεί μόνο του και να ζήσει. Είναι η απεγνωσμένη προσπάθεια για την απόκτηση δευτερογενούς δύναμης, εκεί που λείπει η αυθεντική δύναμη.

Έριχ Φρομ, Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία
Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης
Ο Χριστός είναι η χαρά, το φως το αληθινό, η ευτυχία. Ο Χριστός είναι η ελπίδα μας. Η σχέση με τον Χριστό είναι αγάπη, είναι έρωτας, είναι ενθουσιασμός, είναι λαχτάρα του θείου. Ο Χριστός είναι το παν. Αυτός είναι η αγάπη μας. […] Η χαρά είναι ο ίδιος ο Χριστός. Είναι μία χαρά, που σε κάνει άλλο άνθρωπο. […] Αυτή είναι η θρησκεία μας. Εκεί πρέπει να πάμε. Ο Χριστός είναι ο Παράδεισος, παιδιά μου. Τι είναι Παράδεισος; Ο Χριστός είναι. Από δω αρχίζει ο Παράδεισος. Είναι ακριβώς το ίδιο όσοι εδώ στη γη ζουν τον Χριστό, ζουν τον Παράδεισο. Έτσι είναι, που σας το λέγω. […] Όποιος αγαπάει τον Χριστό και τους άλ­ λους, αυτός ζει τη ζωή.

Ζωή χωρίς τον Χριστό είναι θάνατος, είναι κόλαση, δεν είναι ζωή. Ο Χριστιανός πονάει για όλους, θέλει όλοι να σωθούν, όλοι να γευθούν τη Βασιλεία του Θεού. Αυτός είναι ο χριστιανισμός. […] Όταν βρεις τον Χριστό, σου αρκεί, δεν θέλεις τίποτ' άλλο, ησυχάζεις. Γίνεσαι άλλος άνθρωπος. Ζεις παντού, όπου υπάρχει ο Χριστός. […] Είσαι ειρηνικός, χα­ ρούμενος, γεμάτος. […] Η ψυχή του Χριστιανού πρέπει να είναι λεπτή, να είναι ευαίσθη­ τη, να είναι αισθηματική, να πετάει, όλο να πετάει, να ζει μες στα όνειρα. […] Όποιος θέ­ λει να γίνει Χριστιανός, πρέπει πρώτα να γίνει ποιητής. Αυτό είναι! Πρέπει να πονάεις. Ν' αγαπάεις και να πονάεις. Να πονάεις γι' αυτόν που αγαπάεις. Η αγάπη κάνει κόπο για τον αγαπημένο.

Γέροντος Πορφυρίου Καυσοκαλυβίτου, Βίος και Λόγοι. (Χανιά: Ιερά Μονή Χρυσοπηγής: $^{5 }$2004), σσ. 217­238

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα: Ο άνθρωπος κάθε επο­ χής αναζητά πάντοτε έναν υπερήρωα; Στη συνέχεια κοινοποιήστε σ' όλην την τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 2. Συζητήστε στην τάξη τα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι αυτό που ποθεί ο άνθρωπος σε κάθε εποχή; Τι προσδοκίες έχει;
- 3. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το ερώτημα: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των ηρώων ενός δημοφιλούς κόμικ; Στη συνέχεια κοινοποιήστε στην τάξη τα συμπερά­ σματα της συζήτησης αυτής.
- 4. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα: Υπάρχουν ορισμένα πράγματα, π.χ. από τον χώρο της τεχνολογίας, που δεν είναι όπως φαίνονται;
- 5. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα: Χρειάζεται ο άνθρωπος τον Θεό; Ναι ή όχι και γιατί;
- 6. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το ερώτημα: Διαβάζοντας το κείμενο του Οσίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτη (το οποίο παρατίθεται σ' αυτήν τη διδακτική ενότη­ τα), τι προσφέρει, κατά τη γνώμη σας, ο Χριστός στον άνθρωπο; Στη συνέχεια κοινο­ ποιήστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησης αυτής.
- 7. Παρατηρήστε προσεχτικά τις δύο παρακάτω εικόνες. Στη συνέχεια, απαντήστε στα ακόλουθα ερωτήματα:
- α. Τι ακριβώς βλέπετε;
- β. Ποιες σκέψεις, ποιοι προβληματισμοί και ποια ερωτήματα σας δημιουργούνται πα­ ρατηρώντας τις εικόνες αυτές;

5. Ο άνθρωπος ως κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση Θεού δημιουργία

i. Ο άνθρωπος ως δημιούργημα του Θεού: «καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ», Γεν 1. 26­28
Μετά είπε ο Θεός: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας και την ομοίωση, κι ας εξουσιάζει στης θάλασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά, στα ζώα και γε­ νικά σ' όλη τη γη και στα ερπετά που σέρνονται πάνω σ' αυτήν». Δημιούργησε, λοιπόν, ο Θεός τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική του την εικόνα, «κατ' εικόνα Θεού» τον δημιούργησε, τους δημιούργησε άντρα και γυναίκα. Τους ευλόγησε και τους είπε: «Να κάνετε πολλά παιδιά, ώστε να πολλαπλασιαστείτε, να γεμίσετε τη γη και να κυριαρχήσετε σ' αυτήν. Να εξουσιάσετε στης θάλασσας τα ψάρια, στου ουρανού τα πτηνά και σε κάθε ζώο που κινείται πάνω στη γη».

«από το χώμα της γης», Γεν. 2,7
Τότε ο Κύριος ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από το χώμα της γης και φύσηξε μέσα στα ρουθούνια του πνοή ζωής. Έτσι έγινε ο άνθρωπος ζωντανό ον.

ii. «ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς», Γεν 1, 27)
Ο Κύριος ο Θεός είπε: «Δεν είναι καλό να είναι ο άν­ θρωπος μόνος. Θα του φτιάξω έναν σύντροφο όμοιο μ' αυτόν». Τότε ο Κύριος ο Θεός τον έριξε σε βαθύ ύπνο κι αποκοιμήθηκε πήρε μία από τις πλευρές του και τη θέση της τη συμπλήρωσε με σάρκα. Μετά, από την πλευρά που πήρε από τον Αδάμ, σχημάτισε μια γυναίκα και την οδήγησε σ' αυτόν. Τότε ο Αδάμ είπε: «Αυτό επιτέλους είναι κόκαλο από τα κόκαλά μου και σάρκα από τη σάρκα μου. Γυναίκα αυτή θα λέγεται, γιατί απ' τον άντρα προήλθε».

Η Δημιουργία της Εύας, Bible of Souvigny, 12ος αιώνας
 Στα εβραϊκά το όνομα «Αδάμ» σημαίνει χοϊκός, ενώ «Εύα» σημαίνει ζωή.
Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή (Elena Cherkasova)

Η ισοτιμία της γυναίκας με τον άνδρα
Διότι είμαστε, έλεγε η αγία Ιουλίττα, από το ίδιο φύ­ ραμα με τους άνδρες. Έχουμε πλαστεί όπως και αυ­ τοί, σύμφωνα προς την εικόνα του Θεού. Από τον Κτί­ στη η γυναίκα έγινε έτσι, ώστε εξίσου με τον άνδρα να δέχεται την αρετή. Και πράγματι, δεν είμαστε σε όλα συγγενείς με τους άνδρες; Διότι για την κατα­ σκευή της γυναίκας δεν ελήφθη μόνον η σάρκα, αλλά και «οστούν εκ των οστέων». Επομένως, η σταθερό­ τητα, η δύναμη και η υπομονή δόθηκαν και σε μας από τον Δεσπότη εξίσου με τους άνδρες.

Μεγάλου Βασιλείου, Εις την μάρτυρα Ιουλίτταν και περί ευχαριστίας
Η δημιουργία του Αδάμ (Μιχαήλ Άγγελος) Cappella Sistina, Βατικανό

iii. Ο άνθρωπος υπάρχει μόνο όταν αγαπάει και αγαπιέται! (Γαλ 5, 13­15)

Ελευθερία και αγάπη, Γαλ. 5,13­15
Ο Θεός, λοιπόν, αδελφοί μου, σας κάλεσε για να ζήσετε ελεύθεροι. Μόνο να μη γίνει η ελευ­ θερία αφορμή για αμαρτωλή διαγωγή, αλλά με αγάπη να υπηρετείτε ο ένας τον άλλο. Άλλω­ στε, όλος ο νόμος συνοψίζεται σε μία φράση, στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Αν όμως δαγκώνετε και τρώτε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αλληλοεξοντωθείτε.

Πρωτότυπο κείμενο
Ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ, χρηστεύεται, ἡ ἀ ­ γάπη οὐ ζηλοῖ, ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύε­ ται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζη­ τεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογί­ ζεται τὸ κακόν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει. Ἡ ἀ γάπη οὐδέποτε ἐκπίπτει.

Ο ύμνος της αγάπης, Κορ Α 13, 4­8

Μετάφραση στη δημοτική
Εκείνος που αγαπάει έχει μακροθυμία, έχει και καλοσύνη εκείνος που αγαπάει δε ζηλοφθονεί εκείνος που αγαπάει δεν κομπάζει ούτε περηφανεύεται είναι ευπρεπής, δεν είναι εγωιστής ούτε ευερέθιστος ξεχνάει το κακό που του έχουν κάνει. Δε χαίρεται για το στραβό που γίνεται, αλλά μετέχει στη χαρά για το σωστό. Εκείνος που αγαπάει, όλα τα ανέχεται σε όλα εμπιστεύεται, για όλα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Ποτέ η αγάπη δε θα πάψει να υπάρχει.

iv. Ο άνθρωπος ως διάκονος του πλησίον

Η ανατρεπτική δύναμη της διακονίας, Μκ 9, 35
Κάθισε τότε ο Ιησούς, φώναξε τους δώδεκα και τους λέει:
«Όποιος θέλει να είναι ο πρώ­ τος, θα πρέπει να γίνει ο τε­ λευταίος απ' όλους κι ο υπη­ ρέτης όλων».
Ο Νιπτήρας (Elena Cherkasova)
Ο Χριστός πλένει τα πόδια των μαθητών Του

Ιδιόμελο απόστιχο των Αίνων του Όρθρου της Μεγάλης Δευτέρας

Πρωτότυπο κείμενο

Μετάφραση στη δημοτική
Κύριε, τὰ τελεώτατα φρονεῖν, τοὺς οἰκεί­ ους παιδεύων Μαθητάς, μὴ ὁμοιοῦσθαι τοῖς ἔθνεσιν ἔλεγες εἰς τὸ κατάρχειν τῶν ἐλαχιστοτέρων οὐχ οὕτω γὰρ ἔσται ὑμῖν τοῖς ἐμοῖς Μαθηταῖς, ὅτι πτωχὸς θέλων ὑπάρχω, ὁ πρῶτος οὖν ὑμῶν, ἔστω πά­ ντων διάκονος, ὁ δὲ ἄρχων ὡς ὁ ἀρχόμε­ νος, ὁ προκριθεὶς δὲ ὡς ὁ ἔσχατος καὶ γάρ ἐλήλυθα αὐτὸς τῷ πτωχεύσαντι Ἀ ­ δὰμ διακονῆσαι, καὶ λύτρον δοῦναι ἀντὶ πολλῶν τὴν ψυχὴν τῶν βοώντων μοι Δό­ ξα σοι.
Κύριε, μαθαίνοντας τους μαθητές σου να σκέφτονται σω­ στά, τους έλεγες να μην εξομοιώνονται με τους εθνικούς στην καταδυνάστευση των πιο αδύναμων. «Δε θα συμ­ βαίνει αυτό σ' εσάς, τους μαθητές μου, καθώς κι εγώ [ο δάσκαλός σας] έγινα φτωχός με τη θέλησή μου. Ο πρώτος ανάμεσά σας να είναι υπηρέτης όλων ο αρχηγός [να εί­ ναι] σαν τον υπήκοο και ο διακεκριμένος σαν τον τελευ­ ταίο. Γιατί κι εγώ ο ίδιος έχω έρθει για να υπηρετήσω τον Αδάμ, που τα 'χασε όλα [τον χρεωκοπημένο], και να δώσω τη ζωή μου ως λύτρα για όλους αυτούς που μου φωνά­ ζουν, δόξα Σοι».

Το πρόσωπο του Θεού
Εἶδες τὸν ἀδελφόν σου, εἶδες Κύριον τὸν Θεόν σου. Αββάς Δωρόθεος, Επιστολαί διάφοροι
Καταυλισμός προσφύγων, Τανζανία, Σεμπαστιάο Σαλγάδο, 1994

Όμως, δεν ήταν έτσι εξαρχής...
Ήρθαν έτσι τα πράγματα, ώστε γύρω μας να αφθονούν οι γυμνοί και οι άστεγοι. Είναι πά­ μπολλοι οι πρόσφυγες που χτυπούν τις πόρτες μας. Πάμπολλοι είναι και οι ξένοι και οι μετανά­ στες. Όπου κι αν κοιτάξεις, θα δεις χέρια απλω­ μένα σε ζητιανιά. Για σπίτι έχουν το ύπαιθρο. Κατάλυμα βρίσκουν στις στοές, στις παρόδους και στα ερημικότερα σημεία της αγοράς. Φω­ λιάζουν σε τρύπες όπως οι νυχτοκόρακες και οι κουκουβάγιες.
Τα ρούχα τους είναι διάτρητα κουρέλια. Για χωράφι έχουν τη διάθεση όσων δίνουν ελεη­ μοσύνη. Για τροφή ό,τι τύχει. Πίνουν νερό από τις κρήνες όπως τα ζώα και για ποτήρια έχουν τις χούφτες τους. Για αποθήκη έχουν την κοιλιά τους, όσο μπορεί αυτή να συγκρα­ τήσει ό,τι μπαίνει μέσα. Τραπέζι τους είναι τα γόνατά τους διπλωμένα. Κρεβάτι, το έδα­ φος. Λουτρό, κάποιος ποταμός ή λίμνη, όπως τα έχει προσφέρει ακατέργαστα και κοινά σε όλους ο Θεός. Η ζωή τους είναι πλέον γεμάτη μετακινήσεις και αγριάδα, όμως δεν ήταν έτσι εξαρχής. Ας όψονται η συμφορά και η ανάγκη.

Γρηγόριος Νύσσης, Περί φιλοπτωχείας και ευποιΐας

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Αναζητήστε στο διαδίκτυο πληροφορίες για την Elisabeth Behr­Sigel. Τι σας κάνει εντύπωση, καθώς μελετήσατε τη βιογραφία της;
- 2. Παρατηρήστε τη «Δημιουργία του Αδάμ», έργο που φιλοτέχνησε ο Μιχαήλ Άγγελος και το οποίο βρίσκεται στην Cappella Sistina στο Βατικανό. Στη συνέχεια απαντήστε στα παρακάτω ερωτήματα: α. ­ Τι ακριβώς βλέπετε; β. ­ Ποιες σκέψεις, ποιοι προβλη­ ματισμοί και ποια ερωτήματα σας δημιουργούνται παρατηρώντας την εικόνα αυτή;
- 3. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα: ­ Τι σημαίνει για μας το γεγονός πως όλοι οι άνθρωποι είναι δημιουργίες κατ' εικόνα του Θεού. Στη συνέχεια, χωριστείτε σε ομάδες. Σε κάθε ομάδα δημιουργήστε ένα κολάζ με πορτρέτα ανθρώπων κάθε ηλι­ κίας, φυλής και φύλου. Κατόπιν, αποτυπώστε τις ιδέες, τις σκέψεις και τους προβλη­ ματισμούς σας πάνω στο κολάζ.
- 4. Σε συνεργασία με τον ή τη φιλόλογο διερευνήστε το παρακάτω θέμα: Η θέση της γυ­ ναίκας στην αρχαία Ελλάδα και στον ιουδαϊκό κόσμο στα χρόνια πριν από τον Χριστό.

6. Ο άνθρωπος ως δημιουργός

i. Ο άνθρωπος στην κτίση: Βασιλιάς, οικονόμος ή ιερέας;

Ο άνθρωπος δίνει τα ονόματα, Γεν. 2. 15,19­20
Η ονοματοδοσία των ζώων από τον Αδάμ, Ιερά Μονή Αναπαυσά, Μετέωρα, 16ος αιώνας
Πήρε, λοιπόν, ο Κύριος ο Θεός τον άνθρωπο και τον έβαλε μέσα στον κήπο της Εδέμ για να τον καλλιεργεί και να τον προσέχει. Ο Κύριος έπλασε από το έδαφος όλα τα ζώα του αγρού και τα πτηνά του ουρανού και τα έφερε μπροστά στον άνθρωπο, για να δει πώς θα τα ονομά­ σει. Και ό,τι όνομα έδινε ο άνθρωπος σε κάθε ζωντανή ύπαρξη, αυτό ήταν και το όνομά της.

Οι οδύνες μετά την παρακοή, Γεν 3. 16­20
Και στη γυναίκα είπε ο Θεός: «Θ' αυξήσω κατά πολύ τη θλίψη και τους πόνους της κυοφορίας σου, και με πόνους θα γεννάς τα παιδιά σου. Η επιθυμία σου θα στρέφεται προς τον άντρα σου, αλλά αυτός θα σε εξουσιάζει». Μετά είπε στον Αδάμ: «Επειδή άκουσες τη γυναίκα σου κι έφαγες από το δέντρο, απ' το οποίο σε είχα διατάξει να μη φας, καταραμένη θα είναι η γη εξαιτίας σου. Με μόχθο θα την καλλιεργείς σ' όλη σου τη ζωή. Αγκάθια και τριβόλια θα σου βλασταίνει και θα τρως το χορτάρι του αγρού. Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου, ώσπου να ξαναγυρίσεις στη γη από την οποία προήλθες, γιατί χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Ο Αδάμ ονόμασε τότε τη γυναίκα του «Εύα», γιατί αυτή έγινε μητέρα όλης της ανθρωπότητας.

Οι ωδίνες της κτίσης, Ρωμ 8, 22
Ξέρουμε καλά ότι ώς τώρα όλη η κτίση στενάζει και κραυγάζει από πόνο σαν την ετοιμόγεννη γυναίκα.
Η ιστορία του Αδάμ και της Εύας Grandval Bible, fol. 5b References: Backhouse: The Illuminated Page, No. 6 (9 ος αι.)
Ο λυτρωτής (Hildegard von Βingen, Scivias 2.1,12ος αιώνας)

Ευχές από τη Θεία Λειτουργία του Ιωάννου Χρυσοστόμου

Πρωτότυπο κείμενο

Μετάφραση στη δημοτική
Ὑπὲρ εὐκρασίας ἀέρων, εὐφορίας τῶν καρπῶν τῆς γῆς, καὶ καιρῶν εἰρη­ νικῶν, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.
Ὑπὲρ πλεόντων, ὁδοιπορούντων, νο­ σούντων, καμνόντων, αἰχμαλώτων καὶ τῆς σωτηρίας αὐτῶν, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.
Για καθαρό αέρα, ευφορία στους καρπούς της γης και καιρούς ειρηνικούς, ας παρακαλέσουμε τον Κύ­ ριο.
Γι' αυτούς που ταξιδεύουν στη θάλασσα και στη στεριά, για τους αρρώστους, γι' αυτούς που υπο­ φέρουν, για τους αιχμαλώτους και για τη σωτηρία τους ας παρακαλέσουμε τον Κύριο.

Η ελεήμων καρδία
Τι είναι καρδία ελεήμων; Είναι η καρδιά που φλέγεται από αγάπη για όλη την κτίση: για τους ανθρώπους, τα πουλιά, τα ζώα, τους δαίμονες και κάθε κτίσμα. Και καθώς ο άνθρω­ πος τα φέρνει στη μνήμη του, τα μάτια του τρέχουν δάκρυα. Από την πολλή και σφοδρή συμπόνια, σφίγγεται η καρδιά του και δεν μπορεί να υποφέρει ή να ακούσει ή να δει κά­ ποια βλάβη ή κάτι, έστω και λίγο λυπηρό, να γίνεται στην κτίση. Γι' αυτό και προσεύχεται συνέχεια με δάκρυα για τα άλογα ζώα, τους εχθρούς της αλήθειας και γι' αυτούς που τον βλάπτουν, ζητώντας από τον Θεό να τους φυλάει και να τους συγχωρήσει.

Ισαάκ ο Σύρος, Τα ευρεθέντα Ασκητικά

Ο άνθρωπος ως ιερέας της Δημιουργίας
Ως ένα βασικό στοιχείο της χριστιανικής μας ανθρω­ πολογίας κατά τη διάρκεια του εικοστού πρώτου αι­ ώνα, χρειάζεται να επανενεργοποιήσουμε την πατε­ ρική ιδέα του ανθρώπινου προσώπου ως μεσίτη με­ ταξύ ουρανού και γης, ως κοσμικό λειτουργό, ως ιε­ ρέα της δημιουργίας. Αγκαλιάζοντας όλη την ποικι­ λία της δημιουργίας, κάθε ανθρώπινη ύπαρξη είναι ένας δεύτερος κόσμος, ένα μεγάλο σύμπαν μέσα σε ένα μικρό, «οἷόν τινα κόσμον δεύτερον, ἐν μεγάλῳ μικρόν».
Επίσκοπος Διοκλείας Κάλλιστος Ware, Η Ορθόδοξη Θεολογία στον 21ο αιώνα

ii. Ο άνθρωπος ως δοξολογική ύπαρξη

Ψαλμός 135, 1­9

Πρωτότυπο κείμενο

Μετάφραση στη δημοτική
Αἰνεῖτε τὸ ὄνομα Κυρίου, αἰνεῖτε, δοῦ ­ λοι, Κύριον, οἱ ἑστῶτες ἐν οἴκῳ Κυρίου, ἐν αὐ λαῖς οἴκου Θεοῦ ἡμῶν. αἰνεῖτε τὸν Κύριον, ὅτι ἀγαθὸς Κύριος ψάλατε τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, ὅτι καλόν ὅτι τὸν 'Ιακὼβ ἐξελέξατο ἑαυ τῷ ὁ Κύριος, 'Ισ­ ραὴλ εἰς περιουσιασμὸν ἑαυτῷ. ὅτι ἐγὼ ἔγνωκα ὅτι μέγας ὁ Κύριος, καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν πα ρὰ πάντας τοὺς θεούς. πάντα, ὅσα ἠθέλησεν ὁ Κύριος ἐποίησεν ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ, ἐν ταῖς θαλάσσαις καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀ βύσσοις ἀνάγων νεφέλας ἐξ ἐσχάτου τῆς γῆς, ἀστραπὰς εἰς ὑετὸν ἐποίησεν ὁ ἐξάγων ἀνέμους ἐκ θησαυρῶν αὐτοῦ.

Αινείτε τον Κύριο! Αινείτε του Κυρίου την ύπαρξη αινείτε τον οι αφοσιωμένοι του! Εσείς που υπηρετείτε στο ναό του, στης κα­ τοικίας του Θεού μας τις αυλές. Αινείτε τον Κύριο, γιατί είναι καλός την ύπαρξή του υμνολογήστε, γιατί είναι αγαπητή. Αυτός για δικό του διάλεξε τον Ιακώβ, τον Ισραήλ για να του ανήκει. Το ξέρω πως μεγάλος είναι ο Κύ­ ριός μας, ανώτερος απ' όλους τους θεούς. Όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έκανε, στα ουρά­ νια και στη γη, στις θάλασσες και σ' όλους τους βυθούς. Αυτός από της γης τις άκρες σύννεφα ανεβάζει, ρίχνει αστραπές και προ­ καλεί βροχή αυτός, που βγάζει ανέμους απ' τ' αμπάρια του.

Ψλ 136, 1­9 και 23­26

Πρωτότυπο κείμενο

Μετάφραση στη δημοτική
Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, ὅτι ἀγαθός, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐξομολο­ γεῖσθε τῷ Θεῷ τῶν θεῶν ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ τῶν κυρίων τῷ ποιήσαντι θαυ­ μάσια μεγάλα μόνῳ τῷ ποιήσαντι τοὺς οὐρανοὺς ἐν συνέσει τῷ στερεώσαντι τὴν γῆν ἐπὶ τῶν ὑ δάτων τῷ ποιήσαντι φῶτα μεγάλα μόνῳ τὸν ἥλιον εἰς ἐξουσίαν τῆς ἡμέρας τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας εἰς ἐξουσίαν τῆς νυκτός, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ [...] ὅτι ἐν τῇ ταπεινώσει ἡμῶν ἐμνήσθη ἡμῶν ὁ Κύριος, καὶ ἐλυ­ τρώσατο ἡμᾶς ἐκ τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν ὁ δι­ δοὺς τροφὴν πάσῃ σαρκί. ἐξομολογεῖσθε τῷ Θεῷ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ.

Τον Κύριο δοξολογήστε, γιατί είναι καλός, κι αιώνια διαρκεί η αγάπη του! Δοξολογήστε τον Θεό των θεών! Δοξολογήστε τον Κύριο των κυρίων! Είναι ο μόνος που έκανε μεγά­ λα θαύματα. Έκανε με σοφία τους ουρα­ νούς. Απάνω στα νερά τη γη τη στέριωσε. Έκανε τους μεγάλους φωτοδότες: τον ήλιο να κυριαρχεί τη μέρα, το φεγγάρι και τ' άστρα τη νύχτα να κυριαρχούν. Αιώνια διαρκεί η αγάπη του! [...] Μες στην ταπεί­ νωσή μας μας θυμήθηκε και μας λευτέρω­ σε από τους εχθρούς μας. Αυτός σε κάθε ύπαρξη δίνει τροφή. Δοξολογήστε τον Θεό των ουρανών! Αιώνια διαρκεί η αγάπη Του!

iii. Η παραβολή των ταλάντων (Μτ 25, 14­30)
Η βασιλεία του Θεού μοιάζει μ' έναν άνθρωπο ο οποίος, φεύγοντας για ταξίδι, κάλεσε τους δούλους του και τους εμπιστεύτηκε τα υπάρχοντά του. Σ' άλλον έδωσε πέντε τάλαντα, σ' άλ­ λον δύο, σ' άλλον ένα, στον καθένα ανάλογα με την ικανότητά του, κι έφυγε αμέσως για το ταξίδι. Αυτός που έλαβε τα πέντε τάλαντα πήγε, τα εκμεταλλεύτηκε και κέρδισε άλλα πέντε. Κι εκείνος που έλαβε τα δύο τάλαντα κέρδισε επίσης άλλα δύο. Εκείνος όμως που έλαβε το ένα τάλαντο πήγε κι έσκαψε στη γη και έκρυψε τα χρήματα του κυρίου του.

Ύστερα από ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, γύρισε ο κύριος εκείνων των δούλων και έκανε λογαριασμό μαζί τους. Παρουσιάστηκε τότε εκείνος που είχε λάβει τα πέντε τάλαντα και του έφερε άλλα πέντε λέγοντας: «Κύριε, μου εμπιστεύτηκες πέντε τάλαντα κοίτα, κέρδισα με αυ­ τά άλλα πέντε». Του είπε ο κύριός του: «Εύγε, καλέ και έμπιστε δούλε! Αποδείχτηκες αξιόπι­ στος σε μικρές υποθέσεις, γι' αυτό θα σου εμπιστευτώ μεγαλύτερες. Έλα να γιορτάσεις μαζί μου». Παρουσιάστηκε κι ο άλλος με τα δύο τάλαντα και είπε: «Κύριε, μου εμπιστεύτηκες δύο τάλαντα κοίτα, κέρδισα άλλα δύο. Του είπε ο κύριος του: «εύγε, καλέ και έμπιστε δούλε! Απο­ δείχτηκες αξιόπιστος σε μικρές υποθέσεις, γι' αυτό θα σου εμπιστευτώ μεγαλύτερες. Έλα να γιορτάσεις μαζί μου». Παρουσιάστηκε κι εκείνος που είχε λάβει το ένα τάλαντο και είπε:

«Κύριε, ήξερα πως είσαι σκληρός άνθρωπος. Θερίζεις εκεί όπου δεν έσπειρες και συνάζεις καρπούς εκεί που δε φύτεψες. Γι' αυτό φοβήθηκα και πήγα και έκρυψα το τάλαντό σου στη γη. Να τα λεφτά σου. Και του αποκρίθηκε ο κύριός του: «Δούλε κακέ και οκνηρέ, ήξερες πως θερίζω όπου δεν έσπειρα, και συνάζω καρπούς απ' όπου δε φύτεψα! Τότε έπρεπε να βάλεις τα χρήματά μου στην τράπεζα κι εγώ, όταν θα γυρνούσα πίσω, θα τα έπαιρνα με τόκο. Πάρτε του, λοιπόν, το τάλαντο και δώστε το σ' αυτόν που είχε τα δέκα τάλαντα. Γιατί σε καθέναν που έχει, θα του δοθεί με το παραπάνω και θα 'χει περίσσευμα ενώ απ' όποιον δεν έχει, θα του πάρουν και τα λίγα που έχει».

Δοξαστικό των Αποστίχων του Όρθρου της Μεγάλης Τρίτης
Ἰδού σοι τὸ τάλαντον, ὁ Δεσπότης ἐμπιστεύει, ψυχή μου, φόβῳ δέξαι τὸ χάρισμα, δάνεισαι τῷ δεδωκότι, διάδος πτωχοῖς, καὶ κτῆσαι φίλον τὸν Κύριον, ἵνα στῇς ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, ὅταν ἔλθῃ ἐν δόξῃ, καὶ ἀκούσῃς μακαρίας φωνῆς. Εἴσελθε, δοῦλε, εἰς τὴν χαρὰν τοῦ Κυρίου σου. Αὐτῆς ἀξίωσόν με, Σωτήρ, τὸν πλανηθέντα, διὰ τὸ μέγα σου ἔλεος.

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Αναζητήστε στο διαδίκτυο το βίντεο με θέμα «Το ραγισμένο δοχείο». Στη συνέχεια συ­ ζητήστε μέσα στην τάξη τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τους προβληματισμούς σας.
- 2. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το ερώτημα: ­ Πώς δημιουργεί ο Θεός τον άνθρω­ πο. Στη συνέχεια γράψτε τα συμπεράσματά σας σ' ένα χαρτί και κοινοποιήστε τα στην τάξη.
- 3. Διαβάστε τους Ψαλμούς 135 και 136. Ποιες σκέψεις και ποια συναισθήματα σάς γεν­ νιούνται, διαβάζοντας τους Ψαλμούς αυτούς;

7. Από την εικόνα στην ομοίωση

i. Άγιος Λουκάς ο ιατρός
Ο Άγιος Λουκάς γεννήθηκε το 1877 στο Κερτς της Κριμαίας. Παντρεύτηκε και απέκτησε τέσσερα παι­ διά, έχασε όμως τη σύζυγό του από φυματίωση και δεν ξαναπαντρεύτηκε. Σε όλη του τη ζωή ήταν από λίγο έως εξαιρετικά φτωχός, καθώς είτε ο μισθός του ήταν μικρός είτε βρισκόταν στη φυλακή είτε, όταν του πρόσφεραν χρήματα για κάποια θεραπεία, υποδείκνυε άλλα πρόσωπα και ζητούσε τα χρήματα να δοθούν απευθείας σε αυτά. Ο άγιος Λουκάς ως ιατρός δημοσίευσε σαράντα επιστημονικά έργα. Το 1920 εξελέγη καθηγητής της ανατομίας και χειρουρ­ γικής στο Πανεπιστήμιο της Τασκένδης και με τη δι­ κή του μέθοδο τοπικής αναισθησίας έκανε εγχειρή­ σεις με μεγάλη επιτυχία. Στο επαρχιακό νοσοκομείο του χωριού Ρομάνοφκα, όπου εργαζόταν, οι γιατροί δέχονταν 25­30 ασθενείς την ώρα, οι χώροι ήταν μι­ κροί και αποπνικτικοί, ώστε πολλοί λιποθυμούσαν, και στο ίδιο δωμάτιο τρεις γιατροί δέχονταν ταυτό­ χρονα τρεις διαφορετικούς ασθενείς. Κάτω από αυ­

τές τις συνθήκες, ο Βαλεντίν (όπως ήταν το κατά κόσμον όνομά του) εργαζόταν εντατικά στα εξωτερικά ιατρεία και περιόδευε στα χωριά, αναλαμβάνοντας και το χειρουργικό τμήμα. Μέ­ σα σ' ένα χρόνο έκανε 300 χειρουργικές επεμβάσεις.
Ο άγιος Λουκάς ήταν πάντοτε πιστός Χριστιανός. Στο χειρουργείο είχε πάντα την εικόνα της Παναγίας, μπροστά στην οποία προσευχόταν για λίγα λεπτά πριν από κάθε επέμβαση. Το 1921 χειροτονήθηκε ιερέας και αργότερα επίσκοπος Τασκένδης. Από τότε συνδύαζε ποιμα­ ντικά και ιερατικά καθήκοντα. Παρέμεινε αρχίατρος του Γενικού Νοσοκομείου Τασκένδης, χει­ ρουργούσε καθημερινά και παρέδιδε μαθήματα στην Ιατρική Σχολή, πάντα με το ράσο και το σταυρό του. Από το 1922 και μέχρι την τελευταία του πνοή, γνώρισε συλλήψεις, βασανιστή­ ρια και εξορίες από το καθεστώς της Σοβιετικής Ένωσης. Φυλακίστηκε και εξορίστηκε συνολι­ κά έντεκα χρόνια. Το 1947 τού απαγορεύθηκε να μιλά στους φοιτητές, σταμάτησαν να τον κα­ λούν στα ιατρικά συμβούλια και τον απέλυσαν από ιατρικό σύμβουλο. Καθώς όμως εκείνος ενδιαφερόταν για τον ανθρώπινο πόνο, έβγαλε ανακοίνωση ότι «δέχεται καθημερινά, εκτός Κυριακών και εορτών, κάθε άνθρωπο που θέλει τη βοήθειά του», με αποτέλεσμα να κατα­ φθάνουν στο διαμέρισμά του καθημερινά αμέτρητοι άνθρωποι απ' όλη την Κριμαία. Οι τα­ λαιπωρίες ουσιαστικά κατέστρεψαν την υγεία του και τα τελευταία εννέα χρόνια της ζωής του ήταν τυφλός. Ο αρχιεπίσκοπος Λουκάς φέρεται από τους πιστούς να εμφάνισε πολλά πνευ­ ματικά χαρίσματα όσο ακόμα ζούσε. Κοιμήθηκε στις 11 Ιουνίου του 1961. Οι αρχές απαγό­ ρευσαν την εκφορά του νεκρού από τους κεντρικούς δρόμους της πόλης, πράγμα που προκά­ λεσε τη λαϊκή αγανάκτηση ακόμα και των αλλόδοξων. Τελικά οι αρχές αναγκάστηκαν να υπο­

χωρήσουν, η εκφορά έγινε στην κεντρική λεωφόρο της Συμφερούπολης και διήρκεσε τρεισή­ μισι ώρες. Τη νεκρική πομπή ακολούθησε πλήθος κόσμου, η κυκλοφορία σταμάτησε, ενώ τα μπαλκόνια, οι ταράτσες και τα δέντρα ακόμα, ήταν γεμάτα ανθρώπους. Τον Νοέμβριο του 1995 ανακηρύχτηκε άγιος με απόφαση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και η μνήμη του εορτάζεται στις 11 Ιουνίου.
Πηγή: https://el.orthodoxwiki.org

ii. Αγία Φιλοθέη
Μια φορά κι ένα καιρό ήταν μια ηλιογέννητη καλότυ­ χη βασιλοπούλα, που ζούσε μέσα στα βελούδα, στα μετάξια και στα όνειρα. «Ρηγούλα» τ' όνομά της, που πα' να πει βασιλοπούλα. Παλάτι της, το αρχοντικό των Μπενιζέλων. Νανούρισμα να κοιμηθεί το καλότυχο, ο «μαρμαρωμένος βασιλιάς». Έτσι θα μπορούσε ν' αρ­ χίσει κανείς ν' ανιστορεί τον βίο της Αγίας Φιλοθέης, της Κυράς. Οι χρόνοι που γεννήθηκε η Ρηγούλα ήταν οι χρόνοι που «όλα τα 'σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκω­ νε η σκλαβιά». Ήτανε τότες οι χρονιές που «σβησμέ­ νες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα». Ήτανε τότες που ο Σταυρός πολεμούσε με τα μισοφέγγαρα.

Μεγάλο το έχει του γονιού κι η μόνη κληρονόμος η Ρηγούλα. Πρέπει, λοιπόν, ανάλογα στο γένος και στα πλούτη της, να μορφωθεί η μοναχοκόρη των Μπενιζέ­ ληδων. Και μεγαλώνει, βασιλοπούλα ίδια, η Ρηγούλα και φτάνει τη στιγμή που οι γονείς όλου του κόσμου ονειρεύονται να παντρευτεί! Κακοπαντρεύεται όμως η μοσχοθυγατέρα και στον τρίτο χρόνο πεθαίνει ο άν­
Αγία Φιλοθέη
δρας της. Μα κι οι γονείς της πέθαναν κι αυτοί και μένει έτσι ολομόναχη στον κόσμο. Τη θλίψη της, την πίκρα της, όμως, η Ρηγούλα, την κάνει κινητήρια δύναμη. Η πίστη της νερό φουσκω­ μένο, μπόλικο, τρέχει και πριν φανεί ένας Κοσμάς Αιτωλός, πριν έρθει ο Ευγένιος Βούλγαρης, ο Μηνιάτης, πρώτη αυτή πιάνει το ασύλληπτο πως, όποιος χαθεί για την Ορθοδοξία, πρέπει να θεωρηθεί χαμένος και για το Γένος.

Πετάει μ' απόφαση τα ρούχα της Αθηναίας κυράς η Μπενιζέλου, μαζί πετάει και τ' όνομά της, το Ρηγούλα. Φορεί τα ρούχα της καλογριάς, φορεί κι ένα καινούργιο όνομα: Φιλοθέη η Αθηναία. Και η μεγάλη περιουσία των Μπενιζέλων χρησιμοποιείται για να χτιστεί ο Παρθε­ νώνας της Φιλοθέης. Στην αρχή έχει πλάι της τις υπηρέτριες του πατρικού της, τις μαθαίνει τέχνη και γράμματα. Σιγά σιγά στην καρδιά της τουρκοκρατημένης Αθήνας δημιουργείται μια Πρόνοια, που όμοιά της και πλάι της μονάχα η Βασιλειάδα μπορεί να σταθεί. Διακόσιες κοπέλες, από τα πρώτα σπίτια της Αθήνας, αφήνουν μισοτελειωμένα τα προικόπανα κι έρ­ χονται πλάι στην «Κυρά». Γιατί, «Κυρά» ονομάζουν οι Αθηναίοι την καλογριά τους. Φτιάχνει το πρώτο γηροκομείο της Αθήνας πλάι στο μοναστήρι κι ανάβει έτσι το πρώτο φως μες στην

Η Αγία Φιλοθέη διδασκάλισσα των Ελληνίδων
Αθήνα. Για τα παιδιά πάλι που θα κρατήσουν όλο το βάρος του Ελληνισμού και της Ορθο­ δοξίας, άλλο κτήριο να μάθουν τέχνη, γράμματα, να μάθουν πως είναι Χριστιανοί κι Έλλη­ νες. Και μόλις μπαίνουν σε αυλάκι αυτά, σηκώνει τα μανίκια η Φιλοθέη και φτιάχνει Νοσο­ κομείο, μα και ξενοδοχείο με την παλιά, την πρώτη έννοια της λέξης. Για τους ξένους, τους γυρολόγους που, καθώς γύριζαν στον τόπο τους, λέγαν πως κάτι καινούργιο γίνεται στην Αθήνα. Κι ο οδοιπόρος που πορευότανε κάτω από το λιοπύρι της Αττικής και ξεραίνονταν τα σωθικά του από τη δίψα, έβρισκε πηγή να δροσιστεί απ' το πηγάδι που άνοιξε η Κυρά έξω από την Αθήνα, το «Ψυχικό». Την Κυρά την ξέρουν πια οι Έλληνες, μα και οι Τούρκοι που ψάχνουν να βρουν αφορμή να την τσακίσουν την καλογριά. Και βρήκαν την αιτία: Κάτι Ελληνοπούλες, που τις είχαν αρπάξει οι αλλόθρησκοι, θέλουν να σώσουν την πίστη τους. Προσπέφτουνε στην ηγουμένη. Τις κρύβει η Κυρά, μα πιάνεται απ' τους Τούρκους που τη βασανίζουνε σκληρά: «την πίστη σου ή τη ζωή σου». Μα άρχοντες σεβαστοί μιλούν στους Τούρκους κι ημερεύουνε έτσι τ' αγρίμια. Και λεύτερη η καλογριά, ξεκινάει να πάει απέναντι στη Τζια να ετοιμάσει και εκεί μοναστηράκι. Εστία αντίστασης στον κατακτητή και τον αλ­ λόθρησκο.

Βράδυ, παραμονή του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη ήτανε, συνάχτηκαν για ολονυχτία οι κα­ λογριές και τότες ήτανε που σπάσανε τις πόρτες οι αντίχριστοι. Την πιάσανε, την χτύπησαν τόσο, όσες ήταν και οι καλοσύνες της, και πεθαμένη, πες, την παρατήσανε. Βοτάνια, γιατρο­ σόφια τής βάζαν στις πληγές οι καλογριές, μα η βουλή του Θεού ήταν ν' αναπαυτεί ο εργάτης Του. Στις 19 Φεβρουαρίου ξεκουράστηκε. Μια φορά κι έναν καιρό ήταν μια ηλιογέννητη κα­ λότυχη βασιλοπούλα, που ζούσε μέσα στα βελούδα, στα μετάξια και τα όνειρα. Και πούλησε
τα βελούδα, τα μετάξια και τα όνειρα. Και πούλησε τα βελούδα και τα μετάξια και τα 'κανε σπιτικό για τους κατατρεγμένους. Μια φορά κι έναν καιρό, μαζί μας επερπάτησε μια Γυναίκα, άξια Γυναίκα να την πεις, μαζί μας επερπάτησε η Οσία Φιλοθέη.

Γαλάτεια Γρηγοριάδου­Σουρέλη, Μια φορά κι έναν καιρό μαζί μας επερπάτησε η Οσία Φιλοθέη
Ημερολόγιο ήσυχο στον τοίχο, μια ημερομηνία κι οι άγιοι σιωπηλοί, χλωμοί κι αναμάρτητοι, σημειωμένοι μόνο με το μικρό τους όνομα, όπως τους φώναζε η μητέρα τους.
Κύριε, κανείς δεν ήθελε να μεγαλώσει.
Τάσος Λειβαδίτης, Αγιότητα
Μορφή (π. Σταμάτης Σκλήρης)

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Διηγηθείτε με δικά σας λόγια ορισμένα περιστατικά από τη ζωή του Αγίου Λουκά του ιατρού και της Αγίας Φιλοθέης.
- 2. Ο Άγιος Λουκάς ο ιατρός και η Αγία Φιλοθέη έζησαν σε διαφορετικά περιβάλλοντα και αντιμετώπισαν διαφορετικά προβλήματα. Ωστόσο, και οι δύο είχαν αφετηρία την ίδια πίστη και το ίδιο όραμα. Σε έναν πίνακα με δύο στήλες προσπαθήστε να περιγρά­ ψετε πώς ανταποκρίθηκε ο καθένας στα διαφορετικά προβλήματα της εποχής του.

Γ' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Πού είναι ο Θεός; Η σχέση ζωής περνάει μέσα από δοκιμασίες
Η Κραυγή (Edvard Munch)

Εισαγωγικά
Όπως είδαμε στην προηγούμενη Θεματική Ενότητα, ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Θεού. Προικίστηκε από τον Θεό μ' ένα τόσο σπουδαίο δώ­ ρο! Κι όμως… η ιστορία του ανθρώπινου γένους δείχνει ότι το δώρο αυτό δεν αξιοποι­ είται πάντα με τον σωστό τρόπο. Ο άνθρωπος αποτυγχάνει να βρει την αληθινή ευτυχία στη ζωή του, όταν αποφασίζει ο ίδιος να διακόψει τη σχέση του με τον Θεό. Γιατί συμ­ βαίνει αυτό άραγε; Και πώς η διακοπή αυτής της σχέσης με τον Θεό οδηγεί σε δυσάρε­ στες συνέπειες; Τα ερωτήματα αυτά θα επεξεργαστούμε στην καινούρια μας Θεματική Ενότητα.

8. Το πρόβλημα του κακού στον σύγχρονο κόσμο

i. Σύγχρονες μορφές του κακού
«Εκατοντάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν και τραυματίστηκαν σε μια έξαρση βίαιων επιθέσεων στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια. Αυτά τα σκληρά εγκλήματα δεν είχαν ως στόχο τους μόνο άτομα, αλλά ήταν επιθέσεις ενάντια σε ολόκληρες κοινωνίες, στις ελευθερίες και στον τρόπο ζωής τους. Η ανάγκη να προστατευθούν οι άνθρωποι από αυτήν την απρόκλητη βία είναι ξεκάθαρη, αλλά αυτό δεν είναι κάτι που μπορεί να επιτευχθεί με οποιοδήποτε τρόπο. Ακόμα περισσότερο, δεν είναι κάτι που πρέπει ή μπορεί να επιτευχθεί καταπατώντας τα ίδια τα δικαιώματα τα οποία οι κυβερνήσεις υποστηρίζουν ότι υπερασπίζονται».

John Dalhuisen, Διευθυντής της Διεθνούς Αμνηστίας για την Ευρώπη
«Η αδικία είναι μεγάλη αμαρτία. Όλες οι αμαρτίες έχουν ελαφρυντικά, η αδικία δεν έχει μαζεύει οργή Θεού. […] Πώς να κάνουν προκοπή οι άνθρωποι με τόσες αδικίες; […] Τι κατόρθωσαν σήμερα οι άνθρωποι του 20ού αιώνος με τον πολιτισμό! Παλάβωσαν τον κόσμο, μόλυναν την ατμόσφαιρα, τα πάντα. Η ρόδα, αν ξεφύγει από τον άξονα, γυρίζει συνέχεια χωρίς σκοπό. Έτσι και οι άνθρωποι, άμα ξεφύγουν από την αρμονία του Θεού, βασανίζονται! Παλιά υπέφεραν οι άνθρωποι από τον πόλεμο σήμερα υποφέρουν από τον πολιτισμό. […] Τότε ο πόλεμος έφερνε θάνατο. Τώρα ο πολιτισμός φέρνει αρρώστια».

Παϊσίου Αγιορείτου, Με πόνο και αγάπη για τον σύγχρονο άνθρωπο
Αναζήτηση των αναγκαίων για τη ζωή

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Με αφετηρία το κείμενο με τις θέσεις του John Dalhuisen, αναζητήστε παραδείγματα με όψεις του κακού στην εποχή μας. Δουλέψτε πρώτα ατομικά και στη συνέχεια ομα­ δικά.
- 2. Πώς κρίνετε τη διαπίστωση του Αγίου Παϊσίου «Όλες οι αμαρτίες έχουν ελαφρυντικά, η αδικία δεν έχει». Με ποια παραδείγματα θα τεκμηριώνατε τη θέση σας;
- 3. Στην αρχή αυτή της διδακτικής ενότητας παρατίθενται ορισμένες εικόνες, οι οποίες παραπέμπουν σε εμπειρίες οδύνης στον σύγχρονο κόσμο. Βρείτε (ή σκεφτείτε) ει­ κόνες με τις οποίες θα τις αντικαθιστούσατε, εάν το θέμα της σύνθεσης ήταν η «ελ­ πίδα».

9. Η έκφραση της οδύνης στην τέχνη

i. Πεζογραφία και Ποίηση
H λειτουργία της [τραγωδίας] είναι ανθρωπογνωστική και ο ρόλος της παιδευτικός: η αναπαράσταση ανθρώπινων καταστάσεων και αντιδράσεων (αγάπη, πόνος, μίσος, εκδί­ κηση κ.ά.) διευρύνει τις γνώσεις του θεατή για την ανθρώπινη φύση και συμπληρώνει την εμπειρία του. H συναισθηματική συμμετοχή των θεατών στα διαδραματιζόμενα γεγονό­ τα, με τη δικαίωση του τραγικού ήρωα ή την αποκατάσταση της κοινωνικής ισορροπίας και της ηθικής τάξης, οδηγεί στη λύτρωση, στον εξαγνισμό τους οι θεατές "καθαίρονται", γίνονται πνευματικά και ηθικά καλύτεροι, έχοντας κατανοήσει βαθύτερα τα ανθρώπινα. Διαπιστώνουν, μέσω του οίκτου και του φόβου που νιώθουν για τον πάσχοντα ήρωα, ότι ο αγώνας και ο ηρωισμός (αν και η έκβαση είναι συχνά τραγική) συνδέονται αναπόσπα­ στα με την ανθρώπινη κατάσταση.

Στέφος Α., Στεργιούλης Ε., Χαριτίδου Γ., Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας

Σοφοκλής, Αντιγόνη (απόσπασμα)
Το χρήμα, είναι το χειρότερο κακό στους ανθρώπους. Αυτό γκρεμίζει πολιτείες και κάνει άντρες να ξεπορτίζουν απ' τα σπίτια τους, στρέφει το μυαλό των ανθρώπων στο κακό, τους μαθαίνει της πανουργίας τους δρόμους και να κάνουν κάθε ασέβεια […]
Πολλά γεννούν το δέος το μέγα δέος ο άνθρωπος γεννά […]
Τέχνες μαστορικές σοφίστηκε που δεν τις βάζει ο νους, κι όμως μια στο καλό, μια στο κακό κυλάει.
Σοφοκλής, Αντιγόνη, Α' στάσιμο

Βιτσέντζος Κορνάρος, Ερωτόκριτος (απόσπασμα)
Tου Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν, και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν, μα στο Kαλό κ' εις το Kακό περιπατούν και τρέχουν και των Αρμάτω' οι ταραχές, όχθρητες, και τα βάρη […]
Κορνάρος Βιτσέντζος, Ερωτόκριτος
Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος να 'ν' ήμερος να 'ναι άκακος λίγο φαΐ λίγο κρασί Χριστούγεννα κι Ανάσταση κι όπου φωλιάσει και σταθεί κανείς να μην του φτάνει εκεί
Μα ήρθαν αλλιώς τα πράματα τονε ξυπνάν χαράματα

Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Ο μέγας Ιεροεξεταστής
Ποιος άλλος μπορεί να κυριαρχήσει πάνω στους ανθρώπους, αν όχι εκείνος που κυριαρ­ χεί την συνείδησή τους και που κρατάει στα χέρια του το ψωμί τους;
Ντοστογιέφσκι Φ., Αδελφοί Καραμάζοφ

Οδυσσέας Ελύτης, Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος
τον παν τον φέρνουν πίσω μπρος του τρώνε και το λίγο βιος κι από το στόμα τη μπουκιά πάνω στην ώρα τη γλυκιά τού τηνε παίρνουνε κι αυτή χαρά στους που 'ναι οι Δυνατοί!
[…] Χαρά στους που 'ναι οι Δυνατοί γι' αυτούς δεν έχει χόρταση.
Ελύτης Οδ., Ο ήλιος ο ηλιάτορας

Μπέρτολτ Μπρεχτ, Σε σκοτεινούς καιρούς
Δε θα λένε: Τον καιρό που η βελανιδιά τα κλαδιά της ανεμοσάλευε.
Θα λένε: Τον καιρό που ο μπογιατζής τσάκιζε τους εργάτες.
Δε θα λένε: Τον καιρό που το παιδί πετούσε βότσαλα πλατιά στου ποταμού το ρέμα.
Θα λένε: Τον καιρό που ετοιμάζονταν οι μεγάλοι πόλεμοι.
Δε θα λένε: Τον καιρό που μπήκε στην κάμαρα η γυναίκα.
Θα λένε: Τον καιρό που οι μεγάλες δυνάμεις συμμαχούσαν ενάντια στους εργάτες.
Μα δε θα λένε: Ήτανε σκοτεινοί καιροί.
Θα λένε: Γιατί σωπαίναν οι ποιητές τους;

Μπρεχτ Μπ., Τα ποιήματα

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Αμαρτίας φάντασμα
Φευ! διατί από όλην αυτήν την λόχμην, την ποικίλην και πολύχρωμον και ανθοφορούσαν να εξέρχωνται άκανθαι, συρίζουσαι γλώσσαι, έχιδναι; Και πώς ηλλοιώθη το κάλλος της φύσεως, και το μιαρόν πνεύμα εισέβαλεν εις τα έργα του Θεού, τα οποία ο ίδιος επεθε­ ώρησε «και ιδού καλά λίαν;» […] Πόθεν το κράτος της αμαρτίας;
Παπαδιαμάντης Αλ., Άπαντα , τόμ. 3 ος

ii. Μουσική
Από τον χώρο της μουσικής, αναφορικά με το θέμα το οποίο πραγματεύεται αυτή η διδακτική ενότητα, αξίζει να κάνουμε μνεία στην 3 η Συμφωνία (Symphony of Sorrowful Songs ) του Πο­ λωνού συνθέτη Henryk Gόrecki.
Η Συμφωνία των Θρήνων, όπως είναι ευρύτερα γνωστό το έργο του πολωνού συνθέτη, είναι ένας συγκινητικός θρήνος για ορχήστρα και σο­ πράνο, σε τρεις πράξεις, η καθεμιά από τις οποί­ ες επικεντρώνει στο αίσθημα της απελπισίας, του χωρισμού και της απώλειας που βιώνει γο­ νιός και παιδί ως αποτέλεσμα του πολέμου.

iii. Ζωγραφική
Ο Marc Chagall ζωγράφισε την εικόνα της Λευκής Σταύρωσης, το 1938, λίγο πριν την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, για να μιλήσει για τον πόνο και την οδύνη που είχαν βιώσει και επρόκειτο να βιώσουν οι άνθρωποι λόγω της βίας του πολέμου.
Η λευκή σταύρωση (Marc Chagall)
Ο πόλεμος είναι από τα πλέον ηχηρά παραδείγματα φανέρωσης του κακού στον κόσμο, επειδή είναι συνυφασμένος με τη βία και την κα­ ταστροφή. Συνήθως οφείλεται στην ανθρώπινη απληστία, ενώ σε όλες τις περιπτώσεις δημιουργεί απώλειες, πόνο και δυστυχία.

H καταστροφή (Α. Τάσσος)
Η Πιετά του Μιχαήλ Αγγέλου (1498­1499) απεικονίζει το νεκρό σώμα του Ιησού Χριστού, το οποίο κρατεί η Θεοτόκος μετά τη Σταύρωση και την Αποκαθήλωση. Η μετριασμένη θλίψη στο πρόσωπο της Θεοτόκου υπαινίσσεται την Ανάσταση.
Η Πιετά (Μιχαήλ Άγγελος)

iv. Κινηματογράφος
Λίγα λόγια για την ταινία: Μεταφορά στον κινηματογράφο του λογοτεχνι­ κού αριστουργήματος του Τζον Στάιν­ μπεκ Τα σταφύλια της οργής , από τον σκηνοθέτη Τζον Φορντ (1940). Στην ταινία παρουσιάζεται η ιστορία ταπει­ νών και καταφρονεμένων ανθρώπων στα χρόνια της μεγάλης οικονομικής κρίσης, στις αρχές της δεκαετίας του 1930 στην Αμερική, αμέσως μετά την οικονομική καταστροφή του 1929.
Αφίσα για την ταινία "The Grapes of Wrath" (= «Tα σταφύλια της οργής»)

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Δουλέψτε ατομικά ή/και σε ομάδες:
- 2. Πώς σχολιάζετε τη φράση από την Αντιγόνη ότι ο άνθρωπος «μια στο καλό, μια στο κακό κυλάει»; Διαπιστώνετε κάποια αντίστοιχη θέση στο κείμενο του Ερωτόκριτου ;
- 3. Πώς συσχετίζετε τη θέση για την αξία του χρήματος στο κείμενο της Αντιγόνης με τη θέση για την εξουσία στη φράση του Ντοστογιέφσκι;
- 4. Άραγε γιατί ο Παπαδιαμάντης χρησιμοποιεί τη λέξη «αμαρτία», όταν μιλάει για την αγριότητα στο φυσικό περιβάλλον; Αναζητήστε τη σημασία της.
- 5. Αφού διαβάσετε τα κείμενα των Ελύτη και Μπρεχτ, συγκεντρώστε φράσεις σε δύο πίνακες που θα φτιάξετε, με θέμα: α) «οδύνη», και β) «ελπίδα».
- 6. Μελετήστε τον πίνακα «Λευκή Σταύρωση» του Marc Chagall. Τι βλέπετε; Ποια ερμη­ νεία δίνετε σε αυτά που βλέπετε; Τι θα θέλατε να διερευνήσετε ακόμη;
- 7. Δείτε την «Πιετά» του Μιχαήλ Αγγέλου. Σημειώστε αυθόρμητα πέντε λέξεις σχετικά με το έργο. Μελετήστε το έργο προσεκτικότερα. Σημειώστε ξανά πέντε λέξεις σχετικά με αυτό. Εξηγήστε την τυχόν μετακίνησή σας από την αρχική ματιά.
- 8. Μελετήστε την εικόνα του Α. Τάσσου και στην ομάδα σας γράψτε ένα σύντομο σε­ νάριο, το οποίο να τελειώνει με τη σκηνή που βλέπετε. Εκφράστε το με δραματοποί­ ηση.
- 9. Αναζητήστε μια βυζαντινή εικόνα με θέμα τον Επιτάφιο Θρήνο ή την Αποκαθήλωση και συγκρίνετέ την με την «Πιετά» του Μιχαήλ Αγγέλου. Ποιες ομοιότητες και ποιες διαφορές εντοπίζετε; Ποια ερμηνεία δίνετε σε αυτές;
- 10. Μπορείτε να δείτε την ταινία «Τα σταφύλια της οργής». Σημειώστε γεγονότα οδύνης. Συζητήστε: α) τα αίτιά τους, β) από τι έπαιρναν κουράγιο οι άνθρωποι που τα βίωναν.

10. Ποιος ευθύνεται για το κακό; Ποιος μπορεί να μας σώσει από το κακό;

i. Η πτώση των πρωτοπλάστων ως άρνηση της σχέσης με τον Δημιουργό της ζωής (Γεν 3, 1­24)
«Απ' όλα τα ζώα του αγρού, που είχε δημιουργήσει ο Κύριος ο Θεός, το φίδι ήταν το πιο πα­ νούργο. Είπε λοιπόν το φίδι στη γυναίκα: "Αλήθεια είπε ο Θεός να μη φάτε από κανένα δέντρο του κήπου;". Η γυναίκα τού απάντησε: "Μπορούμε να φάμε καρπούς απ' όλα τα δέντρα, εκτός από κείνο που βρίσκεται στη μέση του κήπου. Ο Θεός είπε να μη φάμε τον καρπό του, ούτε καν να τον αγγίξουμε, για να μην πεθάνουμε". Τότε το φίδι είπε στη γυναίκα: "Όχι βέβαια! Δε θα πεθάνετε ξέρει όμως ο Θεός ότι την ημέρα που θα φάτε απ' αυτό, θα ανοιχτούν τα μάτια σας και θα γίνετε σαν θεοί, και θα γνωρίζετε το καλό και το κακό".

Η γυναίκα είδε ότι οι καρποί του δέντρου ήταν εύγευστοι, ελκυστικοί και ξεσήκωναν την επι­ θυμία για την απόκτηση γνώσης. Πήρε, λοιπόν, από τους καρπούς του κι έφαγε έδωσε και στον άντρα της που ήταν μαζί της, και έφαγε κι αυτός. Τότε άνοιξαν τα μάτια και των δύο και κατάλαβαν ότι ήταν γυμνοί. Έραψαν, λοιπόν, φύλλα συκιάς και έφτιαξαν καλύμματα για να σκεπάσουν τη γύμνια τους.
Τότε άκουσαν το θόρυβο που έκανε ο Κύριος ο Θεός, καθώς περπατούσε στον κήπο το δειλινό, και κρύφτηκαν απ' αυτόν ο Αδάμ και η γυναίκα του ανάμεσα στα δέντρα του κήπου. Αλλά ο Κύριος ο Θεός φώναξε τον Αδάμ και του είπε: "Πού είσαι;".

Εκείνος απάντησε: "Σε άκουσα στον κήπο, φοβήθηκα και κρύφτηκα, γιατί είμαι γυμνός". "Ποιος σού είπε πως είσαι γυμνός;", ρώτησε ο Θεός. "Μήπως έφαγες από το δέντρο που σου είχα απαγορέψει να φας;"
Ο Αδάμ αποκρίθηκε: "Η γυναίκα που μου έδωσες, εκείνη μού πρόσφερε έναν καρπό και έφαγα".
Ο Κύριος ο Θεός ρώτησε τη γυναίκα: "Γιατί το έκανες αυτό;" Εκείνη απάντησε: "Το φίδι με εξα­ πάτησε και έφαγα".
Τότε είπε ο Κύριος ο Θεός στο φίδι: "Γι' αυτό που έκανες, καταραμένο να 'σαι μόνο εσύ απ' όλα τα ζώα της γης! Με την κοιλιά θα σέρνεσαι και χώμα θα τρως σ' όλη σου τη ζωή. Έχθρα θα βάλω ανάμεσα σ' εσένα και στη γυναίκα, κι ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της. Εκείνος θα σου συντρίψει το κεφάλι κι εσύ θα του πληγώσεις τη φτέρνα".

Και στη γυναίκα είπε: "Θ' αυξήσω κατά πολύ τη θλίψη και τους πόνους της κυοφορίας σου, και με πόνους θα γεννάς τα παιδιά σου. Η επιθυμία σου θα στρέφεται προς τον άντρα σου, αλλά αυτός θα σε εξουσιάζει". Μετά είπε στον Αδάμ: "Επειδή άκουσες τη γυναίκα σου κι έφα­ γες από το δέντρο, απ' το οποίο σε είχα διατάξει να μη φας, καταραμένη θα είναι η γη εξαιτίας σου. Με μόχθο θα την καλλιεργείς σ' όλη σου τη ζωή. Αγκάθια και τριβόλια θα σου βλασταίνει και θα τρως το χορτάρι του αγρού. Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου, ώσπου να ξαναγυρίσεις στη γη από την οποία προήλθες, γιατί χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις".

Ο Αδάμ ονόμασε τότε τη γυναίκα του «Εύα» γιατί αυτή έγινε μητέρα της ανθρωπότητας. Ο
Κύριος ο Θεός έφτιαξε για τον Αδάμ και τη γυναίκα του δερμάτινους χιτώνες και τους έντυσε. Και σκέφτηκε: "Τώρα πια ο άνθρωπος έγινε σαν ένας από εμάς στο να γνωρίζει το καλό και το κακό. Υπάρχει, λοιπόν, κίνδυνος ν' απλώσει το χέρι του και να φάει από το δέντρο της ζωής και να ζήσει αιώνια". Έτσι, ο Κύριος ο Θεός έδιωξε τον άνθρωπο από τον κήπο της Εδέμ, για να καλλιεργεί τη γη απ' την οποία είχε προέλθει.
Αφού, λοιπόν, έδιωξε τον άνθρωπο, έβαλε στα ανατολικά του κήπου τα χερουβίμ και το πύρι­ νο περιστρεφόμενο ξίφος, για να φυλάνε το δρόμο που οδηγούσε στο δέντρο της ζωής».

Για να καταλάβουμε την παραπάνω ιστορία θα πρέπει να τη φανταστούμε σαν ένα δράμα που παίχτηκε στην καρδιά του ανθρώπου… Για να μας το δείξει αυτό ο συγγραφέας της Γενέσεως χρησιμοποίησε ιδιαίτερα εκφραστικές εικόνες. Κατ' αρχάς το απαγορευμένο δέ­ ντρο και την εντολή. Μ' αυτές τις εικόνες καταλαβαίνουμε ότι ο άνθρωπος δημιουργείται ελεύθερος. Ο ίδιος θα αποφασίσει αν θα συνεχίσει να εμπιστεύεται το δημιουργό του και να έχει σχέση μαζί του ή όχι.
Στη συνέχεια υπάρχει το φίδι. Είναι μια εικόνα που περιγράφει τον πειρασμό, ο οποίος φωλιάζει ύπουλα στην ψυχή του ανθρώπου σπέρνοντας αμφιβολία και δυσπιστία προς τον δημιουργό Θεό. Φτάνει μάλιστα μέχρι το σημείο να αντιστρέφει την αλήθεια, παρου­ σιάζοντας τον άνθρωπο να κινδυνεύει από τον Θεό. Ο διάλογος του φιδιού με τη γυναίκα μάς θυμίζει το διάλογο που ο καθένας ανοίγει με τον εαυτό του πριν πάρει μια μεγάλη απόφαση. Και ο απαγορευμένος καρπός που τελικά γεύονται οι άνθρωποι είναι η από­ φαση που πήραν ελεύθερα. Αποφασίζουν δηλαδή να ζήσουν στηριγμένοι αποκλειστικά στις δικές τους δυνάμεις, μακριά από την προστατευτική αγάπη του Θεού που χαρίζει τη ζωή.

ii. Η υπόσχεση της σωτηρίας: Πρωτευαγγέλιο (Γεν 3, 15)
Παρ' όλες τις αποτυχίες των Πρωτοπλάστων, ο Θεός μεριμνά για τη σωτηρία του ανθρώπου. Στο βιβλίο της Γένεσης διαβάζουμε τα ακόλουθα: «Έχθρα θα βάλω ανάμεσα σ' εσένα και στη γυναίκα, κι ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της. Εκείνος θα σου συντρίψει το κεφάλι κι εσύ θα του πληγώσεις τη φτέρνα» (Γεν 3, 14). Σύμφωνα με την Παράδοση της Εκκλησίας μας, η υπόσχεση αυτή χαρακτηρίζεται ως «Πρωτευαγγέλιο», δηλαδή ως η πρώτη αγγελία της χαρμόσυνης είδησης ότι ο Θεός θα λυτρώσει τον άνθρωπο.

iii. Πώς εισέβαλε το κακό στον κόσμο; Από την χαρά του παραδείσου στη ζωή «χωρίς» τον Θεό
Στην Ορθόδοξη Εκκλησία είναι σαφές ότι η παρουσία του κακού στην ανθρώπινη ζωή είναι το αποτέλεσμα της ελεύθερης επι­ λογής του ανθρώπου να διακό­ ψει τη σχέση του με την ίδια τη Ζωή, δηλαδή τον Θεό. Η επιλογή αυτή συνιστά την αμαρτία
Μπέκος, Γ. Το κακό σήμερα, περ. Σύναξη , τ. 94 (2005), σ. 9
Η κατεξοχήν «Πτώση»: Το «Κρυφτό» με τον Θεό Πατέρα
Η επιθυμία του ανθρώπου να γεμίσει τη ζωή του με ευτυχία και να γνωρίσει τον κόσμο γύρω του, δεν είναι κάτι κακό. Ο ίδιος ο Θεός έσπειρε μέσα στην ψυχή του την επιθυμία αυτή. Αυτό φαίνεται στα κείμενα της Αγίας Γραφής. Τότε, γιατί θεωρείται ότι οι Πρωτόπλα­ στοι διέπραξαν αμαρτία, όταν δοκίμασαν τον απαγο­ ρευμένο καρπό; Ποιο είναι ακριβώς το πρόβλημα;

Tο προβληματικό στοιχείο εδώ είναι το γεγονός ότι οι Πρωτόπλαστοι κατασκευάζουν μια ψεύτικη εικόνα για τον Θεό αντί να νιώσουν πως ο Θεός είναι πατέρας τους και πως τους συντροφεύει σε κάθε τους βήμα και ότι ο ίδιος θέλει την πρόοδο και την ευτυχία τους, δη­ μιουργούν την λάθος αντίληψη, ότι ο Θεός είναι ένας τιμωρός και εκδικητής, αστυνομεύοντας τη ζωή τους και προσπαθώντας να εμποδίσει την ευτυχία τους.
Οι Πρωτόπλαστοι ακούνε τα βήματα του Θεού μέσα στον παράδεισο και τρομοκρατούνται. Γιατί;

Διότι σταματούν να έχουν εμπιστοσύνη στο πρόσω­ πο του Θεού. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η αποτυχία τους και η δυστυχία τους. Και αυτή η αποτυχία εκ­ φράζεται στην παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τη λέξη «αμαρτία».
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 26.
iv. «Ελάτε να χτίσουμε μια πόλη, κι έναν πύργο που η κορφή του να φτάνει στους ουρα­ νούς»: ο Πύργος της Βαβέλ και η επιθυμία για δόξα και φήμη! (Γεν 11, 1­9)

«Αρχικά οι κάτοικοι της γης μιλούσαν όλοι μία γλώσσα και χρησιμοποιούσαν τις ίδιες λέξεις. Καθώς μετακινούνταν από την ανατολή, βρήκαν μια πεδιάδα στη χώρα της Σεναάρ κι εγκατα­ στάθηκαν εκεί. Τότε είπαν μεταξύ τους: "Ελάτε να κατασκευάσουμε πλίθρες και να τις ψήσου­ με στη φωτιά". Έτσι για τις οικοδομές άρχισαν να χρησιμοποιούν πλίθρες αντί για πέτρες και πίσσα αντί για λάσπη. Μετά είπαν: "Ελάτε να χτίσουμε μια πόλη κι έναν πύργο που η κορφή του να φτάνει στους ουρανούς. Έτσι θα γίνουμε ονομαστοί και δε θα διασκορπιστούμε πάνω στη γη". Κατέβηκε, λοιπόν, ο Κύριος να δει την πόλη και τον πύργο. Και είπε ο Κύριος: "Τώρα όλοι αυτοί αποτελούν ένα λαό με κοινή γλώσσα […] Από 'δω και πέρα τίποτε απ' όσα θα σκέ­ φτονται να κάνουν δε θα τους είναι αδύνατο. Εμπρός, ας κατέβουμε κι ας επιφέρουμε εκεί σύγχυση στη γλώσσα τους, ώστε να μην καταλαβαίνει ο ένας τη γλώσσα του άλλου"».

Οι άνθρωποι για να αφήσουν «όνομα» ­ φήμη αιώνια, συσπειρώνονται όχι για να καλλιερ­ γήσουν τη γη. Επιστρατεύουν όλη την τεχνολογία για να κτίσουν έναν πύργο και να γεφυρώ­ σουν το χάσμα με τον ουρανό. Δεν ομονοούν ενάντια στον Θεό αλλά χωρίς Εκείνον. Ο Κύριος δεν τιμωρεί με εκδίκηση. Δεν στέλνει κεραυνό και φωτιά ούτε σεισμό να θανατώσει τους υβριστές κάτω από τα ερείπια. Όπως σκύβει ένας πατέρας για να δει τον πύργο που κτίζει ο γιος του στην άμμο, έτσι κάνει και Εκείνος. Δίνει διαφορετικές γλώσσες και οι άνθρωποι σκορπάνε στο πρόσωπο της γης για να μην ενωθούν και πάλι για κάτι που ουσιαστικά θα τους καταστρέψει.

Η ιστορία του Πύργου της Βαβέλ βοηθάει τον σημερινό άνθρωπο να καταλάβει τις δυνατό­ τητές του. Παρά την τεχνολογική πρόοδο που έχει σημειώσει, πρέπει να καταλάβει τα όριά της και να φροντίζει να τη χρησιμοποιεί για την ωφέλεια της ανθρωπότητας και όχι για την καταστροφή της.
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 34.
Ο πύργος της Βαβέλ (Pieter Bruegel the Elder)

v. Είναι η αμαρτία απλώς μία παράβαση;

α. Διακοπή μιας σχέσης ζωής
Το γεγονός ότι ο Αδάμ και η Εύα έφαγαν από το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού, αποτελεί αμαρτία και όχι αρετή. Γιατί; Τι είναι η αμαρτία; Τι έρχεται στο νου μας καθώς ακού­ με τη λέξη αυτή; Πρόκειται μήπως για ένα συνώνυμο της λέξης «παράβαση»; Μήπως ο Θεός έβαλε στους ανθρώπους κάποιους κανόνες και καιροφυλαχτεί πότε οι άνθρωποι θα παρα­ βούν τους κανόνες αυτούς, για να τους τιμωρήσει; Μήπως τελικά η πτώση του ανθρώπου δεν έγκειται στη βρώση του καρπού, αλλά στο γεγονός ότι έπαψαν τη συνομιλία με τον Θεό, «παί­

Γιατί;
ζοντας κρυφτό» δεν ομολόγησαν την πράξη τους αλλά «πέταξαν» την ευθύνη στον «άλλον»; Σύμφωνα με τη βιβλική διήγηση, ο Θε­ ός δεν είναι εκδικητής. Ο Θεός κατ' ουσία δεν καταριέται τους ανθρώπους. Τους φανερώνει τι συνέπειες είχαν οι πράξεις τους. Όταν γεννιόμαστε, δεν κουβαλάμε ένα στίγμα, αλλά ερχόμαστε σε μια κατάσταση που βιώνει την «απειλή του θανάτου».
Οι Πρωτόπλαστοι μόλις δοκιμάζουν τον απαγορευμένο καρπό, τότε διαπιστώνουν ότι είναι γυμνοί. Αυτό δείχνει ότι κάτι αλλάζει στη ζωή τους, κάτι το οποίο οι ίδιοι επέλεξαν και οι ίδιοι προκά­ λεσαν . Τι ακριβώς; Να γίνουν σαν τον Θεό, χωρίς όμως να λά­ βουν υπόψη τους τις υποδείξεις και τις οδηγίες που Εκείνος τούς έδωσε. Κι όμως ο Θεός αντί για φύλλα συκιάς, τους χάρισε δερ­ μάτινα «πουκάμισα».

Αυτό που χαρακτηρίζεται ως αμαρτία δεν είναι τίποτε άλλο πα­ ρά η απόφαση του ανθρώπου να ζήσει χωρίς τον Θεό, μακριά από τον Θεό η απόφαση του ανθρώπου να γίνει κάτι σπου­
δαίο, να βρει την ευτυχία στη ζωή του, χωρίς όμως να θέλει να έχει οποιαδήποτε σχέση με την πηγή της ζωής, τον Θεό.
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σσ. 24­25.
Ζωή με τον Θεό Πατέρα

β. «Μετανοήστε για να ζήσετε» (Ιεζ 18, 31­32)
«Σταματήστε τις παραβάσεις σας εναντίον μου κι ανανεώστε την καρδιά σας και το φρό­ νημά σας. Γιατί θέλετε να πεθάνετε, Ισραηλίτες; Ξέρετε ότι εγώ δε χαίρομαι όταν ένας άν­ θρωπος πρέπει να πεθάνει. Αυτό το λέω εγώ, ο Κύριος ο Θεός. Μετανοήστε, λοιπόν, για να ζήσετε!» (Ιεζ 18, 31­32).

γ. «Παιδί μου, σου συγχωρούνται οι αμαρτίες»: Η θεραπεία του παραλύτου της Καπερναούμ (Μκ 2, 1­12)
Η θεραπεία του παραλύτου της Καπερναούμ
«Ύστερα από μερικές μέρες μπήκε πάλι ο Ιησούς στην Καπερναούμ και διαδόθηκε ότι βρίσκεται σε κά­ ποιο σπίτι. Αμέσως συγκεντρώθη­ καν πολλοί, ώστε δεν υπήρχε χώ­ ρος ούτε κι έξω από την πόρτα και τους κήρυττε το μήνυμά του. Έρχο­ νται τότε μερικοί προς αυτόν, φέρ­ νοντας έναν παράλυτο, που τον βάσταζαν τέσσερα άτομα. Κι επει­ δή δεν μπορούσαν να τον φέρουν κοντά στον Ιησού εξαιτίας του πλή­ θους, έβγαλαν τη στέγη πάνω από 'κει που ήταν ο Ιησούς, έκαναν ένα άνοιγμα και κατέβασαν το κρεβά­ τι, πάνω στο οποίο ήταν ξαπλωμέ­ νος ο παράλυτος.

Όταν είδε ο Ιησούς την πίστη τους, είπε στον παράλυτο: "Παιδί μου, σου συγχωρούνται οι αμαρτίες". Κάθονταν όμως εκεί μερικοί γραμ­ ματείς και συλλογίζονταν μέσα τους: "Μα πώς μιλάει αυτός έτσι, προσβάλλοντας τον Θεό; Ποιος μπορεί να συγχωρεί αμαρτίες; Μό­ νον ένας, ο Θεός". Αμέσως κατά­
λαβε ο Ιησούς ότι αυτά σκέφτονται και τους λέει: "Γιατί κάνετε αυτές τις σκέψεις στο μυαλό σας; Τι είναι ευκολότερο να πω στον παράλυτο: Σου συγχωρούνται οι αμαρτίες ή να του πω, Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και περπάτα; Για να μάθετε λοιπόν ότι ο Υιός του Ανθρώπου έχει την εξουσία να συγχωρεί πάνω στη γη αμαρτίες" - λέει στον παράλυτο: "Σ' εσένα το λέω, σή­ κω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου". Εκείνος σηκώθηκε αμέσως, πήρε το κρε­ βάτι του και μπροστά σ' όλους βγήκε έξω, έτσι που όλοι θαύμαζαν και δόξαζαν τον Θεό: "Τέ­ τοια πράγματα", έλεγαν, "ποτέ μέχρι τώρα δεν έχουμε δει"».

(Μκ 2, 1­12)

δ. «Πάντας ανθρώπους θέλει σωθήναι» (Α' Τιμ 2, 1­4)
«Σας παρακαλώ πρώτα απ' όλα να κάνετε δεήσεις, προσευχές, παρακλήσεις, ευχαριστίες για όλους τους ανθρώπους, για τους κυβερνήτες και για όλους εκείνους που ασκούν την εξουσία, ώστε να ζούμε ήρεμα και ειρηνικά με ευσέβεια κι ευπρέπεια από κάθε άποψη. Αυτό είναι καλό κι ευπρόσδεκτο από τον σωτήρα μας Θεό, ο οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να γνωρίσουν σε βάθος την αλήθεια». (Α' Τιμ 2, 1­4)

Συμπεράσματα:
Ακολουθώντας τις βασικές γραμμές της βιβλικής σκέψης θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε όλα τα παραπάνω με την παρατήρηση ότι η αμαρτία νοείται ως διατάραξη της ισορροπίας των σχέσεων του ανθρώπου με τον εαυτό του, το περιβάλλον του και τον Θεό, η οποία επε­ κτάθηκε στη συνέχεια στο σύνολο της Δημιουργίας. Εκδήλωση της δυσαρμονίας αυτής στον ανθρώπινο βίο είναι η φθορά και η ασθένεια με αποκορύφωμα τον θάνατο. Με τον θάνατο και την ανάσταση του Χριστού καταργείται η δύναμη της αμαρτίας και αποκαθίστανται οι οντολογικές της συνέπειες για τον άνθρωπο. Εμφανής εκδήλωση της αποκατάστασής της εί­ ναι η σωματική ίαση, που προσφέρεται από τον ίδιο τον Κύριο προ της αναστάσεώς του και από τους αποστόλους μετά από αυτήν.

Χώρος της νέας αυτής πραγματικότητας είναι η Εκκλησία και μέσο η λειτουργική πράξη. Δι' αυτής η βιβλική διδασκαλία αποκτά «σάρκα και οστά» και καθίσταται μέρος της πραγματικό­ τητας, που βιώνει ο άνθρωπος κάθε εποχής. Συγχρόνως, διά της προβολής της βιβλικής διδα­ σκαλίας, η εκκλησιαστική λειτουργική πράξη προστατεύεται από την παρερμηνεία της ως μα­ γικής πραγματικότητας ή δικανικής πράξης. Διατηρεί έτσι τον πραγματικό της χαρακτήρα ως σημείον επαφής του ανθρώπου με τη ζωογόνο και αναστάσιμη χάρη του Θεού.

Παπαρνάκης Α., Αμαρτία και θάνατος στη βιβλική θεολογία

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Δουλέψτε ατομικά ή/και σε ομάδες: Ποια σημεία από τη διήγηση για την πτώση των πρωτοπλάστων δείχνουν ότι το ανθρώπινο λάθος ήταν μια «πτώση»; Σημείωσε το επι­ χείρημά σου ατομικά και στη συνέχεια συζήτησε στην ομάδα σου.
- 2. Προσπαθήστε να ξαναγράψετε ένα τμήμα του κειμένου για την πτώση των πρωτοπλά­ στων, αντικαθιστώντας τις συμβολικές εικόνες της διήγησης με πρόσωπα και γεγονό­ τα που παραπέμπουν στη σύγχρονη εποχή.
- 3. Στο τετράδιό σας δημιουργήστε ένα σύντομο γλωσσάρι με τις βασικές έννοιες αυτής της διδακτικής ενότητας.
- 4. Χωριστείτε σε ομάδες. Διαβάστε τον Ψαλμό 27. Στη συνέχεια, σε κάθε ομάδα ξεχωρι­ στά συζητήστε το παρακάτω ερώτημα: ­ Ποια είναι τα συναισθήματα του συγγραφέα του Ψαλμού αυτού; Κατόπιν, ανακοινώστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτη­ σής σας.
- 5. Φανταστείτε τον προφήτη Ιεζεκιήλ να μιλάει δημόσια στους ανθρώπους της εποχής του ή της εποχής μας, με τα λόγια του παραπάνω κειμένου (Ιεζ 18, 31­32). Ποια νομί­ ζετε ότι θα ήταν τα συναισθήματα των ακροατών του; Τι σκέφτεστε εσείς γι' αυτούς;
- 6. Στο κείμενο Α' Τιμ 2, 1­4, πώς αναλύεται η θέση ότι το μήνυμα της λύτρωσης απευθύ­ νεται προς «όλους τους ανθρώπους»;

Δ' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Ο Θεός γίνεται άνθρωπος: Το πιο συγκλονιστικό γεγονός της ιστορίας του ανθρώπου
Ο Χριστός φέρων τον Σταυρόν (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος)

Εισαγωγικά
Ο Θεός δεν άφησε τον άνθρωπο μόνο του. Ούτε, βέβαια, επρόκειτο ποτέ να τον αφήσει στην τύχη του. Πάντα ήταν, είναι και θα είναι μαζί του. Το πιο συγκλονιστικό γεγονός αυτής της συνάντησης Θεού και ανθρώπου αποτέλεσε η Ενανθρώπηση του Θεού. Ο Θε­ ός γίνεται άνθρωπος, για να μπορέσει ο άνθρωπος να φτάσει κοντά στον Θεό και να γευτεί τη δύναμη και τη μεγαλοπρέπειά Του. Η παρουσία του Χριστού χάρισε στους αν­ θρώπους την ελπίδα, προσφέροντας ζωή και λύτρωση από την αμαρτία και τον θάνατο. Τι ακριβώς όμως σημαίνουν όλα αυτά; Για να μπορέσουμε να λάβουμε απάντηση στο ερώτημα αυτό, θα πρέπει να διερευνήσουμε ένα άλλο ερώτημα: Ποιος είναι ο Χριστός; Ακριβώς στο σημείο αυτό θα εστιάσουμε την προσοχή μας στα όσα ακολουθούν.

11. Γνώμες των ανθρώπων για τον Ιησού Χριστό

i. Πρόσωπα της εποχής Του

Ο Ιησούς στον Πιλάτο, Mτ 27, 11­26
«Ο Ιησούς στάθηκε μπροστά στο Ρωμαίο δι­ οικητή, κι εκείνος άρχισε την ανάκριση: "Εσύ είσαι λοιπόν ο βασιλιάς των Ιουδαίων;". Ο Ιη­ σούς του αποκρίθηκε: "Ναι, όπως το λες". Άρ­ χισαν τότε να τον κατηγορούν οι αρχιερείς και οι πρεσβύτεροι, μα αυτός δεν έδινε καμιά απάντηση. "Δεν ακούς πόσα σού καταμαρτυ­ ρούν;", του λέει ο Πιλάτος. Ο Ιησούς όμως δεν έδινε καμιά απάντηση, κι ο διοικητής απόρη­ σε πολύ γι' αυτό. Υπήρχε η συνήθεια κάθε Πάσχα να ελευθερώνει ο Ρωμαίος διοικητής έναν φυλακισμένο, όποιον θα του ζητούσε ο λαός. Στις φυλακές βρισκόταν τότε ένας πασί­ γνωστος φυλακισμένος, που λεγόταν Βαραβ­ βάς. Όταν συγκεντρώθηκε λοιπόν το πλήθος, ο Πιλάτος τούς ρώτησε: "Ποιον θέλετε να σας ελευθερώσω; Τον Βαραββά ή τον Ιησού, που λένε ότι είναι ο Μεσσίας;". Γιατί είχε καταλά­ βει πως από φθόνο και μόνο τού είχαν παρα­ δώσει τον Ιησού. Ενώ καθόταν στη δικαστική του έδρα, η γυναίκα του του έστειλε με κάποιον ετούτο το μήνυμα: "Μην κάνεις τίποτα ενα­ ντίον αυτού του αθώου, γιατί πολύ ταλαιπω­ ρήθηκα απόψε στ' όνειρό μου εξαιτίας του". Στο μεταξύ οι αρχιερείς και οι πρεσβύτεροι του συνεδρίου έπεισαν το πλήθος να ζητή­ σουν να ελευθερωθεί ο Βαραββάς και να θα­

Ο Χριστός ενώπιον του Πιλάτου (Duccio di Buoninsegna)
νατωθεί ο Ιησούς. Όταν, λοιπόν, τους ξαναρώτησε ο διοικητής: "Ποιον από τους δύο θέλετε να σας ελευθερώσω;" το πλήθος αποκρίθηκε: "Τον Βαραββά!". Τους λέει ο Πιλάτος: "Και τι να τον κάνω τον Ιησού, που λένε ότι είναι ο Χριστός;". Κι όλοι τού λένε: "Να σταυρωθεί!". Ο Πιλάτος ξαναρωτά: «Γιατί; Τι κακό έκανε;». Το πλήθος όμως κραύγαζε με περισσότερη δύνα­ μη: "Να σταυρωθεί!". Όταν είδε ο Πιλάτος πως έτσι δεν πετυχαίνει τίποτα, αλλά αντίθετα γί­ νεται περισσότερη αναταραχή, πήρε νερό και ένιψε τα χέρια του μπροστά στο πλήθος, λέ­ γοντας: "Εγώ είμαι αθώος για το αίμα αυτού του δικαίου το κρίμα πάνω σας". Τότε αποκρί­ θηκε όλος ο λαός και είπε: "Το αίμα του πάνω μας και πάνω στα παιδιά μας". Έτσι τους απέ­ λυσε το Βαραββά, ενώ τον Ιησού τον μαστίγωσε και τον παρέδωσε να σταυρωθεί».

Ο Ιησούς και ο Νικόδημος, Ιω 3, 1­8
«Κάποιος από τους Φαρισαίους που λεγόταν Νικόδημος, άρχοντας των Ιουδαίων, ήρθε στον Ιησού νύχτα και του είπε: "Διδάσκαλε, ξέρουμε πως ο Θεός σε έστειλε να διδάξεις γιατί κανείς δεν μπορεί να κάνει αυτά τα θαύματα που κάνεις εσύ, αν ο Θεός δεν είναι μαζί του". Ο Ιησούς του είπε: "Σε βεβαιώνω, πως αν δεν γεννηθεί κανείς ξανά, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού". Τον ρώτησε ο Νικόδημος: "Πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος ηλικιωμένος πια να γεννηθεί ξανά; Μήπως μπορεί να μπει στην κοιλιά της μάνας του και να γεννηθεί άλλη μια φορά;". Ο Ιησούς τού απάντησε: "Σε βεβαιώνω πως αν κανείς δεν γεννηθεί απ' το νερό κι από το Πνεύμα, δεν μπορεί να μπει στη βασιλεία του Θεού. Ό,τι γεννιέται από τον άνθρωπο είναι ανθρώπινο, ενώ ό,τι γεννιέται από το Πνεύμα είναι πνευ­ ματικό. Μην απορείς που σου είπα ότι πρέπει να γεννηθείτε ξανά. Ο άνεμος πνέει όπου θέλει ακούς τη βοή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει έτσι συμβαίνει και με καθέναν που γεννιέται από το Πνεύμα"».

Ιώσηπος, Ιουδαϊκή Αρχαιολογία , Βιβλίο 18, 3, 63­64
Εκείνη την περίοδο περίπου έζησε ο Ιησούς, ο σοφός άνθρωπος, αν βέβαια μπορεί κανείς να τον αποκαλέσει άνθρωπο. Ήταν εκείνος που έκανε απίστευτα πράγματα και ήταν ο δά­ σκαλος ανθρώπων που δέχονται την αλήθεια ευχαρίστως. Προσέλκυσε πολλούς Ιουδαίους αλλά και πολλούς Έλληνες. Ήταν ο Χριστός. Όταν ο Πιλάτος -αφού άκουσε να τον κατηγο­ ρούν άνθρωποι που είναι οι επιφανέστεροι ανάμεσά μας- τον καταδίκασε να σταυρωθεί, εκείνοι που από την αρχή τον αγάπησαν δεν έπαψαν να τον αγαπούν. Διότι εμφανίστηκε σ' αυτούς την τρίτη ημέρα αναστημένος, όπως οι προφήτες του Θεού το είχαν προφητέψει μαζί με πολλά άλλα θαυμαστά πράγματα γι' αυτόν. Ενώ οι Χριστιανοί, όπως ονομάστηκαν από αυτόν, δεν έχουν εξαφανιστεί μέχρι σήμερα.

- O λόγιος Ιώσηπος Φλάβιος γεννήθηκε το 37 μ.Χ. στην Ιερουσαλήμ. Υπήρξε ο πρώτος ιστορικός που έγραψε την ιστορία των Ιουδαίων στο βιβλίο του Ιουδαϊ­ κή Αρχαιολογία . Στο έργο του δίνει πληροφορίες για τον Ιησού και τους ανθρώ­ πους του περιβάλλοντός του.

Τάκιτος, Annales , 15,44
Έτσι, για να διαψεύσει τις φήμες ο Νέρωνας, θεώρησε ενόχους και υπέβαλε σε βασανιστή­ ρια αυτούς που ήταν μισητοί για τις απεχθείς πράξεις τους και που το πλήθος αποκαλούσε chrestiani [χριστιανούς]. Η ονομασία αυτή προέρχεται από τον Christus [Χριστό] τον οποίο, την εποχή της ηγεμονίας του Τιβέριου, ο έπαρχος Πόντιος Πιλάτος είχε υποβάλει σε μαρ­ τύριο. Ενώ αυτή η βδελυρή δεισιδαιμονία κατεστάλη αμέσως, τώρα έχει επανέλθει και όχι μόνο στην Ιουδαία όπου είχε γεννηθεί το κακό αλλά και στη Ρώμη, όπου συρρέει ό,τι πιο φρικτό και αναίσχυντο υπάρχει στον κόσμο, και βρίσκει εκεί πολυάριθμη πελατεία.

Ο Τάκιτος ( 56­120) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Λατίνους ιστορικούς. Στα δύο μεγάλα του έργα Annales (Χρονικά) και Historiae , εξετάζει την ιστορία της Ρώμης από τον θάνατο του Αυγούστου (14 μ.Χ.) μέχρι τον θάνατο του Δομι­ τιανού (96 μ.Χ.).

Κέλσου, Αληθής Λόγος [απόσπασμα από το έργο του Ωριγένη Κατά Κέλσου 2.9]
Αν ήταν θεός, δε θα ήταν δυνατόν ούτε να συρθεί δεμένος ούτε πολύ περισσότερο -αυτός, που θεωρείτο Σωτήρας και Υιός και αγγελιοφόρος του Υψίστου Θεού- να εγκαταλειφθεί και να παραδοθεί από τους συντρόφους του και αυτούς που τον συναναστρέφονταν και τον είχαν σαν δάσκαλό τους μακριά απ' όλους.
Ο Κέλσος είναι φιλόσοφος του 2ου αιώνα μ.Χ. και συγγραφέας του έργου Αλη­ θής Λόγος . Αν και το έργο του δεν έφτασε ποτέ σε μας στην αρχική του μορφή, η ανασύνθεσή του σε μεγάλο ποσοστό έγινε μέσα από τη διεξοδική ανασκευή των επιχειρημάτων του Κέλσου, τα οποία παραθέτει ο Ωριγένης στο απολογητι­ κό του έργο Κατά Κέλσου .

Επίσης: Εξωχριστιανικές μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν την ιστορικότητα του Ιη­ σού, εντοπίζονται στα έργα του Σαμαρείτη Θαλλού (Thallus), ο οποίος σε χρονι­ κό που γράφτηκε στη Ρώμη περί το 52 μ.Χ. αναφέρει το σκότος κατά τη Σταύ­ ρωση, γεγονός που σώζεται και στη Χρονογραφία του Σέξτου Ιουλίου Αφρικα­ νού (περί το 221 μ.Χ.). Ανάλογες πληροφορίες υπάρχουν στο έργο του Σύρου στωικού φιλοσόφου Mara Bar Saraplon, ο οποίος σε επιστολή μετά το 73 μ.Χ. αναφέρει την καταδίκη του Ιησού, καθώς και στου αρχαιοδίφη Γάιου Σουητώνι­ ου (69 ­ μετά το 120 μ.Χ.).

ii. Φιλόσοφοι και καλλιτέχνες

Πασκάλ Μπρυκνέρ, Η αέναη ευφορία
Θάνατος και ανάσταση: ο γιος του Θεού πάνω στο σταυ­ ρό του επικυρώνει την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρ­ ξης και την ανυψώνει στην υπεράνθρωπη τάξη της ελπί­ δας και της αγάπης. Τα πάθη του επιτρέπουν έτσι στον κάθε δυστυχισμένο να τα ξαναζήσει στο δικό του επίπεδο και να συμμετάσχει σε ένα θεμελιακό γεγονός που τον ξε­ περνάει κατά πολύ. Οφείλει να φορτωθεί τον προσωπικό
σταυρό του και να βρει στον Ιησού έναν οδηγό και έναν συμπαραστάτη φίλο.
Τρομερό το αίνιγμα αυτής της εντολής: «Αγάπα τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Προφανής ο παραλογισμός: είτε αγαπάμε τον εαυτό μας σε βάρος των άλλων, είτε αγαπάμε τους άλ­ λους εις βάρος του εαυτού μας. Θα έπρεπε λοιπόν να λατρεύουμε ασυγκράτητα τον εαυτό μας, για να υπερχειλίζει η αγάπη μας προς τους άλλους.

- Ο Πασκ άλ Μπρυκνέρ γεννήθηκ ε στις 15 Δεκ εμβρίου 1948 σ τ ο Παρίσι. Είναι συγ­ γραφέας και ανήκ ει στους αποκαλ ούμενους «νέους Φι λ οσόφους» που έγι ναν γνωστοί τις δεκαετίες τ ου '70 και του '80. Μεγάλ ο μέρος του συγγ ραφικού του έργου εί ναι αφιερωμένο σ την κρι τική της γαλ λικής κοινωνίας κ αι του πολιτισμού.

Μάρτιν Μπούμπερ, Οι δύο τύποι της πίστης
Από τα νιάτα μου αισθανόμουνα τον Ιησού ως μεγάλο αδελφό. Το ότι ο Χριστιανισμός τον θεωρούσε και τον θεωρεί και σωτήρα, μου φαινόταν πάντοτε ένα γεγονός μεγάλης σοβα­ ρότητας, την οποία πρέπει να κατανοήσω για χάρη του και για δική μου χάρη. Αυτά τα αδελφικά και φιλικά αισθήματά μου δυνάμωσαν με τον χρόνο και έγιναν όλο και πιο αγνά, και σήμερα τον βλέπω με πιο δυνατή και πιο αγνή ματιά από ποτέ. Μου είναι πιο βέβαιο από ποτέ ότι του ανήκει μια μεγάλη θέση στην ιστορία της θρησκείας του Ισραήλ.

- Ο Μάρτιν Μπούμπερ (1878­1965) ήταν Αυστριακός φιλόσοφος εβραϊκής κατα­ γωγής. Στη φιλοσοφία του τόνιζε την αναγκαιότητα επικοινωνίας Θεού και αν­ θρώπου. Στο έργο του διακρίνονται επιδράσεις από τον θρησκευτικό μυστικι­ σμό, την Παλαιά Διαθήκη, τη σύγχρονη ψυχολογία και τον ορθολογισμό.

Μαχάτμα Γκάντι, Harijan, 12­6­1937, στο M. K. Gandhi, What Jesus means to me
- Ο Ιησούς δεν κήρυξε μια νέα θρησκεία, αλλά ένα νέο τρόπο ζωής. Ο Ιησούς είναι αυτός που είπε: «Στη βασιλεία του Θεού δε θα μπει όποιος μου λέει "Κύριε, Κύριε", αλλά όποιος κάνει το θέλημα του ουράνιου Πατέρα μου».
- Ο Ιησούς έζησε και πέθανε μάταια, αν δε μας δίδαξε να ρυθμίζουμε ολόκληρη τη ζωή μας σύμφωνα με τον αιώνιο Νόμο της Αγάπης.

James E. McEldowney, Μαχάτμα Γκάντι, My Visit with Mahatma Gandhi
Έχω μεγάλο σεβασμό για τον Χριστιανισμό. Έχω διαβάσει πολλές φορές την Επί του Όρους Ομιλία και έχω κερδίσει πολλά από αυτό. Δε γνωρίζω κανέναν που να έχει κάνει περισσό­ τερα για την ανθρωπότητα από τον Ιησού. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει τίποτα λάθος με τον Χριστιανισμό, το πρόβλημα είναι με εσάς, τους Χριστιανούς.
- Ο Μοχάντας Καραμτσάντ Γκάντι (1869­1948) ήταν Ινδός πολιτικός, στοχαστής, ακτιβιστής και επαναστάτης. Υπήρξε η κεντρική μορφή του εθνικού κινήματος για την ινδική ανεξαρτησία και εμπνευστής της μεθόδου παθητικής αντίστασης χωρίς τη χρήση βίας έναντι των καταπιεστών. Η διδασκαλία του επηρέασε το διεθνές κίνημα για την ειρήνη και μαζί με τον ασκητικό βίο του συνέτειναν στο να καταστεί παγκόσμιο σύμβολο και ορόσημο της φιλοσοφικής και κοινωνικο­ πολιτικής διανόησης του 20ού αιώνα.

Τάσος Λειβαδίτης, Ο αδελφός Ιησούς
Πιστεύω στα δισταχτικά αδέξια βήματα των ταπεινών και στον Χριστό που διασχίζει την Ιστορία.

Ευαγγελισμός
Ήταν βέβαια πάντα λίγο παράξενος, έμενε στο διπλανό δωμάτιο, όμως εκείνη τη νύχτα βγήκε στο δρόμο κρατώντας μια λάμπα, «τι γυρεύεις;» του λέω, «τη Θεοτόκο» μού λέει στην ακατάληπτη γλώσσα εκείνων που δίνουν νόημα σε μια εποχή.

Η γέννηση
Έν' άλλο βράδυ τον άκουσα να κλαίει δίπλα. Χτύπησα την πόρτα και μπήκα. Μου 'δειξε πάνω στο κομοδίνο ένα μικρό ξύλινο σταυρό. «Είδες, μου λέει, γεννήθηκε η ευσπλαχνία». Έσκυψα τότε το κεφάλι κι έκλαψα κι εγώ, γιατί θα περνούσαν αιώνες και αιώνες και δε θα 'χαμε να πούμε τίποτα ωραιότερο απ' αυτό.

Η ταφή
Πέθανε ύστερα από λίγες μέρες. Τον θάψαμε στην άκρη ενός παλιού κοιμητηρίου, δυο άν­ θρωποι όλοι κι όλοι κι ένα περαστικό αδέσποτο σκυλί που είχε σταθεί και μας κοιτούσε. Έβρεχε. Έτσι, κάθε που βλέπω τώρα ένα σκυλί, ξέρω κατά πού πέφτει η Παράδεισος.

Η ανάληψη
Πέρασαν μήνες. Το δωμάτιο δίπλα έμενε άδειο. Ώσπου ήρθε ένας νέος ενοικιαστής. Δεν είχα δει ποτέ το πρόσωπό του, άκουγα μόνο, μέρα νύχτα, αδιάκοπα τα βήματά του στην κάμαρα.
«Αυτός θα πηγαίνει πολύ μακριά», σκεφτόμουν. Τέλος, ένα βράδυ τα βήματα σταμά­ τησαν.
«Επιτέλους, έφτασε», είπα μέσα μου με ανακούφιση. Το άλλο πρωί έμαθα ότι έφυγε γιατί, βέβαια, Θεέ μου, κάπου θα υπάρχει ένας κόσμος καλύτερος...

Τάσος Λειβαδίτης, Ο αδελφός Ιησούς
Την πόρτα ανοίγω το βράδυ, | τη λάμπα κρατώ ψηλά,
να δούνε της γης οι θλιμμένοι, | να 'ρθούνε, να βρουν συντροφιά.
Να βρούνε στρωμένο τραπέζι, | σταμνί για να πιει ο καημός
κι ανάμεσά μας θα στέκει | ο πόνος, του κόσμου αδερφός.
Να βρούνε γωνιά ν' ακουμπήσουν, | σκαμνί για να κάτσει ο τυφλός κι εκεί
- Ο Τάσος Λειβαδίτης (1922­1988) ήταν σημαντικός Έλληνας ποιητής. Γεννήθηκε και πέθανε στην Αθήνα.

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Παρουσιάστε με δικά σας λόγια ορισμένες γνώμες για το πρόσωπο του Ιησού Χρι­ στού, που εξέφρασαν άνθρωποι της εποχής Του.
- 2. Χωριστείτε σε ομάδες. Σε κάθε ομάδα συζητήστε τα παρακάτω ερωτήματα:
- ­ Ποια είναι τα συναισθήματα που βιώνει ο Πιλάτος, όταν αντικρίζει τον Ιησού Χριστό;
- ­ Ποιες οι σκέψεις του, όταν ακούει τις κατηγορίες των Ιουδαίων εναντίον του Χριστού;
- ­ Ποια είναι τα κίνητρα της απόφασής του;
- Στη συνέχεια ανακοινώστε τα συμπεράσματα της συζήτησης στην ολομέλεια της τά­ ξης.
- 3. Διαβάστε στην τάξη την περικοπή Ιω 3, 1­8. Στη συνέχεια χωριστείτε σε ομάδες. Σε κά­ θε ομάδα συζητήστε το παρακάτω ερώτημα:
- ­ Ποια είναι τα συναισθήματα που βιώνει ο Νικόδημος, όταν μιλά στον Ιησού Χριστό; Στη συνέχεια ανακοινώστε τα συμπεράσματα της συζήτησης στην ολομέλεια της τά­ ξης.

12. Ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός;

i. Ο Υιός του Θεού γίνεται άνθρωπος. Η Γέννηση του Χριστού ως Ευαγγέλιο

α. Σύλληψη Τιμίου Προδρόμου και Ιησού Χριστού: ένα Δίπτυχο Δημιουργίας!
Στο 1o κεφάλαιο του Ευαγγελίου του Λουκά γίνεται λόγος για την προαγγελία της γέννησης του Ιωάννη του Βαπτιστή και για την προαγγελία της γέννησης του Ιησού Χριστού. Σύμφωνα με την αφήγηση, άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε στον ιερέα Ζαχαρία και του ανάγγειλε ότι η γυναίκα του Ελισάβετ θα γεννήσει γιο.
Ο Ζαχαρίας και η Ελισάβετ με τον μικρό Ιωάννη
« 15 Η προσφορά του θα είναι μεγάλη στο έργο του Κυρίου κρασί και άλλα δυνατά ποτά δε θα πιει θα είναι γεμάτος με Πνεύμα Άγιο ήδη από την κοιλιά της μάνας του 16 και θα κάνει πολλούς Ισραηλί­ τες να επιστρέψουν στον Κύριο το Θεό τους. 17 Αυτός θα προπορευ­ τεί στο έργο του Κυρίου με το πνεύμα και τη δύναμη του προφήτη Ηλία. Θα συμφιλιώσει πατέρες με παιδιά, και θα κάνει τους ασεβείς να αποκτήσουν τη φρόνηση των δικαίων. Έτσι θα ετοιμάσει το λαό να υποδεχτεί τον Κύριο» (Λκ 1,15­17)

β. Τριήμερη «Πορεία» από τη Ναζαρέτ στη Βηθλεέμ
Στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο γίνεται λόγος για την απογραφή που είχε διατάξει ο αυτοκράτορας της Ρώμης Οκταβιανός Αύγουστος (16 Ιανουαρίου 27 π.Χ. ­ 19 Αυγούστου 14 μ.Χ.) σε όλη τη ρωμαϊ­ κή οικουμένη. Το γεγονός είναι η αφορμή που χρησιμοποιεί ο Ευ­ αγγελιστής για να μιλήσει στη συνέχεια για τη μετάβαση του Ιω­ σήφ και της Μαρίας από τη Ναζαρέτ στην πόλη του Δαβίδ, τη Βη­ θλεέμ, με σκοπό να απογραφούν. Εδώ γεννιέται ο Ιησούς, που η Θεοτόκος τον σπαργάνωσε και τον ξάπλωσε σε ένα παχνί, γιατί δε βρήκαν μέρος στο πανδοχείο.

γ. Ευαγγελισμός των «περιθωριακών», «ακάθαρτων» βοσκών
Ακολουθεί κατόπιν η αναφορά στους βοσκούς που έμε­ ναν στο ύπαιθρο, για να φυλάνε τα κοπάδια τους. Σε αυ­ τούς εμφανίστηκε ο άγγελος Κυρίου που τους φέρνει το χαρμόσυνο μήνυμα για τη γέννηση του Θεανθρώπου. Τους δίνει και σημάδι για να τον αναγνωρίσουν, ενώ πα­ ρουσιάστηκε ένα πλήθος αγγέλων που υμνούσαν τον Θεό. Οι βοσκοί κατόπιν πήγαν και βρήκαν το βρέφος στη φάτνη και το προσκύνησαν. Ταυτόχρονα διηγήθηκαν και
Ο αυτοκράτορας της Ρώμης Οκταβιανός Αύγουστος

Η γέννηση του Χριστού (Herrad von Landsberg ­ Hortus Deliciarum, 12ος αιώνας)
τα λόγια που είχε πει ο άγγελος για το παιδί. Όλοι έμειναν έκπληκτοι, ενώ η Μαρία τα σκέ­ πτονταν συνεχώς. Τέλος, οι βοσκοί γύρισαν στα κοπάδια τους δοξολογώντας τον Κύριο γι' αυτά που άκουσαν και είδαν.

δ. Ο Κύριος γεννιέται σε μια φάτνη
« 6 … ήρθε η ώρα της Μαριάμ να γεννήσει, 7 και γέννησε τον γιο της τον πρωτότοκο. Τον σπαργάνωσε και τον ξάπλωσε σ' ένα πα­ χνί, γιατί δε βρήκαν μέρος στο πανδοχείο» (Λκ 2,6­7).
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 121.
Η περιτομή του Χριστού Απεικόνιση στο Μηνολόγιο του Βασιλείου B' (Βατικανό).

ε. «Σημείον αντιλεγόμενον»: Υπαπαντή στον Ναό (Λκ 2, 21)
Όταν συμπληρώθηκαν οχτώ μέρες, έκαναν στο παιδί περιτομή και του έδωσαν το όνομα Ιη­ σούς, όπως δηλαδή το είχε ονομάσει ο άγγελος προτού ακόμα συλληφθεί στην κοιλιά της μά­ νας του. Όταν, σύμφωνα με τον Μωσαϊκό νόμο, συμπληρώθηκαν και οι μέρες για τον καθαρι­ σμό τους, έφεραν το παιδί στα Ιεροσόλυμα, για να το αφιερώσουν στον Θεό. Επίσης θα πρό­
Η Υπαπαντή του Χριστού
σφεραν θυσία ένα ζευγάρι τρυγόνια ή δύο μικρά περιστέρια, όπως λέει ο νόμος του Κυρίου. Στα Ιεροσόλυμα βρισκόταν ένας άνθρωπος που τον έλεγαν Συμεών. Ήταν πιστός και ευλαβής, περίμενε τη σωτηρία του Ισραήλ και τον καθοδηγούσε το Πνεύ­ μα το Άγιο. Του είχε φανερώσει, λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα ότι δε θα πεθάνει προτού να δει τον Μεσσία. Τότε το Άγιο Πνεύμα τού υπέδειξε να πάει στο ναό. Μόλις οι γονείς έφεραν εκεί το παιδί, τον Ιησού, για να κάνουν σ' αυτό τα έθιμα του νόμου, τον πήρε
στην αγκαλιά του, δόξασε τον Θεό και είπε: «Τώρα, Κύριε, μπορείς ν' αφήσεις
τον δούλο σου να πεθάνει ειρηνικά, όπως του υποσχέθηκες, γιατί τα μάτια μου είδαν τον σωτή­ ρα που ετοίμασες για όλους τους λαούς, φως που θα φωτίσει τα έθνη και θα δοξάσει τον λαό σου τον Ισραήλ». Ο Ιωσήφ και η μητέρα του θαύμαζαν για όσα λέγονταν γι' αυτόν. Ο Συμεών τούς ευλό­ γησε και είπε στη Μαριάμ, τη μητέρα του Ιησού: «Αυτός θα γίνει αιτία να καταστραφούν ή να σω­ θούν πολλοί Ισραηλίτες. Θα είναι σημείο αντιλε­ γόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές δια­ θέσεις πολλών. Όσο για σένα, ο πόνος για το παι­ δί σου θα διαπεράσει την καρδιά σου σαν δίκοπο μαχαίρι».

Εσωτερική άποψη από τον Ναό της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ. Εδώ απεικονίζεται το μέρος όπου, σύμφωνα με την παράδοση, γεννήθηκε ο Χριστός

στ. Η Γέννηση του Χριστού στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο
Στην αρχή της αναφοράς του ο Ματθαίος κάνει σαφές πως ο Ιησούς γεννήθηκε στη Βηθλε­ έμ της Ιουδαίας. Αυτή δεν είναι τυχαία, αφού ο τόπος είχε συνδεθεί με τον μεγάλο βασιλιά του Ισραήλ, τον Δαβίδ, που ήταν ο εκλεκτός του Θεού, και πρόγονος του Μεσσία. Μάλιστα ο Ματθαίος αναφέρει στη συνέχεια και τη (μεταιχμαλωσιακή) προφητεία που περιέχει το βιβλίο του προφήτη Μιχαία για την πόλη.« Κι εσύ Βηθλέεμ, στην περιοχή του Ιούδα, δεν είσαι διόλου ασήμαντη ανάμεσα στις σπουδαιότερες πόλεις του Ιούδα, γιατί από σένα θα βγει αρχηγός » (Μτ 2,6).

Ο Συμεών ο Θεοδόχος βαστάζει τον Χριστό στην αγκαλιά του
Σε αυτή είναι φανερή η σχέση Μεσσία­Βηθλεέμ. Κατόπιν γίνεται λόγος για τον βασιλιά Ηρώδη (37 π.Χ.­4 μ.Χ.), ο οποίος είναι ο αρ­ νητικός πρωταγωνιστής της ιστορίας, αφού ήταν ο διώκτης του μι­ κρού Ιησού.
Έτσι, μόλις μαθαίνει από τους Μάγους για τη γέννηση του Ιησού, βάζει σε εφαρμογή σχέδιο εξόντωσής του. Πιο συγκεκριμένα, φω­ νάζει αρχικά τους αρχιερείς και τους γραμματείς για να πληροφο­ ρηθεί πού ακριβώς θα γεννηθεί ο Μεσσίας, μιας και ο ίδιος δε γνώ­ ριζε τις ιουδαϊκές παραδόσεις. Στη συνέχεια, αφού το μαθαίνει, ζη­ τάει να του γνωρίσουν πού βρισκόταν το παιδί για να πάει δήθεν και αυτός να το προσκυνήσει. Τέλος, παρουσιάζεται να βγάζει δια­ ταγή να σκοτώσουν όλα τα νήπια της περιοχής της Βηθλεέμ.

Ο Ματθαίος παρουσιάζει και το λόγο για τον οποίο ο Ηρώδης κα­ ταδίωκε τον Ιησού. Η έκφραση «βασιλεύς των Ιουδαίων» που χρη­ σιμοποιεί για να χαρακτηρίσει τον νεογέννητο σωτήρα του κόσμου στο διάλογο που έχουν οι Μάγοι με τον κυβερνήτη της Παλαιστί­ νης, αποσαφηνίζει την κατάσταση. Αυτός ο τίτλος, λοιπόν, πριν τη Βαβυλώνια αιχμαλωσία δίνονταν στον βασιλιά, τον ηγέτη του λαού, που θεωρούνταν έτσι ο «Εκλεκτός του Θεού». Μετά την αιχ­ μαλωσία όμως δεν υπήρχε βασιλιάς για να θεωρείται ο Εκλεκτός, αφού ο λαός ήταν υποταγμένος στις μεγάλες αυτοκρατορίες. Οπό­ τε ο τίτλος αποδόθηκε στον Μεσσία που αναμένονταν, τον Λυτρω­ τή. Ο Ηρώδης και η δυναστεία του ήθελε να παρουσιάζεται ως ο αγαπημένος του Θεού, που είχε τη θεϊκή εύνοια. Εύκολα λοιπόν γίνεται αντιληπτός ο λόγος του μίσους του Ηρώδη: Αφού ο Ιησούς ήταν ο Μεσσίας ήθελε να τον εξοντώσει, θεωρώντας πως η Βασι­ λεία Του έχει κοσμικό περιεχόμενο.

Η προσκύνηση των Μάγων Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών.
Ο Ιησούς μετανάστης στην Αίγυπτο

ζ. Χριστούγεννα και σύγχρονος άνθρωπος
Για πολλούς ανθρώπους η γέννηση του Χριστού έχει καταναλωτικό χαρακτήρα και συνδέεται με αγορά αγαθών και εξόδους από την καθημερινότητα. Χωρίς αυτά να είναι απαραίτητα αρ­ νητικές εκδηλώσεις, αφού οι χριστιανοί θέλουν να φωνάξουν τη χαρά τους για τον ερχομό του Θεού και την ενανθρώπησή Του, στο χαρακτήρα της γιορτής θα ταίριαζε ο αγώνας για ικα­ νοποίηση των βασικών αναγκών του συνανθρώπου και η συνειδητοποίηση της μεγάλης ευ­ θύνης που έχουμε ως χριστιανοί για την πραγματοποίηση του θελήματος του Θεού.

ii. Ο «ήλιος της δικαιοσύνης» στον κόσμο

Απολυτίκιο των Χριστουγέννων
Ἡ γέννησίς σου Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἀνέτειλε τῷ κόσμῳ τὸ φῶς τὸ τῆς γνώσεως ἐν αὐτῇ γὰρ οἱ τοῖς ἄστροις λατρεύοντες ὑπὸ ἀστέρος ἐδιδάσκοντο σὲ προσκυνεῖν, τὸν Ἥλιον τῆς δικαι­ οσύνης, καὶ σὲ γινώσκειν ἐξ ὕψους ἀνατολήν, Κύριε, δόξα σοι.
Η γέννησή σου, Χριστέ και Θεέ μας, ανέτειλε κι έφερε στον κόσμο το φως της αληθινής γνώσης. Χάρη στη γέν­ νησή σου, εκείνοι που λάτρευαν τα άστρα, διδάχτηκαν από ένα άστρο να προσκυνούν και να πιστεύουν σε σένα, τον Ήλιο της δικαιοσύνης που ανέτειλε από τον ουρανό. Κύριε, δό­ ξα σε Σένα.

Η προσκύνηση των Μάγων (Pie tro Perugino, 1504)

iii. Ο Μεσσίας που ανήγγειλαν οι Προφήτες (Ησ 11, 1­10)
Ένα κλωνάρι θα φυτρώσει απ' τον κορμό του Ιεσσαί κι ένα κλαδί θα ξεπροβάλει από τις ρίζες του. Πάνω του θ' αναπαύεται το Πνεύμα του Κυρίου, το πνεύμα αυτό που θα του δίνει σοφία και σύνεση, την ικανότητα ν' αποφασίζει, τη δύναμη να εκτελεί, τη γνώση του Κυρίου, τον σε­ βασμό στον Κύριο. Η πιο μεγάλη του ευχαρίστηση θα 'ναι να σέβεται τον Κύριο. Τίποτα δε θα κρίνει απ' τα φαινόμενα ούτε θ' αποφασίζει απ' τα λεγόμενα. Αλλά θα κρίνει με δικαιοσύνη τους φτωχούς και θα υπερασπίζεται μ' ευθύτητα τους ταπεινούς της χώρας. Χάρη στις αυστη­ ρές του εντολές στη χώρα θα κρατά την τάξη και με την κρίση του θα θανατώνονται οι ασε­ βείς. Η δικαιοσύνη κι η πιστότητα θα 'ναι γι' αυτόν σαν το ζωνάρι που τυλίγει τη μέση του. Τό­ τε θα κάθεται ο λύκος παρέα με το αρνί και θα κοιμάται ο πάνθηρας με το κατσίκι αντάμα. Το μοσχαράκι και το λιονταρόπουλο θα βόσκουνε μαζί κι ένα μικρό παιδί θα τα οδηγάει. Η αγε­ λάδα κι η αρκούδα την ίδια θα 'χουνε βοσκή και τα μικρά τους το ίδιο λημέρι το λιοντάρι θα τρέφεται καθώς το βόδι με άχυρο. Το βρέφος άφοβα θα παίζει στη φωλιά της έχιδνας, το νή­ πιο που μόλις αποκόπηκε από της μάνας του το γάλα θ' απλώνει το χεράκι του στης κόμπρας τη σπηλιά. Κανένας δε θα προξενεί στον άλλον βλάβη ούτε κακό πουθενά στ' όρος το άγιο του Θεού, γιατί η γνώση του Κυρίου τη χώρα θα σκεπάζει, όπως σκεπάζουν τα νερά τη θά­ λασσα. Σαν έρθει εκείνη η μέρα, το βλαστάρι από τη ρίζα του Ιεσσαί εκεί θα στέκεται για τους λαούς σημαία. Τα έθνη θα 'ρχονται να του ζητάνε συμβουλή και κατοικία του θα είναι η δόξα του Κυρίου.

Προσδοκίες του αρχαίου ελληνικού κόσμου
Η προσδοκία της έλευσης ενός θεού λυτρωτή εντοπίζεται και στα έργα των αρχαίων κλα­ σικών συγγραφέων. Στο έργο Προμηθέας Δεσμώτης του Αισχύλου, ο Προμηθέας -ενώ βρισκόταν φυλακισμένος στον Καύκασο- προλέγει ότι ο λυτρωτής από τα βάσανά του θα γεννηθεί από την παρθένο Ιώ και τον Θεό (στίχ. 772, 834, 848). Αυτός ο θεάνθρωπος θα καταλύσει την εξουσία των παλαιών θεών και θα αφανίσει αυτούς και τη δύναμή τους (στίχ. 908, 920). Στο τέλος του έργου ο Αισχύλος, διά στόματος του Ερμή, προλέγει στον Προμηθέα: «Τέρμα στον πόνο αυτό μην καρτερείς, πριν κάποιος θεός τις συμφορές σου να σηκώσει και στον ανήλιαγο Άδη αντί για σένα στους άφεγγους κατέβει του Ταρτάρου βυθούς» (Αισχύλου, Προμηθέας Δεσμώτης , στίχ. 1026). Μερικά χρόνια αργότερα, στο έρ­ γο του Πλάτωνα Απολογία του Σωκράτη , επαναλαμβάνεται η προσδοκία ενός θεού σω­ τήρα. Ο Σωκράτης στην απολογία του λέει: «Την υπόλοιπη ζωή σας θα την περάσετε σε πνευματικό λήθαργο, εάν ο Θεός δε στείλει κάποιον άλλον προς εσάς, φροντίζοντας για σας» (Πλάτωνος, Απολογία Σωκράτους 18, 31Α). Τέλος, αξίζει να θυμηθούμε πως ο Από­ στολος Παύλος, όταν ήρθε στην Αθήνα το 50 μ.Χ. για να κηρύξει τον Χριστιανισμό (Πράξ 17, 22­23), «στάθηκε στη μέση του Αρείου Πάγου και είπε: Αθηναίοι! Σας βλέπω ευλαβέ­ στατους από κάθε άποψη. Πράγματι, ενώ περιδιάβαζα την πόλη σας και έβλεπα τους ιε­ ρούς σας τόπους, βρήκα ανάμεσα σ' αυτούς κι ένα βωμό με την επιγραφή στον Άγνωστο Θεό. Αυτόν, λοιπόν, που εσείς λατρεύετε χωρίς να τον γνωρίζετε, αυτόν εγώ τώρα σας τον κάνω γνωστό».

iv. Ο μοναδικός διδάσκαλος (Λκ 11, 27. 19, 48. Μκ 1, 22. 4, 33 και Επί του Όρους Ομιλία: Μτ 5­7)
Τρία χρόνια έδρασε ο Ιησούς. Έπραττε και δίδασκε ακούραστα. Ο Ιησούς ως δάσκαλος αναζη­ τούσε τους ανθρώπους περιοδεύοντας. Τους μιλούσε για τη Βασιλεία του Θεού στη γλώσσα που καταλάβαιναν. Ο Ιησούς δίδασκε παντού. Τον ακολουθούσαν πλήθη ανθρώπων, άνδρες και γυναίκες. Μαθητές του ήταν όλοι όσοι ήθελαν, χωρίς διακρίσεις - αντίθετα με τους Γραμματείς που δίδασκαν σε ειδικούς χώρους, κυρίως στον Ναό και στις συναγωγές, σε ορισμένους μόνο ανθρώπους, και δε δέχονταν μαθήτριες. Κατά τη διδασκαλία του αναφερόταν στις Γραφές.

Ο Χριστός αποχωρίζεται τους μαθητές του (Duccio di Buoninsegna)
Έλεγε, όμως, δικά του πράγματα, καινούρια και πρωτάκουστα. Οι αλήθειες ζωής που δί­ δασκε εντυπωσίαζαν, άγγιζαν την ύπαρξη των ανθρώπων και προκαλούσαν αλλαγές στη ζωή τους.

Λκ 19, 47­48
Κάθε μέρα δίδασκε στο ναό, οι αρχιερείς όμως, οι γραμματείς και οι προύχοντες του λαού ζητούσαν ευκαιρία να τον εξοντώσουν. Δεν έβρισκαν όμως τον τρόπο, γιατί όλος ο λαός, όταν τον άκουγε, κρεμόταν από τα χεί­ λη του.

Μκ 1, 21­22
Έρχονται στην Καπερναούμ, κι αμέσως το Σάββατο ο Ιησούς μπήκε στη συναγωγή και δίδα­ σκε. Οι άνθρωποι έμεναν κατάπληκτοι από τη διδασκαλία του, γιατί τους δίδασκε με αυθεντία κι όχι όπως δίδασκαν οι γραμματείς.

Επί του Όρους Ομιλία, Μτ 5­7
Όταν ο Ιησούς είδε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος, κάθισε, και οι μαθητές του ήρθαν κοντά του. Τότε εκείνος άρχισε να τους διδάσκει μ' αυτά τα λόγια:
«Μακάριοι όσοι νιώθουν τον εαυτό τους φτωχό μπροστά στον Θεό, γιατί δική τους είναι η βασιλεία του Θεού.
Μακάριοι όσοι θλίβονται για τις αμαρτίες τους και για το κακό που κυριαρχεί στον κόσμο, γιατί αυτοί θα παρηγορηθούν από τον Θεό.
Μακάριοι όσοι φέρονται με πραότητα στους άλλους, γιατί αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη της επαγγελίας.

Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για την επικράτηση του θελήματος του Θεού, γιατί ο Θεός θα ικανοποιήσει την επιθυμία τους.
Μακάριοι όσοι δείχνουν έλεος στους άλλους, γιατί σ' αυτούς θα δείξει ο Θεός το έλεός του.
Μακάριοι όσοι έχουν καθαρή καρδιά, γιατί αυτοί θα δουν το πρόσωπο του Θεού.
Μακάριοι όσοι φέρνουν την ειρήνη στους ανθρώπους, γιατί αυτοί θα ονομαστούν παιδιά
του Θεού.
Επί του Όρους Ομιλία (Matthäus­Kirche, Kopenhagen)

H αληθινή ελεημοσύνη, Μτ 6, 1­4
Να προσέχετε την ελεημοσύνη σας, να μη γίνεται μπροστά στους ανθρώπους, με σκοπό να σας επιδοκιμάσουν. Γιατί, αν γίνεται έτσι, μην περιμένετε ανταμοιβή από τον ουράνιο Πατέρα σας. Όταν κάνεις ελεημοσύνη, μην το διατυμπανίσεις, όπως κάνουν οι υποκριτές στις συνα­ γωγές και στους δρόμους, για να τους τιμήσουν οι άνθρωποι σας βεβαιώνω πως αυτή η τιμή
Μακάριοι όσοι διώκο­ νται για την επικράτηση του θελήματος του Θεού, γιατί σ' αυτούς ανήκει η βασιλεία του Θεού.
Μακάριοι είστε, όταν σας χλευάσουν και σας καταδιώξουν και σας κα­ κολογήσουν με κάθε ψεύ­ τικη κατηγορία εξαιτίας μου.

Να αισθάνεστε χαρά και αγαλλίαση, γιατί θ' ανταμειφθείτε με το πα­ ραπάνω στους ουρανούς. Έτσι καταδίωξαν και τους προφήτες πριν από σας».
είναι όλη κι όλη η ανταμοιβή τους. Εσύ, αντίθετα, όταν δίνεις ελεημοσύνη, ας μην ξέρει ούτε το αριστερό σου χέρι τι κάνει το δεξί σου, για να 'ναι αληθινά κρυφή η ελεημοσύνη σου. Κι ο Πατέρας σου, που βλέπει τις κρυφές πράξεις, θα σε ανταμείψει φανερά.
Έχετε ακούσει πως δόθηκε η εντολή: «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου και να μισήσεις τον εχθρό σου». Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να δίνετε ευχές σ' αυτούς που σας δίνουν κατάρες, να ευεργετείτε αυ­ τούς που σας μισούν, και να προσεύχεστε γι' αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν. Έτσι θα γίνετε παιδιά του ουράνιου Πατέρα σας, γιατί αυτός ανατέλλει τον ήλιο του για κακούς και καλούς και στέλνει τη βροχή σε δικαίους και αδίκους. Γιατί, αν αγαπήσετε μόνο όσους σας αγαπούν, ποια αμοιβή περιμένετε από τον Θεό; Το ίδιο δεν κάνουν κι οι τελώνες; Κι αν χαιρετάτε μόνο τους φίλους σας, τι παραπάνω κάνετε από τους άλ­ λους; Μήπως και οι τελώνες το ίδιο δεν κάνουν; Να γίνε­ τε, λοιπόν, κι εσείς τέλειοι, όπως τέλειος είναι και ο Πα­ τέρας σας ο ουράνιος.

Ο Χριστός (Αντώνιος Φίκος)

H αληθινή προσευχή, Μτ 6, 5­8
Κι όταν προσεύχεσαι, να μην είσαι σαν τους υποκριτές, που τους αρέσει να στέκονται και να προσεύχονται στις συναγωγές και στα σταυροδρόμια, για να κάνουν καλή εντύπωση στους ανθρώπους σας βεβαιώνω πως αυτή είναι όλη κι όλη η ανταμοιβή τους. Εσύ, αντίθετα, όταν προσεύχεσαι, πήγαινε στο πιο απόμερο δωμάτιο του σπιτιού σου, κλείσε την πόρτα σου και προσευχήσου εκεί κρυφά στον Πατέρα σου κι ο Πατέρας σου, που βλέπει τις κρυφές πράξεις, θα σε ανταμείψει φανερά. Όταν προσεύχεστε, μη φλυαρείτε όπως οι ειδωλολάτρες, που νο­ μίζουν ότι με την πολυλογία τους θα εισακουστούν. Μη γίνετε όμοιοι μ' αυτούς γιατί ο Πα­ τέρας σας ξέρει τι έχετε ανάγκη, προτού ακόμα του το ζητήσετε.

Η Κυριακή Προσευχή, Μτ 6, 9­13
Εσείς, λοιπόν, έτσι να προσεύχεστε:
«Πατέρα μας, που βρίσκεσαι στους ουρανούς,
κάνε να σε δοξάσουν όλοι ως Θεό,
να έρθει η βασιλεία σου
να γίνει το θέλημά σου
και από τους ανθρώπους, όπως γίνεται από τις ουράνιες δυνάμεις.
Δώσε μας σήμερα τον απαραίτητο για τη ζωή μας άρτο.
Και χάρισέ μας τα χρέη των αμαρτιών μας,
όπως κι εμείς τα χαρίζουμε
στους δικούς μας οφειλέτες.
Και μη μας αφήσεις να πέσουμε σε πειρασμό,
αλλά γλίτωσέ μας από τον πονηρό.
Γιατί σ' εσένα ανήκει παντοτινά η βασιλεία, η δύναμη και η δόξα. Αμήν».

Ο αληθινός θησαυρός, Μτ 6, 19­21
Μη μαζεύετε θησαυρούς πάνω στη γη, όπου τους αφανίζει ο σκόρος και η σκουριά, κι όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και τους κλέβουν. Αντίθετα, να μαζεύετε θησαυρούς στον ου­ ρανό, όπου δεν τους αφανίζουν ούτε ο σκόρος ούτε η σκουριά, κι όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις και δεν τους κλέβουν. Γιατί όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.

Το άγχος για τη ζωή, Μτ 6, 25­33
Εμβλέψατε εις τα πετεινά του ουρανού (Αντώνιος Φίκος)
Γι' αυτό, λοιπόν, σας λέω: Μη μεριμνάτε για τη ζωή σας, τι θα φάτε και τι θα πιείτε, ούτε για το σώμα σας, τι θα ντυθείτε. Η ζωή δεν είναι σπουδαιότερη από την τροφή; Και το σώμα δεν είναι σπουδαιότερο από το ντύσιμο; Κοιτάξτε τα πουλιά που δεν σπέρνουν ούτε θερίζουν ού­ τε συνάζουν αγαθά σε αποθήκες, κι όμως ο ου­ ράνιος Πατέρας σας τα τρέφει εσείς δεν αξίζε­ τε πολύ περισσότερο απ' αυτά; Κι έπειτα, ποιος από σας μπορεί με το άγχος του να προσθέσει έναν πήχη στο ανάστημά του; Και γιατί τόσο άγχος για το ντύσιμό σας; Ας σας διδάξουν τα αγριόκρινα πώς μεγαλώνουν δεν κοπιάζουν ούτε γνέθουν κι όμως, σας βεβαιώνω πως ούτε ο Σολομών σ' όλη του τη μεγαλοπρέπεια δεν ντυνόταν όπως ένα από αυτά. Αν όμως ο Θεός ντύνει έτσι το αγριόχορτο, που σήμερα υπάρχει κι αύριο θα το ρίξουν στη φωτιά, δε θα φροντί­ σει πολύ περισσότερο για σας, ολιγόπιστοι; Μην έχετε, λοιπόν, άγχος και μην αρχίσετε να λέτε «τι θα φάμε;» ή «τι θα πιούμε;» ή «τι θα ντυθούμε;», γιατί για όλα αυτά αγωνιούν όσοι δεν εμπιστεύονται τον Θεό ο ουράνιος όμως

Πατέρας σας ξέρει καλά ότι έχετε ανάγκη απ' όλα αυτά. Γι' αυτό πρώτα απ' όλα να επιζητείτε τη βασιλεία του Θεού και την επικράτηση του θελήματός του, κι όλα αυτά θα ακολουθήσουν.

H κατάκριση, Μτ 7, 1­5
Μην κρίνετε τους συνανθρώπους σας, για να μην σας κρίνει κι εσάς ο Θεός. Με το κριτήριο που κρίνετε θα κριθείτε, και με το μέτρο που μετράτε θα μετρηθείτε. Πώς μπορείς και βλέπεις το σκουπιδάκι στο μάτι του αδερφού σου και δε νιώθεις ένα ολόκληρο δοκάρι στο δικό σου μάτι; Ή πώς θα πεις στον αδερφό σου «άφησέ με να σου βγάλω το σκουπιδάκι από το μάτι σου», όταν έχεις ένα ολόκληρο δοκάρι στο δικό σου μάτι; Υποκριτή! Βγάλε πρώτα από το μάτι σου το δοκάρι, και τότε θα δεις καθαρά και θα μπορέσεις να βγάλεις το σκουπιδάκι από το μάτι του αδερφού σου.

O χρυσός κανόνας, Μτ 7, 12
Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άλλοι άνθρωποι, αυτά να τους κάνετε κι εσείς σ' αυτό συ­ νοψίζονται ο νόμος και οι προφήτες.

Ο αληθινός μαθητής, Μτ 7, 21­23
Στη βασιλεία του Θεού δε θα μπει όποιος μού λέει «Κύριε, Κύριε», αλλά όποιος κάνει το θέ­ λημα του ουράνιου Πατέρα μου. Την ημέρα της κρίσεως πολλοί θα μου πουν: «Κύριε, Κύριε, δεν προφητέψαμε στο όνομά σου; Δε διώξαμε δαιμόνια στο όνομά σου; Δεν κάναμε τόσα θαύματα στο όνομά σου;». Και τότε θα τους πω κι εγώ: «Ποτέ δεν σας ήξερα φύγετε μακριά μου, εσείς που αντιστρατεύεστε το νόμο του Θεού».

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1 . Χωριστείτε σε ομάδες και παρουσιάστε, αυτοσχεδιάζοντας, ένα σύντομο θεατρικό μέ­ σα στην τάξη. Κάθε ομάδα υποδύεται τους κατοίκους της Βηθλεέμ που συζητούν για τους λόγους που οδήγησαν τους τρεις Μάγους στο χωριό τους.
- 2. Ένας μαθητής υποδύεται έναν από τους βοσκούς που είδε όλα αυτά τα θαυμαστά γε­ γονότα το βράδυ της γέννησης του Χριστού. Ο μαθητής κάθεται σε μια καρέκλα στο κέντρο της τάξης και αφηγείται τα γεγονότα αυτά.
- 3. Η τάξη σε ολομέλεια συζητάει για τα θεολογικά μηνύματα των αφηγήσεων του Ματ­ θαίου και του Λουκά για τη γέννηση του Χριστού.
- 4. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας τα παρακάτω ερωτήματα: Τι ενδιαφέρει τους κα­ ταναλωτές στις χριστουγεννιάτικες αγορές των μεγαλουπόλεων; Ποια νομίζετε ότι εί­ ναι τα συναισθήματά τους; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην ολομέλεια της τάξης τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 5. Ξαναδιαβάστε τα βιβλικά κείμενα αυτής της διδακτικής ενότητας. Στη συνέχεια προ­ σπαθήστε να τα ξαναγράψετε, σαν να επρόκειτο να συντάξετε ένα κείμενο που θα δη­ μοσιευτεί σε μια τοπική εφημερίδα.
- 6. Διαβάστε το «Πάτερ ημών» και προσπαθήστε να απαντήσετε: ­ Τι νιώθουν όσοι προ­ σφωνούν τον Θεό «Πατέρα»; ­ Γιατί κυριαρχεί ο πληθυντικός αριθμός; ­ Τι ζητούν οι πιστοί από τον Θεό; ­ Τι θα ήταν λογικό να κάνουν οι πιστοί, πριν ζητήσουν συγχώρηση από τον Θεό;

13. Ο Χριστός διδάσκει και φανερώνει έναν νέο τρόπο ζωής

i. Αγαπά όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως, ό,τι και αν έχουν πράξει: Η παραβολή του σπλαχνικού Πατέρα (Λκ 15, 11­32)
Τους είπε επίσης ο Ιησούς: «Κάποιος άνθρωπος είχε δύο γιους. Ο μικρότερος απ' αυτούς είπε στον πατέρα του: πατέρα, δώσε μου το μερίδιο της περιουσίας που μου αναλογεί κι εκείνος τους μοίρασε την περιουσία. Ύστερα από λίγες μέρες ο μικρότερος γιος τα μάζεψε όλα κι έφυ­ γε σε χώρα μακρινή. Εκεί σκόρπισε την περιουσία του κάνοντας άσωτη ζωή. Όταν τα ξόδεψε όλα, έτυχε να πέσει μεγάλη πείνα στη χώρα εκείνη, και άρχισε κι αυτός να στερείται. Πήγε λοιπόν κι έγινε εργάτης σε έναν από τους πολίτες εκείνης της χώρας, ο οποίος τον έστειλε στα χωράφια του να βόσκει χοίρους. Έφτασε στο σημείο να θέλει να χορτάσει με τα ξυλοκέρατα που έτρωγαν οι χοίροι, αλλά κανένας δεν του έδινε. Τελικά συνήλθε και είπε: Πόσοι εργάτες του πατέρα μου έχουν περίσσιο ψωμί, κι εγώ εδώ πεθαίνω της πείνας! Θα σηκωθώ και θα πάω στον πατέρα μου και θα του πω: Πατέρα, αμάρτησα στον Θεό και σ' εσένα δεν είμαι άξιος πια να λέγομαι γιος σου κάνε με σαν έναν από τους εργάτες σου. Σηκώθηκε, λοιπόν, και ξεκίνησε να πάει στον πατέρα του.

Ενώ ήταν ακόμη μακριά, τον είδε ο πατέρας του, τον σπλαχνίστηκε, έτρεξε, τον αγκάλιασε σφιχτά και τον καταφιλούσε. Τότε ο γιος του του είπε: Πατέρα, αμάρτησα στον Θεό και σ' εσέ­ να και δεν αξίζω να λέγομαι παιδί σου. Ο πατέρας όμως γύρισε στους δούλους του και τους διέταξε: Βγάλτε γρήγορα την καλύτερη στολή και ντύστε τον φορέστε του δαχτυλίδι στο χέρι και δώστε του υποδήματα. Φέρτε το σιτευτό μοσχάρι και σφάξτε το να φάμε και να ευφραν­ θούμε, γιατί αυτός ο γιος μου ήταν νεκρός και αναστήθηκε, ήταν χαμένος και βρέθηκε. Έτσι, άρχισαν να ευφραίνονται.

Ο μεγαλύτερος γιος του βρισκόταν στο χωράφι και καθώς ερχόταν και πλησίαζε στο σπίτι, άκουσε μουσικές και χορούς. Φώναξε, λοιπόν, έναν από τους υπηρέτες και ρώτησε να μάθει
τι συμβαίνει. Εκείνος του είπε: γύρισε ο αδερφός σου κι ο πατέρας σου έσφαξε το σιτευτό μοσχάρι, γιατί του ήρθε πίσω γερός. Αυτός τότε θύμωσε και δεν ήθελε να μπει μέσα. Ο πατέρας του βγήκε και τον παρακαλούσε, εκείνος όμως του αποκρίθηκε: Εγώ τόσα χρόνια σού δουλεύω και ποτέ δεν παρά­ κουσα καμιά εντολή σου κι όμως σ' εμένα δεν έδω­ σες ποτέ ένα κατσίκι για να ευφρανθώ με τους φί­ λους μου.

Όταν όμως ήρθε αυτός ο γιος σου, που κατασπατά­ λησε την περιουσία σου με πόρνες, έσφαξες για χά­ ρη του το σιτευτό μοσχάρι. Κι ο πατέρας του του απάντησε: Παιδί μου, εσύ είσαι πάντοτε μαζί μου κι ό,τι είναι δικό μου είναι και δικό σου. Έπρεπε όμως να ευφρανθούμε και να χαρούμε, γιατί ο αδερφός σου αυτός ήταν νεκρός κι αναστήθηκε, ήταν χαμένος και βρέθηκε».
Ο σπλαχνικός πατέρας (Marc Chagall)
Ο Ιησούς συχνά μιλούσε με παραβολές. Μ' αυτές φανέρωσε νέες και μοναδικές αλήθειες για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον συνάνθρωπο.

α. Τι είναι και τι φανερώνουν οι παραβολές;
Οι παραβολές είναι διηγήσεις επινοημένων ιστοριών από την καθημερινή ζωή, παράξε­ νες και μοναδικές, που φανερώνουν με παραστατικό και εντυπωσιακό τρόπο η καθεμιά κάτι ξεχωριστό για τη Βασιλεία του Θεού. Όποιοι τις ακούν ή τις μελετούν, καταλαβαί­ νουν ποια είναι η πρόταση ζωής που παρουσίασε ο Χριστός στους ανθρώπους.

β. Γιατί ο Ιησούς δίδασκε με παραβολές;
Αυτός ήταν ο καλύτερος τρόπος για να διδάξει τις νέες, πρωτάκουστες και ανατρεπτικές αλήθειες ζωής της Βασιλείας του Θεού, ώστε να τον καταλάβουν όλοι. Οι αφηρημένες ιδέες και τα θεωρητικά πράγματα ήταν -και είναι συνήθως- μόνον για λίγους. Οι ακρο­ ατές εντύπωναν βαθιά μέσα τους τις αλήθειες που φανέρωναν αυτές οι απλές ιστορίες και δεν τις ξεχνούσαν ποτέ.

ii. Αποδέχεται και συνομιλεί χωρίς διακρίσεις με άντρες και γυναίκες. (Διάλογος με τη Σαμαρείτισσα, Ιω 4, 1­ 42)
Όταν λοιπόν έμαθε ο Κύριος ότι οι Φαρισαίοι πληροφορήθηκαν πως ο Ιησούς αποκτά περισ­ σότερους οπαδούς από τον Ιωάννη και τους βαφτίζει -αν και ο ίδιος ο Ιησούς δε βάφτιζε αλλά οι μαθητές του- άφησε την Ιουδαία κι έφυγε πάλι για τη Γαλιλαία. Έπρεπε όμως να περάσει από τη Σαμάρεια. Έφτασε έτσι σε μια πόλη της Σαμάρειας που λεγόταν Συχάρ, κοντά στο χωράφι
που είχε δώσει ο Ιακώβ στο γιο του τον Ιωσήφ. Εκεί βρισκόταν το πηγάδι του Ιακώβ. Ο Ιησούς, κουρασμένος από την πεζοπορία, κάθισε κο­ ντά στο πηγάδι ήταν γύρω στο μεσημέρι.

Οι μαθητές του είχαν πάει στην πόλη ν' αγοράσουν τρόφιμα. Έρχεται τότε μια γυναί­ κα από τη Σαμάρεια να βγάλει νερό. Ο Ιησούς της λέει: «Δώσε μου να πιω». Εκείνη τού απά­ ντησε:
«Εσύ είσαι Ιουδαίος κι εγώ Σαμαρείτισσα. Πώς μπορείς να μου ζητάς να σου δώσω νερό να πιεις;» -επειδή οι Ιουδαίοι αποφεύγουν κάθε επικοινωνία με τους Σαμαρείτες. Ο Ιη­ σούς της απάντησε: «Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού και ποιος είν' αυτός που σου λέει "δώ­ σε μου να πιω", τότε εσύ θα του ζητούσες κι εκείνος θα σου έδινε ζωντανό νερό». Του λέει η γυναίκα:

«Κύριε, εσύ δεν έχεις ούτε καν κουβά, και
Ο Χριστός και η Σαμαρείτισσα, (Margherita Pavesi Mazzoni)
το πηγάδι είναι βαθύ από πού, λοιπόν, το 'χεις το τρεχούμενο νερό; Αυτό το πηγάδι μάς το χάρισε ο προπάτοράς μας ο Ιακώβ ήπιε απ' αυτό ο ίδιος και οι γιοι του και τα ζωντανά του. Μήπως εσύ είσαι ανώτερος απ' αυτόν;». Ο Ιησούς τής απάντησε: «Όποιος πίνει απ' αυτό το νερό θα διψάσει πάλι όποιος όμως πιει από το νερό που θα του δώσω εγώ, δε θα διψάσει ποτέ, αλλά το νερό που θα του δώσω θα γίνει μέσα του μια πηγή που θ' αναβλύζει νερό ζωής αιώνιας». Του λέει η γυναίκα: «Κύριε, δώσε μου αυτό το νερό για να μη διψάω, κι ούτε να έρ­ χομαι έως εδώ για να το παίρνω».

Τότε ο Ιησούς της είπε: «Πήγαινε να φωνάξεις τον άντρα σου κι έλα εδώ». «Δεν έχω άντρα», απάντησε η γυναίκα. Ο Ιησούς της λέει: «Σωστά είπες, "δεν έχω άντρα" γιατί πέντε άντρες πήρες κι αυτός που μαζί του τώρα ζεις δεν είναι άντρας σου αυτό που είπες είναι αλή­ θεια». Του λέει η γυναίκα: «Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης οι προπάτορές μας λάτρε­ ψαν τον Θεό σ' αυτό το βουνό εσείς όμως λέτε ότι στα Ιεροσόλυμα βρίσκεται ο τόπος όπου πρέπει κανείς να τον λατρεύει». «Πίστεψέ με, γυναίκα», της λέει τότε ο Ιησούς, «είναι κοντά ο καιρός που δεν θα λατρεύετε τον Πατέρα ούτε σ' αυτό το βουνό ούτε στα Ιεροσόλυμα. Εσείς οι Σαμαρείτες λατρεύετε αυτό που δεν ξέρετε, εμείς όμως λατρεύουμε αυτό που ξέρουμε, γιατί η σωτηρία έρχεται στον κόσμο από τους Ιουδαίους. Είναι όμως κοντά ο καιρός, ήρθε κιό­ λας, που οι πραγματικοί λάτρεις θα λατρεύσουν τον Πατέρα με τη δύναμη του Πνεύματος, που αποκαλύπτει την αλήθεια γιατί έτσι τους θέλει ο Πατέρας αυτούς που τον λατρεύουν. Ο Θεός είναι πνεύμα. Κι αυτοί που τον λατρεύουν πρέπει να τον λατρεύουν με τη δύναμη του Πνεύματος, που φανερώνει την αλήθεια». Του λέει τότε η γυναίκα: «Ξέρω ότι θα έρθει ο Μεσ­ σίας, δηλαδή ο Χριστός όταν έρθει εκείνος, θα μας τα εξηγήσει όλα». «Εγώ είμαι», της λέει ο Ιησούς, «εγώ, που σου μιλάω αυτή τη στιγμή». Εκείνη την ώρα ήρθαν οι μαθητές του κι απο­ ρούσαν που συνομιλούσε με γυναίκα. Βέβαια, κανείς δεν του είπε «τι συζητάς;» ή «γιατί μι­ λάς μαζί της;». Τότε η γυναίκα άφησε τη στάμνα της, πήγε στην πόλη κι άρχισε να λέει στον κόσμο: «Ελάτε να δείτε έναν άνθρωπο που μου είπε όλα όσα έχω κάνει στη ζωή μου μήπως αυτός είναι ο Μεσσίας;». Βγήκαν, λοιπόν, από την πόλη κι έρχονταν σ' αυτόν.

iii. Συγχωρεί «αμαρτωλούς» που έχουν ανοιχτή καρδιά: Η περίπτωση του Ζακχαίου (Λκ 19, 1­10)
Ο Ιησούς μπήκε στην Ιεριχώ και περνούσε μέσα από την πόλη. Εκεί υπήρχε κάποιος, που το όνομά του ήταν Ζακχαίος. Ήταν αρχιτελώνης και πλούσιος. Αυ­ τός προσπαθούσε να δει ποιος είναι ο Ιησούς δεν μπορούσε όμως εξαιτίας του πλήθους και γιατί ήταν μικρόσωμος. Έτρεξε λοιπόν μπροστά πριν από το πλήθος κι ανέβηκε σε μια συκομουριά για να τον δει, γιατί θα περνούσε από 'κει. Όταν έφτασε ο Ιησούς στο σημείο εκείνο, κοίταξε προς τα πάνω, τον είδε και του είπε: «Ζακχαίε, κατέβα γρήγορα, γιατί σήμερα πρέπει να μείνω στο σπίτι σου». Εκείνος κατέβηκε γρήγορα και τον υποδέχτηκε με χαρά. Όλοι όσοι τα είδαν αυτά διαμαρτύρονταν κι έλεγαν ότι πήγε να
μείνει στο σπίτι ενός αμαρτωλού. Τότε σηκώθηκε ο Ζακχαίος και είπε στον Κύριο: «Κύριε, υπό­ σχομαι να δώσω τα μισά από τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς και ν' ανταποδώσω στο τε­ τραπλάσιο όσα έχω πάρει με απάτη». Ο Ιησούς, απευθυνόμενος σ' αυτόν, είπε: «Σήμερα αυτή η οικογένεια σώθηκε γιατί κι αυτός ο τελώνης είναι απόγονος του Αβραάμ. Ο Υιός του Ανθρώ­ που ήρθε για ν' αναζητήσει και να σώσει αυτούς που έχουν χάσει το δρόμο τους».

iv. Κηρύττει μια κοινωνία δικαιοσύνης και ταυτίζεται με τους αδυνάτους (Παραβολή της Κρίσης, Μτ 25, 31­46)
Όταν θα έρθει ο Υιός του Ανθρώπου με όλη του τη μεγαλοπρέπεια και θα τον συνοδεύουν όλοι οι άγιοι άγγελοι, θα καθίσει στον βασιλικό θρόνο του. Τότε θα συναχθούν μπροστά του όλα τα έθνη και θα τους ξεχωρίσει, όπως ξεχωρίζει ο βοσκός τα πρόβατα από τα κατσίκια. Τα πρόβατα θα τα τοποθετήσει στα δεξιά του και τα κατσίκια στ' αριστερά του. Θα πει τότε ο βα­ σιλιάς σ' αυτούς που βρίσκονται δεξιά του: «Ελάτε, οι ευλογημένοι απ' τον Πατέρα μου, κλη­ ρονομήστε τη βασιλεία που σας έχει ετοιμαστεί απ' την αρχή του κόσμου. Γιατί, πείνασα και μου δώσατε να φάω, δίψασα και μου δώσατε να πιω, ήμουν ξένος και με περιμαζέψατε, γυ­ μνός και με ντύσατε, άρρωστος και μ' επισκεφθήκατε, φυλακισμένος κι ήρθατε να με δείτε». Τότε θα του απαντήσουν οι άνθρωποι του Θεού: «Κύριε, πότε σε είδαμε να πεινάς και σε θρέ­ ψαμε ή να διψάς και σου δώσαμε να πιεις; Πότε σε είδαμε ξένο και σε περιμαζέψαμε ή γυμνό και σε ντύσαμε; Πότε σε είδαμε άρρωστο ή φυλακισμένο κι ήρθαμε να σε επισκεφθούμε;». Τότε θα τους απαντήσει ο βασιλιάς: «Σας βεβαιώνω πως, αφού τα κάνατε αυτά για έναν από τους άσημους αδερφούς μου, τα κάνατε για μένα».

Ύστερα θα πει και σ' αυτούς που βρίσκονται αριστερά του: «Φύγετε από μπροστά μου, κα­ ταραμένοι πηγαίνετε στην αιώνια φωτιά, που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους δικούς του. Γιατί, πείνασα και δε μου δώσατε να φάω, δίψασα και δε μου δώσατε να πιω, ήμουν ξέ­ νος και δε με περιμαζέψατε, γυμνός και δε με ντύσατε, άρρωστος και φυλακισμένος και δεν ήρθατε να με δείτε». Τότε θα του απαντήσουν κι αυτοί: «Κύριε, πότε σε είδαμε πεινασμένο ή διψασμένο ή ξένον ή γυμνό ή άρρωστο ή φυλακισμένο και δεν σε υπηρετήσαμε;». Και θα τους απαντήσει: «Σας βεβαιώνω πως αφού δεν τα κάνατε αυτά για έναν από αυτούς τους άσημους αδερφούς μου, δεν τα κάνατε ούτε για μένα». Αυτοί λοιπόν θα πάνε στην αιώνια τι­ μωρία, ενώ οι δίκαιοι στην αιώνια ζωή.

v. Κρίνει αυστηρά την υποκρισία και τη σκληροκαρδία (Ουαί υμίν γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί, Μτ 23, 13­33)
Αλίμονό σας, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές, γιατί κατατρώτε τις περιουσίες των χη­ ρών, κάνετε όμως μεγάλες προσευχές για να φανείτε καλοί γι' αυτό η τιμωρία σας θα είναι ιδιαίτερα αυστηρή.
Αλίμονό σας, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές, γιατί κλείνετε στους ανθρώπους το δρόμο για τη βασιλεία των ουρανών. Ούτε εσείς μπαίνετε ούτε το επιτρέπετε σ' όσους θέλουν να μπουν.
Η εκδίωξη των εμπόρων από το Ναό (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος)

Αλίμονό σας, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές, γιατί τριγυρνάτε στη στεριά και στη θάλασσα για να κερδίσετε έναν προσήλυτο κι όταν τον κερδίσετε, τον κάνετε ν' αξίζει για την κόλαση δυο φορές παραπάνω από σας.
Αλίμονό σας, οδηγοί τυφλοί, που λέτε: «Όποιος ορκιστεί στο ναό ο όρκος του δεν πιάνει, όποιος όμως ορκιστεί στο χρυσάφι του ναού πρέπει να τηρήσει τον όρκο του». Μωροί και τυ­ φλοί, τι είναι μεγαλύτερο: το χρυσάφι ή ο ναός που αγιάζει το χρυσάφι; Λέτε ακόμα: «Όποιος ορκιστεί στο θυσιαστήριο ο όρκος του δεν πιάνει όποιος όμως ορκιστεί στο δώρο που είναι πάνω στο θυσιαστήριο πρέπει να τηρήσει τον όρκο του». Ανόητοι και τυφλοί, τι είναι μεγαλύ­ τερο, το δώρο ή το θυσιαστήριο που αγιάζει το δώρο; Όποιος λοιπόν ορκίζεται στο θυσιαστή­ ριο, ορκίζεται σ' αυτό και σ' ό,τι βρίσκεται πάνω του. Κι όποιος ορκίζεται στο ναό, ορκίζεται σ' αυτόν και σ' εκείνον που κατοικεί μέσα. Κι όποιος ορκιστεί στον ουρανό, ορκίζεται στο θρόνο του Θεού και σ' εκείνον που κάθεται πάνω στο θρόνο.

Αλίμονό σας, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές, γιατί δίνετε στο ναό το ένα δέκατο από το δυόσμο, το άνηθο και το κύμινο, και δεν τηρείτε τις σπουδαιότερες εντολές του νόμου, τη δικαιοσύνη, την ευσπλαχνία και την πιστότητα. Αυτά όμως έπρεπε να κάνετε, χωρίς βέβαια να παραμελείτε κι εκείνα. Τυφλοί οδηγοί, που περνάτε από στραγγιστήρι το κουνούπι και κα­ ταπίνετε ολόκληρη καμήλα.
Αλίμονό σας, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές, γιατί καθαρίζετε το εξωτερικό του πο­ τηριού και του πιάτου, το περιεχόμενό τους όμως προέρχεται από αρπαγή και αδικία. Φαρι­ σαίε τυφλέ, καθάρισε πρώτα το εσωτερικό του ποτηριού και του πιάτου, για να έχει αξία και η εξωτερική τους καθαρότητα.

Αλίμονό σας, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές, γιατί μοιάζετε με τάφους ασβεστωμέ­ νους, που εξωτερικά φαίνονται ωραίοι, εσωτερικά όμως είναι γεμάτοι κόκαλα νεκρών και κά­
θε λογής ακαθαρσία. Έτσι κι εσείς, εξωτερικά φαίνεστε ευσεβείς στους ανθρώπους κι εσωτε­ ρικά είστε γεμάτοι υποκρισία και ανομία.
Αλίμονό σας, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές, γιατί χτίζετε τάφους για τους προφήτες και διακοσμείτε τα μνήματα των δικαίων του Ισραήλ. «Αν ζούσαμε εμείς», λέτε, «στην εποχή των προγόνων μας, δε θα παίρναμε μέρος μαζί τους στο φόνο των προφητών». Έτσι ομολο­ γείτε πως είστε απόγονοι αυτών που σκότωσαν τους προφήτες. Ολοκληρώστε λοιπόν τώρα εσείς ό,τι άρχισαν οι πρόγονοί σας. Φίδια, γεννήματα οχιάς, πώς θα ξεφύγετε από την τελική κρίση και την κόλαση;

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας τα παρακάτω ερωτήματα:
- ­ Τι γνωρίζετε σχετικά με την έννοια «Μύθος»;
- ­ Τι είναι το «Παραμύθι»;
- ­ Τι είναι η «Παραβολή»;
- Στη συνέχεια, ανακοινώστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 2. Χωριστείτε σε ομάδες. Συζητήστε, ξεχωριστά σε κάθε ομάδα, το παρακάτω ερώτημα: ­ Ήταν εύκολο να κατανοηθούν οι παραβολές του Ιησού από το ακροατήριό του; Στη συνέχεια ένας εκπρόσωπος από κάθε ομάδα ανακοινώνει στην τάξη τα συμπερά­ σματα της συζήτησης. Ακολουθεί συζήτηση στην ολομέλεια της τάξης.
- 3. Ένας από τους μαθητές υποδύεται τον μεγάλο γιο της παραβολής του Σπλαχνικού Πα­ τέρα και διηγείται στην ολομέλεια της τάξης τα γεγονότα της επιστροφής του ασώτου.
- 4. Ένας από τους μαθητές υποδύεται τον Ζακχαίο και διηγείται στην ολομέλεια της τάξης το γεγονός της συνάντησης με τον Χριστό.
- 5. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα: Με βάση το κείμενο της παραβολής για τη Μέλλουσα Κρίση, ποιο είναι το κριτήριο βάσει του οποίου οι άν­ θρωποι αξιολογούνται από τον Θεό; Στη συνέχεια, ανακοινώστε στην τάξη τα συμπε­ ράσματα της συζήτησής σας.
- 6. Μελετήστε την παρακάτω περικοπή από την Αγία Γραφή: Μτ 23, 13­33. Στη συνέχεια προσπαθήστε να ξαναγράψετε το κείμενο αυτό χρησιμοποιώντας λέξεις και όρους της εποχής μας, ώστε το κείμενο να δίνει την εντύπωση ότι γράφτηκε στις μέρες μας.

14. Ο Χριστός φανερώνει με σημεία έναν καινούριο κόσμο

Τι ονομάζουμε «σημεία» στη γλώσσα της Καινής Διαθήκης
Κατά την εποχή της Καινής Διαθήκης υπήρχαν διάφορα πρόσωπα, τα οποία υπόσχονταν στους απλούς ανθρώπους λύτρωση από τις ασθένειες και τα δεινά τους. Για τα πρόσωπα αυτά είχε διαδοθεί η αντίληψη πως ήταν θαυματοποιοί, δηλαδή ότι με κάποιες μαγικές πρακτικές βοηθούσαν τους ανήμπορους και όσους είχαν ανάγκη γιατρειάς. Και έτσι οι θαυματοποιοί αυτοί προκαλούσαν τον θαυμασμό και τη συγκίνηση.
Για τα θαυμαστά γεγονότα που επιτελεί ο Χριστός χρησιμοποιούμε πολλές φορές στην κα­ θημερινή μας γλώσσα τη λέξη «θαύμα». Ο όρος αυτός όμως δεν αποδίδει το περιεχομέ­ νων όσων έπραξε ο Χριστός.

Στην περίπτωση του Χριστού, τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά: Ο Χριστός δεν επι­ διώκει ούτε τον εντυπωσιασμό ούτε και τον θαυμασμό των ανθρώπων. Το κίνητρό του εί­ ναι η φιλευσπλαχνία και η φιλανθρωπία.
Οι θαυματουργικές Του ενέργειες, οι «δυνάμεις», όπως χαρακτηρίζονται στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, έχουν ως σκοπό να φανερώσουν τον καινούριο κόσμο της Βασιλείας του Θεού. Στα κείμενα των Ευαγγελίων ονομάζονται, επίσης, «σημεία», δηλ. σημάδια ­ «παράθυρα» μέσα από τα οποία μπορεί να δει κανείς πώς είναι η ζωή μέσα στη Βασιλεία του Θεού να αντιληφθεί ότι εκεί δεν κυριαρχεί η αμαρτία, ο θάνατος, ο χωρισμός από τον Θεό, η ασθέ­ νεια, η θλίψη, η πείνα, η φτώχεια, η καταπίεση, η κοινωνική αδικία. Οι «δυνάμεις» του Χριστού αποκαλύπτουν το γεγονός ότι ο Ιησούς είναι ο Υιός του Θεού και ότι το Ευαγγέλιό Του θεραπεύει, λυτρώνει και ανακαινίζει τον άνθρωπο.

Τέλος, προϋπόθεση για να πραγματοποιηθεί η θαυματουργική ενέργεια του Χριστού είναι η θεϊκή Του δύναμη και η πίστη του ανθρώπου. Επομένως, οι δυνάμεις δεν γίνονται για να προκαλέσουν την πίστη των ανθρώπων, αλλά ακριβώς το αντίστροφο. Για τον λόγο αυ­ τό, στη Ναζαρέτ ο Χριστός αρνείται να κάνει οποιαδήποτε θαυματουργική πράξη, λόγω της απιστίας των συμπατριωτών του.
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σσ. 157­159.

i. Χορταίνει τη σωματική και πνευματική πείνα των ανθρώπων:
- Ο χορτασμός των πεντακισχιλίων (Ιω 6, 1­15)
Μετά απ' αυτά ο Ιησούς έφυγε για την άλλη όχθη της λίμνης της Γαλιλαίας, που λεγόταν Τιβε­ ριάδα. Τον ακολούθησε πλήθος πολύ, γιατί έβλεπαν τα θαύματα θεραπείας των ασθενών, που έκανε. Ο Ιησούς τότε ανέβηκε σ' ένα λόφο κι εκεί καθόταν με τους μαθητές του. Πλησίαζε το Πάσχα, η γιορτή των Ιουδαίων. Καθώς σήκωσε τα μάτια ο Ιησούς και είδε ότι πολύς κόσμος ερ­ χόταν προς το μέρος του, λέει στον Φίλιππο: «Από πού μπορούμε ν' αγοράσουμε ψωμί, για να
φάνε όλοι αυτοί οι άνθρωποι;». Αυτό το είπε για να δει τι θ' απαντούσε ο Φίλιππος, γιατί ο ίδιος ήξερε τι έμελλε να κάνει. Ο Φίλιππος του απάντησε: «Ακόμα και διακόσια δηνάρια να δώσουμε για ψωμιά, δε θα φτάσουν ώστε να πάρει ο καθένας ένα μικρό κομμάτι». Ο Ανδρέας, ένας από τους μαθητές του και αδερφός του Σίμωνα Πέτρου, του λέει: «Είναι εδώ ένα παιδί που έχει πέ­ ντε κρίθινα ψωμιά και δύο ψάρια αλλά τι είναι αυτά για τόσους ανθρώπους;». Τότε είπε ο Ιη­ σούς: «Φροντίστε να καθίσουν οι άνθρωποι κάτω για φαγητό». Το χορτάρι στην περιοχή ήταν πολύ. Κάθισαν λοιπόν κάτω οι άντρες ήταν περίπου πέντε χιλιάδες. Πήρε τότε ο Ιησούς τα ψω­ μιά και, αφού είπε ευχαριστήρια προσευχή, τα μοίρασε στους μαθητές και οι μαθητές στον κό­ σμο που είχε καθίσει κάτω παρομοίως κι από τα ψάρια έδινε όσο ήθελαν. Όταν χόρτασαν, λέει στους μαθητές του: «Μαζέψτε τα κομμάτια που περίσσεψαν, για να μην πάει τίποτε χαμένο». Τα μάζεψαν, λοιπόν, και γέμισαν δώδεκα κοφίνια με περισσεύματα από τα πέντε κρίθινα ψω­ μιά, κομμάτια που είχαν περισσέψει απ' αυτούς που έφαγαν. Όταν οι άνθρωποι είδαν πως έκα­ νε ένα τέτοιο θαύμα ο Ιησούς, έλεγαν: «Σίγουρα αυτός είναι ο προφήτης που περιμένουμε να έρθει στον κόσμο». Ο Ιησούς όμως, επειδή κατάλαβε πως σκόπευαν να έρθουν να τον αρπάξουν για να τον κάνουν βασιλιά, έφυγε πάλι και πήγε στο βουνό ολομόναχος.

ii. Προσφέρει στους ανθρώπους το φως! Η θεραπεία του εκ γενετής τυφλού (Ιω 9)
Καθώς πήγαινε στο δρόμο του ο Ιησούς, είδε έναν άνθρωπο που είχε γεννηθεί τυφλός. Τον ρώτησαν, λοιπόν, οι μαθητές του: «Διδάσκαλε, ποιος αμάρτησε και γεννήθηκε αυτός τυφλός, ο ίδιος ή οι γονείς του;». Ο Ιησούς απάντησε: «Ούτε αυτός αμάρτησε ούτε οι γονείς του, αλλά γεννήθηκε τυφλός για να φανερωθεί η δύναμη των έργων του Θεού πάνω σ' αυτόν. Όσο διαρ­ κεί η μέρα, πρέπει να εκτελώ τα έργα εκείνου που μ' έστειλε. Έρχεται η νύχτα, οπότε κανένας δεν μπορεί να εργάζεται. Όσο είμαι σ' αυτόν τον κόσμο, είμαι το φως για τον κόσμο». Όταν τα είπε αυτά ο Ιησούς, έφτυσε κάτω, έφτιαξε πηλό από το φτύμα, άλειψε με τον πηλό τα μάτια του τυφλού, και του είπε: «Πήγαινε να νιφτείς στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ» - που σημαίνει «απεσταλμένος από τον Θεό».

Ξεκίνησε, λοιπόν, ο άνθρωπος, πήγε και νίφτηκε και, όταν γύρισε πίσω, έβλεπε. Τότε οι γείτο­ νες κι όσοι τον έβλεπαν προηγουμένως ότι ήταν τυφλός, έλεγαν: «Αυτός δεν είναι ο άνθρωπος που καθόταν εδώ και ζητιάνευε;». Μερικοί έλεγαν: «Αυτός είναι», ενώ άλλοι έλεγαν: «Είναι κάποιος που του μοιάζει». Ο ίδιος όμως έλεγε: «Εγώ είμαι». Τότε τον ρωτούσαν: «Πώς, λοι­ πόν, άνοιξαν τα μάτια σου;». Εκείνος απάντησε: «Ένας άνθρωπος που τον λένε Ιησού έκανε πηλό, μου άλειψε τα μάτια και μου είπε: "Πήγαινε στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ και νίψου" Πήγα λοιπόν εκεί, νίφτηκα και βρήκα το φως μου». Τον ρώτησαν, λοιπόν: «Πού είναι ο άν­ θρωπος εκείνος;». «Δεν ξέρω», τους απάντησε.

Τον έφεραν τότε στους Φαρισαίους, τον άνθρωπο που ήταν άλλοτε τυφλός. Η μέρα που έφτιαξε ο Ιησούς τον πηλό και του άνοιξε τα μάτια ήταν Σάββατο. Άρχισαν λοιπόν και οι Φα­ ρισαίοι να τον ρωτούν πάλι πώς απέκτησε το φως του. Αυτός τους απάντησε: «Έβαλε πάνω στα μάτια μου πηλό, νίφτηκα και βλέπω». Μερικοί από τους Φαρισαίους έλεγαν: «Αυτός ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι σταλμένος από τον Θεό, γιατί δεν τηρεί την αργία του Σαββά­ του». Άλλοι όμως έλεγαν: «Πώς μπορεί ένας αμαρτωλός άνθρωπος να κάνει τέτοια σημεία;». Και υπήρχε διχογνωμία ανάμεσά τους. Ρωτούν λοιπόν πάλι τον τυφλό: «Εσύ τι λες γι' αυτόν; Πώς εξηγείς ότι σου άνοιξε τα μάτια;». Κι εκείνος τους απάντησε: «Είναι προφήτης».

Ο Ιησούς θεραπεύει τον τυφλό (Duccio di Buoninsegna)
Οι Ιουδαίοι όμως δεν εννοούσαν να πιστέψουν πως αυτός ήταν τυφλός κι απέκτησε το φως του, ώσπου κάλεσαν τους γονείς του ανθρώπου και τους ρώτησαν: «Αυτός είναι ο γιος σας που λέτε ότι γεννήθηκε τυφλός; Πώς, λοιπόν, τώρα βλέπει;». Οι γονείς του τότε αποκρίθηκαν: «Ξέρουμε πως αυτός είναι ο γιος μας κι ότι γεννήθηκε τυφλός πώς όμως τώρα βλέπει, δεν το ξέρουμε, ή ποιος του άνοιξε τα μάτια, εμείς δεν το ξέρουμε. Ρωτήστε τον ίδιο ενήλικος είναι, αυτός μπορεί να μιλήσει για τον εαυτό του». Αυτά είπαν οι γονείς του, από φόβο προς τους Ιουδαίους. Γιατί, οι Ιουδαίοι άρχοντες είχαν κιόλας συμφωνήσει να αφορίζεται από τη συνα­ γωγή όποιος παραδεχτεί πως ο Ιησούς είναι ο Μεσσίας. Γι' αυτό είπαν οι γονείς του, «ενήλι­ κος είναι, ρωτήστε τον ίδιο». Κάλεσαν, λοιπόν, για δεύτερη φορά τον άνθρωπο που ήταν πριν τυφλός, και του είπαν: «Πες την αλήθεια ενώπιον του Θεού εμείς ξέρουμε ότι ο άνθρωπος αυτός είναι αμαρτωλός». Εκείνος τότε τους απάντησε: «Αν είναι αμαρτωλός, δεν το ξέρω ένα ξέρω: πως, ενώ ήμουν τυφλός, τώρα βλέπω». Τον ρώτησαν πάλι: «Τι σου έκανε; Πώς σου άνοιξε τα μάτια;». «Σας το είπα κιόλας», τους αποκρίθηκε, «αλλά δεν πειστήκατε γιατί θέλετε να το ξανακούσετε; Μήπως θέλετε κι εσείς να γίνετε μαθητές του;». Τον περιγέλασαν τότε και του είπαν: «Εσύ είσαι μαθητής εκείνου εμείς είμαστε μαθητές του Μωυσή εμείς ξέρουμε πως ο Θεός μίλησε στον Μωυσή, ενώ γι' αυτόν δεν ξέρουμε την προέλευσή του». Τότε απά­ ντησε ο άνθρωπος και τους είπε: «Εδώ είναι το παράξενο, πως εσείς δεν ξέρετε από πού είναι
ο άνθρωπος, κι όμως αυτός μου άνοιξε τα μάτια. Ξέρουμε πως ο Θεός τους αμαρτωλούς δεν τους ακούει, αλλά αν κάποιος τον σέβεται και κάνει το θέλημά του, αυτόν τον ακούει. Από τό­ τε που έγινε ο κόσμος δεν ακούστηκε ν' ανοίξει κανείς τα μάτια ενός γεννημένου τυφλού. Αν αυτός δεν ήταν από τον Θεό, δε θα μπορούσε να κάνει τίποτα». «Εσύ είσαι βουτηγμένος στην αμαρτία από τότε που γεννήθηκες», του αποκρίθηκαν, «και κάνεις το δάσκαλο σ' εμάς;». Και τον πέταξαν έξω.

Ο Ιησούς έμαθε ότι τον πέταξαν έξω και, όταν τον βρήκε, του είπε: «Εσύ πιστεύεις στον Υιό του Θεού;». Εκείνος αποκρίθηκε: «Και ποιος είναι αυτός, Κύριε, για να πιστέψω σ' αυτόν;». «Μα τον έχεις κιόλας δει», του είπε ο Ιησούς. «Αυτός που μιλάει τώρα μαζί σου, αυτός είναι». Τότε εκείνος είπε: «Πιστεύω, Κύριε», και τον προσκύνησε. Κι ο Ιησούς είπε: «Ήρθα για να φέ­ ρω σε κρίση τον κόσμο, έτσι ώστε αυτοί που δε βλέπουν να βρουν το φως τους, κι εκείνοι που βλέπουν ν' αποδειχτούν τυφλοί». Μερικοί Φαρισαίοι που ήταν εκεί μαζί του, άκουσαν τα λό­ για αυτά και του είπαν: «Μήπως είμαστε κι εμείς τυφλοί;». «Αν ήσασταν τυφλοί», τους απά­ ντησε ο Ιησούς, «δε θα ήσασταν ένοχοι τώρα όμως λέτε με βεβαιότητα ότι βλέπετε η ενοχή σας λοιπόν παραμένει».

Η θεραπεία του εκ γενετής τυφλού (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος)
Στη θαυματουργική αυτή ενέργεια (θεραπεία του εκ γενετής τυφλού), ο Ιησούς απορρί­ πτει την εσφαλμένη αντίληψη των Ιουδαίων της εποχής του ότι η αρρώστια είναι πάντα αποτέλεσμα αμαρτίας. Στον καινούριο κόσμο της Βασιλείας του Θεού προσκαλούνται όλοι οι άνθρωποι χωρίς εξαιρέσεις.
Φτιάχνοντας πηλό με τα χέρια του, θεραπεύει τον εκ γενετής τυφλό, φανερώνοντας ότι, ως Μεσσίας, αναδημιουργεί τον κόσμο, ανακαινίζοντας και το σώμα και την ψυχή των αν­ θρώπων.

Ο εκ γενετής τυφλός της βιβλικής αυτής διήγησης λαμβάνει το φως του. Τι σημαίνει αυτό; Πρώτον, αποκαθίσταται η όρασή του, δηλ. μπορεί και βλέπει τις ομορφιές του κόσμου. Δεύτερον, διαλύονται τα οποιαδήποτε «σκοτάδια» της ψυχής του, οι οποιεσδήποτε αμφι­ βολίες, καθώς λαμβάνει από τον Ιησού το δώρο να «βλέπει» την αλήθεια των πραγμάτων και τελικά να πιστεύει και να ομολογεί ότι ο Ιησούς είναι ο αναμενόμενος Μεσσίας.
Ο άνθρωπος καλείται να εισέλθει στον καινούριο κόσμο της Βασιλείας του Θεού και με το σώμα και με την ψυχή του, δηλ. ολόκληρος, όπως τον έπλασε ο Θεός. Εκεί θα βρει γιατρειά και για το σώμα και για την ψυχή του από τον χορηγό της ζωής, τον Τριαδικό Θεό.

iii. Ελευθερώνει τους ανθρώπους από την τυπική τήρηση του Νόμου με την εντολή της αγάπης: Η θεραπεία του ανθρώπου με παράλυτο χέρι (Μκ 3, 1­6)
Ο Ιησούς μπήκε πάλι στη συναγωγή. Εκεί ήταν ένας άνθρωπος με παράλυτο χέρι, κι όλοι πρό­ σεχαν να δουν αν θα τον θεραπεύσει την ημέρα του Σαββάτου, για να τον κατηγορήσουν. Λέει τότε στον άνθρωπο με το παράλυτο χέρι: «Σήκω κι έλα εδώ στη μέση». «Επιτρέπει ο νόμος», τους ρωτάει, «να κάνει το Σάββατο κανείς καλό ή να κάνει κακό; Να σώσει μια ζωή ή να την αφήσει να χαθεί;». Αυτοί σιωπούσαν. Κι αφού έριξε σ' όλους μια ματιά με οργή, λυπημένος πολύ για την πώρωση της καρδιάς τους, λέει στον άνθρωπο:

«Τέντωσε το χέρι σου». Εκείνος το τέντωσε, κι έγινε καλά το χέρι του σαν το άλλο. Βγήκαν έξω οι Φαρισαίοι κι αμέσως συσκέφθηκαν με τους Ηρωδιανούς και πήραν απόφαση να τον εξο­ ντώσουν.
Το ιερατείο των Ιουδαίων και ιδιαίτερα οι Φαρισαίοι, είχαν επιβάλει στον λαό της Γαλιλαί­ ας ορισμένες διατάξεις, σύμφωνα με τις οποίες γινόταν ένας διαχωρισμός ανάμεσα σε κα­ θαρά και ακάθαρτα πράγματα, καθαρές και ακάθαρτες πράξεις και γενικότερα, ο κόσμος διακρίνονταν σε περιοχές που θεωρούνταν άγιες, και περιοχές που κρίνονταν ως αμαρτω­ λές και βέβηλες. Με τον τρόπο αυτό, αποσκοπούσαν στο να απομακρυνθούν οι κάτοικοι της Γαλιλαίας από το ελληνιστικό (ειδωλολατρικό) πολιτισμικό περιβάλλον. Ορισμένες από τις διατάξεις αυτές είχαν να κάνουν με το φαγητό, ενώ άλλες απέκλειαν από τη λατρεία στο Ναό τη γυναίκα όταν αυτή θεωρείται ακάθαρτη, τις πόρνες, τους τελώνες, αλλά και όσους είχαν κάποιο σοβαρό πρόβλημα υγείας, όπως οι τυφλοί, οι χωλοί κ.ά. Μία από τις διατάξεις αυτές αφορούσε και την αργία του Σαββάτου.

Ο Χριστός όμως, θαυματουργεί σε ανθρώπους που θεωρούνται μιαροί και ακάθαρτοι. Θε­ ραπεύει τυφλούς, δαιμονισμένους, παραλύτους, άνδρες και γυναίκες δείχνει συμπόνια και αγάπη στους πάντες ανεξαιρέτως, ακόμα και το Σάββατο. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίον οι Φαρισαίοι αντιδρούν στις «δυνάμεις» Του.
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σσ. 162­163.
«Το Σάββατο ο Θεός ολοκλήρωσε τη διακόσμηση του Σύμπαντος που αναδύθηκε από το απειλητικό χάος και αναπαύθηκε. Την ίδια μέρα διέσχισε ο ισραηλίτης λαός την Ερυθρά θάλασσα και απέκτησε μετά από 400 χρόνια δουλείας πολιτική και θρησκευτική ελευθε­ ρία (Δτ. 5, 15). Στα μεταιχμαλωσιακά όμως χρόνια η εφαρμογή του Σαββάτου, όπως και οι άλλες λατρευτικές διατάξεις που όριζαν τι είναι καθαρό από το περιβάλλον και τι όχι, είχαν γίνει «σημεία», συστατικά στοιχεία της αυτοσυνειδησίας του Ιουδαϊσμού, ο οποίος έτσι προσπαθούσε να αυτοπεριχαρακωθεί μπροστά σε ένα περιβάλλον, το οποίο θεωρούσε ως μιαρό­ακάθαρτο, επικίνδυνο και απειλητικό για την ταυτότητά του. Έτσι οι Ιουδαίοι πε­ ρηφανεύονταν ότι ήταν οι μόνοι στον κόσμο που τηρούσαν την «ημέρα του ιερού Βασι­ λείου».

Απόσπασμα από το βιβλίο: Σωτήριος Δεσπότης, Ο Κώδικας των Ευαγγελίων. Εισαγωγή στα Συνοπτικά Ευαγγέλια και πρακτική μέθοδος ερμηνείας τους. Αθήνα: ΑΘΩΣ, 2009.

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα:
- ­ Ο Χριστός έκανε θαύματα ή σημεία;
- Στη συνέχεια, ανακοινώστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 2. Ένας από τους μαθητές υποδύεται τον εκ γενετής τυφλό και διηγείται στην ολομέλεια της τάξης το θαυματουργικό γεγονός.
- 3. Συζητήστε στην ολομέλεια της τάξης τα παρακάτω ερωτήματα:
- ­ Γιατί ο Χριστός θεραπεύει αρρώστους την ημέρα του Σαββάτου;
- ­ Τι θέλει να δείξει με την πράξη Του αυτή;

15. Ο Χριστός προσφέρει τη ζωή Του… για να ζήσει ο άνθρωπος!

i . Ο Χριστός πλένει τα πόδια των μαθητών του (Ιω 13, 1­15)
Ο Νιπτήρας (Giotto di Bondone, 14 ος αι.). Παρεκκλήσιο Σκροβένι, Πάδοβα.
«Τοῦ Δείπνου σου τοῦ μυστικοῦ σήμερον, Υἱὲ Θεοῦ, κοινωνόν με παράλαβε οὐ μὴ γὰρ τοῖς ἐχθροῖς σου τὸ μυστήριον εἴπω οὐ φίλημά σοι δώσω, καθάπερ ὁ Ἰούδας ἀλλ' ὡς ὁ λῃστὴς ὁμολογῶ σοι Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου».
Τροπάριο από την Ακολουθία της Θείας Μετάληψης
«Πριν από τη γιορτή του Πάσχα, ξέροντας ο Ιησούς πως ήρθε η καθορισμένη γι' αυτόν ώρα να φύγει από τούτον τον κόσμο και να πάει στον Πατέρα, έδειξε την αγάπη του ως το τέλος σ' αυτούς που μέσα σ' αυτόν τον κόσμο τού ανήκαν και τους αγαπούσε. […]. Σηκώνεται, λοιπόν, από το τραπέζι που δειπνούσαν, βγάζει το ιμάτιό του, παίρνει μια πετσέτα και τη ζώνεται έπειτα βάζει νερό στη λεκάνη κι αρχίζει να πλένει τα πόδια των μαθητών και να τα σκουπίζει με την πετσέτα που είχε ζωστεί. […] "Σας έδωσα το παράδειγμα, για να κάνετε κι εσείς όπως έκανα εγώ"».

Ο Ιερός Νιπτήρας
Ο Ιησούς προσκαλεί τους μαθητές Του να γιορτάσουν μαζί το πασχάλιο δείπνο. Εκεί ανα­ λαμβάνει το έργο ενός δούλου: πλένει τα πόδια των μαθητών Του. Ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, ο Δημιουργός του κόσμου, πράττει κάτι ταπεινωτικό. Άλλωστε, όλη η ζωή Του ήταν μέχρι τότε μόνο διακονία, μόνο ταπείνωση, μόνο αγάπη. Και δείχνει την αγάπη Του! Υπο­ γραμμίζει ότι η αγάπη αυτή είναι διακονία για χάρη του άλλου. Η αγάπη είναι πράξη! Πλέ­ νοντας τα πόδια των μαθητών Του, ακόμη και του Ιούδα, λίγες ώρες πριν οδηγηθεί στον μαρτυρικό σταυρικό θάνατο, ο Χριστός υπενθυμίζει στους μαθητές Του ποιο είναι το έρ­ γο Του, και τους παροτρύνει να Τον μιμηθούν και αυτοί , δηλ. να γίνουν ταπεινοί διάκο­ νοι για τους συνανθρώπους τους, αν θέλουν να είναι αληθινοί μαθητές Του .

ii. Ο «πασχάλιος» Μυστικός Δείπνος (Μκ 14, 22­25)
Tο τελευταίο δείπνο του Χριστού με τους μαθητές Του, στην παράδοση της Εκκλησίας επικρά­ τησε να ονομάζεται «Μυστικός Δείπνος». Ξέρετε για ποιον λόγο; Πάντως, όχι γιατί έγινε κά­ που «στα κρυφά», αλλά διότι ο Χριστός φανερώνει στους μαθητές Του ένα μεγάλο μυστήριο. Και ποιο είναι αυτό; Ας διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο και εκεί μάλλον θα λύσουμε την απορία μας:
«Κι ενώ έτρωγαν, πήρε ο Ιησούς το ψωμί, το ευλόγησε, το έκοψε κομμάτια και έδωσε τους μαθητές λέγοντας: "Λάβετε και φάγετε, αυτό είναι το σώμα μου". Ύστερα πήρε το ποτήρι, και αφού είπε ευχαριστήρια προσευχή, τους το έδωσε, και ήπιαν απ' αυτό όλοι. Και τους είπε: "Αυτό είναι το αίμα μου, που επισφραγίζει τη νέα διαθήκη και χύνεται για χάρη όλων. Σας βεβαιώνω πως δεν θα ξαναπιώ από τον καρπό του αμπε­ λιού ως την ημέρα εκείνη που θα το πίνω καινούριο στη βα­ σιλεία του Θεού"».

«Σώμα Χριστού μεταλάβετε»
Ο Χριστός παραδίδει στους μαθητές Του το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Η Ανάμνη­ ση για την οποίαν γίνεται λόγος εδώ, δεν είναι απλώς μία θύ­ μηση από το παρελθόν, αλλά εμπειρία στο παρόν. Με άλλα λόγια, ο Χριστός καλεί κάθε άνθρωπο να βιώσει στο τώρα αυτό που πρόσφερε εκείνος τότε. Και τι χαρίζει ο Χριστός; Προσφέρει στην ανθρωπότητα το Σώμα και το Αίμα Του, δη­ λαδή τον ίδιο Του τον εαυτό, και όχι απλώς μια διδασκαλία που θα καλυτερεύσει τη συμπεριφορά μας.
Ουσιαστικά, αυτό που δωρίζει ο Χριστός στους ανθρώπους είναι η ίδια Εκκλη­ σία. Η Εκκλησία είναι το Σώμα του Χριστού, ένας τρόπος ζωής, μια κοινωνία αγάπης που «τρέφεται» από το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Κάθε πιστός, όταν μεταλαμβάνει τη Θεία Κοινωνία, ενώνεται με τον Χριστό, αλλά και με τους άλλους πιστούς έτσι, αποκτά εμπειρία αυτού του τρόπου ζωής, αυτής της κοι­ νωνίας αγάπης, και γεύεται το τι είναι η Εκκλησία!

iii. Η προδοσία του Ιούδα και η άρνηση του Πέτρου. Μεταμέλεια ή μετάνοια; (Μκ 14,10­11) (Μκ, 14, 66­72)
Ένας από τους δώδεκα μαθητές, ο Ιούδας ο Ισκαριώτης, κάποια στιγμή εγκαταλείπει το πα­
σχάλιο δείπνο που παραθέτει ο Ιησούς στους μαθητές Του και πηγαίνει στους αρχιερείς των
Ιουδαίων, για να προδώσει τον διδάσκαλό Του. Γιατί άραγε το πράττει αυτό, αφού είδε και βίωσε από τον ίδιο τον Χριστό τόσα θαυμαστά γεγονότα; Μάλλον, πε­ ρίμενε έναν διαφορετικό Μεσσία, έναν επίγειο βασι­ λιά, που θα ελευθέρωνε τον σκλαβωμένο ιουδαϊκό λαό από τους Ρωμαίους κατακτητές. Μετά την πράξη της προδοσίας, επειδή έχει γευτεί τόσες ουράνιες ευλογίες, αντιμετωπίζει μέσα του ενοχές. Νιώθει ένα ασήκωτο βάρος! Δεν έχει την τόλμη να ζητήσει συγχώρηση από τον Θεό. Τον διακατέχει η απελπισία και η απόγνωση. Και βάζει μόνος του τέλος στη ζωή του.

Ο διαμερισμός των ιματίων του Χριστού, (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος), Τολέδο, Καθεδρικός Ναός
Η διαπραγμάτευση του Ιούδα με τους Αρχιερείς (Duccio di Buoninsegna)
Ανάμεσα στους δώδεκα μαθητές δεν ήταν μόνο ο Ιούδας, εκείνος που πρόδωσε τον Χριστό κάτι παρόμοιο έκανε και ο Πέτρος, και μάλιστα τρεις φορές τρεις φορές αρνείται τον Χριστό έξω στην αυλή του αρχιερέα Καϊάφα και «ομολογεί» ότι δεν Τον γνωρίζει! Δεν είναι και αυτό μια προδοσία; Ύστερα από την άρνησή του αυτή, αισθάνεται «διαλυμένος» ψυχικά. Κλαίει με σπαραχτικά δάκρυα. Ωστόσο, δεν αφήνει τις ενοχές και τη θλίψη να κυριαρχήσουν μέσα του. Αντιλαμβάνεται το λάθος του, ζητά συγχώρηση από το Θεό, μετανοεί! Και τελικά, αναδεικνύε­ ται πρωτοκορυφαίος Απόστολος του Χριστού!

Η άρνηση του Πέτρου (Caravaggiο, 1610). Νέα Υόρκη, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης
Και ο Ιούδας και ο Πέτρος θλίβονται και πενθούν για την προδοσία που διαπράττουν. Ωστόσο, μπορούμε να συμπεράνουμε, μελετώντας προσεχτικά τις δύο προδοσίες, ότι υπάρχουν δύο είδη πένθους και θλί­ ψης: μία που οδηγεί στην απόγνωση και την απελπι­ σία, και μία άλλη, που οδηγεί στην ελπίδα, στη σωτη­ ρία, στη χαρά και στην ειρήνη της ψυχής!
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σσ. 181­183.

Το φιλί του Ιούδα (Ιερά Μονή Βατοπ αιδίου)Η Σταύρωση
iv. Ο Ιησούς διαλέγεται με τον Πιλάτο περί της Αλήθειας (Ιω 18,36­38)
«Ο Ιησούς απάντησε: "Η δική μου βασιλεία δεν προ­ έρχεται απ' αυτόν τον κόσμο" […]. "Εγώ γι' αυτό γεν­ νήθηκα και γι' αυτό ήρθα στον κόσμο, για να φανερώ­ σω την αλήθεια όποιος αγαπάει την αλήθεια καταλα­ βαίνει τα λόγια μου". Του λέει ο Πιλάτος: "Και τι είναι αλήθεια;"»
Όταν ο Ιησούς οδηγείται στον Ρωμαίο ηγεμόνα, τον Πι­ λάτο, εκεί αναπτύσσεται ένας πολύ πρωτόγνωρος διά­ λογος. Ο Ιησούς εξηγεί στον Πιλάτο ότι όντως είναι βα­ σιλιάς, ωστόσο το βασίλειό του δεν έχει καμία σχέση με τα επίγεια βασίλεια. Το βασικό γνώρισμα της Βασιλείας του Θεού είναι η αλήθεια. Και ποια αλήθεια, τελικά;

Στο ερώτημα αυτό, μπορούμε να απαντήσουμε, εάν φέρουμε στον νου μας κάτι που είχε πει ο ίδιος ο Χριστός κατά τη διάρκεια του πασχάλιου δείπνου: «Εγώ είμαι η οδός, η αλήθεια και η ζωή» (Ιω 14,6 ). Η αλήθεια είναι ο ίδιος ο Χριστός. Και ο Χριστός αποκαλύπτει ποιο είναι το αληθινό νόημα της ανθρώπινης ζωής.
Επομένως, ο άνθρωπος γίνεται περισσότερο αληθινός, όσο πλησιάζει την Αλήθεια, που εί­ ναι ο Χριστός ολοκληρώνεται περισσότερο ως προσωπικότητα, όταν ανακαλύπτει το αλη­ θινό νόημα της ζωής του, το οποίο δεν βρίσκεται στα «θαύματα» της τεχνολογίας που προ­ σφέρει ο σύγχρονος κόσμος, αλλά στον Χριστό, ο οποίος προσφέρει απλόχερα τον καινού­ ριο κόσμο της Βασιλείας του Θεού!

v. Ο Σταυρός του Χριστού: Η δύναμη του Θεού!
Ο Απόστολος Παύλος, στην πρώτη Επιστολή του προς τους Χριστιανούς της Κορίνθου, ανα­ φέρεται στον σταυρό του Χριστού και λέει τα εξής:
«Το κήρυγμα για το σταυρικό θάνατο του Χριστού είναι μωρία γι' αυτούς που πάνε προς το χαμό τους για μας όμως που είμαστε στο δρόμο της σωτηρίας, είναι η δύναμη του Θεού» (Α' Κορ 1, 18).
Πόσο μεγάλη είναι η αλήθεια που κρύβουν τα λόγια αυτά! Ο σταυρός ήταν ένα ταπεινωτικό, εξευτελιστικό και απίστευτα βασανιστικό όργανο θανάτωσης, που χρησιμοποιούσαν οι Ρω­ μαίοι. Κι όμως! Γίνεται πηγή δύναμης, ελπίδας και ζωής! Γιατί; Διότι με τον σταυρικό θάνατο ο Χριστός ολοκληρώνει το έργο Του, που ήταν να αγκαλιάσει την ανθρωπότητα με άπειρη αγάπη, δίχως όρια, να την λυτρώσει από κάθε τι σατανικό και να την ανυψώσει στον Θεό Πα­ τέρα Του. Και με τον τρόπο αυτό, ο Σταυρός του Χριστού μετατρέπεται στο κατεξοχήν σύμ­ βολο της αγάπης και της νίκης ενάντια στις δαιμονικές δυνάμεις. Γι' αυτό και οι Χριστιανοί, κάνοντας το σημείο του Σταυρού, αντλούν δύναμη, ομολογώντας το σπουδαίο έργο που επιτέλεσε ο Χριστός για χάρη ολόκληρης της ανθρωπότητας. Ο Σταυρός είναι η δόξα και η ομορφιά της Εκκλησίας!

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα:
- ­ Τι έρχεται στον νου σας όταν ακούτε την λέξη «Αλήθεια»;
- 2. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα:
- ­ Γιατί το τελευταίο δείπνο του Χριστού με τους μαθητές Του ονομάζεται «Μυστικός Δείπνος»;
- Στη συνέχεια, ανακοινώστε στην τάξη τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 3. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας:
- ­ Ποιες είναι οι σκέψεις και τα συναισθήματά σας, καθώς ακούτε τη φράση: «Όταν ένας άνθρωπος σηκώνει τον σταυρό του…».
- Στη συνέχεια, ανακοινώστε στην τάξη τα συμπεράσματά σας και συζητήστε το ίδιο θέ­ μα στην ολομέλεια της τάξης.

Ε' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Ένας καινούριος κόσμος ξεπροβάλλει: Χριστός ανέστη!
Ο Σταυρός του Χριστού στην κορυφή του Άθωνα

Εισαγωγικά
H χριστιανική πίστη θεμελιώνεται σ' ένα σπουδαίο γεγονός: την Ανάσταση του Χριστού! Αυτή άλλαξε την ιστορία όλου του κόσμου. Στη Θεματική Ενότητα θα μελετήσουμε τα γεγονότα του θείου Πάθους και της Ανάστασης της Χριστού, ενώ παράλληλα θα εστιά­ σουμε το ενδιαφέρον μας σε ορισμένα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του καινούριου κό­ σμου που μας προσφέρει ο Χριστός με το απολυτρωτικό Του έργο.

16. Η ανάγκη να αλλάξει ο κόσμος

i. Η ελπίδα των ανθρώπων για μια ιδανική κοινωνία
«Η ιδέα της τέλειας και αρμονικής κατάστασης στη ζωή των ανθρώπων, έξω από τα πολιτικο­ κοινωνικά προβλήματα, είναι πρώτα απ' όλα πρόβλημα ηθικό και πνευματικό και ως τέτοιο έχει σχέση με το ανθρώπινο πρόσωπο. Χωρίς πνευματικές μεταλλαγές του ανθρώπου, η ανα­ μόρφωση των κοινωνιών παραμένει ουτοπική, γι' αυτό και απαιτείται μία νέα προσέγγιση της ανθρώπινης αξίας».
Ζορμπάς Κ., Η ανθρώπινη αξία στις κοινωνικές ουτοπίες

Το τραγικό αίτημα για μεταμόρφωση
«Είναι τραγική μορφή ο καρνάβαλος. Ζητεί να λυτρω­ θή από την υποκρισίαν υποκρινόμενος. Ζητεί να κατα­ λύση όλες τις ποικίλες προσωπίδες, που φορεί κάθε μέρα με μία νέα, την πιο απίθανη. Ζητεί να εκκενώση ό,τι υπάρχει απωθημένο μέσα στο υποσυνείδητό του και να ελευθερωθή, αλλά ελευθερία δεν υπάρχει, η τραγωδία του καρνάβαλου παραμένει άλυτη. Το βαθύ­ τατο αίτημά του είναι να μεταμορφωθή».
Μελίτων, Μητροπολίτης Χαλκηδόνος, Ομιλία στην Κυριακή της Τυροφάγου

ii. Η σιωπηλή επανάσταση της τέχνης

Ελύτης Οδυσσέας, Ρήμα το Σκοτεινόν
[…] Φίλε συ που ακούς, ακούς της ευωδιάς των κίτρων Tις μακρινές καμπάνες; Ξέρεις τις γωνιές του κήπου όπου Eναποθέτει τα νεογνά του δειλινός ο αέρας; Oνειρεύτηκες Ποτέ σου ένα καλοκαίρι απέραντο που να το τρέχεις Mη γνωρίζοντας πια Eρινύες; Όχι. Nα γιατί καταρκυθμεύω Που οι βαριές υποχωρούν αμπάρες τρίζοντας κι οι μεγάλες θύρες ανοίγονται Στο φως του Ήλιου του Kρυπτού μια στιγμούλα, η φύση μας η τρίτη να φανερωθεί Έχει συνέχεια. Δε θα την πω. Kανείς δεν παίρνει τα δωρεάν Στον κακόν αγέρα ή που χάνεσαι ή που επακολουθεί γαλήνη

Aυτά στη γλώσσα τη δική μου. Kι άλλοι άλλα σ' άλλες. Aλλ' H αλήθεια μόνον έναντι θανάτου δίδεται.
Ελύτης Οδ., Tα Ελεγεία της Oξώπετρας
Έναστρη νύχτα (van Gogh)
Ουρανέ, όχι δε θα πω το ναι Ουρανέ, φίλε μακρινέ πώς να δεχτώ άλλης αγκαλιάς τη στοργή πώς να δεχτώ, μάνα μου είναι η γη πώς ν' αρνηθώ της ζωής το φως το ξανθό αχ ουρανέ πόνε μακρινέ Γκάτσος Ν. ­ Χατζιδάκις Μ., Η μπαλάντα του Ούρι
Τη νύχτα αυτή τη λέτε εσείς Φωτιά Μα εγώ τη λέω δέντρο Οι μέρες που λαχατάρησα θα 'ρθουν Εγώ τη λέω δέντρο.
Σαββόπουλος Δ., Το δέντρο

Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, ΑΝ
[…] Αν να ονειρεύεσαι μπορείς δίχως το όνειρο να κάνεις δάσκαλό σου, Αν να στοχάζεσαι μπορείς δίχως να κάνεις το στοχασμό σκοπό σου, Αν το μπορείς το Θρίαμβο και την Καταστροφή να αντικρίσεις και σε αυτούς τους δυο αγύρτες όμοια να φερθείς, Αν να ακούς αντέχεις την αλήθεια που εσύ είχες ειπωμένη από πανούργους νοθευμένη ώστε παγίδα για τους άμυαλους να γίνει, ή να θεωρείς όλα αυτά οπού 'χεις τη ζωή σου αφιερώσει, τσακισμένα, και πάλι ν' αρχινάς να τα στυλώνεις με εργαλεία φαγωμένα, [ … ) Άντρας σωστός τότε θε να 'σαι, γιε μου!

Κίπλινγκ Ράντγιαρντ, ΑΝ

Θεολογική ματιά μέσα από την τέχνη
«Κάποτε, κάποιος φίλος […] μου είπε με αγανάχτηση πως θεολογία δεν γίνεται με τα τρα­ γούδια τον κοίταξα απορημένος, δεν απάντησα, πικράθηκα και έφυγα […]. Θα 'ταν αρχές του 1992, όταν ο καθηγητής Ματσούκας μού χάρισε ένα μικρό βιβλιαράκι του, με τίτλο Γλυκόπικρες ρίζες και υπότιτλο Μυθιστορηματική αυτοβιογραφία . […] Εκεί βρίσκεται και η απάντηση στο ερώτημα του φίλου μου. Η πραγματική, η σαρκωμένη θεολογία, πέρα από ηθικισμούς, αντικειμενοποιήσεις και οποιεσδήποτε φοβίες, κινείται στα όρια της δο­ ξολογικής αβεβαιότητας, της μετατροπής της καθημερινότητας σε αμεσότητα, της πραγ­ ματικής, ασκητικής κοινωνίας με τα πράγματα: "Φρόντιζα οι σκέψεις μου", σημειώνει ο Ματσούκας, "να βγαίνουν από τα ίδια τα πράγματα κι από τα βιώματά μου - και να μην είμαι ονειροπαρμένος. […] Πίστευα πως και οι στοχασμοί μπορούν -και μάλλον επιβάλλε­ ται- να υποβληθούν σε ένα είδος πειραματικής επαλήθευσης, δοκιμαζόμενοι στο πλούσιο υλικό της ζωής. Ηθική, πολιτική, τέχνη και γνώση κρίνονται απ' αυτό το υλικό"».

Σταμούλης Χρ., Τα τραγούδια στη θεολογία του Νίκου Ματσούκα
Αφίσα για την ταινία του Charlie Chaplin "The Great Dictator" (= «ο Mεγάλος Δικτάτωρ»)

iii. Ελπίδα για αλλαγή: Έγνοια και ανάγκη όλων των ανθρώπων
Πιστεύω κι' αγαπώντας Θεό κι' ανθρώπους ελπίζω με βεβαιότητα και αταλάντευτα, στην τελική νίκη του αγαθού παντού και στην άξια δικαίωση του κάθε φιλότιμου αγωνιστή ανθρώπου! π. Πυρουνάκης Γεώργιος, Δίπτυχο
Μες στην ερημιά του κόσμου ένα χέρι γράφει εντός μου: κάπου υπάρχει Θεός. Φίλοι σκύλοι μου μην κλαίτε μες στη συμφορά να λέτε: κάπου υπάρχει Θεός.
Γκάτσος Ν.­ Χατζιδάκις Μ., Ο χορός των σκύλων
«Πρέπει, λοιπόν, να μιλήσουμε, να πούμε αυτό που μας πνίγει, να μιλήσουμε για το φως. Το φως μπορεί να έλθει σε κάθε δύσκολη στιγμή της ζωής μας, σε κάθε πένθιμη στιγμή, σε κάθε ασθένεια και πόνο, στη μοναξιά και στη θλίψη, γιατί μπορείς να έχεις ελπίδα και με την ελπίδα να βγεις από το αδιέξοδο. Κι αυτό γιατί ο κάθε άνθρωπος, άνδρας ή γυναίκα, νέος ή γέρος έχει αναμμένη μία αόρατη δάδα η οποία είναι βαθιά μέσα στην καρδιά του. […] Τούτος ο ουρανός είναι επτά φορές γαλάζιος. Να μπορούσαμε να δούμε τι κρύβει μέ­ σα του… Ας γίνουμε ποιητές της δικής μας ζωής. Ας προσπαθήσουμε να βάζουμε κάθε ημέ­ ρα γαλάζιο στο βλέμμα μας, να χαμογελάμε με μια ανανεωμένη τρυφερότητα στις πράξεις μας».

Ζορμπάς Κ., Πόνος, Αγάπη, Ελπίδα

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Μελετήστε το κείμενο «Η ιδέα της τέλειας…». Άραγε ποια «πολιτικοκοινωνικά προ­ βλήματα» εννοεί ο συγγραφέας; Συγκεντρώστε στον πίνακα επιγραμματικά τις ιδέες σας. Συζητήστε σε ομάδες ποια από αυτά τα προβλήματα απαιτούν «πνευματικές με­ ταλλαγές» για να λυθούν.
- 2. Μπορούμε να ελπίζουμε σε μια «ιδανική κοινωνία»; Σκεφτείτε την απάντηση και το επιχείρημά σας. Εάν ορίσουμε στην αίθουσα μια νοητή γραμμή που αρχίζει από το «θετικό» και τελειώνει στο «αρνητικό», τοποθετηθείτε πάνω στη γραμμή ανάλογα με τη θέση σας. Συζητήστε τις διαφορετικές προσεγγίσεις.
- 3. Ο Μητροπολίτης Μελίτων υπαινίσσεται ότι ο άνθρωπος συχνά επιδιώκει να λύσει τα προβλήματά του με λάθος τρόπους. Έτσι, υποκρίνεται ότι τα λύνει. Εάν συμφωνείτε με αυτή τη θέση, σκεφτείτε ένα παράδειγμα που να τεκμηριώνει την άποψή σας και εκφράστε με μια δυναμική εικόνα.
- 4. Πώς καταλαβαίνετε τη φράση του Οδυσσέα Ελύτη «H αλήθεια μόνον έναντι θανάτου δίδεται»; Σκεφτείτε πρώτα ατομικά και έπειτα συζητήστε στην ομάδα σας.
- 5. Μελετήστε τον πίνακα του van Gogh και τα δύο τραγούδια που ακολουθούν. Ποια κοι­ νά σημεία αναγνωρίζετε; Σκεφτείτε ένα νέο τίτλο για τον πίνακα, που να είναι πιο κο­ ντά στη σκέψη σας.
- 6. Πριν την τελευταία γραμμή του ποιήματος «Αν», προσθέστε μια δική σας φράση, που να ταιριάζει με το υπόλοιπο ποίημα, η οποία να αρχίζει με τη λέξη «Αν…».
- 7. Δείτε τον μονόλογο από την ταινία του Charlie Chaplin «Ο μεγάλος Δικτάτωρ». Ποια είναι τα προβλήματα στα οποία αναφέρεται ο πρωταγωνιστής και ποιες οι λύσεις τους;
- 8. Με έμπνευση από το κείμενο «Πρέπει, λοιπόν, να μιλήσουμε…», σκεφτείτε στην ομά­ δα σας μια δύσκολη στιγμή της ζωής και εκφράστε την με μια δυναμική εικόνα. Τα παιδιά θεατές αποφασίστε πώς να τοποθετηθείτε μέσα στην εικόνα ώστε να συμβά­ λετε με κάποια λύση.

17. Μια νέα αρχή…από τον Τάφο τον κενό!

i. «Τετέλεσται!» Η ταφή του Ιησού από τους «κρυφούς μαθητές» (Ιω 19,38 ­ 42)
«Αφού έγιναν αυτά, ο Ιωσήφ από την πόλη Αριμαθαία παρακάλεσε τον Πιλάτο να του επιτρέ­ ψει να πάρει από το σταυρό το σώμα του Ιησού. Ο Ιωσήφ ήταν μαθητής του Ιησού, κρυφός όμως, γιατί φοβόταν τους Ιουδαίους. Ο Πιλάτος έδωσε την άδεια. […] Ήρθε επίσης και ο Νικό­ δημος, αυτός που την πρώτη φορά είχε πάει νύχτα να συναντήσει τον Ιησού […]
Η Αποκαθήλωση (Rogier van der Weyden)
Στο μέρος όπου σταυρώθηκε ο Ιησούς ήταν ένας κήπος, και μέσα στον κήπο ένα καινούριο μνήμα, όπου κανένας δεν είχε ακόμη ταφεί. Επειδή λοιπόν ήταν παραμονή της γιορτής των Ιουδαίων και το μνήμα ήταν κοντά, ενταφίασαν τον Ιησού εκεί.»

«Όταν ο Ιωσήφ μαζί με τον Νικόδημο κατέβασε από το ξύλο εσένα, που φοράς σαν ιμάτιο το φως, και σε είδε νεκρό, γυμνό και άταφο, αναλαβών θρήνο γεμάτο συμπάθεια και κλαίοντας έλεγε: […]Πώς να σε κηδεύσω, Θεέ μου; Ή πώς να σε τυλίξω σε σεντόνια; Με ποια τραγούδια θα ψάλλω κατά την εκφορά σου, ευσπλαχνικέ Κύριε; Δοξολογώ τα πάθη σου, απευθύνω ύμνους στην ταφή σου μαζί με την Ανάστασή σου, κραυγάζοντας: Κύριε, δόξα σοι.»
Απόσπασμα από το Δοξαστικό του Εσπερινού της Μ. Παρασκευής (Ερμηνευτική απόδοση στη Δημοτική: Ιερά Μητρόπολη Καισαριανής, Βύρωνος και Υμηττού)

Η συγκινητική τους πράξη αποκαλύπτει το «άλλο» πρό­ σωπο του ιουδαϊκού λαού: δεν είναι μόνον όσοι φώνα­ ζαν «ἆρον ἆρον, σταύρω­ σον αὐτόν» (Ιω 19,15) υπάρχουν και κάποιοι άλλοι μεταξύ των Ιουδαίων, οι οποίοι, με καθαρή και ειλι­ κρινή καρδιά, αποδέχονται το μήνυμα του Χριστού για τον ερχομό του καινούριου κόσμου της Βασιλείας του Θεού κι έχοντας μάτια που μπορούν να «δουν» αληθι­ νά, αναγνωρίζουν στο πρό­ σωπο του Ιησού τον αναμε­ νόμενο Μεσσία.
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σσ. 191­192.

Ο Χριστός, ως άνθρωπος, αφήνει την τελευ­ ταία Του πνοή πάνω στον σταυρό, λέγοντας «Τετέλεσται». Λίγο μετά, αναλαμβάνουν την ταφή Του ο Ιωσήφ από την Αριμαθαία και ο Νι­ κόδημος. Πρόκειται για λόγιους, σεβαστές προσωπικότητες, και μάλιστα από τα υψηλά κοινωνικά στρώματα της ιουδαϊκής κοινωνίας. Είναι όμως συγχρόνως και μαθητές του Χρι­ στού, οι οποίοι δεν παρουσιάζονταν μαζί Του κατά τη δημόσια δράση Του, διότι φοβούνταν τις αντιδράσεις των συμπατριωτών τους.
Η Αποκαθήλωση και η Ταφή του Κυρίου. Egbert­Codex (Reichenauer Schule, Γερμανία, 10 ος αι.)

Η Αποκαθήλωση (Ιερός Ναός Αγίας Μαρίνας, Καλοπαναγιώτης, Κύπρος, 14 ος αι.)

ii. «Η Μαρία από τα Μάγδαλα: Μαρτυρία της Ανάστασης στον κήπο - «μή μου ἅπτου» (Ιω 20, 11­18)
«Και αν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, τότε το κήρυγμά μας είναι χωρίς νόημα, το ίδιο και η πίστη σας. […] Η αλήθεια όμως είναι πως ο Χριστός έχει αναστηθεί, κά­ νοντας την αρχή για την ανάσταση όλων των νεκρών». (Α. Κορ 15, 14­21)
«μή μου ἅπτου» Αγιογραφείο του Ιερού Μετοχίου Ορμύλιας
«Πριν καλοξημερώσει η Μαριάμ με τις άλλες γυναίκες, που είχαν πάει και είχαν βρει τον λίθο μακριά από το Μνήμα κυλισμένο, άκουσαν από τον Άγγελο να τους λέει: Εκείνον, που προαιώνια είναι μέσα στο φως τι ψάχνετε να τον βρείτε ανάμεσα στους νεκρούς σαν να 'ταν κανείς άνθρωπος; Κοιτάξτε τα νεκρικά Του σάβανα τρέξτε κι ολόγυρα στον κόσμο να κηρύξετε, ότι αναστήθηκε ο Κύριος και με το θάνατό Του θανάτωσε οριστικά τον θάνατο γιατί Αυτός είναι ο Υιός του Θεού, που σώζει το γένος των ανθρώπων».

Η Υπακοή, Ήχος δ' Από τον Όρθρο της Αγίας και Μεγάλης Κυριακής του Πάσχα (Ερμηνευτική απόδοση στη Δημοτική: Ιερά Μητρόπολη Καισαριανής, Βύρωνος και Υμηττού)
«Η Μαρία όμως στεκόταν έξω κοντά στον τάφο κι έκλαιγε. Καθώς λοιπόν έκλαιγε, έσκυψε να δει μέσα στο μνήμα, και βλέπει δύο αγγέλους ντυμένους στα λευκά, να κάθονται εκεί που βρι­ σκόταν πριν το σώμα του Ιησού […] Της λένε τότε εκείνοι: "Γυναίκα, γιατί κλαις;". "Πήραν τον Κύριό μου", τους λέει αυτή, "και δεν ξέρω πού τον έβαλαν".
Ὁ Χριστός φανερούμενος ταῖς μυροφόροις

Και καθώς τα είπε αυτά, γύρισε προς τα πίσω και βλέπει τον Ιησού να στέκεται όρθιος […] Της λέει εκείνος: "Γυναίκα, γιατί κλαις; Ποιον ζητάς;". Εκείνη νόμισε πως ήταν ο κηπουρός και του λέει: "Κύριε, αν τον σήκωσες εσύ, πες μου πού τον έβαλες, κι εγώ θα τον πάρω από 'κει". Της λέει ο Ιησούς: "Μαρία!" […] "Μη μ' αγγίζεις", της λέει ο Ιησούς, "γιατί δεν ανέβηκα ακόμα στον Πατέρα"».
Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης αναφέρει ότι ο τόπος, όπου ο Χριστός προδόθηκε, σταυρώθηκε και ενταφιάστηκε, ήταν ένας κήπος. Μήπως αυτό μας θυμίζει κάτι από τις πρώτες ενότη­ τες του βιβλίου μας; Πού βρίσκονταν οι Πρωτόπλαστοι πριν το προπατορικό αμάρτημα; Στον κήπο της Εδέμ εκεί η Εύα συναντά το φίδι, και η συνομιλία της αυτή γίνεται η αφορ­ μή να φύγει απ' τον παράδεισο μαζί με τον Αδάμ και η ζωή τους να γεμίσει με πόνο και στενοχώρια.

Από την άλλη πλευρά, έχουμε μια «παρόμοια» ιστορία: μια γυναίκα, η Μαρία η Μαγδα­ ληνή, συναντά τον αναστημένο Κύριο σ' ένα κήπο και η συνομιλία μαζί Του γίνεται αιτία για ένα νέο ξεκίνημα, για να γεμίσει η ζωή όλων με χαρά, ειρήνη και ελπίδα: Χριστός ανέ­ στη! Ο Χριστός νικά τον θάνατο. Η ανθρώπινη φύση Του είναι πλέον διαφορετική. Για να μπορέσει η Μαρία η Μαγδαληνή να το κατανοήσει αυτό, ο Χριστός τής λέει: «Μη μ' αγγί­ ζεις». Ο Ιησούς μετά την Ανάσταση έχει ένα σώμα δοξασμένο!
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 193.

Η εμφάνιση του Ιησού στη Μαρία Μαγδαληνή μετά την Ανάσταση (Alexander Andreyevich Ivanov)

iii. «Από το μνήμα το κενό στους δρόμους του κόσμου»:
Το μήνυμα της Ανάστασης ως κέντρο της σωτηρίας (Μκ 16, 1­8)
«Όταν πέρασε το Σάββατο, η Μαρία η Μαγδαληνή και η Μαρία η μητέρα του Ιακώβου, και η Σαλώμη, αγόρασαν αρώματα, για να πάνε ν' αλείψουν το σώμα του Ιησού. Ήρθαν στο μνήμα πολύ πρωί την επομένη του Σαββάτου, μόλις ανέτειλε ο ήλιος.
Κι έλεγαν μεταξύ τους: "Ποιος θα μας κυλήσει την πέτρα από την είσοδο του μνήματος;" Γιατί ήταν πάρα πολύ μεγάλη. Μόλις όμως κοίταξαν προς τα 'κει, παρατήρησαν ότι η πέτρα είχε κυλήσει από τον τόπο της. Μόλις μπήκαν στο μνήμα, είδαν ένα νεαρό με λευ­ κή στολή να κάθεται στα δεξιά, και τρόμαξαν.

Αυτός όμως τους είπε: "Μην τρομάζετε. Ψάχνετε για τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον σταυρωμένο. Αναστήθηκε. Δεν είναι εδώ. Να και το μέρος όπου τον είχαν βάλει. Πηγαί­ νετε τώρα και πείτε στους μαθητές του και στον Πέτρο: "Πηγαίνει πριν από σας στην Γα­ λιλαία και σας περιμένει εκεί θα τον δείτε, όπως σας το είπε". Οι γυναίκες βγήκαν κι έφυγαν από το μνήμα γεμάτες τρόμο και δέος δεν είπαν όμως τίποτα σε κανέναν, γιατί ήταν φοβισμένες».
(Μκ 16, 1­8)
Η Ανάσταση του Χριστού (Μονή της Χώρας, Κωνσταντινούπολη, 14ος αι.)

«Ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς και όλος ο κόσμος γέμισε από αγαλλίαση. Κα­ τάργησε με τον ζωοποιό του θάνατο το θάνατο και όλοι όσοι βρίσκονταν στον Άδη ελευ­ θερώθηκαν απ' τα δεσμά του. Άνοιξε τον Παράδεισο και τον έκανε προσιτό σε όλους. Πό­ σο, αλήθεια, μεγάλο βάθος, που δεν μπορεί να κατανοηθεί! Πόσο μεγάλο ύψος, που δεν μπορεί να μετρηθεί! Πόσο φρικτό μυστήριο, που υπερβαίνει τη δύναμη του νου! Υμνούν οι άγγελοι, επειδή ευφραίνονται για τη σωτηρία μας. Χαίρονται οι προφήτες βλέποντας να εκπληρώνονται οι προφητείες τους. Όλη η κτίση εορτάζει μαζί μας γιατί ξημέρωσε γι' αυτήν ημέρα σωτήρια, έλαμψε πάλι ο ήλιος της δικαιοσύνης».

Θεόδωρος Στουδίτης
«Άξαφνα, ο θάνατος παύει να αποτελεί μια "φυσιολογική" κατάσταση, και φαντάζει σαν κάτι αλλότριο, αφύσικο, διεστραμμένο κι αποτρόπαιο. Αναγνωρίζεται ως εχθρός: "Έσχα­ τος εχθρός καταργείται ο θάνατος"».
Σμέμαν Αλ., Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος
«Ελάτε να πάρετε φως από το φως που δεν δύει ποτέ»

iv. Η εμφάνιση του Αναστάντος Χριστού στον δύσπιστο Θωμά και σε εφτά μαθητές (Ιω 20, 25 ­ 21,12)
«Έπειτα λέει στον Θωμά: "Φέρε εσύ το δάχτυλό σου εδώ και δες τα χέρια μου, και φέρε το χέρι σου και βάλ' το στην πλευρά μου. Και μην αμφιβάλλεις, αλλά πίστευε". Ο Θωμάς τού αποκρίθηκε: "Εσύ είσαι ο Κύριός μου και ο Θεός μου". […] Αργότερα ο Ιησούς εμφανίσθηκε πάλι στους μαθητές στην όχθη της λίμνης Τιβεριάδας. […] Τους λέει ο Ιησούς: "Φέρτε από τα ψάρια που πιάσατε τώρα". […] Τους λέει ο Ιησούς: "Ελάτε να φάτε". Και κανείς από τους μα­ θητές δεν τολμούσε να τον ρωτήσει, "εσύ ποιος είσαι;" γιατί ήξεραν πως είναι ο Κύριος».

Η δυσπιστία του Αποστόλου Θωμά (Caravaggio)
Η εμφάνιση του αναστημένου Ιησού στους μαθητές στη λίμνη της Τιβεριάδας
Ο αναστημένος Κύριος εμφανίζεται στους μαθητές Του. Και οι μαθητές τον αντικρί­ ζουν με τα ίδια τους τα μάτια, ολοζώντανο. Και τούτο είναι απαραίτητο, γιατί αυτοί κατόπιν θα πρέπει να διακηρύξουν ότι η Ανάσταση του Χριστού δεν είναι ένα ψέ­ μα, αλλά ένα αληθινό γεγονός! Δεν βλέ­ πουν κάποιο φάντασμα, ούτε και είναι μια ψευδαίσθηση η συνάντηση μαζί Του το σώ­ μα Του είναι ανθρώπινο σώμα, αληθινό εί­ ναι όμως ταυτόχρονα και κάτι διαφορετικό: σώμα αναστημένο και δοξασμένο, σώμα που δεν το φθείρει ο χρόνος, σώμα που δεν το δεσμεύει ο χώρος.

Ο Ιησούς προτρέπει τον δύσπιστο Θωμά να διαπιστώσει με τα ίδια του τα χέρια και να πειστεί ότι βρίσκεται μπροστά στον σταυ­ ρωμένο και αναστημένο Χριστό. Σε κάποια μεταγενέστερη εμφάνισή Του στους μαθη­
τές, στη λί­ μνη Τιβεριά­
δα, ο Ιησούς τούς καλεί να φάνε όλοι μαζί από τα ψάρια που έχουν πιάσει. Βέβαια, υπάρχει και μία άλλη πλευρά: τον ανα­ στημένο Ιησού δεν τον αντιλαμβάνονται όλοι ακόμα και οι ίδι­ οι οι μαθητές Του αρχικά δεν Τον αναγνωρίζουν, ενώ στη συνέ­ χεια αντιλαμβάνονται ποιος είναι.

Ο αναστημένος Χριστός αποκαλύπτεται στην ανθρωπότητα είναι ολοζώντανος! Όμως, μπορούν να τον «δουν» όσοι πι­ στεύουν σ' αυτόν, όσοι έχουν μάτια και καρδιά «ανοιχτή» στον Θεό.
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σσ. 194­196.
Χριστός ανέστη! Αληθώς ανέστη!
Χριστός ανέστη! Από τα χείλη μικρών παιδιών (φωτογραφική συλλογή Α.Σ.)

v. Η Ανάληψη του Χριστού (Λκ 24, 50­53)
Σαράντα ημέρες μετά την Ανάστασή Του, ο Χριστός ευλογεί τους μαθητές Του και ανεβαίνει στον ουρανό. Πρόκειται για το σπουδαίο γεγονός της Ανάληψης του Κυρίου. Θα διερωτηθού­ με όμως: γιατί είναι σπουδαίο; Βλέπουμε ότι ο Χριστός αποχωρίζεται τους μαθητές Του. Οι μαθητές όμως πώς αντιδρούν; Ας διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο και ας βγάλουμε ορισμέ­ να συμπεράσματα:
«Κατόπιν τους οδήγησε έξω από την πόλη ως τη Βηθανία, σήκωσε τα χέρια του και τους ευλόγησε. Καθώς τους ευλογούσε, άρχισε ν' απομακρύνεται απ' αυτούς και ν' ανεβαίνει στον ουρανό. Αυτοί τότε, αφού τον προσκύνησαν, γύρισαν στην Ιερουσαλήμ με μεγάλη χαρά, και έμεναν συνεχώς στο ναό υμνολογώντας και δοξολογώντας τον Θεό. Αμήν».

«Ήμουν εγώ που σε μετέφερα στην αγκαλιά μου»
Μια νύχτα, κάποιος άνδρας, είδε ένα όνειρο.
Ονειρεύτηκε, ότι περπατούσε με το Χριστό σε μία όμορφη παραλία.
Μπροστά του, ψηλά στον ουρανό
σαν σε οθόνη κινηματογράφου, έβλεπε σκηνές από τη ζωή του
ενώ κοιτάζοντας πίσω στην αμμουδιά,
έβλεπε το ζευγάρι από τα ίχνη
που άφηναν οι πατημασιές τους στην υγρή άμμο.
Ωστόσο σε κάποια σημεία της άμμου
υπήρχαν μόνο οι δικές του πατημασιές.
Παρατήρησε μάλιστα ότι αυτό συνέβαινε
όταν στην οθόνη του ουρανού προβάλλονταν
οι πιο δύσκολες στιγμές της ζωής του...

Αυτό τον παραξένεψε ιδιαίτερα,
καθώς δεν μπορούσε να καταλάβει πώς ο Χριστός τον εγκατέλειπε σε αυτές τις στιγμές της δοκιμασίας...
Ρώτησε τον Κύριο για αυτό λέγοντας…
Κύριε, υποσχέθηκες πως αν αφιέρωνα τη ζωή μου σ' Εσένα, ποτέ δεν θα με εγκατέλειπες.
Πού ήσουν όταν σε χρειαζόμουν περισσότερο, πάνω στο μονοπάτι της ζωής μου;
Και ο Κύριος απάντησε… Παιδί μου, ποτέ δε σε εγκατέλειψα. Όταν έβλεπες ένα ζεύγος πατημασιών στην άμμο, ήμουν εγώ που σε μετέφερα στην αγκαλιά μου...
Βήματα στην άμμο… μαζί με τον Χριστό

Το κείμενο με διαφορετικό τίτλο έχει αντληθεί από την παρακάτω πηγή: http://users.sch.gr/aiasgr/Ihsous\_Xristos/Istories\_tou\_Ihsou/Istories\_tou\_Ihsou\_Xristou\_01.htm
Η στιγμή του αποχωρισμού πάντοτε προκαλεί συναισθήματα θλίψης. Ωστόσο, οι μαθητές του Χριστού, την ημέρα της Ανάληψής Του, νιώθουν μεγάλη χαρά. Γιατί άραγε; Διότι ο Χριστός,
στ' αλήθεια, δεν φεύγει από κοντά τους! Άλλωστε, ο ίδιος δηλώνει κατη­ γορηματικά: «εγώ θα είμαι μαζί σας πάντα» (Μτ 28.20).
Ο Χριστός εγκαινιάζει και προσφέρει έναν καινούριο τρόπο της παρουσίας Του ανάμεσα σε όλους τους ανθρώ­ πους ανεβαίνει στον ουρανό, για να ενώσει τον ουρανό με τη γη. «Ανεβά­ ζει» στον ουρανό τον άνθρωπο και τη γη, έτσι ώστε να μην υπάρχει μεταξύ τους κανένα διαχωριστικό χάσμα και για να είναι ο Θεός πάντοτε μαζί μας! Με την Ανάληψη του Χριστού όλος ο κόσμος και όλη η ανθρωπότητα απο­ κτούν τη δυνατότητα να ζήσουν μαζί με τον Θεό και να γευτουν τη χάρη Του .

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Μελετήστε το κείμενο Μκ 16, 1­8 για την Ανάσταση. Σκεφτείτε τα συναισθήματα των μαθητών που είδαν το κενό μνημείο και τον άγγελο. Μπείτε στη θέση τους για μια στιγμή και κάντε μια σκέψη (σε πρώτο πρόσωπο), όπως ενδεχομένως θα σκεφτόντου­ σαν.
- 2. Μελετήστε την εικόνα της Ανάστασης. Προσπαθήστε να ανακαλύψετε μέσα σε αυτή όσα αναφέρει το κείμενο του Θεόδωρου Στουδίτη, που παρατίθεται ακριβώς μετά την εικόνα αυτή.
- 3. Με αφετηρία την εικόνα της αφής του αγίου φωτός και το κείμενο που ακολουθεί, συ­ ζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας και έπειτα στην ολομέλεια της τάξης το παρακάτω ερώτημα: ­ Για ποιους λόγους η Ανάσταση είναι αιτία χαράς για τους Χριστιανούς;
- 4. Ακούστε τον ύμνο «Αναστήτω ο Θεός» από το CD: Βασίλης Χατζηνικολάου, «Τα μπλουζ της ψυχής μου. Βυζαντινά ακούσματα στον 21ο αιώνα». Στη συνέχεια συντάξ­ τε μια λίστα με 10 λέξεις ή φράσεις, οι οποίες εκφράζουν τις σκέψεις και τα συναι­ σθήματά σας για τον ύμνο που ακούσατε. Κατόπιν, ακούστε για δεύτερη φορά τον ίδιο ύμνο. Έπειτα, συμπληρώστε και εμπλουτίστε τη λίστα που ήδη έχετε φτιάξει.

18. Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός: Η ελπίδα του κόσμου

i. Το τραπέζι της Ευχαριστίας: Ενσωμάτωση με τον Χριστό και απελευθέρωση από το κακό
«Όποιος είναι ευσεβής και φιλόθεος, ας απολαύσει την ωραία και λαμπρή αυτή εορτή. [...] Η τράπεζα είναι γεμάτη, απολαύστε την όλοι. Ο μόσχος είναι άφθονος και ανεξάντλητος. Δεν επιτρέπεται λοιπόν να φύγει κάποιος πεινασμένος. Όλοι απολαύστε το συμπόσιο που παρατίθεται για τους πιστούς. Όλοι απολαύστε τα θεία δώρα που προσφέρει η Θεία αγα­ θοσύνη. Κανένας πια να μη θρηνεί τη φτώχεια του, γιατί τώρα έγινε φανερή η Βασιλεία του Θεού, εκείνη που προσφέρεται σ' όλους εξίσου. Κανένας να μην κλαίει πια τα πταί­ σματά του, γιατί συγχώρεσή μας είναι ο Αναστημένος. Κανένας ας μη φοβάται πια το θά­ νατο, γιατί ο θάνατος του Σωτήρα μας μας ελευθέρωσε από το θάνατο και τη φθορά. Γιατί αν κι ο Σωτήρας μας κρατήθηκε από το θάνατο, τελικά τον εξαφάνισε. […] Αναστήθηκε ο Χριστός και χαίρονται οι Άγγελοι. Αναστήθηκε ο Χριστός και η ζωή παντού βασιλεύει. Ανα­ στήθηκε ο Χριστός και δεν θα μείνει πια κανένας νεκρός στο μνήμα. Γιατί με την Ανάστασή Του ο Χριστός έγινε η αρχή της αναστάσεως όλων όσων έχουν κοιμηθεί».

Ιωάννης Χρυσόστομος, Κατηχητικός Λόγος εις το Άγιον Πάσχα Α'

«Κοινωνοί του ερχόμενου κόσμου»
«Η λειτουργία της Εκκλησίας είναι πάντα μια αναφορά, μια μεταρσίωση, ένα ανέβασμα. Η Εκκλησία βρίσκει την ουρανική αυτοπλήρωσή της στον καινό αιώνα που ο Χριστός εγκαι­ νίασε με το θάνατο, την ανάσταση και την ανάληψη Του και που δόθηκε στην Εκκλησία την ημέρα της Πεντηκοστής, ως η ζωή της, ως το «τέλος» προς το οποίο βαδίζει. Στον κό­ σμο τούτο ο Χριστός είναι σταυρωμένος, το σώμα του κομματιασμένο, το αίμα του χυμένο καταγής. Και πρέπει να βγούμε από τον κόσμο τούτο, πρέπει με τον Χριστό να ανεβούμε στον ουρανό και να γίνουμε κοινωνοί του ερχόμενου κόσμου».

Σμέμαν Αλ., Για να ζήσει ο κόσμος

«Όλοι μαζί»
Η Θεία Ευχαριστία προσφέρεται για όλη την κτίση. Οι μετέχοντες σε αυτή συγκροτούν ένα σώμα με τον Χριστό, τη Θεοτόκο, τους αγίους και όλους τους πιστούς, ζωντανούς και κεκοιμημένους. Στη Θεία Ευχαριστία φα­ νερώνεται η Εκκλησία.

ii. «Λειτουργία μετά τη Θεία Λειτουργία»: Η συνεχής προσπάθεια για μεταμόρφωση ολόκληρης της ζωής σε μια ζωή ευχαριστίας
«Χωρεί λοιπόν ένα είδος παραιτήσεως και επιβάλλεται να πεις, το εγώ μου είν' ένας άλ­ λος. Άλλος ο Χριστός και η Αγία αυτού Εκκλησία, όπου συνεχίζει υπάρχων. Άλλος ο πλη­ σίον μας άνθρωπος που εν Χριστώ, μέσα στην Εκκλησία, παντρευόμαστε. Άλλος! Εκείνη γυναίκα και αυτός άνδρας. Και όμως τον αγαπώ ως εαυτόν μου. Άλλος υπήρξε ο ανάδοχός μου που μ' έντυσε τη στολή της πίστεως, όταν βαπτίστηκα εν Χριστώ μωρό παιδί και δεν καταλάβαινα. Τόσοι άλλοι είμαι εγώ. Η Εκκλησία είναι το σώμα μου».

Πεντζίκης Ν. Γ., Προς Εκκλησιασμόν
«Ο όρος "λειτουργία μετά τη Λειτουργία", που χρησιμοποιείται πολύ συχνά στις διαχρι­ στιανικές σχέσεις, είναι νέος. […] Αποτελεί συνειδητή εκλογή, για να υπογραμμιστεί η σχέ­ ση που υπάρχει μεταξύ της ευχαριστιακής κοινωνίας και του κόσμου, ή αλλιώς για να το­ νιστεί η δυναμική εμπλοκή της ευχαριστιακής κοινωνίας στον κόσμο».
Τσομπανίδης Στ., Λειτουργία μετά τη Λειτουργία
Ο Ανανεωτής (Μ. Βαρλάμης)
«"Εν ειρήνη προέλθωμεν", λέει ο ιερουργός αφήνοντας το θυσια­ στήριο, και αυτή είναι η τελευταία εντολή της λειτουργίας. Δεν πρέπει να απομείνουμε στο Όρος Θαβώρ, και ας ξέρουμε πώς είναι καλό για μας να βρισκόμαστε εκεί. Μας στέλνουνε πίσω. Τώρα όμως - "εί­ δομεν το φως το αληθινόν, ελάβο­ μεν πνεύμα επουράνιον". Και πρέ­ πει να "ξεκινήσουμε" και να αρχί­ σουμε την ατέρμονη αποστολή της Εκκλησίας, ως μάρτυρες αυτού του Φωτός, ως μάρτυρες αυτού του Πνεύματος».

π. Αλεξάνδρου Σμέμαν, Για να ζήσει ο κόσμος
«Στην πορεία της χριστιανικής ιστορίας υπάρχουν δύο διαφορετικές τάσεις για τη σχέση του χριστιανού με τον κόσμο. Η μία αναφέρεται σε εκείνη την ομάδα, η οποία ταυτίζει τον Χριστιανισμό με την επουράνια βασιλεία. Αυτή η αντίληψη δεν επιτρέπει να ασχολείται ο πιστός με τα γήινα, την πολιτική, την οικονομία, τα κοινωνικά προβλήματα. Είναι μια θέση πολλών χριστιανών, οι οποίοι αισθάνονται αδύνατοι να ασχοληθούν με καθετί το κοινό, δηλαδή το ανθρώπινο. Η δεύτερη ομάδα προσπαθεί να πράξει το ακριβώς αντίθετο. Με­ τατρέπει την Εκκλησία σε χώρο έντονου κοινωνικού προβληματισμού. […] Σε καμιά περί­ πτωση δεν μπορούμε να δεχθούμε την απομόνωση της Εκκλησίας και του χριστιανού από τα κοινωνικά προβλήματα και μάλιστα των σημερινών κοινωνικών προκλήσεων».

Ζορμπάς Κ., Η ανθρώπινη αξία στις κοινωνικές ουτοπίες

iii. Ο βιβλικός λόγος: Ελπίδα για όλο τον κόσμο
«Αλλά, όπως λέει η Γραφή, μάτι δεν τα είδε κι ούτε τ' άκουσε αυτί κι ούτε που τα 'βα­ λε ο λογισμός του ανθρώπου, όσα ετοίμασε ο Θεός για 'κείνους που τον αγαπούν».
(Α' Κορ 2, 9)
«Αυτά που τώρα υποφέρουμε, δεν ισοσταθμίζουν τη δόξα που μας επιφυλάσσει ο Θεός στο μέλλον. Γιατί όλη η κτίση προσμένει με λαχτάρα πότε θα φανερωθεί η δόξα των παιδιών του Θεού. Ξέρετε, βέβαια, πως η κτίση υποτάχθηκε κι αυτή στη φθορά, όχι γιατί το ήθελε, αλλά γιατί έτσι θέλησε αυτός που την υπέταξε. Έχει όμως πάντοτε την ελπίδα, κι αυτή ακόμα η κτίση, πως θ' απελευθερωθεί από την υποδούλωσή της στη φθορά και θα μετάσχει στην ελευθερία που θ' απολαμβάνουν τα δοξασμένα παι­ διά του Θεού».

(Ρωμ 8, 18­21)
- - Οι δικές μας καρδιές μπορούν να γίνουν ψωμί και νερό και φωλιές για περιστέρια; ρώ­ τησαν [τα παιδιά] μ' ένα στόμα.
- - Μπορούν! Πώς δεν μπορούν! Αρκεί να το θελήσετε! είπε ο αρχάγγελος και χαμογέλασε. Και πάλι έσταξαν μέλι και ζάχαρη κι αγγελολούλουδα τα χείλη του.
- - Θέλουμε! […] φώναξαν όλα μαζί τα παιδιά. Αλλά πώς;
- - Οι καρδιές σας θα βρούνε τον τρόπο, είπε πάλι ο αρχάγγελος.
Και τότε, ένας μαγικός αέρας φύσηξε. Πήρε τη λύπη απ' τις καρδιές μας. Τις γέμισε ελπίδα και χαρά. Κι απλώσαμε τα χέρια τα παιδιά. Κι απλώσανε τις φτερούγες τους οι άγγελοι και τ' αγγελάκια. Κι απλώσαν τα φτερά τους τα πουλιά. Κι αγκαλιαστήκαμε. Κι έτσι αγκαλια­ σμένοι, αρχίσαμε να χορεύουμε. Χορεύαμε και τραγουδούσαμε. Και λέγαμε ξανά και ξανά το τραγούδι της καρδιάς. Το τραγούδι της δικής μας καρδιάς! «Την καρδιά μου σπέρνω στο λιβάδι…».

Σορδαλά­Κακατσάκη Ε., Με λένε Ελπίδα

iv. «Καινοὺς οὐρανοὺς καὶ γῆν καινὴν προσδοκῶμεν»
«Εμείς όμως, σύμφωνα με την υπόσχεση του Θεού, προσμένουμε καινούριους ουρανούς και καινούρια γη, όπου θα βασιλεύει η δικαιοσύνη».
(Β' Πε 3, 13)
«Αν λοιπόν η Εκκλησία… είναι Σώμα Χριστού ή ο Χριστός παρατεινόμενος στους αιώνες, τούτο σημαίνει ότι ο Χριστός είναι παρών στην Ιστορία, έχει σάρκα. […] Η Αλήθεια και Ζωή, ο Χριστός, η Εκκλησία Του, πρέπει να ενδύονται κάθε στιγμή την πολιτιστική σάρκα του κόσμου, τα ουσιώδη του κάθε λαού. Η φλόγα της Πεντηκοστής, που καταργεί γλωσσικά, εθνικά και πολιτιστικά σύνορα, συνεχίζει να καίει. Κάθε στιγμή, κάθε λεπτό είναι μια Πε­ ντηκοστή. Είναι μια νέα παρουσία του Αγίου Πνεύματος, που δεν ανήκει αποκλειστικά και προνομιακά σ' ένα πολιτισμό, σ' ένα λαό και στους εκφραστές του. […] Το ότι το Ευαγγέλιο ενδύεται τη σάρκα του κόσμου σημαίνει ότι όχι μόνο δεν απορρίπτει κανένα πολιτισμό εκ προοιμίου, αλλά μπολιάζεται στον υπάρχοντα με σκοπό τη μεταμόρφωση, τη Χριστοποί­ ηση, την εκκλησιαστικοποίησή του. Γιατί ό,τι δεν προσλαμβάνεται, ό,τι δεν θεραπεύεται, δεν σώζεται. Ναι, υπάρχουν στοιχεία που δεν μπορούν να κρατηθούν, να αντέξουν το φως του Ευαγγελίου, γιατί περικλείουν θάνατο και εμείς μιλάμε για Ανάσταση, για Ζωή».

Αλέξανδρος, Μητροπολίτης Νιγηρίας, Ιεραποστολή και Πολιτισμός

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος ονομάζει τη Θεία Ευχαριστία «τραπέζι». Ας σκεφτούμε ότι για να γίνει οποιοδήποτε «τραπέζι» υπάρχουν ή χρειάζονται: Οικοδεσπότης, αιτία και σκοπός της πρόσκλησης, προσκεκλημένοι, παρέα, φαγητό, χαρά κ.λπ. Τηρουμένων των αναλογιών, σκεφτείτε τα ανάλογα στοιχεία για το «τραπέζι» της Θείας Ευχαρι­ στίας.
- 2. Πώς αντιλαμβάνεστε τις φράσεις του Νίκου­Γαβριήλ Πεντζίκη «τόσοι άλλοι είμαι εγώ» και «η Εκκλησία είναι το σώμα μου»;
- 3. Μετά τη Λειτουργία οι χριστιανοί είναι «μάρτυρες του Φωτός» (Σμέμαν). Με αφετη­ ρία όσα έχετε μάθει μέχρι τώρα, σημειώστε σε ένα πόστερ επιγραμματικές φράσεις που εκφράζουν τέτοιες «μαρτυρίες» ή προεκτάσεις αυτού του γεγονότος.
- 4. Χωριστείτε σε δύο ομάδες και προετοιμάστε αντίστοιχα επιχειρήματα υπέρ της μίας ή της άλλης τάσης που αναφέρει το κείμενο «Στην πορεία…». Συζητήστε μεταξύ σας, εκθέτοντας διαδοχικά τα επιχειρήματά σας.

ΣΤ' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

H Εκκλησία μεταμορφώνει τον κόσμο
Μεταμόρφωση του Χριστού (Alexander Andreyevich Ivanov)

Εισαγωγικά
Όπως είδαμε στην προηγούμενη Θεματική Ενότητα, η Εκκλησία μέσα στο Μυστήριο των Μυστηρίων, τη Θεία Ευχαριστία, βιώνει την Ανάσταση του Χριστού. Αυτή η αναστάσιμη εμπειρία δίνει ζωή και έμπνευση στα μέλη της Εκκλησίας, ώστε να διαμορφώσουν έναν άλλο τρόπο ζωής. Και η ζωή αυτή χαρίζεται απλόχερα… σ' όλον τον κόσμο! Για τι είδους ζωή μιλούμε; Αυτό θα είναι το κεντρικό θέμα που θα συζητήσουμε παρακάτω.

19. Δράση και αγώνας για τη μεταμόρφωση της ζωής και του κόσμου
- i. «Υπέρ της του κόσμου ζωής» ή αλλιώς «Για να ζήσει ο κόσμος»: Προσωπική ευθύνη και κοινή επιδίωξη

«Η επανάσταση των συνειδήσεων»
«Εποχές και καταστάσεις, που χαρακτηρίζονται σαν κρίση και αδιέξοδο πολιτισμού, δεν θεραπεύονται μόνο με οικονομικές και κοινωνικές επαναστάσεις πρόσκαιρες και εφήμε­ ρες, τυραννικές και αντιφατικές, αλλά υπερνικούνται με μεγάλες αναγεννητικές δημιουρ­ γίες που ξεκινούνε από τα βάθη του ανθρώπου, από τη Συνείδησή του, συλλογικοποιού­ νται σε ομαδική παγκόσμια συνείδηση και οδηγούν σε νέους καλύτερους ανασχηματι­ σμούς, πάνω στις σχέσεις του ανθρώπου με το συνάνθρωπό του, πάνω σε κοινωνικές δο­ μές ανωτέρου επιπέδου. Αυτό ονομάζομε ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ κι αυτοκηρύσσομε σήμερα στην εορτή της Πεντηκοστής, που 'ναι ημέρα πνευματικής ανακαίνισης και ανα­ δημιουργίας του ανθρώπου και του κόσμου. Αυτό ονομάζομε ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ και καλούμε άτομα και λαούς σε μια πνευματική αφύπνιση, σε μια διαρκή εγρήγορση και δραστική αντίσταση στις παντοειδείς αλλοτριώσεις του ανθρώπινου προσώπου που επι­ βάλλουν οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές δομές των καιρών μας. […] Μετρούμε την αγωνία του κόσμου και την ευθύνη μας για το μέλλον της ανθρωπότητας κι αποφασί­ ζομε να καταγγείλωμε τις παράλογες δαιμονικές δυνάμεις, που κυβερνούνε τη ζωή της, να αντιδράσωμε στον σφαλερό προσανατολισμό που ακολουθούμε και να χαράξωμε νέους ίσιους δρόμους στη ζωή του κόσμου. Μετρούμε την αγωνία του κόσμου και την ευθύνη μας για το μέλλον και αποφασίζομε την έκρηξη της ατομικής βόμβας στον ηθικό κόσμο: Κηρύσσομε την ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ […]».

Ειρηναίος Γαλανάκης, Μητροπολίτης Κισάμου, Η επανάσταση των συνειδήσεων
«Η αγάπη του Θεού είναι το θεμέλιο του κόσμου. Στον Χριστό εμείς θυμόμαστε. Γι­ νόμαστε και πάλι όντα ανοιχτά στην αγάπη και θυμόμαστε. Η Εκκλησία στο χωρισμό της από τον "κόσμο τούτον", στο ταξίδι της στον Ουρανό, θυμάται τον κόσμο, θυμάται όλους τους ανθρώπους, θυμάται σύνολη την πλάση και την προσκομίζει με αγάπη στον Θεό. Η Ευχαριστία είναι το μυστήριο της κοσμικής ανάμνησης: είναι αληθινά μια αποκατάσταση της αγάπης ως της ίδιας της ζωής του κόσμου».

π. Αλέξανδρος Σμέμαν, Για να ζήσει ο κόσμος
Ποιητής και Μούσα (Νίκος Εγγονόπουλος 1938)
Αλλά κάτεχε ότι μονάχα 'κείνος που παλεύει το σκοτάδι μέσα του θα 'χει μεθαύριο μερτικό δικό του στον ήλιο.
Οδυσσέας Ελύτης, Άξιον Εστί

* * *
Μα εγώ μ' ένα άγριο περήφανο χορό, σαν αετός πάνω απ' τις λύπες θα πετάξω. Σιγά μην κλάψω, σιγά μη φοβηθώ. Θα πάω να χτίσω μια φωλιά στον ουρανό, θα κατεβαίνω μόνο αν θέλω να γελάσω. Σιγά μην κλάψω, σιγά μη φοβηθώ.
Γιάννης Αγγελάκας, Σιγά μην κλάψω

ii. Η ζωή μέσα στην Εκκλησία αξιολογείται διαφορετικά: Οι Μακαρισμοί (Μτ 5, 3­12)
«Μακάριοι όσοι νιώθουν τον εαυτό τους φτωχό μπροστά στον Θεό,
γιατί δική τους είναι η βασιλεία του Θεού.
Μακάριοι όσοι θλίβονται για τις αμαρτίες τους και το κακό που κυριαρχεί στον κόσμο, γιατί αυτοί θα παρηγορηθούν από τον Θεό.
Μακάριοι όσοι φέρονται με πραότητα στους άλλους,
γιατί αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη της επαγγελίας.
Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για την επικράτηση του θελήματος του Θεού, γιατί ο Θεός θα ικανοποιήσει την επιθυμία τους.

Μακάριοι όσοι δείχνουν έλεος στους άλλους,
γιατί σ' αυτούς θα δείξει ο Θεός το έλεός του.
Μακάριοι όσοι έχουν καθαρή καρδιά,
γιατί αυτοί θα δουν το πρόσωπο του Θεού.
Μακάριοι όσοι φέρνουν την ειρήνη στους ανθρώπους,
γιατί αυτοί θα ονομαστούν παιδιά του Θεού.
Μακάριοι όσοι διώκονται για την επικράτηση του θελήματος του Θεού, γιατί σ' αυτούς ανήκει η βασιλεία του Θεού.
Μακάριοι είστε όταν σας χλευάσουν και σας καταδιώξουν και σας κακολογήσουν με κάθε ψεύτικη κατηγορία εξαιτίας μου.
Να αισθάνεστε χαρά και αγαλλίαση, γιατί θ' ανταμειφθείτε με το παραπάνω στους ουρανούς. Έτσι καταδίωξαν και τους προφήτες πριν από σας».

(Μτ 5, 3­12)
«Στρατευόμενη Εκκλησία, δηλ. μια Εκκλησία που στρατεύεται και αγωνίζεται. Μια Εκκλη­ σία που ξεκινά από το Σταυρό, περνά από τις Κατακόμβες, ζορίζεται, φυλακίζεται, ρίχνεται στα θηρία και τα γιουχαΐσματα των αμφιθεάτρων και τα Συναξάρια της, σε κάθε εποχή, εί­ ναι γεμάτα από Μάρτυρες και Ομολογητές. […] Στρατευόμενη Εκκλησία: Μια Εκκλησία που μάχεται μέσα στον Κόσμο και πληγώνεται μέσα στον Κόσμο και λερώνεται μέσα στον Κόσμο κι όμως φωτίζει τον Κόσμο και τον αγιάζει και τον παρηγορεί και μένει στον αιώνα ελπίδα και σωτηρία του Κόσμου».

Γαλανάκης Ειρηναίος, Μητροπολίτης Κισάμου, Στρατευόμενη Εκκλησία
Με τόσα φύλλα σού γνέφει ο ήλιος καλημέρα με τόσα φλάμπουρα λάμπει, λάμπει ο ουρανός και τούτοι μέσ' στα σίδερα και κείνοι μεσ' στο χώμα. Σώπα όπου να 'ναι θα σημάνουν οι καμπάνες. Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας.
Ρίτσος Γ. ­ Θεοδωράκης Μ., Θα σημάνουν οι καμπάνες
Ο Χριστός πάνω στο σταυρό (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος)
«Η ιστορία καλεί ήδη τον Χριστιανισμό στο τιμόνι του κόσμου. Τον καλεί στις δύο επανα­ στάσεις, της αδικίας και του μίσους, να δώσει τη δική του επανάσταση: Την επανάσταση της Αγάπης. Την επανάσταση που θα δώσει την κοινωνική δικαιοσύνη χωρίς να καταστρέ­ ψει τον άνθρωπο».

Ψαρουδάκης Ν., Η επανάσταση της αγάπης. Η χριστιανική λύση του κοινωνικού προβλήματος

iii. «Μη μεριμνάτε»: Καταναλωτισμός δίχως όρια ή σεβασμός απέναντι στη δημιουργία και τη ζωή; (Μτ 6, 25­34)
«Γι' αυτό, λοιπόν, σας λέω: Μη μεριμνάτε για τη ζωή σας, τι θα φάτε και τι θα πιείτε ούτε για το σώμα σας, τι θα ντυθείτε. Η ζωή δεν είναι σπουδαιότερη από την τροφή; Και το σώμα δεν είναι σπουδαιότερο από το ντύσιμο; Κοιτάξτε τα πουλιά που δε σπέρνουν ούτε θερίζουν ούτε συνάζουν αγαθά σε αποθήκες, κι όμως ο ουράνιος Πα­ τέρας σας τα τρέφει εσείς δεν αξίζετε πολύ περισσότερο απ' αυτά; Κι έπειτα, ποιος από σας μπορεί με το άγχος του να προσθέσει έναν πήχυ στο ανάστημά του; Και γιατί τόσο άγχος για το ντύσιμό σας; Ας σας διδάξουν τα αγριόκρινα πώς μεγαλώνουν δεν κοπιάζουν ούτε γνέθουν κι όμως σας βεβαιώνω πως ούτε ο Σολομών σ' όλη του τη μεγαλοπρέπεια δεν ντυνόταν όπως ένα από αυτά. Αν όμως ο Θεός ντύνει έτσι το αγριόχορτο, που σήμερα υπάρχει κι αύριο θα το ρίξουν στη φωτιά, δε θα φροντίσει πολύ περισσότερο για σας, ολιγόπιστοι; Μην έχετε, λοιπόν, άγχος και μην αρχίσετε
να λέτε: "τι θα φάμε;" ή "τι θα πιούμε;" ή "τι θα ντυθούμε;", γιατί για όλα αυτά αγω­ νιούν όσοι δεν εμπιστεύονται τον Θεό ο ουράνιος όμως Πατέρας σας ξέρει καλά ότι έχετε ανάγκη απ' όλα αυτά. Γι' αυτό πρώτα απ' όλα να επιζητείτε τη βασιλεία του Θε­ ού και την επικράτηση του θελήματός του, κι όλα αυτά θα ακολουθήσουν. Μην αγω­ νιάτε, λοιπόν, για το αύριο, γιατί η αυριανή μέρα θα έχει τις δικές της φροντίδες. Φτά­ νουν οι έγνοιες της κάθε μέρας».

(Μτ 6, 25­34)
Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος να 'ν' ήμερος να 'ναι άκακος λίγο φαΐ λίγο κρασί Χριστούγεννα κι Ανάσταση
Οδυσσέας Ελύτης, Ο Ηλιος ο Ηλιάτορας
iv. Αδιαφορία και σκληρότητα απέναντι στον συνάνθρωπο ή άπειρο έλεος και συγχώρεση; (Μτ 18, 21­22)
«Τότε πήγε ο Πέτρος και του είπε: "Κύριε, πόσες φορές θα σφάλει σ' εμένα ο αδερφός μου και θα τον συγχωρήσω; Ως εφτά φορές;". Του λέει ο Ιησούς: "Δε σου λέω ως εφτά, αλλά ως εβδομήντα φορές εφτά"».
(Μτ 18, 21­22)
«Η μεγαλύτερη αίρεση, η μητέρα των αιρέσεων, ο εγωκεντρισμός. Προσωπικός, ομαδι­ κός, φυλετικός, τοπικιστικός, εκκλησιαστικός κ.λπ., που δηλητηριάζει τις ανθρώπινες σχέσεις και κάθε μορφή αρμονικής και δημιουργικής συνύπαρξης. Και σε άλλες ευκαι­ ρίες και Συνέδρια για την παγκόσμια ειρήνη, έχουμε διατυπώσει την πεποίθηση ότι "το αντίθετο της ειρήνης δεν είναι ο πόλεμος αλλά ο εγωκεντρισμός ατόμων, κρατών, δια­ φόρων συνόλων". Και σε αυτή τη διχαστική νόσο το μόνο αντίδοτο παραμένει η ανιδιο­ τελής αγάπη, όπως την έχει καθορίσει και την έχει σαρκώσει ο Χριστός και όσοι πιστά Τον ακολουθούν. Γι' αυτό και η συμβολή της Εκκλησίας παραμένει διαχρονικά πολύτιμη και αναντικατάστατη».

Αναστάσιος Αρχιεπίσκοπος Tιράνων, Εναρκτήρια συνεδρίαση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου
«Για να γίνει κανείς χριστιανός, πρέπει να έχει ποιητική ψυχή, πρέπει να γίνει ποιητής. "Χοντρές" ψυχές κοντά Του ο Χριστός δεν θέλει. Ο χριστιανός, έστω και μόνο όταν αγαπά­ ει, είναι ποιητής, είναι μες στην ποίηση. Την αγάπη ποιητικές καρδιές την ενστερνίζονται, τη βάζουν μέσα στην καρδιά τους, την αγκαλιάζουν, τη νιώθουν βαθιά».
Πορφυρίου Καυσοκαλυβίτου, Βίος και Λόγοι
Συγχώρηση (Γεώργιος Κόρδης)

v. «Να υπάρχει σε όλους ισότητα»: Από την αδικία στον αγώνα για την επικράτηση της δικαιοσύνης και της ισότητας (Ησ 26, 9 και Β' Κορ 8, 13)
«Τη νύχτα η ψυχή μου σε ποθεί από τα βάθη μου σ' αποζητάω. Όταν οι κρίσεις σου εφαρμόζονται στη γη, μαθαίνει τη δικαιοσύνη η οικουμένη».
(Ησ 26, 9)
«Σκοπός βέβαια δεν είναι να στερηθείτε εσείς για να ανακουφίσετε τους άλλους, αλλά να υπάρχει σε όλους ισότητα».
(Β' Κορ 8, 13)
«Οι εκρήξεις φονταμενταλισμού που παρατηρούνται στους κόλπους διαφόρων θρησκειών αποτελούν έκφραση νοσηρής θρησκευτικότητος. Ο νηφάλιος διαθρησκειακός διάλογος συμβάλλει σημαντικά στην προώθηση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, της ειρήνης και της καταλλαγής. Το λάδι του θρησκευτικού βιώματος πρέπει να χρησιμοποιείται για να επου­ λώνει πληγές και όχι για να αναζωπυρώνει τη φωτιά των πολεμικών συρράξεων. Η Ορθό­ δοξος Εκκλησία καταδικάζει απεριφράστως την επέκταση της πολεμικής βίας, τους διωγ­ μούς, την εκδίωξη και δολοφονία μελών θρησκευτικών κοινοτήτων, τον εξαναγκασμό για την αλλαγή της θρησκευτικής πίστεως, την εμπορία προσφύγων, τις απαγωγές, τα βασα­ νιστήρια, τις ειδεχθείς εκτελέσεις. Καταγγέλλει την καταστροφή ναών, θρησκευτικών συμ­ βόλων και μνημείων πολιτισμού… Όλως ιδιαιτέρως απευθύνουμε έκκληση στους ισχυρούς
της γης για την επικράτηση της ειρήνης και της δικαιοσύνης στις χώρες προελεύσεως των προσφύγων. Προτρέπουμε τις πολιτικές αρχές, τούς πολίτες και τους Ορθοδόξους Χριστια­ νούς στις χώρες που καταφεύγουν οι εξουθενωμένοι πρόσφυγες, να συνεχίσουν να προ­ σφέρουν από το περίσσευμα και από το υστέρημα των δυνατοτήτων τους».

Μήνυμα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Κρήτη, 2016

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος για την κοινωνική αδικία
«Δε φρίττεις, άνθρωπε, δεν κοκκινίζεις από ντροπή, όταν χαρακτηρίζεις επιτιθέμενο αυτόν που παλεύει για το ψωμί του; Αυτός, αν και φέρεται επιθετικά, ωστόσο δικαιούται τη συ­ μπάθειά μας, γιατί τόσο πολύ πιέζεται από την πείνα, ώστε αναγκάζεται να φορέσει το προσωπείο της επιθετικότητας. [...] Και πρέπει να σου πω ακόμα πως αυτός που επιτίθεται στην πραγματικότητα είσαι συ, γιατί αν και έρχεσαι τακτικά στην Εκκλησία και ακούς τα κηρύγματά μου, στην αγορά εντούτοις προτιμάς και το χρυσάφι και τις επιθυμίες και τις ανθρώπινες φιλίες σου, παρά τις δικές μου προτροπές».

Ιωάννης Χρυσόστομος, Ερμηνεία στην προς Ρωμαίους Επιστολή
vi. «ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ»: Από την εχθρότητα και τη βία στην ειρήνη και την χωρίς όρια αγάπη (Α' Κορ 13 και Λκ 6, 27­40)

Ο Ὺμνος της Αγάπης
«Αν μπορώ να λαλώ όλες τις γλώσσες των ανθρώπων, ακόμα και των αγγέλων, αλ­ λά δεν έχω αγάπη για τους άλλους, οι λόγοι μου ακούγονται σαν ήχος χάλκινης καμπάνας ή σαν κυμβάλου αλαλαγμός. Κι αν έχω της προφητείας το χάρισμα κι όλα κατέχω τα μυστήρια κι όλη τη γνώση, κι αν έχω ακόμα όλη την πίστη, έτσι που να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, είμαι ένα τίποτα. Κι αν ακόμα μοιράσω στους φτωχούς όλα μου τα υπάρχοντα, κι αν παραδώσω στη φωτιά το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δε μ' ωφελεί. Εκείνος που αγαπάει έχει μακροθυμία, έχει και καλοσύνη εκείνος που αγαπάει δε ζηλοφθονεί εκείνος που αγαπάει δεν κομπάζει ούτε περηφανεύεται είναι ευπρεπής, δεν είναι εγωι­ στής ούτε ευερέθιστος ξεχνάει το κακό που του έχουν κάνει. Δε χαίρεται για το στραβό που γίνεται, αλλά μετέχει στη χαρά για το σωστό. Εκείνος που αγαπάει, όλα τα ανέχεται σε όλα εμπιστεύεται, για όλα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Ποτέ η αγάπη δε θα πάψει να υπάρχει».

(Α' Κορ 13, 1­8)
Ο σπλαχνικός πατέρας (λεπτομέρεια, Bartolomé Esteban Murillo, 1667­1670)

Αγάπη προς όλους
«Σ' εσάς όμως που μ' ακούτε λέω: Αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευεργετείτε όσους σας μισούν δίνετε ευχές σ' όσους σας δίνουν κατάρες, προσεύχεστε γι' αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται.
Σ' όποιον σε χαστουκίζει στο ένα μάγουλο, γύριζε και το άλλο κι αν κάποιος σου πάρει το πανωφόρι, μην τον εμποδίσεις να πάρει και το πουκάμισο. Σ' όποιον σου ζητάει κάτι δίνε το, κι αν κάποιος σου πάρει αυτό που σου ανήκει, μη ζητάς να σου το επιστρέψει. Όπως θέλετε να σας συμπεριφέρονται οι άνθρωποι, έτσι ακριβώς να συμπεριφέρεστε κι εσείς σ' αυτούς. Γιατί, αν αγαπάτε αυτούς που σας αγα­ πούν, ποια εύνοια περιμένετε από τον Θεό; Αφού και οι αμαρτωλοί αγαπούν αυ­ τούς που τους αγαπούν. Κι αν κάνετε καλό σ' αυτούς που σας κάνουν καλό, ποια εύνοια περιμένετε από τον Θεό; Και οι αμαρτωλοί το ίδιο κάνουν. Αν δανείζετε σ' όσους ελπίζετε να σας τα επιστρέψουν, ποια εύνοια περιμένετε από τον Θεό; Και οι αμαρτωλοί δανείζουν στους ομοίους τους για να τα πάρουν πίσω.

Αντίθετα, εσείς ν' αγαπάτε τους εχθρούς σας, να κάνετε το καλό και να δανείζετε, χωρίς να περιμένετε να πάρετε πίσω τίποτα. Έτσι, ο Θεός, που είναι καλός ακόμα και με τους αχάριστους και τους κακούς, θα σας ανταμείψει με το παραπάνω και θα σας κάνει παιδιά του. Να είστε λοιπόν σπλαχνικοί, όπως σπλαχνικός είναι κι ο Θεός Πατέρας σας».
(Λκ 6, 27­40)
«Τι είναι η αγάπη, αδερφοί μου; μας έλε­ γε κι ανοιγοκλειούσε τα χέρια του σα να 'θελε να μας αγκαλιάσει τι 'ναι η αγάπη, αδερφοί μου; δεν είναι μονάχα συμπόνια μήτε καλοσύνη στη συμπόνια είναι δυο, αυτός που πονάει κι αυτός που συμπονά­ ει στην καλοσύνη είναι δυο, αυτός που δίνει κι αυτός που δέχεται μα στην αγάπη είναι ένας, σμίγουν οι δυο και γίνουνται ένα, δεν ξεχωρίζουν το εγώ κι εσύ αφανί­ ζουνται αγαπώ θα πει χάνουμαι».

Καζαντζάκης Ν., Ο φτωχούλης του Θεού
Η Σταύρωση (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος)
vii. Να έχουμε μόνο αυτή τη σκέψη: να σωθούν οι πάντες»: Το χρέος της Ορθόδοξης Εκκλησίας για τη σωτηρία όλου του κόσμου (από τους λόγους του Αγίου Σιλουανού του Αθωνίτη)

«Κύριε, σκόρπισε τη χάρη Σου στη γη»
«Το Πνεύμα του Χριστού, που μου έδωσε ο Κύριος, θέλει να σω­ θούν όλοι, να γνωρίσουν όλοι τον Θεό. Ο Κύριος έδωσε στον ληστή τον παράδεισο έτσι θα δώσει τον παράδεισο και σε κάθε αμαρτωλό. [...] Κύριε, όλοι οι λαοί είναι έργο των χειρών Σου. Απομάκρυνέ τους από την έχθρα και το μίσος και δώσε τους με­ τάνοια, για να γνωρίσουν όλοι την αγάπη Σου. [...] Κύριε, σκόρ­ πισε τη χάρη Σου στη γη. Δώσε σ' όλους τους λαούς της γης να γευθούν την αγάπη Σου, να μάθουν πως Συ μας αγαπάς σαν μη­ τέρα κι ακόμη περισσότερο. Γιατί μπορεί κι η μητέρα να ξεχάσει το παιδί της, αλλά Συ ποτέ, γιατί αγαπάς απείρως το πλάσμα Σου και η αγάπη δεν μπορεί να λησμονήσει [...]».

Αρχιμανδρίτου Σωφρονίου Σαχάρωφ, Ο Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης
«Στην παγκοσμιότητα δεν αντιτίθεται ο τόπος αντιστρόφως, αποτελεί το ζωτικό έδαφός της. Η παγκοσμιότητα δεν σχετίζεται με την αδιαφορία, η οποία δεν αμφισβητεί το τοπικό, διότι απλούστατα δεν την ενδιαφέρει. Κριτήριο είναι κατά πόσον η «τοπικότητα» εκφράζει αυθεντικά την κοινή ανθρώπινη φύση. Ένας χριστιανός ασκητής μπορεί να είναι περισσό­ τερο παγκόσμιος από έναν ανέστιο ταξιδιώτη της εποχής μας, ο οποίος ταξιδεύει για να
δραπετεύσει από τις συγκεκριμένες συνθήκες της ζωής του και ο οποίος αισθάνεται πα­ ντού ξένος. Ο πρώτος, όταν είναι γεμάτος αγάπη για τον κόσμο, είναι πράγματι παγκό­ σμιος, βρίσκεται οργανικά τοποθετημένος μέσα στην παγκόσμια κοινωνία. Ανυψώνει σιω­ πηρά το κοινό ανθρώπινο φύραμα με την αδιάκοπη υπέρβαση του εγώ του, με την προ­ σευχή, με την υπαρξιακή μετοχή στην ενυπόστατη Αγάπη… Οι χριστιανοί, και μάλιστα οι Ορθόδοξοι, δεν αισθανόμαστε αμηχανία ούτε αιφνιδιαζόμαστε από τη διαδικασία της πα­ γκοσμιοποιήσεως. Η οικουμενικότητα υπήρξε ο αυτονόητος πνευματικός μας χώρος. Η διάσταση της παγκοσμιότητος αποτελεί βασικό συστατικό της Ορθοδοξίας».

Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Τιράνων, Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία
«Κανείς δεν πρέπει να θέλει να σωθεί μόνος του, χωρίς να σωθούν και οι άλλοι. Είναι λά­ θος να προσεύχεται κανείς για τον εαυτό του, για να σωθεί ο ίδιος. Τους άλλους πρέπει ν' αγαπάμε και να προσευχόμαστε να μη χαθεί κανείς να μπουν όλοι στην Εκκλησία. Αυτό έχει αξία».
Αρχιμανδρίτου Σωφρονίου Σαχάρωφ, Ο Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης
viii. «Πάσα η κτίσις συστενάζει και συνωδίνει άχρι του νυν»: Από τον εφιάλτη της οικολογικής καταστροφής στη διάσωση της ζωής (Ρωμ 8, 18­23)

«Αυτά που τώρα υποφέρουμε, δεν ισοσταθμίζουν τη δόξα που μας επιφυλάσσει ο Θεός στο μέλλον. Γιατί όλη η κτίση προσμένει με λαχτάρα πότε θα φανερωθεί η δόξα των παιδιών του Θεού. Ξέρετε, βέβαια, πως η κτίση υποτάχθηκε κι αυτή στη φθορά, όχι γιατί το ήθελε, αλλά γιατί έτσι θέλησε αυτός που την υπέταξε. Έχει όμως πάντοτε την ελπίδα, κι αυτή ακόμα η κτίση, πως θ' απελευθερωθεί από την υποδούλωσή της στη φθορά, και θα μετάσχει στην ελευθερία που θ' απολαμβά­ νουν τα δοξασμένα παιδιά του Θεού. Ξέρουμε καλά ότι ως τώρα όλη η κτίση στε­ νάζει και κραυγάζει από πόνο, σαν την ετοιμόγεννη γυναίκα. Κι όχι μόνο η κτίση. Το ίδιο κάνουμε κι εμείς: Έχουμε ως αρραβώνα του νέου κόσμου το Άγιο Πνεύμα, εσωτερικά όμως στενάζουμε κι εμείς, γιατί λαχταρούμε να γίνουμε για πάντα παι­ διά του Θεού και να γλιτώσει το σώμα μας από τη φθορά».

(Ρωμ 8, 18­23)
«Η σημερινή οικολογική κρίση είναι προφανές ότι οφείλεται σε πνευματικά και ηθικά αί­ τια. Οι ρίζες της συνδέονται με την πλεονεξία, την απληστία και τον εγωισμό, που οδηγούν στην αλόγιστη χρήση των φυσικών πόρων, την επιβάρυνση της ατμόσφαιρας με ζημιογό­ νους ρύπους και την κλιματική αλλαγή. Η χριστιανική αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί μετάνοια για τις καταχρήσεις, εγκράτεια και ασκητικό ήθος, που αποτελούν αντί­
Ένας ποιητής (Γεώργιος Κόρδης)
δοτο στην υπερκατανάλωση, συγχρόνως δε, καλλιέργεια στον άνθρωπο της συνειδήσεως ότι είναι "οικονόμος", και όχι κάτοχος της δη­ μιουργίας. Δεν παύει να τονίζει ότι και οι μελλοντικές γενεές έχουν δικαίωμα πάνω στα φυσικά αγαθά, που μας εμπιστεύθηκε ο Δημιουργός. Για αυτό το λόγο και η Ορθόδο­ ξος Εκκλησία συμμετέχει ενεργώς στις διά­ φορες διεθνείς οικολογικές προσπάθειες. Όρισε δε την 1η Σεπτεμβρίου ως ημέρα προ­ σευχής για την προστασία του φυσικού περι­ βάλλοντος».

Μήνυμα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Κρήτη, 2016
Πίνακας: Ο Κελεός (Αντώνιος Φίκος, 2012)

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Συζητήστε στην τάξη τα παρακάτω ερωτήματα: ­ Τι γοητεύει τον σύγχρονο άνθρωπο; ­ Τι είναι αυτό που επιθυμεί περισσότερο να κατακτήσει;
- 2. Αφού διαβάσετε το κείμενο «Η επανάσταση των συνειδήσεων», μελετήστε τον πίνακα του Εγγονόπουλου. Χωριστείτε σε ομάδες και δώστε, κάθε ομάδα ξεχωριστά, μια δική σας ερμηνεία στον πίνακα. Στη συνέχεια ανακοινώστε στην ολομέλεια της τάξης τα συμπεράσματα της συζήτησής σας, τεκμηριώνοντας με επιχειρήματα.
- 3. Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα κείμενα της ενότητας, κατά τη γνώμη σας, ποιος από τους Μακαρισμούς είναι αρκετά επαναστατικός και ανατρεπτικός για την εποχή μας;
- 4. Μόλις διαβάσετε το κείμενο Μτ 25­34 σημειώστε αυθόρμητα δέκα λέξεις που να εκ­ φράζουν τις εντυπώσεις σας. Στη συνέχεια μελετήστε προσεκτικά το κείμενο του Οδ. Ελύτη. Με ωριμότερη σκέψη, γράψτε ξανά δέκα λέξεις γύρω από το κείμενο. Υπάρχει διαφορά μεταξύ της αρχικής και της τελευταίας προσέγγισης;
- 5. Αναζητήστε στο λεξικό την ετυμολογία και σημασίες της λέξης «συγχώρηση». Συζητή­ στε στην ομάδα σας για ποιον λόγο ο «εγωκεντρισμός» που αναφέρει ο Αρχιεπίσκο­ πος Αναστάσιος είναι εμπόδιο για τη συγχώρηση.
- 6. Διαβάστε τον Ύμνο της Αγάπης. Στη συνέχεια προσπαθήστε να ολοκληρώσετε, ατομι­ κά και με λίγες λέξεις, τη φράση «Αγάπη είναι…» ή τη φράση «Αγάπη δεν είναι…». Συ­ νενώστε όλες τις φράσεις της τάξης. Απαγγείλετε τη δημιουργία σας στην τάξη.
- 7. Ξαναγράψτε και αναδομήστε το κείμενο του Αγίου Σιλουανού, βάζοντας δικές σας ιδέες, ξεκινώντας με τη φράση: «Κύριε, σκόρπισε τη χάρη Σου στη γη…».
- 8. Χωριστείτε σε ομάδες. Διαβάστε την περικοπή Ρωμ 8, 18­23. Στη συνέχεια, γράψτε σε μια κόλλα χαρτί όλες τις λέξεις και φράσεις (από το κείμενο που διαβάσατε), οι οποίες συνδέονται με την έννοια «κτίση». Κατόπιν, εξηγήστε στην ολομέλεια της τάξης τον τρόπο με τον οποίον συνδέονται με την έννοια «κτίση» όλες οι λέξεις και οι φράσεις που εντοπίσατε στο κείμενο.
- 9. Με έμπνευση από το κείμενο του Μηνύματος της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου σχε­ διάστε μια δράση με θέμα την προστασία του περιβάλλοντος. Αν θέλετε, επικεντρω­ θείτε στα ειδικότερα προβλήματα που αναφέρει το τραγούδι των Μ. Χατζηδάκι ­ Ν. Γκάτσου.

20. Η Βασιλεία του Θεού. Τι είναι τελικά;

i. Ζωή γεμάτη χαρά και δημιουργία
«Λοιπόν, αδελφοί μου, να χαίρεστε, να προοδεύετε, να συμπαραστέκεστε ο ένας στον άλλο να μην έχετε διαφωνίες, να έχετε ειρήνη, κι ο Θεός που χαρίζει την αγάπη και την ειρήνη θα είναι μαζί σας».
(Β' Κορ 13, 11)
«Η βασιλεία του Θεού δεν είναι φαγητό και ποτά, αλλά δικαιοσύνη, ειρήνη και χα­ ρά, που δίνει το Άγιο Πνεύμα».
(Ρωμ 14, 18)
Δώδεκα παιδιά στους δρόμους, δώδεκα παιδιά, πήραν τη βροχή στους ώμους, δώδεκα παιδιά, κράτησαν ψηλά τον ήλιο, κάνανε το κρύο φίλο, πήγαν πιο μακριά κι απ' τα πουλιά.

Βρήκαν στην κορφή, την παλιά πληγή, το χρυσό μαχαίρι του ληστή…
Δώδεκα παιδιά στους δρόμους, δώδεκα σπαθιά, πήραν το Χριστό στους ώμους δώδεκα παιδιά, χάραξαν στη γη τους νόμους, άνοιξαν στη νύχτα δρόμους κι έγινε η αγάπη πιο βαθιά.
Γράψαν μιαν ευχή, να μη ξεχαστεί, κάτω από το χώμα η γιορτή […]
Χριστοδούλου Δ., Λοΐζος Μ.
Αγωνιστές (Α. Τάσος, 1973­75)
Ανώνυμο (Γιώργος Σικελιώτης)
Ο άγιος Χριστοφόρος βαστάζει στους ώμους τον Χριστό
Ο Ευαγγελισμός (λεπτομέρεια, Η συμφωνία των αγγέλων), Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

ii. Ο Θεός προσκαλεί όλους τους ανθρώπους στη βασιλεία Tου (Λκ 14, 16­24)

Η παραβολή του μεγάλου δείπνου
«Κάποιος από 'κείνους που έτρωγαν μαζί με τον Ιησού, του είπε: "Μακάριος όποιος πάρει μέρος στο τραπέζι της βασιλείας του Θεού". Κι ο Ιησούς τού είπε: " Ένας άν­ θρωπος ετοίμασε μεγάλο δείπνο και κάλεσε πολλούς. Όταν ήρθε η ώρα του δεί­ πνου, έστειλε το δούλο του να πει στους καλεσμένους: Ελάτε, όλα είναι πια έτοιμα . Τότε άρχισαν, ο ένας μετά τον άλλο, να βρίσκουν δικαιολογίες: Ο πρώτος τού είπε: " Έχω αγοράσει ένα χωράφι και πρέπει να πάω να το δω σε παρακαλώ, θεώρησέ με δικαιολογημένο". Άλλος τού είπε: " Έχω αγοράσει πέντε ζευγάρια βόδια και πάω να τα δοκιμάσω σε παρακαλώ, δικαιολόγησέ με". Κι ένας άλλος τού είπε: "Είμαι νιό­ παντρος και γι' αυτό δεν μπορώ να έρθω". Γύρισε ο δούλος εκείνος και τα είπε αυτά στον κύριό του. Τότε ο οικοδεσπότης οργισμένος είπε στο δούλο του: "Πήγαινε γρή­ γορα στις πλατείες και στους δρόμους της πόλης και φέρε μέσα τους φτωχούς, τους ανάπηρους, τους κουτσούς και τους τυφλούς". Όταν γύρισε ο δούλος τού είπε: "Κύ­ ριε, αυτό που πρόσταξες έγινε και υπάρχει ακόμη χώρος". Είπε πάλι ο κύριος στο δούλο: "Πήγαινε έξω από την πόλη στους δρόμους και στα μονοπάτια κι ανάγκασέ τους να έρθουν, για να γεμίσει το σπίτι μου γιατί σας βεβαιώνω πως κανένας από 'κείνους που κάλεσα δε θα γευτεί το δείπνο μου"».

(Λκ 14, 16­24)

iii. «Η βασιλεία του Θεού εντός ημών εστίν» (Λκ, 17, 21)

Η Βασιλεία του Θεού είναι ήδη παρούσα, «ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντὸς ἡμῶν ἐστιν»
«Όταν ρωτήθηκε από τους Φαρι­ σαίους ο Ιησούς πότε έρχεται η βα­ σιλεία του Θεού, τούς απάντησε: "Η βασιλεία του Θεού δεν έρχεται µε τρόπο φανερό σε όλους. Δε θα πούνε να, εδώ είναι ή εκεί , γιατί η βασιλεία του Θεού είναι κιόλας ανάµεσά σας"».
(Λκ, 17, 21)
H ετοιμασία του Θρόνου (Μητρόπολη Μυστρά, 13ος αι.)

iv. Η Βασιλεία του Θεού όχι μόνο ως όραμα, αλλά και ως πρόγευση μέσα στην ιστορία
Για να προσεγγίσουµε καλύτερα το νόηµα της φράσης «Βασιλεία του Θεού», αξίζει τον κόπο να ρίξουµε µια µατιά στη βιβλική διήγηση, η οποία περιγράφει το γεγονός της Μεταµόρφω­ σης του Χριστού.
Το γεγονός της Μεταµόρφωσης του Χριστού έχει ιδιαίτερη σηµασία και σπουδαιότητα: προ­ σφέρει µία ξεκάθαρη απάντηση στο ερώτηµα «Κι εσείς ποιος λέτε ότι είµαι;» (Μκ 8, 29), το οποίο ο ίδιος λίγο πριν έθεσε στους µαθητές Του.

«Ύστερα από έξι μέρες, παίρνει ο Ιησούς ιδιαιτέρως μόνο τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, και τους ανεβάζει σ' ένα ψηλό βουνό. Εκεί μεταμορφώθηκε μπροστά τους, τα ρούχα του έγιναν αστραφτερά, κατάλευκα σαν το χιόνι […]. Εμφανίστηκε σ' αυτούς ο Ηλίας μαζί με τον Μωυσή, και συζητούσαν με τον Ιησού.
(Μκ 9, 2­4)
«Λέει τότε ο Πέτρος στον Ιησού: "Διδάσκαλε, είναι ωραία να μείνουμε εδώ! […]". Δεν ήξερε τι να πει, γιατί είχαν κυριευτεί από τρόμο. Ήρθε τότε ένα σύννεφο και τους σκέ­ πασε, και μια φωνή ακούστηκε μέσα από το σύννεφο: "Αυτός είναι ο αγαπημένος μου Υιός αυτόν ν' ακούτε". Και ξαφνικά, όταν έστρεψαν τριγύρω τα βλέμματά τους, δεν είδαν κανέναν, παρά τον Ιησού μόνον μαζί τους».

(Μκ 9, 2­8)
Ο Ιησούς οδηγεί τους μαθητές Του Πέτρο, Ιάκωβο και Ιωάννη σ' ένα βουνό. Εκεί μεταμορφώ­ νεται, δηλαδή αποκτά μία διαφορετική μορφή από εκείνην με την οποίαν όλοι γύρω Τον γνώ­ ριζαν. Το χρώμα των ρούχων Του αλλάζει, γίνεται αστραφτερό και λευκό σαν το χιόνι. Στη συ­ νέχεια εμφανίζεται ο προφήτης Ηλίας και ο Μωυσής, οι οποίοι και συνομιλούν μαζί Του. Χα­ ρακτηριστικό στοιχείο της Μεταμόρφωσης είναι η παρουσία του Φωτός του Τριαδικού Θεού, αυτού που η Εκκλησία μας ονομάζει Άκτιστο Φως.

Καθώς ακούγεται η φωνή του Θεού Πατέρα «Αυτός είναι ο αγαπημένος μου Υιός», φανε­ ρώνεται ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, ο αναμενόμε­ νος Μεσσίας.
Η Μεταμόρφωση (Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης, Όρος Σινά, 12ος αι.)
Η θέα του φωτός και της δόξας του μεταμορφωμένου Ιησού, όπως επίσης και το άκουσμα της φωνής του Πατέρα, είναι μία εμπειρία που γεύονται ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης. Στην εμπειρία αυτή αποτυπώνονται τέσσερα βασικά χαρακτηριστικά της Βασιλείας του Θεού.

- α. Στη Βασιλεία του Θεού κυριαρχεί το φως και η δόξα του Τριαδικού Θεού.
- β. Προϋπόθεση για να εισέλθει κάποιος σ' αυτήν, δεν είναι η εφαρμογή των διατάξεων του Μωσαϊκού Νόμου. Η Βασιλεία του Θεού είναι δωρεά και όχι αποτέλεσμα ανθρώπινων προ­ σπαθειών.
- γ. Δεν είναι μία εγκόσμια εξουσία, όπως αυτή των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, αλλά μία εμπει­ ρία ζωής και κοινωνίας με τον Θεό Πατέρα.
- δ. Δεν αποτελεί όνειρο για ένα απώτερο μέλλον η βίωσή της ξεκινά ήδη από αυτήν την επί­ γεια ζωή.
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 169.

Η Μεταμόρφωση (Raffaello Sanzio da Urbino) (Στο κάτω μέρος του πίνακα, δεξιά, διακρίνεται ο πατέρας του δαιμονισμένου νέου φορώντας πράσινο χιτώνα)
Μετά το συγκλονιστικό γεγονός της Μεταμόρφωσης, ο Ιησούς πραγματο­ ποιεί ένα ακόμη θαυμαστό γεγονός: θεραπεύει έναν δαιμονισμένο νέο, πραγματικά παραμορφωμένο λόγω του δαιμονικού πνεύματος που είχε μέσα του. Έτσι, φανερώνεται: πρώ­ τον, ότι ο Ιησούς είναι ο Μεσσίας, ο Υιός του Θεού, ο Δημιουργός και Κύ­ ριος του σύμπαντος δεύτερον, ότι η αποστολή Του είναι να ελευθερώσει τον άνθρωπο από την εξουσία και την κυριαρχία του διαβόλου, θεμελιώνο­ ντας τον καινούριο κόσμο της Βασι­ λείας του Θεού.

Στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, η θερα­ πεία του παραμορφωμένου νέου το­ ποθετείται ακριβώς μετά τη Μετα­ μόρφωση του Χριστού και πριν τη σταυρική Του θυσία. Γιατί άραγε; Η πορεία αυτή του Ιησού έχει ένα ιδιαί­ τερο νόημα: Ο μεταμορφωμένος Ιη­ σούς δεν παραμένει σε πελάγη ησυ­ χίας, όπως Του προτείνει ο Απόστο­ λος Πέτρος (Μκ 9,5). Απεναντίας, σπεύδει να συναντήσει τον κόσμο που αυτοκαστρέφεται από το βάρος της αμαρτίας και της απιστίας του.
Αυτήν ακριβώς την πορεία καλείται να ακολουθήσει και κάθε μαθητής του Ιησού, που θέλει να γευτεί τη Βασιλεία του Θεού. Άλλωστε, η αληθινή μεταμόρφωση του ανθρώπου δεν επι­ τυγχάνεται με την απομάκρυνση από τον κόσμο, αλλά μέσω της συνάντησης μαζί του. Μετα­ μόρφωση σημαίνει εν Χριστώ εξαγιασμός όλου του κόσμου!

Ο κρυμμένος θησαυρός
«Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει επίσης με θησαυρό κρυμμένο στο χωράφι, που τον βρήκε ένας άνθρωπος και τον έκρυψε, κι όλος χαρά πάει και πουλάει όλα όσα έχει κι αγοράζει εκείνο το χωράφι».

Το πανάκριβο μαργαριτάρι
«Η βασιλεία των ουρανών πάλι μοιάζει μ' έναν έμπορο, που ζητούσε να βρει όμορφα μαργαριτάρια. Κι όταν βρήκε ένα πανάκριβο μαργαριτάρι, πήγε και πούλησε όλα όσα είχε και το αγόρασε».
(Μτ 13, 45)
«Μιλώντας για Βασιλεία του Θεού εννοούμε την καινούρια ανθρωπότητα που άρχισε με τον ερχομό και το έργο του Χριστού. Αυτή προσφέρει έναν νέο τρόπο ζωής, όπου κυριαρ­ χούν: α) Η πίστη στον φιλάνθρωπο και αληθινό Θεό. β) Οι αλλιώτικες σχέσεις προς τον Θεό, τον συνάνθρωπο και τον κόσμο. Δηλαδή σχέσεις αγάπης, αδελφοσύνης, ελπίδας, ει­ ρήνης και δικαιοσύνης. Αυτή η νέα πραγματικότητα ζωής προχωρά αθόρυβα και ασταμά­ τητα. Το πλήρωμά της θα φανερωθεί στο τέλος του κόσμου, μετά τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού».

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Η παραβολή του δείπνου περιέχει πολλές συμβολικές εικόνες. Στην ομάδα σας συζη­ τήστε και σχολιάστε ένα στιγμιότυπο από την παραβολή. Στην ολομέλεια της τάξης αναζητήστε το κρυμμένο νόημα των εικόνων.
- 2. Διαβάστε τα βιβλικά κείμενα της διδακτικής αυτής ενότητας. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι αναφορές στον «θησαυρό» και το «μαργαριτάρι» έχουν συμβολικό νόημα, οργα­ νώστε ένα κατάλογο… υπενθυμίσεων, όπου σε δύο στήλες να σημειώσετε ιδέες από την πραγματική ζωή: «1η στήλη: Αξίζει να... "πουλήσω"», «2η στήλη: Αξίζει να… "αγο­ ράσω"». Στη συνέχεια συζητήστε στην ολομέλεια της τάξης για τον τρόπο με τον οποί­ ον οι δύο στήλες που συντάξατε, συνδέονται, ή όχι, με τα βιβλικά κείμενα της διδα­ κτικής αυτής ενότητας.

Ζ' ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Η Εκκλησία ως κιβωτός σ' ένα ταξίδι χωρίς τέλος
Η κιβωτός του Νώε στο όρος Αραράτ (Simon de Myle ­ Sotheby's Paris, 23 Juni 2011, Lot 30)

Εισαγωγικά
Από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου αυτού έγινε λόγος για τη συνάντηση Θεού και αν­ θρώπου. Μάλιστα, χαρακτηρίσαμε τη συνάντηση αυτή ως ένα ταξίδι, οι περιπέτειες του οποίου καταγράφονται στα κείμενα της Αγίας Γραφής. Στην τελευταία Θεματική Ενότη­ τα, θα δούμε ότι το ταξίδι αυτό… δεν τελειώνει ποτέ! Είναι μία κοινή πορεία Θεού και ανθρώπου μέσα στην Εκκλησία, μια πορεία προς τα Έσχατα. Τι σημαίνει αυτό; Θα το δούμε στις σελίδες που ακολουθούν.

21. Η συνάντηση Θεού και ανθρώπου συνεχίζεται… Η Αποκάλυψη του Ιωάννη

i. Η έννοια της Προφητείας και του Αποκαλυπτισμού: Παρηγοριά σε περιόδους ατομικής και συλλογικής κρίσης
Στην παρακάτω εικόνα βλέπουμε μία σκηνή από το τελευταίο βιβλίο της Αγίας Γραφής, που έχει τον τίτλο «Αποκάλυψις Ιωάννου» . Έχουμε ακούσει ξανά τη λέξη αυτή; Τι μπορεί να ση­ μαίνει; Το βιβλίο της Αποκάλυψης συγγράφεται τον 1 ο αιώνα μ.Χ., σε μια εποχή κατά την οποί­ αν ο αυτοκράτορας της Ρώμης προβάλλεται ως Κύριος και Θεός.
Εικονογράφηση του κεφαλαίου 1 της Αποκάλυψης Άθως, Μονή Καρακάλλου.

(Τοιχογραφία στον εξωνάρθηκα του καθολικού, 1767)
Στους πρώτους στίχους του βιβλίου αυτού, διαβάζουμε τα ακόλουθα:
«Μακάριος ο αναγνώστης κι όσοι ακούνε τα λόγια τούτης της προφητείας και τη­ ρούν όσα λέει αυτό το βιβλίο γιατί πλησιάζει ο καιρός».

(Απ 1,3).
Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος και ο Άγιος Πρόχορος στο σπήλαιο της Αποκάλυψης
Εικονογραφημένο χειρόγραφο της Αποκάλυψης του Ιωάννη. (Cloisters Apocalypse, 14 ος αι., Νέα Υόρκη)
Η Αποκάλυψη χαρακτηρίζεται ως προφητεία . Γιατί άραγε; Δι ­ ότι το κείμενο αυτό ήταν προ ­ ορισμένο να αναγνωσθεί στη Θεία Λατρεία των πρώτων Χρι­ στιανών. Και τι περιέχει το βι­ βλίο αυτό; Είναι γεμάτο από ορισμένα πρωτόγνωρα «ορά­ ματα», δηλαδή περιγραφές για πράγματα και καταστάσεις με εικόνες και παρομοιώσεις που δεν προέρχονται από την καθη­ μερινότητά μας. Αυτό σημαίνει ότι η γλώσσα του κειμένου της

Αποκάλυψης είναι συμβολική, δηλαδή έχει ένα νόη­ μα που είναι «κρυμμένο» πίσω από τις λέξεις. Στην Αποκάλυψη του Ιωάννη υπάρχουν κάποιες σπου­ δαίες αλήθειες για το παρόν αλλά και για το μέλ­ λον του ανθρώπου! Μας μεταφέρει ορισμένα ση­ μαντικά μηνύματα για το τέλος της ανθρώπινης ιστορίας και για την αρχή μιας καινούριας σελίδας στην ανθρωπότητα, η οποία θ' αρχίσει με τη Δευτέ­ ρα Παρουσία του Χριστού και την ανάσταση των νεκρών .
Ο Ιωάννης στην Πάτμο ατενίζει τα οράματα της Αποκάλυψης (Hans Memling, 15 ος αι.)

ii. Ο Ιωάννης εξόριστος στην Πάτμο σε μια εποχή… «διαδικτυακή»
Μονή Ξηροποτάμου Εξωνάρθηκας 1783 Έργο των ζωγράφων Κωνσταντίνου, Αθανασίου και Ναούμ από την Κορυτσά
«Αυτό το βιβλίο περιέχει την αποκάλυψη που έδωσε ο Θεός στον Ιησού Χριστό, για να φανερώσει στους δού­ λους Του αυτά που είναι καθορισμένα να γίνουν πολύ σύντομα. Ο Ιησούς έστειλε τον άγγελό Του και τα απο­ κάλυψε στο δούλο Του τον Ιωάννη, ο οποίος έδωσε μαρτυρία για το λόγο του Θεού και για τον Ιησού Χρι­ στό γράφει όσα είδε»

(Απ 1, 1)
Διαβάζοντας τον τίτλο του βιβλίου της Αποκάλυψης τι συμπεραίνουμε για τον συγγραφέα του;
Το όνομά του είναι «Ιωάννης». Η Αποκάλυψη που αυ­ τός συγγράφει, είναι ένα κείμενο το οποίο απευθύνε­ ται στους Χριστιανούς 7 Εκκλησιών της Μικράς Ασίας.
Οι τέσσερις καβαλάρηδες της Αποκάλυψης (Viktor Mikhaylovich Vasnetsov, 1887)
Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο
Βέβαια, τα μηνύματά του είναι πάντοτε επίκαιρα για τους χριστιανούς όλων των εποχών. Άρα «μιλάει» και σ' εμάς σήμερα.
Το σπήλαιο της Αποκάλυψης

Όταν ο Ιωάννης γράφει το βιβλίο της Αποκάλυψης, αυτοκράτορας της Ρώμης είναι ο Δομιτια­ νός επιθυμία του είναι να ενώσει τους κατοίκους της αυτοκρατορίας κάτω από τη «σκέπη» μιας κοινής θρησκείας: της λατρείας του αυτοκράτορα. Έτσι, λοιπόν, σε όλες τις πόλεις κατα­ σκευάζονται αγάλματά του, και δίδεται η εντολή σε όλους τους υπηκόους να λατρεύουν τον αυτοκράτορα ως θεό. Όποιος δεν υπακούει στη διαταγή αυτή, έχει κυρώσεις και ποινές. Ο Ιω­ άννης ζει στην Έφεσο, μια πόλη της Μ. Ασίας αρνείται να λατρεύσει τον Δομιτιανό ως θεό, και εξαιτίας αυτής της άρνησης εξορίζεται σ' ένα άγονο νησί των Δωδεκανήσων, στην Πάτμο .

iii. Ο Χριστός, ο αληθινός Μεσσίας της ανθρωπότητας: Το εσφαγμένο Αρνίο ανοίγει το Βιβλίο της Ιστορίας (Απ 1) (Απ 5)
Και ενώ κατά τον 1 ο αι. μ.Χ. προβάλλεται ο αυτοκράτορας ως θεός και ευεργέτης των ανθρώ­ πων, η Αποκάλυψη κάνει λόγο για τον αληθινό Θεό και προτείνει σε κάθε χριστιανό να Τον αγαπήσει με όλη την καρδιά του και να απομακρυνθεί από κάθε είδωλο και από κάθε ψεύτικο θεό. Πώς όμως εμφανίζεται ο αληθινός Θεός και Κύριος του κόσμου και της ιστορίας;
Ο Αμνός με το επτασφράγιστο βιβλίο (Bamberger Apokalypse, Insel Reichenau, Γερμανία, α' μισό 11 ου αι.)

Είναι κάποιος παντοδύναμος βασιλιάς με μυριάδες στρατιώτες γύρω του; Όχι! Είναι ένα άκακο Αρνί, που όμως έχει δόξα και δύναμη! Ας προβληματιστούμε λιγάκι στο σημείο αυτό: τι μπορεί να συμβολίζει αυτή η εικόνα; Γιατί ο αληθινός Θεός, ο Μεσσίας, παρουσιάζεται ως Αρνίο σε αντίθεση προς το Θηρίο; Μπορούμε να σκεφτούμε ποια είναι τα χαρακτηριστικά του;
Πηγή: Σωτήριος Δεσπότης / Νικόλαος Παύλου / Αθανάσιος Στογιαννίδης, Θέματα από την Αγία Γραφή. Α' Εκκλησιαστικού Γυμνασίου (υπό έκδοση), σελ. 217.

iv. «Καὶ εἶδον οὐρανὸν καινὸν καὶ γῆν καινήν […] ναί, ἔρχομαι ταχύ. ἀμήν, ναὶ ἔρχου, Κύριε 'Ιησοῦ»: Το αισιόδοξο μήνυμα της Αποκάλυψης (Απ 21­22)
Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου της Αποκάλυψης διαβάζουμε τα εξής λόγια: «"Εγώ είμαι το Άλφα και το Ωμέγα", λέει ο Θεός, ο Παντοκράτορας Κύριος, αυτός που αληθινά υπάρχει και υπήρχε και θα 'ρθεί». (Απ 1,8). Αυτό σημαίνει ότι ο Θεός δεν θα εμφανιστεί ξαφνικά στο τέλος της ανθρώπινης ιστορίας, αλλά είναι συνεχώς δίπλα μας, κοντά μας.
Η Αποκάλυψη του Ιωάννη (Φορητή εικόνα η οποία αποδίδεται στον ζωγράφο Μιχαήλ Πρέβελη, περίπου 1750)

Ίσως θεωρούμε ότι η Αποκάλυψη περιγράφει σκηνές πολύ τρομακτικές, που προκαλούν φό­ βο. Το βιβλίο αυτό όμως δεν γράφτηκε γι' αυτό τον σκοπό δεν θέλει να προκαλέσει φόβο, ού­ τε αγωνία, ούτε στενοχώρια.
Το μήνυμα του βιβλίου είναι μήνυμα αισιοδοξίας, χαράς και ελπίδας. Μας λέει με απλά λό­ για ότι μπορεί στη ζωή μας να συναντήσουμε δυσκολίες μπορεί στον κόσμο αυτόν να κυ­ βερνά τις περισσότερες φορές η αδικία. Ωστόσο, όλα αυτά έχουν «ημερομηνία λήξεως». Όλα κάποτε θα τελειώσουν, διότι καθώς θα έρθει για δεύτερη φορά ο Χριστός (Δευτέρα Παρουσία), τότε όλος ο κόσμος θα γίνει καινούριος και θα βασιλεύει μόνον η αγάπη και φι­ λανθρωπία του Τριαδικού Θεού! Τότε θα φανερωθεί πλήρως ο καινούριος κόσμος της Βα­ σιλείας Του.

v. H πραγματική συμμετοχή στη λατρεία, τη διακονία και τη μαρτυρία της Εκκλησίας ως Αποκάλυψη της Αποκάλυψης
Στη θεία Λειτουργία, και συγκεκριμένα στο «Πάτερ ἡμῶν», συναντούμε μία πολύ όμορφη φράση: «ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου» και λίγο μετά από την ανάγνωση της προσευχής αυτής, ακολουθεί η Θεία Μετάληψη, δηλαδή οι πιστοί κοινωνούν το Σώμα και το Αίμα του Χριστού.
Οι χριστιανοί ποθούν και προσδοκούν τη Βασιλεία του Θεού. Και τι σημαίνει αυτό; Δείχνει ότι οι χριστιανοί έχουν έναν μεγάλο πόθο: να ενωθούν τα ου­ ράνια με τα επίγεια η χάρη και η πα­ ρουσία του Θεού να απλωθεί σ' όλη τη γη και ο κόσμος ν' αλλάξει. Να γίνει καινούριος! Να γεμίσει από την παρου­ σία του Θεού! Η Εκκλησία εκφράζει την προσδοκία της: «ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου» , και ο Χριστός απαντά στην προσ­ δοκία αυτή προσφέροντας το Σώμα και το Αίμα Του.

Έναν τέτοιο παρόμοιο διάλογο διαβά­ ζουμε στο τέλος του βιβλίου της Αποκά­ λυψης: «Ναι, έρχομαι σύντομα», δια­ κηρύσσει ο Χριστός και η Εκκλησία απαντά «Αμήν ναι, έλα Κύριε Ιησού» .
Είναι ολοφάνερο ότι το βιβλίο της Απο­ κάλυψης χρησιμοποιούνταν στη Θεία Λειτουργία των πρώτων Χριστιανών. Και μετά από την ανάγνωση αυτού του διαλόγου, μάλλον ακολουθούσε η Θεία Κοινωνία.
Με τον τρόπο αυτό, οι πρώτοι Χριστια­ νοί προγεύονταν τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού και έτσι βίωναν με ζωντά­ νια όλες τις σπουδαίες αλήθειες της Αποκάλυψης, δηλαδή είχαν εμπειρία αυτού του «ταξιδιού» που, όπως είδα­ με στη 2 η ενότητα, ξεκίνησε με τη Δημι­ ουργία του κόσμου και θα συνεχιστεί μετά το τέλος της ιστορίας με την Δεύ­ τερη Έλευση του Χριστού στον κόσμο και την Ανάσταση των νεκρών!

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Συζητήστε στην τάξη το παρακάτω ερώτημα: Τι έρχεται στον νου σας, όταν ακούτε τη λέξη «Αποκάλυψη»;
- 2. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα:
- ­ Ποια ιστορικά στοιχεία γνωρίζετε για τον Ιωάννη, τον συγγραφέας της Αποκάλυψης; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην ολομέλεια της τάξης τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 3. Αναζητήστε φωτογραφίες που απεικονίζουν τα τεχνολογικά επιτεύγματα της παγκο­ σμιοποίησης. Κατόπιν, γράψτε για κάθε φωτογραφία μία λεζάντα ξεκινώντας με τις λέξεις «Ζούμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι σή­ μερα…»
- 4. Αναζητήστε έναν χάρτη της Μικράς Ασίας και πάνω σ' αυτόν σημειώστε τις Εκκλησίες της Αποκάλυψης.
- 5. Μεταφερθείτε στη θέση ενός χριστιανού της Μικράς Ασίας, ο οποίος ζει την εποχή του Ιωάννη, και διαβάζει την Αποκάλυψη. Περιγράψτε τις σκέψεις και τα συναισθή­ ματά του.
- 6. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας το παρακάτω ερώτημα:
- ­ Ποια επίδραση μπορεί να έχει στον σημερινό άνθρωπο η Αποκάλυψη του Ιωάννη; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην ολομέλεια της τάξης τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.

22. Η πορεία προς τα έσχατα μέσα από εικόνες και παραβολές

i. Ο κόσµος και η ιστορία οδεύει προς ένα τέλος (Έσχατα)
«Η ανθρωπότητα είναι καταδικασµένη και πρέπει να βρει ένα άλλο µέρος να ζει εκτός του πλανήτη Γη, αν θέλει να επιβιώσει µέσα στα επόµενα 1.000 χρόνια.
Όπως υποστηρίζει ο θεωρητικός φυσικός Στίβεν Χόκινγκ, η καλύτερη πιθανότητα για να επιβιώσουµε ως είδος είναι να φύγουµε από τον πλανήτη που µας φιλοξενεί και να δηµιουργήσουµε αποικίες σε άλλους.
Μιλώντας στο Oxford University Union, ο Χόκινγκ τόνισε πως η ανθρωπότητα δεν θα επιβιώσει πάνω από 1.000 χρόνια στη Γη, εξαιτίας των φυσικών καταστροφών, της κλιµατικής αλλαγής, των πυρηνικών και άλλων καταστροφικών παραγόντων».

ii. Η προσδοκία της Δευτέρας Παρουσίας
«Ο χαιρετισµός αυτός γράφεται από µένα τον Παύλο µε το ίδιο µου το χέρι. Όποιος δεν αγαπάει τον Κύριο Ιησού Χριστό ας είναι χωρισµένος από το σώµα της εκκλησίας. Μαράν αθά - ο Κύριος έρχεται!».
(Α' Κορ 16, 21­22)
«Αυτός που τα επιβεβαιώνει όλα αυτά λέει: "Ναι, έρχοµαι σύντοµα". "Αµήν ναι, έλα, Κύριε Ιησού"».
(Απ 22, 20)
«Καὶ πάλιν ἐρχόµενον µετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς».
Από το Σύμβολο της Πίστης

iii. Ανάσταση των νεκρών: «Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος». «Ποῦ σου ᾅδη τὸ κέντρον;»
«Γιατί ο ίδιος ο Χριστός πρέπει να βασιλεύει ωσότου ο Θεός υποτάξει σ' αυτόν όλους τους εχθρούς. Ο τελευταίος εχθρός που θα συντριφθεί είναι ο θάνατος».
(Α' Κορ 15, 25­26)
«Πού είναι λοιπόν θάνατε το δηλητηριώδες κεντρί σου; Πού είναι άδη η νίκη σου; Ανα­ στήθηκε ο Χριστός κι εσύ κατανικήθηκες! Αναστήθηκε ο Χριστός και οι δαίµονες έχουν κατακρηµνισθεί! Αναστήθηκε ο Χριστός και οι άγγελοι χαίρονται! Αναστήθηκε ο Χριστός και η ζωή κυριαρχεί! Αναστήθηκε ο Χριστός και κανείς νεκρός δεν θα παραµείνει πλέον στο µνήµα!».

Ιωάννης Χρυσόστοµος, Κατηχητικός Λόγος
Η Ανάστασις (Μονή Οσίου Λουκά, 11ος αι.)

Από τον Κανόνα του Μ. Σαββάτου
Βασιλεύει µεν ο άδης πάνω στο γένος των ανθρώπων όµως δεν βασιλεύει αιώνια διό­ τι, όταν εσύ, κραταιέ, τέθηκες στον τάφο, µε τη ζωαρχική παλάµη σου συνέτριψες τις κλειδαριές του θανάτου και κήρυξες λύτρωση αληθινή σ' αυτούς που από παλιά κοιµό­ ντουσαν εκεί, Σωτήρα, µε το να γίνεις ο πρώτος που αναστήθηκε εκ των νεκρών.

Ωδή στ'
Ας νιώσει αγαλλίαση η κτίση, ας ευφρανθούν όλοι οι άνθρωποι επί της γης διότι ο εχθρός άδης έχει ηττηθεί κατά κράτος και απογυµνωθεί από τη δύναµή του. Ας ετοιµά­ σουν οι ευσεβείς γυναίκες τα µύρα τους και ας έλθουν στον τάφο να µε προϋπαντή­ σουν. Τον Αδάµ και την Εύα, µαζί µε το καταγόµενο από αυτούς γένος, λυτρώνω και την τρίτη ηµέρα θ' αναστηθώ από τους νεκρούς.

Ωδή θ'

iv. Τελική κρίση: Η παραβολή της κρίσης (Μτ 25, 31­46). «Και είδα έναν άσπρο θρόνο» (Απ 20, 11­14)
«Όταν θα έρθει ο Υιός του Ανθρώπου µε όλη του τη µεγαλοπρέπεια και θα τον συνοδεύουν όλοι οι άγιοι άγγελοι, θα καθίσει στον βασι­ λικό θρόνο του. Τότε θα συναχθούν µπρο­ στά του όλα τα έθνη, και θα τους ξεχωρίσει όπως ξεχωρίζει ο βο­ σκός τα πρόβατα από τα κατσίκια».
(Μτ 25, 31­46)
Η Μέλλουσα Κρίση (Giotto, 1305) (λεπτοµέρεια)
«Κι είδα ένα λευκό θρόνο κι εκείνον που καθόταν σ' αυτόν. Η γη κι ο ουρανός έφυγαν από μπροστά του κι εξαφανίστηκαν. Και είδα τους νεκρούς, μεγάλους και μικρούς, να στέκονται μπροστά στο θρόνο. Ανοίχτηκαν βιβλία, κι ύστερα ανοίχτηκε ένα άλλο βιβλίο, το βιβλίο της ζωής. Και κρίθηκαν οι νεκροί ανάλογα με τα έργα τους, που ήταν γραμμένα στα βιβλία».

(Απ 20, 11­14)
- «Είδα αυτό το όνειρο. Ένας άνθρωπος παρουσιαζόταν στο κριτήριο του Κυρίου:
- - "Κοίταξε, Θεέ μου", του έλεγε "τήρησα τον νόμο σου", δεν έκανα τίποτε αισχρό, κακό ή αντίθρησκο. Κύριε, τα χέρια μου είναι καθαρά".
- - "Ασφαλώς, ασφαλώς", του απαντούσε ο καλός Θεός... "αλλά είναι άδεια"».
Φολλερώ Ρ., Γάλλος ανθρωπιστής και ιεραπόστολος

v. Ο Παράδεισος και η κόλαση: όχι θεϊκή αμοιβή ή τιμωρία, αλλά ατελείωτη ζωή μέσα στην αγκαλιά του Θεού ή απόλυτη άρνηση της μετοχής στη ζωή Του
Στην παραβολή του πλουσίου και του πτωχού Λαζάρου (Λκ 16, 19­31), ο Χριστός ονόμασε συμβολικά τη βασιλεία του Θεού «κόλπο Αβραάμ», δηλαδή αγκαλιά του Αβραάμ. Η φράση είναι συμβολική και σημαίνει: «κοντά στον Αβραάμ, κοντά στον Θεό».
Η πέμπτη σφραγίδα της Αποκάλυψης (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος)
«Διηγήθηκε ο αββάς Μακάριος ότι, περπατώντας κάποτε στην έρημο, βρήκε πεσμένο στο χώμα το κρανίο ενός νεκρού και, καθώς το σκούντησε με το φοινικένιο ραβδί του, άκουσε φωνή απ' αυτό. Το ρώτησε: - Ποιος είσαι συ;

- - Εγώ, αποκρίθηκε το κρανίο, ήμουν αρχιερέας των ειδώλων και των ειδωλολατρών που έμεναν σ' αυτόν τον τόπο. Κι εσύ είσαι ο πνευματοφόρος Μακάριος. Μάθε λοιπόν ότι οποιαδήποτε ώρα σπλαχνιστείς όσους βρίσκονται στην κόλαση και προσευχηθείς γι' αυτούς, παρηγορούνται λίγο.
- - Ποια είναι η παρηγοριά και ποια η κόλαση; ρώτησε ο γέροντας.
- - Όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, απάντησε το κρανίο, τόσο είναι το βάθος της φωτιάς πού βρίσκεται από κάτω μας σ' αυτή τη φωτιά είμαστε χωμένοι από τα πόδια μέχρι το κεφάλι μας. Και δεν μπορεί κανείς με το πρόσωπό του ν' αντικρίσει το πρόσωπο του άλλου, γιατί οι ράχες μας είναι κολλημένες μεταξύ τους. Όταν λοιπόν προσεύχεσαι για μας, βλέπει λιγάκι ο ένας το πρόσωπο του άλλου. Αυτή είναι η παρηγοριά.

Μόλις άκουσε αυτά ο γέροντας, αναστέναξε βαθιά και είπε: Αλίμονο στη μέρα που γεν­ νήθηκε ο άνθρωπος ο αμαρτωλός. Καλύτερα θα ήταν να μην είχε γεννηθεί, όπως είπε και για τον Ιούδα ο Κύριος (Μτ 26, 24) [...]».
Από το Γεροντικό
«Και τούτο οφείλουμε να ξέρουμε, ότι ο Θεός δεν τιμωρεί κανέναν στο μέλλον, αλλά ο καθένας κάνει τον εαυτό του δεκτικό στη μετοχή του Θεού. Όμως η μετοχή του Θεού εί­ ναι τρυφή, ενώ η αμεθεξία Του, κόλαση […]
Γιατί τι είναι κόλαση παρά η στέρηση εκείνου που σφοδρά επιθυμεί κανείς; Κατά την αναλογία λοιπόν του πόθου, όσοι ποθούν τον Θεό ευφραίνονται και όσοι ποθούν την αμαρτία κολάζονται. […]

Και στην αιωνιότητα ο Θεός παρέχει σ' όλους τα αγαθά, γιατί είναι πηγή των αγαθών αναβλύζοντας σ' όλους την αγαθότητα, ενώ ο καθένας, καταπώς έκανε δεκτικό τον εαυτό του, μετέχει στο αγαθό […]».
Ιω. Δαμασκηνού, Κατά Μανιχαίων
Η τελική κρίση (Μιχαήλ Άγγελος, 16ος αι.)
«Αν κάποιος σας πει "να εδώ είναι ο Μεσσίας" ή "να εκεί είναι", μην τον πιστέψετε. Γιατί θα εμφανιστούν μεσσίες και ψευδοπροφήτες, που θα κάνουν μεγάλα και φοβε­ ρά θαύματα, για να σας παραπλανήσουν. […] Γιατί ο Υιός του ανθρώπου θα έλθει τό­ σο φανερά, όπως η αστραπή που βγαίνει στην ανατολή και φαίνεται ως τη δύση».

(Μτ 24, 22 και 27)
Η ταφή του κόμητα Οργκάθ (λεπτομέρεια, Η ουράνια δόξα), Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Διαβάστε το βιβλικό κείμενο Απ 20, 11­14 και στην συνέχεια το κείμενο του Ρ. Φολλε­ ρώ. Σημειώστε τις ιδέες σας γύρω από το ερώτημα: Άραγε πώς θα μπορούσαν να γε­ μίσουν τα «άδεια χέρια» του Ρ. Φολλερώ; Στη συνέχεια, ακούστε το τραγούδι «Άδεια μου αγκαλιά» (Δ. Σαββόπουλος). Πείτε μια σκέψη που κάνατε μετά την ακρόαση του τραγουδιού.
- 2. Συζητήστε με τον/την διπλανό/ή σας τα παρακάτω ερωτήματα: ­ Ποιο είναι το κύριο χαρακτηριστικό της κόλασης σύμφωνα με τη διήγηση του Γεροντικού ; Και ποιο νομί­ ζετε ότι είναι το κύριο χαρακτηριστικό του παραδείσου; Στη συνέχεια ανακοινώστε στην ολομέλεια της τάξης τα συμπεράσματα της συζήτησής σας.
- 3 . Αναζητήστε ομοιότητες και διαφορές στις εικόνες του Μιχαήλ Αγγέλου και του Δομή­ νικου Θεοτοκόπουλου. Στην ομάδα σας, αποφασίστε νέους τίτλους γι' αυτές. Ανακοι­ νώστε τα αποτελέσματα της συζήτησής σας στην ολομέλεια της τάξης, τεκμηριώνο­ ντας την άποψή σας με επιχειρήματα.

23. Η ζωή μαζί με τον Χριστό: μια πορεία γεμάτη εκπλήξεις
i. «Αὐτῶν δὲ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ καὶ ἐπέγνωσαν αὐτόν»:
Στην πορεία προς Εμμαούς (Λκ 24, 13­35)
Δείπνο στους Εµµαούς (Caravaggio, 1606)
«Δύο από τους µαθητές του Ιησού πήγαιναν σ' ένα χωριό που απέχει εξήντα στάδια από την Ιερουσαλήµ και λέγεται Εµµαούς. Αυτοί µιλούσαν µεταξύ τους για όλα όσα είχαν συµβεί.
Καθώς µιλούσαν και συζητούσαν, τους πλησίασε ο ίδιος ο Ιησούς και βάδιζε µαζί τους. Τα µάτια τους όµως εµποδίζονταν, έτσι που να µην Τον αναγνωρίζουν. Ο Ιησούς τους ρώτησε: "Για ποιο ζήτηµα µιλάτε µεταξύ σας τόσο έντονα, έτσι που περπατάτε σκυθρωποί;" Ο ένας, που ονοµαζόταν Κλεόπας, του αποκρίθηκε: "Μονάχος ζεις εσύ στην Ιερουσαλήµ και δεν έµα­ θες τα όσα έγιναν εκεί αυτές τις µέρες;" "Ποια;", τους ρώτησε. "Αυτά", του λένε, "µε τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, που ήταν προφήτης δυνατός σε έργα και σε λόγια ενώπιον του Θεού και ολό­ κληρου του λαού. Πώς τον παρέδωσαν οι αρχιερείς και οι άρχοντές µας να καταδικαστεί σε θάνατο και τον σταύρωσαν. Εµείς ελπίζαµε ότι αυτός είναι εκείνος που έµελλε να ελευθερώ­ σει το λαό του Ισραήλ. Αντίθετα, είναι η τρίτη µέρα σήµερα από τότε που έγιναν αυτά και δεν έχει συµβεί τίποτα. Επιπλέον, µας αναστάτωσαν και µερικές γυναίκες από τον κύκλο µας. Πή­ γαν πρωί πρωί στον τάφο και δε βρήκαν το σώµα του. Ήρθαν λοιπόν και µας έλεγαν ότι είδαν οπτασία αγγέλων, οι οποίοι τους είπαν ότι αυτός ζει. Τότε µερικοί από τους δικούς µας πήγαν στο µνήµα και διαπίστωσαν τα ίδια που έλεγαν και οι γυναίκες, αυτόν όµως δεν τον είδαν". Τότε ο Ιησούς τούς είπε: "Ανόητοι, που η καρδιά σας αργεί να πιστέψει όλα όσα είπαν οι προ­

φήτες. Αυτά δεν έπρεπε να πάθει ο Μεσσίας και να δοξαστεί;". Και αρχίζοντας από τα βιβλία του Μωυσή και όλων των προφητών, τους εξήγησε όσα αναφέρονταν στις Γραφές για τον εαυτό Του.
Όταν πλησίασαν στο χωριό που πήγαιναν, αυτός προσποιήθηκε πως πηγαίνει πιο µακριά. Εκείνοι όµως τον πίεζαν και του έλεγαν: "Μείνε µαζί µας, γιατί πλησιάζει το βράδυ και η µέρα ήδη τελειώνει". Μπήκε λοιπόν στο χωριό για να µείνει µαζί τους. Την ώρα που κάθισε µαζί τους για φαγητό, πήρε το ψωµί, το ευλόγησε και, αφού το έκοψε σε κοµµάτια, τους έδωσε. Τότε ανοίχτηκαν τα µάτια τους και κατάλαβαν ποιος είναι. Εκείνος όµως έγινε άφαντος».

(Λκ 24, 13­35)

ii. Στο κοινό τραπέζι της Θείας Λειτουργίας
«Ο άνθρωπος, λοιπόν, βιώνει τα έσχατα, τη Βασιλεία του Θεού, στη Θεία Ευχαριστία… Εκεί, πλέον, βιώνοµε τη Βασιλεία του Θεού µέσα στη Θεία Λειτουργία σαν µια αποκά­ λυψη της µελλοντικής καταστάσεως των πραγµάτων… Γι' αυτό εµείς οι Ορθόδοξοι βιώ­ νουµε την Εκκλησία µε τρόπους που πολλές φορές σκανδαλίζουν τους ετεροδόξους. Έχει, παραδείγµατος χάριν, η Εκκλησία µας και η Θεία Ευχαριστία µια ιδιαίτερη λαµπρό­ τητα: πολύ φώς, λαµπρά άµφια, ωραία ψαλµωδία, ωραίες εικόνες, ωραία χρώµατα. Όλα αυτά αποβλέπουν σε έναν σκοπό: στο να απεικονίσουν την Βασιλεία του Θεού σε µας και να µας κάνουν να την προγευθούµε. [...] Βιώνοντας, λοιπόν, τη Θεία Ευχαριστία ως Χριστοκεντρική Σύναξη και ως εικόνα της Βασιλείας του Θεού, της συνάξεως δηλαδή όλων γύρω από το πρόσωπο του Χριστού, αποκτά ο Ορθόδοξος πιστός µια ιδιαίτερη εκτίµηση, ευλάβεια και σεβασµό προς τους λειτουργούς της Εκκλησίας, προς αυτούς που εικονίζουν τα έσχατα, και ιδιαιτέρως προς αυτούς που εικονίζουν το πρόσωπο του Χριστού, όπως είναι ο επίσκοπος, που είναι ο κατ' εξοχήν προεστώς της ευχαριστιακής συνάξεως… Και είναι κάτι που πρέπει να το διδάσκουµε στα παιδιά, και σε όλα τα µέλη της Εκκλησίας ως ουσιαστικό στοιχείο της πίστεώς µας».

Ιωάννης, Μητροπολίτης Περγάµου, Η βίωση του µυστηρίου της Εκκλησίας

iii. «Τότε πρόσωπο µε πρόσωπο θα δούµε τον Θεό»
«Μικρό παιδί όταν ήµουν, σαν µικρό παιδί µιλούσα, αισθανόµουν και σκεφτόµουν. Άντρας πια όταν έγινα, κατήργησα τους τρόπους του µικρού παιδιού. Αλήθεια, τώρα µε τα πράγµατα θαµπά, σαν µέσα από µεταλλικό καθρέφτη τότε όµως πρόσωπο µε πρό­ σωπο θα δούµε τον Θεό. Τώρα γνωρίζω µόνο ένα µέρος, τότε όµως θα γνωρίσω µε πλη­ ρότητα, όπως και ο Θεός µ' έχει γνωρίσει».
(Α' Κορ 13, 11­12)
Ουράνια Θεία Λειτουργία και Ο Μέγας Αρχιερεύς (τοιχογραφία και βιτρώ, Ναός Αγ. Τίτου Ηρακλείου Κρήτης).

Προτάσεις για εργασίες και δραστηριότητες στην τάξη
- 1. Διαβάστε το κείμενο για την πορεία προς Εμμαούς και μελετήστε τη σχετική εικόνα. Μέσα από ένα ρόλο της επιλογής σας (λ.χ. άλλος μαθητής του Χριστού, τυχαίος δια­ βάτης, Ρωμαίος στρατιώτης κ.ά.), φανταστείτε τον εαυτό σας ότι είστε παρόντες στο γεγονός. Προετοιμάστε μερικές φράσεις/προτάσεις με τις οποίες συμμετέχετε κι εσείς στη συζήτηση. Εκφράστε τις σκέψεις σας με ένα δρώμενο. Για τον σκοπό αυτό, εάν χρειάζεται, μπορείτε να ορίσετε αφηγητή, να αξιοποιήσετε το ποίημα του Έλιοτ, κα­ θώς επίσης δύο από εσάς να αναλάβουν τον ρόλο των δύο μαθητών.
- 2. Στα βιβλικά κείμενα, η βασιλεία του Θεού συχνά συμβολίζεται με ένα δείπνο ή ένα τραπέζι. Σύμφωνα με το κείμενο του Μητροπολίτη Περγάμου, η Θεία Ευχαριστία είναι «εικόνα της βασιλείας του Θεού». Επεξεργαστείτε στην ομάδα σας απαντήσεις για τα παρακάτω ερωτήματα: ­ Πώς συνδέονται αυτές οι δύο προσεγγίσεις; ­ Ποιες είναι οι προεκτάσεις αυτής της σχέσης στη ζωή των πιστών;

Α' Θεματική Ενότητα
Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας: Η Βίβλος του Γουτεμβέργιου
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=9914015

1 η Διδακτική Ενότητα
- -Αννα Φρανκ. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=64781454
- -Συλλαβίζοντας… το αλφαβητάρι της Εκκλησίας. Καλό ξεκίνημα! https://1.bp.blogspot.com/­ 4KewYTF4d08/XXgExiTlWdI/AAAAAAAD1U4/sGFx6rQUpPY55YsjJ1SFgY5tbwa3pRhIACLcBGAs/s1600/mathites .jpg
- -Η γιορτή, Μπ. Πυλαρινός http://pilarinos.blogspot.gr/2008/10/blog­post\_19.html

2 η Διδακτική Ενότητα
- -Η Αγία Γραφή είναι ένα σύνολο 76 βιβλίων που καταγράφουν την εμπειρία της συμπόρευσης με τον Θεό των Πατέρων. https://artic.gr/logotexnika­biblia­2016
- Το ταξίδι του Αβραάμ από την Ουρ προς την Χαναάν (József Molnár). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2684048
- - Σελίδα από Wiener Genesis (Κώδικας που περιέχει απόσπασμα από το βιβλίο της Γένεσης σε μετάφραση των Εβδομήκοντα): Ο πειρασμός του Ιωσήφ. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=322007
- - Η πρώτη σελίδα από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο Από Gerardos ­ Codex Harleianus 5784, numbered by 447 on the list Gregory­Aland, Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=8723828
- - Πάπυρος 46, ένας από του παλαιότερους παπύρους της Καινής Διαθήκης, Β' Κορ 11:33 ­ 12:09 https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=612499
- - Ο διάλογος με τη Σαμαρείτισσα: https://www.pemptousia.gr/2014/05/i­sinantisi­tou­christou­me­ti­samarit/
- -Κύριε σώσον με. http://anastasiosds.blogspot.com/2012/11/blog­post\_14.html

Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας:
«Κύριε Σώσον με»
https://www.ekklisiaonline.gr/wp­content/uploads/2018/07/o­iisous­pertata­sto­nero.jpg

4 η Διδακτική Ενότητα
- -Ο άνθρωπος του Βιτρούβιου, Λεονάρντο Ντα Βίντσι, 1490, Πινακοθήκη Ακαδημίας Βενετία
- -Ο Μπάτμαν του Βιτρουβίου, κόμιξ
- -The Vitruvian mouse, κόμιξ
- -Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης
https://salpismata.blogspot.com/2019/06/blog­post\_52.html
- -Τι αναζητά τελικά κάθε άνθρωπος; http://www.imlemesou.org/images/psifides­pisteos­icons/koinonia/9.jpg
- -Η πατρική αγκαλιά: https://antexoume.files.wordpress.com/2014/02/patangalia.png

5 η Διδακτική Ενότητα
- -Ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του (Ψηφιδωτό, Cappella Palatina, Παλέρμο της Σικελίας). https://i.pinimg.com/originals/fb/1b/27/fb1b27c76a60af90af6b31500f20d409.jpg
- -Η Δημιουργία της Εύας, Bible of Souvigny, 12 ος αιώνας
- -Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή (Elena Cherkasova)
- -Η δημιουργία του Αδάμ (Μιχαήλ Άγγελος) https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=71427942
- -Ο Νιπτήρας (Elena Cherkasova)
- https://i.pinimg.com/originals/5f/a0/dd/5fa0ddec7cfe8d21d149921921d8cc03.jpg
- -Ο Νιπτήρας. http://www.diakonima.gr/wp­content/uploads/2015/03/Ieros­Niptiras­2.jpg
- -Καταυλισμός προσφύγων, Τανζανία, Σεμπαστιάο Σαλγάδο, 1994

6 η Διδακτική Ενότητα
- -Η ονοματοδοσία των ζώων από τον Αδάμ, μονή Αναπαυσά, Μετέωρα, 16ος αιώνας
- -Bible de Moutier­Grandval Abbaye Saint­Martin de Tours.
- https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10693146
- -Ο Λυτρωτής (Hildegard von Βingen, Scivias 2.1,12ος αιώνας). https://arthistoryproject.com/artists/hildegard­von­bingen/scivias­2.1­the­redeemer/

7 η Διδακτική Ενότητα
- -Άγιος Λουκάς Αρχιεπίσκοπος Συμφερουπόλεως και Κριμαίας
- -Η Αγία Φιλοθέη. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=16302165
- -Η Αγία Φιλοθέη διδασκάλισσα των Ελληνίδων.
http://ikivotos.gr/post/303/agia­filotheh­h­agia­poy­afhse­th­sfragida­ths­sthn­athhna
- -μορφή, π. Σταμάτης Σκλήρης

Γ' Θεματική Ενότητα
Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας:
Η Κραυγή (Edvard Munch).
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=42383347

8 η Διδακτική Ενότητα
- -Το πρόβλημα του κακού στον σημερινό κόσμο:

Β' Θεματική Ενότητα
- - http://www.newsbomb.com.cy/kypros/lemesos/story/663843/o­kakos­xamos­sto­nosokomeio­lemesoy­ asthenis­ithele­na­taspasei­ola­synelifthi­apo­tin­astynomia
- - http://apokalipsistora.blogspot.gr/2011/03/3.html http://www.vimaorthodoxias.gr/tags/tag/%CE%B5%CE%BB%CE%B5%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CF% 85%CE%BD%CE%B7­2
- - http://howafrica.com/10­poorest­countries­in­the­world­all­in­africa/
- - http://www.clickatlife.gr/your­life/story/22501/pausipona­6­muthoi­pou­dustuxos­pisteuoume­akoma
- - http://www.creteplus.gr/news/bombardismos­maieutiriou­sti­suria­178623.html
- - http://blog.stigalaria.org/18821/metanastes\_mesogeios
- - http://www.forzajuve.gr/2016/01/1\_79.html
- - http://news.in.gr/world/article/?aid=422247
- - Αναζήτηση των αναγκαίων για τη ζωή. http://www.topontiki.gr/article/154763/ekatommyria­anthropoi­ akomi­tha­apeilithoyn­apo­tin­peina­2016

10 η Διδακτική Ενότητα
- - Η κατεξοχήν Πτώση: Το «Κρυφτό» με τον Θεό Πατέρα. Αγία Γραφή. Ένα βιβλίο θησαυρός. Κατηχητικό βοήθημα για παιδιά των τριών πρώτων τάξεων του Δημοτικού(2018). Βόλος: Ιδιόμελον
- -Ο πύργος της Βαβέλ (Pieter Bruegel the Elder). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=22178101
- - Γιατί; Οι σατιρικοί πίνακες του Pawel Kuczynski. https://grevenamedia.gr/19­ %CF%83%CE%B1%CF%84%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AC­%CF%83%CE%BA%CE%AF%CF%84%CF %83%CE%B1­%CF%80%CE%BF%CF%85­%CE%B8%CE%B1­%CF%83%CE%B1%CF%82­ %CE%B2%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BD­%CF%83%CE%B5­%CF%83/#gallery/4/
- - Ζωή με τον Θεό Πατέρα. https://www.peoplegreece.com/nea/papa­stratis­i­zoi­tou­agiou­ton­prosfigon­ mesa­apo­ta­matia­tou­giou­tou/
- - https://www.churchofcyprus.org.cy/pictures/14587.jpg

Δ' Θεματική Ενότητα

Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας:
Ο Χριστός φέρων τον Σταυρόν ( Δομήνικος Θεοτοκόπουλος)
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4830763

11 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο Χριστός ενώπιον του Πιλάτου, Duccio di Buoninsegna (1308­1311), Museo dell'Opera del Duomo, Σιένα, Ιταλία. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=150328
- - Brighton Pier Snub23 Orticanoodles, 2007

12 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο Ζαχαρίας και η Ελισάβετ με τον μικρό Ιωάννη & Ευαγγελισμός του Ζαχαρία. http://www.saint.gr/2352/saint.aspx
- - Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, έργο του Αντρέι Ρουμπλιώφ. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CE%B1%CE%B3%CE%B3%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CF%83% CE%BC%CF%8C%CF%82\_%CF%84%CE%B7%CF%82\_%CE%98%CE%B5%CE%BF%CF%84%CF%8C%CE%BA%CE %BF%CF%85
- - Ο αυτοκράτορας της Ρώμης Οκταβιανός Αύγουστος.
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CE%BA%CF%84%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CF%8C% CF%82\_%CE%91%CF%8D%CE%B3%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%82
- - Η γέννηση του Χριστού (Herrad von Landsberg ­ Hortus Deliciarum). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=31441189
- - Η περιτομή του Χριστού, Απεικόνιση στο Μηνολόγιο του Βασιλείου B' (Βατικανό). https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%AE\_%CF%84 %CE%BF%CF%85\_%CE%99%CE%B7%CF%83%CE%BF%CF%8D
- - Η Υπαπαντή του Χριστού. https://www.pemptousia.gr/wp­content/uploads/2016/01/2\_Feb\_2\_Ypapanti.jpg
- - Εσωτερική άποψη από τον Ναό της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ. Εδώ απεικονίζεται το μέρος όπου, σύμφωνα με την παράδοση, γεννήθηκε ο Χριστός. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1508454
- - Ο Συμεών ο Θεόδοχος βαστάζει τον Χριστό στην αγκαλιά του. https://www.ekklisiaonline.gr/wp­ content/uploads/2020/01/%CE%97­%CE%A5%CE%A0%CE%91%CE%A0%CE%91%CE%9D%CE%A4%CE%97.jpg
- - Η προσκύνηση των Μάγων. Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών. http://www.byzantinemuseum.gr/el/search/?bxm=13158
- - Ο Ιησούς μετανάστης στην Αίγυπτο. Στο Θερμός Δ. ­ Παναγάκης Αντ. ­ Βούκανου Μ. ­ Μαστρομιχαλάκη Αγγ. (2012). Θρησκευτικά Δ' Δημοτικού. Η πορεία μας στη ζωή. Αθήνα: ΟΕΔΒ
- - Η προσκύνηση των μάγων (Pietro Perugino) https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3828495
- - Ο Χριστός αποχωρίζεται τους μαθητές του, Ντούτσιο ντι Μπουονινσένια, 1308­1311, Museo dell'Opera del Duomo, Σιένα, Ιταλία
- - Επί του Όρους Ομιλία (Matthäus­Kirche, Kopenhagen).
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sankt\_Matthaeus\_Kirke\_Copenhagen\_altarpiece\_detail1.jpg
- - Ιησούς Χριστός, Αντώνιος Φίκος, 2016
- - Εμβλέψατε εις τα πετεινά του ουρανού, Αντώνιος Φίκος, 2010

13 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο σπλαχνικός πατέρας, Μαρκ Σαγκάλ, 1975­1976
- - Ο Χριστός και η Σαμαρείτισσα, Margherita Pavesi Mazzoni
- - Ο Ιησούς και ο Ζακχαίος (Elena Cherkasova)
- - Η εκδίωξη των εμπόρων από τον Ναό (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3373066

14 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο Ιησούς θεραπεύει τον τυφλό (Duccio di Buoninsegna, 1311), Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15495011
- - Η θεραπεία του εκ γενετής τυφλού (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3677585

15 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο Νιπτήρας (Giotto di Bondone, 14 ος αι.). Παρεκκλήσιο Σκροβένι, Πάδοβα.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Washing\_of\_the\_Feet\_­\_Capella\_dei\_Scrovegni\_­\_Padua\_2016.jpg
- - O Ιερός Νιπτήρας.
https://xfd.gr/keimena/%CE%B5%CE%BF%CF%81%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%B F/epikaira­eortologika/%CE%BF­%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%8C%CF%82­ %CE%BD%CE%B9%CF%80%CF%84%CE%AE%CF%81/
- - «Σώμα Χριστού μεταλάβετε». (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου). https://poimin.gr/somakeemachristouenasigklonistikosigchronothavmastintevan/
- - Ο Νιπτήρας, ψηφιδωτό (Μονή Οσίου Λουκά: Καθολικό. Νάρθηκας). http://www.apostoliki­ diakonia.gr/gr\_main/catehism/theologia\_zoi/art/Boiotia/images/Xristianiki\_Boiotia\_7.jpg
- - Ο Μυστικός Δείπνος (Μιχαήλ Δαμασκηνός, 16 ος αι. μ.Χ.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%CE%9C%CE%B9%CF%87%CE%B1%CE%AE%CE%BB\_%CE%94%CE %B1%CE%BC%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B7%CE%BD%CF%8C%CF%82\_­ \_%CE%9C%CF%85%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82\_%CE%94%CE%B5%CE%AF%CF%80%
- - Η διαπραγμάτευση του Ιούδα με τους αρχιερείς (Duccio di Buoninsegna). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Duccio\_di\_Buoninsegna\_­\_Pact\_of\_Judas\_­\_WGA06789.jpg
- - Ο διαμερισμός των ιματίων του Χριστού (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος), Τολέδο, Καθεδρικός Ναός. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:El\_Expolio,\_por\_El\_Greco.jpg
- - Το φιλί του Ιούδα (Ιερά Μονή Βατοπαιδίου). http://www.diakonima.gr/2015/04/09/%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%B7­ %CF%80%CE%AD%CE%BC%CF%80%CF%84%CE%B7­%CE%BF­%CE%BC%CF%85%CF%83%CF%84%CE%B9%CE %BA%CF%8C%CF%82­%CE%B4%CE%B5%CE%AF%CF%80%CE%BD%CE%BF%CF%82­3/
- - Η άρνηση του Πέτρου (Caravaggio, 1610). Νέα Υόρκη, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The\_Denial\_of\_Saint\_Peter­Caravaggio\_(1610).jpg
- - Ecce Homo (Antonio Ciseri). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eccehomo1.jpg
- - Σταυρός: ο φύλακας της οικουμένης. https://poimin.gr/wp­content/uploads/2014/08/stauros­2.jpg

Ε' Θεματική Ενότητα

Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας:
Ο Σταυρός του Χριστού στην κορυφή του Άθωνα.
https://poimin.gr/opou­stavros­eki­to­fos/

16 η Διδακτική Ενότητα
- Η ελπίδα των ανθρώπων για μια ιδανική κοινωνία. http://eleftheriahtipota.blogspot.gr/2010/05/blog­post\_25.html
- - Έναστρη νύχτα (van Gogh). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=9860
- - Αφίσα για την ταινία του Charlie Chaplin "The Great Dictator" (= «ο Mεγάλος Δικτάτωρ)». By United Artists Heritage Auctions. Cropped from the original, lightly retouched. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=85407881

17 η Διδακτική Ενότητα
- - Η Αποκαθήλωση και η Ταφή του Κυρίου (Egbert­Codex, Reichenauer Schule, Γερμανία, 10 ος αι.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Codex\_Egberti\_fol.\_85v.jpg
- - Η Αποκαθήλωση (Rogier van der Weyden, 15 ος αι.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:El\_Descendimiento,\_by\_Rogier\_van\_der\_Weyden,\_from\_Prado\_in \_Google\_Earth.jpg
- - Η Αποκαθήλωση (Ιερός Ναός Αγίας Μαρίνας, Καλοπαναγιώτης, Κύπρος, 14 ος αι.). http://kypros.org/Byzantine/010.htm
- - «μή μου ἅπτου». Φορητή εικόνα του 1985. Αγιογραφείο του Ιερού Μετοχίου Ορμύλιας.
http://www.diakonima.gr/2010/04/18/%CE%B3%CE%B9%CE%B1%CF%84%CE%AF­%CE%BF­ %CE%BA%CF%8D%CF%81%CE%B9%CE%BF%CF%82­%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%81%CE %B5%CF%8D%CE%B5%CE%B9­%CF%83%CF%84%CE%B7­%CE%BC%CE%B1%CF%81%CE%AF%CE%B1­ %CE%BD%CE%B1/ - Ὁ Χριστὸς φανερούμενος ταῖς μυροφόροις. https://www.ekklisiaonline.gr/wp­ content/uploads/2017/04/moirofores­emfanisi­ihsou­1200x807.jpg
- - Η εμφάνιση του Ιησού στη Μαρία Μαγδαληνή μετά την Ανάσταση (Alexander Andreyevich Ivanov, 1806­ 1858).
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexander\_Ivanov\_­ \_Christ%27s\_Appearance\_to\_Mary\_Magdalene\_after\_the\_Resurrection\_­\_Google\_Art\_Project.jpg
- - Η δυσπιστία του Θωμά (Caravaggio). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Le\_Caravage\_­ \_L%27incr%C3%A9dulit%C3%A9\_de\_Saint\_Thomas.jpg
- -Η εμφάνιση του αναστημένου Ιησού στους μαθητές στη λίμνη της Τιβεριάδας (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου).
- https://www.pemptousia.gr/wp­content/uploads/2016/04/Tiberiada\_mesa.jpg
- -Η Ανάσταση, τοιχογραφία στη Μονή της Χώρας. http://selides­ istorias.webnode.gr/%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%B7­%CF%84%CE%B7%CF%83­%CF%87%CF%89%CF%81 %CE%B1%CF%83/
- -«Ελάτε να πάρετε φως από το φως που δεν δύει ποτέ». Στο http://www.newsbeast.gr/tag/patriarxis­ ierosolumwn­theofilos
- -Χριστός ανέστη! https://www.dogma.gr/diafora/giati­tsougkrizoume­kokkina­avga­to­pascha/25567/
- -Χριστός ανέστη, από τα χείλη μικρών παιδιών! Φωτογραφική συλλογή Α.Σ.

Ήμουν εγώ που σε μετέφερα στην αγκαλιά μου». (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου). Το κείμενο με διαφορετικό τίτλο έχει αντληθεί από την παρακάτω πηγή: http://users.sch.gr/aiasgr/Ihsous\_Xristos/Istories\_tou\_Ihsou/Istories\_tou\_Ihsou\_Xristou\_01.htm
- -Η Ανάληψη του Χριστού. https://www.goarch.org/ascension
- -«Βήματα στην άμμο… μαζί με τον Χριστό» (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου). http://www.imartis.gr/%CF%80%CE%BD%CE%B5%CF%85%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%A E­%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B4%CE%B1/item/%CE%BF%CE%B9­ %CF%80%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%AD%CF%82.html

18 η Διδακτική Ενότητα
- -Ο Ανανεωτής (Μ. Βαρλάμης). Στο: Βαρλάμης Ευθύμιος, Ο Χριστός σήμερα στην Κρήτη, Έκθεση, Αύγουστος Σεπτέμβριος 2014, Ηράκλειο, Βασιλική Αγ. Μάρκου, έκδ. Πειραματικό Εργαστήριο Βεργίνας, The Art Museum, 2014.

12 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο Ζαχαρίας και η Ελισάβετ με τον μικρό Ιωάννη & Ευαγγελισμός του Ζαχαρία. http://www.saint.gr/2352/saint.aspx
- - Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, έργο του Αντρέι Ρουμπλιώφ. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CE%B1%CE%B3%CE%B3%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CF%83% CE%BC%CF%8C%CF%82\_%CF%84%CE%B7%CF%82\_%CE%98%CE%B5%CE%BF%CF%84%CF%8C%CE%BA%CE %BF%CF%85
- - Ο αυτοκράτορας της Ρώμης Οκταβιανός Αύγουστος.
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CE%BA%CF%84%CE%B1%CE%B2%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CF%8C% CF%82\_%CE%91%CF%8D%CE%B3%CE%BF%CF%85%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%82
- - Η γέννηση του Χριστού (Herrad von Landsberg ­ Hortus Deliciarum). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=31441189
- - Η περιτομή του Χριστού, Απεικόνιση στο Μηνολόγιο του Βασιλείου B' (Βατικανό). https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%AE\_%CF%84 %CE%BF%CF%85\_%CE%99%CE%B7%CF%83%CE%BF%CF%8D
- - Η Υπαπαντή του Χριστού. https://www.pemptousia.gr/wp­content/uploads/2016/01/2\_Feb\_2\_Ypapanti.jpg
- - Εσωτερική άποψη από τον Ναό της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ. Εδώ απεικονίζεται το μέρος όπου, σύμφωνα με την παράδοση, γεννήθηκε ο Χριστός. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1508454
- - Ο Συμεών ο Θεόδοχος βαστάζει τον Χριστό στην αγκαλιά του. https://www.ekklisiaonline.gr/wp­ content/uploads/2020/01/%CE%97­%CE%A5%CE%A0%CE%91%CE%A0%CE%91%CE%9D%CE%A4%CE%97.jpg
- - Η προσκύνηση των Μάγων. Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών. http://www.byzantinemuseum.gr/el/search/?bxm=13158
- - Ο Ιησούς μετανάστης στην Αίγυπτο. Στο Θερμός Δ. ­ Παναγάκης Αντ. ­ Βούκανου Μ. ­ Μαστρομιχαλάκη Αγγ. (2012). Θρησκευτικά Δ' Δημοτικού. Η πορεία μας στη ζωή. Αθήνα: ΟΕΔΒ
- - Η προσκύνηση των μάγων (Pietro Perugino) https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3828495
- - Ο Χριστός αποχωρίζεται τους μαθητές του, Ντούτσιο ντι Μπουονινσένια, 1308­1311, Museo dell'Opera del Duomo, Σιένα, Ιταλία
- - Επί του Όρους Ομιλία (Matthäus­Kirche, Kopenhagen).
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sankt\_Matthaeus\_Kirke\_Copenhagen\_altarpiece\_detail1.jpg
- - Ιησούς Χριστός, Αντώνιος Φίκος, 2016
- - Εμβλέψατε εις τα πετεινά του ουρανού, Αντώνιος Φίκος, 2010

13 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο σπλαχνικός πατέρας, Μαρκ Σαγκάλ, 1975­1976
- - Ο Χριστός και η Σαμαρείτισσα, Margherita Pavesi Mazzoni
- - Ο Ιησούς και ο Ζακχαίος (Elena Cherkasova)
- - Η εκδίωξη των εμπόρων από τον Ναό (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3373066

14 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο Ιησούς θεραπεύει τον τυφλό (Duccio di Buoninsegna, 1311), Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15495011
- - Η θεραπεία του εκ γενετής τυφλού (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3677585

15 η Διδακτική Ενότητα
- - Ο Νιπτήρας (Giotto di Bondone, 14 ος αι.). Παρεκκλήσιο Σκροβένι, Πάδοβα.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Washing\_of\_the\_Feet\_­\_Capella\_dei\_Scrovegni\_­\_Padua\_2016.jpg
- - O Ιερός Νιπτήρας.
https://xfd.gr/keimena/%CE%B5%CE%BF%CF%81%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%B F/epikaira­eortologika/%CE%BF­%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%8C%CF%82­ %CE%BD%CE%B9%CF%80%CF%84%CE%AE%CF%81/
- - «Σώμα Χριστού μεταλάβετε». (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου). https://poimin.gr/somakeemachristouenasigklonistikosigchronothavmastintevan/
- - Ο Νιπτήρας, ψηφιδωτό (Μονή Οσίου Λουκά: Καθολικό. Νάρθηκας). http://www.apostoliki­ diakonia.gr/gr\_main/catehism/theologia\_zoi/art/Boiotia/images/Xristianiki\_Boiotia\_7.jpg
- - Ο Μυστικός Δείπνος (Μιχαήλ Δαμασκηνός, 16 ος αι. μ.Χ.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%CE%9C%CE%B9%CF%87%CE%B1%CE%AE%CE%BB\_%CE%94%CE %B1%CE%BC%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B7%CE%BD%CF%8C%CF%82\_­ \_%CE%9C%CF%85%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82\_%CE%94%CE%B5%CE%AF%CF%80%
- - Η διαπραγμάτευση του Ιούδα με τους αρχιερείς (Duccio di Buoninsegna). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Duccio\_di\_Buoninsegna\_­\_Pact\_of\_Judas\_­\_WGA06789.jpg
- - Ο διαμερισμός των ιματίων του Χριστού (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος), Τολέδο, Καθεδρικός Ναός. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:El\_Expolio,\_por\_El\_Greco.jpg
- - Το φιλί του Ιούδα (Ιερά Μονή Βατοπαιδίου). http://www.diakonima.gr/2015/04/09/%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%B7­ %CF%80%CE%AD%CE%BC%CF%80%CF%84%CE%B7­%CE%BF­%CE%BC%CF%85%CF%83%CF%84%CE%B9%CE %BA%CF%8C%CF%82­%CE%B4%CE%B5%CE%AF%CF%80%CE%BD%CE%BF%CF%82­3/
- - Η άρνηση του Πέτρου (Caravaggio, 1610). Νέα Υόρκη, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The\_Denial\_of\_Saint\_Peter­Caravaggio\_(1610).jpg
- - Ecce Homo (Antonio Ciseri). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eccehomo1.jpg
- - Σταυρός: ο φύλακας της οικουμένης. https://poimin.gr/wp­content/uploads/2014/08/stauros­2.jpg

Ε' Θεματική Ενότητα

Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας:
Ο Σταυρός του Χριστού στην κορυφή του Άθωνα.
https://poimin.gr/opou­stavros­eki­to­fos/

16 η Διδακτική Ενότητα
- Η ελπίδα των ανθρώπων για μια ιδανική κοινωνία. http://eleftheriahtipota.blogspot.gr/2010/05/blog­post\_25.html
- - Έναστρη νύχτα (van Gogh). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=9860
- - Αφίσα για την ταινία του Charlie Chaplin "The Great Dictator" (= «ο Mεγάλος Δικτάτωρ)». By United Artists Heritage Auctions. Cropped from the original, lightly retouched. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=85407881

17 η Διδακτική Ενότητα
- - Η Αποκαθήλωση και η Ταφή του Κυρίου (Egbert­Codex, Reichenauer Schule, Γερμανία, 10 ος αι.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Codex\_Egberti\_fol.\_85v.jpg
- - Η Αποκαθήλωση (Rogier van der Weyden, 15 ος αι.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:El\_Descendimiento,\_by\_Rogier\_van\_der\_Weyden,\_from\_Prado\_in \_Google\_Earth.jpg
- - Η Αποκαθήλωση (Ιερός Ναός Αγίας Μαρίνας, Καλοπαναγιώτης, Κύπρος, 14 ος αι.). http://kypros.org/Byzantine/010.htm
- - «μή μου ἅπτου». Φορητή εικόνα του 1985. Αγιογραφείο του Ιερού Μετοχίου Ορμύλιας.
http://www.diakonima.gr/2010/04/18/%CE%B3%CE%B9%CE%B1%CF%84%CE%AF­%CE%BF­ %CE%BA%CF%8D%CF%81%CE%B9%CE%BF%CF%82­%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%81%CE %B5%CF%8D%CE%B5%CE%B9­%CF%83%CF%84%CE%B7­%CE%BC%CE%B1%CF%81%CE%AF%CE%B1­ %CE%BD%CE%B1/ - Ὁ Χριστὸς φανερούμενος ταῖς μυροφόροις. https://www.ekklisiaonline.gr/wp­ content/uploads/2017/04/moirofores­emfanisi­ihsou­1200x807.jpg
- - Η εμφάνιση του Ιησού στη Μαρία Μαγδαληνή μετά την Ανάσταση (Alexander Andreyevich Ivanov, 1806­ 1858).
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexander\_Ivanov\_­ \_Christ%27s\_Appearance\_to\_Mary\_Magdalene\_after\_the\_Resurrection\_­\_Google\_Art\_Project.jpg
- - Η δυσπιστία του Θωμά (Caravaggio). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Le\_Caravage\_­ \_L%27incr%C3%A9dulit%C3%A9\_de\_Saint\_Thomas.jpg
- -Η εμφάνιση του αναστημένου Ιησού στους μαθητές στη λίμνη της Τιβεριάδας (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου).
- https://www.pemptousia.gr/wp­content/uploads/2016/04/Tiberiada\_mesa.jpg
- -Η Ανάσταση, τοιχογραφία στη Μονή της Χώρας. http://selides­ istorias.webnode.gr/%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%B7­%CF%84%CE%B7%CF%83­%CF%87%CF%89%CF%81 %CE%B1%CF%83/
- -«Ελάτε να πάρετε φως από το φως που δεν δύει ποτέ». Στο http://www.newsbeast.gr/tag/patriarxis­ ierosolumwn­theofilos
- -Χριστός ανέστη! https://www.dogma.gr/diafora/giati­tsougkrizoume­kokkina­avga­to­pascha/25567/
- -Χριστός ανέστη, από τα χείλη μικρών παιδιών! Φωτογραφική συλλογή Α.Σ.

Ήμουν εγώ που σε μετέφερα στην αγκαλιά μου». (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου). Το κείμενο με διαφορετικό τίτλο έχει αντληθεί από την παρακάτω πηγή: http://users.sch.gr/aiasgr/Ihsous\_Xristos/Istories\_tou\_Ihsou/Istories\_tou\_Ihsou\_Xristou\_01.htm
- -Η Ανάληψη του Χριστού. https://www.goarch.org/ascension
- -«Βήματα στην άμμο… μαζί με τον Χριστό» (Ο τίτλος δόθηκε από τον επιμελητή του παρόντος βιβλίου). http://www.imartis.gr/%CF%80%CE%BD%CE%B5%CF%85%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%A E­%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B4%CE%B1/item/%CE%BF%CE%B9­ %CF%80%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%AD%CF%82.html

18 η Διδακτική Ενότητα
- -Ο Ανανεωτής (Μ. Βαρλάμης). Στο: Βαρλάμης Ευθύμιος, Ο Χριστός σήμερα στην Κρήτη, Έκθεση, Αύγουστος Σεπτέμβριος 2014, Ηράκλειο, Βασιλική Αγ. Μάρκου, έκδ. Πειραματικό Εργαστήριο Βεργίνας, The Art Museum, 2014.

ΣΤ' Θεματική Ενότητα
Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας: Η μεταμόρφωση του Χριστού (Alexander Andreyevich Ivanov)
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=9086637

19 η Διδακτική Ενότητα
- -Ποιητής και Μούσα (Νίκος Εγγονόπουλος, 1938). http://www.lifo.gr/team/book/53484
- -Ο Χριστός πάνω στον σταυρό (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος).
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=21897220
- -Μη μεριμνάτε. http://coyoteprime­runningcauseicantfly.blogspot.gr/2016/11/free­download­viktor­frankl­ mans­search.html
- -Συγχώρηση, Γ. Κόρδης. http://www.eikonografies.com/tag/georgios­kordis
- -Ο σπλαχνικός πατέρας (λεπτομέρεια, Bartolomé Esteban Murillo, 1667­1670).
https://www.wikiart.org/en/bartolome­esteban­murillo/return­of­the­prodigal­son­1670
- -Η Σταύρωση (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος). https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15461907
- -«Κύριε, σκόρπισε τη χάρη Σου στη γη» http://fanarion.blogspot.gr/2014\_10\_01\_archive.html
- -Ένας ποιητής, Γ. Κόρδης, 2015. http://kordis.gallery/2016/04/25/homeric
- -Ο Κελεός, Φίκος, 2012 (λεπτομέρεια). Στο http://www.lifo.gr/team/u41183/50093

20 η Διδακτική Ενότητα
- -Σικελιώτης Γ. (ανώνυμο). http://www.invaluable.co.uk/auction­lot/georgios­sikeliotis­greek,­1917­1984­111­ c­qgxyg1kjui
- -Αγωνιστές, Α. Τάσος, 1973­75. http://annagelopoulou.blogspot.gr/2012/11/blog­post\_13.html
- -Ο άγιος Χριστοφόρος βαστάζει στους ώμους τον Χριστό. https://www.enallaxnews.gr/2015/05/12/to­ thauma­tou­agiouxristoforou­stin­oreini­trixwnida
- -Ο Ευαγγελισμός (λεπτομέρεια, Η συμφωνία των αγγέλων), Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, 1596­1600. http://listenclassicalmusiccs.blogspot.gr/2015/03/el­greco.html
- -H ετοιμασία του Θρόνου, Μητρόπολη Μυστρά, 13ος αι. http://www.pemptousia.gr/2016/06/pos­ apikonizete­to­agio­pnevma­stin­orthodoxi­ikonografia

Η Μεταμόρφωση (Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης, Όρος Σινά, 12ος αι.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Transfiguration\_of\_Christ\_Icon\_Sinai\_12th\_century.jpg
- -Η Μεταμόρφωση. Ραφαήλ. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=379381

Ζ' Θεματική Ενότητα
Εισαγωγική Εικόνα Θεματικής Ενότητας:
Η κιβωτός του Νώε στο όρος Αραράτ.
Simon de Myle ­ Sotheby's Paris, 23 Juni 2011 Lot 30 .
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15322581

21 η Διδακτική Ενότητα
- -Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος και άγιος Πρόχορος. https://www.romfea.gr/pneumatika/28998­o­agios­ioannis­ o­theologos­apostolos­kai­euaggelistis
- -Εικονογραφημένο χειρόγραφο της Αποκάλυψης του Ιωάννη. Cloisters Apocalypse, 14 ος αι.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cloisters\_Apocalypse\_­ \_Met\_68.174\_f3r\_(John\_on\_the\_Island\_of\_Patmos).jpg
- -Άθως, Μονή Καρακάλλου. Εικονογράφηση του κεφαλαίου 1 της Αποκάλυψης. Τοιχογραφία στον εξωνάρθηκα του καθολικού. 1767. Η εν λόγω φωτογραφία και η λεζάντα της βρίσκονται στην παρακάτω δημοσίευση: Γεώργιος Τσιμπούκης, Η εικόνα της Αποκάλυψης του Ιωάννη από τη μονή Πρέβελη Ρεθύμνου και τα εικονογραφικά της πρότυπα. Στο: Πεπραγμένα. 12 Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο . Ηράκλειο, 21­ 25.09.2016.
https://12iccs.proceedings.gr/uploads/033\_%CE%92\_%CE%A4%CF%83%CE%B9%CE%BC%CF%80%CE%BF%C F%8D%CE%BA%CE%B7%CF%82­

%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82\_%CF%84.pdf
- -Ο Ιωάννης στην Πάτμο ατενίζει τα οράματα της Αποκάλυψης (Hans Memling, 15 ος αι.). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hans\_Memling\_068.jpg
- -Μονή Ξηροποτάμου, Εξωνάρθηκας, 1783. Έργο των ζωγράφων Κωνσταντίνου, Αθανασίου και Ναούμ από την Κορυτσά. Στο πάνω μέρος αναγράφεται: ΕΓΩ ΕΙΜΙ [Τ]Ο Α ΚΑΙ ΤΟ Ω, ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΤΕΛΟΣ (Αποκ. κα', 6). Η παράσταση επιζωγραφίστηκε το έτος 1896 από τον ιερομόναχο Γρηγόριο. Η εικόνα και η σχετική λεζάντα προέρχονται από την παρακάτω πηγή: https://www.pemptousia.gr/2013/04/athonikes­parastasis­tis­
apokalipsis/
- -Το σπήλαιο της Αποκάλυψης. http://www.patmos.gr/%CF%84%CE%BF­ %CF%83%CF%80%CE%AE%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF­%CF%84%CE%B7%CF%82­%CE%B1%CF%80%CE %BF%CE%BA%CE%AC%CE%BB%CF%85%CF%88%CE%B7%CF%82/

Οι τέσσερις καβαλάρηδες της Αποκάλυψης (Viktor Mikhaylovich Vasnetsov, 1887) . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apocalypse\_vasnetsov.jpg
- -Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο.
- https://www.gtp.gr/TDirectoryDetails.asp?ID=14816&lng=1. Φωτο: © Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου
- -Ο Αμνός με το επτασφράγιστο βιβλίο (Bamberger Apokalypse, Insel Reichenau, Γερμανία, 11 ος αι.) . http://www.johannesoffenbarung.ch/bilderzyklen/Bamberger/5.6­14\_bamb\_lamm.tif\_g.jpg
- -Η Αποκάλυψη του Ιωάννη. Φορητή εικόνα αποδιδόμενη στον ζωγράφο Μιχαήλ Πρέβελη. Περίπου 1750. [Προέλευση: Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου.] Η εν λόγω φωτογραφία και η λεζάντα της βρίσκονται στην παρακάτω δημοσίευση: Γεώργιος Τσιμπούκης, Η εικόνα της Αποκάλυψης του Ιωάννη από τη μονή Πρέβελη Ρεθύμνου και τα εικονογραφικά της πρότυπα. Στο: Πεπραγμένα. 12 ο Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο . Ηράκλειο, 21­25.09.2016.
https://12iccs.proceedings.gr/uploads/033\_%CE%92\_%CE%A4%CF%83%CE%B9%CE%BC%CF%80%CE%BF%C F%8D%CE%BA%CE%B7%CF%82­

%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82\_%CF%84.pdf
- -Η νέα Ιερουσαλήμ (Bamberger Apokalypse, Insel Reichenau, Γερμανία, 11 ος αι.) . http://www.johannesoffenbarung.ch/bilderzyklen/Bamberger/21.1­27\_bam\_jerus\_g.jpg
- -« Λάβετε φάγετε τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες τοῦτο ἐστι τὸ αἷμά μου». https://inpp.com.gr/2016/02/08/%CE%B8%CE%B5%CE%AF%CE%B1­ %CE%B5%CF%85%CF%87%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%AF%CE%B1/

22 η Διδακτική Ενότητα
- - Δημιουργία και Μέλλουσα Κρίση: Από την αρχή μέχρι το τέλος του κόσμου. http://users.sch.gr/aiasgr/Eikonografia/Palaia\_Diathikh/H\_dhmiourgia\_tou\_kosmou.htm και https://www.pinterest.com/malamisxristos/%CE%B1%CF%80%CE %BF%CE%BA%CE%AC%CE%BB%CF%85%CF%88%CE%B7­ %CE%B4%CE%B5%CF%85%CF%84%CE%AD%CF%81%CE%B1­ %CF%80%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%AF%CE%B1/
- - Η Ανάστασις, Μονή Οσίου Λουκά, 11ος αι. http://peritexnisologos.blogspot.gr/2016/02/h­11.html Η Μέλλουσα Κρίση, Giotto, 1305 (λεπτομέρεια). http://fr.academic.ru/dic.nsf/frwiki/1032863
- - Η πέμπτη σφραγίδα της Αποκάλυψης, Δομ. Θεοτοκόπουλος, 1608. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%BF%CE%BC%CE%AE%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%82\_ %CE%98%CE%B5%CE%BF%CF%84%CE%BF%CE%BA%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF% 82
- - Η τελική κρίση, Μιχαήλ Άγγελος, 16ος αι. Στο http://iep.edu.gr/thriskeftika
- - Η ταφή του κόμητα Οργκάθ (λεπτομέρεια, Η ουράνια δόξα), Δομ. Θεοτοκόπουλος, 1586­88. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%BF%CE%BC%CE%AE%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%82\_ %CE%98%CE%B5%CE%BF%CF%84%CE%BF%CE%BA%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF% 82


ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ: ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ ΖΩΗΣ: Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΒΙΒΛΙΚΕΣ ΔΙΗΓΗΣΕΙΣ
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ