Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ

Αγαπητοί συνάδελφοι,
η συγγραφή του παρόντος βιβλίου καθώς και του υλικού το οποίο το συνοδεύει (Πρόγραμμα Σπουδών, Οδηγός Εκπαιδευτικού) σε πρώτο επίπεδο, αποτελεί μια ιστορικά σημαντική στιγμή για τον χώρο της Εκκλησιαστικής Εκπαίδευσης, καθώς είναι η πρώτη φορά από την ίδρυση Εκκλησιαστικών Σχολείων (1830), όπου καθίσταται δυνατή η συγγραφή εγχειριδίου σε σχέση με την Εκκλησιαστική μουσική. Σε δεύτερο όμως επίπεδο, το συγκεκριμένο γεγονός φέρει ιδιαίτερη σημασία αναφορικά με την εν γένει διδακτική-παιδαγωγική διαχείριση της Εκκλησιαστικής μουσικής, καθώς -όπως θα γίνει σαφές παρακάτω- κατέστη η αφορμή ώστε να συνταχθεί και να κατατεθεί μια εναλλακτική πρόταση αναφορικά με την εκμάθηση του εν λόγω μουσικού είδους, που συνδυάζει τη βιωματική διαδικασία (προφορικότητα, αναφορά σε πρόσωπα και περιβάλλοντα, συμμετοχή στην καθ' αυτή επιτέλεση κ.ά) με την χρήση των σύγχρονων τεχνολογικών εργαλείων και μέσων επικοινωνίας.

Πιο συγκεκριμένα, η παρούσα συγγραφή:
- α). προορίζεται-απευθύνεται σε μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και πιο συγκεκριμένα σε εκείνους του Λυκείου, και όχι σε ενεργούς ψάλτες, μουσικολόγους, κ.τ.λ. Το γεγονός αυτό καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τόσο την διάρθρωση όσο και τη διαχείριση της ύλης με τρόπο τέτοιο που να λαμβάνει υπ' όψιν τις σύγχρονες μεθόδους της Μουσικής Παιδαγωγικής.
- β). δεν έχει τον χαρακτήρα μεθόδου εκμάθησης σημειογραφίας ούτε μιας πλήρους Θεωρητικής συγγραφής, η οποία θα μπορούσε να συμβάλει στην θεωρητική ενδυνάμωση ενός σπουδαστή Εκκλησιαστικής μουσικής ή ακόμα και ενός ενεργού ψάλτη. Άλλωστε, τέτοιες μέθοδοι -παλαιότερες και σύγχρονες- είναι διαθέσιμες και εύκολα προσβάσιμες για κάθε ενδιαφερόμενο, και ενδεχομένως να μπορούσαν να λειτουργήσουν επικουρικά κατά τη συγκεκριμένη διδακτική διαδικασία.
- γ). παρά την επιστημονική της χροιά αναφορικά με την επαρκή τεκμηρίωση και τη λειτουργικότητά της σε επίπεδο παιδαγωγικό, δεν αποτελεί μια αυτόνομη ακαδημαϊκού τύπου μελέτη. Σκοπός υπήρξε το υλικό να αποδοθεί με τρόπο άμεσο, συνοπτικό και εύληπτο, υποστηρίζοντας τον παιδαγωγικό του προσανατολισμό ακόμη και με το κόστος της μη εξάντλησης -επιστημονικά- ευρύτατων και άλλωστε ανοιχτών προς περαιτέρω επιστημονική διερεύνηση θεμάτων (θεωρητικών, μορφολογικών, αισθητικών, ιστορικών).
- δ). πρόκειται για πρακτικό οδηγό ( Guide ) που στοχεύει στο να παρέχει τις απαραίτητες βάσεις σε μαθητές Λυκείου ώστε να ενταχθούν συμμετοχικά στη Λειτουργική Πράξη. Έτσι, ο εν λόγω οδηγός δεν είναι δυνατό να λειτουργήσει αυτόνομα και ανεξάρτητα, αλλά προϋποθέτει την άμεση-βιωματική σχέση Δασκάλου-μαθητή όχι μόνο μέσα στην τάξη αλλά και στον χώρο της Λατρείας. Ο Δάσκαλος έχοντας ως γνώμονα και σημείο αναφοράς το εν λόγω εγχειρίδιο ( Handbook-manual ) καλείται να καθοδηγήσει και να εμπνεύσει τον μαθητή, ώστε ο ίδιος με τη σειρά του να αποκτήσει βιωματικό ρόλο στην καθαυτή επιτέλεση της Εκκλησιαστικής μουσικής, η οποία και λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο των εκάστοτε ακολουθιών.
- ε). πρόκειται για πρακτικό εργαλείο που δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην προφορική διάσταση της εν λόγω μουσικής κουλτούρας χωρίς βέβαια να παραθεωρεί τη σημαντική διάσταση της λόγιας κειμενικότητας (μουσική φιλολογία χειρόγραφη-έντυπη, θεωρητικές συγγραφές κ.ά) η οποία τη συνοδεύει. Η προφορικότητα αποτελεί το πλέον αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό των μουσικών Πολιτισμών της Ανατολής, μέρος των οποίων αποτελεί και η Εκκλησιαστική μουσική. Στο πλαίσιο δηλαδή των εν λόγω μουσικών ειδών, η μουσική γραφή λειτουργεί απλά ως

Το εγχείρημα
Περιεχόμενο και χαρακτήρας

Ορολογία
Εισαγωγικές Ενότητες
Προφορικά μέλη
Σημειογραφία
εργαλείο καταγραφής της μουσικής πληροφορίας, προϋποθέτοντας ωστόσο την προφορική ερμηνευτική διάσταση του ρεπερτορίου.
στ). πρόκειται για μια συγγραφή η οποία καταθέτει μια μεθοδολογική πρόταση όχι μόνο αναφορικά με την μελέτη ρεπερτορίου αλλά και την εν γένει διαχείριση των εκάστοτε επιτελεστικών αναγκών στη Λατρεία. Έτσι, ο μαθητής εφαρμόζοντας τη συγκεκριμένη μέθοδο αναφορικά με τον τρόπο προσέγγισης του ρεπερτορίου, σε ένα δεύτερο στάδιο μπορεί να καταστεί ικανός -αυτονομημένος πλέον- να εφαρμόσει το ίδιο μοντέλο σε αντίστοιχες περιπτώσεις οι οποίες θα προκύπτουν σε συνάρτηση με τις εκάστοτε πρακτικές λειτουργικές ανάγκες.

ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΥΛΗΣ-ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ
Κατ' αρχάς θα πρέπει να διευκρινισθεί πως σε όλο το εύρος του παρόντος project (Πρόγραμμα Σπουδών, Βιβλίο Μαθητή, Οδηγός Εκπαιδευτικού) χρησιμοποιήθηκε ο γενικός όρος Εκκ λησιαστική μουσική με σκοπό να περιλάβει επιμέρους διαδικασίες, όπως είναι εκείνες της πρωτογενούς συνθετικής δημιουργίας, της εξήγησης, της κωδικογραφίας, της διδακτικής, της ψαλτικής επιτέλεσης, της θεωρητικής συγγραφής, της εκδοτικής δραστηριότητας, κ.ά. Ωστόσο, όπου κρίθηκε σκόπιμο ο παραπάνω όρος συνοδεύτηκε με ανάλογο προσδιορισμό χρονολογικής ή ειδολογικής φύσεως.

Στο εγχειρίδιο αφιερώνονται τρεις απαραίτητες εισαγωγικές Ενότητες αναφορικά με τον χαρακτήρα-περιεχόμενο της Εκκλησιαστικής μουσικής, τον τρόπο λειτουργίας του Σημειογραφικού Συστήματος καθώς και με το Τροπικό Σύστημα της Οκταηχίας . Στις εν λόγω Ενότητες προσφέρεται αρκετή πληροφορία -κυρίως ιστορικού και θεωρητικού χαρακτήρα- σε πυκνή διατύπωση, με σκοπό περισσότερο την ανά περίπτωση αναγωγή των μαθητών σε αυτή και σε καμιά περίπτωση την στείρα απομνημόνευσή της. Έτσι, για παράδειγμα στις περιοδολογήσεις ο μαθητής καλείται απλώς να αντιληφθεί το ευρύτερο ιστορικό σχήμα εντός του οποίου εξελίσσονται τα γεγονότα, και όχι να απομνημονεύσει μηχανιστικά πλήθος κύριων ονομάτων, όρων και χρονολογιών.

Αμέσως μετά οι μαθητές καλούνται να έρθουν σε επαφή με τα πρώτα μέλη τα οποία θα μελετήσουν πρακτικά βάσει του μοντέλου της συνεχούς επιμέρους φρασεολογικής επανάληψης με σκοπό την απομνημόνευσή τους. Για τα εν λόγω μέλη τα οποία θα διδαχθούν πρακτικά δίνεται -για αποκλειστική χρήση εκ μέρους του εκπαιδευτικού- μια ενδεικτική περίπτωση ειλημμένη από τα έντυπα μουσικά βιβλία του 19 ου αιώνα. Κάτι τέτοιο κρίθηκε σκόπιμο απλά και μόνο στο να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για τον εκπαιδευτικό, χωρίς προφανώς να αποκλείει την χρήση αντίστοιχων προφορικών-ιδιωματικών εκδοχών. Έτσι, οι μαθητές προτού έρθουν σε επαφή με τη σημειογραφία θα έχουν ήδη διδαχθεί σύντομα-συλλαβικά, κατά βάση δημοφιλή προφορικά μέλη, χρήσιμα κατά την προσπάθεια δόμησης μιας πρώτης επαφής με το φαινόμενο της τροπικότητας της Εκκλησιαστικής μουσικής. Τα εν λόγω μέλη άλλωστε θα πρέπει να θεωρηθούν απαραίτητα καθώς αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του ενεργού ρεπερτοριακού corpus κατά την επιτέλεση. Στις επόμενες Ενότητες κι ενώ οι μαθητές θα αρχίσουν να έρχονται σε μια πρώτη επαφή με τα σημαδόφωνα θα συνεχιστεί η περαιτέρω εκμάθηση πρακτικών μελών, με σκοπό την εμπέδωση του γενικότερου διαστηματικού-φθογγικού υλικού. Στην θεωρητική παρουσίαση του εκάστοτε ήχου θα αναφερθούν μόνο τα απαραίτητα στοιχεία που αφορούν στην έκφανση του εκάστοτε ήχου σε σχέση με το κάθε είδος μελοποιίας, ενώ ως εποπτικά μέσα θα χρησιμοποιηθούν αντίστοιχα παραδείγματα ειλημμένα από καθαυτό ρεπερτόριο. Στο μέρος αυτό δεν θα αφιερωθεί εκτενής λόγος για θέματα διαστηματικής θεωρίας -κάτι πολύ χρήσιμο μεν αλλά εκτός των προτεραιοτήτων του παρόντος εγχειρήματος-,
αλλά αντιθέτως θα δοθεί έμφαση στην αναγκαιότητα κατανόησης του στερεοτυπικού φρασεολογίου (επιμέρους μελωδικές κινήσεις, χαρακτηριστικές θέσεις, παγιωμένες καταλήξεις κ.ά). Αντίθετα δε με παλαιότερες και σύγχρονες μεθόδους, η παρουσίαση των σημαδιών θα γίνεται σταδιακά με παράλληλη μελέτη κατάλληλου ρεπερτορίου το οποίο και τα εμπεριέχει. Με άλλα λόγια, οι μαθητές δεν θα χρειαστεί να αναμένουν να διδαχθούν σχολαστικά όλα τα σημάδια ώστε να έρθουν σε πρώτη επαφή με το ρεπερτόριο αλλά θα αφομοιώνουν τη χρήση των εκάστοτε χαρακτήρων μέσα από το ίδιο το καταγεγραμμένο υλικό. Επίσης, μία ακόμη καινοτόμος πρόταση της συγκεκριμένης συγγραφής σχετίζεται με την απουσία σχολαστικών ασκήσεων -κατά το πρότυπο των συμβατικών μεθόδων εκμάθησης ευρωπαϊκής μουσικής- με αποκλειστικό στόχο την εκγύμναση σε σχέση με την εκμάθηση των σημαδιών. Αντί λοιπόν της χρήσης ασκήσεων οι οποίες θα καταστρώνονταν αποκλειστικά και μόνο με σκοπό την συμπερίληψη των προς διδασκαλία σημαδιών, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται μελωδικά και ρυθμικά μοτίβα ανοίκεια με το καθαυτό ρεπερτόριο, προτιμήθηκε η απομόνωση και χρήση κατάλληλου φρασεολογίου από το ίδιο το ιστορικό υλικό. Έτσι, π.χ. στο πλαίσιο της εκμάθησης σημαδιών του α' ήχου αποκόπτεται στερεοτυπικό φρασεολογικό υλικό από συλλαβικά μέλη του εν λόγω ήχου, τα οποία εμπεριέχουν τα συγκεκριμένα σημάδια των οποίων τη χρήση καλούνται οι μαθητές να κατανοήσουν. Έτσι, το καθαυτό ρεπερτόριο εισάγεται στη διδακτική διαδικασία από πολύ νωρίς -με τη μορφή εναλλακτικών ασκήσεων-, και σε συνδυασμό με την εκμάθηση αντίστοιχων πρακτικών μελών.

Για την επιλογή του ρεπερτορίου χρησιμοποιήθηκαν οι εξής Πηγές:
Γεώργιος Ραιδεστινός, Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς , εκδ. Σ. Ι. Βουτυράς, Κωνσταντινούπολη 1884.
Γρηγόριος Πρωτοψάλτης, Ταμείον Ανθολογίας , τόμοι α', β', εκδ. Τυπογραφία Κάστρου, Κωνσ ταν τινούπολη 1834.
Ιωάννης Λαμπαδάριος-Στέφανος Α' Δομέστικος, Πανδέκτη της ιεράς εκκ λησιαστικής υμνωδίας του όλου ενιαυτού , τόμοι α', β', δ', εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1850 και 1851.
Ιωάννης Πρωτοψάλτης, Αναστασιματάριον νέον, αργόν και σύντομον, εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1905.

Ιωάννης Πρωτοψάλτης, Ειρμολόγιον των Καταβασιών, εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1903.
Μανουήλ Πρωτοψάλτης, Συλλογή Ιδιομέλων και Απολυτικίων , Τυπογραφία Ισαάκ δε Κάστρο και Υιοί, Κωνσταντινούπολη 1831.
- Πέτρος Πελοποννήσιος, Ειρμολόγιο των Καταβασιών , Βρετανική Τυπογραφία Κάστρου, Κωνσ ταν τινούπολη 1825.
Πέτρος Πελοποννήσιος, Νέον Αναστασιματάριον , Βουκουρέστι 1820.
Πέτρος Πελοποννήσιος, Σύντομον Δοξαστάριον , Βουκουρέστι 1820.
Πέτρος Πελοποννήσιος, χειρόγραφο Αναστασιματάριον σύντομο, Βιβλιοθήκη Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος Χάλκης, αρ. χειρ. 1.

- Πρωγάκης Γεώργιος, Μουσική Συλλογή , τόμοι α', β', γ', εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1909.
Στέφανος Λαμπαδάριος, Μουσική Κυψέλη , τόμος α', εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1883.
Χουρμούζιος Χαρτοφύλακας, Ταμείον Ανθολογίας, τόμοι α', β', Τυπογραφία Κάστρου, Κωνσ ταν τινούπολη 1824.
Είδη μελοποιίας και ρεπερτόριο
Χρήση οπτικοακουστικού υλικού
Η ύλη η οποία κατανέμεται στις τρεις τάξεις του Λυκείου καλύπτει το σύνολο των συλλαβικών μελών της Οκταηχίας , σε επιμέρους υμνογραφικές και μελωδικές φόρμες (απολυτίκια, Κοντάκια, προσόμοια, προκείμενα, ευλογητάρια, στιχολογίες εσπερινού-όρθρου, στιχηρά, αναβαθμούς, κανόνες, δοξολογίες, κ.τ.λ). Καταβλήθηκε ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε έστω και ενδεικτικά να περιληφθούν κατά το δυνατόν περισσότερες φόρμες σύντομων μελών, ώστε οι μαθητές να έχουν μια όσο το δυνατόν ευρύτερη και πληρέστερη εικόνα συλλαβικών εκδοχών από το εν γένει ρεπερτόριο. Από τα μέσα της Β' Λυκείου ξεκινάει η μελέτη του σύντομου στιχηραρίου , μέσα και πάλι από διάφορες εκδοχές όπως στιχηρά (εσπερινού, λιτής, του Ν' Ψαλμού, των αίνων, των Μεγάλων Ωρών) και δοξαστικά (εσπερινού, αποστίχων και αίνων, των Μεγάλων Ωρών, δογματικά θεοτοκία, εωθινά κ.τ.λ.). Ένα σημαντικό μέρος της Γ' Λυκείου αφιερώνεται στο είδος του αργού ειρμολογίου , του οποίου ωστόσο η κατανομή δεν είναι δυνατόν να είναι ισομερής ανά ήχο, καθώς ορισμένοι ήχοι (π.χ ο α', δ') καλύπτουν μεγάλο μέρος του ρεπερτορίου ενώ κάποιοι άλλοι ελάχιστο (πλ. α', βαρύς). Τέλος, αφιερώνονται εντελώς ενδεικτικά τρεις Διδακτικές Ενότητες για την παπαδική μελοποιία, ώστε οι μαθητές να εξασφαλίσουν ρεπερτοριακά έστω τα αναγκαία αργά μέλη της Θείας Λειτουργίας (χερουβικά σε τρεις ήχους, ένα κοινωνικό Κυριακών, το κοινωνικό της Τετάρτης και των Θεομητορικών εορτών και το αντίστοιχο της Τρίτης το οποίο ψάλλεται και σε μνήμες Αγίων). Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ μάλιστα του εγχειριδίου προσφέρονται τα κατά την παράδοση της Μ.Χ.Ε εκφωνητικά λειτουργικά σε κλιτόν , καθώς και τα τρία καθιερωμένα Άξιον εστίν σε α', β' και πλ. δ' ήχο. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονιστεί, πως τα μέλη της Λειτουργίας μπορούν κάλλιστα να αποτελέσουν διδακτικό υλικό ήδη από την Α' Λυκείου, με σκοπό την όσο το δυνατόν γρηγορότερη πρακτική ένταξη των μαθητών στο αναλόγιο κατά την τέλεση της Θείας Λειτουργίας.

Πέρα όμως από τη μελέτη -πρακτική και από σημειογραφία- του ρεπερτορίου, απαραίτητο μέσο θα πρέπει να θεωρηθεί η χρήση κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας οπτικοακουστικού υλικού το οποίο αναμφίβολα θα μπορούσε να συμβάλει στον εμπλουτισμό και στο ζητούμενο της αμεσότερης «προώθησης» της νέας πληροφορίας από τον εκπαιδευτικό στον μαθητή. Έτσι, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν power point με οπτικό υλικό, όπως διάφορες εκδοχές χειρογράφων σε αντιπαραβολή (π.χ ίδιο μουσικό κείμενο από δύο διαφορετικούς συνθέτες, ίδιο κείμενο από δύο διαφορετικούς γραφείς, ίδιο κείμενο σε παλαιά και σε νέα σημειογραφία, κείμενο στην παλαιά σημειογραφία και δύο διαφορετικές εξηγήσεις στη Νέα κ.ά), εντύπων (αντιπαραβολή χειρόγραφης και έντυπης εκδοχής, προμετωπίδες εντύπων, τύποι χαρακτήρων από διαφορετικές εκδοχές εντύπων, κ.ά), προσωπογραφίες συνθετών, φωτογραφίες ερμηνευτών, συγκεντρωτικοί πίνακες (π.χ σημαδιών, ήχων), σχεδιαγράμματα (ιστορικά, μορφολογικά) κ.τ.λ. Ωστόσο εκείνο που προέχει είναι το γεγονός της ακρόασης ιστορικών ηχογραφήσεων με την παράλληλη καθοδήγηση του εκπαιδευτικού. Έτσι, προτείνεται η επιλογή τόσο ζωντανών ηχογραφήσεων όσο και αντίστοιχων νεότερων στουντιακών από τους βασικότερους εκπροσώπους της Εκκλησιαστικής μουσικής στον 20ό αιώνα. Ενδεικτικά θα μπορούσε να σταθεί κανείς στους δίσκους του Ιακώβου Ναυπλιώτου (όλοι διαθέσιμοι στο διαδίκτυο από την έκδοση της KALAN Müzik 2008 https://www.youtube.com/watch?v=UXz1Z4s\_7-Q&list=PLOP8MwvFE7n O S 5G r RVz zeYx G j o M Z XeV\_W, τελευταία προσπέλαση 22/10/2018), ζωντανές ηχογραφήσεις των μεγάλων Πρωτοψαλτών, Λαμπαδαρίων και Δομεστίκων του Πατριαρχείου, Κωνσταντίνου Πρίγγου, Θρασύβουλου Στανίτσα, Αναστασίου Μιχαηλίδη «Σόμπατζη», Ανδρέα Πετρόχειλου, Δημοσθένη Παϊκόπουλου, Νικολάου Δανιηλίδη, Βασιλείου Νικολαΐδη, Ελευθέριου Γεωργιάδη, Βασιλείου Εμμανουηλίδη, Ιωάννου Χαριατίδη και Λεωνίδα Αστέρη. Επίσης, των σημαντικών Κωνσταντινουπολιτών ψαλτών και κληρικών, Δημητρίου Μαγούρη, Γεωργίου Καρακάση, Σάβ-
βα Αβραμίδη, Αθανασίου Παναγιωτίδη, Αλέξανδρου Μουτάογλου, Κωνσταντίνου Ρουσινόπουλου, Στεφάνου Μπρούσαλη, Λυκούργου Πετρίδη, Μητροπολίτου Σάμου Ειρηναίου, π. Νικολάου Μαυρόπουλου, π. Νικολάου Ιωσηφίδη, π. Αθανασίου Τσούμαρη, π. Παναγιώτου Τσινάρα, π. Γεωργίου Τσέτση, κ.ά. Επίσης, των Αγιορειτών π. Διονυσίου Φιρφιρή, π. Γαβριήλ Μακαβού, π. Δοσιθέου Κατουνακιώτου, Επισκόπου Ροδοστόλου Χρυσοστόμου, π. Παναρέτου Φιλοθεΐτου, των Αδελφοτήτων του Όρους, όπως εκείνων των Δανιηλαίων, (π. Δανιήλ, π. Ακάκιος, π. Γρηγόριος, π. Στέφανος), των Θωμάδων (π. Κυπριανός, π. Θωμάς, π. Φίλιππος), κ.ά. Από ψάλτες με χώρο δράσης την Θεσσαλονίκη, ηχογραφήσεις των Αθανασίου Καραμάνη, Χρύσανθου Θεοδοσόπουλου, Χαρίλαου Ταλιαδώρου, Αστέριου Δεβρελή, Δημητρίου Σουρλαντζή κ.ά. Από ερμηνευτές με προέλευση την περιφέρεια και εκπροσώπους επιμέρους τοπικών ιδιωμάτων, θα μπορούσε κανείς να σταθεί σε ηχογραφημένο υλικό των Πέτρου Μανέα, Εμμανουήλ Βαμβουδάκη, Σεραφείμ Γεροθόδωρου, Κωνσταντίνου Θωμαΐδη, Δημητρίου Μήτρου, Γεωργίου Τσατσαρώνη, Γεωργίου Σύρκα, Ματθαίου Τσαμκιράνη, Σπυρίδωνος Μαϊδανόγλου, Γεωργίου Γέμελου, Λεωνίδα Σφήκα, Νικολάου Χατζησταμάτη, Μιχαήλ Καρύκα, Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου Βαλληνδρά, Στάικου Χατζή, κ.α. Μεγάλο μέρος του εν λόγω ηχογραφημένου υλικού βρίσκεται διαθέσιμο στο διαδίκτυο όπως π.χ στο https://www.youtube.com/, ή σε ιστοσελίδες και Forum με αντικείμενο την Εκκλησιαστική μουσική-Ψαλτική πρακτική όπως π.χ ht tp:// analogion.com/forum/, http://www.cmkon.org/, κ.ά. Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει για την μεγάλη επιστημονική σειρά του Δρ. Μανόλη Χατζηγιακουμή Μνημεία Εκκ λησιαστικής Μουσικής , Σύμμεικτα Εκκ λησιαστικής Μουσικής και Αρχείον Εκκ λησιαστικής Μουσικής, και συγκεκριμένα Σώμα Ι, Πατριαρχικά Μουσικά Αρχεία, -Ζωντανές ηχογραφήσεις στον Πατριαρχικό Ναό και σε άλλους Ναούς της Κωνσταντινούπολης- 1956-66, (http://e-kere.gr/, Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων). Στο εν λόγω έργο μπορεί ο εκπαιδευτικός να εντοπίσει και να αξιοποιήσει διδακτικά ένα τεράστιο σε ευρύτητα (το σύνολο ουσιαστικά τόσο των ενεργών σήμερα μελών όσο και των αντίστοιχων φιλολογικών-ιστορικών) ηχογραφημένο υλικό από τους σημαντικότερους εν ζωή ερμηνευτές (αρχές δεκαετίας 1980 έως σήμερα). Η ακρόαση μελών από ερμηνείες ψαλτών δεν είναι αναγκαίο να περιορίζεται μόνο στο διδακτέο υλικό αλλά προτείνεται να επεκτείνεται και σε περιπτώσεις ευρύτερες της συγκεκριμένης ύλης του εγχειριδίου. Κάτι τέτοιο, θα εξασφαλίσει μια διαμεσολαβημένη επαφή των μαθητών με ένα σημαντικό ιστορικό-αρχειακό υλικό ηχογραφήσεων, η ακρόαση και μελέτη του οποίου αναμφίβολα θα μπορούσε να λειτουργήσει ευεργετικά κατά τη διαδικασία της βιωματικής σύνδεσης-αναφοράς των μαθητών με την εν λόγω προφορική μουσική κουλτούρα.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
Ένα μεγάλο κομμάτι του όλου εγχειρήματος σχετίζεται με τη σημασία που δίνεται στις βιωματικές δραστηριότητες και ειδικά σε εκείνες που στοχεύουν στην αναπαραστατική προσομοίωση των συνθηκών επιτέλεσης εντός της τάξης. Έτσι, οι μαθητές δεν θα κληθούν απλώς και μόνο να μελετήσουν ένα συγκεκριμένο ρεπερτόριο, αλλά επιπλέον να το διαχειριστούν με τρόπο αντίστοιχο με εκείνον που απαιτείται στο πλαίσιο της λατρευτικής πράξης. Έτσι, εξασκούνται σε ζητήματα λειτουργικής τάξης-Τυπικού, διακριτών ρόλων στο αναλόγιο (ξεχωριστοί χοροί με Πρωτοψάλτη, Λαμπαδάριο, Δομεστίκους κ.τ.λ), επιμέρους τεχνικών (ισοκράτημα, κανονάρχημα, εμμελής απαγγελία, εκφώνηση στίχων), με απώτερο στόχο την εφαρμογή όλων των παραπάνω στην καθαυτή λειτουργική Πράξη. Ωστόσο, εκείνο που θα πρέπει να τονισθεί εμφατικά είναι το γεγονός της σημαντικότητας τέλεσης τόσο των καθημερινών Ακολουθιών (Όρθρος, Εσπερινός, Απόδειπνο) όσο και των αντίστοιχων περιοδικών (Θεία Λειτουργία, Μέγα Απόδει-

Προσομοίωση επιτέλεσης
Η Ηχογράφηση ως παιδαγωγικό εργαλείο
Η ευελιξία σε σχέση με τη διδακτική διαχείριση του υλικού
πνο, Χαιρετισμοί, Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων, Κατανυκτικός Εσπερινός, Ιερά Παράκληση, κ.ά) στο ναό του εκάστοτε σχολείου και της αναγκαίας συμμετοχής των μαθητών σε αυτές. Η Εκκλησιαστική μουσική ως πολιτισμικό-ιστορικό μέγεθος φέρει την εξής ιδιοτυπία: Ουσιαστικά ο χώρος διδακτικής να ταυτίζεται με τον χώρο επιτέλεσης. Το περιβάλλον δηλαδή της πράξης ( performance ) λειτουργεί ως το κατ' εξοχήν πλαίσιο βιωματικής μαθητείας του εν λόγω μουσικού είδους. Έτσι, οι ακολουθίες δεν θα πρέπει να γίνουν αντιληπτές απλά και μόνο ως το πεδίο εφαρμοσμένης απόδοσης των όσων έχουν διδαχθεί οι μαθητές στην τάξη, αλλά και ως μια βασική, απαραίτητη θα έλεγε κανείς προέκταση της διδακτικής διαδικασίας σε πραγματικές μάλιστα συνθήκες επιτέλεσης. Η συγγραφή και ένταξη του παρόντος εγχειριδίου στο πλαίσιο του αναλυτικού Προγράμματος Σπουδών των Εκκλησιαστικών Λυκείων θα ήταν ευχής έργον να συνοδευτεί με την αντίστοιχη διάθεση για οργάνωση της Λειτουργικής ζωής των εν λόγω Σχολών.

Μια ακόμη εξαιρετικά χρήσιμη διαδικασία η οποία θα μπορούσε να λειτουργήσει επικουρικά στο πλαίσιο της διδακτικής, ως επιμέρους βιωματική δραστηριότητα είναι εκείνη της ηχογράφησης. Η χρήση των σύγχρονων ψηφιακών μέσων ηχογράφησης με σκοπό την καταγραφή του διδασκόμενου υλικού από πλευράς του εκπαιδευτικού θα μπορούσε να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς σε σχέση με τη μελέτη των μελών εκ μέρους των μαθητών. Μια επίσης ενδιαφέρουσα διαδικασία από την οποία θα μπορούσαν να προκύψουν μια σειρά από διαπιστώσεις-συμπεράσματα είναι εκείνη της ηχογράφησης εκ μέρους των μαθητών. Η διαδικασία μπορεί να γίνει είτε σε ατομικό είτε σε ομαδικό επίπεδο κατά το πρότυπο των ολιγομελών-ευέλικτων χορών. Επίσης, η διαδικασία μπορεί να πραγματοποιηθεί σε ένα είτε σε περισσότερα επίπεδα. Δηλαδή είτε ηχογράφηση ταυτόχρονη (μέλος, ισοκράτημα, κανονάρχημα -όπου είναι αναγκαίο-), είτε σε διαβαθμίσεις. Και στις δύο περιπτώσεις το κρίσιμο είναι να αναπτυχθεί κατόπιν ένας αναστοχαστικού τύπου προβληματισμός σε σχέση με την απόδοση τόσο σε τεχνικό (φωνητική εκφορά, τονικότητα, διαστήματα, χρόνος, αναλύσεις) όσο και σε υφολογικό επίπεδο (έκφραση, τονισμός, ρυθμός). Μετά την ηχογράφηση, θα μπορούσαν αφού εντοπιστούν οι όποιες ενδεχόμενες αδυναμίες να επιχειρηθεί μια δεύτερη απόπειρα με σκοπό τη βελτίωση του τελικού αποτελέσματος αλλά και την εξαγωγή ασφαλέστερων συμπερασμάτων αναφορικά με τα κρίσιμα εκτελεστικά και υφολογικά σημεία. Θα είχε ενδιαφέρον οι μαθητές σε μια συζήτηση στην τάξη να μοιραστούν τις σκέψεις τους αναφορικά με το αποτέλεσμα αλλά και να προβληματιστούν αναφορικά με τα σημεία εκείνα τα οποία χρήζουν περαιτέρω βελτίωσης. Ιδιαίτερη προσοχή χρήζει εκ μέρους του εκπαιδευτικού ο τρόπος διαχείρισης σε παιδαγωγικό επίπεδο του αποτελέσματος, καθώς τα παιδιά μη όντας εξοικειωμένα με τον ήχο τους, το προϊόν ενδεχομένως να μην τους ικανοποιήσει. Σε καμιά περίπτωση κάτι τέτοιο, ωστόσο, δεν θα πρέπει να σταθεί αιτία αποθάρρυνσης, αλλά αντίθετα κίνητρο περαιτέρω μελέτης, και τριβής με διάφορες απαιτητικές αλλά ωφέλιμες συνθήκες επιτέλεσης, όπως είναι και αυτή του studio .

Οι δραστηριότητες οι οποίες περιγράφονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, εξυπακούεται πως φέρουν ενδεικτικό χαρακτήρα και σε καμιά περίπτωση απόλυτο σε σχέση με τις Ενότητες στις οποίες έχουν συμβατικά τοποθετηθεί. Άρα, ο εκπαιδευτικός είναι εκείνος ο οποίος θα κρίνει το αν μια δραστηριότητα θα ήταν σκόπιμο να επαναληφθεί και άλλες φορές -για περαιτέρω εμπέδωση και παρακολούθηση της προόδου-, με τον ίδιο ή και ελαφρώς παραλλαγμένο τρόπο, προσαρμοσμένο δηλαδή στις εκάστοτε ανάγκες. Αναφορικά με το ρεπερτόριο το οποίο έχει επιλεγεί θα πρέπει να ειπωθούν τα εξής: Βασικό ρόλο έπαιξε αρχικά το κριτήριο της περιεκτικότητας και σε δεύτερο επίπεδο εκείνο της ενδεικτικότητας. Με άλλα λόγια, ανά περίπτωση επιλέχθηκαν εκείνα τα κομμάτια τα οποία κρίθηκαν επαρκή αναφορικά με την δυνατότητά
τους να περιλάβουν το βασικό θεωρητικό, τεχνικό ή υφολογικό ζήτημα το οποίο αποτελεί την κύρια θεματική της εκάστοτε Διδακτικής Ενότητας. Από εκεί και πέρα η τελική επιλογή υπήρξε εντελώς ενδεικτική γι αυτό και κατατίθεται ως πρόταση, η οποία δεν μπορεί να είναι σε καμιά περίπτωση δεσμευτική για τον διδάσκοντα. Για παράδειγμα, από τα στιχηρά που επιλέγεται να διδαχθούν σε κάποια Ενότητα, ο καθηγητής μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποιο αντίστοιχο σε περιεχόμενο με αυτά τα οποία δίνονται, να επιλέξει να διδάξει κάποια από αυτά ή αν χρειαστεί αφού τα διδάξει να προσθέσει και κάποιο ακόμα για περαιτέρω εξάσκηση και εμβάθυνση. Σε κάθε περίπτωση η διαδικασία της αντιπαραβολικής παράθεσης-παρουσίασης του ρεπερτορίου θα πρέπει να θεωρηθεί αναμφίβολα απαραίτητη αναφορικά με την σφαιρικότερη αντίληψη εκ μέρους των μαθητών του ιστορικού υλικού.

Στο σημείο αυτό θα ήταν ίσως χρήσιμο να γίνουν κάποιες επισημάνσεις σε σχέση με ορισμένα κρίσιμα ζητήματα, που αφορούν τόσο στη Θεωρία όσο και την Πράξη της Εκκλησιαστικής μουσικής. Όπως συμβαίνει γενικότερα με τις πολυτροπικές-ασυγκέραστες μουσικές κουλτούρες της Ανατολής, έτσι και στην Εκκλησιαστική μουσική παρουσιάζεται μια έντονη διαστηματική ποικιλομορφία. Επιπλέον μάλιστα, ως καθαρά φωνητική μουσική χρησιμοποιεί την ευρύτατη αυτή γκάμα διαστημάτων με μια μεγάλη ευελιξία, η οποία εξαρτάται από παράγοντες υφολογικούς, τεχνικούς, αισθητικούς, ειδολογικούς, κ.ά. Συνήθως, σε θεωρητικά συγγράμματα και πραγματείες προτιμάται ο διαστηματικός προσδιορισμός των μελωδικών προτύπων, είτε μέσω ενός αριθμητικού υπολογισμού βάσει μιας μονάδας μέτρησης (μόρια, τμήματα, κ.τ.λ), είτε ενός λόγου συχνοτήτων που προκύπτει μετά την κατάτμηση της χορδής. Στο παρόν εγχειρίδιο προτιμήθηκε να μην ακολουθηθεί καμία από τις δύο παραπάνω παγιωμένες πρακτικές όχι μόνο για λόγους καθαρά παιδαγωγικούς αλλά και για αντίστοιχους επιστημονικούς. Η κάθε προσπάθεια προσδιορισμού με απόλυτο τρόπο ενός διαστήματος όσο και ενδιαφέρουσα να είναι σε επίπεδο θεωρητικό, είναι εξαιρετικά σχετική έως και επισφαλής, καθώς μπορεί να ποικίλλει σημαντικά ανάλογα τον ερμηνευτή, το επιμέρους φρασεολόγιο, το είδος μελοποιίας, το ύφος, την ταχύτητα απόδοσης της σύνθεσης, κ.ά. Έτσι, αν για παράδειγμα γίνει αποδεκτή η τιμή των 10 μορίων ανάμεσα στον ΠΑ και στο ΒΟΥ του διατονικού γένους, κάτι τέτοιο μπορεί να μην ισχύει όχι απλά από ερμηνευτή σε ερμηνευτή, ή από εκτέλεση σε εκτέλεση του ίδιου ψάλτη, αλλά είναι εξαιρετικά πιθανό να μεταβληθεί πολλαπλά στην πορεία του ίδιου μέλους από τον ίδιο ερμηνευτή. Οι εν λόγω δηλαδή αποστάσεις είναι εξαιρετικά ρευστές ακόμα κι αν συμβατικά λάβουμε ως βασικές σταθερές κάποιες τιμές, καθαρά για διδακτικούς λόγους. Έτσι, στο παρόν εγχειρίδιο αν και καθορίζεται ο τύπος ενός διαστήματος, αποφεύγεται ο απόλυτος προσδιορισμός της τιμής του, ακριβώς εξαιτίας της εν λόγω ρευστότητας κατά την μελωδική του διατύπωση. Με άλλα λόγια το κάθε διάστημα δεν αποτελεί αυθύπαρκτο μέγεθος αλλά η τιμή του καθορίζεται από τα ευρύτερα μελωδικά συμφραζόμενα. Έτσι, μπορεί να αυξομειώνεται ανάλογα με την κίνηση-πορεία της μελωδίας, την ανάδειξη των τονικών κέντρων, και γενικότερα βάσει του βαθμού ρευστότητας-κινητικότητας που φέρει.

Το ίδιο ζήτημα αφορά και στην πρακτική διατύπωση των διαστημάτων και πιο συγκεκριμένα βάσει του γνωστού φαινομένου της θεωρίας των έλξεων. Βάσει αυτής, στο εκάστοτε μελωδικό μόρφωμα ισχύει το φαινόμενο της Ιεράρχησης των βαθμίδων, ανάλογα με τη σημαντικότητα που φέρουν εκείνες σε επίπεδο τροπικής ανάπτυξης, αλλά και βάσει του κριτηρίου της τονικής τους σταθερότητας. Έτσι, ως γνωστόν μια ισχυρή, δεσπόζουσα βαθμίδα δύναται να έλξει προς το μέρος της αντίστοιχες «αδύναμες» βαθμίδες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από κινητικότητα-ρευστότητα. Κάτι τέτοιο ωστόσο δεν θα πρέπει να γίνει αντιληπτό ως μια απλή αντικατάσταση της φυσικής εκδοχής ενός διαστήματος από ένα αντίστοιχο με διαφορετική -οξύτε-

Διαχείριση διαστηματικότητας
Έλξεις και διαστηματική ρευστότητα
Διαποίκιλση και αναλύσεις
Η μη χρήση της οκταβικής κλίμακας ως θεωρητικού εργαλείου
Η Παραλλαγή ως διδακτικό μέσο
ρη ή βαρύτερη- τιμή. Η εκάστοτε έλξη αποτελεί τονική απόληξη της δυναμικής αυξομείωσης που φέρει ένα ευέλικτο διάστημα. Έτσι, όταν ένα ευέλικτο διάστημα κινείται καταληκτικά προς μία ισχυρή τονική βαθμίδα, τότε δίνει την αίσθηση πως «λιώνει» μέσω ενός glissando . Άρα, οι έλξεις εντάσσονται στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης εκτελεστικής τεχνικής, όπως είναι π.χ το glissando, το vibrato, ποικίλματα όπως οι μονές ή οι διπλές τρίλιες, οι αποτζιατούρες κ.ά. Επίσης, σημαντικός είναι ο τρόπος εκφοράς της έλξης, ο οποίος θα πρέπει να είναι διακριτικός χωρίς ειδικό τονισμό, αλλά ενταγμένος με φυσικότητα στο ευρύτερο «νόημα» της μουσικής φράσης, όπως αυτό είναι αποτυπωμένο βιωματικά σε επίπεδο ερμηνευτικό.

Κάτι αντίστοιχο αφορά και στις αναλύσεις, οι οποίες δεν θα πρέπει να γίνονται αντιληπτές ως επιπρόσθετες «νότες», αλλά ως το αποτέλεσμα της ανάδειξης της εσώτερης δυναμικής που φέρει ο βασικός μελωδικός κορμός σε επίπεδο ερμηνευτικό. Με άλλα λόγια στο εκάστοτε μελωδικό θέμα ενυπάρχουν μια σειρά από ενδεχόμενες αναλυτικές προσεγγίσεις, οι οποίες μπορούν να ποικίλουν ανάλογα με το ύφος-αισθητική του ερμηνευτή, το είδος της σύνθεσης, την χρονική αγωγή κ.ά. Οι εν λόγω λοιπόν αναλύσεις, καλό είναι να γίνονται αντιληπτές ως ποικίλματα τα οποία αποδίδονται εμφανώς πιο διακριτικά σε σχέση με το βασικό μελωδικό σχήμα. Έτσι, δεν υπάρχει κάποια αυτονόμησή τους σε εκτελεστικό επίπεδο αλλά αντίθετα εντάσσονται ολιστικά στο ευρύτερο πλαίσιο διατύπωσης του φρασεολογικού υλικού. Σε καθαρά πρακτικό επίπεδο, τα εν λόγω ποικίλματα αποδίδονται με τρόπο που να δίνει την αίσθηση πως βρίσκονται «κρυμμένα» μέσα στον απόηχο της βασικής μελωδικής ατάκας. Η δε πολυμορφικότητά τους είναι τόσο μεγάλη ώστε δεν είναι δυνατό να εξαντληθεί μέσω μιας σχολαστικού τύπου μηχανιστικής απόδοσής τους με αφορμή απλώς και μόνο τη συμβατική ενέργεια των σημαδιών.

Σε θεωρητικό επίπεδο, άλλο ένα ζήτημα το οποίο χρήζει διευκρίνισης σχετικά με το θεωρητικό μοντέλο το οποίο ακολουθήθηκε κατά την παρούσα συγγραφή, είναι εκείνο της μη πρόταξης της οκταβικής κλίμακας ως σημείου θεωρητικής αναφοράς. Πιο συγκεκριμένα, το εκάστοτε τροπικό φαινόμενο, όπως π.χ ο Ήχος, δεν ταυτίζεται απλά και μόνο με μια στατική διαστηματική ακολουθία η οποία βρίσκεται εγκλωβισμένη εντός του κλειστού οκταβικού μοντέλου, το οποίο θα πρέπει μάλιστα να επαναλαμβάνεται και πανομοιότυπα μετά την ηχητική του εξάντληση. Ο εκάστοτε ήχος καλό θα ήταν να γίνει κατανοητός ως ένα διαστηματικό μόρφωμα το οποίο διακρίνεται από συγκεκριμένες τροπικές συμπεριφορές, μελωδικές αναπτύξεις, κινησιολογικές εκδοχές, παγιωμένο-στερεοτυπικό φρασεολόγιο κ.ά. Όλα τα παραπάνω συντελούν στην δόμηση του ιδιαίτερου ηχοχρώματος, δηλαδή στην γενικότερη αίσθηση του ήχου. Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος επιλογής περισσότερο ευέλικτων υπομονάδων όπως τα τετράχορδα, τα πεντάχορδα κ.τ.λ., η παρακολούθηση των οποίων σε ένα περιορισμένο πλαίσιο καθιστά ευκολότερη την αντίληψη των φαινομένων σε τροπικό επίπεδο. Βέβαια, ακόμη και κάτι τέτοιο δεν παύει να αποτελεί μια θεωρητική σύμβαση, καθώς στην πραγματικότητα ακόμη και στο πλαίσιο των υπομονάδων οι βαθμίδες είναι κινούμενες και τα διαστήματα ρευστά με αποτέλεσμα όλο το δομικό τους υλικό να αναπροσαρμόζεται ανά περίπτωση. Πάντως, η απομόνωση και μελέτη φαινομένων σε πιο περιορισμένους από την οκταβική κλίμακα χώρους, σαφώς και λειτουργεί επικουρικά στην προσπάθεια κατανόησης του ιδιαίτερου δομικού και αισθητικού προφίλ του εκάστοτε ήχου.

Η τελευταία παρατήρηση έχει περισσότερο παιδαγωγικό χαρακτήρα και αφορά στην χρηστικότητα της παραλλαγής. Κατά τη διαδικασία της μελέτης ενός νέου υλικού η παραλλαγή πράγματι μπορεί να βοηθήσει σημαντικά, ειδικά στο ζήτημα της εκμάθησης του βασικού μελωδικού κορμού. Από ένα σημείο όμως και έπειτα δεν θα πρέπει να θεωρηθεί πανάκεια, καθώς η απόλυτη εξάρτηση από τη διαδικασία της παραλλαγής μπορεί να καταστεί τροχοπέδη για την
περαιτέρω εξέλιξη της μουσικής αντίληψης του μαθητή, ειδικά σε σχέση με την αφομοίωση του φρασεολογίου. Η αγκίστρωση στην παραλλαγή από ένα σημείο και μετά όπου το ρεπερτόριο γίνεται περισσότερο απαιτητικό, μπορεί να εγκαθιδρύσει ένα τρόπο προσέγγισης-απόδοσης της μελωδίας κατά τα πρότυπα της μετροφωνίας. Έτσι, ο μαθητής αντί να αρχίζει να ψάλλει σκεπτόμενος κατά μουσικές φράσεις και θέματα, να παραμένει εγκλωβισμένος σε μια νότα προς νότα εκφορά. Παρόλο αυτά, η μέθοδος της παραλλαγής μπορεί να χρησιμοποιείται σε ειδικές περιπτώσεις δύσκολων φράσεων με πυκνή αναλυτική σημειογράφηση ή σε αντίστοιχες που εμπεριέχουν μετατροπίες, όπως μεταβολές κατά γένος, κατά τόνο ή και παραχορδές.

Κλείνοντας, θα πρέπει να ειπωθεί πως η συγγραφή του παρόντος βιβλίου κλήθηκε να ανταποκριθεί σε μια ιστορική πρόκληση τόσο για τον χώρο της εκπαίδευσης, και δη της Εκκλησιαστικής, όσο και γενικότερα του γνωστικού αντικειμένου της μουσικολογίας που σχετίζεται με την παιδαγωγική-διδακτική διαχείριση της Εκκλησιαστικής μουσικής. Το διακύβευμα σχετιζόταν με τη δυνατότητα καταρτισμού ενός συνοπτικού εγχειριδίου το οποίο να μπορεί να παρέχει τα βασικά γνωστικά και μεθοδολογικά εργαλεία στον μαθητή που επιθυμεί να συμμετάσχει ενεργά ως εκτελεστής-ψάλτης στο λατρευτικό πεδίο. Εσκεμμένα ακολουθήθηκε ένα μοντέλο συγγραφής που να μην στοχεύει στον απόλυτο-δογματικό προσδιορισμό των μουσικών φαινομένων, αλλά αντίθετα να σέβεται το χαρακτηριστικό της ρευστότητας που συνοδεύει τους μεγάλους φωνητικούς-προφορικούς μουσικούς πολιτισμούς της Ανατολής. Η πρακτική διάσταση του παρόντος εγχειριδίου, η αναγωγική του διάθεση προς την καθαυτή μουσική επιτέλεση καθώς και ο σαφής προσανατολισμός του προς την ανάγκη μελέτης του προφορικού υλικού, είναι τα κύρια χαρακτηριστικά που καθορίζουν το προφίλ του συγκεκριμένου βιβλίου. Θα ήταν ευχής έργον αν η παρούσα προσπάθεια καθίστατο αρωγός στο έργο των εκπαιδευτικών αναφορικά με το ζητούμενο της δυνατότητας έμπρακτης-συμμετοχικής παρουσίας των μαθητών στη λειτουργική ζωή των Εκκλησιαστικών Σχολών, με τρόπο που να συνδυάζει τη γνώση (θεωρητική, ρεπερτοριακή, τεχνική) με την βιωματική αναφορά (άμεση και διαμεσολαβημένη) στην προφορική διάσταση της Εκκλησιαστικής μουσικής.

Δρ Νίκος Ανδρίκος Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Α' ΛΥ Κ Ε Ι ΟΥ

1 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΚ Κ ΛΗΣΙΑΣΤΙΚ Η ΜΟΥΣΙΚ Η Χαρακτήρας & περιεχόμενο

α) Χαρακτήρας και περιεχόμενο της Εκκλησιαστικής μουσικής
Η Εκκλησιαστική μουσική αποτελεί μια μορφή έκφρασης και δημιουργίας με άμεση αναφορά στην λειτουργική πράξη της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα μουσικό είδος το οποίο επιτελείται στον χώρο της λατρείας και καλείται να επενδύσει μουσικά τα εκάστοτε λειτουργικά κείμενα. Έτσι, η Εκκλησιαστική μουσική χαρακτηρίζεται από την άρρηκτη σχέση της με τον λόγο. Πρόκειται για καθαρά φωνητική μουσική, η οποία αποδίδεται χωρίς τη συνοδεία οργάνων. Είναι δε μονοφωνική, καθώς το εκάστοτε μουσικό θέμα αναπτύσσεται αυτόνομα χωρίς τη συνήχηση άλλων φωνών, όπως συναντάται για παράδειγμα σε αντίστοιχες πρακτικές της δυτικής πολυφωνικής μουσικής. Παράλληλα, η Εκκλησιαστική μουσική ανήκει στο ευρύ πλαίσιο των πολυτροπικών συστημάτων της Ανατολής, τα οποία δίνουν ειδική έμφαση στη μελωδία και μάλιστα στην εξαιρετικά εκλεπτυσμένη -διαστηματικά και διαποικιλματικά- απόδοσή της. Ο απόλυτα φωνοκεντρικός της χαρακτήρας είναι και εκείνος που την καθιστά επί της ουσίας προφορική. Έτσι, ως φωνητική μουσική εδράζεται στη βιωματική αναφορά του κάθε ερμηνευτή σε πρόσωπα και περιβάλλοντα, και κατά συνέπεια στο ποσοστό στο οποίο ο ίδιος εφαρμόζει κατά την εκτέλεση την πληροφορία την οποία εκείνα φέρουν. Στην ιστορική πορεία της η Εκκλησιαστική μουσική έχει παραδώσει σημαντικά φιλολογικά τεκμήρια, όπως πολλές χιλιάδες χειρογράφων με συνθετικό έργο, αντίστοιχες έντυπες μουσικές εκδόσεις, θεωρητικά κείμενα-πραγματείες, κλπ. Όλα τα παραπάνω πιστοποιούν το λόγιο χαρακτήρα της, καθώς συναντάμε επώνυμους, εγγράμματους δημιουργούς σε τομείς όπως η σύνθεση, η εξήγηση, η κωδικογραφία, η θεωρητική συγγραφή, η διδασκαλία και τέλος η καθαυτή επιτέλεση. Σε πολλές περιπτώσεις ένα πρόσωπο μπορεί να συνδυάζει περισσότερες από μία δραστηριότητες, καθώς είναι δυνατό να αναδειχθεί παράλληλα π.χ ως συνθέτης, εξηγητής, συντάκτης ή αντιγραφέας χειρόγραφων κωδίκων, κ.ά. Συγχρόνως όμως με το λόγιό της χαρακτήρα η Εκκλησιαστική μουσική φέρει και ένα προφίλ περισσότερο λαϊκό, το οποίο εδράζεται στο ότι απευθύνεται κοινωνικά σε ευρύτερες ομάδες και όχι σε ένα κλειστό περιβάλλον μιας συγκεκριμένης ελίτ. Στο γεγονός αυτό οφείλεται και η διάθεση της Εκκλησιαστικής μουσικής στο να εγκολπώνει και να αξιοποιεί εναλλακτικά εκφραστικά-ιδιωματικά πρότυπα προερχόμενα από τον ευρύτερο λαϊκό μουσικό πολιτισμό.

Ανακεφαλαιώνοντας, κανείς θα στεκόταν στα εξής χαρακτηριστικά της Εκκλησιαστικής μουσικής αναφορικά με τον εν γένει χαρακτήρα της:
Πρόκειται για μουσική,
-  Λατρευτική-Λειτουργική
-  Φωνητική
-  Μη οργανική
-  Μονοφωνική
-  Τροπική
-  Λόγια και συγχρόνως λαϊκή

β) Είδη μελοποιίας
Η μελοποιία της Εκκλησιαστικής μουσικής διακρίνεται για την ειδολογική της ποικιλομορφία. Η εξαντλητική αναφορά των ειδών μελοποιίας θα ξεπερνούσε κατά πολύ τους στόχους της πρώτης Eνότητας. Έτσι, εντελώς ενδεικτικά θα μπορούσε κανείς να ακολουθήσει την εξής συμβατική κατηγοριοποίηση:
Ειρμολογικό είδος, στο οποίο ανήκουν οι ειρμοί και οι καταβασίες των κανόνων, όπως και διάφορα σύντομα τροπάρια όπως π.χ τα αυτόμελα, τα προσόμοια, τα καθίσματα, τα απολυτίκια, τα κοντάκια, τα εξαποστειλάρια κ.ά.

Στιχηραρικό είδος, στο οποίο ανήκουν τα στιχηρά ιδιόμελα και οι διάφοροι τύποι δοξασ τικών.
Παπαδικό είδος, στο οποίο ανήκουν τα κεκραγάρια, τα πασαπνοάρια, οι δοξολογίες, τα χερουβικά, τα κοινωνικά κ.ά.
Αρκετά από τα προαναφερθέντα είδη θα τα προσεγγίσουμε αναλυτικώς στις επόμενες Ενότητες.

γ) Σύντομη ιστορική αναδρομή-περιοδολόγηση
Από τα πρωτοχριστιανικά χρόνια έως τον 10 ο αι.
Όσο περισσότερο κινούμαστε αναδρομικά στην μελέτη της Εκκλησιαστικής μουσικής, τόσο δυσκολότερη γίνεται η προσπάθειά μας να αντλήσουμε πληροφορίες. Οι γραπτές πηγές είναι σπάνιες. Μία από αυτές, είναι ο πάπυρος της Οξυρύγχου 1786, (β' μισό του 3 ου αι. μ.Χ.), όπου καταγράφεται ένα απόσπασμα ύμνου προς την Αγία Τριάδα με αρχαιοελληνική αλφαβητική φωνητική σημειογραφία. Ο πάπυρος αυτός φέρει το τελευταίο μνημείο αρχαιοελληνικής μουσικής και παράλληλα το πρώτο χριστιανικής μουσικής.

Σε μία άλλη πηγή, ένα κείμενο του Μεγάλου Βασιλείου (Περί Αγίου Πνεύματος, κεφ. 29 ο ), αναφέρεται η επιλύχνιος ευχαριστία «Φῶς Ἱλαρόν» ως αρχαία φωνή . Καθώς ο Μέγας Βασίλειος έζησε τον 4 ο αι. μ.Χ., μπορεί να υποθέσει κανείς πως ο εν λόγω ύμνος -ο οποίος ψάλλεται καθημερινώς στους εσπερινούς μέχρι σήμερα- απηχεί μία μουσική πρακτική αναγόμενη στους πρώτους Χριστιανικούς αιώνες.
Τέλος, κατά τον 8 ο αι. συστηματοποιείται η οκταηχία από τον Ιωάννη Δαμασκηνό. Η διαμόρφωση της οκταηχίας πάντως συντελείτο ήδη από τους προηγούμενους αιώνες, ενώ η πλήρης δόμηση του θεωρητικού συστήματος της εκκλησιαστικής μουσικής αποτελεί διαρκή δυναμική διαδικασία έως και σήμερα.

Οι πρώτες αυτόνομες χειρόγραφες Πηγές Εκκ λησιαστικής μουσικής (10 ος - 13 ος αι.). Από τη περίοδο αυτή σώζονται χειρόγραφα εκκλησιαστικής μουσικής, εκ των οποίων ορισμένα ιδαιτέρως σημαντικά, όπως το χειρόγραφο Λαύρα Γ 67 (10 ο -11 ο αι.) κ.ά. Τα χειρόγραφα της περι-
όδου κατατάσσονται σε τέσσερεις τύπους, οι οποίοι είναι εν μέρει πρόδρομοι των μεταγενέστερων μουσικών βιβλίων: Ειρμολόγιο, Στιχηράριο, Ψαλτικό και Ασματικό.

Όψιμη Βυζαντινή περίοδος.
Κατά τον 13 ο -15 ο αι. η Εκκλησιαστική μουσική παρουσιάζει αξιοσημείωτη ακμή, καθώς η μελοποιητική παραγωγή είναι ευρύτατη ποσοτικά και ενδιαφέρουσα ποιοτικά. Ειδικότερα, ο 14 ος αι. θεωρείται κομβικό σημείο για την εξέλιξη της Εκκλησιαστικής μουσικής, ειδικά στο κομμάτι της πρωτογενούς συνθετικής δημιουργίας. Αξιοσημείωτοι είναι οι μελοποιοί, όπως ο Ιωάννης ο Κουκουζέλης, ο Ιωάννης ο Κλαδάς, ο Μανουήλ Χρυσάφης, ο Γρηγόριος Μπούνης Αλυάτης κ.ά.
Διατήρηση του ιστορικού υλικού (1453-1580). Αμέσως μετά την Άλωση η ενασχόληση με την Εκκλησιαστική μουσική μεταφέρεται στην περιφέρεια και συγκεκριμένα στη Σερβία, στη Μολδαβία, στην Κρήτη και στην Κύπρο. Αντιγράφεται πλήθος χειρογράφων το οποίο διασώζει το κλασικό ρεπερτόριο. Η πλέον εξέχουσα φυσιογνωμία της περιόδου είναι ο Μανουήλ Δούκας Χρυσάφης ο παλαιός, κυρίως λόγω της ενασχόλησής του με το Στιχηράριο. Σημαντικές προσωπικότητες είναι επίσης, ο Γεράσιμος Χαλκιόπουλος, ο Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος, ο Ιερώνυμος ο «Τραγωδιστής» (Κύπρος) και τέλος οι Ιωάννης Πλουσιαδηνός και Ακάκιος Χαλκαιόπουλος (Κρήτη), κυρίως για το θεωρητικό τους έργο.

Η προπαρασκευή για την ανανέωση (15 8 0 -16 50).
Κατά τη συγκεκριμένη περίοδο θα ξεχώριζε κανείς τις περιπτώσεις του Δημητρίου Νταμία (Κρήτη), του Πατριάρχη εξ Αθηνών Θεοφάνη Καρύκη, κυρίως λόγω της σύνθεσης από τον ίδιο του Ειρμολογίου,
Μουσικό χειρόγραφο 13ου αι.
Μανουήλ Δούκας Χρυσάφης
Ιωάννης Κουκουζέλης
Χρυσάφης ο νέος
Γερμανός Νέων Πατρών
Μπαλάσιος ιερεύς και νομοφύλαξ
Αυτόγραφο Ιωάννου Πρωτοψάλτου (1769)
Ιωάννης Πρωτοψάλτης ο Τραπεζούντιος
του Κωνσταντίνου εξ Αγχιάλου, του Κλήμεντος του Μυτιληναίου, του Ιωάσαφ του νέου Κουκουζέλη (Άγιον Όρος), του Αρσενίου του μικρού και τέλος του Γεωργίου Ραιδεστηνού (Κωνσταντινούπολη), ο οποίος έθεσε τις βάσεις αναφορικά με την ανανέωση του Στιχηραρίου, η οποία θα πραγματοποιηθεί απ' τον μαθητή του Χρυσάφη τον νέο.

Η πρώτη μεγάλη ακμή (1650-1720).
Κατά την πρώτη αυτή μεγάλη ακμή δεσπόζει η περίπτωση του Χρυσάφη του νέου, ο οποίος ανανέωσε το Στιχηράριο και μελοποίησε το Αναστασιματάριο. Με το Στιχηράριο ασχολήθηκε επίσης ο Γερμανός Νέων Πατρών ο οποίος θεωρείται και ο εισηγητής του είδους των Καλοφωνικών Ειρμών.
Ο δε Μπαλάσιος ιερεύς και Νομοφύλαξ παρέδωσε εκ νέου το Στιχηράριο ενώ συνέθεσε το Ειρμολόγιο, Καλοφωνικούς Ειρμούς και μέλη της Παπαδικής, επιχειρώντας μάλιστα και εξηγήσεις με πλέον αναλυτική σημειογράφηση. Τέλος, ως εμβληματική για την εποχή του θα πρέπει να θεωρηθεί η περίπτωση του Πέτρου Μπερεκέτη ο οποίος συνέθεσε πλήθος Καλοφωνικών Ειρμών, μελών της Παπαδικής και Οκτάηχα μέλη.

Στασιμότητα και ανάκαμψη - Η νέα προετοιμασία (1720-1770).
Κατά τη συγκεκριμένη μεταβατική περίοδο θα μπορούσε κανείς να σταθεί στις περιπτώσεις του Παναγιώτη Χαλάτζογλου, με τον οποίο εγκαινιάζεται η μεγάλη γενεαλογία Πρωτοψαλτών του Πατριαρχείου, του Ιωάννου Τραπεζουντίου, λόγω του εξηγητικού του έργου, του Δανιήλ Πρωτοψάλτου, του Κύριλλου Μαρμαρηνού για το θεωρητικό του έργο σε σχέση με το τροπικό σύστημα του Οθωμανικού makam και τέλος του Δημητρίου Λώτου, που έδρασε στη Σμύρνη.

Η δεύτερη μεγάλη ακμή (1770-1820).
Κατά τη δεύτερη μεγάλη ακμή αναμφίβολα κυριαρχεί η εμβληματική προσωπικότητα του Πέτρου Λαμπαδαρίου για το ευρύ συνθετικό και εξηγητικό του έργο. Επίσης, θα στεκόταν κανείς στις σημαντικές περιπτώσεις του Πέτρου Βυζαντίου του «Φυγά», του Ιακώβου Πρωτοψάλτου, που θα παραδώσει την τελευταία ιστορικά εκδοχή του αργού Δοξασταρίου σε πλέον σύντομη και εμπλουτισμένη εκδοχή, του Γεωργίου του Κρητός, του Αποστόλου Κώνστα για το θεωρητικό και εξηγητικό του έργο και τέλος των Πρωτοψαλτών του Πατριαρχείου Μανουήλ και Κωνσταντίνου.

Η μεταρρύθμιση του 1814 και η Επιτροπή του 1881. Το 1814 αποτελεί ιστορικό ορόσημο για την εξέλιξη της Εκκλησιαστικής μουσικής, καθώς συντελείται η Μεταρρύθμιση του σημειογραφικού συστήματος από τους «Τρεις Δασκάλους», Χρύσανθο «εκ Μαδύτων», Γρηγόριο Πρωτοψάλτη και Χουρμούζιο Χαρτοφύλακα. Εκείνοι, όπως θα δούμε και στην επόμενη Ενότητα, απλοποίησαν το σημειογραφικό
Ιάκωβος Πρωτοψάλτης
σύστημα μεταφέροντας παράλληλα (ο Γρηγόριος και κυρίως ο Χουρμούζιος) από την παλαιά γραφή στο νέο σύστημα το μεγαλύτερο μέρος του ρεπερτορίου. Η μεταφορά αυτή από το παλαιό στενογραφικό σύστημα, στο αρκετά αναλυτικότερο νέο, ονομάστηκε εξήγηση. Η μεταρρυθμιστική διαδικασία ολοκληρώνεται το 1881, όταν ο Πατριάρχης Ιωακείμ ο Γ' θα

Δείγμα από χειρόγραφο του Γρηγορίου
Θεωρητικό του Χρυσάνθου
συγκαλέσει ειδική επιτροπή με στόχο την επανεξέταση μιας σειράς θεωρητικών ζητημάτων, όπως ο επαναπροσδιορισμός του συνολικού μήκους της φυσικής κλίμακας και των επιμέρους διαστημάτων της ανά ήχο.
Αναστασιματάριο Πέτρου Πελοποννησίου (1820)
Τα πρώτα έντυπα και η ανανεωτική δράση στην Οθωμανική περιφέρεια τον 19 ο αιώνα.
Λίγο αργότερα εκδίδεται στο Βουκουρέστι, από τον Πέτρο Εφέσιο, το Αναστασιματάριο και το Δοξαστάριο του Πέτρου Πελοποννησίου (1820), ενώ στο Παρίσι ο Θάμυρης εξέδωσε τα Δοξαστικά του όλου Ενιαυτού του Πέτρου και την Εισαγωγή του Χρυσάνθου (1821). Στα μέσα του 19 ου αιώνα στο Άγιον Όρος θα δραστηριοποιηθούν στον τομέα τόσο της εξήγησης (Στιχηράριο Γερμανού και όχι μόνο) όσο και της σύνθεσης, προσωπικότητες όπως ο Θεοφάνης ο Παντοκρατορινός, οι Δοχειαρίτες Νικόλαος και Κοσμάς, ο Ιωάσαφ ο Διονυσιάτης και ο Ματθαίος ο Βατοπαιδινός. Το γεγονός ωστόσο που κυριαρχεί από τα μέσα του 19 ου και μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών στις αρχές της δεκαετίας του 1920, είναι η ανάπτυξη περιφερειακών κέντρων δράσης (συνθετικής, θεωρητικής, εκδοτικής, διδακτικής) στην ευρύτερη Οθωμανική επικράτεια και κυρίως στη Σμύρνη (Νικόλαος Πρωτοψάλτης, Μισαήλ Μισαηλίδης), στην Προποντίδα (Γεώργιος Ρύσιος, Παναγιώτης Κηλτζανίδης, Κοσμάς Μαδυτινός, Πέτρος Φιλανθίδης) και στην Ανατολική Θράκη (Χριστόδουλος Γεωργιάδης Κεσσανιεύς, Γεώργιος Σαρανταεκκλησιώτης, Συμεών Μανασσείδης). Επίσης, από τις αρχές του 20 ού αιώνα δομείται το λεγόμενο εξωπατριαρχικό-κοινοτικό ιδίωμα στην Κωνσταντινούπολη με βασικούς του εκπροσώπους αρχικά τον Νηλέα Καμαράδο και στη συνέχεια τους Μιχαήλ Χατζηαθανασίου, Μιχαήλ Μουρκίδη, Ιωάννη Παλάσση, κ.ά.

Οι μεγάλοι Πρωτοψάλτες του Οικουμενικού Πατριαρχείου στον 20ό αιώνα.
Κλείνοντας, αναμφίβολα θα άξιζε κανείς να σταθεί στη μεγάλη γενεαλογία Πρωτοψαλτών και Λαμπαδαρίων του Πατριαρχείου που ξεκινάει ήδη από τα τέλη του 19 ου αιώνα με τον Γεώργιο Ραιδεστηνό και περιλαμβάνει τις περιπτώσεις των Γεωργίου Βιολάκη, Ιακώβου Ναυπιώτου, Ευστάθιου Βιγγόπουλου, Κωνσταντίνου Πρίγγου, Θρασύβουλου Στανίτσα, Νικολάου Δανιηλίδη, Βασιλείου Νικολαΐδη, Βασιλείου Εμμανουηλίδη, Λεωνίδα Αστέρη κ.ά.
Γεώργιος Βιολάκης

Ιάκωβος Ναυπλιώτης
Θρασύβουλος Στανίτσας

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
Θα παρακολουθήσουν μουσικά παραδείγματα, από ακουστικά και οπτικά μέσα, ιστορικές ερμηνείες εκκλησιαστικών μελών.
Θα κληθούν να σχολιάσουν τον τρόπο απόδοσης των μελών, να καταθέσουν στην τάξη τυχόν προσωπικές τους εμπειρίες από την συμμετοχή τους σε κάποιο αναλόγιο ή την γενικότερη λατρευτική τους ζωή.
Θα ψάλουν ομαδικά ή και ατομικά κάποιο γνωστό τροπάριο, ως μια πρώτη μουσική γνωριμία, τόσο με τον καθηγητή της μουσικής, όσο και με την υπόλοιπη τάξη.
Λεωνίδας ΑστέρηςΚωνσταντίνος Πρίγγος

2 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

α) Σύντομη ιστορική αναδρομή-περιοδολόγηση
Το σύστημα γραφής, γνωστό και ως Παρασημαντική, το οποίο χρησιμοποιείται στην Εκκλησιαστική μουσική έως και σήμερα, έχει διαμορφωθεί μέσα από διάφορες φάσεις εξέλιξης, ανάλυσης και απλοποίησης. Βάσει των μέχρι τώρα επιστημονικών ευρημάτων, έχουν παρατηρηθεί αρκετές εκδοχές σημειογραφικών συστημάτων από τη Βυζαντινή περίοδο, μεταξύ των οποίων εντοπίζονται κοινά, όπως επίσης και διαφορετικά στοιχεία.
Η σημειογραφία η οποία εντοπίζεται στις πρώιμες χειρόγραφες πηγές περιέγραφε την κύρια πορεία της μελωδίας, χωρίς όμως να προσδιορίζει τα ακριβή διαστήματα μεταξύ των φθόγγων, ούτε τα επιμέρους στολίδια τα οποία συνοδεύουν τον μελωδικό κορμό σε επίπεδο εκτελεστικό. Επιπλέον, η γραφή ήταν στενογραφική-μνημοτεχνική, αφού μία ομάδα σημαδιών υποδήλωνε τη βασική δομή μίας μικρής ή μεγαλύτερης μουσικής φράσης, την οποία έπρεπε ο εκτελεστής να γνωρίζει από μνήμης ώστε να είναι σε θέση να την αποδώσει μέσω ανάκλησής της. Αξίζει να σημειωθεί επίσης, πως ακόμα κι ο ρυθμός όπως και αντίστοιχα στοιχεία μετρικής δομής δεν παρασημαίνονταν με ακρίβεια στην παλαιά σημειογραφία.

Πέτρος ο Βυζάντιος
Ήδη από τα τέλη του 17 ου αιώνα ξεκινά η λεγόμενη εξηγητική διαδικασία αρχικά από τον Μπαλάσιο τον Ιερέα και Νομοφύλακα και έπειτα από τον Πατριάρχη Αθανάσιο. Η διαδικασία αυτή είχε ως στόχο την ανάλυση με περισσότερους χαρακτήρες των δύσκολων φράσεων που έως τότε καταγράφονταν με την χρήση περιορισμένων συμβόλων. Από τότε και στο εξής η εξήγηση, η αναλυτικότερη δηλαδή καταγραφή του ρεπερτορίου με περισσότερους χαρακτήρες, θα αποτελέσει βασική ενασχόληση σπουδαίων δασκάλων από τα μέσα του 18 ου αιώνα και πλέον. Ενδεικτικά μπορούν να αναφερθούν οι περιπτώσεις του Ιωάννου Τραπεζουντίου, του Πέτρου Πελοποννησίου, του Πέτρου Βυζαντίου, του Γεωργίου του Κρητός και του Απόστολου Κώνστα του Χίου.

Η παραπάνω εξηγητική διαδικασία θα κορυφωθεί το 1814, όταν οι «Τρεις Δάσκαλοι», Χρύσανθος «εκ Μαδύτων», Γρηγόριος Πρωτοψάλτης και Χουρμούζιος Χαρτοφύλακας θα εφεύρουν τη Νέα Μέθοδο ή αλλιώς το Νέο Σύστημα Γραφής. Ουσιαστικά οι Τρεις Δάσκαλοι απλοποίησαν το σημειογραφικό σύστημα και μετέφεραν παράλληλα (ο Γρηγόριος και κυρίως ο Χουρμούζιος) από την παλαιά γραφή στο νέο σύστημα, το μεγαλύτερο μέρος του ρεπερτορίου.
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές τις οποίες επέφερε η Μεταρρύθμιση του Νέου Συστήματος ήταν πως η σημειογραφία έγινε πολύ αναλυτικότερη. Έτσι, το κάθε σημάδι μεταφέρει συγκεκριμένη πληροφορία για την κίνηση της μελωδίας εντός ενός καθορισμένου ηχητικού περιβάλλοντος. Ουσιαστικά τα σημάδια πλέον δίνουν μια αντίστοιχη «εντολή» αναφορικά με το προς τα πού και με ποιο τρόπο θα κινηθεί η μελωδία. Η Νέα Μέθοδος καθιέρωσε επίσης ονομασίες για τον κάθε φθόγγο Πα -Βου -Γα -Δι -Κε -Ζω -Νη , προσδιόρισε τις τιμές των διαστημάτων και κατέστησε πιο συγκεκριμένη τη ρυθμική υποδομή των μελών. Οι μεταρρυθμιστές, κατήργησαν μέρος των σημαδιών της παλιάς γραφής, ενέταξαν με αναθεωρημένο τρόπο την χρήση ορισμένων παλαιών, ενώ εφηύραν και μια σειρά από νέα.

Ένα άλλο στοιχείο το οποίο παρέμεινε σταθερό ακόμη και μετά την καθιέρωση του Νέου Συστήματος είναι η σημαντικότητα της προφορικότητας. Παρά την αναλυτικότητά της Νέας Μεθόδου, η ερμηνεία ενός μέλους εξαρτάται από την προφορικότητα, η οποία θεωρείται ως προαπαιτούμενη βιωμένη γνώση-εμπειρία. Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημήτρη Γιαννέλο, το εν λόγω σημειογραφικό σύστημα φέρει έναν ιδεογραφικό χαρακτήρα, καθώς λειτουργεί ως μνημονικός κώδικας. Άρα ο ερμηνευτής με αφορμή το μουσικό κείμενο καλείται να ανασύρει από τη μνήμη του την υπονοούμενη πληροφορία, η οποία βρίσκεται στο επίπεδο της προφορικότητας. Με άλλα λόγια, μια παρτιτούρα από μόνη της, όσο αναλυτική κι αν είναι, δεν φέρει απόλυτη αυτονομία, καθώς εξαρτάται από την προφορική-ερμηνευτική οντότητα του κομματιού το οποίο απεικονίζει σημειογραφικά. Άρα, στην Εκκλησιαστική μουσική υπάρχει μια έντονα δυναμική σχέση μεταξύ κειμενικότητας και προφορικότητας, καθώς η πρώτη προϋποθέτει την δεύτερη.

β) Τα σημάδια της παρασημαντικής
Τα σημάδια-χαρακτήρες της παρασημαντικής χωρίζονται στις τρεις παρακάτω κατηγορίες και είναι:
Χαρακτήρες ποσότητας
Μία ειδοποιός διαφορά της παρασημαντικής με τη δυτική σημειογραφία είναι ότι, ενώ στο δυτικό πεντάγραμμο προσδιορίζονται απόλυτα τονικά ύψη (συγκεκριμένη ηχητική συχνότητα), στο σύστημα γραφής της Εκκλησιαστικής μουσικής δηλώνεται ο τρόπος ανάπτυξης της μελωδίας.
Στο πρώτο σύστημα η εκάστοτε νότα στο πεντάγραμμο ισούται με μια ηχητική συχνότητα
J.S.Bach, Σονάτα -adagio- για βιολί BWV 1001 αυτόγραφο του 1720

Πέτρος Λαμπαδάριος, α'στάση τυπικών σε χειρόγραφο του 18 ου αι.
(απόλυτο τονικό ύψος), ενώ στο δεύτερο τα σημάδια δείχνουν μελωδική πορεία.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα έρθουν σε επαφή με τους χαρακτήρες του σημειογραφικού συστήματος, μέσω εποπτικών παραδειγμάτων (χειρόγραφα, έντυπα).
-  Θα κληθούν να αναγνωρίσουν αρχικά τα σημαδόφωνα, μέσα από την παρακολούθηση μουσικών κειμένων από παλαιά χειρόγραφα και νεότερες έντυπες εκδόσεις.
-  Θα σχεδιάσουν στο τετράδιο τα σημαδόφωνα που διδάχθηκαν.

3 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΟΚΤΑΗΧΙΑΣ

α) Η θέση της Εκκλησιαστικής μουσικής στο πλαίσιο των μουσικών πολιτισμών της Ανατολής
Η Εκκλησιαστική μουσική ιστορικά αλλά και δομικά ανήκει στον χώρο των τροπικών μουσικών πολιτισμών της Ανατολής. Πρόκειται για μουσικές κουλτούρες οι οποίες γεωγραφικά εντοπίζονται κατά βάση στη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου, της Βαλκανικής Χερσονήσου, της Βόρειας Αφρικής, της Εγγύς αλλά και της Μέσης Ανατολής. Παρά τις επιμέρους, αναμφίβολα σημαντικές διαφορές τους σε επίπεδο λειτουργικό, εκφραστικό και αισθητικό, οι εν λόγω μουσικές παραδόσεις χαρακτηρίζονται από το φαινόμενο της μονοφωνίας. Έχουμε να κάνουμε δηλαδή, με μουσικές κουλτούρες (θρησκευτικές και κοσμικές, λαϊκές και λόγιες, αστικές και δημώδεις) οι οποίες δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη μελωδία. Η μελωδία δε, εκφέρεται με τρόπο εξαιρετικά εκλεπτυσμένο χάρη στα εξής δύο χαρακτηριστικά:

- α) τη διαστηματική ποικιλομορφία και β) την έντονη χρήση στολιδιών-ποικιλμάτων.

Διαστηματική ποικιλομορφία
Το πρώτο χαρακτηριστικό αφορά στη χρήση μιας ευρύτατης γκάμας διαστημάτων, τα οποία μάλιστα πέρα από την αυτοτελή τους χρήση, παρουσιάζουν το φαινόμενο της ρευστότητας αναφορικά με τη διατύπωση του τονικού τους ύψους. Έτσι, ένα διάστημα μπορεί να διευρύνεται ή αντίστοιχα να συρρικνώνεται ανάλογα με την πορεία της μελωδίας και τα τονικά κέντρα τα οποία διαμορφώνονται.

Έντονη χρήση μελωδικών ποικιλμάτων
Το δεύτερο χαρακτηριστικό αφορά στον τρόπο με τον οποίο η μελωδία μπορεί να αποδοθεί σε ερμηνευτικό επίπεδο. Έτσι, ενώ σε πρώτη φάση ένα μελωδικό θέμα μπορεί να φαντάζει απλοϊκό, στην πραγματικότητα κρύβει εντός του ένα σημαντικό όγκο πληροφορίας αναφορικά με την απόδοσή του. Όλη αυτή η πληροφορία αφορά στον τρόπο εμπλουτισμού του βασικού μελωδικού κορμού μέσω στολιδιών, ποικιλμάτων δηλαδή και αναλύσεων. Η χρήση όλου αυτού του λεπτομερούς στην υφή του υλικού -με τη διαστηματική ποικιλία και τη μελωδική διαποίκιλση-, το οποίο και υπονοείται πίσω από τη βασική μελωδική γραμμή, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ερμηνευτικής διαδικασίας. Στα εν λόγω μονοφωνικά-φωνοκεντρικά μουσικά είδη, ειδοποιό χαρακτηριστικό αποτελεί το φαινόμενο της προφορικότητας, της διαδικασίας δηλαδή αναγωγής του ερμηνευτικού-αισθητικού μοντέλου σε πρόσωπα και περιβάλλοντα, τα οποία θεωρούνται βιωματικοί φορείς της εκάστοτε μουσικής κουλτούρας.

β) Η Οκταηχία ως θεωρητικό τροπικό σύστημα
Αναφορικά με το δομικό περιεχόμενο των παραπάνω μουσικών πολιτισμών της Ανατολής, συχνή είναι η κατάστρωση αντίστοιχων θεωρητικών συστημάτων. Τα εν λόγω θεωρητικά μοντέλα καλούνται να κατηγοριοποιήσουν, να συστηματοποιήσουν και να αναλύσουν φαινόμενα τα
Τροχός του Ιωάννου Μαΐστορος Κουκουζέλη (1336)
Ιωάννης Κουκουζέλης
οποία συναντώνται στο ρεπερτόριο και στην καθαυτή μουσική επιτέλεση. Αναφορικά με την Εκκλησιαστική μουσική, το ισχύον θεωρητικό σύστημα είναι εκείνο της Οκταηχίας. Ενός μοντέλου που κατατάσσει δηλαδή μελωδικά πρότυπα και συμπεριφορές σε οκτώ ήχους. Έτσι, αναγνωρίζονται τέσσερεις κύριοι ήχοι και οι αντίστοιχοι τέσσερεις πλάγιοί τους. Πολλές φορές η έννοια του ήχου ταυτίζεται υπεραπλουστευμένα με το μέγεθος μιας κλίμακας και μάλιστα στην οκταβική της εκδοχή, κατά το πρότυπο δηλαδή της δυτικής μουσικής θεωρίας. Ωστόσο, ο ήχος ως τροπικό φαινόμενο δεν είναι δυνατό να περιχαρακωθεί εντός ενός οκταβικού μοντέλου, το οποίο μάλιστα επαναλαμβάνεται και πανομοιότυπα. Έτσι, ήχος δεν σημαίνει απλώς και μόνο μια συγκεκριμένη διαστηματική ακολουθία αλλά ένα σύνολο ποιοτικών χαρακτηριστικών, όπως π.χ. θέσεις και συγκεκριμένο φρασεολόγιο, μελωδικές κινήσεις, ανάδειξη δεσποζόντων φθόγγων, στερεοτυπικές καταλήξεις, συγκεκριμένη τροπική ανάπτυξη και συμπεριφορά. Όλα τα παραπάνω συντελούν καθοριστικά στη δόμηση του ιδιαίτερου ηχοχρώματος του κάθε ήχου, της ιδιότυπης δηλαδή ηχητικής ατμόσφαιρας που δημιουργείται κατά την απόδοσή του. Οι εν λόγω μάλιστα συνιστώσες είναι τόσο καθοριστικές, ώστε ακόμα και αν δύο ήχοι ταυτίζονται σε επίπεδο διαστηματικό, αν διαφέρουν σε επίπεδο μελωδικής συμπεριφοράς και ανάπτυξης, να δημιουργείται ένα εντελώς αυτόνομο-διακριτό ηχητικό περιβάλλον σε κάθε ήχο.

γ) Διαστηματικός πλουραλισμός και Γένη της Εκκλησιαστικής μουσικής
Όπως ειπώθηκε και παραπάνω, οι μουσικές κουλτούρες της Ανατολής χαρακτηρίζονται από έντονο διαστηματικό πλουραλισμό. Με άλλα λόγια, οι αποστάσεις ανάμεσα στους φθόγγους ποικίλλουν, και επιπλέον είναι δυνατό να αυξομειωθεί το ύψος τους ανάλογα με τη μελωδική πορεία. Το θεωρητι-
κό σύστημα το οποίο έχει δώσει ιδιαίτερη βαρύτητα στην αντίληψη του εν λόγω φαινομένου είναι εκείνο της Οκταηχίας, όπως συναντάται στην Εκκλησιαστική μουσική. Έτσι, οι εν λόγω διαστηματικές διαβαθμίσεις περιγράφονται ανάλογα με το μέγεθός τους. Σε ένα δεύτερο δε επίπεδο, το εκάστοτε μουσικό υλικό κατηγοριοποιείται ανάλογα το διαστηματικό του περιεχόμενο σε αντίστοιχο γένος.

Έτσι, είναι δυνατό να αναγνωρισθούν τα παρακάτω διαστηματικά πρότυπα:

Διατονικό γένος
Ακολουθεί ως βασικό βηματικό του διάστημα εκείνο του Τόνου. Η μέγιστη διαστηματική τιμή η οποία μπορεί να εντοπιστεί στο πλαίσιό του είναι εκείνη του Ακέραιου Τόνου, ενώ η μικρότερη είναι εκείνη του Ημιτονίου. Χωρίζεται σε σκ ληρό και μαλακό . Το σκληρό εμπεριέχει Τόνους και Ημιτόνια, ενώ το μαλακό Τόνους και Ουδέτερα διαστήματα, μεγαλύτερα δηλαδή του Ημιτονίου και μικρότερα του Τόνου. Τα εν λόγω ουδέτερα διαστήματα χαρακτηρίζονται από εξαιρετική πλαστικότητα αναφορικά με την προσαρμοστικότητα του μεγέθους τους σε σχέση με την μελωδική πορεία.

Χρωματικό γένος
Βασικό του χαρακτηριστικό είναι η ύπαρξη ενός διευρυμένου διαστήματος με αναφορά στο τριημιτόνιο. Στην Εκκλησιαστική μουσική το εν λόγω διάστημα παρουσιάζεται ελαφρώς συρρικνωμένο σε σχέση με το τριημιτόνιο και σε κάποιες σπανιότερες περιπτώσεις επιπλέον διεσταλμένο. Εκατέρωθεν ενός τέτοιου διευρυμένου χώρου βρίσκονται δύο διαστηματικά μεγέθη ελαφρώς μεγαλύτερα του ημιτονίου. Όσο τα ακραία διαστήματα πλησιάζουν στην τιμή ενός Ημιτονίου τόσο ο ενδιάμεσος χώρος εκτείνεται πλησιάζοντας την εκδοχή του τριημιτονίου. Η εν λόγω εκδοχή χρώματος θα μπορούσε συμβατικά να γίνει αντιληπτή ως σκ ληρή. Ωστόσο, τα χρωματικά μορφώματα μπορούν να απομακρυνθούν επιπλέον από την σκληρή τους εκδοχή, καθώς όσο διαστέλλονται τα δύο ακραία διαστήματα αντιστοίχως συρρικνώνεται και το ενδιάμεσο μεγάλο διάστημα. Έτσι, δημιουργούνται μαλακές διατυπώσεις του χρώματος που εκτός από την διεύρυνση των ακραίων διαστημάτων και την παρελκόμενη μείωση της τιμής του ενδιάμεσου χώρου, χαρακτηρίζονται και από μια γενικότερη τονική ρευστότητα ανάλογα με τη μελωδική κίνηση. Μάλιστα, σε ερμηνευτικό επίπεδο εξαιρετικά συχνή είναι η συνύπαρξη μαλακών και σκληρών χρωματικών διατυπώσεων μέσα στην ίδια σύνθεση, ανάλογα με το φρασεολογικό υλικό και τη μελωδική πορεία.

Παράλληλα, με το διατονικό και το χρωματικό γένος θα μπορούσαν να αναγνωρισθούν και διάφορες εκδοχές λεπτών διαστημάτων τα οποία φέρουν εναρμόνια χροιά και προκύπτουν μετά την περαιτέρω συρρίκνωση των Ημιτονίων του σκληρού διατόνου. Έτσι, προκύπτουν διαστηματικές τιμές που χαρακτηρίζονται ως εναρμόνιες διέσεις και θα μπορούσαν να γίνουν αντιληπτές αναφορικά με την τιμή τους ως τριτημόρια ή τεταρτημόρια του Ακέραιου Τόνου. Η χρήση δε τόσο μικρών διαστημάτων συμπαρασύρει και τους αντίστοιχους Τόνους του σκληρού
διατόνου, οι οποίοι λαμβάνουν τιμές μεγαλύτερες του ακέραιου Τόνου και θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως αυξημένοι-υπερμείζωνες.

ΣΚΛΗΡΟ ΔΙΑΤΟΝΟ (Τόνοι-Ημιτόνια)
περαιτέρω σκλήρυνση Ημιτονίων
ΕΝΑΡΜΟΝΙΑ ΧΡΟΙΑ (Υπερμείζωνες Τόνοι-Εναρμόνιες διέσεις)
ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΩΝ Μαλακά διατονικά : Ακέραιοι Τόνοι, Ουδέτερα διαστήματα
Σκληρά Διατονικά : Ακέραιοι Τόνοι, απόλυτα Ημιτόνια
Σκληρά Χρωματικά : ελαφρώς διευρυμένα χρωματικά Ημιτόνια, ελαφρώς συρρι-
κνωμένο τριημιτόνιο
Μαλακά Χρωματικά : εμφανώς διευρυμένα χρωματικά Ημιτόνια, έντονα συρρικνωμένο τριημιτόνιο
Εναρμόνια : Υπερμείζωνες Τόνοι, Εναρμόνιες διέσεις
Όπως έγινε αντιληπτό από τα παραπάνω, η Εκκλησιαστική μουσική ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των μονοφωνικών προφορικών μουσικών πολιτισμών της Ανατολής. Διακρίνεται για τη διάθεση εκλεπτυσμένης απόδοσης της μελωδίας, τόσο σε επίπεδο διαστηματικό όσο και ερμηνευτικό. Έτσι, ο εκάστοτε μελωδικός κορμός εμπλουτίζεται με ποικίλματα τα οποία εντοπίζονται στο επίπεδο της προφορικότητας της εν λόγω μουσικής κουλτούρας. Σε διαστηματικό δε επίπεδο παρατηρείται μια τεράστια γκάμα από τονικές διαβαθμίσεις, οι οποίες μάλιστα χαρακτηρίζονται από έντονη ρευστότητα και διάθεση αυξομείωσης της τιμής τους ανάλογα με το φρασεολόγιο, το ύφος, τη μελωδική πορεία, κ.ά.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ακροαστούν παραδείγματα γνωστών τροπαρίων από διαφορετικούς ήχους όπως το «Σῶσον Κύριε τὸν λαόν σου» σε α' ήχο, « Ὁ Μονογενὴς Υἱὸς» σε β' ήχο, «Τὴν ὡραιότητα τῆς παρθενίας σου» σε γ' ήχο κλπ.
-  Προτείνεται να ακούσουν αντιπαραβολικά κάποιο μουσικό έργο Δυτικής κλασικής μουσικής και ένα αντίστοιχο μονοφωνικό-τροπικό από το μουσικό πολιτισμό (λαϊκό-λόγιο) της Ανατολής.

4 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ. ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

α) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών (α' μέρος)

Η αξία της πρακτικής εκμάθησης μελών - βιωματικής γνώσης
Στις προφορικές μουσικές κουλτούρες -εντός των οποίων κατατάσσεται και η Εκκλησιαστική μουσική- η πρακτική-προφορική εκμάθηση του ρεπερτορίου αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της διδακτικής διαδικασίας. Άρα, μέσω της διαδικασίας της ακρόασης, της επανάληψης και της απομνημόνευσης στερεοτυπικών μοτίβων και φράσεων καθίσταται δυνατή η εμπέδωση των εκάστοτε μελωδικών και υφολογικών ιδιαιτεροτήτων.
Η θεωρητική γνώση φυσικά και αποτελεί ένα εργαλείο για τη βαθύτερη κατανόηση της μουσικής εμπειρίας. Ωστόσο, έπεται της πράξης την οποία και καλείται να υπομνηματίσει, αναλύσει και εν τέλει να συστηματοποιήσει. Η όποια αυτονομημένη θεωρητική γνώση χωρίς βιωματική αναφορά στο πρόσωπο του δασκάλου καθώς και συμμετοχή στην καθαυτή επιτέλεση, δεν είναι αρκετή να καταστήσει κατηρτισμένους εκτελεστές και εμπνευσμένους εκφραστές του εκάστοτε μουσικού είδους.

Θεός Κύριος, αναστάσιμο απολυτίκιο-θεοτοκίο
To «Θεὸς Κύριος» και τα απολυτίκια ψάλλονται στην αρχή του Όρθρου μετά τον εξάψαλμο και τη μεγάλη συναπτή. Τα απολυτίκια ψάλλονται και στον Εσπερινό μετά το Νυν απολύεις και το Τρισάγιο και πριν από την Απόλυση.

Ή χ ο ς α'
Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου.
Εκλογή στίχων από τον ψαλμό 117:
-  Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, ὅτι ἀγαθὸς, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος Αὐτοῦ.
-  Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με, καὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου ἠμυνάμην αὐτούς.
-  Παρὰ Κυρίου ἐγένετο αὕτη καὶ ἔστι θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν.

Ή χο ς α'
Τοῦ λίθου σφραγισθέντος ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων, καὶ στρατιωτῶν φυλασσόντων τὸ ἄχραντόν σου Σῶμα, ἀνέστης τριήμερος Σωτήρ, δωρούμενος τῷ κόσμῳ τὴν ζωήν διὰ τοῦτο αἱ Δυνάμεις τῶν οὐρανῶν ἐβόων σοι ζωοδότα. Δόξα τῇ Ἀναστάσει σου Χριστέ, δόξα τῇ βασιλείᾳ σου, δόξα τῇ οἰκονομίᾳ σου, μόνε φιλάνθρωπε.

Θεοτοκίον
Τοῦ Γαβριὴλ φθεγξαμένου σοι Παρθένε τὸ Χαῖρε, σὺν τῇ φωνῇ ἐσαρκοῦτο ὁ τῶν ὅλων Δεσπότης, ἐν σοὶ τῇ ἁγίᾳ κιβωτῷ, ὡς ἔφη ὁ δίκαιος Δαυΐδ, ἐδείχθης πλατυτέρα τῶν οὐρανῶν, βαστάσασα τὸν Κτίστην σου. Δόξα τῷ ἐνοικήσαντι ἐν σοί, δόξα τῷ προελθόντι ἐκ σοῦ, δόξα τῷ ἐλευθερώσαντι ἡμᾶς διὰ τοῦ τόκου σου.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο α' ήχος θεμελιώνεται στον φθόγγο Πα και στα συλλαβικά μέλη κινείται κατά βάση εντός του χώρου Πα-Δι . Αυτόν τον χώρο θα μπορούσαμε να τον αντιληφθούμε ως ένα 4χορδο με
σταθερά άκρα. Έτσι, αν προσπαθήσουμε να αποδώσουμε μελωδικά το συγκεκριμένο ηχητικό περιβάλλον του α' ήχου θα χρησιμοποιούσαμε τους εξής φθόγγους: Πα-Βου-Γα-Δι
Οι αποστάσεις ωστόσο μεταξύ αυτών των φθόγγων δεν είναι παντού ίσες. Πιο συγκεκριμένα ο α' ήχος ανήκει στο λεγόμενο διατονικό γένος, το οποίο χαρακτηρίζεται από μια πλούσια γκάμα διαστημάτων. Έτσι, αν συμβατικά λάβουμε ως μεγέθη αναφοράς τον ακέραιο Τόνο και τη μισή του τιμή που είναι το Ημιτόνιο, ο α' ήχος χρησιμοποιεί Τόνους και διαστήματα μικρότερα του Τόνου αλλά και μεγαλύτερα του Ημιτονίου (ουδέτερα διαστήματα).

Έτσι, στο 4χορδο του α' ήχου έχουμε τις εξής αποστάσεις:
ΟΥΔΕΤΕΡΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ
Σε μεγάλο ποσοστό λοιπόν τα συλλαβικά μέλη του α' ήχου κινούνται μέσα στον συγκεκριμένο αυτόν χώρο. Ένα επιπλέον χαρακτηριστικό του α' ήχου και γενικότερα του διατονικού γένους είναι και το εξής: Τα εν λόγω ουδέτερα διαστήματα είναι ρευστά και η τιμή τους μεταβάλλεται ανάλογα με την πορεία της μελωδίας. Ειδικά στον α' ήχο ως σημαντική θα πρέπει να χαρακτηρισθεί η ελαφρά βάρυνση του Βου , στις περιπτώσεις τις οποίες η μελωδία κατέρχεται από τον Βου , ειδικά πριν από καταλήξεις. Έτσι, ο Πα ως βάση του ήχου έλκει διακριτικά προς το μέρος του τον Βου μέσω ενός χαρακτηριστικού «γλιστρήματος» ( glissando ) Δι -Γα -Βου Πα

Τέλος, ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί αναφορικά με την μελωδική κίνηση που φθάνει μέχρι τον Ζω και αμέσως επιστρέφει καθοδικά. Σε αυτήν την περίπτωση ο Ζω αποδίδεται με βάρυνση, χαμηλότερος δηλαδή της φυσικής του θέσης. Άρα, αν το μέλος αναπτυχθεί και πάνω από τον Δι, θα έχουμε Δι -Κε ως Ακέραιο Τόνο και αμέσως μετά Ζω χαμηλωμένο ως εξής: Πα -Βου -Γα - Δ ι -Κε -Ζω (χαμηλό)Κε -Δι -Γα -Βου -Πα
Η ύφεση στον Ζω ζητά βάρυνση της συγκεκριμένης βαθμίδας. Για τις υφέσεις-διέσεις θα γίνει εκτενέστερη αναφορά σε παρακάτω Ενότητα.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/ τριες:
-  Θα δώσουν έμφαση στα παραπάνω μελωδικά σχήματα.
-  Θα απομονώσουν, με τη βοήθεια του καθηγητή, τις χαρακτηριστικές καταληκτικές φράσεις των παραπάνω συλλαβικών μελών.
-  Αφού ψάλλουν ομαδικά τα παραπάνω συλλαβικά μέλη θα χωριστούν σε δύο ομάδες (δεξιός και αριστερός χορός), ώστε να τα αποδώσουν αντιφωνικά προσομοιάζοντας τη λειτουργική πράξη, ενώ κάποιος μαθητής θα αναλάβει τον ρόλο του κανονάρχου απαγγέλοντας τους ανάλογους στίχους « Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με, Παρὰ Κυρίου ἐγένετο αὕτη, Δόξα…, Καὶ νῦν…».

Δείγμα από το Αναστασιματάριο του Πέτρου Εφεσίου (1820)
Αναστασιματάριο Χουρμουζίου (1832)

5 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - Α

α) Ίσον, ολίγον, απόστροφος και πεταστή
Από τα σημαδόφωνα που χρησιμοποιούνται για την σημειογράφηση της Εκκλησιαστικής μουσικής υπάρχουν κάποια, τα οποία δηλώνουν την πορεία της φωνής. Τα εν λόγω σημάδια ονομάζονται χαρακτήρες ποσότητας. Οι χαρακτήρες αυτοί δίνουν μία συγκεκριμένη εντολή αναφορικά με το αν η φωνή θα ανέβει ή θα κατέβει -και πόσο-, ή επίσης αν θα πρέπει να μείνει στο ίδιο ύψος.
Χαρακτήρες Ποσότητας
παραμένουμε στο ίδιο ύψος
Ολίγον
ανεβαίνουμε μία φωνή
Απόστροφος
κατεβαίνουμε μία φωνή

Υπάρχει και ένα ακόμη σημάδι το οποίο ονομάζεται πεταστή και ενώ έχει την ίδια ποσοτική ενέργεια με το ολίγον -ανεβαίνει δηλαδή μία φωνή-, φέρει και ποιοτικό-ερμηνευτικό περιεχόμενο. Έτσι, ενώ και σε αυτή την περίπτωση ανεβαίνουμε μία φωνή, παράλληλα εκτελούμε και ένα μικρό-διακριτικό ποίκιλμα. Το εν λόγω στολίδι ποικίλλει ανάλογα με τη φράση, το ρεπερτόριο, το ύφος και την ταχύτητα με την οποία αποδίδεται το μέλος. Κατά κανόνα μετά από την χρήση της πεταστής ακολουθεί κατάβαση ή και συνεχείς καταβάσεις.

Πεταστή
ανεβαίνουμε μία φωνή με ποίκιλμα

β) Χαρακτήρες Χρόνου - αυξάνοντες: κλάσμα
Σε ρυθμικό επίπεδο κάθε χαρακτήρας ισούται με έναν χρόνο. Ωστόσο, ορισμένοι χαρακτήρες μπορούν να αυξήσουν τον χρόνο ενός φθόγγου. Ο πλέον συνήθης χαρακτήρας είναι το κλάσμα το οποίο προσθέτει έναν επιπλέον χρόνο στο φθόγγο στον οποίο τίθεται. Διπλασιάζει δηλαδή την χρονική του διάρκεια, χωρίς όμως να ζητά επανάληψή του. Έτσι, εάν μονάδα μέτρησης είναι το ίσον = 1 χρόνος, τότε ίσον με κλάσμα = = 2 χρόνοι.
= τα, δηλαδή ένας χρόνος = τα-α, δηλαδή 2 χρόνοι

γ) Μελωδικές «Σπουδές» ισότητας, ανάβασης και κατάβασης μίας φωνής
Οι παραπάνω σχηματισμοί και ονομάζονται μαρτυρίες. Το επάνω μέρος τους μαρτυρεί το φθόγγο δίπλα στον οποίο τίθεται ενώ το κάτω μέρος υποδηλώνει το ηχητικό περιβάλλον στο οποίο κινείται το μέλος.

δ) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών α' ήχου (β' μέρος)
Τιμιωτέρα - Ωδή της Θεοτόκου
Πρόκειται για τροπάριο το οποίο ψάλλεται ως εφύμνιο στην Ωδή της Θεοτόκου, τη στιχολογία δηλαδή της θ' ωδής η οποία προέρχεται από την Καινή Διαθήκη και συγκεκριμένα από το Ευαγγέλιο του Λουκά (Κεφ. α', 46-55). Η Τιμιωτέρα ψάλλεται πριν την Καταβασία της θ' ωδής του κανόνα.

Ή χ ο ς α'
Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφίμ, τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον Σὲ μεγαλύνομεν.
-  Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τ ὸ ν Κύριον κα ὶ ἠ γαλλίασε τ ὸ πνε ῦ μά μου ἐ π ὶ τ ῷ Θε ῷ τ ῷ Σωτ ῆ ρι μου.
-  Ὅ τι ἐ πέβλεψεν ἐ π ὶ τ ὴ ν ταπείνωσιν τ ῆ ς δούλης Α ὐ το ῦ  ἰ δο ὺ γ ὰ ρ ἀ π ὸ το ῦ ν ῦ ν μακαριο ῦ σί με π ᾶ σαι α ἱ γενεαί.
-  Ὅ τι ἐ ποίησέ μοι μεγαλε ῖ α ὁ δυνατ ὸ ς κα ὶ ἅ γιον τ ὸ ὄ νομα Α ὐ το ῦ , κα ὶ τ ὸ ἔ λεος Α ὐ το ῦ ε ἰ ς γενε ὰ ν κα ὶ γενε ὰ ν το ῖ ς φοβουμένοις Α ὐ τόν.
-  Ἐ ποίησε κράτος ἐ ν βραχίονι Α ὐ το ῦ , διεσκόρπισεν ὑ περηφάνους διανοί ᾳ καρδίας α ὐ τ ῶ ν.
-  Καθε ῖ λε δυνάστας ἀ π ὸ θρόνων κα ὶ ὕ ψωσε ταπεινούς πειν ῶ ντας ἐ νέπλησεν ἀ γαθ ῶ ν κα ὶ πλουτο ῦ ντας ἐ ξαπέστειλε κενούς.
-  Ἀ ντελάβετο Ἰ σρα ὴ λ παιδ ὸ ς Α ὐ το ῦ , μνησθ ῆ ναι ἐ λέους, καθ ὼ ς ἐ λάλησε πρ ὸ ς το ὺ ς πατέρας ἡ μ ῶ ν, τ ῷ Ἀ βραάμ κα ὶ τ ῷ σπέρματι Α ὐ το ῦ ἕ ως α ἰῶ νος.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα χωριστούν σε δύο χορούς ώστε να ψάλλουν το τροπάριο «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ» αντιφωνικά. Στη λογική των ρόλων του αναλογίου θα επιλεγεί ένας μαθητής ως κανονάρχης ο οποίος θα αποδώσει τους ανάλογους στίχους.
Αργές και σύντομες τιμιωτέρες

6 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - Β

α) Κεντήματα, ελαφρόν και συμπλέγματα δίφωνης ανάβασης και κατάβασης
Ένας ακόμη χαρακτήρας ανάβασης είναι εκείνος των κεντημάτων. Τα κεντήματα ζητούν και εκείνα ανάβαση μίας φωνής, αλλά με διακριτικό τρόπο, χωρίς δηλαδή εκφραστικό τονισμό. Μάλιστα τα κεντήματα τίθενται σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει αλλαγή συλλαβής στο μέλος, άρα ουσιαστικά έχουμε να κάνουμε με «διαστολή» του βασικού φθόγγου προς το οξύ. Κάτι τέτοιο επιτυγχάνεται με «δεμένη» ( legato ) εκφορά.
Για να γίνει κάτι τέτοιο αντιληπτό στην πράξη, μπορεί πειραματικά κατά την παραλλαγή να μην προφέρεται το σύμφωνο του φθόγγου που αντιστοιχεί στα κεντήματα ως εξής:

= αντί για Πα-Βου, μπορεί να ειπωθεί ως Πα-(Β)ου, με στόχο να γίνει αντιληπτή η διακριτική και δεμένη με τον προηγούμενο φθόγγο εκφορά των κεντημάτων. Επίσης, για να γίνει κατανοητή η μη αλλαγή συλλαβής στο μέλος, μπορεί να προφερθεί ως εξής:

= τα -α
Το κέντημα ως χαρακτήρας θεωρείται πνεύμα, άρα χρειάζεται ένα αντίστοιχο σώμα για να σταθεί. Έτσι, συνδυάζεται με το ολίγον , το οποίο παίζει το ρόλο στηρίγματος χάνοντας την ποσοτική του αξία, ώστε να δημιουργήσει σχηματισμούς που να δηλώνουν δίφωνη ανάβαση. Έτσι, ολίγον με κέντημα στη δεξιά πλευρά ή κάτω από αυτό δηλώνουν ανάβαση 2 φωνών

+ 2 φωνές

+ 2 φωνές
Επίσης δίφωνη ανάβαση μπορούμε να έχουμε με συνδυασμό πεταστής και ολίγου ως εξής:

Στο εγχειρίδιο αφιερώνονται τρεις απαραίτητες εισαγωγικές Ενότητες αναφορικά με τον χαρακτήρα-περιεχόμενο της Εκκλησιαστικής μουσικής, τον τρόπο λειτουργίας του Σημειογραφικού Συστήματος καθώς και με το Τροπικό Σύστημα της Οκταηχίας . Στις εν λόγω Ενότητες προσφέρεται αρκετή πληροφορία -κυρίως ιστορικού και θεωρητικού χαρακτήρα- σε πυκνή διατύπωση, με σκοπό περισσότερο την ανά περίπτωση αναγωγή των μαθητών σε αυτή και σε καμιά περίπτωση την στείρα απομνημόνευσή της. Έτσι, για παράδειγμα στις περιοδολογήσεις ο μαθητής καλείται απλώς να αντιληφθεί το ευρύτερο ιστορικό σχήμα εντός του οποίου εξελίσσονται τα γεγονότα, και όχι να απομνημονεύσει μηχανιστικά πλήθος κύριων ονομάτων, όρων και χρονολογιών.

Αμέσως μετά οι μαθητές καλούνται να έρθουν σε επαφή με τα πρώτα μέλη τα οποία θα μελετήσουν πρακτικά βάσει του μοντέλου της συνεχούς επιμέρους φρασεολογικής επανάληψης με σκοπό την απομνημόνευσή τους. Για τα εν λόγω μέλη τα οποία θα διδαχθούν πρακτικά δίνεται -για αποκλειστική χρήση εκ μέρους του εκπαιδευτικού- μια ενδεικτική περίπτωση ειλημμένη από τα έντυπα μουσικά βιβλία του 19 ου αιώνα. Κάτι τέτοιο κρίθηκε σκόπιμο απλά και μόνο στο να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για τον εκπαιδευτικό, χωρίς προφανώς να αποκλείει την χρήση αντίστοιχων προφορικών-ιδιωματικών εκδοχών. Έτσι, οι μαθητές προτού έρθουν σε επαφή με τη σημειογραφία θα έχουν ήδη διδαχθεί σύντομα-συλλαβικά, κατά βάση δημοφιλή προφορικά μέλη, χρήσιμα κατά την προσπάθεια δόμησης μιας πρώτης επαφής με το φαινόμενο της τροπικότητας της Εκκλησιαστικής μουσικής. Τα εν λόγω μέλη άλλωστε θα πρέπει να θεωρηθούν απαραίτητα καθώς αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του ενεργού ρεπερτοριακού corpus κατά την επιτέλεση. Στις επόμενες Ενότητες κι ενώ οι μαθητές θα αρχίσουν να έρχονται σε μια πρώτη επαφή με τα σημαδόφωνα θα συνεχιστεί η περαιτέρω εκμάθηση πρακτικών μελών, με σκοπό την εμπέδωση του γενικότερου διαστηματικού-φθογγικού υλικού. Στην θεωρητική παρουσίαση του εκάστοτε ήχου θα αναφερθούν μόνο τα απαραίτητα στοιχεία που αφορούν στην έκφανση του εκάστοτε ήχου σε σχέση με το κάθε είδος μελοποιίας, ενώ ως εποπτικά μέσα θα χρησιμοποιηθούν αντίστοιχα παραδείγματα ειλημμένα από καθαυτό ρεπερτόριο. Στο μέρος αυτό δεν θα αφιερωθεί εκτενής λόγος για θέματα διαστηματικής θεωρίας -κάτι πολύ χρήσιμο μεν αλλά εκτός των προτεραιοτήτων του παρόντος εγχειρήματος-,
αλλά αντιθέτως θα δοθεί έμφαση στην αναγκαιότητα κατανόησης του στερεοτυπικού φρασεολογίου (επιμέρους μελωδικές κινήσεις, χαρακτηριστικές θέσεις, παγιωμένες καταλήξεις κ.ά). Αντίθετα δε με παλαιότερες και σύγχρονες μεθόδους, η παρουσίαση των σημαδιών θα γίνεται σταδιακά με παράλληλη μελέτη κατάλληλου ρεπερτορίου το οποίο και τα εμπεριέχει. Με άλλα λόγια, οι μαθητές δεν θα χρειαστεί να αναμένουν να διδαχθούν σχολαστικά όλα τα σημάδια ώστε να έρθουν σε πρώτη επαφή με το ρεπερτόριο αλλά θα αφομοιώνουν τη χρήση των εκάστοτε χαρακτήρων μέσα από το ίδιο το καταγεγραμμένο υλικό. Επίσης, μία ακόμη καινοτόμος πρόταση της συγκεκριμένης συγγραφής σχετίζεται με την απουσία σχολαστικών ασκήσεων -κατά το πρότυπο των συμβατικών μεθόδων εκμάθησης ευρωπαϊκής μουσικής- με αποκλειστικό στόχο την εκγύμναση σε σχέση με την εκμάθηση των σημαδιών. Αντί λοιπόν της χρήσης ασκήσεων οι οποίες θα καταστρώνονταν αποκλειστικά και μόνο με σκοπό την συμπερίληψη των προς διδασκαλία σημαδιών, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται μελωδικά και ρυθμικά μοτίβα ανοίκεια με το καθαυτό ρεπερτόριο, προτιμήθηκε η απομόνωση και χρήση κατάλληλου φρασεολογίου από το ίδιο το ιστορικό υλικό. Έτσι, π.χ. στο πλαίσιο της εκμάθησης σημαδιών του α' ήχου αποκόπτεται στερεοτυπικό φρασεολογικό υλικό από συλλαβικά μέλη του εν λόγω ήχου, τα οποία εμπεριέχουν τα συγκεκριμένα σημάδια των οποίων τη χρήση καλούνται οι μαθητές να κατανοήσουν. Έτσι, το καθαυτό ρεπερτόριο εισάγεται στη διδακτική διαδικασία από πολύ νωρίς -με τη μορφή εναλλακτικών ασκήσεων-, και σε συνδυασμό με την εκμάθηση αντίστοιχων πρακτικών μελών.

Για την επιλογή του ρεπερτορίου χρησιμοποιήθηκαν οι εξής Πηγές:
Γεώργιος Ραιδεστινός, Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς , εκδ. Σ. Ι. Βουτυράς, Κωνσταντινούπολη 1884.
Γρηγόριος Πρωτοψάλτης, Ταμείον Ανθολογίας , τόμοι α', β', εκδ. Τυπογραφία Κάστρου, Κωνσ ταν τινούπολη 1834.
Ιωάννης Λαμπαδάριος-Στέφανος Α' Δομέστικος, Πανδέκτη της ιεράς εκκ λησιαστικής υμνωδίας του όλου ενιαυτού , τόμοι α', β', δ', εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1850 και 1851.
Ιωάννης Πρωτοψάλτης, Αναστασιματάριον νέον, αργόν και σύντομον, εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1905.

Ιωάννης Πρωτοψάλτης, Ειρμολόγιον των Καταβασιών, εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1903.
Μανουήλ Πρωτοψάλτης, Συλλογή Ιδιομέλων και Απολυτικίων , Τυπογραφία Ισαάκ δε Κάστρο και Υιοί, Κωνσταντινούπολη 1831.
- Πέτρος Πελοποννήσιος, Ειρμολόγιο των Καταβασιών , Βρετανική Τυπογραφία Κάστρου, Κωνσ ταν τινούπολη 1825.
Πέτρος Πελοποννήσιος, Νέον Αναστασιματάριον , Βουκουρέστι 1820.
Πέτρος Πελοποννήσιος, Σύντομον Δοξαστάριον , Βουκουρέστι 1820.
Πέτρος Πελοποννήσιος, χειρόγραφο Αναστασιματάριον σύντομο, Βιβλιοθήκη Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος Χάλκης, αρ. χειρ. 1.

- Πρωγάκης Γεώργιος, Μουσική Συλλογή , τόμοι α', β', γ', εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1909.
Στέφανος Λαμπαδάριος, Μουσική Κυψέλη , τόμος α', εκ του Πατριαρχικού Τυπογραφείου, Κωνσταντινούπολη 1883.
Χουρμούζιος Χαρτοφύλακας, Ταμείον Ανθολογίας, τόμοι α', β', Τυπογραφία Κάστρου, Κωνσ ταν τινούπολη 1824.
Είδη μελοποιίας και ρεπερτόριο
Χρήση οπτικοακουστικού υλικού
Η ύλη η οποία κατανέμεται στις τρεις τάξεις του Λυκείου καλύπτει το σύνολο των συλλαβικών μελών της Οκταηχίας , σε επιμέρους υμνογραφικές και μελωδικές φόρμες (απολυτίκια, Κοντάκια, προσόμοια, προκείμενα, ευλογητάρια, στιχολογίες εσπερινού-όρθρου, στιχηρά, αναβαθμούς, κανόνες, δοξολογίες, κ.τ.λ). Καταβλήθηκε ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε έστω και ενδεικτικά να περιληφθούν κατά το δυνατόν περισσότερες φόρμες σύντομων μελών, ώστε οι μαθητές να έχουν μια όσο το δυνατόν ευρύτερη και πληρέστερη εικόνα συλλαβικών εκδοχών από το εν γένει ρεπερτόριο. Από τα μέσα της Β' Λυκείου ξεκινάει η μελέτη του σύντομου στιχηραρίου , μέσα και πάλι από διάφορες εκδοχές όπως στιχηρά (εσπερινού, λιτής, του Ν' Ψαλμού, των αίνων, των Μεγάλων Ωρών) και δοξαστικά (εσπερινού, αποστίχων και αίνων, των Μεγάλων Ωρών, δογματικά θεοτοκία, εωθινά κ.τ.λ.). Ένα σημαντικό μέρος της Γ' Λυκείου αφιερώνεται στο είδος του αργού ειρμολογίου , του οποίου ωστόσο η κατανομή δεν είναι δυνατόν να είναι ισομερής ανά ήχο, καθώς ορισμένοι ήχοι (π.χ ο α', δ') καλύπτουν μεγάλο μέρος του ρεπερτορίου ενώ κάποιοι άλλοι ελάχιστο (πλ. α', βαρύς). Τέλος, αφιερώνονται εντελώς ενδεικτικά τρεις Διδακτικές Ενότητες για την παπαδική μελοποιία, ώστε οι μαθητές να εξασφαλίσουν ρεπερτοριακά έστω τα αναγκαία αργά μέλη της Θείας Λειτουργίας (χερουβικά σε τρεις ήχους, ένα κοινωνικό Κυριακών, το κοινωνικό της Τετάρτης και των Θεομητορικών εορτών και το αντίστοιχο της Τρίτης το οποίο ψάλλεται και σε μνήμες Αγίων). Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ μάλιστα του εγχειριδίου προσφέρονται τα κατά την παράδοση της Μ.Χ.Ε εκφωνητικά λειτουργικά σε κλιτόν , καθώς και τα τρία καθιερωμένα Άξιον εστίν σε α', β' και πλ. δ' ήχο. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονιστεί, πως τα μέλη της Λειτουργίας μπορούν κάλλιστα να αποτελέσουν διδακτικό υλικό ήδη από την Α' Λυκείου, με σκοπό την όσο το δυνατόν γρηγορότερη πρακτική ένταξη των μαθητών στο αναλόγιο κατά την τέλεση της Θείας Λειτουργίας.

Πέρα όμως από τη μελέτη -πρακτική και από σημειογραφία- του ρεπερτορίου, απαραίτητο μέσο θα πρέπει να θεωρηθεί η χρήση κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας οπτικοακουστικού υλικού το οποίο αναμφίβολα θα μπορούσε να συμβάλει στον εμπλουτισμό και στο ζητούμενο της αμεσότερης «προώθησης» της νέας πληροφορίας από τον εκπαιδευτικό στον μαθητή. Έτσι, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν power point με οπτικό υλικό, όπως διάφορες εκδοχές χειρογράφων σε αντιπαραβολή (π.χ ίδιο μουσικό κείμενο από δύο διαφορετικούς συνθέτες, ίδιο κείμενο από δύο διαφορετικούς γραφείς, ίδιο κείμενο σε παλαιά και σε νέα σημειογραφία, κείμενο στην παλαιά σημειογραφία και δύο διαφορετικές εξηγήσεις στη Νέα κ.ά), εντύπων (αντιπαραβολή χειρόγραφης και έντυπης εκδοχής, προμετωπίδες εντύπων, τύποι χαρακτήρων από διαφορετικές εκδοχές εντύπων, κ.ά), προσωπογραφίες συνθετών, φωτογραφίες ερμηνευτών, συγκεντρωτικοί πίνακες (π.χ σημαδιών, ήχων), σχεδιαγράμματα (ιστορικά, μορφολογικά) κ.τ.λ. Ωστόσο εκείνο που προέχει είναι το γεγονός της ακρόασης ιστορικών ηχογραφήσεων με την παράλληλη καθοδήγηση του εκπαιδευτικού. Έτσι, προτείνεται η επιλογή τόσο ζωντανών ηχογραφήσεων όσο και αντίστοιχων νεότερων στουντιακών από τους βασικότερους εκπροσώπους της Εκκλησιαστικής μουσικής στον 20ό αιώνα. Ενδεικτικά θα μπορούσε να σταθεί κανείς στους δίσκους του Ιακώβου Ναυπλιώτου (όλοι διαθέσιμοι στο διαδίκτυο από την έκδοση της KALAN Müzik 2008 https://www.youtube.com/watch?v=UXz1Z4s\_7-Q&list=PLOP8MwvFE7n O S 5G r RVz zeYx G j o M Z XeV\_W, τελευταία προσπέλαση 22/10/2018), ζωντανές ηχογραφήσεις των μεγάλων Πρωτοψαλτών, Λαμπαδαρίων και Δομεστίκων του Πατριαρχείου, Κωνσταντίνου Πρίγγου, Θρασύβουλου Στανίτσα, Αναστασίου Μιχαηλίδη «Σόμπατζη», Ανδρέα Πετρόχειλου, Δημοσθένη Παϊκόπουλου, Νικολάου Δανιηλίδη, Βασιλείου Νικολαΐδη, Ελευθέριου Γεωργιάδη, Βασιλείου Εμμανουηλίδη, Ιωάννου Χαριατίδη και Λεωνίδα Αστέρη. Επίσης, των σημαντικών Κωνσταντινουπολιτών ψαλτών και κληρικών, Δημητρίου Μαγούρη, Γεωργίου Καρακάση, Σάβ-
βα Αβραμίδη, Αθανασίου Παναγιωτίδη, Αλέξανδρου Μουτάογλου, Κωνσταντίνου Ρουσινόπουλου, Στεφάνου Μπρούσαλη, Λυκούργου Πετρίδη, Μητροπολίτου Σάμου Ειρηναίου, π. Νικολάου Μαυρόπουλου, π. Νικολάου Ιωσηφίδη, π. Αθανασίου Τσούμαρη, π. Παναγιώτου Τσινάρα, π. Γεωργίου Τσέτση, κ.ά. Επίσης, των Αγιορειτών π. Διονυσίου Φιρφιρή, π. Γαβριήλ Μακαβού, π. Δοσιθέου Κατουνακιώτου, Επισκόπου Ροδοστόλου Χρυσοστόμου, π. Παναρέτου Φιλοθεΐτου, των Αδελφοτήτων του Όρους, όπως εκείνων των Δανιηλαίων, (π. Δανιήλ, π. Ακάκιος, π. Γρηγόριος, π. Στέφανος), των Θωμάδων (π. Κυπριανός, π. Θωμάς, π. Φίλιππος), κ.ά. Από ψάλτες με χώρο δράσης την Θεσσαλονίκη, ηχογραφήσεις των Αθανασίου Καραμάνη, Χρύσανθου Θεοδοσόπουλου, Χαρίλαου Ταλιαδώρου, Αστέριου Δεβρελή, Δημητρίου Σουρλαντζή κ.ά. Από ερμηνευτές με προέλευση την περιφέρεια και εκπροσώπους επιμέρους τοπικών ιδιωμάτων, θα μπορούσε κανείς να σταθεί σε ηχογραφημένο υλικό των Πέτρου Μανέα, Εμμανουήλ Βαμβουδάκη, Σεραφείμ Γεροθόδωρου, Κωνσταντίνου Θωμαΐδη, Δημητρίου Μήτρου, Γεωργίου Τσατσαρώνη, Γεωργίου Σύρκα, Ματθαίου Τσαμκιράνη, Σπυρίδωνος Μαϊδανόγλου, Γεωργίου Γέμελου, Λεωνίδα Σφήκα, Νικολάου Χατζησταμάτη, Μιχαήλ Καρύκα, Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου Βαλληνδρά, Στάικου Χατζή, κ.α. Μεγάλο μέρος του εν λόγω ηχογραφημένου υλικού βρίσκεται διαθέσιμο στο διαδίκτυο όπως π.χ στο https://www.youtube.com/, ή σε ιστοσελίδες και Forum με αντικείμενο την Εκκλησιαστική μουσική-Ψαλτική πρακτική όπως π.χ ht tp:// analogion.com/forum/, http://www.cmkon.org/, κ.ά. Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει για την μεγάλη επιστημονική σειρά του Δρ. Μανόλη Χατζηγιακουμή Μνημεία Εκκ λησιαστικής Μουσικής , Σύμμεικτα Εκκ λησιαστικής Μουσικής και Αρχείον Εκκ λησιαστικής Μουσικής, και συγκεκριμένα Σώμα Ι, Πατριαρχικά Μουσικά Αρχεία, -Ζωντανές ηχογραφήσεις στον Πατριαρχικό Ναό και σε άλλους Ναούς της Κωνσταντινούπολης- 1956-66, (http://e-kere.gr/, Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων). Στο εν λόγω έργο μπορεί ο εκπαιδευτικός να εντοπίσει και να αξιοποιήσει διδακτικά ένα τεράστιο σε ευρύτητα (το σύνολο ουσιαστικά τόσο των ενεργών σήμερα μελών όσο και των αντίστοιχων φιλολογικών-ιστορικών) ηχογραφημένο υλικό από τους σημαντικότερους εν ζωή ερμηνευτές (αρχές δεκαετίας 1980 έως σήμερα). Η ακρόαση μελών από ερμηνείες ψαλτών δεν είναι αναγκαίο να περιορίζεται μόνο στο διδακτέο υλικό αλλά προτείνεται να επεκτείνεται και σε περιπτώσεις ευρύτερες της συγκεκριμένης ύλης του εγχειριδίου. Κάτι τέτοιο, θα εξασφαλίσει μια διαμεσολαβημένη επαφή των μαθητών με ένα σημαντικό ιστορικό-αρχειακό υλικό ηχογραφήσεων, η ακρόαση και μελέτη του οποίου αναμφίβολα θα μπορούσε να λειτουργήσει ευεργετικά κατά τη διαδικασία της βιωματικής σύνδεσης-αναφοράς των μαθητών με την εν λόγω προφορική μουσική κουλτούρα.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
Ένα μεγάλο κομμάτι του όλου εγχειρήματος σχετίζεται με τη σημασία που δίνεται στις βιωματικές δραστηριότητες και ειδικά σε εκείνες που στοχεύουν στην αναπαραστατική προσομοίωση των συνθηκών επιτέλεσης εντός της τάξης. Έτσι, οι μαθητές δεν θα κληθούν απλώς και μόνο να μελετήσουν ένα συγκεκριμένο ρεπερτόριο, αλλά επιπλέον να το διαχειριστούν με τρόπο αντίστοιχο με εκείνον που απαιτείται στο πλαίσιο της λατρευτικής πράξης. Έτσι, εξασκούνται σε ζητήματα λειτουργικής τάξης-Τυπικού, διακριτών ρόλων στο αναλόγιο (ξεχωριστοί χοροί με Πρωτοψάλτη, Λαμπαδάριο, Δομεστίκους κ.τ.λ), επιμέρους τεχνικών (ισοκράτημα, κανονάρχημα, εμμελής απαγγελία, εκφώνηση στίχων), με απώτερο στόχο την εφαρμογή όλων των παραπάνω στην καθαυτή λειτουργική Πράξη. Ωστόσο, εκείνο που θα πρέπει να τονισθεί εμφατικά είναι το γεγονός της σημαντικότητας τέλεσης τόσο των καθημερινών Ακολουθιών (Όρθρος, Εσπερινός, Απόδειπνο) όσο και των αντίστοιχων περιοδικών (Θεία Λειτουργία, Μέγα Απόδει-

Προσομοίωση επιτέλεσης
Η Ηχογράφηση ως παιδαγωγικό εργαλείο
Η ευελιξία σε σχέση με τη διδακτική διαχείριση του υλικού
πνο, Χαιρετισμοί, Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων, Κατανυκτικός Εσπερινός, Ιερά Παράκληση, κ.ά) στο ναό του εκάστοτε σχολείου και της αναγκαίας συμμετοχής των μαθητών σε αυτές. Η Εκκλησιαστική μουσική ως πολιτισμικό-ιστορικό μέγεθος φέρει την εξής ιδιοτυπία: Ουσιαστικά ο χώρος διδακτικής να ταυτίζεται με τον χώρο επιτέλεσης. Το περιβάλλον δηλαδή της πράξης ( performance ) λειτουργεί ως το κατ' εξοχήν πλαίσιο βιωματικής μαθητείας του εν λόγω μουσικού είδους. Έτσι, οι ακολουθίες δεν θα πρέπει να γίνουν αντιληπτές απλά και μόνο ως το πεδίο εφαρμοσμένης απόδοσης των όσων έχουν διδαχθεί οι μαθητές στην τάξη, αλλά και ως μια βασική, απαραίτητη θα έλεγε κανείς προέκταση της διδακτικής διαδικασίας σε πραγματικές μάλιστα συνθήκες επιτέλεσης. Η συγγραφή και ένταξη του παρόντος εγχειριδίου στο πλαίσιο του αναλυτικού Προγράμματος Σπουδών των Εκκλησιαστικών Λυκείων θα ήταν ευχής έργον να συνοδευτεί με την αντίστοιχη διάθεση για οργάνωση της Λειτουργικής ζωής των εν λόγω Σχολών.

Μια ακόμη εξαιρετικά χρήσιμη διαδικασία η οποία θα μπορούσε να λειτουργήσει επικουρικά στο πλαίσιο της διδακτικής, ως επιμέρους βιωματική δραστηριότητα είναι εκείνη της ηχογράφησης. Η χρήση των σύγχρονων ψηφιακών μέσων ηχογράφησης με σκοπό την καταγραφή του διδασκόμενου υλικού από πλευράς του εκπαιδευτικού θα μπορούσε να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς σε σχέση με τη μελέτη των μελών εκ μέρους των μαθητών. Μια επίσης ενδιαφέρουσα διαδικασία από την οποία θα μπορούσαν να προκύψουν μια σειρά από διαπιστώσεις-συμπεράσματα είναι εκείνη της ηχογράφησης εκ μέρους των μαθητών. Η διαδικασία μπορεί να γίνει είτε σε ατομικό είτε σε ομαδικό επίπεδο κατά το πρότυπο των ολιγομελών-ευέλικτων χορών. Επίσης, η διαδικασία μπορεί να πραγματοποιηθεί σε ένα είτε σε περισσότερα επίπεδα. Δηλαδή είτε ηχογράφηση ταυτόχρονη (μέλος, ισοκράτημα, κανονάρχημα -όπου είναι αναγκαίο-), είτε σε διαβαθμίσεις. Και στις δύο περιπτώσεις το κρίσιμο είναι να αναπτυχθεί κατόπιν ένας αναστοχαστικού τύπου προβληματισμός σε σχέση με την απόδοση τόσο σε τεχνικό (φωνητική εκφορά, τονικότητα, διαστήματα, χρόνος, αναλύσεις) όσο και σε υφολογικό επίπεδο (έκφραση, τονισμός, ρυθμός). Μετά την ηχογράφηση, θα μπορούσαν αφού εντοπιστούν οι όποιες ενδεχόμενες αδυναμίες να επιχειρηθεί μια δεύτερη απόπειρα με σκοπό τη βελτίωση του τελικού αποτελέσματος αλλά και την εξαγωγή ασφαλέστερων συμπερασμάτων αναφορικά με τα κρίσιμα εκτελεστικά και υφολογικά σημεία. Θα είχε ενδιαφέρον οι μαθητές σε μια συζήτηση στην τάξη να μοιραστούν τις σκέψεις τους αναφορικά με το αποτέλεσμα αλλά και να προβληματιστούν αναφορικά με τα σημεία εκείνα τα οποία χρήζουν περαιτέρω βελτίωσης. Ιδιαίτερη προσοχή χρήζει εκ μέρους του εκπαιδευτικού ο τρόπος διαχείρισης σε παιδαγωγικό επίπεδο του αποτελέσματος, καθώς τα παιδιά μη όντας εξοικειωμένα με τον ήχο τους, το προϊόν ενδεχομένως να μην τους ικανοποιήσει. Σε καμιά περίπτωση κάτι τέτοιο, ωστόσο, δεν θα πρέπει να σταθεί αιτία αποθάρρυνσης, αλλά αντίθετα κίνητρο περαιτέρω μελέτης, και τριβής με διάφορες απαιτητικές αλλά ωφέλιμες συνθήκες επιτέλεσης, όπως είναι και αυτή του studio .

Οι δραστηριότητες οι οποίες περιγράφονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, εξυπακούεται πως φέρουν ενδεικτικό χαρακτήρα και σε καμιά περίπτωση απόλυτο σε σχέση με τις Ενότητες στις οποίες έχουν συμβατικά τοποθετηθεί. Άρα, ο εκπαιδευτικός είναι εκείνος ο οποίος θα κρίνει το αν μια δραστηριότητα θα ήταν σκόπιμο να επαναληφθεί και άλλες φορές -για περαιτέρω εμπέδωση και παρακολούθηση της προόδου-, με τον ίδιο ή και ελαφρώς παραλλαγμένο τρόπο, προσαρμοσμένο δηλαδή στις εκάστοτε ανάγκες. Αναφορικά με το ρεπερτόριο το οποίο έχει επιλεγεί θα πρέπει να ειπωθούν τα εξής: Βασικό ρόλο έπαιξε αρχικά το κριτήριο της περιεκτικότητας και σε δεύτερο επίπεδο εκείνο της ενδεικτικότητας. Με άλλα λόγια, ανά περίπτωση επιλέχθηκαν εκείνα τα κομμάτια τα οποία κρίθηκαν επαρκή αναφορικά με την δυνατότητά
τους να περιλάβουν το βασικό θεωρητικό, τεχνικό ή υφολογικό ζήτημα το οποίο αποτελεί την κύρια θεματική της εκάστοτε Διδακτικής Ενότητας. Από εκεί και πέρα η τελική επιλογή υπήρξε εντελώς ενδεικτική γι αυτό και κατατίθεται ως πρόταση, η οποία δεν μπορεί να είναι σε καμιά περίπτωση δεσμευτική για τον διδάσκοντα. Για παράδειγμα, από τα στιχηρά που επιλέγεται να διδαχθούν σε κάποια Ενότητα, ο καθηγητής μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποιο αντίστοιχο σε περιεχόμενο με αυτά τα οποία δίνονται, να επιλέξει να διδάξει κάποια από αυτά ή αν χρειαστεί αφού τα διδάξει να προσθέσει και κάποιο ακόμα για περαιτέρω εξάσκηση και εμβάθυνση. Σε κάθε περίπτωση η διαδικασία της αντιπαραβολικής παράθεσης-παρουσίασης του ρεπερτορίου θα πρέπει να θεωρηθεί αναμφίβολα απαραίτητη αναφορικά με την σφαιρικότερη αντίληψη εκ μέρους των μαθητών του ιστορικού υλικού.

Στο σημείο αυτό θα ήταν ίσως χρήσιμο να γίνουν κάποιες επισημάνσεις σε σχέση με ορισμένα κρίσιμα ζητήματα, που αφορούν τόσο στη Θεωρία όσο και την Πράξη της Εκκλησιαστικής μουσικής. Όπως συμβαίνει γενικότερα με τις πολυτροπικές-ασυγκέραστες μουσικές κουλτούρες της Ανατολής, έτσι και στην Εκκλησιαστική μουσική παρουσιάζεται μια έντονη διαστηματική ποικιλομορφία. Επιπλέον μάλιστα, ως καθαρά φωνητική μουσική χρησιμοποιεί την ευρύτατη αυτή γκάμα διαστημάτων με μια μεγάλη ευελιξία, η οποία εξαρτάται από παράγοντες υφολογικούς, τεχνικούς, αισθητικούς, ειδολογικούς, κ.ά. Συνήθως, σε θεωρητικά συγγράμματα και πραγματείες προτιμάται ο διαστηματικός προσδιορισμός των μελωδικών προτύπων, είτε μέσω ενός αριθμητικού υπολογισμού βάσει μιας μονάδας μέτρησης (μόρια, τμήματα, κ.τ.λ), είτε ενός λόγου συχνοτήτων που προκύπτει μετά την κατάτμηση της χορδής. Στο παρόν εγχειρίδιο προτιμήθηκε να μην ακολουθηθεί καμία από τις δύο παραπάνω παγιωμένες πρακτικές όχι μόνο για λόγους καθαρά παιδαγωγικούς αλλά και για αντίστοιχους επιστημονικούς. Η κάθε προσπάθεια προσδιορισμού με απόλυτο τρόπο ενός διαστήματος όσο και ενδιαφέρουσα να είναι σε επίπεδο θεωρητικό, είναι εξαιρετικά σχετική έως και επισφαλής, καθώς μπορεί να ποικίλλει σημαντικά ανάλογα τον ερμηνευτή, το επιμέρους φρασεολόγιο, το είδος μελοποιίας, το ύφος, την ταχύτητα απόδοσης της σύνθεσης, κ.ά. Έτσι, αν για παράδειγμα γίνει αποδεκτή η τιμή των 10 μορίων ανάμεσα στον ΠΑ και στο ΒΟΥ του διατονικού γένους, κάτι τέτοιο μπορεί να μην ισχύει όχι απλά από ερμηνευτή σε ερμηνευτή, ή από εκτέλεση σε εκτέλεση του ίδιου ψάλτη, αλλά είναι εξαιρετικά πιθανό να μεταβληθεί πολλαπλά στην πορεία του ίδιου μέλους από τον ίδιο ερμηνευτή. Οι εν λόγω δηλαδή αποστάσεις είναι εξαιρετικά ρευστές ακόμα κι αν συμβατικά λάβουμε ως βασικές σταθερές κάποιες τιμές, καθαρά για διδακτικούς λόγους. Έτσι, στο παρόν εγχειρίδιο αν και καθορίζεται ο τύπος ενός διαστήματος, αποφεύγεται ο απόλυτος προσδιορισμός της τιμής του, ακριβώς εξαιτίας της εν λόγω ρευστότητας κατά την μελωδική του διατύπωση. Με άλλα λόγια το κάθε διάστημα δεν αποτελεί αυθύπαρκτο μέγεθος αλλά η τιμή του καθορίζεται από τα ευρύτερα μελωδικά συμφραζόμενα. Έτσι, μπορεί να αυξομειώνεται ανάλογα με την κίνηση-πορεία της μελωδίας, την ανάδειξη των τονικών κέντρων, και γενικότερα βάσει του βαθμού ρευστότητας-κινητικότητας που φέρει.

Το ίδιο ζήτημα αφορά και στην πρακτική διατύπωση των διαστημάτων και πιο συγκεκριμένα βάσει του γνωστού φαινομένου της θεωρίας των έλξεων. Βάσει αυτής, στο εκάστοτε μελωδικό μόρφωμα ισχύει το φαινόμενο της Ιεράρχησης των βαθμίδων, ανάλογα με τη σημαντικότητα που φέρουν εκείνες σε επίπεδο τροπικής ανάπτυξης, αλλά και βάσει του κριτηρίου της τονικής τους σταθερότητας. Έτσι, ως γνωστόν μια ισχυρή, δεσπόζουσα βαθμίδα δύναται να έλξει προς το μέρος της αντίστοιχες «αδύναμες» βαθμίδες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από κινητικότητα-ρευστότητα. Κάτι τέτοιο ωστόσο δεν θα πρέπει να γίνει αντιληπτό ως μια απλή αντικατάσταση της φυσικής εκδοχής ενός διαστήματος από ένα αντίστοιχο με διαφορετική -οξύτε-

Διαχείριση διαστηματικότητας
Έλξεις και διαστηματική ρευστότητα
Διαποίκιλση και αναλύσεις
Η μη χρήση της οκταβικής κλίμακας ως θεωρητικού εργαλείου
Η Παραλλαγή ως διδακτικό μέσο
ρη ή βαρύτερη- τιμή. Η εκάστοτε έλξη αποτελεί τονική απόληξη της δυναμικής αυξομείωσης που φέρει ένα ευέλικτο διάστημα. Έτσι, όταν ένα ευέλικτο διάστημα κινείται καταληκτικά προς μία ισχυρή τονική βαθμίδα, τότε δίνει την αίσθηση πως «λιώνει» μέσω ενός glissando . Άρα, οι έλξεις εντάσσονται στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης εκτελεστικής τεχνικής, όπως είναι π.χ το glissando, το vibrato, ποικίλματα όπως οι μονές ή οι διπλές τρίλιες, οι αποτζιατούρες κ.ά. Επίσης, σημαντικός είναι ο τρόπος εκφοράς της έλξης, ο οποίος θα πρέπει να είναι διακριτικός χωρίς ειδικό τονισμό, αλλά ενταγμένος με φυσικότητα στο ευρύτερο «νόημα» της μουσικής φράσης, όπως αυτό είναι αποτυπωμένο βιωματικά σε επίπεδο ερμηνευτικό.

Κάτι αντίστοιχο αφορά και στις αναλύσεις, οι οποίες δεν θα πρέπει να γίνονται αντιληπτές ως επιπρόσθετες «νότες», αλλά ως το αποτέλεσμα της ανάδειξης της εσώτερης δυναμικής που φέρει ο βασικός μελωδικός κορμός σε επίπεδο ερμηνευτικό. Με άλλα λόγια στο εκάστοτε μελωδικό θέμα ενυπάρχουν μια σειρά από ενδεχόμενες αναλυτικές προσεγγίσεις, οι οποίες μπορούν να ποικίλουν ανάλογα με το ύφος-αισθητική του ερμηνευτή, το είδος της σύνθεσης, την χρονική αγωγή κ.ά. Οι εν λόγω λοιπόν αναλύσεις, καλό είναι να γίνονται αντιληπτές ως ποικίλματα τα οποία αποδίδονται εμφανώς πιο διακριτικά σε σχέση με το βασικό μελωδικό σχήμα. Έτσι, δεν υπάρχει κάποια αυτονόμησή τους σε εκτελεστικό επίπεδο αλλά αντίθετα εντάσσονται ολιστικά στο ευρύτερο πλαίσιο διατύπωσης του φρασεολογικού υλικού. Σε καθαρά πρακτικό επίπεδο, τα εν λόγω ποικίλματα αποδίδονται με τρόπο που να δίνει την αίσθηση πως βρίσκονται «κρυμμένα» μέσα στον απόηχο της βασικής μελωδικής ατάκας. Η δε πολυμορφικότητά τους είναι τόσο μεγάλη ώστε δεν είναι δυνατό να εξαντληθεί μέσω μιας σχολαστικού τύπου μηχανιστικής απόδοσής τους με αφορμή απλώς και μόνο τη συμβατική ενέργεια των σημαδιών.

Σε θεωρητικό επίπεδο, άλλο ένα ζήτημα το οποίο χρήζει διευκρίνισης σχετικά με το θεωρητικό μοντέλο το οποίο ακολουθήθηκε κατά την παρούσα συγγραφή, είναι εκείνο της μη πρόταξης της οκταβικής κλίμακας ως σημείου θεωρητικής αναφοράς. Πιο συγκεκριμένα, το εκάστοτε τροπικό φαινόμενο, όπως π.χ ο Ήχος, δεν ταυτίζεται απλά και μόνο με μια στατική διαστηματική ακολουθία η οποία βρίσκεται εγκλωβισμένη εντός του κλειστού οκταβικού μοντέλου, το οποίο θα πρέπει μάλιστα να επαναλαμβάνεται και πανομοιότυπα μετά την ηχητική του εξάντληση. Ο εκάστοτε ήχος καλό θα ήταν να γίνει κατανοητός ως ένα διαστηματικό μόρφωμα το οποίο διακρίνεται από συγκεκριμένες τροπικές συμπεριφορές, μελωδικές αναπτύξεις, κινησιολογικές εκδοχές, παγιωμένο-στερεοτυπικό φρασεολόγιο κ.ά. Όλα τα παραπάνω συντελούν στην δόμηση του ιδιαίτερου ηχοχρώματος, δηλαδή στην γενικότερη αίσθηση του ήχου. Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος επιλογής περισσότερο ευέλικτων υπομονάδων όπως τα τετράχορδα, τα πεντάχορδα κ.τ.λ., η παρακολούθηση των οποίων σε ένα περιορισμένο πλαίσιο καθιστά ευκολότερη την αντίληψη των φαινομένων σε τροπικό επίπεδο. Βέβαια, ακόμη και κάτι τέτοιο δεν παύει να αποτελεί μια θεωρητική σύμβαση, καθώς στην πραγματικότητα ακόμη και στο πλαίσιο των υπομονάδων οι βαθμίδες είναι κινούμενες και τα διαστήματα ρευστά με αποτέλεσμα όλο το δομικό τους υλικό να αναπροσαρμόζεται ανά περίπτωση. Πάντως, η απομόνωση και μελέτη φαινομένων σε πιο περιορισμένους από την οκταβική κλίμακα χώρους, σαφώς και λειτουργεί επικουρικά στην προσπάθεια κατανόησης του ιδιαίτερου δομικού και αισθητικού προφίλ του εκάστοτε ήχου.

Η τελευταία παρατήρηση έχει περισσότερο παιδαγωγικό χαρακτήρα και αφορά στην χρηστικότητα της παραλλαγής. Κατά τη διαδικασία της μελέτης ενός νέου υλικού η παραλλαγή πράγματι μπορεί να βοηθήσει σημαντικά, ειδικά στο ζήτημα της εκμάθησης του βασικού μελωδικού κορμού. Από ένα σημείο όμως και έπειτα δεν θα πρέπει να θεωρηθεί πανάκεια, καθώς η απόλυτη εξάρτηση από τη διαδικασία της παραλλαγής μπορεί να καταστεί τροχοπέδη για την
περαιτέρω εξέλιξη της μουσικής αντίληψης του μαθητή, ειδικά σε σχέση με την αφομοίωση του φρασεολογίου. Η αγκίστρωση στην παραλλαγή από ένα σημείο και μετά όπου το ρεπερτόριο γίνεται περισσότερο απαιτητικό, μπορεί να εγκαθιδρύσει ένα τρόπο προσέγγισης-απόδοσης της μελωδίας κατά τα πρότυπα της μετροφωνίας. Έτσι, ο μαθητής αντί να αρχίζει να ψάλλει σκεπτόμενος κατά μουσικές φράσεις και θέματα, να παραμένει εγκλωβισμένος σε μια νότα προς νότα εκφορά. Παρόλο αυτά, η μέθοδος της παραλλαγής μπορεί να χρησιμοποιείται σε ειδικές περιπτώσεις δύσκολων φράσεων με πυκνή αναλυτική σημειογράφηση ή σε αντίστοιχες που εμπεριέχουν μετατροπίες, όπως μεταβολές κατά γένος, κατά τόνο ή και παραχορδές.

Κλείνοντας, θα πρέπει να ειπωθεί πως η συγγραφή του παρόντος βιβλίου κλήθηκε να ανταποκριθεί σε μια ιστορική πρόκληση τόσο για τον χώρο της εκπαίδευσης, και δη της Εκκλησιαστικής, όσο και γενικότερα του γνωστικού αντικειμένου της μουσικολογίας που σχετίζεται με την παιδαγωγική-διδακτική διαχείριση της Εκκλησιαστικής μουσικής. Το διακύβευμα σχετιζόταν με τη δυνατότητα καταρτισμού ενός συνοπτικού εγχειριδίου το οποίο να μπορεί να παρέχει τα βασικά γνωστικά και μεθοδολογικά εργαλεία στον μαθητή που επιθυμεί να συμμετάσχει ενεργά ως εκτελεστής-ψάλτης στο λατρευτικό πεδίο. Εσκεμμένα ακολουθήθηκε ένα μοντέλο συγγραφής που να μην στοχεύει στον απόλυτο-δογματικό προσδιορισμό των μουσικών φαινομένων, αλλά αντίθετα να σέβεται το χαρακτηριστικό της ρευστότητας που συνοδεύει τους μεγάλους φωνητικούς-προφορικούς μουσικούς πολιτισμούς της Ανατολής. Η πρακτική διάσταση του παρόντος εγχειριδίου, η αναγωγική του διάθεση προς την καθαυτή μουσική επιτέλεση καθώς και ο σαφής προσανατολισμός του προς την ανάγκη μελέτης του προφορικού υλικού, είναι τα κύρια χαρακτηριστικά που καθορίζουν το προφίλ του συγκεκριμένου βιβλίου. Θα ήταν ευχής έργον αν η παρούσα προσπάθεια καθίστατο αρωγός στο έργο των εκπαιδευτικών αναφορικά με το ζητούμενο της δυνατότητας έμπρακτης-συμμετοχικής παρουσίας των μαθητών στη λειτουργική ζωή των Εκκλησιαστικών Σχολών, με τρόπο που να συνδυάζει τη γνώση (θεωρητική, ρεπερτοριακή, τεχνική) με την βιωματική αναφορά (άμεση και διαμεσολαβημένη) στην προφορική διάσταση της Εκκλησιαστικής μουσικής.

Δρ Νίκος Ανδρίκος Επίκουρος Καθηγητής Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Α' ΛΥ Κ Ε Ι ΟΥ

1 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΚ Κ ΛΗΣΙΑΣΤΙΚ Η ΜΟΥΣΙΚ Η Χαρακτήρας & περιεχόμενο

α) Χαρακτήρας και περιεχόμενο της Εκκλησιαστικής μουσικής
Η Εκκλησιαστική μουσική αποτελεί μια μορφή έκφρασης και δημιουργίας με άμεση αναφορά στην λειτουργική πράξη της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα μουσικό είδος το οποίο επιτελείται στον χώρο της λατρείας και καλείται να επενδύσει μουσικά τα εκάστοτε λειτουργικά κείμενα. Έτσι, η Εκκλησιαστική μουσική χαρακτηρίζεται από την άρρηκτη σχέση της με τον λόγο. Πρόκειται για καθαρά φωνητική μουσική, η οποία αποδίδεται χωρίς τη συνοδεία οργάνων. Είναι δε μονοφωνική, καθώς το εκάστοτε μουσικό θέμα αναπτύσσεται αυτόνομα χωρίς τη συνήχηση άλλων φωνών, όπως συναντάται για παράδειγμα σε αντίστοιχες πρακτικές της δυτικής πολυφωνικής μουσικής. Παράλληλα, η Εκκλησιαστική μουσική ανήκει στο ευρύ πλαίσιο των πολυτροπικών συστημάτων της Ανατολής, τα οποία δίνουν ειδική έμφαση στη μελωδία και μάλιστα στην εξαιρετικά εκλεπτυσμένη -διαστηματικά και διαποικιλματικά- απόδοσή της. Ο απόλυτα φωνοκεντρικός της χαρακτήρας είναι και εκείνος που την καθιστά επί της ουσίας προφορική. Έτσι, ως φωνητική μουσική εδράζεται στη βιωματική αναφορά του κάθε ερμηνευτή σε πρόσωπα και περιβάλλοντα, και κατά συνέπεια στο ποσοστό στο οποίο ο ίδιος εφαρμόζει κατά την εκτέλεση την πληροφορία την οποία εκείνα φέρουν. Στην ιστορική πορεία της η Εκκλησιαστική μουσική έχει παραδώσει σημαντικά φιλολογικά τεκμήρια, όπως πολλές χιλιάδες χειρογράφων με συνθετικό έργο, αντίστοιχες έντυπες μουσικές εκδόσεις, θεωρητικά κείμενα-πραγματείες, κλπ. Όλα τα παραπάνω πιστοποιούν το λόγιο χαρακτήρα της, καθώς συναντάμε επώνυμους, εγγράμματους δημιουργούς σε τομείς όπως η σύνθεση, η εξήγηση, η κωδικογραφία, η θεωρητική συγγραφή, η διδασκαλία και τέλος η καθαυτή επιτέλεση. Σε πολλές περιπτώσεις ένα πρόσωπο μπορεί να συνδυάζει περισσότερες από μία δραστηριότητες, καθώς είναι δυνατό να αναδειχθεί παράλληλα π.χ ως συνθέτης, εξηγητής, συντάκτης ή αντιγραφέας χειρόγραφων κωδίκων, κ.ά. Συγχρόνως όμως με το λόγιό της χαρακτήρα η Εκκλησιαστική μουσική φέρει και ένα προφίλ περισσότερο λαϊκό, το οποίο εδράζεται στο ότι απευθύνεται κοινωνικά σε ευρύτερες ομάδες και όχι σε ένα κλειστό περιβάλλον μιας συγκεκριμένης ελίτ. Στο γεγονός αυτό οφείλεται και η διάθεση της Εκκλησιαστικής μουσικής στο να εγκολπώνει και να αξιοποιεί εναλλακτικά εκφραστικά-ιδιωματικά πρότυπα προερχόμενα από τον ευρύτερο λαϊκό μουσικό πολιτισμό.

Ανακεφαλαιώνοντας, κανείς θα στεκόταν στα εξής χαρακτηριστικά της Εκκλησιαστικής μουσικής αναφορικά με τον εν γένει χαρακτήρα της:
Πρόκειται για μουσική,
-  Λατρευτική-Λειτουργική
-  Φωνητική
-  Μη οργανική
-  Μονοφωνική
-  Τροπική
-  Λόγια και συγχρόνως λαϊκή

β) Είδη μελοποιίας
Η μελοποιία της Εκκλησιαστικής μουσικής διακρίνεται για την ειδολογική της ποικιλομορφία. Η εξαντλητική αναφορά των ειδών μελοποιίας θα ξεπερνούσε κατά πολύ τους στόχους της πρώτης Eνότητας. Έτσι, εντελώς ενδεικτικά θα μπορούσε κανείς να ακολουθήσει την εξής συμβατική κατηγοριοποίηση:
Ειρμολογικό είδος, στο οποίο ανήκουν οι ειρμοί και οι καταβασίες των κανόνων, όπως και διάφορα σύντομα τροπάρια όπως π.χ τα αυτόμελα, τα προσόμοια, τα καθίσματα, τα απολυτίκια, τα κοντάκια, τα εξαποστειλάρια κ.ά.

Στιχηραρικό είδος, στο οποίο ανήκουν τα στιχηρά ιδιόμελα και οι διάφοροι τύποι δοξασ τικών.
Παπαδικό είδος, στο οποίο ανήκουν τα κεκραγάρια, τα πασαπνοάρια, οι δοξολογίες, τα χερουβικά, τα κοινωνικά κ.ά.
Αρκετά από τα προαναφερθέντα είδη θα τα προσεγγίσουμε αναλυτικώς στις επόμενες Ενότητες.

γ) Σύντομη ιστορική αναδρομή-περιοδολόγηση
Από τα πρωτοχριστιανικά χρόνια έως τον 10 ο αι.
Όσο περισσότερο κινούμαστε αναδρομικά στην μελέτη της Εκκλησιαστικής μουσικής, τόσο δυσκολότερη γίνεται η προσπάθειά μας να αντλήσουμε πληροφορίες. Οι γραπτές πηγές είναι σπάνιες. Μία από αυτές, είναι ο πάπυρος της Οξυρύγχου 1786, (β' μισό του 3 ου αι. μ.Χ.), όπου καταγράφεται ένα απόσπασμα ύμνου προς την Αγία Τριάδα με αρχαιοελληνική αλφαβητική φωνητική σημειογραφία. Ο πάπυρος αυτός φέρει το τελευταίο μνημείο αρχαιοελληνικής μουσικής και παράλληλα το πρώτο χριστιανικής μουσικής.

Σε μία άλλη πηγή, ένα κείμενο του Μεγάλου Βασιλείου (Περί Αγίου Πνεύματος, κεφ. 29 ο ), αναφέρεται η επιλύχνιος ευχαριστία «Φῶς Ἱλαρόν» ως αρχαία φωνή . Καθώς ο Μέγας Βασίλειος έζησε τον 4 ο αι. μ.Χ., μπορεί να υποθέσει κανείς πως ο εν λόγω ύμνος -ο οποίος ψάλλεται καθημερινώς στους εσπερινούς μέχρι σήμερα- απηχεί μία μουσική πρακτική αναγόμενη στους πρώτους Χριστιανικούς αιώνες.
Τέλος, κατά τον 8 ο αι. συστηματοποιείται η οκταηχία από τον Ιωάννη Δαμασκηνό. Η διαμόρφωση της οκταηχίας πάντως συντελείτο ήδη από τους προηγούμενους αιώνες, ενώ η πλήρης δόμηση του θεωρητικού συστήματος της εκκλησιαστικής μουσικής αποτελεί διαρκή δυναμική διαδικασία έως και σήμερα.

Οι πρώτες αυτόνομες χειρόγραφες Πηγές Εκκ λησιαστικής μουσικής (10 ος - 13 ος αι.). Από τη περίοδο αυτή σώζονται χειρόγραφα εκκλησιαστικής μουσικής, εκ των οποίων ορισμένα ιδαιτέρως σημαντικά, όπως το χειρόγραφο Λαύρα Γ 67 (10 ο -11 ο αι.) κ.ά. Τα χειρόγραφα της περι-
όδου κατατάσσονται σε τέσσερεις τύπους, οι οποίοι είναι εν μέρει πρόδρομοι των μεταγενέστερων μουσικών βιβλίων: Ειρμολόγιο, Στιχηράριο, Ψαλτικό και Ασματικό.

Όψιμη Βυζαντινή περίοδος.
Κατά τον 13 ο -15 ο αι. η Εκκλησιαστική μουσική παρουσιάζει αξιοσημείωτη ακμή, καθώς η μελοποιητική παραγωγή είναι ευρύτατη ποσοτικά και ενδιαφέρουσα ποιοτικά. Ειδικότερα, ο 14 ος αι. θεωρείται κομβικό σημείο για την εξέλιξη της Εκκλησιαστικής μουσικής, ειδικά στο κομμάτι της πρωτογενούς συνθετικής δημιουργίας. Αξιοσημείωτοι είναι οι μελοποιοί, όπως ο Ιωάννης ο Κουκουζέλης, ο Ιωάννης ο Κλαδάς, ο Μανουήλ Χρυσάφης, ο Γρηγόριος Μπούνης Αλυάτης κ.ά.
Διατήρηση του ιστορικού υλικού (1453-1580). Αμέσως μετά την Άλωση η ενασχόληση με την Εκκλησιαστική μουσική μεταφέρεται στην περιφέρεια και συγκεκριμένα στη Σερβία, στη Μολδαβία, στην Κρήτη και στην Κύπρο. Αντιγράφεται πλήθος χειρογράφων το οποίο διασώζει το κλασικό ρεπερτόριο. Η πλέον εξέχουσα φυσιογνωμία της περιόδου είναι ο Μανουήλ Δούκας Χρυσάφης ο παλαιός, κυρίως λόγω της ενασχόλησής του με το Στιχηράριο. Σημαντικές προσωπικότητες είναι επίσης, ο Γεράσιμος Χαλκιόπουλος, ο Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος, ο Ιερώνυμος ο «Τραγωδιστής» (Κύπρος) και τέλος οι Ιωάννης Πλουσιαδηνός και Ακάκιος Χαλκαιόπουλος (Κρήτη), κυρίως για το θεωρητικό τους έργο.

Η προπαρασκευή για την ανανέωση (15 8 0 -16 50).
Κατά τη συγκεκριμένη περίοδο θα ξεχώριζε κανείς τις περιπτώσεις του Δημητρίου Νταμία (Κρήτη), του Πατριάρχη εξ Αθηνών Θεοφάνη Καρύκη, κυρίως λόγω της σύνθεσης από τον ίδιο του Ειρμολογίου,
Μουσικό χειρόγραφο 13ου αι.
Μανουήλ Δούκας Χρυσάφης
Ιωάννης Κουκουζέλης
Χρυσάφης ο νέος
Γερμανός Νέων Πατρών
Μπαλάσιος ιερεύς και νομοφύλαξ
Αυτόγραφο Ιωάννου Πρωτοψάλτου (1769)
Ιωάννης Πρωτοψάλτης ο Τραπεζούντιος
του Κωνσταντίνου εξ Αγχιάλου, του Κλήμεντος του Μυτιληναίου, του Ιωάσαφ του νέου Κουκουζέλη (Άγιον Όρος), του Αρσενίου του μικρού και τέλος του Γεωργίου Ραιδεστηνού (Κωνσταντινούπολη), ο οποίος έθεσε τις βάσεις αναφορικά με την ανανέωση του Στιχηραρίου, η οποία θα πραγματοποιηθεί απ' τον μαθητή του Χρυσάφη τον νέο.

Η πρώτη μεγάλη ακμή (1650-1720).
Κατά την πρώτη αυτή μεγάλη ακμή δεσπόζει η περίπτωση του Χρυσάφη του νέου, ο οποίος ανανέωσε το Στιχηράριο και μελοποίησε το Αναστασιματάριο. Με το Στιχηράριο ασχολήθηκε επίσης ο Γερμανός Νέων Πατρών ο οποίος θεωρείται και ο εισηγητής του είδους των Καλοφωνικών Ειρμών.
Ο δε Μπαλάσιος ιερεύς και Νομοφύλαξ παρέδωσε εκ νέου το Στιχηράριο ενώ συνέθεσε το Ειρμολόγιο, Καλοφωνικούς Ειρμούς και μέλη της Παπαδικής, επιχειρώντας μάλιστα και εξηγήσεις με πλέον αναλυτική σημειογράφηση. Τέλος, ως εμβληματική για την εποχή του θα πρέπει να θεωρηθεί η περίπτωση του Πέτρου Μπερεκέτη ο οποίος συνέθεσε πλήθος Καλοφωνικών Ειρμών, μελών της Παπαδικής και Οκτάηχα μέλη.

Στασιμότητα και ανάκαμψη - Η νέα προετοιμασία (1720-1770).
Κατά τη συγκεκριμένη μεταβατική περίοδο θα μπορούσε κανείς να σταθεί στις περιπτώσεις του Παναγιώτη Χαλάτζογλου, με τον οποίο εγκαινιάζεται η μεγάλη γενεαλογία Πρωτοψαλτών του Πατριαρχείου, του Ιωάννου Τραπεζουντίου, λόγω του εξηγητικού του έργου, του Δανιήλ Πρωτοψάλτου, του Κύριλλου Μαρμαρηνού για το θεωρητικό του έργο σε σχέση με το τροπικό σύστημα του Οθωμανικού makam και τέλος του Δημητρίου Λώτου, που έδρασε στη Σμύρνη.

Η δεύτερη μεγάλη ακμή (1770-1820).
Κατά τη δεύτερη μεγάλη ακμή αναμφίβολα κυριαρχεί η εμβληματική προσωπικότητα του Πέτρου Λαμπαδαρίου για το ευρύ συνθετικό και εξηγητικό του έργο. Επίσης, θα στεκόταν κανείς στις σημαντικές περιπτώσεις του Πέτρου Βυζαντίου του «Φυγά», του Ιακώβου Πρωτοψάλτου, που θα παραδώσει την τελευταία ιστορικά εκδοχή του αργού Δοξασταρίου σε πλέον σύντομη και εμπλουτισμένη εκδοχή, του Γεωργίου του Κρητός, του Αποστόλου Κώνστα για το θεωρητικό και εξηγητικό του έργο και τέλος των Πρωτοψαλτών του Πατριαρχείου Μανουήλ και Κωνσταντίνου.

Η μεταρρύθμιση του 1814 και η Επιτροπή του 1881. Το 1814 αποτελεί ιστορικό ορόσημο για την εξέλιξη της Εκκλησιαστικής μουσικής, καθώς συντελείται η Μεταρρύθμιση του σημειογραφικού συστήματος από τους «Τρεις Δασκάλους», Χρύσανθο «εκ Μαδύτων», Γρηγόριο Πρωτοψάλτη και Χουρμούζιο Χαρτοφύλακα. Εκείνοι, όπως θα δούμε και στην επόμενη Ενότητα, απλοποίησαν το σημειογραφικό
Ιάκωβος Πρωτοψάλτης
σύστημα μεταφέροντας παράλληλα (ο Γρηγόριος και κυρίως ο Χουρμούζιος) από την παλαιά γραφή στο νέο σύστημα το μεγαλύτερο μέρος του ρεπερτορίου. Η μεταφορά αυτή από το παλαιό στενογραφικό σύστημα, στο αρκετά αναλυτικότερο νέο, ονομάστηκε εξήγηση. Η μεταρρυθμιστική διαδικασία ολοκληρώνεται το 1881, όταν ο Πατριάρχης Ιωακείμ ο Γ' θα

Δείγμα από χειρόγραφο του Γρηγορίου
Θεωρητικό του Χρυσάνθου
συγκαλέσει ειδική επιτροπή με στόχο την επανεξέταση μιας σειράς θεωρητικών ζητημάτων, όπως ο επαναπροσδιορισμός του συνολικού μήκους της φυσικής κλίμακας και των επιμέρους διαστημάτων της ανά ήχο.
Αναστασιματάριο Πέτρου Πελοποννησίου (1820)
Τα πρώτα έντυπα και η ανανεωτική δράση στην Οθωμανική περιφέρεια τον 19 ο αιώνα.
Λίγο αργότερα εκδίδεται στο Βουκουρέστι, από τον Πέτρο Εφέσιο, το Αναστασιματάριο και το Δοξαστάριο του Πέτρου Πελοποννησίου (1820), ενώ στο Παρίσι ο Θάμυρης εξέδωσε τα Δοξαστικά του όλου Ενιαυτού του Πέτρου και την Εισαγωγή του Χρυσάνθου (1821). Στα μέσα του 19 ου αιώνα στο Άγιον Όρος θα δραστηριοποιηθούν στον τομέα τόσο της εξήγησης (Στιχηράριο Γερμανού και όχι μόνο) όσο και της σύνθεσης, προσωπικότητες όπως ο Θεοφάνης ο Παντοκρατορινός, οι Δοχειαρίτες Νικόλαος και Κοσμάς, ο Ιωάσαφ ο Διονυσιάτης και ο Ματθαίος ο Βατοπαιδινός. Το γεγονός ωστόσο που κυριαρχεί από τα μέσα του 19 ου και μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών στις αρχές της δεκαετίας του 1920, είναι η ανάπτυξη περιφερειακών κέντρων δράσης (συνθετικής, θεωρητικής, εκδοτικής, διδακτικής) στην ευρύτερη Οθωμανική επικράτεια και κυρίως στη Σμύρνη (Νικόλαος Πρωτοψάλτης, Μισαήλ Μισαηλίδης), στην Προποντίδα (Γεώργιος Ρύσιος, Παναγιώτης Κηλτζανίδης, Κοσμάς Μαδυτινός, Πέτρος Φιλανθίδης) και στην Ανατολική Θράκη (Χριστόδουλος Γεωργιάδης Κεσσανιεύς, Γεώργιος Σαρανταεκκλησιώτης, Συμεών Μανασσείδης). Επίσης, από τις αρχές του 20 ού αιώνα δομείται το λεγόμενο εξωπατριαρχικό-κοινοτικό ιδίωμα στην Κωνσταντινούπολη με βασικούς του εκπροσώπους αρχικά τον Νηλέα Καμαράδο και στη συνέχεια τους Μιχαήλ Χατζηαθανασίου, Μιχαήλ Μουρκίδη, Ιωάννη Παλάσση, κ.ά.

Οι μεγάλοι Πρωτοψάλτες του Οικουμενικού Πατριαρχείου στον 20ό αιώνα.
Κλείνοντας, αναμφίβολα θα άξιζε κανείς να σταθεί στη μεγάλη γενεαλογία Πρωτοψαλτών και Λαμπαδαρίων του Πατριαρχείου που ξεκινάει ήδη από τα τέλη του 19 ου αιώνα με τον Γεώργιο Ραιδεστηνό και περιλαμβάνει τις περιπτώσεις των Γεωργίου Βιολάκη, Ιακώβου Ναυπιώτου, Ευστάθιου Βιγγόπουλου, Κωνσταντίνου Πρίγγου, Θρασύβουλου Στανίτσα, Νικολάου Δανιηλίδη, Βασιλείου Νικολαΐδη, Βασιλείου Εμμανουηλίδη, Λεωνίδα Αστέρη κ.ά.
Γεώργιος Βιολάκης

Ιάκωβος Ναυπλιώτης
Θρασύβουλος Στανίτσας

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
Θα παρακολουθήσουν μουσικά παραδείγματα, από ακουστικά και οπτικά μέσα, ιστορικές ερμηνείες εκκλησιαστικών μελών.
Θα κληθούν να σχολιάσουν τον τρόπο απόδοσης των μελών, να καταθέσουν στην τάξη τυχόν προσωπικές τους εμπειρίες από την συμμετοχή τους σε κάποιο αναλόγιο ή την γενικότερη λατρευτική τους ζωή.
Θα ψάλουν ομαδικά ή και ατομικά κάποιο γνωστό τροπάριο, ως μια πρώτη μουσική γνωριμία, τόσο με τον καθηγητή της μουσικής, όσο και με την υπόλοιπη τάξη.
Λεωνίδας ΑστέρηςΚωνσταντίνος Πρίγγος

2 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

α) Σύντομη ιστορική αναδρομή-περιοδολόγηση
Το σύστημα γραφής, γνωστό και ως Παρασημαντική, το οποίο χρησιμοποιείται στην Εκκλησιαστική μουσική έως και σήμερα, έχει διαμορφωθεί μέσα από διάφορες φάσεις εξέλιξης, ανάλυσης και απλοποίησης. Βάσει των μέχρι τώρα επιστημονικών ευρημάτων, έχουν παρατηρηθεί αρκετές εκδοχές σημειογραφικών συστημάτων από τη Βυζαντινή περίοδο, μεταξύ των οποίων εντοπίζονται κοινά, όπως επίσης και διαφορετικά στοιχεία.
Η σημειογραφία η οποία εντοπίζεται στις πρώιμες χειρόγραφες πηγές περιέγραφε την κύρια πορεία της μελωδίας, χωρίς όμως να προσδιορίζει τα ακριβή διαστήματα μεταξύ των φθόγγων, ούτε τα επιμέρους στολίδια τα οποία συνοδεύουν τον μελωδικό κορμό σε επίπεδο εκτελεστικό. Επιπλέον, η γραφή ήταν στενογραφική-μνημοτεχνική, αφού μία ομάδα σημαδιών υποδήλωνε τη βασική δομή μίας μικρής ή μεγαλύτερης μουσικής φράσης, την οποία έπρεπε ο εκτελεστής να γνωρίζει από μνήμης ώστε να είναι σε θέση να την αποδώσει μέσω ανάκλησής της. Αξίζει να σημειωθεί επίσης, πως ακόμα κι ο ρυθμός όπως και αντίστοιχα στοιχεία μετρικής δομής δεν παρασημαίνονταν με ακρίβεια στην παλαιά σημειογραφία.

Πέτρος ο Βυζάντιος
Ήδη από τα τέλη του 17 ου αιώνα ξεκινά η λεγόμενη εξηγητική διαδικασία αρχικά από τον Μπαλάσιο τον Ιερέα και Νομοφύλακα και έπειτα από τον Πατριάρχη Αθανάσιο. Η διαδικασία αυτή είχε ως στόχο την ανάλυση με περισσότερους χαρακτήρες των δύσκολων φράσεων που έως τότε καταγράφονταν με την χρήση περιορισμένων συμβόλων. Από τότε και στο εξής η εξήγηση, η αναλυτικότερη δηλαδή καταγραφή του ρεπερτορίου με περισσότερους χαρακτήρες, θα αποτελέσει βασική ενασχόληση σπουδαίων δασκάλων από τα μέσα του 18 ου αιώνα και πλέον. Ενδεικτικά μπορούν να αναφερθούν οι περιπτώσεις του Ιωάννου Τραπεζουντίου, του Πέτρου Πελοποννησίου, του Πέτρου Βυζαντίου, του Γεωργίου του Κρητός και του Απόστολου Κώνστα του Χίου.

Η παραπάνω εξηγητική διαδικασία θα κορυφωθεί το 1814, όταν οι «Τρεις Δάσκαλοι», Χρύσανθος «εκ Μαδύτων», Γρηγόριος Πρωτοψάλτης και Χουρμούζιος Χαρτοφύλακας θα εφεύρουν τη Νέα Μέθοδο ή αλλιώς το Νέο Σύστημα Γραφής. Ουσιαστικά οι Τρεις Δάσκαλοι απλοποίησαν το σημειογραφικό σύστημα και μετέφεραν παράλληλα (ο Γρηγόριος και κυρίως ο Χουρμούζιος) από την παλαιά γραφή στο νέο σύστημα, το μεγαλύτερο μέρος του ρεπερτορίου.
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές τις οποίες επέφερε η Μεταρρύθμιση του Νέου Συστήματος ήταν πως η σημειογραφία έγινε πολύ αναλυτικότερη. Έτσι, το κάθε σημάδι μεταφέρει συγκεκριμένη πληροφορία για την κίνηση της μελωδίας εντός ενός καθορισμένου ηχητικού περιβάλλοντος. Ουσιαστικά τα σημάδια πλέον δίνουν μια αντίστοιχη «εντολή» αναφορικά με το προς τα πού και με ποιο τρόπο θα κινηθεί η μελωδία. Η Νέα Μέθοδος καθιέρωσε επίσης ονομασίες για τον κάθε φθόγγο Πα -Βου -Γα -Δι -Κε -Ζω -Νη , προσδιόρισε τις τιμές των διαστημάτων και κατέστησε πιο συγκεκριμένη τη ρυθμική υποδομή των μελών. Οι μεταρρυθμιστές, κατήργησαν μέρος των σημαδιών της παλιάς γραφής, ενέταξαν με αναθεωρημένο τρόπο την χρήση ορισμένων παλαιών, ενώ εφηύραν και μια σειρά από νέα.

Ένα άλλο στοιχείο το οποίο παρέμεινε σταθερό ακόμη και μετά την καθιέρωση του Νέου Συστήματος είναι η σημαντικότητα της προφορικότητας. Παρά την αναλυτικότητά της Νέας Μεθόδου, η ερμηνεία ενός μέλους εξαρτάται από την προφορικότητα, η οποία θεωρείται ως προαπαιτούμενη βιωμένη γνώση-εμπειρία. Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημήτρη Γιαννέλο, το εν λόγω σημειογραφικό σύστημα φέρει έναν ιδεογραφικό χαρακτήρα, καθώς λειτουργεί ως μνημονικός κώδικας. Άρα ο ερμηνευτής με αφορμή το μουσικό κείμενο καλείται να ανασύρει από τη μνήμη του την υπονοούμενη πληροφορία, η οποία βρίσκεται στο επίπεδο της προφορικότητας. Με άλλα λόγια, μια παρτιτούρα από μόνη της, όσο αναλυτική κι αν είναι, δεν φέρει απόλυτη αυτονομία, καθώς εξαρτάται από την προφορική-ερμηνευτική οντότητα του κομματιού το οποίο απεικονίζει σημειογραφικά. Άρα, στην Εκκλησιαστική μουσική υπάρχει μια έντονα δυναμική σχέση μεταξύ κειμενικότητας και προφορικότητας, καθώς η πρώτη προϋποθέτει την δεύτερη.

β) Τα σημάδια της παρασημαντικής
Τα σημάδια-χαρακτήρες της παρασημαντικής χωρίζονται στις τρεις παρακάτω κατηγορίες και είναι:
Χαρακτήρες ποσότητας
Μία ειδοποιός διαφορά της παρασημαντικής με τη δυτική σημειογραφία είναι ότι, ενώ στο δυτικό πεντάγραμμο προσδιορίζονται απόλυτα τονικά ύψη (συγκεκριμένη ηχητική συχνότητα), στο σύστημα γραφής της Εκκλησιαστικής μουσικής δηλώνεται ο τρόπος ανάπτυξης της μελωδίας.
Στο πρώτο σύστημα η εκάστοτε νότα στο πεντάγραμμο ισούται με μια ηχητική συχνότητα
J.S.Bach, Σονάτα -adagio- για βιολί BWV 1001 αυτόγραφο του 1720

Πέτρος Λαμπαδάριος, α'στάση τυπικών σε χειρόγραφο του 18 ου αι.
(απόλυτο τονικό ύψος), ενώ στο δεύτερο τα σημάδια δείχνουν μελωδική πορεία.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα έρθουν σε επαφή με τους χαρακτήρες του σημειογραφικού συστήματος, μέσω εποπτικών παραδειγμάτων (χειρόγραφα, έντυπα).
-  Θα κληθούν να αναγνωρίσουν αρχικά τα σημαδόφωνα, μέσα από την παρακολούθηση μουσικών κειμένων από παλαιά χειρόγραφα και νεότερες έντυπες εκδόσεις.
-  Θα σχεδιάσουν στο τετράδιο τα σημαδόφωνα που διδάχθηκαν.

3 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΟΚΤΑΗΧΙΑΣ

α) Η θέση της Εκκλησιαστικής μουσικής στο πλαίσιο των μουσικών πολιτισμών της Ανατολής
Η Εκκλησιαστική μουσική ιστορικά αλλά και δομικά ανήκει στον χώρο των τροπικών μουσικών πολιτισμών της Ανατολής. Πρόκειται για μουσικές κουλτούρες οι οποίες γεωγραφικά εντοπίζονται κατά βάση στη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου, της Βαλκανικής Χερσονήσου, της Βόρειας Αφρικής, της Εγγύς αλλά και της Μέσης Ανατολής. Παρά τις επιμέρους, αναμφίβολα σημαντικές διαφορές τους σε επίπεδο λειτουργικό, εκφραστικό και αισθητικό, οι εν λόγω μουσικές παραδόσεις χαρακτηρίζονται από το φαινόμενο της μονοφωνίας. Έχουμε να κάνουμε δηλαδή, με μουσικές κουλτούρες (θρησκευτικές και κοσμικές, λαϊκές και λόγιες, αστικές και δημώδεις) οι οποίες δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη μελωδία. Η μελωδία δε, εκφέρεται με τρόπο εξαιρετικά εκλεπτυσμένο χάρη στα εξής δύο χαρακτηριστικά:

- α) τη διαστηματική ποικιλομορφία και β) την έντονη χρήση στολιδιών-ποικιλμάτων.

Διαστηματική ποικιλομορφία
Το πρώτο χαρακτηριστικό αφορά στη χρήση μιας ευρύτατης γκάμας διαστημάτων, τα οποία μάλιστα πέρα από την αυτοτελή τους χρήση, παρουσιάζουν το φαινόμενο της ρευστότητας αναφορικά με τη διατύπωση του τονικού τους ύψους. Έτσι, ένα διάστημα μπορεί να διευρύνεται ή αντίστοιχα να συρρικνώνεται ανάλογα με την πορεία της μελωδίας και τα τονικά κέντρα τα οποία διαμορφώνονται.

Έντονη χρήση μελωδικών ποικιλμάτων
Το δεύτερο χαρακτηριστικό αφορά στον τρόπο με τον οποίο η μελωδία μπορεί να αποδοθεί σε ερμηνευτικό επίπεδο. Έτσι, ενώ σε πρώτη φάση ένα μελωδικό θέμα μπορεί να φαντάζει απλοϊκό, στην πραγματικότητα κρύβει εντός του ένα σημαντικό όγκο πληροφορίας αναφορικά με την απόδοσή του. Όλη αυτή η πληροφορία αφορά στον τρόπο εμπλουτισμού του βασικού μελωδικού κορμού μέσω στολιδιών, ποικιλμάτων δηλαδή και αναλύσεων. Η χρήση όλου αυτού του λεπτομερούς στην υφή του υλικού -με τη διαστηματική ποικιλία και τη μελωδική διαποίκιλση-, το οποίο και υπονοείται πίσω από τη βασική μελωδική γραμμή, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ερμηνευτικής διαδικασίας. Στα εν λόγω μονοφωνικά-φωνοκεντρικά μουσικά είδη, ειδοποιό χαρακτηριστικό αποτελεί το φαινόμενο της προφορικότητας, της διαδικασίας δηλαδή αναγωγής του ερμηνευτικού-αισθητικού μοντέλου σε πρόσωπα και περιβάλλοντα, τα οποία θεωρούνται βιωματικοί φορείς της εκάστοτε μουσικής κουλτούρας.

β) Η Οκταηχία ως θεωρητικό τροπικό σύστημα
Αναφορικά με το δομικό περιεχόμενο των παραπάνω μουσικών πολιτισμών της Ανατολής, συχνή είναι η κατάστρωση αντίστοιχων θεωρητικών συστημάτων. Τα εν λόγω θεωρητικά μοντέλα καλούνται να κατηγοριοποιήσουν, να συστηματοποιήσουν και να αναλύσουν φαινόμενα τα
Τροχός του Ιωάννου Μαΐστορος Κουκουζέλη (1336)
Ιωάννης Κουκουζέλης
οποία συναντώνται στο ρεπερτόριο και στην καθαυτή μουσική επιτέλεση. Αναφορικά με την Εκκλησιαστική μουσική, το ισχύον θεωρητικό σύστημα είναι εκείνο της Οκταηχίας. Ενός μοντέλου που κατατάσσει δηλαδή μελωδικά πρότυπα και συμπεριφορές σε οκτώ ήχους. Έτσι, αναγνωρίζονται τέσσερεις κύριοι ήχοι και οι αντίστοιχοι τέσσερεις πλάγιοί τους. Πολλές φορές η έννοια του ήχου ταυτίζεται υπεραπλουστευμένα με το μέγεθος μιας κλίμακας και μάλιστα στην οκταβική της εκδοχή, κατά το πρότυπο δηλαδή της δυτικής μουσικής θεωρίας. Ωστόσο, ο ήχος ως τροπικό φαινόμενο δεν είναι δυνατό να περιχαρακωθεί εντός ενός οκταβικού μοντέλου, το οποίο μάλιστα επαναλαμβάνεται και πανομοιότυπα. Έτσι, ήχος δεν σημαίνει απλώς και μόνο μια συγκεκριμένη διαστηματική ακολουθία αλλά ένα σύνολο ποιοτικών χαρακτηριστικών, όπως π.χ. θέσεις και συγκεκριμένο φρασεολόγιο, μελωδικές κινήσεις, ανάδειξη δεσποζόντων φθόγγων, στερεοτυπικές καταλήξεις, συγκεκριμένη τροπική ανάπτυξη και συμπεριφορά. Όλα τα παραπάνω συντελούν καθοριστικά στη δόμηση του ιδιαίτερου ηχοχρώματος του κάθε ήχου, της ιδιότυπης δηλαδή ηχητικής ατμόσφαιρας που δημιουργείται κατά την απόδοσή του. Οι εν λόγω μάλιστα συνιστώσες είναι τόσο καθοριστικές, ώστε ακόμα και αν δύο ήχοι ταυτίζονται σε επίπεδο διαστηματικό, αν διαφέρουν σε επίπεδο μελωδικής συμπεριφοράς και ανάπτυξης, να δημιουργείται ένα εντελώς αυτόνομο-διακριτό ηχητικό περιβάλλον σε κάθε ήχο.

γ) Διαστηματικός πλουραλισμός και Γένη της Εκκλησιαστικής μουσικής
Όπως ειπώθηκε και παραπάνω, οι μουσικές κουλτούρες της Ανατολής χαρακτηρίζονται από έντονο διαστηματικό πλουραλισμό. Με άλλα λόγια, οι αποστάσεις ανάμεσα στους φθόγγους ποικίλλουν, και επιπλέον είναι δυνατό να αυξομειωθεί το ύψος τους ανάλογα με τη μελωδική πορεία. Το θεωρητι-
κό σύστημα το οποίο έχει δώσει ιδιαίτερη βαρύτητα στην αντίληψη του εν λόγω φαινομένου είναι εκείνο της Οκταηχίας, όπως συναντάται στην Εκκλησιαστική μουσική. Έτσι, οι εν λόγω διαστηματικές διαβαθμίσεις περιγράφονται ανάλογα με το μέγεθός τους. Σε ένα δεύτερο δε επίπεδο, το εκάστοτε μουσικό υλικό κατηγοριοποιείται ανάλογα το διαστηματικό του περιεχόμενο σε αντίστοιχο γένος.

Έτσι, είναι δυνατό να αναγνωρισθούν τα παρακάτω διαστηματικά πρότυπα:

Διατονικό γένος
Ακολουθεί ως βασικό βηματικό του διάστημα εκείνο του Τόνου. Η μέγιστη διαστηματική τιμή η οποία μπορεί να εντοπιστεί στο πλαίσιό του είναι εκείνη του Ακέραιου Τόνου, ενώ η μικρότερη είναι εκείνη του Ημιτονίου. Χωρίζεται σε σκ ληρό και μαλακό . Το σκληρό εμπεριέχει Τόνους και Ημιτόνια, ενώ το μαλακό Τόνους και Ουδέτερα διαστήματα, μεγαλύτερα δηλαδή του Ημιτονίου και μικρότερα του Τόνου. Τα εν λόγω ουδέτερα διαστήματα χαρακτηρίζονται από εξαιρετική πλαστικότητα αναφορικά με την προσαρμοστικότητα του μεγέθους τους σε σχέση με την μελωδική πορεία.

Χρωματικό γένος
Βασικό του χαρακτηριστικό είναι η ύπαρξη ενός διευρυμένου διαστήματος με αναφορά στο τριημιτόνιο. Στην Εκκλησιαστική μουσική το εν λόγω διάστημα παρουσιάζεται ελαφρώς συρρικνωμένο σε σχέση με το τριημιτόνιο και σε κάποιες σπανιότερες περιπτώσεις επιπλέον διεσταλμένο. Εκατέρωθεν ενός τέτοιου διευρυμένου χώρου βρίσκονται δύο διαστηματικά μεγέθη ελαφρώς μεγαλύτερα του ημιτονίου. Όσο τα ακραία διαστήματα πλησιάζουν στην τιμή ενός Ημιτονίου τόσο ο ενδιάμεσος χώρος εκτείνεται πλησιάζοντας την εκδοχή του τριημιτονίου. Η εν λόγω εκδοχή χρώματος θα μπορούσε συμβατικά να γίνει αντιληπτή ως σκ ληρή. Ωστόσο, τα χρωματικά μορφώματα μπορούν να απομακρυνθούν επιπλέον από την σκληρή τους εκδοχή, καθώς όσο διαστέλλονται τα δύο ακραία διαστήματα αντιστοίχως συρρικνώνεται και το ενδιάμεσο μεγάλο διάστημα. Έτσι, δημιουργούνται μαλακές διατυπώσεις του χρώματος που εκτός από την διεύρυνση των ακραίων διαστημάτων και την παρελκόμενη μείωση της τιμής του ενδιάμεσου χώρου, χαρακτηρίζονται και από μια γενικότερη τονική ρευστότητα ανάλογα με τη μελωδική κίνηση. Μάλιστα, σε ερμηνευτικό επίπεδο εξαιρετικά συχνή είναι η συνύπαρξη μαλακών και σκληρών χρωματικών διατυπώσεων μέσα στην ίδια σύνθεση, ανάλογα με το φρασεολογικό υλικό και τη μελωδική πορεία.

Παράλληλα, με το διατονικό και το χρωματικό γένος θα μπορούσαν να αναγνωρισθούν και διάφορες εκδοχές λεπτών διαστημάτων τα οποία φέρουν εναρμόνια χροιά και προκύπτουν μετά την περαιτέρω συρρίκνωση των Ημιτονίων του σκληρού διατόνου. Έτσι, προκύπτουν διαστηματικές τιμές που χαρακτηρίζονται ως εναρμόνιες διέσεις και θα μπορούσαν να γίνουν αντιληπτές αναφορικά με την τιμή τους ως τριτημόρια ή τεταρτημόρια του Ακέραιου Τόνου. Η χρήση δε τόσο μικρών διαστημάτων συμπαρασύρει και τους αντίστοιχους Τόνους του σκληρού
διατόνου, οι οποίοι λαμβάνουν τιμές μεγαλύτερες του ακέραιου Τόνου και θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως αυξημένοι-υπερμείζωνες.

ΣΚΛΗΡΟ ΔΙΑΤΟΝΟ (Τόνοι-Ημιτόνια)
περαιτέρω σκλήρυνση Ημιτονίων
ΕΝΑΡΜΟΝΙΑ ΧΡΟΙΑ (Υπερμείζωνες Τόνοι-Εναρμόνιες διέσεις)
ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΩΝ Μαλακά διατονικά : Ακέραιοι Τόνοι, Ουδέτερα διαστήματα
Σκληρά Διατονικά : Ακέραιοι Τόνοι, απόλυτα Ημιτόνια
Σκληρά Χρωματικά : ελαφρώς διευρυμένα χρωματικά Ημιτόνια, ελαφρώς συρρι-
κνωμένο τριημιτόνιο
Μαλακά Χρωματικά : εμφανώς διευρυμένα χρωματικά Ημιτόνια, έντονα συρρικνωμένο τριημιτόνιο
Εναρμόνια : Υπερμείζωνες Τόνοι, Εναρμόνιες διέσεις
Όπως έγινε αντιληπτό από τα παραπάνω, η Εκκλησιαστική μουσική ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των μονοφωνικών προφορικών μουσικών πολιτισμών της Ανατολής. Διακρίνεται για τη διάθεση εκλεπτυσμένης απόδοσης της μελωδίας, τόσο σε επίπεδο διαστηματικό όσο και ερμηνευτικό. Έτσι, ο εκάστοτε μελωδικός κορμός εμπλουτίζεται με ποικίλματα τα οποία εντοπίζονται στο επίπεδο της προφορικότητας της εν λόγω μουσικής κουλτούρας. Σε διαστηματικό δε επίπεδο παρατηρείται μια τεράστια γκάμα από τονικές διαβαθμίσεις, οι οποίες μάλιστα χαρακτηρίζονται από έντονη ρευστότητα και διάθεση αυξομείωσης της τιμής τους ανάλογα με το φρασεολόγιο, το ύφος, τη μελωδική πορεία, κ.ά.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ακροαστούν παραδείγματα γνωστών τροπαρίων από διαφορετικούς ήχους όπως το «Σῶσον Κύριε τὸν λαόν σου» σε α' ήχο, « Ὁ Μονογενὴς Υἱὸς» σε β' ήχο, «Τὴν ὡραιότητα τῆς παρθενίας σου» σε γ' ήχο κλπ.
-  Προτείνεται να ακούσουν αντιπαραβολικά κάποιο μουσικό έργο Δυτικής κλασικής μουσικής και ένα αντίστοιχο μονοφωνικό-τροπικό από το μουσικό πολιτισμό (λαϊκό-λόγιο) της Ανατολής.

4 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ. ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

α) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών (α' μέρος)

Η αξία της πρακτικής εκμάθησης μελών - βιωματικής γνώσης
Στις προφορικές μουσικές κουλτούρες -εντός των οποίων κατατάσσεται και η Εκκλησιαστική μουσική- η πρακτική-προφορική εκμάθηση του ρεπερτορίου αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της διδακτικής διαδικασίας. Άρα, μέσω της διαδικασίας της ακρόασης, της επανάληψης και της απομνημόνευσης στερεοτυπικών μοτίβων και φράσεων καθίσταται δυνατή η εμπέδωση των εκάστοτε μελωδικών και υφολογικών ιδιαιτεροτήτων.
Η θεωρητική γνώση φυσικά και αποτελεί ένα εργαλείο για τη βαθύτερη κατανόηση της μουσικής εμπειρίας. Ωστόσο, έπεται της πράξης την οποία και καλείται να υπομνηματίσει, αναλύσει και εν τέλει να συστηματοποιήσει. Η όποια αυτονομημένη θεωρητική γνώση χωρίς βιωματική αναφορά στο πρόσωπο του δασκάλου καθώς και συμμετοχή στην καθαυτή επιτέλεση, δεν είναι αρκετή να καταστήσει κατηρτισμένους εκτελεστές και εμπνευσμένους εκφραστές του εκάστοτε μουσικού είδους.

Θεός Κύριος, αναστάσιμο απολυτίκιο-θεοτοκίο
To «Θεὸς Κύριος» και τα απολυτίκια ψάλλονται στην αρχή του Όρθρου μετά τον εξάψαλμο και τη μεγάλη συναπτή. Τα απολυτίκια ψάλλονται και στον Εσπερινό μετά το Νυν απολύεις και το Τρισάγιο και πριν από την Απόλυση.

Ή χ ο ς α'
Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου.
Εκλογή στίχων από τον ψαλμό 117:
-  Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, ὅτι ἀγαθὸς, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος Αὐτοῦ.
-  Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με, καὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου ἠμυνάμην αὐτούς.
-  Παρὰ Κυρίου ἐγένετο αὕτη καὶ ἔστι θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν.

Ή χο ς α'
Τοῦ λίθου σφραγισθέντος ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων, καὶ στρατιωτῶν φυλασσόντων τὸ ἄχραντόν σου Σῶμα, ἀνέστης τριήμερος Σωτήρ, δωρούμενος τῷ κόσμῳ τὴν ζωήν διὰ τοῦτο αἱ Δυνάμεις τῶν οὐρανῶν ἐβόων σοι ζωοδότα. Δόξα τῇ Ἀναστάσει σου Χριστέ, δόξα τῇ βασιλείᾳ σου, δόξα τῇ οἰκονομίᾳ σου, μόνε φιλάνθρωπε.

Θεοτοκίον
Τοῦ Γαβριὴλ φθεγξαμένου σοι Παρθένε τὸ Χαῖρε, σὺν τῇ φωνῇ ἐσαρκοῦτο ὁ τῶν ὅλων Δεσπότης, ἐν σοὶ τῇ ἁγίᾳ κιβωτῷ, ὡς ἔφη ὁ δίκαιος Δαυΐδ, ἐδείχθης πλατυτέρα τῶν οὐρανῶν, βαστάσασα τὸν Κτίστην σου. Δόξα τῷ ἐνοικήσαντι ἐν σοί, δόξα τῷ προελθόντι ἐκ σοῦ, δόξα τῷ ἐλευθερώσαντι ἡμᾶς διὰ τοῦ τόκου σου.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο α' ήχος θεμελιώνεται στον φθόγγο Πα και στα συλλαβικά μέλη κινείται κατά βάση εντός του χώρου Πα-Δι . Αυτόν τον χώρο θα μπορούσαμε να τον αντιληφθούμε ως ένα 4χορδο με
σταθερά άκρα. Έτσι, αν προσπαθήσουμε να αποδώσουμε μελωδικά το συγκεκριμένο ηχητικό περιβάλλον του α' ήχου θα χρησιμοποιούσαμε τους εξής φθόγγους: Πα-Βου-Γα-Δι
Οι αποστάσεις ωστόσο μεταξύ αυτών των φθόγγων δεν είναι παντού ίσες. Πιο συγκεκριμένα ο α' ήχος ανήκει στο λεγόμενο διατονικό γένος, το οποίο χαρακτηρίζεται από μια πλούσια γκάμα διαστημάτων. Έτσι, αν συμβατικά λάβουμε ως μεγέθη αναφοράς τον ακέραιο Τόνο και τη μισή του τιμή που είναι το Ημιτόνιο, ο α' ήχος χρησιμοποιεί Τόνους και διαστήματα μικρότερα του Τόνου αλλά και μεγαλύτερα του Ημιτονίου (ουδέτερα διαστήματα).

Έτσι, στο 4χορδο του α' ήχου έχουμε τις εξής αποστάσεις:
ΟΥΔΕΤΕΡΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ
Σε μεγάλο ποσοστό λοιπόν τα συλλαβικά μέλη του α' ήχου κινούνται μέσα στον συγκεκριμένο αυτόν χώρο. Ένα επιπλέον χαρακτηριστικό του α' ήχου και γενικότερα του διατονικού γένους είναι και το εξής: Τα εν λόγω ουδέτερα διαστήματα είναι ρευστά και η τιμή τους μεταβάλλεται ανάλογα με την πορεία της μελωδίας. Ειδικά στον α' ήχο ως σημαντική θα πρέπει να χαρακτηρισθεί η ελαφρά βάρυνση του Βου , στις περιπτώσεις τις οποίες η μελωδία κατέρχεται από τον Βου , ειδικά πριν από καταλήξεις. Έτσι, ο Πα ως βάση του ήχου έλκει διακριτικά προς το μέρος του τον Βου μέσω ενός χαρακτηριστικού «γλιστρήματος» ( glissando ) Δι -Γα -Βου Πα

Τέλος, ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί αναφορικά με την μελωδική κίνηση που φθάνει μέχρι τον Ζω και αμέσως επιστρέφει καθοδικά. Σε αυτήν την περίπτωση ο Ζω αποδίδεται με βάρυνση, χαμηλότερος δηλαδή της φυσικής του θέσης. Άρα, αν το μέλος αναπτυχθεί και πάνω από τον Δι, θα έχουμε Δι -Κε ως Ακέραιο Τόνο και αμέσως μετά Ζω χαμηλωμένο ως εξής: Πα -Βου -Γα - Δ ι -Κε -Ζω (χαμηλό)Κε -Δι -Γα -Βου -Πα
Η ύφεση στον Ζω ζητά βάρυνση της συγκεκριμένης βαθμίδας. Για τις υφέσεις-διέσεις θα γίνει εκτενέστερη αναφορά σε παρακάτω Ενότητα.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/ τριες:
-  Θα δώσουν έμφαση στα παραπάνω μελωδικά σχήματα.
-  Θα απομονώσουν, με τη βοήθεια του καθηγητή, τις χαρακτηριστικές καταληκτικές φράσεις των παραπάνω συλλαβικών μελών.
-  Αφού ψάλλουν ομαδικά τα παραπάνω συλλαβικά μέλη θα χωριστούν σε δύο ομάδες (δεξιός και αριστερός χορός), ώστε να τα αποδώσουν αντιφωνικά προσομοιάζοντας τη λειτουργική πράξη, ενώ κάποιος μαθητής θα αναλάβει τον ρόλο του κανονάρχου απαγγέλοντας τους ανάλογους στίχους « Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με, Παρὰ Κυρίου ἐγένετο αὕτη, Δόξα…, Καὶ νῦν…».

Δείγμα από το Αναστασιματάριο του Πέτρου Εφεσίου (1820)
Αναστασιματάριο Χουρμουζίου (1832)

5 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - Α

α) Ίσον, ολίγον, απόστροφος και πεταστή
Από τα σημαδόφωνα που χρησιμοποιούνται για την σημειογράφηση της Εκκλησιαστικής μουσικής υπάρχουν κάποια, τα οποία δηλώνουν την πορεία της φωνής. Τα εν λόγω σημάδια ονομάζονται χαρακτήρες ποσότητας. Οι χαρακτήρες αυτοί δίνουν μία συγκεκριμένη εντολή αναφορικά με το αν η φωνή θα ανέβει ή θα κατέβει -και πόσο-, ή επίσης αν θα πρέπει να μείνει στο ίδιο ύψος.
Χαρακτήρες Ποσότητας
παραμένουμε στο ίδιο ύψος
Ολίγον
ανεβαίνουμε μία φωνή
Απόστροφος
κατεβαίνουμε μία φωνή

Υπάρχει και ένα ακόμη σημάδι το οποίο ονομάζεται πεταστή και ενώ έχει την ίδια ποσοτική ενέργεια με το ολίγον -ανεβαίνει δηλαδή μία φωνή-, φέρει και ποιοτικό-ερμηνευτικό περιεχόμενο. Έτσι, ενώ και σε αυτή την περίπτωση ανεβαίνουμε μία φωνή, παράλληλα εκτελούμε και ένα μικρό-διακριτικό ποίκιλμα. Το εν λόγω στολίδι ποικίλλει ανάλογα με τη φράση, το ρεπερτόριο, το ύφος και την ταχύτητα με την οποία αποδίδεται το μέλος. Κατά κανόνα μετά από την χρήση της πεταστής ακολουθεί κατάβαση ή και συνεχείς καταβάσεις.

Πεταστή
ανεβαίνουμε μία φωνή με ποίκιλμα

β) Χαρακτήρες Χρόνου - αυξάνοντες: κλάσμα
Σε ρυθμικό επίπεδο κάθε χαρακτήρας ισούται με έναν χρόνο. Ωστόσο, ορισμένοι χαρακτήρες μπορούν να αυξήσουν τον χρόνο ενός φθόγγου. Ο πλέον συνήθης χαρακτήρας είναι το κλάσμα το οποίο προσθέτει έναν επιπλέον χρόνο στο φθόγγο στον οποίο τίθεται. Διπλασιάζει δηλαδή την χρονική του διάρκεια, χωρίς όμως να ζητά επανάληψή του. Έτσι, εάν μονάδα μέτρησης είναι το ίσον = 1 χρόνος, τότε ίσον με κλάσμα = = 2 χρόνοι.
= τα, δηλαδή ένας χρόνος = τα-α, δηλαδή 2 χρόνοι

γ) Μελωδικές «Σπουδές» ισότητας, ανάβασης και κατάβασης μίας φωνής
Οι παραπάνω σχηματισμοί και ονομάζονται μαρτυρίες. Το επάνω μέρος τους μαρτυρεί το φθόγγο δίπλα στον οποίο τίθεται ενώ το κάτω μέρος υποδηλώνει το ηχητικό περιβάλλον στο οποίο κινείται το μέλος.

δ) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών α' ήχου (β' μέρος)
Τιμιωτέρα - Ωδή της Θεοτόκου
Πρόκειται για τροπάριο το οποίο ψάλλεται ως εφύμνιο στην Ωδή της Θεοτόκου, τη στιχολογία δηλαδή της θ' ωδής η οποία προέρχεται από την Καινή Διαθήκη και συγκεκριμένα από το Ευαγγέλιο του Λουκά (Κεφ. α', 46-55). Η Τιμιωτέρα ψάλλεται πριν την Καταβασία της θ' ωδής του κανόνα.

Ή χ ο ς α'
Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφίμ, τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον Σὲ μεγαλύνομεν.
-  Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τ ὸ ν Κύριον κα ὶ ἠ γαλλίασε τ ὸ πνε ῦ μά μου ἐ π ὶ τ ῷ Θε ῷ τ ῷ Σωτ ῆ ρι μου.
-  Ὅ τι ἐ πέβλεψεν ἐ π ὶ τ ὴ ν ταπείνωσιν τ ῆ ς δούλης Α ὐ το ῦ  ἰ δο ὺ γ ὰ ρ ἀ π ὸ το ῦ ν ῦ ν μακαριο ῦ σί με π ᾶ σαι α ἱ γενεαί.
-  Ὅ τι ἐ ποίησέ μοι μεγαλε ῖ α ὁ δυνατ ὸ ς κα ὶ ἅ γιον τ ὸ ὄ νομα Α ὐ το ῦ , κα ὶ τ ὸ ἔ λεος Α ὐ το ῦ ε ἰ ς γενε ὰ ν κα ὶ γενε ὰ ν το ῖ ς φοβουμένοις Α ὐ τόν.
-  Ἐ ποίησε κράτος ἐ ν βραχίονι Α ὐ το ῦ , διεσκόρπισεν ὑ περηφάνους διανοί ᾳ καρδίας α ὐ τ ῶ ν.
-  Καθε ῖ λε δυνάστας ἀ π ὸ θρόνων κα ὶ ὕ ψωσε ταπεινούς πειν ῶ ντας ἐ νέπλησεν ἀ γαθ ῶ ν κα ὶ πλουτο ῦ ντας ἐ ξαπέστειλε κενούς.
-  Ἀ ντελάβετο Ἰ σρα ὴ λ παιδ ὸ ς Α ὐ το ῦ , μνησθ ῆ ναι ἐ λέους, καθ ὼ ς ἐ λάλησε πρ ὸ ς το ὺ ς πατέρας ἡ μ ῶ ν, τ ῷ Ἀ βραάμ κα ὶ τ ῷ σπέρματι Α ὐ το ῦ ἕ ως α ἰῶ νος.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα χωριστούν σε δύο χορούς ώστε να ψάλλουν το τροπάριο «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ» αντιφωνικά. Στη λογική των ρόλων του αναλογίου θα επιλεγεί ένας μαθητής ως κανονάρχης ο οποίος θα αποδώσει τους ανάλογους στίχους.
Αργές και σύντομες τιμιωτέρες

6 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - Β

α) Κεντήματα, ελαφρόν και συμπλέγματα δίφωνης ανάβασης και κατάβασης
Ένας ακόμη χαρακτήρας ανάβασης είναι εκείνος των κεντημάτων. Τα κεντήματα ζητούν και εκείνα ανάβαση μίας φωνής, αλλά με διακριτικό τρόπο, χωρίς δηλαδή εκφραστικό τονισμό. Μάλιστα τα κεντήματα τίθενται σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει αλλαγή συλλαβής στο μέλος, άρα ουσιαστικά έχουμε να κάνουμε με «διαστολή» του βασικού φθόγγου προς το οξύ. Κάτι τέτοιο επιτυγχάνεται με «δεμένη» ( legato ) εκφορά.
Για να γίνει κάτι τέτοιο αντιληπτό στην πράξη, μπορεί πειραματικά κατά την παραλλαγή να μην προφέρεται το σύμφωνο του φθόγγου που αντιστοιχεί στα κεντήματα ως εξής:

= αντί για Πα-Βου, μπορεί να ειπωθεί ως Πα-(Β)ου, με στόχο να γίνει αντιληπτή η διακριτική και δεμένη με τον προηγούμενο φθόγγο εκφορά των κεντημάτων. Επίσης, για να γίνει κατανοητή η μη αλλαγή συλλαβής στο μέλος, μπορεί να προφερθεί ως εξής:

= τα -α
Το κέντημα ως χαρακτήρας θεωρείται πνεύμα, άρα χρειάζεται ένα αντίστοιχο σώμα για να σταθεί. Έτσι, συνδυάζεται με το ολίγον , το οποίο παίζει το ρόλο στηρίγματος χάνοντας την ποσοτική του αξία, ώστε να δημιουργήσει σχηματισμούς που να δηλώνουν δίφωνη ανάβαση. Έτσι, ολίγον με κέντημα στη δεξιά πλευρά ή κάτω από αυτό δηλώνουν ανάβαση 2 φωνών

+ 2 φωνές

+ 2 φωνές
Επίσης δίφωνη ανάβαση μπορούμε να έχουμε με συνδυασμό πεταστής και ολίγου ως εξής:

+ 2 φωνές
Η εν λόγω εκδοχή προτιμάται σε περιπτώσεις ανάβασης 2 φωνών και παράλληλης χρήσης του ποικίλματος της πεταστής.
Το ελαφρόν
είναι ο αντίστοιχος χαρακτήρας που δηλώνει υπερβατή κατάβαση 2 φωνών.
Ελαφρόν
- 2 φωνές
Η κατάβαση θεωρείται υπερβατή, καθώς κατεβαίνουμε 2 φωνές χωρίς να χρησιμοποιήσουμε τον ενδιάμεσο φθόγγο. Άρα αν π.χ. βρισκόμαστε στον Δι και βρούμε θα κατέβουμε απευθείας στον Βου παρακάμπτοντας τον Γα .
Η πεταστή τίθεται σε ορισμένες περιπτώσεις ως στήριγμα , χωρίς δηλαδή να προσμετράται η ποσοτική της αξία. Ωστόσο, παραμένει η ποιοτική της ενέργεια που αφορά στην απόδοση του ανάλογου ποικίλματος.

β) Μελωδικές «Σπουδές» με κεντήματα και δίφωνες αναβάσεις και καταβάσεις
```
καταβάσεις
```

γ) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών α' ήχου (γ' μέρος)
Το Ὅ σοι ε ἰ ς Χριστ ὸ ν ἐ βαπτίσθητε ψάλλεται αντί του Τρισαγίου ύμνου την πρώτη και δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων, κατά την εορτή των Θεοφανείων, το Σάββατο του Λαζάρου, το Μεγάλο Σάββατο, την Κυριακή του Πάσχα, κατά τη διάρκεια της διακαινησίμου εβδομάδας, καθώς και την Κυριακή της Πεντηκοστής.

Ή χ ο ς α'
Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε. Ἀλληλούϊα. (τρις) Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι.
Καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
Χριστὸν ἐνεδύσασθε. Ἀλληλούϊα.
Ο Ύμνος των Τριών Παίδων αποτελεί δείγμα της πρώτης υμνογραφικής περιόδου (α'-δ' αι.) και ψάλλεται το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου. Το γεγονός της θαυματουργικής διάσωσης των Τριών Παίδων «εν μέσω της φλογός», προσεγγίζεται ως προεικόνιση της θριαμβευτικής νίκης του σταυρωμένου Χριστού επί του Άδη. Το παρακάτω μέλος είναι καταγραφή του Γεωργίου Ραιδεστηνού του Β' και ψάλλεται αντιφωνικά ως εφύμνιο-επωδός στην ακόλουθη στιχολογία.

Ή χ ο ς α'
-  Εὐλογεῖτε, πάντα τὰ ἔργα Κυρίου, τὸν Κύριον, ὑμνεῖτε καὶ ὑπερυψοῦτε αὐτὸν εἰς τοὺς αἰῶνας. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε, καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.
-  Εὐλογεῖτε, Ἄγγελοι Κυρίου, οὐρανοὶ Κυρίου, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, ὕδατα πάντα τὰ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν, πᾶσαι αἱ Δυνάμεις Κυρίου, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, ἥλιος καὶ σελήνη, ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, φῶς καὶ σκότος, νύκτες καὶ ἡμέραι, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, πᾶς ὄμβρος καὶ δρόσος, πάντα τὰ πνεύματα, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, πῦρ καὶ καῦμα, ψῦχος καὶ καύσων, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε δρόσοι καὶ νιφετοί, πάγοι καὶ ψῦχος, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, πάχναι καὶ χιόνες, ἀστραπαὶ καὶ νεφέλαι τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, γῆ, ὄρη καὶ βουνοί, καὶ πάντα τὰ φυόμενα ἐν αὐτῇ, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, πηγαί, θάλασσα, καὶ ποταμοί, κήτη, καὶ πάντα τὰ κινούμενα ἐν τοῖς ὕδασι, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, πάντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, τὰ θηρία καὶ πάντα τὰ κτήνη, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, εὐλογείτω Ἰσραὴλ τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, Ἱερεῖς Κυρίου, δοῦλοι Κυρίου, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, πνεύματα καὶ ψυχαὶ Δικαίων, ὅσιοι καὶ ταπεινοὶ τῇ καρδίᾳ, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, Ἀνανία, Ἀζαρία, καὶ Μισαήλ, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογεῖτε, Ἀπόστολοι, Προφῆται, καὶ Μάρτυρες Κυρίου, τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Εὐλογοῦμεν Πατέρα Υἱόν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα. Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε…
-  Αἰνοῦμεν, εὐλογοῦμεν, καὶ προσκυνοῦμεν τὸν Κύριον. Τὸν Κύριον ὑμνοῦμεν, καὶ δοξολογοῦμεν εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν εξ ακοής τους παραπάνω ύμνους και θα τους ψάλλουν αντιφωνικά. Προτείνεται η απόδοση της στιχολογίας του ύμνου των Τριών Παίδων από τον εσπερινό του Μ. Σαββάτου να αποδοθεί διαδοχικά από δύο μαθητές.
Χειρόγραφο Τριώδιο Γεωργίου Ραιδεστηνου του Β'
Γεώργιος Ραιδεστηνός ο Β

7 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - Γ

α) Χαρακτήρες Χρόνου - διαιρούντες: γοργόν
Όπως υπάρχουν χαρακτήρες που αυξάνουν τον χρόνο έτσι υπάρχουν και οι αντίστοιχοι που τον διαιρούν. Το γοργόν ζητά να ληφθεί σε έναν χρόνο (μία κίνηση) ο φθόγγος στον οποίον έχει τεθεί μαζί με εκείνον ο οποίος προηγείται. Έτσι:
= 1 χρόνος
= 1 χρόνος
άρα: = τα σε ένα χρόνο, = τα-τα στην ίδια χρονική αξία

β) Χαρακτήρες δίφωνης κατάβασης: υπορροή και συνεχές ελαφρόν
Η υπορροή είναι το σημάδι το οποίο δηλώνει διαδοχική κάθοδο δύο φωνών -όχι υπερβατά δηλαδή- χωρίς αλλαγή συλλαβής στο μέλος. Άρα:
- = χωρίς αλλαγή συλλαβής στο μέλος.
Για παράδειγμα αν βρισκόμαστε στο Δι και ακολουθεί υπορροή ως , τότε θα πούμε Δι -Γα -Βου . Αν θέλουμε να αντιληφθούμε την χρήση της υπορροής χωρίς αλλαγή συλλαβής, μπορούμε να προφέρουμε τα -α -α .
Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον σύμπλεγμα κατάβασης είναι το συνεχές ελαφρόν . Ο εν λόγω σχηματισμός ζητά κατάβαση μίας + μίας φωνής με χρήση γοργού στην πρώτη υπονοούμενη απόστροφο. Άρα αν υποθέσουμε πως βρισκόμαστε στο Δι, τότε έχουμε:

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στην ορθογραφική χρήση του εν λόγω συμπλέγματος ώστε να μην συγχέεται με το αντίστοιχο της υπορροής με γοργό. Το συνεχές ελαφρόν χρησιμοποιείται σε αλλαγή συλλαβής αντίθετα με την υπορροή. Έτσι στη μία περίπτωση θα είχαμε
= τα -α -τα , ενώ στην άλλη
= τα -α -α .

γ) Μελωδικές «Σπουδές» με υπορροή, συνεχές ελαφρόν και γοργό

δ) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών α' ήχου (γ' μέρος)
Αυτόμελο στιχηρό του ήχου

Ή χ ο ς α'
Τῶν οὐρανίων ταγμάτων τὸ ἀγαλλίαμα, τῶν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων, κραταιὰ προστασία, ἄχραντε Παρθένε, σῶσον ἡμᾶς, τοὺς εἰς σὲ καταφεύγοντας, ὅτι ἐν σοὶ τάς ἐλπίδας μετὰ Θεόν, Θεοτόκε ἀνεθέμεθα
Μαρτυρικό τροπάριο του ήχου

Ή χ ο ς α'
Τῇ πρεσβείᾳ Κύριε, πάντων τῶν Ἁγίων, καὶ τῆς Θεοτόκου, τὴν σὴν εἰρήνην δὸς ἡμῖν, καὶ ἐλέησον ἡμᾶς, ὡς μόνος οἰκτίρμων.

ε) Αυτόμελα - προσόμοια
Τα αυτόμελα είναι σύντομα τροπάρια με πρωτότυπη μουσική δομή και χρησιμοποιούνται ως μουσικά πρότυπα για την απόδοση άλλων τροπαρίων, τα προσόμοια. Προσόμοια τροπάρια συναντούμε στις ακολουθίες του εσπερινού (στιχηρά-απόστιχα), του όρθρου (καθίσματα, κανόνες, εξαποστειλάρια, αίνους), της θείας λειτουργίας (μακαρισμοί ), αλλά και άλλων ακολουθιών όπως ο Ακάθιστος ύμνος, μικρός και μεγάλος παρακλητικός κανόνα κ.ά.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν το αυτόμελο στιχηρό «Τῶν οὐρανίων ταγμάτων» κατά φράση, αφού πρώτα θα το έχουν ακροασθεί από τον καθηγητή και από ηχητικά παραδείγματα. Έπειτα θα κληθούν με τη βοήθεια του καθηγητή, να προσαρμόσουν στο πρότυπο, αντίστοιχα μέλη διαφόρων εορτών από τα Μηναία ή την Παρακλητική.

8 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - Δ

α) Συμπλέγματα τρίφωνης ανάβασης και κατάβασης
Από τους χαρακτήρες ποσότητας ενδιαφέρον - ειδικά για την περίπτωση των συλλαβικών μελών του α' ήχου που κινούνται σε σχέση με την 4 η βαθμίδα Δι - φέρουν τα συμπλέγματα ανάβασης τριών φωνών.
Ολίγον με κέντημα από πάνω

+3 φωνές,
Πεταστή και κέντημα από πάνω
+3 φωνές μαζί με το ποίκιλμα της πεταστής.
Αντίστοιχα για την κατάβαση τριών φωνών χρησιμοποιείται το σύμπλεγμα
Ελαφρόν και απόστροφος

-3 φωνές.

β) Μελωδικές «Σπουδές» με τρίφωνες αναβάσεις και καταβάσεις

γ) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών α' ήχου (δ' μέρος)
Αυτόμελο στιχηρό του ήχου

Ή χ ο ς α'
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! Ἡ πηγὴ τῆς ζωῆς, ἐν μνημείῳ τίθεται, καὶ κλῖμαξ πρὸς οὐρανόν, ὁ τάφος γίνεται, Εὐφραίνου Γεθσημανῆ, τῆς Θεοτόκου τὸ ἅγιον τέμενος, βοήσωμεν οἱ πιστοί, τὸν Γαβριὴλ κεκτημένοι ταξίαρχον, Κεχαριτωμένη χαῖρε, μετὰ σοῦ ὁ Κύριος, ὁ παρέχων τῷ κόσμῳ διὰ σοῦ τὸ μέγα ἔλεος.
Απολυτίκιο της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού

Ή χ ο ς α'
Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, νίκας τοῖς βασιλεῦσι, κατὰ βαρβάρων δωρούμενος, καὶ τὸ σὸν φυλάττων, διὰ τοῦ Σταυροῦ σου πολίτευμα.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν το αυτόμελο στιχηρό « Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος» κατά φράση, αφού πρώτα θα το έχουν ακροασθεί από τον καθηγητή και από ηχητικά παραδείγματα. Έπειτα θα κληθούν με τη βοήθεια του καθηγητή, να προσαρμόσουν στο πρότυπο,
- αντίστοιχα μέλη διαφόρων εορτών από τα Μηναία ή την Παρακλητική.
-  Θα ψάλλουν τρεις φορές αντιφωνικά το απολυτίκιο «Σῶσον Κύριε τὸν λαὸν Σου» προτάσσοντας το «Θεός Κύριος» (Εν. 4) με τους ανάλογους στίχους κατά την τυπική διάταξη του όρθρου.
Αυτόμελο (αργό) σε α' ήχο

9 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - Ε

α) Συμπλέγματα τετράφωνης ανάβασης και κατάβασης
Αναφορικά με τους χαρακτήρες ποσότητας θα πρέπει να σταθεί κανείς και στη χρήση της υψηλής η οποία ζητάει ανάβαση 4 φωνών. Ωστόσο, η υψηλή θεωρείται «πνεύμα» και χρειάζεται ένα «σώμα» για να σταθεί. Έτσι συνδυάζεται με ολίγον και τοποθετείται στη δεξιά του πλευρά. Επίσης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με πεταστή όταν θεωρηθεί σκόπιμη η χρήση της ποιοτικής ενέργειας της τελευταίας. Έτσι,
Ολίγον και υψηλή από δεξιά

+4 φωνές
Πεταστή και υψηλή από δεξιά
+4 φωνές μαζί με το ποίκιλμα της πεταστής
Το αντίστοιχο σημάδι το οποίο χρησιμοποιείται κατά την κάθοδο είναι εκείνο της χαμηλής , η οποία μπορεί να σταθεί μόνη της χωρίς στήριγμα.
Χαμηλή
- 4 φωνές

β) Μελωδικές «Σπουδές» με τετράφωνες αναβάσεις και καταβάσεις

γ) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών α' ήχου (ε' μέρος)
Αυτόμελο στιχηρό του ήχου

Ή χ ο ς α'
Πανεύφημοι μάρτυρες ὑμᾶς, οὐχ ἡ γῆ κατέκρυψεν, ἀλλ' οὐρανὸς ὑπεδέξατο, ὑμῖν ἠνοίγησαν, Παραδείσου πύλαι, καὶ ἐντὸς γενόμενοι, τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς ἀπολαύετε, Χριστῷ πρεσβεύοντες, δωρηθῆναι ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν, τὴν εἰρήνην καὶ τὸ μέγα ἔλεος.
Απολυτίκιο των Θεοφανείων

Ή χ ο ς α'
Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε, ἡ τῆς Τριάδος ἐφανερώθη προσκύνησις τοῦ γὰρ Γεννήτορος ἡ φωνὴ προσεμαρτύρει σοι, ἀγαπητὸν σε Υἱὸν ὀνομάζουσα καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν εἴδει περιστερᾶς, ἐβεβαίου τοῦ λόγου τὸ ἀσφαλές. Ὁ ἐπιφανεὶς Χριστὲ ὁ Θεός, καὶ τὸν κόσμον φωτίσας δόξα σοι.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν το αυτόμελο στιχηρό «Πανεύφημοι μάρτυρες ὑμᾶς» κατά φράση, αφού πρώτα θα το έχουν ακροασθεί από τον καθηγητή και από ηχητικά παραδείγματα. Έπειτα θα κληθούν με τη βοήθεια του καθηγητή, να προσαρμόσουν στο πρότυπο, αντίστοιχα μέλη διαφόρων εορτών από τα Μηναία ή την Παρακλητική.
-  Θα ψάλλουν τρεις φορές αντιφωνικά το απολυτίκιο « Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε» προτάσσοντας το «Θεός Κύριος» (Εν. 4) με τους ανάλογους στίχους κατά την τυπική διάταξη του όρθρου.

10 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ - ΣΤ

α) Συμπλέγματα πεντάφωνης ανάβασης και κατάβασης
Αναφορικά με την ανάβαση 5 φωνών χρησιμοποιείται και πάλι η υψηλή τοποθετούμενη σε αυτήν την περίπτωση από τα αριστερά του ολίγου ως εξής:
Ολίγον και υψηλή από αριστερά

+ 5 φωνές
Επίσης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με πεταστή όταν θεωρηθεί σκόπιμη η χρήση της ποιοτικής ενέργειας της τελευταίας. Έτσι,
Πεταστή και ολίγον από αριστερά
+ 5 φωνές μαζί με το ποίκιλμα της πεταστής
Για αντίστοιχη κατάβαση πέντε φωνών χρησιμοποιείται το σύμπλεγμα χαμηλής με απόστροφο ώστε αθροιστικά (4 φωνές από την χαμηλή και 1 από την απόστροφο) να ζητείται κάθοδος πέντε φωνών. Έτσι,
Χαμηλή με απόστροφο
- 5 φωνές

β) Μελωδικές «Σπουδές» με πεντάφωνες αναβάσεις

γ) Τα συλλαβικά μέλη του α' ήχου (α' μέρος)
Κεκραγάριο του ήχου
Τα κεκραγάρια είναι οι δυο πρώτοι στίχοι του 140 ου ψαλμού του Δαυίδ και ανήκουν στο παπαδικό είδος μελοποιίας. Ψάλλονται στην ακολουθία του εσπερινού στον ήχο της εβδομάδας ή των στιχηρών της τυχούσης εορτής. Τα παλαιότερα μελοποιημένα κεκραγάρια αποδίδονται κατά παράδοση στον Ιωάννη Δαμασκηνό. Επώνυμα κεκραγάρια παραδίδουν ο Ιωάννης ο Γλυ-
κύς, ο Μανουήλ Χρυσάφης ο νέος, ο ιερέας Μπαλάσιος, ο Ιάκωβος Πρωτοψάλτης, ο Δανιήλ Πρωτοψάλτης, ο Πέτρος Πελοποννήσιος κ.ά.

Αργό κεκραγάριο του α' ήχου (αρχές 19 ου αι.)

δ) Εκφωνητική ανάγνωση Ψαλμών
Εξαιρετικά χρήσιμη για την τέλεση των ακολουθιών θα πρέπει να θεωρηθεί η ορθή ανάγνωση των Ψαλμών και των Αναγνωσμάτων. Ουσιαστικά η εκφορά της ανάγνωσης έχει εκφωνητικό χαρακτήρα. Αυτό σημαίνει πως γίνεται σε ένα συγκεκριμένο τονικό ύψος και όχι ως απλή ανάγνωση ενός οποιουδήποτε κειμένου. Άρα, θα πρέπει να επιδιωχθεί,
- α) η διατήρηση της βάσης,
- β) η ρυθμικότητα στην ανάγνωση,
- γ) η καθαρή άρθρωση και τέλος,
- δ) ο σωστός τονισμός.

Ψαλμός 140 (ρμ')
Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σέ, εἰσάκουσόν μου πρόσχες τῇ φωνῇ τῆς δεήσεώς μου ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς σέ. Κατευθυνθήτω ἡ προσευχή μου ὡς θυμίαμα ἐνώπιόν σου, ἔπαρσις τῶν χειρῶν μου θυσία ἑσπερινή. Θοῦ, Κύριε, φυλακὴν τῷ στόματί μου καὶ θύραν περιοχῆς περὶ τὰ χείλη μου. Μὴ ἐκκ λίνῃς τὴν καρδίαν μου εἰς λόγους πονηρίας τοῦ προφασίζεσθαι προφάσεις ἐν ἁμαρτίαις σὺν ἀνθρώποις ἐργαζομένοις τὴν ἀνομίαν, καὶ οὐ μὴ συνδυάσω μετὰ τῶν ἐκ λεκτῶν αὐτῶν. Παιδεύσει με δίκαιος ἐν ἐλέει καὶ ἐλέγξει με, ἔλαιον δὲ ἁμαρτωλοῦ μὴ λιπανάτω τὴν κεφαλήν μου ὅτι ἔτι καὶ ἡ προσευχή μου ἐν ταῖς εὐδοκίαις αὐτῶν Κατεπόθησαν ἐχόμενα πέτρας οἱ κριταὶ αὐτῶν ἀκούσονται τὰ ρήματά μου ὅτι ἡδύνθησαν. ὡσεὶ πάχος γῆς ἐρράγη ἐπὶ τῆς γῆς, διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ αὐτῶν παρὰ τὸν ᾅδην. ὅτι πρὸς σέ, Κύριε, Κύριε, οἱ ὀφθαλμοί μου ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, μὴ ἀντανέλῃς τὴν ψυχήν μου. Φύλαξόν με ἀπὸ παγίδος, ἧς συνεστήσαντό μοι, καὶ ἀπὸ σκανδάλων τῶν ἐργαζομένων τὴν ἀνομίαν. Πεσοῦνται ἐν ἀμφιβλήστρῳ αὐτῶν οἱ ἁμαρτωλοί κατὰ μόνας εἰμὶ ἐγὼ ἕως ἂν παρέλθω.

Ψαλμός 141 (ρμα')
Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐδεήθην. ἐκ χεῶ ἐνώπιον αὐτοῦ τὴν δέησίν μου, τὴν θλῖψίν μου ἐνώπιον αὐτοῦ ἀπαγγελῶ. ἐν τῷ ἐκ λείπειν ἐξ ἐμοῦ τὸ πνεῦμά μου, καὶ σὺ ἔγνως τὰς τρίβους μου ἐν ὁδῷ ταύτῃ, ᾗ ἐπορευόμην, ἔκρυψαν παγίδα μοι. Κατενόουν εἰς τὰ δεξιὰ καὶ ἐπέβλεπον, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐπιγινώσκων με ἀπώλετο φυγὴ ἀπ' ἐμοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ὁ ἐκζητῶν τὴν ψυχήν μου. ἐκέκραξα πρὸς σέ, Κύριε, εἶπα σὺ εἶ ἡ ἐλπίς μου, μερίς μου εἶ ἐν γῇ ζώντων. Πρόσχες πρὸς τὴν δέησίν μου, ὅτι ἐταπεινώθην σφόδρα ρῦσαί με ἐκ τῶν καταδιωκόντων με, ὅτι ἐκραταιώθησαν ὑπὲρ ἐμέ. ἐξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου τοῦ ἐξομολογήσασθαι τῷ ὀνόματί σου ἐμὲ ὑπομενοῦσι δίκαιοι, ἕως οὗ ἀνταποδῷς μοι.

ε) Εμμελής απαγγελία Αποστολικών Αναγνωσμάτων
Αντίστοιχα, στις περιπτώσεις των Αποστολικών Αναγνωσμάτων αυτό που κυριαρχεί είναι η εμμελής απαγγελία. Ειδική βαρύτητα θα πρέπει να δοθεί,
- α) στη διατήρηση της βάσης
- β) στη ροή της απαγγελίας, πράγμα που απαιτεί συνέπεια αναφορικά με την ρυθμική διάθεση,
- γ) στην καθαρή άρθρωση,
- δ) στη χρήση των στερεοτυπικών φράσεων και καταλήξεων που παρατηρούνται στα αναγνώσματα και συνδέονται με τα σημεία στίξης του κειμένου και τέλος,
- ε) στην απόδοση της εκτενούς μελισματικής φράσης κατά την κατάληξη του Αναγνώσματος.

Αποστολικό Ανάγνωσμα της Παραμονής των Θεοφανίων -Στον Αγιασμό(Προς Κορινθίους Α' Επιστολή, Κεφ. Ι'. 1)
Ἀδελφοί, οὐ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ὅτι οἱ Πατέρες ἡμῶν πάντες ὑπὸ τὴν νεφέλην ἦσαν, καὶ πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον. Καὶ πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆν ἐβαπτίσαντο, ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ. Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον. Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον ἔπινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός.

Αποστολικό Ανάγνωσμα της εορτής των Χριστουγέννων (Γαλ. κεφ. δ': 4-7)
Ἀδελφοί, ὅτε ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν υἱὸν αὐτοῦ, γενόμενον
ἐκ γυναικός, γενόμενον ὑπὸ νόμον, ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ, ἵνα τὴν υἱοθεσίαν ἀπολάβωμεν. Ὅτι δέ ἐστε υἱοί, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν, κρᾶζον ἀββᾶ ὁ πατήρ. ὥστε οὐκέτι εἶ δοῦλος, ἀλλ' υἱός εἰ δὲ υἱός, καὶ κληρονόμος Θεοῦ διὰ Χριστοῦ.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα προσεγγίσουν στιχηρά προσόμοια κάποιας εορτής από τα Μηναία ή την Παρακλητική σε α' ήχο και θα τα αποδώσουν αντιφωνικά με τους ανάλογους στίχους, προτάσσοντας το παραπάνω κεκραγάριο.
Δείγμα από Ευαγγέλιο με εκφωνητική σημειογραφία

11 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ - Α

α) Βασικό ρεπερτόριο του α' ήχου (α' μέρος)

Πασαπνοάριο του ήχου
Το πασαπνοάριο είναι οι δυο πρώτοι στίχοι του 148 ου ψαλμού του Δαυίδ και ανήκει στο παπαδικό είδος μελοποιίας. Ψάλλεται στην ακολουθία του όρθρου στον ήχο της εβδομάδας ή των στιχηρών της τυχούσης εορτής. Πασαπνοάρια έχουν μελοποιήσει ο Ιωάννης Κουκουζέλης, ο Γεώργιος Ραιδεστινός, ο Μανουήλ Χρυσάφης ο νέος, ο μητροπολίτης νέων Πατρών Γερμανός, ο Ιάκωβος Πρωτοψάλτης, ο Πέτρος Πελοποννήσιος κ.ά.
Πέτρος Λαμπαδάριος ο Πελοποννήσιος
Το ψηφιστόν ανήκει στους λεγόμενους χαρακτήρες ποιότητας και ζητά να εκφέρεται ο φθόγγος όπου τίθεται με ειδική έμφαση και τονισμό. Σε επίπεδο δε ορθογραφίας μετά την χρήση του έπονται ισόχρονες καταβάσεις. Ο ειδικός ανά περίπτωση τρόπος απόδοσης του ψηφιστού όπως και όλων των χαρακτήρων ποιότητας, εξαρτάται αποκλειστικά από την προφορικότητα και ποικίλλει ανάλογα με την φράση, το συνθετικό είδος, την ταχύτητα απόδοσης, τα επιμέρους ιδιωματικά χαρακτηριστικά, κ.ά.

β) Εκφωνητική απαγγελία ψαλμών

Ψαλμός 148 (ρμη')
Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν οὐρανῶν αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν τοῖς ὑψίστοις. Αἰνεῖτε αὐτόν, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ αἰνεῖτε αὐτόν, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ. Αἰνεῖτε αὐτὸν ἥλιος καὶ σελήνη, αἰνεῖτε αὐτὸν πάντα τὰ ἄστρα καὶ τὸ φῶς. Αἰνεῖτε αὐτὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν. Αἰνεσάτωσαν τὸ ὄνομα Κυρίου, ὅτι αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. ἔστησεν αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται. Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῆς γῆς, δράκοντες καὶ πᾶσαι ἄβυσσοι Πῦρ, χάλαζα, χιών, κρύσταλλος, πνεῦμα καταιγίδος, τὰ ποιοῦντα τὸν λόγον αὐτοῦ Τὰ ὄρη καὶ πάντες οἱ βουνοί, ξύλα καρποφόρα καὶ πᾶσαι κέδροι Τὰ θηρία καὶ πάντα τὰ κτήνη, ἑρπετὰ καὶ πετεινὰ πτερωτά Βασιλεῖς τῆς γῆς καὶ πάντες λαοί, ἄρχοντες καὶ πάντες κριταὶ γῆς Νεανίσκοι καὶ παρθένοι, πρεσβύτεροι μετὰ νεωτέρων Αἰνεσάτωσαν τὸ ὄνομα Κυρίου, ὅτι ὑψώθη τὸ ὄνομα αὐτοῦ μόνου ἡ ἐξομολόγησις αὐτοῦ ἐπὶ γῆς καὶ οὐρανοῦ. καὶ ὑψώσει κέρας λαοῦ αὐτοῦ ὕμνος πᾶσι τοῖς ὁσίοις αὐτοῦ, τοῖς υἱοῖς 'Ισραήλ, λαῷ ἐγγίζοντι αὐτῷ.

Ψαλμός 149 (ρμθ')
ᾌσατε τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν, ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν ἐκκ λησίᾳ ὁσίων. Εὐφρανθήτω 'Ισραὴλ ἐπὶ τῷ ποιήσαντι αὐτόν, καὶ οἱ υἱοὶ Σιὼν ἀγαλλιάσθωσαν ἐπὶ τῷ βασιλεῖ αὐτῶν. Αἰνεσάτωσαν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐν χορῷ, ἐν τυμπάνῳ καὶ ψαλτηρίῳ ψαλάτωσαν αὐτῷ, ὅτι εὐδοκεῖ Κύριος ἐν τῷ λαῷ αὐτοῦ καὶ ὑψώσει πραεῖς ἐν σωτηρίᾳ. Καυχήσονται ὅσιοι ἐν δόξῃ καὶ ἀγαλλιάσονται ἐπὶ τῶν κοιτῶν αὐτῶν. Αἱ ὑψώσεις τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ λάρυγγι αὐτῶν, καὶ ῥομφαῖαι δίστομοι ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν. Τοῦ ποιῆσαι ἐκδίκησιν ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ἐλεγμοὺς ἐν τοῖς λαοῖς. Τοῦ δῆσαι τοὺς βασιλεῖς αὐτῶν ἐν πέδαις καὶ τοὺς ἐνδόξους αὐτῶν ἐν χειροπέδαις σιδηραῖς. Τοῦ ποιῆσαι ἐν αὐτοῖς κρῖμα ἔγγραπτον δόξα αὕτη ἔσται πᾶσι τοῖς ὁσίοις αὐτοῦ.

Ψαλμός 150 (ρν')
Αἰνεῖτε τὸν Θεὸν ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν στερεώματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ Αἰνεῖτε αὐτὸν ἐπὶ ταῖς δυναστείαις αὐτοῦ, αἰνεῖτε αὐτὸν κατὰ τὸ πλῆθος τῆς μεγαλωσύνης αὐτοῦ. Αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν ἤχῳ σάλπιγγος, αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν ψαλτηρίῳ καὶ κιθάρᾳ Αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν τυμπάνῳ καὶ χορῷ, αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν χορδαῖς καὶ ὀργάνῳ Αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν κυμβάλοις εὐήχοις, αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν κυμβάλοις ἀλαλαγμοῦ. πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον. ἀλληλούϊα.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Με την εκμάθηση του Πασαπνοαρίου θα προσεγγίσουν στιχηρά προσόμοια κάποιας εορτής (Τῶν οὐρανίων ταγμάτων, Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος, Πανεύφημοι μάρτυρες ὑμᾶς) από τα Μηναία ή την Παρακ λητική και θα τα αποδώσουν αντιφωνικά με τους ανάλογους στίχους.

12 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ - Β

α) Βασικό ρεπερτόριο του α' ήχου (β' μέρος)
Σύντομη δοξολογία Πέτρου Πελοποννησίου
Η Δοξολογία είναι πολύστιχος ύμνος που ψάλλεται αντιφωνικώς από τους δύο χορούς στο τέλος του Όρθρου. Τις Κυριακές αποδίδεται στον ήχο της εβδομάδας ενώ τις καθημερινές στον ήχο του Δοξαστικού της ημέρας. Σε ορισμένες περιπτώσεις απλώς αναγιγνώσκεται, ενώ παραλείπεται κατά τη διακαινήσιμο εβδομάδα. Οι πρώτοι στίχοι 1-6 έχουν δοξολογικό χαρακτήρα, οι στίχοι 7-9 έχουν ευχολογικό περιεχόμενο και οι στίχοι 10-15 είναι παρακλητικοί.

Πέτρος Λαμπαδάριος ο Πελοποννήσιος
Σύντομη δοξολογία Πέτρου Πελοποννησίου σε α' ήχο (18 ος αι.)
Ο Πέτρος Πελοποννήσιος (1730-1778) κατατάσσεται στους κορυφαίους συνθέτες Εκκλησιαστικής μουσικής της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Έδρασε στη Σμύρνη και έπειτα στη Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία. Είχε πλούσιο μελοποιητικό έργο, έντονη εξηγητική δράση σε όψιμη εξηγητική γραφή, αλλά και σημαντικό συνθετικό έργο στον χώρο της Λόγιας Οθωμανικής μουσικής.
Το ομαλόν είναι ποιοτικός χαρακτήρας και ζητά έντονη εκφορά του φθόγγου μέσω πυκνής χρήσης της οξύτερης βαθμίδας.

Η βαρεία ως ποιοτικός χαρακτήρας τίθεται πριν από ίσον, απόστροφο ή δύο αποστρόφους χωρίς αλλαγή συλλαβής, ζητά εμφατική εκφορά του φθόγγου σε ορισμένες περιπτώσεις με τρόπο που προσομοιάζει με εκείνον της πεταστής.
Η απλή και η διπλή είναι χρονικοί χαρακτήρες και προσθέτουν αντίστοιχα έναν ή δύο χρόνους στο φθόγγο όπου τίθενται, χωρίς να απαιτείται κάποια περαιτέρω ερμηνευτική απόδοση.

β) Αντιφωνική ψαλμώδηση
Ήδη από τον δ' αι. η αντιφωνική ψαλμώδηση εισάγεται ως νέο είδος στη λατρεία μετά τον καθ' υπακοή τρόπο απόδοσης των μελών και καθιερώνεται σταδιακά η δημιουργία των δυο χορών η οποία υφίσταται μέχρι τις μέρες μας. Η δοξολογία, όπως και τα περισσότερα εκκλησιαστικά μέλη, ψάλλεται αντιφωνικώς από τους δυο χορούς.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφού μελετήσουν την σύντομη Δοξολογία του Πέτρου Πελοποννησίου, τόσο ομαδικά όσο και ατομικά, θα σχηματίσουν δύο ομάδες (χορούς) και θα την αποδώσουν αντιφωνικά.

13 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ - Γ

α) Βασικό ρεπερτόριο του α' ήχου (γ' μέρος)
Στιχολογία του εσπερινού (εκ λογή στίχων)
Η στιχολογία του εσπερινού ψάλλεται μετά τα κεκραγάρια και αποτελείται από τον 140 ο και 141 ο ψαλμό του Δαυίδ.
Στιχολογία του όρθρου (εκ λογή στίχων)
Οι ψαλμοί 148 ος , 149 ος και 150 ος του Δαυίδ αποτελούν τη στιχολογία των αίνων η οποία ψάλλεται στον ήχο των πασαπνοαρίων.
Ο σύνδεσμος είναι ποιοτικός χαρακτήρας που συνδέει τα μέρη ενός μελωδικού σχήματος μεταξύ τους, ζητώντας παράλληλα έναν διακριτικό κυματισμό της φωνής. Σημεία αλλοιώσεως:

Η ύφεση βαραίνει, χαμηλώνει δηλαδή το τονικό ύψος ενός φθόγγου, ενώ αντίθετα η δίεση το οξύνει. Η αλλοίωση είναι αντίστοιχη με την καταρχήν τιμή του φθόγγου, την κίνηση της μελωδίας, και τα εκφραστικά «συμφραζόμενα» του ευρύτερου μελωδικού περιβάλλοντος εντός του οποίου τίθεται.
Το ολίγον ως στήριγμα:
Το ολίγον χρησιμοποιείται και ως στήριγμα ενός μελωδικού θέματος χάνοντας την ποσοτική του ενέργεια.
Εξήγηση γραφής υπορροής με γοργό =

Ενδεικτικές Δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν τη στιχολογία του εσπερινού και του όρθρου αντιφωνικά. Παράλληλα προτείνεται να συνδέσουν τις στιχολογίες με το αντίστοιχο Κεκραγάριο και Πασαπνοάριο των προηγούμενων Ενοτήτων, όπως και να επισυνάψουν προσόμοια του ήχου από τα Μηναία.
Δαυίδ ο προφήτης

14 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ - Δ

α) Βασικό ρεπερτόριο του α' ήχου (δ' μέρος)

Ειρμοί κανόνων (επιλογή)
Μετά από την τάξη του Εωθινού Ευαγγελίου ψάλλεται αντιφωνικώς ο Κανόνας, ο οποίος αποτελείται από εννέα ωδές. Ιστορικώς, ο κανόνας διαμορφώθηκε κυρίως κατά τον 8 ο αι. και αντικατέστησε το κοντάκιο. Κάθε ωδή περιλαμβάνει ένα αυτόμελο τροπάριο τον ειρμό, τα ακόλουθα τροπάρια τα οποία προσομοιάζουν στον αντίστοιχο ειρμό κάθε ωδής και τέλος την καταβασία, την αργή-μελισματικότερη εκδοχή του ειρμού. Συνήθως παραλείπεται η β' ωδή, ενώ κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής οι κανόνες ψάλλονται ως τριώδια, δηλαδή μόνο με τρεις ωδές. Τα μέλη των ειρμών περιλαμβάνονται στα Ειρμολόγια. Οι πιο σημαντικοί κανονογράφοι είναι ο Ανδρέας ο Κρης, ο Ιωάννης Δαμασκηνός, ο Κοσμάς ο Μελωδός και ο Ιωσήφ ο Υμνογράφος.

Ο ειρμός της α' ωδής του κανόνα της Οκτωήχου, της Κυριακής του α' ήχου.
Ο ειρμός της α' ωδής του κανόνα των Χριστουγέννων.
Ο ειρμός της α' ωδής του κανόνα του Πάσχα.
Ο ειρμός της α' ωδής του κανόνα της κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Το αντικένωμα ανήκει στους χαρακτήρες ποιότητας και ζητά άλλοτε έντονη και άλλοτε διακριτική κίνηση της φωνής αρχικά με ανοδική κατεύθυνση και στη συνέχεια επιστροφή στον κύριο φθόγγο. Η καταληκτική φράση προκύπτει από το στενογραφικό σύμπλεγμα το οποίο συναντήσαμε στον ειρμό της α' ωδής του κανόνα της Οκτώηχου . Ωστόσο, μπορεί να εξηγηθεί και αναλυτικότερα . Η συγκεκριμένη ανάλυση φυσικά και δεν είναι η μοναδική είναι ωστόσο ενδεικτική λόγω της συχνότητάς της.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Με τη βοήθεια του καθηγητή θα κληθούν να αναζητήσουν και να προσομοιάσουν αναλογα τροπάρια από την Παρακλητική και τα Μηναία στους παραπάνω ειρμούς των κανόνων (Αναστάσιμος Κυριακών, Πάσχα, Χριστουγέννων, Κοιμήσεως Θεοτόκου).
Αργό ιδιόμελο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής Ιακώβου Πρωτοψάλτου

15 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ - Α

α) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών (α' μέρος)
Θεός Κύριος-aναστάσιμο απολυτίκιο
Ήχος πλ. α'
Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου.
Τὸν συνάναρχον Λόγον Πατρὶ καὶ Πνεύματι, τὸν ἐκ Παρθένου τεχθέντα εἰς σωτηρίαν ἡμῶν, ἀνυμνήσωμεν πιστοὶ καὶ προσκυνήσωμεν ὅτι ηὐδόκησε σαρκί, ἀνελθεῖν ἐν τῷ Σταυρῷ, καὶ θάνατον ὑπομεῖναι καὶ ἐγεῖραι τοὺς τεθνεώτας, ἐν τῇ ἐνδόξῳ Ἀναστάσει αὐτοῦ.
Αναστάσιμα καθίσματα του ήχου
Τα καθίσματα είναι τροπάρια τα οποία ψάλλονται στην ακολουθία του όρθρου μετά το «Θεός Κύριος» και τα απολυτίκια. Ο όρθρος της Κυριακής περιλαμβάνει δύο στάσεις καθισμάτων μια για κάθε στιχολογία του Ψαλτηρίου. Η κάθε στάση αποτελείται από τρία καθίσματα. Τα παρακάτω καθίσματα είναι προσόμοια και ψάλλονται κατά το μουσικό πρότυπο του αναστάσιμου απολυτικίου του πλ.α'.

Ήχος πλ. α'
Χαῖρε πύλη Κυρίου ἡ ἀδιόδευτος, χαῖρε τεῖχος καὶ σκέπη τῶν προστρεχόντων εἰς σέ, χαῖρε ἀχείμαστε λιμὴν καὶ Ἀπειρόγαμε, ἡ τεκοῦσα ἐν σαρκὶ τὸν Ποιητὴν σου καὶ Θεόν, πρεσβεύουσα μὴ ἐλλείπῃς, ὑπὲρ τῶν ἀνυμνούντων, καὶ προσκυνούντων τὸν Τόκον σου.
Τὸν Σταυρὸν τοῦ Κυρίου ἐγκωμιάσωμεν, τὴν Ταφὴν τὴν ἁγίαν ὕμνοις τιμήσωμεν, καὶ τὴν Ἀνάστασιν αὐτοῦ ὑπερδοξάσωμεν, ὅτι συνήγειρε νεκροὺς ἐκ τῶν μνημάτων ὡς Θεός, σκυλεύσας κράτος θανάτου καὶ ἰσχὺν Διαβόλου καὶ τοῖς ἐν ᾍδῃ φῶς ἀνέτειλε.
Χαῖρε ἅγιον ὄρος, καὶ θεοβάδιστον, χαῖρε ἔμψυχε βάτε, καὶ ἀκατάφλεκτε, χαῖρε ἡ μόνη πρὸς Θεὸν κόσμου γέφυρα, ἡ μετάγουσα θνητούς, πρὸς τὴν αἰώνιον ζωήν, χαῖρε ἀκήρατε Κόρη, ἡ ἀπειράνδρως τεκοῦσα, τὴν σωτηρίαν τῶν ψυχῶν ἡμῶν.

Ἀπειρόγαμε Νύμφη θεογεννήτρια, ἡ τῆς Εὔας τὴν λύπην χαροποιήσασα, ἀνυμνοῦμεν οἱ πιστοὶ καὶ προσκυνοῦμέν σε, ὅτι ἀνήγαγες ἡμᾶς ἐκ τῆς ἀρχαίας ἀρᾶς, καὶ νῦν δυσώπει ἀπαύστως, πανύμνητε Παναγία, εἰς τὸ σωθῆναι ἠμας.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο πλ. α' των συλλαβικών μελών θεμελιώνεται στον αλλά δανείζεται το διαστηματικό υλικό του α' ήχου. Άρα και εκείνος χρησιμοποιεί τα λεγόμενα μαλακά διατονικά διαστήματα, δηλαδή Τόνους και ουδέτερα διαστήματα. Για την κατάδειξη του παραπάνω φαινομένου τίθεται, στον Κε της αρκτικής μαρτυρίας ή απευθείας στο μέλος, η διατονική φθορά του Πα . Έτσι, ακριβώς η ίδια διαστηματική διαδοχή που συναντάται στον α' ήχο μεταφέρεται στον Κε ως εξής:
Αυτό που διαφοροποιεί τον πλ. α' από τον αντίστοιχο κύριό του είναι η κίνηση προς την 3 η βαθμίδα, δηλαδή τον . Έτσι, ενώ στον α' ήχο ως δεσπόζουσα θα πρέπει να θεωρηθεί η 4 η βαθμίδα, δηλαδή ο , στον πλ. α' η μελωδία κινείται με αναφορά στον κάνοντας μάλιστα και ενδιάμεσες καταλήξεις στην εν λόγω βαθμίδα. Γι' αυτό ακριβώς σε πρακτικό επίπεδο, θα πρέπει να δοθεί ειδική βαρύτητα στην εξάσκηση αυτής της απόστασης από τον στο . Επίσης, ο Δι βρίσκεται σε απόσταση ακέραιου Τόνου από τη βάση και σε πολλές περιπτώσεις
σχετίζεται μελωδικά με τον Νη μέσω αναβάσεων και καταβάσεων.

Χρήσιμο είναι επίσης, να επισημανθούν οι στερεοτυπικές καταλήξεις του ήχου στα συλλαβικά μέλη μέσω χρήσης του οξυμένου Γα .
Επίσης, θα πρέπει να τονιστεί η ρευστότητα που χαρακτηρίσει τον Ζω κατά την κάθοδο και είναι αντίστοιχη με την χαρακτηριστική βάρυνση του Βου στον α' ήχο. Έτσι, ενώ α' και πλ. α' ταυτίζονται όσον αφορά στο διαστηματικό τους περιεχόμενο, η διαφορετική βαθμίδα αναφοράς (4 η στον α' και 3 η στο πλ. α'), το διαφορετικό φρασεολόγιο καθώς και οι διακριτές στερεοτυπικές τους καταλήξεις, δημιουργούν για τον καθέναν ένα ξεχωριστό τροπικό περιβάλλον και μια εν γένει διαφορετική ηχοχρωματική ατμόσφαιρα.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν εξ ακοής το «Θεός Κύριος» με τους ανάλογους στίχους και το αναστάσιμο απολυτίκιο «Τὸν συνάναρχον Λόγον». Έπειτα θα προσαρμόσουν στο πρότυπο, το αντίστοιχο θεοτοκίο «Χαῖρε πύλη Κυρίου», όπως και τα υπόλοιπα προσόμοια καθίσματα.
Κανόνιο από χειρόγραφο του Δημητρίου Λώτου (1767)

16 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ - Β

α) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών (β' μέρος)

Τα νεκρώσιμα ευλογητάρια
Τα ευλογητάρια είναι τα τροπάρια στα οποία προτάσσεται ο στίχος «Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν µε τὰ δικαιώµατά σου». Στη λατρευτική πράξη υπάρχουν δύο ομάδες ευλογηταρίων. Η μία είναι τα νεκρώσιμα ευλογητάρια, τα οποία ψάλλονται στον όρθρο του Σαββάτου, κατά την εξόδιο ακολουθία και τα μνημόσυνα και η άλλη τα αναστάσιμα ευλογητάρια, τα οποία ψάλλονται στον όρθρο της Κυριακής και τη Μεγάλη Παρασκευή σε αργό μέλος.

Ήχος πλ. α'
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν µε τὰ δικαιώµατά σου. Τῶν Ἁγίων ὁ χορός, εὗρε πηγὴν τῆς ζωῆς καὶ θύραν Παραδείσου, εὕρω κἀγώ, τὴν ὁδὸν διὰ τῆς µετανοίας. Τὸ ἀπολωλὸς πρόβατον ἐγώ εἰµι, ἀνακάλεσαί µε, Σωτήρ, καὶ σῶσόν µε.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν µε τὰ δικαιώµατά σου.
Ὁ πάλαι µέν, ἐκ µὴ ὄντων πλάσας µε, καὶ εἰκόνι σου θείᾳ τιµήσας, παραβάσει ἐντολῆς δὲ πάλιν µε ἐπιστρέψας εἰς γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθην, εἰς τὸ καθ' ὁµοίωσιν ἐπανάγαγε, τὸ ἀρχαῖον κάλλος ἀναµορφώσασθαι.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν µε τὰ δικαιώµατά σου.

Εἰκών εἰµι, τῆς ἀρρήτου δόξης σου, εἰ καὶ στίγµατα φέρω πταισµάτων, οἰκτείρησον τὸ σὸν πλάσµα, Δέσποτα, καὶ καθάρισον σῇ εὐσπλαγχνίᾳ, καὶ τὴν ποθεινὴν πατρίδα παράσχου µοι, Παραδείσου πάλιν ποιῶν πολίτην µε.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν µε τὰ δικαιώµατά σου.
Ἀνάπαυσον, ὁ Θεὸς τοὺς δούλούς σου, καὶ κατάταξον αὐτοὺς ἐν Παραδείσῳ, ὅπου χοροὶ τῶν Ἁγίων, Κύριε, καὶ οἱ δίκαιοι ἐκ λάµψουσιν ὡς φωστῆρες, τοὺς κεκοιµηµένους δούλους σου ἀνάπαυσον, παρορῶν αὐτῶν πάντα τὰ ἐγκ λήµατα.
Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύµατι.

Τὸ τριλαµπὲς τῆς µιᾶς Θεότητος, εὐσεβῶς ὑµνήσωµεν βοῶντες Ἅγιος εἶ, ὁ Πατὴρ ὁ ἄναρχος, ὁ συνάναρχος Υἱὸς καὶ θεῖον Πνεῦµα. Φώτισον ἡµᾶς πίστει σοι λατρεύοντας, καὶ τοῦ αἰωνίου πυρὸς ἐξάρπασον.
Καὶ νῦν καὶ ἀεί, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀµήν.
Χαῖρε σεµνή, ἡ Θεὸν σαρκὶ τεκοῦσα, εἰς πάντων σωτηρίαν, δι' ἧς γένος τῶν ἀνθρώπων εὕρατο τὴν σωτηρίαν διὰ σοῦ εὕροιµεν Παράδεισον, Θεοτόκε, ἁγνὴ εὐλογηµένη. Ἀλληλούϊα. Ἀλληλούϊα. Ἀλληλούϊα. Δόξα σοι ὁ Θεός. (ἐκ γ').
Τα αναστάσιμα ευλογητάρια.

Ήχος πλ. α'
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου.
Τῶν Ἀγγέλων ὁ δῆμος, κατεπλάγη ὁρῶν σε, ἐν νεκροῖς λογισθέντα, τοῦ θανάτου δὲ Σωτήρ, τὴν ἰσχὺν καθελόντα, καὶ σὺν ἑαυτῷ τὸν Ἀδὰμ ἐγείραντα, καὶ ἐξ ᾍδου πάντας ἐλευθερώσαντα.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου.
Τί τὰ μύρα, συμπαθῶς τοῖς δάκρυσιν, ὦ Μαθήτριαι κιρνᾶτε; ὁ ἀστράπτων ἐν τῷ τάφῳ Ἄγγελος, προσεφθέγγετο ταῖς Μυροφόροις. Ἴδετε ὑμεῖς τὸν τάφον καὶ ᾔσθητε ὁ Σωτὴρ γὰρ ἐξανέστη τοῦ μνήματος.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου.

Λίαν πρωΐ, Μυροφόροι ἔδραμον, πρὸς τὸ μνῆμά σου θρηνολογοῦσαι ἀλλ' ἐπέστη, πρὸς αὐτὰς ὁ Ἄγγελος, καὶ εἶπε θρήνου ὁ καιρὸς πέπαυται, μὴ κ λαίετε, τὴν Ἀνάστασιν δέ, Ἀποστόλοις εἴπατε.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου.
Μυροφόροι γυναῖκες, μετὰ μύρων ἐλθοῦσαι, πρὸς τὸ μνῆμά σου, Σῶτερ, ἐνηχοῦντο. Ἀγγέλου τρανῶς, πρὸς αὐτὰς φθεγγομένου Τί μετὰ νεκρῶν, τὸν ζῶντα λογίζεσθε; ὡς Θεὸς γάρ, ἐξανέστη τοῦ μνήματος.
Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύµατι.
Προσκυνοῦμεν Πατέρα, καὶ τὸν τούτου Υἱόν τε, καὶ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, τὴν Ἁγίαν Τριάδα, ἐν μιᾷ τῇ οὐσίᾳ, σὺν τοῖς Σεραφείμ, κράζοντες τό Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος εἶ, Κύριε.

Καὶ νῦν καὶ ἀεί, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀµήν.
Ζωοδότην τεκοῦσα, ἐλυτρώσω Παρθένε, τὸν Ἀδὰμ ἁμαρτίας, χαρμονὴν δὲ τῇ Εὔᾳ, ἀντὶ λύπης παρέσχες, ῥεύσαντα ζωῆς, ἴθυνε πρὸς ταύτην δέ, ὁ ἐκ σοῦ σαρκωθείς Θεὸς καὶ ἄνθρωπος.
Αλληλούϊα, Αλληλούϊα, Αλληλούϊα. Δόξα σοι ο Θεός (εκ γ').

Ενδεικτικές Δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν τα παραπάνω Ευλογητάρια αντιφωνικά. Προτείνεται η επιλογή ενός μαθητή στο ρόλο του κανονάρχου για την απόδοση των στίχων.

17 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ - Γ

α) Πρακτική εκμάθηση προφορικών μελών (γ' μέρος)
Τα απολυτίκια των Κατανυκτικών Εσπερινών.
Τα παρακάτω απολυτίκια ψάλλονται στο τέλος των κατανυκτικών εσπερινών, οι οποίοι τελούνται κάθε Κυριακή το απόγευμα κατά την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η ιδιαίτερη ονομασία αυτής της ακολουθίας προέρχεται από τα κατανυκτικά τροπάρια του τριωδίου. Το περιεχόμενο των μελών όλης της ακολουθίας διαποτίζεται από βαθιά συναίσθηση της αμαρτωλότητας, πένθος, συντριβή, μετάνοια και θερμή ικεσία για άφεση των αμαρτιών.

Ήχος πλ. α'
Θεοτόκε Παρθένε, χαῖρε, κεχαριτωμένη Μαρία, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξ ὶ καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου, ὅτι Σωτῆρα ἔτεκες τῶν ψυχῶν ἡμῶν.
Βαπτιστὰ τοῦ Χριστοῦ, πάντων ἡμῶν μνήσθητι, ἵνα ῥυσθῶμεν τῶν ἀνομιῶν ἡμῶν σοὶ γὰρ ἐδόθη χάρις, πρεσβεύειν ὑπὲρ ἡμῶν.
Ἱκετεύσατε ὑπὲρ ἡμῶν, ἅγιοι Ἀπόστολοι καὶ ἅγιοι πάντες, ἵνα ῥυσθῶμεν κινδύνων καὶ θλίψεων ὑμᾶς γὰρ θερμοὺς προστάτας, πρὸς τὸν Σωτῆρα κεκτήμεθα.
Ὑπὸ τὴν σὴν εὐσπλαγχνίαν, καταφεύγομεν, Θεοτόκε. Τὰς ἡμῶν ἱκεσίας, μὴ παρίδῃς ἐν περιστάσει, ἀλλ' ἐκ κινδύνων λύτρωσαι ἡμᾶς, μόνη Ἁγνή, μόνη εὐλογημένη.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν τα παραπάνω απολυτίκια αντιφωνικά.

18 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ - Δ

α) Τα συλλαβικά μέλη του πλ. α' ήχου (α' μέρος)
Αναβαθμοί του ήχου (εκ λογή)
Οι αναβαθμοί είναι μικρά τροπάρια με κατανυκτικό και τριαδολογικό περιεχόμενο και αποδίδονται στον Θεόδωρο Στουδίτη. Ψάλλονται στον όρθρο της Κυριακής, μετά την υπακοή, κατά τον ήχο της εβδομάδας.
Στους παραπάνω στίχους παρατηρείται συχνά το ολίγον μαζί με ίσον και κεντήματα . Το ολίγον σε αυτή τη περίπτωση δεν ψάλλεται γιατί είναι στήριγμα, όπως αναφέρθηκε και στην Ενότητα 13.
Πεταστή ως στήριγμα σε συνδυασμό με κ λάσμα:

Το αντίστοιχο ισχύει και για την πεταστή ως στήριγμα, πχ ή με τη διαφορά πως παραμένει η εκφραστική της ενέργεια. Η ενέργεια αυτή είναι δε εμφατικότερη σε περιπτώσεις όπου συνοδεύεται και με κ λάσμα, καθώς ο επιπρόσθετος χρόνος από το κ λάσμα προσμετράται κανονικά. Έτσι, υπάρχει μεγαλύτερη «πίστωση χρόνου» για να αποδοθεί το αντίστοιχο ποίκιλμα της πεταστής.

β) Προοιμιακός και Εξάψαλμος
Ο Προοιμιακός και ο Εξάψαλμος είναι συστήματα εκ λογής ψαλμών τα οποία αναγιγνώσκονται εκφωνητικά στην αρχή των ακολουθιών του εσπερινού και του όρθρου αντίστοιχα.

Ο Προοιμιακός

Ψαλμός 103 (ργ')
Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον. Κύριε ὁ Θεός μου, ἐμεγαλύνθης σφόδρα, ἐξομολόγησιν καὶ μεγαλοπρέπειαν ἐνεδύσω ἀναβαλλόμενος φῶς ὡς ἱμάτιον, ἐκτείνων τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ δέρριν ὁ στεγάζων ἐν ὕδασι τὰ ὑπερῷα αὐτοῦ, ὁ τιθεὶς νέφη τὴν ἐπίβασιν αὐτοῦ, ὁ περιπατῶν ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα. ὁ θεμελιῶν τὴν γῆν ἐπὶ τὴν ἀσφάλειαν αὐτῆς, οὐ κ λιθήσεται εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. ἄβυσσος ὡς ἱμάτιον τὸ περιβόλαιον αὐτοῦ, ἐπὶ τῶν ὀρέων στήσονται ὕδατα ἀπὸ ἐπιτιμήσεώς σου φεύξονται, ἀπὸ φωνῆς βροντῆς σου δειλιάσουσιν. ἀναβαίνουσιν ὄρη καὶ καταβαίνουσι πεδία εἰς τὸν τόπον ὃν ἐθεμελίωσας αὐτά ὅριον ἔθου, ὃ οὐ παρελεύσονται, οὐδὲ ἐπιστρέψουσι καλύψαι τὴν γῆν. ὁ ἐξαποστέλλων πηγὰς ἐν φάραγξιν, ἀνὰ μέσον τῶν ὀρέων διελεύσονται ὕδατα ποτιοῦσι πάντα τὰ θηρία τοῦ ἀγροῦ, προσδέξονται ὄναγροι εἰς δίψαν αὐτῶν ἐπ' αὐτὰ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ κατασκηνώσει, ἐκ μέσου τῶν πετρῶν δώσουσι φωνήν. ποτίζων ὄρη ἐκ τῶν ὑπερῴων αὐτοῦ, ἀπὸ καρποῦ τῶν ἔργων σου χορτασθήσεται ἡ γῆ. ὁ ἐξανατέλλων χόρτον τοῖς κτήνεσι καὶ χλόην τῇ δουλείᾳ τῶν ἀνθρώπων τοῦ ἐξαγαγεῖν ἄρτον ἐκ τῆς γῆς καὶ οἶνος εὐφραίνει καρδίαν ἀνθρώπου τοῦ ἱλαρῦναι πρόσωπον ἐν ἐλαίῳ, καὶ ἄρτος καρδίαν ἀνθρώπου στηρίζει. χορτασθήσονται τὰ ξύλα τοῦ πεδίου, αἱ κέδροι τοῦ Λιβάνου, ἃς ἐφύτευσας. ἐκεῖ στρουθία ἐννοσσεύσουσι, τοῦ ἐρωδιοῦ ἡ οἰκία ἡγεῖται αὐτῶν. ὄρη τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις, πέτρα καταφυγὴ τοῖς λαγωοῖς. ἐποίησε σελήνην εἰς καιρούς, ὁ ἥλιος ἔγνω τὴν δύσιν αὐτοῦ. ἔθου σκότος, καὶ ἐγένετο νύξ ἐν αὐτῇ διελεύσονται πάντα τὰ θηρία τοῦ δρυμοῦ. σκύμνοι ὠρυόμενοι τοῦ ἁρπάσαι καὶ ζητῆσαι παρὰ τῷ Θεῷ βρῶσιν αὐτοῖς. ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος, καὶ συνήχθησαν καὶ εἰς τὰς μάνδρας αὐτῶν κοιτασθήσονται. ἐξελεύσεται ἄνθρωπος ἐπὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τὴν ἐργασίαν αὐτοῦ ἕως ἑσπέρας. ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας, ἐπληρώθη ἡ γῆ τῆς κτίσεώς σου. αὕτη ἡ θάλασσα ἡ μεγάλη καὶ εὐρύχωρος, ἐκεῖ ἑρπετά, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός, ζῷα μικρὰ μετὰ μεγάλων ἐκεῖ πλοῖα διαπορεύονται, δράκων οὗτος, ὃν ἔπλασας ἐμπαίζειν αὐτῇ. πάντα πρὸς σὲ προσδοκῶσι, δοῦναι τὴν τροφὴν αὐτῶν εἰς εὔκαιρον. δόντος σου αὐτοῖς συλλέξουσιν, ἀνοίξαντός σου τὴν χεῖρα, τὰ σύμπαντα πλησθήσονται χρηστότητος. ἀποστρέψαντος δέ σου τὸ πρόσωπον ταραχθήσονται ἀντανελεῖς τὸ πνεῦμα αὐτῶν, καὶ ἐκ λείψουσι καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν ἐπιστρέψουσιν. ἐξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται,
καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. ἤτω ἡ δόξα Κυρίου εἰς τοὺς αἰῶνας, εὐφρανθήσεται Κύριος ἐπὶ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ ὁ ἐπιβλέπων ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ποιῶν αὐτὴν τρέμειν, ὁ ἁπτόμενος τῶν ὀρέων καὶ καπνίζονται. ᾄσω τῷ Κυρίῳ ἐν τῇ ζωῇ μου, ψαλῶ τῷ Θεῷ μου ἕως ὑπάρχω ἡδυνθείη αὐτῷ ἡ διαλογή μου, ἐγὼ δὲ εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ Κυρίῳ. ἐκ λείποιεν ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ τῆς γῆς καὶ ἄνομοι, ὥστε μὴ ὑπάρχειν αὐτούς. εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον.

Ο Εξάψαλμος

Ψαλμός 3 (γ')
Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με; πολλοὶ ἐπανίστανται ἐπ' ἐμέ πολλοὶ λέγουσι τῇ ψυχῇ μου οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ. σὺ δέ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ. ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα ἐξηγέρθην, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου. οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκ λῳ συνεπιτιθεμένων μοι. ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου, ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως, ὀδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας. τοῦ Κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου.

Ψαλμός 37 (λζ')
Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. ὅτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι, καὶ ἐπεστήριξας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά σου οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου ἀπὸ προσώπου τῆς ὀργῆς σου, οὐκ ἔστιν εἰρήνη ἐν τοῖς ὀστέοις μου ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου. ὅτι αἱ ἀνομίαι μου ὑπερῇραν τὴν κεφαλήν μου, ὡσεὶ φορτίον βαρὺ ἐβαρύνθησαν ἐπ' ἐμέ. προσώζεσαν καὶ ἐσάπησαν οἱ μώλωπές μου ἀπὸ προσώπου τῆς ἀφροσύνης μου ἐταλαιπώρησα καὶ κατεκάμφθην ἕως τέλους, ὅλην τὴν ἡμέραν σκυθρωπάζων ἐπορευόμην. ὅτι αἱ ψόαι μου ἐπλήσθησαν ἐμπαιγμάτων, καὶ οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου ἐκακώθην καὶ ἐταπεινώθην ἕως σφόδρα, ὠρυόμην ἀπὸ στεναγμοῦ τῆς καρδίας μου. Κύριε, ἐναντίον σου πᾶσα ἡ ἐπιθυμία μου, καὶ ὁ στεναγμός μου ἀπὸ σοῦ οὐκ ἀπεκρύβη. ἡ καρδία μου ἐταράχθη, ἐγκατέλιπέ με ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὸ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου, καὶ αὐτὸ οὐκ ἔστι μετ' ἐμοῦ. οἱ φίλοι μου καὶ οἱ πλησίον μου ἐξ ἐναντίας μου ἤγγισαν καὶ ἔστησαν, καὶ οἱ ἔγγιστά μου ἀπὸ μακρόθεν ἔστησαν καὶ ἐξεβιάζοντο οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου, καὶ οἱ ζητοῦντες τὰ κακά μοι ἐλάλησαν ματαιότητας, καὶ δολιότητας ὅλην τὴν ἡμέραν ἐμελέτησαν. ἐγὼ δὲ ὡσεὶ κωφὸς οὐκ ἤκουον καὶ ὡσεὶ ἄλαλος οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα αὐτοῦ καὶ ἐγενόμην ὡσεὶ ἄνθρωπος οὐκ ἀκούων καὶ οὐκ ἔχων ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ ἐλεγμούς. ὅτι ἐπὶ σοί, Κύριε, ἤλπισα σὺ εἰσακούσῃ, Κύριε ὁ Θεός μου. ὅτι εἶπα μήποτε ἐπιχαρῶσί μοι οἱ ἐχθροί μου καὶ ἐν τῷ σαλευθῆναι πόδας μου ἐπ' ἐμὲ ἐμεγαλορρημόνησαν. ὅτι ἐγὼ εἰς μάστιγας ἕτοιμος, καὶ ἡ ἀλγηδών μου ἐνώπιόν μού ἐστι διαπαντός.ὅτι τὴν ἀνομίαν μου ἐγὼ ἀναγγελῶ καὶ μεριμνήσω ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας μου. οἱ δὲ ἐχθροί μου ζῶσι καὶ κεκραταίωνται ὑπὲρ ἐμέ, καὶ ἐπληθύνθησαν οἱ μισοῦντές με ἀδίκως οἱ ἀνταποδιδόντες μοι κακὰ ἀντὶ ἀγαθῶν ἐνδιέβαλλόν με, ἐπεὶ κατεδίωκον ἀγαθωσύνην. μὴ ἐγκαταλίπῃς με, Κύριε ὁ Θεός μου, μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ πρόσχες εἰς τὴν βοήθειάν μου, Κύριε τῆς σωτηρίας μου.

Ψαλμός 62 (ξβ')
Ὁ Θεὸς ὁ Θεός μου, πρὸς σὲ ὀρθρίζω ἐδίψησέ σε ἡ ψυχή μου, ποσαπλῶς σοι ἡ σάρξ μου ἐν γῇ ἐρήμῳ καὶ ἀβάτῳ καὶ ἀνύδρῳ. οὕτως ἐν τῷ ἁγίῳ ὤφθην σοι τοῦ ἰδεῖν τὴν δύναμίν σου καὶ τὴν δόξαν σου.ὅτι κρεῖσσον τὸ ἔλεός σου ὑπὲρ ζωάς τὰ χείλη μου ἐπαινέσουσί σε. οὕτως εὐλογήσω σε ἐν τῇ ζωῇ μου καὶ ἐν τῷ ὀνόματί σου ἀρῶ τὰς χεῖράς μου. ὡς ἐκ στέατος καὶ πιό-
τητος ἐμπλησθείη ἡ ψυχή μου, καὶ χείλη ἀγαλλιάσεως αἰνέσει τὸ στόμα μου. εἰ ἐμνημόνευόν σου ἐπὶ τῆς στρωμνῆς μου, ἐν τοῖς ὄρθροις ἐμελέτων εἰς σέ ὅτι ἐγενήθης βοηθός μου, καὶ ἐν τῇ σκέπῃ τῶν πτερύγων σου ἀγαλλιάσομαι. ἐκολλήθη ἡ ψυχή μου ὀπίσω σου, ἐμοῦ δὲ ἀντελάβετο ἡ δεξιά σου. αὐτοὶ δὲ εἰς μάτην ἐζήτησαν τὴν ψυχήν μου, εἰσελεύσονται εἰς τὰ κατώτατα τῆς γῆς παραδοθήσονται εἰς χεῖρας ρομφαίας, μερίδες ἀλωπέκων ἔσονται. ὁ δὲ βασιλεὺς εὐφρανθήσεται ἐπὶ τῷ Θεῷ, ἐπαινεθήσεται πᾶς ὁ ὀμνύων ἐν αὐτῷ, ὅτι ἐνεφράγη στόμα λαλούντων ἄδικα.

Ψαλμός 87 (πζ')
Κύριε ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου, ἡμέρας ἐκέκραξα καὶ ἐν νυκτὶ ἐναντίον σου εἰσελθέτω ἐνώπιόν σου ἡ προσευχή μου, κ λῖνον τὸ οὖς σου εἰς τὴν δέησίν μου. ὅτι ἐπλήσθη κακῶν ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ ζωή μου τῷ ᾅδῃ ἤγγισε προσελογίσθην μετὰ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον, ἐγενήθην ὡσεὶ ἄνθρωπος ἀβοήθητος ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος, ὡσεὶ τραυματίαι καθεύδοντες ἐν τάφῳ, ὧν οὐκ ἐμνήσθης ἔτι καὶ αὐτοὶ ἐκ τῆς χειρός σου ἀπώσθησαν. ἔθεντό με ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ, ἐν σκοτεινοῖς καὶ ἐν σκιᾷ θανάτου. ἐπ' ἐμὲ ἐπεστηρίχθη ὁ θυμός σου, καὶ πάντας τοὺς μετεωρισμούς σου ἐπήγαγες ἐπ' ἐμέ. ἐμάκρυνας τοὺς γνωστούς μου ἀπ' ἐμοῦ, ἔθεντό με βδέλυγμα ἑαυτοῖς, παρεδόθην καὶ οὐκ ἐξεπορευόμην. οἱ ὀφθαλμοί μου ἠσθένησαν ἀπὸ πτωχείας ἐκέκραξα πρὸς σέ, Κύριε, ὅλην τὴν ἡμέραν, διεπέτασα πρὸς σὲ τὰς χεῖράς μου μὴ τοῖς νεκροῖς ποιήσεις θαυμάσια; ἢ ἰατροὶ ἀναστήσουσι, καὶ ἐξομολογήσονταί σοι; μὴ διηγήσεταί τις ἐν τῷ τάφῳ τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου ἐν τῇ ἀπωλείᾳ; μὴ γνωσθήσεται ἐν τῷ σκότει τὰ θαυμάσιά σου καὶ ἡ δικαιοσύνη σου ἐν γῇ ἐπιλελησμένῃ; κἀγὼ πρὸς σέ, Κύριε, ἐκέκραξα, καὶ τὸ πρωΐ ἡ προσευχή μου προφθάσει σε. ἱνατί, Κύριε, ἀπωθῇ τὴν ψυχήν μου, ἀποστρέφεις τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ; πτωχός εἰμι ἐγὼ καὶ ἐν κόποις ἐκ νεότητός μου, ὑψωθεὶς δὲ ἐταπεινώθην καὶ ἐξηπορήθην. ἐπ' ἐμὲ διῆλθον αἱ ὀργαί σου, οἱ φοβερισμοί σου ἐξετάραξάν με, ἐκύκ λωσάν με ὡσεὶ ὕδωρ ὅλην τὴν ἡμέραν, περιέσχον με ἅμα. ἐμάκρυνας ἀπ' ἐμοῦ φίλον καὶ πλησίον καὶ τοὺς γνωστούς μου ἀπὸ ταλαιπωρίας.

Ψαλμός 102 (ρβ')
Κύριε ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου, ἡμέρας ἐκέκραξα καὶ ἐν νυκτὶ ἐναντίον σου εἰσελθέτω ἐνώπιόν σου ἡ προσευχή μου, κ λῖνον τὸ οὖς σου εἰς τὴν δέησίν μου. ὅτι ἐπλήσθη κακῶν ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ ζωή μου τῷ ᾅδῃ ἤγγισε προσελογίσθην μετὰ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον, ἐγενήθην ὡσεὶ ἄνθρωπος ἀβοήθητος ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος, ὡσεὶ τραυματίαι καθεύδοντες ἐν τάφῳ, ὧν οὐκ ἐμνήσθης ἔτι καὶ αὐτοὶ ἐκ τῆς χειρός σου ἀπώσθησαν. ἔθεντό με ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ, ἐν σκοτεινοῖς καὶ ἐν σκιᾷ θανάτου. ἐπ' ἐμὲ ἐπεστηρίχθη ὁ θυμός σου, καὶ πάντας τοὺς μετεωρισμούς σου ἐπήγαγες ἐπ' ἐμέ. ἐμάκρυνας τοὺς γνωστούς μου ἀπ' ἐμοῦ, ἔθεντό με βδέλυγμα ἑαυτοῖς, παρεδόθην καὶ οὐκ ἐξεπορευόμην. οἱ ὀφθαλμοί μου ἠσθένησαν ἀπὸ πτωχείας ἐκέκραξα πρὸς σέ, Κύριε, ὅλην τὴν ἡμέραν, διεπέτασα πρὸς σὲ τὰς χεῖράς μου μὴ τοῖς νεκροῖς ποιήσεις θαυμάσια; ἢ ἰατροὶ ἀναστήσουσι, καὶ ἐξομολογήσονταί σοι; μὴ διηγήσεταί τις ἐν τῷ τάφῳ τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου ἐν τῇ ἀπωλείᾳ; μὴ γνωσθήσεται ἐν τῷ σκότει τὰ θαυμάσιά σου καὶ ἡ δικαιοσύνη σου ἐν γῇ ἐπιλελησμένῃ; κἀγὼ πρὸς σέ, Κύριε, ἐκέκραξα, καὶ τὸ πρωΐ ἡ προσευχή μου προφθάσει σε. ἱνατί, Κύριε, ἀπωθῇ τὴν ψυχήν μου, ἀποστρέφεις τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ; πτωχός εἰμι ἐγὼ καὶ ἐν κόποις ἐκ νεότητός μου, ὑψωθεὶς δὲ ἐταπεινώθην καὶ ἐξηπορήθην. ἐπ' ἐμὲ διῆλθον αἱ ὀργαί σου, οἱ φοβερισμοί σου ἐξετάραξάν με, ἐκύκ λωσάν με ὡσεὶ ὕδωρ ὅλην τὴν ἡμέραν, περιέσχον με ἅμα. ἐμάκρυνας ἀπ' ἐμοῦ φίλον καὶ πλησίον καὶ τοὺς γνωστούς μου ἀπὸ ταλαιπωρίας.

Ψαλμός 142 (ρμβ')
Κύριε, εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, ἐνώτισαι τὴν δέησίν μου ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου, εἰσάκουσόν μου ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου καὶ μὴ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν μετὰ τοῦ δούλου σου, ὅτι οὐ δικαιωθήσεται ἐνώπιόν σου πᾶς ζῶν. ὅτι κατεδίωξεν ὁ ἐχθρὸς τὴν ψυχήν μου, ἐταπείνωσεν εἰς γῆν τὴν ζωήν μου, ἐκάθισέ με ἐν σκοτεινοῖς ὡς νεκροὺς αἰῶνος καὶ ἠκηδίασεν ἐπ' ἐμὲ τὸ πνεῦμά μου, ἐν ἐμοὶ ἐταράχθη ἡ καρδία μου. ἐμνήσθην ἡμερῶν ἀρχαίων, ἐμελέτησα ἐν πᾶσι τοῖς ἔργοις σου, ἐν ποιήμασι τῶν χειρῶν σου ἐμελέτων. διεπέτασα πρὸς σὲ τὰς χεῖράς μου, ἡ ψυχή μου ὡς γῆ ἄνυδρός σοι. ταχὺ εἰσάκουσόν μου, Κύριε, ἐξέλιπε τὸ πνεῦμά μου μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. ἀκουστὸν ποίησόν μοι τὸ πρωΐ τὸ ἔλεός σου, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα γνώρισόν μοι, Κύριε, ὁδόν, ἐν ᾗ πορεύσομαι, ὅτι πρὸς σὲ ἦρα τὴν ψυχήν μου ἐξελοῦ με ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου, Κύριε, ὅτι πρὸς σὲ κατέφυγον. δίδαξόν με τοῦ ποιεῖν τὸ θέλημά σου, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεός μου τὸ πνεῦμά σου τὸ ἀγαθὸν ὁδηγήσει με ἐν γῇ εὐθείᾳ. ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου, Κύριε, ζήσεις με, ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ἐξάξεις ἐκ θλίψεως τὴν ψυχήν μου καὶ ἐν τῷ ἐλέει σου ἐξολοθρεύσεις τοὺς ἐχθρούς μου καὶ ἀπολεῖς πάντας τοὺς θλίβοντας τὴν ψυχήν μου, ὅτι ἐγὼ δοῦλός σού εἰμι.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν τους αναβαθμούς του πλ. α' αντιφωνικά.
-  Θα εξασκηθούν στην εκφωνητική ανάγνωση του προοιμιακού και του εξάψαλμου.
Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης

19 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ - Ε

α) Τα συλλαβικά μέλη του πλ. α' ήχου (β' μέρος)
Στιχηρά των αίνων του Πάσχα.
Τα παρακάτω στιχηρά των αίνων ψάλλονται στον όρθρο της Αναστάσεως και τον εσπερινό της Αγάπης, καθ' όλη τη διακαινήσιμο εβδομάδα (εσπερινό-όρθρο) και τις ακόλουθες Κυριακές του Πεντηκοσταρίου έως την απόδοση του Πάσχα, την Τετάρτη της έκτης εβδομάδας (Τυφλού).
-  Ἀναστήτω ὁ Θεός, καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ, καὶ φυγέτωσαν ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν.
-  Ὡς ἐκ λείπει καπνός, ἐκ λιπέτωσαν, ὡς τήκεται κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυρός.
-  Οὕτως ἀπολοῦνται οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ. Καὶ οἱ δίκαιοι εὐφρανθήτωσα ν.
-  Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος, ἀγαλλιασώμεθα, καὶ εὐφρανθῶμεν ἐν αὐτῇ.

Δοξολογία Πέτρου Πελοποννησίου σε ήχο πλ. α'.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα χωριστούν σε δυο χορούς και θα ψάλουν τα στιχηρά του Πάσχα με τους ανάλογους στίχους, οι οποίοι θα αποδοθούν από κάποιο μαθητή, και τη σύντομη δοξολογία αντιφωνικά.

20 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ - Α

α) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών (α' μέρος).
Αυτόμελο στιχηρό του ήχου

Ήχος πλ. δ'
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! Ὢ μυστηρίου φρικτοῦ! Ὁ τῇ φύσει ἀθάνατος, πῶς ἐν ξύλῳ κρέμαται; πῶς θανάτου νῦν γεύεται; πῶς κατακρίνεται ὁ ἀνεύθυνος; Κρῦψον τὸ φῶς σου, καὶ φρῖξον ἥλιε, βλέπων τὸ τόλμημα, ἡ Παρθένος ἔλεγεν ἐν τῷ Σταυρῷ βλέπουσα κρεμάμενον, Χριστὸν ὃν ἔτεκε.
Τιμιωτέρα - Ωδή της Θεοτόκου

Ήχος πλ. δ'
Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ, τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον, σὲ μεγαλύνομεν.

Μακαρισμοί
Οι μακαρισμοί είναι τροπάρια τα οποία ψάλλονται ως γ' αντίφωνο στη Θεία Λειτουργία. Επίσης, μακαρισμούς συναντούμε στη νεκρώσιμη ακολουθία και στον όρθρο της Μεγάλης Παρασκευής. Στα τροπάρια των μακαρισμών προτάσσονται ανάλογοι στίχοι από την Καινή Διαθήκη (Ματθ. 5, 3-12). Κατά τις καθημερινές και τις εορτές αγίων οι μακαρισμοί ψάλλονται με τα τροπάρια της γ' και στ' ωδής του αντίστοιχου κανόνα.

Ήχος πλ. δ'
Μνήσθητι ἡμῶν, Χριστὲ Σωτὴρ τοῦ κόσμου ὥσπερ τοῦ Λῃστοῦ ἐμνήσθης ἐπὶ ξύλου, καὶ καταξίωσον πάντας, μόνε οἰκτίρμον, τῆς οὐρανίου βασιλείας σου.
-  Ἐν τῇ βασιλείᾳ σου μνήσθητι ἡμῶν, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου. Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.
-  Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακ ληθήσονται.
-  Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κ ληρονομήσουσι τὴν γῆν.
-  Μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται.
-  Μακάριοι οἱ ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται.
-  Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται.
-  Μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ Θεοῦ κ ληθήσονται.
-  Μακάριοι οἱ δεδιωγμένοι ἕνεκεν δικαιοσύνης, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.
-  Μακάριοί ἐστε, ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς, καὶ διώξωσι, καὶ εἴπωσι πᾶν πονηρὸν ῥῆμα καθ' ὑμῶν, ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ.
-  Χαίρετε καὶ ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθὸς ὑμῶν πολὺς ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο πλ δ' θεμελιώνεται σε πρώτη φάση στον Νη , δομώντας το χαρακτηριστικό 5χορδο πλ. δ' έως τον Δι ως εξής:
Όπως φαίνεται στο παραπάνω διάγραμμα ο πλ. δ' χρησιμοποιεί Τόνους και ουδέτερα, μαλακά δηλαδή, φυσικά διαστήματα.
Το πιο κρίσιμο φαινόμενο είναι εκείνο της διατονικής συμπεριφοράς του Ζω . Έτσι, μπορεί κανείς να διακρίνει τις εξής περιπτώσεις:
- α) όταν η μελωδία ακουμπάει τον Ζω και επιστρέφει καθοδικά, τότε ο Ζω βαραίνει
β) όταν η μελωδία προσπερνάει τον Ζω τότε εκείνος εκτελείται φυσικός στην άνοδο και βαραίνει με μια χαρακτηριστική έλξη ( glissando ) κατά την κάθοδο

Πάνω από τον Δι ακολουθείται και πάλι διατονική ανάπτυξη όμοια με του βασικού 5χόρδου. Ο Ζω είναι εκ φύσεως λίγο χαμηλωμένος, συμμετρικά όσο και ο Βου . Στην κάθοδο αυτός ο Ζω θα βαρύνει βαθμηδόν ανάλογα βέβαια με τη φράση και την ταχύτητα απόδοσης του μέλους.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ακροασθούν αρχικά, από τον καθηγητή και από ηχητικά παραδείγματα, το παραπάνω αυτόμελο ενώ θα κληθούν να προσαρμόσουν στο πρότυπο, αντίστοιχα μέλη διαφόρων εορτών από τα Μηναία ή την Παρακλητική.
-  Θα χωριστούν σε δύο χορούς και θα κληθούν να αποδώσουν το τροπάριο «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ» με τους αντίστοιχους στίχους αντιφωνικά. Ένας μαθητής από κάθε χορό, σε ρόλο κανονάρχου, θα αποδώσει τους αντίστοιχους στίχους. Με τον ίδιο τρόπο θα ψαλεί και ο αναστάσιμος μακαρισμός «Μνήσθητι ἡμῶν, Χριστὲ Σωτὴρ τοῦ κόσμου» με τα ακόλουθα προσόμοια τροπάρια.

21 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ - Β

α) Ο πλ. δ' ήχος κατά τριφωνία (α' μέρος)
Ο πλ. δ' πέρα από τη βασική τονική θεμελίωσής του που είναι ο Νη , στα συλλαβικά μέλη συναντάται επίσης και με βάση τον Γα και τότε ονομάζεται πλ. δ' κατά τριφωνία. Η παραπάνω διαφοροποίηση καταδεικνύεται στην αρκτική μαρτυρία ή απευθείας στο σώμα του μέλους, με τη φθορά του Νη στο ύψος του Γα . Ωστόσο, ενώ μεταβάλλονται οι ενδιάμεσες μαρτυρίες όσον αφορά το ύψος της βαθμίδας, π.χ. από σε , σε επίπεδο διαστηματικό δεν παρουσιάζεται κάποια διαφοροποίηση. Το γεγονός αυτό δηλώνεται κι από την κοινή χρήση των μαρτυρικών σημαδιών όπως παρουσιάζεται στα παρακάτω μέλη.

Χρησιμοποιούνται και σε αυτή την περίπτωση φυσικά διαστήματα, όπως ακριβώς και στην συμβατική εκδοχή του ήχου. Εκείνο που διαφοροποιεί το άκουσμα είναι το φρασεολόγιο, οι χαρακτηριστικές καταλήξεις και η ειδική βαρύτητα που δίνεται στην 3 η βαθμίδα, δηλαδή στον Κε . Το διάστημα λοιπόν Γα -Κε είναι ίδιο με το αντίστοιχο Νη -Βου του συμβατικού πλ. δ' με βάση τον Νη και ονομάζεται διάστημα φυσικής 3 ης . Καθώς οι φράσεις αναδεικνύουν τον Κε -μεταξύ άλλων και μέσω παροδικών καταλήξεων- χρειάζεται να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο τονικό του ύψος, ώστε να αποδοθεί με την απαιτούμενη εκ προοιμίου ελαφρά βάρυνσή του.

β) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών (α' μέρος)

Ήχος πλ. δ'
Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου.

Ήχος πλ. δ'
Ἐξ ὕψους κατῆλθες ὁ εὔσπλαγχνος, ταφὴν κατεδέξω τριήμερον, ἵνα ἡμᾶς ἐλευθερώσῃς τῶν παθῶν. Ἡ ζωὴ καὶ ἡ ἀνάστασις ἡμῶν, Κύριε, δόξα σοι.
Ὁ δι' ἡμᾶς γεννηθεὶς ἐκ Παρθένου, καὶ σταύρωσιν ὑπομείνας ἀγαθέ, ὁ θανάτῳ τὸν θάνατον σκυλεύσας, καὶ Ἔγερσιν δείξας ὡς Θεός, μὴ παρίδῃς οὓς ἔπλασας τῇ χειρί σου, δεῖξον τὴν φιλανθρωπίαν σου ἐλεῆμον, δέξαι τὴν τεκοῦσάν σε Θεοτόκον πρεσβεύουσαν ὑπὲρ ἡμῶν καὶ σῶσον Σωτὴρ ἡμῶν, λαὸν ἀπεγνωσμένον.
Σημαντικές για τη δημιουργία του ηχοχρώματος του πλ. δ' κατά τριφωνία είναι οι ενδιάμεσες καταλήξεις στον Δι
και η όξυνση του Βου στις τελικές καταλήξεις στη βάση του ήχου

Ενδεικτικές Δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα σχολιάσουν τη χρήση τον μαρτυριών στα παραπάνω μέλη.
-  Θα μελετήσουν τα παραπάνω μέλη αρχικά ομαδικά, έπειτα θα επιχειρηθεί ατομική προσπάθεια από κάθε μαθητή με τη βοήθεια του καθηγητή.
-  Προτείνεται να χωριστούν σε δύο ομάδες (δεξιός και αριστερός χορός), ώστε να αποδώσουν τα παραπάνω μέλη αντιφωνικά. Κάποιοι μαθητές ατομικά λαμβάνοντας τον ρόλο του κανονάρχου θα αναλάβουν την απαγγελία των στίχων « Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με, Παρὰ Κυρίου ἐγένετο αὕτη, Δόξα, Καὶ νῦν».

Δείγμα από το ειρμολόγιο των καταβασιών Πέτρου Πελοποννησίου

22 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ - Γ

α) Ο πλ. δ' ήχος κατά τριφωνία (β' μέρος)
Ειρμοί μικρού παρακ λητικού κανόνα (α', γ', ε', η' και θ' ωδής)
Ο μικρός και ο μεγάλος παρακ λητικός κανόνας της Θεοτόκου ανήκουν στις περιοδικές ακολουθίες όπως το μεγάλο απόδειπνο, οι χαιρετισμοί κ.ά. Οι παρακ λήσεις τελούνται κατά την προπαρασκευαστική περίοδο πριν την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, δηλαδή από την 1 η έως την 13 η Αυγούστου.

Ήχος πλ. δ' Ὠδὴ α'. Ὁ εἱρμός
Ὑγρὰν διοδεύσας ὡσεὶ ξηράν, καὶ τὴν Αἰγυπτίαν, μοχθηρίαν διαφυγών, ὁ Ἰσραηλίτης ἀνεβόα τῷ Λυτρωτῇ καὶ Θεῷ ἡμῶν ᾄσωμεν.

Ὠδὴ γ'. Ὁ εἱρμός.
Οὐρανίας ἁψῖδος, ὀροφουργὲ Κύριε, καὶ τῆς Ἐκκλησίας δομῆτορ, σύ με στερέωσον, ἐν τῇ ἀγᾶπῃ τῇ σῇ, τῶν ἐφετῶν ἡ ἀκρότης, τῶν πιστῶν τὸ στήριγμα, μόνε φιλάνθρωπε.

Ὠδὴ ε'. Ὁ εἱρμός.
Φώτισον ἡμᾶς, τοῖς προστάγμασί σου Κύριε, καὶ τῷ βραχίονί σου τῷ ὑψηλῷ, τὴν σὴν εἰρήνην παράσχου ἡμῖν φιλάνθρωπε.

Ὡδὴ η'. Ὁ εἱρμός.
Τὸν βασιλέα, τῶν οὐρανῶν ὃν ὑμνοῦσι, στρατιαὶ τῶν ἀγγέλων ὑμνεῖτε, καὶ ὑπερυψοῦτε, εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.

Ὠδὴ θ'. Ὁ εἱρμός.
Κυρίως Θεοτόκον, σὲ ὁμολογοῦμεν, οἱ διὰ σοῦ σεσωσμένοι Παρθένε ἁγνή, σὺν ἀσωμάτοις χορείαις σὲ μεγαλύνοντες.
Μεγαλυνάρια της Θεοτόκου
Στο τέλος της θ' ωδής του παρακλητικού κανόνα επισυνάπτονται τα παρακάτω μεγαλυνάρια τα οποία ψάλλονται αντιφωνικά και προσομοιάζουν στο εφύμνιο «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ».
Ἄξιον ἐστιν ὡς ἀληθῶς, μακαρίζειν σε τὴν Θεοτόκον, τὴν ἀειμακάριστον καὶ παναμώμητον, καὶ Μητέρα τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβίμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφίμ, τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον σὲ μεγαλύνομεν.

-  Τὴν ὑψηλοτέραν τῶν οὐρανῶν, καὶ καθαρωτέραν λαμπηδόνων ἡλιακῶν, τὴν λυτρωσαμένην ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας, τὴν Δέσποιναν τοῦ κόσμου, ὕμνοις τιμήσωμεν.
-  Ἀπὸ τῶν πολλῶν μου ἁμαρτιῶν, ἀσθενεῖ τὸ σῶμα, ἀσθενεῖ μου καὶ ἡ ψυχή, πρὸς σὲ καταφεύγω τὴν Κεχαριτωμένην, ἐλπὶς ἀπηλπισμένων, σύ μοι βοήθησον.
-  Δέσποινα καὶ μήτηρ τοῦ Λυτρωτοῦ, δέξαι παρακ λήσεις, ἀναξίων σῶν ἱκετῶν, ἵνα μεσιτεύσῃς πρὸς τὸν ἐκ σοῦ τεχθέντα. Ὦ Δέσποινα, τοῦ κόσμου γενοῦ μεσίτρια.
-  Ψάλλομεν προθύμως σοι τὴν ᾠδήν, νῦν τῇ πανυμνήτῳ, Θεοτόκῳ χαρμονικῶς, μετὰ τοῦ Προδρόμου, καὶ πάντων τῶν Ἁγίων, δυσώπει, Θεοτόκε, τοῦ οἰκτειρῆσαι ἡμᾶς.
-  Ἄλαλα τὰ χείλη τῶν ἀσεβῶν, τῶν μὴ προσκυνούντων, τὴν εἰκόνα σου τὴν σεπτήν, τὴν ἱστορηθεῖσαν, ὑπὸ τοῦ ἀποστόλου, Λουκᾶ ἱερωτάτου, τὴν Ὁδηγήτριαν.
-  Πᾶσαι τῶν Ἀγγέλων αἱ στρατιαί, Πρόδρομε Κυρίου, Ἀποστόλων ἡ δωδεκάς, οἱ Ἅγιοι Πάντες, μετὰ τῆς Θεοτόκου, ποιήσατε πρεσβείαν, εἰς τὸ σωθῆναι ἡμᾶς.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα προσομοιάσουν τους παραπάνω ειρμούς με τα αντίστοιχα τροπάρια του μικρού παρακ λητικού κανόνα. Μετά την εκμάθηση του μεγαλυναρίου αξιον εστίν- την τιμιωτέραν, θα προσομοιάσουν τα παραπάνω μεγαλυνάρια. Προτείνεται η αντιφωνική απόδοση των τροπαρίων.
Δείγμα από την α' ωδή του μικρού παρακλητικού κανόνα σε καταγραφή Ιωάννου Πρωτοψάλτου (1905)

23 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ - Δ

α) Τα συλλαβικά μέλη του πλ. δ' ήχου (α' μέρος)
Κεκραγάρια του ήχου
Ολίγον με απόστροφο και κεντήματα : Σε αυτή την περίπτωση το ολίγον παίζει ρόλο στηρίγματος χάνοντας την ποσοτική του ενέργεια.
Στιχολογία του εσπερινού (εκ λογή)
Στον τελευταίο στίχο της παραπάνω στιχολογίας παρατηρείται ένα σύμπλεγμα επτάφωνης ανάβασης . Το κέντημα και η υψηλή θεωρούνται «πνεύματα» και το ολίγον το «σώμα» πάνω στο οποίο θα στηριχθούν. Επίσης, το παραπάνω σύμπλεγμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με πεταστή όταν θεωρηθεί σκόπιμη η χρήση της ποιοτικής ενέργειας της τελευταίας.

Δοξαστικό θεοτοκίο των αποστίχων
Το Αργόν είναι χαρακτήρας χρόνου και διαιρεί τον χρόνο από τους δύο προηγούμενους χαρακτήρες και στη συνέχεια προσφέρει έναν επιπλέον χρόνο στο φθόγγο όπου τίθεται. Άρα,
Α' αντίφωνο των αναβαθμών του ήχου

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν αντιφωνικά το Κεκραγάριο και την αντίστοιχη στιχολογία.
-  Με την ολοκλήρωση του κεκραγαρίου και της στιχολογίας, στο πλαίσιο της λειτουργικής προσομοίωσης, προτείνεται να αναζητήσουν στα Μηναία προσόμοια προς το αυτόμελο « Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος!» (Εν. 20) από την ακολουθία του εσπερινού κάποιου εορταζομένου αγίου.

24 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ - Ε

α) Τα συλλαβικά μέλη του πλ. δ' ήχου (β' μέρος)
Πασαπνοάριο-αναστάσιμο στιχηρό των αίνων
Ολίγον με Υψηλή και κεντήματα : Ψάλλουμε την υψηλή και τα κεντήματα διαδοχικώς. Δοξολογία Πέτρου Πελοποννησίου (εκ λογή στίχων)
Πεταστή με Υψηλή και κέντημα : Δηλώνει εξάφωνη ανάβαση υπερβατώς, με παράλληλη ενέργεια της πεταστής.

Αυτόμελα τροπάρια του ήχου
Τα παρακάτω τροπάρια αποτελούν δημοφιλή μέλη της ακολουθίας του ακαθίστου ύμνου. «Τὸ Προσταχθὲν» είναι το απολυτίκιο και το «Τῇ Ὑπερμάχῳ» το αντίστοιχο κοντάκιο της εορτής.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα προσομοιάσουν το αναστάσιμο στιχηρό «Κύριε, εἰ καὶ κριτηρίῳ παρέστης» με αντίστοιχα τροπάρια εορτών τα οποία θα αναζητηθούν από τα Μηναία.
-  Προτείνεται να εξασκηθούν στην εμμελή απαγγελία του «Ἄσπιλε» - «Καὶ δὀς ἠμῖν» από την ακολουθία του Αποδείπνου (Ωρολόγιο).

Β' ΛΥ Κ Ε ΙΟΥ

1 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ - Α

α) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών του λεγέτου
Τιμιωτέρα - Ωδή της Θεοτόκου

Ή χ ο ς δ'
Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβεὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ, τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον, σὲ μεγαλύνομεν.
-  Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι μου.
-  Ὅτι ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὴν ταπείνωσιν τῆς δούλης Αὐτοῦ ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί.
-  Ὅτι ἐποίησέ μοι μεγαλεῖα ὁ δυνατὸς καὶ ἅγιον τὸ ὄνομα Αὐτοῦ, καὶ τὸ ἔλεος Αὐτοῦ εἰς γενεὰν καὶ γενεὰν τοῖς φοβουμένοις Αὐτόν.
-  Ἐποίησε κράτος ἐν βραχίονι Αὐτοῦ, διεσκόρπισεν ὑπερηφάνους διανοίᾳ καρδίας αὐτῶν.
-  Καθεῖλε δυνάστας ἀπὸ θρόνων καὶ ὕψωσε ταπεινούς πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαθῶν καὶ πλουτοῦντας ἐξαπέστειλε κενούς.
-  Ἀντελάβετο Ἰσραὴλ παιδὸς Αὐτοῦ, μνησθῆναι ἐλέους, καθὼς ἐλάλησε πρὸς τοὺς πατέρας ἡμῶν, τῷ Ἀβραάμ καὶ τῷ σπέρματι Αὐτοῦ ἕως αἰῶνος.

Αυτόμελα στιχηρά

Ή χ ο ς δ'
Ὡς γενναῖον ἐν Μάρτυσιν, ἀθλοφόρε Γεώργιε, συνελθόντες σήμερον, εὐφημοῦμέν σε, ὅτι τὸν δρόμον τετέλεκας, τὴν πίστιν τετήρηκας, καὶ ἐδέξω ἐκ Θεοῦ, τὸν τῆς νίκης σου στέφανον, ὂν
ἱκέτευε, ἐκ φθορᾶς καὶ κινδύνων λυτρωθῆναι, τοὺς ἐν πίστει ἐκτελοῦντας, τὴν ἀεισέβαστον μνήμην σου.

Ή χ ο ς δ'
Ἔδωκας σημείωσιν, τοῖς φοβουμένοις σε Κύριε, τὸν Σταυρόν σου τὸν τίμιον, δι' οὗ ἐθριάμβευσας, τάς ἀρχὰς τοῦ σκότους, καὶ τάς ἐξουσίας, καὶ ἐπανήγαγες ἡμᾶς, εἰς τὴν ἀρχαίαν μακαριότητα διό σου τὴν φιλάνθρωπον, οἰκονομίαν δοξάζομεν, Ἰησοῦ παντοδύναμε, ὁ Σωτὴρ τῶν ψυχῶν ἡμῶν.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο δ' ήχος εμφανίζεται ως λέγετος στα ειρμολογικά μέλη, αλλά και ειδικότερα στα συλλαβικά μέλη τα οποία θα εξετάσουμε στις αντίστοιχες Ενότητες. Ο λέγετος θεμελιώνεται στον , από όπου και ξεκινάει ένα τρίχορδο έως τον με διατονικό περιεχόμενο. Σε ορισμένες περιπτώ-
σεις σημειώνεται στα μέλη μια ύφεση στον Κε του λεγέτου για τον εξής λόγο: Όπως ο είναι εκ φύσεως ελαφρά χαμηλωμένος, έτσι και ο Κε όταν εκείνος σχετιστεί με τη βάση θα πρέπει να βαρύνει ισόποσα, ώστε να δομηθεί πλήρες τετράχορδο μεταξύ Βου -Κε . Η ύφεση λοιπόν αυτή έχει χαρακτήρα υπενθύμισης της παραπάνω συνθήκης και δεν απαιτεί επιπλέον εμφατική βάρυνση του Κε .

Η διατονική φθορά του Βου και του Δι
Όσον αφορά στον φθόγγο Ζ ω' , ο λέγετος αναπτύσσει διατονικά περιβάλλοντα αντίστοιχα με εκείνα του πλ. δ'. Έτσι, όπως έχουμε ήδη συναντήσει και στις αντίστοιχες περιπτώσεις του πλ. δ', το ύψος του Ζ ω' εξαρτάται από την πορεία του μέλους. Όταν εκείνη φθάνει μέχρι τον Ζ ω' και επιστρέφει τότε εκείνος βαραίνει, ενώ όταν το προσπερνάει αποδίδεται στο φυσικό του ύψος και βαραίνει μόνο στην κάθοδο.
Τέλος, ο έλκει προς το μέρος του τον Πα εξασφαλίζοντας κατ' αυτόν τον τρόπο το ιδιαίτερο χρώμα του λεγέτου:

εκτός φυσικά από τις περιπτώσεις της ατελούς κατάληξης στον Πα :

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα χωριστούν σε δύο χορούς και θα κληθούν να αποδώσουν το τροπάριο «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβεὶμ» με τους αντίστοιχους στίχους αντιφωνικά.
-  Θα κληθούν, με βάση τα παραπάνω αυτόμελα στιχηρά, να εντοπίσουν και να προσαρμόσουν στο πρότυπο, αντίστοιχα μέλη διαφόρων εορτών από τα Μηναία.

2 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ - Β

α) Τα συλλαβικά μέλη του δ' ήχου (α' μέρος)
Ειρμοί α', γ' και θ' ωδής του κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου

β) Τα προσόμοια τροπάρια των τριών ωδών
Τα παρακάτω τροπάρια της α', γ' και θ' ωδής του κανόνα είναι προσόμοια των αντίστοιχων ειρμών από την ακολουθία των χαιρετισμών της Θεοτόκου.

Τροπάρια α' ωδής
Χριστοῦ βίβλον ἔμψυχον, ἐσφραγισμένην σε Πνεύματι Ὁ μέγας Ἀρχάγγελος, Ἁγνὴ θεώμενος, ἐπεφώνει σοι Χαῖρε χαρᾶς δοχεῖον, δι' ἧς τῆς Προμήτορος ἀρὰ λυθήσεται.
Ἀδὰμ ἐπανόρθωσις, χαῖρε Παρθένε Θεόνυμφε, τοῦ ᾍδου ἡ νέκρωσις, χαῖρε πανάμωμε, τὸ παλάτιον, τοῦ μόνου Βασιλέως. χαῖρε θρόνε πύρινε, τοῦ Παντοκράτορος.

Δόξα...
Ῥόδον τὸ ἀμάραντον, χαῖρε ἡ μόνη βλαστήσασα, τὸ μῆλον τὸ εὔοσμον, χαῖρε ἡ τέξασα, τὸ ὀσφράδιον, τοῦ πάντων Βασιλέως, χαῖρε ἀπειρόγαμε, κόσμου διάσωσμα.
Καὶ νῦν...
Ἁγνείας θησαύρισμα, χαῖρε δι' ἧς ἐκ τοῦ πτώματος, ἡμῶν ἐξανέστημεν, χαῖρε ἡδύπνοον κρίνον Δέσποινα, πιστοὺς εὐωδιάζον, θυμίαμα εὔοσμον, μύρον πολύτιμον.

Τροπάρια γ' ωδής
Στάχυν ἡ βλαστήσασα τὸν θεῖον, ὡς χώρα ἀνήροτος σαφῶς, χαῖρε ἔμψυχε τράπεζα, ἄρτον ζωῆς χωρήσασα, χαῖρε τοῦ ζῶντος ὕδατος, πηγὴ ἀκένωτος Δέσποινα.
«Οίκοι τους Θεοτόκου» χειρόγραφο του 1742
Δάμαλις τὸν μόσχον ἡ τεκοῦσα, τὸν ἄμωμον, χαῖρε τοῖς πιστοῖς, χαῖρε ἀμνὰς κυήσασα, Θεοῦ ἀμνὸν τὸν αἴροντα, κόσμου παντὸς τὰ πταίσματα, χαῖρε θερμὸν ἱλαστήριον.

Δόξα...
Ὄρθρος φαεινὸς χαῖρε ἡ μόνη, τὸν Ἥλιον φέρουσα Χριστόν, φωτὸς κατοικητήριον, χαῖρε τὸ σκότος λύσασα, καὶ τοὺς ζοφώδεις δαίμονας, ὁλοτελῶς ἐκμειώσασα.
Καὶ νῦν...
Χαῖρε πύλη μόνη ἣν ὁ Λόγος, διώδευσε μόνος ἡ μοχλούς, καὶ πύλας ᾍδου Δέσποινα, τῷ τόκῳ σου συντρίψασα, χαῖρε ἡ θεία εἴσοδος, τῶν σῳζομένων πανύμνητε.

Τροπάρια θ' ωδής
Ἵνα σοι πιστοί, τὸ Χαῖρε κραυγάζωμεν, οἱ διὰ σοῦ τῆς χαρᾶς, μέτοχοι γενόμενοι, τῆς ἀϊδίου, ῥῦσαι ἡμᾶς πειρασμοῦ, βαρβαρικῆς ἁλώσεως, καὶ πάσης ἄλλης πληγῆς, διὰ πλῆθος, Κόρη παραπτώσεων, ἐπιούσης βροτοῖς ἁμαρτάνουσιν.
Ὤφθης φωτισμός, ἡμῶν καὶ βεβαίωσις ὅθεν βοῶμέν σοι Χαῖρε ἄστρον ἄδυτον, εἰσάγον κόσμῳ, τὸν μέγαν Ἥλιον, χαῖρε Ἐδὲμ ἀνοίξασα, τὴν κεκ λεισμένην Ἁγνή, χαῖρε στῦλε, πύρινε εἰσά-
γουσα, εἰς τὴν ἄνω ζωὴν τὸ ἀνθρώπινον.
Στῶμεν εὐλαβῶς, ἐν οἴκῳ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ ἐκβοήσωμεν Χαῖρε κόσμου Δέσποινα, χαῖρε Μαρία, Κυρία πάντων ἡμῶν, χαῖρε ἡ μόνη ἄμωμος, ἐν γυναιξ ὶ καὶ καλή, χαῖρε σκεῦος, μύρον τὸ ἀκένωτον, ἐπὶ σὲ κενωθὲν εἰσδεξάμενον.

Δόξα...
Ἡ περιστερά, ἡ τὸν ἐλεήμονα ἀποκυήσασα, χαῖρε ἀειπάρθενε Ὁσίων πάντων, χαῖρε τὸ καύχημα, τῶν Ἀθλητῶν στεφάνωμα, χαῖρε ἁπάντων τε, τῶν Δικαίων, θεῖον ἐγκαλλώπισμα, καὶ ἡμῶν τῶν πιστῶν τὸ διάσωσμα.

Καὶ νῦν...
Φεῖσαι ὁ Θεός, τῆς κ ληρονομίας σου, τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, πάσας παραβλέπων νῦν, εἰς τοῦτο ἔχων, ἐκδυσωποῦσάν σε, τὴν ἐπὶ γῆς ἀσπόρως σε, κυοφορήσασαν, διὰ μέγα ἔλεος θελήσαντα, μορφωθῆναι Χριστέ, τὸ ἀλλότριον.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα προσομοιάσουν τα τροπάρια των Χαιρετισμών με τους αντίστοιχους ειρμούς. Προτείνεται η απόδοση των στίχων από κάποιον μαθητή στο ρόλο του κανονάρχου.
Δείγμα από την α'ωδή των Χαιρετισμών σε καταγραφή Ιωάννου Πρωτοψάλτου

3 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ - Γ

α) Τα συλλαβικά μέλη του δ' ήχου (β' μέρος)
Αναβαθμοί του λεγέτου (α' και γ' αντίφωνο)
Οι αναβαθμοί είναι τροπάρια, τα οποία ψάλλονται σε τρεις ομάδες αντιφώνων ανά ήχο, μετά την υπακοή κατά την ακολουθία του όρθρου της Κυριακής. Εξαίρεση αποτελούν οι αναβαθμοί του πλ. δ' οι οποίοι αποτελούνται από τέσσερις αντιφωνικές ομάδες. Η παρακάτω εκλογή ψάλλεται και κατά τις καθημερινές ακολουθίες του όρθρου πριν την τάξη του Ευαγγελίου.
Ιδιόμελα στιχηρά των αίνων των εορτών: Χριστουγέννων, Βαΐων και Πεντηκοστής

Η ύφεση του Κε στο παρακάτω ιδιόμελο δεν απαιτεί επιπλέον βάρυνση του φθόγγου αλλά τίθεται υπενθυμιστικά, ώστε να δηλώσει την απόσταση πλήρους τετραχόρδου σε σχέση με τη βάση του ήχου.
Η Μαλακή χρωματική φθορά του δευτέρου ήχου , την οποία θα συναντήσουμε σε επόμενη Ενότητα, επιφέρει μεταβολή προς τον χρωματικό β' ήχο. Η διατονική φθορά του Δι , η οποία αναφέρθηκε στην προηγούμενη Ενότητα, τίθεται εκ νέου ώστε, να λύσει τη χρωματική μεταβολή που προηγήθηκε στο μέλος.

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αποδώσουν τα στιχηρά ιδιόμελα με την προσθήκη των ανάλογων στίχων από κάποιον μαθητή σε ρόλο κανονάρχη.

4 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ - Δ

α) Τα συλλαβικά μέλη του δ' ήχου (γ' μέρος)
Αναστάσιμα απόστιχα του ήχου
Τα απόστιχα είναι μια ομάδα ιδιομέλων ή προσομοίων, τα οποία συνοδεύονται από ανάλογους στίχους καταλήγοντας σε Δόξα-Κα ὶ ν ῦ ν και ψάλλονται προς το τέλος του εσπερινού, πριν τα απολυτίκια. Ενίοτε, ψάλλονται και στον όρθρο μετά τους αίνους και πριν την απόδοση της δοξολογίας.
Ειρμοί της α' και γ' ωδής του αναστάσιμου κανόνα
Μακαρισμός του ήχου

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αποδώσουν τα απόστιχα του εσπερινού με τους αντίστοιχους στίχους.
-  Θα προσομοιάσουν στους ειρμούς της α' και γ' ωδής τα ακόλουθα τροπάρια του αναστάσιμου κανόνα.
-  Θα προσομοιάσουν στον παραπάνω μακαρισμό τα αντίστοιχα μέλη, τα οποία θα αναζητηθούν στην Παρακλητική, ή στο Τριώδιο (όρθρος Μεγάλης Παρασκευής). Προτείνεται όλα τα μέλη να ψαλλούν αντιφωνικά.

5 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Γ' ΗΧΟΣ - Α

α) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών του γ' ήχου
Θεός Κύριος, αναστάσιμο απολυτίκιο και θεοτοκίο

Ήχος γ'
Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου.

Ήχος γ'
Εὐφραινέσθω τὰ οὐράνια, ἀγαλλιάσθω τὰ ἐπίγεια, ὅτι ἐποίησε κράτος, ἐν βραχίονι αὐτοῦ, ὁ Κύριος, ἐπάτησε τῷ θανάτῳ τὸν θάνατον, πρωτότοκος τῶν νεκρῶν ἐγένετο, ἐκ κοιλίας ᾅδου ἐρρύσατο ἡμᾶς, καὶ παρέσχε τῷ κόσμῳ τὸ μέγα ἔλεος.
Σὲ τὴν μεσιτεύσασαν τὴν σωτηρίαν τοῦ γένους ἡμῶν, ἀνυμνοῦμεν Θεοτόκε Παρθένε, ἐν τῇ σαρκὶ γὰρ τῇ ἐκ σοῦ προσληφθείσῃ, ὁ Υἱός σου καὶ Θεὸς ἡμῶν τὸ διὰ Σταυροῦ καταδεξάμενος πάθος, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς, ἐκ φθορᾶς ὡς φιλάνθρωπος.
Αυτόμελο κάθισμα

Ήχος γ'
Τὴν ὡραιότητα τῆς Παρθενίας σου, καὶ τὸ ὑπέρλαμπρον τὸ τῆς ἁγνείας σου, ὁ Γαβριὴλ καταπλαγείς, ἐβόα σοι Θεοτόκε Ποῖον σοι ἐγκώμιον, προσαγάγω ἐπάξιον, τὶ δὲ ὀνομάσω σε; ἀπορῶ καὶ ἐξίσταμαι. Διὸ ὡς προσετάγην βοῶ σοι Χαῖρε, ἡ Κεχαριτωμένη.
Να σημειωθεί πως, αναστάσιμα καθίσματα του ήχου, όπως και αντίστοιχα μέλη των ακολουθιών του ενιαυτού προσομοιάζουν στο αυτόμελο κάθισμα «Τὴν ὡραιότητα». Επίσης, το συγκεκριμένο τροπάριο ψάλλεται στο τέλος της ακολουθίας των Χαιρετισμών στο πλαίσιο του Μικρού Αποδείπνου, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

Αναστάσιμα καθίσματα γ' ήχου
Τὸ ἀναλλοίωτον τὸ τῆς Θεότητος, καὶ τὸ ἑκούσιον πάθος σου Κύριε, εἰς ἑαυτὸν καταπλαγείς, ὁ ᾍδης ἐπωδύρετο. Τρέμω τὴν τοῦ σώματος, μὴ φθαρεῖσαν ὑπόστασιν, βλέπω τὸν ἀόρατον, μυστικῶς πολεμοῦντά με διὸ καὶ οὓς κατέχω κραυγάζουσι Δόξα Χριστὲ τῇ Ἀναστάσει σου.
Τὸ ἀκατάληπτον τὸ τῆς Σταυρώσεως, καὶ ἀνερμήνευτον τὸ τῆς Ἐγέρσεως, θεολογοῦμεν οἱ πιστοί, ἀπόρρητον Μυστήριον σήμερον γὰρ θάνατος, καὶ ὁ ᾍδης ἐσκύλευται, γένος δὲ ἀνθρώπινον ἀφθαρσίαν ἐνδέδυται διὸ καὶ εὐχαρίστως κραυγάζομεν Δόξα Χριστὲ τῇ Ἀναστάσει σου.

Τὸν ἀκατάληπτον καὶ ἀπερίγραπτον, τὸν ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Πνεύματι, ἐν τῇ γαστρί σου μυ-
στικῶς, ἐχώρησας Θεομῆτορ, μίαν καὶ ἀσύγχυτον, τῆς Τριάδος ἐνέργειαν, ἔγνωμεν τῷ Τόκῳ σου, ἐν τῷ κόσμῳ, δοξάζεσθαι διὸ καὶ εὐχαρίστως βοῶμέν σοι Χαῖρε ἡ Κεχαριτωμένη.
Τιμιωτέρα - Ωδή της Θεοτόκου

Ήχος γ'
Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφίμ, τὴν ἀδιαφθόρως Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον Σὲ μεγαλύνομεν.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο γ' ήχος θεμελιώνεται στον και χρησιμοποιεί σκληρά διατονικά διαστήματα, δηλαδή Τόνους και Ημιτόνια. Έτσι, η διαστηματική του ακολουθία από τον Γα και πάνω είναι η εξής:
Τόνος-Τόνος-Ημιτόνιο. Ειδική βαρύτητα φέρουν ο και ο οι οποίοι δεσπόζουν ποικιλοτρόπως, αφού γύρω τους αναπτύσσεται το μέλος, ενώ παράλληλα σε αυτούς πραγματοποιούνται και ενδιάμεσες καταλήξεις. Ειδικά, στις καταλήξεις προς τον Πα τα διαστήματα μπορούν να μαλακώσουν διακριτικά. Πιο συγκεκριμένα ο Βου που θα απείχε ημιτόνιο από τον Γα μπορεί να έρθει στη φυσική θέση του μαλακού διατονικού Βου και μάλιστα πριν την κατάληξη διακριτικά να βαρύνει επιπλέον. Σ' αυτή την περίπτωση ο γ' ήχος διεισδύει στο περιβάλλον του μαλακού διατόνου, αφού πλέον χρησιμοποιεί φυσικά διαστήματα τα οποία χαρακτηρίζονται από ρευστότητα.

Η φθορά του Γα
Αντίστοιχα σε ορισμένες περιπτώσεις, τα διαστήματα του γ' ήχου μπορούν να σκληρύνουν επιπλέον, με αποτέλεσμα να δοθεί εναρμόνια αίσθηση στο άκουσμα, ειδικά πριν τις καταλήξεις αλλά και σε σχέση με φράσεις που μπορούν να αποδοθούν με τον Ζ ω' λίγο χαμηλωμένο. Έτσι, ενώ στις καταλήξεις το διάστημα Βου -Γα θα ήταν ημιτόνιο, ο Βου μπορεί να οξυνθεί επιπλέον δημιουργώντας ένα πολύ λεπτό διάστημα -μικρότερο του ημιτονίου-, το οποίο ονο-
μάζεται εναρμόνια δίεση.
Επίσης, σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως ειπώθηκε, είναι δυνατή η απόδοση του Ζ ω' με μία ελαφρά βάρυνση, με αποτέλεσμα και πάλι τη δημιουργία εναρμόνιου ακούσματος μεταξύ Κε -Ζ ω' ύφεση.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν το Θεός Κύριος με τους ανάλογους στίχους, όπως και τα απολυτίκια με Δόξα-Καὶ νῦν.
-  Θα προσομοιάσουν τα παραπάνω αναστάσιμα καθίσματα με το αυτόμελο «Τὴν ὡραιότητα».
Αργό μάθημα από την ακολουθία των Χαιρετισμών

6 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Γ' ΗΧΟΣ - Β

α) Τα συλλαβικά μέλη του γ' ήχου (γ' μέρος)
Αναβαθμοί (εκ λογή)
Η εναρμόνια φθορά ή ατζέμ τίθεται στον Ζ ω' με σκοπό να δοθεί έμφαση στη βάρυνση του εν λόγω φθόγγου.
Ειρμοί της α' και γ' ωδής του αναστάσιμου κανόνα.
Η γενική ύφεση τίθεται στον Κε και ζητάει το χαμήλωμα του Ζ ω' στην συνέχεια του μέλους. Άρα, μετά την χρήση της για πρώτη φορά, όπου συναντάται ο Ζ ω' θα αποδίδεται χαμηλωμένος. Η γενική δίεση τίθεται στον Γα και ζητά τον Βου οξυμένο δημιουργώντας εναρμόνια συνθήκη.
Πασαπνοάριο του ήχου

Αναστάσιμα στιχηρά ιδιόμελα (εκ λογή).

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα προσαρμόσουν στους παραπάνω ειρμούς τα αντίστοιχα τροπάρια από την Παρακλητική.
-  Θα αποδώσουν τα αναστάσιμα στιχηρά με τους ανάλογους στίχους.

7 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΒΑΡΥΣ ΗΧΟΣ - Α

α) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών του βαρέος ήχου
Θεός Κύριος, αναστάσιμο απολυτίκιο και θεοτοκίο

Ήχος βαρύς
Θεὸς Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου.

Ήχος βαρύς
Κατέλυσας τῷ Σταυρῷ σου τὸν θάνατον, ἠνέῳξας τῷ Λῃστῇ τὸν Παράδεισον, τῶν Μυροφόρων τὸν θρῆνον μετέβαλες, καὶ τοῖς σοῖς Ἀποστόλοις κηρύττειν ἐπέταξας ὅτι ἀνέστης Χριστὲ ὁ Θεός, παρέχων τῷ κόσμῳ τὸ μέγα ἔλεος.
Ὡς τῆς ἡμῶν Ἀναστάσεως θησαύρισμα, τοὺς ἐπὶ σοὶ πεποιθότας Πανύμνητε, ἐκ λάκκου καὶ βυθοῦ πταισμάτων ἀνάγαγε σὺ γὰρ τοὺς ὑπευθύνους τῇ ἁμαρτίᾳ, ἔσωσας τεκοῦσα τὴν σωτηρίαν, ἡ πρὸ τόκου Παρθένος, καὶ ἐν τόκῳ Παρθένος, καὶ μετὰ τόκον πάλιν οὖσα Παρθένος.
Απολυτίκιο-Κοντάκιο της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Χριστού

Ήχος βαρύς
Μετεμορφώθης ἐν τῷ ὄρει Χριστὲ ὁ Θεός, δείξας τοῖς Μαθηταῖς σου τὴν δόξαν σου, καθὼς ἠδύναντο. Λάμψον καὶ ἡμῖν τοῖς ἁμαρτωλοῖς, τὸ φῶς σου τὸ ἀΐδιον, πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, φωτοδότα δόξα σοι.
Ἐπὶ τοῦ ὄρους μετεμορφώθης, καὶ ὡς ἐχώρουν οἱ Μαθηταί σου τὴν δόξαν σου, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἐθεάσαντο, ἵνα ὅταν σε ἴδωσι σταυρούμενον, τὸ μὲν πάθος νοήσωσιν ἑκούσιον, τῷ δὲ κόσμῳ κηρύξωσιν, ὅτι σὺ ὑπάρχεις ἀληθῶς, τοῦ Πατρὸς τὸ ἀπαύγασμα.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο βαρύς θεμελιώνεται στον και χρησιμοποιεί τα ίδια σκληρά διατονικά διαστήματα, όπως και ο γ' ήχος. Η διαφορά τους έγκειται στο εξής: Ενώ ο γ' ήχος σχετίζεται κατά βάση με τον
Κε και τον Πα , ο βαρύς δίνει μεγαλύτερη έμφαση στον , όπου και στέκεται παροδικά με ενδιάμεσες καταλήξεις.
Επίσης, χαρακτηριστικές είναι οι φράσεις με αναφορά προς τον Ζ ω' ο οποίος και αυτός είναι εκ προοιμίου χαμηλός.
Όπως ο γ' ήχος έτσι και ο βαρύς μπορεί να δημιουργήσει εναρμόνιες συνθήκες πριν τις καταλήξεις με επιπλέον βάρυνση του Ζω ' ή με όξυνση του Βου .

Σε πρακτικό επίπεδο, ειδικά σε προφορικά μέλη, πιθανό είναι να επέλθει σύγχυση μεταξύ γ' ήχου, βαρέος ακόμα και πλ δ' κατά τριφωνία, λόγω της κοινής τους βάσης, δηλαδή του φθόγγου Γα . Ωστόσο, μια προσεκτική προσέγγιση των θέσεων και της διαχείρισης του φθογγικού υλικού του κάθε ήχου, μπορεί να συμβάλει στην αποφυγή μιας τέτοιας σύγχυσης.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν και θα εξετάσουν αντιπαραβολικά το Θε ὸ ς Κύριος σε βαρύ, γ' και πλ. δ' ήχο, ώστε να παρατηρηθούν οι διαφορές στην ανάπτυξη του μέλους.

8 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΒΑΡΥΣ ΗΧΟΣ - Β

α) Τα συλλαβικά μέλη του βαρέος ήχου
Αναβαθμοί του ήχου (α' αντίφωνο)
Πασαπνοάριο του ήχου
Αναστάσιμα στιχηρά ιδιόμελα (επιλογή)
Αξίζει να παρατηρηθούν από τους μαθητές τα κοινά μελοποιητικά στοιχεία μεταξύ των ιδιομέλων. Η έμφαση στον φθόγγο Ζ ω' με ύφεση και οι καταλήξεις στον Γα είναι δύο από αυτά. Σε ορισμένες περιπτώσεις και ειδικά μετά από τη χρήση στον Ζ ω' , ο εν λόγω φθόγγος μπορεί να αποδοθεί με επιπλέον βάρυνση. Έτσι, αντί για απόσταση ημιτονίου Κε -Ζ ω' ύφεση, προκύπτει ένα πιο λεπτό διάστημα, δημιουργώντας κατ' αυτόν τον τρόπο συνθήκη εναρμονίου γένους. Αντίστοιχα και στις καταλήξεις, η ύψωση του Βου προς τον Γα δημιουργεί επίσης ένα λεπτό εναρμόνιο διάστημα, καθώς η απόσταση πλέον δεν είναι ίση με ημιτόνιο αλλά μικρότερη.

Μακαρισμός Στιχηρό ιδιόμελο των αποστίχων της Υπαπαντής του Χριστού

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα προσομοιάσουν τα ακόλουθα αναστάσιμα τροπάρια από την Παρακλητική, με τον μακαρισμό «Ὡραῖος ἦν καὶ καλὸς εἰς βρῶσιν». Προτείνεται η αντιφωνική απόδοση με τους ανάλογους στίχους.
-  Θα αναζητήσουν τα κοινά μελοποιητικά στοιχεία των συλλαβικών μελών του βαρέος.

9 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Β' ΗΧΟΣ - Α

α) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών
Μεγάλο Απόδειπνο (Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός- Κύριε τῶν Δυνάμεων)
Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής τελείται η ακολουθία του μεγάλου αποδείπνου. Τα μέλη της ακολουθίας ανάγονται στην α' υμνογραφική περίοδο (α'-δ' αι.), όπως ο Ύμνος των τριών Παίδων και η Ωδή της Θεοτόκου . Αντίστοιχα, το μικρό απόδειπνο ψάλλεται καθ' όλο το υπόλοιπο έτος.
Εφύμνιο είναι ένα επαναλαμβανόμενο λεκτικο σχήμα το οποίο μπορεί να ποικίλει αναφορικά με την έκτασή του μέσα σε μία μεγαλύτερη μουσική Ενότητα-σύνθεση. Πολύ χαρακτηριστικό είναι το εφύμνιο «Χαίρε Νύμφη ανύμφευτε» και το «Αλληλούια», τα οποία εμφανίζονται εναλλάξ ανάμεσα στους οίκους του κοντακίου του Ακαθίστου ύμνου. Εφύμνιο μπορεί να χαρακτηριστεί και ένα εκτενέστερο τροπάριο, όπως για παράδειγμα η Τιμιωτέρα, η οποία συνδέεται με τη θ' ωδή της Θεοτόκου. Το εφύμνιο « Ὅτι μεθ' ἡμών ὁ Θεός», προέρχεται από την Παλαιά Διαθήκη (Ησαΐα, Κεφ. 8, στ. 10).

Οι φθορές του σκληρού χρώματος τίθενται στη βάση και την κορυφή του βασικού τετραχόρδου Πα -Δι .

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο πλ' β ήχος θεμελιώνεται κατά βάση στον και αναπτύσσεται χρωματικώς έως τον δεσπόζοντα φθόγγο του που είναι ο . Θεωρείται δε χρωματικός, καθώς στα άκρα τη τετραφωνίας Πα -Δι εντοπίζονται δύο χρωματικά ημιτόνια -και -, η τιμή των οποίων ποικίλει ανάλογα με την πορεία της μελωδίας. Ενδιάμεσα δε σ' αυτά βρίσκεται ένα εξαιρετικά διευρυμένο διάστημα -το οποίο και αυτό μπορεί να συστέλλεται και να διαστέλλεται ανάλογα με την ανάπτυξη του μέλους.
Σε κάθε περίπτωση ωστόσο, εκείνο που ενέχει εξαιρετικό ενδιαφέρον είναι το γεγονός πως ο πλ. β' στα συλλαβικά μέλη προτιμάει μικτή πορεία. Δηλαδή, από τον Δι και έπειτα αναπτύσσει διατονικές κινήσεις, άρα και το γνωστό φαινόμενο της διατονικής συμπεριφοράς του Ζ ω' . (Βλ. Εν. 20, Α' Λυκείου). Στο παρακάτω παράδειγμα τίθεται η φθορά του Κε στον αντίστοιχο φθόγγο μεταβάλλοντας το μέλος διατονικά.

γ) Εκφωνητική ανάγνωση ψαλμών
Στην αρχή του Μεγάλου Αποδείπνου αναγιγνώσκονται ορισμένοι ψαλμοί, όπως ο 4 ος (δ'), ο 6 ος (στ'), ο 12 ος (ιβ') κ.ά. Είναι πολύ χρήσιμο να γίνει εξάσκηση στην απαγγελία των ψαλμικών κειμένων, τα οποία απαντώνται στο σύνολο των ακολουθιών της ορθοδόξου λατρείας. Η απαγγελία των αναγνωσμάτων δεν στερείται μουσικότητας, αφού είναι σημαντικό η ανάγνωση να είναι εύρυθμη. Επιπλέον, η επιλογή και η διατήρηση του επιθυμητού τόνου, καθώς και οποιεσδήποτε μεταβολές αυτού χρειάζεται να διατηρούν μία στοιχειώδη ευμέλεια, η οποία ουσιαστικά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εξέλιξη του συνόλου της ακολουθίας.

Ψ α λ μ ό ς δ'
Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσάς μου, ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς με. οἰκτείρησόν με καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι; ἱνατί ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζητεῖτε ψεῦδος; καὶ γνῶτε ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ Κύριος εἰσακούσεταί μου ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς αὐτόν. ὀργίζεσθε, καὶ μὴ ἁμαρτάνετε ἃ λέγετε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατανύγητε. θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ Κύριον. Πολλοὶ λέγουσι τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά; Ἐσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, Κύριε. ἔδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου ἀπὸ καρποῦ σίτου, οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω, ὅτι σύ, Κύριε, κατὰ μόνας ἐπ' ἐλπίδι κατῴκισάς με.

Ψα λ μ ό ς σ τ'
Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. ἐλέησόν με, Κύριε, ὅτι ἀσθενής εἰμι ἴασαί με, Κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου, καὶ ἡ ψυχή μου ἐταράχθη σφόδρα καὶ σύ, Κύριε, ἕως πότε; ἐπίστρεψον, Κύριε, ρῦσαι τὴν ψυχήν μου, σῶσόν με ἕνεκεν τοῦ ἐλέους σου. ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου ἐν δὲ τῷ Ἅδῃ τίς ἐξομολογήσεταί σοι; ἐκοπίασα ἐν τῷ στεναγμῷ μου, λούσω καθ' ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσί μου τὴν στρωμνήν μου βρέξω. ἐταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου, ἐπαλαιώθην ἐν πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς μου. ἀπόστητε ἀπ' ἐμοῦ πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ὅτι εἰσήκουσε Κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμοῦ μου ἤκουσε Κύριος τῆς δεήσεώς μου, Κύριος τὴν προσευχήν μου προσεδέξατο. αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν σφόδρα πάντες οἱ ἐχθροί μου, ἀποστραφείησαν καὶ καταισχυνθείησαν σφόδρα διὰ τάχους.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/ τριες:
-  Θα εντοπίσουν τα παραπάνω μέλη στο Τριώδιον και θα τα ψάλλουν αντιφωνικά. Στην περίπτωση του «Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός», οι μαθητές θα ψάλλουν ατομικά-διαδοχικά τον στίχο και οι υπόλοιποι θα ψάλλουν από κοινού το εφύμνιο « Ὅτι μεθ' ἡμών ὁ Θεός» ως επωδό. Στο «Κύριε τῶν Δυνάμεων» προτείνεται η ομαδική απόδοση του μέλους και η απαγγελία των ανάλογων στίχων από ένα μαθητή σε ρόλο κανονάρχη.
-  Παράλληλα με τους παραπάνω ψαλμούς προτείνεται η εκφωνητική ανάγνωση και των υπολοίπων ψαλμών του Μεγάλου Αποδείπνου από το Ωρολόγιο.

10 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Β' ΗΧΟΣ - Β

α) Τα συλλαβικά μέλη του πλ. β' ήχου (α' μέρος)
Στιχολογία του εσπερινού
Συχνά, στα μέλη του πλ. β' συναντούμε διατονικές συμπεριφορές πάνω από το βασικό χρωματικό τετράχορδο Πα -Δι , όπως παρατηρείται στη στιχολογία και στην ακόλουθη δοξολογία. Για την αποτύπωση του φαινομένου τίθενται κατά περίπτωση οι διατονικές φθορές του Δι , του Κε , του Ζ ω' ή του Ν η' στους αντιστοίχους φθόγγους.
Δοξολογία Πέτρου Πελοποννησίου (εκ λογή στίχων)

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα χωριστούν σε δυο χορούς και θα ψάλλουν τα παραπάνω μέλη αντιφωνικά.
-  Θα αναζητήσουν τις διατονικές μεταβολές στα παραπάνω αντιφωνικά μέλη.

11 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Β'ΗΧΟΣ - Γ

α) Τα συλλαβικά μέλη του πλ. β' ήχου (β' μέρος)
Στιχολογία των αίνων

β) Εμμελής απαγγελία αποστολικών αναγνωσμάτων
Ακολουθεί το κείμενο τριών αποστολικών αναγνωσμάτων, τριών μεγάλων εορτών του ενιαυτού, με σκοπό την εξάσκηση στην εμμελή απαγγελία με τη βοήθεια του καθηγητή. Η πλήρης κατανόηση του κειμένου θεωρείται απαραίτητη για την σωστή απόδοσή του.
Ιδιαίτερη προσπάθεια θα πρέπει να καταβληθεί αναφορικά με ερμηνευτικά και πρακτικά ζητήματα της εμμελούς απαγγελίας Αναγνωσμάτων. Έτσι, η απόδοσή τους θα πρέπει να γίνεται δίνοντας έμφαση στην ειδική εκφορά, στον ρυθμό, στον τονισμό των φράσεων, στην διατύπωση των διαστημάτων, αλλά και στην χρήση των χαρακτηριστικών ενδιάμεσων και οριστικών καταλήξεων.

Αποστολικό Ανάγνωσμα στην εορτή του Γενεθλίου της Θεοτόκου

Πρὸς Φιλιππησίους Ἐπιστολῆς Παύλου τὸ 'Ανάγνωσμα 2:5-11
Ἀδελφοί, τοῦτο φρονείσθω ἐν ὑμῖν ὃ καὶ ἐν Χριστῷ 'Ιησοῦ, ὃς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατοτὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Διὸ καὶ ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι 'Ιησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται ὅτι Κύριος 'Ιησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ πατρός.

Αποστολικό Ανάγνωσμα στην εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού

Πρὸς Κορινθίους Α' Ἐπιστολῆς Παύλου τὸ 'Ανάγνωσμα 1:18-24
Ἀδελφοί, ὁ λόγος ὁ τοῦ σταυροῦ τοῖς μὲν ἀπολλυμένοις μωρία ἐστί, τοῖς δὲ σῳζομένοις ἡμῖν δύναμις Θεοῦ ἐστι. Γέγραπται γάρ «Ἀπολῶ τὴν σοφίαν τῶν σοφῶν, καὶ τὴν σύνεσιν τῶν συνετῶν ἀθετήσω». Ποῦ σοφός; Ποῦ γραμματεύς; Ποῦ συζητητὴς τοῦ αἰῶνος τούτου; Οὐχὶ ἐμώρανεν ὁ Θεός την σοφίαν τοῦ κόσμου τούτου; Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν Θεόν, εὐδόκησεν ὁ Θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύοντας. Ἐπειδὴ καὶ 'Ιουδαῖοι σημεῖον αἰτοῦσι καὶ ῞Ελληνες σοφίαν ζητοῦσιν, ἡμεῖς δὲ κηρύσσομεν Χριστὸν ἐσταυρωμένον, 'Ιουδαίοις μὲν σκάνδαλον, ῞Ελλησι δὲ μωρίαν, αὐτοῖς δὲ τοῖς κ λητοῖς, 'Ιουδαίοις τε καὶ ῞Ελλησι, Χριστὸν Θεοῦ δύναμιν καὶ Θεοῦ σοφίαν.

Αποστολικό Ανάγνωσμα στην Κυριακή της προ της του Χριστού Γεννήσεως

Πρὸς Ἑβραίους Ἐπιστολῆς Παύλου τὸ 'Ανάγνωσμα 11:9-10, 32-40
Ἀδελφοί, πίστει παρῴκησεν Ἀβραὰμ εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας ὡς ἀλλοτρίαν, ἐν σκηναῖς κατοικήσας μετὰ 'Ισαὰκ καὶ 'Ιακὼβ τῶν συγκ ληρονόμων τῆς ἐπαγγελίας τῆς αὐτῆς ἐξεδέχετο γὰρ τὴν τοὺς θεμελίους ἔχουσαν πόλιν, ἧς τεχνίτης καὶ δημιουργὸς ὁ Θεός. Καὶ τί ἔτι λέγω; Ἐπιλείψει γάρ με διηγούμενον ὁ χρόνος περὶ Γεδεών, Βαράκ τε καὶ Σαμψὼν καὶ 'Ιεφθάε, Δαυΐδ τε καὶ Σαμουὴλ καὶ τῶν προφητῶν, οἳ διὰ πίστεως κατηγωνίσαντο βασιλείας, εἰργάσαντο δικαιοσύνην, ἐπέτυχον ἐπαγγελιῶν, ἔφραξαν στόματα λεόντων, ἔσβεσαν δύναμιν πυρός, ἔφυγον στόματα μαχαίρας, ἐνεδυναμώθησαν ἀπὸ ἀσθενείας, ἐγενήθησαν ἰσχυροὶ ἐν πολέμῳ, παρεμβολὰς ἔκ λιναν ἀλλοτρίων ἔλαβον γυναῖκες ἐξ ἀναστάσεως τοὺς νεκροὺς αὐτῶν ἄλλοι δὲ ἐτυμπανίσθησαν, οὐ προσδεξάμενοι τὴν ἀπολύτρωσιν, ἵνα κρείττονος ἀναστάσεως τύχωσιν ἕτεροι δὲ ἐμπαιγμῶν καὶ μαστίγων πεῖραν ἔλαβον, ἔτι δὲ δεσμῶν καὶ φυλακῆς ἐλιθάσθησαν, ἐπρίσθησαν, ἐπειράσθησαν, ἐν φόνῳ μαχαίρας ἀπέθανον, περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγείοις δέρμασιν, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, ὧν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος, ἐν ἐρημίαις πλανώμενοι καὶ ὄρεσι καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς. Καὶ οὗτοι πάντες μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν, τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμένου, ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσι.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα χωριστούν σε δυο χορούς και θα ψάλλουν τη στιχολογία των αίνων αντιφωνικά.
-  Θα αναζητήσουν τις φθορές, οι οποίες εμφανίζονται στη στιχολογία και θα σχολιάσουν τη θεωρητική τους λειτουργία.
Αργό πασαπνοάριο Ιακώβου Πρωτοψάλτου

12 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ - Α

α) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών (α' μέρος)
Αντίφωνα Δεσποτικών και Θεομητορικών εορτών
Πρόκειται για μέλη-εφύμνια της θείας λειτουργίας, τα οποία ψάλλονται σε Δεσποτικές και Θεομητορικές εορτές αντί της α' και β' στάσης των τυπικών. Κατά την αντιφωνική τους απόδοση προτάσσονται ψαλμικοί στίχοι ανάλογα με την εορτή.

Ή χο ς β'
Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, Σῶτερ, σῶσον ἡμᾶς.

Ή χο ς β'
Σῶσον ἡμᾶς Υἱὲ Θεοῦ, ὁ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν ψάλλοντάς σοι, Ἀλληλούϊα.

Εισοδικό
Το εισοδικό ψάλλεται αμέσως μετά τη μικρή είσοδο στη θεία λειτουργία με την εκφώνηση του διακόνου «Σοφία. Ὀρθοί.». Όπως και στο β' αντίφωνο, κατά τις Κυριακές ψάλλουμε στο εφύμνιο «ὁ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν», ενώ τις καθημερινές, σε Θεομητορικές εορτές και μνήμες αγίων ψάλλουμε «ὁ ἐν Ἁγίοις θαυμαστός».

Ή χο ς β'
Δεῦτε προσκυνήσωμεν καὶ προσπέσωμεν Χριστῷ. Σῶσον ἡμᾶς Υἱὲ Θεοῦ, ὁ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν, ψάλλοντάς σοι Ἀλληλούϊα.
Τρισάγιος ύμνος
Ο Τρισάγιος ύμνος ψάλλεται σε β' ήχο πριν το Αποστολικό και το Ευαγγελικό ανάγνωσμα στη θεία λειτουργία. Κατά τις Δεσποτικές εορτές των Χριστουγέννων, των Θεοφανείων, το Σάββατο του Λαζάρου, το Μεγάλο Σάββατο, την Κυριακή του Πάσχα και της αποδόσεως, όπως και καθ' όλη τη Διακαινήσιμο εβδομάδα και την Πεντηκοστή, αντί του «Ἅγιος ὁ Θεός» ψάλλεται το « Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε», ενώ στις εορτές του Τιμίου Σταυρού «Τὸν Σταυρόν σου προσκυνοῦμεν Δέσποτα». Ανώνυμες και επώνυμες συνθέσεις του ύμνου παραδίδονται ήδη από τον ΙΔ' αι. Το παρακάτω μέλος αποτελεί σύντομη εκδοχή του Πέτρου Πελοποννήσιου.

Ή χο ς β'
Ἅγιος ὁ Θεός, ἅγιος ἰσχυρός, ἅγιος ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς. (τρις) Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι.
Καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, Ἀμήν.
Ἅγιος ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς.
Δύναµις. Ἅγιος ὁ Θεός, ἅγιος ἰσχυρός,. ἅγιος ἀθάνατος, ἐλέησον ἡµᾶς.
Ύμνοι απολύσεως

Ή χο ς β'
Εἴδομεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, ἐλάβομεν Πνεῦμα ἐπουράνιον, εὕρομεν πίστιν ἀληθῆ, ἀδιαίρετον Τριάδα προσκυνοῦντες, αὕτη γὰρ ἡμᾶς ἔσωσεν.

Ή χο ς β'
Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον ἀπὸ τοῦ νῦν καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος. (τρις)

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο β' ήχος θεμελιώνεται στον και αναπτύσσει χρωματική πορεία ως εξής:
Τα δύο ακραία διαστήματα είναι αρκετά μεγαλύτερα από ημιτόνιο με αποτέλεσμα να «συμπιέζεται» ο χώρος από τον έως τον . Κρίσιμες για την υφή και τον χαρακτήρα του ήχου θα πρέπει να θεωρηθούν οι συχνές καταλήξεις στον . Ο β' ήχος χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη διαστηματική ρευστότητα, καθώς ο ενδιάμεσος χώρος μεταξύ -είναι δυνατό να συστέλλεται και να διαστέλλεται ανάλογα με τη μελωδική πορεία. Κάτι τέτοιο έχει ως συνέπεια να επηρεάζει και τα δύο ακραία διαστήματα καθορίζοντας ανάλογα την τιμή τους. Γενικότερα θα μπορούσε να ειπωθεί πως όταν η μελωδία κινείται από τον έως τον , τότε τα διαστήματα «μαλακώνουν» εμφατικά, ενώ όταν κινείται σε σχέση με τον τότε η διατύπωση είναι λιγότερο ρευστή.

Οι φθορές του μαλακού χρώματος και τίθενται στους φθόγγους Νη , Βου , Δι , Ζ ω' και Πα , Γα , Κε , Ν η' , αντίστοιχα.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι Μαθητές/τριες:
-  Θα σχηματίσουν δύο χορούς, οι οποίοι θα ψάλλουν αντιφωνικά τα παραπάνω μέλη κατά μίμηση της τέλεσης της Θείας Λειτουργίας. Για την απαγγελία των στίχων θα οριστεί ένας μαθητής ως κανονάρχης.

13 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ - Β

α) Τα συλλαβικά μέλη του β' ήχου (α' μέρος)

Πεντηκοστός (ν') ψαλμός
Πρόκειται για ψαλμό του Δαυίδ, ο οποίος αναγιγνώσκεται μετά το Ευαγγέλιο του όρθρου, ενώ τις Κυριακές ψάλλεται, σε β' ήχο, κατά τη προσκύνηση του Ευαγγελίου από τους πιστούς. Κατά την τυπική διάταξη, πριν από την ανάγνωση του Ευαγγελίου, ψάλλεται ως προκείμενο το « Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον ».

Εξαποστειλάρια
Τα εξαποστειλάρια είναι τροπάρια, δύο ή και περισσότερα, τα οποία ψάλλονται στην ακολουθία του όρθρου πριν από τους αίνους. Τα εξαποστειλάρια των Κυριακών έχουν αναστάσιμο χαρακτήρα και σχετίζονται θεματικά με τα ένδεκα εωθινά Ευαγγελικά αναγνώσματα και τα
αντίστοιχα εωθινά δοξαστικά, ενώ τα εξαποστειλάρια των καθημερινών κάνουν αναφορά στον εορταζόμενο άγιο της ημέρας ή σε κάποιο γεγονός. Ο κύκλος των εξαποστειλαρίων ολοκληρώνεται πάντοτε με το θεοτοκίο.
Κατά τις Κυριακές προτάσσεται, σε χαρακτήρα προκειμένου, το «Ἅγιος Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. Ὑψοῦτε Κύριον τὸν Θεὸν ἡμῶν, καὶ προσκυνεῖτε τῷ ὑποποδίῳ τῶν ποδῶν αὐτοῦ. Ὅτι Ἅγιός ἐστιν.»

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες
-  Θα χωριστούν σε δύο χορούς και θα ψάλλουν αντιφωνικά τον Ν' ψαλμό.
-  Θα προσομοιάσουν το εξαποστειλάριο με άλλα αναστάσιμα εξαποστειλάρια από την Παρακλητική ή ανάλογα από εορτές αγίων από τα Μηναία.

14 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ - Γ

α) Τα συλλαβικά μέλη του β' ήχου (β' μέρος)
Θεός Κύριος, αναστάσιμο απολυτίκιο, θεοτοκίο και κάθισμα

β) Πρακτική εκμάθηση συλλαβικών μελών (γ' μέρος)
Προκείμενο του Σαββάτου, Ψαλμός 62 (Ϟβ')
Το παρόν προκείμενο ανήκει στα προκείμενα της εβδομάδας, τα οποία ψάλλονται καθημερινά στους εσπερινούς σε β' ήχο. Κάθε ημέρα ψάλλεται διαφορετικό προκείμενο με ανάλογους ψαλμικούς στίχους.

Ή χο ς β'
Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν, εὐπρέπειαν ἐνεδύσατο. (τρις)
-  Ἐνεδύσατο Κύριος δύναμιν, καὶ περιεζώσατο.
-  Καὶ γὰρ ἐστερέωσεν τὴν οἰκουμένην, ἥτις οὐ σαλευθήσεται.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αποδώσουν αντιφωνικά το Θεός Κύριος με τους ανάλογους στίχους και τα απολυτίκια με Δόξα-Καὶ νῦν κατά τη λειτουργική τάξη.
-  Αφού κατανοήσουν τη μελωδική δομή του προκειμένου του Σαββάτου, θα ψάλλουν τα υπόλοιπα προκείμενα σε β' ήχο από το Ωρολόγιο ή από το εγκόλπιο του αναγνώστου-ψάλτου.

15 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ - Δ

α) Τα συλλαβικά μέλη του β' ήχου (γ' μέρος)

Β' στάση των τυπικών
Τυπικά ονομάζονται οι στίχοι του 102 ου (ρβ') και 145 ου (ρμε') ψαλμού, οι οποίοι ψάλλονται αντιφωνικά στην αρχή της Θείας Λειτουργίας σε δύο στάσεις. Με την ολοκλήρωση των τυπικών ψάλλονται ως γ' αντίφωνο οι μακαρισμοί. Η καταγραφή των τυπικών έγινε από τον Πέτρο Πελοποννήσιο.
Δοξολογία Ιωάννου Καββάδα
Ο Ιωάννης Καββάδας (†1899) γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Υπήρξε μαθητής του εξηγητή και διδασκάλου της Νέας Μεθόδου Χουρμουζίου Χαρτοφύλακα. Έψαλλε στον Αγ. Ιωάννη των Χίων στην Πόλη και στο Μητροπολιτικό ναό της Χίου, ενώ παράλληλα ανέδειξε πολλούς μαθητές. Μελοποίησε πολλά μαθήματά, τα οποία συμπεριλαμβάνονται σε διάφορες μουσικές συλλογές.

Η διατονική φθορά του Δι , η οποία τίθεται σε ορισμένες καταλήξεις των στίχων της δοξολογίας, καταδεικνύει ανάλογη διατονική πορεία έως τον .

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα ψάλλουν τη β' στάση των τυπικών και τη δοξολογία αντιφωνικά.
-  Θα εντοπίσουν στη σύντομη δοξολογία τις κοινές και επαναλαμβανόμενες φράσεις, αυτούσιες ή εν μέρει διαφοροποιημένες, ενδιάμεσες ή καταληκτικές.
Δείγμα από τη β' στάση των τυπικών.

16 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Κεκραγάριο του ήχου
Βασικό χαρακτηριστικό του στιχηραρικού είδους είναι η -σε σχέση με τα σύντομα, συλλαβικά μέλη- αργή ανάπτυξη του υμνογραφικού κειμένου. Έτσι, σε αντίθεση με τα συλλαβικά μέλη όπου κατά κανόνα μια συλλαβή αντιστοιχεί σε ένα φθόγγο, στα στιχηραρικά μέλη ορισμένες συλλαβές μπορούν να επεκταθούν επιπλέον διαμορφώνοντας ευρύτερες μελωδικές φράσεις.
Στα μέλη της Ενότητας αυτής και των υπολοίπων οι οποίες ακολουθούν, το υμνογραφικό κείμενο ξεδιπλώνεται αργά, αφού ορισμένες συλλαβές επενδύονται με μικρές ή μεγαλύτερες μουσικές φράσεις και όχι μόνο με έναν φθόγγο, όπως στα συλλαβικά μέλη. Αυτά τα μέλη ονομάζονται μελισματικά.

Παράδειγμα Αναστάσιμου στιχηρού του εσπερινού (συλλαβικό-στιχηραρικό)
Αναστάσιμα στιχηρά ιδιόμελα του εσπερινού

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο α' ήχος στιχηραρικός συμπεριφέρεται διαφορετικά από ότι στα συλλαβικά μέλη. Έτσι, στην προκειμένη περίπτωση κινείται με αναφορά προς τη 3 η μελωδική βαθμίδα, δηλαδή τον , ενώ εμφανίζει και διαφορετικές θέσεις στην ανάπτυξη του μέλους και στις καταλήξεις.
Συχνές επίσης είναι και οι ενδιάμεσες μελωδικές φράσεις κάτω από τη βάση του Πα , με διατήρηση της διατονικής υφής.
Το φαινόμενο του Τροχού
Για το εν λόγω φαινόμενο θα γίνει εκτενέστερα λόγος στην Ενότητα 18. Αρχικά, εκείνο το οποίο είναι αναγκαίο να κατανοήσει κανείς, είναι πως στο πλαίσιο του συγκεκριμένου φαινομένου παρουσιάζεται πανομοιότυπη επανάληψη ενός πενταχόρδου από το ίδιο σημείο στο οποίο εκείνο εξαντλείται. Άρα, στην περίπτωση του α' ήχου παρουσιάζεται ένα διατονικό πεν τάχορδο σε καθοδική πορεία από τον στον , και ακριβώς πάνω στον Πα δομείται όμοιό του ως

Ιδιόμελα στιχηρά α' ήχου του 17 ου αι.
-, με την διαστηματική σύσταση όμως του προηγουμένου. Άρα, έχουμε να κάνουμε με συνημμένη ανάπτυξη δύο όμοιων διατονικών πενταχόρδων Κε -Πα και Πα -Δι διαστηματικά όμως ως Κε -Πα .
Το παραπάνω παράδειγμα Τροχού αποτελεί μία συχνά εμφανιζόμενη θέση στο στιχηράριο και θα συναντηθεί και στις επόμενες διδακτικές Ενότητες.

γ) «Κέλευσον Δέσποτα Άγιε»
Σε περιπτώσεις Αρχιερατικής χοροστασίας, ένας κανονάρχης απαγγέλει εκφωνητικά το «Κέλευσον Δέσποτα Άγιε» μπροστά από τον χοροστατούντα Αρχιερέα, ο οποίος στέκεται στον δεσποτικό θρόνο. Με το Κέλευσον δίνεται ο ήχος των κεκραγαρίων (στην ακολουθία του εσπερινού) ή των πασαπνοαρίων (στην ακολουθία του όρθρου), ο Αρχιερέας ευλογεί τον κανονάρχη και στη συνέχεια τους δύο ψαλτικούς χορούς. Ενδεικτικά, για τον α' ήχο ο κανονάρχης απαγγέλει: Κέλευσον Δέσποτα Άγιε, ήχος Πρώτος.

δ) Ισοκράτημα
Κατά τη μελέτη των στιχηραρικών μαθημάτων, χρειάζεται να γίνεται εξάσκηση και στο ισοκρά-
τημα, το οποίο μπορεί να αποδίδει ένας, δύο ή περισσότεροι μαθητές στη τάξη, ανάλογα με το μέγεθος του χορού. Παράλληλα, είναι πολύ χρήσιμο να εναλλάσσονται οι ρόλοι μεταξύ των μαθητών και αυτοί οι οποίοι αρχικώς έψαλλαν, στη συνέχεια να ισοκρατούν και το αντίθετο. Στην επόμενη Ενότητα θα δοθούν περαιτέρω επεξηγήσεις σχετικά με την τεχνική και χρήση του ισοκρατήματος. Όσον αφορά στο κεκραγάριο, κάποιοι μαθητές μπορούν να ισοκρατήσουν διακριτικά στη βάση του ήχου.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα μελετήσουν το Κεκραγάριο του ήχου (παραλλαγή-μέλος). Κάποιος μαθητής θα απαγγείλει το «Κέλευσον» ενώ κάποιοι άλλοι θα ισοκρατήσουν.
Αργό κεκραγάριο Μπαλασίου ιερέως σε α' ήχο

17 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Πασαπνοάριο του ήχου
Αναστάσιμα στιχηρά ιδιόμελα

β) Κανονάρχημα και ισοκράτημα
Μελετώντας τα μέλη αυτής της Ενότητας, είναι σημαντικό οι μαθητές να εξασκηθούν στο κανονάρχημα και το ισοκράτημα. Το κανονάρχημα προϋποθέτει άριστη διατήρηση του τονικού ύψους πάνω στο οποίο βασίζεται η απαγγελία του, αλλά και η σωστή άρθρωση για την κατανόηση του από τον εκάστοτε ψαλτικό χορό. Το κανονάρχημα εισχωρεί εμβόλιμα εντός του βασικού κορμού του μέλους, και αποδίδεται ανά μικρές ή μεγαλύτερες φράσεις. Έτσι, ο κανονάρχης ξεκινά να κανοναρχεί την επόμενη φράση κατά την κατάληξη της προηγούμενης. Πάντως σημαντικό είναι να τονιστεί, πως το κανονάρχημα δεν διασαλεύει τη ρυθμική και χρονική οντότητα του μέλους. Έτσι, ο ψάλτης δεν περιμένει τον κανονάρχη να τελειώσει τη φράση, αλλά ξεκινάει την επόμενη μελωδική γραμμή σύμφωνα με τη ρυθμική δομή του μέλους και την αντίστοιχη χρονική αγωγή με την οποία το αποδίδει. Έτσι, δημιουργείται συχνά η χαρακτηριστική αισθητικά, παράλληλη συνήχηση μέλους και κανοναρχήματος. Παράλληλα, το ισοκράτημα αποδίδεται κατά κύριο λόγο με διακριτική εκφορά της βάσης του εκάστοτε ήχου. Αλλαγές, μπορούν να γίνουν σε εξαιρετικές περιπτώσεις αλλαγής του ήχου ή του τονικού κέντρου. Κατά κανόνα επιδιώκεται η παράλληλη συνήχηση του μελωδικού θέματος και της βάσης του ήχου με σκοπό τη δημιουργία του αντίστοιχου ηχοχρωματικού περιβάλλοντος. Μέσω της πρακτικής του ισοκρατήματος αναδεικνύονται οι θέσεις του ήχου, τα βασικά τονικά του κέντρα και η εν γένει διαστηματική-ηχοχρωματική του φυσιογνωμία και οντότητα. Τέλος, χρήσιμο είναι να τονιστεί, πως κατά την επιτέλεση (σύμφωνα με την πρακτική των Πατριαρχικών αναλογίων και των αντίστοιχων μοναστικών κοινοτήτων του Αγίου όρους), ο ρόλος του ισοκράτη δεν είναι απομονωμένος και αποσπασματικός από την όλη διαδικασία. Έτσι, ανά πάσα στιγμή οι ισοκράτες μπορούν να διακόψουν το ισοκράτημα και να ψάλλουν κανονικά το μέλος ενισχύοντάς το, ειδικά σε καταληκτήριες φράσεις.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν κλασσικές θέσεις στα παραπάνω στιχηραρικά μέλη.
-  Αφού μελετήσουν τα παραπάνω μέλη, προτείνεται να ψάλλουν κάθε μέλος με έναν κανονάρχη και δυο ισοκράτες.

18 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Γ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Στιχηρό ιδιόμελο του εσπερινού της Τετάρτης της β' εβδομάδας των νηστειών (Προηγιασμένη Θ. Λειτουργία)
Στιχηρό ιδιόμελο του εσπερινού της Πεντηκοστής
Δοξαστικό των αίνων στην εορτή του Αγίου Γρηγορίου
Α' εωθινό δοξαστικό
Α' εωθινό δοξαστικό, αυτόγραφο Χρυσάφη του νέου (1680)

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου.
Το φαινόμενο του Τροχού
Όπως αναφέρθηκε συνοπτικά και στην Ενότητα 16, εξαιρετικά ενδιαφέρον θεωρητικό φαινόμενο είναι εκείνο της ανάπτυξης του Τροχού . Ο Τρ οχό ς ή πεντάχορδο σύστημα ή κατά τετραφωνία σύστημα, παρουσιάζεται συχνά σε συνθέσεις του α' ήχου στο στιχηραρικό γένος και συγκεκριμένα στην περιοχή από τη βάση έως τον χαμηλό Δι . Ουσιαστικά πρόκειται για μια διαστηματική ακολουθία σε μορφή πενταχόρδου, μετά την εξάντληση της οποίας ακολουθεί αμέσως -χωρίς κάποια άλλη ενδιάμεση παρεμβολή- όμοιά της. Στην περίπτωση του α' στιχηραρικού ήχου εάν υποτεθεί ένα πεντάχορδο που να ξεκινάει από τον Κε και να ολοκληρώνεται στον Πα , ο Πα θα καταστεί κορυφή ενός όμοιου διαστηματικά πενταχόρδου, το οποίο θα εκτείνεται έως τον χαμηλό Δι . Έτσι, ό,τι ισχύει διαστηματικά μεταξύ Κε -Πα -θα ισχύσει και μεταξύ Πα -Δι -, αφού ο φθόγγος Πα θα καταστεί κορυφή ενός -όμοιου με το προηγούμενο- πενταχόρδου. Έτσι θα έχουμε:

Πεντάχορδο με χρήση του Τροχού
Πεντάχορδο χωρίς τη χρήση του Τροχού
Στο παραπάνω διάγραμμα αποτυπώνεται η χρήση νέου πενταχόρδου και μέσω της χρήσης των αντίστοιχων μαρτυρικών σημαδιών του βασικού πενταχόρδου.
Αν δεν είχε χρησιμοποιηθεί η πορεία κατά το πρότυπο του Τροχού, τότε η διαστηματική ακολουθία θα ήταν η εξής:
Ενδεικτικό παράδειγμα Τροχού

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν τις αντίστοιχες μουσικές φράσεις, όπως το παραπάνω παραδείγματα, με Τρ οχό στα στιχηραρικά μέλη των τριών Ενοτήτων του α' ήχου.
-  Θα σχολιάσουν, τις διαφοροποιήσεις των μαρτυριών.
-  Προτείνεται η ηχογράφηση ενός από τα παραπάνω στιχηρά με δυο διαφορετικούς τρόπους:
- α) Να ηχογραφηθεί ξεχωριστά το μέλος, έπειτα το ισοκράτημα και εν τέλει το κανονάρχημα. Σε αυτή τη περίπτωση όλοι μπορούν αρχικώς να ψάλλουν, ενώ στη συνέχεια όλοι ή μέρος του χορού θα μπορούν να ηχογραφήσουν ως ισοκράτες και τέλος, ένας θα ηχογραφήσει το κανονάρχημα.

- β) Να οριστούν τα μέλη του χορού, οι ισοκράτες και ο κανονάρχης και να ηχογραφήσουν όλα τα επίπεδα συγχρόνως, σε συνθήκες δηλαδή προσομοίωσης της πραγματικής επιτέλεσης.
- γ) Εν τέλει, είναι πολύ χρήσιμο να ακολουθήσει ακρόαση του ηχητικού αποτελέσματος, από την οποία μπορούν να προκύψουν θέματα προς συζήτηση και σχολιασμό, τεχνικό και υφολογικό.
Κανόνιο των οκτώ ήχων Ι. Μ. Προφ. Ηλιού (597)

19 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Πασαπνοάριο του ήχου
Αναστάσιμο στιχηρό ιδιόμελο
Θ' εωθινό δοξαστικό
Στους χαρακτήρες που διαιρούν τον χρόνο εκτός από το γοργό ανήκουν το δίγοργο και το τρίγοργο .
Το δίγοργο ζητά να ληφθούν σε μία κίνηση (σε έναν χρόνο) τρεις φθόγγοι: Εκείνος στον οποίον τίθεται το Δίγοργο, ο προηγούμενος και ο επόμενος. =1 χρόνος. Αντίστοιχα το τρίγοργο ζητά να ληφθούν σε μία κίνηση (σε έναν χρόνο) τέσσερις φθόγγοι: Εκείνος στον οποίον τίθεται το Τρίγοργο, ο προηγούμενος και οι δύο επόμενοι =1 χρόνος.

Ωστόσο, στην πράξη δεν παρατηρείται -ειδικά στο δίγοργο- χρονική ισοκατανομή των φθόγγων. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι τρεις φθόγγοι λαμβάνονται σε μία κίνηση δε σημαίνει απαραίτητα πως η μεταξύ τους διάρκεια είναι ακριβώς η ίδια. Έτσι, π.χ. στο δίγοργο, ανάλογα με τη φράση, οι δύο πρώτοι φθόγγοι είναι πιθανό να αρθρωθούν μαζί με διάρκεια ίση με τον τρίτο ή και αντίστροφα. Γενικότερα, στην εκκλησιαστική μουσική παρατηρείται μια ρευστή διαχείριση της ρυθμικής διατύπωσης με επιμέρους τονισμούς, ανισομερείς κατανομές διάρκειας, επιπλέον χρονικές αξίες στις βασικές ατάκες, κλπ. Τηρουμένων των αναλογιών, ο ρυθμός όπως και η μελωδία στις ανατολικές μουσικές κουλτούρες διακρίνεται από ρευστότητα και έλλειψη διάθεσης για απόλυτα μετρονομική άρθρωση.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο πλ. α' στο στιχηραρικό γένος θεμελιώνεται στον και φέρει ως δεσπόζοντα φθόγγο την 5 η μελωδική βαθμίδα, δηλαδή τον . Έτσι, σημαντικό μέρος του μελωδικού υλικού αναπτύσσεται γύρω από τον , στον οποίο άλλωστε και καταλήγει. Έτσι, από τη βάση παραγωγής του , ο ήχος αναπτύσσεται με πενταχορδική μορφή ως εξής:
Στη συνέχεια, ψηλότερα από τον , o ήχος αναπτύσσεται διατονικά και με την χαρακτηριστική ρευστότητα του Ζ ω' . Έτσι, ο Ζ ω' εκ φύσεως αποδίδεται ελαφρώς χαμηλωμένος σε ανοδική πορεία, ενώ σε μελωδικές κινήσεις προς τον Κε έλκεται διακριτικά προς αυτόν.

Στις περιπτώσεις δε που η μελωδία θα ξεκινήσει καθοδική πορεία ώστε να καταλήξει στον Πα , ο Ζ ω' θα λάβει ύφεση.
Χαρακτηριστικές επίσης είναι οι φράσεις με συνεχή χρήση αμέσως μετά τον . Στην περίπτωση μάλιστα κατά την οποία ο Ζ ω' αποδοθεί με ιδιαίτερη βάρυνση, τότε δημιουργείται εναρμόνια συνθήκη λόγω της μικρότερης του ημιτονίου απόστασης που θα προκύψει μεταξύ -.
Επίσης, μεγάλο ενδιαφέρον ενέχει ο , ο οποίος μπορεί να καταστεί ενδιάμεσο τονικό κέντρο σε συνδυασμό με βάρυνση του Ζ ω' με και όξυνση του Γα . Κατ' αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μία συνθήκη σκληρού διατόνου, λόγω της χρήσης σκληρών διαστημάτων γύρω από τον . Σε πολλές περιπτώσεις δε, ο Ζ ω' μπορεί να αποδοθεί με επιπλέον βάρυνση, όπως και ο Γα με επιπλέον όξυνση, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί εναρμόνιο άκουσμα. Η εν λόγω τροπική συμπεριφορά συναντάται μάλιστα και στις οριστικές καταλήξεις του πλ. α' συντελώντας καθοριστικά στη δόμηση του ιδιαίτερου ηχοχρώματός του στο στιχηραρικό γένος.

Τέλος, πιθανή είναι και η χρήση του φαινομένου του Τροχού από τον και πάνω. Έτσι, η κορυφή του βασικού πενταχόρδου του πλ. α' από τον έως τον , γίνεται η βάση για ένα αντίστοιχο όμοιό του διαστηματικά, το οποίο θα εκτείνεται από το μέχρι το . Έτσι, το διάστημα -που θα ήταν λίγο μικρότερου του τόνου, λόγω της ανάπτυξης του Τροχού καθίσταται ακέραιος τόνος, ως -όπως ακριβώς το αντίστοιχο διάστημα μεταξύ -του πενταχόρδου -.
- Ο Κε ως κορυφή του πρώτου και παράλληλα βάση του δεύτερου όμοιού του πενταχόρδου

Εκδοχή κίνησης στο πλαίσιο του πλ. α' πάνω από τον χωρίς χρήση Τροχού.
Εκδοχή κίνησης στο πλαίσιο του πλ. α' πάνω από τον με χρήση Τροχού.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα μελετήσουν (παραλλαγή-μέλος) τα παραπάνω ιδιόμελα στιχηρά. Κατά την απόδοσή τους, ένας μαθητής θα κανοναρχήσει και κάποιοι θα ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν κοινές φράσεις στα παραπάνω μέλη.
Κανόνιο από χειρόγραφο του 1655
Πασαπνοάριο σε καταγραφή Πέτρου Εφεσίου (1820)

20 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Στιχηρό ιδιόμελο των αποστίχων του όρθρου της Μεγάλης Δευτέρας
Δοξαστικό των αίνων του Πάσχα
Δοξαστικό των αίνων της εορτής των Ασωμάτων
Δοξαστικό των αίνων του Αγίου Νικολάου

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν τις επαναλαμβανόμενες μουσικές φράσεις και το φαινόμενο του Τρ ο χού στα παραπάνω μέλη.
-  Μετά τη μελέτη των παραπάνω ιδιόμελων προτείνεται ορισμένοι μαθητές να ισοκρατήσουν και ορισμένοι να κανοναρχήσουν στα παραπάνω ιδιόμελα στιχηρά.
Δοξαστικό των αίνων του Αγ. Νικολάου

21 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Γ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δοξαστικό των αίνων στην εορτή του Αγίου Γεωργίου
Δοξαστικό των αποστίχων της εορτής του Αγίου Ευθυμίου
Δίχορο δοξαστικό της θ' ώρας των Θεοφανείων
Το στιχηρό ιδιόμελο «Τὴν χεῖρα σου τὴν ἁψαμένην» είναι το δοξαστικό της θ' ώρας των Βασιλικών Ωρών των Θεοφανείων και ανήκει στην κατηγορία των δίχορων δοξαστικών, όπως το αντίστοιχο δοξαστικό της θ' ώρας των Χριστουγέννων, της Μεγάλης Παρασκευής και του εσπερινού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Λόγω της ιδιαιτερότητάς του ψάλλεται αντιφωνικά από τους δύο χορούς στα εξής μέρη του:

-  Τὴν χεῖρα σου τὴν ἁψαμένην, τὴν ἀκήρατον κορυφὴν τοῦ Δεσπότου.
-  Μεθ' ἧς καὶ δακτύλῳ αὐτόν, ἡμῖν καθυπέδειξας, ἔπαρον ὑπὲρ ἡμῶν, Βαπτιστά,
-  ὡς παρρησίαν ἔχων πολλήν καὶ γὰρ μείζων τῶν Προφητῶν ἁπάντων, ὑπ' αὐτοῦ μεμαρτύρησαι.
-  Τοὺς ὀφθαλμούς σου πάλιν δέ, τοὺς τὸ Πανάγιον Πνεῦμα κατιδόντας,
-  ὡς ἐν εἴδει περιστερᾶς κατελθόν, ἀναπέτασον πρὸς αὐτὸν Βαπτιστά, ἵλεων ἡμῖν ἀπεργασάμενος.
-  Καὶ δεῦρο στῆθι μεθ' ἡμῶν (τρις).
-  Ἐπισφραγίζων τὸν ὕμνον, καὶ προεξάρχων τῆς πανηγύρεως.
Μια ακόμα ιδιαιτερότητα στο παραπάνω δοξαστικό είναι ο τρόπος απόδοσης του κανοναρχήματος στην αρχή του μέλους. Ο κανονάρχης στέκεται στη μέση του ναού και απαγγέλλει εμμελώς τους στίχους ανά φράση, αμέσως μετά το Δόξα-Καὶ νῦν. Η ίδια τάξη ακολουθείται και στα αντίστοιχα δίχορα δοξαστικά της θ' ώρας από τις ακολουθίες των Μεγάλων Ωρών των Χριστουγέννων και της Μεγάλης Παρασκευής.

Ενδεικτικές δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα κληθούν να εντοπίσουν τις στερεοτυπικές θέσεις του πλ. α' ήχου και το φαινόμενο του Τροχού στα παραπάνω μέλη.
-  Θα χωριστούν σε δύο χορούς και θα ψάλλουν το δίχορο μάθημα αντιφωνικά, ενώ ένας κανονάρχης θα απαγγείλει εμμελώς τους στίχους κατά την λειτουργική τάξη.

22 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Πασαπνοάριο του ήχου
Δογματικό θεοτοκίο
Δοξαστικό της α' ώρας των Βασιλικών Ωρών της Μεγάλης Παρασκευής
Δοξαστικό των αίνων της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο πλ δ' ήχος στο στιχηραρικό είδος έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον αναφορικά με την τροπική του συμπεριφορά. Ειδικότερα, ο φθόγγος Πα όταν η μελωδία κινείται ανοδικά αποδίδεται ελαφρώς οξυμμένος, ως υπερμείζων τόνος, γεγονός το οποίο άλλωστε τεκμαίρεται από το ηχογραφημένο υλικό των σημαντικότερων ψαλτών του 20 ού αιώνα. Ανάλογη συμπεριφορά φέρει και η αντίστοιχη βαθμίδα της υψηλής περιοχής, η οποία είναι ο Κε . Επίσης, σε φράσεις με ανοδική πορεία και αναφορά προς τον Βου , ο Πα έλκεται από τον τελευταίο και αποδίδεται ψηλότερα από τη φυσική του θέση. Ενδεικτικά, θα μπορούσε κανείς να σταθεί στις εξής περιπτώσεις:

Φράσεις με αναφορά στον Βου και όξυνση του Πα .
Χρήση χαμηλωμένου Ζω ' όταν το μέλος απλώς το αγγίζει.
Διατονική συμπεριφορά με Ζω ' φυσικό στην άνοδο και χαρακτηριστικά ελκόμενο στην κάθοδο.
Φράσεις με αναφορά στον της υψηλής περιοχής.
Κινήσεις στον κάτω Δι

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν θέσεις του ήχου, ενώ προτείνεται ο θεωρητικός σχολιασμός τους.
-  Θα ψάλλουν το Πασαπνοάριο και τα υπόλοιπα μέλη. Ένας μαθητής θα εκφωνήσει το Κέλευσον ενώ άλλοι δύο θα ψάλλουν διαδοχικά και από στήθους τους ανάλογους στίχους Δόξα-Κα ὶ ν ῦ ν πριν τα δοξαστικά. Παράλληλα, κάποιοι μεθητές θα αναλάβουν το κανονάρχημα και το ισοκράτημα των μελών. Προτείνεται η διαρκής εναλλαγή των ψαλτικών ρόλων κατά την εκπαιδευτική διαδικασία.
Δείγμα από στιχηράριο του 1292

23 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δοξαστικό των αίνων της Κυριακής μετά την εορτή των Χριστουγέννων
Δοξαστικό των αίνων της εορτής των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης
Ιδιόμελο της α' ώρας των Χριστουγέννων
Δοξαστικό των αποστίχων της εορτής του Αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφού μελετήσουν τα παραπάνω ιδιόμελα θα αναζητήσουν κοινές θέσεις (ενδιάμεσες-καταληκτικές). Προτείνεται ο θεωρητικός τους σχολιασμός.
-  Θα ψάλλουν από στήθους τους ανάλογους στίχους Δόξα-Καὶ νῦν πριν τα δοξαστικά, ενώ κάποιοι άλλοι θα κανοναρχήσουν στα ιδιόμελα στιχηρά και θα ισοκρατήσουν. Προτείνεται η διαρκής εναλλαγή των ψαλτικών ρόλων κατά την εκπαιδευτική διαδικασία.
Δοξαστικό σε καταγραφή Πέτρου Εφεσίου (1820)

24 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Γ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Ιδιόμελο από το 12 ο αντίφωνο της Μ. Πέμπτης
Δοξαστικό του εσπερινού της Πεντηκοστής
ΙΑ' εωθινό δοξαστικό
Ιδιόμελο του εσπερινού της Τετάρτης α' νηστειών (Προηγιασμένη Θ. Λειτουργία)
Η ανάδειξη των ποικίλων θέσεων, οι οποίες προτάθηκαν στις παραπάνω διδακτικές Ενότητες και αφορούν στο στιχηραρικό γένος, δεν ενισχύει μόνο την κατανόηση της θεωρητικής υπόστασης του μέλους ή την ικανότητα των μαθητών για απομνημόνευση κατά την επιτέλεση, αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο για τη μελοποίηση αντίστοιχων μαθημάτων. Είναι σημαντικό να γίνει προσπάθεια, με την καθοδήγηση του καθηγητή, στην πρακτική απόδοση κάποιου δοξαστικού εορταζόμενου αγίου από τα Μηναία. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στη διαχείριση των μελωδικών φράσεων σε συνάρτηση με το ποιητικό κείμενο (φράσεις, τονιζόμενες συλλαβές, σημεία στίξης, εννοιολογικό περιεχόμενο κ.ά.). Για να καταστεί δυνατή η απόδοση μελών μόνο με τη χρήση του υμνογραφικού κειμένου, θα πρέπει κανείς να έχει δομήσει μια πλούσια "δεξαμενή" θέσεων του εκάστοτε ήχου. Έτσι, με αφορμή το κείμενο, καλείται να ανακαλέσει από τη μνήμη του το κατάλληλο υλικό και να το θέσει σε εφαρμογή ανάλογα κατά τα συμφραζόμενα της μελωδικής ανάπτυξης την οποία επιθυμεί.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα εντοπίσουν στιχηρά ιδιόμελα-δοξαστικά του πλ. δ' στα Μηναία και θα τα ψάλλουν λαμβάνοντας υπόψη το υμνογραφικό κείμενο. Στη δραστηριότητα αυτή θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν οι στερεοτυπικές φράσεις του ήχου που επισημάνθηκαν στην 22 η Διδακτική Ενότητα.
-  Προτείνεται η διαδικασία αυτή να επεκταθεί και σε στιχηραρικά μέλη των ήχων των προηγούμενων Ενοτήτων.

Γ' ΛΥ Κ ΕΙΟΥ

1 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Κεκραγάριο του ήχου
Πασαπνοάριο του ήχου
Δογματικό θεοτοκίο

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο δ' ήχος στο στιχηραρικό είδος παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον λόγω της συνεχούς εναλλαγής των βασικών τονικών του κέντρων. Έτσι, ενώ σε πρώτη φάση αναδεικνύεται ως τονική αναφοράς ο έλκοντας τον Πα ,
στη συνέχεια μέσω στερεοτυπικών καταληκτικών φράσεων το μέλος αποδίδεται στον
Στην περίπτωση αυτή μάλιστα ο Βου βαραίνει διακριτικά κατά τη συνήθη πρακτική των διατονικών καταλήξεων στον Πα . Συνήθης επίσης είναι η δυνατότητα κίνησης έως και τον χαμηλό Δι , εντός ενός καθοδικού διατονικού πενταχόρδου -.

Τέλος, απαραίτητες αναφορικά με τη δόμηση της κατάλληλης ατμόσφαιρας του ήχου, είναι και οι αντίστοιχες εκτεταμένες φράσεις στην υψηλή περιοχή από τον Δι και επάνω, με διατονικό πρόσημο. Αναφορικά με το ύψος του Ζω , ισχύει γενικότερα το φαινόμενο της διατονικής συμπεριφοράς, όπως π.χ και στον πλ δ' ήχο.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν τα κεκραγάρια και τα πασαπνοάρια. Έπειτα, ο καθηγητής θα αναθέσει σε κάποιο μαθητή την εκφώνηση του «Κέλευσον Δέσποτα Ἅγιε» σε ρόλο κανονάρχη, όπως ορίζει το τυπικό σε περιπτώσεις Αρχιερατικής χοροστασίας.
-  Θα κληθούν να αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στα παραπάνω μέλη και θα σχολιάσουν τη θεωρητική τους υπόσταση.

2 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δοξαστικό του εσπερινού των αποστόλων Πέτρου και Παύλου
Ιδιόμελο εσπερινού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος
Ιδιόμελο των αποστίχων στην εορτή της ψηλαφήσεως του αποστόλου Θωμά
Δοξαστικό των αίνων της Μεσοπεντηκοστής
Το παρεστιγμένο ( ) είναι ένα σημάδι το οποίο εισήχθη ως δάνειο από το δυτικό θεωρητικό σύστημα κατά τη Μεταρρύθμιση. Ουσιαστικά, τίθεται σε συνδυασμό με τους χαρακτήρες που διαιρούν τον χρόνο και ζητούν ανισομερή κατανομή των χρονικών αξιών. Έτσι, αν έχουμε , τότε ο φθόγγος στον οποίο έχει τεθεί η στιγμή θα διαρκέσει επιπλέον καθώς θα λάβει από τον πρώτο φθόγγο τη μισή του αξία. Έτσι αν =1/2+1/2 άρα και 2/4+2/4, =1/4+3/4. Ο πρώτος φθόγγος έχασε τη μισή του αξία 1/4 από 2/4 και αυτό προστέθηκε στα 2/4 του δεύτερου με αποτέλεσμα ο ίδιος να διαρκεί 3/4. Η αντίστοιχη διαδικασία συμβαίνει και στην περίπτωση που το παρεστιγμένο ( ) τεθεί στην αριστερή πλευρά του Γοργού. Ωστόσο, χρήσιμο θα ήταν, και σε αυτή την περίπτωση, να γίνει αντιληπτή η ρευστότητα που χαρακτηρίζει τα εν λόγω ρυθμικά σχήματα κατά την εκτέλεση, καθώς αυτά δεν αποδίδονται με μετρονομική σχολαστικότητα αλλά με χρονική ευελιξία ανάλογα με τα ευρύτερα μελωδικά, ρυθμικά και χρονικά συμφραζόμενα.

Ενδεικτικές δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) και θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν. Οι ρόλοι του κανονάρχη και των ισοκρατών θα πρέπει να εναλλάσσονται.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

3 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Γ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δ' εωθινό δοξαστικό
Ιδιόμελο των αποστίχων στην εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου
Ιδιόμελο της στ' ώρας των Χριστουγέννων
Δοξαστικό των αίνων της Μεγάλης Τρίτης

Ενδεικτικές δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) και θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν. Επίσης δύο μαθητές θα ψάλλουν από στήθους πριν από τα δοξαστικά το «Δόξα-και νυν» διαδοχικά. Οι παραπάνω ρόλοι θα πρέπει να εναλλάσσονται.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

4 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Γ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Κεκραγάριο του ήχου
Δογματικό θεοτοκίο του ήχου
Δοξαστικό των αποστίχων της εορτής του Αγ. Ανδρέα
Δοξαστικό του εσπερινού της εορτής του Αγ. Ευθυμίου

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο γ' ήχος στο στιχηράριο φέρει διαστηματικά σκληρό διατονικό περιεχόμενο, θεμελιώνεται στον αφιερώνει αρκετό μελωδικό χρόνο σε σχέση με τον , ενώ στη συνέχεια παρουσιάζει ενδιάμεσες καταλήξεις στον .
Εκείνο το οποίο χρήζει ιδιαίτερης προσοχής είναι η διατήρηση του χαμηλού Ζω και στις ανοδικές φράσεις πάνω από τον . Ωστόσο, στην εν λόγω περιοχή πιθανή είναι και η τροπή σε μαλακό διάτονο με αποτέλεσμα τη δόμηση περιβάλλοντος αντίστοιχου με εκείνου που συναντάται στον πλ. α'. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως και στις αντίστοιχες καταλήξεις στον Πα , το μέλος μπορεί σε διαστηματικό επίπεδο να «μαλακώσει» μέσω της χρήσης φυσικών διαστημάτων και έλξεων. Επίσης, η χρήση της διαρκούς-γενικής ύφεσης στον Κε που ζητάει διαρκή βάρυνση του Ζω , καθώς και η αντίστοιχη δίεση που τίθεται στον Γα και ζητάει μόνιμη όξυνση του Βου μπορούν να δημιουργήσουν συνθήκες εναρμονίου γένους. Η χρήση ατζέμ στον λειτουργεί με αντίστοιχο τρόπο, ζητώντας δηλαδή περαιτέρω όξυνση του Βου με αποτέλεσμα τη δημιουργία εναρμόνιας συνθήκης.

Τέλος, συχνές είναι και οι ενδιάμεσες καταλήξεις στον αντί για στο

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν αρχικά τo κεκραγάριo. Έπειτα, ο καθηγητής θα αναθέσει σε κάποιο μαθητή την εκφώνηση του «Κέλευσον Δέσποτα Ἅγιε» σε ρόλο κανονάρχη, όπως ορίζει το τυπικό σε περιπτώσεις Αρχιερατικής χοροστασίας.
-  Θα μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) και θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

5 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Γ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δοξαστικό των αποστίχων της εορτής των Προπατόρων
Ιδιόμελο της α' ώρας των Χριστουγέννων
Ιδιόμελο των αίνων του Τελώνου και του Φαρισαίου
Ιδιόμελο της λιτής από την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφότου μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.
ο Τελώνης και ο Φαρισαίος (Φώτης Κόντογλου)

6 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΒΑΡΥΣ ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Κεκραγάριο του ήχου
Στιχηρό ιδιόμελο του εσπερινού της γ' εβδομάδας των νηστειών (Μεγάλη Τεσσαρακοστή)
Στιχηρό ιδιόμελο του εσπερινού της δ' εβδομάδας των νηστειών (Μεγάλη Τεσσαρακοστή)
Ζ' εωθινό δοξαστικό

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο βαρύς ήχος στο στιχηράριο έχει βάση τον ακολουθεί σκληρή διατονική ανάπτυξη μέσω της χρήσης διαστημάτων Τόνου και Ημιτονίου, ενώ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ανάδειξη του Ζω .
Χαρακτηριστικές είναι οι συνεχείς ενδιάμεσες καταλήξεις στον
καθώς και οι αντίστοιχες στον .
Στη δεύτερη περίπτωση η διαστηματική διατύπωση μπορεί να αποκτήσει μια διακριτική ρευστότητα η οποία να παραπέμπει στο μαλακό διάτονο. Τέλος, η βαρύτερη από ημιτόνιο απόδοση του διαστήματος Κε -Ζω ύφεση καθώς και η όξυνση του Βου προς τον στις καταλήξεις μπορεί να δημιουργήσουν εναρμόνια περιβάλλοντα.

Έτσι, ο βαρύς όπως και ο γ' ήχος φέρουν σε πρώτη φάση σκληρή διατονική σύσταση αλλά ανά περιπτώσεις μπορούν να οδηγηθούν σε συνθήκες με μαλακό διατονικό χαρακτήρα ή επίσης και σε αντίστοιχες με εναρμόνια χροιά.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν τo κεκραγάριo, ενώ ο καθηγητής θα αναθέσει σε κάποιο μαθητή την εκφώνηση του «Κέλευσον Δέσποτα Ἅγιε» σε ρόλο κανονάρχη, όπως ορίζει το τυπικό σε περιπτώσεις Αρχιερατικής χοροστασίας.
-  Θα μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) και θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν. Στην περίπτωση των δοξαστικών δυο μαθητές θα ψάλουν διαδοχικά το αντίστοιχο Δόξα-και νυν από το επίμετρο του βιβλίου.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

7 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΒΑΡΥΣ ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δοξαστικό των αίνων της εορτής των Προπατόρων
Ιδιόμελο της θ' ώρας των Χριστουγέννων
Ιδιόμελο της θ' ώρας των Θεοφανείων

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφότου μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

8 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Β' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Κεκραγάριο του ήχου
Αναστάσιμο στιχηρό του εσπερινού
Δογματικό θεοτοκίο του ήχου
Δοξαστικό του εσπερινού της εορτής του Αγ. Γεωργίου

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο πλ β' ήχος στο στιχηράριο παρουσιάζεται ανά περίπτωση άλλοτε με απόλυτα χρωματικό και άλλοτε με μικτό -χρωματικό στην χαμηλή περιοχή και διατονικό στην υψηλή- χαρακτήρα. Έτσι μετά την εξάντληση του βασικού χρωματικού 5χόρδου -πιθανή είναι η ανάπτυξη αντίστοιχης χρωματικής συμπεριφοράς είτε 4χορδικά είτε 5χορδικά κατά το πρότυπο του Τροχού .
Επάλληλα συνημμένα σκληρά χρωματικά 5χορδα -και -
Επίσης, συχνή είναι και η μικτή έκφανση του πλ β', καθώς μετά από το βασικό χρωματικό 4χορδο πιθανή είναι η ανάπτυξη μαλακών διατονικών συμπεριφορών με κέντρο αναφοράς τον Δι .

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα διδαχθούν τo κεκραγάριo και ο καθηγητής θα αναθέσει σε κάποιο μαθητή την εκφώνηση του «Κέλευσον Δέσποτα Ἅγιε» σε ρόλο κανονάρχη, όπως ορίζει το τυπικό σε περιπτώσεις Αρχιερατικής χοροστασίας.
-  Αφότου μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

Δοξαστικά Λιτής και Αίνων του Αγίου Γεωργίου

9 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Β' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Πασαπνοάριο του ήχου
Αναστάσιμο στιχηρό των αίνων
Ιδιόμελο του όρθρου (Ν' ψαλμός) της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφού διδαχθούν τo πασαπνοάριο ο καθηγητής θα αναθέσει σε κάποιο μαθητή την εκφώνηση του «Κέλευσον Δέσποτα Ἅγιε» σε ρόλο κανονάρχη, όπως ορίζει το τυπικό σε περιπτώσεις Αρχιερατικής χοροστασίας.
-  Αφότου μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

10 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Β' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Γ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δοξαστικό των αίνων του Τιμίου Σταυρού
Δίχορο δοξαστικό της θ' ώρας των Χριστουγέννων
Το παρόν δοξαστικό της ακολουθίας των Βασιλικών Ωρών των Χριστουγέννων ανήκει στην κατηγορία των δίχορων δοξαστικών, όπως το αντίστοιχο της εορτής των Θεοφανείων σε πλ. α'
που μελετήσαμε σε προηγούμενη Ενότητα. Ανάλογο δοξαστικό είναι και αυτό της θ' ώρας της Μεγάλης Παρασκευής «Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου». Ιδιαίτερη θέση στην κατηγορία των δίχορων δοξαστικών κατέχει το δοξαστικό του εσπερινού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου «Θεαρχίω νεύματι». Εκτός από τη δίχορη δομή του, ακολουθεί οκτάηχη πορεία κατά το σύστημα των κυρίων και πλαγίων ήχων (πρώτος - πλάγιος του πρώτου, δεύτερος - πλάγιος του δευτέρου, τρίτος - βαρύς, τέταρτος - πλάγιος του τετάρτου, καταλήγοντας στον α' ήχο).

ΣΤ' εωθινό δοξαστικό

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφότου μελετήσουν τα παραπάνω στιχηρά ιδιόμελα (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει κάποιους μαθητές να κανοναρχήσουν και να ισοκρατήσουν.
-  Θα χωριστούν σε δυο ημιχόρια και ψάλλουν αντιφωνικά το δίχορο δοξαστικό «Σήμερον γεννᾶται ἐκ Παρθένου».
-  Προτείνεται να μελετήσουν συνδυαστικά και το αντίστοιχο μάθημα της Μ. Παρασκευής «Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου».
-  Θα κανοναρχήσουν και θα ισοκρατήσουν διαδοχικά στα προαναφερθέντα μέλη. Εξαίρεση αποτελεί το κανονάρχημα του δίχορου δοξαστικού όπου ο κανονάρχης απαγγέλει το ποιητικό κείμενο ολόκληρο μετά από το Δόξα-και νυν και πριν την απόδοση του μέλους.

11 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Κεκραγάριο του ήχου
Πασαπνοάριο του ήχου
Δογματικό θεοτοκίο του ήχου

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Ο β' ήχος στο στιχηράριο θεμελιώνεται στον χρησιμοποιώντας κατά βάση μαλακά χρωματικά διαστήματα και πραγματοποιώντας συχνές στερεοτυπικές καταλήξεις στον . Γε ν ι κότερα ο β' ήχος χαρακτηρίζεται από έντονη διαστηματική ρευστότητα, η οποία εξαρτάται
από την πορεία της φράσης, την κίνηση της μελωδίας και την ανάδειξη των ενδιάμεσων τονικών κέντρων.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφού διδαχθούν τo κεκραγάριo και το πασαπνοάριο του ήχου ο καθηγητής θα αναθέσει σε κάποιο μαθητή την εκφώνηση του «Κέλευσον Δέσποτα Ἅγιε» σε ρόλο κανονάρχη, όπως ορίζει το τυπικό σε περιπτώσεις Αρχιερατικής χοροστασίας.
-  Αφότου μελετήσουν το δογματικό θεοτοκίο του ήχου (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει δύο μαθητές να ψάλουν διαδοχικά το Δόξα-και νυν, κάποιον άλλο να κανοναρχήσει και άλλους να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

Αναστάσιμο στιχηρό σε β' ήχο, μέλος Γεωργίου του Κρητός (1815)

12 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Δοξαστικό του εσπερινού της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού
Β' εωθινό δοξαστικό
Δοξαστικό των αίνων της εορτής του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου
Δοξαστικό του εσπερινού της εορτής των Χριστουγέννων

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του ήχου
Το πλέον ενδιαφέρον τροπικά χαρακτηριστικό του στιχηραρικού β' ήχου είναι η μελωδική κάθοδος έως τον με σκληρή χρωματική διάθεση. Έτσι, η καθοδική πορεία εισάγεται από τον Γα μέσω της χρήσης χρωματικής φθοράς του Δι του πλ. β'. Έτσι, ο Γα του β' ήχου καθίσταται Δι του πλ β' και εισάγει καθοδική πορεία στον χώρο μεταξύ Γα -Νη με διαστηματική διαδοχή αντίστοιχη με Δι -Πα του πλ β'.
Σε πρακτικό επίπεδο το όλο φαινόμενο θα μπορούσε να περιγραφεί και ως εξής: Ο β' ήχος όταν κατέρχεται έως και τον Νη χρησιμοποιεί χαμηλό Πα . Σε ορισμένες περιπτώσεις δυνατή είναι η προσωρινή ανάπτυξη διατονικής συμπεριφοράς από τον Γα και πάνω μέσω της χρήσης διατονικής φθοράς του Δι . Αμέσως μετά το μέλος μπορεί να επιστρέψει είτε στο φυσικό περιβάλλον του β' ήχου, είτε να ξεκινήσει χρωματική κάθοδος έως τον Νη μέσω της χρήσης χρωματικής φθοράς του Δι του πλ β' από τον Γα .

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφότου μελετήσουν τα παραπάνω δοξαστικά (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει δύο μαθητές να ψάλουν διαδοχικά το Δόξα-Και νυν, κάποιον άλλο να κανοναρχήσει και άλλους να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

13 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Γ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Στιχηρό ιδιόμελο του όρθρου της Μεγάλης Πέμπτης
Δοξαστικό του εσπερινού της Κυριακής του Ασώτου
Ιδιόμελο του όρθρου (Ν' ψαλμός) της εορτής των Αγ. Κωνσταντίνου και Ελένης
Ιδιόμελο της λιτής στην εορτή του γενεθλίου της Θεοτόκου

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφότου μελετήσουν τα παραπάνω δοξαστικά (παραλλαγή-μέλος) θα τα αποδώσουν ομαδικά. Ο καθηγητής θα ορίσει δύο μαθητές να ψάλουν διαδοχικά το Δόξα-Και νυν, κάποιον άλλο να κανοναρχήσει και άλλους να ισοκρατήσουν.
-  Θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις των παραπάνω μελών. Η επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα της αναζήτησης θέσεων έχει ως απώτερο σκοπό την εξοικείωση των μαθητών με το φρασεολόγιο του ήχου στα στιχηραρικά μέλη.

14 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Διπλές Καταβασίες των Χριστουγέννων (ωδές α' και θ' διπλές)
Ο όρθρος της εορτής των Χριστουγέννων περιλαμβάνει δυο κανόνες τονισμένους σε πρώτο ήχο. Ο πρώτος κανόνας «Χριστ ὸ ς γενν ᾶ ται …» είναι ποίημα του Κοσμά του Μελωδού. Ο δεύτερος κανόνας « Έσωσε λαον» είναι συντεταγμένος σε ιαμβικό μέτρο και αποτελεί ποίημα του Ιωάννου του Δαμασκηνού. Οι Ειρμοί του πρώτου κανόνα ψάλλονται ως Καταβασίες από την 21 η Νοεμβρίου κατά την εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου έως και την 24 η Δεκεμβρίου. Τη ν 2 5 η του μηνός, ημέρα της εορτής των Χριστουγέννων, όπως και κατά την απόδοση της εορτής (31 Δεκεμβρίου), ψάλλονται οι Καταβασίες του πρώτου και του δευτέρου κανόνος και είναι γνωστές με την επωνυμία «διπλές καταβασίες» Από την 26 η έως και την 30 η Δεκεμβρίου ψάλλονται μόνο οι ιαμβικές Καταβασίες.

Η γέννηση του Χριστού Θεοφάνους του Κρητός, 1546

Ενδεικτικές δραστηριότητες
Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Θα διακρίνουν ενδεχόμενες διαφορές στις μελωδικές αναπτύξεις ανάμεσα στις πεζές και τις ιαμβικές καταβασίες.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.
Διπλές καταβασίες (θ' ωδή) Χριστουγέννων

15 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Καταβασίες της Αναστάσεως του Κυρίου (ωδές α', δ', στ' και θ')
Οι καταβασίες του Πάσχα προέρχονται από τους ειρμούς του Αναστάσιμου κανόνα τον οποίο συνέταξε ο Ιωάννης Δαμασκηνός. Ψάλλονται από την Κυριακή του Πάσχα μέχρι το Σάββατο της ε' εβδομάδας (Τυφλού), εκτός της Μεσοπεντηκοστής και της μεθέορτης περιόδου της, όπως και κατά την απόδοση του Πάσχα.
Η Ανάστασις, Θεοφάνους του Κρητός, 1546
Καταβασίες της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (α', δ', η', θ' ωδή)
Ο όρθρος της Θεομητορικής εορτής περιλαμβάνει δύο κανόνες. Ο πρώτος κανόνας είναι ποίημα του Κοσμά του Μελωδού, οι ειρμοί του οποίου αποτελούν τις αντίστοιχες καταβασίες της εορτής. Οι καταβασίες ψάλλονται από τη 15 η Αυγούστου έως την απόδοση της εορτής τη 23 η Αυγούστου.

Πρώτη σελίδα από χειρόγραφο αργό ειρμολόγιο του Πέτρου Πελοποννησίου 18 ου αι.
Αντίστοιχη σελίδα από το πρώτο έντυπο αργό ειρμολόγιο του Πέτρου Πελοποννησίου (1825)

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.
Καταβασίες της Κοιμήσεως της Θεοτόκου 17ος αι.

16 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Α' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Καταβασίες της Αναλήψεως (ωδές α', γ', δ', ε', στ' και ζ') Οι καταβασίες της Αναλήψεως είναι οι ειρμοί του πρώτου κανόνος του όρθρου της εορτής, τον οποίο συνέθεσε ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Ψάλλονται την Κυριακή του Τυφλού (έκτη Κυριακή από του Πάσχα), καθώς και τις δυο επόμενες ημέρες της εβδομάδος του Τυφλού (Δευτέρα και Τρίτη), σε περίπτωση που ορίζει το τυπικό. Την Τετάρτη του Τυφλού, λόγω της αποδόσεως της εορτής του Πάσχα ψάλλονται οι καταβασίες «Αναστάσεως ημέρα», ενώ την ημέρα της εορτής της Αναλήψεως αρχίζουν να ψάλλονται οι ιαμβικές καταβασίες της Πεντηκοστής «Θείω καλυφθείς» σε ήχο τέταρτο.

Ιωάννης ο Δαμασκηνός
Το μέλος προτίμα να κινείται κατά τον Τρ οχό γι' αυτό και τίθεται μονίμως η φθορά του Πα στον στην αρχή του μέλους ή στην αρκτική μαρτυρία. Ανάλογη συμπεριφορά παρατηρήσαμε στα συλλαβικά μέλη του ήχου.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.

17 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΠΛ. Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Καταβασίες της Υψώσεως του τιμίου Σταυρού (ωδές α', γ' και θ' διπλή) Οι παρούσες καταβασίες είναι ποίημα του Κοσμά του Μελωδού. Οι καταβασίες της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού ψάλλονται την 1 η Αυγούστου, από την 6 η Αυγούστου (εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος) έως την 13 η του ιδίου μηνός και από την 14 η Σεπτεμβρίου (εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού) έως την απόδοση της εορτής την 21 η Σεπτεμβρίου.
Κοσμάς ο Μελωδός
Η α' και η γ' ωδή είναι τονισμένες στην τριφωνία του ήχου
ενώ οι υπόλοιπες στη
βάση παραγωγής του ήχου τον

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.

18 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Δ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ
Ιωάννης ο Δαμασκηνός

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Καταβασίες της Θεοτόκου (ωδές α', γ', ε', ζ' και θ' διπλή)
Ο κανόνας του Ευαγγελισμού και κατά συνέπεια και οι καταβασίες της εορτής είναι έργο του Ιωάννου του Δαμασκηνού. Γενικότερα οι καταβασίες αυτές είναι γνωστές ως Καταβασίες της Θεοτόκου και ψάλλονται κατά τις παρακάτω θεομητορικές εορτές ή εκκλησιαστικές περιόδους:
-  Στις 14 Αυγούστου (παραμονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου).
-  Από τις 22 Σεπτεμβρίου μέχρι τις 7 Νοεμβρίου.
-  Από τις 8 έως τις 20 Νοεμβρίου (προεόρτια περίοδος των Εισοδίων).
-  Από τις 10 Φεβρουαρίου μέχρι το Σάββατο προ της Κυριακής του Τελώνου και του Φαρισαίου.
-  Την β', δ' και ε' Κυριακή των Νηστειών.
-  Τη ν 2 5 η Μαρτίου, ανήμερα της εορτής του Ευαγγελισμού.

Από την Κυριακή των Αγίων Πάντων ως και τις 26 Ιου-
λίου.
Ειρμός της θ' ωδής του κανόνα

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Θα διδαχθούν τον σύντομο ειρμό της θ' ωδής και θα τον προσομοιάσουν με τα αντίστοιχα τροπάρια, τα οποία θα αποδοθούν με τον ανάλογο στίχο, καταλήγοντας στην αργή καταβασία της εν λόγω ωδής. Προτείνεται να ψάλλουν τον κανόνα ατομικά, τη δε καταβασία ομαδικά.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.

19 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Γ' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Καταβασίες της Υπαπαντής του Σωτήρος Χριστού (ωδές α', γ', στ', η' και θ')
Οι παρούσες καταβασίες αποτελούν τους ειρμούς του κανόνος της ομώνυμης εορτής και είναι ποίημα του Κοσμά, επισκόπου Μαϊουμά. Ψάλλονται από τις 15 Ιανουαρίου έως και την απόδοση της εορτής στις 9 Φεβρουαρίου.
Δείγμα από ειρμολόγιο 17 ου αι.
Μεγαλυνάριο της θ' ωδής
-  Ἀγκαλίζεται χερσίν, ὁ Πρεσβύτης Συμεών, τὸν τοῦ νόμου Ποιητήν, καὶ Δεσπότην τοῦ παντός.
-  Βουληθεὶς ὁ Πλαστουργός, ἵνα σώσῃ τὸν Ἀδάμ, μήτραν ᾤκησε τὴν σήν, τῆς Παρθένου καὶ ἁγνῆς.
-  Γένος ἅπαν τῶν βροτῶν, μακαρίζει σε Ἁγνή, καὶ δοξάζει σε πιστῶς, ὡς Μητέρα τοῦ Θεοῦ.
-  Δεῦτε, ἴδετε Χριστόν, τὸν Δεσπότην τοῦ παντός, ὃν βαστάζει Συμεών, σήμερον ἐν τῷ ναῷ.
-  Ἐπιβλέπεις πρὸς τὴν γῆν, καὶ ποιεῖς τρέμειν αὐτήν, καὶ πῶς γέρων κεκμηκώς, σὲ κατέχει ἐν χερσὶ;
-  Ζήσας ἔτη Συμεών, ἕως εἶδε τὸν Χριστόν, καὶ ἐβόα πρὸς αὐτόν. Νῦν ἀπόλυσιν ζητῶ.
-  Ἡ λαβὶς ἡ μυστική, ἡ τὸν ἄνθρακα Χριστόν, συλλαβοῦσα ἐν γαστρί, σὺ ὑπάρχεις Μαριάμ.
-  Θέλων ἐνηνθρώπησας, ὁ προάναρχος Θεός, καὶ ναῷ προσφέρεσαι, τεσσαρακονθήμερος.
-  Κατελθόντ' ἐξ οὐρανοῦ, τὸν Δεσπότην τοῦ παντός, ὑπεδέξατο αὐτόν, Συμεὼν ὁ Ἱερεύς.
-  Λάμπρυνόν μου τὴν ψυχήν, καὶ τὸ φῶς τὸ αἰσθητόν, ὅπως ἴδω καθαρῶς, καὶ κηρύξω σε Θεόν.
-  Μητροπάρθενε ἁγνή, τί προσφέρεις τῷ ναῷ, νέον βρέφος ἀποδούς, ἐν ἀγκάλαις Συμεών;
-  Νῦν ἀπόλυσιν ζητῶ, ἀπὸ σοῦ τοῦ Πλαστουργοῦ, ὅτι εἶδόν σε Χριστέ, τὸ σωτήριόν μου φῶς.
-  Ὃν οἱ ἄνω λειτουργοί, τρόμῳ λιτανεύουσι, κάτω νῦν ὁ Συμεών, ἀγκαλίζεται χερσί.
-  Δόξα Πατρί. Ἡ τῇ φύσει μὲν Μονάς, τοῖς προσώποις δὲ Τριάς, φύλαττε τοὺς δούλους σου, τοὺς πιστεύοντας εἰς σέ.
-  Καὶ νῦν. Θεοτόκε ἡ ἐλπίς, πάντων τῶν Χριστιανῶν, σκέπε φρούρει φύλαττε, τοὺς ἐλπίζοντας εἰς σέ.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Προτείνεται να αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Θα επισυνάψουν το μεγαλυνάριο της εορτής «Ἀκατάληπτον ἐστι», το οποίο και θα προσομοιάσουν από στήθους στους ακόλουθους στίχους, ώστε να καταλήξουν στην αργή καταβασία της εν λόγω ωδής. Τα μεγαλυνάρια και ο κανόνας της θ' ωδής προτείνεται να ψαλούν ατομικά ενώ η καταβασία ομαδικά.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.

20 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο ΒΑΡΥΣ ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Καταβασίες της Πεντηκοστής (ωδές α', γ', δ', στ', ζ' και θ' )
Ο όρθρος της εορτής περιλαμβάνει δυο κανόνες και αντιστοίχως, διπλές καταβασίες. Ο πρώτος κανόνας ανήκει στον Κοσμά τον Μελωδό ενώ ο δεύτερος, Ιαμβικός, είναι έργο του Ιωάννου του Δαμασκηνού και είναι τονισμένος στον τέταρτο ήχο. Οι παρούσες καταβασίες ψάλλονται διπλές την Κυριακή της Πεντηκοστής και το Σάββατο προ της Κυριακής των αγίων Πάντων, ημέρα αποδόσεως της εορτής. Οι Ιαμβικές καταβασίες «Θείω καλυφθείς» ψάλλονται από την Πέμπτη της Αναλήψεως μέχρι την Κυριακή της ζ' εβδομάδος και από τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος μέχρι την Παρασκευή προ της Κυριακής των αγίων Πάντων.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα αναζητήσουν στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.

21 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Ο Β' ΗΧΟΣ ΣΤΟ ΑΡΓΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ
Δείγμα από χειρόγραφο ειρμολόγιο του 18 ου αι.

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Ιαμβικές Καταβασίες της εορτής των Θεοφανείων (ωδές α', γ', στ', ζ' και θ')
Από την ακολουθία του όρθρου ξεχωρίζουν οι δυο κανόνες σε δεύτερο ήχο. Ο πρώτος κανόνας αποτελεί ποίημα του Κοσμά του Μελωδού και ο δεύτερος ο οποίος είναι ιαμβικός, είναι ποίημα του Ιωάννου του Δαμασκηνού. Όπως και στις εορτές των Χριστουγέννων και της Πεντηκοστής, έτσι και κατά τα Θεοφάνεια, ψάλλονται οι διπλές καταβασίες, οι ειρμοί δηλαδή, και των δυο κανόνων. Διπλές καταβασίες ψάλλονται την 1 η και την 6 η Ιανουαρίου, όπως και κατά την απόδοση της εορτής (14 Ιανουαρίου). Κατά το διάστημα 2 με 5 Ιανουαρίου ψάλλονται ως καταβασίες μόνον οι ειρμοί του πρώτου κανόνα « Βυθού ανεκάλυψε πυθμένα… » ενώ από τις 7 μέχρι τις 13 του μηνός μόνον οι Ιαμβικές « Στίβει θαλάσσης… ».

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  θα αναζητήσουν, με τη βοήθεια του καθηγητή, στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις στις παραπάνω Καταβασίες.
-  Προτείνεται να ισοκρατήσουν διαδοχικά τα εξεταζόμενα μέλη.
Διπλές καταβασίες (α' ωδή) Θεοφανίων

22 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟ ΠΑΠΑΔΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Α

α) Το Παπαδικό είδος μελοποιίας
Τα Χερουβικά και τα Κοινωνικά, μαθήματα του Παπαδικού είδους μελοποιίας, αποτελούν ένα μεγάλο κεφάλαιο στο ευρύτερο ρεπερτόριο της εκκλησιαστικής μουσικής. Σε αυτό το είδος ανήκουν κυρίως εκτεταμένες μουσικές συνθέσεις όπως τα αργά Κεκραγάρια και Πασαπνοάρια, οι Πολυέλεοι, οι Δοχές κ.ά. Ο Χρύσανθος εκ Μαδύτων στο θεωρητικό του μας δίνει τα πρώτα δείγματα μορφολογικής ανάλυσης των μελών. Αναφέρεται στις θεματικές Ενότητες των μαθημάτων, κυρίως στους προλόγους των Χερουβικών και των Κοινωνικών και τον τρόπο ερμηνευτικής τους απόδοσης, όπως και στη συνθετική τους πλοκή αναφέροντας, ειδικότερα τις παλιλλογίες και τις επαναλήψεις που παρουσιάζονται στα εκτεταμένα μαθήματα. Για τη μορφολογική ανάλυση των μελών είναι σημαντική η κατάδειξη των

Σύντομο χερουβικό Πέτρου Πελοποννησίου σε α' ήχο 18 ος αι.
μικρών και μεγάλων στερεοτυπικών φράσεων και η σύνδεσή τους με τις μεγαλύτερες θεματικές Ενότητες, τις περιόδους, παράλληλα με τη θεωρητική τους υπόσταση στην πλοκή του μέλους.

β) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Σύντομο Χερουβικό Πέτρου Πελοποννησίου
Τα Χερουβικά ανήκουν στο παπαδικό είδος μελοποιίας και ψάλλονται στη θεία λειτουργία κατά τη μεγάλη είσοδο-τη μεταφορά των τιμίων δώρων. Ήδη από τον 6 ο αι. ψάλλεται ο Χερουβικός ύμνος «Οἱ τὰ Χερουβεὶμ μυστικῶς εἰκονίζοντες» στις λειτουργίες του Ιωάννου Χρυσοστόμου και του Μεγάλου Βασιλείου.
Σύντομο Κοινωνικό των Κυριακών Πέτρου Πελοποννησίου
Τα κοινωνικά είναι αργές-εκτεταμένες συνθέσεις του παπαδικού είδους μελοποιίας. Πρόκειται για ψαλμικούς στίχους που ψάλλονται στη θεία λειτουργία κατά τη μετάληψη. Διακρίνονται σε αυτά των Κυριακών, της εβδομάδος, των Δεσποτικών και Θεομητορικών εορτών, όπως και σε αυτά τα οποία ψάλλονται στις μνήμες των αγίων. Το παρακάτω κοινωνικό της Κυριακής «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν οὐρανῶν. Αλληλούϊα» προέρχεται από τον 148 ο ψαλμό (1 ος στίχος).

Όπως επισημάνθηκε και σε προηγούμενες Ενότητες η συνθετική παραγωγή των εκκλησιαστικών μελών στηρίζεται σε στερεοτυπικές μελωδικές φράσεις. Στην περίπτωση των παπαδικών μαθημάτων έχουμε ποικίλες φράσεις μέσω των οποίων προσδιορίζεται και το ηχοχρωματικό-διαστηματικό περιβάλλον στο οποίο κινείται το μέλος.
Στο τέλος των Κοινωνικών παρουσιάζεται ένα εμβόλιμο Κράτημα , με σκοπό, μεταξύ άλλων, την χρονική παράταση-επέκταση της σύνθεσης, μέσω της χρήσης ά-σημων συλλαβών (τοτο, τεριρεμ, τιτι, νενα, ενενα, κ.ά).

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Αφού μελετήσουν (παραλλαγή-μέλος) το σύντομο χερουβικό (της εβδομάδος) και το κοινωνικό της Κυριακής «Αἰνεῖτε» του Πέτρου Πελοποννησίου, με τη βοήθεια του καθηγητή, θα χωρίσουν τα μέλη σε Ενότητες και θα αναζητήσουν τις στερεοτυπικές φράσεις (μικρές και μεγάλες).
-  Θα ακροαστούν τα παραπάνω μέλη.

23 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟ ΠΑΠΑΔΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Β

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Σύντομο Χερουβικό Πέτρου Πελοποννησίου
Κοινωνικό της εβδομάδος Πέτρου Πελοποννησίου
Το Κοινωνικό «Ποτήριον σωτηρίου λήψομαι, καὶ τὸ ὄνομα Κυρίου ἐπικαλέσομαι. Ἀλληλούϊα» προέρχεται από τον τέταρτο στίχο του 115 ου ψαλμού και αποδίδεται τις Τετάρτες και σε Θεομητορικές εορτές.

β) Βασικά θεωρητικά χαρακτηριστικά του δ' ήχου «Άγια»
Ο δ' ήχος της Παπαδικής, γνωστός και ως «Άγια», θεμελιώνεται στον και έχει μαλακό διατονικό χαρακτήρα. Ουσιαστικά πάνω από τον Δι παρουσιάζεται ένα ρευστό διατονικό περιβάλλον με βασικότερα χαρακτηριστικά του τα εξής:
-  την απόδοση του Κε με μια ελαφρά όξυνση προς τα πάνω
-  την πιθανή ανάδειξη του Ζω μέσω συγκεκριμένου φρασεολογίου, με αποτέλεσμα τη σταθερή όξυνση του Κε
-  τη βάρυνση του Ζω , όταν η μελωδία απλώς το ακουμπάει και επιστρέφει
-  την κινητικότητα του Ζω , ανάλογα με την πορεία της μελωδίας. Έτσι, όταν η μελωδία προσπερνάει τον εκείνο αποδίδεται στη φυσική του θέση, ενώ στην κάθοδο βαραίνει μέσω του γνωστού glissando του φαινομένου της διατονικής συμπεριφοράς

Το ενδιαφέρον με τον «Άγια» είναι επίσης το γεγονός πως μία 3 η χαμηλότερα από τον Δι μπορεί να παράξει ατμόσφαιρα λεγέτου. Επίσης, μία 4 η χαμηλότερα είναι δυνατό να δημιουργήσει διατονική συνθήκη με αναφορά προς τον , ενώ μία 5 η χαμηλότερα, δηλαδή στον , να συναντήσει τον αντίστοιχο πλάγιό του. Τέλος, όταν η μελωδία φέρει ανοδική πορεία ή και περιστρέφεται σε σχέση με τον Δι , τότε ο Γα αποδίδεται με όξυνση, καθώς έλκεται από τη βάση.

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα μελετήσουν το σύντομο χερουβικό (της εβδομάδος) του Πέτρου Πελοποννησίου και το κοινωνικό των Θεομητορικών εορτών «Ποτήριον σωτηρίου» από τη σειρά των κοινωνικών της εβδομάδος.
-  Θα χωρίσουν, με τη βοήθεια του καθηγητή, τα προαναφερθέντα μέλη σε Ενότητες.
-  Θα αναζητήσουν τις μικρές και μεγάλες θέσεις (στερεοτυπικές φράσεις).
-  Θα αντιπαραβάλουν τις κοινές θέσεις με τα παπαδικά μαθήματα της προηγούμενης Ενότητας (Εν. 22 η ).
-  Θα ακροαστούν τα παραπάνω μέλη.
Κοινωνικά Θεομητορικών και Αποστολικών εορτών

24 η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟ ΠΑΠΑΔΙΚΟ ΕΙΔΟΣ - Γ

α) Μελέτη επιλεγμένου ρεπερτορίου
Σύντομο Χερουβικό Πέτρου Πελοποννησίου
Το παρακάτω μάθημα ανήκει στον κύκλο των σύντομων Χερουβικών της εβδομάδας.

Κοινωνικό Πέτρου Πελοποννησίου
Το Κοινωνικό «Εἰς μνημόσυνον αἰώνιον ἔσται Δίκαιος. Ἀλληλούϊα.» είναι ψαλμικός στίχος (Ψαλμός 111, στ. 6) και ψάλλεται τις Τρίτες και σε εορτές αγίων. Κατά τις εορτές των Αποστόλων, όπως και κάθε Πέμπτη ψάλλεται το «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν. Ἀλληλούϊα».

Ενδεικτικές δραστηριότητες

Οι μαθητές/τριες:
-  Θα μελετήσουν το σύντομο χερουβικό (της εβδομάδος) του Πέτρου Πελοποννησίου και το κοινωνικό «Εἰς μνημόσυνον», το οποίο ψάλλεται την Τρίτη, καθώς και σε μνήμες Αγίων.
-  Θα χωρίσουν τα μέλη σε Ενότητες.
-  Θα εντοπίσουν τις μικρές και μεγάλες στερεοτυπικές φράσεις.
-  Θα αντιπαραβάλουν, με τη βοήθεια του καθηγητή, τις κοινές θέσεις με τα παπαδικά μαθήματα των προηγούμενων δύο Ενοτήτων (Εν. 22 η και 23 η ).
-  Θα ακροαστούν τα παραπάνω μέλη.

ΕΠΙΜΕΤΡΟ
Τα «Δόξα Πατρὶ - Καὶ νῦν» του στιχηραρικού είδους σε όλους τους ήχους
Εκφωνητικά Λειτουργικά σε κ λιτόν κατά το ύφος της Μεγάλης του Χριστού Εκκ λησίας σε καταγραφή του Άρχοντος Πρωτοψάλτου Λεωνίδα Αστέρη
Άξιον εστί Γρηγορίου Πρωτοψάλτου σε α' ήχο
Άξιον εστί Γρηγορίου Πρωτοψάλτου σε β' ήχο
Άξιον εστί ανωνύμου «το συνηθισμένο» σε πλ. δ' ήχο

Σχεδιαγράμματα ακολουθιών εσπερινού, όρθρου και Θείας Λειτουργίας
Τα σχεδιαγράμματα της ακολουθίας του εσπερινού και του όρθρου είναι εξ ολοκλήρου βασισμένα σε:
Αλεξάνδρου Μαρία, Μορφολογία και ανάλυση της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μουσικής, πανεπιστημιακές σημειώσεις του ομώνυμου μαθήματος, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Σχολή Καλών Τεχνών, Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, ακαδημαϊκό έτος 2010-2011.
Πρβλ.: Φουντούλης Ιωάννης, Ακουλουθίαι του νυχθημέρου, εκδ. Μέλισσα, Θεσσαλονίκη 1985.

Το σχεδιάγραμμα της Θείας Λειτουργίας είναι εξ ολοκλήρου βασισμένο σε:
Αλεξάνδρου Μαρία, Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσική, University Studio Press, Θεσσαλον ίκ η, 2016 .
Με έντονα γράμματα σημειώνονται βασικά μέρη των ακολουθιών, ενώ από κάτω ορισμένες διευκρινιστικές πληροφορίες ή αρκτικά χαρακτηριστικών ευχών, αναγνωσμάτων ή ύμνων που διαβάζονται ή/και ψάλλονται από τον Ιερέα ή από τους ψαλτικούς χορούς.

Σχεδιάγραμμα εσπερινού

1. Έναρξη
Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν…

2. Προοιμιακός ψαλμός 103
Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον… και 7 ευχές του λυχνικού (λέγονται μυστικώς). Σε πανηγυρικούς εσπερινούς, ή Αγρυπνίες ψάλλονται οι τελευταίοι στίχοι του ψαλμού 28β έως 35, τα λεγόμενα Ανοιξαντάρια.

3. Μεγάλη Συναπτή (ειρηνικά) - εκφώνηση
Ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν…

4. Στιχολογία του ψαλτηρίου: Οι τρεις στάσεις του α' καθίσματος
Σε πανηγυρικούς εσπερινούς ψάλλονται στίχοι του καθίσματος, γνωστό ως Μακάριος ἀνήρ….

5. Μικρή συναπτή
Ἔτι καὶ ἔτι, ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν…

6. Ψαλμοί του λυχνικού: Ψαλμοί 140, 141,
Ψαλμός 140: Κύριε ἐκέκραξα πρὸς σέ… Στους 10 ή 8 ή 6 τελευταίους στίχους παρεμβάλλονται στιχηρά, τα οποία τελειώνουν με ένα ή δύο δοξαστικά. Οι στίχοι για τα στιχηρά 10 και 9 είναι από το τέλος του ψαλμού 141, για τα στιχηρά 8 έως 3 είναι από τον ψαλμό 129,
ενώ για τα δύο τελευταία, 1 και 2, οι στίχοι είναι από τον ψαλμό 116.

7. Είσοδος - Η επιλύχνιος ευχαριστία:
Φῶς ἱλαρὸν…

8. Προκείμενο και αναγνώσματα
Προκείμενο (ψαλμικοί στίχοι) και αναγνώσματα (συνήθως από τους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης).

9. Μεγάλη εκτενής
Eἴπωμεν πάντες ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς…

10. Καταξίωσον, Κύριε…

11. Πληρωτικά και αιτήσεις
Πληρώσωμεν τὴν ἑσπερινὴν δέησιν…

12. Κεφαλοκλισία
Εἰρήνη πᾶσι… Τὰς κεφαλὰς ἡμῶν τῷ Κυρίῳ κλίνωμεν…

13. Απόσ τιχα
Στιχηρά των οποίων προηγούνται στίχοι. Ολοκληρώνονται με δοξαστικό.

14. Νῦν ἀπολύεις τον δοῦλόν σου…
Ωδή του Συμεών του θεοδόχου (Ευαγγέλιο Λουκά, κεφ. 2, στίχ. 29).

15. Τρισάγιον
Ἅγιος ὁ Θεός…

16.Απολυτίκια
Της εορτής - ημέρας.

17. Α π ό λ υ σ η

Σχεδιάγραμμα όρθρου των Κυριακών

1. Έναρξη
Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν…

2. Βασιλική ακολουθία
Ψαλμοί 19 και 20

3. Εξάψαλμος
Ψαλμοί 3, 37, 62, 102, 142. Επιπλέον, 12 εωθινές ευχές που αναγιγνώσκονται από τον ιερέα μυστικώς.

4. Μεγάλη Συναπτή (ειρηνικά)
Ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν…

5. Θεὸς Κύριος και απολυτίκια
Το Θεὸς Κύριος… προέρχεται από τον ψαλμό 117 και ψάλλεται στον ήχο του αναστάσιμου απολυτικίου.

6. Στιχολογία του ψαλτηρίου
Η α' και β' στιχολογία αποτελείται εκάστη από 3 στάσεις καθισμάτων, τη μικρά συναπτή και ορισμένα τροπάρια - καθίσματα. Πολυέλεος: Ψαλμοί 134 και 135.

7. Ευλογητάρια
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε…

8. Υπακοή - Αναβαθμοί - Προκείμενα
Υπακοή - Αναβαθμοί: το α' αντίφωνο του δ' ήχου και τα προκείμενα της εορτής.

9. Εωθινό Ευαγγέλιο

10. Ο Ν' ψαλμός - Στιχηρό πεντηκοστάριον - Συναπτή
Ἐλέησόν με, ὁ Θεός…

11. Στιχολογία των ωδών - Κανόνες
Ωδές α' έως γ' με καταβασίες. Μικρά συναπτή. Μεσώδια καθίσματα ή υπακοή. Ωδές δ' έως στ' με καταβασίες. Μικρά συναπτή. Κοντάκιο και οίκος. Συναξάριο. Ωδές ζ' έως θ' με καταβασίες.

12. Εξαποστειλάριο
Το εξαποστειλάριο με το θεοτοκίο αυτού.

13. Αίνοι
Ψαλμοί 148-150 (Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον…) με τα στιχηρά τους, τα οποία τελειώνουν με δοξαστικό.

14. Μεγάλη δοξολογία
Δόξα σοι τῷ δείξαντι τὸ φῶς…

15. Απολυτίκιο

16. Εκτενής - Πληρωτικά - Αιτήσεις
Ἐλέησον ἡμᾶς ὁ Θεὸς… Πληρώσωμεν τὴν ἑωθινὴν δέησιν…

17. Κεφαλοκλισία
Εἰρήνη πᾶσι… Τὰς κεφαλὰς ἡμῶν τῷ Κυρίῳ κλίνωμεν…

18. Απόλυση

Σχεδιάγραμμα Θείας Λειτουργίας Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου

1. Έναρξη
Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία…

2. Αντίφωνο Α'
Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου… ή Τυπικά: Εὐλόγει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον…
- 3. Αντίφωνο Β'
Σῶσον ἡμᾶς, Υἱὲ Θεοῦ… ή Τυπικά: Αἴνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον…

4. Αντίφωνο Γ'
Ψαλμικοί στίχοι και Απολυτίκιο ή Μακαρισμοί.

5. Μικρή Είσοδος (με το Ευαγγέλιο)
Εισοδικόν, Απολυτίκια και Κοντάκιο.

6. Τρισάγιον
Ἅγιος ὁ Θεός, Ἅγιος Ἰσχυρός, Ἅγιος Ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς…

7. Αναγνώσματα
Προκείμενο, Απόστολος, Αλληλουϊάριο και Ευαγγέλιο.

8. Κήρυγμα
Ομιλία του Ιερέα.

9. Μεγάλη εκτενής
Εἴπωμεν πάντες ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς…

10. Δεήσεις υπέρ των κατηχουμένων
Εὔξασθε οἱ Κατηχούμενοι τῷ Κυρίῳ…

11. Δεήσεις των πιστών ή Η λειτουργία των πιστών
Ὅσοι πιστοί, ἔτι καὶ ἔτι ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν... Χερουβικός ύμνος: Οἱ τὰ Χερουβεὶμ μυστικῶς εἰκονίζοντες…

12. Μεγάλη Είσοδος
Μεταφορά των Τιμίων Δώρων στην Αγία Τράπεζα.

13. Πληρωτικά - Αιτήσεις
Πληρώσωμεν τὴν δέησιν ἡμῶν τῷ Κυρίῳ…

14. Ασπασμός - Σύμβολο της Πίστεως
Εἰρήνη πᾶσι… Ἀγαπήσωμεν ἀλλήλους… Πατέρα, Υἱὸν καὶ Ἅγιον Πνεῦμα… Ἀγαπήσω σε, Κύριε… Το σύμβολο της πίστεως: Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν…

15.Αγία Αναφορά
Στῶμεν καλῶς… Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος Κύριος Σαβαώθ… Ιδρυτικοί λόγοι: Λάβετε, φάγετε… Μεμνημένοι τοίνυν τῆς σωτηρίου ταύτης ἐντολῆς… Σὲ ὑμνοῦμεν, σὲ εὐλογοῦμεν… Επίκληση του Αγίου Πνεύματος: Ἔτι προσφέρομέν σοι… Ἄξιόν ἐστιν ὡς ἀληθῶς…

16. Ετοιμασία για τη θεία κοινωνία
Πάντων τῶν ἁγίων μνημονεύσαντες… Κυριακή προσευχή: Πάτερ ἡμῶν…

17. Κεφαλοκλισία
Εἰρήνη πᾶσι… Τὰς κεφαλὰς ἡμῶν τῷ Κυρίῳ κλίνωμεν…

18. Ύψωση - Μελισμός - Ένωση - Μετάληψη
Πρόσχωμεν, τὰ ἅγια τοῖς ἁγίοις... Εἷς ἅγιος, εἷς Κύριος… Κοινωνικό: Το κείμενο σχετίζεται με τη μέρα ή την εορτή της τελέσεως. Μετάληψη της Θείας Κοινωνίας. Εἴδομεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν… Πληρωθήτω τὸ στόμα ἡμῶν...

19. Ευχαρισ τία
Ὀρθοί. Μεταλαβόντες…

20.Απόλυση
Ἐν εἰρήνῃ προέλθωμεν… Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου… Εὐλογία Κυρίου καὶ ἔλεος αὐτοῦ… Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν…

Σχεδιάγραμμα εσπερινού (σχόλια για τις καθημερινές και τα Σάββατα)

1. Έναρξη
Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν…

2. Προοιμιακός ψαλμός 103
Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον… και 7 ευχές του λυχνικού (λέγονται μυστικώς). Σε πανηγυρικούς εσπερινούς ψάλλονται οι τελευταίοι στίχοι του ψαλμού 28β έως 35, τα λεγόμενα Ανοιξαντάρια.

3. Μεγάλη Συναπτή (ειρηνικά) - εκφώνηση
Ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν…

4. Στιχολογία του ψαλτηρίου: Οι τρεις στάσεις του α' καθίσματος
Σε πανηγυρικούς εσπερινούς ψάλλονται ορισμένοι στίχοι του καθίσματος Μακάριος ἀνήρ….

5. Μικρή συναπτή
Ἔτι καὶ ἔτι, ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν…

6. Ψαλμοί του λυχνικού: Ψαλμοί 140, 141,
Ψαλμός 140: Κύριε ἐκέκραξα πρὸς σέ… Στους 10 ή 8 ή 6 τελευταίους στίχους παρεμβάλλονται στιχηρά (από την Παρακλητική ή/και το Μηναίο), τα οποία τελειώνουν με ένα ή δύο δοξαστικά. Οι στίχοι για τα στιχηρά 10 και 9 είναι από το τέλος του ψαλμού 141, για τα στιχηρά 8 έως 3 είναι από τον ψαλμό 129, ενώ για τα δύο τελευταία, 1 και 2, οι στίχοι είναι από τον ψαλμό 116. Τελειώνουν με δοξαστικό.

7. Είσοδος - Η επιλύχνιος ευχαριστία:
Φῶς ἱλαρὸν…

8. Προκείμενο
Προκείμενο (ψαλμικοί στίχοι) διαφορετικοί για κάθε ημέρα της εβδομάδας. Τα Σάββατα ή μετά από Δεσποτικές εορτές, ψάλλονται τα Μεγάλα Προκείμενα με τους αντίστοιχους στίχους τους.

9. Μεγάλη εκτενής
Eἴπωμεν πάντες ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς…

10. Καταξίωσον, Κύριε…

11. Πληρωτικά και αιτήσεις
Πληρώσωμεν τὴν ἑσπερινὴν δέησιν…

12. Κεφαλοκλισία
Εἰρήνη πᾶσι… Τὰς κεφαλὰς ἡμῶν τῷ Κυρίῳ κλίνωμεν…

13. Απόστιχα
Στιχηρά των οποίων προηγούνται στίχοι. Τελειώνουν με δοξαστικό. Το Σάββατο ψάλλονται τα αναστάσιμα απόστιχα από την Παρακλητική, ενώ τις καθημερινές ψάλλονται κατά βάση τα απόστιχα του αγίου της ημέρας από το Μηναίο. Το Δόξα… των αποστίχων το Σάββατο είναι από την εορτή του αγίου (από το Μηναίο), ενώ ως Καὶ νῦν… ψάλλεται το ομόηχο θεοτοκίο. Τις καθημερινές το Δόξα… αναφέρεται στον Άγιο της ημέρας (από το Μηναίο) ή -εάν δεν υπάρχει Δόξα… του αγίου- ψάλλεται το Δοξαστικό των αποστίχων από την Παρακλητική.

14. Νῦν ἀπολύεις τον δοῦλόν σου…
Ωδή του Συμεών του θεοδόχου (Ευαγγέλιο Λουκά, κεφ. 2, στίχ. 29).

15. Τρισάγιον
Ἅγιος ὁ Θεός…

16. Απολυτίκια
Της εορτής - ημέρας. Τις καθημερινές ψάλλεται το απολυτίκιο του Αγίου της ημέρας και ακολουθεί Δόξα - Και νυν....'' το ομόηχο θεοτοκίο. Τα Απολυτίκια των καθημερινών είναι κατά ήχο και ημέρα της εβδομάδας.

17. Στερεώσαι, Κύριος ὁ Θεός…

18. Απόλυση

Σχεδιάγραμμα όρθρου των καθημερινών

1. Έναρξη
Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν,

2. Εξάψαλμος
Ψαλμοί 3, 37, 62, 102, 142. Επιπλέον, 12 εωθινές ευχές που αναγιγνώσκονται από τον ιερέα μυστικώς.

3. Μεγάλη Συναπτή (ειρηνικά)
Ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν…

4. Θεὸς Κύριος… και απολυτίκια
Το Θεὸς Κύριος… είναι από τον ψαλμό 117 και ψάλλεται στον ήχο του απολυτικίου του Αγίου της ημέρας ή της ημέρας της εβδομάδας. Ψάλλεται και θεοτοκίο ή σταυροθεοτοκίο (Τετάρτη και Παρασκευή).

5. Στιχολογία του ψαλτηρίου
Η α' και β' στιχολογία αποτελείται εκάστη από 3 στάσεις καθισμάτων, τη μικρά συναπτή και ορισμένα τροπάρια - καθίσματα.

6. Ο Ν' ψαλμός
Ἐλέησόν με, ὁ Θεός… Αναγινώσκεται χύμα.

7. Στιχολογία των ωδών - Κανόνες
Ωδές α' έως γ' με καταβασίες. Μικρά συναπτή. Μεσώδια καθίσματα ή υπακοή. Ωδες δ' έως στ' με καταβασίες. Μικρά συναπτή. Κοντάκιο και οίκος. Συναξάριο. Ωδές ζ' έως θ' με καταβασίες. Η θ' ωδή στιχολογείται τελειώνοντας με το μεγαλυνάριο της Θεοτόκου Ἄξιόν ἐστιν ὡς ἀληθῶς… Μικρή συναπτή.

8. Τιμιωτέρα - Αιτήσεις - Εξαποστειλάριο
Το εξαποστειλάριο και το θεοτοκίο του Μηναίου ή της ημέρας της εβδομάδας.

9. Αίνοι
Ψαλμοί 148-150 (Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον…) με τα στιχηρά τους, τα οποία τελειώνουν με δοξαστικό. Εάν το Μηναίο δεν έχει στιχηρά και δοξαστικό, τότε αναγιγνώσκονται οι ψαλμοί των αίνων χύμα.

10. Μικρή δοξολογία
Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ…Αναγιγνώσκεται χύμα.

11. Πληρωτικά - Κεφαλοκλισία
Πληρώσωμεν τὴν ἑωθινὴν δέησιν… Εἰρήνη πᾶσι… Τὰς κεφαλὰς ἡμῶν τῷ Κυρίῳ κλίνωμεν…

12. Απόστιχα της Οκτωήχου
Του δεύτερου και του τρίτου αποστίχου προηγείται στίχος.
- 13. Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι…
- 14.Τρισάγιον (Απόστολος - Ευαγγέλιο)

15. Απολυτίκιο και θεοτοκίο
Το απολυτίκιο και το θεοτοκίο του Αγίου (του Μηναίου), ή της ημέρας της εβδομάδας. Έναρξη της Θείας Λειτουργίας.
16.Εάν δεν τελεσθεί Θεία Λειτουργία, διαβάζεται ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο της ημέρας. Ακολουθούν: Εκτενής, Στερεώσαι Κύριος ὁ Θεός… και απόλυση.

Αναγνώστης
Μέλος του χορού των αναλογίων με βασικό ρόλο την εμμελή ανάγνωση και εκφωνητική απαγγελία βιβλικών, λειτουργικών, υμνογραφικών κειμένων, κ.ά.

Αυτόμελο
Σύντομο μουσικό μέλος, το οποίο αποτελεί πρότυπο για άλλους ύμνους, οι οποίοι χαρακτηρίζονται για την ισοσυλλαβία και την ομοτονία τους σε σχέση με το πρότυπο.

Διάστημα
Η ηχητική απόσταση μεταξύ δύο επιμέρους βαθμίδων.

Δομέστικος :
Πατριαρχικό οφίκιο του βασικού βοηθού του Πρωτοψάλτου και του Λαμπαδαρίου αντίστοιχα. Γι αυτόν ακριβώς τον λόγο υφίσταται διαβάθμιση μεταξύ α' και β' Δομέστικου.

Δοξαστικό
Μέλος του οποίου προηγείται πάντοτε το Δόξα Πατρ ὶ … , αποτελώντας την κατάληξη μιας Ενότητας τροπαρίων (απόστιχα - δοξαστικό των αποστίχων, στιχηρά -δοξαστικό των στιχηρών, αίνοι -δοξαστικό των αίνων κτλ).

9. Αίνοι
Ψαλμοί 148-150 (Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον…) με τα στιχηρά τους, τα οποία τελειώνουν με δοξαστικό. Εάν το Μηναίο δεν έχει στιχηρά και δοξαστικό, τότε αναγιγνώσκονται οι ψαλμοί των αίνων χύμα.

10. Μικρή δοξολογία
Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ…Αναγιγνώσκεται χύμα.

11. Πληρωτικά - Κεφαλοκλισία
Πληρώσωμεν τὴν ἑωθινὴν δέησιν… Εἰρήνη πᾶσι… Τὰς κεφαλὰς ἡμῶν τῷ Κυρίῳ κλίνωμεν…

12. Απόστιχα της Οκτωήχου
Του δεύτερου και του τρίτου αποστίχου προηγείται στίχος.
- 13. Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι…
- 14.Τρισάγιον (Απόστολος - Ευαγγέλιο)

15. Απολυτίκιο και θεοτοκίο
Το απολυτίκιο και το θεοτοκίο του Αγίου (του Μηναίου), ή της ημέρας της εβδομάδας. Έναρξη της Θείας Λειτουργίας.
16.Εάν δεν τελεσθεί Θεία Λειτουργία, διαβάζεται ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο της ημέρας. Ακολουθούν: Εκτενής, Στερεώσαι Κύριος ὁ Θεός… και απόλυση.

Αναγνώστης
Μέλος του χορού των αναλογίων με βασικό ρόλο την εμμελή ανάγνωση και εκφωνητική απαγγελία βιβλικών, λειτουργικών, υμνογραφικών κειμένων, κ.ά.

Αυτόμελο
Σύντομο μουσικό μέλος, το οποίο αποτελεί πρότυπο για άλλους ύμνους, οι οποίοι χαρακτηρίζονται για την ισοσυλλαβία και την ομοτονία τους σε σχέση με το πρότυπο.

Διάστημα
Η ηχητική απόσταση μεταξύ δύο επιμέρους βαθμίδων.

Δομέστικος :
Πατριαρχικό οφίκιο του βασικού βοηθού του Πρωτοψάλτου και του Λαμπαδαρίου αντίστοιχα. Γι αυτόν ακριβώς τον λόγο υφίσταται διαβάθμιση μεταξύ α' και β' Δομέστικου.

Δοξαστικό
Μέλος του οποίου προηγείται πάντοτε το Δόξα Πατρ ὶ … , αποτελώντας την κατάληξη μιας Ενότητας τροπαρίων (απόστιχα - δοξαστικό των αποστίχων, στιχηρά -δοξαστικό των στιχηρών, αίνοι -δοξαστικό των αίνων κτλ).

Έλξη
Η δυνατότητα αυξομείωσης του τονικού ύψους μιας βαθμίδας, ανάλογα με την πορεία της μελωδίας.

Εξήγηση
Η αναλυτικότερη σημειογραφική αποτύπωση ενός μελωδικού θέματος. Αναφορικά δε με τη σχέση παλαιάς και νέας γραφής, ο όρος χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει τη διαδικασία μεταφοράς ρεπερτορίου από το ένα σύστημα γραφής (παλιό-συνοπτικό) στο άλλο (νέο-αναλυτικό).

Θέση
Μουσική φράση η οποία σε επίπεδο σημειογράφησης προκύπτει μετά από την ένωση μιας ομάδας σημαδιών. Αποτελεί το βασικό δομικό υλικό της εκάστοτε συνθετικής απόπειρας.

Ιδιόμελο
Τροπάριο το οποίο φέρει αυτοτελές μελωδικό περιεχόμενο. Η διαφορά του με το αυτόμελο είναι πως το ιδιόμελο δεν αποτελεί πρότυπο για κανένα άλλο τροπάριο ή ύμνο.

Κανονάρχης
Βοηθός στα Πατριαρχικά αναλόγια, ο οποίος μεταξύ άλλων αναλαμβάνει συνήθως και την απόδοση του κανοναρχήματος.

Στιχηράριο
Το παλαιότερο χειρόγραφο μουσικό βιβλίο, το οποίο περιέχει τα στιχηρά των εορτών των δώδεκα μηνών του ενιαυτού, του Τριωδίου, του Πεντηκοσταρίου, καθώς και του εσπερινού και όρθρου των Κυριακών της Οκτωήχου.

Στιχηρό
Τροπάρια που ψάλλονται στην ακολουθία του εσπερινού και στους αίνους του όρθρου και των οποίων προηγείται στίχος από τους ψαλμούς του Δαυίδ.

Τετράχορδο
Η ηχητική απόσταση μεταξύ τεσσάρων βαθμίδων (χορδών). Οι δύο ακραίες βαθμίδες (βάση-κορυφή) θεωρούνται σταθερές. Στο συγκεκριμένο χώρο του τετραχόρδου εμπεριέχονται τρία ενδιάμεσα διαστήματα, οι μεταξύ αποστάσεις των οποίων ποικίλλουν ανά περίπτωση. Η ίδια ακριβώς συνθήκη ισχύει για τη διευρυμένη εκδοχή του τετραχόρδου που είναι το πεντάχορδο και την αντίστοιχη συρρικνωμένη που είναι το τρίχορδο.

Φθορά
Σημάδι το οποίο τίθεται για να υποδηλώσει τη μεταβολή του μελωδικού περιβάλλοντος. Η μεταβολή αυτή μπορεί να αφορά το γένος, τον τόνο ή συγχρόνως το γένος και τον τόνο (Παραχορδή). Το μέλος μετά την εμβόλιμη μετατροπία αποκαθίσταται στην αρχική του τροπική μορφή μέσω της χρήσης φθοράς η οποία το επαναφέρει στην αρχική του κατάσταση (λύση).

ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ
Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας , Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας, έκδ. 41 η , εκδ. Ο Σωτήρ, Αθήν α 19 97.
Το Ψαλτήριον, μετά συντόμου ερμηνείας , Παναγιώτης Ν. Τρεμπέλας, έκδ. 19 η , εκδ. Ο Σωτήρ, Αθήνα 2013 .


ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ