ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Ο γιγαντισμός των πόλεων, η αλόγιστη χρήση της γης, η πύκνωση των συγκοινωνιακών αρτηριών μέσα και γύρω από τους οικισμούς συνεχώς απομακρύνουν τον άνθρωπο από τη φύση, από την οποία ο ίδιος προέρχεται, και τον παγιδεύουν όλο και περισσότερο σε ένα μη φιλικό περιβάλλον.
Η Αρχιτεκτονική Τοπίου σαν νέα Τέχνη και Επιστήμη έρχεται να προσφέρει ευ -καιρίες αποκατάστασης αυτής «της σχέσης» και να ρυθμίσει, στο μέτρο που μπορεί, την ισορροπία στους χώρους κατοικίας, εργασίας και κίνησης του ανθρώπου. Είναι πολύ ανεπτυγμένη σε χώρες του εξωτερικού (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ κ.λπ.), σε αντίθεση με την Ελλάδα που βρίσκεται σε εμβρυακή κατάσταση.

Το μάθημα «Στοιχεία Αρχιτεκτονικής Τοπίου» διδάσκεται για πρώτη φορά στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Για την διδασκαλία του μαθήματος αυτού γράφτηκε το παρόν βιβλίο. Εμπλουτίστηκε με πολλές φωτογραφίες, σχέδια και σχήματα που θα διευ -κολύνουν να γίνουν κατανοητές βασικές έννοιες και γνώσεις της Αρχιτεκτονικής Τοπίου. Το φωτογραφικό υλικό που παρατίθεται προέρχεται κυρίως από το προσωπικό αρχείο των συγγραφέων.
Το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε μαθητές της Β' τάξης του 1ου Κύκλου ΤΕΕ του Τομέα Γεωπονίας, Τροφίμων και Περιβάλλοντος, με σκοπό να τους φέρει σε επαφή με την Αρχιτεκτονική του Τοπίου. Ειδικότερα, θα τους γνωρίσει το ρόλο, τη σημασία, το αντικείμενο και τις σημαντικότερες εφαρμογές της στο αστικό, περιαστικό και ευρύ -τερο φυσικό περιβάλλον. Θα αναλύσει με απλή μεθοδολογία τις βασικές σχεδιαστικές αρχές για την αποτύπωση και σχεδίαση υπαίθριων χώρων. Θα τους ευαισθητοποιήσει σε θέματα ανάπλασης και αποκατάστασης υποβαθμισμένων περιοχών. Τέλος, θα τους προσανατολίσει σε νέες επαγγελματικές δραστηριότητες που υπηρετούν τον άνθρωπο και βελτιώνουν την ποιότητα ζωής του.

Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων, έγινε προσπάθεια από την πλευρά των συγγρα -φέων για τη διαμόρφωση ενός απλού κειμένου με γνώσεις, πληροφορίες και δεξιότητες, ανάλογες με το γνωστικό επίπεδο των μαθητών της Β' Λυκείου και με την απαιτούμενη εκπαίδευση αυριανών τεχνικών, που θα συμμετέχουν σε αντίστοιχα έργα.
Αρχές στην αρχιτεκτονική τοπίου
κεφάλαιο 1

Αρχές στην αρχιτεκτονική τοπίου 1.1 Ορισμός
"Αρχιτεκτονική του Τοπίου είναι η Επιστήμη και η Τέχνη που έχει σαν βασική της λειτουργία να δημι -ουργεί και να διατηρεί την αισθητική στον άμεσο περιβάλλοντα ανοικτό χώρο της ανθρώπινης κατοικίας, της γειτονιάς, της πόλης, αλλά και στον ευρύτερο φυσικό χώρο μιας γεωγραφικής περιοχής ή χώρας. Επί -σης έχει σαν σκοπό την προώθηση του αισθήματος της άνεσης, της ευκολίας και της υγείας των κατοίκων της πόλης, στους οποίους σπάνια προσφέρεται διέξοδος στη φύση και οι οποίοι χρειάζονται επειγόντως ανανέωση και ηρεμία μέσα στις καθημερινές τους αστικές ασχολίες. Η αναπαυτική θέα και οι ήχοι ενός τέτοιου χώρου, που σχεδιάζεται και δημιουργείται από την τέχνη της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, φέρνει τον άνθρωπο σε επαφή με τη φύση και αποτελεί στις μέρες μας πρωταρχική ανάγκη για να τον ανυψώσει ηθικά και να αισθάνεται υγιής και ευτυχισμένος".

Ο ορισμός αυτός, αν και διατυπώθηκε το 1917 από τους Hubbard και Kimball, θεωρείται και σήμερα από τους πιο ολοκληρωμένους. Μας λέει με λίγα λόγια ποια είναι η έννοια της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, ποιο είναι το αντικείμενο με το οποίο ασχολείται και ποια είναι τα οφέλη για τον άνθρωπο και το περιβάλλον.
Γενικότερα, η Αρχιτεκτονική του Τοπίου ορίζεται διεθνώς σαν μια από τις Επιστήμες και Καλές Τέχνες που ασχολείται με την ανάλυση, τη σχεδίαση, τη διαχείριση, την προστασία και αποκατάσταση του φυσικού χαρακτήρα της γης. Αποτελεί βασικό τομέα ενός μεγάλου κλάδου τεχνών και επιστημών με το γενικό όνο -μα Περιβαλλοντικός Σχεδιασμός. Σύμφωνα με το περιεχόμενο σπουδών και έρευνας πολλών Κέντρων Περιβαλλοντικού σχεδιασμού διαφόρων Πανεπιστημίων, οι κύριοι τομείς που ασχολούνται με το αντικείμενο του Περιβαλλοντικού σχεδιασμού, είναι η Αρχιτεκτονική του Τοπίου, οι περισσότεροι κλάδοι των Γεωπονικών Επιστημών, η Αρχιτεκτονική, η Χωροταξία, η Περιφερειακή Ανάπτυξη, η Οικολογία, η Γεωγραφία, η Κοινωνιολογία κ.ά. Σκοπός τους είναι να προωθούν τον σχεδιασμό του ευρύτερου περιβάλλοντος, με όλα τα επιμέρους στοιχεία που το συνθέτουν και σε όλες τις κλίμακες - από το επίπεδο ζωής του ανθρώπου μέσα στα κτίρια μέχρι το επίπεδο της πόλης ή ολόκληρης περιφέρειας.

Η Αρχιτεκτονική του Τοπίου μέχρι το 1850, ήταν περισσότερο γνωστή σαν Κηποτεχνία ή Αρχιτεκτονική Κήπων. Ασχολείτο κυρίως με τον σχεδιασμό και την κατασκευή κήπων-σπιτιών,
αρχοντικών, επαύλεων, ανακτόρων και μικρών αστικών πάρκων.
Η Κηποτεχνία υπήρξε πρόδρομος της Αρχιτεκτονικής τοπίου μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, όταν ο "πατέρας" της Αρχιτεκτονικής Τοπίου Frederick Law Olmsted, κηποτέχνης ο ίδιος, την μετονόμασε σε Αρχιτεκτονική Τοπίου για να συμπεριλάβει τις αρμοδιότητές της να επεμβαίνει και να σχεδιάσει μεγαλύτερα τοπία, μέσα και έξω από τις πόλεις.

Και οι δύο κλάδοι της Κηποτεχνίας και της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου από τη φύση τους αποτελούν εξέλιξη και εξειδίκευση της Γεωπονικής Επιστήμης. Συνδυάζουν αρμονικά τη χρήση των διακοσμητικών φυτών στο χώρο με τα δομικά υλικά και το νερό, πάντοτε όμως στα πλαίσια ενός Αρχιτεκτονικού σχεδίου.
Το σχέδιο Αρχιτεκτονικής του Τοπίου προσφέρει τον συνδυασμό των υλικών αλλά και τις λειτουργίες του ανοικτού χώρου που έχει ανάγκη ο άνθρωπος όπως είναι η κίνηση, η αναψυχή, η ξεκούραση, η άθληση, η αισθητική και γενικά η επαφή του με τη φύση και τα στοιχεία που τη συνθέτουν.

Στην εποχή μας μπορούμε να συνθέσουμε μεγάλης κλίμακας τοπία, τα οποία αποτελούνται από επίσης σχεδιασμένα μικρότερα τμήματα. Όλα μαζί συνθέτουν το σύνολο που με τη σειρά του συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος.
Στο σημείο αυτό, είναι ανάγκη να διευκρινίσουμε ότι για να καταλάβουμε καλύτερα το αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου
και το ρόλο που παίζει στον Περιβαλλοντικό Σχεδιασμό, πρέπει να συλλάβουμε το νόημα του Τοπίου. Τι είναι το Τοπίο λοιπόν. "Τοπίο δεν είναι απλά μια περιοχή που ορίζεται με ένα τετράπλευρο ή πολύπλευρο σχήμα στο χάρτη ή σε κάποιο σχέδιο. Είναι η ίδια η όρασή μας. Είναι αυτό ακριβώς που βλέπουμε, η οπτική μας εικόνα, το οπτικό μας πεδίο. Είναι η ματιά στο χώρο που κινούμαστε ή ζούμε ή τυχαίνει να βρισκόμαστε και είμαστε σε θέση να τον χα -ρακτηρίσουμε σαν αισθητικά ωραίο ή άσχημο, ελκυστικό ή απωθητικό. (Φωτ. 1-1, φωτ. 1-2) Αποφασίζουμε απλά αν θέλουμε να τον κοιτάμε ή όχι, επομένως να τον βιώνουμε ή όχι". Μ' αυτό τον ορισμό του τοπίου, γίνεται περισσότερο αντιληπτός και ο ρόλος της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, η οποία καλείται να σχεδιάζει το λειτουργικό, ελκυστικό και ευχάριστο για τον άνθρωπο περιβάλλον, στον άμεσο ή τον ευρύτερο χώρο που ζει, εργάζεται ή κινείται.

Οι ορισμοί περί της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου είναι πολλοί και πολλοί οι συγγραφείς που
έχουν επιχειρήσει να δώσουν τον καταλληλότερο και πληρέστερο. Οι περισσότεροι δόθηκαν στις αρχές και μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Βασίστηκαν στην πρακτική και τα έργα γνωστών Αρχιτεκτόνων Τοπίου & Κηποτεχνών που έδρασαν το 17ο, 18ο και 19ο αιώνα και παλαιότερα στην Ανατολή (Κίνα και Ιαπωνία) και στη Δύση (Αγγλία, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία & Ηνωμένες Πολιτείες). Επίσης, υπήρξε η ανάγκη να προσδιοριστεί ακριβώς το αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου ανάμεσα στα αντικείμενα συγγενών δραστηριοτήτων, όπως ήταν κυρίως η Αρχιτεκτονική. Όλοι οι ορισμοί μοιάζουν πολύ μεταξύ τους και οι διαφορές τους περιορίζονται κυρίως στον τρόπο διατύπωσης από τον κάθε συγγραφέα. Αναφέραμε μερικούς από αυτούς:

Φωτ. 1-1: Τοπίο με δέντρα διαφόρων σχημάτων και όγκων, χλοοτάπητα, υδροχαρή φυτά και νερό. Είναι μια απλή εικόνα του ματιού μας με ελκυστικό χαρακτήρα (αρμονικός συνδυασμός των στοιχείων που το συνθέτουν με είδωλα στο νερό) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
-  Αρχιτεκτονική Τοπίου είναι η Τέχνη που επι -χειρεί να σχεδιάζει μορφές φυσικού τοπίου σε ανοικτό ελεύθερο χώρο, κάθε μεγέθους. Χρησιμοποιεί Γεωπονικές και Αρχιτεκτονικές μεθόδους και υλικά για την ανάπτυξη, βελτί -ωση και συντήρησή του. Η τέχνη αυτή είναι κάτι πολύ περισσότερο από την κηποτεχνία, η οποία περιορίζεται σε διαμορφώσεις χώρων σχετικά μικρής κλίμακας.
-  Αρχιτεκτονική Τοπίου είναι η μέθοδος που συνθέτει μια αρμονική εικόνα από φυτά, δο -μικά υλικά και λειτουργίες στον χώρο και όχι απλά μια συλλογή από τα υλικά αυτά.
-  Αρχιτεκτονική τοπίου είναι όρος που χρη -σιμοποιείται για να προσδιορίζει την επαγ γελματική δραστηριότητα που έχει σκοπό να διατηρεί, να διαμορφώνει και να δημιουργεί τοπία, να τοποθετεί και να συνδυάζει αντικεί -μενα στον χώρο από σκληρά υλικά (δομικά

Φωτ. 1-2: Τοπίο της Αττικής σε κατάσταση υποβάθμισης με διάβρωση, δέντρα αραιά και αδύνατα, χωρίς θάμνους και χλόη, μάλλον απωθητικό (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
υλικά σε συνθέσεις, γλυπτά κ.ά.) με μαλακά υλικά (φυτά, χώμα, νερό) και να προσφέρει δυνατότητες στάσης και κυκλοφορίας για τη άνεση και αισθητική ικανοποίηση του ανθρώπου. Δεν διαφέρει πολύ από το έργο του ζωγράφου τοπίων, ο οποίος προσπαθεί να αποδώσει επάνω σε μουσαμά ή χαρτί, τις ομορφιές της φύσης με τέτοια τέχνη ώστε να προσφέρει ευχαρίστηση στον άνθρωπο.

-  Η Αρχιτεκτονική τοπίου είναι τομέας δρα -στηριότητας που προσφέρει αισθητική ικα νοποίηση. Στις μέρες μας υποχρεώνεται να ακολουθεί την αναγκαιότητα ή τη Φιλοσοφία της λειτουργικότητας του ανοικτού χώρου (Philosophy of functionalism), λόγω των έντο -νων αναγκών του ανθρώπου για αναψυχή, κίνηση, άθληση, ξεκούραση και επαφή με τη
Φωτ. 1-3, 1-4: Η σχέση Αρχιτεκτονικής και ελεύθερων χώρων ήταν πάντοτε απαραίτητη για την καλύτερη ανάδειξη του Τοπίου στο σύνολό του (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
- (1-3): Τοσκάνη, Ιταλία (κυρίαρχο στοιχείο το νερό)
- (1-4): Bath Αγγλίας (κυρίαρχο στοιχείο ο χωρίς άλλες φυτεύσεις χλοοτάπητας που τονίζει το κτίριο)
φύση. Τα αποτελέσματα από την Εφαρμογή της Αρχιτεκτονικής τοπίου στην πράξη εξαρ -τώνται από πολλούς παράγοντες όπως το μέγε -θος του χώρου που μελετάται και σχεδιάζεται, την τοποθεσία, το κόστος, την δυνατότητα συντήρησής του και την εμπειρία και παιδεία του μελετητή.

Αν και στη συνέχεια υπάρχει ειδικό κεφάλαιο αφιερωμένο στην ιστορία της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, είναι απαραίτητο να αναφερθεί ότι η Αρχιτεκτονική του Τοπίου σαν Τέχνη, Θεωρία και Πρακτική έχει ρίζες πίσω στους αιώνες. Ξεκινά από τότε που το ανθρώπινο είδος άρχισε να διαμορφώνει τη γη για να καλύπτει τις ανάγκες διατροφής του (γεωργικές εκτάσεις και φυτοφράκτες). Με την πάροδο του χρόνου, επιδίωξε επιπλέον την ικανοποίηση της οπτικής του
αισθητικής. Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αποτελούν οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας το 3.500 π.Χ., οι αρχιτεκτονικές διαμορφώσεις Τοπίου και η Κηποτεχνία στην Αίγυπτο το 2.000 π.Χ. σε κτίρια των Αρχαίων Θηβών κατά μήκος της κοιλάδας του Νείλου, όπου για πρώτη φορά έγινε διακοσμητική χρήση των φυτών πάπυρου,
λωτού και χουρμαδιάς (Σχήμα 1-1 και 1-2).

Ακολούθησε η Περσία στην περίοδο 500-600 π.Χ. με κήπους παλατιών, τεχνητές λίμνες σε αίθρια και διαμορφωμένους κοινόχρηστους χώρους για αναψυχή, εορταστικές εκδηλώσεις και αισθητική πολυτέλεια. Στην Ελληνιστική, Αλεξανδρινή και Ρωμαϊκή εποχή ο διαμορφωμένος ανοικτός χώρος είχε συνδεθεί με την αυλή του σπιτιού ή του ανακτόρου. Οι φυτοτεχνικές ιδέες, όταν δεν ήταν δανεικές από την Περσική πρακτική, περιορίζονταν σε διάσπαρτες
Σχήμα 1-1: Κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας. Αρμονική και εντυπωσιακή συνύπαρξη Αρχιτεκτονικής και Κηποτεχνίας σε διάφορα επίπεδα (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Σχήμα 1-2: Αίγυπτος, Αρχαίες Θήβες. Η κηποτεχνική οργάνωση του χώρου σε γεωμετρικά σχήματα, συνυπάρχει αρμονικά με τα κτίρια και συνθέτει ένα ελκυστικό σύνολο με αρχιτεκτονική αξία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Σχήμα 1-3: Ανάκτορο στην Περσία τον 6ο αιώνα π.Χ. Η αρχιτεκτονική σύνθεση με κολώνες που επιτρέπουν στο βλέμμα να διαπερνά το κτίσμα προς το Τοπίο και η ανοικτή οροφή που επιτρέπει στο φως να προσδίδει τα χρώματα του ουρανού στην τεχνητή λίμνη στο κέντρο (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
στο χώρο γλάστρες ή στη φύτευση μοναχικών φυτών σε καίρια σημεία του χώρου. Ιδιαίτερη έμφαση δινόταν στην οπτική εικόνα της Αγοράς, του Γυμνασίου, του Θεάτρου και των Ιερών Χώρων. Η οπτική αυτή εικόνα προερχόταν από το συνδυασμό ανοικτού χώρου και κτιριακών όγκων. (Σχήμα 1-3)

Το σημαντικότερο όλων είναι ο σεβασμός που έτρεφαν οι αρχαίοι για το φυσικό περιβάλλον γύρω από τις πόλεις τους, οι οποίες ήταν πολύ μικρότερες από τις σημερινές και η φύση ήταν πολύ κοντύτερα στα σπίτια τους από ό,τι είναι σήμερα. (Σχήμα 1-4) Αναλυτικότερη αναφορά γίνεται στο Κεφάλαιο 2.
Σχήμα 1-4: Αρχαία ελληνική σύνθεση πόλης. Η πλατεία της Αγοράς κυριαρχεί σαν ελεύθερος χώρος συγκεντρώσεων, εκδηλώσεων και εμπορικών συναλλαγών. Το φυσικό τοπίο είναι κοντά και γύρω από την πόλη (Άσσος, Μικρά Ασία, 2ος αιώνας π.Χ.) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

1.2 Αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου
Εάν εξαιρέσουμε τα κάθε είδους κτίρια, τους δρόμους, τη γεωργική γη που καταλαμβάνει τεράστιες επιφάνειες, τις δασικές εκτάσεις και τα λιγοστά φυσικά τοπία στα οποία δεν έχει παρέμβει ακόμη ο άνθρωπος, θα διαπιστώσουμε ότι απομένει ένα μεγάλο τμήμα ή τμήματα ανοικτών χώρων. Αυτά αποτελούν αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου.
Η βασική της αρμοδιότητα και ευθύνη είναι η διαμόρφωση, αποκατάσταση ή ανάπλαση των χώρων αυτών. Στόχος της είναι, όχι μόνο η αισθητική και λειτουργική τους απόλαυση από τον άνθρωπο, αλλά και η προστασία του περιβάλλοντος. (Φωτ. 1-5 έως φωτ. 1-9)

Φωτ. 1-5: Ανοικτός χώρος σε εγκατάλειψη που αποτελεί αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-6: Ο χώρος απαιτεί την παρέμβαση της Αρχιτεκτονικής Τοπίου για τη βελτίωση της αισθητικής αλλά και τη χρήση του από τους κατοίκους για ήπια αναψυχή (περίπατος, ανάπαυση κ.λπ.) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-7: Ο αρχιτέκτονας Τοπίου συντάσσει το σχέδιο και προτείνει λύσεις φυτεύσεων, διαδρόμων, δαπέδων και τρόπους χρήσης του χώρου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-8: Πολλές φορές η μακέτα του χώρου βοηθάει να γίνει πιο αντιληπτή η πρόταση του αρχιτέκτονα Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-9: Το τελικό αποτέλεσμα, μετά την παρέμβαση της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, μπορεί να αλλάξει την όψη του χώρου και να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα του περιβάλλοντος (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Ένας ανοικτός χώρος σε εγκατάλειψη, μικρός ή μεγάλος, γρήγορα μετατρέπεται σε χώρο όπου κυριαρχεί η διάβρωση του εδάφους, οπότε χάνεται η γονιμότητά του. Επίσης, καταπατημένες εκτάσεις και χώροι που έχουν υποστεί αλόγιστη εκμετάλλευση (χωματερές, λατομεία, μεταλλεία κ.ά.) αποτελούν πολύτιμα κομμάτια γης που χάνονται. Όλα αυτά θα μπορούσαν, με τη βοήθεια της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, να επανενταχθούν στη φύση, ώστε να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής του ανθρώπου και να προστατέψουν αυτόν και την περιουσία του από τις σκόνες, τους θορύβους, τις πλημμύρες, τις κακοσμίες, τη ρύπανση του αέρα και την κακή αισθητική. Οι επιπτώσεις αυτές, η καθεμιά ξεχωριστά και όλες μαζί, λειτουργούν αρνητικά και επηρεάζουν την οικονομική ζωή του ανθρώπου, τη διάθεση, την υγεία και την ασφάλειά του. (Φωτ. 1-10 έως φωτ. 1-13)

Η ανθρώπινη λοιπόν παρέμβαση στη διαμόρφωση και το καλλωπισμό ενός χώρου με τις μεθόδους της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου γίνεται αναγκαία στις μέρες μας. Εξασφαλίζεται η βαθμιαία επαφή του ανθρώπου της πόλης με τα βασικά στοιχεία της φύσης από τα οποία έχει
Φωτ. 1-10, 1-11, 1-12, 1-13: Οι επιπτώσεις από την εγκατάλειψη του Τοπίου μπορούν να είναι δραματικές για την ίδια τη φύση αλλά και για τον άνθρωπο. Η εξαφάνιση της βλάστησης, η ερημοποίηση και η ασχήμια καλούν τη Αρχιτεκτονική Τοπίου να δώσει λύσεις (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

απομακρυνθεί. Τέτοια στοιχεία είναι το χώμα, το νερό, τα φυτά, οι συνδυασμοί των ειδών και των χρωμάτων στις διάφορες εποχές του χρόνου και βέβαια τα είδη άγριας ζωής που προτιμούν να μαζεύονται και να ζουν όπου υπάρχει βλάστηση (πτηνά, έντομα, μικρά θηλαστικά, ερπετά).
Έτσι, η Αρχιτεκτονική Τοπίου που προσφέρει το σχεδιασμό, τη δημιουργία και τη διατήρηση ανοικτών χώρων πρασίνου, οποιουδήποτε μεγέθους, γύρω από ένα κτίριο, μέσα στη γειτονιά ή την πόλη, γύρω από την πόλη ή μακριά απ' αυτή
Φωτ. 1-14: Η συνάθροιση των ανθρώπων είναι κοινωνική ανάγκη και τα μεγάλα τοπικά ή περιφερειακά (υπερτοπικά) πάρκα προσφέρονται για συνάντηση, αναψυχή, πολιτιστικές εκδηλώσεις (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-15: Γερανοί σε βιότοπο του Κάνσας των Η.Π.Α. Η ομοιότητα με την παραπάνω εικόνα (1-14) είναι σημαντική. Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί (μαζί και ο άνθρωπος) έχουν την ανάγκη να συναντώνται και να ζουν αρμονικά στο φυσικό Τοπίο στο οποίο ανήκουν (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
παίζει σημαντικό κοινωνικό ρόλο. Εκπαιδεύει και ευαισθητοποιεί τον άνθρωπο στη σχέση του με τη φύση. Του μαθαίνει να συνυπάρχει μ' αυτή. Του δίνει την ευκαιρία να είναι πιο κοινωνικός με τους συμπολίτες του, διότι χρησιμοποιεί το τοπίο για την αναψυχή, του, την ανάπαυσή του, τις κοινωνικές του επαφές σε επίπεδο γειτονιάς, πόλης ή και ολόκληρης περιφέρειας (π.χ. πάρκα και περιαστικό πράσινο υπερτοπικού χαρακτήρα). (Φωτ. 1-14, φωτ. 1-15)

Ο Michael Laurie, στο βιβλίο του "Εισαγωγή στην Αρχιτεκτονική του Τοπίου", αναφέρει ότι το αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, λόγω
της συνεχούς μεταβολής του τρόπου ζωής του ανθρώπου και των αναγκών του, αποτελείται από τρεις μεγάλες κατηγορίες ή πεδία δράσης, τα οποία είναι:
-  Η μελέτη και ο σχεδιασμός των μεγάλων σε έκταση και σύνθεση τοπίων, όπου η ανάλυση του χώρου και η μελλοντική του χρήση αποτελούν αντικείμενο εξέτασης και άλλων εξειδικευμένων ομάδων εκτός από τους Αρχιτέκτονες Τοπίου (Οικο-
λόγων, Πολεοδόμων, Χωροτακτών, Οικονομολόγων, Συγκοινωνιολόγων κ.λπ.). Τέτοια τοπία ή Μακροτοπία, όπως έχει επικρατήσει να λέγονται, μπορεί να είναι μια κοιλάδα ποταμού, μία περιαστική πράσινη ζώνη, ένας διάδρομος γης επάνω στον οποίο χαράσσεται ένας εθνικός δρόμος ή σιδηρόδρομος, μία ολόκληρη περιοχή όπου πρόκειται να γίνει ένα μεγάλο έργο. Επίσης, μπορεί να ανήκουν σ' αυτά μία παράκτια ζώνη με τουριστικό χαρακτήρα, ένας βιότοπος ή ένα φαράγγι που χρειάζεται επειγόντως μέτρα προστασίας και διαχείρισης ή μία έκταση υποβαθμισμένου δάσους που πρέπει να αναδασωθεί. Θα μπορούσε ακόμη
να είναι και μία ολόκληρη περιοχή Δήμου, Νομού, Περιφέρειας ή Διαμερίσματος Χώρας. Μια τέτοια περιοχή έχει την ανάγκη της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου για την υποβοήθηση του έργου της χωροταξίας (νοικοκύρεμα) των χρήσεων γης και των επιμέρους δραστηριοτήτων στον χώρο (πόλεις, βιομηχανία, τουρισμός, γεωργία, συγκοινωνίες, ζώνες ανάπτυξης κ.λπ.). Με τη συμβολή της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, εξασφαλίζονται η διατήρηση ζωνών φυσικού περιβάλλοντος, η εισαγωγή νέων αισθητικών στοιχείων στο
τοπίο και η επαναφορά ή αποκατάσταση των περιοχών που έχουν υποβαθμιστεί ή καταστραφεί. (Φωτ. 1-16, φωτ. 1-17)

Για παράδειγμα, αναφέρουμε ένα αναπτυξιακό σχέδιο μιας περιοχής, η οποία περιλαμβάνει τουριστικές εγκαταστάσεις, οικισμούς, εμπορικά κέντρα, λιμάνια και ήπια βιομηχανία. Η περιοχή αυτή έχει αισθητικά και οικολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία πρέπει να διατηρηθούν και να αναδειχθούν. Ο Αρχιτέκτονας Τοπίου καλείται να τα εντοπίσει, να τα αναλύσει και να τα αναπλάσει σε συνεργασία με τους άλλους
Φωτ. 1-17: Ανάμικτο Μακροτοπίο (Αμερικανικός γιγαντισμός χρήσεων γης). Περιλαμβάνει Αστικό Τοπίο (δομημένο περιβάλλον), συγκοινωνιακές αρτηρίες, περιαστικό και αστικό πράσινο. Δημιούργημα του ανθρώπου με συμμετοχή Πολεοδόμων, Αρχιτεκτόνων, Αρχιτεκτόνων Τοπίου, Συγκοινωνιολόγων και άλλων (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

ειδικούς που μελετούν το έργο. Είναι σαφές ότι έχει να προτείνει λύσεις που θα δώσουν ένα ικανοποιητικό τελικό αποτέλεσμα. (Σχήμα 1-5, φωτ. 1-18)
Φωτ. 1-16: Τοπίο με χαρακτήρα Μακροτοπίου (μεγάλης κλίμακας). Προσφέρει στον άνθρωπο αισθητική, αναψυχή και στην άγρια ζωή καταφύγιο. Συμβάλλει στη βελτίωση του κλίματος ολόκληρης περιοχής και προκαλεί το σεβασμό του ανθρώπου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Σχήμα 1-5: Γεωργικό Μακροτοπίο ολόκληρης περιοχής. Διακρίνεται η σωστή διάταξη αγροκτημάτων κατά μήκος του δρόμου. Οι κατοικίες και οι εγκαταστάσεις προστατεύονται από τους ανέμους με κατάλληλους ανεμοφράχτες. Η όλη ανάπτυξη του χώρου είναι αποτέλεσμα οργάνωσης των χρήσεων γης και παρεμβάσεων της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-18: Θέα Μακροτοπίου φυσικού περιβάλλοντος, με κυρίαρχο τον οικισμό στην κορυφή του βουνού. Η απουσία ανθρώπινων επεμβάσεων και η υγιής κατάσταση του τοπίου, το κάνουν αυθεντικό και ελκυστικό (Τοσκάνη, Ιταλία) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-19: Μικροτοπίο πόλης. Αστικό πάρκο με καλοσυντηρημένη βλάστηση (Βίλλα Μποργκέζε, Ρώμη) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Σχήμα 1-6 - 1-8: Μικροτοπία Αστικού Πάρκου (Πάρκο Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης, Αθήνα. Μελετητής Αρχιτέκτων τοπίου: Δρ. Σ. Σεκλιζιώτης και Συνεργάτες) Σχήμα (1-6): Βοτανικοί κήποι δέντρων και θάμνων.

-  Η δεύτερη κατηγορία είναι τα μικρότερα τοπία ή τμήματα γης που χρειάζονται σχέδια διαμόρφωσης και καλλωπισμού. Θα μπορούσαμε εδώ να αναφέρουμε τα πάρκα στην πόλη, τις πλατείες, κάποια πεζοδρόμια, κήπους σπιτιών, ξενοδοχείων, γραφείων ή εμπορικών κέντρων και νοσοκομείων, δημόσιων κτιρίων, αρχαιολογικών χώρων, νησίδων, δρόμων κ.λπ. Αυτές οι κατηγορίες ανοικτών χώρων έχει επικρατήσει να λέγονται Μικροτοπία από τους Αρχιτέκτονες Τοπίου και αφορούν χώρους κυρίως μέσα στις πόλεις ή περιμετρικά σ' αυτές. (Φωτ. 1-19, Σχήμα 1-6 έως 1-8)

Σχήμα (1-7): Τεχνητή λίμνη και νησίδες με ανθώνες, πλαισιωμένες από τεχνητό υγροβιότοπο με υδροχαρή φυτά.
Σχήμα (1-8): Προοπτικό σχέδιο μικροτοπίου λίμνης και νησίδων με σποραδικές φυτεύσεις κατά τμήμα.
-  Στην τρίτη κατηγορία έχουμε το Λεπτομερειακό Σχεδιασμό του Τοπίου. Με τον όρο αυτό εννοούμε το σχεδιασμό των στοιχείων που επιθυμούμε να συνθέτουν το τοπίο που επιδιώκουμε. Τα κυριότερα στοιχεία είναι οι συστάδες και οι συνδυασμοί δέντρων, θάμνων, φυτών εδαφοκάλυψης και ανθώνων, διαδρόμων
κυκλοφορίας, βραχόκηπων, υπαίθριων καθιστικών χώρων κ.λπ. (Φωτ. 1-20 έως φωτ. 1-30) Σ' αυτή τη φάση γίνεται η επιλογή των υλικών και ο συνδυασμός τους (σκληρά υλικά όπως το μπετόν, οι πέτρες, οι πλάκες, τα κεραμικά και χαλίκια, τα διάφορα φυτά κατά κατηγορία, ξυλοκατασκευές, σιδηροκατασκευές κ.λπ.).

Φωτ. 1-20: Μικροτοπίο συντριβανιού με καθιστικά και πίδακες που δεν ενοχλούν τον επισκέπτη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-21: Βραχόκηποι, νερό και διάδρομοι κυκλοφορίας με περιμετρική βλάστηση δημιουργούν μια μοναδική ενότητα Μικροτοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
- Φωτ. 1-22: Σύνθεση Μικροτοπίου από χαμηλά θαμνώδη σε άνισες επιφάνειες, νερό και δάπεδα με χρωματισμούς που καθοδηγούν την κίνηση του επισκέπτη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-24: Διαμόρφωση τεχνητού ρυακιού μέσα στο ξέφωτο του δάσους, με υλικά από πέτρες και ειδικές στεγανές μεμβράνες. Ακολουθεί φύτευση και ενσωμάτωση του έργου στο γύρω φυσικό τοπίο (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-23: Μικροτοπίο εσωτερικού χώρου κτιρίου με φοινικοειδή υποτροπικά είδη που ευχαριστούν τον επισκέπτη. Αποτέλεσμα συνεργασίας αρχιτεκτόνων και αρχιτεκτόνων Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-25: Μικροτοπίο με βράχους, νερό και πυθμένα από βότσαλο (τεχνητό ποτάμι σε αστικό πάρκο) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-26: Γλυπτά στον ανοικτό χώρο δημιουργούν από μόνα τους σπουδαία σημεία αναφοράς και έλξης και συνθέτουν μικροτοπία μεγάλης αισθητικής αξίας (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-27: Χώροι στάθμευσης κατά μήκος οδών στην περίμετρο πάρκων και κτιριακών συγκροτημάτων μπορούν να μετατραπούν από την Αρχιτεκτονική Τοπίου σε Ελληνικά Μικροτοπία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-28, φωτ. 1-29: Συνθέσεις μικρών τοπίων από βράχους, διακοσμητικά γρασίδια και θάμνους πάνω σε φυτικά υπολείμματα κατά αμφιθεατρικό τρόπο, για καλύτερη οπτική προβολή στον επισκέπτη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 30: Κατασκευή μικρού τοπίου σε πάρκο με πέτρες, ξυλοκατασκευές και φυτεύσεις με χαμηλούς θάμνους, που δε θα αποκρύπτουν μελλοντικά την οπτική του χώρου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Στο σημείο αυτό τονίζουμε ότι καμία από τις παραπάνω κατηγορίες δεν πρέπει να μελετάται ανεξάρτητα από τις υπόλοιπες. Ο Αρχιτέκτονας Τοπίου λαμβάνει πάντοτε υπόψη του τον χαρακτήρα του ευρύτερου περιβάλλοντος, όπου βρίσκεται ο χώρος μελέτης του. Αυτό είναι απαραίτητο να γίνεται, γιατί έτσι το τελικό αποτέλεσμα θα είναι καλύτερα προσαρμοσμένο στο φυσικό περιβάλλον της άμεσης και της ευρύτερης περιοχής.

1.3 Εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής Τοπίου
Όπως ήδη αναπτύχθηκε παραπάνω, οι εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, οι οποίες συνδέονται άμεσα με το αντικείμενο μελέτης, είναι πολυάριθμες και διαφοροποιούνται ανάλογα με το μέγεθος, την τοποθεσία και το σκοπό που πρέπει να εξυπηρετούν. Ξεκινώντας
από τις μεγάλες εκτάσεις επέμβασης (Μακροτοπία), αναφέρουμε τις παρακάτω εφαρμογές.
α. Περιαστική ζώνη μιας πόλης, η οποία χρειάζεται μελέτη ανάπλασης και πρέπει να εξυπηρετεί διάφορες λειτουργίες, όπως αναψυχή, άθληση, αισθητική, βοτανική εκπαίδευση, μείωση σκόνης και θορύβων, προστασία της πόλης από πλημμύρες κ.λπ. Σχεδιάζονται τα δίκτυα κυκλοφορίας, οι χώροι φύτευσης, στοιχεία ενδιαφέροντος και οι λειτουργίες αναψυχής του κοινού. Προτείνονται φυτά κατάλληλα για προστασία από ρύπανση (ήχου, αέρα κ.λπ.). Στις περιπτώσεις αυτές συνδυάζεται το περιαστικό πράσινο με το ήδη υπάρχον πράσινο στην πόλη. Έτσι, υπάρχει οδική και οπτική επικοινωνία μεταξύ τους, ώστε να διευκολύνεται η μετάβαση από τον ένα χώρο στον άλλο. Γι' αυτό το σκοπό, ετοιμάζονται ειδικοί ενημερωτικοί χάρτες για τον προσανατολισμό των κατοίκων των περιοχών αυτών ή των επισκεπτών. Οι μεγάλοι αυτοί χώροι λειτουργούν και σαν υπερτοπικά πάρκα και έτσι πρέπει να τα θεωρεί ο μελετητής που τα σχεδιάζει. (Φωτ. 1-31 έως φωτ. 1-33)

Φωτ. 1-31 έως 1-33: Περιαστικό πάρκο στην περίμετρο πόλης. (Φωτ. 1-31) Ξεκινά από το λοφώδες περιαστικό δάσος με διευκολύνσεις περιπάτου και αναψυχής κάθε είδους και καταλήγει (Φωτ. 1-32, φωτ. 1-33) μέσα στην πόλη σε επίπεδη μορφή με λίμνη και ευκαιρίες ανάπαυσης των πολιτών (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Μέσα σε μια τέτοια ζώνη μπορεί να υπάρχουν και χώροι που απαιτούν ειδικές τεχνικές σχεδιασμού και αποκατάστασης του τοπίου. Σ' αυτούς συγκαταλέγονται τα λατομεία, οι χωματερές, τα μεταλλεία, καμμένες περιοχές, εγκαταλελειμμένες γεωργικές εκτάσεις, και άλλοι χώροι, που πρέπει να ενταχθούν σε ένα ενιαίο σχέδιο Εφαρμογής Αρχιτεκτονικής του Τοπίου.

Κατά κανόνα, δίνεται προσοχή στο σκοπό που υπηρετεί μια τέτοια μεγάλη ζώνη πρασίνου και ανάλογα σχεδιάζε-
Φωτ. 1-34: Περιαστική ζώνη Αθήνας (Πεντέλη). Η διατάραξη του τοπίου είναι εμφανής από την εξόρυξη μαρμάρων. Η Αρχιτεκτονική Τοπίου και η Δασοπονία έχουν πολλά να προσφέρουν στην αποκατάσταση του Τοπίου και την ένταξή του στο περιαστικό πράσινο της πρωτεύουσας (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη). Φωτ. 1-35: Δίκτυο μονοπατιών κυκλοφορίας πεζών και οχημάτων πρώτης ανάγκης στη ζώνη περιαστικού πρασίνου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

ται το δίκτυο κυκλοφορίας μέσα σ' αυτή (κατά προτίμηση για πεζούς με κατάλληλα δίκτυα μονοπατιών). (Φωτ. 1-35, φωτ. 1-36) Προτείνεται η εγκατάσταση φυτών που θα λειτουργούν σαν προστατευτικά του εδάφους, θα μει-
ώνουν την ηχορύπανση και θα καθαρίζουν τον αέρα. Μεγάλη σημασία πρέπει να δίνεται στα φυτικά είδη, ώστε αυτά να συγγενεύουν βοτανικά και αισθητικά με το πράσινο του ευρύτερου χώρου.
Φωτ. 1-36: Προσφέρονται ευκαιρίες ξεκούρασης στον επισκέπτη με κιόσκια και καθιστικά. Επιλέγονται θέσεις για να υπάρχει οπτικός έλεγχος του χώρου (για ασφάλεια και προσανατολισμό των επισκεπτών) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-37: Ανάπλαση παραλίας (Ν. Μάκρη Αττικής). Η τωρινή εικόνα μετά την ανάπτυξη των φυτών αναμένεται να βελτιωθεί και να ενισχυθεί η αισθητική του Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-39: Διατήρηση υπολειμμάτων βιομηχανικών δραστηριοτήτων που προσδίδουν ιστορικότητα στο τοπίο με τον όγκο τους και το σχήμα τους (παλαιές δεξαμενές φυσικού αερίου - Οξφόρδη Αγγλίας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-38: Παραποτάμια/ παρόχθια διαμόρφωση περιαστικού τοπίου. Προσφέρονται μονοπάτια κυκλοφορίας μόνον για πεζούς (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

β. Μελέτη μιας παραλιακής ζώνης, η οποία προορίζεται να εξυπηρετεί ανάγκες αναψυχής των κατοίκων ή των τουριστών, με λειτουργίες άθλησης και περιπάτου και σε συνδυασμό με την ελάφρυνση του χώρου από τον κυκλοφοριακό φόρτο. (Φωτ. 1-37, φωτ. 1-38)
Σχεδιάζονται ζώνες και επιφάνειες πρασίνου, διάδρομοι κυκλοφορίας (πεζόδρομοι) με πλακόστρωτα, λιθόστρωτα ή άλλα υλικά, χώροι στάθμευσης, χώροι με καθιστικά και κιό-
σκια. Σκοπός της σχεδίασης είναι η απόκρυψη ανεπιθύμητης θέας με χρήση κατάλληλων φυτών ή αντίθετα η ανάδειξη στοιχείων όπως αισθητικά ή παραδοσιακά κτίρια, μνημεία, πανοραμικές θέες προς την ευρύτερη περιοχή κ.λπ. (Φωτ. 1-39 έως φωτ. 1-42)

Πάντοτε πρέπει να καταβάλλεται προσπάθεια ώστε να μειώνεται η εμπορική εκμετάλλευση των χώρων αυτών που γίνεται κυρίως με τη μορφή κέντρων διασκέδασης, κάποιων μορφών άθλησης, αναψυχής με μηχανές κ.λπ.
Φωτ. 1-41: Παλαιό υδραγωγείο στο παραποτάμιο περιαστικό πάρκο της Λάρισας. Διατηρητέο κτίσμα που κυριαρχεί στο Τοπίο (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-40: Διαμόρφωση διαδρόμων κυκλοφορίας παρόχθιου τοπίου με υλικά από ξύλο. Καθιστικά και κατάλληλες φυτεύσεις δημιουργούν πόλους αναψυχής των κατοίκων της πόλης (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).Φωτ. 1-42: Περιαστικό πάρκο με παραποτάμια αναψυχή προσανατολισμένη αποκλειστικά στην κωπηλασία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-43: Ο ελεύθερος χώρος νέων οικισμών διαμορφώνεται σε συνδυασμό με την κτιριακή Αρχιτεκτονική και τον τόπο. Ντόπια υλικά και διακοσμητικά στοιχεία πετυχαίνουν το επιθυμητό αισθητικό αποτέλεσμα (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-44: Νέοι οικισμοί πρέπει να σχεδιάζονται με στόχο τη μεγαλύτερη διαθεσιμότητα ανοικτών χώρων, ιδιωτικών και κοινοχρήστων. Επίσης πρέπει να περιβάλλονται από επαρκείς πράσινες ζώνες για ηχομόνωση και διαχωρισμό από άλλες δραστηριότητες (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

γ. Αναπλάσεις και δημιουργία χώρων πρασίνου μέσα και γύρω από νέους οικισμούς, για τη βελτίωση της αισθητικής του μικροκλίματος και των συνθηκών ζωής των κατοίκων τους. Σ' αυτές τις περιπτώσεις μπορούμε να συμπεριλάβουμε τους δρόμους, τους πεζόδρομους, τις πλατείες, κοινόχρηστους κήπους και χώρους, ζώνες περιμετρικής προστασίας από
ηχορύπανση. Οι ζώνες αυτές αφορούν λωρίδες από πυκνές φυτεύσεις που διαχωρίζουν χρήσεις γης που δεν πρέπει να επικοινωνούν μεταξύ τους γιατί μπορεί να ενοχλούν η μία την άλλη όπως κατοικίες με δρόμους μεγάλης κυκλοφορίας, χώροι αθλοπαιδιών με δρόμους και εργοστάσια και κατοικημένες περιοχές με βιομηχανικές ζώνες. (Φωτ. 1-43, φωτ. 1-44)
- δ. Σχεδιασμός ελεύθερων διαχωριστικών ζωνών πρασίνου ανάμεσα σε εκτεταμένες χρήσεις γης όπως βιομηχανικές ζώνες, τουριστικές δραστηριότητες, γεωργικές και κτηνοτροφικές δραστηριότητες κ.λπ.

Όσον αφορά τις μικρότερες επιφάνειες (Μικροτοπία), έχουμε τις διαμορφώσεις των πλατειών, των συγκοινωνιακών νησίδων, τους πεζόδρομους, χώρους γραφείων και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, επαύλεων, ξενοδοχείων κ.λπ. (Φωτ. 1-45, σχήμα 1-9)
Στα κεφάλαια που ακολουθούν, γίνεται επαρκής αναφορά στη μεθοδολογία σχεδιασμού των χώρων αυτών, στα υλικά που προτείνεται να χρησιμοποιούνται και τους συνδυασμούς μεταξύ τους.
Κατά το σχεδιασμό μικρών χώρων, κήπων ή στοιχείων του τοπίου (δάπεδα, παρτέρια, υδατικά στοιχεία) επιδιώκεται η αισθητική ποιότητα και η καλύτερη λειτουργία αυτών. Γι' αυτό
γίνονται λεπτομερή σχέδια φύτευσης και διαδρόμων κυκλοφορίας (σχέδια λεπτομερειών).

Τονίζεται ότι οι εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής Τοπίου είναι πολλές και καθεμιά ξεχωριστά έχει την ιδιαιτερότητά της. Ακόμα και μια απλή ζαρντινιέρα έχει τις δικές της απαιτήσεις μελέτης, δηλαδή πού τοποθετείται, τι εξυπηρετεί, με τι φυτά φυτεύεται, τι χρώμα και τι υφή έχει, το υλικό από το οποίο αποτελείται, αν είναι σταθερή ή μετακινούμενη, πώς ποτίζεται κ.λπ. (Φωτ. 1-46).
Φωτ. 1-45: Οι μεγάλες αρτηρίες κυκλοφορίας πλαισιώνονται από πυκνό διαχωριστικό πράσινο για να μην ενοχλούν τις γειτονικές δραστηριότητες και να μην είναι ορατές από αυτές. Οι διαχωριστικές νησίδες καλλωπίζονται με πολυετή φυτά ανθοφορίας και χλοοτάπητα ασφαλείας (παρέχει ορατότητα των οχημάτων που προηγούνται και χώρο για στάθμευση ανάγκης (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Σχήμα 1-9: Συνοπτικό Προοπτικό Σχέδιο Αρχιτεκτονικής Τοπίου περιαστικού χώρου πόλης, με σκοπό την διαμόρφωση παρόχθιων διαδρόμων κυκλοφορίας, διευθέτηση ποταμού, προτάσεις φυτεύσεων για απόκρυψη μη επιθυμητής θέας και αναβάθμιση νέων κατοικιών (Πρόταση Ανάπτυξης Περιαστικής Ζώνης Reading Αγγλίας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-46: Διαμόρφωση μικρού χώρου ανάπαυσης με καθιστικά, πλαισιωμένου από ζαρντινιέρες. Η όλη σύνθεση βρίσκεται σε δημόσιο χώρο σε χωριό της Τοσκάνα της Ιταλίας και χρησιμοποιείται σαν υπαίθρια βεράντα για την απόλαυση του γύρω φυσικού μακροτοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

1.4 Σημασία της Αρχιτεκτονικής Τοπίου στον πολιτισμό σε διεθνές επίπεδο
Η χρήση των φυτών και ο σεβασμός προς αυτά, από την εμφάνιση του ανθρώπινου είδους στον πλανήτη, αποτελούν τους θεμελιώδεις παράγοντες, στους οποίους στηρίζεται η Αρχιτεκτονική του Τοπίου.
Εκτός από την οικονομική χρήση των φυτών που εστιάζεται στην παραγωγή κυρίως τροφίμων, υφαντικών ινών, ξυλείας κ.λπ., έχουμε και την αισθητική τους χρήση. Τα φυτά από μόνα τους και σε συνδυασμούς σε συστάδες συνθέτουν την οπτική που βιώνουμε καθημερινά είτε στο φυσικό περιβάλλον (δάση, βιότοποι, φυσικά λιβάδια κ.λπ.) είτε στο τεχνητό περιβάλλον (πάρκα, κήποι, φυτεύσεις προστασίας εδαφών, αναδασώσεις κ.λπ.), που αποτελεί χώρο δρά-
σης της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου. (Φωτ. 147 έως φωτ. 1-49)

Η άρρηκτη συμβίωση του ανθρώπου με τα φυτά δεν προέρχεται μόνο από την διατροφική του ανάγκη αλλά και από την ανάγκη να χρησιμοποιεί τη βλάστηση σαν χώρο καταφυγίου, άθλησης, κυνηγιού και αισθητικής απόλαυσης.
Με την πολιτιστική εξέλιξη, έχουμε τη βαθμιαία δημιουργία οικισμών, χωριών και πόλεων, όπου ο άνθρωπος εξελίσσεται από κάτοικο του δάσους σε κάτοικο της πόλης. Η νομαδική του ζωή στα πρώτα χρόνια χαρακτηριζόταν από έντονη χρήση των ξέφωτων και της άκρης του δάσους, έτσι ώστε να μπορεί να συναθροίζεται, να στήνει τις καλύβες του και με τον πρώτο κίνδυνο να κρύβεται. Με την ανακάλυψη και χρήση των δομικών υλικών (πέτρα, ξύλο, λάσπη κ.λπ.), άρχισε να απομακρύνεται από την ασφάλεια που του παρείχε το δάσος και έφτιαξε τις πρώτες κατοικίες και οικισμούς.

Η πολιτιστική όμως εξέλιξη του ανθρώπου, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι το δομημένο
Φωτ. 1-47: Διακοσμητική χρήση των φυτών κατά μήκος δρόμου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-48: Μαζική παραγωγή φυτών στο φυτώριο για χρήση από τους αρχιτέκτονες Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-49: Συλλογή διακοσμητικών φυτών με τις ονομασίες τους για επιλογή και χρήση στη διαμόρφωση ελεύθερων χώρων (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
περιβάλλον ήταν ο κυρίαρχος χώρος ζωής, δεν τον απέκοψε τελείως από την πραγματική του φύση (κάτοικος του δάσους, κυνηγός, ανιχνευτής κ.λπ.). Έτσι, στην προσπάθεια να διατηρήσει δεσμούς με τη φύση και τα φυτά για συναισθηματικούς λόγους, άρχισε να συνθέτει τεχνητά τοπία μέσα στο χώρο που ζούσε (κήποι σε αυλές κ.λπ.) αλλά και τον ευρύτε-
ρο αστικό χώρο της πόλης του ή του χωριού του (δεντροστοιχίες, περιαστικές ζώνες, πάρκα κ.λπ.). (Φωτ. 1-50)

Η ανάπτυξη των πολιτισμών έφερε και την ανάπτυξη της Αρχιτεκτονικής σαν Επιστήμης και Τέχνης. Ο ανοικτός φυτεμένος χώρος υπήρξε πάντοτε αναπόσπαστο μέρος της Αρχιτεκτονικής των κτιρίων και πλαισίωνε τα δημι-
Φωτ. 1-50: Η ανάγκη του ανθρώπου να κρατάει επαφή με τα φυτά εκδηλώνεται με τη δημιουργία ειδικών πάρκων και κήπων με ποικιλία φυτικών ειδών (κήπος Κακτοειδών, Φράιμπουρχ, Γερμανία) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-51: Ακρόπολη. Δεσπόζει στο τοπίο της άμεσης περιοχής αλλά και του ευρύτερου μακροτοπίου (Γκραβούρα του Schroeder, 18ος αιώνας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

ουργήματα του ανθρώπου με τρόπο που να τα αναβαθμίζει και να τα αξιοποιεί. Στην εποχή μας πολλές φορές συμβαίνει το αντίστροφο είτε λόγω έλλειψης χώρου είτε λόγω έλλειψης περιβαλλοντικής συνείδησης.
Με μια ιστορική αναδρομή στον τρόπο που κτίζονταν οι πόλεις και τα μνημεία, διαπιστώνουμε ότι τα κτίσματα τοποθετούνταν στο χώρο, έτσι ώστε να δεσπόζουν σ' αυτόν. Συγχρόνως, εκμεταλλεύονταν πλήρως την πανοραμική θέα προς το άμεσο και ευρύτερο τοπίο. Το ανοικτό τοπίο ικανοποιεί τον άνθρωπο αισθητικά αλλά και του δημιουργεί το αίσθημα της ασφάλειας και του προσανατολισμού (αποκτά οπτικό έλεγχο). (Φωτ. 1-51)

Τα βιώματα αυτά μεταφέρονται μέσω των αιώνων μέχρι και σήμερα. Ο κήπος ή το πάρκο δεν είναι τίποτε άλλο από δεσμός επαφής του ανθρώπου με το πραγματικό του περιβάλλον από όπου ξεκίνησε. Το τεχνητό τοπίο αποτελεί μια αντιγραφή του φυσικού περιβάλλοντος με φυτικές συνθέσεις και άγρια ζωή, που τον ξαναφέρνουν σε επαφή με τη φύση και τον ικανοποιούν. (Φωτ. 1-52)
Τέχνες όπως η Ζωγραφική, η Χαρακτική, η Γλυπτική, η Ποίηση, η Υφαντική φέρουν κυρίαρχα στοιχεία παρμένα από το φυσικό τοπίο (δέντρα, άνθη, κλάδοι, δασικές συστάδες, νερά, όχθες, υδροχαρής βλάστηση, ζώα κ.λπ.).

Φωτ. 1-52: Τεχνητό Τοπίο. Απόπειρα να μιμηθεί το φυσικό τοπίο. Ερείπια κτιρίων και κάστρων, νερό και ενδημική βλάστηση, σε συνδυασμό με πρόσθετες επιλεκτικά φυτεύσεις, συνθέτουν την ελκυστική αυτή εικόνα (περιαστική περιοχή Warwick Αγγλίας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Αυτό και μόνο το γεγονός αποτελεί χειροπιαστό δείγμα του δεσμού του ανθρώπου με τη φύση, τα φυτά και τη συνεχή επιθυμία του να διατηρεί κρίκους σύνδεσης με το περιβάλλον, από το οποίο προήλθε και από το οποίο δυστυχώς αποκόπτεται βαθμιαία λόγω του σημερινού αστικού τρόπου ζωής.(Φωτ. 1-53, φωτ. 1-54)

Η ποιότητα περιβάλλοντος αποτελεί δείκτη πολιτιστικής ανάπτυξης. Όσο πιο έντονα εμφανίζονται και αναπτύσσονται οι παρεμβάσεις του ανθρώπου στο χώρο που ζει με εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, τόσο περισσότερο αναβαθμίζεται πολιτιστικά. Ολόκληρες περιοχές και χώρες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από σεβασμό στο ανθρωπογενές ή το φυσικό τοπίο, θεωρούνται και πολιτιστικά αναπτυγμένες. (Φωτ. 1-55 έως 1-60)
Φωτ. 1-53: "Τοπίο" του Μίμη Φωτόπουλου, κολάζ από γραμματόσημα (Πηγή: Ένθετο Καθημερινής, επτά Ημέρες 10-1-99) Φωτ. 1-54: Αναπαράσταση της Κων/πολης κατά τους Βυζαντινούς χρόνους από τον Jean-Leon Huens (National Geographic No. 64, Δεκέμβριος 1983). Τονίζεται η ευαισθησία του καλλιτέχνη να αποδώσει θέσεις φύτευσης σε πλατείες και γύρω από μνημεία καθώς και στην περιαστική ζώνη

Φωτ. (1-55): Χώρος ξεκούρασης σε εθνική Οδό, Βόρεια Καρολίνα,
Φωτ. (1-57): Διαμόρφωση εξωτερικού χώρου Μουσείου, Rock Mountain, Γεωργία, Η.Π.A.,
Φωτ. (1-59): Περπατώντας μέχρι να ξαναρχίσει το μάθημα, Πανεπιστημιούπολη Οξφόρδης, Αγγλία,
Φωτ. (1-60): Προσέγγιση στο σιδηροδρομικό σταθμό, Ουάσινγκτον, Η.Π.Α (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. (1-56): Πρώτη εντύπωση με την άφιξη στη χώρα, αεροδρόμιο Schiphol, Άμστερνταμ,Φωτ. (1-58): Δημόσια ουρητήρια, διαμόρφωση εισόδου, Β. Καρολίνα,
Η Αρχιτεκτονική του Τοπίου εξελίχθηκε παράπλευρα με την Αρχιτεκτονική, τις άλλες Τέχνες και Επιστήμες και την πνευματική εξέλιξη του ανθρώπου. Οι στόχοι της συνδέονται άμεσα με την ψυχική και βιολογική ισορροπία του ανθρώπου αλλά και την προστασία και διατήρηση του περιβάλλοντος.

Είναι σαφές ότι η Αρχιτεκτονική του Τοπίου σαν διεθνώς εξελισσόμενη Επιστήμη και Τέχνη λειτουργεί παράλληλα με τα ήθη και έθιμα των λαών. Το γεγονός αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την δημιουργία διαφορετικών κατά τόπους τρόπων διαμόρφωσης και αντίληψης του Τοπίου. Για παράδειγμα, αναφέρουμε τους Γιαπωνέζικους κήπους, όπου κυριαρχεί η λεπτομέρεια, με στενά μονοπάτια, νάνα φυτά, βραχόκηπους, στρώσεις με χαλίκια ή βότσαλα και ανοίγματα θέας προς το μακροτοπίο (θέα προς την ανατολή του ήλιου κ.λπ.). (Φωτ. 1-61)

Φωτ. 1-61: Γιαπωνέζικος Κήπος (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-62: Ορεινό Τοπίο της Πίνδου. Κυριαρχεί η Ελάτη Κεφαλληνίας και η Δρυς στα χαμηλότερα (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Τα τοπία μπορούν να ταξινομηθούν ανάλογα:
- -με τη γεωγραφική τους θέση (Μεσογειακά τοπία, Σκανδιναβικά τοπία, Ερημικά τοπία της Βόρειας Αφρικής, Τροπικά τοπία κ.λπ.),
- -με το υψόμετρο (ορεινά, παραλιακά, πεδινά κ.λπ. όπως φαίνονται στις φωτογραφίες 1-62 και 1-63) και
- -με το βαθμό ανθρώπινης παρέμβασης (φυσικά τοπία, ημιφυσικά τοπία, περιαστικά τοπία, τεχνητά, αστικά κ.λπ.).

Καθεμία από τις κατηγορίες αυτές συνοδεύεται και από τα στίγματα των πολιτισμών που αναπτύσσονται ή αναπτύχθηκαν στις περιοχές αυτές.
Τα μεσογειακά τοπία συμπορεύονται με την αρχαία Ελληνική, Ρωμαϊκή, Αναγεννησιακή και Αραβική πολιτιστική εξέλιξη στην περιοχή αυτή του κόσμου, με παράλληλη άνθηση της ποίησης, της μουσικής, της ζωγραφικής, γλυπτικής και της αρχιτεκτονικής. Οι τέχνες
Φωτ. 1-63: Παράκτιο Τοπίο της Κεντρικής Ελλάδος. Κυριαρχεί η Πεύκη η Χαλέπιος και το βαθύ χρώμα του Αιγαίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

αυτές έχουν σαν βασικό αισθητικό περιεχόμενο το μεσογειακό τοπίο με όλα τα λαμπερά του συστατικά (ήλιος, θάλασσα, ποικιλότητα φυσικού τοπίου και οικοσυστημάτων).
Ο δεσμός του ανθρώπου με τη φύση παραμένει αναλλοίωτος, αν και για τους περισσότερους βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση και δεν αποτελεί πάντα προτεραιότητα για αυτούς. Αποτέλεσμα αυτού είναι η έλλειψη σεβασμού και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Η Αρχιτεκτονική Τοπίου έρχεται να αφυπνίσει την ανάγκη αυτή και να ενδυναμώσει τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση ή με κάποια στοιχεία της όπως φυτά, νερό, χώμα, ζώα. Του δίνει την ευκαιρία να επανέλθει σ' αυτή, για να ξαναζήσει τις ποιότητες που του πρόσφερε, όταν αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της. Όλα αυτά σε μια εποχή που ο άνθρωπος έχει εξελιχθεί σε μόνιμο κάτοικο της βάρβαρης πόλης, παγιδευμένος στα ίδια του τα δημιουργήματα, από τα οποία όμως επιβάλλεται να απαλλαγεί.

Περίληψη
Το τοπίο είναι η οπτική εικόνα που αποκτά ο άν -θρωπος που κινείται ή στέκεται στον ελεύθερο χώρο και κρίνει αν είναι ελκυστικό ή απωθητικό. Η Αρ -χιτεκτονική του Τοπίου είναι η Τέχνη και Επιστήμη που ασχολείται με το σχεδιασμό της αισθητικής και της καλής λειτουργίας των ελεύθερων χώρων και έχει άμεση σχέση με πολλές άλλες συγγενείς Επιστή -μες και Τέχνες (κύρια η Γεωπονική και Αρχιτεκτονι κή). Σχεδιάζει τον ανοικτό χώρο αρχιτεκτονικά και χρησιμοποιεί βιοτικά και αβιοτικά στοιχεία που τον συνθέτουν. Συνδυάζει όγκους, χρώματα, θέες και εντάσσει λειτουργίες που εξυπηρετούν καλύτερα τις ανάγκες του ανθρώπου, με σκοπό να τον προσελκύει. Γενικά, εμπλουτίζει και βελτιώνει την ποιότητα ζωής του.

Είναι μεγάλος ο αριθμός των συγγραφέων που δίνουν πολλούς και διαφορετικούς μεταξύ τους ορι -σμούς της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, ανάλογα με την περίοδο στην οποία αναφέρονταν και την περιοχή του κόσμου στην οποία έζησαν.
Ανάλογα με το μέγεθος του χώρου που εξετάζε -ται, το αντικείμενο μελέτης διαφοροποιείται σε Μα κροτοπία, Μικροτοπία ή στοιχεία που το συνθέτουν. Οι πολλαπλές εφαρμογές της αφορούν το περιαστικό πράσινο, υπαίθριους χώρους οικισμών, εμπορικών και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, διαχωριστικές ζώνες χρήσεων γης, πλατείες, δρόμους, κήπους, χώ -ρους άθλησης, εκπαίδευσης κ.λπ.

Ερωτήσεις
- 1. Τι εννοούμε με τον όρο Αρχιτεκτονική Τοπίου;
- 2. Πώς αντιλαμβάνεστε την έννοια του τοπίου;
- 3. Ποιο είναι το αντικείμενο μελέτης της;
- 4. Ποιες είναι οι κυριότερες εφαρμογές της;
- 5. Ποια είναι η σημασία της Αρχιτεκτονικής Τοπίου στον πολιτισμό μιας κοινωνίας;
κεφάλαιο 2
Η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής τοπίου

Η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής τοπίου
Θα αναφερθούμε στην ιστορική εξέλιξη της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, γιατί είναι σημαντικό να δούμε πώς εξελίχθηκε η Κηποτεχνία της αρχαιότητας στη σημερινή Αρχιτεκτονική Τοπίου. Από την αναδρομή αυτή εξάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα για το πώς πρέπει να διαμορφώνονται οι κάθε είδους και μεγέθους υπαίθριοι χώροι.

2.1 Αρχαίοι χρόνοι
Η Αρχιτεκτονική Τοπίου αρχίζει από τα πρώτα στάδια του πολιτισμού ως Κηποτεχνία, εξελίσσεται και καταλήγει στα τέλη του περασμένου αιώνα ως Αρχιτεκτονική Τοπίου. Βέβαια, όπως θα δούμε παρακάτω, η Κηποτεχνία δεν είχε τη στενή έννοια της διαμόρφωσης κήπου, αλλά της ανάπλασης, ακόμη και της οργάνωσης περιοχών.
Η ιστορία της Κηποτεχνίας αρχίζει από τα πρώτα ακόμη στάδια του πολιτισμού, όταν ο άνθρωπος συνειδητοποίησε την αξία των φυτών και των φρούτων σαν απαραίτητο συστατικό για τη συμπλήρωση της διατροφής του, οπότε και άρχισε να καλλιεργεί τα είδη αυτά κοντά στο σπίτι του. Η κατοπινή εξέλιξη σε κοινωνική ζωή σε ομάδες, χωριά και αργότερα σε πόλεις, δημιούργησε την ανάγκη της πλατειάς καλλιέργειας της γης και της προστασίας των κατοικίδιων ζώων.

Με την ανάπτυξη του πολιτισμού και της τεχνολογίας, η φυσική τάση του ανθρώπου για ξεκούραση και αναψυχή μεταβλήθηκε σε αναγκαιότητα και εκφράστηκε μέσω της δημιουργίας τεχνητών τοπίων, των κήπων. Οι τότε ανάγκες δημιούργησαν δύο είδη κήπων:
-  τους αποκλειστικά ωφελιμιστικούς για την προμήθεια τροφής και
τους κήπους για ξεκούραση και αναψυχή.
Εκτός όμως από τα κοινωνικά κίνητρα, γεωγραφικοί και λειτουργικοί, ως προς την κοινωνικοοικονομική εξέλιξη παράγοντες επηρέασαν τη μορφή και την έκταση της δημιουργίας του τεχνητού τοπίου. Το κλίμα, η τοπογραφία, το έδαφος, το νερό και το φυτικό υλικό έπαιξαν σπουδαίο ρόλο στην τελική μορφή του. Ένας άλλος κύριος παράγοντας που ίσχυε σε κάθε κοινωνικοϊστορική περίοδο, ήταν η διαθεσιμό-
τητα εκμετάλλευσης των οικονομικών και ανθρώπινων πόρων. Με άλλα λόγια η δημιουργία του τεχνητού τοπίου ήταν απόρροια των οικονομικών δυνατοτήτων και των εργατικών χεριών που υπήρχαν σε κάθε ιστορική περίοδο.

Η ιδέα του κήπου φαίνεται να πηγάζει αρχικά από τη μυθολογία. Οι περισσότερες από τις μεγάλες θρησκείες συμπεριλαμβάνουν τον παράδεισο στην αρχή της δημιουργίας του σύμπαντος και στο τέλος γήινης ζωής. Ο Παράδεισος των Μωαμεθανών είναι γεμάτος με δέντρα και πηγές και οι απολαύσεις σ' αυτόν διαρκούν χίλια χρόνια. Ο κήπος της Εδέμ, όπου ο Θεός τοποθέτησε τον Αδάμ και την Εύα, περιγράφεται στη Γένεση σαν ένα πάρκο φυτεμένο από τον ίδιο. Εδώ υπάρχουν όλα τα είδη των φυτών, για να τα απολαύσει και να τα δοκιμάσει ο άνθρωπος. Υπάρχει ακόμη ένα ποτάμι που χωρίζεται σε τέσσερα ρυάκια. Η εικόνα είναι γλαφυρή και δείχνει πως ο κήπος είναι τόπος απόλαυσης, ψυχικής ανάτασης και ηρεμίας. (Φωτ. 2-1)

Οι αρχαίοι πολιτισμοί προσέδωσαν ειδική σημασία σε ορισμένα δέντρα ή φυτά όπως η ελιά, η συκιά, το σιτάρι και το αμπέλι. Σε εποχές πείνας τα φυτά αυτά απέκτησαν ιδιαίτερη σπουδαιότητα, γιατί έθρεψαν τον άνθρωπο. Οι καρποί τους αποτέλεσαν γι' αυτόν απόδειξη και συγχρόνως σύμβολο της γονιμότητας της γης, την οποία θεωρούσαν αλληλένδετη και με την ανθρώπινη γονιμότητα. Αφού λοιπόν τα φυτά αυτά εξασφάλισαν στο ανθρώπινο είδος την τροφή του και συμβολικά τη διαιώνησή του, δε θα μπορούσαν παρά να σημαίνουν γι' αυτό και την επιβίωσή του.

Ο άνθρωπος διατηρεί βαθιά μέσα του τους μύθους και τους θρύλους, που περιβάλλουν τη
Φωτ. 2-1: Ο κήπος της Εδέμ
φύση και τον κήπο. Από εκεί πηγάζουν το ενδιαφέρον και τα συναισθήματα που εκφράζει σήμερα για τα φυτά και την Κηποτεχνία.

2.1.1 Αίγυπτος
Δυστυχώς σήμερα δε σώζονται οικίες ή ανάκτορα της Αρχαίας Αιγύπτου. Τα ερείπια και οι τάφοι μάς αποκαλύπτουν την ιστορία της καθημερινής ζωής της. Οι αιγυπτιακοί κήποι απεικονίζονται στους τάφους είτε σαν γλυπτά στοιχεία είτε σαν ζωγραφική αναπαράσταση. Υπάρχουν επίσης πολλές αναφορές στην κηποτεχνία, τα δέντρα και τα άνθη σε
ιερογλυφικά, χαραγμένα σε τοίχους και σε παπύρους.
Η κοιλάδα του Νείλου ήταν κέντρο αρχαίου πολιτισμού. Η κυριαρχία της Αιγύπτου διήρκεσε 3.000 χρόνια (3.500-500 π.Χ.). Η συμβολική και θρησκευτική σημασία διαφόρων φυτών, όπως ο λωτός, ο πάπυρος και η χουρμαδιά, εξελίχθηκε κατά τη χρήση τους για καλλωπιστικούς σκοπούς. (Φωτ. 2-2)

Η άρχουσα τάξη έκτιζε κατοικίες με περιφραγμένους κήπους στην εξοχή. Ένας τέτοιος κήπος βρισκόταν στις Θήβες πάνω στον ποταμό. Τα αρχαία σχέδια είναι σαφέστατα και δείχνουν μια παραλληλόγραμμη διάταξη
παρτεριών, μικρών λιμνών και μιας κληματαριάς που ένωνε την πύλη της αυλής με το σπίτι. Τα οπωροφόρα δέντρα φυτεύονταν για σκιά. Υπήρχαν αρδευτικά κανάλια, πέργκολες, τέντες στην οροφή του σπιτιού και ένας ψηλός τοίχος που περιέβαλε τον κήπο.
Οι αιγυπτιακοί κήποι ήταν σχεδιασμένοι γεωμετρικά και αποτέλεσαν το πρότυπο σχεδιασμού όλων των κήπων της Ευρώπης και της Εγγύς Ανατολής για 3.000 χρόνια. (Φωτ. 2-3)

Στους κήπους της μεσαίας τάξης στην Αίγυπτο, κυρίαρχο στοιχείο ήταν συνήθως ένα δέντρο για να παρέχει σκιά, ένας λαχανόκηπος και ένα αμπέλι. Μερικές φορές υπήρχαν και άνθη, όπως κόκκινες παπαρούνες. Γνωρίζουμε άλλωστε από την τέχνη τους, την αγάπη των αρχαίων Αιγυπτίων προς τα φωτεινά χρώματα. Στους ωφελιμιστικούς αυτούς κήπους ήταν ευχάριστη μόνο κάποια σκιερή γωνιά και λίγα πολύχρωμα άνθη. Η ακακία ήταν ένα προσφι-
Φωτ. 2-2: Τυπικό αιγυπτιακό σχέδιο κήπου Φωτ. 2-3: Αξονομετρική άποψη Αιγυπτιακού κήπου. Ανήκε σε υψηλά ιστάμενο πρόσωπο. Διακρίνεται η γραμμική φύτευση δέντρων και το σπίτι του κήπου
λές δέντρο, γιατί προσελκύει τις μέλισσες και εκείνη την εποχή το μέλι ήταν το μοναδικό γλυκαντικό.

Οι κήποι που ανήκαν σε ναούς και ανάκτορα ήταν φυσικά οι μεγαλοπρεπέστεροι όλων. Ένα τέτοιο, εξαιρετικά πλήρες σχέδιο, βρέθηκε στον τάφο του Μεγάλου Ιερέως στο Tell el "Armana", και είναι του 14ου αιώνα π.Χ.
Οι πάπυροι μας πληροφορούν ότι στους κήπους των ναών σίγουρα καλλιεργούνταν λουλούδια και φαρμακευτικά βότανα, όπως ακακία, αλόη, κύμινο, αγγουριά, άνιθο, μαρούλι, λωτός, μέντα, ροδιά, παπαρούνα, ζαφορά, καθώς οι Αιγύπτιοι ιερείς εξασκούσαν και την ιατρική. Υπάρχουν επίσης αναφορές στις δεντροστοιχίες γύρω από τους ναούς. Τα δέντρα ήταν συνήθως δωρεές άλλων κρατών προς την Αίγυπτο ως φόρος τιμής.

Σε όλη τη διάρκεια του αιγυπτιακού πολιτισμού οι ευγενείς προσλάμβαναν κηποτέχνες για να συντηρούν τα φυτά, αλλά και να ανανεώνουν τα σχέδια των φυτεύσεων. Μάλιστα, όταν κάποιος προικισμένος κηποτέχνης πέθαινε, του φιλοτεχνούσαν κάποιο άγαλμα ή έναν εντυπωσιακό τάφο σε ένδειξη αναγνώρισης.

2.1.2 Μεσοποταμία
Οι πρώτοι κήποι φαίνεται πως ήταν οι περιφραγμένοι λαχανόκηποι. Με την πάροδο των πολιτισμών της κοιλάδας του Ευφράτη, γύρω
στα 3.500 π.Χ., και τη συσσώρευση των αγαθών, οι λαχανόκηποι μετατράπηκαν σε διακοσμητικούς κήπους. Οι διαστάσεις και το σχήμα των παρτεριών έμοιαζαν με τους καλλιεργούμενους αγρούς. Τα κανάλια άρδευσης που τους διέσχιζαν πρόσφεραν ταυτόχρονα δροσιά, απαραίτητη στο θερμό κλίμα. Δασικά δένδρα έριχναν τη σκιά τους σε τεχνητά αλσύλλια και τοίχοι περιέβαλαν τον κήπο για να τον προφυλάσσουν από τα ζώα και τους ανεπιθύμητους επισκέπτες. Οι κήποι αυτοί ανήκαν στους βασιλείς και την αριστοκρατία. Εκεί συναντούμε και τα πρώτα κυνηγετικά πάρκα. (Φωτ. 2-4)

Το μοναδικότερο όμως κατασκεύασμα που έμεινε ονομαστό στην ιστορία ήταν οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας. Δε βρέθηκαν ποτέ ερείπια των κήπων αυτών. Το κτίσμα, στο οποίο ανήκουν οι κήποι, κατελάμβανε περίπου 15 στρέμματα και αποτελείτο από φυτεμένες και αρδευόμενες αναβαθμίδες (βεράντες) -"σαν θέατρο", όπως γράφει αργότερα ο Στράβων -που έφταναν σε ύψος τα 90 μέτρα και αποτελούσαν συμβολικά το συνδετικό κρίκο ανάμεσα στον παράδεισο και τη γη. Η θέα της ερήμου ήταν εντυπωσιακή.
Η Βαβυλώνα, πόλη κτισμένη από πλίνθους, ήταν πάντοτε στο έλεος των σεισμών και των κατακτητών της, αλλά παρά τις καταστροφές που υπέστη η πόλη, η φήμη των κήπων έμεινε ζωντανή από γενιά σε γενιά.

Φωτ. 2-4: Ο Ασσύριος Βασιλιάς Αζουρμπανιμπάλ με τη σύζυγό του στους κήπους των ανακτόρων

2.1.3Περσία
Για αιώνες ολόκληρους, κατακτητικοί στρατοί κινούνταν γύρω από τη Μεσόγειο. Η Αίγυπτος κατέκτησε τους Ασσύριους και αργότερα οι Ασσύριοι επιτέθηκαν στους Αιγύπτιους. Οι Πέρσες κατέκτησαν τη Βαβυλώνα και κινήθηκαν δυτικότερα. Οι Έλληνες συγκρούστηκαν με τους Πέρσες στη μάχη του Μαραθώνα και αργότερα ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε τη Μικρά Ασία και έφτασε στην Ινδία. Ανάμεσα στα πολλά λάφυρα οι κατακτητές έφερναν στις πατρίδες τους γνώσεις για τον πολιτισμό των χωρών που κατακτούσαν και συχνά αυτή η γνώση συμπεριλάμβανε ιδέες για κήπους και κηποτεχνία.

Ειδικά οι Πέρσες θαύμαζαν τόσο πολύ τα πάρκα και τις κυνηγετικές περιοχές των Ασσυρίων των Βαβυλωνίων, ώστε τα υιοθέτησαν και τα αντέγραψαν στη χώρα τους. Φύτεψαν δένδρα σε "εντυπωσιακά ευθύγραμμη διάταξη" και έγινε μόδα να περιστοιχίζουν σημαντικούς τάφους με σκιερές δεντροστοιχίες. Είναι γεγονός ότι οι Πέρσες είχαν τα δέντρα σε τόσο μεγάλη εκτίμηση, ώστε οι νέοι, συγχρόνως με την εκπαίδευση στην πολεμική τέχνη, διδάσκονταν τη φύτευση και την καλλιέργεια των δέντρων.
Η λέξη "παράδεισος" προέρχεται από την Ελληνική μετάφραση της περσικής λέξης "pardes", που σημαίνει πάρκο. Τη χρησιμοποιεί πρώτος ο Ξενοφών στην "Κύρου Ανάβαση" και αναφέρεται στους κήπους: "Ο Πέρσης βασιλιάς ενδιαφέρεται τόσο πολύ για τους κήπους, ώστε θα ήθελε να συναντάει έναν, όπου κι αν βρίσκεται. Τους ονομάζει «Παράδεισο» και είναι γεμάτοι με τα ωραιότερα πράγματα που μπορεί να προσφέρει η γη στον άνθρωπο."

Όταν οι Πέρσες εισέβαλαν στην Αίγυπτο το 525 π.Χ., γνώρισαν το σχέδιο των αιγυπτιακών κήπων, περιφραγμένο με ψηλούς τοίχους και γεωμετρικά σχεδιασμένο, το οποίο προσέδιδε ιδιωτικότητα στα μεγαλοπρεπή κτίρια (αριστοκρατικές οικίες, ναούς, ανάκτορα). Συνδυάζοντας τις δύο αυτές διαφορετικές εκφράσεις της κηποτεχνίας, το πάρκο και την περίφραξη, οι Πέρσες έθεσαν τη βάση μιας μεγάλης κληρονομιάς, που την κράτησαν ζωντανή για αιώνες, παρά τους πολέμους και τις επιδρομές.

2.1.4Αρχαία Ελλάδα
Λίγα πράγματα είναι γνωστά για τους ελληνικούς κήπους, αλλά είναι βέβαιο πως οι Έλληνες είχαν μικρή σημαντική συνεισφορά στην ανάπτυξη της διακοσμητικής κηποτεχνίας. Στους Ομηρικούς και Αρχαϊκούς χρόνους οι άνθρωποι ήταν αρχικά γεωργοί που καλλιεργούσαν τη γη που είχαν στη διάθεσή τους ανάμεσα στους ορεινούς όγκους και σταδιακά μετέτρεψαν αυτή τη γη σε πόλεις-κράτη. Το έδαφος ήταν φτωχό και μόνο με άρδευση και σκληρή εργασία οι Έλληνες κατάφεραν να καλλιεργήσουν σιτηρά και άλλα απαραίτητα σπαρτά. Παρ' όλα αυτά, όπως και σε άλλα άγονα εδάφη, το αμπέλι και η ελιά αναπτύσσονταν σωστά. Υπήρχαν πολλά αγριολούλουδα στην ελληνική εξοχή, που εξυμνήθηκαν από τους ποιητές. Ασφόδελος, νάρκισσος, βιολέτα, κυκλάμινο, υάκινθος, κρίνος, ίρις, κρόκος και τριαντάφυλλο, αφθονούσαν στην ελληνική γη. Το μόνο λουλούδι όμως που είναι γνωστό ότι καλλιεργείτο στην ιδιωτική Κηποτεχνία είναι το τριαντάφυλλο. Ο Ηρόδοτος στην "Ιστορία" (5ος π.Χ. αιώνας) γράφει για τους κήπους του Μήδα: "Εκεί μεγάλωναν τα τριαντάφυλλα με τα εξήντα πέταλα." Πρόκειται προφανώς για την ποικιλία "Rosa centifolia".

Ο ιδανικός ελληνικός κήπος περιγράφεται από τον Όμηρο στην «Οδύσσεια». Πρόκειται για τον κήπο του βασιλιά Αλκίνοου και αποτελείται από τρία μέρη: έναν οπωρώνα με αχλαδιές, ροδιές, μηλιές, συκιές και ελιές, ένα αμπέλι, και τακτικά φυτεμένα παρτέρια με λουλούδια. Ο κήπος ήταν περιφραγμένος. Ένας πίδακας νερού τροφοδοτούσε τον κήπο και από έναν άλλο που έρρεε κάτω από το κατώφλι της αυλής στην πλευρά του ανακτόρου, αντλούσαν νερό οι κάτοικοι της πόλης.
Στους κλασικούς χρόνους, τον 5ο π.Χ. αιώνα, οι Αθηναίοι συγκεντρώνονταν σε ευρύχωρα σημεία συνάντησης όπως η Αγορά και η Ακαδημία, όπου συζητούσαν τα γεγονότα και αντάλλασσαν απόψεις. Εκεί, στους δημόσιους χώρους, φύτεψαν δένδρα και οι φτελιές, τα πλατάνια, οι μυρτιές μεταμόρφωσαν τα σημεία συνάντησης σε δημόσια πάρκα.

Η δημιουργία της ατμόσφαιρας της εξοχής στο κέντρο της πόλης, επηρέαζε τους Αθηναίους
ευγενείς και πολλοί από αυτούς αγόραζαν κατοικίες όμορες με τις δικές τους, τις οποίες γκρέμιζαν και μετέτρεπαν σε κήπους. (Φωτ. 2-5)
Οι Έλληνες φυσιοδίφες και βοτανολόγοι της εποχής καλλιέργησαν οικειότητα και εκτίμηση για τα εθνικά φυτά. Υψίστης σημασίας είναι τα δέκα βιβλία του Θεόφραστου (372287 π.Χ.) «Η Ιστορία των Φυτών». Ο Θεόφραστος θεωρείται ο πατέρας της βοτανικής. Αργότερα, τον πρώτο αιώνα μ.Χ., ο Διοσκουρίδης συνέταξε το έργο «De Materia Medica», στο οποίο περιγράφει περισσότερα από τετρακόσια ευρωπαϊκά φυτά. Το έργο αυτό είχε μοναδική εγκυρότητα για 1500 χρόνια και θεωρείται, μετά τη Βίβλο, το πιο διαδεδομένο βιβλίο όλων των εποχών.

Στους Έλληνες οφείλεται και η καλλιέργεια φυτών σε φυτοδοχεία, καθώς οι γυναίκες φύτευαν εκεί σπόρους ταχείας ανάπτυξης για τη γιορτή του Άδωνη. Μετά τη γρήγορη ανάπτυξή τους, τα φυτά μαραίνονταν τάχιστα, συμβολίζοντας τον πρόωρο θάνατο του νεαρού εραστή της Αφροδίτης. Έτσι το έθιμο, το οποίο αρχικά σήμαινε τον κύκλο αναπαραγωγής, αντιπροσώπευε την ματαιότητα και τις πρόσκαιρες απολαύσεις της ζωής.
Φωτ. 2-5: Αρτιστική απεικόνιση του κήπου των φιλοσόφων στην Αθήνα

2.1.5 Αρχαία Ρώμη
Τα ρωμαϊκά σπίτια ήταν κτισμένα ακριβώς δίπλα στο δρόμο και τα δωμάτιά τους έβλεπαν προς τα μέσα. Στο κέντρο περίπου του σπιτιού υπήρχε μια τετράγωνη ή παραλληλόγραμμη αυλή, το άτριο που μετεξελίχθηκε στις μέρες μας σε «αίθριο».
Ουσιαστικά, οι κήποι αποτελούσαν καταφύγια από το δυνατό ήλιο, τον άνεμο, τη σκόνη και το θόρυβο των δρόμων. Δέντρα δεν υπήρχαν, γιατί οι κιονοστοιχίες παρείχαν αρκετή σκιά. Τα φυτά τοποθετούνταν σε φυτοδοχεία ή υπερυψωμένα παρτέρια. Οι αυλές στολίζονταν με σιντριβάνια, κρήνες, μαρμάρινα τραπέζια και αγάλματα.

Δείγματα της ρωμαϊκής κηποτεχνίας, προπομπού της Αρχιτεκτονικής Τοπίου σώζονται σχεδόν άθικτα στα ερείπια της πόλης της Πομπηίας και είναι ό,τι απέμεινε μετά την καταστροφή από την έκρηξη του Βεζούβιου. Αν και επηρεασμένη τόσο από τον ελληνικό, όσο και από το ρωμαϊκό πολιτισμό, η Πομπηία μπορεί
να χαρακτηριστεί σαν ένα τυπικό παράδειγμα μιας μικρής ρωμαϊκής πόλης, για την περίοδο από το 100 π.Χ. έως το 100 μ.Χ. (Φωτ. 2-6)
Το οδικό σύστημα της Πομπηίας ήταν ευθύγραμμο, όχι όμως απόλυτα, έτσι ώστε να παρουσιάζει την όψη της κυψέλης. Η «Αγορά» των Ελλήνων μετονομάστηκε σε «Φόρουμ» και χρησίμευε για τους ίδιους σκοπούς, αλλά η σχεδίαση των ενοτήτων που αποτελούσαν το χώρο της γινόταν με μεγαλύτερη προσοχή.

Το τυπικό σπίτι της Πομπηίας παρουσιάζεται σαν πιο οργανωμένο και λειτουργικό από το αντίστοιχο ελληνικό, γιατί οι εσωτερικοί και εξωτερικοί χώροι συνδέονται μεταξύ τους με εξαιρετικά επιτυχημένο τρόπο. Στην απλούστερη κατασκευή του, αυτό επιτυγχανόταν με μια συνέχεια χώρων σε μια ευθεία γραμμή δράσης, από την εξώπορτα ως το πρώτο δωμάτιο, το atrium, και κατόπιν δια μέσου ενός περάσματος σ' ένα περιστύλιο με κήπο. Ο κήπος είχε περιφερειακούς σκεπαστούς διαδρόμους. Η στέγη των διαδρόμων αυτών στηριζόταν σε κολόνες και ήταν τα μόνα στοιχεία σκιάς του κήπου. Το κύριο χαρακτηριστικό των σπιτιών της Πομπηίας ήταν ότι είχαν ελά-
χιστα ή και καθόλου παράθυρα προς τα έξω. Έτσι το κάθε σπίτι αποτελούσε ένα μικρό, αυτοτελή εσωτερικό κόσμο.

Πολλοί εύποροι Ρωμαίοι έκτισαν βίλες έξω από τη Ρώμη, στη γεωργική γη που αποτελούσε την πηγή του πλούτου τους. Ο Κικέρωνας είχε 18 τέτοιες βίλες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μία βίλα στο Λορεντίνουμ (30 χλμ. από τη Ρώμη) όπου ο κήπος περιείχε κυρίως συκιές και μουριές. Η βίλα βρισκόταν κοντά στη θάλασσα και ήταν ουσιαστικά ένα ολοκληρωμένο αγρόκτημα.
Τα Fora (τα ανάκτορα στην εξοχή με τους τεράστιους κήπους) των Αυτοκρατόρων που κτίστηκαν τα επόμενα 150 χρόνια, δηλ. περίπου μέχρι το 20 π.Χ. από τον Αύγουστο, το Βεσπασιανό και τον Τραϊανό, δηλώνουν καθαρά την επιτυχία του νου πάνω στη διαμόρφωση του χώρου και του τοπίου. Εδώ φαίνονται όλες οι βασικές αρχές που διέπουν την Αρχιτεκτονική του Τοπίου:

Φωτ. 2-6: Πομπηία- Τμήμα της πόλης. Εμφανής ο επηρεασμός από τον Ελληνικό πολιτισμό
Φωτ. 2-7: Ερείπια της σκεπαστής κολωνάδας Κάνοπους στη βίλα του Αδριανού Φωτ. 2-8: Τμήμα της μακέτας της βίλας του Αδριανού
-  Η ευθεία γραμμή ως κεντρικός άξονας οδηγεί το μάτι μέσα και κάτω από μεγαλοπρεπείς αψίδες,
-  τα ημικύκλια δεξιά και αριστερά της ευθείας γραμμής περικλείουν ή κρύβουν στοιχεία,
-  οι χώροι σκιάς επιτυγχάνονται με κιονοστοιχίες και υπόστεγα,
-  η ενσωμάτωση μεμονωμένων χώρων στη γενικότερη ενότητα (π.χ. μεμονωμένο κτίριο κήπου) και τέλος,
-  αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο τον επισκέπτη, είναι η εναλλαγή μικρών και μεγάλων χώρων, φωτισμένων και σκιερών, με σκεπή άλλοτε τον ουρανό και άλλοτε κάποιο διάδρομο κιονοστοιχίας. Σπανιότερα χρησιμοποιούσαν και δέντρα για τον τονισμό ευθύγραμμων αξόνων.

Μια κατασκευή που θεωρείται ως το μεγαλύτερο ιδιωτικό έργο Αρχιτεκτονικής Τοπίου της αρχαιότητας, είναι η βίλα του αυτοκράτο-
ρα Αδριανού, διαδόχου του Τραϊανού, που κτίστηκε το 2ο μ.Χ. αιώνα (125-136 π.Χ.) στους πρόποδες του λόφου των Σαβίνων, κοντά στο σημερινό Τίβολι, σε απόσταση 30 χλμ. από τη Ρώμη.(Φωτ. 2-7)
Ο Αδριανός, γνωστός ταξιδευτής και συλλέκτης έργων από τις επαρχίες της Αυτοκρατορίας του, θέλησε να αναπαραστήσει σε ένα τεράστιο χώρο τις κτήσεις της Ρώμης. Σαν ενθυμήματα από την Ελλάδα έκτισε έναν Ιππόδρομο, ένα ελληνικό Θέατρο και την Ακαδημία. Υπήρχαν ακόμη λουτρά, βιβλιοθήκες, ένα στάδιο και φυσικά το αυτοκρατορικό παλάτι. (Φωτ. 2-8) Σήμερα όλα αυτά είναι ερείπια, μέσα απ' τα οποία

2.2 Μεσαιωνικοί χρόνοι

2.2.1Γενικά
Αυτή η ιστορική περίοδος καλύπτει χρονικά την εποχή από τη διάλυση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ως την Αναγέννηση του 15ου αιώνα.
Οι χρόνοι αυτοί χαρακτηρίζονται από πολέμους, αστάθεια και λοιμούς. Μέσα στις ασφυκτικά πυκνές πόλεις και χωριά δεν υπάρχει χώρος για κήπους. Τα φυτά που καλλιεργούνται στις αυλές των κάστρων είναι κυρίως εδώδιμα ή φαρμακευτικά.
Η κυριότερη προσφορά του Μεσαίωνα στην Αρχιτεκτονική Τοπίου είναι η πλατεία της πόλης. Στις περισσότερες τέτοιες πλατείες παρατηρείται το φαινόμενο της απόλυτης αισθητικής ισορροπίας μεταξύ οριζοντίων και κάθετων διαστάσεων λόγω του συμμετρικού όγκου των σπιτιών που τις περιβάλλουν.

Εκτός από αυτά τα χωροταξικά πλεονεκτήματα, η μεσαιωνική πλατεία διδάσκει πολλά από τα υλικά επίστρωσης που την καλύπτουν: τούβλο και πέτρα σε διαφορετικές μορφές και σχήματα σε ελεύθερη γραμμή, πριν εισχωρήσουν οι υπερβολικές φόρμες της Αναγέννησης.
Τα πιο γοητευτικά και τυπικά δείγματα τέτοιων αστικών χώρων σώζονται σήμερα σε μικρές ή μεγάλες πόλεις που δεν ενοχλήθηκαν από την πολεοδομική ανανέωση. Τα κυριότερα δείγματα είναι τρία: Η πλατεία του Αγίου Μάρκου στη Βενετία, η Πιάτσα ντέλα Σινιορία στη Φλωρεντία και η Πιάτσα ντελ Κάμπο στη Σιένα.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Ο γιγαντισμός των πόλεων, η αλόγιστη χρήση της γης, η πύκνωση των συγκοινωνιακών αρτηριών μέσα και γύρω από τους οικισμούς συνεχώς απομακρύνουν τον άνθρωπο από τη φύση, από την οποία ο ίδιος προέρχεται, και τον παγιδεύουν όλο και περισσότερο σε ένα μη φιλικό περιβάλλον.
Η Αρχιτεκτονική Τοπίου σαν νέα Τέχνη και Επιστήμη έρχεται να προσφέρει ευ -καιρίες αποκατάστασης αυτής «της σχέσης» και να ρυθμίσει, στο μέτρο που μπορεί, την ισορροπία στους χώρους κατοικίας, εργασίας και κίνησης του ανθρώπου. Είναι πολύ ανεπτυγμένη σε χώρες του εξωτερικού (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ κ.λπ.), σε αντίθεση με την Ελλάδα που βρίσκεται σε εμβρυακή κατάσταση.

Το μάθημα «Στοιχεία Αρχιτεκτονικής Τοπίου» διδάσκεται για πρώτη φορά στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Για την διδασκαλία του μαθήματος αυτού γράφτηκε το παρόν βιβλίο. Εμπλουτίστηκε με πολλές φωτογραφίες, σχέδια και σχήματα που θα διευ -κολύνουν να γίνουν κατανοητές βασικές έννοιες και γνώσεις της Αρχιτεκτονικής Τοπίου. Το φωτογραφικό υλικό που παρατίθεται προέρχεται κυρίως από το προσωπικό αρχείο των συγγραφέων.
Το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε μαθητές της Β' τάξης του 1ου Κύκλου ΤΕΕ του Τομέα Γεωπονίας, Τροφίμων και Περιβάλλοντος, με σκοπό να τους φέρει σε επαφή με την Αρχιτεκτονική του Τοπίου. Ειδικότερα, θα τους γνωρίσει το ρόλο, τη σημασία, το αντικείμενο και τις σημαντικότερες εφαρμογές της στο αστικό, περιαστικό και ευρύ -τερο φυσικό περιβάλλον. Θα αναλύσει με απλή μεθοδολογία τις βασικές σχεδιαστικές αρχές για την αποτύπωση και σχεδίαση υπαίθριων χώρων. Θα τους ευαισθητοποιήσει σε θέματα ανάπλασης και αποκατάστασης υποβαθμισμένων περιοχών. Τέλος, θα τους προσανατολίσει σε νέες επαγγελματικές δραστηριότητες που υπηρετούν τον άνθρωπο και βελτιώνουν την ποιότητα ζωής του.

Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων, έγινε προσπάθεια από την πλευρά των συγγρα -φέων για τη διαμόρφωση ενός απλού κειμένου με γνώσεις, πληροφορίες και δεξιότητες, ανάλογες με το γνωστικό επίπεδο των μαθητών της Β' Λυκείου και με την απαιτούμενη εκπαίδευση αυριανών τεχνικών, που θα συμμετέχουν σε αντίστοιχα έργα.
Αρχές στην αρχιτεκτονική τοπίου
κεφάλαιο 1

Αρχές στην αρχιτεκτονική τοπίου 1.1 Ορισμός
"Αρχιτεκτονική του Τοπίου είναι η Επιστήμη και η Τέχνη που έχει σαν βασική της λειτουργία να δημι -ουργεί και να διατηρεί την αισθητική στον άμεσο περιβάλλοντα ανοικτό χώρο της ανθρώπινης κατοικίας, της γειτονιάς, της πόλης, αλλά και στον ευρύτερο φυσικό χώρο μιας γεωγραφικής περιοχής ή χώρας. Επί -σης έχει σαν σκοπό την προώθηση του αισθήματος της άνεσης, της ευκολίας και της υγείας των κατοίκων της πόλης, στους οποίους σπάνια προσφέρεται διέξοδος στη φύση και οι οποίοι χρειάζονται επειγόντως ανανέωση και ηρεμία μέσα στις καθημερινές τους αστικές ασχολίες. Η αναπαυτική θέα και οι ήχοι ενός τέτοιου χώρου, που σχεδιάζεται και δημιουργείται από την τέχνη της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, φέρνει τον άνθρωπο σε επαφή με τη φύση και αποτελεί στις μέρες μας πρωταρχική ανάγκη για να τον ανυψώσει ηθικά και να αισθάνεται υγιής και ευτυχισμένος".

Ο ορισμός αυτός, αν και διατυπώθηκε το 1917 από τους Hubbard και Kimball, θεωρείται και σήμερα από τους πιο ολοκληρωμένους. Μας λέει με λίγα λόγια ποια είναι η έννοια της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, ποιο είναι το αντικείμενο με το οποίο ασχολείται και ποια είναι τα οφέλη για τον άνθρωπο και το περιβάλλον.
Γενικότερα, η Αρχιτεκτονική του Τοπίου ορίζεται διεθνώς σαν μια από τις Επιστήμες και Καλές Τέχνες που ασχολείται με την ανάλυση, τη σχεδίαση, τη διαχείριση, την προστασία και αποκατάσταση του φυσικού χαρακτήρα της γης. Αποτελεί βασικό τομέα ενός μεγάλου κλάδου τεχνών και επιστημών με το γενικό όνο -μα Περιβαλλοντικός Σχεδιασμός. Σύμφωνα με το περιεχόμενο σπουδών και έρευνας πολλών Κέντρων Περιβαλλοντικού σχεδιασμού διαφόρων Πανεπιστημίων, οι κύριοι τομείς που ασχολούνται με το αντικείμενο του Περιβαλλοντικού σχεδιασμού, είναι η Αρχιτεκτονική του Τοπίου, οι περισσότεροι κλάδοι των Γεωπονικών Επιστημών, η Αρχιτεκτονική, η Χωροταξία, η Περιφερειακή Ανάπτυξη, η Οικολογία, η Γεωγραφία, η Κοινωνιολογία κ.ά. Σκοπός τους είναι να προωθούν τον σχεδιασμό του ευρύτερου περιβάλλοντος, με όλα τα επιμέρους στοιχεία που το συνθέτουν και σε όλες τις κλίμακες - από το επίπεδο ζωής του ανθρώπου μέσα στα κτίρια μέχρι το επίπεδο της πόλης ή ολόκληρης περιφέρειας.

Η Αρχιτεκτονική του Τοπίου μέχρι το 1850, ήταν περισσότερο γνωστή σαν Κηποτεχνία ή Αρχιτεκτονική Κήπων. Ασχολείτο κυρίως με τον σχεδιασμό και την κατασκευή κήπων-σπιτιών,
αρχοντικών, επαύλεων, ανακτόρων και μικρών αστικών πάρκων.
Η Κηποτεχνία υπήρξε πρόδρομος της Αρχιτεκτονικής τοπίου μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, όταν ο "πατέρας" της Αρχιτεκτονικής Τοπίου Frederick Law Olmsted, κηποτέχνης ο ίδιος, την μετονόμασε σε Αρχιτεκτονική Τοπίου για να συμπεριλάβει τις αρμοδιότητές της να επεμβαίνει και να σχεδιάσει μεγαλύτερα τοπία, μέσα και έξω από τις πόλεις.

Και οι δύο κλάδοι της Κηποτεχνίας και της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου από τη φύση τους αποτελούν εξέλιξη και εξειδίκευση της Γεωπονικής Επιστήμης. Συνδυάζουν αρμονικά τη χρήση των διακοσμητικών φυτών στο χώρο με τα δομικά υλικά και το νερό, πάντοτε όμως στα πλαίσια ενός Αρχιτεκτονικού σχεδίου.
Το σχέδιο Αρχιτεκτονικής του Τοπίου προσφέρει τον συνδυασμό των υλικών αλλά και τις λειτουργίες του ανοικτού χώρου που έχει ανάγκη ο άνθρωπος όπως είναι η κίνηση, η αναψυχή, η ξεκούραση, η άθληση, η αισθητική και γενικά η επαφή του με τη φύση και τα στοιχεία που τη συνθέτουν.

Στην εποχή μας μπορούμε να συνθέσουμε μεγάλης κλίμακας τοπία, τα οποία αποτελούνται από επίσης σχεδιασμένα μικρότερα τμήματα. Όλα μαζί συνθέτουν το σύνολο που με τη σειρά του συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος.
Στο σημείο αυτό, είναι ανάγκη να διευκρινίσουμε ότι για να καταλάβουμε καλύτερα το αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου
και το ρόλο που παίζει στον Περιβαλλοντικό Σχεδιασμό, πρέπει να συλλάβουμε το νόημα του Τοπίου. Τι είναι το Τοπίο λοιπόν. "Τοπίο δεν είναι απλά μια περιοχή που ορίζεται με ένα τετράπλευρο ή πολύπλευρο σχήμα στο χάρτη ή σε κάποιο σχέδιο. Είναι η ίδια η όρασή μας. Είναι αυτό ακριβώς που βλέπουμε, η οπτική μας εικόνα, το οπτικό μας πεδίο. Είναι η ματιά στο χώρο που κινούμαστε ή ζούμε ή τυχαίνει να βρισκόμαστε και είμαστε σε θέση να τον χα -ρακτηρίσουμε σαν αισθητικά ωραίο ή άσχημο, ελκυστικό ή απωθητικό. (Φωτ. 1-1, φωτ. 1-2) Αποφασίζουμε απλά αν θέλουμε να τον κοιτάμε ή όχι, επομένως να τον βιώνουμε ή όχι". Μ' αυτό τον ορισμό του τοπίου, γίνεται περισσότερο αντιληπτός και ο ρόλος της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, η οποία καλείται να σχεδιάζει το λειτουργικό, ελκυστικό και ευχάριστο για τον άνθρωπο περιβάλλον, στον άμεσο ή τον ευρύτερο χώρο που ζει, εργάζεται ή κινείται.

Οι ορισμοί περί της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου είναι πολλοί και πολλοί οι συγγραφείς που
έχουν επιχειρήσει να δώσουν τον καταλληλότερο και πληρέστερο. Οι περισσότεροι δόθηκαν στις αρχές και μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Βασίστηκαν στην πρακτική και τα έργα γνωστών Αρχιτεκτόνων Τοπίου & Κηποτεχνών που έδρασαν το 17ο, 18ο και 19ο αιώνα και παλαιότερα στην Ανατολή (Κίνα και Ιαπωνία) και στη Δύση (Αγγλία, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία & Ηνωμένες Πολιτείες). Επίσης, υπήρξε η ανάγκη να προσδιοριστεί ακριβώς το αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου ανάμεσα στα αντικείμενα συγγενών δραστηριοτήτων, όπως ήταν κυρίως η Αρχιτεκτονική. Όλοι οι ορισμοί μοιάζουν πολύ μεταξύ τους και οι διαφορές τους περιορίζονται κυρίως στον τρόπο διατύπωσης από τον κάθε συγγραφέα. Αναφέραμε μερικούς από αυτούς:

Φωτ. 1-1: Τοπίο με δέντρα διαφόρων σχημάτων και όγκων, χλοοτάπητα, υδροχαρή φυτά και νερό. Είναι μια απλή εικόνα του ματιού μας με ελκυστικό χαρακτήρα (αρμονικός συνδυασμός των στοιχείων που το συνθέτουν με είδωλα στο νερό) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
-  Αρχιτεκτονική Τοπίου είναι η Τέχνη που επι -χειρεί να σχεδιάζει μορφές φυσικού τοπίου σε ανοικτό ελεύθερο χώρο, κάθε μεγέθους. Χρησιμοποιεί Γεωπονικές και Αρχιτεκτονικές μεθόδους και υλικά για την ανάπτυξη, βελτί -ωση και συντήρησή του. Η τέχνη αυτή είναι κάτι πολύ περισσότερο από την κηποτεχνία, η οποία περιορίζεται σε διαμορφώσεις χώρων σχετικά μικρής κλίμακας.
-  Αρχιτεκτονική Τοπίου είναι η μέθοδος που συνθέτει μια αρμονική εικόνα από φυτά, δο -μικά υλικά και λειτουργίες στον χώρο και όχι απλά μια συλλογή από τα υλικά αυτά.
-  Αρχιτεκτονική τοπίου είναι όρος που χρη -σιμοποιείται για να προσδιορίζει την επαγ γελματική δραστηριότητα που έχει σκοπό να διατηρεί, να διαμορφώνει και να δημιουργεί τοπία, να τοποθετεί και να συνδυάζει αντικεί -μενα στον χώρο από σκληρά υλικά (δομικά

Φωτ. 1-2: Τοπίο της Αττικής σε κατάσταση υποβάθμισης με διάβρωση, δέντρα αραιά και αδύνατα, χωρίς θάμνους και χλόη, μάλλον απωθητικό (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
υλικά σε συνθέσεις, γλυπτά κ.ά.) με μαλακά υλικά (φυτά, χώμα, νερό) και να προσφέρει δυνατότητες στάσης και κυκλοφορίας για τη άνεση και αισθητική ικανοποίηση του ανθρώπου. Δεν διαφέρει πολύ από το έργο του ζωγράφου τοπίων, ο οποίος προσπαθεί να αποδώσει επάνω σε μουσαμά ή χαρτί, τις ομορφιές της φύσης με τέτοια τέχνη ώστε να προσφέρει ευχαρίστηση στον άνθρωπο.

-  Η Αρχιτεκτονική τοπίου είναι τομέας δρα -στηριότητας που προσφέρει αισθητική ικα νοποίηση. Στις μέρες μας υποχρεώνεται να ακολουθεί την αναγκαιότητα ή τη Φιλοσοφία της λειτουργικότητας του ανοικτού χώρου (Philosophy of functionalism), λόγω των έντο -νων αναγκών του ανθρώπου για αναψυχή, κίνηση, άθληση, ξεκούραση και επαφή με τη
Φωτ. 1-3, 1-4: Η σχέση Αρχιτεκτονικής και ελεύθερων χώρων ήταν πάντοτε απαραίτητη για την καλύτερη ανάδειξη του Τοπίου στο σύνολό του (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
- (1-3): Τοσκάνη, Ιταλία (κυρίαρχο στοιχείο το νερό)
- (1-4): Bath Αγγλίας (κυρίαρχο στοιχείο ο χωρίς άλλες φυτεύσεις χλοοτάπητας που τονίζει το κτίριο)
φύση. Τα αποτελέσματα από την Εφαρμογή της Αρχιτεκτονικής τοπίου στην πράξη εξαρ -τώνται από πολλούς παράγοντες όπως το μέγε -θος του χώρου που μελετάται και σχεδιάζεται, την τοποθεσία, το κόστος, την δυνατότητα συντήρησής του και την εμπειρία και παιδεία του μελετητή.

Αν και στη συνέχεια υπάρχει ειδικό κεφάλαιο αφιερωμένο στην ιστορία της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, είναι απαραίτητο να αναφερθεί ότι η Αρχιτεκτονική του Τοπίου σαν Τέχνη, Θεωρία και Πρακτική έχει ρίζες πίσω στους αιώνες. Ξεκινά από τότε που το ανθρώπινο είδος άρχισε να διαμορφώνει τη γη για να καλύπτει τις ανάγκες διατροφής του (γεωργικές εκτάσεις και φυτοφράκτες). Με την πάροδο του χρόνου, επιδίωξε επιπλέον την ικανοποίηση της οπτικής του
αισθητικής. Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αποτελούν οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας το 3.500 π.Χ., οι αρχιτεκτονικές διαμορφώσεις Τοπίου και η Κηποτεχνία στην Αίγυπτο το 2.000 π.Χ. σε κτίρια των Αρχαίων Θηβών κατά μήκος της κοιλάδας του Νείλου, όπου για πρώτη φορά έγινε διακοσμητική χρήση των φυτών πάπυρου,
λωτού και χουρμαδιάς (Σχήμα 1-1 και 1-2).

Ακολούθησε η Περσία στην περίοδο 500-600 π.Χ. με κήπους παλατιών, τεχνητές λίμνες σε αίθρια και διαμορφωμένους κοινόχρηστους χώρους για αναψυχή, εορταστικές εκδηλώσεις και αισθητική πολυτέλεια. Στην Ελληνιστική, Αλεξανδρινή και Ρωμαϊκή εποχή ο διαμορφωμένος ανοικτός χώρος είχε συνδεθεί με την αυλή του σπιτιού ή του ανακτόρου. Οι φυτοτεχνικές ιδέες, όταν δεν ήταν δανεικές από την Περσική πρακτική, περιορίζονταν σε διάσπαρτες
Σχήμα 1-1: Κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας. Αρμονική και εντυπωσιακή συνύπαρξη Αρχιτεκτονικής και Κηποτεχνίας σε διάφορα επίπεδα (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Σχήμα 1-2: Αίγυπτος, Αρχαίες Θήβες. Η κηποτεχνική οργάνωση του χώρου σε γεωμετρικά σχήματα, συνυπάρχει αρμονικά με τα κτίρια και συνθέτει ένα ελκυστικό σύνολο με αρχιτεκτονική αξία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Σχήμα 1-3: Ανάκτορο στην Περσία τον 6ο αιώνα π.Χ. Η αρχιτεκτονική σύνθεση με κολώνες που επιτρέπουν στο βλέμμα να διαπερνά το κτίσμα προς το Τοπίο και η ανοικτή οροφή που επιτρέπει στο φως να προσδίδει τα χρώματα του ουρανού στην τεχνητή λίμνη στο κέντρο (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
στο χώρο γλάστρες ή στη φύτευση μοναχικών φυτών σε καίρια σημεία του χώρου. Ιδιαίτερη έμφαση δινόταν στην οπτική εικόνα της Αγοράς, του Γυμνασίου, του Θεάτρου και των Ιερών Χώρων. Η οπτική αυτή εικόνα προερχόταν από το συνδυασμό ανοικτού χώρου και κτιριακών όγκων. (Σχήμα 1-3)

Το σημαντικότερο όλων είναι ο σεβασμός που έτρεφαν οι αρχαίοι για το φυσικό περιβάλλον γύρω από τις πόλεις τους, οι οποίες ήταν πολύ μικρότερες από τις σημερινές και η φύση ήταν πολύ κοντύτερα στα σπίτια τους από ό,τι είναι σήμερα. (Σχήμα 1-4) Αναλυτικότερη αναφορά γίνεται στο Κεφάλαιο 2.
Σχήμα 1-4: Αρχαία ελληνική σύνθεση πόλης. Η πλατεία της Αγοράς κυριαρχεί σαν ελεύθερος χώρος συγκεντρώσεων, εκδηλώσεων και εμπορικών συναλλαγών. Το φυσικό τοπίο είναι κοντά και γύρω από την πόλη (Άσσος, Μικρά Ασία, 2ος αιώνας π.Χ.) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

1.2 Αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου
Εάν εξαιρέσουμε τα κάθε είδους κτίρια, τους δρόμους, τη γεωργική γη που καταλαμβάνει τεράστιες επιφάνειες, τις δασικές εκτάσεις και τα λιγοστά φυσικά τοπία στα οποία δεν έχει παρέμβει ακόμη ο άνθρωπος, θα διαπιστώσουμε ότι απομένει ένα μεγάλο τμήμα ή τμήματα ανοικτών χώρων. Αυτά αποτελούν αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου.
Η βασική της αρμοδιότητα και ευθύνη είναι η διαμόρφωση, αποκατάσταση ή ανάπλαση των χώρων αυτών. Στόχος της είναι, όχι μόνο η αισθητική και λειτουργική τους απόλαυση από τον άνθρωπο, αλλά και η προστασία του περιβάλλοντος. (Φωτ. 1-5 έως φωτ. 1-9)

Φωτ. 1-5: Ανοικτός χώρος σε εγκατάλειψη που αποτελεί αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-6: Ο χώρος απαιτεί την παρέμβαση της Αρχιτεκτονικής Τοπίου για τη βελτίωση της αισθητικής αλλά και τη χρήση του από τους κατοίκους για ήπια αναψυχή (περίπατος, ανάπαυση κ.λπ.) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-7: Ο αρχιτέκτονας Τοπίου συντάσσει το σχέδιο και προτείνει λύσεις φυτεύσεων, διαδρόμων, δαπέδων και τρόπους χρήσης του χώρου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-8: Πολλές φορές η μακέτα του χώρου βοηθάει να γίνει πιο αντιληπτή η πρόταση του αρχιτέκτονα Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-9: Το τελικό αποτέλεσμα, μετά την παρέμβαση της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, μπορεί να αλλάξει την όψη του χώρου και να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα του περιβάλλοντος (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Ένας ανοικτός χώρος σε εγκατάλειψη, μικρός ή μεγάλος, γρήγορα μετατρέπεται σε χώρο όπου κυριαρχεί η διάβρωση του εδάφους, οπότε χάνεται η γονιμότητά του. Επίσης, καταπατημένες εκτάσεις και χώροι που έχουν υποστεί αλόγιστη εκμετάλλευση (χωματερές, λατομεία, μεταλλεία κ.ά.) αποτελούν πολύτιμα κομμάτια γης που χάνονται. Όλα αυτά θα μπορούσαν, με τη βοήθεια της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, να επανενταχθούν στη φύση, ώστε να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής του ανθρώπου και να προστατέψουν αυτόν και την περιουσία του από τις σκόνες, τους θορύβους, τις πλημμύρες, τις κακοσμίες, τη ρύπανση του αέρα και την κακή αισθητική. Οι επιπτώσεις αυτές, η καθεμιά ξεχωριστά και όλες μαζί, λειτουργούν αρνητικά και επηρεάζουν την οικονομική ζωή του ανθρώπου, τη διάθεση, την υγεία και την ασφάλειά του. (Φωτ. 1-10 έως φωτ. 1-13)

Η ανθρώπινη λοιπόν παρέμβαση στη διαμόρφωση και το καλλωπισμό ενός χώρου με τις μεθόδους της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου γίνεται αναγκαία στις μέρες μας. Εξασφαλίζεται η βαθμιαία επαφή του ανθρώπου της πόλης με τα βασικά στοιχεία της φύσης από τα οποία έχει
Φωτ. 1-10, 1-11, 1-12, 1-13: Οι επιπτώσεις από την εγκατάλειψη του Τοπίου μπορούν να είναι δραματικές για την ίδια τη φύση αλλά και για τον άνθρωπο. Η εξαφάνιση της βλάστησης, η ερημοποίηση και η ασχήμια καλούν τη Αρχιτεκτονική Τοπίου να δώσει λύσεις (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

απομακρυνθεί. Τέτοια στοιχεία είναι το χώμα, το νερό, τα φυτά, οι συνδυασμοί των ειδών και των χρωμάτων στις διάφορες εποχές του χρόνου και βέβαια τα είδη άγριας ζωής που προτιμούν να μαζεύονται και να ζουν όπου υπάρχει βλάστηση (πτηνά, έντομα, μικρά θηλαστικά, ερπετά).
Έτσι, η Αρχιτεκτονική Τοπίου που προσφέρει το σχεδιασμό, τη δημιουργία και τη διατήρηση ανοικτών χώρων πρασίνου, οποιουδήποτε μεγέθους, γύρω από ένα κτίριο, μέσα στη γειτονιά ή την πόλη, γύρω από την πόλη ή μακριά απ' αυτή
Φωτ. 1-14: Η συνάθροιση των ανθρώπων είναι κοινωνική ανάγκη και τα μεγάλα τοπικά ή περιφερειακά (υπερτοπικά) πάρκα προσφέρονται για συνάντηση, αναψυχή, πολιτιστικές εκδηλώσεις (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-15: Γερανοί σε βιότοπο του Κάνσας των Η.Π.Α. Η ομοιότητα με την παραπάνω εικόνα (1-14) είναι σημαντική. Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί (μαζί και ο άνθρωπος) έχουν την ανάγκη να συναντώνται και να ζουν αρμονικά στο φυσικό Τοπίο στο οποίο ανήκουν (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
παίζει σημαντικό κοινωνικό ρόλο. Εκπαιδεύει και ευαισθητοποιεί τον άνθρωπο στη σχέση του με τη φύση. Του μαθαίνει να συνυπάρχει μ' αυτή. Του δίνει την ευκαιρία να είναι πιο κοινωνικός με τους συμπολίτες του, διότι χρησιμοποιεί το τοπίο για την αναψυχή, του, την ανάπαυσή του, τις κοινωνικές του επαφές σε επίπεδο γειτονιάς, πόλης ή και ολόκληρης περιφέρειας (π.χ. πάρκα και περιαστικό πράσινο υπερτοπικού χαρακτήρα). (Φωτ. 1-14, φωτ. 1-15)

Ο Michael Laurie, στο βιβλίο του "Εισαγωγή στην Αρχιτεκτονική του Τοπίου", αναφέρει ότι το αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, λόγω
της συνεχούς μεταβολής του τρόπου ζωής του ανθρώπου και των αναγκών του, αποτελείται από τρεις μεγάλες κατηγορίες ή πεδία δράσης, τα οποία είναι:
-  Η μελέτη και ο σχεδιασμός των μεγάλων σε έκταση και σύνθεση τοπίων, όπου η ανάλυση του χώρου και η μελλοντική του χρήση αποτελούν αντικείμενο εξέτασης και άλλων εξειδικευμένων ομάδων εκτός από τους Αρχιτέκτονες Τοπίου (Οικο-
λόγων, Πολεοδόμων, Χωροτακτών, Οικονομολόγων, Συγκοινωνιολόγων κ.λπ.). Τέτοια τοπία ή Μακροτοπία, όπως έχει επικρατήσει να λέγονται, μπορεί να είναι μια κοιλάδα ποταμού, μία περιαστική πράσινη ζώνη, ένας διάδρομος γης επάνω στον οποίο χαράσσεται ένας εθνικός δρόμος ή σιδηρόδρομος, μία ολόκληρη περιοχή όπου πρόκειται να γίνει ένα μεγάλο έργο. Επίσης, μπορεί να ανήκουν σ' αυτά μία παράκτια ζώνη με τουριστικό χαρακτήρα, ένας βιότοπος ή ένα φαράγγι που χρειάζεται επειγόντως μέτρα προστασίας και διαχείρισης ή μία έκταση υποβαθμισμένου δάσους που πρέπει να αναδασωθεί. Θα μπορούσε ακόμη
να είναι και μία ολόκληρη περιοχή Δήμου, Νομού, Περιφέρειας ή Διαμερίσματος Χώρας. Μια τέτοια περιοχή έχει την ανάγκη της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου για την υποβοήθηση του έργου της χωροταξίας (νοικοκύρεμα) των χρήσεων γης και των επιμέρους δραστηριοτήτων στον χώρο (πόλεις, βιομηχανία, τουρισμός, γεωργία, συγκοινωνίες, ζώνες ανάπτυξης κ.λπ.). Με τη συμβολή της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, εξασφαλίζονται η διατήρηση ζωνών φυσικού περιβάλλοντος, η εισαγωγή νέων αισθητικών στοιχείων στο
τοπίο και η επαναφορά ή αποκατάσταση των περιοχών που έχουν υποβαθμιστεί ή καταστραφεί. (Φωτ. 1-16, φωτ. 1-17)

Για παράδειγμα, αναφέρουμε ένα αναπτυξιακό σχέδιο μιας περιοχής, η οποία περιλαμβάνει τουριστικές εγκαταστάσεις, οικισμούς, εμπορικά κέντρα, λιμάνια και ήπια βιομηχανία. Η περιοχή αυτή έχει αισθητικά και οικολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία πρέπει να διατηρηθούν και να αναδειχθούν. Ο Αρχιτέκτονας Τοπίου καλείται να τα εντοπίσει, να τα αναλύσει και να τα αναπλάσει σε συνεργασία με τους άλλους
Φωτ. 1-17: Ανάμικτο Μακροτοπίο (Αμερικανικός γιγαντισμός χρήσεων γης). Περιλαμβάνει Αστικό Τοπίο (δομημένο περιβάλλον), συγκοινωνιακές αρτηρίες, περιαστικό και αστικό πράσινο. Δημιούργημα του ανθρώπου με συμμετοχή Πολεοδόμων, Αρχιτεκτόνων, Αρχιτεκτόνων Τοπίου, Συγκοινωνιολόγων και άλλων (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

ειδικούς που μελετούν το έργο. Είναι σαφές ότι έχει να προτείνει λύσεις που θα δώσουν ένα ικανοποιητικό τελικό αποτέλεσμα. (Σχήμα 1-5, φωτ. 1-18)
Φωτ. 1-16: Τοπίο με χαρακτήρα Μακροτοπίου (μεγάλης κλίμακας). Προσφέρει στον άνθρωπο αισθητική, αναψυχή και στην άγρια ζωή καταφύγιο. Συμβάλλει στη βελτίωση του κλίματος ολόκληρης περιοχής και προκαλεί το σεβασμό του ανθρώπου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Σχήμα 1-5: Γεωργικό Μακροτοπίο ολόκληρης περιοχής. Διακρίνεται η σωστή διάταξη αγροκτημάτων κατά μήκος του δρόμου. Οι κατοικίες και οι εγκαταστάσεις προστατεύονται από τους ανέμους με κατάλληλους ανεμοφράχτες. Η όλη ανάπτυξη του χώρου είναι αποτέλεσμα οργάνωσης των χρήσεων γης και παρεμβάσεων της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-18: Θέα Μακροτοπίου φυσικού περιβάλλοντος, με κυρίαρχο τον οικισμό στην κορυφή του βουνού. Η απουσία ανθρώπινων επεμβάσεων και η υγιής κατάσταση του τοπίου, το κάνουν αυθεντικό και ελκυστικό (Τοσκάνη, Ιταλία) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-19: Μικροτοπίο πόλης. Αστικό πάρκο με καλοσυντηρημένη βλάστηση (Βίλλα Μποργκέζε, Ρώμη) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Σχήμα 1-6 - 1-8: Μικροτοπία Αστικού Πάρκου (Πάρκο Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης, Αθήνα. Μελετητής Αρχιτέκτων τοπίου: Δρ. Σ. Σεκλιζιώτης και Συνεργάτες) Σχήμα (1-6): Βοτανικοί κήποι δέντρων και θάμνων.

-  Η δεύτερη κατηγορία είναι τα μικρότερα τοπία ή τμήματα γης που χρειάζονται σχέδια διαμόρφωσης και καλλωπισμού. Θα μπορούσαμε εδώ να αναφέρουμε τα πάρκα στην πόλη, τις πλατείες, κάποια πεζοδρόμια, κήπους σπιτιών, ξενοδοχείων, γραφείων ή εμπορικών κέντρων και νοσοκομείων, δημόσιων κτιρίων, αρχαιολογικών χώρων, νησίδων, δρόμων κ.λπ. Αυτές οι κατηγορίες ανοικτών χώρων έχει επικρατήσει να λέγονται Μικροτοπία από τους Αρχιτέκτονες Τοπίου και αφορούν χώρους κυρίως μέσα στις πόλεις ή περιμετρικά σ' αυτές. (Φωτ. 1-19, Σχήμα 1-6 έως 1-8)

Σχήμα (1-7): Τεχνητή λίμνη και νησίδες με ανθώνες, πλαισιωμένες από τεχνητό υγροβιότοπο με υδροχαρή φυτά.
Σχήμα (1-8): Προοπτικό σχέδιο μικροτοπίου λίμνης και νησίδων με σποραδικές φυτεύσεις κατά τμήμα.
-  Στην τρίτη κατηγορία έχουμε το Λεπτομερειακό Σχεδιασμό του Τοπίου. Με τον όρο αυτό εννοούμε το σχεδιασμό των στοιχείων που επιθυμούμε να συνθέτουν το τοπίο που επιδιώκουμε. Τα κυριότερα στοιχεία είναι οι συστάδες και οι συνδυασμοί δέντρων, θάμνων, φυτών εδαφοκάλυψης και ανθώνων, διαδρόμων
κυκλοφορίας, βραχόκηπων, υπαίθριων καθιστικών χώρων κ.λπ. (Φωτ. 1-20 έως φωτ. 1-30) Σ' αυτή τη φάση γίνεται η επιλογή των υλικών και ο συνδυασμός τους (σκληρά υλικά όπως το μπετόν, οι πέτρες, οι πλάκες, τα κεραμικά και χαλίκια, τα διάφορα φυτά κατά κατηγορία, ξυλοκατασκευές, σιδηροκατασκευές κ.λπ.).

Φωτ. 1-20: Μικροτοπίο συντριβανιού με καθιστικά και πίδακες που δεν ενοχλούν τον επισκέπτη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-21: Βραχόκηποι, νερό και διάδρομοι κυκλοφορίας με περιμετρική βλάστηση δημιουργούν μια μοναδική ενότητα Μικροτοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
- Φωτ. 1-22: Σύνθεση Μικροτοπίου από χαμηλά θαμνώδη σε άνισες επιφάνειες, νερό και δάπεδα με χρωματισμούς που καθοδηγούν την κίνηση του επισκέπτη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-24: Διαμόρφωση τεχνητού ρυακιού μέσα στο ξέφωτο του δάσους, με υλικά από πέτρες και ειδικές στεγανές μεμβράνες. Ακολουθεί φύτευση και ενσωμάτωση του έργου στο γύρω φυσικό τοπίο (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-23: Μικροτοπίο εσωτερικού χώρου κτιρίου με φοινικοειδή υποτροπικά είδη που ευχαριστούν τον επισκέπτη. Αποτέλεσμα συνεργασίας αρχιτεκτόνων και αρχιτεκτόνων Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-25: Μικροτοπίο με βράχους, νερό και πυθμένα από βότσαλο (τεχνητό ποτάμι σε αστικό πάρκο) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-26: Γλυπτά στον ανοικτό χώρο δημιουργούν από μόνα τους σπουδαία σημεία αναφοράς και έλξης και συνθέτουν μικροτοπία μεγάλης αισθητικής αξίας (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-27: Χώροι στάθμευσης κατά μήκος οδών στην περίμετρο πάρκων και κτιριακών συγκροτημάτων μπορούν να μετατραπούν από την Αρχιτεκτονική Τοπίου σε Ελληνικά Μικροτοπία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-28, φωτ. 1-29: Συνθέσεις μικρών τοπίων από βράχους, διακοσμητικά γρασίδια και θάμνους πάνω σε φυτικά υπολείμματα κατά αμφιθεατρικό τρόπο, για καλύτερη οπτική προβολή στον επισκέπτη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 30: Κατασκευή μικρού τοπίου σε πάρκο με πέτρες, ξυλοκατασκευές και φυτεύσεις με χαμηλούς θάμνους, που δε θα αποκρύπτουν μελλοντικά την οπτική του χώρου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Στο σημείο αυτό τονίζουμε ότι καμία από τις παραπάνω κατηγορίες δεν πρέπει να μελετάται ανεξάρτητα από τις υπόλοιπες. Ο Αρχιτέκτονας Τοπίου λαμβάνει πάντοτε υπόψη του τον χαρακτήρα του ευρύτερου περιβάλλοντος, όπου βρίσκεται ο χώρος μελέτης του. Αυτό είναι απαραίτητο να γίνεται, γιατί έτσι το τελικό αποτέλεσμα θα είναι καλύτερα προσαρμοσμένο στο φυσικό περιβάλλον της άμεσης και της ευρύτερης περιοχής.

1.3 Εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής Τοπίου
Όπως ήδη αναπτύχθηκε παραπάνω, οι εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, οι οποίες συνδέονται άμεσα με το αντικείμενο μελέτης, είναι πολυάριθμες και διαφοροποιούνται ανάλογα με το μέγεθος, την τοποθεσία και το σκοπό που πρέπει να εξυπηρετούν. Ξεκινώντας
από τις μεγάλες εκτάσεις επέμβασης (Μακροτοπία), αναφέρουμε τις παρακάτω εφαρμογές.
α. Περιαστική ζώνη μιας πόλης, η οποία χρειάζεται μελέτη ανάπλασης και πρέπει να εξυπηρετεί διάφορες λειτουργίες, όπως αναψυχή, άθληση, αισθητική, βοτανική εκπαίδευση, μείωση σκόνης και θορύβων, προστασία της πόλης από πλημμύρες κ.λπ. Σχεδιάζονται τα δίκτυα κυκλοφορίας, οι χώροι φύτευσης, στοιχεία ενδιαφέροντος και οι λειτουργίες αναψυχής του κοινού. Προτείνονται φυτά κατάλληλα για προστασία από ρύπανση (ήχου, αέρα κ.λπ.). Στις περιπτώσεις αυτές συνδυάζεται το περιαστικό πράσινο με το ήδη υπάρχον πράσινο στην πόλη. Έτσι, υπάρχει οδική και οπτική επικοινωνία μεταξύ τους, ώστε να διευκολύνεται η μετάβαση από τον ένα χώρο στον άλλο. Γι' αυτό το σκοπό, ετοιμάζονται ειδικοί ενημερωτικοί χάρτες για τον προσανατολισμό των κατοίκων των περιοχών αυτών ή των επισκεπτών. Οι μεγάλοι αυτοί χώροι λειτουργούν και σαν υπερτοπικά πάρκα και έτσι πρέπει να τα θεωρεί ο μελετητής που τα σχεδιάζει. (Φωτ. 1-31 έως φωτ. 1-33)

Φωτ. 1-31 έως 1-33: Περιαστικό πάρκο στην περίμετρο πόλης. (Φωτ. 1-31) Ξεκινά από το λοφώδες περιαστικό δάσος με διευκολύνσεις περιπάτου και αναψυχής κάθε είδους και καταλήγει (Φωτ. 1-32, φωτ. 1-33) μέσα στην πόλη σε επίπεδη μορφή με λίμνη και ευκαιρίες ανάπαυσης των πολιτών (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Μέσα σε μια τέτοια ζώνη μπορεί να υπάρχουν και χώροι που απαιτούν ειδικές τεχνικές σχεδιασμού και αποκατάστασης του τοπίου. Σ' αυτούς συγκαταλέγονται τα λατομεία, οι χωματερές, τα μεταλλεία, καμμένες περιοχές, εγκαταλελειμμένες γεωργικές εκτάσεις, και άλλοι χώροι, που πρέπει να ενταχθούν σε ένα ενιαίο σχέδιο Εφαρμογής Αρχιτεκτονικής του Τοπίου.

Κατά κανόνα, δίνεται προσοχή στο σκοπό που υπηρετεί μια τέτοια μεγάλη ζώνη πρασίνου και ανάλογα σχεδιάζε-
Φωτ. 1-34: Περιαστική ζώνη Αθήνας (Πεντέλη). Η διατάραξη του τοπίου είναι εμφανής από την εξόρυξη μαρμάρων. Η Αρχιτεκτονική Τοπίου και η Δασοπονία έχουν πολλά να προσφέρουν στην αποκατάσταση του Τοπίου και την ένταξή του στο περιαστικό πράσινο της πρωτεύουσας (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη). Φωτ. 1-35: Δίκτυο μονοπατιών κυκλοφορίας πεζών και οχημάτων πρώτης ανάγκης στη ζώνη περιαστικού πρασίνου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

ται το δίκτυο κυκλοφορίας μέσα σ' αυτή (κατά προτίμηση για πεζούς με κατάλληλα δίκτυα μονοπατιών). (Φωτ. 1-35, φωτ. 1-36) Προτείνεται η εγκατάσταση φυτών που θα λειτουργούν σαν προστατευτικά του εδάφους, θα μει-
ώνουν την ηχορύπανση και θα καθαρίζουν τον αέρα. Μεγάλη σημασία πρέπει να δίνεται στα φυτικά είδη, ώστε αυτά να συγγενεύουν βοτανικά και αισθητικά με το πράσινο του ευρύτερου χώρου.
Φωτ. 1-36: Προσφέρονται ευκαιρίες ξεκούρασης στον επισκέπτη με κιόσκια και καθιστικά. Επιλέγονται θέσεις για να υπάρχει οπτικός έλεγχος του χώρου (για ασφάλεια και προσανατολισμό των επισκεπτών) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-37: Ανάπλαση παραλίας (Ν. Μάκρη Αττικής). Η τωρινή εικόνα μετά την ανάπτυξη των φυτών αναμένεται να βελτιωθεί και να ενισχυθεί η αισθητική του Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-39: Διατήρηση υπολειμμάτων βιομηχανικών δραστηριοτήτων που προσδίδουν ιστορικότητα στο τοπίο με τον όγκο τους και το σχήμα τους (παλαιές δεξαμενές φυσικού αερίου - Οξφόρδη Αγγλίας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-38: Παραποτάμια/ παρόχθια διαμόρφωση περιαστικού τοπίου. Προσφέρονται μονοπάτια κυκλοφορίας μόνον για πεζούς (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

β. Μελέτη μιας παραλιακής ζώνης, η οποία προορίζεται να εξυπηρετεί ανάγκες αναψυχής των κατοίκων ή των τουριστών, με λειτουργίες άθλησης και περιπάτου και σε συνδυασμό με την ελάφρυνση του χώρου από τον κυκλοφοριακό φόρτο. (Φωτ. 1-37, φωτ. 1-38)
Σχεδιάζονται ζώνες και επιφάνειες πρασίνου, διάδρομοι κυκλοφορίας (πεζόδρομοι) με πλακόστρωτα, λιθόστρωτα ή άλλα υλικά, χώροι στάθμευσης, χώροι με καθιστικά και κιό-
σκια. Σκοπός της σχεδίασης είναι η απόκρυψη ανεπιθύμητης θέας με χρήση κατάλληλων φυτών ή αντίθετα η ανάδειξη στοιχείων όπως αισθητικά ή παραδοσιακά κτίρια, μνημεία, πανοραμικές θέες προς την ευρύτερη περιοχή κ.λπ. (Φωτ. 1-39 έως φωτ. 1-42)

Πάντοτε πρέπει να καταβάλλεται προσπάθεια ώστε να μειώνεται η εμπορική εκμετάλλευση των χώρων αυτών που γίνεται κυρίως με τη μορφή κέντρων διασκέδασης, κάποιων μορφών άθλησης, αναψυχής με μηχανές κ.λπ.
Φωτ. 1-41: Παλαιό υδραγωγείο στο παραποτάμιο περιαστικό πάρκο της Λάρισας. Διατηρητέο κτίσμα που κυριαρχεί στο Τοπίο (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-40: Διαμόρφωση διαδρόμων κυκλοφορίας παρόχθιου τοπίου με υλικά από ξύλο. Καθιστικά και κατάλληλες φυτεύσεις δημιουργούν πόλους αναψυχής των κατοίκων της πόλης (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).Φωτ. 1-42: Περιαστικό πάρκο με παραποτάμια αναψυχή προσανατολισμένη αποκλειστικά στην κωπηλασία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 1-43: Ο ελεύθερος χώρος νέων οικισμών διαμορφώνεται σε συνδυασμό με την κτιριακή Αρχιτεκτονική και τον τόπο. Ντόπια υλικά και διακοσμητικά στοιχεία πετυχαίνουν το επιθυμητό αισθητικό αποτέλεσμα (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-44: Νέοι οικισμοί πρέπει να σχεδιάζονται με στόχο τη μεγαλύτερη διαθεσιμότητα ανοικτών χώρων, ιδιωτικών και κοινοχρήστων. Επίσης πρέπει να περιβάλλονται από επαρκείς πράσινες ζώνες για ηχομόνωση και διαχωρισμό από άλλες δραστηριότητες (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

γ. Αναπλάσεις και δημιουργία χώρων πρασίνου μέσα και γύρω από νέους οικισμούς, για τη βελτίωση της αισθητικής του μικροκλίματος και των συνθηκών ζωής των κατοίκων τους. Σ' αυτές τις περιπτώσεις μπορούμε να συμπεριλάβουμε τους δρόμους, τους πεζόδρομους, τις πλατείες, κοινόχρηστους κήπους και χώρους, ζώνες περιμετρικής προστασίας από
ηχορύπανση. Οι ζώνες αυτές αφορούν λωρίδες από πυκνές φυτεύσεις που διαχωρίζουν χρήσεις γης που δεν πρέπει να επικοινωνούν μεταξύ τους γιατί μπορεί να ενοχλούν η μία την άλλη όπως κατοικίες με δρόμους μεγάλης κυκλοφορίας, χώροι αθλοπαιδιών με δρόμους και εργοστάσια και κατοικημένες περιοχές με βιομηχανικές ζώνες. (Φωτ. 1-43, φωτ. 1-44)
- δ. Σχεδιασμός ελεύθερων διαχωριστικών ζωνών πρασίνου ανάμεσα σε εκτεταμένες χρήσεις γης όπως βιομηχανικές ζώνες, τουριστικές δραστηριότητες, γεωργικές και κτηνοτροφικές δραστηριότητες κ.λπ.

Όσον αφορά τις μικρότερες επιφάνειες (Μικροτοπία), έχουμε τις διαμορφώσεις των πλατειών, των συγκοινωνιακών νησίδων, τους πεζόδρομους, χώρους γραφείων και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, επαύλεων, ξενοδοχείων κ.λπ. (Φωτ. 1-45, σχήμα 1-9)
Στα κεφάλαια που ακολουθούν, γίνεται επαρκής αναφορά στη μεθοδολογία σχεδιασμού των χώρων αυτών, στα υλικά που προτείνεται να χρησιμοποιούνται και τους συνδυασμούς μεταξύ τους.
Κατά το σχεδιασμό μικρών χώρων, κήπων ή στοιχείων του τοπίου (δάπεδα, παρτέρια, υδατικά στοιχεία) επιδιώκεται η αισθητική ποιότητα και η καλύτερη λειτουργία αυτών. Γι' αυτό
γίνονται λεπτομερή σχέδια φύτευσης και διαδρόμων κυκλοφορίας (σχέδια λεπτομερειών).

Τονίζεται ότι οι εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής Τοπίου είναι πολλές και καθεμιά ξεχωριστά έχει την ιδιαιτερότητά της. Ακόμα και μια απλή ζαρντινιέρα έχει τις δικές της απαιτήσεις μελέτης, δηλαδή πού τοποθετείται, τι εξυπηρετεί, με τι φυτά φυτεύεται, τι χρώμα και τι υφή έχει, το υλικό από το οποίο αποτελείται, αν είναι σταθερή ή μετακινούμενη, πώς ποτίζεται κ.λπ. (Φωτ. 1-46).
Φωτ. 1-45: Οι μεγάλες αρτηρίες κυκλοφορίας πλαισιώνονται από πυκνό διαχωριστικό πράσινο για να μην ενοχλούν τις γειτονικές δραστηριότητες και να μην είναι ορατές από αυτές. Οι διαχωριστικές νησίδες καλλωπίζονται με πολυετή φυτά ανθοφορίας και χλοοτάπητα ασφαλείας (παρέχει ορατότητα των οχημάτων που προηγούνται και χώρο για στάθμευση ανάγκης (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Σχήμα 1-9: Συνοπτικό Προοπτικό Σχέδιο Αρχιτεκτονικής Τοπίου περιαστικού χώρου πόλης, με σκοπό την διαμόρφωση παρόχθιων διαδρόμων κυκλοφορίας, διευθέτηση ποταμού, προτάσεις φυτεύσεων για απόκρυψη μη επιθυμητής θέας και αναβάθμιση νέων κατοικιών (Πρόταση Ανάπτυξης Περιαστικής Ζώνης Reading Αγγλίας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-46: Διαμόρφωση μικρού χώρου ανάπαυσης με καθιστικά, πλαισιωμένου από ζαρντινιέρες. Η όλη σύνθεση βρίσκεται σε δημόσιο χώρο σε χωριό της Τοσκάνα της Ιταλίας και χρησιμοποιείται σαν υπαίθρια βεράντα για την απόλαυση του γύρω φυσικού μακροτοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

1.4 Σημασία της Αρχιτεκτονικής Τοπίου στον πολιτισμό σε διεθνές επίπεδο
Η χρήση των φυτών και ο σεβασμός προς αυτά, από την εμφάνιση του ανθρώπινου είδους στον πλανήτη, αποτελούν τους θεμελιώδεις παράγοντες, στους οποίους στηρίζεται η Αρχιτεκτονική του Τοπίου.
Εκτός από την οικονομική χρήση των φυτών που εστιάζεται στην παραγωγή κυρίως τροφίμων, υφαντικών ινών, ξυλείας κ.λπ., έχουμε και την αισθητική τους χρήση. Τα φυτά από μόνα τους και σε συνδυασμούς σε συστάδες συνθέτουν την οπτική που βιώνουμε καθημερινά είτε στο φυσικό περιβάλλον (δάση, βιότοποι, φυσικά λιβάδια κ.λπ.) είτε στο τεχνητό περιβάλλον (πάρκα, κήποι, φυτεύσεις προστασίας εδαφών, αναδασώσεις κ.λπ.), που αποτελεί χώρο δρά-
σης της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου. (Φωτ. 147 έως φωτ. 1-49)

Η άρρηκτη συμβίωση του ανθρώπου με τα φυτά δεν προέρχεται μόνο από την διατροφική του ανάγκη αλλά και από την ανάγκη να χρησιμοποιεί τη βλάστηση σαν χώρο καταφυγίου, άθλησης, κυνηγιού και αισθητικής απόλαυσης.
Με την πολιτιστική εξέλιξη, έχουμε τη βαθμιαία δημιουργία οικισμών, χωριών και πόλεων, όπου ο άνθρωπος εξελίσσεται από κάτοικο του δάσους σε κάτοικο της πόλης. Η νομαδική του ζωή στα πρώτα χρόνια χαρακτηριζόταν από έντονη χρήση των ξέφωτων και της άκρης του δάσους, έτσι ώστε να μπορεί να συναθροίζεται, να στήνει τις καλύβες του και με τον πρώτο κίνδυνο να κρύβεται. Με την ανακάλυψη και χρήση των δομικών υλικών (πέτρα, ξύλο, λάσπη κ.λπ.), άρχισε να απομακρύνεται από την ασφάλεια που του παρείχε το δάσος και έφτιαξε τις πρώτες κατοικίες και οικισμούς.

Η πολιτιστική όμως εξέλιξη του ανθρώπου, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι το δομημένο
Φωτ. 1-47: Διακοσμητική χρήση των φυτών κατά μήκος δρόμου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-48: Μαζική παραγωγή φυτών στο φυτώριο για χρήση από τους αρχιτέκτονες Τοπίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-49: Συλλογή διακοσμητικών φυτών με τις ονομασίες τους για επιλογή και χρήση στη διαμόρφωση ελεύθερων χώρων (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
περιβάλλον ήταν ο κυρίαρχος χώρος ζωής, δεν τον απέκοψε τελείως από την πραγματική του φύση (κάτοικος του δάσους, κυνηγός, ανιχνευτής κ.λπ.). Έτσι, στην προσπάθεια να διατηρήσει δεσμούς με τη φύση και τα φυτά για συναισθηματικούς λόγους, άρχισε να συνθέτει τεχνητά τοπία μέσα στο χώρο που ζούσε (κήποι σε αυλές κ.λπ.) αλλά και τον ευρύτε-
ρο αστικό χώρο της πόλης του ή του χωριού του (δεντροστοιχίες, περιαστικές ζώνες, πάρκα κ.λπ.). (Φωτ. 1-50)

Η ανάπτυξη των πολιτισμών έφερε και την ανάπτυξη της Αρχιτεκτονικής σαν Επιστήμης και Τέχνης. Ο ανοικτός φυτεμένος χώρος υπήρξε πάντοτε αναπόσπαστο μέρος της Αρχιτεκτονικής των κτιρίων και πλαισίωνε τα δημι-
Φωτ. 1-50: Η ανάγκη του ανθρώπου να κρατάει επαφή με τα φυτά εκδηλώνεται με τη δημιουργία ειδικών πάρκων και κήπων με ποικιλία φυτικών ειδών (κήπος Κακτοειδών, Φράιμπουρχ, Γερμανία) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-51: Ακρόπολη. Δεσπόζει στο τοπίο της άμεσης περιοχής αλλά και του ευρύτερου μακροτοπίου (Γκραβούρα του Schroeder, 18ος αιώνας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

ουργήματα του ανθρώπου με τρόπο που να τα αναβαθμίζει και να τα αξιοποιεί. Στην εποχή μας πολλές φορές συμβαίνει το αντίστροφο είτε λόγω έλλειψης χώρου είτε λόγω έλλειψης περιβαλλοντικής συνείδησης.
Με μια ιστορική αναδρομή στον τρόπο που κτίζονταν οι πόλεις και τα μνημεία, διαπιστώνουμε ότι τα κτίσματα τοποθετούνταν στο χώρο, έτσι ώστε να δεσπόζουν σ' αυτόν. Συγχρόνως, εκμεταλλεύονταν πλήρως την πανοραμική θέα προς το άμεσο και ευρύτερο τοπίο. Το ανοικτό τοπίο ικανοποιεί τον άνθρωπο αισθητικά αλλά και του δημιουργεί το αίσθημα της ασφάλειας και του προσανατολισμού (αποκτά οπτικό έλεγχο). (Φωτ. 1-51)

Τα βιώματα αυτά μεταφέρονται μέσω των αιώνων μέχρι και σήμερα. Ο κήπος ή το πάρκο δεν είναι τίποτε άλλο από δεσμός επαφής του ανθρώπου με το πραγματικό του περιβάλλον από όπου ξεκίνησε. Το τεχνητό τοπίο αποτελεί μια αντιγραφή του φυσικού περιβάλλοντος με φυτικές συνθέσεις και άγρια ζωή, που τον ξαναφέρνουν σε επαφή με τη φύση και τον ικανοποιούν. (Φωτ. 1-52)
Τέχνες όπως η Ζωγραφική, η Χαρακτική, η Γλυπτική, η Ποίηση, η Υφαντική φέρουν κυρίαρχα στοιχεία παρμένα από το φυσικό τοπίο (δέντρα, άνθη, κλάδοι, δασικές συστάδες, νερά, όχθες, υδροχαρής βλάστηση, ζώα κ.λπ.).

Φωτ. 1-52: Τεχνητό Τοπίο. Απόπειρα να μιμηθεί το φυσικό τοπίο. Ερείπια κτιρίων και κάστρων, νερό και ενδημική βλάστηση, σε συνδυασμό με πρόσθετες επιλεκτικά φυτεύσεις, συνθέτουν την ελκυστική αυτή εικόνα (περιαστική περιοχή Warwick Αγγλίας) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Αυτό και μόνο το γεγονός αποτελεί χειροπιαστό δείγμα του δεσμού του ανθρώπου με τη φύση, τα φυτά και τη συνεχή επιθυμία του να διατηρεί κρίκους σύνδεσης με το περιβάλλον, από το οποίο προήλθε και από το οποίο δυστυχώς αποκόπτεται βαθμιαία λόγω του σημερινού αστικού τρόπου ζωής.(Φωτ. 1-53, φωτ. 1-54)

Η ποιότητα περιβάλλοντος αποτελεί δείκτη πολιτιστικής ανάπτυξης. Όσο πιο έντονα εμφανίζονται και αναπτύσσονται οι παρεμβάσεις του ανθρώπου στο χώρο που ζει με εφαρμογές της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, τόσο περισσότερο αναβαθμίζεται πολιτιστικά. Ολόκληρες περιοχές και χώρες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από σεβασμό στο ανθρωπογενές ή το φυσικό τοπίο, θεωρούνται και πολιτιστικά αναπτυγμένες. (Φωτ. 1-55 έως 1-60)
Φωτ. 1-53: "Τοπίο" του Μίμη Φωτόπουλου, κολάζ από γραμματόσημα (Πηγή: Ένθετο Καθημερινής, επτά Ημέρες 10-1-99) Φωτ. 1-54: Αναπαράσταση της Κων/πολης κατά τους Βυζαντινούς χρόνους από τον Jean-Leon Huens (National Geographic No. 64, Δεκέμβριος 1983). Τονίζεται η ευαισθησία του καλλιτέχνη να αποδώσει θέσεις φύτευσης σε πλατείες και γύρω από μνημεία καθώς και στην περιαστική ζώνη

Φωτ. (1-55): Χώρος ξεκούρασης σε εθνική Οδό, Βόρεια Καρολίνα,
Φωτ. (1-57): Διαμόρφωση εξωτερικού χώρου Μουσείου, Rock Mountain, Γεωργία, Η.Π.A.,
Φωτ. (1-59): Περπατώντας μέχρι να ξαναρχίσει το μάθημα, Πανεπιστημιούπολη Οξφόρδης, Αγγλία,
Φωτ. (1-60): Προσέγγιση στο σιδηροδρομικό σταθμό, Ουάσινγκτον, Η.Π.Α (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. (1-56): Πρώτη εντύπωση με την άφιξη στη χώρα, αεροδρόμιο Schiphol, Άμστερνταμ,Φωτ. (1-58): Δημόσια ουρητήρια, διαμόρφωση εισόδου, Β. Καρολίνα,
Η Αρχιτεκτονική του Τοπίου εξελίχθηκε παράπλευρα με την Αρχιτεκτονική, τις άλλες Τέχνες και Επιστήμες και την πνευματική εξέλιξη του ανθρώπου. Οι στόχοι της συνδέονται άμεσα με την ψυχική και βιολογική ισορροπία του ανθρώπου αλλά και την προστασία και διατήρηση του περιβάλλοντος.

Είναι σαφές ότι η Αρχιτεκτονική του Τοπίου σαν διεθνώς εξελισσόμενη Επιστήμη και Τέχνη λειτουργεί παράλληλα με τα ήθη και έθιμα των λαών. Το γεγονός αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την δημιουργία διαφορετικών κατά τόπους τρόπων διαμόρφωσης και αντίληψης του Τοπίου. Για παράδειγμα, αναφέρουμε τους Γιαπωνέζικους κήπους, όπου κυριαρχεί η λεπτομέρεια, με στενά μονοπάτια, νάνα φυτά, βραχόκηπους, στρώσεις με χαλίκια ή βότσαλα και ανοίγματα θέας προς το μακροτοπίο (θέα προς την ανατολή του ήλιου κ.λπ.). (Φωτ. 1-61)

Φωτ. 1-61: Γιαπωνέζικος Κήπος (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 1-62: Ορεινό Τοπίο της Πίνδου. Κυριαρχεί η Ελάτη Κεφαλληνίας και η Δρυς στα χαμηλότερα (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Τα τοπία μπορούν να ταξινομηθούν ανάλογα:
- -με τη γεωγραφική τους θέση (Μεσογειακά τοπία, Σκανδιναβικά τοπία, Ερημικά τοπία της Βόρειας Αφρικής, Τροπικά τοπία κ.λπ.),
- -με το υψόμετρο (ορεινά, παραλιακά, πεδινά κ.λπ. όπως φαίνονται στις φωτογραφίες 1-62 και 1-63) και
- -με το βαθμό ανθρώπινης παρέμβασης (φυσικά τοπία, ημιφυσικά τοπία, περιαστικά τοπία, τεχνητά, αστικά κ.λπ.).

Καθεμία από τις κατηγορίες αυτές συνοδεύεται και από τα στίγματα των πολιτισμών που αναπτύσσονται ή αναπτύχθηκαν στις περιοχές αυτές.
Τα μεσογειακά τοπία συμπορεύονται με την αρχαία Ελληνική, Ρωμαϊκή, Αναγεννησιακή και Αραβική πολιτιστική εξέλιξη στην περιοχή αυτή του κόσμου, με παράλληλη άνθηση της ποίησης, της μουσικής, της ζωγραφικής, γλυπτικής και της αρχιτεκτονικής. Οι τέχνες
Φωτ. 1-63: Παράκτιο Τοπίο της Κεντρικής Ελλάδος. Κυριαρχεί η Πεύκη η Χαλέπιος και το βαθύ χρώμα του Αιγαίου (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

αυτές έχουν σαν βασικό αισθητικό περιεχόμενο το μεσογειακό τοπίο με όλα τα λαμπερά του συστατικά (ήλιος, θάλασσα, ποικιλότητα φυσικού τοπίου και οικοσυστημάτων).
Ο δεσμός του ανθρώπου με τη φύση παραμένει αναλλοίωτος, αν και για τους περισσότερους βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση και δεν αποτελεί πάντα προτεραιότητα για αυτούς. Αποτέλεσμα αυτού είναι η έλλειψη σεβασμού και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Η Αρχιτεκτονική Τοπίου έρχεται να αφυπνίσει την ανάγκη αυτή και να ενδυναμώσει τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση ή με κάποια στοιχεία της όπως φυτά, νερό, χώμα, ζώα. Του δίνει την ευκαιρία να επανέλθει σ' αυτή, για να ξαναζήσει τις ποιότητες που του πρόσφερε, όταν αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της. Όλα αυτά σε μια εποχή που ο άνθρωπος έχει εξελιχθεί σε μόνιμο κάτοικο της βάρβαρης πόλης, παγιδευμένος στα ίδια του τα δημιουργήματα, από τα οποία όμως επιβάλλεται να απαλλαγεί.

Περίληψη
Το τοπίο είναι η οπτική εικόνα που αποκτά ο άν -θρωπος που κινείται ή στέκεται στον ελεύθερο χώρο και κρίνει αν είναι ελκυστικό ή απωθητικό. Η Αρ -χιτεκτονική του Τοπίου είναι η Τέχνη και Επιστήμη που ασχολείται με το σχεδιασμό της αισθητικής και της καλής λειτουργίας των ελεύθερων χώρων και έχει άμεση σχέση με πολλές άλλες συγγενείς Επιστή -μες και Τέχνες (κύρια η Γεωπονική και Αρχιτεκτονι κή). Σχεδιάζει τον ανοικτό χώρο αρχιτεκτονικά και χρησιμοποιεί βιοτικά και αβιοτικά στοιχεία που τον συνθέτουν. Συνδυάζει όγκους, χρώματα, θέες και εντάσσει λειτουργίες που εξυπηρετούν καλύτερα τις ανάγκες του ανθρώπου, με σκοπό να τον προσελκύει. Γενικά, εμπλουτίζει και βελτιώνει την ποιότητα ζωής του.

Είναι μεγάλος ο αριθμός των συγγραφέων που δίνουν πολλούς και διαφορετικούς μεταξύ τους ορι -σμούς της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, ανάλογα με την περίοδο στην οποία αναφέρονταν και την περιοχή του κόσμου στην οποία έζησαν.
Ανάλογα με το μέγεθος του χώρου που εξετάζε -ται, το αντικείμενο μελέτης διαφοροποιείται σε Μα κροτοπία, Μικροτοπία ή στοιχεία που το συνθέτουν. Οι πολλαπλές εφαρμογές της αφορούν το περιαστικό πράσινο, υπαίθριους χώρους οικισμών, εμπορικών και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, διαχωριστικές ζώνες χρήσεων γης, πλατείες, δρόμους, κήπους, χώ -ρους άθλησης, εκπαίδευσης κ.λπ.

Ερωτήσεις
- 1. Τι εννοούμε με τον όρο Αρχιτεκτονική Τοπίου;
- 2. Πώς αντιλαμβάνεστε την έννοια του τοπίου;
- 3. Ποιο είναι το αντικείμενο μελέτης της;
- 4. Ποιες είναι οι κυριότερες εφαρμογές της;
- 5. Ποια είναι η σημασία της Αρχιτεκτονικής Τοπίου στον πολιτισμό μιας κοινωνίας;
κεφάλαιο 2
Η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής τοπίου

Η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής τοπίου
Θα αναφερθούμε στην ιστορική εξέλιξη της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, γιατί είναι σημαντικό να δούμε πώς εξελίχθηκε η Κηποτεχνία της αρχαιότητας στη σημερινή Αρχιτεκτονική Τοπίου. Από την αναδρομή αυτή εξάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα για το πώς πρέπει να διαμορφώνονται οι κάθε είδους και μεγέθους υπαίθριοι χώροι.

2.1 Αρχαίοι χρόνοι
Η Αρχιτεκτονική Τοπίου αρχίζει από τα πρώτα στάδια του πολιτισμού ως Κηποτεχνία, εξελίσσεται και καταλήγει στα τέλη του περασμένου αιώνα ως Αρχιτεκτονική Τοπίου. Βέβαια, όπως θα δούμε παρακάτω, η Κηποτεχνία δεν είχε τη στενή έννοια της διαμόρφωσης κήπου, αλλά της ανάπλασης, ακόμη και της οργάνωσης περιοχών.
Η ιστορία της Κηποτεχνίας αρχίζει από τα πρώτα ακόμη στάδια του πολιτισμού, όταν ο άνθρωπος συνειδητοποίησε την αξία των φυτών και των φρούτων σαν απαραίτητο συστατικό για τη συμπλήρωση της διατροφής του, οπότε και άρχισε να καλλιεργεί τα είδη αυτά κοντά στο σπίτι του. Η κατοπινή εξέλιξη σε κοινωνική ζωή σε ομάδες, χωριά και αργότερα σε πόλεις, δημιούργησε την ανάγκη της πλατειάς καλλιέργειας της γης και της προστασίας των κατοικίδιων ζώων.

Με την ανάπτυξη του πολιτισμού και της τεχνολογίας, η φυσική τάση του ανθρώπου για ξεκούραση και αναψυχή μεταβλήθηκε σε αναγκαιότητα και εκφράστηκε μέσω της δημιουργίας τεχνητών τοπίων, των κήπων. Οι τότε ανάγκες δημιούργησαν δύο είδη κήπων:
-  τους αποκλειστικά ωφελιμιστικούς για την προμήθεια τροφής και
τους κήπους για ξεκούραση και αναψυχή.
Εκτός όμως από τα κοινωνικά κίνητρα, γεωγραφικοί και λειτουργικοί, ως προς την κοινωνικοοικονομική εξέλιξη παράγοντες επηρέασαν τη μορφή και την έκταση της δημιουργίας του τεχνητού τοπίου. Το κλίμα, η τοπογραφία, το έδαφος, το νερό και το φυτικό υλικό έπαιξαν σπουδαίο ρόλο στην τελική μορφή του. Ένας άλλος κύριος παράγοντας που ίσχυε σε κάθε κοινωνικοϊστορική περίοδο, ήταν η διαθεσιμό-
τητα εκμετάλλευσης των οικονομικών και ανθρώπινων πόρων. Με άλλα λόγια η δημιουργία του τεχνητού τοπίου ήταν απόρροια των οικονομικών δυνατοτήτων και των εργατικών χεριών που υπήρχαν σε κάθε ιστορική περίοδο.

Η ιδέα του κήπου φαίνεται να πηγάζει αρχικά από τη μυθολογία. Οι περισσότερες από τις μεγάλες θρησκείες συμπεριλαμβάνουν τον παράδεισο στην αρχή της δημιουργίας του σύμπαντος και στο τέλος γήινης ζωής. Ο Παράδεισος των Μωαμεθανών είναι γεμάτος με δέντρα και πηγές και οι απολαύσεις σ' αυτόν διαρκούν χίλια χρόνια. Ο κήπος της Εδέμ, όπου ο Θεός τοποθέτησε τον Αδάμ και την Εύα, περιγράφεται στη Γένεση σαν ένα πάρκο φυτεμένο από τον ίδιο. Εδώ υπάρχουν όλα τα είδη των φυτών, για να τα απολαύσει και να τα δοκιμάσει ο άνθρωπος. Υπάρχει ακόμη ένα ποτάμι που χωρίζεται σε τέσσερα ρυάκια. Η εικόνα είναι γλαφυρή και δείχνει πως ο κήπος είναι τόπος απόλαυσης, ψυχικής ανάτασης και ηρεμίας. (Φωτ. 2-1)

Οι αρχαίοι πολιτισμοί προσέδωσαν ειδική σημασία σε ορισμένα δέντρα ή φυτά όπως η ελιά, η συκιά, το σιτάρι και το αμπέλι. Σε εποχές πείνας τα φυτά αυτά απέκτησαν ιδιαίτερη σπουδαιότητα, γιατί έθρεψαν τον άνθρωπο. Οι καρποί τους αποτέλεσαν γι' αυτόν απόδειξη και συγχρόνως σύμβολο της γονιμότητας της γης, την οποία θεωρούσαν αλληλένδετη και με την ανθρώπινη γονιμότητα. Αφού λοιπόν τα φυτά αυτά εξασφάλισαν στο ανθρώπινο είδος την τροφή του και συμβολικά τη διαιώνησή του, δε θα μπορούσαν παρά να σημαίνουν γι' αυτό και την επιβίωσή του.

Ο άνθρωπος διατηρεί βαθιά μέσα του τους μύθους και τους θρύλους, που περιβάλλουν τη
Φωτ. 2-1: Ο κήπος της Εδέμ
φύση και τον κήπο. Από εκεί πηγάζουν το ενδιαφέρον και τα συναισθήματα που εκφράζει σήμερα για τα φυτά και την Κηποτεχνία.

2.1.1 Αίγυπτος
Δυστυχώς σήμερα δε σώζονται οικίες ή ανάκτορα της Αρχαίας Αιγύπτου. Τα ερείπια και οι τάφοι μάς αποκαλύπτουν την ιστορία της καθημερινής ζωής της. Οι αιγυπτιακοί κήποι απεικονίζονται στους τάφους είτε σαν γλυπτά στοιχεία είτε σαν ζωγραφική αναπαράσταση. Υπάρχουν επίσης πολλές αναφορές στην κηποτεχνία, τα δέντρα και τα άνθη σε
ιερογλυφικά, χαραγμένα σε τοίχους και σε παπύρους.
Η κοιλάδα του Νείλου ήταν κέντρο αρχαίου πολιτισμού. Η κυριαρχία της Αιγύπτου διήρκεσε 3.000 χρόνια (3.500-500 π.Χ.). Η συμβολική και θρησκευτική σημασία διαφόρων φυτών, όπως ο λωτός, ο πάπυρος και η χουρμαδιά, εξελίχθηκε κατά τη χρήση τους για καλλωπιστικούς σκοπούς. (Φωτ. 2-2)

Η άρχουσα τάξη έκτιζε κατοικίες με περιφραγμένους κήπους στην εξοχή. Ένας τέτοιος κήπος βρισκόταν στις Θήβες πάνω στον ποταμό. Τα αρχαία σχέδια είναι σαφέστατα και δείχνουν μια παραλληλόγραμμη διάταξη
παρτεριών, μικρών λιμνών και μιας κληματαριάς που ένωνε την πύλη της αυλής με το σπίτι. Τα οπωροφόρα δέντρα φυτεύονταν για σκιά. Υπήρχαν αρδευτικά κανάλια, πέργκολες, τέντες στην οροφή του σπιτιού και ένας ψηλός τοίχος που περιέβαλε τον κήπο.
Οι αιγυπτιακοί κήποι ήταν σχεδιασμένοι γεωμετρικά και αποτέλεσαν το πρότυπο σχεδιασμού όλων των κήπων της Ευρώπης και της Εγγύς Ανατολής για 3.000 χρόνια. (Φωτ. 2-3)

Στους κήπους της μεσαίας τάξης στην Αίγυπτο, κυρίαρχο στοιχείο ήταν συνήθως ένα δέντρο για να παρέχει σκιά, ένας λαχανόκηπος και ένα αμπέλι. Μερικές φορές υπήρχαν και άνθη, όπως κόκκινες παπαρούνες. Γνωρίζουμε άλλωστε από την τέχνη τους, την αγάπη των αρχαίων Αιγυπτίων προς τα φωτεινά χρώματα. Στους ωφελιμιστικούς αυτούς κήπους ήταν ευχάριστη μόνο κάποια σκιερή γωνιά και λίγα πολύχρωμα άνθη. Η ακακία ήταν ένα προσφι-
Φωτ. 2-2: Τυπικό αιγυπτιακό σχέδιο κήπου Φωτ. 2-3: Αξονομετρική άποψη Αιγυπτιακού κήπου. Ανήκε σε υψηλά ιστάμενο πρόσωπο. Διακρίνεται η γραμμική φύτευση δέντρων και το σπίτι του κήπου
λές δέντρο, γιατί προσελκύει τις μέλισσες και εκείνη την εποχή το μέλι ήταν το μοναδικό γλυκαντικό.

Οι κήποι που ανήκαν σε ναούς και ανάκτορα ήταν φυσικά οι μεγαλοπρεπέστεροι όλων. Ένα τέτοιο, εξαιρετικά πλήρες σχέδιο, βρέθηκε στον τάφο του Μεγάλου Ιερέως στο Tell el "Armana", και είναι του 14ου αιώνα π.Χ.
Οι πάπυροι μας πληροφορούν ότι στους κήπους των ναών σίγουρα καλλιεργούνταν λουλούδια και φαρμακευτικά βότανα, όπως ακακία, αλόη, κύμινο, αγγουριά, άνιθο, μαρούλι, λωτός, μέντα, ροδιά, παπαρούνα, ζαφορά, καθώς οι Αιγύπτιοι ιερείς εξασκούσαν και την ιατρική. Υπάρχουν επίσης αναφορές στις δεντροστοιχίες γύρω από τους ναούς. Τα δέντρα ήταν συνήθως δωρεές άλλων κρατών προς την Αίγυπτο ως φόρος τιμής.

Σε όλη τη διάρκεια του αιγυπτιακού πολιτισμού οι ευγενείς προσλάμβαναν κηποτέχνες για να συντηρούν τα φυτά, αλλά και να ανανεώνουν τα σχέδια των φυτεύσεων. Μάλιστα, όταν κάποιος προικισμένος κηποτέχνης πέθαινε, του φιλοτεχνούσαν κάποιο άγαλμα ή έναν εντυπωσιακό τάφο σε ένδειξη αναγνώρισης.

2.1.2 Μεσοποταμία
Οι πρώτοι κήποι φαίνεται πως ήταν οι περιφραγμένοι λαχανόκηποι. Με την πάροδο των πολιτισμών της κοιλάδας του Ευφράτη, γύρω
στα 3.500 π.Χ., και τη συσσώρευση των αγαθών, οι λαχανόκηποι μετατράπηκαν σε διακοσμητικούς κήπους. Οι διαστάσεις και το σχήμα των παρτεριών έμοιαζαν με τους καλλιεργούμενους αγρούς. Τα κανάλια άρδευσης που τους διέσχιζαν πρόσφεραν ταυτόχρονα δροσιά, απαραίτητη στο θερμό κλίμα. Δασικά δένδρα έριχναν τη σκιά τους σε τεχνητά αλσύλλια και τοίχοι περιέβαλαν τον κήπο για να τον προφυλάσσουν από τα ζώα και τους ανεπιθύμητους επισκέπτες. Οι κήποι αυτοί ανήκαν στους βασιλείς και την αριστοκρατία. Εκεί συναντούμε και τα πρώτα κυνηγετικά πάρκα. (Φωτ. 2-4)

Το μοναδικότερο όμως κατασκεύασμα που έμεινε ονομαστό στην ιστορία ήταν οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας. Δε βρέθηκαν ποτέ ερείπια των κήπων αυτών. Το κτίσμα, στο οποίο ανήκουν οι κήποι, κατελάμβανε περίπου 15 στρέμματα και αποτελείτο από φυτεμένες και αρδευόμενες αναβαθμίδες (βεράντες) -"σαν θέατρο", όπως γράφει αργότερα ο Στράβων -που έφταναν σε ύψος τα 90 μέτρα και αποτελούσαν συμβολικά το συνδετικό κρίκο ανάμεσα στον παράδεισο και τη γη. Η θέα της ερήμου ήταν εντυπωσιακή.
Η Βαβυλώνα, πόλη κτισμένη από πλίνθους, ήταν πάντοτε στο έλεος των σεισμών και των κατακτητών της, αλλά παρά τις καταστροφές που υπέστη η πόλη, η φήμη των κήπων έμεινε ζωντανή από γενιά σε γενιά.

Φωτ. 2-4: Ο Ασσύριος Βασιλιάς Αζουρμπανιμπάλ με τη σύζυγό του στους κήπους των ανακτόρων

2.1.3Περσία
Για αιώνες ολόκληρους, κατακτητικοί στρατοί κινούνταν γύρω από τη Μεσόγειο. Η Αίγυπτος κατέκτησε τους Ασσύριους και αργότερα οι Ασσύριοι επιτέθηκαν στους Αιγύπτιους. Οι Πέρσες κατέκτησαν τη Βαβυλώνα και κινήθηκαν δυτικότερα. Οι Έλληνες συγκρούστηκαν με τους Πέρσες στη μάχη του Μαραθώνα και αργότερα ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε τη Μικρά Ασία και έφτασε στην Ινδία. Ανάμεσα στα πολλά λάφυρα οι κατακτητές έφερναν στις πατρίδες τους γνώσεις για τον πολιτισμό των χωρών που κατακτούσαν και συχνά αυτή η γνώση συμπεριλάμβανε ιδέες για κήπους και κηποτεχνία.

Ειδικά οι Πέρσες θαύμαζαν τόσο πολύ τα πάρκα και τις κυνηγετικές περιοχές των Ασσυρίων των Βαβυλωνίων, ώστε τα υιοθέτησαν και τα αντέγραψαν στη χώρα τους. Φύτεψαν δένδρα σε "εντυπωσιακά ευθύγραμμη διάταξη" και έγινε μόδα να περιστοιχίζουν σημαντικούς τάφους με σκιερές δεντροστοιχίες. Είναι γεγονός ότι οι Πέρσες είχαν τα δέντρα σε τόσο μεγάλη εκτίμηση, ώστε οι νέοι, συγχρόνως με την εκπαίδευση στην πολεμική τέχνη, διδάσκονταν τη φύτευση και την καλλιέργεια των δέντρων.
Η λέξη "παράδεισος" προέρχεται από την Ελληνική μετάφραση της περσικής λέξης "pardes", που σημαίνει πάρκο. Τη χρησιμοποιεί πρώτος ο Ξενοφών στην "Κύρου Ανάβαση" και αναφέρεται στους κήπους: "Ο Πέρσης βασιλιάς ενδιαφέρεται τόσο πολύ για τους κήπους, ώστε θα ήθελε να συναντάει έναν, όπου κι αν βρίσκεται. Τους ονομάζει «Παράδεισο» και είναι γεμάτοι με τα ωραιότερα πράγματα που μπορεί να προσφέρει η γη στον άνθρωπο."

Όταν οι Πέρσες εισέβαλαν στην Αίγυπτο το 525 π.Χ., γνώρισαν το σχέδιο των αιγυπτιακών κήπων, περιφραγμένο με ψηλούς τοίχους και γεωμετρικά σχεδιασμένο, το οποίο προσέδιδε ιδιωτικότητα στα μεγαλοπρεπή κτίρια (αριστοκρατικές οικίες, ναούς, ανάκτορα). Συνδυάζοντας τις δύο αυτές διαφορετικές εκφράσεις της κηποτεχνίας, το πάρκο και την περίφραξη, οι Πέρσες έθεσαν τη βάση μιας μεγάλης κληρονομιάς, που την κράτησαν ζωντανή για αιώνες, παρά τους πολέμους και τις επιδρομές.

2.1.4Αρχαία Ελλάδα
Λίγα πράγματα είναι γνωστά για τους ελληνικούς κήπους, αλλά είναι βέβαιο πως οι Έλληνες είχαν μικρή σημαντική συνεισφορά στην ανάπτυξη της διακοσμητικής κηποτεχνίας. Στους Ομηρικούς και Αρχαϊκούς χρόνους οι άνθρωποι ήταν αρχικά γεωργοί που καλλιεργούσαν τη γη που είχαν στη διάθεσή τους ανάμεσα στους ορεινούς όγκους και σταδιακά μετέτρεψαν αυτή τη γη σε πόλεις-κράτη. Το έδαφος ήταν φτωχό και μόνο με άρδευση και σκληρή εργασία οι Έλληνες κατάφεραν να καλλιεργήσουν σιτηρά και άλλα απαραίτητα σπαρτά. Παρ' όλα αυτά, όπως και σε άλλα άγονα εδάφη, το αμπέλι και η ελιά αναπτύσσονταν σωστά. Υπήρχαν πολλά αγριολούλουδα στην ελληνική εξοχή, που εξυμνήθηκαν από τους ποιητές. Ασφόδελος, νάρκισσος, βιολέτα, κυκλάμινο, υάκινθος, κρίνος, ίρις, κρόκος και τριαντάφυλλο, αφθονούσαν στην ελληνική γη. Το μόνο λουλούδι όμως που είναι γνωστό ότι καλλιεργείτο στην ιδιωτική Κηποτεχνία είναι το τριαντάφυλλο. Ο Ηρόδοτος στην "Ιστορία" (5ος π.Χ. αιώνας) γράφει για τους κήπους του Μήδα: "Εκεί μεγάλωναν τα τριαντάφυλλα με τα εξήντα πέταλα." Πρόκειται προφανώς για την ποικιλία "Rosa centifolia".

Ο ιδανικός ελληνικός κήπος περιγράφεται από τον Όμηρο στην «Οδύσσεια». Πρόκειται για τον κήπο του βασιλιά Αλκίνοου και αποτελείται από τρία μέρη: έναν οπωρώνα με αχλαδιές, ροδιές, μηλιές, συκιές και ελιές, ένα αμπέλι, και τακτικά φυτεμένα παρτέρια με λουλούδια. Ο κήπος ήταν περιφραγμένος. Ένας πίδακας νερού τροφοδοτούσε τον κήπο και από έναν άλλο που έρρεε κάτω από το κατώφλι της αυλής στην πλευρά του ανακτόρου, αντλούσαν νερό οι κάτοικοι της πόλης.
Στους κλασικούς χρόνους, τον 5ο π.Χ. αιώνα, οι Αθηναίοι συγκεντρώνονταν σε ευρύχωρα σημεία συνάντησης όπως η Αγορά και η Ακαδημία, όπου συζητούσαν τα γεγονότα και αντάλλασσαν απόψεις. Εκεί, στους δημόσιους χώρους, φύτεψαν δένδρα και οι φτελιές, τα πλατάνια, οι μυρτιές μεταμόρφωσαν τα σημεία συνάντησης σε δημόσια πάρκα.

Η δημιουργία της ατμόσφαιρας της εξοχής στο κέντρο της πόλης, επηρέαζε τους Αθηναίους
ευγενείς και πολλοί από αυτούς αγόραζαν κατοικίες όμορες με τις δικές τους, τις οποίες γκρέμιζαν και μετέτρεπαν σε κήπους. (Φωτ. 2-5)
Οι Έλληνες φυσιοδίφες και βοτανολόγοι της εποχής καλλιέργησαν οικειότητα και εκτίμηση για τα εθνικά φυτά. Υψίστης σημασίας είναι τα δέκα βιβλία του Θεόφραστου (372287 π.Χ.) «Η Ιστορία των Φυτών». Ο Θεόφραστος θεωρείται ο πατέρας της βοτανικής. Αργότερα, τον πρώτο αιώνα μ.Χ., ο Διοσκουρίδης συνέταξε το έργο «De Materia Medica», στο οποίο περιγράφει περισσότερα από τετρακόσια ευρωπαϊκά φυτά. Το έργο αυτό είχε μοναδική εγκυρότητα για 1500 χρόνια και θεωρείται, μετά τη Βίβλο, το πιο διαδεδομένο βιβλίο όλων των εποχών.

Στους Έλληνες οφείλεται και η καλλιέργεια φυτών σε φυτοδοχεία, καθώς οι γυναίκες φύτευαν εκεί σπόρους ταχείας ανάπτυξης για τη γιορτή του Άδωνη. Μετά τη γρήγορη ανάπτυξή τους, τα φυτά μαραίνονταν τάχιστα, συμβολίζοντας τον πρόωρο θάνατο του νεαρού εραστή της Αφροδίτης. Έτσι το έθιμο, το οποίο αρχικά σήμαινε τον κύκλο αναπαραγωγής, αντιπροσώπευε την ματαιότητα και τις πρόσκαιρες απολαύσεις της ζωής.
Φωτ. 2-5: Αρτιστική απεικόνιση του κήπου των φιλοσόφων στην Αθήνα

2.1.5 Αρχαία Ρώμη
Τα ρωμαϊκά σπίτια ήταν κτισμένα ακριβώς δίπλα στο δρόμο και τα δωμάτιά τους έβλεπαν προς τα μέσα. Στο κέντρο περίπου του σπιτιού υπήρχε μια τετράγωνη ή παραλληλόγραμμη αυλή, το άτριο που μετεξελίχθηκε στις μέρες μας σε «αίθριο».
Ουσιαστικά, οι κήποι αποτελούσαν καταφύγια από το δυνατό ήλιο, τον άνεμο, τη σκόνη και το θόρυβο των δρόμων. Δέντρα δεν υπήρχαν, γιατί οι κιονοστοιχίες παρείχαν αρκετή σκιά. Τα φυτά τοποθετούνταν σε φυτοδοχεία ή υπερυψωμένα παρτέρια. Οι αυλές στολίζονταν με σιντριβάνια, κρήνες, μαρμάρινα τραπέζια και αγάλματα.

Δείγματα της ρωμαϊκής κηποτεχνίας, προπομπού της Αρχιτεκτονικής Τοπίου σώζονται σχεδόν άθικτα στα ερείπια της πόλης της Πομπηίας και είναι ό,τι απέμεινε μετά την καταστροφή από την έκρηξη του Βεζούβιου. Αν και επηρεασμένη τόσο από τον ελληνικό, όσο και από το ρωμαϊκό πολιτισμό, η Πομπηία μπορεί
να χαρακτηριστεί σαν ένα τυπικό παράδειγμα μιας μικρής ρωμαϊκής πόλης, για την περίοδο από το 100 π.Χ. έως το 100 μ.Χ. (Φωτ. 2-6)
Το οδικό σύστημα της Πομπηίας ήταν ευθύγραμμο, όχι όμως απόλυτα, έτσι ώστε να παρουσιάζει την όψη της κυψέλης. Η «Αγορά» των Ελλήνων μετονομάστηκε σε «Φόρουμ» και χρησίμευε για τους ίδιους σκοπούς, αλλά η σχεδίαση των ενοτήτων που αποτελούσαν το χώρο της γινόταν με μεγαλύτερη προσοχή.

Το τυπικό σπίτι της Πομπηίας παρουσιάζεται σαν πιο οργανωμένο και λειτουργικό από το αντίστοιχο ελληνικό, γιατί οι εσωτερικοί και εξωτερικοί χώροι συνδέονται μεταξύ τους με εξαιρετικά επιτυχημένο τρόπο. Στην απλούστερη κατασκευή του, αυτό επιτυγχανόταν με μια συνέχεια χώρων σε μια ευθεία γραμμή δράσης, από την εξώπορτα ως το πρώτο δωμάτιο, το atrium, και κατόπιν δια μέσου ενός περάσματος σ' ένα περιστύλιο με κήπο. Ο κήπος είχε περιφερειακούς σκεπαστούς διαδρόμους. Η στέγη των διαδρόμων αυτών στηριζόταν σε κολόνες και ήταν τα μόνα στοιχεία σκιάς του κήπου. Το κύριο χαρακτηριστικό των σπιτιών της Πομπηίας ήταν ότι είχαν ελά-
χιστα ή και καθόλου παράθυρα προς τα έξω. Έτσι το κάθε σπίτι αποτελούσε ένα μικρό, αυτοτελή εσωτερικό κόσμο.

Πολλοί εύποροι Ρωμαίοι έκτισαν βίλες έξω από τη Ρώμη, στη γεωργική γη που αποτελούσε την πηγή του πλούτου τους. Ο Κικέρωνας είχε 18 τέτοιες βίλες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μία βίλα στο Λορεντίνουμ (30 χλμ. από τη Ρώμη) όπου ο κήπος περιείχε κυρίως συκιές και μουριές. Η βίλα βρισκόταν κοντά στη θάλασσα και ήταν ουσιαστικά ένα ολοκληρωμένο αγρόκτημα.
Τα Fora (τα ανάκτορα στην εξοχή με τους τεράστιους κήπους) των Αυτοκρατόρων που κτίστηκαν τα επόμενα 150 χρόνια, δηλ. περίπου μέχρι το 20 π.Χ. από τον Αύγουστο, το Βεσπασιανό και τον Τραϊανό, δηλώνουν καθαρά την επιτυχία του νου πάνω στη διαμόρφωση του χώρου και του τοπίου. Εδώ φαίνονται όλες οι βασικές αρχές που διέπουν την Αρχιτεκτονική του Τοπίου:

Φωτ. 2-6: Πομπηία- Τμήμα της πόλης. Εμφανής ο επηρεασμός από τον Ελληνικό πολιτισμό
Φωτ. 2-7: Ερείπια της σκεπαστής κολωνάδας Κάνοπους στη βίλα του Αδριανού Φωτ. 2-8: Τμήμα της μακέτας της βίλας του Αδριανού
-  Η ευθεία γραμμή ως κεντρικός άξονας οδηγεί το μάτι μέσα και κάτω από μεγαλοπρεπείς αψίδες,
-  τα ημικύκλια δεξιά και αριστερά της ευθείας γραμμής περικλείουν ή κρύβουν στοιχεία,
-  οι χώροι σκιάς επιτυγχάνονται με κιονοστοιχίες και υπόστεγα,
-  η ενσωμάτωση μεμονωμένων χώρων στη γενικότερη ενότητα (π.χ. μεμονωμένο κτίριο κήπου) και τέλος,
-  αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο τον επισκέπτη, είναι η εναλλαγή μικρών και μεγάλων χώρων, φωτισμένων και σκιερών, με σκεπή άλλοτε τον ουρανό και άλλοτε κάποιο διάδρομο κιονοστοιχίας. Σπανιότερα χρησιμοποιούσαν και δέντρα για τον τονισμό ευθύγραμμων αξόνων.

Μια κατασκευή που θεωρείται ως το μεγαλύτερο ιδιωτικό έργο Αρχιτεκτονικής Τοπίου της αρχαιότητας, είναι η βίλα του αυτοκράτο-
ρα Αδριανού, διαδόχου του Τραϊανού, που κτίστηκε το 2ο μ.Χ. αιώνα (125-136 π.Χ.) στους πρόποδες του λόφου των Σαβίνων, κοντά στο σημερινό Τίβολι, σε απόσταση 30 χλμ. από τη Ρώμη.(Φωτ. 2-7)
Ο Αδριανός, γνωστός ταξιδευτής και συλλέκτης έργων από τις επαρχίες της Αυτοκρατορίας του, θέλησε να αναπαραστήσει σε ένα τεράστιο χώρο τις κτήσεις της Ρώμης. Σαν ενθυμήματα από την Ελλάδα έκτισε έναν Ιππόδρομο, ένα ελληνικό Θέατρο και την Ακαδημία. Υπήρχαν ακόμη λουτρά, βιβλιοθήκες, ένα στάδιο και φυσικά το αυτοκρατορικό παλάτι. (Φωτ. 2-8) Σήμερα όλα αυτά είναι ερείπια, μέσα απ' τα οποία

2.2 Μεσαιωνικοί χρόνοι

2.2.1Γενικά
Αυτή η ιστορική περίοδος καλύπτει χρονικά την εποχή από τη διάλυση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ως την Αναγέννηση του 15ου αιώνα.
Οι χρόνοι αυτοί χαρακτηρίζονται από πολέμους, αστάθεια και λοιμούς. Μέσα στις ασφυκτικά πυκνές πόλεις και χωριά δεν υπάρχει χώρος για κήπους. Τα φυτά που καλλιεργούνται στις αυλές των κάστρων είναι κυρίως εδώδιμα ή φαρμακευτικά.
Η κυριότερη προσφορά του Μεσαίωνα στην Αρχιτεκτονική Τοπίου είναι η πλατεία της πόλης. Στις περισσότερες τέτοιες πλατείες παρατηρείται το φαινόμενο της απόλυτης αισθητικής ισορροπίας μεταξύ οριζοντίων και κάθετων διαστάσεων λόγω του συμμετρικού όγκου των σπιτιών που τις περιβάλλουν.

Εκτός από αυτά τα χωροταξικά πλεονεκτήματα, η μεσαιωνική πλατεία διδάσκει πολλά από τα υλικά επίστρωσης που την καλύπτουν: τούβλο και πέτρα σε διαφορετικές μορφές και σχήματα σε ελεύθερη γραμμή, πριν εισχωρήσουν οι υπερβολικές φόρμες της Αναγέννησης.
Τα πιο γοητευτικά και τυπικά δείγματα τέτοιων αστικών χώρων σώζονται σήμερα σε μικρές ή μεγάλες πόλεις που δεν ενοχλήθηκαν από την πολεοδομική ανανέωση. Τα κυριότερα δείγματα είναι τρία: Η πλατεία του Αγίου Μάρκου στη Βενετία, η Πιάτσα ντέλα Σινιορία στη Φλωρεντία και η Πιάτσα ντελ Κάμπο στη Σιένα.

μπορεί κανείς να δει τον ισχυρό οπτικό δεσμό που ενώνει τα τόσα ποικίλα στοιχεία της βίλας. Μια μακέτα του έργου αποκαλύπτει τους έσω και έξω χώρους, τους διαδρόμους και τις αυλές, τις σκιερές γωνιές και τις ηλιόλουστες πισίνες, τους κήπους και τις αλέες. Όλα αυτά καλύπτονται σήμερα, όπως και τότε, από κυπαρίσσια, πυξάρια, δάφνες, ελιές και ίλεξ.
Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η σκεπαστή κολωνάδα (Canopus) στη βίλα, που ανακαλύφθηκε πρόσφατα μετά από ανασκαφές. Η κολωνάδα περιέβαλε μια μακριά λίμνη, στο τέλος της οποίας ο Canopu κατασκεύασε το ναό του Σέραπι.

Η πλατεία του Αγίου Μάρκου, που θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα του ανοικτού χώρου, αν και μεσαιωνική, έχει μια άφθαρτη ποιότητα πέρα από τα όρια του χρόνου.

2.2.2 Οι Μαυριτανοί της Ισπανίας (622-1400)
Ενώ ο δυτικός κόσμος της Χριστιανοσύνης προσπαθούσε να βρει το δρόμο του μέσα στο σκοτάδι του Μεσαίωνα, μια κατακτητική νέα θρησκεία ξεκινούσε από την αραβική χερσόνησο γύρω στο 600 μ.Χ. για να εξαπλωθεί μέσα σε 100 χρόνια από την Περσία ως τα Πυρηναία όρη, προσφέροντας ταυτόχρονα τα φώτα της γνώσης (τους αραβικούς αριθμούς και την άλγεβρα) στα έθνη που κατακτούσε.
Το 700 μ.Χ., οι Άραβες, αφού είχαν υποτάξει όλες τις φυλές της βόρειας Αφρικής, από την Αίγυπτο ως το Μαρόκο, στέκονταν στις στήλες του Ηρακλή έτοιμοι να εισβάλουν στην Ευρώπη. Επελαύνοντας γρήγορα στο εσωτερικό της Ισπανίας, οι Μαυριτανοί, κατέλαβαν τη Σεβίλλη και την Κόρδοβα, πέρασαν τα Πυρηναία και τελικά αναχαιτίσθηκαν. Παρά την ήττα τους, οι Μαυριτανοί εξαπλώθηκαν στην Ιβηρική Χερσόνησο, την οποία κράτησαν υπό την κατοχή τους μέχρι το 1492, οπότε και απε-
λευθερώθηκε.

Η κύρια διαφορά του ισλαμικού από το δυτικό κόσμο, στα θέματα Αρχιτεκτονικής Τοπίου, ήταν η μεγάλη αγάπη των Μουσουλμάνων προς την υπαίθρια ζωή. Κάθε σπίτι, μικρό ή μεγάλο, διέθετε τη δική του ιδιωτική αυλή που ήταν πάντα περιφραγμένη, αλλά όχι σκεπαστή. Μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση των εξωτερικών χώρων έπαιξε το νερό, όχι μόνο ως ευχάριστο στοιχείο δροσιάς, αλλά και ως μέσο συστηματικής άρδευσης.
Η μεγάλη εξάπλωση του Ισλάμ δημιουργούσε νέα ήθη και συνήθειες σε κάθε περιοχή, ανάλογα με τον τρόπο που μεταφραζόταν το Κοράνι, αλλά μερικά χαρακτηριστικά παρέμειναν παντού τα ίδια. Η μαυριτανική έκδοση της ισλαμικής Αρχιτεκτονικής Τοπίου εκφράζει γενικά τη βασική αρχή της αγάπης προς τη φύση και της αποδοχής των απολαύσεων που προσφέρει η υπαίθρια ζωή. Σε όλη την Ισπανία σήμερα, παρά τους αιώνες των αλλαγών και των μετατροπών, φαίνεται καθαρά αυτή η επίδραση στους κήπους και τα πάρκα.

Τα λίγα καθαρά δείγματα της μαυριτανικής τεχνοτροπίας διατηρήθηκαν αναλλοίωτα, στο νότιο τμήμα της χώρας, και ειδικότερα στην Κόρδοβα, τη Σεβίλλη και τη Γρανάδα.
Φωτ. 2-9: Τμήμα των κήπων της Μαρίας Παντίλλα

α. Η Σεβίλλη
Η Σεβίλλη αναπτύχθηκε τον καιρό που η Κόρδοβα παρήκμαζε και έφθασε στο απόγειο της ευημερίας το 12ο αιώνα, για να υποταχθεί στο Φερδινάνδο τον Γ' το 1248. Το κεντρικό τμήμα της πόλης διατηρεί ακόμη το κυψελοειδές πολεοδομικό σχήμα της μουσουλμανικής εποχής και οι σύγχρονοι κήποι διατηρούν το αραβικό πνεύμα.
Το πνεύμα της μαυριτανικής κηποτεχνίας βασιζόταν στα παρακάτω χαρακτηριστικά:
Απόλυτη έλλειψη χλοοτάπητα και ανθώνων, στοιχείων που ήταν αδύνατον να συντηρηθούν στο ξερό και θερμό κλίμα της περιοχής. Αντί γι' αυτά, υπάρχουν μαγνόλιες, πορτοκαλιές, πυξάρια κλαδεμένα σε σχήματα και κυπαρίσσια ή τούγιες που σχηματίζουν αψίδες. Η προσθήκη ζωηρότερων χρωμάτων γινόταν με τη φύτευση ανθοφόρων θάμνων, σε συνδυασμό με φυτά σε μεγάλα φυτοδοχεία. Όλες οι πλακόστρωτες επιφάνειες των κήπων ήταν στρωμένες με πολύχρωμα πλακάκια (Azulejos) ή με σχέδια φτιαγμένα με λευκά και μαύρα βότσαλα. Τα μονοπάτια των κήπων ήταν τοποθετημένα λίγο ψηλότερα από τις πρασιές για να εξασφαλίζεται η αποστράγγισή τους και περιείχαν άμμο ως υπόστρωμα και πλακάκια ως επίστρωση. Η χρήση του νερού ήταν έντονη.

Τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα βρί-
σκονται σήμερα στους κήπους του Αλκαζάρ, του ανακτόρου των Μαυριτανών Βασιλέων της Σεβίλλης. Το ανάκτορο κτίστηκε τον 12ο αιώνα πάνω σε παλιά ρωμαϊκά κάστρα, σε μια περιοχή που φτάνει ως τις όχθες του ποταμού Γκουανταλκιβίρ, καταστράφηκε το 1248 και ξανακτίστηκε 100 χρόνια αργότερα από τον Πέτρο το Σκληρό. Η χρονολογία δημιουργίας των κήπων είναι αμφίβολη, αλλά το πιθανότε-
ρο είναι πως έγινε μια ανακατασκευή τους από Μαυριτανούς τεχνίτες και κηποτέχνες το 1350. Ο Κάρολος Ε' και ο Φίλιππος Δ', έκαναν ορισμένες προσθήκες κυρίως σε κτίσματα, όπως περίπτερα, διακοσμητικές πύλες και αψίδες.

Οι κήποι του Αλκαζάρ αποτελούνται από τρία κύρια τμήματα, που το καθένα τους περιβάλλεται από τοίχους και συγκοινωνεί με τα άλλα δια μέσου απλών ή σύνθετων αψίδων και πυλών. Το ένα τμήμα περιλαμβάνει τους "κήπους της Μαρίας Παντίλλα", οι οποίοι είναι μια σειρά χαριτωμένων κηπαρίων που περιβάλλονται από φυτά πλαισίων. (Φωτ. 2-9)
Η γενική εικόνα των κήπων δείχνει μια έλλειψη σχεδιαστικής λειτουργικότητας και ενοποίησης των χώρων, αλλά παρ' όλα αυτά παρουσιάζει μια αναμφισβήτητη γοητεία. Όλα τα περίπτερα περιβάλλονται από φυτικές μπορντούρες, οι λευκοί τοίχοι έχουν επάνω τους πράσινες κληματαριές, ενώ ψηλοί φοίνικες ρίχνουν παντού τη σκιά τους. Αυτό όμως που έκανε το Αλκαζάρ γνωστό σ' όλες τις εποχές, είναι οι λεπτομέρειες των τοίχων και των πλακοστρώσεων, καθώς και η χρήση του υγρού στοιχείου. Ο επισκέπτης έχει την εντύπωση ότι όπου κοιτάξει θα αντικρύσει μια πηγή, που συνήθως είναι μια φτωχική κατασκευή, εκτός από την πλούσια κεντρική δεξαμενή του δεύτερου τμήματος. (Φωτ. 2-10 έως φωτ. 2-12)

Όλες οι πηγές είναι βυθισμένες στο έδαφος,
μέσα στο πλακόστρωτο, ενώ το νερό βγαίνει είτε από ένα μικρό εκτοξευτήρα στο κέντρο είτε στάζει από το μαρμάρινο ή αλαβάστρινο κύπελλο που βρίσκεται υπερυψωμένο μέσα στις δεξαμενές. Το σχήμα και οι γραμμές της δεξαμενής, καθώς και το υλικό και η μορφή των κυπέλλων διαφέρει από τη μια στην άλλη.
Οι προσθήκες που έχουν γίνει κατά καιρούς στο Αλκαζάρ, έχουν προ-
Φωτ. 2-10: Οι φοίνικες και τα φυτά σκιάζουν επαρκώς τα μονοπάτια του κήπου
Φωτ. 2-11: Ρυάκια και πηγές υπάρχουν σε όλη σχεδόν την έκταση του κήπου
καλέσει σχετική αλλοίωση της αυθεντικότητάς του. Παρ' όλα αυτά το χαρακτηρίζει το εύθυμο πνεύμα των αστικών μαυριτανικών κήπων.

Φωτ. 2-12: Άποψη της κεντρικής δεξαμενής του κήπου
Φωτ. 2-13: Η αυλή των μυρτιών

β. Γρανάδα
Σε αντίθεση με τη Σεβίλλη, η Γρανάδα με τους κήπους της Αλάμπρα και της Χενεραλίφε, δίνει αξιόλογα παραδείγματα της μαυριτανικής Αρχιτεκτονικής Τοπίου σε χώρους εκτός πόλεων και απαλλαγμένους από τις πιέσεις της αστικής ζωής. Οι κήποι αυτοί φαίνονται σχεδόν αγροτικοί, αν και βρίσκονται πολύ κοντά στη Γρανάδα, που υπήρξε το τελευταίο ευρωπαϊκό καταφύγιο της μαυριτανικής εποχής για 250 χρόνια, μετά την πτώση της Κόρδοβας και της Σεβίλλης.

1. Αλάμπρα
Το οροπέδιο της Αλάμπρα άρχισε να κτίζεται και να διαμορφώνεται ως βασιλική κατοικία το 1240 από τον Αλ-Αχμάρ, ιδρυτή της δυναστείας Ναζρίντ. Οι διάδοχοί του, Γιουσούφ Α' και Μωχάμετ Ε' τελείωσαν το έργο μεταξύ του 1333 και του 1391. Το όνομα Αλάμπρα σημαίνει στα αραβικά "κόκκινη πόλη" και προήλθε από το χρώμα των υλικών που χρησιμοποιήθηκε στα κτίρια. Λίγα θεάματα στον κόσμο πλησιάζουν το μεγαλείο των τεράστιων κόκκινων πύργων της Αλάμπρα, βυθισμένων στα πράσινα δέντρα βραχώδους πλαγιάς, με φόντο τις χιονισμένες κορυφές της Σιέρρα Νεβάδα στο βάθος του ορίζοντα.

Η πρώτη εντύπωση του επισκέπτη, μετά το πέρασμά του από μια σκοτεινή μικρή πύλη, είναι η ηλιόλουστη "Αυλή των Μυρτιών". (Φωτ. 2-13) Ο χώρος αποτελεί ολόκληρος έναν κό-
σμο αντιθέσεων. Στο βόρειο άκρο του βρίσκεται ο πύργος "Κομάρες", χρώματος σκούρου κίτρινου ή βαθυκόκκινου, ανάλογα με την εποχή του χρόνου και την ώρα της ημέρας. Μπροστά του βρίσκονται επτά αέρινες μαρμάρινες αψίδες, των οποίων το πάνω μέρος είναι σκαλισμένο με αραβουργήματα, έτσι ώστε να συλλαμβάνει κάθε ακτίνα του φωτός και να τη μετατρέπει σε παιχνίδι της σκιάς πάνω στο πλακοστρωμένο δάπεδο.

Στο κέντρο και κατά μήκος της Αυλής, ανάμεσα από δύο κλαδεμένες μπορντούρες μυρτιάς, βρί-
σκεται μια μακρόστενη, παραλληλόγραμμη δεξαμενή που τροφοδοτείται με νερό από δύο πηγές στα δύο άκρα της. Η επιφάνεια του νερού βρίσκεται ελάχιστα κάτω από το επίπεδο της Αυλής, έτσι ώστε, μέσα στην απόλυτη ηρεμία του, να καθρεφτίζονται ο πύργος, η στοά και η κεντρική πύλη, δημιουργώντας μια εντύπωση οπτικής αδράνειας, που κάνει τον επισκέπτη να νομίζει ότι βρίσκεται μέσα σ' έναν άπειρο γαλήνιο χώρο. (Φωτ. 2-14)

Μια μικρή πύλη στη νοτιοανατολική γωνία της Αυλής, οδηγεί στο δεύτερο περίφημο στοιχείο της Αλάμπρα, την "Αυλή των Λεόντων". (Φωτ. 2-15) Ο χώρος αυτός, σε αντίθεση με τον προηγούμενο, σφύζει από οπτική δραστηριότητα και διακοσμητική πολυτέλεια. Σχεδόν τετράγωνος, περιβάλλεται από στοές αψίδων με λεπτές και διπλές κολόνες, των οποίων το επάνω μέρος είναι επίσης σκαλισμένο με αραβουργήματα και ρητά. Η κεντρική αλαβάστρινη πηγή αποτελεί τον κύριο πόλο έλξης στο χώρο.
Αποτελείται από 12 καθιστά λιοντάρια που βγάζουν νερό από το στόμα τους και υποστηρίζουν μια μεγάλη στρογγυλή δεξαμενή. Από το κέντρο της δεξαμενής ξεπετάγεται μια στήλη νερού που ξαναπέφτει με θόρυβο πίσω και ξεχειλίζει πάνω στα λιοντάρια.

Η γενική εικόνα των κήπων της Αλάμπρα είναι γεμάτη χρώμα. (Φωτ. 2-16) Χρώμα που δανείζεται όχι μόνο από άνθη και πολύπλοκα παρτέρια, αλλά και από τα κτίρια, τη γη, το φως και τη σκιά, το σκούρο γαλάζιο ουρανό και από τα πλακίδια που χρησιμοποιούν
Φωτ. 2-16: Άποψη των κήπων με το χρώμα τους
Φωτ. 2-14: Η έξοδος της μικρής πύλης που οδηγεί στην αυλή των λεόντων
Φωτ. 2-15: Η αυλή των λεόντων με την κεντρική αλαβάστρινη πηγή και τα 12 λεοντάρια
Φωτ. 2-17: Τυπική πηγή νερού των Μαυριτάνικων κήπων
Φωτ. 2-18: Άποψη των κήπων

Φωτ. 2-19: Είσοδος του ανακτόρου
στις πλακοστρώσεις και στα άλλα σημεία του πάρκου (καθιστικά, συντριβάνια κ.λπ.). (Φωτ. 2-17, φωτ. 2-18)

2. Χενεραλίφε
Η Χενεραλίφε, το λευκό θερινό ανάκτορο των Βασιλέων της Γρανάδας, βρίσκεται σε μια μικρή κοιλάδα ανατολικά της Αλάμπρα και περίπου 60 μέτρα ψηλότερά της. Το κύριο στοιχείο της είναι ο "Κήπος των Καναλιών", τον οποίο διασχίζει κεντρικά ένα κτιστό, χαμηλό κανάλι.
Από το σημείο αυτό ξεκινούν σκαλοπάτια που οδηγούν στα ψηλότερα σημεία του κήπου, που είναι τέσσερις εξώστες διαφορετικού μεγέθους. Καθένας έχει μπορντούρες από πυξάρι και μυρτιά, μικρές πηγές και πλακόστρωτα με σχήματα από άσπρα και μαύρα βότσαλα. (Φωτ. 2-19 έως φωτ. 2-22)

Στον τελευταίο εξώστη υπάρχει ένα παρατηρητήριο από το οποίο μπορεί κανείς να δει όλο τον κήπο, την Αλάμπρα και τις στέγες της Γρανάδας, δηλαδή την καρδιά μαυριτανικής Ανδαλουσίας. Η μαυριτανική Αρχιτεκτονική Τοπίου συ-
Φωτ. 2-20: Τα σκαλοπάτια που οδηγούν στα ψηλότερα επίπεδα των κήπων
Φωτ. 2-21: Μπορντούρες από μυρτιές και πυξάρι στους εξώστες
Φωτ. 2-22: Μικρές πηγές και βοτσαλωτά πλακόστρωτα είναι τυπικά δείγματα της μαυριτάνικης κηποτεχνικής τέχνης
Φωτ. 2-23: Το Ταζ-Μαχάλ
ναντάται σήμερα στις πόλεις της βόρειας Αφρικής όπως το Μαρακές, η Φεζ, η Καζαμπλάνκα και το Αλγέρι.

Η μαυριτανική αντιμετώπιση του τοπίου και κατ' επέκταση η ισλαμική κηποτεχνία επηρέασε τη διαμόρφωση των υπαίθριων χώρων και στις ανατολικές χώρες. Το ανάκτορο Ταζ-Μαχάλ στην Ινδία αποτελεί το ωραιότερο,
Φωτ. 2-24: Οι Mogal Gardens στο Κασμίρ
ίσως δείγμα της ισλαμικής Αρχιτεκτονικής Τοπίου μακριά από την Ισπανία. Χτίστηκε γύρω στο 1650 και παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με την Αλάμπρα, όχι τόσο στα λεπτομερειακά στοιχεία κατασκευής, όσο στη σύμπτωση του πνεύματος. (Φωτ. 2-23)
Αντίστοιχο παράδειγμα αποτελούν και οι Mogal Gardens στο Κασμίρ. (Φωτ. 2-24)

2.3 Αναγέννηση

2.3.1 Γενικά
Ουσιαστικά, η Κηποτεχνία άρχισε να μορφοποιείται σαν τέχνη κατά την εποχή της Αναγέννησης, οπότε και έβαλε τα θεμέλια για τη σημερινή ανάπτυξη της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, που μορφοποιήθηκε σαν επιστήμη μόλις τον τελευταίο αιώνα, προσφέροντας ευρύτατο πεδίο δυνατοτήτων και εφαρμογών.

2.3.2 Ιταλία
Βασικά η Αρχιτεκτονική Τοπίου, σαν μια από τις καλές τέχνες, βρίσκει την έκφρασή της στους τυπικούς κήπους της Αναγέννησης και στα ιδιωτικά πάρκα του 18ου αιώνα. Στους ιταλικούς κήπους διακρίνεται χαρακτηριστικά η επιδειξιομανία της αρι-
στοκρατίας. Οι κήποι αυτοί πρόσφεραν συχνά μόνο αισθητική απόλαυση και σχεδόν καθόλου χώρο για ανάπαυση και απομόνωση. Συχνά δε, βρίσκονταν πάνω σε πλαγιές λόφων, έτσι ώστε να μην μπορεί να τους δει κανείς πάνω από τους τοίχους που τους περιέβαλλαν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Villa Aldobrandini στη Frascati.

Το κλάδεμα δέντρων και θάμνων για τη δημιουργία συμμετρικών σχημάτων και παρτεριών καθώς και η πραγματικά ευφυής χρήση
Φωτ. 2-25: Τμήμα της βίλας Λάντε «villa Lante»
Φωτ. 2-26: Σχέδιο εποχής της βίλας Λάντε «villa Lante»
του νερού και των αγαλμάτων είναι στοιχεία στενά συνδεδεμένα με τους ιταλικούς κήπους της Αναγέννησης.
Η Villa Lante είναι χαρακτηριστική για τον συνδυασμό των τριών παραπάνω στοιχείων. (Φωτ. 2-25) Επίσης η Villa Lante είναι σημαντική, γιατί υπογραμμίζει τη δημιουργία ενός υδρόκηπου σε μέρη όπου το νερό είναι περιορισμένο. Η Βίλα εκφράζει καθαρότερα από κάθε άλλη παρόμοια, το συνδυασμό κήπου με καζίνο, ένα κτίσμα δηλαδή μακριά από την κύρια κατοικία που χρησιμοποιόταν για ανάπαυση και αναψυχή. Ταυτόχρονα βέβαια η Βίλα δείχνει τα χαρακτηριστικά στοιχεία του ιταλικού κήπου, δηλαδή: α) τα διαφορετικά επίπεδα και β) το παρτέρι ή τον κήπο με τα γεωμετρικά φυτικά ή υδάτινα σχήματα.(Φωτ. 2-26)

Ο καρδινάλιος Ιππόλυτος ντ' Έστε έγινε διοικητής του Τίβολι, ενός προαστίου της Ρώμης, στα 1549 και έκτισε μια έπαυλη, τη Βίλα ντ' Έστε, στην κορυφή ενός λόφου με θέα τα βουνά των Σαβίνων. Οι σχεδιαστές της, ο Πίρρο Λιγκόριο, αρχιτέκτονας και ο Οράτιος Ολινιέρι, υδραυλικός μηχανικός, χρησιμοποίησαν τον ποταμό Άνιο οδηγώντας τα νερά του πάνω από το λόφο και δια μέσου των κήπων.
Φωτ. 2-27: Ο οβάλ καταρράκτης στη βίλα D'ESTE Φωτ. 2-28: Ο μεγάλος καταρράκτης στη βίλα D'ESTE
Η Βίλα ντ' Έστε δεν είναι κήπος φιλοσόφων. Το ανάκτορό της έχει τις απλές λειτουργικές γραμμές ενός στρατώνα, αφού έπρεπε να φιλοξενεί 250 άτομα. Οι κήποι της με το μεγάλο τους μέγεθος εκπλήσσουν, διασκεδάζουν και ικανοποιούν αισθητικά, γιατί περιέχουν πολλά

Φωτ. 2-29: Τυπικό γλυπτό του κήπου των τεράτων
διαφορετικά στοιχεία που υπογραμμίζουν τον πλούτο και τη δύναμη του ιδιοκτήτη. Ο κήπος έγινε γνωστός και παρέμεινε στην ιστορία ως ο κήπος των νερών και των συντριβανιών. Ο δρόμος των Εκατό Πηγών περιλαμβάνει εκατοντάδες εκτοξευτήρες, κρήνες και άλλες πρωτότυπες κατασκευές εκτόξευσης νερού, ενώ η πηγή της Αρέθουσας αποτελείται από μια μεγάλη ελλειπτική δεξαμενή διαστάσεων 15X23 μέτρων μέσα στην οποία πέφτει το νερό με την ορμή ενός καταρράκτη. (Φωτ. 2-27)

Ο κήπος διαθέτει επίσης λεωφόρους φυτεμένες με κυπαρίσσια για σκιά, αλσύλλια, κουρεμένες μπορντούρες. Ο κήπος αυτός έχει χαρακτηριστεί ως ο κήπος με τα νερά, αφού το κυρίαρχο στοιχείο είναι το νερό. (Φωτ. 2-28)
Σε αντιδιαστολή, η Villa Farnese είναι γνωστή για τα ποικίλα παρτέρια της.
Άλλο χαρακτηριστικό δείγμα της Αρχιτεκτονικής Τοπίου ή Κηποτεχνίας της Αναγέννησης είναι η Villa Orsini στο Μπομάρζο γνωστή
και σαν Κήπος των Τεράτων που κτίστηκε το 1572. (Φωτ. 2-29)
Κυρίαρχο στοιχείο είναι τα εφιαλτικά τερατώδη αγάλματα, φτιαγμένα από φυσική πέτρα. Είναι η αρχή της χρήσης γλυπτών έργων στο τοπίο και ακόμη περισσότερο είναι κήποι με ιστορία και δραστηριότητα, δεδομένου ότι τα αγάλματα εξέφραζαν παραστάσεις και εικόνες ως επί το πλείστον από την ελληνική μυθολογία.

2.3.3 Γαλλία
Κατά το τελευταίο ήμισυ του 15ου αιώνα, η Γαλλία πέρασε από το μεσαιωνικό φεουδαρχισμό στην απόλυτη μοναρχία. Μετά τον εκατονταετή πόλεμο, ο Κάρολος Η' (βασιλεία 14831498) αποφάσισε να εισχωρήσει στην Ιταλία και να διεκδικήσει το Βασίλειο της Νάπολης. Αν και η επιτυχία του δεν διήρκεσε για πολύ, οι Γάλλοι ήρθαν σε επαφή με τις ιταλικές τέχνες και θαύμασαν την ομορφιά των κήπων αναψυχής της Ιταλίας. Οι Γάλλοι βασιλείς θεώρησαν ότι η μόνιμη χρήση του πράσινου σε βασικά σχέδια, συνδυασμένη με την εντυπωσιακή εικόνα των συντριβανιών και την κομψή γλυπτική, μπορούσαν να υιοθετηθούν και να εφαρμοστούν και στους βασιλικούς κήπους της Γαλλίας.

Τα στοιχεία του ιταλικού κήπου μεταφέρθηκαν σχεδόν αυτούσια στη Γαλλία στις αρχές του 16ου αιώνα με σκοπό τον εξωραϊσμό των εξοχικών πύργων. Τα αντιπροσωπευτικότερα παραδείγματα τέτοιων πύργων παραθέτονται εδώ:

α. Château Amboise (Πύργος Αμπουάζ)
Έγιναν εργασίες βελτίωσης του πύργου από 22 Ιταλούς καλλιτέχνες επί Καρόλου Η', στα πρότυπα των κήπων του Βασιλείου της Νάπολης. Ο ίδιος ο Κάρολος Η' έλεγε για τους κήπους του Βασιλείου της Νάπολης ότι μόνο ο Αδάμ και η Εύα έλειπαν για να τους καταστήσουν επίγειο παράδεισο.

β. Château de Blois (Πύργος Μπλουά)
Μετά το θάνατο του Κάρολου Η', ο οποίος δεν πρόλαβε να δει τον πύργο Αμπουάζ τελειο-
ποιημένο, ο διάδοχός του Λουδοβίκος ΙΒ' μετέφερε την αυλή του στο Μπλουά, όπου ο Ιταλός ιερωμένος κηποτέχνης Pacello di Mercogliano δημιούργησε εξαιρετικά εντυπωσιακούς κήπους, αποτελούμενους από τρία μεγάλα επίπεδα. (Φωτ. 2-30)
Το κάθε επίπεδο αποτελείτο από γεωμετρικά σχεδιασμένα παρτέρια. Υπήρχε επίσης λαχανόκηπος, ξύλινες στοές καλυμμένες με αμπέλια και ένα ξύλινο περίπτερο με επιβλητικό μαρμάρινο συντριβάνι, ιταλικής έμπνευσης.

Ο διάδοχος του Λουδοβίκου ΙΒ', Francis I, έφερε από την Ιταλία το Λεονάρντο ντα Βίντσι. Επέκτεινε το Μπλουά προσθέτοντας μια πτέρυγα με αψίδες, ιταλικής έμπνευσης και αυτές.

γ. Château de Chambord (Πύργος Σαμπόρ)
Τεράστιος πύργος, το δημιούργημα που ονειρεύτηκε και πραγματοποίησε ο Francis I.

δ. Fontainebleau (Φονταινεμπλώ) (Φωτ. 2-31)
Δημιούργημα και αυτό του Francis I (βασιλεία 1515-1547). Χτισμένος σε ένα κυνηγετικό δάσος, έγινε ο αγαπημένος τόπος κατοικίας του βασιλιά και είχε κήπους αξιοσημείωτης ομορφιάς. Εκεί δημιουργήθηκε μια μεγάλη λίμνη. Το χώμα που προήλθε από την εκσκαφή για τη
Φωτ. 2-30: Σχέδιο του παλατιού Blois Φωτ. 2-31: Στο παλάτι του Fontainebleau φαίνεται η απλοποίηση των παρτεριών
δημιουργία της λίμνης, τοποθετήθηκε στις δύο όχθες της και από τη μια πλευρά δημιουργήθηκε μια δεντροστοιχία από πεύκα. Κάτω από αυτό τον «Κήπο των Πεύκων» απλωνόταν ένας κήπος με τετράγωνα παρτέρια. Στο ένα άκρο του Κήπου των Πεύκων βρισκόταν ένα ασυνήθιστο στοιχείο, εμπνευσμένο από τους Ιταλούς σχεδιαστές. Πρόκειτο για μια αψιδωτή στοά, της οποίας οι πέτρινες κολόνες είχαν ενσωματωμένες στο σχέδιό τους ανθρώπινες φιγούρες. Ένας άλλος εντυπωσιακά σχεδιασμένος κή-

Φωτ. 2-32: Ο κήπος της Αγάπης στο παλάτι Villandry
πος, με συντριβάνι και ένα άγαλμα της θεάς Άρτεμης (Diana) στο κέντρο, κατασκευάστηκε κάτω από τα βόρεια τείχη του Πύργου και ήταν περιφραγμένος από τοίχο ή κανάλι στις τρεις πλευρές του.
Αργότερα, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ερρίκου Δ' (1589-1610) και της συζύγου του Μαρίας των Μεδίκων, έγιναν αλλαγές και προσθήκες στους κήπους του Φονταινεμπλώ. Ο κήπος της Άρτεμης αποτέλεσε μέρος του κτιριακού συγκροτήματος, το υπέροχο κλασικό άγαλμα της Άρτεμης μεταφέρθηκε στο παλάτι Τυιλερί (που είχε εν τω μεταξύ κατασκευαστεί) και αντικαταστάθηκε από ένα μπρούντζινο πανομοιότυπο. Ογδόντα χρόνια αργότερα, αντικαταστάθηκε από ένα δεύτερο αντίγραφο, το οποίο βρίσκεται εκεί μέχρι σήμερα. Δημιουργήθηκαν επίσης νέοι κήποι με μεγάλα παρτέρια, καθώς και ωφελιμιστικοί λαχανόκηποι.

Το Φονταινεμπλώ δέχτηκε επίσης αργότερα, αλλαγές από τον Λουδοβίκο ΙΔ' και τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Ο Λουδοβίκος ΙΔ' μεγάλωσε τα παρτέρια, εμπλούτισε τη διακόσμησή τους με τα δικά του αρχικά (L) και της συζύγου του (Μ). Το κανάλι που υπήρχε εκεί αντικαταστάθηκε από ένα άλλο σε χαμηλότερο επίπεδο, ο κήπος της Άρτεμης μετονομάστηκε σε Πορτοκαλεώνα και δημιουργήθηκε ένα θερ-
μοκήπιο. Ο καθοδηγητής των εργασιών ήταν ο Αντρέ Λε Νοτρ.

ε. Villandry (Βιλλαντρύ)
Ο πύργος βρίσκεται στην κοιλάδα Λουάρ. Η πληρέστερη εικόνα πύργου του 17ου αιώνα και των κήπων του, που μπορεί κανείς να δει σήμερα. Έχει γίνει εξαιρετική συντήρηση, η οποία δείχνει τη διαίρεση των κήπων του πύργου σε ωφελιμιστικούς και σε χώρους αναψυχής. Ο πύργος, κτισμένος από το γραμματέα του Francis I, Jean de Breton, βρίσκεται δίπλα σε λόφο. Οι κήποι είναι κατασκευασμένοι σε τρία επίπεδα, των οποίων τα τοιχία διαπερνώνται από κανάλι και καλύπτονται από κληματαριές. Το ανώτατο επίπεδο έχει σειρές από δέντρα κλαδεμένα σε σχήμα τετράγωνο, αμπέλια, έναν κήπο με οπωροφόρα, και ένα μεγάλο χώρο με νερό, που αποκαλείται «ο Καθρέφτης» και χρησιμεύει ως απόθεμα για την άρδευση των δύο κατωτέρων επιπέδων. Το μεσαίο επίπεδο περιέχει τον τυπικό κήπο αναψυχής που αποτελείται εξ ολοκλήρου από γεωμετρικά σχέδια παρτεριών καλυμμένων με άνθη και φυτά. Μέρος του επιπέδου αυτού περιέχει τον Κήπο της Αγάπης (Φωτ. 2-32), γοτθικής έμπνευσης, που αποτελείται από τέσσερα μεγάλα, τετράγωνα παρτέρια στην κοντινότερη πλευρά του πύργου.

Το κάθε παρτέρι, ανάλογα με το σχέδιο της φύτευσης, συμβολίζει και μια διαφορετική μορφή αγάπης: αγάπη τρυφερή (σχήματα καρδιάς και φλόγας), αγάπη τραγική (σχήματα μαχαιριών και σπαθιών), αγάπη άστατη (σχήματα πεταλούδας, χρυσαλλίδας), αγάπη τρελλή (12 καρδιές που περιέχουν ποικιλόχρωμα άνθη). Στο άκρο του κήπου αυτού υπήρχε φυτικός λαβύρινθος, ο οποίος δεν σώζεται. Το τρίτο επίπεδο περιέχει μεγάλο χρηστικό κήπο, το λαχανόκηπο, όπου καλλιεργούνταν όλα τα λαχανικά του πύργου. Η πρωτοτυπία στο σχεδιασμό του έγκειται στο ότι στα μονοπάτια του υπάρχουν καφασωτά καλυμμένα με τριανταφυλλιές.

στ. Château de Bury (Πύργος Μπυρί)
Εδώ είναι εμφανέστατος ο πλήρης διαχωρισμός του κήπου αναψυχής από τον ωφελιμιστικό χώρο. Ο κήπος αναψυχής βρίσκεται μπροστά στο κυρίως κτίσμα, ενώ ο λαχανόκηπος χωρίζεται με ξύλινη καφασωτή περίφραξη και απλώνεται κατά μήκος των βοηθητικών κτιρίων (στάβλων κ.λπ.). Συμμετρικοί κήποι, κανάλια και δεντροστοιχίες σχεδιάζονται για να πλαισιώσουν τους πύργους της Αναγέννησης, ακριβώς όπως στην Ιταλία.

ζ. Château de Verneuil (Πύργος Βερνέιγ)
Μεσαιωνικός πύργος, ο οποίος ήρθε στην «επικαιρότητα» στο τέλος του 16ου αιώνα, όταν ο κήπος αναψυχής με τα παρτέρια, οι δεντροστοιχίες και τα διακοσμητικά νερά του, ήταν τοποθετημένα σε τέλεια συμμετρία, η οποία επανελάμβανε τις γραμμές της αρχιτεκτονικής του πύργου. Κανάλια νερού στόλιζαν το χαμηλότερο επίπεδο του κήπου. Υπήρχαν επίσης δύο μεγάλοι λαχανόκηποι και ένα αμπέλι, καθώς και φυτικοί λαβύρινθοι.

η. Château de Chenonceaux (Πύργος Σενονσώ)
Τόπος διαμονής του Ερρίκου Β', γιου του Francis I και της Μαιτρέσσας του Diane de Poitiers. Καθώς ήταν χτισμένος στις όχθες του ποταμού Σερ (Cher), η Diane έφτιαξε μια γέφυρα που τον συνέδεε με την απέναντι όχθη, όπου ένας μεγάλος κήπος δημιουργούσε το πιο
ρομαντικό τοπίο. Ένας άλλος κήπος, γνωστός ως «Κήπος της Diane» βρισκόταν στην όχθη του ποταμού, στα αριστερά της κυρίας εισόδου του πύργου. Μετά το θάνατο του Ερρίκου Β' η βασίλισσά του, Αικατερίνη των Μεδίκων, εξεδίωξε την Diane και έκανε βελτιώσεις στον πύργο, προσθέτοντας έναν ακόμη μεγάλο συμμετρικό κήπο στα δεξιά της εισόδου του πύργου και δημιουργώντας ένα πάρκο.

θ. Tuileries (Τυιλερί)
Παλάτι στη δεξιά βόρεια ακτή του Σηκουάνα, χτισμένο στα 1564 από τον Philibert de l' Orme για λογαριασμό της Αικατερίνης των Μεδίκων. Ο κήπος του παλατιού δεν ήταν κάτι το εξαιρετικό, αξιομνημόνευτη όμως ήταν η επισμαλτωμένη κεραμική διάστρωση που εφαρμόστηκε εκεί. Δυστυχώς, τα κεραμικά κομψοτεχνήματα διατηρήθηκαν για λίγο καιρό. Ο επόμενος βασιλιάς, Ερρίκος Δ' (βασιλεία 1589-1610), άλλαξε τους κήπους σύμφωνα με το γούστο του και αυτό της συζύγου του, Μαρίας των Μεδίκων.

Ένα σημαντικό βήμα της γαλλικής κηποτεχνίας είναι η εξέλιξη στο σχεδιασμό των παρτεριών, τα οποία από τετράγωνα, εξελίχτηκαν σε παρτέρια με πολύπλοκα σχέδια επί του εδάφους που έμοιαζαν με κεντήματα ή καλύτερα με δαντέλα. (Φωτ. 2-33, φωτ. 2-34)
Οι γραμμές έγιναν πιο απαλές, κεκλιμένες και πιο φυσικές. Το χρώμα στα παρτέρια δεν προερχόταν μόνο από άνθη και χαμηλά κλαδεμένα φυτά, αλλά και από άλλα υλικά που χρησιμοποιούνταν για να καλύψουν τα ενδιάμεσα κενά των παρτεριών, όπως άμμος, σκόνη από άργιλλο και χρωματιστό χαλίκι. Από τότε, αυτού του είδους τα παρτέρια έγιναν ο κύριος πόλος έλξης και το βασικό διακοσμητικό στοιχείο του κήπου αναψυχής.

Το τοπίο της Β. Γαλλίας με το επίπεδο έδαφος και τις δασώδεις εκτάσεις υπαγόρευσε τη διαμόρφωση των γαλλικών κήπων, οι οποίοι εμφανίζονται σαν ξέφωτα μέσα στο δάσος. Η θέα είναι περιορισμένη. Οι αργοί ποταμοί και οι βάλτοι ενέπνευσαν τεχνητά κανάλια, τάφρους και μεγάλα σώματα νερού (δηλαδή μεγάλες τεχνητές λίμνες), ενώ οι πηγές και οι
καταρράκτες δεν αποτελούν κυρίαρχα στοιχεία όπως στον ιταλικό κήπο.
Εξάλλου η μεγάλη συμμετρία, οι μαθηματικές διαστάσεις και οι έντονα ευθείς άξονες αντικατοπτρίζουν τον πλούτο, τη δύναμη, την αυστηρή κοινωνική δομή και κυρίως την καθυπόταξη της φύσης στον άνθρωπο.

Ο Α. Λε Νοτρ είναι ο μεγαλύτερος Κηποτέ-
χνης της Γαλλίας και δύο από τα αριστουργήματά του διατηρούνται μέχρι σήμερα: το Βο-ΛεΒικόντ και οι Βερσαλλίες.
Το Βο-Λε-Βικόντ (Vaux-le-Vicomte) (1650) που είναι ένας πύργος σε μια έκταση 3.000 στρεμμάτων.
Πριν από τις Βερσαλλίες, ο Λε Νοτρ, ο οποίος είχε σπουδάσει γεωμετρία, ζωγραφική και αρχιτεκτονική, είχε κατασκευάσει τον Πύργο Βο-Λε-Βισκόντ, για λογαριασμό του Nicolas Fouquet, υπουργού Οικονομικών του Λουδοβίκου ΙΔ'. Κατά την κατασκευή του, τρία ολόκληρα χωριά μεταφέρθηκαν σε άλλο σημείο και η ροή ενός ποταμού άλλαξε για να προετοιμαστεί το έδαφος για τη δημιουργία νέων κήπων και πάρκων. Παρτέρια τοποθετήθηκαν εκατέρωθεν των πλευρών του πύργου, ο οποίος περιστοιχιζόταν από τάφρο. Ένα πραγματικά περίτεχνο παρτέρι δέσποζε στην πρόσοψη του κήπου και ένας φαρδύς διάδρομος σχημάτιζε τον κύριο άξονα και οδηγούσε προς τους καταρ-

Φωτ. 2-33: Σχέδια παρτεριών κήπου του διάσημου κηποτέχνη της εποχής Alexandre le Blond
Φωτ. 2-34: Σχέδια παρτεριών κήπου του διάσημου κηποτέχνη της εποχής Alexandre le Blond
Φωτ. 2-35: Η λίμνη κατασκευάστηκε με στόχο να αντικατοπτρίζει το παλάτι Φωτ. 2-36: Κάτοψη του κήπου των Βερσαλλιών
ράκτες νερού και προς το κολοσσιαίο άγαλμα του Ηρακλή, που διακρινόταν πάνω στην πλευρά ενός λόφου καταπράσινου και ήταν το κορυφαίο στοιχείο σχεδιασμού.
Οι κήποι των Βερσαλλιών, το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της γαλλικής κηποτεχνίας, άρχισαν να κτίζονται το 1661 επί Λουδοβίκου ΙΔ' και αποπερατώθηκαν μετά από 25 χρόνια. (Φωτ. 2-36) Το έργο απασχόλησε 35.000 εργάτες περίπου. Μέχρι την εποχή του Λουδοβίκου ΙΔ', οι Βερσαλλίες ήταν το κυνηγετικό περίπτερο του πατέρα του, Λουδοβίκου ΙΓ'. Όταν ο Λουδοβίκος ΙΔ' αποφάσισε να το κάνει μεγαλειώδες ανάκτορο, επέκτεινε τον περιβάλλοντα χώρο σε 60.000 στρέμματα και τον περιέβαλε με τοίχο. Τα μεγαλειώδη σχέδια του Λε Νοτρ έγιναν μέσα σε έξι χρόνια (1662-
1668), ενώ εν τω μεταξύ γίνονταν τμηματικά κατασκευές. Σ' αυτό το διάστημα κατασκευάζονταν οι κήποι που καταλάμβαναν την παλαιά έκταση των Βερσαλλιών.

Μέσα σε επτά χρόνια, κτίστηκε ένα ανάκτορο μήκους 400 μ. Το 1668 οι Βερσαλλίες απέκτησαν τη μορφή με την οποία σώζονται μέχρι σήμερα και το 1682 έγιναν η επίσημη κατοικία της βασιλικής οικογένειας και της κυβέρνησης. Το ανάκτορο στέγαζε 1.000 ευγενείς με 4.000 υπηρέτες.
Ο Λε Νοτρ, με μαθηματική ακρίβεια έστησε παρτέρια και δημιούργησε εξωτερικές αίθουσες εκατέρωθεν του κεντρικού άξονα των κήπων. Χιλιάδες μεγάλα δένδρα μεταφέρθηκαν από όλα τα μέρη της Γαλλίας για άμεση εξασφάλιση δροσιάς και σκιάς. Μια μαρμάρινη στρογγυλού σχήματος συστοιχία από κολόνες, με μαρμάρινο επίσης δάπεδο, χρησίμευε ως αίθουσα χορού. Ο φυτικός λαβύρινθος εξασφάλιζε ιδιωτικότητα στα ζευγάρια, ενώ στο μεγάλο τεχνητό κανάλι μήκους 1.200m και πλάτους 90m, οι αυλικοί απολάμβαναν το νερό μέσα σε γόνδολες.

Σε όλη την έκταση των κήπων, ο απαράμιλλος πλούτος είναι ακόμη προφανής. Χιλιάδες αγάλματα, μαρμάρινα φυτοδοχεία, μπρούντζινα γλυπτά, απασχόλησαν σχεδόν 100 γλύπτες, τα μεγαλύτερα ταλέντα της χώρας. Το κυρίαρχο θέμα είναι ο συμβολισμός του ήλιου και του σύ-
Φωτ. 2-37: Ο κύριος άξονας του κήπου των Βερσαλλιών σε τρισδιάστατο σχέδιο
Φωτ. 2-38: Ο κύριος άξονας του κήπου των Βερσαλλιών Το κεντρικό συντριβάνι
μπαντος. Ο θεός Απόλλων και οι μυθικοί του σύντροφοι επικρατούν στη γλυπτική θεματογραφία. Ο πίδακας του Απόλλωνα, στην κεφαλή του καναλιού, παριστάνει το θεό να αναδύεται από τη θάλασσα πάνω στην άμαξά του που τη σέρνουν άλογα.

Οι εργασίες και οι βελτιώσεις συνεχίστηκαν στις Βερσαλλίες για 50 χρόνια χίλιοι τετρακόσιοι πίδακες νερού εγκαταστάθηκαν για τα συντριβάνια και υδραυλικοί μηχανικοί δούλευαν ακατάπαυστα για να επιτύχουν την ταυτόχρονη
υδροδότηση όλων των συντριβανιών.
Ο κύριος άξονας που περνά από το μεγάλο κανάλι καταλήγει στα παράθυρα της κρεβατοκάμαρας του βασιλιά δείχνοντας έτσι την κυριαρχία ενός ανθρώπου πάνω σε πολλούς και φυσικά πάνω στη φύση. (Φωτ. 2-37, φωτ. 2-38)

2.3.4 Ρωσία
Η έκφραση του μεγαλειώδους αυτού ρυθμού δηλαδή ρυθμού των γαλλικών κή-
πων με τα συμμετρικά παρτέρια και τα πολλά νερά, έφθασε και μέχρι τη Ρωσία με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα να αποτελούν τα ανάκτορα του Πέτρου του Μεγάλου (1682-1725) στο Πέτρογκραντ, την Αγία Πετρούπολη. (Φωτ. 2-39)
Φωτ. 2-39: Άποψη του κεντρικού καναλιού των κήπων του Πέτρογκραντ
Φωτ. 2-40: Ειδικά διακοσμημένος κήπος για το ανάκτορο της Αικατερίνης της Μεγάλης
Φωτ. 2-41: Μεγάλη τεχνητή λίμνη αντικατοπτρισμού στο ανάκτορο

Το μεγαλείο εδώ είναι ακόμη πιο εντυπωσιακό από αυτό των Βερσαλλιών. Κτίστηκε από τον αρχιτέκτονα Alexander Le Bond, ο οποίος ήρθε στη Ρωσία ως γενικός αρχιτέκτων της καινούριας πόλης, της Αγίας Πετρούπολης. Ο Μέγας Πέτρος κάλεσε επίσης για τον ίδιο λόγο και τον κηποτέχνη Jan Roosen. Ο Μέγας Πέτρος εισήγαγε 40.000 δένδρα για τις ανάγκες του νεοσχεδιασθέντος τοπίου, που σήμερα είναι δημοτικό πάρκο.
Η εισαγωγή όμως του ειδικά διακοσμημένου-σχεδιασμένου πάρκου στη Ρωσία έγινε
από την Αικατερίνη τη Μεγάλη (1762-1796). (Φωτ. 2-40) Αγαπούσε τους Αγγλικούς κήπους
με τα ελισσόμενα μονοπάτια και τις τεχνητές λίμνες σε φυσικά σχήματα, τις απαλές κλίσεις και απέρριπτε τις ευθείες γραμμές και τις δίδυμες αλέες. Το θερινό ανάκτορό της με τους μαγευτικούς κήπους του, η Μεγάλη Αικατερίνη το έκτισε στην πόλη Pushkin, κοντά στην Αγία Πετρούπολη. (Φωτ. 2-41) Οι κυριότεροι αρχιτέκτονες του έργου ήταν Ρώσοι, αλλά συμπληρώθηκε τελικά από τον Charles Cameron. Η πόλη είναι αφιερωμένη στον Αλέξανδρο Πούσκιν, έναν εξέχοντα Ρώσο ποιητή.

2.3.5 Αγγλία
Η παράδοση του αγγλικού κήπου είναι πολύ παλιά, καθώς κήποι δημιουργούνταν κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής κατοχής για 400 χρόνια. Στη ρωμαϊκή πόλη Calleva Atrebatum (σημερινή πόλη Silchester), το κάθε σπίτι είχε τον κήπο του. Στους κήπους καλλιεργούνταν άνθη, λαχανικά, βότανα και οπωροφόρα.
Όταν ο Χριστιανισμός επικράτησε στο νησί, κήποι άρχισαν να δημιουργούνται μέσα στα μοναστήρια, κυρίως με φαρμακευτικά φυτά. Τα διακοσμητικά άνθη και φυτά που καλλιεργούνταν εκεί, χρησίμευαν κυρίως στους στολισμούς των εκκλησιών.

Την εποχή των Τυδώρ η οικονομία της χώρας σταθεροποιήθηκε με αποτέλεσμα να ξεκινήσει τότε η πρώτη περίοδος της τοπικής αρχιτεκτονικής στην Αγγλία. Κατασκευάστηκαν εξαιρετικές εξοχικές κατοικίες σε ποικίλες διαστάσεις, ανάλογα με το βαθμό ευγενείας και πλούτου του ιδιοκτήτη. Η αγάπη του Άγγλου για τον κήπο ήταν τόση, ώστε κάθε κτίσμα περικλειόταν από έναν κήπο. Οι κήποι όμως της
εποχής των Τυδώρ και της Ελισαβετιανής περιόδου δεν είχαν φυσικότητα και ήταν εγκλωβισμένοι σαν δωμάτια εξωτερικού χώρου.

Οι Άγγλοι αγαπούσαν να καλλιεργούν τα εθνικά τους φυτά, όπως βιολέτες, πρίμουλες, μαργαρίτες. Επίσης φυτά που ήρθαν από την υπόλοιπη Ευρώπη έγιναν προσφιλή για τους κήπους: πανσέδες, γαρύφαλλα, κρίνοι, τριαντάφυλλα. Πολλά άλλα είδη φυτών εισήχθησαν στην Αγγλία κατά τη διάρκεια της βασιλείας της βασίλισσας Ελισάβετ.
Ο Ερρίκος Η' εκτόπισε τον Καρδινάλιο Γούλσεϋ και κατοίκησε ο ίδιος το παλάτι, στου οποίου τον κήπο και το πάρκο έκανε αλλαγές για να μπορεί να απολαμβάνει το κυνήγι. Δημιουργήθηκε κήπος με λίμνη και υδρόβια πουλιά. Οι πέτρες του κήπου σμιλεύτηκαν με

Μεγάλης σημασίας ήταν οι κήποι του Χάμπτον Κορτ (Hampton Court), που κατασκεύασε ο Καρδινάλιος Γούλσεϋ (Wolsey) την εποχή των Τυδώρ, 20 μίλια από το Λονδίνο. Μεσαιωνικό στην όψη, με κήπους, σκίαστρα και αλέες, το παλάτι ήταν από τα πιο όμορφα δείγματα της αρχιτεκτονικής των Τυδώρ.
Φωτ. 2-42: Ο κήπος του Blenheim Palace στο Oxfordshire της Αγγλίας
μορφές λεόντων και με δράκοντες. Γήπεδα τέννις προστέθηκαν στο παλάτι. Τα κιγκλιδώματα που προστάτευαν τα παρτέρια του κήπου (που περιείχαν 200 τριανταφυλλιές την άνοιξη) ήταν βαμμένα πράσινα και λευκά, το χρώμα του οίκου των Τυδώρ.

Την εποχή της βασίλισσας Ελισάβετ (βασιλεία 1558-1603) οι κήποι άρχισαν να εμπλουτίζονται με διακοσμητικά συντριβάνια, τα οποία
Φωτ. 2-43: Οι τυπικοί Βρετανικοί κήποι στο Warwickshire
μερικές φορές περιείχαν άγαλμα.
Η επίδραση των γαλλικών κήπων ήταν εντονότατη στην Αγγλία και την Ολλανδία. Σε όλη τη διάρκεια του 17ου αιώνα οι κήποι που κατασκευάζονται στην Αγγλία είναι πιστά αντίγραφα των γαλλικών και περιλαμβάνουν όλα τους τα στοιχεία (άξονες, παρτέρια, παραλληλόγραμμες δεξαμενές, λαβύρινθους κ.λπ.).

Στην Αγγλία οι πρώτοι κήποι γαλλικής τεχνοτροπίας αρχίζουν το 1620. Γρήγορα όμως οι διανοούμενοι της εποχής επέκριναν τους συμμετρικούς κήπους της Αναγέννησης. Έμφαση με τις επικρίσεις αυτές δόθηκε κυρίως στα επιδειξιακά στοιχεία μεγά-
λου κόστους, σε βάρος της φυσικής ομορφιάς. Επίσης, η ανικανότητα συντήρησης των κήπων και οι αλλαγές στις κοινωνικές δομές, ώθησαν σε πιο νατουραλιστικές λύσεις. Ο Lancelot Brown (1715-1783), γνωστός ως Capability Brown, δηλαδή Ικανός Brown, ήταν από τους γνωστότερους σχεδιαστές και συντέλεσε αποφασιστικά στην αλλαγή του αγγλικού τοπίου. Ο Brown σχεδίασε πάνω από 100 κήπους, ο

Φωτ. 2-44: Γέφυρα στους κήπους του παλατιού Wilton
γνωστότερος των οποίων είναι ο κήπος του Blenheim Palace στο Oxfordshire της Αγγλίας. (Φωτ. 2-42)
Άλλοι σκαπανείς της νατουραλιστικής αντίληψης του τοπίου ήταν οι William Kent και Humphrey Repton, που αντιπροσώπευαν την αλλαγή της Κηποτεχνίας από επάγγελμα, μέχρι τότε δεσμευμένο από την δεοντολογία του τοπίου, σε επάγγελμα υποσχόμενο τη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος. Η αγγλική εξοχή με τους κυματοειδείς λόφους, τα στριφογυριστά ρυάκια και τα διάσπαρτα δέντρα επηρέασε τελικά την Κηποτεχνία στη χώρα αυτή, όπως αναπτύχθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα. (Φωτ. 2-43, φωτ. 2-44)

Ο Repton είναι αυτός που εισήγαγε την ιδέα του σύγχρονου αγγλικού πάρκου με τις μεγά-
λες εκτάσεις πρασίνου, τις συστάδες δέντρων και τις ελεύθερες καμπύλες γραμμές με τα ασύμμετρα σχέδια τα οποία ανταποκρίνονται περισσότερο στο φυσικό τοπίο και επηρέασαν την εγγλέζικη αλλά και την παγκόσμια παρκοτεχνία.
Στους τυπικούς αγγλικούς κήπους και πάρκα κυριαρχεί η φυσική μορφή του τοπίου, καθώς οι κεντρικοί άξονες των πάρκων δεν είναι πια ευθύγραμμες λεωφόροι και η φύτευση είναι ασύμμετρη.
Η αγγλική Σχολή Κηποτεχνίας για πρώτη φορά στην ανθρώπινη Ιστορία κατασκεύασε τοπία μέσα στη φύση, δίνοντας στην Αγγλία τη βάση για την ανάπτυξη μιας χαρακτηριστικής εξοχής. Ακόμη, οι Άγγλοι κηποτέχνες χρησιμοποίησαν θετικά τις διάφορες ποιότητες του
μεγάλου ανοικτού χώρου, έτσι ώστε να επηρεάσουν κατοπινούς αρχιτέκτονες τοπίου όπως ο Πίκλερ-Μουσκάου και ο Όλμστεντ, με πρότυπα όπως οι καμπύλες γραμμές, οι ακλάδευτοι θάμνοι στην περίφραξη και γενικότερα ο ελεύθερος αγροτικός ρυθμός.

Μερικά παραδείγματα από φυσικά αγγλικά τοπία καθώς και από τεχνητά τοπία στα οποία
Φωτ. 2-45: Ο αναστηλωμένος κήπος με τη λίμνη που βρίσκεται στο Hamton court στην Αγγλία
φαίνεται η προσπάθεια του σχεδιαστή να προσεγγίσει τη φύση (φυσικό τοπίο). Η τεχνοτροπία αυτή επηρέασε όλο τον κόσμο, από το Δυτικό μέχρι το Ανατολικό Ημισφαίριο.
Η Αγγλία άφησε σημαντική υποθήκη επιστημόνων που επηρέασαν για πολλά χρόνια την Αρχιτεκτονική Τοπίου. (Φωτ. 2-45, φωτ. 2-46)
Φωτ. 2-46: Γκραβούρα του Badminton στο Cloucestershire. Φαίνονται στο βάθος οι εκτάσεις με γκαζόν και οι δεντροστοιχίες καθώς και οι συμμετρικοί κήποι γύρω από το παλάτι

2.4 Άπω Ανατολή

2.4.1 Κίνα
Για να κατανοήσει κάποιος την Κηποτεχνία της Κίνας, πρέπει πρώτα να εκτιμήσει την Κινέζικη ζωγραφική. Το πιο σημαντικό συστατικό κάθε κήπου αναψυχής, μικρού ή μεγάλου, είναι η γραφική ποιότητα που προέρχεται απευθείας από τη ζωγραφική. Η δημιουργία των κήπων δεν ήταν έργο των επαγγελματιών. Ήταν έργο των ποιητών, των μοναχών, των ζωγράφων, των οποίων η ευαισθησία προς τη φύση βρήκε πρώτα έκφραση στη ζωγραφική και αργότερα
στην κηποτεχνία. Η ποίηση, η ζωγραφική και η κηποτεχνία ήταν στενά συνδεδεμένες, καθώς εξέφραζαν την ομορφιά του τοπίου και τις αντιθέσεις που συναντώνται στη φύση.

Οι τρεις ιδρυτές των βασικών θρησκειών της Κίνας, ο Κομφούκιος, ο Λάο-Τσε και ο Βούδας, δίδαξαν στους ανθρώπους την ευλάβεια προς τη φύση. Τα πιο απογυμνωμένα στοιχεία της φύσης, οι βράχοι και τα βουνά, οι λίμνες και τα ποτάμια ενσωματώθηκαν από την αρχή στον κινέζικο κήπο. (Φωτ. 2-47) Στην Κίνα όμως, όταν κάποιο ηλικιωμένο αρσενικό άτομο μιας οικογένειας ή μιας δυναστείας πέθαινε, ο διάδοχός του άλλαζε τόπο κατοικίας, με αποτέλεσμα η παλαιά κατοικία να ερειπώνεται. Δυστυχώς, το έθιμο αυτό απέκλεισε τη συντήρηση των παλαιών κήπων της Κίνας.

Οι βράχοι, οι πέτρες και τα βουνά θεωρούνταν ο σκελετός της γης, και οι ποταμοί οι αρτηρίες της. Σύμφωνα με τον κινέζικο τρόπο ζωής και την κινέζικη φιλοσοφία, οι λέξεις «γη» και «νερό» θεωρούνται τα δύο πλέον απαραίτητα στοιχεία για τη δημιουργία ενός κήπου.
Φωτ. 2-47: Ένα ορεινό τοπίο σαν αυτό της ζωγραφιάς ήταν αυτό που προσπαθούσαν οι Κινέζοι να αναπαραστήσουν στους δικούς τους κήπους
Φωτ. 2-48: Θέα του αυτοκρατορικού θερινού ανακτόρου
Κατά τη δυναστεία των Χαν (207π.Χ.220μ.Χ.) υπάρχουν καταγραφές κήπων που απαρτίζονταν από βράχους, βουνά και τεχνητούς λόφους. Υπήρχαν ακόμη και πάρκα κυνηγιού όπως στην αρχαία Περσία. Την πλήρη μορφή της, ως τέχνη, η Κηποτεχνία την πήρε κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Σανγκ (9601280μ.Χ.). Οι κήποι της εποχής κάλυπταν μεγάλες εκτάσεις με περίπτερα (παγόδες-κιόσκια), γέφυρες, καταρράκτες, νησάκια, λειβάδια και

Φωτ. 2-49: Η λίμνη με τα νούφαρα. Θερινά ανάκτορα Πεκίνου
δεντροστοιχίες, πεύκα, ιτιές κλαίουσες, δάση από μπαμπού. (Φωτ. 2-48)
Η Δύση έλαβε από τον εξερευνητή Μάρκο Πόλο τις πρώτες πληροφορίες για τους αχανείς αυτοκρατορικούς κήπους του Κουμπλάι Χαν, που βρίσκονταν κοντά στη σημερινή πόλη του Πεκίνου, οι οποίοι αποτελούνταν από περίπτερα, λίμνες με ψάρια, κύκνους και υδρόβια πουλιά (Φωτ. 2-49), τεχνητά βουνά με τα ομορφότερα αειθαλή δέντρα, τα οποία ο αυτοκράτορας συνέλεγε από όλα τα μέρη του κόσμου. Ο αυτοκράτορας πίστευε ότι όποιοι φυτεύουν δένδρα επιβραβεύονται με μακροζωία. Έτσι, όπου ήταν δυνατόν, οι δρόμοι της αυτοκρατορίας του ήταν πυκνοφυτεμένοι.

Το πιο γοητευτικό στοιχείο των κινέζικων αυτοκρατορικών κήπων ήταν ότι παρά το μέγεθός τους, προστάτευαν την ιδιωτικότητα, καθώς ορισμένα τμήματά τους
ήταν απομονωμένα πίσω από λόφους και έτσι δεν υπήρχε άμεση οπτική επαφή με το σύνολο των κήπων.
Τον 17ο και 18ο αιώνα έγιναν στη δύση πιο γνωστοί οι κινέζικοι κήποι, κυρίως από τους Ιησουίτες μοναχούς, που ταξίδευαν εκεί σε διάφορες αποστολές. Η απόλαυση του κήπου αναψυχής, το τεχνητό τοπίο αποτελούμενο από βράχους, δέντρα και νερό, ήταν τρόπος ζωής όχι μόνο του αυτοκράτορα αλλά και των ευγενών.

Φωτ. 2-50: Ο κήπος του Ginkakuji ή αλλιώς ασημένιο κιόσκι στο Κυότο
Ο κήπος ήταν περιφραγμένος με ψηλούς τοίχους επενδεδυμένους με πέτρα. Δεν καλυπτόταν από χλοοτάπητα, αλλά πολύ συχνά ήταν διαστρωμένος με βότσαλο ή πέτρα. Οι βεράντες του σπιτιού έβλεπαν σε παραλληλόγραμμες λίμνες ή σε κανάλια. Τα περισσότερα φυτά είχαν συμβολικό χαρακτήρα. Το ιερό δέντρο ήταν η Paeonia suffruticosa, ο "βασιλεύς των λουλουδιών". Τα χρυσάνθεμα ήταν από τα προσφιλέστερα λουλούδια και καλλιεργούνταν σε φυτοδοχεία. Άλλα προσφιλή φυτά ήταν η τριανταφυλλιά, ο γλυσίνος και το γιασεμί. Ο λωτός συμβόλιζε την αγνότητα. Η μανόλια, η δαμασκηνιά, η ροδακινιά (συμβόλιζε την αθανασία) και η ροδιά ήταν μέρος της μόνιμης φύτευσης. Το πεύκο (συμβόλιζε τη μακροζωία), ο γιουνίπερος και ο κέδρος ήταν τα κυρίαρχα αειθαλή και καλλιεργούνταν και σε μορφή νάνων σε
περιορισμένους χώρους. Ένας τύπος μπανανιάς -Musa paradisiaca(συμβόλιζε την αφθονία) και το μπαμπού (συμβόλιζε επίσης τη μακροζωία) συναντώνταν σε όλους σχεδόν τους κήπους. Όλα αυτά τα φυτά απεικονίζονταν διαρκώς και στην κινέζικη ζωγραφική. Η Κίνα, που ονομαζόταν "το ανθισμένο βασίλειο", ήταν προικισμένη με πολύ πλούσια χλωρίδα, αλλά μόνο τα φυτά με συμβολικό χαρακτήρα καλλιεργούνταν στους κήπους.

2.4.2 Ιαπωνία
Στην Άπω Ανατολή ο κήπος ήταν το βαρόμετρο της ευημερίας του λαού, γι' αυτό σε εποχές ειρήνης και ευμάρειας δημιουργήθηκαν κήποι μεγάλης πολυτέλειας. Στην Ιαπωνία όμως, ο κήπος ποτέ δεν θεωρήθηκε απλώς σαν προϊόν υλικού πλούτου και πολυτέλειας. Ήταν η διαρκής αγάπη για τη φύση, ριζωμένη στο χαρακτήρα του λαού που επέβαλε τη δημιουρ-
γία του. Ο κήπος έγινε ανάγκη ζωής. Κανένα σπίτι δεν θεωρείτο αποπερατωμένο, αν δεν περιβαλλόταν από κήπο. (Φωτ. 2-50)
Η αγάπη του λαού της Ιαπωνίας για τον κήπο είναι τόσο δυνατή, ώστε ακόμη και ένας στενός διάδρομος που χρησιμεύει για πέρασμα ή ένα ελάχιστο κομμάτι εδάφους μπροστά σε μια είσοδο, αξιοποιείται με τη φύτευση ενός πεύκου ή μιας συστάδας μπαμπού. Η αγάπη για τη φύση αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι υπάρχουν μικρογραφίες κήπων και στο εσω-

Φωτ. 2-51: Το πάρκο Ritsukin. Είναι ένας μεγάλος νερόκηπος. Το βουνό πίσω από την τεχνητή λίμνη είναι φυσικό τοπίο
τερικό των σπιτιών, σε μεγάλα φυτοδοχεία στην είσοδο και σε μικρότερα στους υπόλοιπους χώρους. Έτσι αναπτύχθηκε και η τέχνη του μπονσάι (bonsai), που είναι καλλιέργεια νάνων δέντρων, τα οποία ζουν σε μικρά φυτοδοχεία για γενιές ολόκληρες.
Η κινέζικη κηποτεχνία εισήχθη στην Ιαπωνία από Βουδιστές μοναχούς. Σε καμία περίπτωση όμως ο γιαπωνέζικος κήπος δε μιμείται τον κινέζικο. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι ο γιαπωνέζικος κήπος δημιουργεί μια πλήρη εικόνα, ενώ ο κινέζικος είναι σχεδιασμένος σαν μια σειρά από εικόνες.

Οι κήποι της Ιαπωνίας κατά την αρχαιότητα είναι γνωστοί μόνο από τα γραπτά μνημεία, σύμφωνα με τα οποία επρόκειτο για ένα νησί στη μέση
μιας λίμνης με γέφυρες. Στους αυτοκρατορικούς κήπους υπήρχαν κερασιές, δαμασκηνιές, έλατα και κλαίουσες. Δεδομένου ότι η έδρα της αυτοκρατορίας άλλαζε με το θάνατο του κάθε αυτοκράτορα, δεν υπάρχουν στοιχεία για κάποιο συγκεκριμένο ρυθμό κηποτεχνίας μέχρι τον 8ο αιώνα, οπότε πρωτεύουσα της χώρας έγινε το Κυότο, όπου δημιουργήθηκαν πολλοί κήποι εξαιρετικού κάλλους και μεγάλου μεγέθους. Για πρώτη φορά υπάρχουν γραπτές πληροφορίες για λίμνες με καταρράκτες, για νερά

Φωτ. 2-52: Τυπικό δείγμα Γιαπωνέζικου κήπου σε λόφο. Διακρίνονται οι διάφορες πέτρες - βράχοι που χρησιμοποιούν. Έντονη η παρουσία του νερού
Φωτ. 2-53: Τυπικό παράδειγμα Γιαπωνέζικου επίπεδου κήπου. Η σημειολογία της πέτρας είναι χαρακτηριστική
που έτρεχαν ανάμεσα σε βράχους σκιασμένους από πεύκα και για διάφορα είδη λουλουδιών όπως χρυσάνθεμα και ορχιδέες. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ο αρχιτεκτονικός ρυθμός ήταν συμμετρικός και ο κυρίως κήπος βρισκόταν στη νότια πλευρά του κτίσματος και περιείχε απαραιτήτως λόφους και μια λίμνη με νησί. Δύο γέφυρες το συνέδεαν με τον κήπο, η μία από τις οποίες ήταν αψιδωτή για να επιτρέπει τη διέλευση των πλοιαρίων.

Από το 12ο μέχρι το 14ο αιώνα, με την
επικράτηση του βουδισμού, υπήρξε μία στασιμότητα στην εξέλιξη της κηποτεχνίας και γενικά των τεχνών, εξαιτίας της αξίας της απλότητας που δίδασκε αυτή η θρησκεία. Βουδιστικά ονόματα δίνονταν στα διάφορα στοιχεία του κήπου. Διάφορες προκαταλήψεις, οι οποίες και σήμερα επηρεάζουν τους κηποτέχνες, συνδέθηκαν στενά με την κατασκευή του κήπου. Θρησκευτικές δοξασίες και φιλοσοφικές αρχές εκφρασμένες με σύμβο-
λα, καθώς και λαϊκές δεισιδαιμονίες, ενσωματώθηκαν στον κήπο.

Κατά το 14ο, 15ο και 16ο αιώνα, υπήρξε μία αναγέννηση των τεχνών και κατ' επέκταση της κηποτεχνίας στο Κυότο, εξαιτίας της αντίληψης περί τέχνης της τότε δυναστείας. Η αρχιτεκτονική, που ήθελε μέχρι τότε τους κήπους σχεδιασμένους για να θαυμάζονται από το εξωτερικό του σπιτιού, αλλάζει αντίληψη και επιτρέπει την οπτική επαφή τους και από το εσωτερικό του σπιτιού. Η κατασκευή του
κήπου αρχίζει να αποκτά υποκειμενισμό, αφού η προσωπικότητα του χρήστη επεμβαίνει στη δημιουργία του.
Το 17ο αιώνα, η πρωτεύουσα μεταφέρεται στο σημερινό Τόκυο, όπου οι φεουδάρχες ευγενείς έκτισαν στα φέουδά τους πολυτελή κτίσματα με μεγάλους κήπους. Ακόμη και για τους απλούς ανθρώπους ο κήπος έγινε μόδα. Ο σχεδιασμός και η κατασκευή του κήπου πέρασε στους επαγγελματίες κηποτέχνες, οι οποίοι χειρίζονταν υλικά όπως οι βράχοι, η πέτρα και τα δέντρα.

Το 19ο αιώνα, με την κατάλυση της φεουδαρχίας, πολλά φέουδα έγιναν δημόσια κτίρια και οι κήποι τους καταστράφηκαν. Πάρκα άρχισαν να δημιουργούνται στο κέντρο της πόλης

2.5 Αμερική
Οι έποικοι που έφτασαν στην Αμερική από τη Γηραιά Ήπειρο εισήγαγαν τις κηποτεχνικές τους παραδόσεις, καθώς και σπόρους, ρίζες, κλαδιά, για να τα φυτεύσουν στη νέα τους πατρίδα. Στην αρχή, η εργασία του αγρού ήταν αντρική, ενώ η περιποίηση της αυλής, λίγα βήματα από την πόρτα της κουζίνας, ήταν γυναικεία εργασία. Κάθε αυλή ήταν περιφραγμένη με ξύλινη περίφραξη, μέσα από την οποία αναπτύσσονταν όλα τα χρήσιμα χορταρικά. Υπήρχε βέβαια και κάποιος χώρος αφιερωμένος στα διακοσμητικά φυτά (τριαντάφυλλα, κρίνους κ.λπ.), που έδιναν χρώμα και χάρη στο χώρο. Οι κήποι αυτοί θύμιζαν την εξοχή της Αγγλίας.

Το 17ο αιώνα οι κήποι ήταν επηρεασμένοι από τον τυπικό αγγλικό σχεδιασμό, δίνοντας έμφαση στη συμμετρία. Ένας κεντρικός διάδρομος διαιρούσε τον κήπο στα δύο. Τοίχοι, περιφράξεις και λεπτοί φράχτες περιέκλειαν τα παρτέρια, τα οποία κοσμούσαν άνθη και αειθαλή φυτά.
Οι Ολλανδοί που ήρθαν στην Αμερική έφεραν μαζί τις γνώσεις και την πείρα τους, καθώς από τις αρχές του 17ου αιώνα θεωρούνταν οι καλύτεροι κηποτέχνες της Ευρώπης. Είχαν μεγάλη εμπειρία στα οπωροφόρα και λάτρευαν τα λουλούδια. Οι Ολλανδοί εισήγαγαν στη νέα
του Τόκυο και αργότερα άλλων πόλεων. Μετά το 2ο παγκόσμιο πόλεμο, όπου σημειώθηκαν μεγάλες καταστροφές από τους βομβαρδισμούς, η χώρα ανακατασκευάστηκε, προβλέποντας μεγάλους ανοιχτούς χώρους πρασίνου για ανάπαυση και απόλαυση της φύσης.

Οι κήποι της Ιαπωνίας μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο γενικές κατηγορίες: τους τεχνητούς λόφους, οι οποίοι αποτελούνται από λόφους και λίμνες και τους επίπεδους κήπους, όπου το έδαφος θυμίζει κοιλάδα. (Φωτ. 2-52, φωτ. 2-53)
Οι δύο αυτές κατηγορίες δεν είναι αναγκαστικά ανεξάρτητες η μία της άλλης. Όταν πρόκειται για μεγάλη έκταση, μπορούν να συνυπάρχουν.
τους πατρίδα αχλαδιές, ροδακινιές, κερασιές, μηλιές και αμπέλια, τριαντάφυλλα, τουλίπες, κρίνους και βιολέτες.
Οι κήποι δέχτηκαν σε αναλογία τα εισαγόμενα φυτά (βολβούς, σπόρους), που φυτεύτηκαν μαζί με τα ήδη υπάρχοντα στη χώρα και έτσι πήραν μια κάπως διαφορετική όψη από τους αμιγείς αγγλικούς ή ολλανδικούς κήπους. Το σχέδιο των κήπων διατήρησε τις αγγλο-ολλανδικές γεωμετρικές γραμμές, πλαισιωμένες με κλαδεμένα αειθαλή, τα οποία σχημάτιζαν όμορφα πλαίσια και φράχτες, ενώ οι τοίχοι και οι βαμμένες περιφράξεις κρατούσαν μακριά τα ανεπιθύμητα ζώα.

Ο ρομαντικός ασύμμετρος κήπος του αγγλικού τοπίου μεταφέρθηκε στην Ανατολική Ακτή των Η.Π.Α. γύρω στα 1820-1830. (Φωτ. 2-54)
Μεταξύ των πρώτων σκαπανέων για τη συντήρηση και διατήρηση των φυσικών πηγών ήταν ο Αμερικανός Frederick Law Olmsted που σχεδίασε το 1863 το Grant Central Park της Νέας Υόρκης και ήταν ο πρώτος άνθρωπος που αυτοχαρακτηρίστηκε Αρχιτέκτων Τοπίου. Ασχολήθηκε με έργα μεγάλης κλίμακας.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, το επάγγελμα του Αρχιτέκτονα Τοπίου έπαιξε μεγάλο ρόλο στην ανάπτυξη της Αμερικής και στην ανάγκη

Φωτ. 2-54: Gore place στη Μασσαχουσσέτη. Ο σχεδιασμός του κήπου ήταν επηρεασμένος από τις ιδέες του Βρετανού αρχιτέκτονα τοπίου Humphrey Repton
που δημιουργήθηκε για καλά σχεδιασμένους και καλά χωροθετημένους αστικούς χώρους.
Το 1899 ιδρύεται ο Αμερικανικός Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Τοπίου, ενώ το 1900 λειτουργεί στο Πανεπιστήμιο του Harvard το πρώτο τμήμα Αρχιτεκτονικής Τοπίου. Στην Αμερική σήμερα δημιουργούν landscape ακόμη και σε οροφές κτιρίων.

2.6 Ρυθμοί
Οι ρυθμοί στην Κηποτεχνία υπήρχαν μέχρι τις αρχές του αιώνα, οπότε ξεκίνησε η αρχιτεκτονική τοπίου ως επιστήμη. Σήμερα μόνο ιστορική αναφορά μπορεί να έχει ο ιταλικός ή ο γαλλικός ή ο αγγλικός κήπος. Σήμερα ο αρχιτέκτων τοπίου παίρνει τα δεδομένα για τη χρήση του κήπου ή του τοπίου από το γύρω περιβάλλον, την τοπογραφία, τον προορισμό χρήσης των χώρων, καθώς και την υπάρχουσα αρχιτεκτονική ρυθμολογία των γύρω κτιρίων.

2.6.1 Ιταλογαλλικός
Η θεώρηση ενός κήπου ή ενός τοπίου ως ιταλογαλλικού ή αγγλοσαξωνικού, ισχύει σήμερα σε μερικές περιπτώσεις, αλλά είναι αδόκιμος όρος, δεδομένου ότι δεν ισχύουν πια τα δεδομένα των ωφελιμιστικών κήπων ή των κήπων νεοκλασσικής νοοτροπίας (τιθάσευση του ανθρώπου στη φύση).
Παρ' όλα αυτά ως κήπος κλασικός, δηλαδή γαλλοϊταλικής τεχνοτροπίας θεωρείται ο
κήπος που τα κυρίαρχά του στοιχεία είναι οι κλειστές, από άποψη θέας, λεωφόροι με μερικές ανοικτές εκτάσεις. Επίσης κουρεμένοι επιμελώς θάμνοι σε μπορντούρες διαφόρων υψών και μεγεθών. Επιγραμματικά, πλήρης εφαρμογή της γεωμετρίας και της συμμετρίας στο σχεδιασμό.

2.7 Σύγχρονες τάσεις
Η πληροφόρηση σχετικά με την ιστορία της Αρχιτεκτονικής Τοπίου υπεισέρχεται στις γνώσεις και στις σχεδιαστικές ικανότητες κάθε Αρχιτέκτονα Τοπίου, ο οποίος σχεδιάζει σύμφωνα με τις δικές του εμπειρίες και αισθητικές απαιτήσεις.
Η κατάσταση που επικρατεί σήμερα στις πόλεις με την αυξημένη ρύπανση του περιβάλλοντος και τις ηχητικές και οπτικές οχλήσεις οδήγησαν τους αρχιτέκτονες τοπίου στη ρήση: «φέρτε τη φύση στις πόλεις». Με βάση αυτή την αρχή πολλοί σχεδιαστές ενεργούν και επιλέγουν το δικό τους τρόπο έκφρασης.

Έτσι κατά τον 20ό αιώνα, υπήρξαν και υπάρχουν άνθρωποι που επηρέασαν τα δρώμενα στο Τοπίο με το προσωπικό τους ύφος και αισθητική. Σημαντικοί Αρχιτέκτονες Τοπίου σφράγισαν την εξέλιξη της επιστήμης με τον ιδιόμορφο τρόπο σχεδιασμού τους. Μετά τον Capability Brown και τον Law Olmsted, ο Write, ο Jellicoe και ο Burle Marx έδωσαν δικές τους προεκτάσεις σ' αυτό που αποκαλείται ρυθμολογία. Ρυθμολογία είναι η έκφραση και η απεικόνιση της σκέψης στο χαρτί σαν σχέδιο και από εκεί στο έδαφος σαν πράξη, με μία συγκεκριμένη τεχνοτροπία που κάνει άμεσα αναγνωρίσιμη την ταυτότητα του σχεδιαστή.

Ο καθένας Αρχιτέκτονας Τοπίου σχεδιάζει σύμφωνα με τα βιώματά του, την αισθητική του προσέγγιση στα προβλήματα του τοπίου και έχοντας σπουδάσει τις διδαχές της ιστορικής εξέλιξης του τοπίου. Ο σημαντικότερος

2.6.2 Αγγλικός
Ως αγγλοσαξωνικός ρυθμός θεωρείται ο σχεδιασμός που έχει ως αρχή την προσέγγιση στη φύση με περισσότερες καμπύλες γραμμές και λιγότερες ευθείες. Επίσης τα φυτά αναπτύσσονται σε ελεύθερες μορφές και φόρμες.
όμως παράγοντας, όταν πρόκειται για σχεδιασμό ενός δημόσιου χώρου είναι το περιβάλλον και η ποιότητα ζωής. Το περιβάλλον που τόσο πολύ έχει επιβαρυνθεί στις μέρες μας από τις κάθε είδους μολύνσεις, αλλά ακόμη και με τους λάθος χειρισμούς ή σχεδιασμούς του ίδιου του τοπίου (π.χ. υπερβολική χρήση μπετόν, μη ικανοποίηση βιοκλιματικών δεδομένων κ.λπ.) απαιτεί προσεκτική διαχείριση από επιστήμονες που είναι γνώστες του αντικειμένου.

Βέβαια οι ισχυρισμοί αυτοί δεν ισχύουν, όταν σχεδιάζεται ο κήπος μιας βίλας, δεδομένου ότι αυτοί είναι πολύ μικροί, αφού δεν έχουν την έκταση των κήπων, πάρκων της αναγέννησης και δεν επηρεάζουν καθόλου το περιβάλλον τοπίο, που είναι οικιστική έκταση. Έτσι ο κάθε Αρχιτέκτων Τοπίου που σχεδιάζει έναν κήπο εφαρμόζει στην ουσία "παρελθούσες συνταγές" σε συνδυασμό με την ιδιαιτερότητα κάθε χρήστη.
Με πιο απλά λόγια σήμερα οι Αρχιτέκτονες Τοπίου λαμβάνουν υπόψη τις αναφορές στην ιστορία του τοπίου και σε συνδυασμό με τις απαιτήσεις του χρήστη και τα δικά τους προσωπικά βιώματα σχεδιάζουν τους σύγχρονους κήπους.

Περίληψη
Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει την ιστορική εξέλιξη της Κηποτεχνίας σε Αρχιτεκτονική Τοπίου από τα πρώτα στάδια του πολιτισμού μέχρι τη σύγχρονη εποχή.
Ο παλαιότερος κήπος θεωρείται ο κήπος της Εδέμ, ο οποίος περιγράφεται στη Γένεση σαν ένα πάρκο φυτε -μένο από τον ίδιο το Θεό.
Στην Αίγυπτο, κέντρο του αρχαίου πολιτισμού για 3.000 χρόνια (3.500-500 π.Χ.), τα φυτά όπως ο λω -τός, ο πάπυρος και η χουρμαδιά είχαν θρησκευτική και συμβολική σημασία. Τα σχέδια των κήπων δείχνουν πα -ραλληλόγραμμη διάταξη παρτεριών, μικρών λιμνών και κληματαριάς που ένωνε την πύλη με το σπίτι.

Στη Μεσοποταμία το πλέον αξιομνημόνευτο έργο είναι οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας, των οποίων τα ερείπια δυστυχώς δε σώζονται.
Οι Πέρσες υιοθέτησαν από τους Ασσύριους και τους Βαβυλώνιους τα πάρκα και τις κυνηγετικές περιοχές.
- Ο ιδανικός ελληνικός κήπος περιγράφεται στον Όμηρο και είναι ο κήπος του βασιλιά Αλκίνοου, που είναι περιφραγμένος και αποτελείται από τρία μέρη: οπωρώνα, αμπέλι και ανθώνα.
Στην αρχαία Ρώμη τα σπίτια ήταν κτισμένα δίπλα στο δρόμο και τα δωμάτιά τους έβλεπαν προς τα μέσα. Στο κέντρο του σπιτιού υπήρχε μια τετράγωνη ή παραλ -ληλόγραμμη αυλή, το άτριο.

Οι αυτοκράτορες και οι εύποροι ρωμαίοι έκτισαν βίλες έξω από τη Ρώμη, στη γεωργική γη που αποτελού -σε πηγή του πλούτου τους. Χαρακτηριστικά παραδείγ ματα είναι η βίλα Λορεντίνουμ και η βίλα του Αδριανού.
Η ιστορική περίοδος του Μεσαίωνα δεν έχει δώσει σημαντικά δείγματα αρχιτεκτονικής τοπίου. Η κυριότε -ρη προσφορά του Μεσαίωνα στην αρχιτεκτονική τοπίου είναι η δημιουργία της πλατείας της πόλης.
Η κηποτεχνία άρχισε να μορφοποιείται κατά την εποχή της Αναγέννησης, οπότε και έβαλε τα θεμέλια για τη σημερινή ανάπτυξη της Αρχιτεκτονικής Τοπίου. Στους ιταλικούς κήπους και τα ιδιωτικά πάρκα της

Αναγέννησης διακρίνεται η επιδειξιομανία της αριστο -κρατίας. Οι κήποι αυτοί πρόσφεραν μόνο αισθητική απόλαυση και σχεδόν καθόλου χώρο για ανάπαυση και απομόνωση. Το κλάδεμα δέντρων και θάμνων για τη δημιουργία συμμετρικών σχημάτων και παρτεριών κα -θώς και η πραγματικά ευφυής χρήση του νερού και των αγαλμάτων είναι στοιχεία στενά συνδεδεμένα με τους ιταλικούς κήπους της Αναγέννησης.
Τα στοιχεία του ιταλικού κήπου μεταφέρθηκαν σχε -δόν αυτούσια στη Γαλλία το 16ο αιώνα. Οι κήποι της Γαλλίας έφτασαν στο απόγειό τους το 17ο αιώνα και διαμόρφωσαν τους ρυθμούς και τις τάσεις της κηποτε -χνίας στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της γαλλικής κηποτεχνίας είναι οι κήποι των Βερσαλλιών, έξω απ' το Παρίσι.
Οι κήποι που κατασκευάζονται στην Αγγλία το 17ο αιώνα είναι αντίγραφα των γαλλικών και περιλαμβά -νουν όλα τους τα στοιχεία (άξονες, παρτέρια, παραλ ληλόγραμμες δεξαμενές). Το 18ο αιώνα άρχισε να συ -ντελείται η αλλαγή στο σχεδιασμό του Αγγλικού τοπίου από τον Lancelot Brown, που είχε πιο νατουραλιστική αντίληψη.
Ο Repton εισήγαγε την ιδέα του σύγχρονου αγγλικού πάρκου με τις μεγάλες εκτάσεις πρασίνου, τις συστά -δες δένδρων και τις ελεύθερες καμπύλες γραμμές με τα ασύμμετρα σχέδια.

Στην Κίνα, τα πιο απογυμνωμένα στοιχεία της φύ -σης, οι βράχοι και τα βουνά, οι λίμνες και τα ποτάμια, ενσωματώθηκαν στον κήπο. Τα περισσότερα φυτά είχαν συμβολικό χαρακτήρα.
Στην Ιαπωνία ο κήπος ήταν το βαρόμετρο της ευη -μερίας του λαού. Κανένα σπίτι δεν θεωρείτο αποπερα τωμένο, αν δεν το περιέβαλε κήπος, έστω και αν επρό -κειτο για στενό διάδρομο στην είσοδο του σπιτιού.
Στην Αμερική, ο ρομαντικός ασύμμετρος κήπος του αγγλικού τοπίου μεταφέρθηκε το 19ο αιώνα. Ο Αμε -ρικανός Frederick Law Olmsted σχεδίασε το 1863 το Grant Central Park της Νέας Υόρκης και ήταν ο πρώ -τος άνθρωπος που αυτοχαρακτηρίστηκε αρχιτέκτων τοπίου.

Ερωτήσεις
- 1. Ποια είναι τα είδη κήπων που δημιουργήθηκαν κατά την αρχαιότητα;
- 2. Περιγραφή ενός σχεδίου αρχαίου αιγυπτιακού κήπου.
- 3. Ποιοι ήταν οι πιο χαρακτηριστικοί κήποι της Μεσοποταμίας; Να γίνει περιγραφή.
- 4. Ποιες μορφές κηποτεχνίας υιοθέτησαν οι Πέρσες και από ποιους;
- 5. Ποιος ήταν ο ιδανικός ελληνικός κήπος κατά τον Όμηρο; Να γίνει περιγραφή.
- 6. Πού βρισκόταν η αυλή του σπιτιού στην αρχαία Ρώμη; Να γίνει περιγραφή και να δοθεί το παράδειγμα μιας τυπικής πόλης.
- 7. Ποια είναι η κυριότερη προσφορά του Μεσαίωνα στην Αρχιτεκτονική Τοπίου;
- 8. Ποια είναι η κύρια διαφορά του ισλαμικού από το δυτικό κόσμο στα θέματα Αρχιτεκτονικής Τοπίου;
- 9. Σε ποια χαρακτηριστικά βασιζόταν το πνεύμα της μαυριτανικής κηποτεχνίας και σε ποια παλάτια σώζονται σήμερα τα χαρακτηριστικά αυτά;
- 10. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό των ιταλικών κήπων της Αναγέννησης; Να παρατεθούν παραδείγματα από Βίλες.
- 11. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά στοιχεία των γαλλικών κήπων της Αναγέννησης; Να παρατεθούν παραδείγματα πύργων.
- 12. Ποιος ήταν ο μεγαλύτερος κηποτέχνης της Γαλλίας στην Αναγέννηση; Να αναφερθούν και να περιγραφούν με συντομία δύο μεγάλα έργα του.
- 13. Ποιοι βασιλείς της Ρωσίας επηρεάστηκαν από το μεγαλείο του γαλλικού κήπου και τι δημιούργησαν;
- 14. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του αγγλικού φυσικού περιβάλλοντος και ποια ιδέα εισήγαγε ο Repton;
- 15. Πότε πήρε η κηποτεχνία πλήρη μορφή τέχνης στην Κίνα; Να περιγραφεί ένας κήπος της εποχής.
- 16. Να γίνει περιγραφή ενός ιαπωνικού κήπου του Κυότο.
- 17. Σε πόσες και ποιες κατηγορίες ταξινομούνται οι κήποι της Ιαπωνίας;
- 18. Από ποιον σχεδιασμό ήταν επηρεασμένοι οι πρώτοι κήποι της Αμερικής;
- 19. Ποιος ήταν ο πρώτος άνθρωπος που αυτοχαρακτηρίστηκε αρχιτέκτονας τοπίου και ποιο το σημαντικότερο έργο του;

Φυτά - Η λειτουργική και αισθητική τους αξία
κεφάλαιο 3

Φυτά - Η λειτουργική και αισθητική τους αξία

3.1 Έλεγχος λειτουργιών
Τα φυτά με τα μορφολογικά τους χαρακτηριστικά, άνθη, φύλλα, βλαστούς, καρπούς προσδίδουν αισθητική στο τοπίο κατά τη διάρκεια των εποχών του χρόνου. Αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά προβλήματα θορύβου, οπτικής όχλησης και ανεπιθύμητης κίνησης ανθρώπων και ζώων στους χώρους πρασίνου που εγκαθίστανται, προσφέροντας λειτουργικότητα σ' αυτούς.
Η ορθή επιλογή και εγκατάσταση της βλάστησης σε κατάλληλες θέσεις προβάλλει και αναδεικνύει τοπία με ευχάριστη θέα. Τα φυτά συχνά προσφέρουν ηχητική ευχαρίστηση στους χρήστες των χώρων πρασίνου με το θρόισμα των φυλλωμάτων τους και το κελάηδισμα των πουλιών που φιλοξενούνται σ' αυτά.

Αποτελούν εύκολη, οικονομική και ιδιαίτερα ελκυστική λύση στα έργα της Αρχιτεκτονικής Τοπίου. Πράγματι τοιχεία, ξυλοκατασκευές, σιδηροκατασκευές και κατασκευές με άλλα υλικά επιβαρύνουν οικονομικά και απαιτούν χρόνο για την υλοποίησή τους, συγκρινόμενα με φυτικούς φράκτες και ζώνες πρασίνου. Παρακάτω αναλύεται ο ρόλος των φυτών στον έλεγχο των λειτουργιών του περιβάλλοντα χώρου.

3.1.1Οπτικός έλεγχος
Σε έργα Αρχιτεκτονικής Τοπίου που αφορούν ιδιωτικούς κήπους ή μεγάλου μεγέθους πάρκα, συχνά παρατηρείται η ύπαρξη αντιαισθητικών κατασκευών και άλλων μη επιθυμητών οπτικά στοιχείων. Άλλοτε συμβαίνει το εντελώς αντίθετο, δηλαδή στους προς μελέτη χώρους υπάρχουν στοιχεία και τοπία που προσφέρουν ευχάριστη θέα και χρειάζεται να αναδειχθούν και να προβληθούν με ανάλογους σχεδιαστικούς χειρισμούς.
Σε ιδιωτικούς κήπους πολύ συχνά οι ιδιοκτήτες τους αντιμετωπίζουν την "ενοχλητική"

θέα μιας "κακόγουστης" κατασκευής, όπως εγκαταλειμμένα, κατεστραμμένα σπίτια και άλλα κτίσματα σε γειτονικούς χώρους. Επίσης επιδιώκουν να πετύχουν οπτική μόνωση (απαραβίαστο ιδιωτικού χώρου) σε υπαίθριους καθιστικούς χώρους, χώρους άθλησης, κολύμβησης κ.λπ. Τέλος, αντιμετωπίζουν κακοτεχνίες που απαιτούν δαπανηρές και πολύπλοκες λύσεις.
Οι στόχοι αυτοί επιτυγχάνονται με την ορθή σχεδίαση του περιβάλλοντα χώρου και την επιλογή κατάλληλης φύτευσης. Τα φυτά μπορούν να δημιουργήσουν πετάσματα (φυτοφράκτες) απομόνωσης και απόκρυψης "δυσάρεστης" θέας, ενώ ταυτόχρονα δίνουν αισθητική και αρμονία στο τοπίο. Για τον οπτικό έλεγχο, απαιτείται προσεκτική επιλογή του φυτικού υλικού και επισήμανση των κατάλληλων αποστάσεων και των θέσεων φύτευσης αυτού. Συνιστώνται κυρίως φυτά που διαθέτουν τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

Ανάλογα προβλήματα παρατηρούνται σε έργα μεγάλης κλίμακας, όπως πάρκα, Εθνικοί Δρυμοί και άλλα. Με την Αρχιτεκτονική του Τοπίου επιδιώκεται από τη μία μεριά η αισθητική αναβάθμιση του χώρου και από την άλλη η απομόνωση, ηρεμία των επισκεπτών στους χώρους πρασίνου.

 Πυκνά και αειθαλή φυλλώματα
Το μορφολογικό αυτό στοιχείο εξασφαλίζει τον έλεγχο ανεπιθύμητης θέας καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου με υψηλό ποσοστό απόκρυψης.

 Μεγάλη ταχύτητα ανάπτυξης
Επιτυγχάνεται η ταχεία χρονικά απομόνωση του χώρου. Έτσι, η βλάστηση ανταγωνίζεται με επιτυχία μόνιμες δαπανηρές κατασκευές, όπως ξυλοκατασκευές, σιδηροκατασκευές, τοιχεία και άλλα.

 Προσαρμογή στο εδαφοκλιματικό περιβάλλον της περιοχής
Επιδιώκεται η πολύ καλή έως άριστη ανάπτυξη των φυτών στις συγκεκριμένες εδαφοκλιματικές συνθήκες της περιοχής με αποτέλεσμα την υγιή και εύρωστη εμφάνισή τους.
Φωτ. 3-1: Υψηλός φράκτης από είδη Κυπάρισσου (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα) Φωτ. 3-2: Υψηλός φράκτης με αναρριχώμενα πολυγώνου (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα) Φωτ. 3-3: Φυτική μπορντούρα θάμνων (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

 Προσαρμογή στο τοπίο της περιοχής
Αποβλέπει στην εναρμόνιση της επιλεγείσας βλάστησης με την υπάρχουσα βλάστηση της περιοχής με αποτέλεσμα την ομοιογένεια του τοπίου, π.χ. Δασικό, Υποτροπικό τοπίο και άλλα.

 Αισθητικά στοιχεία (άνθη, φύλλα, καρποί)
Τα μορφολογικά στοιχεία του φυτού εξασφαλίζουν στο χώρο αισθητική και δημιουργούν χρωματικές αντιθέσεις στο τοπίο αναβαθμίζοντας την όψη του στις διάφορες εποχές του χρόνου.
Ανάλογα με τις διαστάσεις της κατασκευής ή του τοιχείου που θέλουμε να αποκρύψουμε, μπορούμε να δημιουργήσουμε φυτικά πετάσματα και φυτοκάλυψη διαφόρων μεγεθών και μορφών:

α. Υψηλά φυτικά πετάσματα
Φτάνουν σε ύψος 2 μέτρα και πλέον. Για το σχηματισμό τους χρησιμοποιούνται κωνοφόρα πυραμιδοειδούς μορφής, όπως είδη Κυπάρισσου (Κυπαρίσσι κοινό, Κυπαρίσσι Αριζόνας) και Δάφνες (Φωτ. 3-1). Φυτεύονται σε κοντινές αποστάσεις μεταξύ τους που υπολογίζονται στο ένα μέτρο περίπου. Επίσης εγκαθίστανται αναρριχώ-
μενα φυτά, εφόσον υπάρχουν κιγκλιδώματα ή τοιχεία που βοηθούν την αναρρίχησή τους, όπως φαίνεται στη φωτογραφία 3-2.

β. Μεσαίου ύψους φυτικά πετάσματα
Ξεπερνούν σε ύψος το ένα μέτρο περίπου με περιορισμένο πλάτος ανάπτυξης. Δημιουργούνται κυρίως με τη φύτευση καλλωπιστικών αειθαλών θάμνων όπως βιβούρνα, λιγούστρα, πυράκανθα, τεύκρια, αγγελικές, ευώνυμα και άλλα. (φωτ. 3-3) Φυτεύονται σε αποστάσεις 30 40 εκατοστά μεταξύ τους, ανάλογα με το βαθμό ανάπτυξης των φυτών.

γ. Ζώνη πρασίνου με μορφή φυτικού αμφιθεάτρου (φωτ. 3-4).
Είναι ποικίλου ύψους και πλάτους ανάλογα με τις διαστάσεις του χώρου και της ανεπιθύμητης θέας. Για τη δημιουργία τους χρησιμοποιούνται δύο ή περισσότερες σειρές φυτών με διαφορετικό ύψος ανάπτυξης. Συντελούν στην αισθητική αναβάθμιση του τοπίου και στο σχηματισμό "πόλων έλξης", δηλαδή ελκυστικών χώρων.
Φωτ. 3-4: Φυτικό αμφιθέατρο με εντυπωσιακούς χρωματικούς συνδυασμούς (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα) Φωτ. 3-5 (α) και (β):
α): Στύλος διακοσμημένος με Γλυτσίνα, (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
β): Στύλος διακοσμημένος με Καπένσια (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

δ. Φυτοκάλυψη αντιαισθητικών στοιχείων όπως τοιχεία, στύλοι και άλλα.
Επιτυγχάνεται με τη χρησιμοποίηση αναρριχώμενων και κρεμοκλαδών φυτών ταχείας ανάπτυξης. (φωτ. 3-5α και 3-5β) Τα κρεμοκλαδή μόνα τους ή σε συνδυασμούς μπορούν να διακοσμήσουν με μεγάλη επιτυχία τοιχεία, κυρίως με τη φύτευσή τους σε εξώστες σπιτιών, όπως φαίνεται στις φωτογραφίες 3-6 και 3-7.
Τέλος, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίδεται σε τοπία, παραδοσιακά κτίρια και άλλα επιθυμητά στοιχεία, που ευχαριστούν το χρήστη του
Φωτ. 3-6: Τοιχεία διακοσμημένα με ανθοφόρα (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

Φωτ. 3-7: Τοιχεία διακοσμημένα με Πικροδάφνες, κρεμοκλαδή φυτά Βουκαμβίλιες και Διμορφοθήκες (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
χώρου. Τα έργα Αρχιτεκτονικής Τοπίου εντοπίζουν και αναδεικνύουν κάθε ευχάριστη θέα μέσα και έξω από τον προς μελέτη χώρο. Αυτό επιτυγχάνεται κυρίως με την επιλογή φυτών περιορισμένου μεγέθους και ελεγχόμενου σχήματος που επιτρέπουν την οπτική επαφή και συντελούν στην ανάδειξη των επιθυμητών τοπίων και άλλων στοιχείων στο πέρασμα του χρόνου.
Ο Αρχιτέκτων Τοπίου μπορεί να αποκαλύπτει πλήρως τα τοπία δημιουργώντας Πανοραμική θέα. Επίσης μπορεί να αφήνει να γίνονται
ορατά τμήματα αυτών, που θα εμφανίζονται σαν κάδρα από ζωγραφικούς πίνακες (Περιορισμένη θέα), (Φωτ. 3-8).

Επομένως, για τον επιτυχή σχεδιασμό έργων Αρχιτεκτονικής Τοπίου πρωταρχικό στόχο αποτελεί η επισήμανση ανεπιθύμητων στοιχείων όρασης και θέσεων οπτικής τέρψης (Φωτ. 3-9). Ακολουθεί η μελέτη των αδυναμιών και των πλεονεκτημάτων του χώρου, ώστε να επιτευχθεί το μέγιστο δυνατό αισθητικό αποτέλεσμα.
Φωτ. 3-8: Θέα από υπαίθρια βεράντα την άνοιξη με φυτά εποχιακής ανθοφορίας στη Χρυσή Πύλη, Σαν Φρανσίσκο, Η.Π.Α. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη) Φωτ. 3-9: Θέση οπτικής απόλαυσης (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

3.1.2 Έλεγχος κινήσεως ανθρώπων και ζώων
Στα έργα Αρχιτεκτονικής Τοπίου, επιδιώκεται συχνά η περιφερειακή περίφραξη των διαμορφούμενων χώρων πρασίνου για την παρεμπόδιση της διέλευσης και κίνησης ανθρώπων και ζώων.
Για την επίτευξη του στόχου αυτού, κατασκευάζονται τοιχεία, σιδερένια κιγκλιδώματα και ξύλινες περιφράξεις. Εναλλακτική λύση αποτελεί η δημιουργία φυτικών φρακτών, μια λύση απλή, εύκολα εφαρμόσιμη, οικονομική και με εξαιρετικά αισθητικά αποτελέσματα. Επιπλέον, η χρήση βλάστησης που φέρει αγκάθια (πυράκανθα, αναρριχώμενες τριανταφυλλιές, γαζίες, βουκαμβίλιες) καθώς και η φύτευση δύο ή περισσοτέρων σειρών φυτών παρεμποδίζει με μεγάλη επιτυχία την είσοδο ανεπιθύμητων επισκεπτών στους χώρους αυτούς.

Για τον έλεγχο διέλευσης και κίνησης ανθρώπων και ζώων απαιτείται προσεκτική επιλογή φυτικών ειδών (φωτ. 3-10), που θα εγκατασταθούν με ανάλογες αποστάσεις φύτευσης ώστε να δώσουν το επιθυμητό αποτέλεσμα.
Για τη δημιουργία υψηλών φρακτών με ύψος μεγαλύτερο των 2 μέτρων, προτείνεται να φυτεύονται Κωνοφόρα δένδρα πυραμιδοειδούς μορφής, δάφνες και άλλα φυτά σε αποστάσεις που υπολογίζονται στο 1 μέτρο περί-
Φωτ. 3-10: Εμφανής η λειτουργικότητα και η αισθητική των φυτών σε δρόμο με κατοικίες. Με κατάλληλη αρχιτεκτονική διάταξη των δρόμων και των παρτεριών παρεμποδίζεται αποτελεσματικά η κυκλοφορία και μειώνεται ο θόρυβος. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)

Φωτ. 3-11: Υψηλός φυτικός φράκτης από Κυπαρίσσι Αριζόνας. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
που, όπως αναφέρθηκε στην Παράγραφο 3.1.1. Για το σχηματισμό φυτικών τοίχων προτείνονται κλαδέματα σε τακτά χρονικά διαστήματα (Φωτ. 3-11).
Φωτ. 3-12: Φράκτης σχηματισμένος από θάμνους φωτίνιας. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 3-13: Μπορντούρα χαμηλού ύψους με φυτά λεβαντίνης. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Για τη δημιουργία φρακτών μεσαίου ύψους που κυμαίνονται μεταξύ 80 -120 εκατοστών, χρησιμοποιούνται θάμνοι, καλά διακλαδισμένοι με 3-5 βλαστούς. Φυτεύονται σε αποστάσεις 30 - 40 εκατοστών μεταξύ τους, ανάλογα με το βαθμό ανάπτυξής τους. Συνιστάται να επιλέγονται βιβούρνα, πυράκανθα, τεύκρια, αγγελικές, φωτίνιες, λιγούστρα και άλλα (Φωτ. 3-12).

Επίσης μπορούν να σχηματιστούν φράκτες διαφορετικού ύψους με τη φύτευση αναρριχώμενων φυτών, ανάλογα το ύψος των κιγκλιδωμάτων που βοηθούν στην αναρρίχησή τους. Συνιστάται να χρησιμοποιούνται αναρριχώμενα όπως η βουκαμβίλια, το γιασεμί, ο κισσός, το αγιόκλημα και άλλα.
Σε χλοώδεις εκτάσεις σχηματίζονται περιφερειακά μπορντούρες χαμηλού ύψους. Σ' αυτήν την περίπτωση δεν είναι επιθυμητή η κίνηση ανθρώπων για την καλή εμφάνιση του χλοοτάπητα. Προτείνεται να εγκαθίστανται φυτά μικρής ανάπτυξης όπως λεβάντες, λεβαντίνια, πυξάρια, αγγελικές νάνες, ευώνυμα πανασέ και άλλα (Φωτ. 3-13). Οι αποστάσεις φύτευσης αυτών κυμαίνονται μεταξύ 20 - 30 εκατοστών περίπου.

Φωτ. 3-14: Ο βραχόκηπος σε συνδυασμό με το τρεχούμενο νερό ελκύει το ενδιαφέρον των επισκεπτών. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 3-15: Οπτικός Διάδρομος που οδηγεί σε κιόσκι. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
Τέλος, σε μερικές περιπτώσεις επιδιώκεται η κατευθυνόμενη κίνηση των ανθρώπων σε κάποιο σημείο ενδιαφέροντος ή πόλο έλξης. Πόλους έλξης συχνά αποτελούν αγάλματα, μνημεία, υδάτινοι σχηματισμοί, βραχόκηποι, σημεία με πανοραμική θέα και άλλα εντυπωσι-
ακά στοιχεία που "τραβούν" την προσοχή και ελκύουν το ενδιαφέρον των επισκεπτών. (Φωτ. 3-14)

Για να οδηγηθούν οι επισκέπτες στα σημεία ενδιαφέροντος χωρίς ειδική σήμανση, δημιουργείται ένας διάδρομος που φτάνει στο συγκεκριμένο σημείο. Ο διάδρομος αυτός σχηματίζεται με ομοειδή, κυρίως, φυτά σε πυκνή διάταξη μεταξύ τους, ώστε να μην αποσπάται η προσοχή των διερχομένων και να μην είναι εύκολη η διαφυγή τους. Αυτός ο διάδρομος που στοχεύει να οδηγήσει τον επισκέπτη στο σημείο έκπληξης ή ενδιαφέροντος λέγεται οπτικός διάδρομος (Φωτ. 3-15).
Επομένως, οι ορθοί σχεδιαστικοί χειρισμοί των φυτών από την Αρχιτεκτονική Τοπίου μπορούν να ελέγχουν αποτελεσματικά την κίνηση των ανθρώπων και των ζώων, τόσο με την παρεμπόδιση της διεύλευσής τους σε ένα χώρο, όσο και με την κατευθυνόμενη κίνησή τους προς ένα πόλο έλξης.

3.1.3 Ηχητικός έλεγχος
Ένα σημαντικό πρόβλημα που απασχολεί ιδιαίτερα το σύγχρονο άνθρωπο στις μέρες μας είναι ο θόρυβος. Εμφανίζεται κυρίως στις μεγάλες πόλεις και σε δρόμους ταχείας κυκλοφορίας. Η εφαρμογή ηχοπετασμάτων, δηλαδή
ειδικών κατασκευών για την μείωση του θορύβου, είναι λύση δαπανηρή και δύσχρηστη.
Έρευνες έδειξαν ότι η εγκατάσταση ζωνών πρασίνου μεγάλου πλάτους περιορίζει το πρόβλημα. Προτείνεται κυρίως η χρήση αειθαλών δέντρων και θάμνων για τον ηχητικό έλεγχο καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου. Τα φυλλοβόλα δέντρα και οι θάμνοι εξασφαλίζουν μείωση του θορύβου κυρίως κατά τους θερινούς μήνες. Φυτεύονται σε δύο ή περισσότερες παράλληλες σειρές, κατά μήκος του

Φωτ. 3-16: Ζώνες πρασίνου σε δρόμο ταχείας κυκλοφορίας. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
δρόμου με καλά αποτελέσματα (Φωτ. 3-16). Ο ηχητικός έλεγχος επιτυγχάνεται λόγω της πολλαπλής διάχυσης και απορρόφησης του θορύβου ανάμεσα στις σειρές δέντρων. Σε περίπτωση φύτευσης μίας σειράς δέντρων κατά μήκος του δρόμου, φιλτράρονται μόνο οι υψηλές συχνότητες. Ζώνη πλάτους 50 μέτρων μπορεί να μειώσει τον θόρυβο κατά 10 dB.
Η επίδραση της βλάστησης στη μείωση του θορύβου φαίνεται στον παρακάτω πίνακα:

| Πλάτος της ζώνης βλάστησης σε μέτρα   | Αποτελεσματικότητα στη μείωση θορύβου (dB)   | Περιγραφή της ζώνης βλάστησης                                                                          |
|---------------------------------------|----------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 10 - 14                               | 4-5                                          | Μία ζώνη, διπλός φράκτης από  θάμνους ή δενδρύλλια μπροστά,  φύτευση δένδρων πίσω σε σχήμα  σκακιέρας. |
| 14-20                                 | 5 - 8                                        | Το ίδιο σχέδιο φύτευσης.                                                                               |
| 20-25                                 | 8 - 10                                       | Διπλή ζώνη με κενό 3-5 μέτρα  μεταξύ των ζωνών, σύμφωνα με το  παραπάνω σχέδιο.                        |
| 25-30                                 | 10 - 12                                      | Δύο ή τρεις ζώνες με κενό 3 μέτρων  μεταξύ τους, σύμφωνα με το  παραπάνω σχέδιο.                       |

Επιπλέον έχουν καταγραφεί είδη φυτών με διαφορετική συμπεριφορά στην αντιμετώπιση του θορύβου σύμφωνα με έρευνες που έγιναν από τον Beck το 1967. Τα φυτά αυτά ομαδοποιήθηκαν από τον ίδιο και είναι τα ακόλουθα:
-  Ομάδα φυτών με δυνατότητα μείωσης του θορύβου της τάξης των 4 - 6 dΒ.

Pfitzeriana
Αγιόκλημα, Lonicera maackii Lonicera ledebourii Γιουνίπερος,

Κλήθρα,
Alnus incana
Κόρνος ή Κρανιά,
Κράταιγος,
Crataegus x prunifolia
Sambucus nigra
Juniperus chinensis
Cornus alba Cornus sanguinea
Λεύκη Καναδική, Populus canadensis Σαμπούκος ή Κουφοξυλιά,

Σημύδα,
Betula pendula

Σφενδάμι,
Acer negundo
Φλαμουριά,

Φορσύθια,
Forsythia intermedia
avellana
Tilia cordata
Φουντουκιά ή Λεπτοκαρυά, Corylus
-  Ομάδα φυτών με δυνατότητα μείωσης θορύβου της τάξης των 6-8 dΒ.
Quercus robur
Γαύρος Βετουλοειδής, Carpinus betulus

Δρυς,

Ίλεξ,
Ilex aquifolium
Οξυά Ευρωπαϊκή, Fagus sylvatica

Πασχαλιά,
Syringa vulgaris
Ροδόδενδρο,
Rhododendron
Φιλάδελφος,
Philadelphus rubescens
-  Ομάδα φυτών με δυνατότητα μείωσης του θορύβου της τάξης των 8-10 dΒ.

Βιβούρνο,
Viburnum lantana
rhytidophyllum
Βιβούρνο ρυτιδόφυλλο, Viburnum
Λεύκη, Populus x berolinensis Φλαμουριά, Tilia platyphyllos
-  Ομάδα φυτών με δυνατότητα μείωσης του θορύβου της τάξης των 10-12 dΒ. Σφένδαμος Ψευδοπλάτανος, Acer pseudoplatanus
Η βλάστηση δεν αποτελεί μόνο παράγοντα μείωσης του θορύβου αλλά και σημαντικό ψυχολογικό παράγοντα, που συντελεί στην ψυχική ανάταση του ανθρώπου και στην απόκρυψη του αστικού τοπίου, κυρίως με τη θαμνώδη και δενδρώδη φυτική κάλυψη. Έτσι, επιτυγχάνεται ουσιαστικός ηχητικός έλεγχος, τόσο άμεσα, όπως αποδεικνύει η πειραματική έρευνα, όσο και έμμεσα λόγω της ψυχικής ηρεμίας και γαλήνης που προσφέρει η θέα του πράσινου.

Πέρα όμως από τη δυνατότητα της βλάστησης να αντιμετωπίζει προβλήματα ενοχλητικών ήχων, αξίζει να αναφερθεί η σημαντική προσφορά της στην δημιουργία ευχάριστων ήχων. Πράγματι, οι πλούσιες φυλλωσιές των δέντρων και των θάμνων ευχαριστούν ιδιαίτερα την ακοή μας με το θρόισμά τους όταν φυσάει. Επιπλέον, τα δέντρα και κυρίως τα κωνοφόρα σε συνδυασμό με θάμνους και ποώδη πολυετή και ετήσια φυτά προσφέρουν καταφύγιο και τροφή σε πολλά είδη πτηνών (κοτσύφια, καρδερίνες, σουσουράδες, δρυοκολάπτες, τρυποφράχτες κ.λπ.). Αποτέλεσμα αυτού είναι η εγκατάσταση και το κελάηδισμα των πουλιών σε πυκνές συστάδες φυτών, που τέρπουν και δημιουργούν ψυχική ευφορία στους χρήστες του χώρου.

3.2 Κλιματολογικοί παράγοντες
Τα φυτά επιδρούν σημαντικά και με ποικίλο τρόπο στο κλίμα μιας περιοχής. Οι κλιματολογικοί παράγοντες που ελέγχονται από τη βλάστηση ενός μικροτοπίου ή μακροτοπίου είναι κυρίως η θερμοκρασία, η ηλιακή ακτινοβολία, οι άνεμοι και η βροχόπτωση. Πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχει άμεση αλληλεξάρτηση και των τεσσάρων αυτών παραγόντων, ώστε είναι αρκετά δύσκολο να μιλήσει κανείς για τον ένα από αυτούς χωρίς να αναφέρει και τους υπόλοιπους.

3.2.1Θερμοκρασία
Η σημαντικότερη επίδραση των φυτών στον έλεγχο της θερμοκρασίας είναι η μείωση των θερμοκρασιών κοντά στην επιφάνεια του εδάφους.
Όταν ένα φυτό δέχεται την ηλιακή ακτινοβολία, ένα πολύ μικρό μέρος της καταφέρνει να το διαπεράσει. Έτσι, η σκιαζόμενη πλευρά του φυτού έχει χαμηλότερη θερμοκρασία από αυτήν που είναι εκτεθειμένη στην ακτινοβολία.
Όμως, η θερμοκρασία μιας περιοχής μπορεί να μειωθεί από τη βλάστηση, ακόμα και αν τα φυτά δεν είναι ιδιαίτερα ψηλά για να δημιουργήσουν σκίαση. Τα φυτά και οι χλοοτάπητες μειώνουν τη θερμοκρασία με τη διάχυση του

Σχήμα 3-1: Κίνηση ψυχρού αέρα προς τα κάτω μέσω των συστάδων και άνοδος θερμού αέρα προς τα πάνω.
φωτός και την απορρόφηση της ηλιακής ακτινοβολίας, καθώς επίσης και με τη διαδικασία της διαπνοής. Έχει βρεθεί ότι η θερμοκρασία σε εδάφη με φυτοκάλυψη σε καλοκαιρινούς μήνες είναι 2°3° C χαμηλότερη από αυτήν του τελείως γυμνού εδάφους. Από μελέτες που έχουν γίνει μέσα στις πόλεις έχει βρεθεί ότι η διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ πάρκων και δρόμων με άσφαλτο ή πλακόστρωτα είναι μέχρι και 4° C και εξαρτάται και από άλλους παράγοντες, όπως η τοπογραφία, η πνοή των ανέμων και το είδος του πρασίνου, αρδευόμενο ή ξηρικό.

Τα φύλλα των φυτών απορροφούν την ηλιακή ακτινοβολία, μειώνοντας έτσι τη θερμοκρασία στο σκιαζόμενο μέρος κάτω από αυτά. Λόγω αυτής της απορρόφησης, το πάνω μέρος των φυλλωμάτων των δέντρων ενός δάσους, για παράδειγμα, μια καλοκαιρινή ημέρα είναι το πιο θερμό σημείο του δάσους, ενώ τα χαμηλότερα επίπεδα είναι πιο δροσερά.
Τα φυλλοβόλα δέντρα αποτελούν καλούς μηχανισμούς ελέγχου της θερμοκρασίας. Προσφέρουν δροσιά το καλοκαίρι, ενώ το χειμώνα επιτρέπουν στον ήλιο να τα διαπερνάει. Επίσης, οι κληματαριές σε τοίχους ή σε κιγκλιδώματα είναι άλλο ένα παράδειγμα φυσικού μηχανισμού ελέγχου της θερμοκρασίας, διότι προσφέρουν σκίαση και με τη διαπνοή δροσίζουν.

Κατά τη διάρκεια της νύχτας, τα φυλλώματα εμποδίζουν την θερμότητα να διαφύγει από το κάτω μέρος του φυτού. Το πάνω μέρος τους
όμως, επειδή είναι τελείως εκτεθειμένο στον ουρανό, τη νύχτα χάνει σημαντικές ποσότητες θερμότητας και γίνεται έτσι το πιο ψυχρό μέρος του φυτού. Όσο ψυχραίνει ο αέρας, αυξάνεται η πυκνότητά του και κατεβαίνει προς το έδαφος. Εκεί θερμαίνεται σε κάποιο βαθμό λόγω της παγιδευμένης θερμότητας κατά τη διάρκεια της νύχτας. Αποτέλεσμα αυτού είναι οι θερμοκρασίες από το φύλλωμα μέχρι το έδαφος να εξισορροπούνται και να είναι περίπου ίδιες (Σχήμα 3-1).

3.2.2Ηλιακή ακτινοβολία
Τα δέντρα, οι θάμνοι, οι φυτοκαλύψεις και οι χλοοτάπητες αποτελούν τους καλύτερους εξωτερικούς μηχανισμούς ελέγχου της ηλιακής ακτινοβολίας. Αυτή είναι μία από τις πιο σημαντικές λειτουργίες των φυτών, τόσο στα τροπικά κλίματα όπου η ακτινοβολία είναι ιδιαίτερα έντονη καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου, όσο και στα ήπια κλίματα όπου η ακτινοβολία είναι εντονότερη κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες.
Ένα μοναδικό φυτό ή μια συστάδα φυτών μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον έλεγχο της ακτινοβολίας δημιουργώντας σκίαση ή ανακόπτοντας την ανάκλασή της από κάποια επιφάνεια. Σε μερικές περιπτώσεις η βλάστηση μπορεί να παρεμποδίσει τελείως τις ακτίνες του ήλιου. Αυτό επιτυγχάνεται με φυτά με πολύ πυκνό φύλλωμα ή πολλαπλά επίπεδα (κωνοφόρα δένδρα, συκιές, πλατάνια). Σε άλλες περιπτώσεις, δηλαδή φυτά που διαθέτουν αραιό φύλλωμα, οι ακτίνες του ήλιου φιλτράρονται (γαζίες, βραχυχίτωνες).

Τα φυλλοβόλα δέντρα στην πλήρη ανάπτυξη του φυλλώματός τους είναι οι καλύτεροι μηχανισμοί ελέγχου της ηλιακής ακτινοβολίας στα ήπια κλίματα, όταν η ακτινοβολία είναι έντονη (καλοκαίρι). Το χειμώνα, που έχουν ρίξει τα φύλλα τους, οι ακτίνες του ήλιου που τα διαπερνάνε είναι συνήθως επιθυμητές, καθώς προσφέρουν ευχάριστη θερμότητα. Τα κωνοφόρα δέντρα προσφέρουν το ίδιο καλή σκίαση καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου και είναι χρησιμότερα για τα τροπικά κλίματα.
Μία λεία επιφάνεια ανοιχτού χρώματος αντανακλά περισσότερη ηλιακή ακτινοβολία από μία ανώμαλη, σκούρα επιφάνεια. Τα φυτά έχουν γενικά πιο ανώμαλη επιφάνεια από κάθε ανθρώπινο κατασκεύασμα και έτσι αντανακλούν πολύ λιγότερη ηλιακή ακτινοβολία. Γι' αυτό, είναι καλό να χρησιμοποιούνται κλήματα, αναρριχώμενα φυτά, δέντρα, θάμνοι κ.λπ., για να μειώνεται η έντονη επίδραση των ηλιακών ακτινών σε κτίρια, τοίχους, πεζοδρόμια και άλλα.

3.2.3Άνεμος
Τα φυτά ελέγχουν τον άνεμο ανακόπτοντάς τον, καθοδηγώντας τον, αλλάζοντάς του κα -τεύθυνση και φιλτράροντας. Τα αποτελέσματα αυτά είναι εφικτά όχι μόνο με την κατάλληλη επιλογή των φυτών αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο φυτεύονται στο τοπίο όπως κατά μονάδες, κατά συστάδες και σε συνδυασμούς. Παρακάτω αναλύονται οι τρόποι ελέγχου του ανέμου με τη χρήση φυτών:
-  Η ανακοπή των ανέμων επιτυγχάνεται, όπως και από τεχνητά εμπόδια, με προβολή αντίστασης στη ροή του αέρα. Όταν τα φυτά φυτεύονται σε συνδυασμό με το ανάγλυφο που επικρατεί στην περιοχή και με βάση τα ιστορικά μετεωρολογικά στοιχεία πνοής των ανέμων από διάφορες κατευθύνσεις, τότε το αποτέλεσμα ανακοπής είναι μεγαλύτερο.
-  Η καθοδήγηση των ανέμων πολλές φορές είναι το ζητούμενο και στην περίπτωση αυτή, τα φυτά φυτεύονται με τέτοιο τρόπο που να δημιουργείται αερισμός στις πλευρές των κτιρίων και κατά μήκος των δρόμων.
-  Η αλλαγή κατεύθυνσης των ανέμων είναι δυνατή με τη χρήση φυτών με ποικιλότητα ύψους, πλάτους και σύνθεσης ειδών σε γραμμική διάταξη, ανάλογα με τις κατευθύνσεις των ανέμων που πνέουν στην περιοχή. Η χρήση συνήθως κωνοφόρων, των οποίων οι διακλαδώσεις αρχίζουν από το επίπεδο του εδάφους, σε κατάλληλους συν-

Σχήμα 3-2 (α) και (β): Κατάλληλοι τρόποι φύτευσης διευκολύνουν το διαχωρισμό πεζών από οχήματα, διάφορες λειτουργίες και δραστηριότητες αναψυχής μέσα στον ανοικτό χώρο. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
δυασμούς μεταξύ τους και χωρίς να αφήνουν διάκενα, μπορούν να αλλάξουν την κατεύθυνση των ανέμων σημαντικά. Για το σκοπό αυτό δε χρειάζεται να γίνονται κατασκευές πετασμάτων με μπετόν ή ξυλεία, που έχουν μεγάλο κόστος. Έχει παρατηρηθεί ότι ένας καλά μελετημένος και φυτεμένος ανεμοφράκτης με την κατάλληλη επιλογή των φυτών μπορεί να μειώσει την ταχύτητα των ανέμων μέχρι και 25%. Αυτά τα ποσοστά μείωσης ποικίλλουν ανάλογα με τα είδη των φυτών που χρησιμοποιούνται, την πυκνότητα φύτευσης, την κατεύθυνση των ανέμων σε σχέση με τη φύτευση (κάθετη φύτευση προς την κατεύθυνση των ανέμων ή υπό γωνία) κ.λπ.
-  Το φιλτράρισμα του αέρα είναι μια σοβαρή και ωφέλιμη επίδραση, γιατί τα φυτά συγκρατούν τα στερεά σωματίδια της ατμόσφαιρας (σκόνη) στην επιφάνεια των φύλλων, των κλαδιών και του φλοιού. Σ' αυτό επίσης συμβάλλουν οι θάμνοι και οι χλοοτάπητες κάτω από τα δένδρα, σε μικρότερο όμως βαθμό. Αξίζει να αναφέρουμε την αναγκαιότητα τέτοιων φυτεύσεων μεταξύ ασυμβίβαστων χρήσεων γης και λειτουργιών όπως είναι οι βιομηχανίες - οικισμοί, λατομεία - γεωργικές εκτάσεις, πεζοί - οχήματα κ.λπ. (Σχήμα 3-2 α και β). Για τη λειτουργία αυτή, η οποία συνδέεται άμεσα με τον καθαρισμό της ατμόσφαιρας, γίνεται εκτενέστερη ανάλυση στη συνέχεια.

3.2.4Βροχόπτωση
Σε μια πυκνοφυτεμένη έκταση ένα μέρος μόνον της βροχής καταλήγει στο έδαφος. Αυτό οφείλεται στο ότι κάποια ποσότητα συγκρατείται στα φύλλα και εξατμίζεται από το φύλλωμα και ένα μικρό μέρος απορροφάται από τα φύλλα, τα κλαδιά και τους κορμούς. Σε πλήρη κάλυψη με κωνοφόρα, η απώλεια νερού λόγω κατακράτησης από την κόμη των δέντρων υπολογίζεται στο 30% του ύψους βροχής που έχει καταγραφεί. Σε περίπτωση πλήρους φυτοκάλυψης με φυλλοβόλα είδη, η κατακράτηση αυτή υπολογίζεται στο 20%.

Το φαινόμενο της κατακράτησης του νερού έχει άμεσες ή μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ισορροπία του ανάμεσα στο έδαφος και τα επιφανειακά ρέματα και ποταμούς μιας περιοχής. Πολλές φορές παρατηρείται υπερβολική συγκέντρωση νερού σε ποτάμια και ρέματα λόγω της απουσίας βλάστησης που παίζει το ρόλο του εξισορροπητή. Επίσης, η ισορροπία του νερού επηρεάζει το κλίμα, τη σταθερότητα και τη γονιμότητα του εδάφους, το οποίο κάτω από συνθήκες έλλειψης πρασίνου διαβρώνεται από την ένταση της βροχής.
Το νερό του εδάφους φυτεμένων περιοχών σπανίως παγώνει σε χαμηλές θερμοκρασίες. Αυτό οφείλεται στην κανονική ποσότητα νερού που καταλήγει στο έδαφος, διότι το υπόλοιπο κατακρατείται από τα φυτά. Με την πρόσθετη κατακράτηση του νερού από τη θαμνώδη και ποώδη βλάστηση που υπάρχει κάτω από τα δέντρα, η τελική ποσότητα που καταλήγει στο έδαφος είναι τόση, όση χρειάζεται το έδαφος και δε δημιουργεί συνθήκες πάγου σε χαμηλές θερμοκρασίες (δε λιμνάζει, δε ρέει στην επιφάνεια, δεν κορένει το έδαφος κ.λπ.).

Επομένως, η ύπαρξη πυκνής βλάστησης στην επιφάνεια του εδάφους αξιοποιεί αποτελεσματικά τα νερά της βροχής και εξασφαλίζει προστασία των εδαφών από πλημμύρες και διαβρώσεις και του ανθρώπου από καταστροφές.

3.3 Αισθητική αξία των φυτών

3.3.1Σχήμα
Τα φυσικά σχήματα των φυτών ποικίλλουν ανάλογα με το ύψος, το άνοιγμα της κόμης, την κατεύθυνση της κόμης (ορθόκλαδη, κρεμοκλαδής, πλαγιόκλαδη), τη διαφοροποίηση της κόμης κατά το ύψος (πυραμιδοειδής, ομπρέλα, σφαιρική, διακοπτόμενη σε επίπεδα κ.λπ.), το χονδρόκορμο ή λεπτόκορμο των κλάδων και του κυρίως κορμού, την ανισομήκη ανάπτυξη
των κλάδων (άλλοι κοντοί και άλλοι επιμήκεις) κ.λπ.
Τα σχήματα αυτά, πολλά από τα οποία μπορούν να διαμορφώνονται και με κλαδέματα μόρφωσης (Φωτ. 3-17 α β), συμβάλλουν στην αισθητική αξία των φυτών, αλλά και καθορίζουν την τελική τους χρήση για το χώρο που προορίζονται.

Συνδυασμοί σχημάτων δίνουν αισθητικές και λειτουργικές λύσεις στο χώρο δημιουργίας
Φωτ. 3-17 (α) και (β): α) Φυτά κλαδεμένα σε σχήματα με πράσινους χρωματισμούς φυλλωμάτων (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
β) Φυτά κλαδεμένα σε σχήματα με συνδυασμούς γκριζοπράσινου, χρυσοπράσινου και πράσινου χρωματισμού φυλλωμάτων (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
του τοπίου. Πολλά από τα φυτά αυτά, λόγω του σχήματος και μόνον, προορίζονται για ειδικές χρήσεις, όπως είναι οι δεντροστοιχίες σε στενά πεζοδρόμια με στενή κόμη για να μην εγγίζουν τα κτίρια και να μην παρεμποδίζουν την κυκλοφορία πεζών και οχημάτων. Άλλα πάλι με υψηλό κορμό και ομπρελόμορφη κόμη είναι κατάλληλα για φυτεύσεις στις πλευρές δρόμων με φαρδιά πεζοδρόμια, ώστε πολλές φο-
ρές να ενώνονται οι κόμες τους ψηλά και στη μέση του δρόμου δημιουργώντας έτσι αψίδες και όμορφους οπτικούς διαδρόμους, επιμήκεις σκεπαστές θέες σε σκιά. Οι συνθέσεις αυτές έχουν εφαρμογή σε δρόμους και πεζόδρομους. Φυτοφράχτες και πετάσματα ή ανεμοφράχτες με φυτεύσεις απαιτούν φυτά με συγκεκριμένα σχήματα για να εξυπηρετούν τους σκοπούς αυτούς.

Φωτ. 3-18 (α) και (β): α): Τα μεγέθη των φυτών πρέπει να ανταποκρίνονται στο διαθέσιμο χώρο φύτευσης. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη) β): Κατάλληλη επιλογή μεγεθών φυτών σε κτιστή ζαρντινιέρα. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 3-19: Κατάλληλες φυτεύσεις δέντρων με ψηλούς κορμούς και αραιή κόμη εξυπηρετούν την επιθυμητή θέα των κτιρίων και δεν τα αποκρύπτουν. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)

3.3.2 Μέγεθος
Το μέγεθος των φυτών είναι μια επίσης σημαντική παράμετρος, που προσθέτει ή αφαιρεί στη συνολική αισθητική του τοπίου και δημιουργεί λειτουργικές λύσεις στο φύτεμα, αλλά πολλές φορές και προβλήματα.
Πολύ μεγάλα δέντρα και θάμνοι πρέπει να αποφεύγονται σε χώρους μικρούς, διότι γεμίζουν (κλείνουν) τον διαθέσιμο προς διαμόρφωση χώρο και γίνονται επικίνδυνα με το υπέρογκο ριζικό τους σύστημα για τα θεμέλια τοίχων, υδραυλικά δίκτυα και πλακόστρωτα. Αντίθετα, είναι κατάλληλα για πολύ ανοικτούς χώρους, φυτεύονται μοναχικά ή ανά δύο μαζί με μικρότερα δένδρα και θάμνους και είναι πολύ χρήσιμα για απόκρυψη ανεπιθύμητης θέας σε απόσταση ή σε γειτονία στο τοπίο που δημιουργείται.

Κατά κανόνα, τα μεγέθη των φυτών συνδυάζονται με το μέγεθος του χώρου για τον οποίο προορίζονται (μικροί χώροι -μικρά σχετικώς φυτά, μεγάλοι χώροι - μεγάλα φυτά), όπως φαίνεται στην φωτογραφία 3-18 α και β.
Η αρχιτεκτονική και ο όγκος των κτιρίων που βρίσκονται εντός του χώρου διαμόρφωσης του τοπίου (οικίες, επαγγελματικά κτίρια γραφείων και καταστημάτων, βιομηχανικές
εγκαταστάσεις, σχολεία, Πανεπιστήμια, Νοσοκομεία, Ξενοδοχεία κ.λπ.) έχουν και διαφορετικές απαιτήσεις ως προς το ύψος φυτών. Ένας κάθετος και ψηλός τοίχος ζητά πολύ ψηλά φυτά για να σπάσει η μονοτονία της κάθετης επιφάνειας. Αντίθετα, χαμηλότεροι τοίχοι, φράχτες, μάντρες, στηθαία βεραντών και κολώνες εισόδων, ζητούν μικρότερα μεγέθη για καλύτερη συνύπαρξη και συμμετρία ανάμεσα στο φυσικό και το δομημένο περιβάλλον.

Όπως αναφέρεται και σε άλλα κεφάλαια, η διάταξη των φυτών στον χώρο μελέτης και διαμόρφωσης δε σχετίζεται μόνο με το σχήμα ή το μέγεθος, αλλά και με το είδος των φυτών, από πλευράς αείφυλλου ή φυλλοβόλου χαρακτήρα. Πολύ μεγάλα φυτά, κυρίως φυλλοβόλα, είναι προτιμότερο να φυτεύονται κοντά σε κτιστές επιφάνειες με παράθυρα. Λειτουργούν δροσερά το καλοκαίρι και επιτρέπουν στο φως να μπαίνει στα σπίτια το χειμώνα αλλά και να "διαβάζεται" το κτίριο και η αρχιτεκτονική του. Έτσι, διακρίνονται οι λεπτομέρειες κατασκευής του και δε χάνεται τελείως μέσα στο πράσινο (Φωτ. 3-19). Αντίθετα, πολύ μεγάλα φυτά και αειθαλή προτιμώνται στην περίμετρο χώρων για απόκρυψη θέας προς τα έξω, ανεμόφραξη και παρεμπόδιση θέας προς τα μέσα από περίεργους.

3.3.3 Υφή
Ο συνδυασμός της μορφής, του μεγέθους και σχήματος των φύλλων, η διάταξή τους, η επιφάνειά τους μαζί με τα κλαδιά και τους βλαστούς, δημιουργούν ένα οπτικό σύνολο, το οποίο διαφέρει από φυτό σε φυτό.
Μικρά φύλλα, κοντά κοντά μεταξύ τους και κατά μήκος των κλαδιών δίνουν την αίσθηση του πυκνού φυλλώματος. Τέτοια φυτά είναι κατάλληλα για διαχωριστικές μπορντούρες και φυτοφράχτες (σχίνοι, πυξάρια, κυπαρίσσια, γιουνίπεροι).
Οι διαφοροποιήσεις των φυτών ως προς την υφή είναι πολλές, όπως τραχειά, λεία κ.λπ. Η υφή προσδιορίζει τη χρήση των φυτών. Αραιό και μικρό φύλλωμα με λεπτόκλαδη ανάπτυξη (π.χ. γαζία) επιτρέπει την οπτική διαμέσου του φυτού και δε χωρίζεται ο χώρος όπου φυτεύονται.

Φυτά με τραχειά υφή είναι τα τεύκρια, τα πυράκανθα, οι μουσμουλιές, μερικά είδη κωνοφόρων (κέδροι), οι εχίνωπες και άλλα. Επιδιώκεται η χρήση τους σε απόμερες τοποθεσίες του τοπίου. Αποφεύγεται η φύτευσή τους στους άμεσους χώρους παρουσίας των ανθρώπων, όπως σκάλες, εισόδους, διαδρόμους, καθιστικά κ.λπ. Αντίθετα, φυτά απαλότερης υφής συνιστάται να μπαίνουν στους παραπάνω χώρους, διότι δε δημιουργούν όχληση κατά την ακούσια ή εκούσια επαφή των ανθρώπων μ' αυτά. Φυτά με λεπτή υφή είναι οι βερόνικες, οι ναντίνες, οι λεβάντες, οι μυρτιές, οι αουκούμπες και άλλα.

Συνδυασμός φυτών με διαφορετική υφή δημιουργεί ποικιλότητα και προσελκύει περισσότερο την προσοχή του παρατηρητή από ό,τι μια ομοειδής συστάδα δέντρων και θάμνων χωρίς διαφοροποίηση της υφής.
Φυτεύσεις κοντά σε κτίσματα, κάγκελα, γλυπτά, σκάλες με κοινά φυτά ή αναρριχώμενα, τονίζουν το κτίσμα ή το αποκρύπτουν τελείως ή μερικώς, ανάλογα με την υφή τους (φύλλωμα πυκνό, ανοικτό, γραμμικό κ.λπ.).

3.3.4 Χρώμα
Η ελκυστικότητα των περισσότερων φυτών οφείλεται όχι τόσο στο σχήμα, το μέγεθος ή την υφή τους, αλλά στο χρώμα του φυλλώματος, του άνθους, των καρπών και των ξυλωδών μερών του.
Το χρώμα διαφοροποιείται στις διάφορες εποχές του έτους. Τα εποχιακά χρώματα είναι διαφορετικά για κάθε φυτό, αλλά υπάρχουν και κάποιοι κυρίαρχοι χρωματισμοί στις τέσσερις εποχές του έτους (Σχήμα 3-3 α και β).
Για την Ελλάδα, θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι για την άνοιξη έχουμε σαν κυρίαρχα χρώματα το ανοικτό πράσινο στα νέα φύλλα και βλαστάρια, τις αποχρώσεις του μπλε και μωβ στα άνθη, τις παραλλαγές του ερυθρού έως σιδηρόχρουν, το κίτρινο και το λευκό.

Το καλοκαίρι επικρατεί το ανοικτό μωβ και το λευκό, το ασήμι της ελιάς και της αριάς, ενώ στα μεγαλύτερα υψόμετρα το αργυρόλευκο της λεύκας και της οξυάς και λιγότερο το κίτρινο.
Το φθινόπωρο επικρατεί το κίτρινο, το καφετί και κόκκινο των φυλλωμάτων, ενώ είναι πολύ λιγότερα και πιο αραιά τα χρώματα σε άνθη. Το χειμώνα επικρατεί το πολύ σκούρο πράσινο των αειθαλών και κωνοφόρων, οι γυμνοί λευκόδερμοι κορμοί και κλάδοι της λεύκας, της φυστικιάς, της βερβερίδας και άλλων ενδημικών και ξενικών ειδών. Επιπλέον προσδίδουν χρώμα στο τοπίο τα κίτρινα άνθη της ακακίας και της φορσύθιας, τα λευκοκίτρινα άνθη του χειμώνανθου, οι πορτοκαλοκόκκινοι καρποί του πυράκανθου κ.λπ.

Η διαφοροποίηση των χρωμάτων δεν αφορά μόνο τα άνθη και τους καρπούς, αλλά και τα φυλλώματα και τα ξυλώδη μέρη του φυτού. Η ποικιλία αυτών των χρωμάτων αφορά τα αείφυλλα και τα φυλλοβόλα. Εκτός από τις πράσινες κλασικές αποχρώσεις των φύλλων, που και αυτές διαφοροποιούνται μεταξύ τους, έχουμε τους χρωματισμούς του κόκκινου που φθάνουν μέχρι το καστανοκόκκινο και τις γκριζοπράσινες αποχρώσεις. Φυτά με κόκκινα και καστανοκόκκινα φυλλώματα είναι οι προύνοι, οι βερβερίδες, οι φωτίνιες, κάποια είδη σφένδαμων (κόκκινα Acer), οι δράκαινες, τα κόκκινα φόρμια. Φυτά με γκριζοπράσινα φυλλώματα

Σχήμα 3-3 (α) και (β): Διάφορα μεγέθη δέντρων φυλλοβόλων σε διάφορα έντονα χρώματα και σχήματα (Σύνθεση εικόνας: Δρ. Σ. Σεκλιζιώτη, Χρήση Προγράμματος Landscape Design 3D της Expert Software Inc.). α) Σε προοπτική. β) Σε κάτοψη.
Σχήμα 3-4 (α) και (β): Διάφορα μεγέθη αείφυλλων δέντρων, περιλαμβανομένων και Κωνοφόρων, σε προοπτική σε διάφορα χρώματα και σχήματα (Σύνθεση εικόνας: Δρ. Σ. Σεκλιζιώτη, Χρήση Προγράμματος Landscape Design 3D της Expert Software Inc.). α) Σε προοπτική. β) Σε κάτοψη.
Φωτ. 3-20: Φυτικό πλαίσιο σχηματισμένο με δένδρα Μανόλιας. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
είναι τα τεύκρια, οι ελιές, οι άριες, οι λεβάντες, τα λεβαντίνια, οι εχίνοπες, τα σπάρτα, οι αριζόνικες. Φυτά με βαθύ πράσινο χρώμα είναι οι αρωκάριες, τα κοινά κυπαρίσσια, οι βελανιδιές, τα τάξους, τα έλατα και γενικά ένας μεγάλος αριθμός κωνοφόρων (Σχήμα 3-4 α και β). Φυτά με φυλλώματα ανοικτού πράσινου χρωματισμού είναι οι ακακίες, οι ιπποκαστανέες, οι λεύκες, τα σφενδάμια και άλλα.

Επιπλέον, υπάρχουν φυτά που συνδυάζουν δύο ή περισσότερα χρώματα. Τα χρώματα αυτά μπορούν να συνυπάρχουν στην πάνω επιφάνεια του φυλλώματος σε ένα φυτό, όπως είναι ο ελαίαγνος, η αουκούμπα, το ευώνυμο το πανασέ, το λιγουστρίνι. Σε μερικές περιπτώσεις, τα χρώματα διαφοροποιούνται στις δύο επιφάνειες του φυλλώματος, όπως είναι η μανόλια που συνδυάζει το πράσινο χρώμα στην πάνω
επιφάνεια με το καφέ της σκουριάς στην κάτω επιφάνεια (Φωτ. 3-20), η λεύκη η αργυρόλευκη που εμφανίζει πράσινη απόχρωση στο πάνω μέρος της φυλλωσιάς της και υπόλευκη-γκρι απόχρωση στο κάτω μέρος.

Όλα τα φυτά περισσότερο ή λιγότερο εμφανώς παρουσιάζουν διαφοροποίηση του χρώματος κατά τη διάρκεια των εποχών του έτους. Αυτό οφείλεται σε βιολογικούς λόγους συνδυασμένους με ανάλογες καιρικές συνθήκες.
Τα χαρακτηριστικά αυτά των φυτών αποτελούν βασικά κριτήρια σχεδιασμού τοπίου. Η ποικιλία μεγεθών, σχημάτων και χρωμάτων θα πρέπει να είναι ισόρροπη. Συνιστάται να αποφεύγεται η υπερβολική μείξη χρωμάτων, η οποία δεν είναι αισθητικά αποδεκτή, καθώς επίσης και ο περιορισμός των χρωμάτων που οδηγεί σε μονοτονία στο τοπίο.

3.4 Η σημασία των φυτών στην ποιότητα της ατμόσφαιρας

3.4.1Καθαρισμός ατμόσφαιρας
Υπολογίζεται ότι δέκα στρέμματα πυκνοφυτεμένης επιφάνειας με κωνοφόρα μπορούν να συγκρατήσουν 64 τόνους σκόνης κάθε χρόνο. Συνεπώς, μια τέτοια επιφάνεια δρα σαν ένα τεράστιο φίλτρο απαλλάσσοντας την ατμόσφαιρα από αιωρούμενα στερεά σωματίδια. Μειώνει την ταχύτητα του ανέμου και αναγκάζει τα στερεά σωματίδια να καταλήγουν στο φύλλωμα ή στο έδαφος.
Όπως αναφέρθηκε στην παράγραφο 3.2.1, οι μετακινήσεις του αέρα κατά τη διάρκεια της νύχτας σε μια πυκνοφυτεμένη έκταση συμβαίνουν λόγω των διαφορών της θερμοκρασίας από τα υψηλότερα σημεία της κόμης των δέντρων μέχρι το έδαφος. Αυτό το φαινόμενο κίνησης του αέρα συμπαρασύρει και τα σωματίδια που αιωρούνται, τα οποία όμως κατακρατούνται από τα φυλλώματα των φυτών. Η μάζα του αέρα, που με αυτό τον τρόπο φτάνει στο έδαφος, είναι απαλλαγμένη από οποιασδήποτε μορφής σωματίδια και σκόνες. Έτσι επιτυγχάνεται ο καθαρισμός της ατμόσφαιρας.

Η δυνατότητα καθαρισμού της ατμόσφαιρας από τα φυτά, είναι σημαντική και εξαρτάται από το φυτικό είδος. Έχει αποδειχτεί ότι 10 στρέμματα ελάτης σε πλήρη ανάπτυξη μπορούν να απορροφούν διοξείδιο του θείου και άλλα οξείδια μέχρι 250 κιλά ημερησίως, ενώ 10 στρέμματα λεύκης μέχρι 193 κιλά.

3.4.2 Βιολογικά μέσα ανίχνευσης της ρύπανσης της ατμόσφαιρας
Σε οποιοδήποτε περιβάλλον, εκείνα τα φυτά και τα ζώα που κατορθώνουν να επιβιώνουν, είναι αυτά τα οποία αντέχουν στις σύνθετες συνθήκες που επικρατούν.
Σε κανονικές συνθήκες περιβάλλοντος, με επαρκή τα στοιχεία του καθαρού αέρα, του
χώματος, της υγρασίας και της ηλιοφάνειας, έχουμε μεγάλη ποικιλότητα φυτών που επιβιώνουν. Εάν κάτι αλλάξει στο χώρο διαβίωσης των φυτών προς το χειρότερο (π.χ. αύξηση ρύπανσης του αέρα), τότε άλλα φυτά συνεχίζουν να επιβιώνουν και άλλα αφανίζονται σιγά σιγά, με το χρόνο.

Σε ακραίες περιπτώσεις ρύπανσης του αέρα μπορούν πολλά φυτά να πλησιάσουν στα όρια της αντοχής τους ή να τα υπερβούν και να πάψουν να ευδοκιμούν ή να αναπτύσσονται στην περιοχή όπου σημειώνεται το πρόβλημα (π.χ. άκρες δρόμων, βιομηχανικές ζώνες, αστικά κέντρα πολύ επιβαρυμένα με ατμοσφαιρικούς ρυπαντές κ.λπ.).
Έχει παρατηρηθεί ότι τα κωνοφόρα και πολλά αείφυλλα είδη είναι περισσότερο ευαίσθητοι οργανισμοί στους περισσότερους ρυπαντές και κυρίως στο διοξείδιο του θείου. Επομένως για την μη αντοχή κάποιων ειδών από αυτά σε χώρους που φυτεύονται, θα μπορούσε να ευθύνεται η ατμοσφαιρική ρύπανση, εφ' όσον οι υπόλοιποι αναπτυξιακοί παράγοντες είναι κανονικοί (έδαφος, υγρασία, ηλιοφάνεια, θερμοκρασίες).

Βιολογική ένδειξη ότι η ατμόσφαιρα έχει λιγότερο ρυπανθεί με διοξείδιο του θείου είναι η ύπαρξη και η υγιής ανάπτυξη φυτών όπως είναι τα κωνοφόρα, οι φτελιές, τα ροδόδενδρα, οι μηλιές οι κοινές και οι διακοσμητικές, τα αβούτυλα, τα ψυχανθή κ.λπ.
Η ύπαρξη μολύβδου στο έδαφος από τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων και ο καπνός στην ατμόσφαιρα είναι απαγορευτικοί παράγοντες για να αναπτυχθούν πολλά είδη φυτών, που χρησιμοποιούνται για τη διαμόρφωση χώρων μέσα στις πόλεις και κοντά σε συγκοινωνιακές αρτηρίες πυκνής κυκλοφορίας.

Η ύπαρξη βλάστησης από ιβίσκους, βουκαμβίλιες, αζαλέες και άλλα φυτά υποδηλώνει την παρουσία περιορισμένης ποσότητας διοξειδίου του αζώτου στην ατμόσφαιρα.
Η έλλειψη καπνού στην ατμόσφαιρα σε συνδυασμό με το διοξείδιο του θείου ευνοεί την υγιή ανάπτυξη κέδρων, συκιάς, μανόλιας,
φιλόδενδρων, ροδόδενδρων, διαφόρων ψυχανθών και τριφυλλιών, μπιγκόνιας, κουμαριάς, των περισσοτέρων αείφυλλων, αριάς κ.λπ.
Η ύπαρξη λειχήνων σε τοίχους, βράχους, κράσπεδα, κεραμίδια είναι επίσης μια καλή ένδειξη μειωμένης ρύπανσης της ατμόσφαιρας, όπως και διαφόρων άλλων φυτών που φυτρώνουν σε τοίχους και ερείπια. Τέτοια είναι οι φτέρες, οι άγριες βουτλέιες, μερικά είδη γρασιδιών κ.λπ.

Αντίθετα, υπάρχουν πολλά είδη όπως είναι οι πασχαλιές, οι φλαμουριές, οι προύνοι, τα ρείκια, τα λιγούστρα, οι σφένδαμοι και άλλα, που είναι ανθεκτικά στο διοξείδιο του θείου. Οι ακακίες, οι μπέτουλες, οι κρότωνες, τα γιουνίπερα, οι μαόνιες, ο τάξος, οι πετούνιες, τα χρυσάνθεμα, τα αντίρρινα, τα κυδωνίαστρα και άλλα, είναι ανθεκτικά στο φθόριο. Τα εσπεριδοειδή, πολλά κωνοφόρα, τα γιασεμιά και άλλα είναι ανθεκτικά στο διοξείδιο του αζώτου κ.λπ.
Παρατηρώντας πεζοδρόμια και νησίδες δρόμων στις πόλεις, μπορεί κανείς να αντιληφθεί το βαθμό ανθεκτικότητας πολλών διακοσμητικών φυτών (π.χ. οδός Σταδίου στο κέντρο της Αθήνας ή Λεωφ. Κηφισίας). Σε πολλά σημεία των πόλεων εμφανίζεται προβληματική η ανάπτυξη δέντρων λόγω της έντονης φυλλόπτωσής τους. Επίσης, οι πικροδάφνες και οι λεύκες παρουσιάζουν προβλήματα στο αστικό περιβάλλον, επειδή έρχονται σε επαφή με τις εκπομπές ρύπων από τα αυτοκίνητα.

Επομένως, η υγιής ή όχι εμφάνιση των φυτών στην πόλη μπορεί να αποτελεί δείκτη του βαθμού ρύπανσης της ατμόσφαιρας στην περιοχή που έχουν φυτευτεί. Βεβαίως υπάρχουν πάρα πολλά φυτά, τα οποία είναι ανθεκτικά στην ατμοσφαιρική ρύπανση. Στις περιπτώσεις των πόλεων με ανάλογα προβλήματα, καλό είναι τα φυτά αυτά να επιλέγονται για τις διαμορφώσεις των ελεύθερων χώρων.

3.5 Η σημασία των φυτών στη διάβρωση του εδάφους

3.5.1 Έλεγχος διαβρώσεων εδάφους
Η βλάστηση και ιδίως το δάσος προσφέρουν την καλύτερη προστασία στο έδαφος από τις διαβρώσεις. Η ύπαρξη φυτών αναγκάζει τα νερά της βροχής και του χιονιού να απορρέουν αργά και διαμέσου του εδάφους, με αποτέλεσμα να παρασέρνεται λιγότερο το χώμα από το βρόχινο νερό και να περιορίζεται στο ελάχιστο ή να εξουδετερώνεται η απόσπαση υλικών του εδάφους και των πετρωμάτων (δηλαδή, περιορίζεται σημαντικά το φαινόμενο της διάβρωσης). Το πυκνό πλέγμα του ριζικού συστήματος των συστάδων, αποτελεί ένα σύστημα "σωληνώσεως" του εδάφους. Διακλαδίζεται μέσα στο έδαφος, όπως οι σωλήνες και επιτρέπει τον αερισμό του. Λειτουργεί σαν φυσικός οπλισμός (όπως τα σίδερα στο μπετόν) και αυξάνει την αντοχή του. Η κάλυψη της επιφάνειας του εδάφους με στρώμα φύλλων (φυλλάδα) εμποδίζει
την άμεση επαφή του νερού της βροχής με την εδαφική επιφάνεια και αποτρέπει έτσι την απόπλυση του εδάφους.

Τα νερά της βροχής, που διέρχονται μέσα από το στρώμα των φύλλων, είναι καθαρά, διότι φιλτράρονται όπως και ο αέρας (τα φυτά είναι ένα φυσικό στραγγιστήρι του νερού). Έτσι, δε φράζονται οι εδαφικοί πόροι από σωματίδια και ακαθαρσίες που μεταφέρει το νερό. Αντίθετα, οι σταγόνες που πέφτουν σε γυμνό έδαφος και μεταφέρουν σκόνες και ακαθαρσίες από την ατμόσφαιρα δεν καθαρίζονται από το καθαρό φίλτρο των φυτών που απουσιάζουν από το έδαφος και δημιουργούν το αντίθετο αποτέλεσμα. Η κίνηση του νερού διευκολύνεται, όταν το έδαφος καλύπτεται, με επαρκές πράσινο. Αυτό οφείλεται στην ύπαρξη του πυκνού ριζικού πλέγματος των δέντρων και θάμνων που ανοίγουν "θαλάμους" μέσα στο έδαφος. Μετά τη σήψη των ριζών, οι κοιλότητες που εναπομένουν στο έδαφος είναι πολυάριθμες και επιτρέπουν τη συγκράτηση σημαντικής πο-
σότητας νερού της βροχής.

Η προστατευτική ικανότητα των συστάδων έγκειται στην αποτροπή της ανάπτυξης χειμάρρων. Τα χειμαρρικά φαινόμενα είναι ακόμη βλαπτικότερα από την άποψη της παράσυρσης των εδαφών. Είναι δύσκολο να αντιμετωπιστούν και να αποτραπούν μόνο με την παρουσία των φυτών. Απαιτούν επιπρόσθετα μέτρα δηλαδή κατασκευή κατάλληλων τεχνικών και φυτοτεχνικών έργων, όπως φραγμάτων, στραγγιστήριων τάφρων, βαθμιδών, αναχλοάσεων, αναθαμνώσεων κ.λπ. (Φωτ. 3-21).
Η προστατευτική επίδραση των φυτεύσεων εξαρτάται κυρίως από τη μορφή τους και από τα είδη που τις συγκροτούν. Τα αείφυλλα είδη (πεύκης, ελάτης) προσφέρουν συνεχή προστασία σε σχέση με τα φυλλοβόλα (δρύες, λεύκες κ.λπ.) που η προστατευτική επίδρασή τους περιορίζεται κυρίως στο διάστημα από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο.

Επίσης, ο προστατευτικός ρόλος των φυτών καθορίζεται και από τις βοτανικές και φυτοκο-
μικές ιδιότητές τους. Πλεονεκτούν γενικά τα σκιόφυτα (αυτά που αναπτύσσονται κάτω από τη σκιά των μεγάλων δέντρων και βρίσκονται κοντύτερα στο έδαφος), τα βαθύρριζα και τα βελονόφυλλα (κωνοφόρα) είδη σε σχέση με τα φωτόφυτα (αυτά που επιζητούν περισσότερο το φως για την ανάπτυξή τους), τα επιπολαιόριζα (αυτά που έχουν επιφανειακό και αδύναμο ριζικό σύστημα) και τα πλατύφυλλα. Πιο αποτελεσματικές θεωρούνται οι μικτές φυτεύσεις από βελονόφυλλα και πλατύφυλλα είδη (ιδίως φυλλοβόλα) με αναλογία των τελευταίων στη μείξη έως 20% (στα εκατό δένδρα, τα 20 είναι πλατύφυλλα και τα 80 κωνοφόρα).

Τα πιο κατάλληλα είδη για αντιδιαβρωτικές φυτεύσεις στον Ελληνικό χώρο ονομαστικά είναι (ανάμικτα μικρής και μεγάλης ανάπτυξης):
Φωτ. 3-21 : Απόπειρα αποκατάστασης τοπίου που υποβαθμίστηκε από υπερβολική χειμαρρική δράση.(Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
Κωνοφόρα (όλα τα είδη)
Κουμαριές,
Arbutus unedo

Κρανιές,

Comus sp.

Αριές,
Quercus ilex
Κυπαρίσσια ορθόκλαδα και πλαγιόκλαδα, Cupressus sempervirens

Σπάρτα,
Spartium junceum
Ακακίες Ροβίνιες,
Robinia pseudacacia
Ακακίες κοινές,
Acacia sp.

Τεύκρια,
Teucrium polium
Πικροδάφνες,
Nerium oleander

Δάφνες,
Laurus nobilis
Αγγελικές,

Ιτιές,
Salix babylonica
Χαρουπιές,
Τζιτζιφιές,
Pittosporum chinense
Ceratonia siliqua
Λειμωνικά φυτά (με σπορομίγματα)
Zizyphus sativa
Μηδικές θαμνώδεις,
Medicago arborea
Κουτσουπιές,

Λυγαριές,
Vitex agnus-castus

Κάσσιες,
Cassia marylandica

Θυμάρια,
Thymus capitatus

Σχίνα,
Pistacia lentiscus

Ιβίσκοι,
Hibiscus sp.
Ευκάλυπτοι,
Eucalyptus sp.
Αΐλανθοι (βρωμόδενδρα),
Ailanthus altissima
Δενδρολίβανα,

Μυοπόρα,
Myoporum sp.
Πιττόσπορα,

Μυρτιές,
Myrtus communis
Λιγούστρα,

Japonicum

Ligustrum
Πυράκανθες,
Pyracantha coccinea
Επίσης πολλά είναι τα είδη που χρησιμοποιούνται για σταθεροποίηση πρανών κατά μήκος τεχνικών έργων.
Φωτ. 3-22: Αναβαθμίδες (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
Rosmarinus officinalis
Pittosporum tobira
Μερικά από αυτά είναι:

Μπούζι,
Mesembryanthemum sp.

Υπέρικα,
Hypericum calycinum

Λαθούρια,
Lathyrus sp.
Κισσοί έρποντες,
Hedera helix
Φτέρες, Pteris sp. κ.ά.
Γρασίδια διάφορα σπορομίγματα, (Agrostis sp., Festuca sp., Lolium perenne, Poa pratensis) Λειμωνικά διάφορα σπορομίγματα, (Trifolium repens)

3.5.2 Τεχνικές φύτευσης
Οι τεχνικές φύτευσης και οι χειρισμοί που εφαρμόζονται για την προστασία των εδαφών από την διάβρωση εξαρτώνται από πολλούς και ποικίλους παράγοντες που περιγράφονται παρακάτω:

 Την κλίση και το μήκος της πλαγιάς
Περιοχές με απότομες κλίσεις και με μεγάλη έκταση χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή για την προστασία των εδαφών από τη διάβρωση. Γι' αυτό, γίνονται ειδικοί χειρισμοί για τη διευθέτησή τους σε ομαλότερες κλίσεις και τη δημιουργία αναβαθμίδων (Φωτ. 3-22).
Cercis siliquastrum

 Τις χρήσεις των εδαφών της περιοχής
Τα εδάφη ως προς τη χρήση τους κατατάσσονται σε εδάφη παραγωγής και εδάφη για προστασία. Τα εδάφη παραγωγής καλλιεργούνται με δενδρώδεις καλλιέργειες, σιτηρά, όσπρια, βιομηχανικά και κτηνοτροφικά φυτά κ.ά. ή δίδονται στη γεωργία. Τα εδάφη για προστασία είναι τα εδάφη με φυσική ή τεχνητή βλάστηση, στα οποία θα γίνουν αναδασώσεις και αναπλάσεις και βρίσκονται σε δασικά και περιαστικά τοπία. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται τοπία υποβαθμισμένων περιοχών όπως λατομεία, χώροι διάθεσης απορριμμάτων, περιοχές πληγείσες από πυρκαγιές κ.λπ.

 Το βαθμό διάβρωσης των εδαφών
Το έδαφος υφίσταται την καταστρεπτική δράση του νερού. Σε μερικές περιοχές, που τα εδάφη δεν είναι τόσο σταθερά, εμφανίζεται έντονα το φαινόμενο της διάβρωσης (Φωτ. 3-23). Υπάρχει κίνδυνος απώλειας του χώματος, ενώ σπάνια το φαινόμενο συμβαίνει σε τέτοιο βαθμό ώστε να απομακρυνθεί τελείως και να αποκαλυφθεί το μητρικό πέτρωμα. Γι' αυτό, μεταφέρονται μεγάλες ποσότητες εδάφους, που συχνά είναι δυσεύρετες και δαπανηρές. Το νεοεγκαθιστούμενο εδαφικό υπόστρωμα χρειάζεται να διευθετηθεί σε ομαλές κλίσεις και να φυτευθεί άμεσα για την προστασία του.

 Το αίτιο που προκαλεί την διάβρωση
Οι διαβρώσεις προέρχονται κυρίως από έντονες βροχές (υδατική διάβρωση), από ισχυρούς ανέμους (αιολική διάβρωση), από κατολισθήσεις που γίνονται στο έδαφος ή σε γεωλογικούς σχηματισμούς και από τη χρήση γεωργικών μηχανημάτων κατεργασίας εδάφους (μηχανική διάβρωση).

 Το επίπεδο και το βαθμό επαναφο -ράς του διαβρωμένου τοπίου
Ανάλογα με τους διατιθέμενους οικονομικούς πόρους και τον περιβαλλοντικό σχεδιασμό ενός διαβρωμένου τοπίου ή ενός τοπίου που χρειάζεται να προστατευθεί από τη διάβρωση, η φύτευση μπορεί να γίνει σταδιακά ή άμεσα σε οριστικές θέσεις. Επιπλέον, η εγκατάσταση των φυτών μπορεί να γίνει τεχνητά ή φυσικά, δηλαδή, με τη μεταφορά σπόρων από την παρακείμενη υπάρχουσα φυτοκάλυψη. Άλλοτε, γίνεται συνδυασμός φυσικής αναβλάστησης και τεχνητής φύτευσης. Αποτέλεσμα αυτού είναι η επαναφορά του τοπίου σε διαφορετικούς χρόνους.

Φωτ. 3-23: Διάβρωση εδαφών στην περιοχή της Ηλείας. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτης)
Φωτ. 3-24: Όροφος και υπόροφοι σε δάσος αποτελούμενοι από έλατα, θάμνους και φτέρες. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 3-25: Αναβαθμίδες διαμορφωμένες με τη βοήθεια πέτρινων τοιχείων. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Ο γενικός στόχος της Αρχιτεκτονικής Τοπίου σε έργα προστασίας και ανάπλασης διαβρωμένων εδαφών είναι η δημιουργία φυσικού περιβάλλοντος. Πράγματι, κατά το σχεδιασμό της φύτευσης συνιστάται η μεγαλύτερη δυνατή κάλυψη του εδάφους με φυτικά είδη σύμφωνα με το μοντέλο της φύσης. Γι' αυτό το λόγο, χρησιμοποιούνται φυτά με διαφορετικό μέγεθος, δηλαδή δέντρα, θάμνοι, ποώδη, πολυετή και ετήσια φυτά για τη δημιουργία ορόφου και υπορόφων (Φωτ. 3-24). Αποτέλεσμα αυτών είναι η δημιουργία αισθητικής στο τοπίο και
με το πέρασμα του χρόνου, η εναρμόνιση της τεχνητής φύτευσης με το υπάρχον φυσικό περιβάλλον της περιοχής. Έτσι, το τοπίο γίνεται ένα με την ενσωμάτωση του τεχνητού τοπίου στο φυσικό περιβάλλον και δεν ξεχωρίζει.

Οι τεχνικές φύτευσης που εφαρμόζονται σε περιοχές που έχουν υποστεί διάβρωση ή απαιτείται να προστατευτούν από αυτήν περιγράφονται ακολούθως:

α) Τεχνική φύτευσης σε εδάφη με μεγάλες κλίσεις
Όταν τα πρανή είναι απότομα και εκτεταμένα, συνιστάται αρχικά να κατασκευάζονται έργα που θα συντελέσουν στην εξομάλυνση των κλίσεων. Γι' αυτό το σκοπό, δημιουργούνται αναβαθμίδες με τη βοήθεια τοιχείων. Τα τοιχεία ανάλογα με την περιοχή και τα διαθέσιμα μέσα μπορούν να κατασκευάζονται από πέτρες (Φωτ. 3-25), από κορμούς δέντρων (ξύλινες κατασκευές) ή από οικοδομικά υλικά.
Σε επικλινείς περιοχές πληγείσες από πυρ-
Φωτ. 3-26: Εφαρμογή κλαδοφραγμάτων για την προστασία των εδαφών σε περιοχή πληγείσα από πυρκαγιά. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

Φωτ. 3-27: Φυτεύσεις σε αναβαθμίδες και κατά μήκος των ισοϋψών καμπυλών σε τοπίο που καταστράφηκε από πυρκαγιές. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
καγιές συνιστάται να τοποθετούνται οι κορμοί των δέντρων που κόβονται, παράλληλα προς τις ισοϋψείς καμπύλες σε μικρές αποστάσεις μεταξύ τους. Έτσι, προκύπτουν σχηματισμοί προστασίας και συγκράτησης του εδάφους που λέγονται κλαδοφράγματα (κλαδοπλέγματα), όπως φαίνεται στη φωτογραφία 3-26.
Με το σχηματισμό αναβαθμίδων προκύπτουν επίπεδα τμήματα. Σ' αυτά πραγματοποιούνται εύκολα οι χωματουργικές εργασίες, οι φυτεύσεις και η εγκατάσταση συστήματος άρδευσης. Τα φυτά εγκαθίστανται σε σει-
ρές παράλληλα προς τις ισοϋψείς καμπύλες (Φωτ. 3-27). Σε μικρής έκτασης πρανή με μεγάλη κλίση, προτείνεται η προσθήκη εδάφους με σκοπό την εξομάλυνση της επιφάνειάς τους. Έτσι, διευκολύνεται πολύ η εγκατάσταση και η συντήρηση των φυτών, με αποτέλεσμα η τεχνητή βλάστηση να
παρουσιάζει ικανοποιητική ανάπτυξη.

Τέλος, εφαρμόζεται η τεχνική της υδροσποράς, που εξασφαλίζει επιτυχή εγκατάσταση χλοοταπήτων και την άμεση συγκράτηση των εδαφών, όπως φαίνεται στις φωτογραφίες 3-28 και 3-29. Γίνεται με ειδικό μηχάνημα, τον υδροσπορέα, που εκτοξεύει στις κεκλιμένες επιφάνειές τους, σπόρους αναμιγμένους με οργανικό λίπασμα, κόλλα και μπετονίτη. Ακολουθεί πυκνή επικάλυψη του πρανούς με συμπαγή στρώση από άχυρο. Το άχυρο συγκρατείται και δεν απομακρύνεται, με τη βοήθεια διαλύματος
Φωτ. 3-28: Πρανές χωρίς φυτοκάλυψη με προβλήματα διάβρωσης. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

Φωτ. 3-29: Πρανές με φυτοκάλυψη που εγκαταστάθηκε με την τεχνική της Υδροσποράς. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 3-30: Η Τεχνική της Υδροσποράς εφαρμόζεται με τη βοήθεια ελικοπτέρου. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
ασφαλτικού γαλακτώματος που δε βλάπτει τα φυτά.
Τα μίγματα των σπόρων που εφαρμόζονται απαιτούν ιδαίτερη προσοχή στην επιλογή των ειδών των σπόρων. Προτείνεται να χρησιμοποιούνται σπόροι αυτοφυών ειδών της περιοχής για επιτυχή εδαφοκάλυψη. Σε χώρες του εξωτερικού για τη συγκράτηση των εδαφών

Φωτ. 3-31 (α) και (β): Κάλυψη του εδάφους με συνδυασμό φυτικών υπολειμμάτων και φυτών εδαφοκάλυψης. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
μεγάλων εκτάσεων δημιουργούνται χλοοτάπητες. Η σπορά τους γίνεται με τη βοήθεια ελικοπτέρων, όπως φαίνεται στη φωτογραφία 3-30.

β) Τεχνική φύτευσης σε εδάφη με διαφο ρετική χρήση
Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, τα εδάφη ανάλογα με τη χρήση τους μπορεί να είναι καλλιεργημένα, δασικά ή να ανήκουν στο περιαστικό περιβάλλον.
Σε γεωργικές περιοχές ανάλογα με το είδος των καλλιεργειών διαφοροποιείται η εφαρμοσμένη τεχνική φύτευσης. Σε οπωρώνες (ελαιώνες, εσπεριδοειδώνες κ.λπ.) επιδιώκεται η πυκνή φυτοκάλυψη των δεντροστοιχειών για την προστασία του εδάφους. Συνήθως σπέρνονται ψυχανθή φυτά όπως βίκος, λαθούρι, τριφύλλι, που με την ενσωμάτωσή τους εμπλουτίζουν το έδαφος σε οργανική ουσία. Επίσης, συνιστάται η εφαρμογή φυτικών υπολειμμάτων που καλύπτουν το έδαφος σε πάχος 10-20 εκατοστά (Φωτ. 3-31 α και β).

Σχήμα 3-5: Εναλλασσόμενες ζώνες όπου η μία ζώνη έχει καλλιέργεια που ευνοεί τη διάβρωση και οι δύο εκατέρωθεν ζώνες έχουν καλλιέργειες που προστατεύουν το έδαφος από τη διάβρωση. (Πηγή: Αρχείο Σ. Βάλμη)
Σε ετήσιες καλλιέργειες προτείνεται να γίνονται αμειψισπορές και καλλιέργειες κατά ζώνες. Οι αμειψισπορές για να πετύχουν στον αντιδιαβρωτικό τους ρόλο πρέπει να σχεδιαστούν με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτυγχάνεται καλή κάλυψη του εδάφους.
Στις καλλιέργειες κατά ζώνες, οι καλλιέργειες τοποθετούνται σε εναλλασσόμενες ζώνες με τρόπο ώστε, εάν η μία ζώνη έχει καλλιέργεια που ευνοεί τη διάβρωση, οι δύο εκατέρωθεν ζώνες να καλύπτονται με αντιδιαβρωτικές καλλιέργειες (Σχήμα 3-5).

Σε δασικές περιοχές, εφαρμόζονται φυτεύσεις που ακολουθούν το μοντέλο της φύσης, έτσι ώστε η τεχνητή βλάστηση να ενσωματωθεί με το υπόλοιπο δασικό τοπίο και να μην ξεχωρίζει με το πέρασμα του χρόνου.
Σε περιαστικές περιοχές, το σχέδιο φύτευσης πρέπει να στοχεύει στην προστασία των εδαφών σε συνδυασμό με την κάλυψη αναγκών άθλησης, αναψυχής και αισθητικής των κατοίκων της περιοχής. Δηλαδή η δημιουργία χλοοτάπητα σε μια περιοχή συγκρατεί το έδαφος και προσφέρει άθληση στους κατοίκους της περιοχής, όταν αυτός εγκαθίσταται σε γήπεδα (Φωτ. 3-32). Συνιστάται να εφαρμόζεται η τεχνική της υδροσποράς σε απότομα πρανή και ορύγματα, κυρίως κατά τη διάνοιξη δρόμων. Ακόμη καλύτερη λύση αποτελεί η δημιουργία αναβαθμίδων από τον κατασκευαστή κατά μήκος των πρανών. Έτσι, επιτυγχάνεται η φύτευση δέντρων και θάμνων και η εγκατάσταση σταλακτοφόρων σωλήνων ποτίσματος. Η άρδευση συντελεί στην εύκολη ανάπτυξη ποώδους φυσικής βλάστησης.

Σε περιοχές που δεν υπάρχει δυνατότητα εγκατάστασης συστήματος άρδευσης, συνιστάται οι φυτεύσεις να γίνονται στην αρχή ή κατά τη διάρκεια της περιόδου των βροχών.

γ) Τεχνική φύτευσης σε εδάφη με διαφορετικό βαθμό διάβρωσης
Σε εδάφη που υπάρχει διαθέσιμο έδαφος, η φύτευση είναι εύκολη και οικονομική. Επιλέγονται τα φυτικά είδη που ταιριάζουν στο εδαφοκλιματικό περιβάλλον της περιοχής σε συνδυασμό με την αντιδιαβρωτική τους ικανότητα. Στη συνέχεια, εγκαθίστανται στο χώρο παράλληλα προς τις ισοϋψείς καμπύλες. Σε μερικές περιπτώσεις τα διαθέσιμα εδάφη είναι φτωχά και άγονα και χρειάζεται να εμπλουτιστούν με οργανική ουσία. Συνιστάται η σπορά ψυχανθών φυτών για την εφαρμογή χλωρής λίπανσης.

Σε περιοχές που έχει απωλεσθεί το έδαφος και έχει αποκαλυφθεί το πέτρωμα, η ανάπλαση του τοπίου είναι εξαιρετικά δύσκολη. Απαιτούνται μεγάλες ποσότητες εδαφών που αυξάνονται ανάλογα με τις προς φύτευση εκτάσεις. Γι' αυτό συνιστάται να λαμβάνονται μέτρα προστασίας για την αποφυγή απώλειας του επιφανειακού εδάφους.

δ) Τεχνική φύτευσης σε εδάφη που υφίστανται αιολική διάβρωση
Στις περιοχές αυτές επικρατούν ισχυροί άνεμοι. Γι' αυτό χρειάζεται να προστατευθούν από αυτούς με ειδικά πετάσματα πρασίνου, γνωστά με τον όρο ανεμοφράκτες. Από έρευνες αποδείχθηκε ότι έχουν τη μέγιστη αποτελε-
σματικότητα, όταν έχουν κατεύθυνση κάθετη προς τους πνέοντες ανέμους. Η ταχύτητα του ανέμου μπορεί να μειωθεί κατά 25 -30% σε απόσταση 10 έως 20 φορές το ύψος των δένδρων προς την απάγγεια πλευρά.
Η ελάττωση του ανέμου και ο βαθμός προστασίας εξαρτώνται από τις διαστάσεις της ζώνης πρασίνου (ύψος, πλάτος) και από τη διεισδυτικότητα των χρησιμοποιούμενων φυτών.

ε) Τεχνική φύτευσης -Υποβοήθηση της φυσικής αναγέννησης σε τοπίο που έχει υποστεί υποβάθμιση
Σε εδάφη που έχουν πληγεί από πυρκαγιές, από έντονα πλημμυρικά φαινόμενα και παρατηρείται τάση για φυσική αναγέννηση, προτείνεται η υποβοήθησή της με τεχνητά μέσα. Μεταξύ αυτών είναι η δημιουργία τεχνητού λειμώνα, διάσπαρτες φυτεύσεις θάμνων και δέντρων και η δημιουργία αναβαθμίδων σε διάφορες θέσεις. Για την επιτυχή εγκατάσταση της φύτευσης, συνιστάται η αποφυγή βόσκησης και η περίφραξη του χώρου.

Περίληψη
Το βασικό συνθετικό στοιχείο του τοπίου εί -ναι η βλάστηση, τεχνητή ή φυσική. Το πλεονέ κτημα της ποικιλότητας των φυτών από πλευ -ράς μεγέθους, σχήματος, χρώματος και υφής συμβάλλει αποφασιστικά στο σχεδιασμό ενός νέου τοπίου ή την αποκατάσταση ενός παλαιού. Επιπλέον, η χώρα μας με την ποικιλία κλίματος και υψομέτρου προσφέρει πολλές δυνατότητες εφαρμογής της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου σε σχέση με χώρες που δεν παρουσιάζουν αυτά τα χαρακτηριστικά.
Επομένως, ο σκοπός σχεδιασμού του τοπί -ου απαιτεί γνώση των λειτουργικών και βιολο γικών χαρακτηριστικών των φυτών, καθώς και της προσαρμοστικότητάς τους κατά γεωγραφική περιοχή και υψόμετρο.

Τα φυτά στην Αρχιτεκτονική Τοπίου δεν αντι -μετωπίζονται σαν αισθητικά στοιχεία από μόνα τους, αλλά αποτελούν μέσα ανάδειξης της αι -σθητικής ενός περιορισμένου ή ευρύτερου χώ ρου. Αυτό επιτυγχάνεται με τους αρμονικούς συνδυασμούς των φυτών μεταξύ και την ενσωμάτωσή τους με τα στατικά στοιχεία του τοπίου (ανάγλυφο, κτίρια και άλλα). Η χρήση των φυτών έχει λειτουργική αξία στην προστα -σία των εδαφών, στην αντιμετώπιση οχλήσε ων στο περιβάλλον (οπτικών, ηχητικών), στον έλεγχο ρύπανσης και παράλληλα προσφέρει αι -σθητική στο τοπίο και οικονομικότητα στο έργο. Στις μέρες μας, η άγνοια της χρησιμότητας των φυτών οδηγεί πολλές φορές σε δαπανηρές και μη αισθητικές κατασκευές, για να λυθούν προ -βλήματα που θα μπορούσαν να είχαν αντιμετω πισθεί με επιτυχία με κατάλληλες φυτεύσεις.

Φωτ. 3-32: Γήπεδο διαμορφωμένο στην επιφάνεια λατομείου καλυμμένο με χλοοτάπητα που προσφέρει αντιδιαβρωτική προστασία στο έδαφος και άθληση στους κατοίκους της περιοχής. Επίσης φαίνονται οι δεξαμενές νερού που χρησιμοποιούνται για την άρδευση του χώρου. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

Ερωτήσεις
- 1. Ποια είναι η λειτουργική αξία των φυτών;
- 2. Ποια χαρακτηριστικά των φυτών συντελούν στον οπτικό έλεγχο;
- 3. Διακρίνατε τα φυτικά πετάσματα ανάλογα με τις διαστάσεις και το ύψος της θέας που θέλουμε να αποκρύψουμε. Τι είδους φυτά χρησιμοποιούνται και σε τι αποστάσεις φυτεύονται;
- 4. Τι είναι απόκρυψη, τι είναι ανάδειξη στο τοπίο και πώς επιτυγχάνεται;
- 5. Πώς μπορούμε να παρεμποδίσουμε και να κατευθύνουμε την κίνηση των ανθρώπων;
- 6. Πώς αντιλαμβάνεστε την έννοια του οπτικού διαδρόμου;
- 7. Σε τι αποβλέπουν οι διαχωριστικές ζώνες πρασίνου μεταξύ της βιομηχανίας και των οικισμών;
- 8. Ποια είναι τα πλεονεκτήματα των ζωνών πρασίνου έναντι των ηχοπετασμάτων για τη μείωση του θορύβου;
- 9. Πώς επιτυγχάνεται η μείωση του θορύβου;
- 10. Πώς επηρεάζεται το κλίμα από τη βλάστηση;
- 11. Ποια είναι τα κυριότερα σχήματα των φυτών; Αναφέρατε αντιπροσωπευτικά είδη αυτών.
- 12. Τι μεγέθη φυτών θα χρησιμοποιούσατε σε μικρούς κήπους και σε μεγάλα πάρκα και γιατί;
- 13. Αναφέρατε φυτά με τραχειά και λεπτή υφή και τις θέσεις όπου χρησιμοποιούνται.
- 14. Τι εννοούμε με τον όρο "ισορροπία χρωμάτων" στο τοπίο;
- 15. Αναφέρατε φυτά με διαφορετικά χρώματα φυλλώματος.
- 16. Αναφέρατε φυτά με διαφορετικό χρώμα ανθέων.
- 17. Τι υποδηλώνει η παρουσία λειχηνών στο περιβάλλον;
- 18. Αναφέρατε φυτά ανθεκτικά στους ατμοσφαιρικούς ρυπαντές.
- 19. Αναφέρατε φυτά που προσφέρουν αντιδιαβρωτική προστασία στο έδαφος.
- 20. Αναφέρατε τις τεχνικές φύτευσης στην προστασία των εδαφών.

Εργαστηριακό μέρος

Εργαστήριο 1ο Επιλογή κατάλληλου φυτού - Εγκατάσταση φυτικού πλαισίου

Σκοπός
- Οι μαθητές υπό την καθοδήγηση του καθηγητή τους θα εγκαταστήσουν φυτική μπορντούρα στον περιβάλλοντα χώρο του σχολείου με σκοπό την οπτική απομόνωση, την απόκρυψη αντιαισθητικής θέας ή τον περιορισμό του θορύβου. Κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς θα περιποιούνται κατάλληλα τα φυτά ώστε να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η άσκηση καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου με εξαίρεση τις ημέρες του χειμώνα με ιδιαίτερα χαμηλές θερμοκρασίες.

Υλικά και μέσα
-  Κατάλληλο φυτικό υλικό
- Τα φυτά πρέπει να είναι υγιή, εύρωστα και να έχει υπολογιστεί σωστά ο απαιτούμενος αριθμός τους.
-  Εργαλεία Κηπουρικής
- Χρειάζονται τσάπες, τσουγκράνες, φτυάρια, πατόφτυαρα και ψαλίδια κλαδέματος και μπορντούρας.
-  Μετροταινία, πάσσαλοι και ράμμα
- Λίπασμα, βελτιωτικό εδάφους (κοπριά, τύρφη)
-  Εξοπλισμός άρδευσης
Απαιτείται σωλήνας άρδευσης. Σε περίπτωση ύπαρξης αυτομάτου συστήματος ποτίσματος στο σχολικό κήπο, θα χρειαστούν επιπλέον ηλεκτροβάνες και στοιχεία συνδεσμολογίας.

Ενδυμασία προστασίας μαθητών
Οι εκπαιδευόμενοι για την ασφάλεια και προστασία τους χρειάζεται να φορούν φόρμες εργασίας, γάντια, ειδικά άρβυλα ασφαλείας και άλλα.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές με την καθοδήγηση του καθηγητή τους θα επιλέξουν το κατάλληλο είδος φυτού για τη δημιουργία υψηλού ή μεσαίου φράκτη. Θα μετρήσουν την προς κάλυψη πλευρά και θα υπολογίσουν τον απαιτούμενο αριθμό φυτών σε συνδυασμό με τις αποστάσεις φύτευσης. Ο καθηγητής με την προαιρετική συμμετοχή των μαθητών θα μεριμνήσει για την προμήθεια των φυτών.
Η φύτευση θα ακολουθήσει τα εξής στάδια:
-  Μεταφορά των φυτών στο χώρο φύτευσης
- Επισήμανση των θέσεων φύτευσης
-  Οι εκπαιδευόμενοι θα τοποθετήσουν ράμμα που θα στερεωθεί σε μικρού ύψους πασσάλους ή θα τοποθετήσουν πασσάλους στα σημεία εγκατάστασης των φυτών. Συνιστάται η χρησιμοποίηση μέτρου για την ανεύρεση των θέσεων φύτευσης. Το ράμμα διευκολύνει την εγκατάσταση των φυτών σε διάταξη ευθείας γραμμής.
-  Άνοιγμα λάκκων

Με τη βοήθεια των εργαλείων κηπουρικής οι εξασκούμενοι θα ανοίξουν λάκκους ή χαντάκι φύτευσης ανάλογα με το επιλεγέν φυτικό είδος. Σε περίπτωση εγκατάστασης αναρριχώμενων φυτών ή δέντρων με αποστάσεις φύτευσης που υπολογίζονται στο ένα μέτρο περίπου, προτείνεται να ανοίγονται λάκκοι στα αντίστοιχα διαστήματα. Οι λάκκοι έχουν διαστάσεις ανάλογες με τις διαστάσεις της "μπάλας" του φυτού. Συνήθως ανοίγονται λάκκοι με διαστάσεις 0,35 x 0,35 x 0,35 του μέτρου. Σε περίπτωση εγκατάστασης καλλωπιστικών θάμνων με αποστάσεις φύτευσης που φθάνουν στα 30 - 35 εκατοστά, προτείνεται να ανοίγεται χαντάκι με σύνηθες πλάτος και βάθος 30 - 40 εκατοστά περίπου. Το χώμα που σκάβεται
κατά τη διάνοιξη των λάκκων τοποθετείται στη μία πλευρά του.
-  Ανάμειξη του χώματος με εδαφοβελτιωτικό

Για τη βελτίωση της ποιότητας του εδάφους, συνιστάται η ανάμειξή του με κοπριά ή τύρφη.
-  Φύτευση - Υποστήλωση
- Οι μαθητές τοποθετούν τα φυτά στους λάκκους ή στο χαντάκι τηρώντας τις αποστάσεις φύτευσης. Γεμίζουν τους λάκκους με το αναμειγμένο με κοπριά ή τύρφη χώμα, κρατώντας σταθερά το φυτό σε όρθια θέση. Σε περιοχές που επικρατούν μέτριοι έως ισχυροί άνεμοι, προτείνεται η στήριξη κυρίως των δέντρων με πασσάλους υποστύλωσης. Η πρόσδεση του κορμού τους στο πάσσαλο γίνεται με μαλακό και εύκαμπτο υλικό για την αποφυγή πληγών. Ακολουθεί ελαφρά συμπί-
- εση του εδάφους με το πόδι.
-  Σχηματισμός λεκάνης άρδευσης - άρδευση

Συνιστάται πότισμα των νεοφυτευθέντων θάμνων και δέντρων με άφθονο νερό κυρίως κατά τις πρωινές και απογευματινές ώρες. Προτείνεται η εγκατάσταση συστήματος άρδευσης με σταγόνα με τη χρησιμοποίηση σταλακτοφόρου σωλήνα.

 Κλάδεμα
- Οι μαθητές κλαδεύουν τα φυτά σε ποσοστό 30 50% του ύψους τους ανάλογα με το είδος και κορυφολογούν τους πλάγιους βλαστούς που προεξέχουν.
-  Καθαρισμός του χώρου
Απομακρύνονται τα άχρηστα υλικά όπως σακούλες, πέτρες, γλάστρες και υπολείμματα κλαδεμάτων.
Για την ικανοποιητική ανάπτυξη των φυτών χρειάζεται να γίνουν οι εξής καλλιεργητικές περιποιήσεις:

 Ποτίσματα
Η συχνότητα των αρδεύσεων εξαρτάται από το είδος του φυτού και τις εδαφοκλιματικές συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή.

 Φυτοπροστασία
Προτείνεται να γίνονται κυρίως προληπτικοί ψεκασμοί για την προστασία της βλάστησης από μύκητες, έντομα κ.λπ. Σε περίπτωση ύπαρξης εντομολογικών προσβολών και ασθενειών συνιστάται η εφαρμογή κυρίως βιολογικών μέσων και μεθόδων για την προστασία του περιβάλλοντος από τη χρήση αγροχημικών.

 Κλαδέματα
Ενδείκνυται η εφαρμογή κυρίως κλαδεμάτων για τη διαμόρφωση του σχήματος και την απόκτηση του επιθυμητού ύψους του φυτικού πλαισίου.

 Βοτανίσματα
- Οι μαθητές σκαλίζουν και βοτανίζουν με το χέρι σε τακτικά χρονικά διαστήματα για τον περιορισμό της αυτοφυούς βλάστησης.

 Λιπάνσεις
Συνιστάται η εφαρμογή λίπανσης με σύνθετα λιπάσματα κυρίως κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του φθινοπώρου.

Εργαστήριο 2ο

Εκπαιδευτική επίσκεψη σε πάρκο ή αλσύλλιο της περιοχής

Σκοπός
- Οι μαθητές θα συγκρίνουν τη θερμοκρασία εντός και εκτός του πάρκου και θα ευαισθητοποιηθούν στη σημασία του πράσινου στη ζωή του ανθρώπου.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η άσκηση κατά τη διάρκεια της άνοιξης ή του φθινοπώρου με θερμοκρασία που θα κυμαίνεται μεταξύ 15 -20° C.

Υλικά και μέσα
-  Θερμόμετρο
- Συνιστάται η ύπαρξη δύο θερμομέτρων για την ταυτόχρονη μέτρηση της θερμοκρασίας μέσα και έξω από το χώρο πρασίνου.
-  Σημειωματάριο
Κάθε μαθητής φέρει μαζί του σημειωματάριο και μολύβι.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές, με την καθοδήγηση του καθηγητή τους, προτείνεται να χωριστούν σε δύο ομάδες. Η μία ομάδα θα μετρήσει τη θερμοκρασία μέσα στο πάρκο, ενώ η άλλη θα πάρει αντίστοιχη μέτρηση έξω από το πάρκο. Οι ομάδες θα συναντηθούν για να ανακοινώσουν τις τιμές που βρήκαν. Θα βγάλουν συμπεράσματα σχετικά με τις μετρήσεις που κατέγραψαν και θα ανταλλάξουν απόψεις για τη σημασία του πράσινου στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου. Ενδείκνυται να επαναληφθεί η μέτρηση της θερμοκρασίας σε διαφορετικές θέσεις μέσα και έξω από τον προς μελέτη χώρο πρασίνου, με ταυτόχρονη αλλαγή των ομάδων. Οι μετέχοντες στην άσκηση θα συναντηθούν και θα δώσουν τις νέες μετρήσεις, θα συζητήσουν και θα περιγράψουν τη διάθεσή τους, όταν βρίσκονται κοντά στη φύση.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 2 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
1. Ποια τιμή θερμοκρασίας βρήκατε στο χώρο έξω από το πάρκο; ........................................................................................................................................................
- 2. Ποια τιμή θερμοκρασίας βρήκατε στο εσωτερικό του πάρκου;
- 4. Σε περίπτωση που μετρήσατε θερμοκρασίες διαφορετικές μέσα και έξω από το πάρκο, πώς τις
- 4. Σε περίπτωση που μετρήσατε θερμοκρασίες διαφορετικές μέσα και έξω από το πάρκο, πώς τις
εξηγείτε; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
5. Περιγράψτε τη διάθεσή σας, όταν βρίσκεστε κοντά στη φύση. ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................

Εργαστήριο 3ο

Εκπαιδευτική Επίσκεψη σε πάρκο ή αλσύλλιο

Σκοπός
Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα ποικίλα σχήματα, χρώματα, υφή και μέγεθος που παρουσιάζουν τα διάφορα φυτικά είδη και θα περιγράψουν τη σημασία τους στην αισθητική όψη του πάρκου.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η άσκηση κατά τη διάρκεια της άνοιξης ή του φθινοπώρου χωρίς να αποκλείονται οι χειμερινοί μήνες του έτους.

Υλικά και μέσα
-  Σημειωματάριο και μολύβι
- Φωτογραφική μηχανή (προαιρετικά)
-  Φυτολόγιο

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα περιηγηθούν στον προς μελέτη
χώρο πρασίνου παρατηρώντας, φωτογραφίζοντας, καταγράφοντας τα διαφορετικά σχήματα, χρώματα, υφή και μέγεθος των φυτών και συλλέγοντας φύλλα, άνθη και βλαστούς.
Παράλληλα, θα αναγνωρίζουν με τη βοήθεια του καθηγητή τους φυτικά είδη με ποικίλα αντιπροσωπευτικά χαρακτηριστικά. Προτείνεται να καταγράφουν τις πιο σημαντικές πληροφορίες στο σημειωματάριό τους. Τα συλλεχθέντα φύλλα, άνθη και βλαστοί των φυτών θα αποξηρανθούν, θα καταχωρηθούν στα φυτολόγια. Θα καταγραφούν τα ονόματά τους, τα βασικά χαρακτηριστικά τους που αφορούν την άσκηση, η ημερομηνία και ο τόπος συλλογής τους. Ενδείκνυται οι μετέχοντες στην άσκηση να ανταλλάσσουν μεταξύ τους φωτογραφίες, φυτά και πληροφορίες για την ανάπτυξη πνεύματος συνεργασίας.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 3 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)

|    | 1.  Αναφέρατε τα διαφορετικά σχήματα και μεγέθη φυτών που παρατηρήσατε. ........................................................................................................................................................  ..................................................................................................................................................         |
|----|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 2. | Σημειώστε τα χρώματα φυλλωμάτων και ανθέων που είδατε. ........................................................................................................................................................  ..................................................................................................................................................                          |
| 3. | Τι είδους φυλλώματα διακρίνατε ανάλογα με την υφή τους; ........................................................................................................................................................                                                                                                                                                                             |
|    | .................................................................................................................................................. Ποια φυτικά είδη σάς εντυπωσίασαν από πλευράς σχήματος;                                                                                                                                                                                   |
| 4. | ........................................................................................................................................................  ..................................................................................................................................................                                                                                 |
| 6. | .................................................................................................................................................. Σε ποια φυτά σάς εντυπωσίασε το χρώμα και η υφή των φυλλωμάτων τους;                                                                                                                                                                      |
| 7. | ........................................................................................................................................................  .................................................................................................................................................. Ποια φυτά θα θέλατε να έχετε στον κήπο ή στη βεράντα των σπιτιών σας και γιατί; |

Εργαστήριο 4ο Σπορά πρανούς

Σκοπός
Οι μαθητές θα εγκαταστήσουν σε πρανές, χλοοτάπητα με σκοπό τη συγκράτηση του εδάφους και την αποφυγή διαβρώσεων.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η άσκηση κατά τη διάρκεια της άνοιξης ή του φθινοπώρου.

Υλικά και μέσα
-  Μετροταινία
- Σημειωματάριο και μολύβι
-  Σπόρος, λίπασμα, φυτοφάρμακα, εδαφοβελτιωτικά
-  Εργαλεία κηπουρικής
- Σωλήνας άρδευσης

Ενδυμασία προστασίας μαθητών
Οι εκπαιδευόμενοι για την ασφάλεια και προστασία τους χρειάζεται να φορούν φόρμες εργασίας, γάντια, ειδικά άρβυλα ασφαλείας κ. ά.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι εκπαιδευόμενοι με την καθοδήγηση του καθηγητή τους θα εντοπίσουν το πρανές και θα υπολογίσουν την επιφάνειά του. Θα
υπολογίσουν την απαιτούμενη ποσότητα σπόρων και εδαφοβελτιωτικών.
Η σπορά του πρανούς θα ακολουθήσει τα παρακάτω στάδια:
-  Σκάλισμα της προς σποράν έκτασης
- Ενσωμάτωση του εδαφοβελτιωτικού
-  Ισοπέδωση του χώρου με τη χρησιμοποίηση τσουγκράνας
-  Ανάμειξη του σπόρου με σκόνη εντομοκτόνου, εφ' όσον παρίσταται ανάγκη. Κατά τη διάρκεια της άνοιξης που εμφανίζονται πολλά μυρμήγκια, συνιστάται η αντιμετώπισή τους για την αποφυγή απώλειας των σπόρων.
-  Σπορά με το χέρι

Πρέπει να γίνεται με ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μην μείνουν σημεία χωρίς σπόρο.
-  Ελαφρά κάλυψη του σπόρου με τη βοήθεια της τσουγκράνας
-  Πάτημα με φτυάρι ή κύλινδρο ώστε να έρθει ο σπόρος σε επαφή με το έδαφος
-  Πότισμα με άφθονο νερό σε μορφή βροχής Η άρδευση επαναλαμβάνεται καθημερινά κατά τις πρωινές ή απογευματινές ώρες μέχρι να φυτρώσουν οι σπόροι με εξαίρεση τις ημέρες που βρέχει.
Για την ικανοποιητική εμφάνιση της χλόης χρειάζεται να γίνονται οι εξής καλλιεργητικές περιποιήσεις:
-  Φυτοπροστασία

Προτείνεται να γίνεται σε περίπτωση εντομολογικών προσβολών και ασθενειών.

Κουρέματα
Η κοπή του χλοοτάπητα γίνεται, όταν το ύψος του φθάνει και ξεπερνάει τα 10 εκατοστά περίπου.
-  Βοτανίσματα
Γίνεται κυρίως με το χέρι για τον περιορισμό της αυτοφυούς βλάστησης.
-  Λιπάνσεις
Συνιστάται η εφαρμογή λίπανσης με σύνθετα λιπάσματα κυρίως κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του φθινοπώρου.
Εισαγωγικά στοιχεία για το σχεδιασμό έργων στην Αρχιτεκτονική τοπίου
κεφάλαιο 4

Εισαγωγικά στοιχεία για το σχεδιασμό έργων στην Αρχιτεκτονική τοπίου

4.1 Στοιχεία Τοπογραφίας
Για το σχεδιασμό έργων στην Αρχιτεκτο -νική Τοπίου απαιτείται πρωταρχικά να γίνει τοπογραφικό σχεδιάγραμμα του περιβάλλοντος χώρου. Ανάλογα με τις διαστάσεις του έργου χρησιμοποιούνται διαφορετικές κλίμακες. Ει -δικότερα, για μικρούς έως μεσαίων διαστάσε ων χώρους το τοπογραφικό γίνεται σε κλίμακα 1:50, 1:100, και 1:200. Σε μεγάλους χώρους το τοπογραφικό γίνεται σε κλίμακα 1:500 έως 1:1000. Με την κλίμακα 1:50 εννοούμε ότι στο ένα μέτρο πραγματικής διάστασης στο χώρο αντιστοιχούν δύο εκατοστά στο χαρτί σχεδία -σης. Με την κλίμακα 1:100, υποδηλώνεται ότι στο ένα μέτρο διάστασης στο χώρο αναλογεί ένα εκατοστό στο μιλιμετρέ. Η κλίμακα 1:200 δείχνει ότι ένα μέτρο πραγματικής διάστασης αντιστοιχεί σε 0,5 εκατοστά στο χαρτί σχεδί -ασης, κ.ο.κ.

Το τοπογραφικό σχέδιο περιγράφει με ισο -ϋψείς καμπύλες το ανάγλυφο του προς μελέτη χώρου. Δηλαδή, φαίνονται σ' αυτό τα επίπεδα τμήματα, τα κεκλιμένα, καθώς και το ποσοστό κλίσης τους. Επιπλέον, αναφέρονται τα όρια της ιδιοκτησίας, τα γειτονικά κτίσματα και οι -κόπεδα, οι δρόμοι και άλλα.
Στην συνέχεια, περιγράφεται η διαδικασία μέτρησης, αποτύπωσης και υπολογισμού επι -φανειών της προς μελέτη περιοχής.

4.1.1Διαδικασία μέτρησης
Για τη σύνταξη σχεδίου περιβάλλοντος χώ -ρου, προϋπόθεση αποτελεί η προσεκτική και ακριβής μέτρηση αυτού. Η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου αποτελεί συνήθως το τε -λευταίο στάδιο των εργασιών ενός έργου. Σε πολλές περιπτώσεις στην πράξη, μελετώνται και κατασκευάζονται κατ' αρχήν οι κτιριακές εγκαταστάσεις και τελευταία γίνεται η τελι -κή μελέτη και η διαμόρφωση των εξωτερικών
υπαίθριων χώρων, γεγονός το οποίο δεν εξα -σφαλίζει το επιθυμητό αισθητικό και λειτουρ γικό αποτέλεσμα. Γι' αυτό, ο ενδιαφερόμενος πρέπει να συγκεντρώνει διάφορα σχέδια που αφορούν τον περιβάλλοντα χώρο από τον ιδιο -κτήτη και τους μελετητές - κατασκευαστές του έργου.

Μεταξύ των σχεδίων, που αποδεικνύονται χρήσιμα, είναι το τοπογραφικό, το σχέδιο ύδρευσης, αποχέτευσης, φωτισμού και άλλα. Όλα αυτά συντελούν αποφασιστικά στην ορθή σχεδίαση και στην αποφυγή ζημιών κατά τη φάση της κατασκευής. Τα σχέδια των δικτύων παροχής του ηλεκτρικού ρεύματος εξυπηρε -τούν και βοηθούν στη σχεδίαση και εγκατά σταση φωτισμού στους χώρους πρασίνου και στην αυτοματοποίηση του συστήματος άρδευ -σης. Τα φρεάτια αποχέτευσης και άλλες κατα σκευές συνιστάται να καλύπτονται έντεχνα με φυτικό υλικό, ώστε να είναι προσβάσιμα σε περίπτωση βλάβης, αλλά να μην είναι ορατά και αποτελούν "αντιαισθητικά στοιχεία" του τοπίου.

Απαραίτητο κρίνεται να γίνει επιτόπια επί -σκεψη στην προς μελέτη περιοχή. Εφ' όσον δεν υπάρχει τοπογραφικό σχέδιο χρειάζεται να μετρηθεί ο χώρος. Απαιτείται να διαθέτει ο εν -διαφερόμενος μετροταινία αρκετών μέτρων με υποδιαιρέσεις δεκάτων, εκατοστών και χιλιο -στών. Πρέπει να είναι εφοδιασμένος με σημει ωματάριο και μολύβι. Προαιρετικά, μπορεί να γίνει λήψη φωτογραφιών, slides ή βιντεοσκό -πηση του χώρου για την απόκτηση πλήρους εικόνας των εκτάσεων που θα σχεδιαστούν. Η φωτογράφηση βοηθά στον εντοπισμό των προ -βλημάτων του χώρου, καθώς και των σημείων στα οποία χρειάζεται να δοθεί έμφαση κατά τη σχεδίαση, όπως ευχάριστες θέες και ελκυστικά στοιχεία.

Κατά τη διαδικασία της μέτρησης προτείνε -ται να παρίστανται δύο άτομα. Ο ένας κρατάει
την αρχή της μετροταινίας και ο άλλος κάνει τη μέτρηση. Συνιστάται να καταγράφεται αμέ -σως η τιμή της μετρηθείσας διάστασης προς αποφυγή λάθους.
Κατά τη μέτρηση πρέπει να μετρώνται πλευρές, διαγώνιες και ακτίνες ανάλογα με το γεωμετρικό σχήμα της έκτασης, με στόχο την ανεύρεση του εμβαδού της. Για παράδειγμα, σε περίπτωση που ο χώρος έχει σχήμα τετρα -γώνου αρκεί η μέτρηση της μίας πλευράς, ενώ όταν ο χώρος έχει σχήμα ορθογώνιου παραλ -ληλόγραμμου, μετρώνται δύο πλευρές, δηλ. το πλάτος και το μήκος. Σε κυκλικό χώρο μετρά -ται η ακτίνα του κύκλου και προσδιορίζεται το κέντρο του.

4.1.2 Αποτύπωση
Σε μεγάλης κλίμακας έργα η αποτύπωση πρέπει να γίνεται από Τοπογράφο Μηχανικό που διαθέτει την ανάλογη τεχνογνωσία και τον κατάλληλο εξοπλισμό. Για την αποτύπωση μικρών χώρων, κυρίως επίπεδων επιφανειών, χρειάζεται σημειωματάριο (απλό ή μιλιμετρέ) και μολύβι. Συνιστάται ο ενδιαφερόμενος να βρεθεί σε ένα υψηλό σημείο, όπως σε γειτονι -κό κτίριο, που θα του επιτρέπει τη συνοπτική θέα του χώρου. Αποτυπώνει στο χαρτί το χώρο, προσπαθώντας το σχέδιό του να ανταποκρίνε -ται σε σημαντικό βαθμό στην πραγματικότητα. Το πρόχειρο αυτό σχέδιο γίνεται με το χέρι ή με τη βοήθεια χάρακα και αποτελεί το σκαρί -φημα. Μπορούν να γίνουν ένα ή περισσότερα πρόχειρα σχέδια ανάλογα με την επιφάνεια και την πολυπλοκότητα του χώρου.

Αφού σχεδιαστεί το σκαρίφημα, αρχίζει η μέτρηση της έκτασης. Μετρώνται οι διαστάσεις της (μήκος, πλάτος) και οι διαγώνιοι. Γενικά μετρώνται πλευρές, ακτίνες και διαγώνιες που επιτρέπουν τον προσδιορισμό του εμβαδού του χώρου. Προσδιορίζεται και μετράται η είσο -δος του περιβάλλοντα χώρου και του κτιρίου. Εντοπίζονται οι παροχές νερού και ηλεκτρικού ρεύματος και αποτυπώνεται το υπόγειο δίκτυο σωληνώσεων, αποχέτευσης, ύδρευσης και άλ -λων, εφ' όσον δεν υπάρχουν σχέδια. Επιπλέον, μετράται το ύψος του εδάφους που χρειάζεται
να προστεθεί για να επιτευχθεί το επιθυμητό ανάγλυφο (επίπεδη επιφάνεια, επιφάνεια με ομαλή κλίση). Έτσι δίνεται η δυνατότητα υπο -λογισμού του όγκου του απαιτούμενου κηπο χώματος που θα διαστρωθεί.

Προτείνεται να καταγράφονται χαρακτηρι -στικά σημεία, όπως δέντρα, κτίρια και άλλες κατασκευές, για να διευκολύνουν την υπεν -θύμιση - αναγνώριση του χώρου και την ορθή σχεδίασή του.
Για την αποτύπωση δέντρου ή άλλου φυτι -κού στοιχείου ή κατασκευής, χρησιμοποιούνται δύο σταθερά γνωστά σημεία που αποτελούν τα σημεία αναφοράς. Συνήθως εφαρμόζονται δύο γνωστές κορυφές του χώρου. Μετρώνται οι αποστάσεις ΑΔ και ΒΔ του προς αποτύπωση στοιχείου από τα σημεία αναφοράς, σύμφωνα με το παρακάτω σχήμα 4-1,

Σχήμα 4-1: Αποτύπωση δέντρου. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
όπου:
Α και Β σημεία αναφοράς (γνωστές κορυφές του χώρου)
Δ Δέντρο προς αποτύπωση.
Η σχεδίαση του στοιχείου στην προκειμέ -νη περίπτωση αφορά ένα δέντρο και γίνεται με τη βοήθεια κυρίως του διαβήτη. Με κέντρο τα γνωστά σημεία Α και Β και ακτίνες τις με -τρηθείσες αποστάσεις ΑΔ και ΒΔ, χαράσσουμε κύκλους. Το σημείο τομής των κύκλων είναι το ζητούμενο σημείο Δ.
Η προσεκτική αποτύπωση αποβλέπει στην απόκτηση σαφούς εικόνας του χώρου και συ -γκέντρωσης -καταγραφής στοιχείων που αναφέρονται σ' αυτόν. Επίσης αποφεύγεται η άσκοπη μετακίνηση και η απώλεια χρόνου.

Όταν ο χώρος μελέτης είναι αρκετά εκτετα -μένος, ενδείκνυται η χρησιμοποίηση αεροφω τογραφιών που έχουν ληφθεί από πρόσφατες πτήσεις. Η προσεκτική παρατήρηση αυτών σε συνδυασμό με την επιτόπια γνώση του χώρου, οδηγούν στην εύκολη και με ακρίβεια αποτύ -πωση αντικειμένων όπως υπάρχοντα δέντρα, συστάδες, ρέματα, κτίρια και άλλα. Πολλές φορές μια έγχρωμη ή ασπρόμαυρη αεροφω -
τογραφία συντελεί στον προσδιορισμό ακόμη και της ποιότητας του εδάφους κατά κηλίδες στον χώρο (ασβεστούχο, οργανικό, πετρώδες, διαβρωμένο κ.λπ.). Οι αεροφωτογραφίες απο -βλέπουν στην πλήρη ενημέρωση του τοπογρα φικού σχεδίου εργασίας (Φωτ. 4-1).

Φωτ. 4-1: Αεροφωτογραφία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

4.1.3 Σύνταξη σχεδίου - Υπολογισμός επιφανειών
Η σύνταξη του σχεδίου αποσκοπεί στην το -ποθέτηση του προς μελέτη χώρου με τα υπάρ χοντα στοιχεία αυτού σε χαρτί σχεδίασης, με διαστάσεις ανάλογες προς τις πραγματικές (Σχέδιο 4.1). Γίνεται "χειροπιαστός" ο χώρος και δίνεται η δυνατότητα να μελετηθεί και να οργανωθεί σύμφωνα με τις Αρχές της Αρχιτε -κτονικής Τοπίου.
Για την εκπόνηση του σχεδίου χρειάζονται τα εξής μέσα και υλικά:
-  Το σκαρίφημα που έχει ήδη σχεδιαστεί κατά την επιτόπια επίσκεψη.
-  Μιλιμετρέ χαρτί - Έχει το πλεονέκτημα ότι διευκολύνει τον σχεδιαστή να χαράσσει γραμμές. Καθοδηγεί με ακρίβεια και σαφή -νεια εξαιτίας των παράλληλων γραμμών που διαθέτει στις υποδιαιρέσεις του μέτρου (δέ -
- κατα, εκατοστά, χιλιοστά).
-  Όργανα σχεδίασης - Ο ενδιαφερόμενος συ -νιστάται να διαθέτει κλιμακόμετρο, χάρακα, διαβήτη και ορθογώνιο τρίγωνο. Επιπλέον, προτείνεται η χρησιμοποίηση σχεδιαστηρί -ου ή πλάκας σχεδίασης.
-  Λοιπά μέσα σχεδίασης - Μηχανικό ή μαλα -κό μολύβι, γομολάστιχα.

Η σχεδίαση ξεκινά από ένα σταθερό σημείο και χαράσσεται η πρώτη πλευρά. Με σημείο εκκίνησης τη γραμμή αυτή, χαράσσονται οι άλλες πλευρές του χώρου με τη βοήθεια χάρα -κα και διαβήτη.
Για τον υπολογισμό των επιφανειών του χώρου απαιτείται η διαίρεσή του σε γεωμε -τρικά σχήματα, όπως τετράγωνα, ορθογώνια παραλληλόγραμμα, τρίγωνα, τραπέζια και κύ -κλους. Με τη βοήθεια των τύπων των εμβαδών γνωστών γεωμετρικών σχημάτων, γίνεται ο υπολογισμός των επιφανειών των χώρων. Για τη διευκόλυνση προσδιορισμού του εμβαδού,

Σχέδιο 4.1: Αποτύπωση υπάρχουσας κατάστασης σε κήπο στη Φιλοθέη. (Μελέτη Αικ. Σκοτίδα)
δίδονται παρακάτω οι τύποι εμβαδομέτρησης των κυριοτέρων γεωμετρικών σχημάτων:
 Εμβαδόν τετραγώνου Ε = α 2 όπου α η πλευρά του τετραγώνου
 Εμβαδόν ορθογώνιου παραλληλογράμμου Ε = α x β όπου α πλάτος β μήκος
-  Εμβαδόν τριγώνου
Ε= βxυ 2
όπου β βάση υ ύψος

4.2 Παράγοντες που επιδρούν στην επιλογή των φυτών
Οι παράγοντες που επιδρούν στην επιλογή των φυτών είναι πολλοί και διαφορετικοί. Από τους πλέον σημαντικούς είναι οι εδαφολογικές και οι κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή. Τα φυτά πρέπει να επιλεχθούν με πρωταρχικό κριτήριο τις εδαφο-κλιματικές απαιτήσεις ανάπτυξής τους, ώστε να ευδοκι -μούν στο δεδομένο τόπο εγκατάστασης.
Επιπλέον, σημαντικό ρόλο παίζει η τοπο -θεσία και η γειτνίαση του προς μελέτη χώρου, όπως παραθαλάσσια περιοχή, δασική έκταση, αστικό τοπίο, γειτνίαση με λίμνες και ποτάμια, αρχαιολογικοί χώροι και άλλα. Οι περιοχές αυ -τές παρουσιάζουν ιδιαιτερότητες που δημιουρ γούν, κατά περίπτωση, διαφορετικές συνθήκες ανάπτυξης για τη βλάστηση και ποικίλο αι -σθητικό αποτέλεσμα. Γι' αυτό τα φυτά πρέπει να επιλεγούν με προσοχή, ειδικές γνώσεις και εμπειρία. Εξίσου σπουδαίος παράγοντας είναι το ανάγλυφο του εδάφους και ιδιαίτερα, όταν υπάρχουν μεγάλες κλίσεις. Απαιτείται επιλογή
αντιδιαβρωτικών φυτών που βοηθούν με το ρι -ζικό τους σύστημα την προστασία των εδαφών.

Τέλος , μεγάλη σημασία στην επιλογή των φυτών παίζουν οι επιθυμίες και οι ανάγκες των ανθρώπων που χρησιμοποιούν τους χώρους πρασίνου, ένας αξιόλογος παράγοντας που εν -διαφέρει τόσο μικρής όσο και μεγάλης κλίμα κας έργα Αρχιτεκτονικής Τοπίου. Πράγματι, σε ιδιωτικούς κήπους οι επιθυμίες του ιδιοκτή -τη σε συνδυασμό με την οικονομική του κατά σταση επηρεάζουν την επιλογή των φυτών. Σε πάρκα, αλσύλλια και γενικά σε κοινόχρηστους
Επίσης, αξίζει να ληφθεί υπόψη η ανθεκτι -κότητα των φυτών σε διαφορετικές συνθήκες ανάπτυξης όπως σε ξηρασία, σε άγονα εδάφη, στη ρύπανση της ατμόσφαιρας, την αλμύρα της θάλασσας κ.λπ. Η σημαντική αυτή ιδιότη -τα διαφόρων φυτών, να παρουσιάζουν αντοχή σε ποικίλες συνθήκες, οδηγεί σε ορθή επιλογή της βλάστησης, ώστε να έχουμε "τα κατάλλη -λα φυτά στις κατάλληλες συνθήκες και θέ σεις".

-  Εμβαδόν τραπεζίου
Ε= β$\_{1}$ + β$\_{2}$ 2 x υ
όπου β$\_{1}$ βάση μικρή β$\_{2}$ βάση μεγάλη υ ύψος
-  Εμβαδόν κύκλου
Ε = π R 2 όπου π = 3,14
R η ακτίνα του κύκλου
χώρους πρασίνου είναι μεγάλης σημασίας η κάλυψη των αναγκών των κατοίκων της περιο -χής για άθληση, αναψυχή και άλλες δραστηρι ότητες. Γι' αυτό επιλέγονται φυτά κατάλληλα για τη δημιουργία γηπέδων, παιδότοπων, βρα -χόκηπων, παρτεριών κ.λπ.
Στο επόμενο κεφάλαιο αναλύονται οι επι -λογές των φυτών βάσει των αισθητικών τους στοιχείων.

4.2.1 Τοποθεσία - Έκταση
Αποτελεί την ευρύτερη περιοχή στην οποία βρίσκεται ο προς μελέτη χώρος. Χρειάζεται να καταγραφούν τα φυτικά είδη του συγκεκρι -μένου τόπου. Έτσι, είναι εφικτή η αρμονική συνύπαρξη της βλάστησης που θα εγκαταστα -θεί με την υπάρχουσα βλάστηση, καθώς και η ικανοποιητική της ανάπτυξη.
Όταν ο χώρος μελέτης βρίσκεται σε ένα δασικό τοπίο, πρέπει να χρησιμοποιούνται αυ -τοφυή είδη φυτών, τα οποία αναπτύσσονται στο συγκεκριμένο οικοσύστημα. Για το λόγο αυτό γίνεται καταγραφή και αναγνώρισή τους στο στάδιο της προετοιμασίας. Σε περιοχές που γειτνιάζουν με λίμνες, ποτάμια και ρέματα επιλέγονται κυρίως φυτικά είδη υγρόφιλα που ταιριάζουν σ' αυτές, όπως πλατάνια, καρυδιές, λεύκες και άλλα. Σε τοποθεσίες που βρίσκο -
νται κοντά στη θάλασσα πρέπει να ληφθεί υπόψη ιδιαίτερα η αλμύρα της, που μπορεί να ζημιώσει τη βλάστηση. Γι' αυτό φυτεύονται κυρίως φυτά ανθεκτικά στα υδροσταγονίδια της θάλασσας, όπως μυοπόρα, αρμυρίκια, κα -ζουαρίνες κ.λπ. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίδεται στην επιλογή βλάστησης σε αρχαιολο -γικούς χώρους. Οι ίδιοι οι χώροι επιβάλλουν μια διαφορετική αισθητική απλής, απέριττης και λιτής φύτευσης με φυτικά είδη όπως δάφ -νες, μηδικές, δενδρολίβανα, ελιές, σκίνα και άλλα (Φωτ. 4-2).

Σε περίπτωση αστικών και ημιαστικών πε -ριοχών, χρειάζεται να ληφθούν υπόψη οι ιδιαί τερες συνθήκες που επικρατούν σ' αυτές όπως η ατμοσφαιρική και η ηχητική ρύπανση, η αι -σθητική και η οπτική όχληση και άλλα. Η πα ρουσία ρυπαντών στην ατμόσφαιρα, κυρίως σε πόλεις, βιομηχανικές ζώνες και πολυσύχνα -στους δρόμους, επηρεάζει την ανάπτυξη της βλάστησης και πιθανόν να οδηγήσει στην ξή -ρανσή της. Αυτή οφείλεται στην είσοδο των ουσιών αυτών στα κύτταρα και τους ιστούς των φυτών κατά τις λειτουργίες τους, κυρίως αυτές της φωτοσύνθεσης και της διαπνοής. Οι κυριότερες ρυπαντικές ουσίες που δημιουρ -γούν πρόβλημα στα φυτά είναι το διοξείδιο του θείου, οι φθοριούχες ενώσεις, το αιθυλένιο, το όζον, το διοξείδιο του αζώτου, τα υδροσταγο -νίδια των οξέων και οι σκόνες. Τα συμπτώματα
που εμφανίζουν τα φυτά εξαιτίας της μόλυνσης μοιάζουν με εκείνα των ασθενειών και κυρίως της τοξικότητας, που οφείλεται σε εφαρμο -γή μεγάλης ποσότητας αγροχημικών. Τα συνη -θέστερα είναι οι μετα

Φωτ. 4-2: Φύτευση στον Αρχαιολογικό Χώρο της Ακρόπολης. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 4-3 (α) και (β): Φύ -τευση σε μικρούς χώρους πρασίνου. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
χρωματισμοί των φύλλων, η χλώρωση αυτών ή το έντονο πράσινο χρώμα και οι κηλίδες. Μερι -κές φορές εμφανίζεται νανισμός των φυτών όπως στην περίπτωση μακροχρόνιας έκθεσης των φυ -τών σε σκόνες (λατομεία, τσιμεντοβιομηχανίες κ.λπ.). Επίσης, σε υψηλές κυρίως συγκεντρώσεις ρύπων παρατηρείται πτώση των φύλλων και πι -θανόν και ξήρανση του φυτού.

Σε αστικές και βιομηχανικές κυρίως περιοχές συνιστάται η επιλογή φυτικών ειδών, ανθεκτι -κών στην μόλυνση της ατμόσφαιρας, στη σκό -νη όπως πικροδάφνες, ακακίες κοινές, σπάρτα,
ξυλοκερατιές κ.λπ. Επι -πλέον, τα φυτά πρέπει να αντιμετωπίζουν αποτελε -σματικά, περιβαλλοντικά προβλήματα, όπως ο θό -ρυβος και να προσφέρουν αισθητική στο τοπίο για την επίτευξη ποιοτικών συνθηκών στη ζωή των κατοίκων των πόλεων.
Τέλος, σπουδαίο ρόλο παίζει η έκταση των προς μελέτη περιοχών για τη φύτευση των οποίων γίνε -ται εκτενής αναφορά στο επόμενο Κεφάλαιο. Σε μι -κρές εκτάσεις όπως οι κή
ποι και τα παρτέρια, συνιστάται να επιλέγονται φυτά με ωραία μορφολογικά στοιχεία και μικρό μέγεθος για να μην "κλείνουν" το χώρο (Φωτ. 4-3 α και β). Επίσης πρέπει να υπάρχει ποικι -λία φυτικών ειδών ώστε να επαναλαμβάνονται το λιγότερο δυνατό. Σε διαφορετική περίπτω -ση, η όψη του τοπίου γίνεται μονότονη και κου -ραστική. Αντίθετα, στα μεγάλα πάρκα δεν υπάρ -χει πρόβλημα "περιορισμού" του χώρου, δηλαδή μπορούν να χρησιμοποιηθούν μεγαλύτερου με -γέθους φυτά και να επαναλαμβάνονται με μεγα -λύτερη συχνότητα.

4.2.2 Ανάγλυφο
Το ανάγλυφο της περιοχής και ιδιαίτερα η ύπαρξη μεγάλων κλίσεων έχει μεγάλη σημα -σία για την επιλογή των φυτών. Όπως αναφέρ -θηκε στο Κεφάλαιο 3, σημαντικό πρόβλημα των επικλινών περιοχών αποτελεί η διάβρωση των εδαφών τους. Γι' αυτό απαιτείται, πέραν της επιλογής των φυτών που θα ευδοκιμούν στο εδαφοκλιματικό περιβάλλον της περιοχής, να δοθεί έμφαση στη δυνατότητά τους να προ -στατεύουν το έδαφος. Κατάλληλη βλάστηση
είναι αυτή που διαθέτει πλούσιο ριζικό σύστη -μα για τη συγκράτηση του χώματος όπως είναι οι ακακίες, τα σπάρτα, διάφορα έρποντα φυτά και άλλα. Τα φυτά αυτά είναι γνωστά με την ονομασία αντιδιαβρωτικά φυτά.

Σε περίπτωση που η μορφολογία του εδά -φους παρουσιάζει ανωμαλίες, όπως θέσεις που λιμνάζουν νερά, πρέπει να εξομαλύνεται με ανάλογες εργασίες, εκτός αν πρόκειται για υγροβιότοπο, οπότε αφήνεται ως έχει. Τα φυτά που θα εγκατασταθούν εκεί θα αντιμετωπίσουν
Φωτ. 4-4: Θέση πανο -ραμικής θέας με χαμηλή φύτευση, ώστε να μη την παρεμποδίζει. (Πηγή: Αρ -χείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 4-5: Διαμόρφωση αναγλύφου με σκοπό την ανάδειξη του Κάστρου Warwick στην Αγγλία, ώστε να διασφαλίζεται οπτική θέα προς και από το Κάστρο. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
πρόβλημα "σαπίσμα -τος" λόγω της υπερβο -λικής υγρασίας. Σε πε -ρίπτωση απότομων πρα -νών, υπάρχει κίνδυνος τα φυτά να αντιμετω -πίσουν πρόβλημα "ξή -ρανσης" εξαιτίας της μη συγκράτησης νερού και της μεγάλης απορροής αυτού.

Τέλος, το ανάγλυφο μπορεί να αξιοποιηθεί κατάλληλα ή να διαφο -ροποιηθεί ανάλογα, με στόχο την ανάδειξη και προβολή θέας. Συνιστά -
ται ο εντοπισμός υψηλών σημείων και η τεχνη -τή διαμόρφωση θέσεων πανοραμικής οπτικής αντίληψης (Φωτ. 4-4 και 4-5).

4.2.3 Κλίμα - Μικροκλίμα
Ο παράγοντας "κλίμα" αφορά τη συγκέ -ντρωση όλων των μετεωρολογικών στοιχείων όπως τη διακύμανση της θερμοκρασίας (μέση, μέγιστη, ελάχιστη), της ατμοσφαιρικής υγρασί -ας, της ηλιοφάνειας και της έκθεσης της περι οχής στον ήλιο (νότια, βόρεια, ανατολική, δυ -τική). Ο βόρειος προσανατολισμός συγκρατεί περισσότερη υγρασία, ενώ οι ανατολικές θέ -σεις είναι πιο ζεστές. Πρέπει να σημειωθούν οι περίοδοι με μεγάλο ύψος βροχής και οι ξηρικοί μήνες. Απαραίτητο είναι να προσδιοριστούν οι άνεμοι, οι διευθύνσεις τους και οι εντάσεις τους κατά τη διάρκεια του χρόνου, καθώς και οι πιθανότητες που υπάρχουν να σημειωθεί πα -γετός και χιονοπτώσεις στην περιοχή. Τα πα ραπάνω στοιχεία μπορούν να ληφθούν από την Μετεωρολογική Υπηρεσία (ΕΜΥ).

Τα φυτά που θα επιλεγούν πρέπει να προ -σαρμόζονται και να αναπτύσσονται ικανοποι ητικά στις κλιματολογικές συνθήκες του τό -που εγκατάστασής τους (θερμοκρασία, υγρα σία, άνεμοι, βροχές, παγετοί κ.λπ.). Σε περιο -χές που πνέουν δυνατοί άνεμοι συνιστάται να δημιουργηθούν ανεμοφράκτες σε κατάλληλες
θέσεις για τον περιορι -σμό της έντασης τους. Χρησιμοποιούνται κυ -ρίως αειθαλή δέντρα
Φωτ. 4-6: Φυτά δενδρο -λίβανου ανθεκτικά στην ξηρασία. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
που τα κλαδιά τους δε σπάζουν εύκολα, όπως κυπαρίσσια, καζουαρίνες και άλλα.

Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη ο παρά -γων "μικροκλίμα" που αφορά το κλίμα του συγκεκριμένου προς μελέτη τόπου. Συνιστά -ται να συγκεντρωθούν πληροφορίες και στοι χεία μετά από επιτόπια παρατήρηση της υπάρ -χουσας βλάστησης, σε συνδυασμό με επισκέ ψεις - συζητήσεις με τους υπεύθυνους των φυ -τωρίων της περιοχής, τους γεωπόνους και άλ λους ειδικούς.

4.2.4 Ανθεκτικότητα φυτών
Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της βλάστη -σης και η αντοχή της σε διαφορετικές συνθή κες περιβάλλοντος αποτελούν αποφασιστικής σημασίας στοιχεία για την επιλογή της στους χώρους πρασίνου. Όταν τα φυτά μπορούν να αναπτυχθούν ικανοποιητικά σε υγρές περιοχές, όπως κοντά σε ρέματα, σε λίμνες και σε πο -τάμια, ονομάζονται υγρόφιλα. Στα φυτά αυτά ανήκουν οι λεύκες, οι ευκάλυπτοι και άλλα. Σε αντίθετη περίπτωση, όταν δηλαδή τα φυτι -κά είδη είναι ανθεκτικά στην ξηρασία και ανα πτύσσονται με περιορισμένες ανάγκες σε νερό λέγονται ξηροφυτικά. Αντιπροσωπευτικά είδη στην κατηγορία αυτή είναι οι κάκτοι, τα σπάρ -τα, οι πικροδάφνες και άλλα (Φωτ. 4-6).

Φωτ. 4-7: Σπάρτο. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)Φωτ. 4-8: Ριζοβιολογικός καθαρισμός λυμάτων. (Πηγή: Αρχείο Στ. Κώνστα)
Σε αστικές και βιομηχανικές περιοχές συ -νιστάται η φύτευση βλάστησης ανθεκτικής στη μόλυνση της ατμόσφαιρας. Έχει παρατηρηθεί ότι ορισμένα φυτά ή έχουν ξεχωρίσει ορισμένα φυτά που παρουσιάζουν αντοχή στη σκόνη και στους ρύπους, όπως είναι οι ξυλοκερατιές, οι αγριελιές, τα σπάρτα κ.λπ. (Φωτ. 4-7)
Αξίζει να αναφερθεί μια κατηγορία φυτών ανθεκτικών σε υγρά απόβλητα, δηλαδή που αναπτύσσονται σε χώρους αρδευόμενους με οικιακά απόβλητα. Τα φυτά αυτά έχουν με -γάλη σημασία, διότι κάποια από αυτά καθαρί ζουν τα λύματα και χρησιμοποιούνται για το ριζοβιολογικό καθαρισμό των αποβλήτων, όπως το είδος καλαμιών Phragmites communis που φαίνονται στη φωτ. 4-8.

Τα φυτά ανάλογα με την αντοχή τους σε ασβεστώδη ή μη εδάφη και σε διαφορετικό ΡΗ (όξινο, αλκαλικό) κατηγοριοποιούνται σε ασβεστόφιλα, ασβεστόφοβα και οξύφιλα, αλκα -λιόφιλα. Ασβεστόφοβα φυτά είναι οι φτέρες, τα λούπινα, ενώ ασβεστόφιλα θεωρούνται οι βερονίκες, τα γυνέρια, τα δενδρολίβανα και άλλα. Στα οξύφιλα φυτά αξίζει να αναφερθούν τα καλλωπιστικά φυτά γαρδένια, καμέλια, φού -λι, αζαλέα, ροδόδενδρο, ορτανσία και μανόλια (Φωτ. 4-9).
Επίσης, τα φυτά διακρίνονται σε φωτόφιλα και σκιόφιλα και εγκαθίστανται ανάλογα σε φωτεινές ή σκιερές θέσεις. Σε χώρους σκιαζό -
μένους κάτω από δέ -ντρα και κατασκευές, προτείνεται η φύτευση φυτικών ειδών όπως άκανθες, αγγελικές και άλλα. Φυτά με πλούσια ανθοφορία πολλές φο -

Φωτ. 4-9: Ροδόδενδρο. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκο -τίδα)
Φωτ. 4-10: Βουκαμβίλια με πλούσια ανθοφορία φυτεμένη σε ηλιόλουστη θέση. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
ρές απαιτούν ηλιόλουστη έκθεση για το σχημα -τισμό των ανθέων τους, όπως οι βουκαμβίλιες (Φωτ. 4-10).
Επιπλέον τα φυτά κατηγοριοποιούνται σε θερμόφιλα και ψυχρόφιλα ανάλογα με την αντο -χή τους στη ζέστη και στο κρύο. Θερμόφιλα κυρίως είναι τα τροπικά είδη βλάστησης. Στην χώρα μας τα θερμόφιλα φυτά απαιτούν ήπιο χειμώνα και είναι ο σινικός ιβίσκος, οι βουκαμ -
βίλλιες, τα εσπεριδοειδή και άλλα. Αντιπροσω -πευτικά φυτά που παρουσιάζουν αντοχή στο κρύο του χειμώνα και αναπτύσσονται σε μεγά -λο υψόμετρο είναι τα έλατα, τα πλατάνια, οι καρυδιές, οι μηλιές και άλλα.

Σε παραθαλάσσιες περιοχές, προτείνε -ται να εγκαθίστανται φυτά ανθεκτικά στα υδροσταγονίδια της θάλασσας. Αντιπροσω -πευτικά είδη φυτών στην κατηγορία αυτή εί ναι τα μυοπόρα, τα αρμυρίκια, οι φοίνικες,
οι μαργαρίτες οι πολυε -τείς και άλλα, όπως φαί νεται στις φωτογραφίες 4-11 και 4-12.
Συνήθως στα έργα Αρχιτεκτονικής Τοπί -ου μεγάλης κλίμακας προτιμώνται φυτά με αντοχή στις εντομολογι -κές προσβολές και στις ασθένειες. Στα φυτά αυτά συγκαταλέγονται οι αγγελικές, τα λιγού -στρα, οι φοίνικες, τα σπάρτα και άλλα.

Τα ιδιαίτερα χαρα -κτηριστικά των φυτών τα καθιστούν επιθυμη -
Φωτ. 4-11: Δεντροστοιχία με φοίνικες κοντά στη θά -λασσα. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 4-12: Μαργαρίτα πολυετής σε πλήρη ανθο -φορία φυτεμένη δίπλα στη θάλασσα. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
τά σε διαφορετικές περιοχές, με αποτέλεσμα να προσαρμόζονται και να αναπτύσσονται ικανο -ποιητικά στο δεδομένο περιβάλλον με τελικό σκοπό την ανάδειξη των έργων Αρχιτεκτονικής Τοπίου.

4.2.5 Κοινωνικοί και οικονομικοί παράγοντες
Αφορούν κυρίως την ύπαρξη συγκοινωνια -κού δικτύου, φυτωρίων για την προμήθεια των
φυτών και εξειδικευμένου προσωπικού για την εγκατάσταση της βλάστησης στην περιοχή κα -τασκευής του έργου ή σε άλλη παρακείμενη. Επιπλέον, σημαντικό ρόλο παίζουν οι ανάγκες και οι επιθυμίες των κατοίκων της περιοχής που θα χρησιμοποιούν το χώρο. Γι' αυτό συ -νιστώνται δημόσιες συναντήσεις -συζητήσεις αντιπροσώπων των αρμόδιων φορέων με τους ανθρώπους που θα επισκέπτονται, θα αθλού -νται, θα ψυχαγωγούνται και θα κινούνται στους προς μελέτη τόπους, για να αξιοποιηθεί το έργο με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Ενδείκνυται η

Φωτ. 4-13: Πέργκολα με αναρριχώμενες τριαντα -φυλλιές. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
σύνταξη, η διανομή και η επεξεργασία ερωτη -ματολογίων από τους ενδιαφερόμενους για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τις λει -τουργίες της περιοχής.
Σε μικρούς ιδιωτικούς κήπους, οι επιθυμίες των ιδιοκτητών αποτελούν πολλές φορές πα -ράγοντα για την επιλογή των φυτικών ειδών. Συχνά οι ενδιαφερόμενοι ζητούν να εγκαθίστα -νται στον κήπο τους φυτά που τους αρέσουν ιδιαίτερα, όπως τριανταφυλλιές, πασχαλιές, έλατα και άλλα. Επίσης ενδιαφέρονται τα φυτά τους να διαθέτουν ελκυστικά χαρακτηριστικά όπως ωραία και πλούσια ανθοφορία (βουκαμ -βίλλιες), αειθαλή φυλλώματα (κωνοφόρα δέν δρα) και αρώματα (γιασεμιά, νυχτολούλουδα). Επιπλέον οι συνήθεις ανάγκες τους, που αφο -ρούν την δημιουργία υπαίθριων καθιστικών
χώρων, επιβάλλουν την επιλογή αναρριχώμε -νων φυτών σε πέργκολες και δέντρων που δη μιουργούν πλούσια σκιά (Φωτ. 4-13).

Ο μελετητής του έργου καλείται να "αφου -γκραστεί" τις επιθυμίες, να εντοπίσει τις πραγ ματικές ανάγκες ιδιοκτητών-χρηστών του χώ -ρου και να τους καθοδηγήσει σωστά. Συχνά οι ενδιαφερόμενοι ιδιοκτήτες θέλουν να αποκτή -σουν έναν κήπο που τους εντυπωσίασε σε δι αφορετική περιοχή, ακόμη και σε διαφορετική χώρα και κατασκευάστηκε για να εξυπηρετή -σει διαφορετικούς σκοπούς.
Η επιλεγείσα βλάστηση, ανάλογα με το εί -δος της και την ηλικία της, κατά την εγκατά στασή στους χώρους πρασίνου επηρεάζει σημαντικά την οικονομικότητα του έργου. Συ -νήθως, εισαγόμενα φυτικά είδη με μεγάλη ηλι κία και βαθμό ανάπτυξης έχουν υψηλό κόστος προμήθειας και εγκατάστασης, σε αντίθεση με τα εγχώρια μικρής ηλικίας φυτά.

Από τα παραπάνω, γίνεται αντιληπτό ότι οι ανάγκες και οι επιθυμίες των κατοίκων σε συνδυασμό με τα τεχνικοοικονομικά στοιχεία του έργου ( φυτώρια, ειδικευμένο προσωπικό, συγκοινωνιακό δίκτυο, ηλικία -προέλευση φυ -τών ) αποτελούν αξιόλογους παράγοντες για την επιλογή της τελικής χρησιμοποιούμενης βλάστησης.
Σε περίπτωση που θα δημιουργηθούν γή -πεδα, θα επιλέγονται φυτά κατάλληλα για τη διαμόρφωση χλοοταπήτων. Σε παιδότοπους θα σχηματιστούν πράσινοι φράκτες, αποτελού -μενοι από φυτά με πλούσια φυλλώματα, χω ρίς αγκάθια για την προστασία και αποφυγή τραυματισμού των παιδιών. Σε χώρους ανα -ψυχής θα εγκατασταθεί βλάστηση με έντονα μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως πλούσια και ωραία ανθοφορία και ελκυστικά φυλλώμα -τα. Θα σχηματιστούν εκεί φυτικά αμφιθέατρα, παρτέρια και άλλα σημεία ενδιαφέροντος.

4.3 Εδαφολογικές παράμετροι
Με τον όρο έδαφος εννοούμε το επιφανεια -κό στρώμα μικρού πάχους του φλοιού της γης πάνω και μέσα στο οποίο αναπτύσσονται τα φυτά. Προέρχεται από τη μακροχρόνια αποσά -θρωση των πετρωμάτων και την αποσύνθεση οργανισμών φυτικών ζωικών. Η αποσά -θρωση (μαλακώνει το πέτρωμα, τρίβεται και παρασύρεται από τον αέρα και τα νερά της βροχής) γίνεται με τη βοήθεια των καιρικών φαινομένων και τη δράση των βακτηριδίων και άλλων μικροοργανισμών.
Ο ρόλος του εδάφους στα φυτά είναι η εξα -σφάλιση της στήριξης, του αερισμού, του νερού και των θρεπτικών στοιχείων στο ριζικό τους σύστημα. Το έδαφος με τις βασικές του παρα -μέτρους, μηχανική σύσταση, ΡΗ, γονιμότητα και στράγγιση καθορίζει αποφασιστικά την επιλογή των φυτών στον τόπο εγκατάστασής τους.

4.3.1 Τύποι εδαφών
Το έδαφος αποτελείται από κόκκους πε -τρωμάτων, μικροσκοπικούς ζωικούς και φυτι κούς οργανισμούς και υπολείμματα φυτών και ζώων. Τα εδάφη ποικίλλουν σε βάθος από με -ρικά χιλιοστά έως μερικά μέτρα και τα φυσικά τους χαρακτηριστικά σχετίζονται με το πέτρω -μα από το οποίο προέρχονται. Μόνον το επάνω στρώμα του εδάφους, βάθους περίπου ενός μέ -τρου, κατοικείται από φυτικούς οργανισμούς, υπόγειους ή υπέργειους.
Τα εδάφη ταξινομούνται στις παρακάτω 8 κατηγορίες, ανάλογα με το βάρος ανά μονάδα όγκου (ελαφρά ή βαριά εδάφη), την κοκκομε -τρική τους σύσταση και την οξύτητα.

Κατηγορίες εδαφών που ενδιαφέ -ρουν την εφαρμογή φύτευσης

α. Αμμώδη - Ελαφρά - Όξινα
Όχι συμπαγή, επιτρέπουν την κίνηση του αέρα και του νερού, καλά στραγγιζόμενα αλλά με πολύ πιθανή την ξηρότητα κατά το καλο -καίρι και κατά περιόδους το χειμώνα. Φτωχά
σε θρεπτικά στοιχεία κατάλληλα για κάποια είδη φυτών όπως σημύδες, αρκετά κωνοφόρα, ψευδακακίες, ιπποκαστανέες, κύτισους, λεβά -ντες, λεβαντίνες και άλλα αμμόφιλα.

β. Υγρά Αμμώδη (προσχωσιγενή) - Βαριά Όξινα προς Ουδέτερα
Δεν επιτρέπουν την καλή στράγγιση, ακα -τάλληλα για πάρα πολλά φυτικά είδη.

γ. Πηλώδη - Βαρειά - Αλκαλικά προς Ου -δέτερα
Όχι εύκολα στραγγιζόμενα και δύσκολα να καλλιεργηθούν, κατάλληλα για φυτά όπως η δρυς, μελίες, σφένδαμος, ιτιά κ.ά.

δ. Πηλοαμμώδη - Βαριά - Αλκαλικά προς Ουδέτερα
Κάνουν κρούστα σε ξηρές συνθήκες, είναι πλούσια σε θρεπτικές ουσίες για τα φυτά, όταν σκαλίζονται και αερίζονται, ώστε να επιτρέ -πουν καλή ανάπτυξη των ριζών. Επίσης είναι κατάλληλα για πολλά είδη φυτών αρκεί να φροντίζεται η καλή υφή του εδάφους (για διευ -κόλυνση αερισμού και στράγγισης).

ε. Μεσαία Πηλοαμμώδη - Μεσαία - Ουδέ -τερα
Κρατούν καλή υγρασία και στραγγίζονται κανονικά. Διαθέτουν θρεπτικά στοιχεία και εί -ναι κατάλληλα για τα περισσότερα αισθητικά δένδρα, όπως τίλιες (φλαμουριές), φτελιές κ.ά. καθώς και τα εσπεριδοειδή και για πολλούς δι -ακοσμητικούς θάμνους.

στ. Ασβεστώδη - Ελαφρά - Αλκαλικά
Παρουσιάζουν μεγάλη ευκολία στη στράγ -γιση, κρατούν λίγη υγρασία και είναι μικρής θρεπτικής αξίας. Γενικώς ρηχά εδάφη λόγω της εύκολης έκπλυσής τους από τα νερά της βροχής. Θεωρούνται κατάλληλα για πολλά δασικά είδη (οξιές, μελίες, πλατανοειδή) και δέντρα και θάμνους της οικογένειας των ροδο -ειδών (Rosacea), κερασιές, βυσσινιές, μηλιές άγριες, αχλαδιές άγριες (γκορτσές), αγριοκυ -δωνιές, άριες και τα περισσότερα είδη της Ελ
ληνικής και Μεσογειακής ξηροφυτικής σκλη -ραγωγημένης βλάστησης.

ζ. Φυτοχώματα - Ελαφρά - Όξινα
Περιέχουν περίπου 60 -65% οργανική ου -σία ή χούμο. Κρατούν νερό και πρέπει να υπο βοηθείται η στράγγισή τους. Είναι κατάλληλα για χαμηλά πολυετή θαμνώδη της κατηγορίας των ερεικοειδών, ροδόδενδρα, αζαλέες, σημύ -δες κ.ά.

η. Πετρώδη/Χαλικώδη - Ελαφρά
Δεν κατακρατούν νερό (στραγγίζονται αμέ -σως), πτωχά σε θρεπτικά στοιχεία.
Γενικώς, μερικά εδάφη περιέχουν πολλές πέτρες και χαλίκια διάσπαρτα μέσα στην κύρια μάζα τους, η οποία μπορεί να είναι μία από τις παραπάνω κατηγορίες. Τα πηλοαμμώδη περιέ -χουν μίγμα από πηλό, άργιλλο, άμμο και χούμο σε διαφορετικά ποσοστά, γι' αυτό χαρακτηρίζο -νται, ανάλογα με το κυρίαρχο ποσοστό τους, σε:
-  αμμοπηλώδη
- πηλοαμμοαργιλώδη
-  αργιλλοαμμοπηλώδη
- αργιλλοπηλώδη κ.ο.κ.
Οι υποδιαιρέσεις αυτές μπορούν επακριβώς να προσδιοριστούν στα εδαφολογικά εργαστήρια.

4.3.2 Γονιμότητα εδάφους
Τα φυσικοχημικά χαρακτηριστικά του εδά -φους και η μηχανική του σύσταση προσδιορί ζουν και το βαθμό γονιμότητάς του, η οποία με τη σειρά της καθορίζει το βαθμό ελευθερίας στην επιλογή των φυτών που επιθυμούμε να έχουμε στη διαμόρφωση του τοπίου.
Τα φυσικά χαρακτηριστικά του εδάφους εί -ναι το μέγεθος των κόκκων του, το περιεχόμε νο υγρασίας, η ικανότητά του να κρατά νερό και θρεπτικά στοιχεία, η θερμοκρασία του και η ευκολία στην καλλιέργεια (σκληρό ή μαλακό στο σκάψιμο, το φρεζάρισμα, το τσουγκράνι -σμα, το θρυμματισμό).

Τα αμμώδη έχουν μεγάλους κόκκους, τα πηλώδη μεσαίου μεγέθους και τα αργιλλώδη είναι μικρόκοκκα. Η μηχανική σύσταση συν -
δέεται άμεσα με τη γονιμότητα των εδαφών (βαθμός οξυγόνωσης των ριζών, καλή ύγραν -ση των πόρων, καλή αποσύνθεση οργανικών υπολειμμάτων, ομαλή απορρόφηση θρεπτικών ουσιών από τις ρίζες, ισόρροπη θερμοκρασία γύρω από τη ριζόσφαιρα κ.λπ.).
Συνοπτικά, τα γόνιμα εδάφη έχουν τα παρα -κάτω χαρακτηριστικά:
- α. Καλή στράγγιση του νερού.
- β. Είναι ελαφρά (καλώς αεριζόμενα).
- γ. Δεν είναι όξινα, μάλλον ουδέτερα, οπό -τε αναπτύσσονται σ' αυτά τα περισσότερα φυτά (ούτε όξινα ούτε αλκαλικά).
- δ. Έχουν λίγες απαιτήσεις σε λιπάσματα.
- ε. Περιέχουν τις θρεπτικές ουσίες που απαι -τούν τα φυτά για να αναπτυχθούν.
- στ. Η ανώτερη στρώση του εδάφους συγκε -ντρώνει όλα τα παραπάνω πλεονεκτήματα και είναι κυρίως από 0 έως 60 εκατοστά, για να δεχθεί όλα τα μεγέθη των φυτών με το ανάλογο ριζικό τους σύστημα.

4.3.3 Υφή
Τα αμμώδη εδάφη έχουν ψιχαλωτή υφή, όταν τρίβονται ανάμεσα στα δάκτυλά μας. Τα αμμοπηλώδη δύσκολα γίνονται σβώλοι, όταν είναι βρεγμένα και τρίβονται λιγότερο από τα αμμώδη (υπάρχει ελαφρά συγκόλληση μεταξύ των κόκκων και η υφή είναι λιγότερο ψιχαλω -τή). Τα αργιλλοπηλώδη ή πηλοαργιλλώδη κολ λάνε ανάμεσα στα δάχτυλά μας και γυαλίζουν όταν είναι υγρά. Η άργιλλος είναι γυαλιστερή και έχει πλαστική υφή και πλάθεται εύκολα.
Η υφή εξαρτάται πολύ από τη μηχανική σύσταση του εδάφους, την περιεκτικότητα σε υγρασία και σε κολλοειδείς ουσίες, που υπάρ -χουν σε μεγαλύτερο ποσοστό στον πηλό και την άργιλλο.

4.3.4 PH (Βαθμός οξύτητας ή αλ -καλικότητας)
Ο δείκτης ΡΗ υποδηλώνει τον βαθμό οξύτη -τας ή αλκαλικότητας του εδάφους.
Π.χ. ΡΗ 4 → απόλυτη οξύτητα
ΡΗ 5 → ελαφρώς όξινο
ΡΗ 7 → ουδέτερο
ΡΗ 9 → ελαφρώς αλκαλικό (αλατού -
χο), όπως φαίνεται στη Φωτ. 4-14
ΡΗ 14 → απόλυτα αλκαλικό
Μερικά φυτά είναι καλά προσαρμοσμένα σε πολύ όξινα εδάφη (ερεικοειδή κ.ά.) και δεν αναπτύσσονται σε ασβεστώδη εδάφη. Αυτά εί -ναι γνωστά σαν οξύφιλα φυτά ή ασβεστόφοβα.
Τα ασβεστόφιλα φυτά (π.χ. θυμάρια) αντί -θετα είναι οξύφοβα. Τα περισσότερα των φυ τών αναπτύσσονται στα ουδέτερα εδάφη.

Τα όξινα εδάφη μπορούν να βελτιωθούν με προσθήκη ασβέστου, οπότε ανεβαίνει ο βαθ -μός του ΡΗ στα επιθυμητά επίπεδα.
Τα ελαφρά και ασβεστώδη εδάφη για να κα -τακρατούν περισσότερη υγρασία και θρεπτικά στοιχεία, έχουν ανάγκη από οργανική ουσία (κοπριά, χλωρά λίπανση, κομπόστες, τύρφες,
φυτοχώματα κ.λπ.), οπότε βελτιώνεται ανάλο -γα και ο βαθμός οξύτητας.
Τα εδάφη μέσα στις πόλεις περιέχουν πολλά ξένα υλικά (μπάζα με τσιμέντα, τούβλα, άλλα υπολείμματα οικοδομικών υλικών από κατα -σκευές κ.λπ.), που αυξάνουν το ΡΗ (το κάνουν πιο αλκαλικό). Χώματα δίπλα σε δρόμους και κτίρια έχουν ΡΗ γύρω στο 8, ενώ σε φυτεμέ -νους ανοικτούς χώρους λίγο μακρύτερα, το ΡΗ πέφτει στο 7 και το 6 ή και στο 4 (σε πράσινους χώρους όπου υπάρχει προσεκτική διαχείριση και συντήρηση του εδάφους).

4.3.5Οργανική ουσία
Η οργανική ουσία του εδάφους ή εκείνη που προστίθεται για τη βελτίωσή του (π.χ. διάφο -ρα οργανικά λιπάσματα και άλλα βελτιωτικά) περιέχει τα τρία σημαντικά στοιχεία που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη των φυτών. Αυτά είναι το άζωτο, ο φώσφορος και το κάλιο.
Τα στοιχεία αυτά μπορούν να προστίθενται στο έδαφος και με χημικά λιπάσματα, όπως π.χ. η προσθήκη Αζωτούχου Αμμωνίας για εμπλουτισμό του εδάφους με άζωτο, η οποία όμως γίνεται επικίνδυνη για τα φυτά σε υπερ -βολική δόση.

Φωτ. 4-14: Εικόνα αλκα -λικού εδάφους που απαιτεί βελτίωση με τεχνικά μέσα πριν τη φύτευσή του (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Η καλύτερη λύση για να εμπλουτίζουμε το έδαφος με οργανική ουσία είναι η χρήση δια -φόρων υπολειμμάτων ζωικής και φυτικής προ έλευσης, διότι έχουμε, εκτός από την περιεκτι -κότητα στα τρία βασικά θρεπτικά στοιχεία και τη δυνατότητα να βελτιώσουμε τη μηχανική και φυσική σύσταση του εδάφους. Λόγω των κολλοειδών ουσιών που περιέχονται στις οργα -νικές ουσίες, επιτυγχάνεται συσσωμάτωση των μηχανικών μερών (κόκκων) του εδάφους σε μι -κρούς και μεγάλους σβώλους και επιτρέπεται ο καλύτερος αερισμός, η καλή στράγγιση και η διαπερατότητα των ριζών.

4.3.6Στράγγιση
Καλή διαχείριση και προστασία της γονιμό -τητας του εδάφους σημαίνει καλή διαχείριση του νερού στην επιφάνειά του, στους πόρους του και στο υπέδαφος.
Η υπερβολική συγκέντρωση νερού στο έδα -φος φανερώνει την αδυναμία στράγγισής του και για να επιτευχθεί η εξισορρόπηση του υδά -τινου δυναμικού χρειάζεται η παρέμβαση από τον άνθρωπο με τεχνητά μέσα.
Η υπερβολική συγκράτηση νερού στο έδα -φος μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήμα τα στα φυτά. Παρατηρούνται φαινόμενα ασφυ -ξίας της ρίζας, υπερβολική συγκέντρωση αλά των, πρόκληση σήψεων λόγω μυκητιάσεων, απώλεια εδάφους σε μεγάλες κλίσεις και γενι -κώς δυσκολίες στη βιωσιμότητα του τοπίου.

Τα κακώς στραγγιζόμενα εδάφη είναι κυρί -ως τα πηλώδη ή αργιλλώδη και γενικά εκείνα που περιέχουν μεγάλο ποσοστό αργίλλου. Η άργιλλος είναι δύσκολα διαπερατή από το νερό και προκαλεί παγίδευση του νερού στο έδαφος ή στην επιφάνεια με όλες τις παραπάνω δυσά -ρεστες συνέπειες.
Σε μεγαλύτερες επιφάνειες εδάφους, το οποίο δε διευκολύνει τη διαφυγή του νερού, παρατηρούνται πλημμύρες, το νερό λιμνάζει για πολύ καιρό και ο χώρος γίνεται εστία ρύ -πανσης.
Ένα καλά στραγγιζόμενο έδαφος πρέπει να κρατά μόνο το απαραίτητο για τα φυτά νερό και το υπόλοιπο να το διοχετεύει στον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα.

Τα κακώς στραγγιζόμενα εδάφη βελτιώνο -νται με παρεμβάσεις όπως:
- α. Συχνή ανάδευση στην ξηρά περίοδο και όργωμα, φρεζαρίσματα και δημιουργία ελαφρών κλίσεων καθώς και αποφυγή συ -μπίεσής τους με μηχανήματα και άσκοπες διελεύσεις.
- β. Δημιουργία μισγάγγειων (μικρά επιφανει -ακά ρεματάκια) που οδηγούν το περίσσευ μα του νερού στις γύρω φυσικές απορροές (υπάρχοντα ρέματα, ποτάμια κ.λπ.).
- γ. Κατασκευή μικρών και μεγάλων τεχνητών έργων, ανάλογα με το πρόβλημα, βάσει ενός στραγγιστικού σχεδίου που λαμβάνει υπ' όψιν το ανάγλυφο του Τοπίου, το ύψος βροχόπτωσης της περιοχής και τη δυνατό -τητα εξεύρεσης διόδου παροχέτευσης του πλεονάζοντος νερού (συγκέντρωση σε δε -ξαμενές, διοχέτευση σε ρυάκια και ποτάμια κ.λπ.).
- δ. Σχεδίαση και κατασκευή υπόγειων δικτύων στράγγισης για τη συγκέντρωση και απο -μάκρυνση του περισσευούμενου νερού. Τα δίκτυα αυτά αποτελούνται από διάτρητους σωλήνες, οι οποίοι επιτρέπουν την είσοδο του νερού του σωλήνα και αποτρέπουν την είσοδο χώματος. Θάβονται στο βάθος που απαιτείται για να μαζεύονται όλα τα νερά που πλεονάζουν και τα χαντάκια τοποθέτη -σης των στραγγιστικών σωλήνων του δικτύ ου χαράσσονται με βάση το ανάγλυφο και τις υψομετρικές διαφορές που επικρατούν στον χώρο.
- ε. Εκτός από τα στραγγιστικά έργα, επιπλέον γίνονται εδαφοβελτιωτικές παρεμβάσεις με συμπλήρωση οργανικής ουσίας στο έδαφος, η οποία συσσωματώνει το έδαφος σε σβώ -λους ή στήλες, δημιουργεί ρήγματα, αγγεία και τριχοειδείς σωληνώσεις μεταξύ των συ -στατικών του, οπότε διευκολύνεται η κυ κλοφορία και διαφυγή του νερού.
- στ. Στραγγιστικά χαντάκια (χωμάτινα ή από μπετόν) πρέπει να συντηρούνται κανονικά

για να διασφαλίζεται η συγκέντρωση και η καλή ροή του νερού.
- ζ. Η διαμόρφωση του κατάλληλου αναγλύφου μιας περιοχής με λοφίσκους και κλίσεις πριν τη φύτευση, αποτελεί καλή λύση για μια καλή στράγγιση του εδάφους. Παράλληλα, μ' αυτό τον τρόπο το τοπίο γίνεται πιο αι -σθητικό.
Η καλή ή η κακή στράγγιση του εδάφους συμβάλλει θετικά ή αρνητικά στη διαμόρφωση του Τοπίου, την καλή ή κακή υγεία των φυτών, την εύκολη ή δύσκολη διαχείριση του πρασίνου και των άλλων κατασκευαστικών στοιχείων που προτείνονται από το σχέδιο διαμόρφωσης.

Περίληψη
Για τη σχεδίαση έργων Αρχιτεκτονικής Τοπίου προ -ϋπόθεση αποτελεί η ορθή μέτρηση και αποτύπωση του προς μελέτη χώρου. Σε μικρής κλίμακας έργα κυρίως επίπεδων επιφανειών πραγματοποιείται με απλή και προσιτή διαδικασία. Η αποτύπωση συνίσταται στη σχε -δίαση του σκαριφήματος και στη μέτρηση κατάλληλων διαστάσεων που θα αποτελέσουν γνώμονα για την εμ -βαδομέτρηση του χώρου και την ογκομέτρηση του απαι τούμενου εδάφους για τη διαμόρφωση του ανάλογου αναγλύφου.
Επιπλέον, σημαντικό ρόλο για την επιτυχή φυτοτε -χνική σχεδίαση παίζει η επιλογή κατάλληλων φυτικών ειδών. Τα φυτά ευδοκιμούν σε διαφορετικές εδαφοκλι -ματικές συνθήκες, είναι περισσότερο ή λιγότερο ανθε κτικά σε αντίξοες συνθήκες περιβάλλοντος (ατμοσφαι -ρική ρύπανση, σκόνη, ξηρασία κ.ά.) και απαιτούν απλή ή επιμελή και προσεκτική συντήρηση στο πέρασμα του χρόνου. Επίσης, η οικονομικότητα της φύτευσης απο -τελεί σημαντική παράμετρο και κριτήριο για την τελική επιλογή των φυτικών ειδών.

Όλα τα παραπάνω αναφέρονται στο προπαρασκευ -αστικό στάδιο για το Σχεδιασμό Έργων Αρχιτεκτονικής Τοπίου.

Ερωτήσεις
- 1. Τι εξυπηρετεί η κλίμακα ενός σχεδίου κά -τοψης; Δώστε παραδείγματα.
- 2. Ποια μέσα και εργαλεία χρειαζόμαστε για τη μέτρηση ενός χώρου;
- 3. Ποια είναι τα βασικά στοιχεία μέτρησης;
- 4. Τι εννοούμε με την έννοια "σκαρίφημα" και ποιος είναι ο τρόπος σύνταξης αυτού;
- 5. Πώς αποτυπώνουμε ένα δέντρο ή άλλα στατικά στοιχεία στο χώρο μελέτης;
- 6. Σε τι εξυπηρετεί η αεροφωτογραφία στη μελέτη περιοχής;
- 7. Ποια είναι τα μέσα και υλικά που χρησιμο -ποιούμε στην εκπόνηση σχεδίου;
- 8. Ποιοι είναι οι παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπ' όψιν για την επιλογή των φυτών;
- 9. Πώς επιλέγονται τα φυτά ανάλογα με την τοποθεσία του χώρου μελέτης; Αναφέρατε παραδείγματα.
- 10. Πώς το κλίμα και το μικροκλίμα επηρεά -ζουν τις φυτεύσεις;
- 11. Πώς αντιλαμβάνεστε τους κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες και πώς υπει -σέρχονται στην επιλογή φυτών;
- 12. Τι εννοούμε με τον όρο "έδαφος";
- 13. Ποιος είναι ο ρόλος του εδάφους;
- 14. Ποιοι είναι οι κυριότεροι τύποι εδαφών και ποιες οι ιδιότητές τους;
- 15. Πώς επηρεάζεται η ανάπτυξη των φυτών από το βαθμό οξύτητας και αλκαλικότητας του εδάφους;
- 16. Αναφέρατε τρόπους προσδιορισμού της υφής του εδάφους.
- 17. Ποια είναι η σημασία της υφής του εδά -φους στην ανάπτυξη των φυτών;
- 18. Περιγράψτε τη σημασία της στράγγισης των εδαφών.
- 19. Πώς σχετίζεται η στράγγιση με τους δια -φόρους τύπους των εδαφών;

Εργαστηριακό μέρος

Εργαστήριο 1ο Μέτρηση ενός Χώρου

Σκοπός
- Οι μαθητές υπό την καθοδήγηση του καθηγη -τή τους θα μετρήσουν ένα χώρο με σκοπό την αποτύπωση, τη σύνταξη σχεδίου και τον υπολογισμό των επιφανειών του. Συ -νιστάται αντικείμενο μελέτης της άσκησης να αποτελέσει ο περιβάλλοντας χώρος του σχολείου.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Δεν υφίσταται χρονικός περιορισμός πραγμα -τοποίησης της άσκησης. Προτείνεται να αποφεύγονται οι ημέρες που επικρατούν βροχές, χαμηλές ή υψηλές θερμοκρασίες και έντονη ηλιοφάνεια. Οι δύσκολες καιρι -κές συνθήκες δυσχεραίνουν την εκτέλεση της άσκησης.

Υλικά και μέσα
-  Μετροταινία
- Σημειωματάριο μιλιμετρέ, μολύβι και γομο -λάστιχα
-  Όργανα σχεδίασης (χάρακας, διαβήτης, τρί -γωνο, κλιμακόμετρο)

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
- Οι εκπαιδευόμενοι προτείνεται να χωριστούν σε ομάδες 2-3 ατόμων. Σε περίπτωση που ο προς μελέτη χώρος είναι μεγάλος, συνιστά -ται να χωριστεί σε τόσα τμήματα, όσα και οι ομάδες των μαθητών. Κάθε ομάδα θα με -τρήσει ένα συγκεκριμένο τμήμα. Έτσι, όλες οι ομάδες μαζί θα μετρήσουν το συνολικό χώρο.
- Οι συμμετέχοντες θα κάνουν το σκαρίφημα του χώρου καθώς και του τμήματος που ανέλαβαν να μετρήσουν. Στη συνέχεια, θα μετρήσουν το τμήμα που αποτελεί δικό τους αντικείμενο. Συνιστάται να αποτυπώ -σουν τυχόν υπάρχοντα στοιχεία του χώρου όπως δέντρα, κατασκευές και άλλα.
- Οι μαθητές θα συνεχίσουν την άσκηση στην αίθουσα διδασκαλίας ή στο σχεδιαστήριο του σχολείου ή στο σπίτι ανάλογα με το διαθέσιμο χρόνο. Θα ανταλλάξουν μετα -ξύ τους τις διαστάσεις των τμημάτων που μετρήθηκαν. Θα σχεδιάσουν συνολικά το χώρο και θα υπολογίσουν την επιφάνειά του. Αποτέλεσμα αυτού θα είναι η αποτύ -πωση, η σχεδίαση και η εμβαδομέτρηση όλου του προς μελέτη χώρου.

Συνιστάται να γίνει η άσκηση στον πίνακα του σχολείου για να επισημανθούν τα λάθη και να λυθούν οι απορίες των μαθητών.

Εργαστήριο 2ο Επίσκεψη σε Χωράφια

Σκοπός
- Οι μαθητές με την παρουσία του καθηγητή τους θα επισκεφθούν ένα αγρόκτημα, ένα πάρκο με διαθέσιμο γυμνό έδαφος ή θα πα -ραμείνουν στο χώρο του σχολείου. Σκοπός της άσκησης είναι να αντιληφθούν μακρο -σκοπικά τις ιδιότητες και τους τύπους των εδαφών.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Δεν υφίσταται χρονικός περιορισμός πραγμα -τοποίησης της άσκησης. Προτείνεται να αποφεύγονται οι ημέρες που επικρατούν βροχές, χαμηλές ή υψηλές θερμοκρασίες και έντονη ηλιοφάνεια. Οι δύσκολες καιρι -κές συνθήκες δυσχεραίνουν την εκτέλεση της άσκησης. Συνιστάται να γίνει η επίσκε -ψη μετά από μια βροχερή μέρα.

Υλικά και μέσα
-  Σήτα
- Ταινία ΡΗ
-  Σημειωματάριο, ερωτηματολόγιο

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 2 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
1. Τι χρώμα και τι υφή έχει το έδαφος που μελετάται; Σε ποιο τύπο εδάφους θα το κατατάσσατε; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 2. Κάντε τις ανάλογες ενέργειες που περιγράφονται στην άσκηση και καταγράψτε τα συμπερά -σματά σας σχετικά με την ύπαρξη αργίλλου ή άμμου ή και των δύο.
- 3. Πώς κατατάσσεται το προς μελέτη έδαφος από πλευράς οξύτητας σύμφωνα με το ΡΗ που με τρήσατε;
- 3. Πώς κατατάσσεται το προς μελέτη έδαφος από πλευράς οξύτητας σύμφωνα με το ΡΗ που με τρήσατε;
4. Από τη βλάστηση που παρατηρήσατε, πώς θα κρίνατε το έδαφος από πλευράς γονιμότητας; ........................................................................................................................................................
- 5. Ποια είναι η στραγγιστική ικανότητα του εδάφους που μελετάται και πώς οδηγηθήκατε σ' αυτά τα συμπεράσματα;

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα παρατηρήσουν μακροσκοπικά το έδαφος και ιδιαίτερα το χώμα και την υφή του. Επιπλέον, συνιστάται να παρατη -ρήσουν την ύπαρξη νερού στην επιφάνεια του εδάφους για να βγάλουν συμπεράσμα -τα σχετικά με την ικανότητα στράγγισής του. Αυτό μπορεί να γίνει, όταν η άσκηση πραγματοποιηθεί μετά από μια βροχερή μέρα, διαφορετικά θα βρέξουν οι ίδιοι το έδαφος. Στη συνέχεια θα πάρουν δείγμα εδάφους και θα το κοσκινίσουν με την βοή -θεια της σήτας. Με απλή μέθοδο, που είναι οι ταινίες ΡΗ, θα μετρήσουν την οξύτητά του. Θα βρέξουν ελαφρά το χώμα, για να το πλάσουν και να το "ακούσουν". Το τρίξι -μο προδίδει την παρουσία άμμου. Κατά το πλάσιμο, όταν το δείγμα "κολλάει", γίνεται αντιληπτή η ύπαρξη αργίλλου.

Αρχές σχεδιασμού τοπίου εκπόνηση σχεδίου φύτευσης και κατασκευαστικών στοιχείων
κεφάλαιο 5

Αρχές σχεδιασμού τοπίου εκπόνηση σχεδίου φύτευσης και κατασκευαστικών στοιχείων

5.1 Παράμετροι σχεδιασμού -Σχεδιασμός Τοπίου
5.1.1 Γενικές αρχές σχεδιασμού - Επαφή με τον χρήστη ή τους χρήστες του χώρου
Υπάρχει μία βασική αρχή που δεν πρέπει να διαφεύγει από κανένα αρχιτέκτονα τοπίου: οι ωραίοι κήποι δεν έγιναν μόνοι τους. Σχεδιά -στηκαν και συντηρήθηκαν σωστά.
Κάθε σχέδιο αρχιτεκτονικής τοπίου έχει 2 βασικά τμήματα: το Hard Landscape (σκλη -ρό τοπίο) και το Soft Landscape (μαλακό το πίο). Το σκληρό τοπίο αναφέρεται στα σκληρά τμήματα του κήπου, διαδρόμους, καθιστικά, τοίχους, σκάλες κ.λπ. Το μαλακό τοπίο έχει να κάνει με τη φύτευση του χώρου που δημιουρ -γεί στην ουσία τη δομή του κήπου ή του τοπίου και συνίσταται στη συλλογή, επιλογή και φύ -τευση χλοοταπήτων, θάμνων και δέντρων.

Φωτ. 5.1: Σχεδίαση με γνώ -μονα τη διατήρηση του φυ -σικού περιβάλλοντος
Το πρώτο και δυσκολότερο ίσως βήμα της διαδικασίας του συνολικού σχεδιασμού ενός υπαιθρίου χώρου αποτελεί ο καθορισμός του σχεδιαστικού προβλήματος. Αυτός συνίσταται στη λήψη ενός συνόλου αποφάσεων που απα -ντούν σε ερωτήματα του τύπου:
-  Ποιος θα χρησιμοποιήσει τον εξωτερικό χώρο;
-  Ποιος θα είναι ο σκοπός της χρήσης του;
- Ποια θα είναι η αρχιτεκτονική ρυθμολογία του;
-  Ποια είναι τα διαθέσιμα χρήματα;
- Τι είδους λύση αναμένεται;
-  Ποια είναι η τοποθεσία που θα αξιοποιηθεί;

Τις απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, πρέπει ο μελετητής αρχιτέκτονας τοπίου να τις έχει εξαρχής.
Φωτ. 5.2: Το παραπάνω σκίτσο αποτελεί σχέδιο καταγραφής των στοιχείων που βλέπει ο μελετητής στο χώρο. Καταγράφει δηλαδή τις περιοχές όπου απαιτείται απόκρυψη, την κυρίαρχη θέα, την περιοχή όπου εμφανίζεται επίπεδο το οικόπεδο, τις περιοχές όπου υπάρχει κλίση κ.λπ. Το σχέδιο αυτό αποτελεί την ανάλυση των δεδομένων.
Ο σχεδιαστής αρχιτέκτων τοπίου έχει πά -ντοτε υπόψη του την παρακάτω θεμελιώδη αρχή:
Σχεδίαση για τον άνθρωπο αλλά με γνώ -μονα τη συντήρηση-διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος.

Ανάλυση στοιχείων περιοχής
Τα στοιχεία της περιοχής που ήδη κατα -γράφηκαν από τον μελετητή (εκτενής αναφο ρά τους έχει γίνει σε προηγούμενο κεφάλαιο) αποτελούν την ανάλυση της περιοχής. Τα στοι -χεία αυτά καταγράφονται σε ένα χάρτη, ώστε να προστρέχει σ' αυτόν ο μελετητής, όποτε το θεωρεί απαραίτητο κατά τη διάρκεια της εκπό -νησης της μελέτης. (Φωτ. 5-2)

5.1.2. Σύνθεση στοιχείων
Το επόμενο βήμα είναι να προσδιοριστούν οι χρήσεις του χώρου με βάση τα δεδομένα που έχουν ήδη καταγραφεί στα προηγούμενα στάδια. Γνωρίζει δηλαδή ο μελετητής τις απαι -
τήσεις του χρήστη του χώρου, τις οικονομικές του δυνατότητες, τα στοιχεία της περιοχής που έχουν να κάνουν με κλίμα, έδαφος, τοπογρα -φία κ.λπ. Με βάση τις αρχές σχεδιασμού της Αρχιτεκτονικής Τοπίου προσδιορίζει τις χρή -σεις του χώρου και τους τρόπους σύνδεσης με ταξύ τους. Ως χρήσεις του χώρου εννοούνται όλες οι λειτουργικές ενότητες που έχουν σχέ -ση με τη διαμόρφωση του τοπίου, όπως: χώροι καθιστικών, χώροι υγρών στοιχείων (τεχνητές λίμνες, πισίνα κ.λπ.), χώροι άθλησης, χώροι περιπάτου, χώροι πολλαπλών χρήσεων, πρασίνου κ.λπ. Σαν τρόποι σύνδεσης των χώ -ρων αυτών μεταξύ τους χρησιμοποιούνται οι διάδρομοι. Αυτοί ενώνουν τις διάφορες χρή -σεις μεταξύ τους, οριοθετούν πορείες, προσδι ορίζουν οπτικούς άξονες.

Επίσης, ο τρόπος σχεδιασμού των διαδρό -μων (καμπύλος, ευθύγραμμος, συμμετρικός) προσδιορίζει και την τεχνοτροπία σχεδιασμού του τοπίου (αρχιτεκτονική ρυθμολογία). Δηλα -δή, όταν ακολουθείται σχεδιασμός διαδρόμων με καμπύλες γραμμές ελεύθερης μορφής, τότε η διαμόρφωση προσομοιάζει στο φυσικό το -πίο και ο αρχιτεκτονικός ρυθμός διαμόρφωσης λέγεται ελεύθερος. Όταν ακολουθείται ευθύ -γραμμος σχεδιασμός, δηλαδή διάδρομοι με ευ θείες γραμμές, η τεχνοτροπία του σχεδιασμού είναι κλασική και τέλος, όταν υπάρχουν ευθύ -γραμμοι διάδρομοι με απολύτως συμμετρικά σχήματα στις δύο πλευρές τους, η τεχνοτροπία είναι αναγεννησιακή.

ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ
Φωτ. 5-4: 2η σχεδιαστική προσέγγιση στο σχεδιαστι -κό πρόβλημα του προηγού -μενου σχεδίου. Η λύση εδώ είναι με καμπύλες γραμ -μές. Το έργο αυτό είναι πραγματικό και η λύση αυτή επελέγη από πελάτη και αρχιτέκτονα τοπίου για να κατασκευαστεί (μελετη -τικό γραφείο Χ. Ροΐδη)
Φωτ. 5-3: 1η σχεδιαστική προσέγγιση στο σχεδιαστικό πρόβλημα του προηγουμένου σχεδίου. Η λύση εδώ είναι με ευθείες γραμμές.
Τέλος, στη φάση αυτή προσδιορίζονται χον -δροειδώς και οι φυτεύσεις του χώρου. Για πα ράδειγμα προσδιορίζονται τα σημεία που απαι -τούν σκιά και άρα φύτευση δέντρων, τα σημεία φύτευσης μπορντούρας ή θάμνων ελεύθερης μορφής, τα σημεία που απαιτούν απομόνωση ή τα σημεία που δε χρειάζεται φύτευση θάμνων, γιατί υπάρχει καλή θέα κ.λπ. Στα σημεία όπου δε φυτεύονται θάμνοι ή δεν υπάρχει πλακό -στρωτη έκταση σπέρνεται συνήθως χλοοτάπη τας, η έκταση του οποίου ποικίλλει από χώρο σε χώρο και έχει άμεση σχέση με τον προορι -σμό του χώρου. Στο σημείο αυτό τελειώνει η φάση της σύνθεσης και εκπονούνται οι πιθανές εναλλακτικές σχεδιαστικές λύσεις του προ -βλήματος. Οι λύσεις τίθενται υπόψη του πελά τη-χρήστη και αναζητείται η καλύτερη δυνατή για την περίπτωση. (Φωτ. 5-3 κ αι φωτ. 5-4)

5.1.3. Σχεδιασμός τοπίου
Εφόσον έχουμε προσδιορίσει τις λειτουργι -κές ενότητες και τους διαδρόμους και γνωρί ζουμε τις περιοχές φύτευσης ως όγκους (χλοο -τάπητας, θάμνοι, δέντρα) σχεδιάζονται λεπτο μερώς όλες οι περιοχές. Για παράδειγμα, δίνε -ται η τελική φόρμα στα στοιχεία νερού, στους χώρους των καθιστικών, στους διαδρόμους, στον χώρο ή τους χώρους χλοοτάπητα κ.λπ. Εκπονούνται στη συνέχεια επιμέρους σχέδια για το λεπτομερή προσδιορισμό υλικών (π.χ. υλικά επίστρωσης διαδρόμων, επένδυσης τοι -χείων, υλικά καθιστικών) καθώς και σχέδια φύτευσης (Σχέδιο 5.1α και β), άρ -δευσης και προσδιορισμού φωτιστικών.

Τα φυτά αποτελούν δομικό στοιχείο του χώ -ρου και βοηθούν στη λειτουργική ενοποίηση ή διαχωρισμό των χώρων αλλά και στην αισθητική αναβάθμιση και ανάπλαση των χώρων αυτών.
κεφάλαιο 5 160
Σχέδιο 5-1(α) και (β): Σχεδίαση κήπου συγκροτήματος κατοικιών (Μελέτη Αικ. Σκοτίδα) α) ιδιωτικοί κήποι
- β) κοινόχρηστοι χώροι με πισίνα και υπαίθριο μπαρ
-  Η ποιότητα της εργασίας στα σχέδια που είναι το ίδιο σημαντική με τη σωστή επίλυ -ση του σχεδιαστικού προβλήματος
Ακολουθεί ανάλυση των παραπάνω παρα -γόντων.

5.2.2 Η προσέγγιση του προβλήματος
Στο σχέδιο φύτευσης (Σχέδιο 5-1 και σχέδιο 5-2) καθορίζονται επακριβώς:
-  τα είδη των φυτών,
- η ακριβής τους θέση και
-  η ποσότητα του κάθε είδους.
Ο πίνακας που συνοδεύει κάθε τέτοιο σχέ -διο δίνει τα κοινά και επιστημονικά ονόματα των φυτών και καθορίζει ένα σύμβολο για

5.2. Σχέδιο φύτευσης

5.2.1. Γενικά
Το σχέδιο φύτευσης αποτελεί τμήμα της διαμόρφωσης, δεδομένου ότι τα φυτά αποτε -λούν δομικό στοιχείο του χώρου. Για την ορθή σχεδίαση της φύτευσης ενός τοπίου, οι παρά -γοντες που υπεισέρχονται και πρέπει να ερμη νευτούν καταλλήλως είναι:
-  Η προσέγγιση του προβλήματος
- Η ανάλυση των φυσικών στοιχείων της περιοχής, δεδομένου ότι τα στοιχεία που επηρεάζουν το σχεδιασμό έχουν ήδη ανα -λυθεί.
-  Η δημιουργία πλαισίου σχεδιασμού
- Η επιλογή φυτών
-  Οι αποστάσεις φύτευσης
κάθε είδος ώστε να δι -ευκολύνεται η φύτευσή τους στον κήπο.

Τα σχέδια φύτευσης εκπονούνται πάντοτε υπολογίζοντας το μέ -γεθος των φυτών (Φωτ. 5-5, φωτ. 5-6 και φωτ. 5-7), όταν αυτά φτά -σουν σε στάδιο ωριμό
Φωτ. 5-5: Σχέδιο φύτευσης και εφαρμογή του σχεδίου στο έδαφος
Σχέδιο 5-2: Τυπικό σχέδιο φύτευσης κήπου ξενο -δοχείου. Με μεγάλους κύκλους συμβολίζονται τα δέντρα, με μικρούς κύκλους οι μεγάλοι θάμνοι και με σγουρή γραμμή οι συστάδες των θάμνων (Σχεδίαση: Γραφείο X. Ροΐδη)
τητας. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγονται τα πιθανά λάθη στις αποστάσεις της φύτευσης (φυτευτικός σύνδεσμος), που θα επηρεάσουν μελλοντικά την εμφάνιση του τοπίου.

Θα πρέπει βέβαια να γνωρίζει ο μελετητής ορισμένες βασικές αρχές που αφορούν το ίδιο το φυτικό υλικό σαν ζώντα οργανισμό και σαν δομικό ή διακοσμητικό στοιχείο.
Φωτ. 5-6 και 5-7: Σχέδιο φύτευσης και εφαρμογή του σχεδίου στο έδαφος. Παρόμοια περίπτωση με αυτή της φωτ. 5-5

5.2.3 Δημιουργία σχεδιαστικού πλαισίου α. Γενικά
Το σχεδιαστικό πλαίσιο συνδέεται άμεσα με τις αποφάσεις που αφορούν το είδος του φυ -τικού υλικού (δέντρα, θάμνοι, φυτά πλαισίων κ.λπ.) που θα χρησιμοποιηθεί και τους τρόπους επιλογής. Ένας σωστά σχεδιασμένος κήπος πρέ -πει να έχει φυτά, τα οποία ταιριάζουν στην κλί μακά του και προσδίδουν ζωή στον κήπο.
Τα φυτά που θα χρησιμοποιηθούν σε έναν κήπο πρέπει να συνδυάζονται αρμονικά σε σχήμα και χρώμα και να είναι ταξινομημένα σε κλίμακα από το μεγαλύτερο προς το μικρότερο ή αντιστρόφως. (Φωτ. 5-8)

β. Αειθαλή φυτά
Αποτελούν το σκελετό της φύτευσης. Αυτός θα πρέπει να αποτελείται από αειθαλή φυτά, τα οποία θα εξασφαλίζουν μόνιμη δομή και υπό -βαθρο στα υπόλοιπα φυτά. Ο όγκος και η σχε διαστική φόρμα των φυτών αυτών στηρίζει το συνολικό σχέδιο του κήπου.

γ. Φυλλοβόλα φυτά
Μετά από την επιλογή των φυτών που θα αποτελέσουν το σκελετό, επιλέγονται οι φυλλο -
βόλοι διακοσμητικοί θάμνοι, με άνθηση σε δια -φορετικές εποχές του χρόνου. Οι αναλογίες των φυτών εξαρτώνται άμεσα από όλα τα περιβάλ -λοντα αρχιτεκτονικά στοιχεία, το μήκος και το πλάτος του χώρου όπου πρόκειται να φυτευτούν ή το ύψος του φράχτη που βρίσκεται γύρω τους.

δ. Ετήσια και αρωματικά φυτά
Το επόμενο βήμα είναι να επιλεγούν τα μι -κρά φυτά, όλα τα ετήσια και τα αρωματικά που προσδίδουν χάρη στο χώρο (π.χ. Santolina spp., Hebe spp. etc.). Τα φυτά αυτά πρέπει να φυτεύο -νται ομαδικά κατά είδος και να δίνεται προσοχή στη χρωματική σχέση του φυλλώματός τους με τα φυτά που βρίσκονται γύρω τους. Τέλος, επι -λέγονται τα φυτά που συμπληρώνουν τα κενά του εδάφους: βολβοί, όπως τουλίπες και ίριδες, διετείς σπόροι και ετήσια όπως ηλίανθοι.

5.2.4. Ανάλυση στοιχείων
Τα στοιχεία που υπεισέρχονται υποχρεωτι -κά σε κάθε σχεδιασμό υπαίθριου χώρου, είναι:

Έδαφος
Το έδαφος δεν είναι σταθερή παράμετρος, αφού συνεχώς μεταβάλλεται και εξαντλείται.
Φωτ. 5-8: Τα φυτά που χρησιμοποιούνται στον κήπο πρέπει να συνδυάζο -νται απόλυτα μεταξύ τους
Η εδαφολογική ανάλυση και σύσταση αφο -ρά τη σχέση εδάφους και φυτικής παραγωγής. Το έδαφος αξιολογείται ως προς τη στραγγιστι -κή του ιδιότητα, την περιεκτικότητα σε οργανι κή ουσία, τη σχετική του οξύτητα (pH) και την παρουσία θρεπτικών στοιχείων, ιδιαίτερα φω -σφόρου, αζώτου και καλίου. Το έδαφος μπο ρεί να βελτιωθεί με την προσθήκη διαφόρων βελτιωτικών, ανάλογα με το πρόβλημα που παρουσιάζει: Στο αμμώδες προστίθεται τύρφη, στο όξινο προστίθεται άσβεστος, στο πηλώδες προστίθεται άμμος κ.ο.κ.

Νερό
Η υγρασία του εδάφους, η υπόγεια και επι -φανειακή στράγγιση και το βάθος του υδροφό ρου στρώματος καθορίζουν τη μορφή και το είδος των προτεινόμενων φυτικών ειδών. Ένας πρώτος έλεγχος για την ύπαρξη και το είδος του διαθεσίμου νερού είναι απαραίτητος.
Αυτό ενδιαφέρει το μελετητή άμεσα για τους εξής λόγους:
- α) για την επιλογή των κατάλληλων φυτών που πρέπει να αντέχουν σε ξηρά ή υγρά τοπία αντίστοιχα και
- β) για την επιλογή του καταλληλότερου αρδευ -τικού ή στραγγιστικού δικτύου.

Τοπογραφία
Με τα δεδομένα αυτά, η τοπογραφία είναι δυνατόν από μόνη της να καθορίζει πολλές φορές τη μορφή του σχεδιασμού της περιο -χής. Π.χ. περιοχές με μεγάλες κλίσεις -εφό σον απαιτείται η λειτουργική αξιοποίησή τους - χρειάζονται αναβαθμίδες, περιοχές με επίπε -δες κλίσεις είναι προβληματικές ως προς τις απορροές των νερών κ.λπ. Επίσης, η χρησιμο -ποίηση μιας περιοχής από τους κατοίκους της εξαρτάται από τις κλίσεις του εδάφους.
Η τοπογραφία ή το τοπογραφικό ανάγλυφο μιας περιοχής είναι ένας από τους καθοριστι -κότερους παράγοντες του χαρακτήρα του το πίου της περιοχής αυτής. Έτσι έχουμε ορεινές, ημιορεινές και πεδινές περιοχές.

ΚλίμαΜικροκλίμα
Το γενικό κλίμα μιας περιοχής εκφράζεται με τη θερμοκρασία, την υγρασία, τη βροχό -πτωση, την ηλιοφάνεια, ταχύτητα και δι εύθυνση του ανέμου και την πορεία του ήλιου. Ο σχεδιαστής πρέπει να λαμβάνει υπόψη του όχι μόνο τις μέσες τιμές των παραπάνω πα -ραμέτρων, αλλά κυρίως τις μέγιστες και τις ελάχιστες τιμές, εφόσον αυτές καθορίζουν το αίσθημα άνεσης των χρηστών, αλλά και την ανθεκτικότητα των φυτών.

5.2.5 Επιλογή φυτών
Πρέπει να επιλέγονται εκείνες οι ποικιλίες θάμνων και δέντρων που δίνουν άνθηση στον κήπο όλες τις εποχές του χρόνου. Για παράδειγ -μα, τέτοιοι συνδυασμοί φυτών είναι η φορσύ θια με την ιαπωνική κυδωνιά που ανθίζουν το Φεβρουάριο-Μάρτιο, η σπειραία που ανθίζει τον Απρίλιο μαζί με την πασχαλιά, η βεϊγκέ -λια που ανθίζει τον Ιούνιο μαζί με τον ιβίσκο, καθώς και η λαγκεστρέμια με την πικροδάφνη που ανθίζουν τέλη Ιουλίου. Υπάρχουν βέβαια δεκάδες ακόμη είδη φυτών που ανθίζουν τις ίδιες περιόδους και είναι διαθέσιμα στο εμπό -ριο. Ακόμη, οι θάμνοι και τα δέντρα, όταν είναι κατάλληλα φυτεμένα μπορούν να δημιουργή -σουν χώρους απομόνωσης, χώρους σκιάς κα θώς και χώρους για κάλυψη αντικειμένων (κά -δοι απορριμμάτων, εργαλεία κήπου).

Τέλος δεν πρέπει να αγνοείται η κάλυψη του εδάφους με χλοοτάπητα. (Φωτ. 5-9) Υπάρχουν πολλά διαφορετικά μείγματα σπόρων χλοοτά -πητα το καθένα από τα οποία προορίζεται για διαφορετική χρήση. Για παράδειγμα, σπόροι μειγμάτων No 21 και 41 χρησιμοποιούνται για χλοοτάπητες γηπέδων ή καλής ποιότητας χλοοτάπητες οικιών, σπόροι με κυρίαρχα μείγ -ματα ποικιλίες αγριάδας χρησιμοποιούνται για χλοοτάπητες πρανών κ.λπ. Υπάρχουν σήμερα μείγματα σπόρων χλοοτάπητα κατάλληλα για σκιά, για παραθαλάσσιες εκτάσεις, για γήπεδα γκολφ κ.λπ.

α. Επιλογή δέντρων
Η αξία ενός δέντρου είναι ανεκτίμητη, όχι μόνο από φυσική άποψη, αλλά και από αι -σθητική. Αν κάποιο δέντρο καταστραφεί από κεραυνό ή ασθένεια, αλλάζει αυτομάτως όλη η φυσιογνωμία του χώρου και του κτίσματος, του οποίου η αξία μειώνεται.
Γενική αρχή είναι τα μεγάλα δέντρα να μη φυτεύονται πολύ κοντά στο σπίτι, γιατί θα σκο -τεινιάζουν τα δωμάτια ή μπορεί να δημιουρ γούν προβλήματα στις υδρορροές με φύλλα, αν είναι φυλλοβόλα, ενώ οι ρίζες τους μπορεί να υπονομεύσουν το κτίριο.

Επιλογή δέντρων ανάλογα με το σχήμα τους
Τα δέντρα επιλέγονται κυρίως ανάλογα με το σχήμα τους, γιατί αυτό καθορίζει και το χώρο τοποθέτησής τους και τον τρόπο χρήσης τους. Έτσι τα δέντρα ταξινομούνται στα παρα -κάτω σχήματα:
-  Σχήμα πυραμίδας: δέντρα ιδανικά για φύ -τευση σε χλοοτάπητα ή σε δρόμους. Η με ταξύ τους απόσταση πρέπει να είναι αρκετά μεγάλη, ώστε να αναδεικνύουν το περίγραμ -μά τους καθαρά και να επιτρέπουν στο φως, διαπερνώντας τα, να φτάνει στο γρασίδι, το οποίο δεν πρέπει σκιάζεται. (Φωτ. 5-10 και φωτ. 5-11) Η φύτευσή τους μπροστά στο σπίτι πρέπει να αποφεύγεται. Το πυκνό τους φύλλωμα θα κρύψει αρχιτεκτονικά στοιχεία και θα εμποδίσει τη θέα. Τέτοια δέντρα είναι:

Φωτ. 5-9: Ο χλοοτάπητας προσδίδει αισθητική εμ -φάνιση στον κήπο του σπιτιού
Φωτ. 5-10 & 5-11: Δέντρο σε σχήμα πυραμίδας
Φωτ. 5-12: Δέντρα σε σχήμα κλαίουσας
Φωτ. 5-13: Δέντρα σε σχήμα βάζου. Εδώ μία μανό -λια
μανόλια, γκίνγκο, σφενδάμι κόκκινο, ευ -ρωπαϊκή οξιά κ.λπ.
-  Σχήμα κλαίουσας: δέντρα που αναπτύσ -σονται σε πλάτος. Τα κλαδιά τους γέρνουν προς τη γη και το φύλλωμά τους θροΐζει στην παραμικρή αύρα. Όπως τα πυραμιδο -ειδή, έτσι και αυτά χρειάζονται ανοιχτές επιφάνειες για να φυτευτούν. Τα περισσό -
κεφάλαιο 5 166

Φωτ. 5-14 και 5-15: Δέντρα σε σχήμα σφαιρικό και ωοειδές
τερα αποκτούν πλάτος, όσο είναι και το ύψος τους. Τέτοια δέντρα είναι: ιτιά κλαί -ουσα, σοφόρα κρεμοκλαδής, μηλιά κρε μοκλαδής κ.λπ. (Φωτ. 5-12)
Φωτ. 5-16 και 5-17: Δέντρα σε σχήμα κολόνας. Το πιο χαρακτηριστικό είναι το ορθόκλαδο κυπαρρίσι
-  Σχήμα βάζου (Vase-shaped): δέντρα με ψηλά, φουντωτά κλαδιά που προσδίδουν καλύτερη σκιά από τις προηγούμενες κα -τηγορίες δέντρων. Ιδανικά για αυλές, όπου η σκιά χρειάζεται συχνότερα. Μεγαλωμέ -να, αποτελούν καλό υπόβαθρο για το σπίτι, όπως αυτό φαίνεται από το δρόμο. Όταν φυ -τεύουμε τέτοια δέντρα, πρέπει να προσέχου με να μη σκιάζουν το γρασίδι. Τέτοια δέντρα είναι: δρυς, κελτίς, συκομουριά, σφενδάμι, λιριόδεντρο, κερκίς. (Φωτ. 5-13)
-  Σχήμα σφαιρικό και ωοειδές: Τα δέντρα αυτά προσδίδουν επίσημη όψη στο σχέδιο. Τα περισσότερα είδη είναι αρκετά χαμηλά, γεγονός που τα κάνει ιδανικά για φύτευση δρόμων. Είναι όμορφα επίσης, φυτεμένα μπροστά στην είσοδο του σπιτιού. Τέτοια δέντρα είναι: δαμασκηνιά καλλωπιστική, κατάλπη, ελαίαγνος, τζιτζιφιά. (Φωτ. 5-14, φωτ. 5-15)

Φωτ. 5-18: Δέντρο με ενδιάμεσο σχήμα. Κλαίουσας και ομπρέλας
-  Σχήμα κολόνας (Columnar trees): Τα δέ -ντρα αυτά είναι ιδανικά για να προβάλουν σε πρώτο πλάνο ένα θάμνο ή κάποια ανθοφόραειδικά σε αυλές στενών διαστάσεων, όπου ένα ψηλόλιγνο δέντρο είναι απαραίτητο. Είναι επί -σης χρήσιμα, όταν φυτεύονται για να κρύψουν κάποια ανεπιθύμητη θέα. Τέτοια δέντρα είναι: κυπαρίσσι ορθόκλαδο, καβάκι. (Φωτ. 5-16, φωτ. 5-17)
-  Σχήμα ομπρέλας: Τα δέντρα αυτά είναι ιδα -νικά για δημιουργία σκιάς. Είναι επίσης χρή σιμα, όταν φυτεύονται για να κρύψουν κάποια ανεπιθύμητη θέα. Τέτοια δέντρα είναι: ακακία Κωνσταντινουπόλεως, γιακαράντα, σοφόρα. (Φωτ. 5-18)

Τα κύρια βήματα επιλογής και φύ -τευσης δέντρου αφορούν:
- α) την επιλογή της κατάλληλης ποικιλί -ας, η οποία προσδιορίζεται στο σχέ διο φύτευσης,
- β) το μέγεθος (ύψος δέντρου, διάμετρο κόμης, πάχος κορμού), και τέλος
- γ) την καλή του υγεία και ευρωστία. Αυτή εξασφαλίζεται, εάν επιλεγεί το δέντρο από υπεύθυνο φυτώριο. Και τούτο γιατί:
-  Τα δέντρα στα σωστά φυτώρια έχουν μεταφυτευτεί πολλές φορές και οι ρίζες έχουν κλαδευτεί όπως είναι απαραίτητο.
-  Η μπάλα χώματος που συγκρατεί τη ρίζα είναι αναγκαίο να έχει γίνει συ -μπαγής.

Φωτ. 5-19 και 5-20: Τρόπος δεσίματος δέντρου στο υπο -στήλωμα (λεπτομέρεια από Γραφείο X. Ροΐδη)
Φωτ. 5-22: Βιβούρνο σε πλήρη άνθηση
-  Ο καλύτερος χρόνος φύτευσης είναι το φθι -νόπωρο ή η άνοιξη. Σήμερα υπάρχει η δυνα τότητα προμήθειας φυτών με μπάλα χώμα -τος από τα φυτώρια, οπότε η φύτευση μπο ρεί να γίνει οποιαδήποτε εποχή του χρόνου. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ύπαρξη αρδευτικού συστήματος για την άμεση επι -τυχία της φύτευσης.
-  Τα δέντρα απαραίτητα στηρίζονται, μετά τη φύτευσή τους, σε πασσάλους και προσδέ -νονται πάνω σ' αυτούς με ειδικές ελαστικές ζώνες, ώστε να αποφεύγονται οι τραυματι -σμοί του κορμού τους. (Φωτ. 5-19 και φωτ. 5-20)

β. Επιλογή θάμνων
Κατά την επιλογή ενός θάμνου, πρέπει πρωταρχικά να δίνεται προσοχή στο τελικό
Φωτ. 5-21: Τα σχήματα επιλογής των θάμνων
ύψος που αυτός θα αποκτήσει. Ο αειθαλής θά -μνος εξασφαλίζει χρώμα στον κήπο κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Οι οικογένειες των θά -μνων έχουν εντελώς διαφορετικά μέλη μεταξύ τους: άλλα φθάνουν σε ύψος τα 60 εκατοστά και άλλα τα 5 μέτρα. Για το λόγο αυτόν πρέπει να δίνεται μεγάλη προσοχή στην επιλογή του σωστού για κάθε συγκεκριμένη χρήση φυτού.
Οι θάμνοι μπορούν άνετα να φυτευτούν και μπροστά σε τοίχους. Από τους ωραιότερους είναι ο Πυράκανθος (pyracantha coccinea) που, όταν είναι κατάλληλα κλαδεμένος, παίρ -νει όψη και μορφή πολύ διαφορετική από ό,τι όταν βρίσκεται μόνος του σε κάποιο σημείο του κήπου. Δημιουργεί ένα πράσινο σύνολο από την άνοιξη ως το φθινόπωρο, δίνει λευκά άνθη νωρίς το καλοκαίρι και κόκκινους ή πορ -τοκαλί μικρούς στρογγυλούς καρπούς από το φθινόπωρο μέχρι το χειμώνα.

Όπως συμβαίνει στην επιλογή των δέντρων, ομοίως και οι θάμνοι έχουν σχηματικά κριτή -ρια επιλογής. Στη φωτογραφία 5-21 φαίνονται τα κυρίαρχα σχήματα που παίρνουν οι θάμνοι, όταν αφήνονται να πάρουν από μόνοι τους τη μορφή τους και δεν κουρεύονται.
Παραδειγματικά αναφέρονται ορισμένα είδη θάμνων (φυλλοβόλων και αειθαλών) που έχουν ευρεία χρήση στην Αρχιτεκτονική Το -πίου. Κυδωνίαστρο, δάφνη, σπειραία, βερ βερίς, βουδλέια, ευώνυμο, βιβούρνο κ.λπ. (Φωτ. 5-22)

γ. Επιλογή αναρριχώμενων φυτών
Όσο μικρότερος είναι ένας κήπος, τόσο ση -μαντικότερα στοιχεία είναι γι' αυτόν τα αναρρι χώμενα φυτά, γιατί αναπτύσσονται κάθετα και αφήνουν διαθέσιμο όλο σχεδόν το χώρο. Παρα -θέτονται εδώ τα κυριότερα είδη αναρριχώμενων
Φωτ. 5-23: Βουκαμβίλια Φωτ. 5-24: Αναρριχώμενοσβάιτς
φυτών: βουκαμβίλια, κληματίδα, κισσός, για -σεμί, αιγόκλημα, τριανταφυλλιά, άμπελος κ.λπ. (Φωτ. 5-23, φωτ. 5-24)

δ. Φυτά εδαφοκάλυψης
Όσο μεγαλύτερος είναι ένας κήπος, τόσο σημαντικότερος ο ρόλος των φυτών που καλύπτουν αποτελεσματικά το έδαφος και μει -ώνουν την ανάγκη για ξεχορτάριασμα. Τα φυτά εδαφοκάλυψης έχουν σημαντική θέση ακόμα και σε ένα μικρό κήπο, ιδίως όταν δεν υπάρχει χρόνος για συντήρηση. Είναι λάθος να υποτι -μούμε τα φυτά εδαφοκάλυψης, γιατί δε στερού νται από μόνα τους ομορφιάς και αξίας. Παρα -δειγματικά αναφέρονται τα ρείκια, το υπέρικο, ο κισσός, το κυδωνίαστρο μικρόφυλλο κ.λπ.

ε. Φυτικοί φράχτες (κουρεμένοι ή ελεύθεροι)
Οι φυτικοί φράχτες μπορούν να καθορίσουν τη μορφή του κήπου και να του δώσουν έμφαση. Εκτός από τη χρησιμότητά τους ως εξωτερικού σκελετού των ορίων του κήπου, μπορούν να δη -μιουργηθούν και «εσωτερικοί» φυτικοί φράχτες.

5.2.6 Αποστάσεις φύτευσης
Οι αποστάσεις φύτευσης των διαφόρων φυ -τών εξαρτώνται από τα είδη των φυτών (θά μνοι μικροί- θάμνοι μεγάλοι- δέντρα).
Οι μικροί θάμνοι συνήθως φυτεύονται σε κοντινές αποστάσεις (σε μικρούς φυτευτικούς συνδέσμους από 25 εκατοστά μέχρι 50 εκα -τοστά για δημιουργία συστάδας.
Οι μεγάλοι θάμνοι φυτεύονται πιο αραιά (φυτευτικός σύνδεσμος 40-70 εκατοστά), εάν πρόκειται να δημιουργηθεί συστάδα ή και με -μονωμένα, αν πρόκειται για μοναδική εμφάνι ση του θάμνου. (Φωτ. 5-27)
Τα δέντρα, εάν πρόκειται για δεντροστοι -χία, ανάλογα με το είδος (που δίνει διαφορετι κό ύψος και διαφορετική διάμετρο κόμης), φυ -τεύονται από 4-5 μέτρα (μικρά δέντρα όπως ιβίσκοι, κερκίς κ.λπ.), έως 7-8 μέτρα (μεγάλα δέντρα όπως το πλατάνι).

Βεβαίως είναι δυνατή η όποια διαφοροποί -ηση από τα παραπάνω νούμερα, εάν πρόκειται για θέμα όπου ο μελετητής θέλει να προσφέρει διαφορετικό αισθητικό αποτέλεσμα. Ακόμη οι αποστάσεις φύτευσης είναι δυνατόν να ποικίλ -λουν, ανάλογα με την εδαφολογική σύσταση του εδάφους.
Οι αποστάσεις φύτευσης αειθαλών θάμνων, οι οποίοι χρειάζονται μεγάλο χρονικό διάστη -μα για να αναπτυχθούν, πρέπει να είναι ανά λογες της τελικής ανάπτυξής τους μετά από πέντε χρόνια. Όσο οι θάμνοι είναι μικροί και κατά την ανάπτυξή τους, τα μεταξύ τους κενά συμπληρώνονται με ετήσια ανθοφόρα (πετού -νιες, χωνάκια, πανσέδες κ.λπ.), με αποτέλεσμα να υπάρχει πάντοτε ελκυστικό αποτέλεσμα.

Ο πρωταρχικός στόχος της τοποθέτησης του δέντρου πρέπει να είναι η σκίαση. Για να σκιάζεται ένας χώρος τις ζεστές μεσημεριανές ώρες του καλοκαιριού, το δέντρο πρέπει να φυ -τευτεί 4,5 μέτρα νότια και 6 μέτρα δυτικά του στόχου.
Αν το τελικό ύψος του δέντρου υπολογίζε -ται να ξεπεράσει τα 6 μέτρα, τότε το δέντρο φυτεύεται σε απόσταση 4,5 μέτρα από το κτί -σμα. Η απόσταση αυτή διπλασιάζεται, όταν πρόκειται για πολύ μεγάλα δέντρα. Αυτό πρέ -πει να γίνεται για να μένουν οι ρίζες μακριά από θεμέλια κτιρίων.

Φωτ. 5-25: Σχηματική παράσταση μπορντούρας και τρόπος συντήρησής της
Φωτ. 5-26: Μπορντούρα από ευώνυμο
Αυτοί συμβάλλουν στη δημιουργία του στοι -χείου της έκπληξης, καθώς ενθαρρύνουν την εξερεύνηση, επειδή μας εμποδίζουν να αντιλη -φθούμε το σύνολο του κήπου με μια ματιά.
Τα κωνοφόρα σχηματίζουν πολύ όμορφους φυτικούς φράχτες. Σαν παραδείγματα φυτών αναφέρονται το ευώνυμο, η βέρβερις, η τού -για, η μυρτιά, η δαφνοκέρασος κ.λπ. (Φωτ. 5-26)
Οι περισσότεροι φυτικοί φράχτες που σχη -ματίζουν περίφραξη, πρέπει να αποτελούν ξε κάθαρο εμπόδιο και να δημιουργούν συνδετικό κρίκο με το διπλανό κήπο ή την περιβάλλου -σα θέα. (Φωτ. 5-25) Οι φυτικοί φράχτες που συνορεύουν με δρόμο, πρέπει να είναι αειθα -λείς ή τουλάχιστον να συγκρατούν τα παλιά τους φύλλα μέχρι να εμφανιστούν νέα την άνοιξη. Μ' αυτό τον τρόπο θα αποτελούν πιο αποτελεσματικά φίλτρα για το θόρυβο και τη σκόνη και θα συγκρατούν τον άνεμο.

Φωτ. 5-27: Τρόπος φύτευσης φυτών. Διακρίνονται οι αποστάσεις μεταξύ των φυτών και οι αποστάσεις μεταξύ των γραμμών. Σκοπός της φύτευσης αυτής είναι η δημιουργία συστάδας θάμνων (λεπτομέρεια από γραφείο X. Ροΐδη)
επίσης να φυτεύονται κοντά σε διαδρόμους και σε αυλές χωρίς ανησυχία για τη διάστρωση.
Τα κατακόρυφα αειθαλή, όπως το πεύκο και το έλατο, πρέπει να φυτεύονται σε απόστα -ση 6 μέτρα από το κτίσμα.
Τα μικρά οπωροφόρα (ροδακινιές, ροδιές, κυδωνιές), όταν πρόκειται να φυτευτούν σε μικρό διακοσμητικό οπωρώνα στον κήπο μιας οικίας, τότε η μεταξύ τους απόσταση φύτευσης μπορεί να είναι περίπου 3 μέτρα.

5.3 Κατασκευαστικά στοιχεία
Οι διάφορες κατασκευές του κήπου αποτε -λούν τμήμα του συνολικού σχεδιασμού.
Η αρχική προσέγγιση είναι η ανάλυση του χώρου, ώστε να κατανοήσει ο μελετητής τι ζη -τάει ο χρήστης του έργου.
Δέντρα με μικρή διάμετρο κόμης που φυ -τεύονται δίπλα σε δέντρα με μεγάλη διάμετρο κόμης δημιουργούν πρόβλημα μεταξύ τους, καθώς το μεγάλο δέντρο ανταγωνίζεται το μι -κρότερο για θρεπτικά συστατικά και φως. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η κακή συμμετρία για το μικρό δέντρο, εκτός αν η μεταξύ τους απόσταση φύτευσης είναι τουλάχιστον 13,5 μέτρα.

Δέντρα με μικρή διάμετρο κόμης που φυ -τεύονται το ένα δίπλα στο άλλο και δεν ξεπερ νούν σε ύψος τα 10,5 μέτρα απαιτούν μεταξύ τους απόσταση φύτευσης 10,5 μέτρα.
Τα μικρά διακοσμητικά δέντρα φυτεύο -νται σε απόσταση 2,5 μέτρα από το κτίσμα. Οι ρίζες των μικρών ανθοφόρων δέντρων δεν εί -ναι επικίνδυνες για τα θεμέλια του κτίσματος, υπάρχει όμως περίπτωση να χρειαστεί να κλα -δεύονται τα κλαδιά. Αυτά τα δέντρα μπορούν
Η επόμενη κίνηση είναι ο σχεδιασμός των απαιτήσεων του χρήστη, δηλαδή η σύνθεση των ιδεών του μελετητή με τις απαιτήσεις του χρήστη.

Στη διαμόρφωση τοπίου, από το μικρότερο κήπο μέχρι το μεγαλύτερο περιαστικό πάρκο, λαμβάνεται υπόψη η ανάγκη για περπάτημα, ξεκούραση, αναψυχή, για διάφορα σημεία εν -διαφέροντος, για έκπληξη. Για να δημιουργη θούν όλα αυτά τα στοιχεία απαιτούνται μικρές ή μεγαλύτερες επεμβάσεις στο τοπίο με στοι -χεία αντιστήριξης, με χωματουργικά έργα που αναμορφώνουν το εδαφικό ανάγλυφο, με σκα -λοπάτια κ.λπ.
Μια πλήρης μελέτη αρχιτεκτονικής τοπί -ου απαρτίζεται, από τα παρακάτω το λιγότερο σχέδια:
Σχέδιο υψομέτρων. Καταγράφονται τα υπάρχοντα και τα προτεινόμενα υψόμετρα. (Σχέδιο 5-3)

Σχέδιο φύτευσης. Προτείνονται όλα τα είδη θάμνων και δέντρων και οι αποστάσεις φύτευσης μεταξύ τους. (Σχέδιο 5-5, σχέδιο 5-6).
Σχέδιο χάραξης. Χαράσσονται σε κάνναβο ή σε συντεταγμένες χ και ψ όλες οι προτεινό -μενες κατασκευές του κήπου. (Σχέδιο 5-4)
Σχέδιο άρδευσης. Σχεδιάζονται όλες οι σωληνώσεις, τα μπεκ και οι απαραίτητες ηλε -κτροβάνες για σωστό και ολοκληρωμένο πρό γραμμα άρδευσης.
Σχέδιο φωτισμού. Προτείνονται οι θέσεις των φωτιστικών σωμάτων για φωτισμό του χώ -ρου τη νύχτα.
Εκτός των παραπάνω σχεδίων, η μελέτη πρέπει να συμπληρωθεί με κατασκευαστικά σχέδια λεπτομερειών που είναι απαραίτητα, όταν προτείνεται η κατασκευή νέων μορφών και στοιχείων. Για την ανάπλαση και διαμόρ -φωση του τοπίου απαιτούνται μικρές ή μεγα

Σχέδιο 5-5: Τυπικό σχέδιο φύτευσης σε μελέτη αρχι -τεκτονικής τοπίου για κήπο κατοικίας (Μελέτη: Γραφείο X. Ροΐδη)
λύτερες επεμβάσεις σ' αυτό με κατασκευές όπως τοι -χεία αντιστήριξης, σκάλες, ράμπες, δρόμους, διάδρο -μους, φράχτες, παγκάκια, πέτρινους τοίχους, σκέπα -στρα και σκίαστρα, μονο πάτια, στοιχεία νερού κ.λπ. (Φωτ. 5-28)
Για τη σύνθεση των στοιχείων αυτών, σχεδι -αστικά υπεύθυνος είναι ο Αρχιτέκτων Τοπίου, ο οποί -ος, εκτός της συνθετικής λειτουργίας, είναι υπεύ -θυνος και για την αισθητι κή αρτιότητα των στοιχεί -ων που θα χρησιμοποιήσει σε ένα τοπίο. Έτσι μπορεί
να σχεδιάσει διάδρομο ευθύγραμμο ή καμπύ -λο, καθιστικό χώρο κυκλικό ή τετράγωνο κ.λπ. Τα κυριότερα ή μάλλον τα πιο συχνά χρησιμο -ποιούμενα στοιχεία για τη διαμόρφωση του πε ριβάλλοντος χώρου είναι αυτά που περιγράφο -νται παρακάτω.

5.3.1 Διάδρομοι
Οι διάδρομοι εξυπηρετούν τη διακίνηση των πεζών στους υπαίθριους χώρους. Οι δι -αστάσεις των διαδρόμων εξαρτώνται από το πλήθος του κόσμου που διακινείται. Διάδρομοι πλάτους 0,60 μέτρα είναι κατάλληλοι για κίνη -ση ενός ατόμου, 1,20 μέτρα για κίνηση 2 ατό μων κ.λπ. Οι διάδρομοι είναι από τα πλέον δα -πανηρά τμήματα ενός κήπου και μπορεί να κο στίσουν, όσο όλα τα άλλα υλικά και φυτά μαζί. Ο σχεδιασμός και η κατασκευή τους απαιτούν το μεγαλύτερο κόπο και χρόνο, δεδομένου ότι καθορίζουν την αρχιτεκτονική ρυθμολογία και μορφολογία του χώρου και δευτερευόντως τη λειτουργία και τη σύνδεση των χώρων μεταξύ τους.

Οι διάδρομοι και τα μονοπάτια, αν είναι σωστά σχεδιασμένα διαστρωμένα, αποτε -λούν κυρίαρχο αισθητικό στοιχείο του κήπου.
Τα μονοπάτια και οι διάδρομοι πρέπει να σχεδιάζονται λεπτομερώς μαζί με το γενικό σχέδιο και το σχέδιο φύτευσης (Σχέδιο 5-6), δεδομένου ότι το σύνολο των στοιχείων αυτών καθώς και ο συνδυασμός πλακοστρώσεων και φυτών επηρεάζουν την αισθητική και λειτουρ -γική εμφάνιση του κήπου.
Παραδειγματικά αναφέρεται ότι πρέπει πά -
ντοτε να έχουμε στο νου μας το λόγο για τον οποίο κατασκευάζουμε ένα διάδρομο. Ο διά -δρομος πρέπει να οδηγεί κάπου: σε ένα κα θιστικό του κήπου, σε ένα γεφυράκι, σε μια είσοδο, μια καγκελόπορτα ή σε ένα σημείο οπτικής έλξης, όπως ένα γλυπτό ή διακοσμη -τικό στοιχείο. Ένας στενός διάδρομος πλάτους 45 εκατοστών κατάλληλος μόνο για ένα άτο -μο, μπορεί να είναι κατάλληλος για να συνδέει διάφορα μέρη του κήπου ή για να οδηγεί σε μια καγκελόπορτα ή σε κάποιο άνοιγμα του φρά -χτη και να δημιουργεί μια αίσθηση εξερεύνη σης. Ένας διάδρομος ικανός για την κυκλοφο -ρία δύο ατόμων έχει πλάτος 1,20-1,50 μέτρα.

Η αρχιτεκτονική δομή των διαδρόμων συ -νήθως εντάσσεται στο τοπίο. Ως εκ τούτου προτιμώνται οι ελισσόμενοι διάδρομοι, που εντάσσονται καλύτερα στο τοπίο. Στη φύση σπάνια συναντά κανείς μεγάλα ευθύγραμμα τμήματα. Παρ' όλα αυτά, οι άσκοπες καμπύ -λες και στροφές πρέπει να αποφεύγονται, γιατί υπάρχει η πιθανότητα οι χρήστες να τις παρα -κάμπτουν μέσω του χλοοτάπητα ή των θάμνων και να τα φθείρουν, εξασφαλίζοντας γρήγορη και εύκολη πρόσβαση. Οι καμπύλες πρέπει να είναι απαλές για να εξασφαλίζουν «ξεκούρα -στο» σχέδιο και εύκολη κατασκευή.

ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ

5.3.2. Τεχνικές διάστρωσης
Η διάστρωση, σε όλες τις μορφές της, είναι απαραίτητη στις εξωτερικές επιφάνειες. (Φωτ. 5-29) Στους κήπους εξασφαλίζει σταθερό στή -σιμο στα έπιπλα, στις γλάστρες, στα φυτοδο χεία και σε άλλα στοιχεία, απαιτεί ελάχιστη συντήρηση και δρα είτε σαν ουδέτερο φόντο για τα υπόλοιπα στοιχεία του κήπου είτε απο -τελεί από μόνη της στοιχείο του κήπου.
Γενικά, οι τεχνικές διάστρωσης μπορούν να διακριθούν στις στατικές και στις δυναμικές. Οι στατικές αιχμαλωτίζουν τη ματιά μέσα στο χώρο ή σε κάποιο τμήμα του και εφαρμόζονται στο σχεδιασμό διάστρωσης επιφανειών που προορίζονται ως χώροι καθιστικών. Οι δυνα -μικές απομακρύνουν τη ματιά του ανθρώπου από το χώρο με στόχο να την οδηγούν πέρα και έξω απ' αυτόν. Οι δυναμικές τεχνικές εφαρμό -ζονται συνήθως στο σχεδιασμό διάστρωσης δι αδρόμων ή μονοπατιών μέσα στον κήπο.

Η στατική τεχνική διάστρωσης προτιμά -ται συνήθως σε περιορισμένους εξωτερικούς χώρους, όπου δεν υπάρχει σκοπός να εστια -στεί κάποιο σημείο για να τραβήξει το βλέμμα, όπως σε μια αυλή που χρησιμεύει για τραπεζα -ρία, όταν το επιτρέπουν οι καιρικές συνθήκες.
Σε αντίθεση με τη στατική, η δυναμική τε -
χνική διάστρωσης προκαλεί αίσθηση κίνησης και οπτικής έλξης και για το λόγο αυτό χρησι -μοποιείται κυρίως για διάστρωση διαδρόμων.
Είναι πολύ σημαντικό στην αρχή να σχε -διαστούν όλες οι απόψεις του διαδρόμου με μεγάλη προσοχή, με συλλογή όσο το δυνατόν περισσότερων πληροφοριών για τα υλικά και το κόστος. Πριν αρχίσει η κατασκευή των δια -δρόμων, ακολουθούνται τα παρακάτω βήματα:

-  χάραξη των διαδρόμων με σπάγκο
- σκάψιμο του χαραγμένου τμήματος σε βάθος περίπου 15-20 εκατοστά για τη δημιουργία «βάσης -θεμελίωσης» του διαδρόμου
-  διάγνωση των κλίσεων που υπάρχουν στο έδαφος ώστε να δοθούν ίδιες κλίσεις και στους διαδρόμους ή να προστεθούν κλιμα -κοστάσια, όπου απαιτούνται
-  τέλος πρέπει να υπολογιστεί ότι η τελική επιφάνεια στρώσης (μαζί με την επένδυση) πρέπει να είναι περίπου 3 εκατοστά πάνω από το τελικό επίπεδο της γύρω χωμάτινης επιφάνειας.

Τρόπος διάστρωσης
Τα περισσότερα υλικά διάστρωσης είναι επι -φάνειες σχεδιασμένες να τοποθετηθούν πάνω σε στερεή θεμελίωση. Η θεμελίωση πρέπει να
Φωτ. 5-29: Ευθύγραμμος πλακόστρωτος διάδρομος αστικού πάρκου

Παράδειγμα: Διάδρομος με διάστρωση από μπετόν. (Φωτ. 5-31)
-  Χάραξη του διάδρομου με ένα σπάγκο και σκάψιμο της θεμελίωσης.
-  Κατασκευή καλουπιού με τοποθέτηση πασ -σάλων υποστήριξης στα διαστήματα και κάρ φωμα σανίδων. Οι σανίδες πρέπει να είναι στο ίδιο επίπεδο.
-  Στρώσιμο μείγματος από σπασμένα τούβλα και πέτρες (μπάζα).
-  Τοποθέτηση του πρώτου στρώματος μπετόν. Ίσιωμα της επιφάνειας.
-  Σε ζεστό καιρό, πρέπει να καλυφθεί το μπε -τόν με τσουβάλια για 4 μέρες. Σε κρύο καιρό, πρέπει να καλυφθεί με διπλό κάλυμμα από πολυαιθυλένιο.
-  Δεύτερο και τελικό ρίξιμο μπετόν. Στους με -γάλου μήκους διαδρόμους πρέπει να τοποθε τούνται σανίδες διαστολής κάθε 2 μέτρα.
-  Διόρθωση της επιφάνειας με ένα σανίδι και απόρριψη του μπετόν που περισσεύει, με ιδι -αίτερη προσοχή να γεμίσουν όλα τα κενά.
-  Λείανση της επιφάνειας με μυστρί και εκ νέου κάλυψη.
-  Αφαίρεση του καλουπιού ύστερα από 4-5 ημέρες. Η βαριά χρήση της επιφάνειας απα -γορεύεται για ένα μήνα, μέχρι να στεγνώσει τέλεια το μπετόν.
σκαφτεί σε ελαφρώς μεγαλύτερο βάθος από το πάχος του υλικού διάστρωσης, να γεμίσει με μπάζα και να σκεπαστεί με ένα στρώμα άμμου. Οι διάδρομοι από μπετόν δεν είναι δύσκολο να κατασκευαστούν και απαιτούν σκληρή δουλειά. Τα συχνότερα λάθη ξεκινούν από την πρόχειρη προετοιμασία της θεμελίωσης και την κακή μεί -ξη των συστατικών. Άλλοι τύποι υλικών απαι τούν θεμελιώσεις επάνω σε λάσπη (κονίαμα) ή σε στρώμα άμμου.

Παράδειγμα: Διάδρομος με διάστρωση από τούβλο. (Φωτ. 5-30)
-  Χάραξη του διαδρόμου με ένα σπάγκο και σκάψιμο της θεμελίωσης.
-  Στρώσιμο του ενός γείσου του διαδρόμου με την τοποθέτηση τούβλου πάνω σε στρώμα τσιμέντου, στρωμένου και στις δύο άκρες.
-  Τοποθέτηση των τούβλων πάνω σε στρώμα άμμου 5 εκατοστών, σε μεταξύ τους απόστα -ση 1 εκατοστό.
-  Έλεγχος του επιπέδου του υλικού με χτύπημα προς την άμμο.
-  Στρώσιμο του δεύτερου γείσου του διάδρο -μου πάνω στο τσιμέντο.
-  Σκούπισμα της άμμου μέσα στους αρμούς, μέχρι να γεμίσουν όλοι με άμμο. Γέμισμα του αρμού που βρίσκεται δίπλα στο γείσο με τσι -μέντο.

Φωτ. 5-30: Διάστρωση διαδρόμου από τούβλο
Φωτ. 5-31: Διάστρωση διαδρόμου από μπετόν

Τελείωμα - ρείθρο διαδρόμων
-  Το τελείωμα-ρείθρο από μπετόν δίνει δυνατό αποτέλεσμα, αλλά είναι σχεδόν αδύνατον να μετακινηθεί.
-  Το τελείωμα-ρείθρο από τούβλο ή πέτρα δη -μιουργεί ελκυστική αντίθεση.
-  Το τελείωμα-ρείθρο από ξύλο είναι δαπανη -ρό και το ξύλο πρέπει να βάφεται με συντη ρητικό για να μη σαπίζει.
Οι γραμμικές τεχνικές διάστρωσης έχουν ικανοποιητικό αποτέλεσμα όπου η ματιά οδη -γείται αβίαστα είτε προς μια όμορφη θέα είτε προς κάποιο γλυπτό στοιχείο, θάμνο, δένδρο ή στοιχείο νερού. Η γραμμική διάστρωση όμως μπορεί να εφαρμοστεί και για καθαρά πρακτι -κούς λόγους, όπως σε κάποιο μονοπάτι που οδηγεί στην είσοδο ενός σπιτιού.

Οποιαδήποτε τεχνική διάστρωσης και να ακολουθηθεί, όταν πρόκειται για περιορισμέ -νο χώρο, οι διαστάσεις του αυξάνουν, όταν το σχέδιο διάστρωσης είναι απλό, επιτρέποντας να αναδειχθούν και τα υπόλοιπα στοιχεία του κήπου. Αντιθέτως, ένα περίπλοκο σχέδιο διά -στρωσης θα δημιουργήσει «κραυγαλέο» απο τέλεσμα και θα τονίσει το μικρό μέγεθος του χώρου.
Φωτ. 5-32: Συνδυασμός υλικών και δημιουργία μοτί -βου πλακόστρωσης

5.3.3 Υλικά διάστρωσης (πλακόστρωσης)
Τα υλικά διάστρωσης μιας εξωτερικής επι -φάνειας πρέπει να επιλέγονται με τα ίδια κρι τήρια με τα οποία επιλέγονται τα υλικά διά -στρωσης του δαπέδου στο εσωτερικό ενός σπι τιού. Πρέπει δηλαδή να λαμβάνεται υπόψη ο ρυθμός του κήπου, το κόστος και η πρακτική καταλληλότητα των υλικών.
Υπάρχουν πολλοί τύποι υλικών διάστρω -σης, οι οποίοι ποικίλλουν μεταξύ τους σε κό στος, εμφάνιση και τεχνικά χαρακτηριστικά. Στην επιλογή υλικών διάστρωσης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο ρυθμός του κήπου ώστε να επιλέγονται τα καταλληλότερα. Αυτά είναι, το τούβλο, το ξύλο, η πέτρα, το μπετόν κ.λπ. (Φωτ. 5-32)

Εκτός από τη χρήση ενός μόνο υλικού κατά τη διάστρωση, μπορεί να γίνει και συνδυασμός υλικών με ιδιαίτερα καλαίσθητα αποτελέσμα -τα. (Φωτ. 5-33) Η διαχωριστική γραμμή όμως μεταξύ ελκυστικού και ακαλαίσθητου είναι πολύ λεπτή, γι' αυτό η επιλογή υλικών, όταν αυτά πρόκειται να συνδυαστούν μεταξύ τους, πρέπει να είναι πολύ προσεκτική.
Τα φυσικά υλικά κάθε περιοχής είναι συνή -θως τα ιδανικότερα και ταιριάζουν στο περι βάλλον. Όμως σε αστικές περιοχές, όπου δεν υπάρχει η αρχιτεκτονική ιδιαιτερότητα ενός κή -που ή ενός πάρκου, αλλά η ιδιαιτερότητα του

Φωτ. 5-33: Συνδυασμός υλικών σε πλακόστρωση Φωτ. 5-34: Τύπος πλακό -στρωσης πεζόδρομου πόλης
αστικού ιστού, τα υλικά που χρησιμοποιούνται πιστοποιούν την ταυτότητα της πόλης. Αυτά τα υλικά που αντέχουν σε έντονη χρήση, όπως το τούβλο και οι πλάκες μπετόν (κυβόλιθοι) είναι τα συνηθέστερα υλικά διάστρωσης. (Φωτ. 5-34)
Υπάρχουν πολυάριθμα σχήματα (πολύγω -να, τετράγωνα, κυκλικά), χρώματα, μεγέθη και πάχη κυβόλιθων. Γενικά, όσο πιο απλοί είναι, τόσο καλύτερο είναι το αποτέλεσμά τους. Ένας μεμονωμένος εντυπωσιακός κυβόλιθος μπορεί να δείχνει όμορφος, αν όμως στρωθεί σε μεγάλο χώρο μπορεί να έχει καταστροφικό αποτέλεσμα.

Οι τσιμεντόπλακες, ειδικά κατασκευασμέ -νες για διάστρωση, είναι επίσης ένα ανθεκτι -κό υλικό. Ακόμη, γρανιτόλιθοι και καλντερίμι μπορούν να διαστρώσουν μικρούς χώρους με δύσκολο σχήμα.
Τα υλικά διάστρωσης μπορούν να δημιουρ -γούν αντίθεση ή να συμπληρώνουν τα στοιχεία ενός κήπου. Ένας χώρος διαστρωμένος με το ίδιο υλικό με τους περιμετρικούς τοίχους, δεί -χνει καλαίσθητος, ομοιογενής και δένει μεταξύ τους τα διάφορα στοιχεία του. (Φωτ. 5-35)
Φωτ. 5-35: Οι τοίχοι και οι πλακοστρώσεις πρέπει να είναι επενδυμένοι με διαφορετικά υλικά

Τύποι επιφανειών, τεχνικές, υλικά και σχεδιασμός
-  Το μπετόν μπορεί να χρωματιστεί ή το σύ -νολο να βραχεί και να βουρτσιστεί ελαφρά, αρκετές ώρες μετά τη διάστρωση.
-  Οι έτοιμες πλάκες, όταν τοποθετούνται η μια δίπλα στην άλλη, χρειάζονται πολύ προσεκτι -κή ευθυγράμμιση.
-  Η φυσική πέτρα είναι ακριβή, αλλά έχει καλή ποιότητα. Μπορεί όμως να γίνει γλιστερή, όταν βρέχεται.
-  Ο συνδυασμός φυσικής και τεχνητής πέτρας
κεφάλαιο 5 182
μπορεί να μειώσει το κόστος και να δώσει ενδιαφέροντα αποτελέσματα.
-  Οι έτοιμοι κυβόλιθοι υπάρχουν σε ποικιλία σχεδίων και χρωμάτων.
-  Το μπετόν μπορεί να χαραχθεί σε σχέδια όσο είναι υγρό.
-  Τ ο ακανόνιστο σχέδιο στη διάστρωση μπορεί να εφαρμοστεί, όταν το χείλος του διαδρό -μου σχηματίζει ευθεία γραμμή.
-  Τα βότσαλα της παραλίας τοποθετημένα πάνω σε μπετόν δημιουργούν καλντερίμι.
-  Το τούβλο είναι υλικό που εφαρμόζεται εύ -κολα λόγω του μεγέθους του και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για γωνίες και πλευρές.

Φωτ. 5-36: Διάφορα μοτίβα (pattern) πλακόστρωσης. Σημασία έχει να διακρίνει κανείς τον τρόπο που συνδυάζονται τα υλικά μεταξύ τους
Πρέπει να αποφεύγεται ο μαλακός τύπος τούβλου που σπάζει στην παγωνιά. Μπορεί να τοποθετηθεί επάνω σε λάσπη (κονίαμα) ή σε στρώμα άμμου. Τα σχέδια που μπορούν να δημιουργηθούν με το τούβλο είναι απεριόρι -στα. (Φωτ. 5-36)

5.3.4 Τοίχοι, κλίμακες
Στη διαμόρφωση του τοπίου διακρίνονται δύο κυρίαρχα είδη τοίχων:
-  οι ελεύθεροι τοίχοι και
- τοίχοι αντιστήριξης.
α. Οι ελεύθεροι τοίχοι χρησιμοποιούνται ως περιφράξεις, ως στοιχεία διακόσμησης και χω -ρισμού των διαφόρων τμημάτων-λειτουργικών ενοτήτων του εξωτερικού χώρου. Παραδειγμα -τικά αναφέρεται ότι ένας τοίχος λειτουργεί ως στοιχείο περίφραξης και ως εκ τούτου υπεισέρ -
χονται διάφοροι παράγοντες στο σχεδιασμό, οι οποίοι και αναλύονται παρακάτω:
Ένας από τους λόγους που κάποιο οικόπεδο περιφράσσεται με τοίχο, είναι το ότι συνορεύει με γύρω κτίρια ή απλώς με άλλα οικόπεδα. Όσο ψηλότερος είναι ένας τοίχος, τόσο εντονότερη είναι η διάθεση να κοιτάξουμε ψηλά, έξω από το οπτικό εμπόδιο που αυτός δημιουργεί, άρα τόσο μεγαλύτερη είναι και η ανάγκη να εξου -δετερωθεί αυτή η τάση με τον κατάλληλο σχε διασμό του κήπου. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την κατασκευή ισχυρών οπτικών στοιχείων (στην ίδια κλίμακα με τον τοίχο), που θα κρα -τάει το μάτι στο εσωτερικό ή με τη διακόσμη ση των τοίχων. Ας πάρουμε σαν παράδειγμα ένα μικρό κήπο περιστοιχισμένο από έναν τοί -χο ύψους 2 μέτρων. Αν αυτή η μέτρηση χρησι μοποιηθεί και στο εσωτερικό, τότε μπορεί να δημιουργηθεί ένας χώρος 2x2 μέτρα, που αποτελείται από φυτά, από ένα πλακοστρωμέ -νο τμήμα και από ένα λάκκο με άμμο για τα

Φωτ. 5-37: Ελεύθεροι περιμετρικοί τοίχοι σε έναν κήπο. Λειτουργούν και ως περίφραξη αλλά και ως οπτική και αισθητική μόνωση.
παιδιά. Έτσι ο κήπος αρχίζει να απαλλάσσεται από το αίσθημα «κλεισίματος» που μας δίνει ένας τοίχος. (Φωτ. 5-37)
Ο αρχιτεκτονικός ρυθμός των κτιστών τμη -μάτων του κήπου εξαρτάται από το ρυθμό του κτίσματος και τα υλικά τους πρέπει να συνδυ -άζονται με αυτά του κτίσματος και των περιμε τρικών τοίχων. Στοιχεία, όπως ένα κτιστό πα -γκάκι ή μια μικρή λίμνη, κατασκευασμένα με το υλικό των τοίχων και του κτίσματος, προσδί -δουν στον κήπο μια ικανοποιητική και ολοκλη ρωμένη εικόνα.

Αν θεωρηθούν οι περιμετρικοί τοίχοι ως το πίσω μέρος μιας σκηνής, τότε με τη δημιουργία χαμηλότερων τοιχείων αντιστήριξης μπροστά από αυτούς αφενός προσδίδεται ενδιαφέρον και το μάτι του παρατηρητή κατευθύνεται από την κορυφή του τοίχου προς το επίπεδο του εδάφους και αφετέρου μειώνεται οπτικά το μέγεθος και ο όγκος του μεγάλου τοίχου. Οι εξωτερικοί τοίχοι
μπορούν να διακοσμηθούν με τρόπο παρόμοιο με τους εσωτερικούςνα βαφούν, να επενδυ -θούν, να δεχτούν κεραμικά διακοσμητικά και ράφια. Τέτοιου είδους τεχνικές ζωηρεύουν ένα μικρού μεγέθους κήπο, ενώ αφήνουν στο έδα -φος το μέγιστο χώρο για χρήση.
β. Οι τοίχοι αντιστήριξης, χρησιμοποιού -νται κυρίως για συγκράτηση χωμάτων ή για αλλαγή του υπάρχοντος εδαφικού ανάγλυφου.

Είναι πολύ σημαντικό οι τοίχοι που είναι κτισμένοι για να συγκρατούν το βάρος του εδάφους, να είναι γεροί και ανθεκτικοί στην υγρασία. (Φωτ. 5-38) Για να επιτευχθεί αυτό, οι τοίχοι χρειάζονται φροντίδα, ειδικά οι παλιοί με αδύνατο κονίαμα, τους οποίους η υγρασία και οι ρίζες των αναρριχώμενων φυτών μπορεί ακόμη και να γκρεμίσουν. Οι υγροί τοίχοι πρέ -πει να συντηρούνται, πριν γίνουν επισφαλείς. Πρέπει εγκαίρως να εντοπίζεται η πηγή της
υγρασίας και να επισκευάζεται η βλάβη.
Όταν κτίζεται ένας τοίχος αντιστήριξης, επιβάλλεται να υπάρχει η συμβουλή και η συμβολή ενός ειδικού επιστήμονα, Πολιτικού Μηχανικού, γιατί οι δυνάμεις που ασκούνται από τους χωμάτινους όγκους που συγκρατεί ο τοίχος αυτός, είναι πάρα πολύ μεγάλες.

Τα αναρριχώμενα φυτά είναι ο ιδανικός τρόπος να προσδώσουμε χρώμα και υφή σε
έναν γυμνό τοίχο. Καφασωτοί φράχτες είτε σκεπασμένοι με αναρριχώμενα είτε κατάλληλα βαμμένοι, μπορούν να μεταμορφώσουν αντιαι -σθητικούς τοίχους.
Αισθητικά οι τοίχοι αντιστήριξης, μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν «πλάτη» για στοιχεία που προβάλλονται σε πρώτο πλάνο, όπως π.χ μία ψησταριά, μία πέργκολα κ.λπ.
Για την επιλογή κάποιου υλικού επίστρωσης
τοίχων, πρέπει να λάβουμε υπόψη το χρώμα, την υφή και το μέγεθος των διαφόρων υλικών που χρησιμοποιούνται στις γύρω κατασκευές. Έτσι οι επιλογές είναι:
-  να μείνει όπως είναι από μπετόν και να φυ -τευθεί κάποιο αναρριχώμενο,
-  να σοβατιστεί,
- να επενδυθεί με τούβλο, κανονική ή ακανό -νιστη πέτρα ή από μάρμαρο.

Κλίμακες
Υπάρχουν πολλοί κήποι με επικλινές έδα -φος. Εκεί οι σκάλες μπορούν να αποτελέσουν μια ελκυστική και χρήσιμη προσθήκη.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, χρειάζεται να περάσουμε από μια σκάλα για να βρεθούμε στον κήπο, σε άλλες δε μια σειρά σκαλοπατιών αποτελεί από μόνη της τον ίδιο τον κήπο. Και στις δύο περιπτώσεις τα σκαλοπάτια πρέπει να είναι διακοσμημένα, έτσι ώστε να αποτελούν μια κομψή προσθήκη στον κήπο, ή να είναι από μόνα τους ένας μικρός, όμορφος κήπος.
Αν και η σκάλα δύσκολα συνδυάζεται στο νου του ανθρώπου με τον κήπο, παρέχει στον ειδικό κηποτέχνη αξιόλογο χώρο για την ανά -πτυξη ιδεών που μπορούν κατάλληλα συνδυα ζόμενες να δημιουργήσουν έναν οπτικά ευχά -ριστο κήπο.

Οι καινούριες σκάλες πρέπει να σχεδιάζο -νται με τρόπο που να ταιριάζουν με την υπάρ χουσα αρχιτεκτονική. Πρέπει να χρησιμοποι -ούνται τα ίδια ή παρόμοια υλικά και να επανα λαμβάνονται τα δεδομένα χαρακτηριστικά και στοιχεία. Μια ελαφρώς καμπύλη σκάλα για παράδειγμα, θα αναδείξει αψιδωτές πόρτες και παράθυρα. Έτσι η σκάλα θα γίνει ένα ευχάρι -στο τμήμα του δομικού σχεδίου του κήπου ή του κτιρίου.
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να λάβει κανείς υπό -ψη κατά την κατασκευή μιας σκάλας είναι τα ασφαλή υλι -κά. Το μάρμαρο και το ξύλο, για παράδειγμα, γίνονται πολύ

Φωτ. 5-39: Τυπική σκάλα κήπου Φωτ. 5-40: Η στροφή στη σκάλα δημιουργεί αίσθημα κίνησης...

Τεχνική κατασκευής σκάλας επί επικλινούς εδάφους (Φωτ. 5-41)

Σκάλα από μπετόν
-  Κατασκευάζεται το καλούπι καρφώνοντας σα -νίδες στα άκρα εκατέρωθεν για να συγκρατη θούν τα πασσαλάκια. Προστίθενται κάθετες σανίδες με τρόπο ώστε όλες εκτός της χαμηλό -τερης να έχουν κενό 5 εκατοστά και το πάνω μέρος της καθεμιάς να είναι ίσο (στο ίδιο επί -πεδο) με το κάτω της επόμενης.
-  Ορίζεται το τμήμα της πλαγιάς στο οποίο θα κατασκευαστεί η σκάλα και χαράσσεται με πασσαλάκια σε ίσες αποστάσεις μεταξύ τους.
-  Πέφτει τσιμέντο πίσω από κάθε κάθετη σανίδα.
-  Μετά από 4-5 ημέρες αφαιρείται το καλούπι και τα πατήματα στρώνονται με ένα μείγμα μπετόν και νερού.
- Το μπετόν λειαίνεται.
-  Κατασκευάζεται ένα γείσο από τούβλο στις άκρες της κλίμακας, ώστε αυτή να ενταχθεί στον κήπο.

Σκάλα από τούβλο, πέτρα κ.λπ.
-  Χαράσσεται το έδαφος με πασσαλάκια σε ίσες αποστάσεις μεταξύ τους, το ένα απέναντι από το άλλο σε απόσταση 51 εκατοστά. Κατόπιν τα πασσαλάκια, τα οποία πρέπει να είναι στο ίδιο ύψος μεταξύ τους, συνδέονται με σπάγκο.
ολισθηρά μετά από βροχή ή παγωνιά, ενώ υλικά με πυκνή υφή, όπως η σχιστόπλακα, το τούβλο, το ακατέργαστο μάρμαρο ή ακόμη και το άγριο μπετόν, δίνουν σταθερότερο πάτημα.
Υπάρχουν πολλές λύσεις σχεδιασμού μιας σκάλας. Παραδειγματικά αναφέρονται ορισμέ -νες σχεδιαστικές τεχνικές:

-  Αν τα πρώτα σκαλοπάτια γίνουν φαρδιά, προσδίδουν στη σκάλα την αίσθηση της ευ -ρυχωρίας και δημιουργούν στην άκρη τους χώρο για την τοποθέτηση φυτών σε γλάστρες χωρίς να εμποδίζουν το πέρασμα. (Φωτ. 5-39)
-  Μία στροφή στη σκάλα δημιουργεί μια πρό -σθετη αίσθηση κίνησης και ο χώρος που μένει κενός από κάτω, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν αποθήκη. (Φωτ. 5-40)
Οι ιδανικές διαστάσεις μιας σκάλας είναι το μέγιστο από 15 έως 20 εκατοστά ως προς το ύψος σκαλοπατιού (ρίχτι) και από 28 έως 30 εκατοστά ως προς το πλάτος του (πάτημα). Αυτές οι δια -στάσεις δίνουν ασφαλές βήμα και στο ανέβασμα και στο κατέβασμα της σκάλας.

Οι σκάλες που έχουν μορφή καμπύλης ή ζιγκζαγκ, χρειάζονται φαρδύτερα ρίχτια, για να εξα -σφαλίζουν πιο άνετο βήμα, δεδομένου ότι ο άν θρωπος βαδίζει πάντοτε στο κέντρο της σκάλας.
Όσον αφορά τα φυτά δίπλα σε σκάλες, αυτά πρέπει να έχουν έντονο και ευκρινές σχήμα, για να ισορροπούν τη σκληρή δομική φόρμα της σκάλας. Ιδανικοί είναι οι αειθαλείς θάμνοι, επει -δή παρέχουν μορφή και ενδιαφέρον (πρασινάδα) όλο το χρόνο.
-  Ορίζεται το τμήμα της πλαγιάς στο οποίο θα κατασκευαστεί η σκάλα.
-  Σκάβουμε, ξεκινώντας από χαμηλά, ανάμεσα από τους σπάγκους, αφαιρώντας χώμα. Για να δημιουργηθούν τα ρίχτια, σκάβουμε με κα -τεύθυνση προς τα κάτω.

Φωτ. 5-41: Τεχνική κατασκευής σκάλας επί κεκλιμένου εδάφους. Η πορεία της εργασίας των σχημάτων περιγρά -φεται πάνω και κάτω από την φωτογραφία
-  Ξεκινούμε την τοποθέτηση του υλικού διά -στρωσης (πλάκα από τούβλο, πέτρα κ.λπ.) από το κατώτερο σκαλοπάτι, επάνω στο χώμα. Το πιέζουμε γερά προς τα κάτω μέχρι να γίνει επίπεδο. Αναποδογυρίζουμε το χώμα πίσω από την πλάκα.
-  Συμπληρώνουμε από πίσω με χώμα, τοποθε -τούμε την πλάκα στο επόμενο σκαλοπάτι, με το άκρο να προεξέχει για να δεχθεί την τοπο -θέτηση υλικού στο επόμενο ρίχτι, και ούτω καθεξής.
-  Τοποθετούμε το υλικό διάστρωσης για τα ρί -χτια επάνω στο χώμα που αναποδογυρίσαμε πίσω από την πλάκα.
-  Σκουπίζουμε το πλεονάζον χώμα και συνεχί -ζουμε μέχρι το τελευταίο σκαλοπάτι. Αυτή η μέθοδος μπορεί να εφαρμοστεί και πάνω σε θεμελίωση από τσιμέντο για να είναι πιο στε -ρεή. Σ' αυτή την περίπτωση πρέπει να υπάρ χει βάθος μεγαλύτερο κατά 5 εκατοστά.

5.3.5 Περιφράξεις
Η περίφραξη έχει πολλές χρήσεις και μπο -ρεί να παίξει το δικό της ρόλο σε έναν κήπο, κυρίως όταν αυτός είναι μικρού μεγέθους.
Η περίφραξη είναι ιδανική για ταράτσες (roof garden) και μπαλκόνια. Περιφράξεις και καφασωτοί φράχτες για αναρριχώμενα φυτά τοποθετούνται συχνά πάνω από υπάρχοντες τοίχους είτε σαν απλά διακοσμητικά είτε για να αυξήσουν το ύψος του τοίχου.
Υπάρχουν δεκάδες διαφορετικοί τύποι περί -φραξης. Μερικοί από αυτούς διατίθενται έτοι μοι στο εμπόριο, άλλοι μπορούν να κατασκευ -αστούν κατά παραγγελία. Ανάλογα με το ύψος, το σχήμα και το υλικό από το οποίο είναι κατα -σκευασμένος ένας φράχτης, η τελική εμφάνισή του μπορεί να είναι καθαρά αρχιτεκτονική ή φυσική και «ρουστίκ». Η επιλογή της εμφάνι -
σης της περίφραξης θα εξαρτηθεί από το είδος και την υφή των υλικών που χρησιμοποιούνται στον κήπο, όπως τού -βλο, μπετόν, ξύλο ή μέ ταλλο. (Φωτ. 5-42, φωτ. 5-43)

Φωτ. 5-42: Περίφραξη οι -κοπέδου από μασίφ σίδερο. Τα κολωνάκια της εισόδου χρησιμεύουν για στήριξη της πόρτας και της περί -φραξης
Φωτ. 5-43: Η περίφραξη χρησιμεύει ως οριοθέτηση του οικοπέδου (σχέδιο γρα -φείου Χ. Ροΐδη)

5.3.6 Υδάτινοι σχηματισμοί
Το νερό προσθέτει διαστάσεις στους χώ -ρους του κήπου. Ο ήχος ενός μικρού καταρ ράκτη, η δροσερή οπτική εικόνα, καθώς και το καθρέφτισμα των φυτών και των λουλουδιών που περιβάλλουν ένα χώρο νερού, σχηματί -ζουν μια μικρογραφία όασης στο χώρο του κή που. Η χρήση μιας μικρής λίμνης με καταρρά -κτη και συντριβάνι είναι απαραίτητο συμπλή ρωμα κήπου κάθε μεγέθους, αφού μπορούν να το απολαύσουν όλες οι ηλικίες, ιδιαίτερα τα ζεστά απογεύματα της άνοιξης και του καλο -καιριού. Ο χώρος του νερού εύκολα συνδυάζε ται με ένα μικρό και κατάφυτο βραχόκηπο. Το νερό προσθέτει φως και ζωή ακόμη και στους πιο περιορισμένους χώρους. Μπορεί να ενσω -ματωθεί σε οποιοδήποτε δομικό στοιχείο και, αν η επιφάνεια στο έδαφος είναι πολύ περιο -ρισμένη, το στοιχείο του νερού δεν είναι απα ραίτητο να καλύπτει οριζόντια επιφάνεια, μπο -ρεί άνετα να έχει τη μορφή νερού που πέφτει. Τα αποτελέσματα που επιτυγχάνονται ποικίλ -

Εναλλακτικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν διάφοροι τύποι και ύψη περιφράξεων σε συν -δυασμό με δέντρα και πλούσιους θάμνους, για να κλείσουν το χώρο του κήπου, χωρίς να τον κάνουν να μοιάζει εγκλωβισμένος, προσδίδο -ντάς του ευχάριστη όψη και σχήμα.
Η περίφραξη χρησιμεύει κυρίως ως οριοθέ -τηση ενός οικοπέδου. Μπορεί όμως να κατα σκευαστεί και μέσα στο χώρο του κήπου για να κρύψει διάφορα σημεία που είναι προτιμότερο να μη φαίνονται, όπως κάδοι απορριμμάτων, εργαλεία, σάκοι με χώμα κ.λπ. ή αντιστρόφως για να αναδείξει και να πλαισιώσει διακοσμη -τικά στοιχεία του κήπου, όπως για παράδειγμα κάποιο γλυπτό κομμάτι.

Η περίφραξη μπορεί να είναι από βαριά και αδιαπέραστη έως ελαφριά και οπτικά διαπερα -τή. Το πλεονέκτημα της ελαφριάς περίφραξης είναι ότι αφήνει το βλέμμα ελεύθερο και δεν το εγκλωβίζει στα στενά όρια ενός οικοπέδου, όπως συμβαίνει με έναν κτιστό τοίχο, που είναι ο κύριος εκπρόσωπος της βαριάς περίφραξης.
Φωτ. 5-44: Το στοιχείο του νερού δίνει έμφαση στο χώρο
Φωτ. 5-45 και 5-46: Το νερό έστω και στον μικρό -τερο κήπο δίνει αίσθηση δροσιάς
λουν: μπορεί να είναι ελάχιστες σταγόνες που πέφτουν από το στόμιο ενός τοιχίου, ένας επι -τοίχιος κρουνός, ένας τοίχος νερού ή ακόμη ένας καταρράκτης. Το νερό δημιουργεί διάφο -ρα συναισθήματα και προσφέρει ποικιλία εικό νων στο χρήστη του κήπου. Για παράδειγμα:
-  το νερό που τρέχει, στάζει, εκτοξεύεται, απομονώνει το χώρο από τους θορύβους της πόλης
-  σε μια ζεστή μέρα, η όψη και ο ήχος του τρεχούμενου νερού δίνουν αίσθηση δροσιάς
-  ένας χώρος ήρεμου νερού στο ίδιο επίπεδο με το έδαφος, δημιουργεί ένα περιβάλλον αντικατοπτρισμού για τα στοιχεία που βρί -σκονται γύρω του (Φωτ. 5-44, φωτ. 5-45, και φωτ. 5-46)
-  το φως του ήλιου που παίζει στην επιφάνεια του νερού δημιουργεί κίνηση, με τις ιριδί -ζουσες αντανακλάσεις, τις γεμάτες κίνηση.

Τέλος το επίπεδο νερό αναδεικνύει επίσης τα φυτά είτε αυτά είναι μέσα σ' αυτό, όπως οι καλαμιές και τα νούφαρα είτε επικρέμονται γύρω του. (Φωτ. 5-47)
Οι ελεύθερα σχεδιασμένες λίμνες δεν ται -
ριάζουν συνήθως σε αστικά τοπία. Όσο πιο απλή είναι η χρήση του νερού σε ένα μικρό χώρο, τόσο καλύτερη εικόνα δίνει. Το στοιχείο του νερού απαιτεί σχολαστική συντήρηση με ειδικές συσκευές καθαρισμού.
Στο στοιχείο νερού συμπεριλαμβάνονται και οι πισίνες. Οι ελάχιστες διαστάσεις μιας πι -σίνας είναι 3 μέτρα πλάτος και 7 μέτρα μήκος, και η μεγαλύτερη διάσταση μιας πισίνας είναι αυτή των ολυμπιακών προδιαγραφών που είναι 25 μέτρα πλάτος και 50 μέτρα μήκος.

Το σχέδιο και η αρχιτεκτονική μορφή της πισίνας πρέπει να εναρμονίζονται με τη μορ -φολογία του υπάρχοντος χώρου. Οι πισίνες με διάφορα σχήματα, όπως «αχλαδιού» ή «φασο -λιού», που είναι οι πιο δημοφιλείς, δεν ταιριά ζουν σε οποιοδήποτε χώρο και ειδικότερα σε χώρο μικρών διαστάσεων.
Τέλος, υπάρχουν και μικρότερων διαστάσε -ων πισίνες, στις οποίες το νερό διοχετεύεται με ορμή με ειδικό μηχάνημα και είναι κατάλληλες για την άσκηση του σώματος. Τέτοιου είδους πισίνα είναι το «τζακούζι», που λειτουργεί κυ -ρίως με ζεστό νερό.

Οδηγίες κατασκευής λίμνης με φύλ -λο από πλαστικό (στη θέση του πλαστι -κού μπορεί να μπει μπετόν ακολουθώντας την ίδια διαδικασία) (Φωτ. 5-48)
Η κατασκευή μιας λίμνης στον κήπο είναι εύ -κολη, επιτρέπει την ανάπτυξη υδρόβιων φυτών και αποτελεί ιδανικό περιβάλλον για συντριβά -νια και καταρράκτες. Υπάρχουν πολλοί τρόποι κατασκευής μιας λιμνούλας. Το φύλλο από πλα -στικό είναι το καταλληλότερο και το καλύτερα εφαρμόσιμο και μετά από μερικές μέρες δείχνει ολότελα φυσικό. Οι λεκάνες από μπετόν έχουν την τάση να σπάζουν και να στάζουν σε ενδε -χόμενη παγωνιά. Ο προκατασκευασμένος υα λοβάμβακας είναι εύκολος στην εγκατάσταση αλλά δαπανηρός και δεν επιτρέπει μεγάλη ελα -στικότητα σε σχήμα και μέγεθος. Τέλος το μπε

Φωτ. 5-47: Τα νούφαρα σε ήσυχες λίμνες δίνουν χρώμα στα στοιχεία νερού
τόν (οπλισμένο σκυρόδεμα με δομικό πλέγμα πάχους περίπου 12 εκατοστά) είναι η σταθερό -τερη λύση.
Κατά την επιλογή της θέσης της λίμνης, καλό είναι να αποφεύγονται σημεία κοντά σε δέντρα και θάμνους, γιατί τα φύλλα που πέφτουν θα προκαλούν διαρκή ενόχληση. Ανάλογα με την επιφάνεια της τοποθεσίας, οι λίμνες πρέπει να έχουν βάθος 37-75 εκατοστά. Όταν η λίμνη γε -μίσει με νερό, μπορούν να προστεθούν υδρόβια φυτά και ψάρια.
-  Χαράσσουμε το σχήμα και το μέγεθος της λί -μνης με λάστιχο του ποτίσματος ή σχοινί.
-  Κόβουμε γύρω από το περίγραμμα με φτυάρι.
- Σκάβουμε την πισίνα με εσωτερική κλίση 7 εκατοστά για κάθε 22 εκατοστά βάθος. Φτιά -χνουμε ένα περιθώριο για τα φυτά.
-  Ελέγχουμε με αλφάδι την επιφάνεια της πισί -νας. Ελέγχουμε το πλάτος και το βάθος.
-  Απομακρύνουμε τα αιχμηρά αντικείμενα. Σκεπάζουμε με ένα στρώμα υγρής άμμου για να δημιουργήσουμε μια απαλή επιφάνεια πα -ντού.
-  Στρώνουμε τη σκαμμένη επιφάνεια με το πλαστικό φύλλο και τοποθετούμε βάρη στις γωνίες.
-  Γεμίζουμε τη λίμνη με νερό, διευκολύνοντας τα βάρη που τοποθετήσαμε στις γωνίες να
- επιτρέψουν στο πλαστικό να εφαρμόσει τέ -λεια.
-  Ψαλιδίζουμε το πλαστικό 10 εκατοστά από το χείλος της λίμνης.
-  Τοποθετούμε διάστρωση γύρω από τη λίμνη σε βάση κονιάματος (λάσπης), η οποία πρέ -πει να προεξέχει 5 εκατοστά από το πλαστικό που περιβάλλει τη λίμνη.
-  Εγκαθιστούμε σιντριβάνια, κατασκευάζουμε βραχόκηπο, προσθέτουμε υδρόβια φυτά και ψάρια.

5.3.7 Καθιστικά
Τα στοιχεία που απαρτίζουν έναν κήπο, εξαρτώνται από τον τρόπο χρήσης του από τον ιδιοκτήτη, καθώς και από το μέγεθος του οι -κοπέδου για το οποίο προορίζονται. Μπορούν λοιπόν να δημιουργηθούν υπαίθριοι καθιστικοί χώροι, κατά προτίμηση κοντά στο σπίτι, που θα αποτελούν την προέκταση των εσωτερικών χώρων του σπιτιού. (Φωτ. 5-49) Οι χώροι αυ -τοί μπορεί να είναι καλυμμένοι με πέργκολες ή τελείως ανοικτοί. Μπορούν επίσης να συνδυα -στούν με υπαίθρια ψησταριά.
Φωτ. 5-49: Τυπικό καθι -στικό σημείο Αγγλικού και Αμερικάνικου κήπου

5.3.8 Φωτισμός
Στα σχέδια ηλεκτροφωτισμού σημειώνο -νται οι θέσεις φωτιστικών σωμάτων στα διάφορα σημεία του κήπου, καθώς και το είδος τους (μανιτάρια, προβολείς κ.λπ.), ώστε ο κήπος να φωτίζεται σωστά και αποτελε -σματικά τη νύχτα. Ο Αρχιτέκτονας Τοπίου φροντίζει το φωτισμό από λειτουργική και από
αισθητική άποψη. Για παράδειγμα, ο σωστός φωτισμός ενός δέντρου, ενός συνόλου από γλάστρες, ενός γλυπτού, μιας μάζας φυτών το σωστό χρώμα λάμπας φωτισμού για μία συγκε -κριμένη ποικιλία θάμνων, αναδεικνύουν έναν κήπο τη νύχτα.

Ο φωτισμός του εξωτερικού χώρου εφαρμό -ζεται για πρακτικούς ή για διακοσμητικούς σκοπούς. Από πρακτική άποψη, ο κήπος πρέ -πει να φωτίζεται σωστά τη νύχτα για να μπορεί αφενός να χρησιμοποιηθεί (για φαγητό, διάβα -σμα κ.λπ.), και αφετέρου για να είναι ασφαλής η χρήση του (άπλετος φωτισμός στην κύρια είσοδο, στις εξωτερικές σκάλες, στους διαδρό -μους). Από διακοσμητική άποψη, ο φωτισμός μεγεθύνει την απόλαυση που προσφέρει ο κή -πος, όχι μόνο τους ζεστούς μήνες που ο χρή στης τον χρησιμοποιεί, αλλά και το χειμώνα, όταν είναι φωτισμένος τη νύχτα, προσδίδει στο χώρο μεγαλύτερη διάσταση. (Φωτ. 5-50)

Τα φωτιστικά σώματα πρέπει να είναι πρα -κτικά και να ταιριάζουν στο ύφος του εξωτερι κού χώρου. Πρέπει να είναι απλά, γερά χωρίς περίπλοκα σχέδια. Τα φωτιστικά σώματα πρέ -πει να είναι ειδικά σχεδιασμένα για εξωτερικό χώρο, με ειδικά καλώδια και επαγγελματικά τοποθετημένα. Όλα τα σώματα και τα καλώ -δια πρέπει να είναι αδιάβροχα «οπλισμέ να», τουλάχιστον στα σημεία που κινδυνεύουν να χτυπηθούν από κάποιο κηπευτικό εργαλείο. (Φωτ. 5-51)
Φωτ. 5-50: Ο φωτισμός του κήπου είναι λειτουργικός και αισθητικός

Φωτ. 5-51: Ο φωτισμός στον κήπο δημιουργεί φωτεινές και σκοτεινές γωνιές δίνοντας διαφορετική αίσθηση στο χώρο κατά τη διάρκεια της νύχτας

5.3.9 Γλάστρες - Φυτοδοχεία
Οι γλάστρες και τα φυτοδοχεία είναι ένα ανεκτίμητο στοιχείο που προσθέτει ομορφιά στον εξωτερικό χώρο και όχι μόνο στον κήπο. Υπάρχουν πολλοί χώροι όπου οι γλάστρες εί -ναι ιδιαίτερα χρήσιμες. Είναι ένας από τους πιο πρακτικούς τρόπους για τη διακόσμηση μπαλκονιών, παραθύρων, ισόγειων χώρων και γενικά χώρων από τους οποίους λείπει το χρώ -μα και το ενδιαφέρον. (Φωτ. 5-52)
Οι γλάστρες, με το σχήμα, το χρώμα και τη διακόσμησή τους, όταν είναι προσεκτικά τοπο -θετημένες, βοηθούν να τονιστεί η διαρρύθμιση ενός μικρού κήπου. Τα φυτοδοχεία είναι συχνά ο μόνος εφικτός τρόπος φύτευσης σε έναν πε -ριορισμένο και δύσκολο (άβολο) χώρο.

Η δημοφιλής εικόνα των φυτοδοχείων εί -ναι οι πήλινες γλάστρες μεσογειακού ρυθμού, πλημμυρισμένες με ανθισμένα πολύχρωμα ετήσια φυτά. Όμως, η σωστή γλάστρα, ακόμη
και χωρίς να περιέχει φυτό, προσλαμβάνει από μόνη της γλυπτική ποιότητα. Για παράδειγμα, ένα πιθάρι μπορεί να σταθεί από μόνο του χω -ρίς να περιέχει κανένα φυτό, παρέχοντας οπτι κή απόλαυση με το σχήμα του.
Το σχήμα και η κλίμακα του φυτοδοχείου πρέπει να ταιριάζουν με το φόντο στο οποίο είναι τοποθετημένο. Ο ρυθμός και η τοποθέ -τησή τους πρέπει να ταιριάζει με τη διάθεση του κήπου. Μια πληθώρα από γλάστρες μπορεί να φαίνεται πολύ χαριτωμένη στο σωστό περι -βάλλον, αλλά η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο καλό γούστο και το καταστροφικό αποτέ -λεσμα είναι πολύ λεπτή. Τα φυσικά υλικά από τα οποία κατασκευάζονται τα φυτοδοχεία εί -ναι: πέτρα, ψημένος πηλός, ξύλο, μπετόν, σχι στόλιθος, μέταλλο και πρόσφατα το πλαστικό. Τα φυτοδοχεία που προορίζονται για εξωτερι -κό χώρο κατά τη διάρκεια όλου του χρόνου, πρέπει να είναι κατασκευασμένα από υλικό που αντέχει την παγωνιά, όπως η πέτρα.

Φωτ. 5-52: Χρήση φυτοδοχείων για οριοθέτηση χώρου εστίασης. Ατλάντα ΗΠΑ

Περίληψη

Ερωτήσεις
Το κεφάλαιο αναφέρεται στον τρόπο κατα -γραφής των δεδομένων για τη δημιουργία ενός σχεδίου αρχιτεκτονικής τοπίου με ιδιαίτερη έμ -φαση στο σχέδιο φύτευσης. Σε έναν ολοκληρω μένο σχεδιασμό πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλα τα στοιχεία περιβάλλοντος που τον επηρεά -ζουν όπως είναι το έδαφος, το κλίμα, οι άνεμοι, το ανάγλυφο του εδάφους κ.λπ., καθώς και τα στοιχεία που αφορούν το χρήστη ή τους χρήστες του χώρου (οι απαιτήσεις τους από το χώρο, η οικονομική κατάσταση κ.λπ.). Αφού ολοκλη -ρωθούν όλα τα προσχέδια -σχέδια καταλήγει ο μελετητής στο οριστικό σχέδιο φύτευσης. Η κυρίαρχη παράμετρος του σχεδίου αυτού είναι η ορθή επιλογή των φυτών. Στο σχέδιο αυτό απο -φασίζει ο μελετητής το ποσοστό των αειθαλών και των φυλλοβόλων φυτών που θα υπάρχει στον κήπο, το είδος των δέντρων, των θάμνων και των φυτών εδαφοκάλυψης που θα χρησιμο -ποιηθούν κ.λπ. Τέλος, ανάλογα με τη μορφή του σχεδίου (αραιοφυτεμένη ή πυκνοφυτεμένη έκτα -ση, μικρά ή μεγάλα δέντρα κ.λπ.) επιλέγονται και οι αποστάσεις φύτευσης.

Στο επόμενο τμήμα του κεφαλαίου περιγρά -φονται τα κυριότερα κατασκευαστικά στοιχεία που υπεισέρχονται στο σχεδιασμό ενός τοπίου. Περιγράφονται οι διάδρομοι, οι αισθητικές πλα -κόστρωσής τους, οι τρόποι διάστρωσής τους. Επίσης περιγράφονται τα είδη πλακοστρώσεων που χρησιμοποιούνται στους διάφορους πλα -κόστρωτους υπαίθριους χώρους (πλατείες, χώ ροι καθιστικών κ.λπ.). Τα είδη των τοίχων που συναντά κανείς στον περιβάλλοντα χώρο είναι δύο. Οι ελεύθεροι τοίχοι και οι τοίχοι αντιστή -ριξης που εξυπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς και χρήσεις. Οι σκάλες είναι από τις σημαντι -κότερες οικοδομικές κατασκευές δεδομένου ότι ορίζουν τις αλλαγές στα επίπεδα. Οι περι -φράξεις οριοθετούν χώρους και είναι πολλών τύπων. Ακόμη, στη συνέχεια αναλύονται και τα διάφορα είδη υγρού στοιχείου που συναντά κα -νείς στον υπαίθριο χώρο καθώς και ο τρόπος που φωτίζονται οι υπαίθριοι χώροι. Τέλος, γί -νεται υπόμνηση και για τα φυτοδοχεία και τις χρήσεις που αυτά έχουν στον μεγάλο ή μικρό περιβάλλοντα χώρο.

- 1. Αναφέρατε τις παραμέτρους που παίρνουν μέρος στον καθορισμό του σχεδιαστικού προβλήματος ενός κήπου.
- 2. Τι καθορίζεται επακριβώς σε ένα σχέδιο φύτευσης;
- 3. Αναφέρατε τα κυρίαρχα σχήματα των δέ -ντρων και δώστε από ένα παράδειγμα ντρου ανά σχήμα.
- 4. Αναφέρατε αποστάσεις φύτευσης μικρών θάμνων, μεγάλων θάμνων και μεγάλων δέ -ντρων.
- 5. Ποια η ελάχιστη απόσταση που φυτεύο -νται τα δέντρα από τα κτίσματα;
- 6. Ελάχιστες διαστάσεις κατασκευής διαδρό -μων.
- 7. Πού χρησιμοποιείται η στατική και πού η δυναμική τεχνική πλακόστρωσης;
- 8. Κριτήρια επιλογής υλικών διάστρωσης. Ποια τα κυριότερα υλικά διάστρωσης;
- 9. Είδη τοίχων. Πού χρησιμοποιούνται;
- 10. Ιδανικές διαστάσεις σκάλας.
- 11. Πού χρησιμεύει η περίφραξη σε ένα οικό -πεδο;
- 12. Ποιες οι οπτικές και τα συναισθήματα που επιφέρει στο χρήστη του κήπου το στοι -χείο του νερού;

Εργαστηριακό μέρος

Εργαστήριο 1ο
Συλλογή στοιχείων σε οικόπεδο, έκτασης από 0.5 μέχρι και 2 στρέμματα, στο οποίο πρόκειται να γίνει διαμόρφωση

Σκοπός
-  Επαφή με τους ανθρώπους στους οποίους ανήκει ο χώρος.
-  Συλλογή των στοιχείων ανάλυσης του οικο -πέδου.
-  Καταγραφή των στοιχείων ανάλυσης του οικοπέδου σε σχέδιο.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Οποιαδήποτε εποχή του χρόνου.

Υλικά και μέσα
Σημειωματάριο, μολύβι, χαρτί σχεδίασης Α1 (80x60 εκατοστά), κλιμακόμετρο, σβη -στήρα, τρίγωνα σχεδίασης, φωτογραφική μηχανή (εφόσον ο χώρος που θα μελετηθεί είναι πραγματικός).

Ενδυμασία προστασίας μαθητών
Οι εκπαιδευόμενοι για την ασφάλεια και την προστασία τους πρέπει να φορούν φόρμες εργασίας, γάντια, άρβυλα ασφαλείας, κρά -νος ασφαλείας κ.λπ.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Δίνεται ερωτηματολόγιο στους μαθητές σχε -τικά με τα παρακάτω θέματα, στο οποίο ή θα απαντήσουν κατ' εκτίμηση οι καθηγητές (φανταστική τοποθεσία οικοπέδου) ή εάν υπάρχει η δυνατότητα επίσκεψης πραγμα -τικού οικοπέδου οι ιδιοκτήτες.
- -Ποιος θα χρησιμοποιήσει τον εξωτερικό χώρο;
- -Ποιος θα είναι ο σκοπός της χρήσης του;
- Ποια θα είναι η μορφή του;
- -Ποια είναι τα διαθέσιμα χρήματα;
- Τι είδους λύση αναμένεται;
- -Ποια είναι η τοποθεσία που θα αξιοποιηθεί;
Οι μαθητές καταγράφουν στο σημειωματάριο τις απαντήσεις στα ερωτήματα που τίθε -νται παραπάνω. Σχεδιάζουν στο Α1 χαρτί τις διαστάσεις του οικοπέδου (πραγματι -κές ή φανταστικές). Δίδονται στους μα θητές πραγματικά ή φανταστικά στοιχεία περιβάλλοντος. Π.χ. επικρατούντες άνεμοι, έδαφος, κλίμα κ.λπ. όπως προαναφέρθη -καν. Στο σχέδιο όπου σχεδιάστηκε το οικό πεδο καταγράφονται και τα στοιχεία περι -βάλλοντος με το σημείο του Βορρά.

Εργαστήριο 2ο Καταγραφή στοιχείων σύνθεσης του προς διαμόρφωση χώρου

Σκοπός
Καταγραφή σε σχέδιο των απαιτήσεων των χρηστών, που σημειώθηκαν στο σημειω -ματάριο κατά τη διάρκεια του 1ου εργα στηρίου και τρόποι σύνδεσης των χρήσεων του οικοπέδου μεταξύ τους με διαδρόμους. Χονδροειδής ένδειξη σχεδιασμού φύτευσης (Δέντρα, μπορντούρες, συστάδες φυτών, χλοοτάπητας).

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Οποιαδήποτε εποχή του χρόνου.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, διαφανές χαρτί σχεδίασης Α1 (80x60 εκατοστά), ανεξάρτητο από αυτό που είχαν

Εργαστήριο 3ο Εκπόνηση σχεδίου φύτευσης

Σκοπός
Κατανόηση εκπόνησης και ανάγνωσης σχεδίου φύτευσης (Δέντρα, μπορντούρες, συστάδες φυτών, μεμονωμένα φυτά, χλοοτάπητας).

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Οποιαδήποτε εποχή του χρόνου.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, διαφανές χαρτί σχεδίασης Α1 (80X60cm), ανεξάρτητο από αυτό που είχαν οι μαθητές στο 1ο και στο 2ο εργαστήριο, κλιμακόμετρο, σβηστήρα, τρίγωνα σχεδία -σης, διαβήτης ή στένσιλ κύκλων, φυτολόγιο ή βιβλίο με φυτά.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές σχεδιάζουν στο νέο διαφανές Α1 χαρτί, το οποίο τοποθετούν πάνω από το σχέδιο του 2ου εργαστηρίου, τους τελικούς
οι μαθητές στο 1ο εργαστήριο, κλιμακόμε -τρο, σβηστήρα, τρίγωνα σχεδίασης.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές σχεδιάζουν στο Α1 χαρτί τις από -ψεις τους σχετικά με τον τρόπο μόρφωσης των λειτουργιών του οικοπέδου συμβου -λευόμενοι πάντα το σχέδιο που εκπονήθηκε στο 1ο εργαστήριο.
Η άσκηση αυτή δείχνει στο μαθητή τον τρόπο καταγραφής των σκέψεων και απόψεών του σε σχέδιο.
χώρους λειτουργιών του οικοπέδου. Κατό -πιν σχεδιάζουν τα φυτά που θα επενδύσουν τους χώρους πρασίνου. Για το σκοπό αυτό παριστούν στο χαρτί με μεγάλους κύκλους τα δέντρα και με μικρότερους κύκλους τους θάμνους. Ο κύκλος συμβολίζει τη διάμε -τρο της κόμης κατά το στάδιο ωριμότητας. Επίσης σχεδιάζουν τους χώρους χλοοτάπη -τα. Τα φυτά εδαφοκάλυψης μπορούν να τα παραστήσουν με σγουρή γραμμή. Καταγρά -φουν τις ποσότητες που εκτιμούν ότι πρέ πει να φυτευτούν από το κάθε φυτικό είδος κατά θέση [ανάλογα με το φυτευτικό σύν -δεσμο (αποστάσεις φύτευσης)] και σχεδιά ζουν ένα πίνακα για το τελικό σύνολο των φυτών που θα φυτευτούν.

Η άσκηση αυτή δείχνει στον μαθητή τον τρόπο που εκπονείται ένα σχέδιο φύτευσης, αλλά περισσότερο του δίνει τη δυνατότητα να δια -βάσει ένα οποιοδήποτε σχέδιο φύτευσης.

Εργαστήριο 4ο

Διάστρωση διάδρομου από γκρο-μπετόν

Σκοπός
Οι μαθητές θα καταλάβουν πώς στρώνεται το υπόβαθρο για την κατασκευή ενός διαδρό -μου, μιας πλακόστρωσης κ.λπ.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, μετροταινία, τσιμέ -ντο, άμμος, γαρμπίλι, αλφάδι, μυστρί, φτυ άρι, αξίνα, τσάπα.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Πρέπει να βρεθεί επίπεδος χώρος για την πραγ -ματοποίηση της άσκησης και μπορούν να εργαστούν όλοι οι μαθητές μαζί για εμπέ -δωση της συλλογικής δουλειάς, αλλά και δι ότι είναι δύσκολο να τελειώσει το έργο από ένα ή δύο άτομα. Έτσι άλλοι θα σκάψουν, άλλοι θα ετοιμάσουν το «χαρμάνι», άλλοι θα ρίξουν το μπετόν και άλλοι θα επιπεδώ -σουν το χώρο. Η πορεία της εργασίας είναι
η ακόλουθη:
-  Χάραξη του διαδρόμου με ένα σπάγκο και σκάψιμο της θεμελίωσης.
-  Κατασκευή καλουπιού με τοποθέτηση πασ -σάλων υποστήριξης στα διαστήματα και κάρφωμα σανίδων. Οι σανίδες πρέπει να εί -ναι στο ίδιο επίπεδο.
-  Στρώσιμο μείγματος από σπασμένα τούβλα και πέτρες (μπάζα).
-  Τοποθέτηση του πρώτου στρώματος μπε -τόν.
-  Σε ζεστό καιρό, πρέπει να καλυφθεί το μπε -τόν με τσουβάλια για 4 μέρες. Σε κρύο και ρό, πρέπει να καλυφθεί με διπλό κάλυμμα από πολυαιθυλένιο.
-  Δεύτερο και τελικό ρίξιμο μπετόν. Στους μεγάλου μήκους διαδρόμους πρέπει να το -ποθετούνται αρμοί διαστολής κάθε 2 μέτρα (σανίδες ή φελιζόλ).
-  Διόρθωση της επιφάνειας με ένα σανίδι (μαστάρωμα) και απόρριψη του μπετόν που περισσεύει, με ιδιαίτερη προσοχή ώστε να γεμίσουν όλα τα κενά.
-  Λείανση της επιφάνειας με μυστρί.

Εργαστήριο 5ο

Επένδυση υπάρχοντος διάδρομου από μπετόν, με πέτρα ή πλάκα πεζοδρομίου

Σκοπός
Οι μαθητές να καταλάβουν πώς στρώνονται τα υλικά μιας πλακόστρωσης, σε έναν υπάρχο -ντα διάδρομο από μπετόν. Το εργαστήριο αποτελεί συνέχεια του προηγουμένου εργα -στηρίου.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, μετροταινία, τσιμέ -ντο, άμμος, ασβέστης, αλφάδι, μυστρί, φτυ άρι, αξίνα, βαριοπούλα, ράμμα, υλικά επί -στρωσης (πέτρα ή σχιστόπλακα).

Ενδυμασία προστασίας μαθητών
Οι εκπαιδευόμενοι για την ασφάλεια και την προστασία τους πρέπει να φορούν φόρμες εργασίας, γάντια, άρβυλα ασφαλείας, κρά -νος ασφαλείας κ.λπ.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Η άσκηση αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης και οι μαθητές πηγαίνουν στο σημείο όπου είχαν προ ημερών «ρίξει» το γκρο-μπετόν.
Πρέπει να εργαστούν όλοι οι μαθητές μαζί για εμπέδωση της συλλογικής δουλειάς, αλλά και διότι είναι δύσκολο να τελειώσει το έργο από ένα ή δύο άτομα. Έτσι άλλοι θα σκάψουν, άλλοι θα ετοιμάσουν το «χαρ -μάνι», άλλοι θα κουβαλούν τις πλάκες στον τόπο του έργου και άλλοι θα στρώνουν τις πλάκες. Πρέπει να φροντίσουν με ράμμα να κρατήσουν ευθύγραμμους τους αρμούς, εφόσον πρόκειται να τοποθετηθούν πλάκες, πεζοδρομίου τετράγωνες. Η πορεία της ερ -γασίας είναι η ακόλουθη:

-  Στρώσιμο μιας σειράς πετρών ή πλακών του διαδρόμου με την τοποθέτηση πλάκας ή πέτρας πάνω σε στρώμα κονιάματος τσιμέ -ντου.
-  Η τοποθέτηση των πετρών ή πλακών γίνεται πάνω σε στρώμα κονιάματος 3cm, σε μετα -ξύ τους απόσταση 1cm.
-  Έλεγχος του επιπέδου του υλικού με αλφάδι και χτύπημα προς τη μεριά του κονιάματος με τη βαριοπούλα.
-  Στρώσιμο της δεύτερης σειράς πάνω στο τσιμέντο.
-  Σκούπισμα των υπολοίπων τσιμέντου και αρμολόγημα με αριάνι (ρευστό τσιμέντο με νερό). Γέμισμα όλων των αρμών.

Εργαστήριο 6ο

Εκπαιδευτική επίσκεψη σε μάντρα πώλησης οικοδομικών υλικών

Σκοπός
- Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα ποικίλα είδη που υπάρχουν για πλακοστρώσεις. Θα πε -ριγράψουν τι βλέπουν και θα διαπιστώσουν τις διαφορές μεταξύ των διαφόρων υλικών πλακόστρωσης.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, φωτογραφική μηχανή.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
- Οι μαθητές θα περιηγηθούν στο χώρο παρα -τηρώντας, καταγράφοντας τα διαφορετικά υλικά της πλακόστρωσης. Εάν υπάρχει η
δυνατότητα θα κάνουν φωτογραφικό άλ -μπουμ με τα διαφορετικά είδη που θα πα ρατηρήσουν. Θα περιγράψουν τον πιθανό διαφορετικό τρόπο επίστρωσης των υλικών πλακόστρωσης.

Υλικά που πρέπει απαραίτητα να δουν οι μαθητές
-  Έτοιμες πλάκες από μπετόν, διαφόρων τύ -πων.
-  Φυσική πέτρα (σχιστόλιθος).
- Έτοιμοι κυβόλιθοι που υπάρχουν σε ποικι -λία σχεδίων και χρωμάτων.
-  Βοτσαλόπλακες
- Τούβλο. Το τούβλο είναι υλικό που εφαρ -μόζεται εύκολα λόγω του μεγέθους του και μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με πολλά υλικά.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 6 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
- 1. Πώς τοποθετούνται οι τσιμεντόπλακες σε ένα διάδρομο και τι υλικά πρέπει να αγοράσουμε από την μάντρα για τον σκοπό αυτό;
- 2. Ποιο πιστεύετε είναι το καλύτερο υλικό από άποψη κόστους και διάρκειας ζωής για την πλακό -στρωση μιας πλατείας και γιατί;
3. Αναφέρατε διαφορές μεταξύ κυβόλιθου, τσιμεντόπλακας και σχιστόλιθου. ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 4. Σε τι συσκευασία πωλείται ένα σακί τσιμέντο;
5. Τι υλικά πρέπει να αγοράσετε και πώς θα τα αναμείξετε για να κάνετε ένα κυβικό μέτρο μπετόν; ........................................................................................................................................................ .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................

Εργαστήριο 7ο

Εκπαιδευτική επίσκεψη σε πάρκο ή πεζόδρομο ή πλατεία

Σκοπός
- Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα ποικίλα σχή -ματα των πλακοστρώσεων των μεγάλων χώ ρων και των διαδρόμων. Θα περιγράψουν τι βλέπουν και θα διαπιστώσουν εάν τα υλικά επίστρωσης είναι τα ίδια.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, φωτογραφική μηχανή.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
- Οι μαθητές θα περιηγηθούν στον προς μελέ -τη χώρο παρατηρώντας, καταγράφοντας τα διαφορετικά σχήματα και μοτίβα της πλα -κόστρωσης. Εάν υπάρχει η δυνατότητα, θα κάνουν φωτογραφικό άλμπουμ με τα διαφο -ρετικά είδη που θα παρατηρήσουν. Θα πε ριγράψουν τα υλικά πλακόστρωσης και τον τρόπο επίστρωσής τους.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 7 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
1. Πώς τοποθετήθηκαν οι πλάκες ή οι σχιστόλ ιθοι στο έδαφος; ........................................................................................................................................................ .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................
2. Να σχεδιάσετε ή να καταγράψετε τα μοτίβα των πλακ οστρώσεων που υπάρχουν στο πάρκο. ........................................................................................................................................................ .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................
- 3. Πώς συνδέονται τα διάφορα υλικά πλακόστρωσης μεταξύ τους και πώς "τελειώνει " η πλακό -στρωση;
- 4. Υπάρχει εμφανής διαφορά στον τύπο της πλακόστρωσης της πλατείας από τον τύπο της πλακό -στρωσης στους διαδρόμους;
- 4. Υπάρχει εμφανής διαφορά στον τύπο της πλακόστρωσης της πλατείας από τον τύπο της πλακό -στρωσης στους διαδρόμους;

Εργαστήριο 8ο

Εκπαιδευτική επίσκεψη σε πάρκο ή πεζόδρομο ή πλατεία. Περίπατος στην πόλη

Σκοπός
- Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα καθιστικά σημεία και τους διαφόρους τύπους τους. Θα παρατηρήσουν τα πιθανά στοιχεία νερού. Θα τους τύπους των φωτι -στικών σωμάτων. Επίσης θα παρατηρήσουν και θα καταγράψουν τα διάφορα είδη περι -φράξεων που θα δουν στο δρόμο τους. Ο σκοπός είναι να εξοικειωθούν με τα υλικά "επίπλωσης" στον περιβάλλοντα χώρο.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, φωτογραφική μηχανή.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα περιηγηθούν στον προς μελέτη
χώρο παρατηρώντας, καταγράφοντας τα δι -αφορετικά σχέδια των καθιστικών και των φωτιστικών. Θα αξιολογήσουν ποια είναι κατά τη γνώμη τους τα καλύτερα από άπο -ψη αντοχής στις εξωτερικές συνθήκες και στους βανδαλισμούς. Επίσης θα παρατηρή -σουν εάν «δένουν» με τα υπόλοιπα στοιχεία του πάρκου ή του πεζόδρομου. Εάν υπάρχει η δυνατότητα, θα κάνουν φωτογραφικό άλ -μπουμ με τα διαφορετικά είδη που θα πα ρατηρήσουν. Επίσης θα καταγράψουν τον τρόπο λειτουργίας του στοιχείου νερού (εάν υπάρχει στο χώρο).

Στην πορεία τους θα καταγράψουν τα διάφορα είδη περιφράξεων που θα δουν. Όπως π.χ. περίφραξη από μπετόν, από απλό σύρμα, από μασίφ κάγκελο, από ξύλο ή ακόμη φυ -τική περίφραξη ή συνδυασμό κάποιων από τα παραπάνω. Θα αξιολογήσουν και θα κα -ταγράψουν τις σκέψεις τους με τη δημιουρ γία άλμπουμ.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 8 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
- 1. Ποια είναι τα υλικά από τα οποία είναι κατασκευασμένα τα παγκάκια που βλέπετε; Αντέχουν στο χρόνο και στην έντονη χρήση της πλατείας; ....................................................................................................................................................................
- Τα φωτιστικά σώματα είναι τα κατάλληλα από άποψη αισθητικής, ποιότητας φωτισμού και βανδα λισμών;
- Τα φωτιστικά σώματα είναι τα κατάλληλα από άποψη αισθητικής, ποιότητας φωτισμού και βανδα λισμών;
- 3. Υπάρχουν κάλαθοι αχρήστων. Είναι σωστά τοποθετημένοι και αν όχι γιατί; Εάν είναι σωστά τοπο θετημένοι αναφέρατε τους λόγους;
- 3. Υπάρχουν κάλαθοι αχρήστων. Είναι σωστά τοποθετημένοι και αν όχι γιατί; Εάν είναι σωστά τοπο θετημένοι αναφέρατε τους λόγους;
- 4. Να παρατηρήσετε τα δέντρα από όπου περνάτε και να αναφέρετε τους λόγους για τους οποίους είναι κατάλληλα ή ακατάλληλα για τα σημεία, στα οποία τοποθετήθηκαν. ....................................................................................................................................................................
καλή συντήρησή του; .................................................................................................................................................................... ..............................................................................................................................................................
- Υπάρχει αρκετό πράσινο σε σχέση με το μπετόν στους χώρους που βλέπετε; Εάν υπάρχει είναι σω στά συντηρημένο; Τι χρειάζεται για να συντηρηθεί καλύτερα ή ποια μέτρα λήφθηκαν για την τόσο
- Υπάρχει αρκετό πράσινο σε σχέση με το μπετόν στους χώρους που βλέπετε; Εάν υπάρχει είναι σω στά συντηρημένο; Τι χρειάζεται για να συντηρηθεί καλύτερα ή ποια μέτρα λήφθηκαν για την τόσο

Η σημασία του πράσινου στο αστικό περιβάλλον
κεφάλαιο 6

Η σημασία του πράσινου στο αστικό περιβάλλον
Το αυξανόμενο τελευταία ενδιαφέρον για την προστασία του περιβάλλοντος και την εν γένει ορθολογική αξιοποίηση των υπαιθρίων χώρων, είναι απόρροια της εκτίμησης του ανθρώπου ότι η διατήρηση και συντήρηση του εναπομείναντος φυσικού περιβάλλοντος ταυτίζεται με την ίδια την ύπαρξη της ανθρώπινης ζωής στη γη.
Η ανάμνηση και η επαφή που μπορεί να έχει ένας αστός με το φυσικό περιβάλλον γίνεται μόνο μέσω των μικρών ή μεγαλύτερων πράσινων χώρων που υπάρχουν στις πόλεις. Αυτοί οι πράσινοι χώροι είναι από τα περιαστικά και τα αστικά πάρκα μέχρι τα μικρά πάρκα της γειτονιάς, τους πεζοδρόμους, τις παιδικές χαρές και τις δεντροστοιχίες. Οι πράσινοι χώροι, αλλά ακόμη και τα μεμονωμένα δέντρα δίνουν ζωή και συντηρούν το οξυγόνο στις πόλεις προσφέροντας ταυτόχρο -να καταφύγιο στην εναπομείνασα πανίδα.

Γίνεται ως εκ τούτου προσπάθεια συντήρησης και διατήρησης του φυσικού περιβάλλοντος, δραστηριότητα σχετικά εύκολη για τις εκτός πόλεως περιοχές. Το φυσικό περιβάλλον όμως μέσα στις πόλεις είναι πολύ δύσκολο να παραμείνει ανέπαφο λόγω των αυξημένων ανθρώπινων δρα -στηριοτήτων.

6.1 Η έννοια του αστικού πρασίνου
Η έννοια του αστικού πράσινου βασίζεται στην απαίτηση για αναβάθμιση της ποιότητας ζωής του αστικού πληθυσμού και παράλληλα στις αυξημένες απαιτήσεις του σύγχρονου αν -θρώπου για αναψυχή. Η κάλυψη των απαιτή σεων αυτών συστηματοποιείται στους πράσι -
νους χώρους των πόλεων, που μπορεί να είναι πάρκα, πλατείες, πεζόδρομοι κ.λπ. Το μέγεθος, η ποικιλία και η ένταση των χρήσεων που πε -ρικλείονται στους πράσινους αυτούς χώρους καλύπτουν ανάλογες απαιτήσεις του αστικού πληθυσμού.

Έτσι το αστικό πάρκο γίνεται πόλος έλξης πολιτιστικών, κοινωνικών και ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων των κατοίκων της πόλης κο -ντά στην οποία είναι δομημένο ή ευρύτε ρης περιοχής στην οποία είναι χωροθετημένο. Αντίθετα, το μικρό παρκάκι της γειτονιάς εξυ -πηρετεί μόνο για ξεκούραση ή οπτική ευχαρί στηση το διερχόμενο περπατητή. (Φωτ. 6-1)
Τελευταία μάλιστα γίνεται προσπάθεια οι παλαιότερες αντιλήψεις των κατοίκων για αναψυχή όχι μόνο να μην αναιρούνται, αλλά και να εμπλουτίζονται από νέες πρακτικές και κατευθύνσεις. Οι νέες πρακτικές εφαρμόζονται μέσα στους ελεύθερους ανοικτούς χώρους του αστικού ιστού και κυρίως στους μεγαλύτερους από αυτούς, που αποτελούν και τις πράσινες εκτάσεις της πόλης. Ο στόχος είναι να δημι -

Φωτ. 6-1: Τυπικό ελληνικό παρκάκι γειτονιάς (pocket park)
ουργηθεί μέσα στην πράσινη έκταση ένα δυνα -μικό σύστημα λειτουργιών και δραστηριοτήτων που να χαρακτηρίζεται από συνεκτικότητα και ενιαία μορφολογική και αισθητική εμφάνιση.
Οι παραπάνω θεωρήσεις είναι τα βασικά δομικά υλικά, τα οποία υπεισέρχονται στο σχε -διασμό ενός ανοικτού χώρου και των οποίων η σωστή ποιοτική και ποσοτική χρήση, κατά την εκπόνηση της μελέτης αρχιτεκτονικής τοπίου δε βλάπτει το περιβάλλον, αλλά το εμπλουτίζει με τα στοιχεία εκείνα που θα το αναβαθμίσουν και θα το αναδείξουν.

Βέβαια στην Ελληνική πραγματικότητα, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, το πράσινο δεν απο -τελεί δημοφιλή χώρο ψυχαγωγίας και αναψυχής λόγω της μεγάλης έλλειψής του. Η μέση κάλυ -ψη σε πράσινο των ελληνικών μεγαλουπόλεων σήμερα είναι:
-  για την περίπτωση της Αθήνας περίπου το 7% της επιφάνειάς της,
-  για την περίπτωση της Θεσσαλονίκης το 4 5% της επιφάνειάς της.
Τα αντίστοιχα μέσα Ευρωπαϊκά δεδομένα ανέρχονται σε ποσοστό κάλυψης 25% της έκτα -σης της πόλης με πράσινο.
Το πράσινο στις πόλεις είναι απαραίτητο ακόμη και ως δεντροστοιχία. (Φωτ. 6-2)

Ορισμένα φυτά έχουν την ιδιότητα να κατα -
Φωτ. 6-2: Βαλτιμόρη ΗΠΑ. Το πράσινο ως δεν -δροστοιχία
κρατούν τους ρύπους της ατμόσφαιρας και να την κάνουν σχετικά καθαρή.
Επίσης συστάδα δέντρων ή ειδική δεντρο -στοιχία κατάλληλα σχεδιασμένη και φυτεμένη είναι δυνατόν να απαλύνει ή να μετριάσει σε μία περιοχή το «θόρυβο της πόλης». Ο θόρυβος της πόλης είναι ένας συνεχής και επίμονος ήχος, ο οποίος μετατρέπεται σε ενοχλητικό συνεχές βουητό, πιο ενοχλητικό ακόμη και από τον θό -ρυβο διερχόμενου αεροπλάνου. Σύμφωνα με με τρήσεις που έγιναν στο παρελθόν σε κατοίκους ευρωπαϊκής πόλης διαπιστώθηκε ότι ο στιγμι -αίος θόρυβος ενός αεροπλάνου που προσγειώ νεται είναι πολλές φορές πιο υποφερτός από το συνεχή θόρυβο που παράγεται στην πόλη.

Στο τοπίο της πόλης, το λεγόμενο αστικό το -πίο ή πολεοτοπίο, ακόμη και ένας βράχος ή ένα δέντρο ή ένα μοναδικό φυτό κατάλληλα τοποθε -τημένο, μπορεί να αναπαραστήσει (να υποκατα στήσει) ολόκληρη τη φύση.
Το πράσινο των πόλεων αναπτύσσεται και αναδεικνύεται μέσα από τα πάρκα (αστικά περιαστικά), τις πλατείες, τους πεζοδρόμους, τις δεντροστοιχίες, τις παιδικές χαρές, τους εναπο -μείναντες κήπους κατοικιών, τις αυλές των σχο λείων, τα προαύλια των εκκλησιών. Τελευταία στην Ελλάδα το πράσινο των πόλεων εκφράζε -ται και μέσα από τα εναπομείναντα στρατόπεδα που υπήρχαν και εντάχθηκαν στον αστικό ιστό.

Αναλύοντας καθένα από τους παραπάνω χώ -ρους, αναλύεται στην ουσία η έννοια του πρά σινου των πόλεων και ερμηνεύεται η ανάγκη για περισσότερο πράσινο, για περισσότερους χώρους ανάπαυσης και αναψυχής και γενικό -τερα για περισσότερη φύση μέσα στην πόλη.
Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την απαίτηση

6.2 Πλατεία
Η σημερινή διευρυμένη έννοια της πλατείας έχει τις παρακάτω σχεδιαστικές προσεγγίσεις.
α. Η πλατεία είναι μία έννοια άρρηκτα δε -μένη με τον αστικό ιστό, αφού είναι ο κεντρι κότερος και σημαντικότερος ανοικτός χώρος ενός αστικού κέντρου. Στην πλατεία γίνονται οι συγκεντρώσεις του κόσμου, οι πολιτικές συ -γκεντρώσεις, οι πολιτισμικές συγκεντρώσεις. Στην πλατεία υπάρχουν τα καφενεία και τα ζα -χαροπλαστεία. Γενικότερα η πλατεία είναι τό πος αναφοράς και πυξίδα της πόλης. (Φωτ. 6-3) β. Σε ένα πάρκο που είναι μία ανοικτή έκτα -
για περισσότερους πράσινους κοινόχρηστους χώρους σε κάθε σύγχρονο πολεοδομικό σχεδι -ασμό. Το πράσινο, εκφρασμένο σε οποιασδή ποτε μορφής βλάστηση (πάρκο-δεντροστοιχίαπεζόδρομο) αποτελεί το σημαντικότερο παρά -γοντα για την δημιουργία ενός υγιούς αστικού περιβάλλοντος.
ση με διάφορες λειτουργίες, η κυριολεκτική έννοια της πλατείας, όπως αυτή αναφέρθη -κε παραπάνω, αλλοιώνεται. Η πλατεία του πάρκου υποδηλώνει με τη μεταφορική της έννοια, το κέντρο του πάρκου, τον τόπο συ -νάντησης των χρηστών του πάρκου και τέ λος το χώρο των πολλαπλών δραστηριοτή -των που υπάρχουν σ' αυτό (πολιτιστικό κέ ντρο, εστιατόριο, πισίνες, πύργος πάρκου,

Φωτ. 6-3: Βαλτιμόρη ΗΠΑ. Μία από τις κεντρικές πλα -τείες της πόλης
ταβέρνα κ.λπ.). Κατά μία έννοια δηλαδή, αποτελεί μικρογραφία της πλατείας της πό -λης και σαν τέτοια πρέπει σχεδιαστικά να αντιμετωπίζεται.
- γ. Τέλος μία πλατεία είναι δυνατόν να εντάσ -σει και να συνδέει τον αστικό ιστό με το πάρκο αντιστρόφως. Αυτό εξαρτάται από τον τρόπο σχεδίασής της και την τοπο -θέτησή της στο χώρο του πάρκου.

6.2.1 Σχεδιαστική αντιμετώπι -ση των πλατειών
Η σχεδιαστική αντιμετώπιση των πλατειών βασίζεται στο συνδυασμό πολλών παραμέτρων όπως:
- α) η σημασία της πλατείας ως ένας από τους μεγαλύτερους ανοικτούς χώρους της πόλης,
- β) η ύπαρξη ή όχι άλλων μεγαλύτερων ή μι -κρότερων πλατειών στην πόλη,
- γ) η θέση της σε σχέση με τις συγκοινωνίες της
πόλης (αφετηρίες λεωφορείων, ταξί), της γειτνίασής της με το εμπορικό κέντρο πόλης, με την περιοχή της αμιγούς κατοικί -ας ή τέλος με το πιθανό λιμάνι και τον ευ ρύτερο χώρο της παραλίας, εάν η πόλη είναι παραθαλάσσια. (Σχέδιο 6-1)

Εάν η πλατεία είναι μεγάλη και δεν υπάρ -χουν άλλοι πράσινοι ανοικτοί χώροι στην πόλη, τότε δικαιολογείται η χρησιμοποίηση φυτικού υλικού στους χώρους της πλατείας. Το φυτικό υλικό πλαστικοποιεί την αυστηρότητα της γε -ωμετρίας των κάθε μορφής πλακοστρώσεων και δημιουργεί τρία οπτικά επίπεδα (πόες-θά -μνοι-δέντρα). Η πλατεία κατ'αυτό τον τρόπο λειτουργεί ως πλατεία με τις προαναφερθείσες δραστηριότητες, αλλά και ως πάρκο όπου μπο -ρεί κανείς να καθίσει στη σκιά ενός δέντρου ή να απολαύσει την οπτική δροσιά ενός συντρι -βανιού. (Φωτ. 6-4 και φωτ. 6-5)

Σε περιπτώσεις που υπάρχει πλούσιο πράσι -νο περιφερειακά (περιπτώσεις χωριών ή κωμο πόλεων) η πλατεία παίζει ρόλο αποκλειστικά τόπου συνάντησης και συγκέντρωσης, οπότε δεν υπάρχει πράσινο στην πλατεία παρά μόνο το χαρακτηριστικό πλατάνι ή πλατάνια για δη -
μιουργία σκιάς και δρο σιάς το καλοκαίρι.
Το νερό χρησιμο -ποιείται συχνά ως στοι χείο τονισμού της γεω -μετρίας του χώρου και ως ενοποιητικό στοιχείο των διαφόρων λειτουργι -
Σχέδιο 6-1: Τυπικό σχέδιο πλατείας
Φωτ. 6-4: Το φυτικό υλικό δημιουργεί στην πλατεία τρία οπτικά επίπεδα.

Φωτ. 6-5: Τα φυτά πλαστικοποιούν την αυστηρότητα της γεωμετρίας των πλακοστρώσεων α) Παράδειγμα φύτευσης ελεύθερης μορφής και β) παράδειγμα γραμμικής φύτευσης (μπορντούρα)
Φωτ. 6-6: Η δροσιά του συντριβανιού είναι πολλές φορές απαραίτητη στις πλα -τείες των πόλεων
κών ενοτήτων της πλατείας. Η αισθητική και ακουστική απόλαυση που προσφέρει το στοι -χείο του νερού (συντριβάνια, τεχνητές λίμνες κ.λπ.), το καθιστά απαραίτητο για τους χώρους αυτούς. (Φωτ. 6-6)
Όπως όλοι οι ελεύθεροι χώροι έτσι και οι πλατείες έχουν ανάγκη ορισμένων στοιχείων αναγνώρισης. Αυτά προέρχονται:

-  από τη μορφή και το είδος των φυτών και των δέντρων που χρησιμοποιούνται,
-  από τον τύπο της πλακόστρωσης
-  από ένα μνημείο ή γλυπτό που υπάρχει ή το -ποθετείται για το σκοπό αυτό στην πλατεία.

6.3 Πάρκα πόλεων

6.3.1 Είδη πάρκων
Τα πάρκα των πόλεων χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
Τα περιαστικά πάρκα, που βρίσκονται στις παρυφές των πόλεων ή τελείως εκτός του πο -λεοδομικού ιστού και τα αστικά πάρκα που είναι μικρά ή μεγαλύτερα πάρκα αλλά ενταγ -μένα μέσα στον αστικό ιστό.
Τα περιαστικά και τα αστικά πάρκα, έχουν πολλά κοινά και πολλά διαφορετικά σημεία που αφορούν το σχεδιασμό, τις χρήσεις και τις

6.2.2. Σημειακές επεμβάσεις και εξυπηρετήσεις
Σημειακές επεμβάσεις και εξυπηρετήσεις που μπορεί να υπάρχουν σε μία πλατεία, είναι οι εξής:
- -Πέργκολες: για δημιουργία σκιάς
- Παγκάκια: για ξεκούραση και συζήτηση
- -Πόσιμο νερό: για τις άμεσες ανάγκες των χρηστών.
- -Ηλεκτροφωτισμός: λόγοι ασφαλείας αλλά και η αισθητική αναβάθμιση του χώρου τις βραδινές ώρες, εξασφαλίζεται με τον ηλε -κτροφωτισμό.
λειτουργίες τους. Αρχικά αναλύονται τα κοινά σημεία -όπως αντιμετωπίζονται από το μελε -τητή Αρχιτέκτονα Τοπίου, τον καθ' ύλη αρμό διο για τη μελέτη υπαίθριων χώρων - και κατό -πιν τα διαφορετικά σημεία.

6.3.2 Σχεδιαστικές αρχές
Γενική σχεδιαστική αρχή για τη διαμόρφωση τόσο των περιαστικών, όσο και των αστικών πάρκων είναι η ακόλουθη:
Κατά κανόνα καλό είναι να μην επιλέγεται
η δημιουργία ευθύγραμμων αξόνων πορείας μέσα στο πάρκο λόγω της ασυμβατότητας της μεγάλης ευθείας γραμμής με τη φυσική βλά -στηση. (Φωτ. 6-7)
Οι μορφές και τα σχήματα που δημιουργεί η βλάστηση στη φύση δε συμβαδίζουν με καμία γεωμετρική φόρμα. Ο στόχος ως εκ τούτου των σύγχρονων Αρχιτεκτόνων Τοπίου για περισσό -τερη φύση μέσα στις πόλεις, συμβαδίζει με την προσπάθεια απεικόνισης και προσέγγισης της φύσης, μέσα από το σχεδιασμό. Αυτό επιτυγ -χάνεται με τη χρησιμοποίηση στο σχεδιασμό περισσότερων ελεύθερων καμπύλων γραμμών, τόσο για τη δημιουργία διαδρόμων, όσο και για τη δημιουργία θαμνώνων και συστάδων πρασί -νου. Ο τελικός σκοπός είναι η μεγαλύτερη προ σέγγιση του σχεδίου στο φυσικό περιβάλλον.

6.3.3 Φυτεύσεις
Οι ίδιες αρχές φύτευσης εφαρμόζονται τόσο στα αστικά, όσο και στα περιαστικά πάρκα. Μόνη διαφοροποίηση ίσως είναι η ανάλογη με το είδος του πάρκου προσπάθεια που πρέπει να γίνεται από τους μελετητές στις επιλογές των φυτών.
Στα περιαστικά πάρκα θα πρέπει η επιλογή των φυτών να βασίζεται περισσότερο σε κριτή -ρια εναρμόνισης και μη επέμβασης στο υπάρ χον φυσικό πλαίσιο, ενώ στα αστικά πάρκα ο
Φωτ. 6-7: Χαρακτηριστικό δείγμα διαδρόμου κυκλο -φορίας σε περιαστικό ή και αστικό πάρκο
μελετητής είναι ελεύθερος στην επιλογή και χρησιμοποίηση και ξενικών ειδών δεδομένου ότι στην πόλη το οικολογικό πλαίσιο έχει με -ταστραφεί.

6.3.4 Βλάστηση και χρήση φυτών στα πάρκα
Η χρησιμοποίηση των ιδιαίτερων χαρακτη -ριστικών της βλάστησης όπως το χρώμα, η υφή των φυτών, η γεωμετρία τους, η κίνηση και οι εποχιακές μεταβολές τους, συμβάλλει στην ανα -γνώριση της φύσης, δηλαδή των ιδιαίτερων χα ρακτηριστικών και ιδιοτήτων των φυτών (φυλ -λοβόλα, αειθαλή, εποχές άνθησης κ.λπ.) στους χώρους των πάρκων.
Τα προαναφερθέντα τρία οπτικά, λειτουργικά και αισθητικά επίπεδα (Φωτ. 6-8 και φωτ. 6-9), που δημιουργεί το πράσινο στα πάρκα είναι:

Το πρώτο επίπεδο είναι το επίπεδο του χλο -οτάπητα.
Το δεύτερο επίπεδο είναι το επίπεδο των θά -μνων. Το επίπεδο των θάμνων δημιουργεί με τα διαφορετικά ύψη των φυτικών ειδών, κλειστούς ή ημίκλειστους χώρους και περισσότερη ή λιγό -τερη θέα.
Το τρίτο επίπεδο είναι το επίπεδο των δέ -ντρων. Το επίπεδο των δέντρων δημιουργεί σκια σμένους χώρους, οριοθετεί πορείες και καθορίζει
Φωτ. 6-8 και φωτ. 6-9: Τα τρία επίπεδα βλάστησης. Φυτά εδαφοκάλυψης, θάμνοι και δέντρα (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
ενότητες χρήσης στην πλατεία.

Τα φυτά είναι τα κυρίαρχα δομικά υλικά για το σχεδιασμό ενός πάρκου, η σωστή ποιοτική και ποσοτική χρήση των οποίων, κατά την εκπόνηση της μελέτης Αρχιτεκτονικής Τοπίου δε βλάπτει το περιβάλλον, αλλά το εμπλουτίζει με τα στοι -χεία εκείνα που θα το αναβαθμίσουν.
Στη συνέχεια αναλύονται επιγραμματικά οι δύο προαναφερθείσες κυρίαρχες κατηγορίες πάρκων.

6.3.5 Τι σκοπούς εξυπηρετούν τα πάρκα α. Περιαστικά πάρκα
Η έννοια του περιαστικού πάρκου βασίζεται στην απαίτηση για αναβάθμιση της ποιότητας ζωής του αστικού πληθυσμού, και παράλληλα στις αυξημένες απαιτήσεις του σύγχρονου αν -θρώπου για αναψυχή. Η κάλυψη των απαιτήσε -
Φωτ. 6-10: Περιαστικό πάρκο στη Γερμανία
ων αυτών συστηματοποιείται στους χώρους των περιαστικών πάρκων, με το μέγεθος, την ποικι -λία και την ένταση χρήσεων που περικλείονται στο πάρκο, σε συνδυασμό με το φυσικό περιβάλ -λον στο οποίο αυτό ανήκει - εντάσσεται ή με το φυσικό περιβάλλον το οποίο δημιουργείται στο πάρκο.

Το περιαστικό πάρκο είναι πόλος έλξης πολι -τιστικών, κοινωνικών και ψυχαγωγικών δραστη ριοτήτων των κατοίκων της πόλης. (Φωτ. 6-10) Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια οι πα -λαιότερες αντιλήψεις των κατοίκων για αναψυχή όχι μόνο να μην αναιρούνται, αλλά να εμπλουτί -ζονται από νέες πρακτικές και κατευθύνσεις που δομούνται μέσα στον ιστό του περιαστικού πάρ -κου, δημιουργώντας ένα δυναμικό σύστημα που πρέπει να χαρακτηρίζεται από συνεκτικότητα και ενιαία μορφολογική και αισθητική εμφάνιση. Για παράδειγμα, η παρουσία ενός πευκοδάσους στις παρυφές της πόλης υποδηλώνει την ύπαρξη του φυσικού παράγοντα στην πόλη και είναι εξίσου σημαντική παράμετρος για τη ζωή των ανθρώ -πων της πόλης, όσο και η ύπαρξη της κατοικίας μέσα στην οποία ζουν καθημερινά.

Λειτουργικές ενότητες
Οι κυρίαρχοι χώροι -λειτουργικές ενότητες που χαρακτηρίζουν ένα περιαστικό πάρκο και πρέπει τουλάχιστον να υπάρχουν σε ένα πάρκο, είναι οι ακόλουθοι:
-  Χώρος στάθμευσης οχημάτων
-  Χώροι εισόδων (κιόσκια, πληροφορίες κ.λπ.)
- Κεντρική πλατεία - Χώρος συγκέντρωσης και ενημέρωσης των επισκεπτών
-  Χώρος υπαίθριου κινηματογράφου
- Χώρος ποικιλλότητας βλάστησης. Μικρός ή μεγαλύτερος βοτανικός κήπος για περιβαλλο -ντική εκπαίδευση
-  Παιδική χαρά για μικρά παιδιά 0-6 ετών
- Παιδική χαρά για μεγάλα παιδιά πάνω από 10 ετών
-  Χώρος με εποχιακά άνθη
- Τεχνητές λίμνες
-  Περίπατος-πιθανή έκθεση γλυπτών
- Χώρος αθλητισμού (καλαθοσφαίριση, πετο -σφαίριση, αντισφαίριση)
-  Κεντρικό συντριβάνι
- Επιμέρους συντριβάνια
-  Αναψυκτήριο - κυλικείο
- Καθιστικά σημεία
-  Δρόμοι - διάδρομοι εξυπηρέτησης
- Ποδηλατόδρομοι
-  Περιοχές πικ-νικ
- Ανοικτοί χώροι πρασίνου

Όλες οι παραπάνω λειτουργικές ενότητες πρέ -πει να συνδέονται και να απομονώνονται μεταξύ τους με ελισσόμενα μονοπάτια, στοιχεία νερού, πράσινο, θάμνους και δέντρα.
Οι λειτουργικές ενότητες δημιουργούνται για να δώσουν την ευκαιρία στους χρήστες του πάρκου να αναπτύξουν ποικίλες δραστηριότητες. (Σχέδιο 6-2)

Δραστηριότητες
Οι δραστηριότητες των χρηστών κατανέμο -νται σε:
-  Ατομικές δραστηριότητες: ποδήλατο, περί -πατος, κολύμβηση, ανάπαυση, στάση, διέλευ ση, ελεύθερο τρέξιμο (jogging), συμμετοχή σε πολιτιστικές ή κοινωνικές δραστηριότητες.
-  Ομαδικές δραστηριότητες: συναντήσεις, ε -στιάσεις, ομαδικό παιχνίδι, ομαδικός αθλητι σμός, ανάπαυση, πικ-νικ, παιδότοποι.
-  Πολιτιστικές-εκπαιδευτικές δραστηριότη -τες: ομιλίες, διαλέξεις, συναυλίες, θέατρο, κι νηματογράφος, περιοδικές εκθέσεις, βοτανική εκπαίδευση (φυσική λίμνη-θεματικοί κήποι).

Ακολουθεί επιγραμματική ανάλυση των κυρί -αρχων από τις ανωτέρω λειτουργικές ενότητες:
-  Parkings. Στη σημερινή εποχή με την τρομα -κτική εξέλιξη της αυτοκίνησης, σημαντικοί χώροι θεωρούνται οι χώροι στάθμευσης αυτο -κινήτων. Για τον λόγο αυτό σχεδιάζονται ειδι κά και μελετώνται βαθειά, ώστε να είναι λευ -τουργικοί και αισθητικά αποδεκτοί. Η καθη μερινή χρησιμοποίηση των χώρων αυτών βο -ηθάει στον περιορισμό του προβλήματος της άναρχης στάθμευσης που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα πάρκα σήμερα. (Φωτ. 6-11)
-  Η κεντρική πλατεία. Εκφράζει το κέντρο του πάρκου και είναι χώρος συγκέντρωσης και
πληροφόρησης ή χώρος αλλαγής πορείας κ.λπ. Πολλές φορές κοσμείται με συντριβάνι μέσα στο οποίο είναι δυνατόν να υπάρχει ά -γαλμα με πίδακες νερού.
-  Περίπατος, αναψυχή, ξεκούραση. Ποικίλοι χώροι καθιστικών σημείων, μικρά ανοίγμα -τα στο πράσινο ή την πλακόστρωση, διαρ θρώνουν ένα πλέγμα χώρων, ο καθένας από τους οποίους έχει αυτόνομη λειτουργική και αισθητική οντότητα. Το πλέγμα των διαδρό -μων μεγάλων και μικρότερων, καμπύλων και ευθύγραμμων που υπάρχουν στο πάρκο και οι διαφορετικές οπτικές εναλλαγές στην πορεία του περιπατητή συνιστούν την έννοια του όρου «περίπατος».
-  Αθλητισμός. Αφορά χώρους ομαδικής ή ατο -μικής άθλησης. Οι πλέον δημοφιλείς αθλητι κές εγκαταστάσεις είναι γήπεδα τέννις, μπά -σκετ και βόλλεϋ, διάδρομοι για τρέξιμο, περ πάτημα κ.λπ.
-  Η χρήση του νερού ως δομικού στοιχείου, εί -ναι αναγκαία δεδομένου ότι τα διάφορα στοι χεία νερού λόγω κλίμακας, μεγέθους και μορ -φής προσφέρουν αισθητική απόλαυση. Ακό μη, χρησιμοποιείται ως στοιχείο συγκέντρω -σης ενδιαφέροντος και ως ενοποιητικό στοι χείο διαφόρων λειτουργικών ενοτήτων. Στοι -χεία νερού σε ένα πάρκο αποτελούν οι τεχνη τές λίμνες, τα συντριβάνια, οι τεχνητοί καταρ -ράκτες, η πισίνα κ.λπ.

Φωτ. 6-11: Parking οχη -μάτων με προκαθορισμένες θέσεις αυτοκινήτων και φύτευση για προσδιορισμό του χώρου και μελλοντική σκίαση των αυτοκινήτων
-  Ποδηλατόδρομος μαζί με κάποιο περι -φερειακό πεζόδρομο λειτουργούν ως συν -δετικά αλλά και ως διαλυτικά στοιχεία μεταξύ των διαφόρων λειτουργικών ενοτή -των του πάρκου.
-  Οι περιοχές πικ-νικ χωροθετούνται στους χώρους πυκνής βλά -στησης, όπου εξα -σφαλίζεται σκιά και
Φωτ. 6-12: Μακέτα τυπικού αστικού πάρκου Σχέδιο 6-3: Αστικό πάρκο πλατεία στην Αίγινα (Μελέ -τη: Γραφείο Χ. Ροΐδη)
- ησυχία από τους πολυσύχναστους υπόλοι -πους χώρους δραστηριοτήτων του πάρκου.
-  Οι παιδότοποι χωροθετούνται κοντά σε χώ -ρους καθιστικών και σε ήρεμα συνήθως μέρη των πάρκων. Οι παιδότοποι που αφορούν μι -κρά παιδιά μέχρι 6 ετών χωροθετούνται πλη -σίον των κυλικείων ώστε να έχουν εύκολη ε -ποπτεία από τους γονείς.
-  Αναψυκτήριο -κυλικείο. Αποτελεί ένα από
τα σημαντικά μέρη συνάθροισης κοινού στα πάρκα. Δε θα πρέπει όμως να «πλατιάζει» πολύ. Πρέπει να χωροθετείται στο κέντρο του πάρκου, ώστε οι χρήστες του χώρου να βρίσκονται κοντά στη φύση και στο κέντρο δραστηριότητας του πάρκου. Το αναψυκτή -ριο μπορεί να προσφέρει καφέδες και ελαφρύ φαγητό. Τα πάντα βέβαια εξαρτώνται από το μέγεθος του πάρκου.

Σχέδιο 6-4: Σχέδιο μικρού πάρκου δίπλα στη θάλασσα Σχέδιο 6-5: Προοπτικό σκίτσο του παραπάνω πάρκου

β. Αστικά πάρκα
Αστικό πάρκο είναι ένα οργανωμένο σύστη -μα που οριοθετεί ποικίλες συνυπάρχουσες δρα στηριότητες και λειτουργίες σε συνδυασμό με πιθανές πλαστικές φυτικές μορφές. (Φωτ. 6-12)
Στο αστικό πάρκο η προσπάθεια του μελε -τητή Αρχιτέκτονα Τοπίου είναι να προσεγγίζει
με το σχέδιο που θα εκπονήσει περισσότερο φυσικές μορφές που υπάρχουν στη φύση, παρά γεωμετρικές μορφές, που συναντώνται στον αστικό ιστό. Έτσι ο άνθρωπος της πόλης με την μικρή έστω διέλευση ή επίσκεψή του στο πάρκο ξεφεύγει από τις συνήθεις οπτικές πα -ραστάσεις της πόλης και ξεκουράζεται οπτικά, ηχητικά και περιβαλλοντικά. (Σχέδιο 6-3)

Στόχος του σχεδιασμού των αστικών πάρκων στις πόλεις, είναι η μεγιστοποίηση του αριθ -μού των δυνατών χρήσεων, που θα αξιοποιούν κάθε τετραγωνικό μέτρο του πάρκου, χωρίς να παρεμποδίζουν στο ελάχιστο την ανάπτυξη του πράσινου. Με τον τρόπο αυτό, επιτρέπεται η ισόρροπη ανάπτυξη του φυσικού στοιχείου και των ανθρώπινων λειτουργιών και δραστηριο -τήτων και εξασφαλίζεται η εναρμόνιση φυσι κού και δομημένου περιβάλλοντος, λειτουργι -κά και αισθητικά. (Σχέδιο 6-4 και σχέδιο 6-5)

6.3.6 Σχεδιαστική αντιμετώπιση πάρκων
Ο πρωταρχικός ρόλος του "μελετητή" είναι να καθορίσει τις χρήσεις της γης των πάρκων και παράλληλα να οργανώσει και να οριοθετή -σει τις λειτουργίες και τις δραστηριότητες που χωροθετούνται στους χώρους αυτούς με στό -χο την αισθητική και λειτουργική αναβάθμι ση του χώρου καθώς και την δυνατότητα προ -

6.4 Αρχαιολογικοί χώροι

6.4.1 Γενικά
Οι αρχαιολογικοί χώροι αποτελούν ειδικά το -πία και για το λόγο αυτό πρέπει να διαφοροποι είται η σχεδιαστική προσέγγιση στην ανάπλαση του τοπίου από αυτήν, η οποία ακολουθείται στην πορεία του σχεδιασμού ενός πάρκου ή ενός πεζόδρομου στην πόλη. (Σχέδιο 6-6 και 6-7)
Οι αρχαιολογικοί χώροι συνήθως συνίστανται από διαφορετικά ευρήματα, τα οποία βρίσκονται «σπαρμένα» από την αρχή μέχρι το τέλος τους και σε όλη την έκταση της χαρακτηρισμένης ως αρχαιολογικής περιοχής. Με δεδομένο ότι η Αρ -χαιολογική Υπηρεσία:

-  δεσμεύει, ως αρχαιολογικά ενδιαφέρουσα, όλη την περιοχή που θεωρεί ότι υπάρχουν ευ -ρήματα,
-  δεν ολοκληρώνει τις ανασκαφές στο σύνολο του κάθε αρχαιολογικού χώρου, για πολλούς και ποικίλους λόγους,
-  θεωρεί τα μέχρι στιγμής ευρήματα μεγάλης αρχαιολογικής και ιστορικής σημασίας, ώστε
σέγγισης του κόσμου σ' αυτόν. Γίνεται δηλαδή μία προσπάθεια δεσίματος του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον μέσα από μια σειρά δρα -στηριοτήτων που συμβάλλουν σ' αυτό.

Σχεδιαστική προσέγγιση.
Οι κυρίαρχες παράμετροι, που τίθενται ως θεμέλιος λίθος για την πορεία του σχεδιασμού ενός αστικού πάρκου είναι:
-  προστασία του περιβάλλοντος και διατήρηση κατά το δυνατόν του υπάρχοντος εδαφικού αναγλύφου. Χωρίς τη διατήρηση του εδαφι -κού αναγλύφου δε νοείται προστασία περι βάλλοντος,
-  ένταξη του χώρου στον υπάρχοντα αστικό ιστό,
-  άμεση και εύκολη πρόσβαση από και προς το χώρο, από όλα τα σημεία της πόλης,
-  λειτουργία του χώρου ως πνεύμονα πράσινου για όσο μεγαλύτερο τμήμα της πόλης είναι δυνατόν.
να χαρακτηρίσει όλη την περιοχή των ευρη -μάτων ως αρχαιολογικό πάρκο, προκύπτει η ανάγκη λειτουργικής ενοποίησης με δίκτυο πεζοδρόμων, όλων των ευρημάτων μεταξύ τους.

Η ενοποίηση αυτή, βοηθάει:
- α. στην εύκολη πρόσβαση από το ένα αρχαιολο -γικό εύρημα στο άλλο με μια αρχαιολογική βόλτα,
- β. στη δημιουργία ενός ή δύο χώρων στάθμευ -σης οχημάτων (ενός στην αρχή και ενός στο τέλος του αρχαιολογικού χώρου ή κέντρο του),
- γ. στην εύκολη μετακίνηση των πεζών στο κύριο σώμα του αρχαιολογικού χώρου - πάρκου,
- δ. στη διεύρυνση του αρχαιολογικού χώρου σε πάρκο, όπου η «μάθηση» θα συνταιριάζεται με την ξεκούραση, τη θέα στο γύρω περιβάλ -λον και τον παραδοσιακό ελληνικό καφέ σε κάποιο λυόμενο κυλικείο και τέλος
- ε. στην ένταξη των μελλοντικών ευρημάτων, όταν οι ανασκαφές και οι αρχαιολογικές έρευ -

Σχέδιο 6-8: Λεπτομέρεια κάτοψης τμήματος διαδρομής σε αρχαιολογικό χώρο (Μελέ -τη: Γραφείο Χ. Ροΐδη)
νες στο χώρο αυτό ολοκληρω -θούν, στο δίκτυο πεζοδρόμων και καθιστικών σημείων του εν λόγω αρχαιολογικού χώρου - πάρκου.

6.4.2 Σχεδιαστικές κατευθύνσεις και παραδοχές
Οι κατασκευές του χώρου πρέπει να είναι ανα -στρέψιμες. Έτσι οι πεζόδρομοι κατασκευάζονται από λιθόστρωτο ή από χαλίκι και οι κατασκευές πάνω από το έδαφος θα είναι μεταλλικές αποσυ -ναρμολογούμενες με θεμελιώσεις επί εδάφους, ώστε να απομακρυνθούν άμεσα και γρήγορα, όταν απαιτηθεί.
Συνήθως στα αρχαιολογικά πάρκα, το σύνολο της διαμόρφωσης διαδρόμων και φύτευσης έχει ευθύγραμμη μορφή, η πλακόστρωση γίνεται από ορθογωνισμένες πέτρες σε πολλά και ποικίλα με -γέθη, μορφές δηλαδή που παραπέμπουν και κα ταγράφονται σε αρχαιολογικούς χώρους. (Σχέδιο 6-8 και φωτ. 6-13)

Ο ευρύτερος αρχαιολογικός χώρος καλό είναι να ερμηνεύεται σαν περίπατος. Ο επισκέπτης πρέπει να προσδοκά εκπλήξεις αρχαι -ολογικού περιεχομένου (διάφορα αρχαιολογικά ευρήματα στην πορεία του) με προεκτάσεις λει -τουργιών και δυνατοτήτων που κατά κύριο λόγο συναντώνται στα πάρκα (χώροι στάθμευσης, πε -ρίπατος, κυλικείο, καθιστικά σημεία).
Φωτ. 6-13: Προοπτική άποψη της παραπάνω διαδρομής (Μελέτη: Γραφείο X. Ροΐδη)

6.4.3 Μελέτη φύτευσης
Η φύτευση ακολουθεί τη λογική των πεζο -δρόμων, που αναπτύχθηκε παραπάνω, με γω νιώδεις μορφές φυτικών ενοτήτων, βασισμένη στο Ελληνικό τοπίο που είναι γεμάτο από βρά -χια, πέτρες, νερό και οπωσδήποτε πάρα πολλά είδη φυτών.
Η μελέτη φύτευσης του αρχαιολογικού χώ -ρου γίνεται κάτω από το πρίσμα της ανάδειξης και της ανάπλασης του χώρου αυτού, χωρίς να θίγονται τα αρχαιολογικά ευρήματα.
Έτσι, προκύπτει η ανάγκη χρησιμοποίησης κατά κύριο λόγο φυτών που αναπτύσσονται γρήγορα, εύκολα και με χαμηλές απαιτήσεις συντήρησης, στις υπάρχουσες κλιματικές και οικολογικές συνθήκες. Η χρησιμοποίηση καλ -λωπιστικών φυτών συμβάλλει θετικά και απο τελεσματικά στην αισθητική ανάδειξη του αρ -χαιολογικού χώρου.

6.4.4 Επιλογή φυτών
Κατά μείζονα λόγο πρέπει οι σχεδιαστικές προσεγγίσεις γαι τους αρχαιολογικούς χώρους
να έχουν μορφολογικά και αισθητικά χαρακτη -ριστικά δανεισμένα από το ξηροφυτικό Ελληνι κό τοπίο με κυρίαρχα στοιχεία τις πέτρες, τους ογκόλιθους, τα φρύγανα και κυρίως τη χαμηλή βλάστηση εδαφοκάλυψης με κυρίαρχα δέντρα, τα ορθόκλαδα κυπαρίσσια, τις ελιές, τις δάφνες, τις μυρτιές και γενικότερα τα δέντρα εκέινα που νοηματικά παραπέμπουν στην αρχαιότητα και θυμίζουν Ελλάδα.
Εάν ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται πλησί -ον δρόμου ταχείας κυκλοφορίας, τότε εκτός των προαναφερθέντων δέντρων και θάμνων, τα οποία χρησιμοποιούνται για την αναβάθμιση του ίδιου του χώρου, καλό είναι να χρησιμοποιούνται ως πρώτη σειρά φύτευσης μεταξύ του δρόμου και του αρχαιολογικού χώρου, φυτά ανθεκτικά στην ατμοσφαιρική ρύπανση, για τους εξής λόγους:

-  βοηθούν στην κατακράτηση των ρύπων που προέρχονται από τα διερχόμενα αυτοκίνητα
-  βοηθούν στον περιορισμό της οπτικής και ηχητικής ρύπανσης, που προκαλείται από το δρόμο.
Τέτοια φυτά είναι η πικροδάφνη, ο αείλανθος, το λιγούστρο, ο πυράκανθος, η ακακία η κοινή.

6.5 Πεζόδρομοι

6.5.1 Γενικά
Οι πεζόδρομοι είναι περιοχές μέσα στην πόλη όπου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο η διέλευση ή η στάση πεζών. Είναι συνήθως εμπορικοί δρόμοι, όπου παρατηρείται συνά -θροιση κόσμου με αποτέλεσμα η παρουσία του αυτοκινήτου να καθιστά ανασφαλή την κίνη -ση των πεζών. Η δημιουργία πεζοδρόμων στις πόλεις είναι επίσης μέθοδος για αύξηση των ελεύθερων ανοικτών χώρων των πόλεων, αλλά σε επίπεδο γειτονιάς.
Η περιστασιακή διέλευση αυτοκινήτων επι -τρέπεται κάποιες ώρες στους πεζοδρόμους, για λόγους εξυπηρέτησης.

Οι περιοχές πεζοδρόμων συνδυάζονται με καθιστικά σημεία, μικρές πλατείες, συντριβά -νια, πράσινο κ.λπ., δημιουργείται δηλαδή ένα πλέγμα χώρων εξυπηρέτησης και διακίνησης. Η ενοποίηση ή η απομόνωση των διαφόρων αυτών χώρων μεταξύ τους εκφράζεται και λει -τουργεί πρωταρχικά μέσω της πλακόστρωσης και δευτερευόντως μέσω της φύτευσης.

6.5.2 Δημιουργία πεζοδρόμων
Τα παρακάτω δεδομένα ισχύουν για τη δη -μιουργία ενός πεζοδρόμου.
- α. Η αυτοτελής δημιουργία ενός πεζοδρό -μου βάσει πολεοδομικής μελέτης, σημαίνει εξαρχής σχεδιασμό, οπότε ο μελετητής έχει την ελευθερία να επιλέξει υλικά, δέντρα κ.λπ. ανάλογα με τις ανάγκες και τις απαι -τήσεις του σχεδιασμού. (Φωτ. 6-14)
- β. η διαπλάτυνση ενός πεζοδρομίου δε δημι -ουργεί κατ' ανάγκη πεζόδρομο, αλλά μεγά λο πεζοδρόμιο. (Φωτ. 6-15)
- γ. η μετάπλαση ενός υπάρχοντος δρόμου σε πεζόδρομο. (Φωτ. 6-16 και φωτ. 6-17)
- Φωτ. 6-14: Πεζόδρομος που σχεδιάστηκε εξαρχής και περιέχει όλα τα απαραίτητα λειτουργικά και αισθητικά στοιχεία που θα ικανοποιήσουν και τον πιο απαιτητικό χρήστη

6.5.3 Σχεδιαστική προσέγγιση
Αν και οι πεζόδρομοι είναι συνήθως μα -κρόστενα "κομμάτια" γης μέσα στον αστικό ιστό και στις περισσότερες περιπτώσεις στα πιο επιβαρυμένα τμήματά του, οι κυρίαρχες παράμετροι που τίθενται ως θεμέλιος λίθος για την πορεία του σχεδιασμού, δε διαφέρουν πολύ από αυτές που τίθενται, όταν πρόκειται να σχεδιαστεί ένα πάρκο.
Φωτ. 6-16: Θεσσαλονίκη. Μετάπλαση υπάρχοντος δρόμου σε πεζόδομο. Εμφανής η έλλειψη σχεδιασμού
Φωτ. 6-17: Η μετατροπή του πεζόδρομου σε τραπε -ζόδρομο πρέπει να αποφεύγεται

Φωτ. 6-15: Διαπλατυμένο πεζοδρόμιο στις ΗΠΑ
Έτσι, πρέπει να ερμηνευτούν σχεδιαστικά τα παρακάτω θέματα:
-  ένταξη του χώρου στον υπάρχοντα αστικό ιστό,
-  άμεση και εύκολη πρόσβαση από και προς το χώρο από όλα τα σημεία της πόλης,
-  λειτουργία του χώρου ως τοπικού πνεύμονα πρασίνου.
Οι διαμορφώσεις των πεζοδρόμων θα πρέπει να εξασφαλίζουν την προβλεπόμενη ροή του κό -σμου προς και από τις εισόδους -εξόδους των λειτουργικών ενοτήτων που προτείνονται. Αυτό εξασφαλίζεται κυρίως με το σχέδιο της πλακό -στρωσης των πεζοδρόμων. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δίνεται, ώστε τα διάφορα στοιχεία αστικού εξοπλισμού (παγκάκια, φώτα, ζαρτινιέ -ρες, δοχεία απορριμάτων) που θα τοποθετηθούν να μην ενοχλούν τις υπάρχουσες εισόδους μα -γαζιών και κατοικιών. Ακόμη πρέπει τα στοιχεία αυτά να είναι εναρμονισμένα με την υπάρχουσα αρχιτεκτονική του δρόμου.

Σε περιπτώσεις που οι πεζόδρομοι εντάσσο -νται σε οριακές περιοχές του αστικού ιστού υπάρ

6.6 Δενδροστοιχίες
Δενδροστοιχία είναι μία σειρά δέντρων φυ -τεμένων σε κανονικές μεταξύ τους αποστάσεις.
Η δενδροστοιχία είναι διακοσμητική μορφή πρασίνου, που έχει τις ρίζες της στην αρχαιό -τητα, απόδειξη ότι μνημονεύεται και στον «Οι κονομικό» του Ξενοφώντος.
Οι δενδροστοιχίες είναι εξ ορισμού γραμμι -κή φύτευση δέντρων. (Σχέδιο 6-9) Η γραμμική αυτή φύτευση έχει συγκεκριμένους σκοπούς και στόχους για τους οποίους γίνεται και τους οποίους εξυπηρετεί.
-  Φύτευση δέντρων κατά μήκος οδικών αξόνων. (Φωτ. 6-18)
-  Φύτευση δέντρων κατά μήκος πεζοδρομίων. (Φωτ. 6-19)
-  Φύτευση δέντρων σε πάρκα πλευρικά των μο -νοπατιών-διαδρόμων για οριοθέτηση πορείας. (Φωτ. 6-20)
-  Φύτευση δέντρων για τονισμό αξόνων πορεί -ας-κυκλοφορίας.
χει περίπτωση η μορφή τους να είναι προσαρμο -σμένη σε πιο φυσικές φόρμες. Για παράδειγμα ένας χαλικόστρωτος πεζόδρομος που ακολουθεί την καμπύλη γραμμή μιας παραλιακής ζώνης, προσφέρει ειδυλλιακή ατμόσφαιρα στους περι -πατητές. Ο καμπύλος αυτός πεζόδρομος μπορεί να τονίζεται ακόμη περισσότερο από δύο σειρές δέντρων (φοινίκων, τζιτζιφιών, πεύκων, αλμυρι -κιών) που τοποθετούνται στις δύο πλευρές του και ακολουθούν την ίδια καμπύλη πορεία.

Η χρήση του νερού είναι επιθυμητή στους πεζοδρόμους, δεδομένου ότι τα στοιχεία νερού προσφέρουν αισθητική απόλαυση.
Φυτικό υλικό. Η χρησιμοποίηση φυτικού υλι -κού στους πεζοδρόμους, δημιουργεί δύο οπτι κά επίπεδα, επειδή το επίπεδο του χλοοτάπητα απουσιάζει παντελώς.
Το επίπεδο των θάμνων δημιουργεί κάποιους κλειστούς ή ημίκλειστους χώρους, που χρησι -μεύουν ως χώροι εστίασης ή καθιστικοί χώροι. Το επίπεδο των δέντρων δημιουργεί κατά βάση σκιασμένους χώρους, αλλά και οριοθετεί πορείες κίνησης.
-  Φύτευση δέντρων για τονισμό συγκεκριμένου μνημείου ή μνημειακού χώρου.

Η κυρίαρχη και πιο διαδεδομένη χρήση γραμμικής φύτευσης δέντρων στην Ελλάδα, εί -ναι στα πεζοδρόμια. (Φωτ. 6-21 και φωτ. 6-22) Δευτερευόντως, στις κεντρικές νησίδες αυτοκι -νητοδρόμων ή στις παρόδιες ζώνες απαλλοτρί ωσης δρόμων με μέτριο κυκλοφοριακό φόρτο.
Οι δενδροστοιχίες ενισχύουν τους άξονες, ενώνουν ελεύθερους χώρους, απομονώνουν την κυκλοφορία των οχημάτων, ενισχύουν την ταυ -τότητα των τμημάτων (παιδότοποι, αθλοπαι διές, ανθώνες, απόκρυψη ενοχλητικών χρήσεων κ.λπ.), προστατεύουν από τις καιρικές συνθή -κες (ιδίως από τη μεγάλη ηλιοφάνεια κατά τη διάρκεια του θέρους) πεζούς και οχήματα στα parkings.

Επίσης τα δέντρα των δενδροστοιχιών εξυγι -αίνουν τη μολυσμένη ατμόσφαιρα των πόλεων, προσφέρουν σκιά, λιγοστεύουν τους θορύβους
Σχέδιο 6-9: Τυπικό σχέδιο απεικόνισης δενδροστοιχίας
Φωτ. 6-18: Φύτευση δέντρων κατά μήκος οδικών αξόνων
Φωτ. 6-19: Φύτευση δέντρων κατά μήκος πεζοδρομίου Φωτ. 6-20: Φύτευση δέντρων για ορι -οθέτηση πορείας
και γενικότερα βελτιώνουν την αισθητική των όψεων των πολυκατοικιών.
Τα κυριότερα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχουν τα δένδρα ώστε να χρησιμοποιηθούν ως δέντρα δενδροστοιχιών σε πόλεις είναι:

-  να αντέχουν στους περιβαλλοντικούς ρύπους
- να σχηματίζουν ίσιο κορμό και γερό σκελετό
-  να αναπτύσσονται γρήγορα
- να έχουν σχήμα πυραμίδας ή σφαιρικό ή ομπρέλας
-  να μην είναι καρποφόρα και αν είναι καλλωπι -στικά να μην παράγουν καρπούς
-  να έχουν πασσαλώδη ρίζα. Τα δέντρα με επι -φανειακό ριζικό σύστημα «σηκώνουν» τις πλάκες των πεζοδρομίων
-  να αντέχουν στις ασθένειες
- εάν είναι αειθαλή να είναι μικρά δέντρα (λι -γούστρο κ.λπ.)
-  σε στενούς δρόμους να προτιμώνται τα φυλλο -βόλλα, ώστε να επιτρέπουν το χειμερινό ηλια σμό των πολυκατοικιών.

Δέντρα κατάλληλα για δενδροστοιχίες είναι:
-  Ακακία κοινή (Ροβίνια)
- Ακακία Κων/πόλεως
-  Γιακαράντα
- Καζουαρίνα
-  Κελρετόρια
- Ιπποκαστανιά
-  Κερκίς
- Λιγούστρο
-  Νεραντζιά
- Πλάτανος
Φωτ. 6-21: Τυπική δενδροστοιχία ελληνικού δρόμου
Φωτ. 6-22: Δενδροστοιχία με άνιση απόσταση φύτευσης μεταξύ των δέντρων
Οι αποστάσεις φύτευσης των δέντρων στις δενδροστοιχίες ποικίλλουν ανάλογα με το εί -δος, το ύψος και τη διάμετρο κόμης του δέ ντρου. Γενικός κανόνας είναι οι αποστάσεις φύτευσης των υψηλών μεγάλων δέντρων (ύψος μεγαλύτερο των 12 μέτρων) να είναι 8-10 μέ -τρα και των μικρών δέντρων (ύψος μέχρι 6 μέ τρα) να είναι 4 έως 5 μέτρα. Ο κανόνας αυτός μεταβάλλεται ανάλογα με τη σχεδιαστική έκ -φραση του Αρχιτέκτονα Τοπίου.

Τα δέντρα των δενδροστοιχιών στις πόλεις πρέπει να κλαδεύονται αυστηρά κάθε χρόνο

6.7 Παιδότοποι - σχολεία
Η ανάπτυξη των παιδοτόπων πρέπει να σχε -διάζεται κατά τέτοιο τρόπο που να εξασφαλίζει ποικίλα φυσικά, οπτικά και αισθητικά ερεθίσμα -τα στο παιδί. (Φωτ. 6-23)
Οι παιδότοποι πρέπει να συνδυάζουν το παι -γνίδι με τη μάθηση και για το λόγο αυτό δεν θεω ρούνται παιδότοποι -παιδικές χαρές σήμερα, οι περιοχές που έχουν κούνιες και τραμπάλλες.
Η ιστορία των παιδοτόπων ξεκινάει από την Αμερική μεταξύ των δεκαετιών 1880 και 1890. Σήμερα η μετεξέλιξη του απλού παιδότο -που είναι ο παιδότοπος περιπέτειας (adventure
ώστε να μην προκαλούν ατυχήματα σε πεζούς και οχήματα (σταθμευμένα ή κινούμενα). Η με -γάλη απεριποίητη κόμη μπορεί να προκαλέσει ξερίζωμα ολόκληρου του δέντρου λόγω ξαφνι -κού ανέμου (μπουρίνι), το οποίο με τη σειρά του θα προξενήσει ζημιές στο μέρος που θα πέ -σει. Επίσης, ατυχήματα μπορεί να προκληθούν από σπασμένα κλαδιά λόγω γήρατος ή αέρα. Αυτά, είναι δυνατό να αποφεύγονται, εφόσον υπάρχει τακτικός καθαρισμός και έλεγχος των δέντρων.
playground) στον οποίο υπάρχει μία συνέχεια στο παιχνίδι ή υπάρχει παιχνίδι το οποίο είναι όλο μία ιστορία ή τμήμα μιας μεγαλύτερης Ιστο -ρίας. Ένα παράδειγμα τέτοιου παιδότοπου όπου είναι συγκεντρωμένοι πολλοί παιδότοποι μαζί στον ίδιο χώρο, είναι η Eurodisney στο Παρίσι.

Οι παιδότοποι χωρίζονται σε αυτούς για παι -διά από 0-6 ετών και σε αυτούς για παιδιά από 7-15 ετών. Όλα τα παιχνίδια είναι ξύλινα. (Φωτ. 6-24)
Η σημερινή προδιαγραφή για την κατασκευή παιδικών παιχνιδιών είναι να είναι εξ' ολοκλήρου
Φωτ. 6-23: Μακέτα παιδότοπου
Φωτ. 6-24: Παιδότοπος μέσα στο ζωολογικό κήπο της Ατλάντα ΗΠΑ. Για παιδιά μέχρι 8 ετών
κατασκευασμένα από ξύλο. Ως υλικό σύνδεσης των ξύλινων τμημάτων μεταξύ τους προτείνεται να χρησιμοποιούνται ανοξείδωτες καρόβιδες. Οι καρόβιδες τοποθετούνται βαθιά μέσα στο ξύλο για να μην υπάρχει περίπτωση τραυματισμού παιδιών.

Ως πρώτη προτεραιότητα στην επιλογή ξυλεί -ας προτείνεται η καστανιά ή εμποτισμένη ξυλεία, η οποία δεν προσβάλλεται εύκολα από μύκητες.
Οι παιδότοποι εκτός των ανωτέρω δραστηρι -οτήτων που αφορούν μόνο μικρά παιδιά, χωρίζο νται και σε περιοχές δραστηριοτήτων και άθλη -σης, όπως π.χ. αναρρίχηση, τσουλήθρα, πήδημα,
κούνημα, διάβασμα, σκέιτινγκ, τρέξιμο, τζό -γκινγκ, ρόλλερς. Επίσης οι παιδότοποι μπορούν να συνδυαστούν με αθλητικές δραστηριότητες όπως μπάσκετ, βόλλεϋ, τέννις, μίνι ποδόσφαιρο κ.λπ. (Σχέδιο 6-10)

Τα φυτά που προτείνονται για τους παιδότο -πους πρέπει να είναι χωρίς αγκάθια και αιχμηρά τελειώματα για να μην κινδυνεύουν τα παιδιά. Παραδειγματικά αναφέρονται φυτά που δεν πρέ -πει να προτείνονται σε παιδοτόπους. Τέτοια εί ναι οι τριανταφυλλιές, οι πυράκανθοι, η ακακία η κοινή, η βέρβερις, η ακακία η μιμόζα, το κίτρο κ.λπ.
Φωτ. 6-25: Παιδότοπος σε όμορο οικόπεδο με Δημοτικό σχολείο στην Τριανδρία Θεσσαλονίκης (Μελέτη: Γραφείο X. Ροΐδη)
Σχέδιο 6-10: Αρχι -τεκτονική Τοπίου περιβάλλοντα χώρου γηπέδων στο Κολλέγιο Αγ. Πα -ρασκευής (Μελέτη: Αικ. Σκοτίδα)

6.8 Ιδιωτικοί κήποι

6.8.1 Γενικά
Ο σύγχρονος σχεδιασμός των κήπων είναι επηρεασμένος από τους ιστορικούς κήπους και τα πάρκα αλλά και από τις σύγχρονες απαιτή -σεις του ανθρώπου, οι οποίες επικεντρώνονται κυρίως στην ξεκούραση, την αποφυγή από το περιβάλλον των πόλεων και τη μείωση κατά το δυνατό της ατμοσφαιρικής και ηχητικής ρύ -πανσης κ.λπ.
Η δημιουργία κήπων όπου ο κάθε ιδιοκτή -της ή ο κάθε φυτωριούχος νομίζει ότι μπορεί να έχει σχεδιαστική άποψη, δεν είναι δουλειά εύκολη που γίνεται χωρίς κόπο, με σκοπό να καταβροχθίσει αβασάνιστα ορισμένα εκατομ -μύρια δραχμές. Για την ολοκληρωμένη και ορ θολογική διαμόρφωση, απαιτείται προγραμμα -τισμένος σχεδιασμός και ειδικές γνώσεις, τα οποία η Αρχιτεκτονική Τοπίου προσφέρει από τις αρχές του αιώνα. Έτσι η σημερινή εφαρμο -γή της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, και της Κηπο τεχνίας ως τμήμα της, παρουσιάζεται ως η επι -στήμη εκείνη η οποία θα επιλύσει αυτού του είδους τα προβλήματα.

Σήμερα ως επί το πλείστον η μορφή του κή -που σχεδιάζεται για να ταυτίζεται με τη μορ
φολογία του οικοπέδου, χωρίς τους αισθητι -κούς περιορισμούς ενός γεωμετρικού κήπου του 17ου αιώνα, με σκοπό τη μεγαλύτερη προ -σέγγιση του ανθρώπου στη φύση. Ακόμη το μέγεθος των σημερινών κήπων δείχνει ότι αυ -τοί δεν είναι προνόμιο μόνο της αριστοκρατίας αλλά όλων σχεδόν των ανθρώπων.

6.8.2 Παράγοντες που επηρεάζουν το σχεδιασμό
Ο σχεδιασμός των κήπων ακόμη και των μι -κροτέρων είναι επιβεβλημένος για την όσο το δυνατόν καλύτερη λειτουργική και αισθητική παρουσίασή τους, καθώς και για την ελαχιστο -ποίηση πιθανών σφαλμάτων που δεν είναι ορα τά από μη έμπειρα μάτια. (Σχέδιο 6-11)
Οι βασικότεροι παράγοντες στους οποίους βασίζεται η σημερινή κηποτεχνία είναι:
-  Η προέκταση των χώρων του σπιτιού στον κήπο.
-  Η λειτουργική κατανομή των διαφόρων τμημάτων του κήπου -π.χ. πισίνα, ψηστα -ριά, χώροι άθλησης, καθιστικά κ.λπ. - κατά

τέτοιο τρόπο ώστε να χρη -σιμοποιείται κάθε τετραγω μέτρο του, κάνοντας συγχρόνως ευχάριστη τη δι -αμονή των ιδιοκτητών.
Τυπικό σχέδιο
Φωτ. 6-26: Δύο εναλλακτικές λύσεις δημιουργίας καθιστικού στη μελέτη ενός κήπου
-  Η αναπαράσταση -κατά το δυνατόν -του φυσικού περιβάλλοντος στον κήπο με σκοπό ο χρήστης να δημιουργεί γύρω του ένα περι -βάλλον, το οποίο να αποτελεί την προβολή των όποιων ιδεών του πάνω στη φύση.
-  Η αξιόλογη αισθητική και χρωματική πα -ρουσίασή του με τη φύτευση των καταλλη λότερων φυτών και λουλουδιών.

6.8.3 Στοιχεία που απαρτίζουν έναν κήπο
Τα στοιχεία που απαρτίζουν έναν κήπο εξαρτώνται από τον τρόπο χρήσης του, από τον ιδιοκτήτη, καθώς και από το μέγεθος του οι -κοπέδου για το οποίο προορίζονται. Μπορούν δηλαδή να δημιουργηθούν:
- α. Υπαίθριοι καθιστι -κοί χώροι, κατά προτί μηση κοντά στο σπίτι, που θα αποτελούν την προέκταση των εσωτε -
Φωτ. 6-27 (α) και (β): Τα εποχιακά λουλούδια προσφέρουν χρώμα στο τοπίο και ευχάριστη διάθεση στους χρήστες του κήπου (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
ρικών χώρων του σπιτιού. Οι χώροι αυτοί μπο -ρεί να είναι καλυμμένοι με πέργκολες ή τελεί ως ανοιχτοί. Μπορούν επίσης να συνδυαστούν με υπαίθρια ψησταριά. (Φωτ. 6-26)
- γ. Αθλοπαιδιές (μπάσκετ, τέννις, βόλεϋ) εφόσον η έκταση του οικοπέδου το επιτρέπει.
- β. Μικροί παιδότοποι με άμμο για την ανα -ψυχή των παιδιών της οικογένειας.
- δ. Έκταση καλυμμένη με χλοοτάπητα (γκα -ζόν). Ο χλοοτάπητας προσφέρει δυνατότητες για τρέξιμο και προσδίδει καλύτερη προοπτι -
κή και αισθητική εμφάνιση στο σπίτι. Επίσης κατάλληλα διαμορφωμένος αυξάνει το μήκος και το πλάτος του οικοπέδου και χρησιμεύει ως όριο για τα παρτέρια.
- ε. Παρτέρια με λουλούδια. Τα ετήσια εποχι -ακά λουλούδια που φυτεύονται σε προκαθορι σμένα παρτέρια, προσφέρουν χρώμα στο τοπίο και ευχάριστη διάθεση στους χρήστες του κή -που. (Φωτ. 6-27α και β)
- ζ. Θάμνοι και δέντρα. Πρέπει να επιλέγονται εκείνες οι ποικιλίες θάμνων και δέντρων που

Φωτ. 6-28: Το στοιχείο του νερού είναι απαραίτητο ακόμη και για τον μικρότε -ρο κήπο
Φωτ. 6-29: Η πισίνα στον κήπο μικρού ξενοδοχείου
δίνουν άνθηση στον κήπο όλες τις εποχές του χρόνου. Ακόμη οι θάμνοι και τα δέντρα κατάλ -ληλα φυτεμένα μπορούν να δημιουργήσουν χώρους απομόνωσης, χώρους σκιάς, καθώς και χώρους για κάλυψη ορισμένων σημείων του κήπου (π.χ. χώρους απορριμάτων, αποθήκη ερ -γαλείων του κήπου κ.λπ.).
η. Λαχανόκηπος. Ο λαχανόκηπος μπορεί να είναι μικρός (50 τετραγωνικά μέτρα) όπου ο ιδι -οκτήτης μπορεί να καλλιεργεί τα εποχιακά του λαχανικά. Ο λαχανόκηπος μπορεί να συνδυα -
στεί και με ένα μικρό θερμοκήπιο για τις μη εποχιακές καλλιέργειες.
θ. Χώροι νερού. Το νερό προσθέτει διάστα -ση στους χώρους του κήπου. (Φωτ. 6-28)

Εκτός από αυτό ο
ήχος ενός μικρού καταρράκτη, η δροσερή οπτι -κή εικόνα καθώς και το καθρέφτισμα των φυ τών και των λουλουδιών που περιβάλλουν ένα χώρο νερού δημιουργούν μικρογραφία όασης στους χώρους του κήπου. Ο χώρος του νερού συνδυάζεται εύκολα με ένα μικρό και κατάφυτο βραχόκηπο.
Οι πισίνες αποτελούν χώρους νερού όπου συνδυάζεται απόλυτα η ευχάριστη θέα του νε -ρού με την άσκηση και την αναψυχή. (Φωτ. 6-29)
Σχέδιο 6-12: Πλή -ρες σχέδιο ιδιωτικού κήπου όπου περι -λαμβάνονται όλες οι ανωτέρω λειτουργίες (Μελέτη: Γραφείο X. Ροΐδη)
κεφάλαιο 6 234
- 2). TENNIS
- 5). ΧΛΟΟΤΑΠΗΤΑΣ
- 8). ΛΑΧΑΝΟΚΗΠΟΣ
- 3). ΞΥΛΙΝΗ ΠΕΡΓΚΟΛΑ
- 6). ΠΙΣΙΝΑ

Περίληψη
Οι πράσινοι χώροι, δηλαδή τα περιαστικά και αστικά πάρκα, τα μικρά πάρκα της γειτο -νιάς, οι πεζόδρομοι, οι παιδικές χαρές, δίνουν ζωή και συντηρούν το οξυγόνο στις πόλεις. Η έννοια του αστικού πράσινου βασίζεται στην απαίτηση για αναβάθμιση της ποιότητας ζωής του αστικού πληθυσμού.
Τα πάρκα των πόλεων χωρίζονται σε δύο με -γάλες κατηγορίες: τα περιαστικά πάρκα, που βρίσκονται στις παρυφές των πόλεων ή τελείως εκτός του πολεοδομικού ιστού και μπορεί να εί -ναι πόλος έλξης πολιτιστικών, κοινωνικών και ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων των κατοίκων της πόλης και τα αστικά πάρκα, που είναι ένα οργανωμένο σύστημα που οριοθετεί ποικίλες συνυπάρχουσες δραστηριότητες και λειτουργί -ες, σε συνδυασμό με πιθανές πλαστικές φυτικές μορφές, ενταγμένα όλα αυτά μέσα στον αστικό ιστό. Έτσι ο άνθρωπος της πόλης, με τη μικρή έστω διέλευση ή επίσκεψή του στο πάρκο, ξε -φεύγει από τις συνήθεις οπτικές παραστάσεις της πόλης και ξεκουράζεται οπτικά, ηχητικά και περιβαλλοντικά. Τα δύο αυτά είδη πάρκων έχουν κοινά σημεία αλλά και πολλές διαφορές στον τρόπο του σχεδιασμού, της φύτευσης και της χρήσης τους.

Η σημερινή έννοια της πλατείας είναι άρ -ρηκτα δεμένη με τον αστικό ιστό, δηλαδή είναι ο κυριότερος και σημαντικότερος χώρος ενός αστικού κέντρου. Αν η πλατεία είναι μεγάλη και δεν υπάρχουν άλλοι πράσινοι ανοικτοί χώροι στην πόλη, τότε δικαιολογείται η χρησιμοποίη -ση φυτικού υλικού στους χώρους της πλατείας και λειτουργεί ως πλατεία-πάρκο.
Οι αρχαιολογικοί χώροι συνίστανται συνή -θως από διαφορετικά ευρήματα, τα οποία βρί σκονται "σπαρμένα" σε όλη την έκταση της χα -ρακτηρισμένης ως αρχαιολογικής περιοχής. Ο χώρος ενοποιείται με δίκτυο πεζοδρόμων που
συνδέουν τα ευρήματα μεταξύ τους. Αυτό απο -βλέπει στην εύκολη μετακίνηση των πεζών στο κύριο σώμα του αρχαιολογικού χώρου-πάρκου.

Η δενδροστοιχία είναι μία σειρά δέντρων φυτεμένων σε κανονικές μεταξύ τους αποστά -σεις, με συγκεκριμένους σκοπούς και στόχους. Η φύτευση της δενδροστοιχίας μπορεί να γίνει κατά μήκος οδικών αξόνων, κατά μήκος πεζο -δρομίων (η κυρίαρχη και πιο διαδεδομένη), σε πάρκα -πλευρικά των μονοπατιών- για οριοθέ -τηση πορείας, για τονισμό συγκεκριμένου μνη μείου ή μνημειακού χώρου.
Οι πεζόδρομοι είναι περιοχές μέσα στην πόλη όπου επιτρέπεται αποκλειστικά η διέλευση πεζών. Σε μερικές περιπτώσεις επιτρέπεται και η περιστασιακή στάση αυτοκινήτων -ορισμένες ώρες της ημέραςγια λόγους εξυπηρέτησης. Οι περιοχές των πεζοδρόμων είναι δυνατόν να συνδυάζονται με καθιστικά σημεία, μικρές πλα -τείες, συντριβάνια, πράσινο κ.λπ., δημιουργεί ται δηλαδή ένα πλέγμα χώρων εξυπηρέτησης και διακίνησης.

Οι παιδότοποι πρέπει να σχεδιάζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να εξασφαλίζεται η φυσική αλλά και η αισθητική διέγερση του παιδιού, με συνδυασμό παιχνιδιού και μάθησης.
Οι ιδιωτικοί κήποι σχεδιάζονται με βάση τις σύγχρονες απαιτήσεις του ανθρώπου, οι οποίες επικεντρώνονται κυρίως στην ξεκούραση, την αποφυγή του περιβάλλοντος των πόλεων και τη μείωση κατά το δυνατόν της ατμοσφαιρικής και ηχητικής ρύπανσης. Οι βασικοί παράγοντες που καθορίζουν το σχεδιασμό του κήπου είναι η προέκταση των χώρων του σπιτιού στον κήπο, η λειτουργική κατανομή των διαφόρων τμημάτων του κήπου (πισίνα, ψησταριά, χώροι άθλησης, καθιστικά κ.λπ.), και η όσο το δυνατόν πιστότε -ρη αναπαράσταση του φυσικού περιβάλλοντος στον κήπο.

Ερωτήσεις
- 1. Σε ποια απαίτηση βασίζεται η έννοια του αστικού πράσινου και πώς καλύπτεται η απαίτηση αυτή;
- 2. Ποιες είναι οι σχεδιαστικές προσεγγίσεις της σημερινής διευρυμένης έννοιας της πλατείας;
- 3. Στο συνδυασμό ποιων παραμέτρων βα -σίζεται η σχεδιαστική αντιμετώπιση των πλατειών;
- 4. Ποια είναι τα στοιχεία αναγνώρισης των πλατειών;
- 5. Σε πόσες και ποιες μεγάλες κατηγορίες χω -ρίζονται τα πάρκα των πόλεων;
- 6. Ποια είναι η γενική σχεδιαστική αρχή για τη διαμόρφωση όλων των κατηγοριών πάρκων;
- 7. Σε τι βασίζεται η επιλογή φυτών σε κάθε κατηγορία πάρκων;
- 8. Ποια είναι τα τρία οπτικά, λειτουργικά και αισθητικά επίπεδα που δημιουργεί το φυτι -κό υλικό στα πάρκα;
- 9. Τι σκοπούς εξυπηρετεί η πρώτη κατηγορία πάρκων και με ποιους πόλους έλξης τους καλύπτει;
- 10. Ποιες είναι οι λειτουργικές ενότητες που χαρακτηρίζουν την πρώτη κατηγορία πάρ -κων;
- 11. Πώς κατανέμονται οι δραστηριότητες των χρηστών στην πρώτη κατηγορία πάρκων;
- 12. Ποιος είναι ο στόχος του σχεδιασμού της δεύτερης κατηγορίας πάρκων;
- 13. Ποια πρέπει να είναι η σχεδιαστική αντιμε -τώπιση της δεύτερης κατηγορίας πάρκων;
- 14. Ποιες είναι οι κυρίαρχες παράμετροι για το σχεδιασμό της δεύτερης κατηγορίας πάρ -κου;
- 15. Σε τι βοηθάει η ενοποίηση των ευρημάτων των αρχαιολογικών χώρων με δίκτυο πεζο -δρόμων;
- 16. Ποιες είναι οι βασικές αρχές φύτευσης και πλακόστρωσης των αρχαιολογικών χώρων;
- 17. Επιλογή φυτών των αρχαιολογικών χώρων.
- 18. Ορισμός του πεζόδρομου.
- 19. Ποια δεδομένα ισχύουν για τη δημιουργία ενός πεζόδρομου; Να αναλυθούν.
- 20. Ποια δεδομένα πρέπει να ερμηνευτούν κατά τη σχεδιαστική προσέγγιση ενός πε -ζόδρομου;
- 21. Τι είναι εξ ορισμού οι δενδροστοιχίες και ποιους σκοπούς και στόχους εξυπηρετούν;
- 22. Ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχουν τα δέντρα των δενδροστοιχιών;
- 23. Δέντρα κατάλληλα για δενδροστοιχίες.
- 24. Ποιες προϋποθέσεις πρέπει να εξασφαλίζει ο σχεδιασμός των παιδότοπων;
- 25. Ποιοι είναι οι παράγοντες που επηρεάζουν το σχεδιασμό των ιδιωτικών κήπων;
- 26. Ποια είναι τα στοιχεία που απαρτίζουν έναν ιδιωτικό κήπο;

Εργαστηριακό μέρος

Εργαστήριο 1ο Εκπαιδευτική επίσκεψη σε αστικό πάρκο πόλης

Σκοπός
Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα ποικίλα είδη που υπάρχουν στη φύτευση. Θα περιγράψουν τι βλέπουν και θα διαπιστώσουν τα κυριότερα χαρακτηριστικά στοιχεία που βλέπουν γύρω τους από τον εξοπλισμό (παγκάκια, φώτα, κά -δοι) μέχρι το χλοοτάπητα και την πλακόστρω ση. Θα περιγράψουν τις κυρίαρχες δραστηρι -ότητες που παρατηρούν.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 1 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
- 1. Ποιες οι κυρίαρχες δραστηριότητες στο αστικό πάρκο. Συμβαδίζουν με αυτά που διδαχθήκατε
- 1. Ποιες οι κυρίαρχες δραστηριότητες στο αστικό πάρκο. Συμβαδίζουν με αυτά που διδαχθήκατε
στη θεωρία; Ποιες οι διαφορές κ αι γιατί κατά τη γνώμη σας; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 2. Είναι κατά τη γνώμη σας σωστά σχεδιασμένο το πάρκο και σύμφωνο με τα στοιχεία θεωρίας που διδαχθήκατε; Εάν ναι, γιατί και εάν όχι, τι αλλαγές θα προτείνατε;
- 2. Είναι κατά τη γνώμη σας σωστά σχεδιασμένο το πάρκο και σύμφωνο με τα στοιχεία θεωρίας που διδαχθήκατε; Εάν ναι, γιατί και εάν όχι, τι αλλαγές θα προτείνατε;
- 3. Υπάρχουν κάλαθοι αχρήστων. Είναι σωστά τοποθετημένοι και αν όχι, γιατί; Εάν είναι σωστά
- 3. Υπάρχουν κάλαθοι αχρήστων. Είναι σωστά τοποθετημένοι και αν όχι, γιατί; Εάν είναι σωστά
τοποθετημένοι, αναφέρατε τους λόγους. ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
4. Υπάρχουν όλα τα απαραίτητα στοιχεία του αστικού εξοπλισμού, ώστε να εξυπηρετούνται οι πολίτες. Συντηρείται σωστά το πάρκο; Τι προτείνετε; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
5. Ποια είναι η αναλογία πράσινου προς μπετόν στο συγκεκριμένο πάρκο; Τη θεωρείται ικανοποι -ητική για το τμήμα αυτό της πόλης; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, φωτογραφική μηχα -νή.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
- Οι μαθητές θα περιηγηθούν στο χώρο παρα -τηρώντας και καταγράφοντας ό,τι παρατη ρούν. Εάν υπάρχει η δυνατότητα, θα κάνουν φωτογραφικό άλμπουμ με τα διαφορετικά στοιχεία που θα παρατηρήσουν. Θα περι -γράψουν τα στοιχεία αυτά και εάν είναι δυ νατόν, τη σκέψη του σχεδιαστή.

Εργαστήριο 2ο

Εκπαιδευτική επίσκεψη σε περιαστικό πάρκο πόλης

Σκοπός
Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα ποικίλα είδη που υπάρχουν στη φύτευση. Θα περιγρά -ψουν τι βλέπουν και θα διαπιστώσουν τα κυριότερα χαρακτηριστικά στοιχεία που βλέπουν γύρω τους. Θα περιγράψουν τις κυ -ρίαρχες δραστηριότητες που παρατηρούν. Θα περιγράψουν τα κύρια είδη βλάστησης που παρατηρούν.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 2 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
- 1. Ποιες οι κυρίαρχες δραστηριότητες στο περιαστικό πάρκο; Συμβαδίζουν με αυτά που διδαχθή -κατε στη θεωρία. Ποιες οι διαφορές και γιατί κατά τη γνώμη σας;
- 1. Ποιες οι κυρίαρχες δραστηριότητες στο περιαστικό πάρκο; Συμβαδίζουν με αυτά που διδαχθή -κατε στη θεωρία. Ποιες οι διαφορές και γιατί κατά τη γνώμη σας;
- 2. Είναι κατά τη γνώμη σας σωστά σχεδιασμένο το περιαστικό πάρκο και σύμφωνο με τα στοιχεία
- 2. Είναι κατά τη γνώμη σας σωστά σχεδιασμένο το περιαστικό πάρκο και σύμφωνο με τα στοιχεία
θεωρίας που διδαχθήκατε; Εάν ναι, γιατί και εάν όχι, τι αλλαγές θα προτείνατε; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
3. Ποιες οι κυρίαρχες διαφορές κατά τη γνώμη σας μεταξύ αστικού και περιαστικού πάρκου; Ανα -φέρατε πέντε (5) ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 4. Ποια τα κύρια είδη βλάστησης στο περιαστικό πάρκο; Δέντρα ή θάμνοι; Είναι κατά τη γνώμη σας καλή αυτή η αναλογία ή πρέπει κάποιο να εμπλουτιστεί ή να αραιωθεί και για ποιους λό -γους.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, φωτογραφική μηχα -νή.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα περιηγηθούν στο χώρο παρα -τηρώντας και καταγράφοντας ό,τι παρατη ρούν. Εάν υπάρχει η δυνατότητα, θα κάνουν φωτογραφικό άλμπουμ με τα διαφορετικά στοιχεία που θα παρατηρήσουν. Θα περι -γράψουν τα στοιχεία αυτά και εάν είναι δυ νατόν, τη σκέψη του σχεδιαστή.

Εργαστήριο 3ο

Εκπαιδευτική επίσκεψη στην πόλη. Πεζόδρομοι και δενδροστοιχίες

Σκοπός
- Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα είδη των φυ -τών που υπάρχουν στη δενδροστοιχία. Θα περιγράψουν τι βλέπουν και θα διαπιστώ -σουν τα κυριότερα χαρακτηριστικά στοιχεία που βλέπουν γύρω τους. Είναι καλά κλαδε -μένα και συντηρημένα. Θα παρατηρήσουν εάν τα δέντρα "σηκώνουν" τις πλάκες των πεζοδρομίων. Θα περιγράψουν την πλακό -στρωση του πεζοδρόμου και θα παρατηρή σουν εάν είναι ορθά τοποθετημένα τα υλικά αστικού εξοπλισμού.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο, ώστε να είναι

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 3 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
- 1. Τι είδη δέντρων είναι φυτεμένα στη δενδροστοιχία; Ενοχλούν τους διαβάτες και τα διερχόμενα -
- 1. Τι είδη δέντρων είναι φυτεμένα στη δενδροστοιχία; Ενοχλούν τους διαβάτες και τα διερχόμενα -
οχήματα; Δημιουργούν σκιά το καλοκαίρι και έχουν ήλιο το χειμώνα; Παρατηρήσατε και περι γράψετε τι βλέπετε σε 7 γραμμές. ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
2. Είναι οι αποστάσεις φύτευσης της δενδροστοιχίας σύμφωνες με τα ύψη των δέντρων; Αναφέρα -τε ύψος δέντρου και απόσταση φύτευσης. ........................................................................................................................................................ .................................................................................................................................................. Είναι τα δέντρα σωστά συντηρημένα, ώστε να μην ενοχλήσουν με πιθανό σπάσιμο των κλαδιών -
- 3. τους τους διαβάτες ή τα οχήματα; Το ριζικό σύστημα αλλοιώνει την πλακόστρωση με αποτέλε σμα να "σκοντάφτουν" οι πολίτες. Αναφέρατε μεθόδους προστασίας ή αποκατάστασης.
- 3. τους τους διαβάτες ή τα οχήματα; Το ριζικό σύστημα αλλοιώνει την πλακόστρωση με αποτέλε σμα να "σκοντάφτουν" οι πολίτες. Αναφέρατε μεθόδους προστασίας ή αποκατάστασης.
- 5. -να βελτιωθεί η κατάσταση;
- 5. -να βελτιωθεί η κατάσταση;
ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, φωτογραφική μηχα -νή.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα περιηγηθούν στο χώρο παρα -τηρώντας και καταγράφοντας ό,τι παρατη ρούν. Εάν υπάρχει η δυνατότητα, θα κάνουν φωτογραφικό άλμπουμ με τα διαφορετικά στοιχεία που θα παρατηρήσουν. Θα περι -γράψουν τα στοιχεία αυτά και εάν είναι δυ νατόν, τη σκέψη του σχεδιαστή.

Εργαστήριο 4ο

Εκπαιδευτική επίσκεψη σε ιδιωτικό κήπο

Σκοπός
- Οι μαθητές θα παρατηρήσουν τα στοιχεία του κήπου και θα περιγράψουν τι βλέπουν. Εάν υπάρχει η δυνατότητα θα συζητήσουν με τον ιδιοκτήτη, για τις αρχές του σχεδιασμού. Θα παρατηρήσουν και θα καταγράψουν τα διάφορα είδη φυτών, πλακοστρώσεων, πε -ριφράξεων, περγκολών κ.λπ. που θα δουν στον κήπο. Ο σκοπός είναι να εξοικειωθούν με τα υλικά "διακόσμησης" στον περιβάλ -λοντα χώρο.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται άνοιξη ή φθινόπωρο ώστε να είναι ευχάριστη η παραμονή στο ύπαιθρο.

Υλικά και μέσα
Μολύβι, σημειωματάριο, φωτογραφική μηχα -νή.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα περιηγηθούν στον χώρο του κήπου παρατηρώντας, καταγράφοντας ό,τι βλέπουν. Θα αξιολογήσουν ποια είναι κατά τη γνώμη τους τα καλύτερα από άποψη λει -τουργικότητας και αισθητικής στοιχεία του κήπου. Θα παρατηρήσσουν εάν συντηρείται ο κήπος σωστά. Θα αξιολογήσουν και θα καταγράψουν τις σκέψεις τους με τη δημι -ουργία άλμπουμ.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 4 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
- 1. Είναι σωστά σχεδιασμένος ο κήπος κατά την κρίση σας; Τι τεχνοτροπία σχεδιασμού ακολουθή -θηκε; Ελεύθερη, κλασική ή αναγεννησιακή και γιατί;
- 1. Είναι σωστά σχεδιασμένος ο κήπος κατά την κρίση σας; Τι τεχνοτροπία σχεδιασμού ακολουθή -θηκε; Ελεύθερη, κλασική ή αναγεννησιακή και γιατί;
- 2. Ποια λειτουργικά και ποια αισθητικά στοιχεία σας ικανοποιούν περισσότερο στον κήπο που βλέπετε; Αναφέρατε και δικαιολογήσατε.
- 2. Ποια λειτουργικά και ποια αισθητικά στοιχεία σας ικανοποιούν περισσότερο στον κήπο που βλέπετε; Αναφέρατε και δικαιολογήσατε.
- 3. Είναι σωστά χωροθετημένες οι λειτουργίες του κήπου κατά τη γνώμη σας και γιατί; Υπάρχουν
- 3. Είναι σωστά χωροθετημένες οι λειτουργίες του κήπου κατά τη γνώμη σας και γιατί; Υπάρχουν
όλα τα απαραίτητα στοιχεία που απαρτίζουν έναν κήπο σ' αυτό τον οποίο βλέπετε τώρα; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 4. Ποια τα κύρια είδη βλάστησης στον κήπο; Υπερέχουν οι θάμνοι ή τα δέντρα; Τα φυλλοβόλα ή τα αειθαλή; Τα δέντρα που υπάρχουν στον κήπο σε ποιες μορφές ανήκουν (Ορθόκλαδα. Σφαι -ρικά κ.λπ.); Περιγράψετε τι βλέπετε.
- 4. Ποια τα κύρια είδη βλάστησης στον κήπο; Υπερέχουν οι θάμνοι ή τα δέντρα; Τα φυλλοβόλα ή τα αειθαλή; Τα δέντρα που υπάρχουν στον κήπο σε ποιες μορφές ανήκουν (Ορθόκλαδα. Σφαι -ρικά κ.λπ.); Περιγράψετε τι βλέπετε.
- 5. Συντηρείται σωστά κατά τη γνώμη σας ο κήπος; Εάν ναι, πώς το διαπιστώσατε; Εάν όχι, τι απαιτείται για τη σωστή του συντήρηση, δείκτης της οποίας είναι τα εύρωστα φυτά και το υγι -ές-πράσινο γκαζόν; Αναφέρατε σε 5 γραμμές.
- 5. Συντηρείται σωστά κατά τη γνώμη σας ο κήπος; Εάν ναι, πώς το διαπιστώσατε; Εάν όχι, τι απαιτείται για τη σωστή του συντήρηση, δείκτης της οποίας είναι τα εύρωστα φυτά και το υγι -ές-πράσινο γκαζόν; Αναφέρατε σε 5 γραμμές.

Αρχιτεκτονική τοπίου στον περιαστικό χώρο
κεφάλαιο 7

Αρχιτεκτονική τοπίου στον περιαστικό χώρο

7.1 Εθνικοί Δρυμοί
Οι Εθνικοί Δρυμοί είναι γεωγραφικά οριο -θετημένες περιοχές που έχουν ιδιαίτερη αξία για τη διατήρηση πολύτιμων, μοναδικών ή σπάνιων χαρακτηριστικών της φύσης. Είναι προστατευόμενες περιοχές από την Εθνική και Κοινοτική Νομοθεσία και από διεθνείς συμ -βάσεις που υπογράφουν οι χώρες μεταξύ τους στα πλαίσια διεθνών οργανισμών όπως π.χ. οι IUCN, FAO, UNEP του ΟΗΕ, WWF κ.ά.
Σε πολλές περιοχές του κόσμου, τέτοια ευ -αίσθητα και προστατευόμενα οικοσυστήματα βρίσκονται κοντά σε μεγάλα αστικά κέντρα, όπως είναι οι δρυμοί της Πάρνηθας και του Σουνίου στην Αττική.

Τα χαρακτηριστικά των περιοχών αυτών, που παραμένουν μέχρι και σήμερα σαν τα πλέ -ον αντιπροσωπευτικά φυσικά Τοπία, είναι:
-  τα ιδιαίτερα είδη αυτοφυούς χλωρίδας και άγριας πανίδας που απαντώνται σ' αυτές και τα οποία είναι σπάνια και απειλούνται με εξαφάνιση,
-  οι πολύτιμοι βιότοποι που περιλαμβάνονται στους δρυμούς και αποτελούν καταφύγιο
σπάνιων ειδών ζώων,
-  οι ιδιαίτεροι φυσικοί γεωμορφολογικοί και φυσιογραφικοί σχηματισμοί (αρμονικές συν -θέσεις πετρωμάτων, εδάφους και ανάγλυ φου) και
-  τα τοπία με ιδιαίτερα φυσικά και φυσιογνω -μικά γνωρίσματα.

Τέτοιες περιοχές αποτελούν τη φυσική κλη -ρονομιά κάθε χώρας. Για τη διατήρηση των το πίων αυτών εκπονούνται προγράμματα διαχεί -ρισης και προστασίας. Χαρτογραφούνται και σημειώνονται τα βασικά χαρακτηριστικά του δρυμού (βλάστηση, βιότοπος-καταφύγιο, έδα -φος, νερά, γεωλογικά χαρακτηριστικά, ποιοτικά στοιχεία του Τοπίου που το κάνουν ιδιαίτερης αισθητικής αξίας κ.λπ.). Επίσης, θεσπίζονται ρυθμίσεις και απαγορεύσεις δραστηριοτήτων (κυνηγιού, βοσκής, υλοτομίας, συλλογής, αλι -είας κ.λπ.), που πιθανόν να είναι επιβλαβείς για την ισορροπία των οικοσυστημάτων αυτών.

Η Αρχιτεκτονική Τοπίου, ιδιαίτερα στα πλαίσια ενός μεγάλου κλάδου που εμπεριέχει,
την Αξιολόγηση του Φυ -σικού Τοπίου και Απο τύπωσή του, καταγρά -φει λεπτομερώς τα στοι χεία που χαρακτηρίζουν τις περιοχές αυτές. Αξι -ολογεί τις φυσικές και αισθητικές ποιότητές τους και σημειώνει σε λεπτομερή τοπογραφικά σχέδια τα στοιχεία αυτά.
Φωτ. 7-1: Περιαστικό πράσι -νο (Παρατηρητήριο) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Τέλος, καταστρώνει τα σχέδια διαχείρισης σε συνεργασία με άλλους επιστήμονες όπως Οι -κολόγους, Δασολόγους, Γεωπόνους, Γεωλόγους, Ορνιθολόγους, Ζωολό -γους κ.λπ.

Τα διαχειριστικά σχέ -δια προσδιορίζουν τις ζώνες προστασίας και χωρίζουν τον δρυμό σε ζώνες φυτοκάλυψης κατά είδος και πυκνότητα. Επίσης, αξιολογούν και προσδιορίζουν γεωγρα -φικά τον οικότοπο των
Φωτ. 7-2: Μικρό ξέφω -το σε περιαστικό δάσος πλατύφυλλων με καθιστικά στοιχεία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 7.3: Στοιχεία της φύσης και απομεινάρια φυσικών διεργασιών είναι καλό να μένουν ανέπαφα στην περιαστική ζώνη για την αισθητική τους, αλλά και για εκπαιδευτικούς λόγους (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

ζώων που υπάρχουν μέσα στο δρυμό. Οι οικότο -ποι είναι χώροι στους οποίους ζουν και αναπαρά γονται συγκεκριμένα προστατευόμενα είδη.
Γνωρίζοντας όλα αυτά τα στοιχεία, σχεδι -άζεται αρχικά η εξωτερική ζώνη προστασίας και η ασφαλής συνδεσμολογία από σημείο σε σημείο του δρυμού με δίκτυα μονοπατιών. Σε επίλεκτα σημεία του δικτύου αυτού επιτρεπό -μενης κυκλοφορίας, χωροθετούνται και σχε διάζονται παρατηρητήρια, καθιστικά, χώροι πρόχειρης διαμονής και μικρά μουσεία Φυσι -
κής Ιστορίας, για ενημέρωση του κοινού (Φωτ. 7-1 και 7-2).

Τα σχέδια αυτά μαζί με τα μέτρα διαχείρι -σης υποβάλλονται στις αρμόδιες υπηρεσίες. Τα μέτρα προστασίας αφορούν ξεχωριστά τμήματα του δρυμού αλλά και το σύνολό του κατά εποχές μέσα στο χρόνο. Με σχετικές Αποφάσεις του κράτους, γίνονται Νομοθετήματα με τα οποία εφαρμόζεται και επιβλέπεται η εφαρμογή των μέτρων για την προστασία των οικοσυστημάτων αυτών.
Οι πλέον γνωστοί δρυμοί στην Ελλάδα (κο -ντά σε περιαστικές ζώνες αλλά και μακριά από αυτές) είναι της Σαμαριάς (Λευκά Όρη), των Πρεσπών, της Πάρνηθας, του Ολύμπου, του Σουνίου, του Βίκου-Αώου, της Οίτης, του Παρνασσού κ.ά.

Εκτός από αυτά τα οικοσυστήματα, υπάρ -χουν και άλλες κατηγορίες περιοχών ή στοιχεί ων της φύσης με ιδιαίτερη σημασία που προ -στατεύονται από τη Νομοθεσία. Αυτά είναι τα Αισθητικά δάση (ιδιαίτερου φυσικού κάλλους), τα Μνημεία της φύσης (π.χ. Παρθένο δάσος
Δράμας, Απολιθωμένο δάσος της Λέσβου) και άλλες κατηγορίες ειδικά προστατευόμενων πε -ριοχών, όπως είναι το δάσος της Δαδιάς στον Έβρο, το θαλάσσιο πάρκο των Σποράδων, της Ζακύνθου κ.λπ.
Η Αρχιτεκτονική Τοπίου έχει αρμοδιότητα στην αξιολόγηση του φυσικού κάλλους των περιοχών, της οικολογικής τους σημασίας και των στοιχείων που την προσδιορίζουν (Φωτ. 7-3). Η συμβολή της είναι αποφασιστική στην κατάστρωση των σχεδίων οριοθέτησης των ζωνών προστασίας και διαχείρισης.

7.2 Τουριστικές εκμεταλλεύσεις
Οι διάφορες τουριστικές δραστηριότητες με τη μορφή των ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων, με τις μαρίνες, τις αμμουδιές των λουόμενων, τις κατασκηνώσεις, τους διάσπαρτους αρχαιο -λογικούς χώρους συγκεντρώνουν μεγάλο αριθ μό επισκεπτών. Καταλαμβάνουν επιφάνειες γης, οι οποίες συνήθως βρίσκονται:
-  Μέσα στον αστικό χώρο (μερικές από τις παραπάνω),
-  Στην περιαστική ζώνη (κατά το μεγαλύτερο μέρος),
-  Σε περιοχές μακριά από τις πόλεις.
Οι χώροι αυτοί είναι διάσπαρτοι κατά μή -κος συγκοινωνιακών δικτύων στην ευρύτερη περιφέρεια των πόλεων ή μακριά από αυτές. Σημειώνονται επακριβώς στους τουριστικούς χάρτες, ενώ η αισθητική τους εμφάνιση (καλ -λωπισμός και καθαριότητα) αποτελεί μέρος της καλής οργάνωσης και λειτουργίας τους.

Η τουριστική δραστηριότητα σ' ένα χώρο ή μια ολόκληρη περιοχή, από τη φύση της περι -λαμβάνει την παρουσία και μετακίνηση μεγά λου αριθμού επισκεπτών, αυτοκινήτων, σκα -φών κ.λπ. Όλα αυτά κατά κανόνα επιβαρύνουν το περιβάλλον με απορρίμματα, θορύβους, ρύ -πανση των ακτών και υποβάθμιση του φυσικού τοπίου.
Οι παρεμβάσεις της Αρχιτεκτονικής Τοπίου στους χώρους αυτούς συντελούν στη δημιουρ -γία αισθητικής και λειτουργικότητας. Φυτεύο νται με κριτήρια διαχωρισμού των διαφορετι -κών λειτουργιών μεταξύ τους, ώστε να μειώνο
νται σημαντικά οι δυσάρεστες επιπτώσεις στο περιβάλλον.

Σαν αντιπροσωπευτικά παραδείγματα ανα -φέρονται τα εξής:
- α) Σχεδιασμός παραθαλάσσιων δραστηριο -τήτων αναψυχής με επαρκείς χώρους στάθμευ σης. Προτείνονται φυτεύσεις σε κατάλληλη δι -άταξη και με είδη που επιτυγχάνουν απόκρυψη από την υπόλοιπη δραστηριότητα των επισκε -πτών και απομονώνουν τη θέα προς τα αυτοκί νητα και τους δρόμους κυκλοφορίας τους.
- β) Η δημιουργία κατασκηνώσεων αποτελεί ειδική περίπτωση διαμόρφωσης χώρων από την Αρχιτεκτονική Τοπίου. Περιλαμβάνει τις παρακάτω υποδιαιρέσεις:
-  χώρους στάθμευσης με μικρή αυλή από χλοοτάπητα για κάθε επισκέπτη,
-  διαδρόμους κυκλοφορίας,
- επαρκείς χώρους ελιγμού μεγάλων οχημά -των (τροχόσπιτων),
-  χώρους εστιατορίου,
-  δίκτυο ύδρευσης και άρδευσης,
- χώρους άθλησης,
- χώρους συγκέντρωσης απορριμμάτων,
-  παιδική χαρά,
- υπαίθριο σινεμά ή υπαίθριο θέατρο,
-  θέατρο σκιών κ.ά.

Οι λειτουργίες αυτές χωροθετούνται με τρό -πο ώστε να μην ενοχλεί η μία την άλλη. Επι διώκεται η οπτική εποπτεία των κινήσεων των παιδιών, η ύπαρξη ικανού χώρου για οχήματα
και επισκέπτες και τέ -λος ο διαχωρισμός από τους διπλανούς με κα -τάλληλες φυτεύσεις για λόγους ησυχίας. Η θέα προς τη θάλασσα ή το γύρω φυσικό τοπίο πρέ -πει να αποτελεί στοιχείο αξιοποίησης και προβο -λής.
γ) Οι περιαστικοί αρ -χαιολογικοί χώροι πρέ πει να εντάσσονται στο ευρύτερο δίκτυο πόλων επίσκεψης αλλά και αυ -στηρής προστασίας από τους επισκέπτες τους.
φυτεύσεις
καλλω -
πισμού πρέπει να γίνονται σε συνδυασμό με τα σαφώς διαχωρισμένα ιστορικά τμήματα. Είναι επίσης αναγκαίο να διασφαλίζονται οπτικοί δι -άδρομοι προσέγγισης σ' αυτά. Τα δάπεδα συνι στάται να κατασκευάζονται από παραδοσιακά υλικά προσαρμοσμένα στο υπάρχον ανάγλυφο. Χρειάζεται να διαμορφωθεί δίκτυο μονοπατιών ξενάγησης με μπορντούρες ανθοφορίας κατά μήκος και όπου αυτό είναι επιτρεπτό. Όλα αυτά είναι στοιχεία που προκαλούν το σεβασμό, ελέγ -χουν τις κινήσεις των επισκεπτών, ομορφαίνουν

Φωτ. 7-4 (α) και (β): Διαμόρ -φωση περιβάλλοντος στον αρ -χαιολογικό χώρο της Βεργίνας, α) Κάτοψη σχεδίου με κυρίαρχο στοιχείο τον Τύμβο των Βασιλι -κών Τάφων.
- β) Περιφερειακός διάδρομος κυκλοφορίας γύρω από τον Τύμβο φυτεμένος με φυτά εδα -φοκάλυψης.
το άμεσο τοπίο και το εντάσσουν πιο ομαλά στο γύρω περιαστικό ή αστικό πράσινο. Παράλληλα προστατεύεται ο ιστορικός χώρος από σκουπί -δια, βανδαλισμούς και κλοπές. Ελεγχόμενες κι νήσεις μπορούν να εξασφαλιστούν με κατάλλη -λες φυτεύσεις (Φωτ. 7-4 α και β).

δ) Τα πάρκα αναψυχής ανάμικτα με αθλητι -κές εγκαταστάσεις χαρακτηρίζονται από εντα τική ανθρώπινη χρήση. Απαιτούν απομόνωση από τις υπόλοιπες χρήσεις στην περίμετρο, με
ειδικές φυτεύσεις μείωσης της ηχορύπανσης και επαρκείς χώρους στάθμευσης σε διαχωριστικές ζώνες και επιφάνειες. Έτσι, δε θα υπάρχει οπτι -κή επικοινωνία μεταξύ τους. Μερικές από τις εφαρμογές που προσφέρει η Αρχιτεκτονική του Τοπίου είναι:
-  φυτικοί ηχοφράκτες,
- ειδικές φυτεύσεις υποχρεωτικής καθοδήγη -σης πεζών (προσέγγισης και αποχώρησης),
-  παρεμπόδιση της αλόγιστης χρήσης γειτονι -κών εκτάσεων περιαστικού φυσικού τοπίου,
-  προστατευτικές φυτεύσεις που κάνουν απα -γορευτική την προσπέλαση,
-  παρεμπόδιση όχλησης της υπάρχουσας πανί -δας και χλωρίδας κ.λπ.
ε) Οι μαρίνες, κέντρα θαλάσσιων σπορ, ει -δικές εγκαταστάσεις και υπηρεσίες κατά μήκος των ακτών (ξενοδοχειακά συγκροτήματα, πλαζ κ.λπ.) συνδέονται άμεσα με τον τουρισμό. Απαι -τείται να σχεδιάζονται σαν σύνολο, ώστε να επι τυγχάνεται η τοποθέτησή τους στο χώρο με τρό -πο που να συνυπάρχουν αρμονικά η μία με την άλλη, με όσο το δυνατόν λιγότερες επιπτώσεις στο περιβάλλον. Πρέπει να επιδιώκεται και να
διευκολύνεται η κυκλοφορία πεζών με σαφείς διαδρόμους και μονοπάτια. Αυτά στο σύνολό τους αποτελούν το δίκτυο συνδεσμολογίας ή κυκλοφορίας. Επίσης συνιστάται να φυτεύονται οι χώροι κατά μήκος των διαδρόμων αυτών και γύρω από τις διάφορες εγκαταστάσεις για ηχο -μόνωση, αισθητική και ασφάλεια.

Η Αρχιτεκτονική Τοπίου, σε συνδυασμό με την Πολεοδομία και τη Χωροταξία, έχει τη δυ -νατότητα να επιλύει προβλήματα με την κατάλ ληλη ζωνοποίηση (διαχωρισμός με πράσινες ζώνες) των δραστηριοτήτων στην περιαστική ζώνη, αλλά και κατά μήκος των ακτών. Με φυτευτικές παρεμβάσεις μπορεί να δημιουργεί φυσική και αισθητική μετάβαση από τη μία λει -τουργία στην άλλη.
Επιπλέον, εξασφαλίζεται η μείωση της ηχο -ρύπανσης και επιτυγχάνεται ο καλλωπισμός των χώρων συγκέντρωσης, κυκλοφορίας και αναψυ -χής τουριστών και υπηρεσιών (παραλίες, εστι ατόρια, υπαίθριοι καθιστικοί χώροι κ.ά.). Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η Αρχιτεκτονική Τοπίου λειτουργεί σαν "πλαστική χειρουργική " στο περιβάλλον, καθώς απαλύνει την ασχήμια και διορθώνει την ακαταστασία.

7.3 Τεχνητές λίμνες - Ποτάμια - Υγροβιότοποι
Στην ευρύτερη περιαστική ζώνη είναι πά -ντοτε δυνατή η ύπαρξη κάποιων στοιχείων που χρειάζονται ανάδειξη και προστασία, με
σκοπό την ένταξή τους σε ένα μεγάλο δίκτυο ή μια ευρύτερη ζώνη περιαστικού πρασίνου. Τα στοιχεία αυτά είναι λίμνες τεχνητές ή φυσικές,
ποτάμια και όχθες πο -ταμών, υγροβιότοποι με τη μορφή παράκτιων ή χερσαίων οικοσυστημά -των και δέλτα ποταμών. Αποτελούν μερικές από τις φυσικές εκτάσεις που απαντώνται στην περιαστική ζώνη ή εισ -δύουν στον αστικό ιστό

Φωτ. 7-5: Υγροβιότοπος Λίμνης Βιστωνίδας (Πόρτο Λάγος) που βρίσκεται κοντά σε συγκοινωνιακά δίκτυα, πόλεις, λιμάνια και βιομη -χανικές δραστηριότητες.
Φωτ. 7-6: Αποκατάσταση ρέματος Χαλανδρίου.
(π.χ. διάφορα ρέματα τα οποία ακόμη διασώζο -νται και δεν έχουν μπαζωθεί) (Φωτ. 7-6).
Στόχος της Αρχιτεκτονικής Τοπίου είναι η επαναφορά των στοιχείων αυτών σε καλή αι -σθητική και οικολογική κατάσταση (με επανα φορά της πληρότητας σε χλωρίδα και πανίδα).
Επίσης συντάσσονται διαχειριστικά σχέδια, τα οποία αποσκοπούν στη διατήρηση του οικο -λογικού τους χαρακτήρα. Γίνεται εμπλουτισμός με φυτεύσεις συγγενείς προς τις ήδη υπάρχου -σες (Φωτ. 7-7 και φωτ. 7-8), σταθεροποίη ση του εδάφους με διάφορα τεχνικά έργα και εφαρμόζονται μέτρα απορρύπανσης και καθα -ριότητας. Σημαντικό στοιχείο ανάδειξης είναι ο σχεδιασμός δικτύων κυκλοφορίας με μονοπά -τια και ξέφωτα για παθητική αναψυχή (περίπα το), απόλαυση του τοπίου και παρατηρήση της άγριας ζωής (Φωτ. 7-9).

Οι παραπάνω περιαστικοί χώροι οικολογι -κού ενδιαφέροντος, μαζί με το υπόλοιπο πε ριαστικό πράσινο (φυσικό ή τεχνητό) που τους περιβάλλει, χαρτογραφούνται. Επισημαίνονται τα όριά τους εντός της περιαστικής ζώνης, σε σχέση πάντοτε με το οδικό δίκτυο που οδηγεί εκεί ή τα διατρέχει.
Πρέπει να γίνεται προσπάθεια, σε συνερ -γασία με τους φορείς Τοπικής Αυτοδιοίκησης, να εντάσσονται όσο το δυνατόν περισσότεροι ελεύθεροι χώροι από αυτούς που υπάρχουν, στην ευρύτερη περιαστική ζώνη. Είναι ανα -
γκαίο να διευκολύνε ται η προσπέλαση των κατοίκων της πόλης με σκοπό την περιβαλλο -ντική ευαισθητοποίησή τους.

Φωτ. 7-7: Αποκατάσταση όχθης με διακοσμητικά γρασίδια.
Φωτ. 7-8: Αποκατάσταση και καλλωπι -σμός πρανών όχθης ποταμού στο Chester της Αγγλίας.
Φωτ. 7-9: Περιαστική οργάνωση πάρκου με δυνατότητα αναψυχής στο νερό και πε -ρίπατο στις όχθες του ποταμού.

7.4 Αεροδρόμια - Λιμάνια
Καθεμιά από τις οικονομικές δραστηριότη -τες του ανθρώπου καταλαμβάνει κάποια σοβα ρή έκταση εδάφους και κατά περίπτωση περι -λαμβάνει:
-  κτιριακές εγκαταστάσεις,
- μηχανολογικό εξοπλισμό,
-  χώρους στάθμευσης,
-  εκτεταμένους ανοικτούς χώρους από σκλη -ρά δάπεδα,
-  νησίδες,
- επιφάνειες πρασίνου,
Φωτ. 7-10: Διαμόρφωση ανοικτού χώρου σε συγκρό -τημα γραφείων στην περιαστική ζώνη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
-  διαδρόμους και δρόμους κυκλοφορίας πεζών και οχημάτων,
-  μεγάλους στεγασμένους χώρους για προϊόντα και επισκευαστικές δραστηριότητες,
-  περιμετρικές περιφράξεις μεγάλου μήκους,
- ζώνες ασφαλείας,
-  ζώνες περιορισμένης ή απαγορευμένης προ -σπέλασης.

Τα λιμάνια και τα αεροδρόμια είναι χαρακτη -ριστικές εγκαταστάσεις που εμπεριέχουν όλα σχεδόν τα παραπάνω στοιχεία. Η Αρχιτεκτονική Τοπίου έχει πολλά να προσφέρει στη βελτίωση της αισθητικής των χώρων αυτών και τη διευ -κόλυνση, το διαχωρισμό και την οργάνωση των λειτουργιών τους.
Κατά κανόνα, οι μεγάλες αυτές εγκαταστά -σεις, όπως και βιομηχανικές, δε διακρίνονται για την αισθητική τους. Είναι έντονα φορτισμέ -νες από οχήματα, εμπορεύματα, θορύβους και ρύπανση κάθε είδους και δημιουργούν προβλή -ματα στον αστικό πληθυσμό, όταν βρίσκονται μέσα ή δίπλα στις πόλεις. Πολλές λιμενικές εγκαταστάσεις απαιτούν επιφάνειες που αποκτώ -νται από κόψιμο λόφων και αφαίρεση φυσικής βλάστησης.

Οι μεγάλες αυτές εκτάσεις γης πάντοτε αφή -νουν περιθώρια παρέμβασης με σχέδια διαμόρ φωσης του τοπίου, όπως στις περιπτώσεις που αναφέρονται παρακάτω:
-  Περιμετρικές φυτεύσεις για τη δημιουργία δι -αχωριστικού οπτικού και ηχητικού πετάσμα

7.5 Ξενοδοχεία
Οι ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις, μικρές ή μεγάλες, βρίσκονται στον αστικό, τον περια -στικό χώρο ή τις παράκτιες ζώνες κοντά σε μεγάλες πόλεις. Αποτελούνται από μεμονωμέ -να ογκώδη κτίρια με άλλοτε κακή και άλλοτε αποδεκτή αρχιτεκτονική μορφολογία ή από δι -άσπαρτα μικρότερα κτίρια στον χώρο ή είναι συνδυασμοί και των δύο.
Η διαμόρφωση των ελεύθερων χώρων στις περιπτώσεις αυτές περιλαμβάνει μια σειρά από επεμβάσεις, με τις μορφές του μαλακού και του σκληρού τοπίου. Οι επεμβάσεις, για τις οποίες
- τος από τον υπόλοιπο αστικό χώρο.
-  Διαμορφώσεις πρασίνου πλευρικά των δρό -μων προσέγγισης και αποχώρησης.
-  Καλλωπισμός χώρων γραφείων και λοιπών κτιριακών εγκαταστάσεων (Φωτ. 7-10).
-  Τεχνητοί χλοοτάπητες και λειμώνες σε νησί -δες που παρεμβάλλονται μεταξύ των διαδρό μων προσγείωσης, απογείωσης και τροχοδρό -μησης αεροσκαφών.
-  Σταθεροποίηση και αισθητικός καλλωπισμός πρανών, νησίδων απόκρυψης των πάρκινγκ κ.λπ.
-  Σχεδιασμός και εγκατάσταση σκληρών δα -πέδων στους υπαίθριους χώρους, διαδρόμους κυκλοφορίας και αναμονής επιβατών, επισκε -πτών ή εργαζομένων, σε αρμονικό συνδυασμό με παρτέρια, φυτεμένα με πολυετή και εποχι -ακά είδη.
-  Επιλογή φυτεύσεων για απόκρυψη αντιαισθη -τικών στοιχείων αλλά και για τονισμό αισθη τικών όγκων και σημαντικών σημείων ανα -φοράς (κτίρια αρχιτεκτονικής αξίας, γλυπτά στους κεντρικούς χώρους προσέγγισης κ.λπ.).
-  Δημιουργία προστατευτικών πυκνών πρά -σινων ζωνών στις περιπτώσεις που η δρα στηριότητα γειτονεύει με χώρους κατοικίας και εμπορικής δραστηριότητας (οικισμοί και εμπορικά κέντρα). Καλό είναι οι ζώνες αυτές να αποτελούνται από φυτικά είδη με μεγάλη αναλογία κωνοφόρων και σε μεγάλη πυκνότη -τα. Έτσι, διαχέεται ο θόρυβος και κατακρατά ται το περίσσευμα των νερών της βροχής και οι αιωρούμενοι ρυπαντές του αέρα.
την ευθύνη έχει η Αρχιτεκτονική Τοπίου, αφο -ρούν κατ' αρχήν την ίδια τη διάταξη του ξενο δοχειακού συγκροτήματος σε σχέση με:
- α) το ανάγλυφο (τοπογραφία),
- β) τις μικροκλιματικές συνθήκες,
- γ) τον χαρακτήρα του δομημένου περιβάλλο -ντος της ευρύτερης περιοχής,
- δ) τα χρώματα της φύσης (εδάφη, ευρύτερη φυσική βλάστηση, θάλασσα κ.λπ.),
- ε) τις οπτικές ποιότητες του χώρου σε σχέση με το γύρω τοπίο (θέα και πανοράματα προς

Φωτ. 7-11 (α) και (β): Κοινόχρηστοι χώροι που προσφέρονται για ηρεμία και ανάπαυση (Πηγή: Αρ -χείο Σ. Σεκλιζιώτη).
διατήρηση και προβολή, σημεία ανατολής και δύσης του ήλιου, πνοή των ανέμων κ.λπ.).
Επομένως, η διάταξη των κτιριακών εγκατα -στάσεων, οι αποστάσεις μεταξύ τους και η σοβαρή μελέτη του χώρου με βάση τα παραπάνω κριτήρια είναι αντικείμενο πολυδιάστατης συνεργασίας με -ταξύ Αρχιτεκτόνων Τοπίου, Αρχιτεκτόνων Μηχα νικών, Τοπογράφων Μηχανικών κ.λπ.
Η Αρχιτεκτονική του Τοπίου έχει την πλήρη ευθύνη της ανάπλασης και ανάδειξης του ανοι -κτού χώρου, γύρω και ανάμεσα από τις κτιριακές εγκαταστάσεις όπως:

-  ημι-υπαίθριοι χώροι,
- αυλές,
-  κηπάρια,
- κοινόχρηστες πλατείες και καθιστικά (φωτ. 7-11 α και β),
-  διάδρομοι κυκλοφορίας και νησίδες που πα -ρεμβάλλονται (Φωτ. 7-12),
-  παρτέρια και φυτεύσεις των μεγαλύτερων χώ -ρων κατά διαμέρισμα,
-  χώροι παθητικής αναψυχής (Σχήμα 7-1). Είναι χώροι ήπιας δραστηριότητας, περιπάτου, ανά -παυσης, παρατήρησης, συναθροίσεων, εκδη λώσεων πολιτιστικού και εκπαιδευτικού περι -εχομένου και γενικώς δραστηριοτήτων που δεν έχουν αθλητικό χαρακτήρα. Τέτοιοι χώροι είναι λίμνες, αίθρια, βεράντες, μονοπάτια περιπάτου διαμπερώς, περιμετρικά και παραλιακά κ.λπ.,

Φωτ. 7-12: Δημιουργία νησίδας σε δίκτυο κυκλο -φορίας (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα).
Σχήμα 7-1: Σχεδιασμός διευκολύνσεων ανοικτού χώρου (μπαρ). Τα στοιχεία αυτά προτείνονται από τον Αρ -χιτέκτονα Τοπίου στους ελεύθερους χώρους με σκίαση και εύκολη προσέγγιση από τους επισκέπτες (μέσα στο οπτικό πεδίο του πάρκου) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 7-13: Γήπεδο γκολφ στην περιαστική ζώνη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλι -ζιώτη).
-  χώροι ενεργού αναψυχής. Είναι χώροι αθλη -τικών δραστηριοτήτων κάθε είδους, ομαδι κών παιχνιδιών, ενόργανης άσκησης κ.λπ. Τέτοιοι χώροι είναι γήπεδα τένις, βόλεϋ, γκολφ, μίνι-γκολφ, κολυμβητήρια, πισίνες κ.λπ. (Φωτ. 7-13).
-  παραλιακή ζώνη, με κατάλληλες φυτεύσεις διαχωριστικού χαρακτήρα ανάμεσα στον αι -γιαλό και τις λοιπές εγκαταστάσεις κ.λπ.

Η Αρχιτεκτονική του Τοπίου δίνει λύσεις ως προς τα σχήματα των επί μέρους υποδιαιρέ -σεων του ανοικτού χώρου, τη σύνδεση μεταξύ τους και τη σχέση τους με το γύρω δομημένο περιβάλλον. Προτείνει τα υλικά σκληρού και μαλακού τοπίου για κατασκευή πλακόστρωτων και διακοσμητικών δαπέδων. Προτείνει σχέδια με φυτά δενδρώδη, θαμνώδη, εδαφοκάλυψης, χλοοτάπητες και εποχιακά σε συνδυασμούς μεταξύ τους για τη δημιουργία ελκυστικών και λειτουργικών συνθέσεων.
Λαμβάνεται πάντοτε σοβαρά υπόψη η ευρύ -τερη ζώνη του περιαστικού ή του φυσικού το πίου, στην οποία βρίσκεται η εγκατάσταση και ιδιαίτερα η φυσιογνωμία της από την άποψη της χλωρίδας. Τα φυτά που προτείνονται για τους ξενοδοχειακούς χώρους πρέπει να σχετί -ζονται με την ενδημική χλωρίδα και, αν αυτό είναι εφικτό, να προεκτείνεται η ζώνη της γύρω
βλάστησης προς το εσωτερικό των εγκαταστά -σεων. Αυτό αποτελεί προσπάθεια αντιγραφής και αξιοποίησης της φυσικής δομής του γύρω τοπίου. Μπορεί να γίνεται με τη μορφή γλωσ -σών πρασίνου που εισβάλλουν από πολλά ση μεία μέσα στους χώρους των εγκαταστάσεων. Με τον τρόπο αυτό, επιτυγχάνεται η δημιουρ -γία καλών συνθηκών εξαερισμού, η προσέλκυ ση της άγριας ζωής και η καλύτερη ένταξη του χώρου στο προϋπάρχον φυσικό τοπίο.

Τα κριτήρια αυτά μπορούν να αποτελέσουν σκοπό σχεδιασμού όχι μόνον ξενοδοχειακών συγκροτημάτων αλλά και ολόκληρων οικισμών.
Ο κανόνας στην οργάνωση παρόμοιων ανοικτών χώρων πρέπει να είναι η ομαδοποίη -ση και ο διαχωρισμός χρήσεων που δεν συμβι βάζονται η μία με την άλλη. Η στάθμευση των αυτοκινήτων κρατιέται μακριά από την καρδιά των λειτουργιών ανοικτού χώρου, όπου πρέπει να κυριαρχεί ο πεζός. Αφήνονται μόνον μερι -κές προσπελάσεις για οχήματα τροφοδοσίας, απορριμματοφόρο, νοσοκομειακά, πυροσβε -στικά κ.λπ. Γι' αυτό σχεδιάζονται με χαρακτη ριστικό τρόπο τα δάπεδα με ομοιόμορφα υλικά και με διαγραμμίσεις έντονων χρωματισμών πλευρικά ή στη μέση. Στο Κεφάλαιο 5 γίνεται αναφορά στις λεπτομέρειες σχεδίασης πολλών από τα στοιχεία ανοικτού χώρου, με ειδική αναφορά στις λειτουργίες που εξυπηρετούν.

7.6 Δίκτυα εθνικών οδών
Τα οδικά δίκτυα αποτελούν ένα τεράστιο αντικείμενο μελέτης και εμπλοκής της Αρχι -τεκτονικής Τοπίου για τους παρακάτω λόγους:
-  Κατά κανόνα προκαλούν τομές ή επιχωμα -τώσεις στο φυσικό περιβάλλον από το οποίο διέρχονται.
-  Διασχίζουν διαφόρων ειδών τοπία με εναλ -λασσόμενη δομή και χαρακτήρα.
-  Τις περισσότερες φορές χαράσσονται με κριτήριο τη συντόμευση των αποστάσεων και την οικονομικότητα κατασκευής και όχι την αισθητική του τοπίου. Γι' αυτό η αισθη -
Φωτ. 7-14: Οι χώροι γύρω από το εργοτάξιο έχουν υποβαθμιστεί και χρειάζονται διαμόρφωση (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Φωτ. 7-15: Διατάραξη του τοπίου από τομές στο έδαφος σε έργο οδοποιίας (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλι -ζιώτη).
τική πρέπει να λαμβάνε ται υπόψη για να βελτι -ώνει τη διαδρομή, να ευ χαριστεί και να ξεκου -ράζει τον ταξιδιώτη ή τον οδηγό αλλά και να μειώνει κατά πολύ την πιθανότητα ατυχήματος.
-  Προκαλούν ατμοσφαι -ρική και ηχητική ρύ πανση στις περιοχές τις οποίες διατρέχουν.
-  Καταλαμβάνουν με -γάλες εκτάσεις γης, ενώ στους χώρους δι -ασταύρωσης ή πα ράκαμψης αφήνουν
ελεύθερες μεγάλες επιφάνειες που χρειάζο -νται διαμόρφωση (Φωτ. 7-14).

Οι τομές και οι επιχωματώσεις που δη -μιουργούνται στο τοπίο κατά την κατασκευή, προκαλούν σημαντικές διαταράξεις στην εδα -φική ομοιογένεια και το ανάγλυφο της περιο χής όπου κατασκευάζονται (Φωτ. 7-15).
Ειδικότερα:
- α) Δημιουργούνται πρανή προς τα μέσα (βυθίσματα δρόμων) και προς τα έξω (υπερυ -ψώσεις δρόμων) (Φωτ. 7-16).
- β) Χρησιμοποιούνται υλικά από το γύρω φυσικό τοπίο λόγω εκσκαφών, με αποτέλεσμα να απαιτείται η αποκατάστασή του. Συνήθως, οι μέθοδοι που ακολουθούνται δεν μπορούν να επαναφέρουν το τοπίο στην αρχική του μορφή.

γ) Στις τομές (βυθίσματα) με τις κοπές ορει -νών ή λοφωδών σχηματισμών προκύπτουν τε ράστιες επιφάνειες κατά την εικόνα των λα -τομείων. Πρέπει να αναπλασθούν σύμφωνα με τους διαφόρους τρόπους και μεθόδους που αναφέρονται στο Κεφάλαιο 9.
δ) Οι κατασκευές εθνικών δρόμων πάνω σε ήδη υπάρχουσες χαράξεις, προκαλούν μεγαλύ -
Φωτ. 7-16: Δημιουργία πρανούς από την υπερύψω -ση εθνικής οδού (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
τερη διατάραξη στο τοπίο. Στις περιπτώσεις αυτές είναι αναγκαία η προσωρινή κατασκευή παράδρομων για τη διευκόλυνση της κυκλοφο -ρίας μέχρι την περάτωση της κατασκευής της κύριας αρτηρίας.

Όλες αυτές οι επιπτώσεις που απορρέουν από την κατασκευή των οδικών δικτύων δια -φοροποιούνται από περιοχή σε περιοχή. Αυτό οφείλεται στα διαφορετικά υψόμετρα και τις χρήσεις γης από τις οποίες διέρχονται (γεωργι -κές, δασικές, βραχώδεις, παραλιακές, παραλί μνιες, παραποτάμιες κ.λπ.). Οι αλλοιώσεις που προκαλούνται δημιουργούν την ανάγκη απο -κατάστασης και αναβάθμισης του τοπίου. Τα τοπία αυτά είναι τεράστιοι οπτικοί διάδρομοι, οι οποίοι πρέπει να επαναποκτήσουν την αι -σθητική και τα χαρακτηριστικά του προϋπάρ χοντος οικοσυστήματος. Έτσι, θα ενσωματω -θούν στο μακροτοπίο στο οποίο βρίσκονται, με τρόπο που να ελαχιστοποιηθεί η οπτική και πε -ριβαλλοντική όχληση που προκαλούν.

Η Αρχιτεκτονική Τοπίου παρεμβαίνει στα έργα οδοποιίας και προτείνει τρόπους αποκα -τάστασης, φύτευσης, διαχείρισης και συντή ρησης του πρασίνου. Λαμβάνει υπόψη της το ευρύτερο τοπίο και όχι μόνο τη στενή λωρίδα του δρόμου και τις εκατέρωθεν ζώνες φύτευ -σης. Φροντίζει να απαλύνει στοιχεία που κου ράζουν τον οδηγό και τον επιβάτη. Αναδεικνύ -ει και εκμεταλλεύεται τα σημεία της διαδρο μής που προσφέρουν ποιοτικά στοιχεία ευχα -ρίστησης κατά τη διέλευση ή τη στάθμευση (πανοραμικά σημεία, θέα κ.λπ.). Στα πλαίσια σταθεροποίησης των εδαφών, προτείνει γραμ -μικές φυτεύσεις ώστε:

-  να καθοδηγούν τον οδηγό οπτικά και στα -θερά επάνω στο οδόστρωμα,
-  να τον προστατεύουν από κατολισθήσεις, καθιζήσεις και πλημμύρες,
-  να οριοθετούν τον οπτικό διάδρομο σαφώς και να τον διαχωρίζουν από το υπόλοιπο φυσικό τοπίο της διαδρομής και
-  να μην αποσπάται η προσοχή (Σχήμα 7-2 και 7-3).
Οι παραπάνω στόχοι εξυπηρετούνται με εναλ -λασσόμενες μεσαίου ύψους γραμμικές φυτεύσεις με ομοιογένεια στο χρώμα, την υφή, το σχήμα και το μέγεθος, σε αποχρώσεις που κάνουν αντί -θεση με το στεγνό ή το βρεγμένο οδόστρωμα.

Σχήμα 7-2 και 7-3: Σχεδιασμός φύτευσης συγκοινωνιακών κόμβων. Θέες κατά την κίνηση των οχημάτων είναι ελεύθερες χωρίς φύτευση για τον πλήρη έλεγχο του πεδίου οδήγησης (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Έμμεσα περιορίζουν το οπτικό πεδίο του οδηγού στη ζώνη ασφαλούς οδήγησης. Συγχρόνως, επι -τρέπουν στον επιβάτη να βλέπει πάνω και πέρα από τη φύτευση αυτή, προς το άμεσο και ευρύτε -ρο ανοικτό τοπίο της διαδρομής.
Οι διαχωριστικές νησίδες δέχονται ανάλο -γη φύτευση ώστε να εξυπηρετούνται οι ίδιοι σκοποί και να διαχέεται το φως των προβολέ -ων κατά τη νύχτα. Δημιουργούν έναν πιο στε νό και πιο ασφαλή οπτικό διάδρομο αλλά και αποδεκτή αισθητική που συμβιβάζεται με τους γύρω φυτεμένους και αυτοφυείς χώρους.

Δύσκολες επιφάνειες πρανών και βραχω -δών τομών μπορούν να αποκαθίστανται με μεθόδους υδροσποράς και να υποβοηθούνται με δίκτυα ποτίσματος (σταλακτοφόροι σωλή -νες). Μέχρι την πλήρη ωρίμανση του τοπίου προτείνεται να προστατεύονται με μόνιμα και προσωρινά τεχνικά έργα σταθεροποίησης (δί -χτυα, κλαδοπλέγματα, αναβαθμίδες σκαφτές ή χτιστές κ.λπ.).
Στα σημεία των κόμβων, η φύτευση γίνεται με κριτήριο την εξασφάλιση ορατότητας προς όλες τις κατευθύνσεις για ασφαλή είσοδο και
Φωτ. 7-17 (α) και (β): Χαμηλή φύτευση με εντυ -πωσιακούς χρωματισμούς σε διασταυρώσεις δρόμων (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκο -τίδα)
έξοδο των κινούμενων οχημάτων και πεζών από τις λωρίδες μεγά -λων ταχυτήτων. Επι διώκεται η δημιουργία ανοικτού οπτικού πεδί -ου για τον οδηγό, με χα μηλές εδαφοκαλύψεις από πολυετή θαμνώδη είδη ή με δέντρα υψη -λόκορμα χωρίς βλά στηση από κάτω, για να προσφέρεται η δυνατό -τητα ελέγχου κινήσεων άλλων οχημάτων σε με -γάλη απόσταση (Φωτ. 7-17 α και β).

7.7 Πρότυποι οικισμοί σε πόλεις και χωριά
Οι νέοι οικισμοί που δημιουργούνται στην περίμετρο των αστικών κέντρων καταλαμβά -νουν μεγάλες επιφάνειες γης. Αναπτύσσονται κατά πλάτος και όχι καθ' ύψος και έχουν μι -κρότερη πυκνότητα κατοίκων ανά μονάδα επι φάνειας.
Οι κλίμακες αυτές είναι πιο ανθρώπινες και γίνονται με πρότυπο τα παραδοσιακά χωριά. Ταυτόχρονα, προστατεύεται η ιδιωτική ζωή σε καθεμιά από τις κατοικίες που σχηματίζουν μικρές ομάδες. Έτσι, είναι διαθέσιμος αρκετός ελεύθερος χώρος για ανάπτυξη κοινοχρήστου πρασίνου και κήπων. Οι ομάδες των κατοικιών συνδέονται μπρος και πίσω με ένα δίκτυο από στενούς πεζοδρόμους. (Φωτ. 7-18)

Τα αυτοκίνητα κινούνται μόνο σ' ένα δρόμο και προσφέρονται υπόστεγες θέσεις για στάθ -μευση. Οι χώροι αυτοί σχεδιάζονται σε σημεία που η προσπέλαση δεν θα κατατέμνει ζωτικό χώρο του οικισμού.
Οι κοινόχρηστες εγκαταστάσεις περιλαμβά -νουν καταστήματα, εκκλησίες, αθλητικούς χώ ρους, κτίρια διοίκησης και διευκολύνσεις για πολιτιστικές εκδηλώσεις (θέατρο και υπαίθριο κινηματογράφο).
Οι φυτεύσεις και η διαμόρφωση του τοπίου συνδυάζονται με το χαρακτήρα του οικισμού, της τοπογραφίας και το ευρύτερο τοπίο (Φωτ. 7-19), η οπτική του οποίου διαφυλάσσεται και δεν παρεμποδίζεται. Έτσι, προτείνονται φυτά μεγάλα σε σημεία που δεν διακόπτεται η κοντι -νή και η μακρινή θέα και μικρά στους κήπους κατά μήκος των διαχωριστικών τοιχείων μετα -ξύ αυλών και κοινόχρηστων χώρων. Ακόμη, συνιστώνται πολλά αναρριχώμενα στις βερά -ντες και τις κολώνες των μπαλκονιών ή όπου προτείνονται πέργολες. Σε κοινόχρηστους χώρους, όπως στα αίθρια και σε κεντρικούς χώρους συνάθροισης (πλατείες), προτείνο -νται μεγαλύτερα δέντρα για εξυπηρέτηση της

Φωτ. 7-18: Πεζοδρόμιο διαμορφωμένο με πράσινο εκατέρωθεν για την ασφαλή κίνηση των παιδιών και των ενη -λίκων (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
αισθητικής και της παθητικής αναψυχής. Γι' αυτό σχεδιάζονται χώροι με δέντρα σε συνδυ -ασμό με καθιστικά, με δάπεδα ψηφιδωτά από πέτρες ή διακοσμητικά τούβλα, με πάγκους, με παρτέρια για εποχιακή φύτευση κ.λπ. (Φωτ. 7-20)
Η γενική αυτή ιδέα ανάπτυξης των οικι -σμών διαφοροποιείται κατά περιοχή, ανάλογα με τα δομικά χαρακτηριστικά της (λευκά υλικά στις Κυκλάδες, βοτσαλωτά στη Χίο, πέτρα στα ορεινά της Πίνδου ή του Παρνασσού, λευκοί σοβάδες και κόκκινα κεραμίδια στις πιο πολ -
λές ελληνικές πόλεις κ.λπ.). Η γεωγραφική περιοχή, τα υλικά δόμησης, η πυκνότητα και διάταξη των κατοικιών, οι συμπαγείς ή μη όγκοι, οι στενοί δρόμοι και το ανάγλυφο της τοποθεσίας αποτελούν τα βασικά κριτήρια επι -λογής του φυτικού υλικού για τους ελεύθερους χώρους νέων οικισμών.

Το χρώμα, η υφή, τα μεγέθη των φυτών και οι προβλεπόμενες ελεύθερες θέσεις φύτευσης, συνυπάρχουν με τα δομικά υλικά των κτιρίων και δαπέδων (σκληρό τοπίο), για τη δημιουρ -γία μιας τελικά ελκυστικής σύνθεσης.
Φωτ. 7-19: Διαμόρφωση τοπίου σε οικισμό στις όχθες ποταμού στη Βόρεια Καρολίνα (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα) Φωτ. 7-20: Παρτέρι με εποχιακά φυτά σε στενό πεζοδρόμιο σε διασταύ -ρωση (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

Περίληψη

Ερωτήσεις
Ο περιαστικός ανοικτός χώρος εκτείνεται από τα όρια του αστικού ιστού (δομημένου χώρου της πόλης) μέχρι την ευρύτερη υπαίθρια ζώνη της εντατικής γεωργίας και των δασικών εκτάσεων. Μέσα σ' αυτή την περιοχή που περιβάλλει τις πό -λεις, συναντώνται διάφορες χρήσεις και καλύψεις γης, οι οποίες εξυπηρετούν τον πολίτη από πλευ -ράς αναψυχής, τον τουρισμό, τις συγκοινωνίες (αεροδρόμια, λιμάνια κ.λπ.) και προσφέρουν έδα -φος για δημιουργία πρότυπων οικισμών, υπερτο πικών πάρκων, αθλητικών εγκαταστάσεων αλλά και αποκατάστασης του τοπίου.

Όλες αυτές οι δραστηριότητες αποτελούν αντι -κείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου, στη διάσταση διαμόρφωσης τεχνητών χώρων πρα -σίνου και διαχείρισης φυσικών οικοσυστημάτων (δάση, βιότοποι), δρυμοί, υδάτινοι πόροι κ.λπ.).
Η σύνταξη συνοπτικού σχεδίου διαμόρφωσης των ελεύθερων χώρων στην περιαστική ζώνη και των διαχωριστικών ζωνών χρήσεων γης αλλά και της οργάνωσης και ομαλής συγκοινωνιακής προ -σπέλασης προς τους χώρους αυτούς, αποτελούν λύσεις που προσφέρει η Αρχιτεκτονική Τοπίου με μελέτες μεγάλης κλίμακας. Η εφαρμογή σχεδίων "νοικοκυρέματος" των περιαστικών ελεύθερων χώρων συμβάλλει στη βελτίωση του περιβάλλο -ντος και στην αναβάθμιση της ποιότητας ζωής των κατοίκων της πόλης. Επιπλέον, αναβαθμίζουν τον τουρισμό, εξυπηρετούν καλύτερα τις συγκοι -νωνίες, μειώνουν τα τροχαία ατυχήματα και προ στατεύουν την πόλη από τη ρύπανση και τις πλημ -μύρες. Γενικά, ο στόχος της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου στον περιαστικό χώρο είναι η δημιουργία καλύτερων συνθηκών ποιότητας ζωής των πολι -τών σε συνδυασμό με την προστασία των φυσικών οικοσυστημάτων.

- 1. Τι είναι Εθνικός Δρυμός και ποια είναι τα χαρακτηριστικά του;
- 2. Πώς συμβάλλει η Αρχιτεκτονική Τοπίου στην προστασία των Εθνικών Δρυμών;
- 3. Αναφέρατε παραδείγματα τουριστικών εκ -μεταλλεύσεων στον περιαστικό χώρο και τις επιπτώσεις από τις λειτουργίες τους στο περιβάλλον.
- 4. Ποια είναι η σημασία των ποταμών, των λιμνών και των βιότοπων στον περιαστικό χώρο; Αναφέρατε μερικά από τα χαρακτη -ριστικά τους και τρόπους ανάδειξής τους.
- 5. Γιατί τα αεροδρόμια και τα λιμάνια δεν χαρακτηρίζονται από καλή αισθητική και πώς μπορούμε να βελτιώσουμε την εμφά -νισή τους;
- 6. Αναφέρατε τύπους ξενοδοχειακών εγκα -ταστάσεων και τα στοιχεία που προτείνει η Αρχιτεκτονική Τοπίου για τον καλλωπι -σμό των ελεύθερων χώρων που βρίσκονται μέσα και γύρω από αυτές.
- 7. Ποιοι χώροι κατά μήκος των δρόμων και των εθνικών οδών αποτελούν αντικείμενο μελέτης διαμόρφωσης του πρασίνου;
- 8. Τι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τη φύτευση των εθνικών οδών;
- 9. Γιατί οι πρότυποι οικισμοί προσφέρουν καλύτερη ποιότητα ζωής στους κατοίκους; Ποια είναι τα αισθητικά και λειτουργι -κά χαρακτηριστικά τους που συμβάλλουν στην αναβάθμιση της ποιότητας ζωής;

Εργαστηριακό μέρος

Εργαστήριο 1ο Επίσκεψη στην περιαστική ζώνη

Σκοπός
Οι μαθητές με την παρουσία του καθηγητή τους θα επισκεφθούν χώρο, ο οποίος είναι γύρω από την πόλη με σκοπό να αντιλη -φθούν, να προσεγγίσουν και να ευαισθητο ποιηθούν στους παράγοντες που κάνουν πιο έντονη την ανάγκη εφαρμογής της Αρχιτε -κτονικής Τοπίου και μέτρων αναβάθμισης του περιαστικού περιβάλλοντος. Συνιστά -ται να υπάρχουν στον προς επίσκεψη χώρο σε μικρές αποστάσεις μεταξύ τους, περιο -χές αλλοιωμένες από διαφορετικούς παρά γοντες (βόσκηση, πυρκαϊά, κατασκευή δρό -μων κ.λπ.). Σαν παράδειγμα αναφέρονται το Αεροδρόμιο των Σπάτων, η περιφερεια -κή οδός του Σέιχ -Σου, ο Εθνικός Δρυμός της Πάρνηθας, ο υγροβιότοπος των Πρε -σπών, το Δέλτα Νέστου, η Γεωργιούπολη Χανίων, μια βιομηχανική περιοχή (ΒΙΠΕ), ένας δρόμος υπό κατασκευή, ένας πρότυπος οικισμός στην περίμετρο της πόλης, κάποια δασική έκταση που έχει υποστεί καταστρο -φή από πυρκαϊά κ.ά.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η επίσκεψη σε οποια -δήποτε εποχή του χρόνου με εξαίρεση τις ημέρες του χειμώνα που επικρατούν ιδι -αίτερα χαμηλές θερμοκρασίες, βροχές και άλλες δύσκολες καιρικές συνθήκες.
-  Σημειωματάριο, ερωτηματολόγιο

Υλικά και μέσα
- Φωτογραφική μηχανή
-  Βιντεοκάμερα (προαιρετικά)

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα παρατηρήσουν προσεκτικά, θα φωτογραφήσουν και θα καταγράψουν τους παράγοντες υποβάθμισης της περιοχής, θα συγκρίνουν τις διαφορές μεταξύ χώρων στην περιαστική ζώνη με διαφορετικές χρή -σεις, ανάγκες, αισθητική κ.λπ. Θα ακολου θήσει συζήτηση με την παρουσία του υπεύ -θυνου καθηγητή τους. Θα εξαχθούν συμπε ράσματα σχετικά με τα αίτια υποβάθμισης και τις επιπτώσεις των υποβαθμισμένων το -πίων στο περιβάλλον και στη ζωή των κα τοίκων της πόλης. Επίσης θα γίνουν προτά -σεις θα προταθούν μέτρα για την αναβάθμι ση και ορθή διαχείριση των διαφόρων χώ -ρων ανά κατηγορία.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 1 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
1. Από πού εκτιμάτε ότι αρχίζει και πού τελειώνει η περιαστική ζ ώνη; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
2. Περιγράψτε τις διαφορές του αστικού και περιαστικού πρασίνου και αναφέρατε παραδείγματα. ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
3. Ποιες είναι οι επιπτώσεις στο περιβάλλον από την ανεξέλεγκτη τουριστική δραστηριότητα; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
4. Ποιες βελτιώσεις θεωρείτε ότι μπορεί να επιφέρει η Αρχιτεκτονική Τοπίου; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 5. Ποια τμήματα των εθνικών δρόμων που συναντήσατε χρειάζονται διαμόρφωση; Αναφέρατε μερικούς τρόπους αναβλάστησης.
6. Από τα τοπία της περιαστικής ζώνης, ποιο νομίζετε ότι έχει άμεση ανάγκη αποκ ατάστασης; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 7. Ποια στοιχεία θα προτείνατε ως εκείνα που βελτιώνουν σημαντικά το περιβάλλον μέσα στους οικισμούς και τουριστικά καταλύματα;

Η υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος από τον άνθρωπο
κεφάλαιο 8

Η υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος από τον άνθρωπο

8.1 Οικιστική ανάπτυξη - Μεγάλα τεχνικά έργα
Με την πάροδο των αιώνων, η ανάγκη διαβί -ωσης του ανθρώπου σε όλο και μεγαλύτερες πό λεις προέκυψε από την αύξηση του πληθυσμού και από την αλλαγή τρόπου ζωής του. Απαιτού -σε, εκτός από την κατοικία, να αναπτυχθούν και δραστηριότητες οι οποίες θα του πρόσφεραν διατροφή, ένδυση, ασφάλεια, υλικά δόμησης, προϊόντα πρώτης και δεύτερης ανάγκης. Αυτά συνθέτουν τη βιομηχανική δραστηριότητα μέσα και γύρω από τις πόλεις.
Οι ανάγκες αυτές δημιούργησαν πίεση προς το φυσικό τοπίο, το οποίο σε μεγάλο βαθμό υποκαταστάθηκε από εκτεταμένες βιομηχανι -κές και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις. Με λίγα λό για, μεγάλες εκτάσεις γης χάθηκαν και χάνονται λόγω της επέκτασης των αστικών χρήσεων γης, οι οποίες είναι κυρίως οι οικισμοί, η βιομηχα -νία, τα δίκτυα συγκοινωνίας και όλες οι δραστη ριότητες που πρέπει να υπηρετούν τον παράγο -ντα άνθρωπο.

Η διαδικασία αυτή είναι μια συνεχής ανθρω -πογενής δράση ενάντια στο περιβάλλον. Εάν προστεθεί και ο γεωργικός τομέας που καταλαμ -βάνει τεράστιες εκτάσεις των γήινων πόρων, το τοπίο που εναπομένει είναι περιορισμένο και συνεχώς συρρικνώνεται.
Οι καταστροφές στο φυσικό περιβάλλον προ -καλούνται από καταπατήσεις ή και νόμιμες εντά ξεις δασικών εκτάσεων στα πολεοδομικά σχέδια. Σαν συνέπεια, γίνονται αποψιλώσεις δένδρων και συστάδων, εκχερσώσεις, ζημιογόνες εκσκα -φές και μετακινήσεις του επιφανειακού εδάφους και προκαλούνται πυρκαγιές από την παρέμβα -ση του ανθρώπου. Το φαινόμενο αυτό συμβαίνει κυρίως γύρω από τα αστικά κέντρα, τουριστικά θέρετρα, παραλίες, χιονοδρομικά ζώνες εντατικής γεωργίας, όπου η οικοπεδική αξία εί -ναι ιδιαίτερα υψηλή. Γνωστή είναι παραδείγμα τος χάριν η οικοπεδική δράση που κατά καιρούς ανέπτυξαν διάφορα οργανωμένα συμφέροντα (οικοπεδοφάγοι) στα μεγάλα αστικά κέντρα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης (Φωτ. 8-1).

Όσον αφορά τη γεωργική δραστηριότητα, εί -ναι γνωστό το φαινόμενο της αλλοίωσης ή και τέλειας εκχέρσωσης δασών της χαλεπίου πεύκης ή ακόμη και βιοτόπων με πλούσια ποικιλότητα φυτικών ειδών. Αναφέρουμε σαν χαρακτηριστικό παράδειγμα το δάσος Κοτζά Ορμάν στις εκβολές του ποταμού Νέστου, όπου το ίδιο το κράτος εκ -χέρσωσε το δάσος και το μοίρασε σε αγρότες, οι οποίοι αργότερα το εγκατέλειψαν.
Δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για το μέγεθος
των καταπατήσεων στα ελληνικά δάση και τις δασικές εκτάσεις κάθε μορφής. Εκτιμάται όμως ότι οι δασικές καταπα -τήσεις είναι σημαντικές έως και καταστροφικές, εγγίζοντας τα όρια της μάστιγας.

Φωτ. 8-1: Παράνομη οικοπεδοποίηση δασικής έκτασης στην περιαστική ζώνη (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

8.2 Βιομηχανία
Η βαθμιαία επέκταση των πόλεων και των βιομηχανικών ζωνών που συνεχώς καταλαμβά -νουν ζωτικό φυσικό χώρο αλλά και οι βιομηχα νίες που λειτουργούν μέσα στις μεγάλες πόλεις επιφέρουν μια σειρά επιπτώσεων στο φυσικό περιβάλλον. Αυτές κυρίως είναι οι μαζικές εκπο -μπές υγρών, αερίων και στερεών αποβλήτων, σε ποσότητες που μπορούν να ελεγχθούν με τη χρή -ση αντιρρυπαντικής τεχνολογίας.
Η ρύπανση μεταφέρεται κοντά ή μακριά από την πηγή παραγωγής της και συσσωρεύεται είτε στη γη, οπότε την υποβαθμίζει και τη μετατρέπει σε άγονη μάζα είτε στον αέρα, όπου δημιουργεί -ται το γνωστό νέφος. Αυτό με τη σειρά του κα ταλήγει στο έδαφος με τις βροχές (όξινη βροχή) και ρυπαίνει τα νερά, τη χλωρίδα, την πανίδα, τις καλλιέργειες και τα δάση.

Σημειώνουμε ότι οι βιομηχανικές εγκατα -στάσεις, από τη φύση τους, αποτελούν κατά κα νόνα στοιχεία κακής αισθητικής και ρύπανσης του τοπίου. Αυτό οφείλεται στην κτιριακή τους μορφολογία και στις εκπομπές ρύπων στον αέρα, τα νερά και το έδαφος. Δεν είναι τυχαίο που τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί ειδικός τομέ -
ας Βιομηχανικής Αρχιτεκτονικής, με σκοπό την καλύτερη προσαρμογή των βιομηχανικών εγκα -ταστάσεων στις ζώνες που χωροθετούνται. Δημι ουργούνται βιομηχανικά πάρκα με οργανωμένο πρόγραμμα αντιρρύπανσης. Επίσης, γίνεται ει -δικός σχεδιασμός μεμονωμένων βιομηχανικών συγκροτημάτων, ώστε να βρίσκονται σε αρμονία με το τοπίο που τα υποδέχεται (όπως στο χώρο Βιολογικού Καθαρισμού στην Ψυτάλλεια που φαίνεται στο Σχήμα 8-1).

Μιλώντας για βιομηχανική επανάσταση, πρέ -πει να δεχθούμε ότι τα οφέλη για την ανθρωπό τητα και για τις επιμέρους οικονομίες των χωρών ήταν και παραμένουν τεράστια (π.χ. Βικτωριανή εποχή στη Βρετανία). Η ζημιά όμως στο περι -βάλλον υπήρξε ανυπολόγιστη. Στην εκπνοή του 20ού αιώνα, δεν έχει ακόμη αποκατασταθεί το περιβάλλον και δυστυχώς το πρόβλημα παίρνει προεκτάσεις συνολικής φθοράς. Εκτός από τα βασικά στοιχεία του φυσικού χώρου, κινδυνεύει και η ατμόσφαιρα που προστατεύει τον πλανή -τη. Μια σοβαρή συνέπεια της ρύπανσης είναι το φαινόμενο του θερμοκηπίου, που έχει σαν αποτέ -λεσμα την αλλαγή του κλίματος της γης.

Σχήμα 8-1: Σχέδιο ανάπλασης και σταθεροποίησης πρανών στο χώρο του Βιολογικού Καθαρισμού στην Ψυτάλλεια (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

8.3 Γεωργία
Η ανάγκη καλλιέργειας περισσότερης γεωργι -κής γης σαν συνακόλουθο της αύξησης του πλη θυσμού στον πλανήτη οδήγησε σε εκτεταμένες εκχερσώσεις φυσικών τοπίων με δυσμενείς συνέ -πειες στο περιβάλλον. Το φαινόμενο αυτό παρα τηρείται σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη. Σε συνδυασμό με την εξεύρεση εκτάσεων για τουριστική, οικιστική και βιομηχανική ανάπτυξη έχει δημιουργήσει την έννοια και την εικόνα του οικονομικού τοπίου αντί του φυσικού τοπίου.
Η γεωργία με όλες της τις μορφές (εκτατική και εντατική) έχει συμβάλει δραματικά στον πε -ριορισμό των περιοχών με φυσική βλάστηση.

Φωτ. 8-2: Ανθρωπογενές γεωργικό τοπίο με επεμβά -σεις ανάπλασης που εμφανίζονται στους χώρους των αγροικιών (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Σαν αποτέλεσμα, επικρατούν τα νέα περιβάλλο -ντα που έχουν διαμορφωθεί από τον άνθρωπο ή, όπως λέγονται αλλιώς, τα ανθρωπογενή τοπία (Φωτ. 8-2).
Στο σημείο αυτό και σε σχέση με την έννοια του τοπίου, τονίζουμε το γεγονός ότι ακόμη και κάποιες γεωργικές εκτάσεις αποτελούν αισθητι -κά τοπία, όπως χωράφια με ηλιοτρόπια ή απα λά ανάγλυφα του εδάφους καλλιέργειες δια -φόρων χρωμάτων και σχημάτων. Παράλληλα, οι εναλλαγές του χρώματος σε συνδυασμό με τις εποχιακές μεταβολές προσδίδουν αισθητική στους χώρους αυτούς. Ιδιαίτερα, όταν σ' αυτά τα τοπία παρεμβάλλονται οικισμοί, υδάτινοι σχημα -τισμοί, βοσκοτόπια, κηλίδες φυσικής βλάστησης και άλλα στοιχεία, το αποτέλεσμα είναι ένα ελ -κυστικό και αποδεκτό οικονομικό τοπίο.

Μέθοδοι καλλιέργειας κατά περίπτωση δημι -ουργούν θετική ή αρνητική έλξη στον επισκέπτη ή το διερχόμενο παρατηρητή. Εφαρμογές σποράς σύμφωνα με τις υψομετρικές καμπύλες του ανά -γλυφου συντελούν στην αισθητική αναβάθμιση του χώρου και εδαφική προστασία. Προ -στατεύουν από διαβρώσεις και απώλειες γόνι μων στοιχείων του εδάφους. (Φωτ. 8-3α, β, και γ)

Φωτ. 8-3 (α), (β) και (γ): Η καλλιέργεια της γης
σύμφωνα με τις υψομετρικές καμπύλες του αναγλύφου προστατεύει το τοπίο από τη διάβρωση και διατηρεί τη γονιμότητα του εδάφους (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Η ορθολογική γεωργία συνδέεται άμεσα με τη λογική της προστασίας των φυσικών πόρων (έδαφος και νερό), όταν συνδυάζεται με καλλι -έργειες ενδημικές του χώρου. Για παράδειγμα αναφέρουμε καλλιέργειες όπως ελαιώνες στην περιοχή της Μάνης, δενδρώνες εσπεριδοειδών
σε προστατευόμενες κοιλάδες της Πελοποννή -σου, καστανεώνες στην Ευρυτανία, αμπελώνες στην Αττική, καπνοχώραφα στη Μακεδονία και τη Θράκη, μαστιχόδενδρα στους λόφους της Χίου, πυρηνόκαρπα στην Πέλλα, σιτηρά στη Θεσσαλία κ.λπ.

8.4 Υλοτόμηση - Πυρκαγιές
Σοβαρές αιτίες απώλειας του φυσικού περι -βάλλοντος και κυρίως των δασικών εκτάσεων είναι οι πυρκαγιές και η λαθροϋλοτόμηση.
Η θερμή και ξερή περίοδος που χαρακτηρί -ζει το κλίμα της Ελλάδας κατά το καλοκαίρι και φθινόπωρο, ευνοεί τις πυρκαγιές των δασών (Φωτ. 8-4). Για το λόγο αυτό, αναφέρο -νται πυρκαγιές στον Ελλαδικό χώρο από τους προϊστορικούς ακόμα χρόνους.
Οι απώλειες δασικών εκτάσεων την τελευ -ταία δεκαετία έχουν ξεπεράσει το ένα εκατομ μύριο στρέμματα ετησίως. Ο βαθμός αναδά -σωσης και αποκατάστασης των τοπίων αυτών είναι πολλαπλάσια μικρότερος από την ταχύ -τητα με την οποία χάνονται τα δάση από τις πυρκαγιές.

Οι δασικές πυρκαγιές δεν αποτελούν "προ -νόμιο" ελληνικό, αλλά εμφανίζονται και σε άλλες χώρες της Μεσογειακής λεκάνης, αλλά και ακόμη μακρύτερα, όπως στα δάση της Αυ -
στραλίας και της Άπω Ανατολής. Τα αίτια των καταστροφών αυτών αποδίδονται σε πολιτι -κούς, κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους.
Οι μέθοδοι αντιμε -τώπισης του φαινομέ νου είναι πολλές και χωρίζονται στα επίγεια και εναέρια μέσα. Δεν υπάρχει ακόμα πλήρως επιτυχής μέθοδος κατα -πολέμησης, με αποτέ
Φωτ. 8-4: Μέτωπο πυρ -καγιάς σε δασική έκταση (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλι -ζιώτη).

λεσμα, όταν εκδηλώνεται πυρκαγιά, να είναι δύσκολη η κατάσβεσή της ακόμη και με συν -δυασμό όλων των μέσων. Εάν δεχθούμε ότι οι περισσότερες από τις καταστροφές αυτές οφεί -λονται σε εγκληματικούς εμπρησμούς, τότε γί νεται ακόμη πιο δύσκολη η καταπολέμηση. Η σκοπιμότητα των παραβατών συνδυάζεται με τον βαθμό ανάφλεξης του δάσους, τις καιρικές συνθήκες και το δυσπρόσιτο του εδάφους και δυσχεραίνει τα μέσα αντιμετώπισης της πύρι -νης απειλής.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαπέντε ετών από τις πυρκαγιές στη χώρα μας έχει δείξει ότι, εάν συνεχιστεί το φαινόμενο μ' αυτό το ρυθ -μό, ένα μεγάλο μέρος του φυσικού τοπίου κιν δυνεύει από πλήρη αφανισμό. Επιπλέον, είναι εξαιρετικά δύσκολη η αποκατάσταση σε χρό -νους που θα επιτρέπουν στο έδαφος να δεχθεί νέα βλάστηση με την επέμβαση του ανθρώ -που. Σ' αυτή την περίπτωση, μιλάμε για πλή
ρη ερημοποίηση ολόκληρων περιοχών όπου η Αρχιτεκτονική του Τοπίου καλείται να παρέμ -βει και, στο βαθμό που μπορεί, να περισώσει μέρος των δασικών εκτάσεων που έχουν την δυνατότητα να αναγεννηθούν. Σκοπός της εί -ναι να αποκαταστήσει περιοχές όπου τα δυο βασικά στοιχεία της φύσης, έδαφος και νερό, δεν έχουν χαθεί τελείως.

Η λαθροϋλοτομία συνεπάγεται τη βαθμι -

8. 5 Βόσκηση
Η ανάπτυξη του δάσους δεν επηρεάζεται από τα άγρια ζώα, τα οποία ζουν αρμονικά με το υπό -λοιπο δασικό περιβάλλον, αλλά κυρίως από τα ήμερα ζώα, που οδηγούνται εκεί από τον άνθρω -πο για βοσκή.
Τα προβλήματα υποβάθμισης των δασικών τοπίων στη χώρα μας από την υπερβόσκηση εί -ναι πολύ έντονα. Ήδη σε μεγάλες εκτάσεις έχει παρατηρηθεί το φαινόμενο της ερημοποίησης με όλα τα δυσάρεστα επακόλουθα (διάβρωση εδά -φους, απώλειες αισθητικής του τοπίου και άγριας ζωής). (Φωτ. 8-5)
αία αποψίλωση του φυσικού περιβάλλοντος, πολλές φορές με σκοπό την οικοπεδοποίη -ση αλλά και την παράνομη απόκτηση ξυλείας. Έτσι, συμβάλλει, μαζί με τις πυρκαγιές και τις αστικές επεκτάσεις, στην απώλεια επιφανειών που καλύπτονται με φυσική βλάστηση και στη σημαντική μείωση της πανίδας, με όλα τα αρ -νητικά αποτελέσματα που αναφέρθηκαν παρα πάνω.

Τα ζώα που βόσκουν μέσα στο δάσος καταπα -τούν τα νεαρά φυτάρια, τρώγουν ή σπάζουν τους ακραίους και τους πλάγιους βλαστούς τους. Ακό -μη, προκαλούν ζημιές στο φλοιό και τις ρίζες των δενδρυλλίων και των δέντρων και αλλοιώνουν τη σύνθεση της υποβλάστησης ( υπόροφος). Επιπλέ -ον, προκαλούν συμπίεση των ανώτερων στρω μάτων του εδάφους. Τα αποτελέσματα αυτών
Φωτ. 8-5: Μεσογειακό τοπίο που έχει σοβαρά υποβαθμιστεί. Μετά την απαγόρευση της βόσκησης επανέρχεται βαθμιαία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 8-6: Βόσκηση σε θαμνώδη έκταση (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

είναι η αύξηση της επι -φανειακής απορροής, η διατάραξη της υδατικής ισορροπίας του εδάφους και τελικά η διάβρωσή του. Δεν αλλοιώνεται η σύνθεση μόνο της υπο -βλάστησης, αλλά σι γά-σιγά και των ίδιων των δασοσυστάδων.
Στα περισσότερα δρυοδάση της Ελλάδας η έντονη βόσκηση έχει προκαλέσει την εξαφά -νιση των θάμνων και της δεύτερης τάξης δέ ντρων που συνυπάρχουν όπως φράξος, οστρυά, λιγούστρο, πεδινή σφένδαμος κ.λπ. Έτσι, κατά την εξέλιξη των δασών αυτών σε πιο ώριμα, λείπει η τόσο πολύτιμη και απαραίτητη δευτε -ρεύουσα συστάδα. Επίσης τα δέντρα της δρυός, επειδή βόσκονται κατά τη νεαρή τους ηλικία και λείπει η δευτερεύουσα συστάδα, αποκτούν τη γνωστή γονατοειδή μορφή του κορμού τους. Δηλαδή, όταν ένα ζώο τρέφεται με τον τρυφε -ρό κορμό της δρυός, ανακόπτεται η ανάπτυξή του και έτσι το σημείο αυτό νεκρώνεται και σχηματίζονται "γόνατα", καθώς η ανάπτυξη συνεχίζεται προς άλλες κατευθύνσεις.

Επίσης στα δάση οξιάς, ελάτης, μαύρης πεύκης και άλλων δέντρων, η υπερβόσκηση οδήγησε σε εξαφάνιση της αναγέννησης. Απο -τέλεσμα αυτού είναι η υπεργήρανση των συστά δων, η υποβάθμιση του εδάφους και τελικά η βαθμιαία εξαφάνισή τους. Ωραία παραγωγικά δάση έγιναν μ' αυτό τον τρόπο δασοσκεπή λι -βάδια, βοσκότοποι και τελικά άγονες εκτάσεις, που δεν είναι πια κατάλληλες ούτε για βοσκή.
Τις μεγαλύτερες ζημιές προκαλούν οι κα -τσίκες (Φωτ. 8-6). Ακόμη και όταν υπάρχουν αρκετές πόες για τη διατροφή τους, κατατρώ -γουν εύκολα τα φύλλα και τα βλαστάρια από τα νεαρά φυτά και δενδρύλλια, εξαφανίζοντας
εντελώς τη φυσική αναγέννηση των συστάδων.

Αλλά και τα άλλα ζώα, βοοειδή και πρόβα -τα, δεν είναι λιγότερο επιζήμια για το δάσος. Τα πρώτα επιφέρουν σοβαρές ζημιές κατα -τρώγοντας τις κορυφές και τα πλαϊνά κλαδιά των δενδρυλλίων ή πληγώνοντας τις ρίζες των δέντρων, με αποτέλεσμα να διευκολύνεται η είσοδος μυκήτων. Τα πρόβατα, εκτός από την καταστροφή που επιφέρουν στην αναγέννηση, προκαλούν επίσης -επειδή βόσκουν σε κοπά -δια - και ισχυρή συμπίεση του εδάφους.
Γενικά, η συνύπαρξη βοσκής και δάσους, τουλάχιστον στα αναγεννώμενα δάση που βρίσκονται σε εξέλιξη, είναι οικολογικά ανε -πίτρεπτη και οικονομικά ασύμφορη. Ιδιαίτερα καταστρεπτική είναι η επίδραση της βοσκής σε δάσος μετά από πυρκαγιά, γιατί κάνει αδύνατη την αναγέννηση και οδηγεί το δάσος σε εξαφά -νιση. Η αραιή υποβλάστηση (υπόροφος) που αναπτύσσεται κάτω από σκιά προσφέρει λίγη τροφή για τα ζώα (λίγη διαθέσιμη βιομάζα). Έτσι, τα ζώα που βόσκουν σ' αυτές τις περιοχές του δάσους είναι υποχρεωμένα να διατρέξουν καθημερινά μια απόσταση 10 περίπου χιλιομέ -τρων, ή 1500 -1800 χιλιομέτρων σε όλη την περίοδο της βοσκής. Επομένως, το μεγαλύτερο μέρος, αν όχι όλο, της ύλης και ενέργειας που προσλαμβάνεται με τη βοσκή δεν μετατρέπεται σε κρέας, αλλά καταναλώνεται για την κίνηση των ζώων, τα οποία απλώς συντηρούνται.

8.6 Ο Ρόλος της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου στην αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος
Όπως διαπιστώνεται από τις παραπάνω ανα -λύσεις, τα υποβαθμισμένα τοπία του φυσικού χώρου που μας περιβάλλει προήλθαν από την υπερχρήση των φυσικών πόρων όπως υπερβό -σκηση, γεωργία, οικιστική και βιομηχανική ανά πτυξη. Γι' αυτό, απαιτείται επειγόντως να απο -κατασταθούν και να προστατευτούν. Στην περί πτωση αυτή, έχουμε τη δυνατότητα να εφαρμό -σουμε την Αρχιτεκτονική του Τοπίου, με σκοπό την επανένταξη του περιβάλλοντος που έχει αλλοιωθεί στο ζωτικό χώρο του ανθρώπου. Επί -σης, επιδιώκουμε να επιβάλλουμε σεβασμό στο τοπίο και να το διαχειριστούμε με τρόπο που θα αποδίδει ποιοτικά και θα έχει μακροβιότητα. Οι επεμβάσεις αυτές συνοψίζονται στις παρακάτω κατηγορίες μέτρων σχεδιασμού:

- α. Επαναφορά της αισθητικής με εφαρμογή σχεδίων αναβλάστησης και με εισαγωγή στοι -χείων αναψυχής.
- β. Οριοθέτηση και δημιουργία ζωνών υπερτο -πικών πάρκων σε περιοχές που έχουν υποβαθ μιστεί.
- γ. Σχέδια φυτεύσεων αντιπλημμυρικής και αντιδιαβρωτικής προστασίας του εδάφους με στοιχεία αποκατάστασης της αισθητικής και της λειτουργικότητας του οικοσυστήματος.
- δ. Απόκρυψη και απομόνωση ανεπιθύμητων οπτικά και ηχητικά χρήσεων γης με πετάσματα, διαχωριστικές ζώνες πρασίνου μεγάλου πλά -τους κ.λπ., κυρίως στις βιομηχανικές ζώνες και κατά μήκος συγκοινωνιακών αρτηριών.
- ε. Ζώνες ήπιας αναψυχής και άθλησης, δια -μορφωμένες σύμφωνα με τις αρχές της Αρχιτε κτονικής Τοπίου (Φωτ. 8-7).
- στ. Διόρθωση του κλίματος και του μικροκλί -ματος περιοχών, με σχέδια μαζικής αποκατά στασης σε εκτεταμένα ανάγλυφα γης που έχουν υποστεί υποβάθμιση (χώροι εγκατάλειψης από

Φωτ. 8-7: Εγκαταστάσεις άθλησης οριοθετημένες με πυκνό πράσινο (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 8-8: Χαρτογράφηση υγροβιότοπου (Δ. Νέστου) κατά κατηγορίες χρήσεων και φυτικής κάλυψης (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
Φωτ. 8-9: Ταξινόμηση τοπίων σύμφωνα με την οικο -λογική τους σημασία (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
γεωργία, πρώην βοσκοτόπια κ.λπ.).
ζ. Δημιουργία χώρων βοτανικής και περιβαλ -λοντικής εκπαίδευσης, όπως είναι οι τεχνητοί βι ότοποι, οι βοτανικοί κήποι δέντρων και θάμνων κατά τα διεθνή πρότυπα των Arboretums και Herboretums κ.λπ.

η. Αποτύπωση, χαρτογράφηση, οριοθέτηση, περίφραξη, φύλαξη και σύνταξη μέτρων διαχεί -ρισης οικοσυστημάτων που δείχνουν τάσεις ανα
γέννησης, σε συνεργασία με συγγενείς επιστη -μονικούς κλάδους (Φωτ. 8-8, 8-9, 8-10 α και β).
- θ. Επανασχεδιασμός μεγάλων εκτάσεων με στόχο τη δημιουργία νέων χρήσεων γης. Εισα -γωγή, βάσει σχεδίου, νέων δραστηριοτήτων στο χώρο, όπως νέες μέθοδοι γεωργίας ανάμικτες με ζώνες τεχνητών δασών, αναπλάσεις ρεμάτων, διαχωριστικών ζωνών πρασίνου γειτονικών χρήσεων γης κ.λπ. (Συνοπτικό Σχέδιο τοπίου σε

Φωτ. 8-10 (α) και (β): Οριοθέτηση ζωνών προστασίας σύμφωνα με το βαθμό σπουδαιότητας των οικοσυστημάτων (περιοχή Κεραμωτής) (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).
ευρύτερη έκταση όπως φαίνεται στο Σχήμα 8-2 α και β).
Σε περιπτώσεις επεμβάσεων σε μεγάλες περι -οχές που έχουν υποβαθμιστεί, είναι απαραίτητη η συμβολή και άλλων ειδικών όπως Χωροτακτών, Πολεοδόμων, Γεωπόνων, Δασολόγων, Οικολό -γων, Οικονομολόγων κ.λπ. Χρέος τους είναι να τοποθετήσουν σωστά τις διάφορες ανθρώπινες δραστηριότητες στο χώρο δηλαδή με αρμονία και λειτουργική συγγένεια, λαμβάνοντας υπόψη πολλές φορές τα οικονομικά δεδομένα της πε -ριοχής. Επιπλέον, απαιτείται η συνεργασία ειδι κών τεχνιτών κατάλληλα εκπαιδευμένων που θα συμμετέχουν αποτελεσματικά στην υλοποίηση ανάλογων έργων.

Ο ρόλος της Αρχιτεκτονικής του Τοπίου στο σχεδιασμό χρήσεων γης μεγάλης κλίμακας εί -ναι ουσιαστικός. Συμβάλλει αφενός, στη δημι ουργία διαχωριστικών ζωνών πρασίνου μεταξύ αυτών των χρήσεων και αφετέρου, παρεμβαίνει στην ανάπλαση και τον καλλωπισμό του χώρου εντός των επιμέρους χρήσεων γης.
Σχήμα 8-2 (α) και (β): Περιαστικό Γεωργικό Πάρκο στη Μέμφιδα των Η.Π.Α.
- α) Σε κάτοψη
β) Σε προοπτική φαίνεται ο εκθεσιακός χώρος, τα κα -νάλια, οι πειραματικές καλλιέργειες, οι ιχθυοκαλλιέρ -γειες, οι αθλητικές εγκαταστάσεις κ.λπ. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη).

Περίληψη
Οι παράγοντες που είναι υπεύθυνοι για την υποβάθμιση του περιβάλλοντος είναι:
-  Η ανεξέλεγκτη βόσκηση των δασικών εκτάσεων, κυρίως του υπορόφου και των νεαρών φυταρίων δέντρων και θάμνων.
-  Οι πιέσεις προς το φυσικό τοπίο που εξασκεί η επέκταση των πόλεων, των βιομηχανιών, της γεωργίας και λοιπών χρήσεων που έχουν ανάγκη από γη και φυσικούς πόρους (μεταλλεύματα, νερό, ξυλεία, άλλες πρώτες ύλες).
- Η Αρχιτεκτονική Τοπίου μπορεί να νοικοκυρεύει ή να επανασχεδιάζει τα μακροτοπία, τα θεραπεύει, σε συνδυασμό με τη Χωροταξία και να βάζει κανόνες ισόρροπης λειτουργίας του φυσικού χώρου.

Ερωτήσεις
- 1. Αναφέρατε τους παράγοντες που υποβαθμί -ζουν το φυσικό περιβάλλον.
- 2. Ποιες είναι οι καταστρεπτικές συνέπειες της υπερβόσκησης σε δασικές περιοχές;
- 3. Γιατί η οικιστική ανάπτυξη συντέλεσε στη δημιουργία υποβαθμισμένων περιοχών;
- 4. Με ποιους τρόπους, τεχνικές και μέσα η Γε -ωργία επέδρασε αρνητικά στο φυσικό περι βάλλον;
- 5. Υπάρχουν μέθοδοι γεωργικής παραγωγής φιλικές προς το περιβάλλον; Ποιες είναι και γιατί συνυπάρχουν αρμονικά με τη φύση;
- 6. Γιατί η αλόγιστη υλοτόμηση και οι πυρκα -γιές του δάσους επιδρούν καταστρεπτικά σ' αυτό;
- 7. Ποιες είναι οι αρνητικές επιπτώσεις των βι -ομηχανικών ζωνών στο φυσικό περιβάλλον;
- 8. Πώς αντιλαμβάνεστε την έννοια "βιομηχα -νικά πάρκα" και ποιος ο ρόλος τους στην προστασία διαχείριση του περιβάλλο -ντος;
- 9. Με ποιους τρόπους και ποια μέτρα επεμβαί -νει η Αρχιτεκτονική Τοπίου στη δημιουργία έργων αναβάθμισης υποβαθμισμένου τοπί -ου;

Εργαστηριακό μέρος

Εργαστήριο 1ο

Επίσκεψη σε υποβαθμισμένες περιοχές

Σκοπός
Οι μαθητές με την παρουσία του καθηγητή τους θα επισκεφτούν χώρο, ο οποίος είναι υποβαθμισμένος με σκοπό να αντιληφθούν, να προσεγγίσουν και να ευαισθητοποιηθούν στους παράγοντες που αλλοιώνουν και επη -ρεάζουν αρνητικά το φυσικό περιβάλλον. Για την αποτελεσματικότερη αφομοίωση και εμπέδωση της εργαστηριακής άσκησης, προτείνεται να επισκεφτούν χώρους στους οποίους έχουν επιδράσει περισσότερες της μίας αιτίες υποβάθμισης. Διαφορετικά συ -νιστάται να υπάρχουν στον προς επίσκεψη χώρο σε μικρές αποστάσεις μεταξύ τους, περιοχές αλλοιωμένες από διαφορετικούς παράγοντες. Σαν παράδειγμα αναφέρεται το Πεντελικό όρος, το οποίο έχει πληγεί από πυρκαγιές, έχει δεχθεί την αλόγιστη εκμε -τάλλευση λατομικών δραστηριοτήτων, πα ρουσιάζει το φαινόμενο της υπερβόσκησης και της καταπάτησης δασικών εκτάσεων.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η επίσκεψη οποιαδήποτε
εποχή του χρόνου με εξαίρεση τις ημέρες του χειμώνα που επικρατούν ιδιαίτερα χαμηλές θερμοκρασίες, βροχές και άλλες δύσκολες και -ρικές συνθήκες.

Υλικά και μέσα
-  Σημειωματάριο, ερωτηματολόγιο
- Φωτογραφική μηχανή
-  Βιντεοκάμερα (προαιρετικά)

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα παρατηρήσουν προσεκτικά, θα φωτογραφήσουν και θα καταγράψουν τους παράγοντες υποβάθμισης της περιοχής, θα συγκρίνουν τις διαφορές μεταξύ υποβαθ -μισμένων και μη υποβαθμισμένων χώρων. Θα ακολουθήσει συζήτηση με την παρουσία του υπεύθυνου καθηγητή τους. Θα εξαχθούν συμπεράσματα σχετικά με τα αίτια και τις επιπτώσεις των υποβαθμισμένων τοπίων στο περιβάλλον και στη ζωή των κατοίκων της περιοχής. Επίσης θα γίνουν προτάσεις και θα προταθούν μέτρα για την αναβάθμι -ση και ορθή διαχείριση του χώρου.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 1 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
1. Ποιοι παράγοντες επέδρασαν στην υποβάθμιση της προς επίσκεψη περιοχής; .............................................................................................................................................................. ........................................................................................................................................................
- 2. Ποιες είναι οι αρνητικές επιπτώσεις των υποβαθμισμένων τοπίων στο περιβάλλον και στη ζωή των κατοίκων της περιοχής; ..............................................................................................................................................................
3. Ποια μέτρα πιστεύετε ότι θα βοηθήσουν στην αναβάθμιση του προς μελέτη χώρου; .............................................................................................................................................................. ........................................................................................................................................................
επισκεφθήκατε; .............................................................................................................................................................. ........................................................................................................................................................ 5. Πιστεύετε ότι μπορείτε να βοηθήσετε στην προστασία του περιβάλλοντος και με ποιους τρόπους; .............................................................................................................................................................. ........................................................................................................................................................
- Ποια μέτρα πρέπει να είχαν ληφθεί για την αποφυγή αλλοίωσης ή καταστροφής του τοπίου που
- Ποια μέτρα πρέπει να είχαν ληφθεί για την αποφυγή αλλοίωσης ή καταστροφής του τοπίου που

Αποκατάσταση υποβαθμισμένου περιβάλλοντος
κεφάλαιο 9

Αποκατάσταση υποβαθμισμένου περιβάλλοντος

9.1 Λατομεία
Η εξόρυξη μαρμάρου, δομικών υλικών και ασβεστόλιθου για την τσιμεντοβιομηχανία απο -τελούν μία σημαντική πηγή συναλλάγματος για τη χώρα μας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία εξαγωγών της Εθνι -κής Στατιστικής Υπηρεσίας, οι εξαγωγές μαρ μάρων το 1996 έφτασαν τα 88.000.000 € ενώ το 1997 ξεπέρασαν τα 105.000.000 € και η ανο -δική πορεία τους συνεχίζεται χρόνο με το χρό νο. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει το δυναμισμό του κλάδου και τη σημασία του για την οικονο -μία της χώρας και έτσι καθίσταται ζωτικής ση μασίας η στήριξη και προώθηση της αύξησης της παραγωγής των λατομείων.

Στην Ελλάδα παράγονται πολλά μάρμαρα που δεν πληρούν τις τεχνικές προδιαγραφές του διεθνούς εμπορίου. Αυτό οφείλεται στο γεγο -νός ότι ένας μεγάλος αριθμός λατομικών επι χειρήσεων είναι βιοτεχνικής μορφής, ανήκει σ' εμπειρικούς λατόμους που δεν διενεργούν προ -καταρκτικές έρευνες, δεν διαθέτουν αρκετά κε
φάλαια, δεν εφαρμόζουν σύγχρονα συστήματα εξόρυξης, δεν χρησιμοποιούν επαρκή μηχανικό εξοπλισμό και μεταχειρίζονται σε μεγάλο βαθ -μό τις εκρηκτικές ύλες. Αποτέλεσμα όλων αυ τών είναι ότι ο συντελεστής αποληψιμότητας χαμηλός. Δηλαδή, η ποσότητα μαρμάρου που λαμβάνουμε με τέτοιου είδους εξορύξεις δεν είναι σημαντική. Έτσι, σπαταλάται άσκοπα ένα μέρος του μαρμαρικού πλούτου της χώρας και εγκαταλείπεται το λατομείο.

Γι' αυτό, συχνά παρατηρούνται εκτεταμένα και μεγάλου βάθους μέτωπα εκσκαφών που καταστρέφουν τα ελληνικά βουνά και υποβαθ -μίζουν το φυσικό περιβάλλον (φωτ. 9-1 και 9-2).
Στις μέρες μας η νομοθεσία απαγορεύει την παράνομη εξόρυξη και προωθεί δραστηριότητες αποκατάστασης και ανάπλασης του περιβάλλο -ντος των λατομείων.
Τα σημαντικότερα προβλήματα που εντοπί -ζονται στους λατομικούς χώρους είναι:
-  Η σκόνη και ο θόρυ -βος εξαιτίας των εξο ρυκτικών δραστηριο -τήτων και της διακί νησης των φορτηγών αυτοκινήτων.

Φωτ. 9-1: Γενική άποψη λα -τομείου. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 9-2: Μέτωπα εκσκαφής λατομείου. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
-  Η οπτική όχληση από τις εξορύξεις και τα μέ -τωπα εκσκαφής (Σχήμα 9-1), τα οποία είναι αντιληπτά από μεγάλη απόσταση, ανάλογα με τον τρόπο εκμετάλλευσής τους.
-  Η καταστροφή της χλωρίδας και της πανίδας.
- Οι μεγάλες ποσότητες υπολειμμάτων λατόμευ -σης.
-  Οι δονήσεις που προκαλούνται από τις εκρή -ξεις επηρεάζουν μνημεία σε κοντινές αποστά σεις από το χώρο εκμετάλλευσης με αποτέλε -σμα τη δημιουργία ρωγμών και σοβαροτέρων ζημιών.

Γι' αυτό, οι στόχοι αποκατάστασης των λα -τομείων είναι οι εξής:
-  Περιφερειακή φύτευση του λατομείου με ζώνες πράσινου για τον περιορισμό της σκό -νης, του θορύβου και της οπτικής όχλησης.
-  Ανεύρεση και μεταφορά κηποχώματος στο συγκεκριμένο χώρο. Προτείνεται η μεταφο -
ρά χώματος από εκσκαφές οικοδομών, η απο -θήκευσή του με ταυτόχρονη απομάκρυνση του χονδρόκοκκου υλικού (πέτρες). Συνιστά -ται η αποθήκευση της επιφάνειας του χώμα τος κατά τη διαδικασία αποκάλυψης και εξό -ρυξης του μαρμαροφόρου κοιτάσματος για τη χρησιμοποίησή του στα έργα ανάπλασης.

-  Διαμόρφωση φυτωρίου με είδη που ευδοκι -μούν και προϋπήρχαν στην περιοχή σύμφω να με τη μελέτη αποκατάστασης. Συνιστάται η συλλογή σπόρων από τα υπάρχοντα φυτικά είδη, η δημιουργία σποροφύτων για την άμε -ση και ασφαλή εγκατάσταση της βλάστησης στο διαταραγμένο τοπίο. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην επιλογή των φυτικών ει -δών, ώστε αυτά να είναι ανθεκτικά στη σκό νη και τη ρύπανση, αντιδιαβρωτικά, εμπλου -τιστικά εδάφους και μη πυρόφιλα.
-  Ανεύρεση νερού άρδευσης. Συνιστάται η αξι -οποίηση πηγών ή πηγαδιών και η διάνοιξη γε ωτρήσεων, εφόσον υπάρχει διαθέσιμο υπόγειο

Σχήμα 9-1: Μέτωπο εκ -σκαφής. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
Φωτ. 9-3: Γενική άποψη αποκαταστάσης του λατο -μείου Αλούλα στο Διόνυσο με την αξιοποίηση υπολειμ -μάτων λατόμευσης.
Φωτ. 9-4 (α) και (β): Λιθόκτιστες κατασκευές στο λατομείο Αλούλα. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 9-5: Βυζαντινοί ναΐσκοι στη σπηλιά του Νταβέλη στην Πεντέλη. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
νερό. Διαφορετικά προτείνεται η χρήση λιμνο -δεξαμενών, δηλαδή δεξαμενών για τη συγκέ ντρωση και αξιοποίηση των νερών της βροχής.
-  Αξιοποίηση υπαρχόντων άχρηστων υλι -κών λατόμευσης με τη δημιουργία λιθόκτι στων κατασκευών για τη διαμόρφωση του χώ -ρου (Φωτ. 9-3 και 9-4 α και β), όπως διάδρο

9.2 Βιομηχανικές περιοχές
Η βιομηχανική επανάσταση σε συνδυασμό με τη σύγχρονη τεχνολογία έχει σαν αποτέλε -σμα τον περιορισμό του φυσικού περιβάλλο ντος και σε αρκετές περιπτώσεις την υποβάθμι -σή του. Οι βιομηχανικές ζώνες καταλαμβάνουν μεγάλες εκτάσεις γης, βρίσκονται συνήθως στα όρια των πόλεων και των οικισμών και συχνά εκτός των κατοικημένων περιοχών, σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις και τη νομοθεσία (Φωτ. 9-6).
μοι διακίνησης, τοίχοι αντιστήριξης, δημιουρ -γία αναβαθμίδων, τοιχείων για τη προστασία των επισκεπτών.

-  Προβολή γεωλογικών σχηματισμών ιδιαιτέ -ρου ενδιαφέροντος καθώς και ιστορικών - αρ χαιολογικών στοιχείων που πιθανόν να υπάρ -χουν στην περιοχή (Φωτ. 9-5).
Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις που προκύ -πτουν από την εγκατάσταση και τη λειτουργία των βιομηχανιών είναι οι εξής:
-  ο θόρυβος εξαιτίας της λειτουργίας των μη -χανημάτων και των φορτηγών-αυτοκινήτων που κινούνται στις βιομηχανίες,
-  η οπτική όχληση που οφείλεται κυρίως στις εγκαταστάσεις και τα κτίρια των μονάδων, καθώς και στις αέριες εκπομπές στην ατμό -σφαιρα (περιορισμός ορατότητας, αποχρωμα

Φωτ. 9-6: Γενική άποψη βι -ομηχανικής περιοχής. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα) Φωτ. 9-7: Σχεδίαση βιομη -χανικής μονάδας προσαρμο -σμένη στο τοπίο.
τισμός του αέρα, όχληση του ορίζοντα κ.λπ.),
-  η ατμοσφαιρική ρύπανση που προέρχεται από τη λειτουργία των εργοστασίων, με αποτέλεσμα να παράγονται και να διαφεύ -γουν στην ατμόσφαιρα ρυπαντικές ουσίες,
-  οι οσμές που οφείλονται στο σχηματισμό δύσοσμων ενώσεων.
Σήμερα η νομοθεσία επιβάλλει την εκπό -νηση μελετών περιβαλλοντικών επιπτώσεων κατά την εγκατάσταση και λειτουργία των βιο -μηχανικών μονάδων, με σκοπό την προστασία του περιβάλλοντος.

Συνιστώνται μέτρα που αφορούν τη χρήση αντιρρυπαντικής τεχνολογίας, όπως ειδικά φίλτρα στις καμινάδες των εργοστασίων, εγκα -τάσταση συστημάτων βιολογικού καθαρισμού αποβλήτων, δημιουργία πράσινων ζωνών από -κρυψης των εγκαταστάσεων και άλλα.
Είναι γεγονός ότι τα έργα ανάπλασης του περιβάλλοντος μπορούν να δημιουργήσουν ένα τοπίο ευχάριστο στους εργαζόμενους και στους διερχόμενους και να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά προβλήματα θορύβων, σκό -νης και οπτικής όχλησης (Φωτ. 9-7 και Σχέδιο 9-1).
Σχέδιο 9-1: Σχεδί -αση περιβάλλοντος χώρου βιομηχανίας στα Καλύβια Αττικής (Μελέτη: Γραφείο Α. & Β. Σκοτίδας Συνεργάτες)

9.3 Περιοχές Πληγείσες από Πυρκαγιές
Οι πυρκαγιές αποτελούν ένα από τα μεγα -λύτερα προβλήματα της πατρίδας μας και εμ φανίζονται κυρίως κατά τη διάρκεια του καλο -καιριού. Οι λόγοι που τις προκαλούν είναι οι ακόλουθοι:
-  Αμέλεια και απροσεξία των καπνιστών, των αγροτών, των ιδιοκτητών οικοπέδων που θέλουν να κάψουν χόρτα και σκουπίδια.
-  Εμπρησμοί, που προκαλούνται συνήθως από οικοπεδοφάγους, ιδιοκτήτες δασικών
εκτάσεων και άλλους.
-  Αυτοανάφλεξη υλικών σε σκουπιδότοπους.
- Αυτοανάφλεξη ξηράς βιομάζας λόγω των αναπτυσσόμενων υψηλών θερμοκρασι -ών. Το φαινόμενο αυτό έχει παρατηρηθεί σε κάποιες περιπτώσεις σε μεσογειακά οι -κοσυστήματα εξαιτίας της συγκέντρωσης υπερβολικού όγκου υπολειμμάτων δασικής βλάστησης. Αποτέλεσμα αυτού είναι η αυ -τοαραίωση του δάσους.

Φωτ. 9-8: Καμμένο δάσος Χαλεπίου Πεύκης δύο χρόνια μετά την πλήρη κα -ταστροφή του υπορόφου θα -μνώδους βλάστησης και με πλήρη έλλειψη αναγέννησης της βλάστησης. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Φωτ. 9-9: Άποψη του δά -σους της Πεντέλης μετά την καταστροφική πυρκαγιά το καλοκαίρι του 1998. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Τα καταστρεπτικά αποτελέσματα στις περι -οχές που πλήγονται από πυρκαγιές είναι πολλά και ποικίλα:
-  Καταστροφή της χλωρίδας και της πανί -δας. Σε μερικές περιπτώσεις παρατηρείται εξαφάνιση σπάνιων πτηνών, ζώων και φυτών (Φωτ. 9-8)
-  Υποβάθμιση και συχνά απώλεια του ξύλου των δασών.
-  Διάβρωση του εδάφους. Το γόνιμο έδαφος παρασύρεται με τα νερά των βροχών και οδη -γείται προς τους πλησιέστερους οικισμούς και γεωργικές εκτάσεις, προκαλώντας ανε -πανόρθωτες ζημιές λόγω των πλημμυρών.
-  Αισθητική ρύπανση του τοπίου που πραγ -ματικά μεταβάλλεται σε "Σεληνιακό Τοπίο" όπως επιτυχημένα αποκαλείται (φωτ. 9-9).
-  Μεταβολή του μικροκλίματος της περιοχής (ξηρό και θερμό).

Τα έργα Αρχιτεκτονικής Τοπίου συντελούν στην αποκατάσταση αυτών των περιοχών και στην ανάπτυξη πρασίνου με διευκολύνσεις αθλητικών, πολιτιστικών εκδηλώσεων και δρα -στηριοτήτων αναψυχής που απευθύνονται στο κοινό, σε τοπικό και υπερτοπικό επίπεδο. Οι δραστηριότητες αυτές αφορούν ορειβασία, πε -ζοπορία, ορειβατικό ποδήλατο, αναρρίχηση, θε ατρικές παραστάσεις και άλλες εκδηλώσεις.

9.4 Χώροι διάθεσης απορριμμάτων
Ένα πρόβλημα που απασχολεί ιδιαίτερα τη χώρα μας είναι η διάθεση των απορριμμάτων τόσο σε επίπεδο αρμόδιων φορέων και οργανι -σμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης, όσο και σε επί πεδο πολιτών, με έμφαση κυρίως στην επιλογή κατάλληλων θέσεων για την ταφή τους ή τη συγκέντρωση και το διαχωρισμό τους (ανακύ -κλωση) πριν την αποκομιδή τους.
Με τον όρο απορρίμματα εννοούμε ουσίες και αντικείμενα από τα οποία ο κάτοχός τους θέλει να απαλλαγεί ή τα οποία επιβάλλεται να διατεθούν με ελεγχόμενο τρόπο για το συμφέ -ρον του συνόλου (επικίνδυνα τοξικά απόβλη τα, νοσοκομειακά απορρίμματα κ.λπ.).

Τα απορρίμματα ανάλογα με την προέλευσή τους διακρίνονται σε:
-  Οικιακά, τα οποία προέρχονται από τις κα -θημερινές ανάγκες ενός νοικοκυριού.
-  Νοσοκομειακά, τα οποία είναι χρησιμοποι -ημένα υλικά και υπολείμματα εργαστηρίων, ιατρείων και χειρουργείων.
-  Τοξικά επικίνδυνα, τα οποία προέρχονται από τις βιοτεχνίες και τη βιομηχανία.
Τα οικιακά απορρίμματα στην Ελλάδα πε -ριέχουν χαρτί, οργανικές ουσίες, πλαστικό, μέ
ταλλα, γυαλί και διάφορα άλλα υλικά.
Τα απορρίμματα αποτελούν πρόβλημα και εξετάζονται σε σχέση με τη Δημόσια Υγιει -νή, την Επιδημιολογία και το Περιβάλλον. Σημαντικό πρόβλημα αποτελούν οι διάφοροι μικροοργανισμοί που ζουν στα απορρίμματα περίπου 100-150 ημέρες, π.χ. οι σαλμονέλες τύφου αντέχουν 4-115 ημέρες και οι σαλμονέ -λες παράτυφου 24-136 ημέρες. Κυρίως η με τάδοση των μικροοργανισμών γίνεται από τα έντομα και τα ποντίκια που βρίσκονται στους χώρους αυτούς. Η συμπίεση και η κάλυψη των απορριμμάτων με χώμα σε χρονικό διάστημα το πολύ 2 ημερών περιορίζει στο ελάχιστο το πρόβλημα και διασφαλίζει τη Δημόσια Υγιεινή.

Πρόσφατα, με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας έχουν αναπτυχθεί διάφοροι μέθο -δοι διαχείρισης απορριμμάτων όπως η καύση, η υγειονομική ταφή, η διαλογή ανακτήσιμων υλι -κών (ανακύκλωση) και η δημιουργία κομπόστ (οργανικό λίπασμα).
Στη χώρα μας εφαρμόζεται κυρίως η ταφή που αφορά τη διάθεση των απορριμμάτων σε χώρους, οι οποίοι πιθανόν να έχουν επιλεγεί χωρίς περιβαλλοντικά κριτήρια και στερούνται κατάλληλης τεχνικής υποδομής (χωματερές).
Φωτ. 9-10: Ανεξέλεγκτη απόθεση σκουπιδιών. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

Μέχρι σήμερα η διάθεση των απορριμμά -των γίνεται ανεξέλεγκτα ή ημιελεγχόμενα σε 4.000 περίπου χώρους (Φωτ. 9-10).
Τα απορρίμματα συνήθως διατίθενται στους χώρους αυτούς με απλή εναπόθεση, δηλα -δή "πετιούνται" εκεί. Σε μερικές περιπτώσεις τα απορρίμματα συμπιέζονται με βαριά χω -ματουργικά μηχανήματα και σκεπάζονται με χώμα. Αμέσως μετά αρχίζει μια σειρά βιοχη -μικών διεργασιών που συνοδεύεται με ταυτό χρονη αύξηση του αριθμού των μικροοργανι -σμών, άνοδο της θερμοκρασίας και παραγωγή βιοαερίου. Το βιοαέριο είναι ένα μίγμα αερίων αποτελούμενο κυρίως από μεθάνιο και διοξεί -διο του άνθρακα.

Κατά τις βροχοπτώσεις σχηματίζονται τα στραγγίσματα, που είναι νερό αναμιγμένο με διάφορες ουσίες παρασύρθηκαν κατά την κατείσδυσή του μέσω του όγκου των αποσυντι -θέμενων απορριμμάτων. Ο προσδιορισμός της σύστασης των στραγγισμάτων είναι δύσκολος και εξαρτάται από την σύνθεση των απορριμ -
μάτων. Περιέχουν συνήθως υψηλές συγκεντρώ -σεις οργανικών ουσιών, διαφόρων ενώσεων αζώτου, αλάτων και μεταλλικών ιόντων.
Από τα παραπάνω φαίνεται ότι η διάθεση των απορριμμάτων συνοδεύεται από έκλυση βιοαερίου και παραγωγή στραγγισμάτων που δημιουργούν αρνητικές περιβαλλοντικές επι -πτώσεις, με αποτέλεσμα να υποβαθμίζεται η περιοχή διάθεσής τους. Γι' αυτό, συχνά οι πο -λίτες αντιδρούν με την λειτουργία ή την επι κείμενη κατασκευή χώρων διάθεσης απορριμ -μάτων σε περιοχές κοντά στις κατοικίες τους. Επισημαίνεται ότι η παρέμβαση της σύγχρονης τεχνολογίας για την αντιμετώπιση των ιδιαί -τερων προβλημάτων στους χώρους διάθεσης απορριμμάτων (βιοαέριο, στραγγίσματα) σε συνδυασμό με τα έργα Αρχιτεκτονικής Τοπίου κατά ή μετά τη λήξη της λειτουργίας των χώ -ρων διάθεσης απορριμμάτων αποτελούν μέσα και μέτρα που συντελούν στον περιορισμό των επιπτώσεων στο περιβάλλον και οδηγούν στην αναβάθμισή τους.

Οι χώροι διάθεσης απορριμμάτων ανάλο -γα με τα κριτήρια επιλογής τους, τις επικρα τούσες συνθήκες διάθεσης και την υποδομή
τους, διακρίνονται σε Ελεγχόμενους Χώρους ή Χώρους Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων (X.Υ.Τ.Α.), σε Ανεξέλεγκτους Χώρους ή Χωμα -τερές και σε Χώρους Ημιελεγχόμενης Διάθεσης Απορριμμάτων.

9.4.1 Ανεξέλεγκτοι Χώροι Διάθεσης Απορριμμάτων (Χωματερές)
Σε πολλές πόλεις, χωριά και οικισμούς της πατρίδας μας τα απορρίμματα διατίθενται σε χώ -ρους που δεν πληρούν τις στοιχειώδεις συνθήκες διάθεσης και στερούνται έργων υποδομής (Φωτ. 9-11 α και β).
Τα απορρίμματα εναποτίθενται σε χώρους που η επιλογή τους έγινε χωρίς να ληφθούν υπόψη πε -ριβαλλοντικά, γεωλογικά, εδαφολογικά και κλι ματολογικά στοιχεία, με μοναδικό κριτήριο ότι "βολεύουν" και βρίσκονται σε αρκετή απόσταση από κατοικημένες περιοχές. Οι χώροι βρίσκονται συχνά σε περιοχές φυσικού κάλλους όπως ρέμα -τα και δασικά ξέφωτα, αλλά και σε υποβαθμισμέ νες περιοχές όπως λατομεία, μεταλλεία και άλλα (Φωτ. 9-12).

Δεν υπάρχουν έργα υποδομής για τη στεγανο -ποίηση του πυθμένα και την προστασία του υδρο φόρου ορίζοντα και των υπόγειων νερών, για τη
Φωτ. 9-11 (α) και (β): Ρέματα που έχουν μετατραπεί σε σκουπιδότοπους
συλλογή του εκλυόμε -νου βιοαερίου και τη διαχείριση των παραγό -μενων στραγγισμάτων. Δεν προβλέπονται έργα ανάπλασης και ανάδει -ξης του περιβάλλοντος μετά το κλείσιμο των χωματερών.
Επομένως αποτελούν χώρους ιδιαίτερα υπο -βαθμισμένους περιβαλ λοντικά. Επιπλέον απο -τελούν εστίες εκδήλωσης πυρκαγιών λόγω της αυ -τανάφλεξης που προκα λείται από την αναπτυσ -

Φωτ. 9-12: Άποψη χώρου διάθεσης απορριμμάτων σε λατομική περιοχή Φωτ. 9-13: Αυτανάφλεξη των απορριμμάτων
σόμενη υψηλή θερμοκρασία που παρατηρείται κατά την αποδόμηση των απορριμμάτων (Φωτ. 9-13). Σημειώνουμε ότι οι χώροι αυτοί αποτε -λούν επίσης αντιαισθητικά στοιχεία και συγχρό νως πόλους απόθεσης μπαζών, υπολειμμάτων γεωργικών εκμεταλλεύσεων, απαγορευμένων στερεών απορριμμάτων (π.χ. τοξικά) κ.λπ.
Η συνήθης πρακτική που ακολουθείται για την μείωση του όγκου των απορριμμάτων είναι η
καύση. Έχει στόχο την παρατεταμένη χρήση του χώρου ώστε να μπορούν να διατεθούν εκ νέου απορρίμματα.

Συνιστάται η οριστική διακοπή λειτουργίας των χώρων αυτών και η εφαρμογή σε αυτούς έρ -γων Αρχιτεκτονικής Τοπίου που θα συντελέσουν στην ανάπλαση και ανάδειξη του τοπίου, καθώς και στην ποιοτική αναβάθμιση της ζωής των κα -τοίκων.

9.4.2 Ελεγχόμενοι Χώροι Διάθεσης ή Χώροι Υγιεινομικής Ταφής Απορριμμάτων (Χ.Υ.Τ.Α.)
Η επιλογή Χώρων Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων γίνεται βάσει κριτηρίων περι -βαλλοντικών, χωροταξικών, ύπαρξης έργων υποδομής, γεωλογικών, υδρογεωλογικών και κλιματολογικών.
Στόχος της επιλογής των X.Υ.Τ.Α. είναι να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι για τη Δημόσια Υγεία και το περιβάλλον, να κατορθωθεί η μέ -γιστη δυνατή οικονομικότητα του έργου και να επιτευχθεί η κοινωνική αποδοχή με την επιτυχή αποκατάσταση και ανάπλασή τους, ώστε η τελι -κή μορφή να συντελέσει στην αναβάθμιση του Τοπίου.

Φωτ. 9-14: Χώρος Υγιεινομικής Ταφής στα Άνω Λιόσια που βρίσκεται σε φάση κατασκευής. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Τα περιβαλλοντικά κριτήρια αποτελούν κριτήρια που εξετάζουν τις επιπτώσεις στα ζώα και τα φυτά που ζουν εκεί κατά την εγκατά -σταση και λειτουργία των Χ.Υ.Τ.Α. Παράλλη λα διερευνώνται οι συνέπειες από το θόρυβο, τις οσμές, την ατμοσφαιρική ρύπανση και αι -σθητική αλλοίωση του τοπίου (φωτ. 9-15). Γι' αυτό, αποκλείονται ως ΧΥΤΑ περιοχές ιδιαιτέ -ρου φυσικού κάλλους όπως βιότοποι, σημεία που γειτνιάζουν με αρχαιολογικούς χώρους, λεκάνες απορροής και γενικώς ευαίσθητα οι -κοσυστήματα και γεωλογικοί σχηματισμοί.

Στα χωροταξικά κριτήρια εντάσσονται τα κριτήρια που αφορούν την απόσταση από κα -τοικημένες περιοχές, από γεωργικές εκτάσεις, από βιοτεχνικές και βιομηχανικές μονάδες. Γε -νικά επιδιώκεται η ανεύρεση χώρων ήδη υπο βαθμισμένων από λατομικές και βιομηχανικές δραστηριότητες που βρίσκονται σε αρκετή απόσταση από κατοικημένες περιοχές. Επιθυ -μητή είναι η ύπαρξη έργων υποδομής δηλα δή, η ύπαρξη οδικού δικτύου, η παροχή νερού (ύδρευση), και η σύνδεση με το ηλεκτρικό δί -κτυο.
Φωτ. 9-15: Αισθητική ρύπανση του τοπίου από την λειτουργία χώρου διάθεσης απορριμμάτων. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)

Τα γεωλογικά, υδρογεωλογικά και κλι -ματολογικά στοιχεία της περιοχής δίνουν τη δυνατότητα διερεύνησης και εξαγωγής συ -μπερασμάτων σχετικά με τους κινδύνους που αφορούν την ρύπανση των υπόγειων νερών και εδαφών. Τα κλιματολογικά στοιχεία της περιο -χής και ιδιαίτερα το ύψος των βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια του χρόνου συντελούν στον υπολογισμό της ποσότητας των στραγγισμά -των. Επίσης η διεύθυνση και η ένταση των ανέμων προσδιορίζουν την μετακίνηση αέριων ρύπων (οσμές κ.λπ.) στις γύρω περιο -χές.

Λαμβάνονται ακόμη υπόψη τα κριτήρια Αισθητικής του Τοπίου της περιοχής, ώστε να αποφεύγεται η οπτική ρύπανση του χώρου αλλά και να επιτυγχάνεται η όλη διεργασία με τρόπο που να αποκρύπτεται από δρόμους, οικι -σμούς, χώρους αναψυχής κ.λπ.
Από τα παραπάνω φαίνεται ότι η επιλογή χώρων κατάλληλων για να χρησιμοποιηθούν
σαν Χώροι Υγειονομικής Ταφής Απορριμμά -των αποτελεί ένα εξαιρετικά δύσκολο και πο λυδιάστατο πρόβλημα. Στις μέρες μας γίνεται εξαιρετικά πολύπλοκη η διαδικασία αυτή λόγω της περιορισμένης διαθέσιμης γης, κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, της αντίδρασης των πο -λιτών και πολλές φορές της μη ορθής επιλογής και σχεδίασης των χώρων αυτών.

Μετά την επιλογή της κατάλληλης θέσης για την εγκατάσταση του Χ.Υ.Τ.Α. ακολουθεί η εξής διαδικασία:
-  Περίφραξη του χώρου και περιφερειακή φύ -τευσή του με υψηλή κυρίως βλάστηση για τη μείωση της αισθητικής ρύπανσης και τον έλεγχο κίνησης ανθρώπων και ζώων.
-  Στεγανοποίηση του πυθμένα του Χ.Υ.Τ.Α. για την προστασία των υπόγειων νερών και των εδαφών από τα στραγγίσματα. Η μόνωση επιτυγχάνεται με τη βοήθεια μεμβρανών (πλαστικά φύλλα πολυαιθυλενίου και PVC).
-  Κατασκευή συστήματος συλλογής στραγγι -σμάτων για την προστασία των υπόγειων νερών και των εδαφών.
-  Εγκατάσταση συστήματος συλλογής βιοαε -ρίου για τη συλλογή και απομάκρυνσή του

από το χώρο διάθε -σης απορριμμάτων.
-  Έργα υποδομής όπως οδικό δίκτυο, ειδικά αυτοκίνητα (βυτιο -φόρα) για την κατά σβεση πυρκαγιών σε περίπτωση ανάφλε -ξης των απορριμμά των.
Στους Χ.Υ.Τ.Α. τα απορρίμματα συμπιέζο -νται σε ύψος 2-2,5 μέ τρων και σκεπάζονται με χώμα. Η συμπίεση και η κάλυψη των απορ -ριμμάτων μειώνουν τον
Φωτ. 9-16 (α) και (β): Γε -νική άποψη γηπέδου γκολφ στην επιφάνεια χώρου υγειονομικής ταφής απορ -ριμμάτων στο Charlotte στη Β. Καρολίνα των Η.Π.Α. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτί -δα)
όγκο τους, σταθεροποιούν το χώρο και ταυτό -χρονα παρεμποδίζουν διάφορα έντομα και ζώα να φτάσουν εκεί και να μεταφέρουν αρρώστιες στον άνθρωπο, διασφαλίζοντας έτσι τη Δημό -σια Υγεία.

Τα έργα της Αρχιτεκτονικής Τοπίου αντιμε -τωπίζουν περιβαλλοντικές επιπτώσεις τόσο κατά τη λειτουργία όσο και μετά τη λήξη των εργασιών των Χ.Υ.Τ.Α. Αναβαθμίζουν αισθη -τικά, δίνοντας νέα όψη και νέες χρήσεις και καθιστούν τους χώρους αυτούς λειτουργικούς και χρήσιμους στους κατοίκους των περιοχών
προσφέροντας αναψυχή, άθληση, ξεκούραση, ηρεμία και άλλα.
Δημιουργούνται συνήθως πάρκα και γήπε -δα γκολφ, ποδοσφαίρου και άλλα, μετατρέπο ντας τους υποβαθμισμένους χώρους σε χώρους πράσινου. Πράγματι, η Αρχιτεκτονική Τοπίου καθιστά τους χώρους αυτούς "αγνώριστους", εξαιρετικά ελκυστικούς για το κοινό και δη -μιουργεί φυσικά τοπία με βλάστηση και ήπιες δραστηριότητες με αποτέλεσμα την ανάδειξη του περιβάλλοντος και την ποιοτική αναβάθμι -ση της ζωής των κατοίκων (Φωτ. 9-16 α και β).

9.4.3 Βλάστηση και βιοαέριο
Τα τελευταία 30 χρόνια και σύμφωνα με δι -εθνή στοιχεία σε δημιουργούμενα πάρκα στην επιφάνεια των Χ.Υ.Τ.Α. παρατηρήθηκε ξήρανση ή περιορισμένη ανάπτυξη δέντρων, θάμνων και άλλων φυτών.
Τα συμπτώματα που παρατηρήθηκαν στα φυτά είναι παρόμοια με εκείνα που παρουσιά -ζονται σε συνθήκες ξηρασίας και περιορισμένου αερισμού της ρίζας, δηλαδή ξήρανση φύλλων, βλαστών και κλάδων. Ανάλογες ζημιές της βλά -στησης εντοπίζονται και σε γειτονικές εκτάσεις στους Χώρους Υγειονομικής Ταφής.

Τα συστατικά του βιοαερίου που παράγεται στους Χ.Υ.Τ.Α. είναι το μεθάνιο και το διοξεί -διο του άνθρακα. Αυτά κυρίως συντελούν στην καταστροφή της βλάστησης στο χώρο διάθεσης απορριμμάτων καθώς και σε γειτονικές εκτάσεις για μεγάλο χρονικό διάστημα. Βρίσκονται σε με -γάλες συγκεντρώσεις στην αέρια φάση του εδά φους με αποτέλεσμα να απομακρύνουν το οξυ -γόνο από το ριζόστρωμα. Η έλλειψη οξυγόνου οδηγεί στην ξήρανση των φυτών και αποτελεί

9.5 Τεχνικές ανάπλασης
Η αποκατάσταση του Τοπίου σε συνδυασμό με το σχεδιασμό του απαιτούμενου αρδευτικού δικτύου στην επιφάνεια των υποβαθμισμένων τοπίων από λατόμευση ή απόρριψη σκουπι -διών, πυρκαγιές ή πλημμύρες μπορούν να απο τελούν αντικείμενο μελέτης της Αρχιτεκτονι -κής Τοπίου. Κατά τη σύνταξη μιας τέτοιας με λέτης, οι γενικές αρχές που λαμβάνονται υπό -ψη είναι οι εξής:
-  οι ιδιαιτερότητες που χαρακτηρίζουν τις τε -χνητές συνθήκες εδάφους και υπεδάφους,
-  το διαμορφωμένο ανάγλυφο,
- οι ειδικές περιβαλλοντικές συνθήκες που επικρατούν στην άμεση και περιμετρική γε -ωγραφική ζώνη,
-  οι απαιτήσεις και οι περιορισμοί του χώρου από πλευράς ανάπτυξης δραστηριοτήτων παθητικής και ενεργού αναψυχής,
-  η ανάγκη εναρμόνισης της προτεινόμενης φυτοκάλυψης με την αισθητική του γύρω μικροτοπίου και μακροτοπίου,
την κύρια αιτία καταστροφής της βλάστησης.

Το μεθάνιο δεν έχει αναφερθεί σαν φυτοτοξι -κό. Ζημιώνει έμμεσα τα φυτά λόγω της αναπτυσ σόμενης θερμοκρασίας στο έδαφος που μπορεί να φθάσει τους 40° C και μερικές φορές και τους 60° C.
Το διοξείδιο του άνθρακα σε συγκεντρώσεις πάνω από 20% στους πόρους του εδάφους είναι φυτοτοξικό. Ο μηχανισμός με τον οποίο δημι -ουργεί βλάβες στη ρίζα των φυτών λόγω τοξικό τητας δεν είναι γνωστός.
Από τα παραπάνω συνάγεται το συμπέρασμα ότι το διαφεύγον βιοαέριο προξενεί πρόβλημα στη βλάστηση. Τα μέτρα που προτείνονται για την προστασία της είναι τα εξής:

-  δημιουργία μόνωσης μεταξύ της τελευταίας επίστρωσης χώματος πάνω στα απορρίμμα -τα και του πρόσθετου κηπευτικού εδάφους με πλαστικές μεμβράνες (φύλλα πολυαιθυ -λενίου),
-  επιλογή φυτών με περιορισμένο ριζικό σύστη -μα και με βραδεία ανάπτυξη.
-  η διασφάλιση της ανάπτυξης και επιβίωσης του πρασίνου στο χώρο και το χρόνο και
-  η αποκατάσταση των χώρων γύρω από το έργο ανάπλασης και όπου αλλού αυτοί είναι υποβαθμισμένοι. Οι παρεμβάσεις αυτές επι -τυγχάνουν την καλύτερη προσαρμογή του έργου στο άμεσο και ευρύτερο φυσικό περι -βάλλον.

Για το σχεδιασμό της ανάπλασης των χώ -ρων αυτών, ο μελετητής βασίζεται στους κα νόνες ανάλυσης του τοπίου της περιοχής, δη -λαδή, ποιος είναι ο χαρακτήρας του γύρω τοπί ου και ποιες οι ποιότητές του. Σκοπός του είναι η εφαρμογή της πιο κατάλληλης μεθόδου σχε -διασμού του χώρου, ώστε να αναβαθμιστεί αι σθητικά και οικολογικά. Η μέθοδος αυτή στο -χεύει στην προσαρμογή του όγκου του χώρου αποκατάστασης στο φυσικό περιβάλλον της περιοχής από πλευράς οπτικής, μορφής ανα -γλύφου, βοτανικής σύνθεσης (συγγένεια φυτι
κών ειδών), αισθητικής και περιβαλλοντικών ποιοτήτων (οικολογικός χαρακτήρας). Έτσι, δη -μιουργούνται χώροι που ικανοποιούν τον επισκέ -πτη από σημεία εντός και εκτός του χώρου.

Για να επιτευχθούν οι παραπάνω στόχοι, συνο -πτικά ακολουθούνται τα παρακάτω στάδια:
Σχήμα 9-2: Υδροσπορά με εκτόξευση πυκνού υγρού σπο -ρομίγματος (60% στερεά) από μηχανικά μέσα ικανότητας max εκτόξευσης 60 και πλέον μέτρα. Επέκταση του εκτοξευ -τήρα με μάνικες είναι δυνατή για κάλυψη επιφανειών δύσκο -λης προσπελασιμότητας.
Φωτ. 9-17: Φυσικός εποικι -σμός του δάσους την επόμενη άνοιξη μετά από το χρόνο εκδήλωσης της πυρκαγιάς. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
-  Ανάλυση του τοπίου της περιοχής όπου βρίσκεται ο υπό ανάπλαση χώρος. Περι -λαμβάνει την πλήρη αναγνώριση και κατα γραφή των βιοκλιματικών, αισθητικών, εδα -φολογικών, βιοτικών και λοιπών αβιοτικών στοχείων που τον χαρακτηρίζουν. Συντάσσο -νται χάρτες εδαφολογικοί και φυτοκάλυψης, γίνεται τοπογραφική αποτύπωση κ.λπ.
-  Σύνταξη σχεδίου Αρχιτεκτονικής Τοπί -ου του χώρου. Περιλαμβάνει τις λειτουργί ες ενεργού και παθητικής αναψυχής. Γίνεται χάραξη συνδεσμολογίας των λειτουργιών με
κατάλληλους διαδρόμους κυκλοφορίας για πεζούς, ποδήλατα και οχήματα για ώρα ανά -γκης.
-  Σχέδιο φύτευσης. Προτείνει δύο κυρίως τρόπους αναβλάστησης των τμημάτων που απαιτούν ανάπτυξη μαλακού τοπίου (βλά -στηση):
- α) με ανθρωπογενείς παρεμβάσεις, δηλαδή, συμβατικούς τρόπους φύτευσης και τεχνικές Υδροσποράς (Σχ. 9-2)
- β) με μεθόδους υποβοήθησης του φυσικού εποι -

Φωτ. 9-18: Σταθεροποίηση των πρανών με φύτευση ξηροφυτικών θάμνων και ταυτόχρονη ανάπτυξη αυτο -φυούς βλάστησης. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα) Φωτ. 9-19: Δίκτυο άρ -δευσης εγκατεστημένο σε νεοφυτεμένο πρανές στο λατομείο Αλούλα στο Διόνυσο Αττικής. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
κισμού κατά επιλεγμένα τμήματα. Είναι επι -θυμητό ο εποικισμός να γίνεται από ενδημι κά φυτικά είδη όλων των βαθμιδών (από το στάδιο του φυσικού χλοοτάπητα, μέχρι την κατάληψη χώρου από θάμνους και δέ -ντρα). Σκοπός είναι η ομαλή εξέλιξη ανά πτυξης και ωρίμανσης του τοπίου.

Πρέπει να σημειωθεί ότι και κατά τη δια -δικασία του φυσικού εποικισμού, απαιτείται η περιορισμένη ανθρώπινη παρέμβαση (Φωτ. 917). Ο στόχος είναι να γίνεται όσο το δυ -
νατόν φυτοκάλυψη με επιλεγμένα φυτικά είδη. Πολλά από τα φυτά που εποικίζουν το χώρο φυ -σικά και δεν είναι επιθυ μητά, μπορούν να αφαι -ρούνται και πολλά άλλα να φυτεύονται από τον άνθρωπο για καλύτερο αποτέλεσμα.
-  Σύνταξη καταλόγων προσαρμόσιμων φυ -τών κατά τμήμα φύ τευσης. Γίνεται σε συνδυασμό με τις χρήσεις που προτεί -νονται εντός και πε ριμετρικά του χώρου.

Αυτό έχει σαν σκοπό, αφενός την αισθητική και οικολογική ένταξη του έργου στο περιβάλ -λον και αφετέρου την σταθεροποίηση του τε χνητού εδαφικού υποστρώματος όπως πλατώ -ματα, πρανή, επιφάνειες με ιδιαίτερα απότομες κλίσεις κ.λπ. (Φωτ. 9-18).
-  Σχέδιο άρδευσης. Συντάσσεται λεπτομερές δίκτυο αυτόματης άρδευσης, με δυνατότη -τες χρήσεων για πυρόσβεση (Φωτ. 9-19).
-  Περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και ορθή χρήση του τοπίου. Έμφαση πρέπει να δίνεται σε θέματα περιβαλλοντικής ευαι -
Φωτ. 9-20: Υπόδειγμα δοκιμαστικού πρασινισμού πρανών μεγάλων κλίσεων με διαφορετικά σπορο -μίγματα αγροστωδών και λειμώνιων φυτών. (Πηγή: Αρχείο Σ. Σεκλιζιώτη)
σθητοποίησης και εκπαίδευσης για την ορ -θολογική χρήση του χώρου. Πρέπει να τη ρούνται κάποιοι κανόνες λειτουργίας από το κοινό και τον Υπεύθυνο Φορέα διαφύλα -ξης του Τοπίου.

Ειδικότερα το Σχέδιο Ανάπλασης περιλαμ -βάνει:
-  Χάραξη δρόμων υπηρεσιών και συντήρη -σης Αποτελούν αντικείμενο ειδικού σχεδι ασμού. Δημιουργούνται αισθητικοί ή οπτι -κοί διάδρομοι και δίκτυο κυκλοφορίας πε ζών και οχημάτων κ.λπ. Ανεξάρτητα από το παραπάνω δίκτυο δρόμων που διατρέχει το χώρο, προτείνεται και δημιουργία ενός συ -στήματος άτυπων μονοπατιών. Το δίκτυο αυτό ενοποιεί κάποιες επιφάνειες ξέφωτων ή βλάστησης και δημιουργεί ευκαιρίες προ -σπέλασης προς τα διάφορα σημεία του τοπί ου, για εκείνους που επιζητούν περισσότερη επαφή με τη φύση.
-  Αντιδιαβρωτική φύτευση Υπάρχει ανάγκη φύτευσης ειδών που εμποδίζουν τη διάβρω -ση του εδάφους. Γι' αυτό το σκοπό, προτι μάται η εφαρμογή νέας μικρού κόστους τε -χνολογίας στις μεγάλες κλίσεις, π.χ. υδρο σποράς (Φωτ. 9-20).
-  Ζώνες στοιχειώδους ενεργού και παθητι -κής αναψυχής Σχεδιάζονται χώροι καθι στικών, περιπάτου, εκπαίδευσης κ.λπ., χω -ροθετημένοι ανεξάρτητα από τα στοιχεία ενεργού αναψυχής που προβλέπει η μελέ -τη των εγκαταστάσεων άθλησης, για να μην ενοχλεί η μία την άλλη.
-  Δημιουργία ελκυστικών οπτικών συνόλων Δίνεται μεγάλη σημασία στην εποχιακότη -τα του φυτικού υλικού που επιλέγεται, με στόχο την εναλλαγή της εικόνας του τοπίου στις διαδοχικές ανθοφορίες, στην εναλλαγή των εποχών κ.λπ.).
-  Χώροι φυσικού εποικισμού Στο σχέδιο προ -βλέπονται χώροι, οι οποίοι προορίζονται να αποτελέσουν επιφάνειες για αποκατάσταση της φυσικής βλάστησης με εποικισμό.
-  Εντοπισμός θέσεων πανοραμικής θέας και οπτικής απόλαυσης Κατά μήκος των δια -

δρόμων κινήσεως, τονίζονται τα σημεία που προσφέρουν ευκαιρίες αισθητικής απόλαυ -σης εντός και εκτός του χώρου όπως πανο ραμική Θέα, περιορισμένη Θέα, εποπτεία του ευρύτερου χώρου από τα υψηλότερα σημεία (Φωτ. 9-21) κ.λπ.
-  Ηχομονωτική φύτευση Επιδιώκεται η δη -μιουργία ηχομονωτικής φύτευσης προς την πλευρά κύριων αρτηριών ή εθνικών οδών κυρίως με κωνοφόρα και αειθαλή είδη.
Το τελικό αποτέλεσμα του σχεδιασμού πρέ -πει να αποτελεί υπόδειγμα αισθητικής στην περιοχή. Αυτό ενισχύεται ακόμα περισσότερο από το γεγονός ότι εκτός από την αισθητική του τοπίου, ο επισκέπτης συνειδητοποιεί και

Φωτ. 9-21: Θέση πανορα -μικής θέας στο αποκατεστη -μένο λατομείο του Αλούλα στο Διόνυσο. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
τον μεγάλο βαθμό λειτουργικότητας του χώ -ρου. Ο συνδυασμός της αισθητικής τοπί ου και των υπηρεσιών που προσφέρει (άθληση, αναψυχή, περίπατος κ.λπ.), δημιουργεί καλή ψυχολογία στον επισκέπτη ή τον κάτοικο της περιοχής και έτσι γίνεται το τοπίο περισσότε -ρο ελκυστικό.
Τα έργα τεχνικής ανάπλασης των χωματε -ρών, λατομείων και άλλων υποβαθμισμένων χώρων, από τη φύση τους αποτελούν αντικεί -μενο περιβαλλοντικής μελέτης και προβλημα τισμού. Η επιτυχία τους μπορεί να συμβάλ -λει στην βελτίωση της μεθόδου για το μέλλον. Κάθε μία εφαρμογή τεχνικής ανάπλασης από μόνη της γίνεται και μέθοδος προς παραδειγ -ματισμό.

9.6 Προϋποθέσεις επιτυχίας της ανάπλασης

9.6.1 Έδαφος
Όσον αφορά τις χωματερές, λαμβάνονται υπόψη τα τεχνικά δεδομένα κατασκευής τους (εναπόθεση απορριμμάτων και διαστρώσεις χώματος, τοπογραφική διαμόρφωση αναγλύ -φου και αναβαθμίδων μετά την εναπόθεσή τους, επιφανειακές χωματουργικές εργασίες κ.λπ.) και αναμένεται να σχηματιστεί ανάγλυ -φο το οποίο θα δεχτεί τεχνητό πράσινο και εποικισμό (Φωτ. 9-22).
Για τα λατομεία, εξετάζεται στο πέτρωμα η ύπαρξη (ή μη) αναβαθμίδων και σχισμών και ο τρόπος εμπλουτισμού με φερτό έδαφος.
Συνήθως στα χαμηλότερα σημεία του έργου υπάρχουν κάποιες προσχωσιγενείς αποθέσεις εδάφους με λεπτόκοκκα χαρακτηριστικά και πλούσιες σε θρεπτικά συστατικά. Τα περισσό -τερο αβαθή εδάφη βρίσκονται στα μεγαλύτερα υψόμετρα του χώρου και τα πιο βαθιά στις κα -τώτερες θέσεις.

Η απαιτούμενη σύ -σταση του εδάφους που θα προστεθεί αρχικά, είναι καλό να είναι αμ -μοπηλώδης με σχετικά μεγάλη περιεκτικότητα ιλύος. Το ΡΗ του πρέπει να κυμαίνεται μεταξύ 4,5-6,0, να είναι πλού -σιο σε κάλιο και πτωχό σε φώσφορο, ασβέστιο και μαγνήσιο. Γενικώς, τα εδάφη αυτά έχουν
Φωτ. 9-22: Διάστρωση εδαφών στον αποκαθι -στούμενο χώρο διάθεσης απορριμμάτων στα Άνω Λιόσια. (Πηγή: Αρχείο Αικ. Σκοτίδα)
Σχήμα 9-3: Διαμόρφωση του εδάφους με αναβαθμί -δες, αναχώματα και λεκάνες αποστράγγισης, όπου:

- α. Δρόμος προσπέλασης
- β. Λεκάνη αποστράγγισης
- γ. Φυτεμένα πρανή
- δ. Ανάχωμα
καλές φυσικές ιδιότητες και καλές υδατικές συνθήκες για την ανάπτυξη βλάστησης. Απαι -τείται όμως να ενισχύεται επιπλέον το πρόσθε το αυτό χώμα της πρώτης φάσης με λιπάνσεις, τύρφες και διάφορα φυτοχώματα.
Στην επιφάνεια της παραπάνω στρώσης συνήθως ρίπτεται χώμα καλής ποιότητας με επάρκεια σε θρεπτικά συστατικά και χούμο. Το έδαφος αυτό πρέπει να έχει ΡΗ βαθμών 6,8-7,5 που σημαίνει ότι θα είναι μετρίως όξινο έως ελαφρώς αλκαλικό (ουδέτερη μέση τιμή). Σε αυτό το ΡΗ ευδοκιμούν τα περισσότερα φυτά. Στην περίπτωση αποκλίσεων από το επιθυμητό ΡΗ είναι δυνατή η διόρθωση με λίπανση. Για διόρθωση κάποιας αλκαλικότητος που πιθανόν να χαρακτηρίζει το έδαφος στο σύνολό του ή κατά κηλίδες, απαιτείται η προσθήκη αμμωνι -
ακών και θειικών λιπασμάτων (νιτρική αμμω -νία, θειική αμμωνία, θειικό κάλιο). Για βελτίω ση (μείωση) της οξύτητας απαιτείται προσθή -κη νιτρικής ασβέστου, νιτρικού νατρίου ή και ασβεστούχου νιτρικής αμμωνίας. Οι επεμβά -σεις αυτές μπορούν να γίνονται σε ολόκληρη την επιφάνεια ή όπου είναι αναγκ αίο.

Το έδαφος (ποιοτικά και ποσοτικά) είναι ο βασικότερος παράγοντας επιτυχίας μιας τέ -τοιας προσπάθειας και μπορεί σημαντικά να ελαχιστοποιήσει το κόστος ολόκληρου του έρ -γου και να εξασφαλίσει την επιτυχία της φύ τευσης.
Οι χωματουργικές εργασίες που απαιτού -νται στο επιφανειακό έδαφος πρέπει να ακο λουθούν βασικές αντιδιαβρωτικές αρχές. Ελα -φρές λεκάνες αποστράγγισης, αναχώματα και
αναβαθμίδες είναι αναγκαίες για να μη χάνεται χώμα και θρεπτικά στοιχεία λόγω εκπλύσεων (Σχήμα 9-3).
Ζιζανιοκτόνα, εντομοκτόνα και λοιπά φυτο -φάρμακα καλό είναι να αποφεύγεται να χρη σιμοποιούνται, για να διευκολύνεται ο εποικι -σμός του χώρου από φυτά, έντομα και ανώτερη πανίδα.

Βάσει του τελικού σχεδίου ανάπλασης που εφαρμόζεται, για να αποδοθεί η καλύτερη αι -σθητική και λειτουργικότητα στο χώρο, θα πρέπει να γίνουν και οι φυτεύσεις στις σωστές θέσεις. Οι κηλίδες που θα σχηματίζουν οι ομά -δες φύτευσης θα είναι μακρόστενες λωρίδες που θα διαδέχονται η μια την άλλη και θα είναι κατά προτίμηση παράλληλες προς τις υψομε -τρικές καμπύλες του τελικού όγκου. Έτσι, προ στατεύεται το έδαφος καλύτερα και διευκολύ -νεται η αναβλάστηση του Τοπίου, με μεγάλο βαθμό προσπέλασης προς όλες τις κατευθύν -σεις.

9.6.2 Νερό
Σύμφωνα με στοιχεία που συλλέγονται για την περιοχή ανάπλασης προσδιορίζονται οι μέ -σες χειμερινές θερμοκρασίες, ανάλογα με το υψόμετρο, η μέση ετήσια βροχόπτωση στον ευρύτερο και τον άμεσο γεωγραφικό χώρο, η ύπαρξη νερού και το ύψος του υδροφόρου ορί -ζοντα κ.λπ. Τα στοιχεία παίρνονται από γειτο νικούς μετεωρολογικούς σταθμούς και γεωλο -γικές μελέτες.
Το νερό αποτελεί σοβαρή αναγκαιότητα για την άρδευση οποιασδήποτε μορφής νεα -ράς βλάστησης που θα προταθεί. Η επαρκής άρδευση είναι ζωτικής σημασίας κυρίως στις φάσεις των φυτεύσεων και έως ότου τα φυτά αποκτήσουν τη δυνατότητα αυτοσυντήρησης. Υπάρχουν σημεία και χώροι (γήπεδα, παρτέρια κοντά σε εγκαταστάσεις κ.λπ.) που χρειάζο -νται πιο εντατική και μόνιμη άρδευση για τη συντήρησή τους.

9.6.3 Φυτικό Υλικό
Η ευρύτερη περιοχή ενός έργου αποκατά -στασης συνήθως χαρακτηρίζεται από πολυ πλοκότητα του αναγλύφου με ιστορικό κάλυ -ψης από πυκνά έως αραιά δάση πλατυφύλλων ή κωνοφόρων. Ο υπόροφος της περιοχής έχει συνήθως (για την Ελλάδα) κλασική σύσταση από φυτά όπως μακί και φρύγανα, όταν πρό -κειται για Μεσογειακά οικοσυστήματα.
Οι άμεσες και γύρω περιοχές που προορί -ζονται για ανάπλαση μπορεί να έχουν υποστεί οικολογική υποβάθμιση. Πιθανές αιτίες είναι πυρκαγιές κατ' επανάληψη, υπερβόσκηση από αιγοπρόβατα ή και άλλες δραστηριότητες οι οποίες αφορούν κυρίως αστικής φύσεως επεμ -βάσεις (οχλήσεις από μπαζώματα, σκουπίδια, εκσκαφές κ.λπ.). Αποτέλεσμα αυτών είναι η μείωση της διαθέσιμης βιομάζας στο ελάχιστο.

Το οικολογικό ιστορικό της περιοχής που βρίσκεται ο χώρος ανάπλασης πρέπει να είναι γνωστό στους μελετητές κατά την επιλογή του φυτικού υλικού που θα προταθεί. Αυτό θα βο -ηθήσει στην καλύτερη προσαρμογή του χώρου στο φυσικό περιβάλλον που ανήκει. Τα πε -ρισσότερα είδη φυτών χρησιμοποιούνται στην ανάπλαση υποβαθμισμένων τοπίων, ήδη αναφέρονται στο Κεφάλαιο 3.

Περίληψη
Με δεδομένα τα ιδιαίτερα βιοκλιματικά χαρακτηρι -στικά του ευρύτερου χώρου μελέτης και των εδαφικών συνθηκών που επικρατούν ή διαμορφώνονται, οι χωμα -τουργικές και φυτευτικές εργασίες παίζουν αποφασιστι κό ρόλο στην επιτυχία της αποκατάστασης του Τοπίου.
Οι φυτεύσεις πρέπει να ακολουθούν τις οδηγίες των ειδικών και να συντονίζονται με τις καιρικές συνθήκες. Η τεχνική βοήθεια από αρμοδίους τεχνικούς ή επιβλέ -ποντες είναι απαραίτητη. Επομένως η όλη φύτευση γίνεται με κανόνες αντιδιάβρωσης, αισθητικής και με πόλο την προσέλκυση φυσικού εποικισμού σε χλωρίδα (στόχος είναι η ωρίμανση ή φάση climax) και επίσης την προσέλκυση πανίδας (κυρίως πτηνοπανίδας, εντό -μων, ερπετών, μικρών θηλαστικών κ.λπ.).

Από πλευράς μελλοντικής ανάπτυξης και επιβίωσης του τοπίου, η διαμόρφωση του πράσινου θα είναι εφι -κτή με τις παρακάτω προϋποθέσεις:
- 1. Πλήρης κάλυψη του χώρου με πράσινο που να εξε -λιχθεί έως το στάδιο climax, οπότε ομιλούμε για ενοποίησή του με το φυσικό οικοσύστημα της περι -οχής ή για προσομοίωσή του με το τοπίο εκείνο που προϋπήρχε πριν χρόνια και πριν ακόμα υποβαθμι -στεί.
- 2. Καθαρισμός των γύρω χώρων από απορρίμματα και άλλα στοιχεία που δεν θα θυμίζουν στον επισκέ -πτη την υποβαθμισμένη εικόνα πριν την ανάπλαση.
- 3. Διατήρηση του αναγλύφου με αρμονία γραμμών και όγκων του ορίζοντα (skyline) μετά την πλήρη απο -κατάσταση και ωρίμανση του νέου τοπίου.
- 4. Σήμανση και ενημέρωση του κοινού για την ύπαρξη των δυνατοτήτων παθητικής αναψυχής και άθλησης που θα υποβοηθείται και από ευκολίες που θα πα -ρέχονται στον χώρο (σύστημα μονοπατιών). Μπο ρεί να παρέχεται δυνατότητα θέας προς όλες τις κατευθύνσεις.
- 5. Ο ίδιος ο χώρος τεχνητού τοπίου που θα διαμορ -φωθεί, αποτελεί αξιοθέατο σε συνδυασμό με τυχόν γειτονικές λοιπές περιοχές που μπορούν να προσφέ -ρονται (π.χ. υγροβιότοποι λιμνών, φαραγγιών, δέλ τα ποταμών κ.λπ.). Εντάσσεται δηλαδή ο χώρος σε ένα διαδίκτυο τοπίων αισθητικής και οικολογικής σημασίας.
- 6. Η δυνατότητα εξυπηρέτησης ολοκλήρου του φάσμα -τος εισοδηματικών τάξεων αλλά και των σχολείων της περιοχής ή ομάδων επισκεπτών που θα επεδί -ωκαν επαφή με τη φύση, όπως και η ανάπτυξη πε ριβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και εκπαίδευσης, παραμένουν οι κύριοι στόχοι. Πλήρως αποκατεστη -μένα τοπία συμβάλλουν ουσιαστικά στην περιβαλ λοντική αναβάθμιση και εκπαίδευση, τοπικά και υπερτοπικά.

Σημειώνεται ότι οι γενικές αρχές και οι τεχνικές ανάπλασης και αποκατάστασης του τοπίου που ανα -φέρθηκαν, έχουν εφαρμογή σε χωματερές αλλά και σε άλλες επιφάνειες που απαιτούν αναβλάστηση.

Ερωτήσεις
- 1. Αναφέρατε παραδείγματα υποβαθμισμέ -νων περιοχών που χρειάζονται αποκατά σταση.
- 2. Ποιος ο στόχος της Αρχιτεκτονικής Τοπί -ου στην αποκατάσταση;
- 3. Αναφέρατε μερικές λειτουργίες που προ -τείνει η Αρχιτεκτονική Τοπίου επάνω στο χώρο αποκατάστασης.
- 4. Ποιος είναι ο πιο αισθητικός και λειτουρ -γικός τρόπος φύτευσης στους χώρους αποκατάστασης;
- 5. Πώς αντιλαμβάνεστε την έννοια της ωρί -μανσης του τοπίου (climax);
- 6. Η συνύπαρξη βλάστησης και άγριας ζωής αποτελεί μακροπρόθεσμο στόχο στην αποκατάσταση; Αν ναι, πώς την εξηγείτε;
- 7. Τι εννοούμε με την προσαρμογή του χώ -ρου ανάπλασης στο γύρω μακροτοπίο;
- 8. Ποιες από τις λειτουργίες στο χώρο απο -κατάστασης πρέπει να προβλέπονται από την Αρχιτεκτονική Τοπίου με σκοπό την προστασία του περιβάλλοντος;
- 9. Ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει η τελική επιφανειακή στρώση εδάφους και γιατί;
- 10. Η άρδευση είναι περισσότερο απαραίτητη κατά τη διάρκεια ανάπτυξης του τοπίου ή μετά την ωρίμανσή του και γιατί;
- 11. Ποια είναι τα στοιχεία που προβλέπει ο Αρχιτέκτονας Τοπίου για τη διασφάλιση οπτικών προσπελάσεων στον άμεσο και ευρύτερο χώρο;

Εργαστηριακό μέρος

Εργαστήριο 1ο Επίσκεψη σε Χώρους Αποκατάστασης Περιβάλλοντος (προαι -ρετική)

Σκοπός
Οι μαθητές με την παρουσία του καθηγητή τους θα επισκεφθούν χώρο, ο οποίος βρίσκεται σε φάση ανάπλασης -αποκατάστασης με σκοπό να αντιληφθούν τη σημασία της Αρ -χιτεκτονικής Τοπίου στην αποκατάσταση -ανάδειξη υποβαθμισμένων περιοχών.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η επίσκεψη οποιαδήποτε εποχή του χρόνου με εξαίρεση τις ημέρες του χειμώνα με ιδιαίτερα χαμηλές θερμοκρασίες.

Υλικά και μέσα
-  Σημειωματάριο
- Φωτογραφική μηχανή
-  Βιντεοκάμερα (προαιρετικά)

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα παρατηρήσουν προσεκτικά, θα φωτογραφήσουν και θα καταγράψουν στοι -χεία που αφορούν την αποκατάσταση. Θα συγκρίνουν τις διαφορές μεταξύ αποκατε -στημένων και μη αποκατεστημένων υπο -βαθμισμένων περιοχών. Θα ακολουθήσει συζήτηση με την παρουσία του υπεύθυνου καθηγητή τους. Θα εξαχθούν συμπεράσμα -τα σχετικά με τη σημασία εφαρμογής έργων Αρχιτεκτονικής Τοπίου σε υποβαθμισμέ -νους χώρους και τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον και τη ζωή των κατοίκων της περιοχής.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 1 (συμπληρώνεται από τους μα -θητές)
1. Συγκρίνατε το προς αποκατάσταση τοπίο ή το αποκατεστημένο τοπίο με το γύρω φυσικό περιβάλλον. ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
- 2. Ποια είναι η άποψή σας για ένα υποβαθμισμένο τοπίο μη αποκατεστημένο και για ένα τοπίο αποκατεστημένο;
- 2. Ποια είναι η άποψή σας για ένα υποβαθμισμένο τοπίο μη αποκατεστημένο και για ένα τοπίο αποκατεστημένο;
3. Τι νομίζετε ότι προσφέρει η ανάπλαση στο περιβάλλον κ αι στο σύγχρονο άνθρωπο; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
ενοχλεί
χώρου
απορριμμάτων;
ανακύκλωση
- Σας η ενός διάθεσης Πιστεύετε η και χώροι υγιειονομικής ταφής αντιμετωπίζουν το πρόβλημα; Προτίθεσθε να συμμετάσχετε σε πρό γραμμα ανακύκλωσης;
- Σας η ενός διάθεσης Πιστεύετε η και χώροι υγιειονομικής ταφής αντιμετωπίζουν το πρόβλημα; Προτίθεσθε να συμμετάσχετε σε πρό γραμμα ανακύκλωσης;
5. Πώς νομίζετε ότι ένα αποκατεστημένο τοπίο είναι περισσότερο αισθητικ ό; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................

Εργαστήριο 2ο

Φύτευση υποβαθμισμένων περιοχών

Σκοπός
- Οι εκπαιδευόμενοι θα επισκεφθούν έναν υπο -βαθμισμένο χώρο όπως περιοχές πληγείσες από πυρκαγιές, λατομεία, χώρους διάθεσης απορριμμάτων και βιομηχανικές ζώνες με σκοπό να συμμετέχουν στην ανάπλαση -αποκατάστασή του με την εγκατάσταση θά -μνων, δέντρων και άλλων φυτών.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η άσκηση κατά τη διάρ -κεια του χειμώνα και του φθινοπώρου που το ύψος της βροχής είναι υψηλό.

Υλικά και μέσα
-  Κατάλληλο φυτικό υλικό
- Τα φυτά πρέπει να είναι υγιή, εύρωστα και ανθεκτικά σε δύσκολες συνθήκες όπως στην ξηρασία, τη ρύπανση, σε εντομολογι -κές προσβολές, ασθένειες και άλλα.
-  Εργαλεία κηπουρικής Χρειάζονται τσάπες, τσουγκράνες, φτυά -ρια, πατοφτυάρια και γκασμάδες. Συνιστά ται η χρησιμοποίηση γαντιών.
-  Μετροταινία, πάσσαλοι και ράμμα (προαι -ρετικά) Προτείνεται η χρησιμοποίησή τους σε περί -πτωση εγκατάστασης των φυτών σε διάτα ξη ευθείας γραμμής.
-  Λίπασμα, βελτιωτικό εδάφους (κοπριά, τύρφη)
-  Εξοπλισμός άρδευσης (ποτιστήρια, σωλή -νες άρδευσης)

Ενδυμασία προστασίας μαθητών
- Οι εκπαιδευόμενοι για την ασφάλεια και προ -στασία τους χρειάζεται να φορούν φόρμες εργασίας, γάντια, ειδικά άρβυλα ασφαλείας και άλλα.

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές με την καθοδήγηση του καθηγητή τους συνιστάται να έρθουν σε επαφή με δα -σικά φυτώρια και υποβαθμισμένους χώρους όπου γίνονται δενδροφυτεύσεις, με σκοπό
να οργανωθεί η επίσκεψή τους και η συμμε -τοχή τους στην ανάπλαση.
Η φύτευση θα ακολουθήσει τα εξής στάδια:
-  Μεταφορά των φυτών στο χώρο φύτευσης
- Επισήμανση των θέσεων φύτευσης
Οι εκπαιδευόμενοι θα τοποθετήσουν ράμ -μα που θα στερεωθεί σε μικρού ύψους πασσάλους ή θα τοποθετήσουν πασσάλους στα σημεία εγκατάστασης των φυτών. Συ -νιστάται η χρησιμοποίηση μέτρου για την ανεύρεση θέσεων φύτευσης. Το ράμμα δι -ευκολύνει την εγκατάσταση των φυτών σε διάταξη ευθείας γραμμής. Ο εντοπισμός των θέσεων σε πετρώδεις και ημιβραχώδεις περιοχές ενδείκνυται να γίνεται κυρίως με γνώμονα την ευκολία διάνοιξης λάκκων φύ -τευσης και τήρηση των αποστάσεων συνή θως κατά προσέγγιση.

-  Άνοιγμα λάκκων
Με τη βοήθεια των εργαλείων κηπουρικής οι εξασκούμενοι θα ανοίξουν λάκκους φύτευ -σης με αποστάσεις που εξαρτώνται από το είδος του φυτού. Σε περίπτωση εγκατάστα -σης δέντρων οι αποστάσεις φύτευσης υπο λογίζονται στα 3-4 μέτρα περίπου. Οι λάκκοι έχουν διαστάσεις ανάλογες με τις διαστάσεις της "μπάλλας" του φυτού. Συνήθως ανοί -γονται λάκκοι με διαστάσεις 0,35 x 0,35 x 0,35 του μέτρου. Σε περίπτωση εγκατάστα -σης καλλωπιστικών θάμνων, οι αποστάσεις φύτευσης κυμαίνονται μεταξύ 80 - 100 εκα -τοστών περίπου. Ανοίγονται λάκκοι με συνή θεις διαστάσεις 0,25 x 0,25 x 0,25 περίπου. Το χώμα που σκάβεται κατά τη διάνοιξη των λάκκων τοποθετείται στη μία πλευρά του.

-  Ανάμειξη του χώματος με εδαφοβελτιωτικό (προαιρετική) Για τη βελτίωση της ποιότητας του εδά -φους, συνιστάται η ανάμειξή του με κοπριά ή τύρφη.
-  Φύτευση - υποστήλωση Οι μαθητές τοποθετούν τα φυτά στους λάκ -κους φύτευσης. Γεμίζουν τους λάκκους με το υπάρχον έδαφος ή με το αναμειγμένο με κοπριά ή τύρφη έδαφος, κρατώντας στα -
θερά το φυτό σε όρθια θέση. Σε περιοχές που επικρατούν μέτριοι έως ισχυροί άνεμοι, προτείνεται η στήριξη κυρίως των δέντρων με πασσάλους υποστύλωσης. Η πρόσδεση του κορμού τους στον πάσσαλο γίνεται με μαλακό και εύκαμπτο υλικό για την απο -φυγή πληγών. Ακολουθεί ελαφρά συμπίεση του εδάφους με το πόδι.

-  Σχηματισμός λεκάνης άρδευσης - άρδευση

Εργαστήριο 3ο
Συνιστάται πότισμα των νεοφυτευθέντων θάμνων, δέντρων και άλλων φυτών με άφθονο νερό κυρίως κατά τις πρωινές και απογευματινές ώρες.
-  Καθαρισμός του χώρου Τοποθετούνται οι σακούλες, οι γλάστρες και άλλα άχρηστα υλικά σε σάκκους απορ -ριμμάτων και απομακρύνονται από το χώρο.

Επίσκεψη σε φυτώριο του Δήμου ή σε δασικό φυτώριο

Σκοπός
- Οι μαθητές με την παρουσία του καθηγητή τους θα επισκεφθούν φυτώριο του Δήμου ή δασικό φυτώριο ή φυτώριο ιδιώτη με σκοπό να εξοικειωθούν με φυτικά είδη κατάλληλα για αποκατάσταση υποβαθμισμένων περιο -χών. Επίσης θα γνωρίσουν από κοντά την οργάνωση και τη λειτουργία μιας φυτωρια -κής μονάδας.

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Συνιστάται να γίνει η επίσκεψη οποιαδήποτε εποχή του χρόνου με εξαίρεση τις ημέρες του χειμώνα που επικρατούν ιδιαίτερα χα -μηλές θερμοκρασίες και γενικά καιρικές συνθήκες που παρεμποδίζουν την περιήγη -ση στο χώρο.

Υλικά και μέσα
- Φωτογραφική μηχανή
-  Σημειωματάριο και μολύβι
-  Φυτολόγιο (προαιρετικά)

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα περιηγηθούν το φυτώριο παρα -τηρώντας, φωτογραφίζοντας και καταγρά -φοντας πληροφορίες σχετικά με τις εγκα -ταστάσεις, τον εξοπλισμό και τα καλλιερ -γούμενα είδη φυτών, με έμφαση στα χρη -σιμοποιούμενα κυρίως σε έργα ανάπλασης και αποκατάστασης. Με τη σύμφωνη γνώμη του υπεύθυνου της μονάδας θα συλλέξουν φύλλα, άνθη και βλαστούς για τη δημιουρ -γία φυτολογίου. Επιπλέον θα συγκεντρώ -σουν στοιχεία για τον τρόπο υδροληψίας, υδροδότησης και άρδευσης των φυτών. Θα γνωρίσουν τα χρησιμοποιούμενα εδαφι -κά μίγματα και τον τρόπο προετοιμασίας τους. Συνιστάται οι εκπαιδευόμενοι να κα -ταγράφουν τις πιο σημαντικές πληροφορίες στο σημειωματάριό τους. Ενδείκνυται να ανταλλάσσουν μεταξύ τους φωτογραφίες, φυτά και άλλα στοιχεία για την ανάπτυξη πνεύματος συνεργασίας.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 3 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
1. Καταγράψτε φυτά κατάλληλα για αποκατάσταση υποβαθμισμένων περιοχών. ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................
2. Ποια φυτά πιστεύετε ότι έχουν δυνατότητα αυτοσυντήρησης; ........................................................................................................................................................ ..................................................................................................................................................

Εργαστήριο 4ο

Επίσκεψη σε αποκατεστημένο τοπίο το οποίο βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο ωρίμανσης

Σκοπός
Οι μαθητές να αντιληφθούν την διαδοχικότητα και διαχρονικότητα μεταμόρφωσης του το -πίου με στοιχεία ορόφου (δένδρα) και υπο ρόφων (θάμνοι και φυσικοί χλοοτάπητες και εδαφοκαλύψεις).

Προτεινόμενος χρόνος υλοποίησης της άσκησης
Κυρίως την περίοδο άνοιξης που τα φυτά εί -ναι δραστήρια (σε χυμούς, σε άνθηση και με τρυφερά βλαστάρια).

Υλικά και μέσα
-  Σημειωματάριο και μολύβι
-  Φωτογραφική μηχανή
-  Φυτολόγιο (προαιρετικά)

Διαδικασία υλοποίησης της άσκησης
Οι μαθητές θα περιηγηθούν τον χώρο και θα εντοπίζουν συστάδες σε πλήρη ωρίμαν -ση (επιτυχείς φυτεύσεις). Θα περιγράφουν τους λόγους επιτυχίας ή αποτυχίας παρό -μοιων φυτεύσεων.

Ερωτηματολόγιο εργαστηρίου 4 (συμπληρώνεται από τους μαθητές)
- 1. Αναφέρατε συνδυασμούς φυτών για τη δημιουργία ορόφων και υπορόφων κατά τα πρότυπα του δάσους.
- 2. Παρατηρήσατε σημεία αποτυχημένης φύτευσης; Πού οφείλονται; ............................................
- 2. Παρατηρήσατε σημεία αποτυχημένης φύτευσης; Πού οφείλονται; ............................................

ορολογίας στην Ελληνική και την Αγγλική

Αίθριο

Aethrium
Αισθητική Τοπίου
Landscape Aesthetics
Αναβαθμίδα

Terrace
Αναβαθμίδωση

Terraces
Ανάγλυφο (εδάφους)

Relief
Αναρριχώμενα

Vines
Ανεμοφράκτης

Windbreak

Ανθοφορία

Flowering
Ανθρωπογενές Τοπίο
Manmade Landscape
Αξιολόγηση Τοπίου
Landscape Evaluation
Αποκατάσταση Τοπίου
Landscape Restoration
Αποστράγγιση

Drainage
Αποτύπωση Τοπίου
Landscape Mapping
Αρδευτικό δίκτυο
Irrigation network
Αρχαιολογικός χώρος
Archaeological Site
Αρχιτεκτονική Τοπίου
Landscape Architecture
Βιομηχανική ζώνη
Industrial zone
Βιομηχανικό πάρκο
Industrial Park

Βόσκηση

Grazing
Βοτανικός κήπος
Botanical garden
Βοτανικός κήπος δένδρων

Arboretum
Βοτανικός κήπος θάμνων
Herboretum
Βραχόκηπος
Rock Garden

Γεωργία
Agriculture
Γραμμή Ορίζοντα

Skyline
Δαπεδοτοπίο μαλακό
Soft floorscape
Δαπεδοτοπίο σκληρό
Hard floorscape
Δενδροστοιχία

Tree line
Δέντρο καλλωπιστικό
Ornamental tree
Δέντρα σε ομάδες
Group of trees
Δέντρα σε φυτοδοχεία

Pot trees

Διάβρωση

Erosion
Διαχείριση
Management
Δίκτυο άτυπων μονοπατιών
Path trial System
Δομημένο περιβάλλον
Built environment
Έδαφος πυριτικό
Silicic soil
Έδαφος χουμώδες
Organic soil
Εδάφους βελτίωση με φυσικά υλικά
Soil amendment
Εθνικός Δρυμός
Natural forest
λεξικό
Είσοδος κήπου (κεντρική)
Είσοδος (γενικά)

Entrance
Έκταση φυτεμένη
Planted area
Επίπεδο (π.χ. έδαφος)
Plane level
Επιπεδομετρία (π.χ. ενός γηπέδου)
Planimetrie
Επισήμανση σημείων (με πασσάλους)

Marking
Εποικισμός φυσικός
Natural colonization
Ζαρντινιέρα
Jardiniere
Ζώνη προστασίας διαχωριστική με πράσινο
Buffer Zone
Θάμνος μεγάλος

Shrub
Θάμνος μικρός
Small shrub
Θέα πανοραμική
Panoramic view
Θέα περιορισμένη

Vista
Θέα σκεπαστή

Underview
Καθιστικό (υπαίθριο)
Καταρράκτης

Cascade
Κατασκήνωση

Camping
Κηποτεχνία
Art of garden
Κήπος αναψυχής
Recreation garden
Κήπος αστικός
Urban garden
Κήπος διακοσμητικός
Ornamental garden
Κήπος δημόσιος
Public garden
Κήπος εξοχής
Rural garden
Κήπος κλασσικός ή γαλλικός
Classical garden
Κήπος μεικτός
Mix styled garden
Κήπος σύγχρονος (μοντέρνος)
Contemprary garden
Κήπος προαστιακός
Suburban garden
Κλίμακα σχεδίου

Scale
Κόμη (δένδρου) απλωνόμενη
Spreading branching
Κόμη (δένδρου) κολονοειδής
Erect branching
Κόμη (δένδρου) κρεμοκλαδής
Hanging branching
Κόμη (δένδρου) κωνική
Conical branching
Κόμη (δένδρου) έρπουσα
Creeping branching
Κόμη (δένδρου) πυραμιδοειδής
Pyramidal branching
Κόμη (δένδρου) σφαιρική
Global branching
Κόμη (δένδρου) ωοειδής
Ovoide branching
Κτίσματα ξενοδοχειακά (μικρά)

Bungalows
Λιθόστρωτο

Pavement
Λίμνη μικρή
Λίμνη τεχνητή
Artificial lake
Λίπασμα (οργανικό ή χημικό)
Fertilizer
Μακροτοπίο
Macro-landscape
Μικροκλίμα
Microclimate
Μικροτοπίο
Micro-landscape

Μονοπάτι

Οικότοπος

Habitat
Ομάδα δένδρων
Group of trees
Ομαδοποίηση δένδρων
Grouping of trees
Ομαδοποίηση θάμνων
Grouping of shrubs
Οπτικός διάδρομος
Visual Corridor
Πάγκος ανάπαυσης
Παιδική χαρά
Playground

Πανίδα

Fauna
Πάρκο αστικό
Urban park
Πάρκο περιαστικό
Suburban park
Παρτέρι ανθοφύτων (ετησίων-διετών)

Flowerbed
Παρτέρι μικρό στρογγυλό

Round bed
Παρτέρι πολυετών ποωδών ανθοφύτων
Mixed border
Πάσσαλος αντιστήριξης

Stake
Πατήματα με πλάκες μέσα σε χλοοτάπητα
Stone walks
Πεζόδρομος
Pedestrian road

Πέργκολα

Arbor
Περίφραγμα κήπου

Fence
Πίδακας νερού

Water jet
Πιλοτική μελέτη
Pilot study
Πλάκα (πέτρινη)
Flag stone
Πλακόστρωτο
Paved with flag-stones
Πράσινο (π.χ. πόλης)

Greenery

Πρανές

Slope

Προσχέδιο
Draft plan
Πρότυποι Οικισμοί
Model Housing
Ρίζα πασσαλώδης

Tap root

Ρίζωμα

Rhizome

Ρυάκι
Streamlet, Brooklet

Ρύπανση

Pollution

Ρυπαντής

Pollutant
Σημείο αναφοράς

Landmark
Σημείο έλξης

Stimulus

Σκάλα

Staircase
Σκαλιστήρι
Small spade

Σκαρίφημα

Sketch

Στάθμευση

Parking
Σταυροδρόμι

Ρυπαντής

Pollutant
Σημείο αναφοράς

Landmark
Σημείο έλξης

Stimulus

Σκάλα

Staircase
Σκαλιστήρι
Small spade

Σκαρίφημα

Sketch

Στάθμευση

Parking
Σταυροδρόμι

Crossroad
Συντήρηση (π.χ. κήπου)
Maintenance
Συρματόπλεγμα
Barbed wire
Σχεδιασμός Περιβαλλοντικός
Environmental Design
Σχέδιο άρδευσης
Irrigation design
Σχέδιο κήπου
Garden plan
Σχέδιο φύτευσης
Planting design
Σχέδιο κυκλοφορίας
Walks design
Σχέδιο οριστικό
Final design
Σχέδιο Συνοπτικό (μεγάλης έκτασης)
Master Plan
Τοίχος αντιστήριξης
Support wall

Τοπίο

Landscape
Υγροβιότοπος

Wetland

Υδροσπορά
Hydroseeding
Υποβάθμιση περιβάλλοντος
Environmental degradation
Φυτώριο δασικό
Forest plant nursery
Φυτώριο δημοτικό
Public plant nursery
Χλοοτάπητας

Χλωρίδα

Flora

Χρήση γης

Land use

Χωματερή


ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΟΥ
ΑΡΧΕΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΟΥ