Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Αγαπητά παιδιά,
η εκκλησιαστική μουσική είναι η μουσική που ψάλλουμε στους ναούς μας. Είναι μια πολύ παλιά μουσική, που δημιουργήθηκε για να καλλωπίσει ακόμα παλαιότερους ύμνους. Η μουσική αυτή φτιάχτηκε και χρησιμοποιήθηκε από αγίους, αυτοκράτορες, πατριάρχες, ιερείς, μοναχούς, ιεροψάλτες και από τον απλό λαό. Κατοχυρώθηκε ως η επίσημη μουσική της Ορθοδόξου Εκκλησίας ενώ προστατεύθηκε και οριοθετήθηκε από μεγάλους Πατέρες της Εκκλησίας, έως και από Οικουμενικές Συνόδους. Αυτή η μουσική, λοιπόν, είναι ζωντανή μέχρι και σήμερα, ψάλλεται στους ναούς μας και θα έχουμε και εμείς την ευκαιρία να τη γνωρίσουμε, μέσα από αυτό το βιβλίο.

Πολλές φορές, θα ακούσουμε να χρησιμοποιείται ο όρος ψαλτική . Ο μαθητής της εκκλησιαστικής μουσικής, τις περισσότερες φορές, είναι ο υποψήφιος ιεροψάλτης . Ο ιεροψάλτης, ανήκει στον κατώτερο κλήρο ενώ για να ψάλει χρειάζεται ειδική χειροθεσία από Επίσκοπο. Η «δουλειά» του ιεροψάλτη, λοιπόν, δεν είναι απλά ένα χόμπι, είναι ένα λειτούργημα και μία διακονία και για το λόγο αυτό θα πρέπει να την αντιμετωπίζουμε με την ανάλογη σοβαρότητα και υπευθυνότητα.
Τί χρειάζεται, όμως, για να γίνει κάποιος ιεροψάλτης;

Χρειάζεται σωστά ακούσματα. Η μουσική μας είναι προφορική και μαθαίνεται από το δάσκαλο στο μαθητή. Έχουμε την ευτυχία να έχουμε ηχογραφήσεις πολύ καλών παραδοσιακών ιεροψαλτών του 20ού αιώνα, οι οποίες είναι και ο οδηγός μας και μας λύνουν πολλά προβλήματα σχετικά με τον τρόπο που πρέπει να ψάλλουμε.
Χρειάζεται, επίσης, γνώση της σημειογραφίας, κάτι που -επίσης- μαθαίνεται από το δάσκαλο. Χρειάζεται, τέλος, βιωματική επαφή με το αναλόγιο. Πρέπει να ψάλουμε στην πράξη όσα μαθαίνουμε στην τάξη. Χρειάζεται τριβή και εμπειρία ώστε να καταφέρουμε να αποκτήσουμε το σωστό τρόπο ψαλμωδίας αλλά και να γνωρίσουμε το Τυπικό, τη σειρά, δηλαδή, των ακολουθιών.

Ξεκινώντας να μαθαίνουμε την ψαλτική, θα διαπιστώσουμε ότι δεν είναι τελικά τόσο δύσκολη όσο μπορεί να νομίζουμε. Αρκεί να έχουμε τα απαραίτητα εφόδια. Εκτός, λοιπόν, από τα κατάλληλα φωνητικά προσόντα, χρειάζεται θέληση για μάθηση, καλός δάσκαλος, επιμονή και υπομονή.
Το βιβλίο αυτό, λοιπόν, τί χρειάζεται;
Το βιβλίο το έγραψαν τρεις ιεροψάλτες που διδάσκουν εδώ και πολλά χρόνια αυτή τη μουσική σε παιδιά. Είναι γραμμένο, λοιπόν, ειδικά για εσάς. Το βιβλίο μας προσπαθεί να συνδυάσει όσα χρειάζεται κανείς για να γίνει ιεροψάλτης. Όλα όσα θέλουμε να πούμε είναι πολλά. Όσα πρέπει να πούμε, είναι ακόμα περισσότερα και οι τρεις αυτές Τάξεις δεν αρκούν. Θεωρούμε, όμως, ότι είναι μία καλή εισαγωγή για κάποιον που θέλει να γνωρίσει την ψαλτική.

Κάθε ενότητα του βιβλίου είναι χωρισμένη σε δύο εξίσου σημαντικά μέρη. Το πρώτο μέρος κάθε ενότητας (μία ώρα την εβδομάδα) ασχολείται με τη μουσική σημειογραφία της εκκλησιαστικής μουσικής ενώ το δεύτερο (άλλη μία ώρα την εβδομάδα) ασχολείται με την πρακτική (εξ' ακοής) εκμάθηση σημαντικών ύμνων των ιερών ακολουθιών. Παράλληλα με τα δύο αυτά βασικά μέρη, σε κάθε ενότητα εμπεριέχονται συνοδευτικά μουσικά παραδείγματα, ασκήσεις, ύμνοι, σχετικές εικόνες, θέματα «τάξεως» των ιερών ακολουθιών καθώς και λόγοι Πατέρων και Αγίων της Εκκλησίας μας σχετικά με την εκκλησιαστική μουσική και τους ψάλτες.

Με την προσπάθειά μας αυτή, ευελπιστούμε να σας βοηθήσουμε να αγαπήσετε την εκκλησιαστική μας μουσική ώστε να γίνετε οι αυριανοί ιεροψάλτες των εκκλησιών μας, που θα υπηρετούν με σεβασμό την υπερχιλιετή αυτή μουσική παράδοση.
Δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε να ευχαριστήσουμε ορισμένους ανθρώπους που συνέβαλαν, ο καθένας με τον τρόπο του, στην ολοκλήρωση του βιβλίου. Η βοήθειά τους ήταν πραγματικά πολύτιμη. Θερμές ευχαριστίες λοιπόν στην ιερά αδελφότητα της Ι. Μ. Ρουσάνου Μετεώρων, στους Άρχοντες Οφφικιάλιους της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, Δημοσθένη Παϊκόπουλο και Σταμάτιο Κίσσα καθώς και στους Αλέξανδρο Ν. Φωτόπουλο, Αλέξιο Χορία, Αναστάσιο Μπόκο, Άννα Κώστα, Βασίλειο Μπόκο, Δαυίδ Ζήσιμο, Δημήτριο Λόζο, Δημήτριο Ράικο, Δημήτριο Σκρέκα, Εμμανουήλ Μπεκιάρη, Λάμπρο Χαραλάμπους και Ξενοφώντα Μπόκο.

Οι συγγραφείς, Ανδρέας, Κώστας και Κώστας

ΕΝΟΤΗΤΑ 1

ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ
Η ιστορία της εκκλησιαστικής μουσικής ξεκινάει από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. Η μουσική που ακούμε στους ναούς μας γεννήθηκε και καλλιεργήθηκε στα πλαίσια της βυζαντινής αυτοκρατορίας και γι' αυτόν τον λόγο τα τελευταία χρόνια ακούμε να χρησιμοποιείται πολύ συχνά ο όρος βυζαντινή μουσική. Άλλες ονομασίες που μπορεί να ακούσουμε είναι ψαλτική τέχνη ή απλά ψαλτική . Παλαιότερα, καθώς η εκκλησιαστική μουσική κατείχε κεντρικό ρόλο στην ζωή των ανθρώπων, αναφέρονταν συχνά σε αυτήν απλώς με τον όρο μουσική.

Μέχρι τον 10ο αιώνα η μουσική καλλιεργείται παράλληλα με την υμνογραφία, με την οποία συνδέεται στενά. Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η συμβολή του υμνογράφου και μουσικού Αγ. Ιωάννη του Δαμασκηνού, που ζει τον 8ο αιώνα. Από τον 11ο αιώνα και εξής γνωρίζει ιδιαίτερη ανάπτυξη η μελοποιία, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη και στο Άγιον Όρος. Τον 13ο και 14ο αιώνα υπάρχει μια πρώτη μεγάλη ακμή στη μελοποιία. Την εποχή αυτή κυριαρχεί η φυσιογνωμία ενός ακόμα Αγίου, του Αγ. Ιωάννη του Κουκουζέλη και συντίθενται μέλη έντεχνα και μεγάλα σε έκταση.

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους και για μία περίοδο 150 ετών στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν παρατηρείται ιδιαίτερη μουσική δραστηριότητα. Αντιθέτως, σε περιοχές όπως η Κρήτη, η Κύπρος, η Σερβία και η Μολδοβλαχία η μουσική φαίνεται να ακμάζει.
Από τον 17ο αιώνα κι έπειτα, η Κωνσταντινούπολη και το Άγ. Όρος καθίστανται και πάλι τα δύο βασικά κέντρα καλλιέργειας της εκκλησιαστικής μουσικής. Οι μελοποιοί συνεχίζουν να συνθέτουν εκτεταμένα μέλη ενώ σταδιακά εισάγουν και κάποια στοιχεία από την κοσμική μουσική της εποχής, που όμως ταιριάζουν στο ήθος και το ύφος της λατρείας.

Τον 18ο αιώνα έχουμε μία «χρυσή εποχή» για τη μουσική μας, με πληθώρα σπουδαίων μουσικοδιδασκάλων ανάμεσα στους οποίους ξεχωρίζει ο Πέτρος Πελοποννήσιος ο Λαμπαδάριος. Τα μέλη που συντίθενται είναι πλέον συντομότερα ενώ τα περισσότερα από αυτά ψάλλονται αυτούσια μέχρι τις μέρες μας ή χρησιμοποιούνται ως πρότυπα για νεότερες συνθέσεις.
Τον 19ο αιώνα συντελούνται τρία σημαντικά γεγονότα: α. Η καθιέρωση της Νέας Μεθόδου . Το 1814 συστήνεται από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως μουσική επιτροπή, η οποία απλοποιεί τη μουσική γραφή -που μέχρι τότε ήταν πολύ δύσκολη στην εκμάθησή τηςκαι συστηματοποιεί τη Θεωρία της εκκλησιαστικής μουσικής. Παράλληλα «εξηγεί», δηλαδή μεταφράζει έναν μεγάλο όγκο παλαιών μελών στη γραφή της Νέας Μεθόδου. Το μνημειώδες αυτό έργο αναλαμβάνουν οι Γρηγόριος Πρωτοψάλτης, Χουρμούζιος Χαρτοφύλαξ και Χρύσαν-
θος εκ Μαδύτων, οι οποίοι για την προσφορά τους αναγνωρίζονται ως ευεργέτες του έθνους. β. Η έναρξη της μουσικής τυπογραφίας . Το 1820 τυπώνεται το πρώτο βιβλίο εκκλησιαστικής μουσικής. Οι εκδόσεις των μουσικών βιβλίων που ακολουθούν συμβάλλουν στη γρήγορη διάδοση και καθιέρωση της Νέας Μεθόδου. γ. Η σύγκληση της νέας πατριαρχικής, Μουσικής Επιτροπής το 1881 , η οποία ολοκληρώνει το θεωρητικό έργο της Επιτροπής του 1814 .

Τον 20ο αιώνα έχουμε τις πρώτες ηχητικές καταγραφές εκκλησιαστικής μουσικής. Στην Κωνσταντινούπολη δεσπόζουν οι φυσιογνωμίες του Ιακώβου Ναυπλιώτη, Κωνσταντίνου Πρίγγου και Θρασυβούλου Στανίτσα. Διακονούν διαδοχικά ως Πρωτοψάλτες του πατριαρχικού ναού Κωνσταντινουπόλεως και καθίστανται πρότυπα ερμηνείας για τους περισσότερους ιεροψάλτες. Παράλληλα στο Άγιον Όρος, οι Ιερές Αδελφότητες των Δανιηλαίων και των Θωμάδων καθώς και ο διακο-Διονύσης Φιρφιρής προσκαλούνται επί μία εκατονταετία και ψάλλουν σε όλες τις πανηγύρεις των Ιερών Κοινοβίων, διασώζοντας στην πράξη πολλά παλαιά αργά μέλη, τα οποία έχουν αρχίσει να χάνονται από την ενοριακή πράξη λόγω της συντόμευσης των ακολουθιών.

ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
Ας δούμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μουσικής αυτής, που την καθιστούν κατάλληλη για χρήση της στη λατρεία. α. Είναι λόγια μουσική αλλά, ταυτόχρονα, παραδοσιακή. β. Είναι φωνητική. γ. Είναι μονοφωνική. δ. Είναι τροπική. ε. Ψάλλεται κυρίως από ανδρικές φωνές.
Ας τα δούμε όμως αναλυτικά:

α. Λόγια και, ταυτόχρονα, παραδοσιακή μουσική:
Λόγια μουσική μπορεί να θεωρηθεί καθώς χρησιμοποιεί το δικό της σύστημα γραφής, το οποίο είναι πολύ παλαιό και δομημένο με εντελώς διαφορετικό τρόπο από αυτό της δυτικής μουσικής (το γνωστό σε όλους πεντάγραμμο). Συνοδεύεται από συγκεκριμένη Θεωρία, που αποτελεί τη «Γραμματική» της και επεξηγεί τη σημειογραφία και σε κάποιο βαθμό τον τρόπο ερμηνείας των ύμνων.
Παραδοσιακή μουσική μπορεί να θεωρηθεί καθώς η προφορική παράδοση έχει κυρίαρχο ρόλο. Αιώνες τώρα η μουσική μεταδίδεται από γενιά σε γενιά στο αναλόγιο, την ώρα της ακολουθίας, από το δάσκαλο στο μαθητή. Εκεί γίνεται κατ' ουσίαν η διδασκαλία, καθώς ο μαθητής βιώνει και αφομοιώνει όσα βλέπει και όσα ακούει στα μαθήματα. Είναι η ίδια η πράξη που τελικά διαμορφώνει τον ιεροψάλτη. Η μουσική σημειογραφία και η «Γραμματική» της έρχονται απλώς για να στηρίξουν και να εξηγήσουν την πράξη.

Ο διττός χαρακτήρας της εκκλησιαστικής μουσικής επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι συνδυάζει την αυστηρή πειθαρχία με τη λελογισμένη ελευθερία. Με απλούστερα λόγια, υπάρχει ένα αυστηρό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η μελωδία. Αυτό το πλαίσιο το καθορίζει ο ίδιος ο σκοπός της εκκλησιαστικής μουσικής. Το ότι πρόκειται δηλαδή για μουσική που προορίζεται για τη λατρεία. Συνεπώς, δεν επιτρέπονται ούτε υπερβολές ούτε μουσικές ακροβασίες. Από την άλλη, εντός αυτού του πλαισίου δίνεται μία σχετική ελευθερία στον ιεροψάλτη να «ξεφύγει» λίγο (=λελογισμένη ελευθερία) από τη μουσική γραμμή και να προσθέσει κάποια στοιχεία καλλωπισμού. Με τον τρόπο αυτό εξελίσσεται η εκκλησιαστική μουσική μέσα στους αιώνες. Παραμένει πιστή στο σκοπό της και ταυτόχρονα αφομοιώνει μουσικά χαρακτηριστικά ανάλογα με την εποχή και τις ανάγκες της Εκκλησίας.

β. Φωνητική μουσική:
Στην εκκλησιαστική μουσική δεν χρησιμοποιούνται μουσικά όργανα. Ο λαός μετέχει ενεργά στη λατρεία και ο σκοπός της ύπαρξης του ιεροψάλτη είναι να «μιλάει» για λογαριασμό του λαού. Από τα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού η ανθρώπινη φωνή, που δόθηκε από τον ίδιο τον Θεό, θεωρείται το τελειότερο όργανο και κανένα ανθρώπινο κατασκεύασμα δεν μπορεί να την υποκαταστήσει.

γ. Μονοφωνικ ή μουσικ ή:
Ακόμα και όταν ψάλλουν δύο ή περισσότεροι ιεροψάλτες, όπως στην περίπτωση μιας χορωδίας, όλοι ψάλλουν την ίδια μελωδία. Το μοναδικό στοιχείο που μπορεί να θεωρηθεί ότι παραπέμπει σε πολυφωνία είναι το ισοκράτημα, το οποίο όμως δεν αποτελεί βασικό συστατικό της μουσικής και υπόκειται σε αυστηρούς κανόνες ως προς τη χρήση του, ώστε να αποφεύγεται το πολυφωνικό άκουσμα.

δ. Τροπική μουσική:
Στη δυτική μουσική χρησιμοποιούνται κατά βάση δύο ήχοι, δύο κλίμακες. Η μείζονα και η ελάσσονα. Στην εκκλησιαστική μουσική υπάρχει μεγαλύτερη ποικιλία καθώς χρησιμοποιούνται αντίστοιχα οκτώ ήχοι, που έχουν την βάση τους στους μουσικούς «τρόπους» της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Αυτή η ποικιλία δίνει τη δυνατότητα στον ιεροψάλτη να αποδώσει πολύ τεχνικά, μελωδικά και με μεγάλη λεπτομέρεια μία μελωδία.
Οι Δανιηλαίοι και οι Θωμάδες στην πανήγυρη της Ι. Μ. Μεγίστης Λαύρας. Άγιον Όρος, 1997.

ε. Ψάλλεται κυρίως από ανδρικές φωνές:
Σύμφωνα με την παράδοση, η εκκλησιαστική μουσική ψάλλεται κυρίως από άνδρες. Γυναικείους χορούς συναντάμε μόνο στα γυναικεία μοναστήρια ενώ, κατ'εξαίρεση, στο αναλόγιο διακονούν γυναίκες όταν δεν υπάρχουν άνδρες, πράγμα που συναντάται ιδιαίτερα στην επαρχία. Σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπονται οι μεικτές χορωδίες.
Η εκκλησιαστική μουσική αναπτύχθηκε κυρίως στον ελληνόφωνο κόσμο. Αποτελεί όμως οικουμενικό κτήμα των Ορθοδόξων Χριστιανών ανεξαρτήτως καταγωγής και γλώσσας, όπως αντίστοιχα και πολλά θεολογικά κείμενα των πατέρων της Εκκλησίας, που είναι γραμμένα στην ελληνική γλώσσα. Είναι μία μουσική που μέχρι και σήμερα ζει και εξελίσσεται στην Ελλάδα αλλά και στους αραβόφωνους και σλαβόφωνους ορθοδόξους, στις ορθόδοξες Εκκλησίες των χωρών της Βαλκανικής αλλά και σε αυτές του δυτικού κόσμου.

Για το λόγο αυτό έχουν επινοηθεί τα ψαλτικά μέλη. Για να νομίζουν τα παιδιά αλλά και οι πλέον ανώριμοι στην αρετή ότι «τραγουδούν», ενώ στην πραγματικότητα εκπαιδεύεται η ψυχή τους.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
Ακούμε τρία χαρακτηριστικά δείγματα εκκλησιαστικής μουσικής, από τους κορυφαίους ψάλτες του 20ού αιώνα. Από το Άγιον Όρος, ακούμε την Ιερά Αδελφότητα των Δανιηλαίων ενώ από την Κωνσταντινούπολη ακούμε τον Κωνταντίνο Πρίγγο (+ 1964) και το Θρασύβουλο Στανίτσα ( + 1987). († (†

ΕΝΟΤΗΤΑ 2

2.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΦΘΟΓΓΟΙ, ΧΡΟΝΟΣ, ΒΑΣΗ Β ΑΣΗ, ΧΡΟΝΟΣ

ΦΘΟΓΓΟΙ
Όταν ψάλλουμε χρησιμοποιούμε κάποιους ήχους ή φωνές όπως λέμε, που άλλοτε είναι πιο ψηλοί και άλλοτε πιο χαμηλοί. Αυτούς τους ήχους τους ονομάζουμε φθόγγους . Όταν ψάλλουμε χρησιμοποιούμε κάποιους ήχους, που άλλοτε είναι πιο ψηλοί και άλλοτε πιο χαμηλοί. Αυτούς τους ήχους τους ονομάζουμε φθόγγους ή φωνές.
Οι φθόγγοι είναι επτά:

πα, βου, γα, δι, κε, ζω, νη
Ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλει τους τέσσερις πρώτους φθόγγους και ας επαναλάβουμε. Ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλει τους τέσσερις πρώτους φθόγγους και ας επαναλάβουμε:
Αρχικά θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα πάνω, ξεκινών τας από το χαμηλότερο φθόγγο και πηγαίνοντας στον ψηλότερο.
Τώρα θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα κάτω, ξεκινώντας από τον ψηλότερο φθόγγο και πηγαίνοντας στον χαμηλότερο.
Ας ξαναψάλουμε τώρα τους τέσσερις πρώτους φθόγγους στην ανάβαση και στην κατάβαση, χτυπώντας σε κάθε φθόγγο το χέρι μας στο θρανίο ή στο γόνατο.

ΧΡΟΝΟΣ
Για κάθε φθόγγο, χτυπώντας το χέρι μας κάνουμε δύο κινήσεις. Μία καθοδική, που λέγεται θέση και μία ανοδική, που λέγεται άρση . Στη μουσική, η χρονική διάρκεια που απαιτείται για Για κάθε φθόγγο που ψάλλουμε, χτυπάμε το χέρι μας κάνοντας δύο κινήσεις. Μία καθοδική, που λέγεται θέση και μία ανοδική, που λέγεται άρση .
να γίνουν αυτές οι δύο κινήσεις ορίζεται ως ένας χρόνος .
Παράδειγμα:
Παράδειγμα:
Στη μουσική, η χρονική διάρκεια που απαιτείται για να γίνουν αυτές οι δύο κινήσεις ορίζεται ως ένας χρόνος .

Σημείωση: Στο εξής θα σημειώνονται με κόκκινα βέλη -όπου είναι απαραίτητο- οι κινήσεις του χεριού.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Ψάλλουμε τους παρακάτω φθόγγους με τη σειρά που είναι γραμμένοι, χτυπώντας σε κάθε φθόγγο ρυθμικά το χέρι μας. Ψάλλουμε τους παρακάτω φθόγγους με τη σειρά που είναι γραμμένοι, χτυπώντας σε κάθε φθόγγο το χέρι μας.
1. πα βου γα δι. δι γα βου πα 1. πα βου γα δι. δι γα βου πα.
- 2. πα πα βου βου γα γα δι δι. δι δι γα γα βου βου πα πα 2. πα πα βου βου γα γα δι δι. δι δι γα γα βου βου πα πα.
- 3. πα βου γα γα βου γα δι δι. δι γα βου βου γα βου πα πα 3. πα βου γα γα βου γα δι δι. δι γα βου βου γα βου πα πα.
- 4. πα βου βου πα. βου γα γα βου. γα δι δι γα. γα δι δι γα. βου γα γα βου. πα βου βου πα. 4.

2.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΩΣΟΝ ΚΥΡΙΕ ΤΟΝ ΛΑΟΝ ΣΟΥ

Ἀπολυτίκιον Σταυροῦ

Ἦχος α'
Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, νίκας τοῖς βασιλεῦσι, κατὰ βαρβάρων δωρούμενος, καὶ τὸ σὸν φυλάττων, διὰ τοῦ Σταυροῦ σου πολίτευμα.
Οι Εκκλησίες του Θεού λέγονται και οίκοι προσευχών. Γι' αυτό οι προσευχόμενοι οφείλουν να προσεύχονται με δάκρυα και ταπείνωση και όχι με αταξία και θρασύτητα. Όρισαν λοιπόν οι Πατέρες οι ιερές ψαλμωδίες να μην γίνονται με άτακτες και δυνατές φωνές, παραβιάζοντας τη φυσική ανθρώπινη φωνή. Ούτε να χρησιμοποιούν άπρεπες καλλιφωνίες που δεν ταιριάζουν στο εκκλησιαστικό ήθος και τάξη, όπως οι θεατρικές μελωδίες και τα περιττά τσακίσματα της φωνής. Αντίθετα, με πολλή κατάνυξη και με θεάρεστο ήθος να αναπέμπουν τις προσευχές στο Θεό, ο οποίος γνωρίζει το βάθος των καρδιών μας. Αυτά λοιπόν παραγγέλλουν οι Πατέρες, ακολουθών τας το ευαγ γελικό ρητό που ορί ζει ότι δεν πρέπει να προσευχόμαστε όπως οι ειδωλολάτρες, με πολυλογίες και κραυγές, νομίζοντας ότι έτσι θα εισακουσθούμε καλύτερα. Πρέπει να προσφέρουμε τον ύμνο στο Θεό μυστικά και με τον ίδιο τρόπο να λέμε και τα αιτήματά μας, ώ στε ο Πατέρα μας -που βλέπει τα κρυφά- να μας ανταμείψει στα φανερά. ώστε ο Πατέρας μας

Θεόδωρος Βαλσαμών (12ος αιώνας) Πατριάρχης Αντιοχείας Θεόδωρος Βαλσαμών, Πατριάρχης Αντιοχείας (12ος αιώνας)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
Αντιγράφουμε πολυτονικά τον ύμνο «Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου».
Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός «ο μουσικότατος». Χειρόγραφο 332 ( Έτος 1764), Ι. Μ. Δοχειαρίου, Άγιον Όρος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 3

3.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ, ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΠΑ-ΒΟΥ-ΓΑΔΙ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΟΣ, ΙΣΟΝ-ΟΛΙΓΟΝ-ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ, ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ-ΜΕΛΟΣ

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ
Κάθε φθόγγος έχει και το δικό του σύμβολο, που ονομάζεται μαρτυρία Κάθε φθόγγος έχει ένα δικό του σύμβολο, που ονομάζεται μαρτυρία.
Οι μαρτυρίες δεν ψάλλονται. Γράφονται στην αρχή του μουσικού κειμένου, για να ξέρουμε ποια είναι η αφετηρία μας και στα ενδιάμεσα ή στο τέλος του μουσικού κειμένου, για να επαληθεύσουμε ότι βρισκόμαστε στο σωστό φθόγγο.

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΠΑ - ΒΟΥ - ΓΑ - ΔΙ
Είναι εύκολο να καταλάβουμε ποια είναι η μαρτυρία κάθε φθόγγου, αφού περιλαμβάνει και το αρχικό γράμμα του φθόγγου που αντιπροσωπεύει.
Οι μαρτυρίες των τεσσάρων πρώτων φθόγγων είναι οι εξής:

ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΟΣ, ΙΣΟΝ - ΟΛΙΓΟΝ - ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ
Αφού όμως οι μαρτυρίες δεν ψάλλονται, ποια είναι τα σημάδια που μας δείχνουν τους φθόγγους που θα ψάλουμε;
Τα σημάδια που μας δείχνουν τους φθόγγους που θα ψάλουμε ονομάζονται χαρακτήρες ποσότητος ή χαρακτήρες φθόγγων και χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:
- α) Χαρακτήρας ισότητας: μας δείχνει ότι πρέπει να επαναλάβουμε τον προηγούμενο φθόγγο.
- β) Χαρακτήρες αναβάσεως: μας δείχνουν ότι πρέπει να ανεβάσουμε τη φωνή μας.
- γ) Χαρακτήρες καταβάσεως: μας δείχνουν ότι πρέπει να κατεβάσουμε τη φωνή μας.

Σήμερα θα μάθουμε τους εξής τρεις χαρακτήρες: Σήμερα θα μάθουμε τους εξής τρεις χαρακτήρες ποσότητος:

Ίσον:
Μας δείχνει ότι πρέπει να επαναλάβουμε τον προηγούμενο φθόγγο. Παράδειγμα:

Ολίγον:
Μας δείχνει ότι πρέπει να ανεβούμε μία φωνή. Παράδειγμα:

Απόστροφος:
Μας δείχνει ότι πρέπει να κατεβούμε μία φωνή.
Προσοχή! Οι χαρακτήρες ποσότητας καταλαμβάνουν έναν χρόνο. Προσοχή! Οι χαρακτήρες ποσότητος καταλαμβάνουν έναν χρόνο.

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα λειτουργίας της μουσικής γραφής ή της μουσικής σημειοΠΩΣ ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΕΝΑ ΜΟΥΣΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ;
γραφίας, όπως λέμε. Παράδειγμα: Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα λειτουργίας της μουσικής γραφής ή της μουσικής σημειογραφίας, όπως λέμε.
Παράδειγμα:
Ας ψάλουμε τώρα το προηγούμενο παράδειγμα.
Από εδώ και πέρα δεν ξεχνάμε ότι όταν ψάλλουμε πρέπει να «μετράμε τον χρόνο», με την Ας ψάλουμε τώρα το προηγούμενο παράδειγμα.
ανάλογη κίνηση του χεριού μας. Προσοχή! Δεν ξεχνάμε ότι όταν ψάλλουμε πρέπει να «μετράμε τον χρόνο», με την ανάλογη κίνηση του χεριού μας.

ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ - ΜΕΛΟΣ
Όταν διαβάζουμε ένα μουσικό κείμενο και ψάλλουμε τις συλλαβές των φθόγγων πα, βου, γα, δι κτλ., τότε λέμε ότι ψάλλουμε παραλλαγή . Ας ψάλουμε τώρα το παρακάτω:
Τώρα θα αντικαταστήσουμε τους φθόγγους με τις συλλαβές της λέξης «Ἀμήν».
Όταν διαβάζουμε ένα μουσικό κείμενο και αντί για τους φθόγγους ψάλλουμε τις συλλαβές του ύμνου, τότε λέμε ότι ψάλλουμε μέλος .

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

3.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΥΛΟΓΗΤΟΣ ΕΙ ΧΡΙΣΤΕ Ο ΘΕΟΣ ΗΜΩΝ, ΤΑΙΣ ΠΡΕΣΒΕΙΑΙΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Ἀπολυτίκιον Πεντηκοστῆς
Ἦχος πλ. δ'
Εὐλογητὸς εἶ Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ πανσόφους τοὺς ἁλιεῖς ἀναδείξας, καταπέμψας αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, καὶ δι' αὐτῶν τὴν οἰκουμένην σαγηνεύσας, Φιλάνθρωπε, δόξα σοι.

Ἀντίφωνον Α' - Θείας Λειτουργίας Ἀντίφωνον Α' - Θείας Λειτουργίας
Ἦχος β' Ἦχος β'
Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, Σῶτερ, σῶσον ἡμᾶς. Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, Σῶτερ, σῶσον ἡμᾶς.
Στίχ. α': Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε. Στίχ. α': Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε.
Το Πανάγιο Πνεύμα ένωσε την ευχαρίστηση που προέρχεται από τη μελωδία με τα δόγματα έτσι ώστε με το ήρεμο και απαλό σ την ακοή μας ψά λσιμο, χω ρίς να το κα τα λαβαίνουμε, να περνάει μέσα μας η ωφέλεια των δογμάτων.

Μέγας Βασίλειος (4ος αιώνας)
- ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις μαρτυρίες 1. Αντιγράφουμε και μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις μαρτυρίες των φθόγγων πα, βου, γα, δι.
- Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις μαρτυρίες 2. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας. 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ το Αντίφωνο «Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου», χωρίς μουσικό κείμενο. Και οι δύο χοροί την ώρα που ψάλλουμε παρατηρούμε τις εκφράσεις αλλά και τα χέρια του δασκάλου - χοράρχη, ο οποίος είναι και ο υπεύθυνος για ένα αρμονικό αποτέλεσμα. 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ το Αντίφωνο «Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου», χωρίς μουσικό κείμενο. Και οι δύο χοροί την ώρα που ψάλλουμε παρατηρούμε τις εκφράσεις αλλά και τα χέρια του δασκάλου - χοράρχη, ο οποίος είναι και ο υπεύθυνος για ένα αρμονικό αποτέλεσμα. Μαθαίνουμε από το δάσκαλο πώς απαγγέλλεται ο στίχος και επαναλαμβάνουμε.
1. των φθόγγων πα, βου, γα, δι.

Μέγας Βασίλειος, Θεοφάνους του Έλληνος. Καθεδρικός Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, Κρεμλίνο, Μόσχα.

4 ΤΗΤΑ ΕΝΟΤΗ

ΥΡΟΣ ΤΑΥΡ Η, ΣΤΑ ΠΛΗ, ΑΣΜΑ, ΑΠΛ Υ, ΚΛ Υ, Ν, , ΥΦΕΝ, ΥΦ ΤΟΣ ΤΗΤΟ ΤΗΡΕΣ ΠΟΙΟΤΗ ΡΑΚΤΗ ΧΑΡΑ ΧΑ ΤΗΡΕΣ ΧΡΟΝΟΥ ΡΑΚΤΗ ΧΑΡΑ ΧΑ ΡΑΦΙΑ: Χ 4.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑ

ΟΤΗΤΟΣ ΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΙΟ Χ
άλλουμε σιγά, δυνατά, μαλακά, ζωντανά, ήρεμα, απότομα κτλ. με τους φθόγγους με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους. Κάθε φθόγγο μπορούμε να τον ψά Όταν ψάλλουμε προφέρουμ Όταν ψάλλουμε προφέρουμε τους φθόγγους με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους. Κάθε φθόγγο μπορούμε να τον ψάλλουμε σιγά, δυνατά, αδύναμα, τονισμένα κτλ.
τήρες ποιότητος. τήρες, που ονομάζονται χαρακτ τερους τρόπους έκφρασης των φθόγγων χρησιμοποιούμε υς ιδιαίίτ τερους χαρακτ κάποιους ιδιαίίτ Προκειμένου να δείξουμε του Προκειμένου να δείξουμε τους ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης των φθόγγων χρησιμοποιούμε κάποιους χαρακτήρες, που ονομάζονται χαρακτήρες ποιότητος .

ΥΦΕΝ
έν: Υφ ή .
ς φθόγγους. ράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσό. Γ Γρ ς ποιότητος τητος και ενώνει δυο όμοιους ναι ο πιο απλός χαρακτήρα Είίν
Παράδειγμα:

ΣΚΗΣΕΙΣ Α

ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΧΡΟΝΟΥ
Όπως είδαμε και στο προηγούμενο μάθημα, κάθε χαρακτήρας ποσότητος ψάλλεται σε έναν χρόνο. Τι κάνουμε όμως αν θέλουμε να ψάλουμε κάποιο φθόγγο για περισσότερο ή λιγότερο από έναν χρόνο; Σε αυτήν την περίπτωση χρησιμοποιούμε τους χαρακτήρες χρόνου . Όπως είδαμε και στο προηγούμενο μάθημα, κάθε χαρακτήρας ποσότητος ψάλλεται σε έναν χρόνο. Τι κάνουμε όμως αν θέλουμε να ψάλουμε κάποιο φθόγγο για περισσότερο ή λιγότερο . Στο σημερινό μάθημα θα γνωρίσουμε κάποιους από αυτούς τους χαρακτήρες.

ΚΛΑΣΜΑ

Κλάσμα:
Γράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και τους προσθέτει έναν χρόνο. Συνολικά, λοιπόν, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές. Μία για το χαρακτήρα ποσότητος και μία για το κλάσμα. Γράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και τους προσθέτει έναν χρόνο. Συνολικά, λοιπόν, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές: μία για τον χαρακτήρα ποσότητος και μία για το κλάσμα.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΑΠΛΗ
Απλή: Γράφεται κάτω από χαρακτήρες ποσότητος και κάνει ό,τι και το κλάσμα, δηλαδή τους προσθέτει έναν χρόνο. Παράδειγμα: Γράφεται κάτω από χαρακτήρες ποσότητος και κάνει ό,τι και το κλάσμα, δηλαδή τους προσθέτει έναν χρόνο. Συνολικά, λοιπόν, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές: μία για το χαρακτήρα ποσότητος και μία για το κλάσμα.

Εικόνα 9 Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΑΣΚΗΣΗ

ΣΤΑΥΡΟΣ
Όταν ψάλλουμε μια άσκηση ή κάποιον ύμνο πώς ξέρουμε πότε πρέπει να πάρουμε αναπνοή;
Αναπνοή παίρνουμε πάντοτε όταν βλέπουμε κάποια μαρτυρία. Πολλές φορές όμως χρειάζεται να πάρουμε αναπνοή και σε άλλα σημεία. Τότε, αν θέλει ο μελοποιός, βάζει το σταυρό για να μας βοηθήσει. Αναπνοή παίρνουμε πάντοτε όταν βλέπουμε μαρτυρία. Πολλές φορές όμως χρειάζεται να πάρουμε αναπνοή και σε άλλα σημεία. Τότε, αν θέλει ο μελοποιός , βάζει το σταυρό για να μας βοηθήσει.

Σταυρός:
Σημειώνεται μέσα στο μουσικό κείμενο όταν πρέπει να πάρουμε αναπνοή. Την αναπνοή την παίρνουμε «κλέβοντας» λίγο από τον προηγούμενο χρόνο.

Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

4.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΜΕΓΑΝ ΕΥΡΑΤΟ, ΚΥΡΙΕ ΕΛΕΗΣΟΝ ΤΡΙΠΛΑ

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Δημητρίου

Ἦχος γ'
Μέ γαν εὕρα το ἐ ν τοῖς κ ινδύ νοις, σὲ ὑπέρμαχον ἡ οἰκουμέ νη, Ἀθλοφόρε τὰ ἔθ νη τροπούμε νον. Ὡς οὖν Λυαίου καθεῖλες τὴν ἔπαρσιν, ἐν τῷ σταδίῳ θαρρύνας τὸν Νέστορα, οὕτως Ἅγιε, Μεγαλομάρτυς Δημήτριε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.

Κύριε ἐλέησον - Τριπλά Κύριε ἐλέησον (Τριπλά)

Ἦχος β'
Κύριε ἐλέησον, Κύριε ἐλέησον, Κύριε ἐλέησον.
Μάθε να ψάλλεις και θα δεις την ηδονή του Αγίου Πνεύματος. Διότι οι ψάλλοντες γεμίζουν από το Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς αυτοί που τραγουδούν σατανικά τραγούδια γεμίζουν από το ακάθαρτο πνεύμα.
Άγιος Ἰωάννης ο Χρυσόστομος (4ος αιώνας)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Ξαναγράφουμε τις ασκήσεις, αντικαθιστώντας τα κλάσματα και τις απλές με υφέν και το αντίστροφο.
- 2. Στις ασκήσεις που δεν υπάρχει το σημάδι του σταυρού, τον τοποθετούμε όπου νομίζουμε ότι χρειάζεται.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ τα τριπλά «Κύριε ἐλέησον», χωρίς μουσικό κείμενο. Στη συνέχεια αλλάζουμε ρόλους, ώστε όλοι να ψάλουμε και την κατάληξη. Και οι δύο χοροί την ώρα που ψάλλουμε παρατηρούμε τις εκφράσεις αλλά και τα χέρια του δασκάλου - χοράρχη.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 5

5.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΠΛΗ, ΤΡΙΠΛΗ, ΚΟΡΩΝΙΣ, ΣΙΩΠΕΣ
Στο προηγούμενο μάθημα διδαχθήκαμε το κλάσμα και την απλή τα οποία προσθέτουν έναν χρόνο στους χαρακτήρες ποσότητας. Αν θέλουμε να προσθέσουμε περισσότερους χρόνους, τότε χρησιμοποιούμε κάποιους χαρακτήρες που μοιάζουν με την απλή.

ΔΙΠΛΗ

Διπλή:
Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητας και τους προσθέτει δυο χρόνους. Συνολικά χτυπάμε το χέρι μας τρεις φορές: μία για το χαρακτήρα ποσότητας και δύο για τη διπλή. Παράδειγμα: Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και τους προσθέτει δυο χρόνους. Συνολικά χτυπάμε το χέρι μας τρεις φορές: μία για τον χαρακτήρα ποσότητος και δύο για τη διπλή.

ΑΣΚΗΣΗ

ΤΡΙΠΛΗ
Τρ ι π λ ή :
Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητας και τους προσθέτει τρεις χρόνους. Συνολικά χτυπάμε το χέρι μας τέσσερις φορές: μία για το χαρακτήρα ποσότητας και τρεις για την τριπλή. Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΚΟΡΩΝΙ Σ (κορώνα)
Κάποιες φορές, συνήθως στο τέλος ενός ύμνου, «κρατάμε» έναν φθόγγο για αρκετούς χρόνους. Αυτήν την παράταση της χρονικής διάρκειας μπορούμε να τη σημειώσουμε με ένα ιδιαίτερο σημάδι, την κορωνίδα .

Κορωνίς:
Γράφεται πάνω από τους χαρακτήρες ποσότητας και προσθέτει όσους χρόνους θέλει ο ιεροψάλτης. Γράφεται πάνω από τους χαρακτήρες ποσότητος και προσθέτει όσους χρόνους κρίνει ο ιερο-

ΑΣΚΗΣΗ

ΣΙΩΠΕΣ (παύσεις) ΣΙΩΠΕΣ ή ΠΑΥΣΕΙΣ
Ένας ύμνος δεν αποτελείται μόνο από τους φθόγγους αλλά και από τις σιωπές , δηλαδή από τις στιγμές που σταματά - παύει προσωρινά η μελωδία.
Τις σιωπές τις σημειώνουμε με έναν χαρακτήρα που λέγεται βαρεία , τον οποίο τον συνοδεύουμε με την απλή, τη διπλή και την τριπλή. ( )
Ας δούμε όμως αναλυτικά τις σιωπές, τις οποίες χρησιμοποιούμε συνήθως.
Σιωπή ενός χρόνου: Σιωπή ενός χρόνου:
Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει απλή, τότε σιωπούμε για έναν χρόνο. Παράδειγμα: Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει απλή, τότε σιωπούμε για έναν χρόνο. Επομένως, χτυπάμε το χέρι μας μία φορά χωρίς να ψάλουμε.

Παράδειγμα:
Σιωπή δύο χρόνων: Σιωπή δύο χρόνων:
Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει διπλή, τότε σιωπούμε για δύο χρόνους. Παράδειγμα: Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει διπλή, τότε σιωπούμε για δύο χρόνους. Επομένως, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές χωρίς να ψάλουμε.
Παράδειγμα:
Σιωπή τριών χρόνων: Σιωπή τριών χρόνων:
Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει τριπλή, τότε σιωπούμε για τρεις χρόνους. Παράδειγμα: Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει τριπλή, τότε σιωπούμε για τρεις χρόνους. Επομένως, χτυπάμε το χέρι μας τρεις φορές χωρίς να ψάλουμε.

Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

5.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗΣ ΣΚΕΠΗΣ ΣΟΥ ΠΑΡΘΕΝΕ, Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΒΑΣΙΛΕΥΣΕΝ

Πολλές φορές, θα ακούσουμε να χρησιμοποιείται ο όρος ψαλτική . Ο μαθητής της εκκλησιαστικής μουσικής, τις περισσότερες φορές, είναι ο υποψήφιος ιεροψάλτης . Ο ιεροψάλτης, ανήκει στον κατώτερο κλήρο ενώ για να ψάλει χρειάζεται ειδική χειροθεσία από Επίσκοπο. Η «δουλειά» του ιεροψάλτη, λοιπόν, δεν είναι απλά ένα χόμπι, είναι ένα λειτούργημα και μία διακονία και για το λόγο αυτό θα πρέπει να την αντιμετωπίζουμε με την ανάλογη σοβαρότητα και υπευθυνότητα.
Τί χρειάζεται, όμως, για να γίνει κάποιος ιεροψάλτης;

Χρειάζεται σωστά ακούσματα. Η μουσική μας είναι προφορική και μαθαίνεται από το δάσκαλο στο μαθητή. Έχουμε την ευτυχία να έχουμε ηχογραφήσεις πολύ καλών παραδοσιακών ιεροψαλτών του 20ού αιώνα, οι οποίες είναι και ο οδηγός μας και μας λύνουν πολλά προβλήματα σχετικά με τον τρόπο που πρέπει να ψάλλουμε.
Χρειάζεται, επίσης, γνώση της σημειογραφίας, κάτι που -επίσης- μαθαίνεται από το δάσκαλο. Χρειάζεται, τέλος, βιωματική επαφή με το αναλόγιο. Πρέπει να ψάλουμε στην πράξη όσα μαθαίνουμε στην τάξη. Χρειάζεται τριβή και εμπειρία ώστε να καταφέρουμε να αποκτήσουμε το σωστό τρόπο ψαλμωδίας αλλά και να γνωρίσουμε το Τυπικό, τη σειρά, δηλαδή, των ακολουθιών.

Ξεκινώντας να μαθαίνουμε την ψαλτική, θα διαπιστώσουμε ότι δεν είναι τελικά τόσο δύσκολη όσο μπορεί να νομίζουμε. Αρκεί να έχουμε τα απαραίτητα εφόδια. Εκτός, λοιπόν, από τα κατάλληλα φωνητικά προσόντα, χρειάζεται θέληση για μάθηση, καλός δάσκαλος, επιμονή και υπομονή.
Το βιβλίο αυτό, λοιπόν, τί χρειάζεται;
Το βιβλίο το έγραψαν τρεις ιεροψάλτες που διδάσκουν εδώ και πολλά χρόνια αυτή τη μουσική σε παιδιά. Είναι γραμμένο, λοιπόν, ειδικά για εσάς. Το βιβλίο μας προσπαθεί να συνδυάσει όσα χρειάζεται κανείς για να γίνει ιεροψάλτης. Όλα όσα θέλουμε να πούμε είναι πολλά. Όσα πρέπει να πούμε, είναι ακόμα περισσότερα και οι τρεις αυτές Τάξεις δεν αρκούν. Θεωρούμε, όμως, ότι είναι μία καλή εισαγωγή για κάποιον που θέλει να γνωρίσει την ψαλτική.

Κάθε ενότητα του βιβλίου είναι χωρισμένη σε δύο εξίσου σημαντικά μέρη. Το πρώτο μέρος κάθε ενότητας (μία ώρα την εβδομάδα) ασχολείται με τη μουσική σημειογραφία της εκκλησιαστικής μουσικής ενώ το δεύτερο (άλλη μία ώρα την εβδομάδα) ασχολείται με την πρακτική (εξ' ακοής) εκμάθηση σημαντικών ύμνων των ιερών ακολουθιών. Παράλληλα με τα δύο αυτά βασικά μέρη, σε κάθε ενότητα εμπεριέχονται συνοδευτικά μουσικά παραδείγματα, ασκήσεις, ύμνοι, σχετικές εικόνες, θέματα «τάξεως» των ιερών ακολουθιών καθώς και λόγοι Πατέρων και Αγίων της Εκκλησίας μας σχετικά με την εκκλησιαστική μουσική και τους ψάλτες.

Με την προσπάθειά μας αυτή, ευελπιστούμε να σας βοηθήσουμε να αγαπήσετε την εκκλησιαστική μας μουσική ώστε να γίνετε οι αυριανοί ιεροψάλτες των εκκλησιών μας, που θα υπηρετούν με σεβασμό την υπερχιλιετή αυτή μουσική παράδοση.
Δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε να ευχαριστήσουμε ορισμένους ανθρώπους που συνέβαλαν, ο καθένας με τον τρόπο του, στην ολοκλήρωση του βιβλίου. Η βοήθειά τους ήταν πραγματικά πολύτιμη. Θερμές ευχαριστίες λοιπόν στην ιερά αδελφότητα της Ι. Μ. Ρουσάνου Μετεώρων, στους Άρχοντες Οφφικιάλιους της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, Δημοσθένη Παϊκόπουλο και Σταμάτιο Κίσσα καθώς και στους Αλέξανδρο Ν. Φωτόπουλο, Αλέξιο Χορία, Αναστάσιο Μπόκο, Άννα Κώστα, Βασίλειο Μπόκο, Δαυίδ Ζήσιμο, Δημήτριο Λόζο, Δημήτριο Ράικο, Δημήτριο Σκρέκα, Εμμανουήλ Μπεκιάρη, Λάμπρο Χαραλάμπους και Ξενοφώντα Μπόκο.

Οι συγγραφείς, Ανδρέας, Κώστας και Κώστας

ΕΝΟΤΗΤΑ 1

ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ
Η ιστορία της εκκλησιαστικής μουσικής ξεκινάει από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. Η μουσική που ακούμε στους ναούς μας γεννήθηκε και καλλιεργήθηκε στα πλαίσια της βυζαντινής αυτοκρατορίας και γι' αυτόν τον λόγο τα τελευταία χρόνια ακούμε να χρησιμοποιείται πολύ συχνά ο όρος βυζαντινή μουσική. Άλλες ονομασίες που μπορεί να ακούσουμε είναι ψαλτική τέχνη ή απλά ψαλτική . Παλαιότερα, καθώς η εκκλησιαστική μουσική κατείχε κεντρικό ρόλο στην ζωή των ανθρώπων, αναφέρονταν συχνά σε αυτήν απλώς με τον όρο μουσική.

Μέχρι τον 10ο αιώνα η μουσική καλλιεργείται παράλληλα με την υμνογραφία, με την οποία συνδέεται στενά. Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η συμβολή του υμνογράφου και μουσικού Αγ. Ιωάννη του Δαμασκηνού, που ζει τον 8ο αιώνα. Από τον 11ο αιώνα και εξής γνωρίζει ιδιαίτερη ανάπτυξη η μελοποιία, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη και στο Άγιον Όρος. Τον 13ο και 14ο αιώνα υπάρχει μια πρώτη μεγάλη ακμή στη μελοποιία. Την εποχή αυτή κυριαρχεί η φυσιογνωμία ενός ακόμα Αγίου, του Αγ. Ιωάννη του Κουκουζέλη και συντίθενται μέλη έντεχνα και μεγάλα σε έκταση.

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους και για μία περίοδο 150 ετών στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν παρατηρείται ιδιαίτερη μουσική δραστηριότητα. Αντιθέτως, σε περιοχές όπως η Κρήτη, η Κύπρος, η Σερβία και η Μολδοβλαχία η μουσική φαίνεται να ακμάζει.
Από τον 17ο αιώνα κι έπειτα, η Κωνσταντινούπολη και το Άγ. Όρος καθίστανται και πάλι τα δύο βασικά κέντρα καλλιέργειας της εκκλησιαστικής μουσικής. Οι μελοποιοί συνεχίζουν να συνθέτουν εκτεταμένα μέλη ενώ σταδιακά εισάγουν και κάποια στοιχεία από την κοσμική μουσική της εποχής, που όμως ταιριάζουν στο ήθος και το ύφος της λατρείας.

Τον 18ο αιώνα έχουμε μία «χρυσή εποχή» για τη μουσική μας, με πληθώρα σπουδαίων μουσικοδιδασκάλων ανάμεσα στους οποίους ξεχωρίζει ο Πέτρος Πελοποννήσιος ο Λαμπαδάριος. Τα μέλη που συντίθενται είναι πλέον συντομότερα ενώ τα περισσότερα από αυτά ψάλλονται αυτούσια μέχρι τις μέρες μας ή χρησιμοποιούνται ως πρότυπα για νεότερες συνθέσεις.
Τον 19ο αιώνα συντελούνται τρία σημαντικά γεγονότα: α. Η καθιέρωση της Νέας Μεθόδου . Το 1814 συστήνεται από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως μουσική επιτροπή, η οποία απλοποιεί τη μουσική γραφή -που μέχρι τότε ήταν πολύ δύσκολη στην εκμάθησή τηςκαι συστηματοποιεί τη Θεωρία της εκκλησιαστικής μουσικής. Παράλληλα «εξηγεί», δηλαδή μεταφράζει έναν μεγάλο όγκο παλαιών μελών στη γραφή της Νέας Μεθόδου. Το μνημειώδες αυτό έργο αναλαμβάνουν οι Γρηγόριος Πρωτοψάλτης, Χουρμούζιος Χαρτοφύλαξ και Χρύσαν-
θος εκ Μαδύτων, οι οποίοι για την προσφορά τους αναγνωρίζονται ως ευεργέτες του έθνους. β. Η έναρξη της μουσικής τυπογραφίας . Το 1820 τυπώνεται το πρώτο βιβλίο εκκλησιαστικής μουσικής. Οι εκδόσεις των μουσικών βιβλίων που ακολουθούν συμβάλλουν στη γρήγορη διάδοση και καθιέρωση της Νέας Μεθόδου. γ. Η σύγκληση της νέας πατριαρχικής, Μουσικής Επιτροπής το 1881 , η οποία ολοκληρώνει το θεωρητικό έργο της Επιτροπής του 1814 .

Τον 20ο αιώνα έχουμε τις πρώτες ηχητικές καταγραφές εκκλησιαστικής μουσικής. Στην Κωνσταντινούπολη δεσπόζουν οι φυσιογνωμίες του Ιακώβου Ναυπλιώτη, Κωνσταντίνου Πρίγγου και Θρασυβούλου Στανίτσα. Διακονούν διαδοχικά ως Πρωτοψάλτες του πατριαρχικού ναού Κωνσταντινουπόλεως και καθίστανται πρότυπα ερμηνείας για τους περισσότερους ιεροψάλτες. Παράλληλα στο Άγιον Όρος, οι Ιερές Αδελφότητες των Δανιηλαίων και των Θωμάδων καθώς και ο διακο-Διονύσης Φιρφιρής προσκαλούνται επί μία εκατονταετία και ψάλλουν σε όλες τις πανηγύρεις των Ιερών Κοινοβίων, διασώζοντας στην πράξη πολλά παλαιά αργά μέλη, τα οποία έχουν αρχίσει να χάνονται από την ενοριακή πράξη λόγω της συντόμευσης των ακολουθιών.

ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
Ας δούμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μουσικής αυτής, που την καθιστούν κατάλληλη για χρήση της στη λατρεία. α. Είναι λόγια μουσική αλλά, ταυτόχρονα, παραδοσιακή. β. Είναι φωνητική. γ. Είναι μονοφωνική. δ. Είναι τροπική. ε. Ψάλλεται κυρίως από ανδρικές φωνές.
Ας τα δούμε όμως αναλυτικά:

α. Λόγια και, ταυτόχρονα, παραδοσιακή μουσική:
Λόγια μουσική μπορεί να θεωρηθεί καθώς χρησιμοποιεί το δικό της σύστημα γραφής, το οποίο είναι πολύ παλαιό και δομημένο με εντελώς διαφορετικό τρόπο από αυτό της δυτικής μουσικής (το γνωστό σε όλους πεντάγραμμο). Συνοδεύεται από συγκεκριμένη Θεωρία, που αποτελεί τη «Γραμματική» της και επεξηγεί τη σημειογραφία και σε κάποιο βαθμό τον τρόπο ερμηνείας των ύμνων.
Παραδοσιακή μουσική μπορεί να θεωρηθεί καθώς η προφορική παράδοση έχει κυρίαρχο ρόλο. Αιώνες τώρα η μουσική μεταδίδεται από γενιά σε γενιά στο αναλόγιο, την ώρα της ακολουθίας, από το δάσκαλο στο μαθητή. Εκεί γίνεται κατ' ουσίαν η διδασκαλία, καθώς ο μαθητής βιώνει και αφομοιώνει όσα βλέπει και όσα ακούει στα μαθήματα. Είναι η ίδια η πράξη που τελικά διαμορφώνει τον ιεροψάλτη. Η μουσική σημειογραφία και η «Γραμματική» της έρχονται απλώς για να στηρίξουν και να εξηγήσουν την πράξη.

Ο διττός χαρακτήρας της εκκλησιαστικής μουσικής επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι συνδυάζει την αυστηρή πειθαρχία με τη λελογισμένη ελευθερία. Με απλούστερα λόγια, υπάρχει ένα αυστηρό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η μελωδία. Αυτό το πλαίσιο το καθορίζει ο ίδιος ο σκοπός της εκκλησιαστικής μουσικής. Το ότι πρόκειται δηλαδή για μουσική που προορίζεται για τη λατρεία. Συνεπώς, δεν επιτρέπονται ούτε υπερβολές ούτε μουσικές ακροβασίες. Από την άλλη, εντός αυτού του πλαισίου δίνεται μία σχετική ελευθερία στον ιεροψάλτη να «ξεφύγει» λίγο (=λελογισμένη ελευθερία) από τη μουσική γραμμή και να προσθέσει κάποια στοιχεία καλλωπισμού. Με τον τρόπο αυτό εξελίσσεται η εκκλησιαστική μουσική μέσα στους αιώνες. Παραμένει πιστή στο σκοπό της και ταυτόχρονα αφομοιώνει μουσικά χαρακτηριστικά ανάλογα με την εποχή και τις ανάγκες της Εκκλησίας.

β. Φωνητική μουσική:
Στην εκκλησιαστική μουσική δεν χρησιμοποιούνται μουσικά όργανα. Ο λαός μετέχει ενεργά στη λατρεία και ο σκοπός της ύπαρξης του ιεροψάλτη είναι να «μιλάει» για λογαριασμό του λαού. Από τα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού η ανθρώπινη φωνή, που δόθηκε από τον ίδιο τον Θεό, θεωρείται το τελειότερο όργανο και κανένα ανθρώπινο κατασκεύασμα δεν μπορεί να την υποκαταστήσει.

γ. Μονοφωνικ ή μουσικ ή:
Ακόμα και όταν ψάλλουν δύο ή περισσότεροι ιεροψάλτες, όπως στην περίπτωση μιας χορωδίας, όλοι ψάλλουν την ίδια μελωδία. Το μοναδικό στοιχείο που μπορεί να θεωρηθεί ότι παραπέμπει σε πολυφωνία είναι το ισοκράτημα, το οποίο όμως δεν αποτελεί βασικό συστατικό της μουσικής και υπόκειται σε αυστηρούς κανόνες ως προς τη χρήση του, ώστε να αποφεύγεται το πολυφωνικό άκουσμα.

δ. Τροπική μουσική:
Στη δυτική μουσική χρησιμοποιούνται κατά βάση δύο ήχοι, δύο κλίμακες. Η μείζονα και η ελάσσονα. Στην εκκλησιαστική μουσική υπάρχει μεγαλύτερη ποικιλία καθώς χρησιμοποιούνται αντίστοιχα οκτώ ήχοι, που έχουν την βάση τους στους μουσικούς «τρόπους» της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Αυτή η ποικιλία δίνει τη δυνατότητα στον ιεροψάλτη να αποδώσει πολύ τεχνικά, μελωδικά και με μεγάλη λεπτομέρεια μία μελωδία.
Οι Δανιηλαίοι και οι Θωμάδες στην πανήγυρη της Ι. Μ. Μεγίστης Λαύρας. Άγιον Όρος, 1997.

ε. Ψάλλεται κυρίως από ανδρικές φωνές:
Σύμφωνα με την παράδοση, η εκκλησιαστική μουσική ψάλλεται κυρίως από άνδρες. Γυναικείους χορούς συναντάμε μόνο στα γυναικεία μοναστήρια ενώ, κατ'εξαίρεση, στο αναλόγιο διακονούν γυναίκες όταν δεν υπάρχουν άνδρες, πράγμα που συναντάται ιδιαίτερα στην επαρχία. Σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπονται οι μεικτές χορωδίες.
Η εκκλησιαστική μουσική αναπτύχθηκε κυρίως στον ελληνόφωνο κόσμο. Αποτελεί όμως οικουμενικό κτήμα των Ορθοδόξων Χριστιανών ανεξαρτήτως καταγωγής και γλώσσας, όπως αντίστοιχα και πολλά θεολογικά κείμενα των πατέρων της Εκκλησίας, που είναι γραμμένα στην ελληνική γλώσσα. Είναι μία μουσική που μέχρι και σήμερα ζει και εξελίσσεται στην Ελλάδα αλλά και στους αραβόφωνους και σλαβόφωνους ορθοδόξους, στις ορθόδοξες Εκκλησίες των χωρών της Βαλκανικής αλλά και σε αυτές του δυτικού κόσμου.

Για το λόγο αυτό έχουν επινοηθεί τα ψαλτικά μέλη. Για να νομίζουν τα παιδιά αλλά και οι πλέον ανώριμοι στην αρετή ότι «τραγουδούν», ενώ στην πραγματικότητα εκπαιδεύεται η ψυχή τους.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
Ακούμε τρία χαρακτηριστικά δείγματα εκκλησιαστικής μουσικής, από τους κορυφαίους ψάλτες του 20ού αιώνα. Από το Άγιον Όρος, ακούμε την Ιερά Αδελφότητα των Δανιηλαίων ενώ από την Κωνσταντινούπολη ακούμε τον Κωνταντίνο Πρίγγο (+ 1964) και το Θρασύβουλο Στανίτσα ( + 1987). († (†

ΕΝΟΤΗΤΑ 2

2.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΦΘΟΓΓΟΙ, ΧΡΟΝΟΣ, ΒΑΣΗ Β ΑΣΗ, ΧΡΟΝΟΣ

ΦΘΟΓΓΟΙ
Όταν ψάλλουμε χρησιμοποιούμε κάποιους ήχους ή φωνές όπως λέμε, που άλλοτε είναι πιο ψηλοί και άλλοτε πιο χαμηλοί. Αυτούς τους ήχους τους ονομάζουμε φθόγγους . Όταν ψάλλουμε χρησιμοποιούμε κάποιους ήχους, που άλλοτε είναι πιο ψηλοί και άλλοτε πιο χαμηλοί. Αυτούς τους ήχους τους ονομάζουμε φθόγγους ή φωνές.
Οι φθόγγοι είναι επτά:

πα, βου, γα, δι, κε, ζω, νη
Ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλει τους τέσσερις πρώτους φθόγγους και ας επαναλάβουμε. Ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλει τους τέσσερις πρώτους φθόγγους και ας επαναλάβουμε:
Αρχικά θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα πάνω, ξεκινών τας από το χαμηλότερο φθόγγο και πηγαίνοντας στον ψηλότερο.
Τώρα θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα κάτω, ξεκινώντας από τον ψηλότερο φθόγγο και πηγαίνοντας στον χαμηλότερο.
Ας ξαναψάλουμε τώρα τους τέσσερις πρώτους φθόγγους στην ανάβαση και στην κατάβαση, χτυπώντας σε κάθε φθόγγο το χέρι μας στο θρανίο ή στο γόνατο.

ΧΡΟΝΟΣ
Για κάθε φθόγγο, χτυπώντας το χέρι μας κάνουμε δύο κινήσεις. Μία καθοδική, που λέγεται θέση και μία ανοδική, που λέγεται άρση . Στη μουσική, η χρονική διάρκεια που απαιτείται για Για κάθε φθόγγο που ψάλλουμε, χτυπάμε το χέρι μας κάνοντας δύο κινήσεις. Μία καθοδική, που λέγεται θέση και μία ανοδική, που λέγεται άρση .
να γίνουν αυτές οι δύο κινήσεις ορίζεται ως ένας χρόνος .
Παράδειγμα:
Παράδειγμα:
Στη μουσική, η χρονική διάρκεια που απαιτείται για να γίνουν αυτές οι δύο κινήσεις ορίζεται ως ένας χρόνος .

Σημείωση: Στο εξής θα σημειώνονται με κόκκινα βέλη -όπου είναι απαραίτητο- οι κινήσεις του χεριού.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Ψάλλουμε τους παρακάτω φθόγγους με τη σειρά που είναι γραμμένοι, χτυπώντας σε κάθε φθόγγο ρυθμικά το χέρι μας. Ψάλλουμε τους παρακάτω φθόγγους με τη σειρά που είναι γραμμένοι, χτυπώντας σε κάθε φθόγγο το χέρι μας.
1. πα βου γα δι. δι γα βου πα 1. πα βου γα δι. δι γα βου πα.
- 2. πα πα βου βου γα γα δι δι. δι δι γα γα βου βου πα πα 2. πα πα βου βου γα γα δι δι. δι δι γα γα βου βου πα πα.
- 3. πα βου γα γα βου γα δι δι. δι γα βου βου γα βου πα πα 3. πα βου γα γα βου γα δι δι. δι γα βου βου γα βου πα πα.
- 4. πα βου βου πα. βου γα γα βου. γα δι δι γα. γα δι δι γα. βου γα γα βου. πα βου βου πα. 4.

2.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΩΣΟΝ ΚΥΡΙΕ ΤΟΝ ΛΑΟΝ ΣΟΥ

Ἀπολυτίκιον Σταυροῦ

Ἦχος α'
Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, νίκας τοῖς βασιλεῦσι, κατὰ βαρβάρων δωρούμενος, καὶ τὸ σὸν φυλάττων, διὰ τοῦ Σταυροῦ σου πολίτευμα.
Οι Εκκλησίες του Θεού λέγονται και οίκοι προσευχών. Γι' αυτό οι προσευχόμενοι οφείλουν να προσεύχονται με δάκρυα και ταπείνωση και όχι με αταξία και θρασύτητα. Όρισαν λοιπόν οι Πατέρες οι ιερές ψαλμωδίες να μην γίνονται με άτακτες και δυνατές φωνές, παραβιάζοντας τη φυσική ανθρώπινη φωνή. Ούτε να χρησιμοποιούν άπρεπες καλλιφωνίες που δεν ταιριάζουν στο εκκλησιαστικό ήθος και τάξη, όπως οι θεατρικές μελωδίες και τα περιττά τσακίσματα της φωνής. Αντίθετα, με πολλή κατάνυξη και με θεάρεστο ήθος να αναπέμπουν τις προσευχές στο Θεό, ο οποίος γνωρίζει το βάθος των καρδιών μας. Αυτά λοιπόν παραγγέλλουν οι Πατέρες, ακολουθών τας το ευαγ γελικό ρητό που ορί ζει ότι δεν πρέπει να προσευχόμαστε όπως οι ειδωλολάτρες, με πολυλογίες και κραυγές, νομίζοντας ότι έτσι θα εισακουσθούμε καλύτερα. Πρέπει να προσφέρουμε τον ύμνο στο Θεό μυστικά και με τον ίδιο τρόπο να λέμε και τα αιτήματά μας, ώ στε ο Πατέρα μας -που βλέπει τα κρυφά- να μας ανταμείψει στα φανερά. ώστε ο Πατέρας μας

Θεόδωρος Βαλσαμών (12ος αιώνας) Πατριάρχης Αντιοχείας Θεόδωρος Βαλσαμών, Πατριάρχης Αντιοχείας (12ος αιώνας)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
Αντιγράφουμε πολυτονικά τον ύμνο «Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου».
Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός «ο μουσικότατος». Χειρόγραφο 332 ( Έτος 1764), Ι. Μ. Δοχειαρίου, Άγιον Όρος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 3

3.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ, ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΠΑ-ΒΟΥ-ΓΑΔΙ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΟΣ, ΙΣΟΝ-ΟΛΙΓΟΝ-ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ, ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ-ΜΕΛΟΣ

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ
Κάθε φθόγγος έχει και το δικό του σύμβολο, που ονομάζεται μαρτυρία Κάθε φθόγγος έχει ένα δικό του σύμβολο, που ονομάζεται μαρτυρία.
Οι μαρτυρίες δεν ψάλλονται. Γράφονται στην αρχή του μουσικού κειμένου, για να ξέρουμε ποια είναι η αφετηρία μας και στα ενδιάμεσα ή στο τέλος του μουσικού κειμένου, για να επαληθεύσουμε ότι βρισκόμαστε στο σωστό φθόγγο.

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΠΑ - ΒΟΥ - ΓΑ - ΔΙ
Είναι εύκολο να καταλάβουμε ποια είναι η μαρτυρία κάθε φθόγγου, αφού περιλαμβάνει και το αρχικό γράμμα του φθόγγου που αντιπροσωπεύει.
Οι μαρτυρίες των τεσσάρων πρώτων φθόγγων είναι οι εξής:

ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΟΣ, ΙΣΟΝ - ΟΛΙΓΟΝ - ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ
Αφού όμως οι μαρτυρίες δεν ψάλλονται, ποια είναι τα σημάδια που μας δείχνουν τους φθόγγους που θα ψάλουμε;
Τα σημάδια που μας δείχνουν τους φθόγγους που θα ψάλουμε ονομάζονται χαρακτήρες ποσότητος ή χαρακτήρες φθόγγων και χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:
- α) Χαρακτήρας ισότητας: μας δείχνει ότι πρέπει να επαναλάβουμε τον προηγούμενο φθόγγο.
- β) Χαρακτήρες αναβάσεως: μας δείχνουν ότι πρέπει να ανεβάσουμε τη φωνή μας.
- γ) Χαρακτήρες καταβάσεως: μας δείχνουν ότι πρέπει να κατεβάσουμε τη φωνή μας.

Σήμερα θα μάθουμε τους εξής τρεις χαρακτήρες: Σήμερα θα μάθουμε τους εξής τρεις χαρακτήρες ποσότητος:

Ίσον:
Μας δείχνει ότι πρέπει να επαναλάβουμε τον προηγούμενο φθόγγο. Παράδειγμα:

Ολίγον:
Μας δείχνει ότι πρέπει να ανεβούμε μία φωνή. Παράδειγμα:

Απόστροφος:
Μας δείχνει ότι πρέπει να κατεβούμε μία φωνή.
Προσοχή! Οι χαρακτήρες ποσότητας καταλαμβάνουν έναν χρόνο. Προσοχή! Οι χαρακτήρες ποσότητος καταλαμβάνουν έναν χρόνο.

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα λειτουργίας της μουσικής γραφής ή της μουσικής σημειοΠΩΣ ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΕΝΑ ΜΟΥΣΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ;
γραφίας, όπως λέμε. Παράδειγμα: Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα λειτουργίας της μουσικής γραφής ή της μουσικής σημειογραφίας, όπως λέμε.
Παράδειγμα:
Ας ψάλουμε τώρα το προηγούμενο παράδειγμα.
Από εδώ και πέρα δεν ξεχνάμε ότι όταν ψάλλουμε πρέπει να «μετράμε τον χρόνο», με την Ας ψάλουμε τώρα το προηγούμενο παράδειγμα.
ανάλογη κίνηση του χεριού μας. Προσοχή! Δεν ξεχνάμε ότι όταν ψάλλουμε πρέπει να «μετράμε τον χρόνο», με την ανάλογη κίνηση του χεριού μας.

ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ - ΜΕΛΟΣ
Όταν διαβάζουμε ένα μουσικό κείμενο και ψάλλουμε τις συλλαβές των φθόγγων πα, βου, γα, δι κτλ., τότε λέμε ότι ψάλλουμε παραλλαγή . Ας ψάλουμε τώρα το παρακάτω:
Τώρα θα αντικαταστήσουμε τους φθόγγους με τις συλλαβές της λέξης «Ἀμήν».
Όταν διαβάζουμε ένα μουσικό κείμενο και αντί για τους φθόγγους ψάλλουμε τις συλλαβές του ύμνου, τότε λέμε ότι ψάλλουμε μέλος .

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

3.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΥΛΟΓΗΤΟΣ ΕΙ ΧΡΙΣΤΕ Ο ΘΕΟΣ ΗΜΩΝ, ΤΑΙΣ ΠΡΕΣΒΕΙΑΙΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Ἀπολυτίκιον Πεντηκοστῆς
Ἦχος πλ. δ'
Εὐλογητὸς εἶ Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ πανσόφους τοὺς ἁλιεῖς ἀναδείξας, καταπέμψας αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, καὶ δι' αὐτῶν τὴν οἰκουμένην σαγηνεύσας, Φιλάνθρωπε, δόξα σοι.

Ἀντίφωνον Α' - Θείας Λειτουργίας Ἀντίφωνον Α' - Θείας Λειτουργίας
Ἦχος β' Ἦχος β'
Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, Σῶτερ, σῶσον ἡμᾶς. Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, Σῶτερ, σῶσον ἡμᾶς.
Στίχ. α': Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε. Στίχ. α': Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ ψάλλειν τῷ ὀνόματί σου, Ὕψιστε.
Το Πανάγιο Πνεύμα ένωσε την ευχαρίστηση που προέρχεται από τη μελωδία με τα δόγματα έτσι ώστε με το ήρεμο και απαλό σ την ακοή μας ψά λσιμο, χω ρίς να το κα τα λαβαίνουμε, να περνάει μέσα μας η ωφέλεια των δογμάτων.

Μέγας Βασίλειος (4ος αιώνας)
- ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις μαρτυρίες 1. Αντιγράφουμε και μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις μαρτυρίες των φθόγγων πα, βου, γα, δι.
- Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις μαρτυρίες 2. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας. 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ το Αντίφωνο «Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου», χωρίς μουσικό κείμενο. Και οι δύο χοροί την ώρα που ψάλλουμε παρατηρούμε τις εκφράσεις αλλά και τα χέρια του δασκάλου - χοράρχη, ο οποίος είναι και ο υπεύθυνος για ένα αρμονικό αποτέλεσμα. 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ το Αντίφωνο «Ταῖς πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου», χωρίς μουσικό κείμενο. Και οι δύο χοροί την ώρα που ψάλλουμε παρατηρούμε τις εκφράσεις αλλά και τα χέρια του δασκάλου - χοράρχη, ο οποίος είναι και ο υπεύθυνος για ένα αρμονικό αποτέλεσμα. Μαθαίνουμε από το δάσκαλο πώς απαγγέλλεται ο στίχος και επαναλαμβάνουμε.
1. των φθόγγων πα, βου, γα, δι.

Μέγας Βασίλειος, Θεοφάνους του Έλληνος. Καθεδρικός Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, Κρεμλίνο, Μόσχα.

4 ΤΗΤΑ ΕΝΟΤΗ

ΥΡΟΣ ΤΑΥΡ Η, ΣΤΑ ΠΛΗ, ΑΣΜΑ, ΑΠΛ Υ, ΚΛ Υ, Ν, , ΥΦΕΝ, ΥΦ ΤΟΣ ΤΗΤΟ ΤΗΡΕΣ ΠΟΙΟΤΗ ΡΑΚΤΗ ΧΑΡΑ ΧΑ ΤΗΡΕΣ ΧΡΟΝΟΥ ΡΑΚΤΗ ΧΑΡΑ ΧΑ ΡΑΦΙΑ: Χ 4.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑ

ΟΤΗΤΟΣ ΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΙΟ Χ
άλλουμε σιγά, δυνατά, μαλακά, ζωντανά, ήρεμα, απότομα κτλ. με τους φθόγγους με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους. Κάθε φθόγγο μπορούμε να τον ψά Όταν ψάλλουμε προφέρουμ Όταν ψάλλουμε προφέρουμε τους φθόγγους με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους. Κάθε φθόγγο μπορούμε να τον ψάλλουμε σιγά, δυνατά, αδύναμα, τονισμένα κτλ.
τήρες ποιότητος. τήρες, που ονομάζονται χαρακτ τερους τρόπους έκφρασης των φθόγγων χρησιμοποιούμε υς ιδιαίίτ τερους χαρακτ κάποιους ιδιαίίτ Προκειμένου να δείξουμε του Προκειμένου να δείξουμε τους ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης των φθόγγων χρησιμοποιούμε κάποιους χαρακτήρες, που ονομάζονται χαρακτήρες ποιότητος .

ΥΦΕΝ
έν: Υφ ή .
ς φθόγγους. ράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσό. Γ Γρ ς ποιότητος τητος και ενώνει δυο όμοιους ναι ο πιο απλός χαρακτήρα Είίν
Παράδειγμα:

ΣΚΗΣΕΙΣ Α

ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΧΡΟΝΟΥ
Όπως είδαμε και στο προηγούμενο μάθημα, κάθε χαρακτήρας ποσότητος ψάλλεται σε έναν χρόνο. Τι κάνουμε όμως αν θέλουμε να ψάλουμε κάποιο φθόγγο για περισσότερο ή λιγότερο από έναν χρόνο; Σε αυτήν την περίπτωση χρησιμοποιούμε τους χαρακτήρες χρόνου . Όπως είδαμε και στο προηγούμενο μάθημα, κάθε χαρακτήρας ποσότητος ψάλλεται σε έναν χρόνο. Τι κάνουμε όμως αν θέλουμε να ψάλουμε κάποιο φθόγγο για περισσότερο ή λιγότερο . Στο σημερινό μάθημα θα γνωρίσουμε κάποιους από αυτούς τους χαρακτήρες.

ΚΛΑΣΜΑ

Κλάσμα:
Γράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και τους προσθέτει έναν χρόνο. Συνολικά, λοιπόν, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές. Μία για το χαρακτήρα ποσότητος και μία για το κλάσμα. Γράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και τους προσθέτει έναν χρόνο. Συνολικά, λοιπόν, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές: μία για τον χαρακτήρα ποσότητος και μία για το κλάσμα.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΑΠΛΗ
Απλή: Γράφεται κάτω από χαρακτήρες ποσότητος και κάνει ό,τι και το κλάσμα, δηλαδή τους προσθέτει έναν χρόνο. Παράδειγμα: Γράφεται κάτω από χαρακτήρες ποσότητος και κάνει ό,τι και το κλάσμα, δηλαδή τους προσθέτει έναν χρόνο. Συνολικά, λοιπόν, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές: μία για το χαρακτήρα ποσότητος και μία για το κλάσμα.

Εικόνα 9 Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΑΣΚΗΣΗ

ΣΤΑΥΡΟΣ
Όταν ψάλλουμε μια άσκηση ή κάποιον ύμνο πώς ξέρουμε πότε πρέπει να πάρουμε αναπνοή;
Αναπνοή παίρνουμε πάντοτε όταν βλέπουμε κάποια μαρτυρία. Πολλές φορές όμως χρειάζεται να πάρουμε αναπνοή και σε άλλα σημεία. Τότε, αν θέλει ο μελοποιός, βάζει το σταυρό για να μας βοηθήσει. Αναπνοή παίρνουμε πάντοτε όταν βλέπουμε μαρτυρία. Πολλές φορές όμως χρειάζεται να πάρουμε αναπνοή και σε άλλα σημεία. Τότε, αν θέλει ο μελοποιός , βάζει το σταυρό για να μας βοηθήσει.

Σταυρός:
Σημειώνεται μέσα στο μουσικό κείμενο όταν πρέπει να πάρουμε αναπνοή. Την αναπνοή την παίρνουμε «κλέβοντας» λίγο από τον προηγούμενο χρόνο.

Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

4.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΜΕΓΑΝ ΕΥΡΑΤΟ, ΚΥΡΙΕ ΕΛΕΗΣΟΝ ΤΡΙΠΛΑ

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Δημητρίου

Ἦχος γ'
Μέ γαν εὕρα το ἐ ν τοῖς κ ινδύ νοις, σὲ ὑπέρμαχον ἡ οἰκουμέ νη, Ἀθλοφόρε τὰ ἔθ νη τροπούμε νον. Ὡς οὖν Λυαίου καθεῖλες τὴν ἔπαρσιν, ἐν τῷ σταδίῳ θαρρύνας τὸν Νέστορα, οὕτως Ἅγιε, Μεγαλομάρτυς Δημήτριε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.

Κύριε ἐλέησον - Τριπλά Κύριε ἐλέησον (Τριπλά)

Ἦχος β'
Κύριε ἐλέησον, Κύριε ἐλέησον, Κύριε ἐλέησον.
Μάθε να ψάλλεις και θα δεις την ηδονή του Αγίου Πνεύματος. Διότι οι ψάλλοντες γεμίζουν από το Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς αυτοί που τραγουδούν σατανικά τραγούδια γεμίζουν από το ακάθαρτο πνεύμα.
Άγιος Ἰωάννης ο Χρυσόστομος (4ος αιώνας)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Ξαναγράφουμε τις ασκήσεις, αντικαθιστώντας τα κλάσματα και τις απλές με υφέν και το αντίστροφο.
- 2. Στις ασκήσεις που δεν υπάρχει το σημάδι του σταυρού, τον τοποθετούμε όπου νομίζουμε ότι χρειάζεται.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ τα τριπλά «Κύριε ἐλέησον», χωρίς μουσικό κείμενο. Στη συνέχεια αλλάζουμε ρόλους, ώστε όλοι να ψάλουμε και την κατάληξη. Και οι δύο χοροί την ώρα που ψάλλουμε παρατηρούμε τις εκφράσεις αλλά και τα χέρια του δασκάλου - χοράρχη.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 5

5.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΠΛΗ, ΤΡΙΠΛΗ, ΚΟΡΩΝΙΣ, ΣΙΩΠΕΣ
Στο προηγούμενο μάθημα διδαχθήκαμε το κλάσμα και την απλή τα οποία προσθέτουν έναν χρόνο στους χαρακτήρες ποσότητας. Αν θέλουμε να προσθέσουμε περισσότερους χρόνους, τότε χρησιμοποιούμε κάποιους χαρακτήρες που μοιάζουν με την απλή.

ΔΙΠΛΗ

Διπλή:
Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητας και τους προσθέτει δυο χρόνους. Συνολικά χτυπάμε το χέρι μας τρεις φορές: μία για το χαρακτήρα ποσότητας και δύο για τη διπλή. Παράδειγμα: Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και τους προσθέτει δυο χρόνους. Συνολικά χτυπάμε το χέρι μας τρεις φορές: μία για τον χαρακτήρα ποσότητος και δύο για τη διπλή.

ΑΣΚΗΣΗ

ΤΡΙΠΛΗ
Τρ ι π λ ή :
Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητας και τους προσθέτει τρεις χρόνους. Συνολικά χτυπάμε το χέρι μας τέσσερις φορές: μία για το χαρακτήρα ποσότητας και τρεις για την τριπλή. Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΚΟΡΩΝΙ Σ (κορώνα)
Κάποιες φορές, συνήθως στο τέλος ενός ύμνου, «κρατάμε» έναν φθόγγο για αρκετούς χρόνους. Αυτήν την παράταση της χρονικής διάρκειας μπορούμε να τη σημειώσουμε με ένα ιδιαίτερο σημάδι, την κορωνίδα .

Κορωνίς:
Γράφεται πάνω από τους χαρακτήρες ποσότητας και προσθέτει όσους χρόνους θέλει ο ιεροψάλτης. Γράφεται πάνω από τους χαρακτήρες ποσότητος και προσθέτει όσους χρόνους κρίνει ο ιερο-

ΑΣΚΗΣΗ

ΣΙΩΠΕΣ (παύσεις) ΣΙΩΠΕΣ ή ΠΑΥΣΕΙΣ
Ένας ύμνος δεν αποτελείται μόνο από τους φθόγγους αλλά και από τις σιωπές , δηλαδή από τις στιγμές που σταματά - παύει προσωρινά η μελωδία.
Τις σιωπές τις σημειώνουμε με έναν χαρακτήρα που λέγεται βαρεία , τον οποίο τον συνοδεύουμε με την απλή, τη διπλή και την τριπλή. ( )
Ας δούμε όμως αναλυτικά τις σιωπές, τις οποίες χρησιμοποιούμε συνήθως.
Σιωπή ενός χρόνου: Σιωπή ενός χρόνου:
Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει απλή, τότε σιωπούμε για έναν χρόνο. Παράδειγμα: Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει απλή, τότε σιωπούμε για έναν χρόνο. Επομένως, χτυπάμε το χέρι μας μία φορά χωρίς να ψάλουμε.

Παράδειγμα:
Σιωπή δύο χρόνων: Σιωπή δύο χρόνων:
Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει διπλή, τότε σιωπούμε για δύο χρόνους. Παράδειγμα: Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει διπλή, τότε σιωπούμε για δύο χρόνους. Επομένως, χτυπάμε το χέρι μας δύο φορές χωρίς να ψάλουμε.
Παράδειγμα:
Σιωπή τριών χρόνων: Σιωπή τριών χρόνων:
Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει τριπλή, τότε σιωπούμε για τρεις χρόνους. Παράδειγμα: Όταν μετά τη βαρεία υπάρχει τριπλή, τότε σιωπούμε για τρεις χρόνους. Επομένως, χτυπάμε το χέρι μας τρεις φορές χωρίς να ψάλουμε.

Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

5.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗΣ ΣΚΕΠΗΣ ΣΟΥ ΠΑΡΘΕΝΕ, Ο ΚΥΡΙΟΣ ΕΒΑΣΙΛΕΥΣΕΝ

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Σκέπης

Ἦχος α'
Τῆς Σκέπης σου Παρθένε ἀνυμνοῦμεν τάς χαρίτας, ἣν ὡς φωτοφόρον νεφέλην, ἐφαπλοῖς ὑπὲρ ἔννοιαν, καὶ σκέπεις τὸν λαόν σου νοερῶς, ἐκ πάσης τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς. Σὲ γὰρ σκέπην καὶ προστάτιν καὶ βοηθόν, κεκτήμεθα βοῶντές σοι Δόξα τοῖς μεγαλείοις σου Ἁγνή, δόξα τῇ θείᾳ Σκέπῃ σου, δόξα τῇ πρὸς ἡμᾶς σου, προμηθείᾳ Ἄχραντε. Τῆς Σκέπης σου Παρθένε ἀνυμνοῦμεν τάς χαρίτας, ἣν ὡς φωτοφόρον νεφέλην, ἐφαπλοῖς ὑπὲρ ἔννοιαν, Σὲ γὰρ σκέπην καὶ προστάτιν καὶ βοηθόν, κεκτήμεθα βοῶντές σοι Δόξα τοῖς μεγαλείοις σου Ἁγνή, δόξα τῇ θείᾳ Σκέπῃ σου, δόξα τῇ πρὸς ἡμᾶς σου, προμηθείᾳ Ἄχραντε.

Προκείμενον Σαββάτου
Ἦχος πλ. β'
Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν, εὐπρέπειαν ἐνεδύσατο.
Στίχ: Ἐνεδύσατο Κύριος δύναμιν, καὶ περιεζώσατο.
Στίχ: Καὶ γὰρ ἐστερέωσε τὴν οἰκουμένην, ἥτις οὐ σαλευθήσεται.
Η Θεία Χάρη ανέμειξε την ωφέλεια με την ευχαρίστηση της μελωδίας και μ' αυτόν τον τρόπο πρόσφερε στους ανθρώπους τη διδασκαλία ως πολύ ποθητή και αξιαγάπητη.
Θεοδώρητος ο Κύρου (5ος αιώνας), Επίσκοπος Κύρου
Χορωδία Θρασυβούλου Στανίτσα. Συναυλία στη Λυρική Σκηνή, 1970.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας. 1.
- 2. Ακούμε τη χορωδία του Θρασυβούλου Στανίτσα να ψάλλει τον πολυέλεο «Δούλοι Κύριον» του Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, σε ήχο πλ. δ' (στίχ. «ὄς ἐπάταξεν ἔθνη πολλά»). Παρατηρούμε τις παύσεις και τις κορώνες που εκτελεί η χορωδία κι έπειτα συζητάμε στην τάξη. Θεωρούμε ότι συμβάλλουν στην ανάδειξη της μελωδίας; 2. Ακούμε τη χορωδία του Θρασυβούλου Στανίτσα να ψάλλει τον πολυέλεο «Δούλοι Κύριον» του Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, σε ήχο πλ. δ'. Στον στίχο «ὅς ἐπάταξεν ἔθνη πολλά» παρατηρούμε τις παύσεις και τις κορώνες που εκτελεί η χορωδία κι έπειτα συζητάμε στην τάξη με ποιον τρόπο θεωρούμε ότι συμβάλλουν στην ανάδειξη της μελωδίας.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε το προκείμενο «Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν» μαζί με τους στίχους, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι λέγονται -κατά παράδοση- μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα απαγγείλουν τους στίχους. Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε το προκείμενο « Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν» μαζί με τους στίχους, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι λέγονται -κατά παράδοση- μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα απαγγείλουν τους στίχους. Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6

6.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΚΕ - ΖΩ'- ΝΗ', ΚΕΝΤΗΜΑΤΑ

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΚΕ - ΖΩ'- ΝΗ'
Είπαμε σε προηγούμενη Ενότητα ότι στην εκκλησιαστική μας μουσική χρησιμοποιούμε τους φθόγγους πα, βου, γα, δι, κε, ζω', νη' και μάθαμε να ψάλλουμε τους τέσσερις πρώτους. Σήμερα θα μάθουμε να ανεβαίνουμε και να κατεβαίνουμε στους φθόγγους δι, κε, ζω', νη'. Είδαμε σε προηγούμενη Ενότητα ότι στην εκκλησιαστική μουσική χρησιμοποιούμε τους φθόγγους πα, βου, γα, δι, κε, ζω', νη' και μάθαμε να ψάλλουμε τους τέσσερις πρώτους. Σήμερα θα μάθουμε να ανεβαίνουμε και να κατεβαίνουμε στους φθόγγους δι, κε, ζω', νη'.

Ας ακούσουμε το δάσκαλο μας να μας τους ψάλλει και ας επαναλάβουμε.
Ας ακούσουμε το δάσκαλο μας να μας τους ψάλλει και ας επαναλάβουμε.
Αρχικά θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα πάνω, ξεκινώντας από το φθόγγο δι και φθάνοντας στο φθόγγο νη'. Αρχικά θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα πάνω, ξεκινώντας από τον φθόγγο δι και φθάνοντας στον φθόγγο νη'.
Τώρα θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα κάτω, ξεκινώντας από το φθόγγο νη' και φθάνοντας στο φθόγγο δι. Τώρα θα κινήσουμε τη φωνή μας προς τα κάτω, ξεκινώντας από τον φθόγγο νη' και φθάνοντας στον φθόγγο δι.

Ας ξαναψάλουμε τώρα τους φθόγγους δι, κε, ζω', νη', στην ανάβαση και στην κατάβαση, χωρίς να ξεχνάμε να «κρατάμε» το χρόνο, χτυπώντας το χέρι μας σε κάθε φθόγγο.
Οι μαρτυρίες των φθόγγων που μάθαμε σήμερα είναι οι εξής:

ΑΣΚΗΣΗ

ΚΕΝΤΗΜΑΤΑ
Μέχρι τώρα για να ανεβούμε μία φωνή χρησιμοποιούσαμε μόνο το ολίγον. Ωστόσο, αυτός δεν είναι ο μοναδικός τρόπος. Μέχρι τώρα για να ανεβούμε μία φωνή χρησιμοποιούσαμε το ολίγον. Ωστόσο, αυτός δεν είναι ο μοναδικός τρόπος.
Κεντήματα:
Μας δείχνουν ότι πρέπει να ανεβούμε μία φωνή.
Παράδειγμα:
Παρόλο που το ολίγον και τα κεντήματα ανεβαίνουν μία φωνή, κανονικά ψάλλονται με διαφορετικό τρόπο. Αυτό όμως δεν θα μας απασχολήσει προς το παρόν. Παρόλο που το ολίγον και τα κεντήματα ανεβαίνουν μία φωνή, τα κεντήματα έχουν έναν ιδιαίτερο τρόπο ερμηνείας, τον οποίο θα μάθουμε αργότερα.

ΑΣΚΗΣΗ
Ολίγον με κεντήματα: Ολίγον με κεντήματα:
Όταν υπάρχει ολίγον και από πάνω κεντήματα, τότε ψάλλουμε πρώτα το ολίγον σε έναν χρόνο και έπειτα τα κεντήματα σε άλλον έ να. Παράδειγμα: έναν.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Κεντήματα με ολίγον: Κεντήματα με ολίγον:
Όταν υπάρχουν κεντήματα και από πάνω ολίγον, τότε ψάλλουμε πρώτα τα κεντήματα σε έναν χρόνο και έπειτα το ολίγον σε άλλον έ να. έναν.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

6.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΥΛΗΒΡΙΑΣ ΤΟΝ ΓΟΝΟΝ, ΠΑΣΑ ΠΝΟΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥ ΤΟΥ ΟΡΘΡΟΥ

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Νεκταρίου

Ἦχος α'
Σηλυβρίας τὸν γόνον καὶ Αἰγίνης τὸν ἔφορον, τὸν ἐσχάτοις χρόνοις φανέντα, ἀρετῆς φίλον γνήσιον, Νεκτάριον τιμήσωμεν πιστοί, ὡς ἔνθεον θεράποντα Χριστοῦ ἀναβλύζεις γὰρ ἰάσεις παντοδαπὰς, τοῖς εὐλαβῶς κραυγάζουσι δόξα τῷ σὲ δοξάσαντι Χριστῷ, δόξα τῷ σὲ θαυμαστώσαντι, δόξα τῷ ἐνεργοῦντι διὰ σοῦ, πᾶσιν ἰάματα. Σηλυβρίας τὸν γόνον καὶ Αἰγίνης τὸν ἔφορον, τὸν ἐσχάτοις χρόνοις φανέντα, ἀρετῆς φίλον γνήσιον, Νεκτάριον τιμήσωμεν πιστοί, ὡς ἔνθεον θεράποντα Χριστοῦ ἀναβλύζεις γὰρ ἰάσεις παντοδαπὰς, τοῖς εὐλαβῶς κραυγάζουσι δόξα τῷ σὲ δοξάσαντι Χριστῷ, δόξα τῷ σὲ θαυμαστώσαντι, δόξα τῷ ἐνεργοῦντι διὰ σοῦ, πᾶσιν ἰάματα.

«Πᾶσα πνοὴ» - Ἑωθινοῦ Εὐαγγελίου Ἦχος πλ. β'
Πᾶσα πνοὴ αἰνεσάτω τὸν Κύριον (ἐκ γ').
Επειδή λοιπόν η φύση αγαπά και προτιμά το φυσικό και αποδείχθηκε ότι η μουσική ταιριάζει στη φύση μας (την ανθρώπινη), γι' αυτό ο μέγας Δαυίδ ανέμειξε τη διδασκαλία της αρετής με τη μελωδία, σαν να έχυσε γλυκό μέλι στα «υψηλά» (και δύσκολα δόγματα).
Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης (4ος αιώνας)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις μαρτυρίες των φθόγγων κε, ζω' και νη'.
- 2. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ το «Πᾶσα πνοὴ» του Εωθινού Ευαγγελίου, χωρίς μουσικό κείμενο. Στη συνέχεια αλλάζουμε ρόλους, ώστε όλοι να ψάλουμε και την κατάληξη. Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 7

7.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΠΕΤΑΣΤΗ, ΒΑΡΕΙΑ, ΨΗΦΙΣΤΟΝ

ΠΕΤΑΣΤΗ
Για να ανεβούμε μία φωνή υπάρχουν τρεις τρόποι. Διδαχθήκαμε ήδη το ολίγον και τα κεντήματα. Σήμερα θα μάθουμε και τον τρίτο χαρακτήρα, που είναι η πεταστή. Για να ανεβούμε μία φωνή υπάρχουν τρεις τρόποι. Διδαχθήκαμε ήδη το ολίγον και τα κεντήματα. Σήμερα θα μάθουμε και τον τρίτο τρόπο.
Πεταστή: Πεταστή:
Μας δείχνει ότι πρέπει να ανεβούμε μία φωνή.
Παράδειγμα:
Όπως τα κεντήματα έτσι και η πεταστή έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο ερμηνείας, τον οποίο θα μάθουμε αργότερα.

ΥΜΝΟΣ

ΒΑΡΕΙΑ
Αν ακούσουμε κάποιον έμπειρο ιεροψάλτη να ψάλλει, θα δούμε ότι κάποιους φθόγγους τους προφέρει πιο αδύναμα και κάποιους πιο ζωηρά. Αυτόν τον τονισμό τον σημειώνουμε με διάφορους τρόπους. Τους δυο πιο βασικούς θα τους δούμε παρακάτω.

Βαρεία:
Ζητά να ψάλουμε με βαρύτητα το χαρακτήρα ποσότητας που ακολουθεί. Παράδειγμα: Ζητά να ψάλουμε με βαρύτητα τον χαρακτήρα ποσότητος που ακολουθεί.

ΑΣΚΗΣΗ

ΨΗΦΙΣΤΟΝ

Ψηφιστόν:
Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητας και ζητά να τους ψάλουμε με δύναμη. Παράδειγμα: Γράφεται κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και ζητά να τους ψάλουμε με δύναμη.

ΥΜΝΟΣ

ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΠΕΡΑΝ ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΦΘΟΓΓΩΝ
Σε όλες τις ασκήσεις, μέχρι τώρα, ψάλλαμε μόνο τους επτά φθόγγους: πα, βου, γα, δι, κε, ζω, νη. Αν χρειασθεί όμως να πάμε τη φωνή μας πιο ψηλά από το φθόγγο νη', τότε τι κάνουμε; Ψάλλουμε πιο ψηλά, επαναλαμβάνοντας τις ονομασίες των φθόγγων από την αρχή. Σε όλες τις ασκήσεις μέχρι τώρα, ψάλλαμε μόνο τους επτά φθόγγους: πα, βου, γα, δι, κε, ζω', νη'. Αν χρειασθεί όμως να πάμε τη φωνή μας πιο ψηλά από τον φθόγγο νη', τότε τι κάνουμε;
Παράδειγμα:
Αντίστοιχα, αν χρειασθεί να ψάλουμε πιο χαμηλά από το φθόγγο πα, επαναλαμβάνουμε τις ονομασίες των φθόγγων που ξέρουμε ανάποδα, από το τέλος προς την αρχή. Αντίστοιχα, αν χρειασθεί να ψάλουμε πιο χαμηλά από τον φθόγγο πα, επαναλαμβάνουμε τις

Παράδειγμα:

ΥΜΝΟΙ

7.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΗΜΕΡΟΝ ΤΗΣ ΕΥΔΟΚΙΑΣ, ΕΙΗ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΚΥΡΙΟΥ ΕΥΛΟΓΗΜΕΝΟΝ

Ἀπολυτίκιον Εἰσοδίων Θεοτόκου

Ἦχος δ'
Σήμερον τῆς εὐδοκίας Θεοῦ τὸ προοίμιον, καὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας ἡ προκήρυξις. Ἐν ναῷ τοῦ Θεοῦ τρανῶς ἡ Παρθένος δείκνυται, καὶ τὸν Χριστὸν τοῖς πᾶσι προκαταγγέλλεται. Σήμερον τῆς εὐδοκίας Θεοῦ τὸ προοίμιον, καὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας ἡ προκήρυξις. Ἐν ναῷ τοῦ Θεοῦ τρανῶς ἡ Παρθένος δείκνυται, καὶ τὸν Χριστὸν τοῖς πᾶσι προκαταγγέλλεται. Αὐτῇ καὶ ἡμεῖς μεγαλοφώνως βοήσωμεν Χαῖρε τῆς οἰκονομίας τοῦ Κτίστου ἡ ἐκπλήρωσις.
Αὐτῇ καὶ ἡμεῖς μεγαλοφώνως βοήσωμεν Χαῖρε τῆς οἰκονομίας τοῦ Κτίστου ἡ ἐκπλήρωσις.

«Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου» - Ὕμνος ἀπολύσεως Ἦχος β'
Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον ἀπό τοῦ νῦν καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος.
Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέει ότι η ψαλμωδία είναι το όπλο του μοναχού, το οποίο διώχνει τη λύπη. Κι εγώ σε όσους περνούν δοκιμασίες και είναι θλιμμένοι λέω να ψάλλουν διάφορα τροπάρια.
Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)
Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- Αντιγράφουμε τον ύμνο «Ἀγίῳ πνεύματι». 1.
- δάσκαλό μας. 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ το «Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου», χωρίς μουσικό κείμενο. Στη συνέχεια αλλάζουμε ρόλους, ώστε όλοι να ψάλουμε και την κατάληξη. Για 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε εναλλάξ το «Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου», χωρίς μουσικό κείμενο. Στη συνέχεια αλλάζουμε ρόλους, ώστε όλοι να ψάλουμε και την κατάληξη. Για πρώτη φορά, ένας μαθητής από κάθε χορό αναλαμβάνει χρέη χοράρχη, υπό την καθοδήγηση του δασκάλου.
- Αντιγράφουμε τον ύμνο «Ἀγίῳ πνεύματι». 2. Παρατηρούμε τον ύμνο «Ἀγίῳ πνεύματι» και προσπαθούμε να καταλάβουμε πότε γράφεται ολίγον και πότε πεταστή. Έπειτα, συζητάμε το θέμα της ορθογραφίας της πεταστής με το 2. Παρατηρούμε τον ύμνο «Ἀγίῳ πνεύματι» και προσπαθούμε να καταλάβουμε πότε γράφεται ολίγον και πότε πεταστή. Έπειτα συζητάμε το θέμα της ορθογραφίας της πεταστής με τον δάσκαλό μας.
- 4. 4.
- 4. 4.
πρώτη φορά, ένας μαθητής από κάθε χορό αναλαμβάνει χρέη χοράρχη. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 25 και 1 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 8

8.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΥΦΕΣΗ, ΔΙΕΣΗ, ΥΠΟΡΡΟΗ

ΥΦΕΣΗ
Κάποιες φορές χρειάζεται να ψάλουμε έναν φθόγγο λίγο πιο χαμηλά απ' ότι συνήθως. Για να το καταλάβουμε καλύτερα θα πάρουμε για παράδειγμα το φθόγγο ζω'. Για να καταλάβουμε καλύτερα πως γίνεται αυτό, θα πάρουμε για παράδειγμα τον φθόγγο ζω'.
Ο δάσκαλός μας θα ψάλει τους φθόγγους δι, κε, ζω' δυο φορές. Την πρώτη θα ψάλει τον ζω' όπως τον ψάλλαμε μέχρι τώρα ενώ τη δεύτερη θα τον ψάλει πιο χαμηλά, δηλαδή κοντά στον κε.
Πως όμως θα σημειώσουμε αυτό το «χαμήλωμα» του φθόγγου;
Ύφ ε σ η :
Γράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητας και ζητά να ψαλούν λίγο πιο χαμηλά απ' ότι συνήθως.

Παράδειγμα:

ΔΙΕΣΗ
Αντίστοιχα, κάποιες φορές χρειάζεται να ψάλουμε ένα φθόγγο λίγο πιο ψηλά απ' ότι συνήθως. Κάποιες φορές χρειάζεται να ψάλουμε έναν φθόγγο λίγο πιο ψηλά απ' ότι συνήθως.
Για να το καταλάβουμε καλύτερα θα πάρουμε για παράδειγμα το φθόγγο γα. Για να καταλάβουμε καλύτερα πως γίνεται αυτό, θα πάρουμε για παράδειγμα τον φθόγγο γα.
Ο δάσκαλός μας θα ψάλει τους φθόγγους κε, δι, γα δυο φορές. Την πρώτη θα ψάλει τον γα όπως τον ψάλλαμε μέχρι τώρα ενώ την δεύτερη θα τον ψάλει πιο ψηλά, δηλαδή κοντά Ο δάσκαλός μας θα ψάλει τους φθόγγους κε, δι, γα δυο φορές. Την πρώτη θα ψάλει τον γα όπως τον ψάλλαμε μέχρι τώρα ενώ τη δεύτερη θα τον ψάλει πιο ψηλά, δηλαδή κοντά στον δι.

στον δι.
Πως όμως θα σημειώσουμε αυτό το ανέβασμα του φθόγγου προς τα πάνω; Πώς όμως θα σημειώσουμε αυτό το ανέβασμα του φθόγγου προς τα πάνω;
Δίεση: Γράφεται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητας και ζητά να ψαλούν λίγο πιο ψηλά απ' ότι συνήθως. ποσότητος
Παράδειγμα:
Εδώ πρέπει να τονίσουμε ότι η ύφεση και η δίεση ενεργούν μόνο στον χαρακτήρα ποσότητας στον οποίο έχουν γραφεί. Προσοχή! Η ύφεση και η δίεση ενεργούν μόνο στον χαρακτήρα ποσότητος στον οποίο έχουν γραφεί.
Παράδειγμα:
Η μοναδική περίπτωση που η ύφεση και η δίεση ενεργούν και σε άλλον χαρακτήρα πο σότητας είναι όταν ο επόμενος χαρακτήρας, από αυτόν που βρίσκεται η ύφεση ή η δίεση, είναι το ίσον. Παράδειγμα: ποσότητος

ΥΜΝΟΙ

ΥΠΟΡΡΟΗ
Για να κατεβούμε δύο φωνές συνεχόμενα, δηλαδή μία και μία φωνή, γράφουμε δυο αποστρόφους. Παράδειγμα: Για να κατεβούμε δύο φωνές συνεχόμενα, δηλαδή πρώτα μία φωνή και μετά άλλη μία, γράφουμε δύο αποστρόφους.
Υπάρχει όμως και ένας άλλος χαρακτήρας ποσότητος, που κάνει ακριβώς το ίδιο. Υπορροή: Η υπορροή μας δείχνει ότι πρέπει να κατεβούμε δύο φωνές, ακριβώς σαν να έχουμε δύο αποστρόφους. Η υπορροή μας δείχνει ότι πρέπει να κατεβούμε δύο φωνές, ακριβώς σαν να έχουμε δύο απο-
Παράδειγμα:

Εδώ πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η υπορροή, σε αντίθεση με τους άλλους χαρακτήρες ποσότητας, ψάλλεται σε δύο χρόνους. Χτυπάμε δηλαδή δυο φορές το χέρι μας, μία για κάθε φθόγγο. σότητος,
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

8.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΩΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΠΡΩΤΟΚΛΗΤΟΣ, ΤΡΙΣΑΓΙΟΝ (ΣΥΝΤΟΜΟ) ΣΥΝ Τ ΟΜΟΝ

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Ἀνδρέα

Ἦχος δ'
Ὡς τῶν Ἀποστόλων Πρωτόκλητος, καὶ τοῦ Κορυφαίου αὐτάδελφος, τὸν Δεσπότην τῶν ὅλων Ἀνδρέα ἱκέτευε, εἰρήνην τῇ οἰκουμένῃ δωρήσασθαι, καὶ ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν τὸ μέγα ἔλεος.

Τρισάγιος Ὕμνος

Ἦχος β'
Ἅγιος ὁ Θεός, ἅγιος ἰσχυρός, ἅγιος ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς. Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι, καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμὴν. Ἅγιος ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς.
-Γέροντα, μερικές φορές μου έρχεται ένας επίμονος άσχημος λογισμός. Πώς να τον διώχνω;
-Να ψάλλεις ένα «Άξιον εστίν» και θα δεις, το ταγκαλάκι (= ο διάβολος) θα παίρνει τα ναύλα του και θα φεύγει. Η ψαλμωδία είναι περιφρόνηση στο διάβολο. Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)
Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους ύμνους της Ενότητας. 1 . Αντιγράφουμε τους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Αντιγράφουμε, πολυτονικά, τον ύμνο «Ὡς τῶν Ἀποστόλων Πρωτόκλητος». 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ο δάσκαλος ορίζει από έναν χοράρχη σε κάθε χορό. Οι Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ο δάσκαλος ορίζει από έναν χοράρχη σε κάθε χορό. Οι δύο χοροί ψάλλουν εναλλάξ το Τρισάγιον, χωρίς μουσικό κείμενο.
- δύο χοροί ψάλλουν εναλλάξ το Τρισάγιον, χωρίς μουσικό κείμενο. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μα3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 18 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.
θαίνοντας τη φράση 18 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 9

9.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΓΟΡΓΟΝ

ΓΟΡΓΟΝ
Μέχρι τώρα γνωρίζαμε ότι κάθε χαρακτήρας ποσότητας , εκτός από την υπορροή, καταλαμβάνει έναν χρόνο. ποσότητος,
Τι κάνουμε όμως αν θέλουμε σε έναν χρόνο να ψάλουμε όχι έναν αλλά δύο φθόγγους; Τότε χρησιμοποιούμε το γοργόν .

Γοργόν:
Γράφεται πάνω ή κάτω από έναν χαρακτήρα ποσότητος. Ζητά να ψάλουμε αυτόν και τον προηγούμενο χαρακτήρα σε έναν χρόνο.
Παράδειγμα:
Πώς όμως θα καταλάβουμε στην πράξη το γοργόν; Τον έναν χρόνο έχουμε μάθει να τον μετράμε κάνοντας δυ ο κινήσεις. Μία καθοδική (θέση) και μία ανοδική (άρση). Όταν έχουμε γοργόν, στη θέση θα ψάλουμε τον πρώτο φθόγγο και στην άρση τον δεύτερο. δύο
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΥΜΝΟΙ

9.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΚΑΝΟΝΑ ΠΙΣΤΕΩΣ, ΣΩΣΟΝ ΗΜΑΣ ΥΙΕ ΘΕΟΥ

Ἁγ. Νικολάου

Ἦχος δ'
Κανόνα πίστεως καὶ εἰκόνα πραότητος,
ἐγκρατείας Διδάσκαλον, ἀνέδειξέ σε τῇ ποίμνῃ σου, ἡ τῶν πραγμάτων ἀλήθεια διὰ τοῦτο ἐκτήσω τῇ ταπεινώσει τὰ ὑψηλά, τῇ πτωχείᾳ τὰ πλούσια, Πάτερ Ἱεράρχα Νικόλαε, πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

Ἀντίφωνον Θείας Λειτουργίας

Ἦχος β'
Σῶσον ἡμᾶς Υἱὲ Θεοῦ, ὁ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν (ὁ ἐν Ἁγίοις θαυμαστός) ψάλλοντάς σοι, Ἀλληλούϊα. Σῶσον ἡμᾶς Υἱὲ Θεοῦ, ὁ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν (ὁ ἐν Ἁγίοις θαυμαστός) ψάλλοντάς σοι, Ἀλληλούϊα.
Η ψαλμωδία ειρηνεύει την ψυχή. Ακόμα και τα άγρια θηρία τα ημερεύει, πόσο μάλλον τον άνθρωπο! Βλέπεις, το λιοντάρι, ο λύκος, όταν ακούσουν ψαλμωδία κάθονται ήσυχα σαν αρνάκια και ακούνε ήρεμα!
Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Εὐλογητὸς εἶ Κύριε».
- 2. Προσπαθούμε να συνθέσουμε μία δική μας μικρή μελωδία - άσκηση, χρησιμοποιώντας το γοργόν και κάποιους από τους χαρακτήρες που έχουμε μάθει έως τώρα.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ο δάσκαλος ορίζει από ένα χοράρχη σε κάθε χορό. Οι δύο χοροί ψάλλουν εναλλάξ το Αντίφωνο «Σῶσον ἡμᾶς Υἱὲ Θεοῦ», χωρίς μουσικό κείμενο.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 15 και 16 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 10

10.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ ΟΛΙΓΟΥ ΚΑΙ ΚΕΝΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕ ΓΟΡΓΟΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΜΑ
Σε προηγούμενο μάθημα μάθαμε να ψάλλουμε τους συνδυασμούς και . Σε προηγούμενο μάθημα μάθαμε να ψάλλουμε τους συνδυασμούς και
Σήμερα θα μάθουμε να ψάλλουμε τους ίδιους συνδυασμούς, όταν προστίθεται σε αυτούς γοργόν ή κλάσμα.
Όταν γράφουμε τότε ψάλλουμε πρώτα το ολίγον σε έναν χρόνο και μετά τα κεντήματα σε άλλον έ να. Παράδειγμα: έναν.
Τι γίνεται όμως αν πάνω στα κεντήματα γράψουμε γοργόν;
Σε αυτήν την περίπτωση θεωρούμε ότι το γοργόν «ανήκει» στα κεντήματα, όπου και γράφεται. Έτσι λοιπόν θα ψάλουμε σε έναν χρόνο τα κεντήματα με το ολίγον που προηγείται. Συνεπώς, ψάλλουμε το ολίγον στη θέση και τα κεντήματα στην άρση.

Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΣ
Όταν γράφουμε τότε ψάλλουμε πρώτα τα κεντήματα σε έναν χρόνο και μετά το ολίγον σε άλλον έ να. Παράδειγμα: έναν.
Τι γίνεται όμως αν πάνω στο ολίγον γράψουμε γοργόν;
Σε αυτήν την περίπτωση, παρά το γεγονός ότι το γοργόν γράφεται στο ολίγον, θεωρούμε ότι ανήκει στα κεντήματα. Συνεπώς, θα ψάλουμε σε έναν χρόνο τα κεντήματα με τον προηγούμενο χαρακτήρα και σε έναν χρόνο το ολίγον. Σε αυτήν την περίπτωση, παρά το γεγονός ότι το γοργόν γράφεται στο ολίγον, θεωρούμε ότι «ανήκει» στα κεντήματα. Συνεπώς, θα ψάλουμε σε έναν χρόνο τα κεντήματα με τον προηγούμενο χαρακτήρα και σε έναν χρόνο το ολίγον.

Παράδειγμα:
Προσοχή! Δεν ψάλλουμε τα κεντήματα με το ολίγον σε έναν χρόνο.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ
Για να μην μπερδεύουμε τις δύο αυτές περιπτώσεις και αρκεί να θυμόμαστε τα εξής: Σημείωση: Για να μην μπερδεύουμε τις δύο αυτές περιπτώσεις και αρκεί να θυμόμαστε τα εξής:
-  διαβάζουμε πάντοτε από κάτω προς τα πάνω και
-  το γοργόν ανήκει -και στις δύο περιπτώσεις- στα κεντήματα.
Στο συνδυασμό μπορούμε να γράψουμε και κλάσμα.
Σε αυτήν την περίπτωση θεωρούμε ότι το κλάσμα ανήκει στο ολίγον, όπου και γράφεται. Έτσι, ψάλλουμε πρώτα τα κεντήματα σε έναν χρόνο και έπειτα το ολίγον σε δύο.

Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΣ

10.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΧΡΙΣΤΟΣ ΓΕΝΝΑΤΑΙ ΔΟΞΑΣΑΤΕ, ΕΙΔΟΜΕΝ ΤΟ ΦΩΣ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟΝ

Εἱρμὸς Α' Ὠδὴς Χριστουγέννων Ἦχος α'
Χριστὸς γεννᾶται, δοξάσατε. Χριστὸς ἐξ οὐρανῶν ἀπαντήσατε. Χριστὸς ἐπὶ γῆς, ὑψώθητε, Ἄσατε τῷ Κυρίῳ πᾶσα ἡ γῆ, καὶ ἐν εὐφροσύνῃ, ἀνυμνήσατε λαοί, ὅτι δεδόξασται.

«Εἴδομεν τὸ φῶς» - Ὕμνος ἀπολύσεως Ἦχος β'
Εἴδομεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, ἐλάβομεν Πνεῦμα ἐπουράνιον, εὓρομεν πίστιν ἀληθῆ, ἀδιαίρετον Τριάδα προσκυνοῦντες αὕτη γὰρ ἡμᾶς ἔσωσεν.
λέει κανείς με όρεξη την ευχή. Για μένα τα κουμπιά για την πνευματική ζωή είναι αυτά: λίγη μελέτη αλλά δυνατή, ευχή, μετάνοιες, ψαλτική.
Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)
Γέρων Δανιήλ Δανιηλίδης. Γέρων Δανιήλ Δανιηλίδης (30 Απριλίου 2010).

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Εἰς τὰ ὄρη τῶν Σῶν», αλλάζοντας μόνο τους συνδυασμούς ολίγου και κεντημάτων με γοργόν και γράφοντάς τους τελείως αναλυτικά (ξεχωριστά το ολίγον, ξεχωριστά τα κεντήματα και ξεχωριστά το γοργόν, στη θέση που πρέπει).
- 3. Από τους πατέρες της Ιεράς Αδελφότητος των Δανιηλαίων Δανιήλ και Στέφανο (+2 015) ακούμε την Α' Ωδή του Κανόνα των Χριστουγέννων και συζητάμε για τη συγκεκριμένη ερμηνεία σε σχέση με τον τρόπο ψαλσίματος ενός λαϊκού (κοσμικού) ιεροψάλτη. (†
- 4. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ο δάσκαλος ορίζει από ένα χοράρχη σε κάθε χορό. Οι δύο χοροί ψάλλουν εναλλάξ τον ύμνο «Εἴδομεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν», χωρίς μουσικό κείμενο. 5. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 17 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 11

11.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΥΠΟΡΡΟΗΣ ΜΕ ΓΟΡΓΟΝ ΚΑΙ ΑΠΛΗ

ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΡΡΟΗΣ ΜΕ ΓΟΡΓΟΝ ΚΑΙ ΑΠΛΗ
Όπως γνωρίζουμε η υπορροή ισούται με δυο αποστρόφους
Τί γίνεται όμως όταν στην υπορροή γράψουμε γοργόν ή απλή; Ας δούμε τι συμβαίνει σε κάθε περίπτωση.
Υπορροή με γοργόν:
Ό ταν πάνω σ την υπορροή γράφε ται γοργόν, τότε θεωρούμε ότι αυ τό ανήκ ει σ την πρώτη από στροφό της και ψάλλουμε σε έναν χρόνο αυτήν την απόστροφο μαζί με τον προηγούμενο χαρακτήρα. Όταν πάνω στην υπορροή γράφεται γοργόν, τότε θεωρούμε ότι αυτό ανήκει στην πρώτη απόστροφό της και ψάλλουμε σε έναν χρόνο την πρώτη απόστροφο μαζί με τον προηγούμενο χαρακτήρα.

Παράδειγμα:
Προσοχή! Δεν ψάλλουμε τις δύο αποστρόφους της υπορροής σε έναν χρόνο (η πρώτη ξοδεύει μισό χρόνο και η δεύτερη έναν). Προσοχή! Δεν ψάλλουμε τις δύο αποστρόφους της υπορροής σε έναν χρόνο. Η πρώτη ξοδεύει μισό χρόνο και η δεύτερη έναν.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ
Υπορροή με απλή: Υπορροή με απλή:
Όταν κάτω από την υπορροή γράφεται απλή, τότε θεωρούμε ότι αυτή ανήκει στη δεύτερη απόστροφό της και ψάλλουμε την πρώτη απόστροφο σε έναν χρόνο και τη δεύτερη σε δυο. Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ
Υπορροή με γοργόν και απλή:
Σε αυτήν την περίπτωση ξοδεύουμε έναν χρόνο για την πρώτη απόστροφο της υπορροής και τον προηγούμενο χαρακτήρα και δύο χρόνους για τη δεύτερη απόστροφο (έναν για την απόστροφο και έναν για την απλή).
Παράδειγμα:
Σημείωση: Αντί για απλή μπορεί να συναντήσουμε και διπλή ή τριπλή.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

11.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΜΥΣΤΗΡΙΟΝ ΞΕΝΟΝ

Εἱρμὸς Θ' Ὠδὴς Χριστουγέννων

Ἦχος α'
Μεγάλυνον ψυχή μου, τὴν τιμιωτέραν, καὶ ἐνδοξοτέραν τῶν ἄνω στρατευμάτων. Μυστήριον ξένον, ὁρῶ καὶ παράδοξον! Οὐρανὸν τὸ Σπήλαιον θρόνον Χερουβικόν, τὴν Παρθένον τὴν φάτνην χωρίον ἐν ᾧ ἀνεκλίθη ὁ ἀχώρητος, Χριστὸς ὁ Θεός ὃν ἀνυμνοῦντες μεγαλύνομεν.

11. 3. Α Ν Α Γ ΝΩ Σ Η
Στις ιερές ακολουθίες εκτός από τους ύμνους που ψάλλονται υπάρχουν και τα αναγνώσματα. Τα περισσότερα αναγνώσματα είναι ποιητικά κείμενα. Προσπαθούμε λοιπόν να τα διαβάζουμε όπως ένα ποίημα και «όχι σαν να διαβάζουμε εφημερίδα», όπως λένε και κάποιοι παλαιοί δάσκαλοι. Ανάλογα με τους τόνους και τα σημεία στίξης, αλλού ανεβάζουμε τον τόνο της φωνής μας και αλλού τον κατεβάζουμε, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν και οι παύσεις που κάνουμε στα ενδιάμεσα. Είναι σημαντικό όμως να διαβάζουμε με τρόπο απλό, χωρίς να προσθέτουμε τα προσωπικά μας συναισθήματα που μπορεί να μην βοηθούν τους πιστούς στην προσευχή.

Μετεωρίτης μοναχός κατά τη διάρκεια της ακολουθίας.
Ας ακούσουμε όμως το δάσκαλό μας να αναγιγ νώσκει το Τρισάγιο κ ι έπειτα ας το προσπαθήσουμε και εμείς ένας-ένας, όπως επιβάλλει η παράδοση. Ας ακούσουμε όμως το δάσκαλό μας να αναγιγνώσκει το Τρισάγιο κι έπειτα ας προσπαθήσουμε να το διαβάσουμε και εμείς ένας-ένας , όπως έχει καθιερωθεί από την παράδοση.
«Ἅγιος ὁ Θεός, Ἅγιος Ἰσχυρός, Ἅγιος Ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς (ἐκ γ').
Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι. Καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. Παναγία Τριάς, ἐλέησον ἡμᾶς. Κύριε, ἱλάσθητι ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν. Δέσποτα, συγχώρησον τὰς ἀνομίας ἡμῖν. Ἅγιε, ἐπίσκεψαι καὶ ἴασαι τὰς ἀσθενείας ἡμῶν, ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου.

Κύριε, ἐλέησον Κύριε, ἐλέησον Κύριε, ἐλέησον.
Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι. Καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου. Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου. Γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς. Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον. Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν. Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ».
Στην αρρώστια η ψαλμωδία είναι φάρμακο. Και βαριά άρρωστος να είναι κανείς και να πονάει πολύ, άμα ακούσει ψαλμωδία μαλακώνει ο πόνος του. Αν μπορεί και ο ίδιος να ψάλλει τότε το γλεντάει. Να εγώ απόψε που πονούσα έψελνα «στη διαπασών». Όσο κουράγιο είχα το έδωσα εκεί. Ξέρεις πόση δύναμη μου έδωσε αυτή η ψαλμωδία;

Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Παρατηρούμε τη χρήση της υπορροής με γοργόν στους ύμνους της Ενότητας και προσπαθούμε να καταλάβουμε γιατί χρησιμοποιείται αυτή και όχι δύο συνεχόμενες απόστροφοι. Έπειτα, συζητάμε το θέμα της ορθογραφίας της υπορροής με το δάσκαλό μας. Παρατηρούμε τη χρήση της υπορροής με γοργόν στους ύμνους της Ενότητας και προσπαθούμε να καταλάβουμε πότε χρησιμοποιείται αυτή αντί για δύο συνεχόμενες αποστρόφους. Έπειτα, συζητάμε το θέμα της ορθογραφίας της υπορροής με τον δάσκαλό μας.
- 3. Ακούμε την ανάγνωση του Τρισαγίου από τον Πατριαρχικό Ναό Κωνσταντινουπόλεως, κατά την ακολουθία των Αχράντων Παθών του έτους 1961. Στη συνέχεια, προσπαθούμε ένας-ένας να το μιμηθούμε. Το ίδιο κάνουμε και στο ναό του Σχολείου, κατά τη διάρκεια των μαθητικών ακολουθιών. Ακούμε την ανάγνωση του Τρισαγίου από τον Πατριαρχικό Ναό Κωνσταντινουπόλεως, κατά την ακολουθία των Αχράντων Παθών του έτους 1961. Στη συνέχεια, προσπαθούμε ένας-ένας να το μιμηθούμε. Με τον ίδιο τρόπο κάνουμε την ανάγνωση και στο ναό του Σχολείου, κατά τη διάρκεια των μαθητικών ακολουθιών.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 5 και 8 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 5 και 8 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 12

12.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: Η ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΓΟΡΓΟΥ ΟΤΑΝ ΠΡΟΗΓΟΥΝΤΑΙ ΚΛΑΣΜΑ - ΑΠΛΗ - ΔΙΠΛΗ - ΤΡΙΠΛΗ
Σε όλες τις περιπτώσεις που συναντήσαμε μέχρι τώρα, το γοργόν ενεργούσε σε δύο χαρακτήρες ποσότητος, σε αυτόν στον οποίο γράφεται και στον προηγούμενο. Παράδειγμα:
Όταν υπάρχει ένας χαρακτήρας ποσότητος με γοργόν και στον προηγούμενο χαρακτήρα ποσότητος υπάρχει κλάσμα ή απλή, τότε το γοργόν ενεργεί στο χαρακτήρα ποσότητος που γράφεται και στο κλάσμα ή στην απλή που προηγείται. Παράδειγμα 1: Όταν υπάρχει ένας χαρακτήρας ποσότητος με γοργόν και στον προηγούμενο χαρακτήρα ποσότητος γράφεται κλάσμα ή απλή, τότε το γοργόν ενεργεί: α. στον χαρακτήρα στον οποίο γράφεται και β. στο κλάσμα ή στην απλή που προηγείται.

Σε αυτό το παράδειγμα ψάλλουμε σε έναν χρόνο το πρώτο ίσον και σε έναν το κ λάσμα με το δεύτερο ίσον.
Παράδειγμα 2:
Σε αυτό το παράδειγμα ψάλλουμε σε έναν χρόνο την απόστροφο και σε έναν την απλή με το ίσον.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΥΜΝΟΣ
Όταν υπάρχει ένας χαρακτήρας ποσότητος με γοργόν και στον προηγούμενο χαρακτήρα υπάρχει διπλή, τότε το γοργόν ενεργεί στο χαρακτήρα που γράφεται και στον τελευταίο χρόνο της διπλής που προηγείται. Όταν υπάρχει ένας χαρακτήρας ποσότητος με γοργόν και στον προηγούμενο χαρακτήρα γράφεται διπλή, τότε το γοργόν ενεργεί: α. στον χαρακτήρα στον οποίο γράφεται και β. στον τελευταίο χρόνο της διπλής που προηγείται.
Παράδειγμα:
Σε αυτό το παράδειγμα ψάλλουμε σε έναν χρόνο το πρώτο ίσον, σε έναν την πρώτη απλή της διπλής και σε έναν τη δεύτερη απλή της διπλής μαζί με το τελευταίο ίσον.

Αντίστοιχα, για την τριπλή ας δούμε το παρακάτω Παράδειγμα. Στην περίπτωση που υπάρχει τριπλή εφαρμόζουμε το ίδιο σκεπτικό.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΣ

12.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: Η ΓΕΝΝΗΣΙΣ ΣΟΥ ΧΡΙΣΤΕ Ο ΘΕΟΣ ΗΜΩΝ

Ἀπολυτίκιον Χριστουγέννων

Ἦχος δ'
Ἡ γέννησίς σου Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἀνέτειλε τῷ κόσμῳ, τὸ φῶς τὸ τῆς γνώσεως ἐν αὐτῇ γὰρ οἱ τοῖς ἄστροις λατρεύοντες, ὑπὸ ἀστέρος ἐδιδάσκοντο σὲ προσκυνεῖν, τὸν Ἥλιον τῆς δικαιοσύνης, καὶ σὲ γινώσκειν ἐξ ὕψους ἀνατολήν, Κύριε δόξα σοι.
Αν δεν μπορείτε να κάνετε την ευχή να ψάλλετε. Θέλει υπομονή. Όταν έρχομαι με το καράβι έχει πολύ θόρυβο. Κάθομαι σε μια γωνιά, κλείνω τα μάτια σαν να κοιμάμαι, για να μη με ενοχλεί ο κόσμος και ψάλλω -και τι δεν ψάλλω! Πόσα «Άξιον
εστίν», πόσα «Άγιος ο Θεός»! Κάνει και ένα κρότο το καράβι που ταιριάζει ακριβώς με την ψαλτική! Γίνεται ισοκράτημα στο «Άξιον εστίν» του Παπανικολάου, στο «Άγιος ο Θεός» του Νηλέως. Σε όλα ταιριάζει αυτός ο κρότος! Ψάλλω με το νου μου, συμμετέχει όμως και η καρδιά.

Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)

12.3. ΑΝΑΓΝΩΣΗ
Αναγιγνώσκουμε τους ψαλμούς «Φῶς ἱλαρὸν» και «Καταξίωσον, Κύριε» με τον τρόπο που μάθαμε στην προηγούμενη Ενότητα.
«Φῶς ἱλαρὸν ἁγίας δόξης, ἀθανάτου Πατρός, οὐρανίου, ἁγίου, μάκαρος, Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλθόντες ἐπὶ τὴν ἡλίου δύσιν, ἰδόντες φῶς ἑσπερινόν, ὑμνοῦμεν Πατέρα, Υἱόν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα Θεόν. Ἄξιόν σε ἐν πᾶσι καιροῖς, ὑμνεῖσθαι φωναῖς αἰσίαις, Υἱὲ Θεοῦ, ζωὴν ὁ διδούς, Διὸ ὁ κόσμος σὲ δοξάζει».
«Καταξίωσον, Κύριε, ἐν τῇ ἑσπέρᾳ ταύτῃ, ἀναμαρτήτους φυλαχθῆναι ἡμᾶς. Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν, καὶ αἰνετὸν καὶ δεδοξασμένον τὸ ὄνομά σου εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου ἐφ' ἡμᾶς, καθάπερ ἠλπίσαμεν ἐπὶ σέ. Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε. δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου. Εὐλογητὸς εἶ, Δέσποτα, συνέτισον μὲ τὰ δικαιώματά σου. Εὐλογητὸς εἶ, Ἅγιε, φώτισόν με τοῖς δικαιώμασί σου. Κύριε, τὸ ἔλεός σου εἰς τὸν αἰῶνα, τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου μὴ παρίδῃς. Σοὶ πρέπει αἶνος, σοὶ πρέπει ὕμνος, σοὶ δόξα πρέπει, τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας των αἰώνων. Ἀμήν».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους ύμνους της Ενότητας. 1. Αντιγράφουμε τους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Από την Ι. Μ. Αγ. Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο, ακούμε τον Επιλύχνιο Ύμνο «Φῶς ἱλαρὸν» (το γνωστό και ως «ἀρχαῖον»), όπως ψαλλόταν παντού μέχρι τον προηγούμενο αιώνα. Η παράδοση αυτή διατηρείται ακόμα σε ελάχιστες περιοχές όπως η Πάτμος ή το Άγιον Όρος. Στο σπίτι μας, ψάχνουμε στο διαδίκτυο Από την Ι. Μ. Αγ. Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο, στό και ως «ἀρχαῖον»), όπως ψαλλόταν παντού μέχρι ται ακόμα σε ελάχιστες περιοχές όπως η Πάτμος ή το Άγιον Όρος.
- για άλλες ηχογραφήσεις αυτού του ύμνου. 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 9, 11 και 27 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 9, 11 και 27 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.
στο Παράρτημα του βιβλίου.

Ο Αναγνώστης κατά την διάρκεια της ακολουθίας, Άγιον Όρος.

Ε ΝΟΤ Η ΤΑ 13

13.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΣΥΝΕΧΕΣ ΕΛΑΦΡΟΝ

ΣΥΝΕΧΕΣ ΕΛΑΦΡΟΝ
Συνεχές ελαφρόν:
Συνεχές ελαφρόν ονομάζεται ο συνδυασμός μίας αποστρόφου και ενός χαρακτήρα που ονομάζεται ελαφρόν .
Σε αυτήν την περίπτωση θεωρούμε ότι στην απόστροφο υπάρχει γοργόν και ότι το ελαφρόν κατεβαίνει μία φωνή, σαν την απόστροφο.
Παράδειγμα:
Όπως λοιπόν βλέπουμε και από το παράδειγμα, η απόστροφος ψάλλεται σε έναν χρόνο μαζί με τον προηγούμενο χαρακτήρα και σε άλλον έναν ψάλλεται το ελαφρόν.

Προσοχή
Δεν ψάλλονται οι δυο χαρακτήρες του συνεχούς ελαφρού σε έναν χρόνο.
Θα πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι κάτω από την απόστροφο του συνεχούς ελαφρού δεν γράφεται η αντίστοιχη συλλαβή του κειμένου αλλά θεωρούμε ότι συνεχίζεται το φωνήεν της προηγούμενης συλλαβής.

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ
Συνεχές ελαφρόν με κλάσμα: Σε αυτήν την περίπτωση ψάλλουμε την απόστροφο σε έναν χρόνο με τον προηγούμενο χαρακτήρα και το ελαφρόν σε δύο χρόνους. Σε αυτήν την περίπτωση ψάλλουμε σε έναν χρόνο την απόστροφο με τον προηγούμενο χαρακτήρα και το ελαφρόν σε δύο χρόνους.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

13.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΙΣ ΠΑΣΑΝ ΤΗΝ ΓΗΝ ΕΞΗΛΘΕΝ Ο ΦΘΟΓΓΟΣ ΣΟΥ

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Βασιλείου

Ἦχος α'
Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος σου, ὡς δεξαμένην τὸν λόγον σου, δι' οὗ θεοπρεπῶς ἐδογμάτισας, τὴν φύσιν τῶν ὄντων ἐτράνωσας, τὰ τῶν ἀνθρώπων ἤθη κατεκόσμησας, Βασίλειον Ἱεράτευμα, Πάτερ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.

13.3. ΕΜΜΕΛΗΣ ΑΠΑΓΓΕΛΙΑ (ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑ)
Εκτός από την ανάγνωση και την ψαλμωδία υπάρχει και ένας ενδιάμεσος τρόπος απόδοσης του λόγου στη λατρεία. Ονομάζεται εμμελής απαγγελία, δηλαδή ανάγνωση με πιο μελωδικό τρόπο και χρησιμοποιείται κυρίως στον Απόστολο και στο Ευαγγέλιο. Σημαντικό είναι να γνωρίζουμε τις μικρές μουσικές φράσεις που αντιστοιχούν σε κάθε ένα από τα σημεία στίξης καθώς και μία κάπως μεγαλύτερη μουσική φράση που ψάλλεται στο τέλος του αποστολικού ή ευαγγελικού αναγνώσματος. Ο τρόπος εμμελούς απαγγελίας είναι λιτός και αρκετά συγκεκριμένος και ο αναγνώστης πρέπει να αποφεύγει τις υπερβολές στην έκφραση. Για να μάθουμε να απαγγέλουμε τον Απόστολο χρειάζεται να έχουμε πολλά και σωστά σχετικά ακούσματα. Εκτός από την ανάγνωση και την ψαλμωδία υπάρχει και ένας ενδιάμεσος τρόπος απόδοσης του λόγου στη λατρεία. Ονομάζεται εμμελής απαγγελία, δηλαδή ανάγνωση με πιο μελωδικό τρόπο και χρησιμοποιείται κυρίως στον Απόστολο, στο Ευαγγέλιο και στις ιερατικές εκφωνήσεις. Σημαντικό είναι να γνωρίζουμε τις μικρές μουσικές φράσεις που αντιστοιχούν σε κάθε ένα από τα σημεία στίξης καθώς και μία κάπως μεγαλύτερη μουσική φράση που ψάλλεται στο τέλος του αποστολικού ή ευαγγελικού αναγνώσματος. Ο τρόπος εμμελούς απαγγελίας είναι λιτός και αρκετά συγκεκριμένος και ο αναγνώστης πρέπει να αποφεύγει τις υπερβολές στην έκφραση. Για να μάθουμε να απαγγέλουμε τον Απόστολο χρειά ζεται να έχουμε πολλά και σωστά ακούσματα.

Η σωστή ψαλμωδία είναι το ξεχείλισμα της εσωτερικής πνευματικής καταστάσεως. Είναι θεία ευφροσύνη! Δηλαδή ευφραίνεται η καρδιά από το Χριστό και με ευφροσύνη μιλάει ο άνθρωπος στο Θεό! Όταν συμμετέχει κανείς σ' αυτό που ψάλλει τότε αλλοιώνεται -με την καλή έννοια- και ο ίδιος και οι άλλοι που τον ακούνε. Πριν κάποια χρόνια κάποιος παλιός ψάλτης πήγε στο Άγιον Όρος και έγινε ρεζίλι. Οι Πατέρες έψελναν παραδοσιακά. Τον πήραν και αυτόν μαζί τους να ψάλει αλλά αυτός δεν έκανε τα «γυρίσματα» γιατί δεν τα ήξερε. Οι αγιορείτες τα είχαν από παράδοση. Μετά προβληματίσθηκε και αυτός και μερικοί άλλοι. Μπήκε η καλή ανησυχία, έψαξαν, διάβασαν, άκουσαν παλιούς παραδοσιακούς ψάλτες και βρήκαν τα «γυρίσματα» που είχαν οι παλιοί».

Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Παρατηρούμε τη χρήση του συνεχούς ελαφρού στους ύμνους της Ενότητας και προσπαθούμε να καταλάβουμε πότε χρησιμοποιείται. Έπειτα, συζητάμε το θέμα της ορθογραφίας του με το δάσκαλό μας. Παρατηρούμε τη χρήση του συνεχούς ελαφρού στους ύμνους της Ενότητας και προσπαθούμε να καταλάβουμε πότε χρησιμοποιείται. Έπειτα, συζητάμε το θέμα της ορθογραφίας του με τον δάσκαλό μας.
- 3. Από το Δημήτριο Νεραντζή ακούμε ένα δείγμα εμμελούς απαγγελίας Αποστολικού Αναγνώσματος. Από τον Δημήτριο Νεραντζή ακούμε ένα δείγμα εμμελούς απαγγελίας Αποστολικού Αναγνώσματος.
- 4. Προετοιμαζόμαστε για Θείες Λειτουργίες του Σχολείου μας, αναλαμβάνοντας -στο εξής- να αναγιγνώσκουμε το Κοντάκιο, τον Οίκο και το Συναξάρι, όπως ορίσει ο δάσκαλός μας. Προετοιμαζόμαστε για τις ακολουθίες του Σχολείου μας, αναλαμβάνοντας -στο εξής- να αναγιγνώσκουμε το Κοντάκιο, τον Οίκο και το Συναξάρι, όπως ορίσει ο δάσκαλός μας.
- 5. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 22 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 22 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 14

14.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΟΜΑΛΟΝ
Όπως έχουμε ξαναπεί, οι χαρακτήρες ποιότητος δείχνουν έναν ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης των φθόγγων. Άλλοι μας δείχνουν ότι πρέπει να ψάλουμε κάποιο φθόγγο πιο μαλακά ή πιο τονισμένα (π.χ. βαρεία, ψηφιστόν), ενώ άλλοι μας δείχνουν κάποιο πολύ γρήγορο ποίκιλμα που πρέπει να κάνουμε με τη φωνή μας. Όπως γνωρίζουμε, οι χαρακτήρες ποιότητος δείχνουν έναν ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης των φθόγγων. Άλλοι μας δείχνουν ότι πρέπει να ψάλουμε κάποιον φθόγγο πιο μαλακά ή πιο τονισμένα (π.χ. βαρεία, ψηφιστόν), ενώ άλλοι μας δείχνουν κάποιο πολύ γρήγορο ποίκιλμα που πρέπει να κάνουμε με τη φωνή μας.

Οι χαρακτήρες αυτοί δεν εκτελούνται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Ο τρόπος εκτέλεσης εξαρτάται από την ταχύτητα που ψάλλουμε, από το σημείο στο οποίο συναντώνται, από τη φωνή κάθε ιεροψάλτη και κυρίως από τα ακούσματα που έχει. Οι χαρακτήρες αυτοί δεν εκτελούνται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Ο τρόπος εκτέλεσης εξαρτάται από την ταχύτητα που ψάλλουμε, από το σημείο στο οποίο συναντώνται, από τη φωνή κάθε ιεροψάλτη και κυρίως από τα ακούσματα που έχει.
Τα ακούσματα που έχουμε είναι ίσως και ο πιο σημαντικός παράγοντας καθώς τους χαρακτήρες ποιότητος θα μάθουμε να τους εκτελούμε μόνο ακούγοντας το δάσκαλό μας. Μάλιστα, δεν πρέπει να περιμένουμε ότι από την αρχή θα τα καταφέρουμε να τους ψάλλουμε καλά. Χρειάζεται πολύ μελέτη και πολύ πρακτική εξάσκηση στο αναλόγιο, κοντά στο δάσκαλό μας. Τα ακούσματα που έχουμε είναι ίσως και ο πιο σημαντικός παράγοντας καθώς τους χαρακτήρες ποιότητος θα μάθουμε να τους εκτελούμε μόνο ακούγοντας τον δάσκαλό μας. Μάλιστα, δεν πρέπει να περιμένουμε ότι από την αρχή θα τα καταφέρουμε να τους ψάλλουμε καλά. Χρειάζεται πολύ μελέτη και πολύ πρακτική εξάσκηση στο αναλόγιο.

Παρόλα αυτά υπάρχουν και κάποιες γενικές οδηγίες, που θα μας βοηθήσουν να καταλάβουμε καλύτερα πώς ψάλλονται. Παρόλα αυτά υπάρχουν και κάποιες γενικές οδηγίες, που θα μας βοηθήσουν να καταλάβουμε πώς περίπου ψάλλονται.

Ομαλόν:
Γράφεται κάτω από έναν χαρακτήρα ποσότητος και ένα ίσον και ζητά να κάνουμε έναν κυματισμό με τη φωνή μας.
Παράδειγμα:
Ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα και ας επαναλάβουμε. Παράδειγμα: Ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα και ας επαναλάβουμε.
Κάποιες φορές το ομαλόν ενεργεί σε τρεις χαρακτήρες. Σε αυτές τις περιπτώσεις συνήθως γράφεται κάτω από τον μεσαίο χαρακτήρα ποσότητος. Κάποιες φορές το ομαλόν ενεργεί σε τρεις χαρακτήρες. Σε αυτές τις περιπτώσεις συχνά γράφεται κάτω από τον μεσαίο χαρακτήρα ποσότητος.

Ας ακούσουμε το δάσκαλο μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα και ας επαναλάβουμε. Ας ακούσουμε τον δάσκαλο μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα και ας επαναλάβουμε.
Παράδειγμα: Ας ακούσουμε τον δάσκαλο μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα και ας επαναλάβουμε.

ΥΜΝΟΙ
Σε κάποιες περιπτώσεις το ομαλόν γράφεται κάτω από έναν χαρακτήρα ποσότητος που έχει κλάσμα. Τότε το ομαλόν ενεργεί μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου χρόνου, ακριβώς σαν να έχουμε ίσον αντί για κλάσμα.
Παράδειγμα:

ΥΜΝΟΙ
Συχνά το ομαλόν συναντάται σε αυτόν τον συνδυασμό . Τότε το ομαλόν ενεργεί στο ολίγον και στο κλάσμα.
Παράδειγμα:

ΥΜΝΟΣ

14.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΝ ΙΟΡΔΑΝΗ ΒΑΠΤΙΖΟΜΕΝΟΥ ΣΟΥ ΚΥΡΙΕ

Ἀπολυτίκιον Θεοφανείων

Ἦχος α'
Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε, ἡ τῆς Τριάδος ἐφανερώθη προσκύνησις τοῦ γὰρ Γεννήτορος ἡ φωνὴ προσεμαρτύρει σοι, ἀγαπητόν σε Υἱὸν ὀνομάζουσα καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν εἴδει περιστερᾶς, ἐβεβαίου τοῦ λόγου τὸ ἀσφαλές. Ὁ ἐπιφανεὶς Χριστὲ ὁ Θεός, καὶ τὸν κόσμον φωτίσας δόξα σοι.

14.3. ΙΣΟΚ ΡΑΤΗΜ Α
Όπως έχουμε ξαναπεί η εκκλησιαστική μουσική είναι μονοφωνική. Όμως κάποιες φορές θα παρατηρήσουμε ότι συν-ηχεί και μία δεύτερη φωνή. Αυτή η δεύτερη φωνή λέγεται ισοκράτημα ή ίσον και, αντίστοιχα, οι άνθρωποι που κάνουν ή που κρατούν το ισοκράτημα λέγονται ισοκράτες . Όπως έχουμε ξαναπεί η εκκλησιαστική μουσική είναι μονοφωνική. Όμως κάποιες φορές θα παρατηρήσουμε ότι ακούγεται ταυτόχρονα και μία δεύτερη φωνή. Αυτή η δεύτερη φωνή λέγεται ισοκράτημα ή ίσον και, αντίστοιχα, οι άνθρωποι που ή που το ισοκράτημα λέγονται .

Δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει ισοκράτημα για να ψάλει κανείς. Παρόλα αυτά ένα καλό ισοκράτημα «ντύνει», υποστηρίζει και αναδεικνύει τη βασική μελωδία, προσφέροντας ένα καλαίσθητο ηχητικό αποτέλεσμα. Για το λόγο αυτό είναι ιδιαίτερα αγαπητό από τους ιεροψάλτες.
Το ισοκράτημα είναι συνήθως απλό, στη βάση του ήχου ενώ υπάρχουν διάφοροι τρόποι που ισοκρατούμε, ανάλογα με το είδος του ύμνου που ψάλλουμε και ανάλογα με τον τρόπο που έχει γίνει η μελοποίηση. Εμείς προς το παρόν θα μάθουμε να ισοκρατούμε προφέροντας καθαρά τις συλλαβές του ποιητικού κειμένου. Το ισοκράτημα είναι συνήθως απλό, στη βάση της μελωδίας ενώ υπάρχουν διάφοροι τρόποι που ισοκρατούμε, ανάλογα με το είδος του ύμνου που ψάλλουμε και ανάλογα με τον τρόπο που έχει γίνει η μελοποίηση. Εμείς προς το παρόν θα μάθουμε να ισοκρατούμε προφέροντας

Παράδειγμα:
Το κέντρο του βάρους όμως θα ήθελα να το ρίξουμε στο «Πανεπιστήμιο της Εκκλησίας». Κι εννοώ στους ύμνους, κανόνες, μεσονυκτικά, μεσώρια, Ψαλτήρι, Παρακλητική, Μηναίο, Θεοτοκάριο, Τριώδιο, Πεντηκοστάριο. Ήθελα να τα διαβάζουμε όλα -ει δυνατόν- όσα γράφει το Τυπικό […] Η αφοσίωση, η απασχόληση με τους ύμνους και τ' αναγνώσματα είναι μεγάλο πράγμα για μένα, διότι αγιάζεται ο άνθρωπος χωρίς να το καταλάβει. Αποκτάει και αγάπη και ταπείνωση και όλα, ακούγοντας των Αγίων τα λόγια, του Μηναίου, της Παρακλητικής κτλ. Να ενδιατρίψουμε εκεί. Αυτό πρέπει να είναι καθημερινό εντρύφημά μας μες στην Εκκλησία.

Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης (1906 - 1991)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Από τη χορωδία του Θρασυβούλου Στανίτσα ακούμε τη Στιχολογία σε ήχο α', όπως εψάλη σε συναυλία στις Βρυξέλλες το έτος 1977 και παρατηρούμε τον τρόπο με τον οποίο γίνεται το ισοκράτημα.
- 3. Χωριζόμαστε σε ιεροψάλτες και ισοκράτες και ψάλλουμε τον ύμνο « Ἐπὶ τοῖς εἰρηκόσι μοι», πολύ αργά. Οι ισοκράτες προσπαθούν να προφέρουν καθαρά τις συλλαβές του ποιητικού κειμένου, χωρίς να μπερδεύονται από αυτούς που ψάλλουν τη βασική μελωδία. Στη συνέχεια, αλλάζουμε ρόλους ώστε να ισοκρατήσουν όλοι.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 13 και 14 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 15

15.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΥΠΕΡΒΑΤΕΣ ΑΝΑΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΕΙΣ ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΔΥΟ ΦΩΝΩΝ

ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΔΥΟ ΦΩΝΩΝ ΥΠΕΡΒΑΤΕΣ ΑΝΑΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΕΙΣ ΔΥΟ ΦΩΝΩΝ
Μέχρι τώρα έχουμε μάθει να ψάλλουμε ανεβάζοντας και κατεβάζοντας τη φωνή μας συνεχώς . «Συνεχώς» σημαίνει διαδοχικά δηλαδή από τον πα στον βου, από τον δι στον κε κτλ. Πώς όμως θα κινηθούμε από τον πα στον δι ή από τον ζω' στον δι, χωρίς να ψάλουμε τους ενδιάμεσους φθόγγους; Με άλλα λόγια, πώς ανεβάζουμε και κατεβάζουμε τη φωνή μας «Συνεχώς» σημαίνει διαδοχικά, δηλαδή από τον πα στον βου, από τον δι στον κε κτλ. Πώς όμως θα κινηθούμε από τον πα στον δι ή από τον ζω' στον δι χωρίς να ψάλουμε τους ενδιάμεσους φθόγγους; Με άλλα λόγια, πώς ανεβάζουμε και κατεβάζουμε τη φωνή μας υπερ-

υπερβατώς βατώς ;
Στην περίπτωση αυτή χρησιμοποιούμε άλλους χαρακτήρες ποσότητος ή κάποιους συνδυασμούς τους.
ΚΕΝΤΗΜΑ Στο σημερινό μάθημα, θα μάθουμε να ανεβαίνουμε και να κατεβαίνουμε δύο φωνές υπερβατώς. Για να γίνει αυτό όμως, θα πρέπει πρώτα να μάθουμε έναν καινούριο χαρακτήρα ποσόΣτο σημερινό μάθημα, θα μάθουμε να ανεβαίνουμε και να κατεβαίνουμε δύο φωνές υπερβατώς. Για να γίνει αυτό όμως, θα πρέπει πρώτα να μάθουμε έναν καινούριο χαρακτήρα ποσότητος, το κέντημα .
τητος, το κέντημα . Κέντημα:

Κέντημα: Δεν θα το συναντήσουμε ποτέ μόνο του αλλά πάντοτε σε συνδυασμό με το ολίγον ή την πεΔεν θα το συναντήσουμε ποτέ μόνο του αλλά πάντοτε σε συνδυασμό με το ολίγον ή την πεταστή. Ανάλογα με το σημείο στο οποίο γράφεται αλλάζει και η ενέργειά του.
ταστή. Ανάλογα με το σημείο στο οποίο γράφεται αλλάζει και η ενέργειά του. Προσοχή! Πολλοί μπερδεύουν την υπορροή . Η υπορροή «κοιτάει» προς Προσοχή! Πολλοί μπερδεύουν την υπορροή με το κ έ ν τημα . Η υπορροή «κοιτάει» προς τα δεξιά ενώ το κέντημα προς τα αριστερά.

Προσοχή! Πολλοί μπερδεύουν την υπορροή . Η υπορροή «κοιτάει» προς τα δεξιά ενώ το κέντημα προς τα αριστερά. Επίσης, θα πρέπει να προσέξουμε να μη μπερδεύουμε το κέντημα με τα κεντήματα. Τα κεντήματα είναι δύο αλλά ανεβαίνουν μία φωνή ενώ το κέντημα είναι ένα και, σε συνδυαΕπίσης, θα πρέπει να προσέξουμε να μη μπερδεύουμε το κέντημα με τα κεντήματα. Τα κεντήματα είναι δύο αλλά ανεβαίνουν μία φωνή ενώ το κέντημα είναι ένα και, σε συνδυασμό με άλλους χαρακτήρες, ανεβαίνει δύο ή περισσότερες φωνές.

με το κ έ ν τημα

σμό με άλλους χαρακτήρες, ανεβαίνει δύο ή περισσότερες φωνές. ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΔΥΟ ΦΩΝΩΝ
- 
- Ολίγον και μετά κέντημα: Παράδειγμα:
Προκειμένου να ανεβούμε δύο φωνές υπερβατώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τρεις τρόπους: Ολίγον και μετά κέντημα: δύο φωνές υπερβατώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τρεις
-  Ολίγον και το κέντημα από κάτω και προς τα δεξιά: Παράδειγμα:
-  Πεταστή με ολίγον από πάνω: Παράδειγμα:
Στις δύο πρώτες περιπτώσεις δεν υπάρχει καμία διαφορά στην ερμηνεία ενώ στην τελευταία μπορούμε να ανεβούμε δύο φωνές αλλά με τον ιδιαίτερο τρόπο ερμηνείας της πεταστής, τον οποίο θα εξηγήσουμε στο μέλλον. Στις δύο πρώτες περιπτώσεις δεν υπάρχει καμία διαφορά στην ερμηνεία

ΕΛΑΦΡΟΝ ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΔΥΟ ΦΩΝΩΝ. ΕΛΑΦΡΟΝ.
Αν χρειαστεί να κατεβούμε δύο φωνές υπερβατώς, τότε χρησιμοποιούμε έναν χαρακτήρα ποσότητος που ονομάζεται ελ αφρό ν . Προκειμένου να δύο φωνές υπερβατώς, χρησιμοποιούμε έναν χαρακτήρα ποσότητος που ονομάζεται ελαφρόν .
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΥΜΝΟΙ

15.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΟΥΣ ΤΡΕΙΣ ΜΕΓΙΣΤΟΥΣ ΦΩΣΤΗΡΑΣ

Ἀπολυτίκιον Τριῶν Ἱεραρχῶν

Ἦχος α'
Τοὺς τρεῖς μεγίστους φωστῆρας τῆς τρισηλίου Θεότητος, τοὺς τὴν οἰκουμένην ἀκτῖσι δογμάτων θείων πυρσεύσαντας τοὺς μελιρρύτους ποταμοὺς τῆς σοφίας, τούς τὴν κτίσιν πᾶσαν θεογνωσίας νάμασι καταρδεύσαντας Βασίλειον τὸν μέγαν, καὶ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, σὺν τῷ κ λεινῷ Ἰωάννῃ, τῷ τὴν γλώτταν χρυσορρήμονι πάντες οἱ τῶν λόγων αὐτῶν ἐρασταί, συνελθόντες ὕμνοις τιμήσωμεν αὐτοὶ γὰρ τῇ Τριάδι, ὑπὲρ ἡμῶν ἀεὶ πρεσβεύουσιν. Τοὺς τρεῖς μεγίστους φωστῆρας τῆς τρισηλίου Θεότητος, τοὺς τὴν οἰκουμένην ἀκτῖσι δογμάτων θείων πυρσεύσαντας τοὺς μελιρρύτους ποταμοὺς τῆς σοφίας, τούς τὴν κτίσιν πᾶσαν θεογνωσίας νάμασι καταρδεύσαντας Βασίλειον τὸν μέγαν, καὶ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, σὺν τῷ κλεινῷ Ἰωάννῃ, τῷ τὴν γλώτταν χρυσορρήμονι πάντες οἱ τῶν λόγων αὐτῶν ἐρασταί, συνελθόντες ὕμνοις τιμήσωμεν αὐτοὶ γὰρ τῇ Τριάδι, ὑπὲρ ἡμῶν ἀεὶ πρεσβεύουσιν.

Να είσαι ψάλτης στην εκκλησία, στο μοναστήρι. Να έχεις καλή φωνή πολύ αγγελική και να ψάλλεις στο Θεό χωρίς να ξέρεις ότι τόσοι άνθρωποι σ' ακούνε, δηλαδή χωρίς να το σκέπτεσαι. Γίνεται; Δεν γίνεται εύκολα. Είναι δύσκολο αυτό. Γι' αυτό πολ λοί ψάλτες επλανήθησαν. Κατά κανόνα όλοι οι καλοί ψάλτες έχουν μεγάλο εγωισμό. Όχι βέβαια όλοι, αλλά οι περισσότεροι. Όταν έχεις όμως ταπείνωση, έστω κι αν ψάλλεις ωραία κι αν διαβάζεις ωραία, δεν επηρεάζεσαι από εκείνους που σε ακούνε.
Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης (1906 - 1991)

Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ιεροψάλτες και ισοκράτες και ψάλλουμε τον ύμνο «Κατενόουν εἰς τὰ δεξιά καὶ ἐπέβλεπον», πολύ αργά. Οι ισοκράτες προσπαθούν να προφέρουν καθαρά τις συλλαβές του ποιητικού κειμένου, χωρίς να μπερδεύονται από τους ιεροψάλτες. Στη συνέχεια αλλάζουμε ρόλους ώστε να ισοκρατήσουν όλοι.
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 2 και 23 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 16

16.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΤΡΙΩΝ ΦΩΝΩΝ, ΣΤΗΡΙΓΜΑΤΑ

ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΤΡΙΩΝ ΦΩΝΩΝ
Προκειμένου να ανεβούμε τρεις φωνές υπερβατώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε δύο τρόπους:
-  Ολίγον και από πάνω κέντημα: Παράδειγμα:
-  Πεταστή και από πάνω κέντημα: Παράδειγμα:
Εικόνα 2β Αν χρειαστεί να κατεβούμε τρεις φων δυασμό με την απόστροφο: Εικόνα 3α
ές υπερβατώς τότε
χρησιμοποιούμε το ελαφρόν σε συν-
Παράδειγμα: Προκειμένου να κατεβούμε τρεις φωνές υπερβατώς, χρησιμοποιούμε το ελαφρόν σε συνδυασμό με την απόστροφο: Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΣΤΗΡΙΓΜΑΤΑ
Όπως ξέρουμε το ολίγον ανεβαίνει μία φωνή. Υπάρχουν όμως κάποιες περιπτώσεις που χάνει αυτή του την ενέργεια και χρησιμοποιείται ως «στήριγμα», κυρίως για λόγους μουσικής ορθογραφίας. Όπως γνωρίζουμε, το ολίγον ανεβαίνει μία φωνή. Υπάρχουν όμως κάποιες περιπτώσεις που χάνει αυτήν του την ενέργεια και χρησιμοποιείται ως «στήριγμα», κυρίως για λόγους μουσικής ορ-
Οι συνηθέστερες περιπτώσεις από αυτές είναι οι παρακάτω:
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΥΜΝΟΣ
Παράδειγμα:
Παράδειγμα:
Το ίδιο που συμβαίνει με το ολίγον συμβαίνει και με την πεταστή. Παρόλο που ξέρουμε ότι ανεβαίνει μία φωνή, σε κάποιες περιπτώσεις χάνει αυτή της την ενέργεια. Οι συνηθέστερες περιπτώσεις από αυτές είναι οι παρακάτω: Το ίδιο που συμβαίνει με το ολίγον συμβαίνει και με την πεταστή. Παρόλο που ξέρουμε ότι ανεβαίνει μία φωνή, σε κάποιες περιπτώσεις χάνει αυτήν της την ενέργεια και χρησιμοποιείται ως «στήριγμα».
Οι συνηθέστερες περιπτώσεις από αυτές είναι οι παρακάτω:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ
Στους πίνακες που βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου μπορούμε να δούμε περισσότερες παρόμοιες περιπτώσεις, όπου το ολίγον και η πεταστή χάνουν την ποσοτική τους ενέργεια. Σημείωση: Στους πίνακες που βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου μπορούμε να δούμε περισσότερες παρόμοιες περιπτώσεις, όπου το ολίγον και η πεταστή χάνουν την ποσοτική τους ενέργεια και λειτουργούν ως «στηρίγματα».

16.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΧΑΙΡΕ ΚΕΧΑΡΙΤΩΜΕΝΗ ΘΕΟΤΟΚΕ ΠΑΡΘΕΝΕ, ΑΓΙΟΣ ΚΥΡΙΟΣ Ο ΘΕΟΣ ΗΜΩΝ

Ἀπολυτίκιον Ὑπαπαντῆς

Ἦχος α'
Χαῖρε κεχαριτωμένη Θεοτόκε Παρθένε
ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ Ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, φωτίζων τοὺς ἐν σκότει. Εὐφραίνου καὶ σὺ Πρεσβύτα δίκαιε, δεξάμενος ἐν ἀγκάλαις τὸν ἐλευθερωτὴν τῶν ψυχῶν ἡμῶν, χαριζόμενον ἡμῖν καὶ τὴν Ἀνάστασιν.

«Ἅγιος Κύριος» πρὸ τῶν Ἐξαποστειλαρίων

Ἦχος β'
Ἅγιος Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. Ἅγιος Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. Ὑψοῦτε Κύριον τὸν Θεὸν ἡμῶν καὶ προσκυνεῖτε τῷ ὑποποδίῳ τῶν ποδῶν Αὐτοῦ. Ὅτι Ἅγιός ἐστι.
Είδατε πώς ανεβαίνει η ψυχή μας ψάλλοντας; Πείτε μου, πώς τα ξέρω; Έχω τρέλα, μέθη, θεία μέθη. Δεν τα χορταίνω! Θυμάμαι τα ωραία μου χρόνια στο Άγιον Όρος... Οι Γέροντές μου εμένα δεν μ' έβγαζαν έξω. Ήμουν μικρός και δεν μ' έπαιρναν στις πανηγύρεις κτλ. Όταν λοιπόν έμενα μόνος μου, πήγαινα εκεί στο εκκλησάκι μας, τον Άγιο Γεώργιο και έψαλλα όλο τέτοια κατανυκτικά τροπάρια […] Οι Γέροντές μου δεν μ' είχαν μάθει ψαλτικά. Ακούγοντας τα έμαθα.

Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης (1906 - 1991)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο α' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο α' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ο δάσκαλος ορίζει από ένα χοράρχη σε κάθε χορό. Οι δύο χοροί ψάλλουν εναλλάξ το «Ἅγιος Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν», χωρίς μουσικό κείμενο. Στη συνέ χεια α λ λάζου ν ρόλου ς ώσ τ ε όλοι να ψά λου ν και τ ην κα τά λ ηξη .
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 12, 3, 6 και 7 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Ο Όσιος Πορφύριος στα Καλλίσια.

ΕΝΟΤΗΤΑ 17

ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ Β Α Τ Η ΑΝΑ Β ΚΑ Α ΑΣΗ ΕΣΣΑΡ Ν Φ Ν Ν, ΑΝ ΙΚΕΝ ΜΑ, ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ή Ε ΕΡΟΝ
17.1. ΤΕΣΣΑΡΩΝ ΦΩΝΩΝ, ΑΝΤΙΚΕΝΩΜΑ, ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ή ΕΤΕΡΟΝ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΥΨΗΛΗ, ΧΑΜΗΛΗ, ΥΠΕΡ Α Η ΑΝΑ ΑΣΗ ΚΑΙ Τ Β Τ Ω Ω Ω Τ Ω Τ

ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ Β Α Τ Η ΑΝΑ Β ΚΑ Α ΑΣΗ ΕΣΣΑΡ Ν Φ Ν Ν, ΑΝ ΙΚΕΝ ΜΑ, ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ή Ε ΕΡΟΝ

ΥΨΗΛΗ
ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΤΕΣΣΑΡΩΝ ΦΩΝΩΝ -
ΥΨΗΛΗ Προκειμένου να μάθουμε να ανεβαίνουμε υπερβατώς τέσσερις ή και περισσότερες φωνές, θα πρέπει πρώτα να μάθουμε έναν καινούριο χαρακτήρα ποσότητος, την υψηλή .
Προκειμένου να μάθουμε να ανεβαίνουμε υπερβατώς τέσσερις ή και περισσότερες φωνές, θα πρέπει πρώτ α να μάθουμε έναν καινούριο χαρακτήρα ποσότητος, την υψηλή . Υψη λ ή:
Υψη λ ή: Δεν θα τη συναντήσουμε ποτέ μόνη της (όπως και το κέντημα) αλλά πάντοτε σε συνδυασμό με το ολίγον ή την πεταστή. Ανάλογα με το σημείο στο οποίο γράφεται αλλάζει και η ενέργειά της.

Δεν θα τη συναντήσουμε ποτέ μόνη της (όπως και το κέντημα) αλλά πάντοτε σε συνδυασμό με ώ ς ο ρ ο ύ ε α ρ η ο ο ή ο ε

το ολίγον ή την πεταστή. Ανάλογα με το σημείο στο οποίο γράφεται αλλάζει και η ενέργειά της. Προ ε έ ο α αε β ο ύε έε ρ ς φέ ς ε ρ β α ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΤΕΣΣΑΡΩΝ ΦΩΝΩΝ
Προκειμένου να ανεβούμε τέσσερις φωνές υπερβατώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε δύο τρόπους:
-  Ολίγον και την υψηλή από πάνω και στα δεξιά:
Παράδειγμα:
-  Πεταστή και την υψηλή από πάνω και στα δεξιά: Παράδειγμα:

ΧΑΜΗΛΗ ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΤΕΣΣΑΡΩΝ ΦΩΝΩΝ - ΧΑΜΗΛΗ
Αν χρειαστεί να κατεβούμε τέσσερις φωνές υπερβατώς, τότε χρησιμοποιούμε έναν χαρακ τήρα ποσότητος που ονομάζεται χαμη λή : Προκειμένου να τέσσερις φωνές υπερβατώς, χρησιμοποιούμε έναν χαρακτήρα ποσότητος που ονομάζεται χαμηλή :
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΣ
ΑΝΤΙΚΕΝΩΜΑ
Όπως έχουμε πει και σε προηγούμενο μάθημα, οι χαρακτήρες ποιότητος δείχνουν κάποιον ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης των φθόγγων. Μετά το ψηφιστόν, τη βαρεία και το ομαλόν, θα δούμε τώρα και κάποιους ακόμα χαρακτήρες ποιότητος. Όπως γνωρίζουμε, οι χαρακτήρες ποιότητος δείχνουν κάποιον ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης των φθόγγων. Μετά το ψηφιστόν, τη βαρεία και το ομαλόν, θα δούμε τώρα και κάποιους ακόμα χαρακτήρες ποιότητος και, βέβαια, θα πρέπει να επαναλάβουμε ότι τον ακριβή τρόπο ερμηνείας τους θα τον μάθουμε ακούγοντας προσεκτικά τον δάσκαλό μας.

Αν τικένωμα:
Όταν το αντικένωμα γραφεί κάτω από ολίγον και ακολουθεί χαρακτήρας ποσότητος που δείχνει κατάβαση όπως, για παράδειγμα , τότε το ολίγον προφέρεται με ένα πέταγμα της φωνής.
Αντικένωμα με απλή:
Όταν το αντικένωμα γραφεί με την απλή και ακολουθεί γοργόν όπως, για παράδειγμα , τότε ο χαρακτήρας που κατεβαίνει ψάλλεται ενωμένος με τον προηγούμενο και, όπως αναφέρουν κάποια παλαιά θεωρητικά βιβλία, είναι σαν να κρέμεται από αυτόν.

ΥΜΝΟΙ

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ή ΕΤΕΡΟΝ
Σύνδεσμος ή Έτερον:
Συνδέει κάποιους χαρακτήρες ποσότητας και ζητά να ψαλούν συνδεδεμένοι, δηλαδή χωρίς να πάρουμε ανάσα στο ενδιάμεσο. Μάλιστα σε κάποιες περιπτώσεις μπορούμε να κάνουμε και έναν κυματισμό με τη φωνή μας, πιο μαλακά όμως από αυτόν που κάνουμε στο ομαλόν. Συνδέει κάποιους χαρακτήρες ποσότητος και ζητά να ψαλούν χωρίς να πάρουμε ανάσα στο ενδιάμεσο. Μάλιστα σε κάποιες περιπτώσεις μπορούμε να κάνουμε και έναν κυματισμό με τη φωνή μας, πιο μαλακά όμως από αυτόν που κάνουμε στο ομαλόν.

Ας δούμε κάποιες από τις συχνότερες χρήσεις του συνδέσμου.

ΥΜΝΟΙ

17.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗ ΥΠΕΡΜΑΧΩ, ΤΗΝ ΤΙΜΙΩΤΕΡΑΝ (Ήχος δ')

Κοντάκιον
Ἦχος πλ. δ'
Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου Θεοτόκε. Ἀλλ' ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον, ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι Χαῖρε νύμφη ἀνύμφευτε.

Ἡ Τιμιωτέρα
( Ὠδή Θ' τῆς Θεοτόκου) Ἦχος δ'
Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ, τὴν ἀδιαφθόρως, Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον, Σὲ μεγαλύνομεν.
Στίχ.: Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι μου.
Η ψαλμωδία είναι η -μέσω θρησκευτικής ποιήσεως και φωνητικής ιεροπρεπούς μελωδίας- προσευχητική κοινωνία και αναφορά του πιστού προς τον τριαδικό Θεό, στην ατομική προσευχή και την κοινή λατρεία, όπως αυτή αποκαλύφθηκε από τον Θεό και θεσπίστηκε από τους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, παραδόθηκε και καθιερώθηκε από τους Αποστόλους, περιφρουρήθηκε και καλλιεργήθηκε από τους Πατέρες, προσδιορίσθηκε και «εκανονίσθη» από τις Άγιες Συνόδους, διασώθηκε, χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται από την ιερά ορθόδοξη παράδοση στη ζωή της Ορθοδόξου Εκκλησίας.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Γράφουμε στον πίνακα όσους χαρακτήρες ποιότητος θυμόμαστε.
- 2. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα».
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε τον ύμνο «Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ», σε ήχο δ', μαζί με το στίχο, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι ψάλλονται μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα ψάλουν τους στίχους (μπορούμε να βρούμε και τους υπόλοιπους από τα βιβλία του ναού). Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε τον ύμνο «Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ», σε ήχο δ', μαζί με το στίχο, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι ψάλλονται μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα ψάλουν τους στίχους (τους στίχους που δεν υπάρχουν στο βιβλίο μας, μπορούμε να τους βρούμε από τα βιβλία του ναού). Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 4, 10, 19 και 20 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 4, 10, 19 και 20 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Χειρόγραφο 1240, Ι. Μ. Δοχειαρίου, Αγ. Όρους, 19ος αιώνας.

ΕΝΟΤΗΤΑ 18

18.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΥΠΕΡΒΑΤΕΣ ΑΝΑΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΕΙΣ ΠΕΝΤΕ, ΕΞΙ ΚΑΙ ΕΠΤΑ ΦΩΝΩΝ

ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΠΕΝΤΕ ΦΩΝΩΝ
Προκειμένου να ανεβούμε πέντε φωνές υπερβατώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε δύο τρόπους:
 Ολίγον και την υψηλή από πάνω και στα αριστερά: Παράδειγμα:
-  Πεταστή και την υψηλή από πάνω και στα αριστερά:
Παράδειγμα:
Αν χρειαστεί να κατεβούμε πέντε φωνές υπερβατώς τότε χρησιμοποιούμε τη χαμηλή σε συνδυασμό με την απόστρο φο: Προκειμένου να πέντε φωνές υπερβατώς, χρησιμοποιούμε τη χαμηλή σε συνδυασμό με την απόστροφο:
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ

ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΕΞΙ ΦΩΝΩΝ
Προκειμένου να ανεβούμε έξι φωνές υπερβατώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε δύο τρόπους:
-  Ολίγον, από πάνω κέντημα και στα δεξιά υψηλή:
Παράδειγμα:
 Πεταστή, από πάνω κέντημα και στα δεξιά υψηλή:
Παράδειγμα:
Αν χρειαστεί να κατεβούμε έξι φωνές υπερβατώς τότε χρησιμοποιούμε τη χαμηλή σε συνδυασμό με το ελαφρόν: Προκειμένου να έξι φωνές υπερβατώς, χρησιμοποιούμε τη χαμηλή σε συνδυασμό με το ελαφρόν και την απόστροφο:
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ

ΥΠΕΡΒΑΤΗ ΑΝΑΒΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΒΑΣΗ ΕΠΤΑ ΦΩΝΩΝ
Προκειμένου να ανεβούμε επτά φωνές υπερβατώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε δύο τρόπους:
-  Ολίγον, από πάνω κέντημα και πάνω από το κέντημα υψηλή: Παράδειγμα:
-  Πεταστή, από πάνω κέντημα και πάνω από το κέντημα υψηλή: Παράδειγμα:
Αν χρειαστεί να κατεβούμε επτά φωνές υπερβατώς τότε χρησιμοποιούμε τη χαμηλή σε συνδυασμό με το ελαφρόν και την απόστροφ Προκειμένου να επτά φωνές υπερβατώς, χρησιμοποιούμε τη χαμηλή σε συνδυασμό με το ελαφρόν και την απόστροφο:

Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

18.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΟΙΞΩ ΤΟ ΣΤΟΜΑ ΜΟΥ, ΑΠΑΣ ΓΗΓΕΝΗΣ

Εἱρμὸς Α' Ὠδὴς Θεοτόκου

Ἦχος δ'
Ἀνοίξω τὸ στόμα μου καὶ πληρωθήσεται Πνεύματος, καὶ λόγον ἐρεύξομαι, τῇ Βασιλίδι Μητρί, καὶ ὀφθήσομαι, φαιδρῶς πανηγυρίζων, καὶ ᾄσω γηθόμενος, ταύτης τά θαύματα.

Εἱρμὸς Θ' Ὠδὴς Θεοτόκου

Ἦχος δ'
Ἅπας γηγενής, σκιρτάτω τῷ πνεύματι λαμπαδουχούμενος πανηγυριζέτω δέ, ἀΰλων νόων φύσις γεραίρουσα, τὴν ἱερὰν πανήγυριν τῆς Θεομήτορος, καὶ βοάτω Χαίροις παμμακάριστε, Θεοτόκε Ἁγνὴ Ἀειπάρθενε.
Στη δική μας εκκλησιαστική μουσική (της ανατολής) αίσθηση, συναισθήματα, ακροάματα, βιώματα, ακόμα και εικονισμένα οράματα, σχηματίζουν και δημιουργούν τον κόσμο της μεγάλης παρουσίας του Θεού […] Το ύψιστο -το οποίο προσπαθεί να επιτύχει η μελωδική μουσική της Εκκλησίας μας- δεν είναι η ευχαρίστηση, η τέρψη του ακροατή ή του πιστού. Είναι […] η μετακίνηση και η συμμετοχή από τα γήινα στα επουράνια.

Θρασύβουλος Στανίτσας (1910 - 1987) Άρχων Πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Συνθέτουμε μία δική μας άσκηση σε ήχο α', προσπαθώντας να χρησιμοποιήσουμε όσο περισσότερες υπερβατές αναβάσεις και καταβάσεις μπορούμε.
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 23, 24 και 25 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 19

19.1 ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΑΣΤΗΜΑ, ΤΟΝΟΣ, ΠΟΛΥΧΟΡΔΟ

ΔΙΑΣΤΗΜΑ, ΤΟΝΟΣ
Όπως γνωρίζουμε κάθε φθόγγος έχει διαφορετική οξύτητα. Άλλος δηλαδή είναι πιο ψηλός Όπως γνωρίζουμε, κάθε φθόγγος έχει διαφορετική οξύτητα. Άλλος δηλαδή είναι πιο ψηλός
Ας ακούσουμε τώρα το δάσκαλό μας να ψάλλει το φθόγγο πα και να «σύρει» τη φωνή του μέχρι το φθόγγο βου. Ας ακούσουμε τώρα τον δάσκαλό μας να ψάλλει τον φθόγγο πα και να «σύρει» τη φωνή του μέχρι τον φθόγγο βου και στη συνέχεια να ψάλλει τον φθόγγο πα και να «σύρει» τη φωνή του μέχρι τον φθόγγο δι.
και άλλος πιο χαμηλός.

Μέσα από το παραπάνω παράδειγμα, καταλαβαίνουμε ότι μεταξύ δύο φθόγγων διαφορετικής οξύτητας υπάρχει μία ηχητική απόσταση.
Η ηχητική απόσταση μεταξύ δύο οποιωνδήποτε φθόγγων ονομάζεται διάστημα .
Το διάστημα μεταξύ δύο διαδοχικών φθόγγων ονομάζεται τόνος .
Η ηχητική απόσταση μεταξύ δύο διαδοχικών φθόγγων δεν είναι πάντοτε ίδια. Άλλες φορές είναι μικρότερη και άλλες μεγαλύτερη. Έτσι λοιπόν έχουμε διάφορα είδη τόνων.
Τα βασικά είδη τόνων, από το μικρότερο στο μεγαλύτερο, είναι τα εξής:
- α. Ημιτόνιο
- β. Ελάχιστος τόνος
- γ. Ελάσσων τόνος
- δ. Μείζων τόνος
- ε. Υπερμείζων τόνος

ΠΟΛΥΧΟΡΔΟ
Πολύχορδο ονομάζεται μια ομάδα διαδοχικών φθόγγων (τριών ή περισσοτέρων). Για παράδειγμα, ένα πολύχορδο αποτελούν οι φθόγγοι πα-βου-γα ή πα-βου-γα-δι ή δι-κε-ζω'-νη', κτλ. Στην εκκλησιαστική μουσική οι μουσικές φράσεις ή θέσεις (όπως συνηθίζουμε να τις λέμε) κινούνται μέσα στα όρια συγκεκριμένων πολυχόρδων.
Παράδειγμα:
Για παράδειγμα,
κινείται στα
όρια των φθόγγων πα και δι. Δεν ανεβαίνει δηλαδή πάνω από τον δι ούτε κατεβαίνει κάτω από τον πα. Άλλες θέσεις μπορεί να κινούνται από τον πα μέχρι τον κε κτλ. Η παραπάνω θέση κινείται στα όρια των φθόγγων πα και δι. Δεν ανεβαίνει δηλαδή πάνω από τον δι ούτε κατεβαίνει κάτω από τον πα. Άλλες θέσεις μπορεί να κινούνται από τον πα μέχρι τον κε, από τον δι μέχρι τον νη', κ.ο.κ.

ΕΙΔΗ ΠΟΛΥΧΟΡΔΩΝ ΕΙΔΗ ΠΟΛΥΧΟΡΔΩΝ ΒΑΣΕΙ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΦΘΟΓΓΩΝ
Μία σειρά από τρεις διαδοχικούς φθόγγους λέμε ότι σχηματίζει ένα τρίχορδο , το οποίο περιλαμβάνει δύο τόνους (πχ. νη-πα-βου, βου-γα-δι). , το οποίο περιλαμβάνει δύο τόνους (πχ. νη-πα-βου, βου-γα-δι).
Ας δούμε κάποια παραδείγματα τριχόρδων:
Αντίστοιχα, μία σειρά από τέσσερις φθόγγους λέμε ότι σχηματίζει ένα τετράχορδο (π χ. παβου-γα-δι) ενώ μία σειρά από πέντε φθόγγους σχηματίζει ένα πεντάχορδο (πα-βου-γα-δι-κε).
Ας δούμε από ένα παράδειγμα τετραχόρδου και πενταχόρδου:

Μία σειρά από οκτώ φθόγγους λέμε ότι σχηματίζει ένα οκτάχορδο (πχ. πα-βου-γα-δι-κε-ζω'νη'-πα', νη-πα-βου-γα-δι-κε-ζω'-νη'). Το οκτάχορδο συνήθως ονομάζεται κλίμακα .
Ας δούμε κάποια παραδείγματα κλίμακας:
Ο χαμηλότερος φθόγγος κάθε πολυχόρδου ονομάζεται βάση και ο υψηλότερος κορυφή και ο υψηλότερος .
. Καθώς υπάρχουν διαφορετικά είδη τόνων, μπορούν να φτιαχτούν και αρκετά διαφορετικά

πολύχορδα. ΕΙΔΗ ΠΟΛΥΧΟΡΔΩΝ ΒΑΣΕΙ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΤΟΝΩΝ
Παράδειγμα τετραχόρδων: Καθώς υπάρχουν διαφορετικά είδη τόνων, μπορούν να φτιαχτούν και αρκετά διαφορετικά πολύχορδα. Για παράδειγμα, το τετράχορδο πα-βου-γα-δι μπορεί να έχει κάποια από τις παρακάτω μορφές:

ΥΜΝΟΙ

19.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΗΜΕΡΟΝ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΗΜΩΝ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ

Ἀπολυτίκιον Εὐαγγελισμοῦ

Ἦχος δ'
Σήμερον τῆς σωτηρίας ἡμῶν τὸ Κεφάλαιον, καὶ τοῦ ἀπ' αἰῶνος Μυστηρίου ἡ φανέρωσις, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, Υἱὸς τῆς Παρθένου γίνεται, καὶ Γαβριὴλ τὴν χάριν εὐαγγελίζεται. Διὸ σὺν αὐτῷ τῇ Θεοτόκῳ βοήσωμεν Χαῖρε Κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ.
Πολλές φορές ενώ έψελνα, βρέθηκα να υπηρετώ την αμαρτία. Και ενώ με την γλώσσα έψαλλα ύμνους, με την ψυχή (με το νου μου) σκεφτόμουν αμαρτωλά. Αλλά Συ, Χριστέ ο Θεός, διόρθωσέ το -μέσω της μετάνοιάς μου- και σώσε με. Κατανυκτικό τροπάριο, γ' ήχου, Παρακλητική

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Γράφουμε τα είδη τόνων στη σειρά από το μικρότερο προς το μεγαλύτερο και αντίστροφα. Γράφουμε τα είδη τόνων στη σειρά από το μικρότερο προς το
- 3. Προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε το είδος του πολυχόρδου που ψάλλει ο δάσκαλος (τρίχορδο, τετράχορδο, κτλ.). Στη συνέχεια, χωριζόμαστε σε ομάδες και προσπαθούμε να συνθέσουμε μικρές μελωδίες στα πολύχορδα που μας αναθέτει ο δάσκαλος. 3 . Προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε το είδος του πολυχόρδου χεια, χωριζόμαστε σε ομάδες και προσπαθούμε να συνθέσουμε μικρές μελωδίες στα πολύχορδα
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 21, 29 και 31 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη νοντας τις φράσεις 21, 29 και 31

Χριστός Μεγάλης Δεήσεως, Κρητική Σχολή, Ευφρόσυνος, 1542, Ι. Μ. Διονυσίου, Άγιον Όρος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 20

20.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΙ, ΓΕΝΗ, ΔΙΑΤΟΝΙΚΟ ΓΕΝΟΣ

ΗΧΟΙ
Στην εκκλησιαστική μουσική οι ύμνοι ψάλλονται με διάφορους τρόπους. Οι τρόποι αυτοί ονομάζονται ήχοι .
Οι ήχοι είναι οκτώ και διακρίνονται σε κυρίους και πλαγίους . Κύριοι ήχοι είναι ο πρώτος (α'), ο δεύτερος (β'), ο τρίτος (γ') και ο τέταρτος (δ').
Πλάγιοι ήχοι είναι ο πλάγιος του πρώτου (πλ. α'), ο πλάγιος του δευτέρου (πλ. β'), ο βαρύς (αντί για πλάγιος του τρίτου) και ο πλάγιος του τετάρτου (πλ. δ').

ΓΕΝΗ
Για να διακρίνουμε και να μελετάμε καλύτερα τους ήχους, τους έχουμε χωρίσει σε ομάδες. Οι ομάδες αυτές ονομάζονται γένη .
Τα γένη είναι τρία: το διατονικό , το χρωματικό και το εναρμόνιο .
Σε κάθε γένος ανήκουν ήχοι με κοινά ή παρόμοια χαρακτηριστικά.
Έτσι, στο διατονικό γένος ανήκουν οι ήχοι: α', πλ. α', δ', πλ. δ'. Στο χρωματικό γένος ανήκουν οι ήχοι: β', πλ. β'.
Στο εναρμόνιο γένος ανήκουν οι ήχοι: γ', βαρύς.
Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό κάθε γένους είναι τα διαστήματα . Σήμερα θα διδαχθούμε τα διαστήματα του διατονικού γένους, δηλαδή τα διαστήματα που έχουν οι ήχοι α', πλ. α', δ' και πλ. δ'. Στο παραπάνω σχέδιο μπορούμε να δούμε και τις μαρτυρίες διαστήματα που χρησιμοποιεί. Σήμερα θα διδαχθούμε τα διαστήματα του διατονικού γένους, δηλαδή τα διαστήματα που έχουν οι ήχοι α', πλ. α', δ' και πλ. δ'.

των υψηλότερων και χαμηλότερων φθόγγων, που συναντάμε σήμερα για πρώτη φορά. Στο διπλανό σχέδιο μπορούμε να δούμε και τις μαρτυρίες των υψηλότερων και χαμηλότερων φθόγγων, τις οποίες συναντάμε σήμερα για πρώτη φορά.

ΥΜΝΟΙ

20.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΛΛΗΛΟΥΙΑ ΝΥΜΦΙΟΥ
Ἀργό Ἀλληλούια (Μεγ. Ἑβδομάδος)
Ἦχος πλ. δ'
Ἀλληλούια, Ἀλληλούια, Ἀλληλούια
Στίχ. α'. Ἐκ νυκτὸς ὀρθρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ Θεός, διότι φῶς τὰ προστάγματά σου ἐπὶ τῆς γῆς.
Στίχ. β'. Δικαιοσύνην μάθετε, οἱ ἐνοικοῦντες ἐπὶ τῆς γῆς.
Στίχ. γ'. Ζῆλος λήψεται λαὸν ἀπαίδευτον, καὶ νῦν πῦρ τοὺς ὑπεναντίους ἔδεται.
Στίχ. δ'. Πρόσθες αὐτοῖς κακά, Κύριε, πρόσθες αὐτοῖς κακά, τοῖς ἐνδόξοις τῆς γῆς.
Ο Αρχιερέας, στην ειδική Τάξη χειροθεσίᾳς Αναγνώστη ή Ψάλτη εύχεται:

Ξεχώρισε τον δούλο Σου και αγίασέ τον και χάρισέ του την ικανότητα να μελετά και να αναγινώσκει στην Εκκλησία τα θεία Σου λόγια με σοφία και σύνεση, διαφυλάττοντάς τον ώστε να έχει άμεμπτη ζωή.
Ευχολόγιον το Μέγα

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αν τιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις καινούριες μαρτυρίες της Ενότητας.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε το Εφύμνιο «Ἀλληλούια» μαζί με τους στίχους, χωρίς μουσικό κ ε ί μ ε νο. Ο ι σ τ ί χο ι λ έ γον τα ι - κα τά παράδοση- μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα απαγγείλουν τους στίχους. Και τους δύο χορούς, τους διευθύνει ο δάσκαλος.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 28, 30 και 32 από τα Λειτουργικά, που βρίσκονται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Ο τροχός της παραλλαγής του διατονικού γένους. Χειρόγραφο 333, Ι. Μ. Ξηροποτάμου, Άγ. Όρος, 18ος αιώνας.

ΕΝΟΤΗΤΑ 21

21.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΩΝ ΗΧΩΝ, ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΗΧΟΥ

ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΩΝ ΗΧΩΝ
Κάθε ήχο τον αναγνωρίζουμε κυρίως από τη βάση του, τους δεσπόζοντες φθόγγους του, τις καταλήξεις του, τα πολύχορδα που χρησιμοποιεί και το απήχημά του. Ας δούμε όμως ξεχωριστά καθένα από αυτά τα συστατικά .

ΒΑΣΗ
Βάση ονομάζεται ο φθόγγος ο οποίος θεωρείται η αφετηρία για κάθε μελωδία. Μέχρι τώρα όλες οι ασκήσεις και οι ύμνοι που ψάλαμε (σε μουσική σημειογραφία) ήταν σε πρώτο (α') ήχο και η βάση μας ήταν ο φθόγγος πα. Τη βάση του ήχου τη σημειώναμε με τη μαρτυρία του πα ( ) στην αρχή κάθε άσκησης.

ΔΕΣΠΟΖΟΝΤΕΣ ΦΘΟΓΓΟΙ
Δεσπόζοντες ονομάζονται οι φθόγγοι που κυριαρχούν, που δεσπόζουν στο κείμενο, είτε επειδή ακούγονται πιο συχνά από τους άλλους είτε επειδή είναι πολύ σημαντικοί για την εξέλιξη της μελωδίας.
Παράδειγμα:
Σε αυτόν τον ύμνο του α' ήχου δεσπόζοντες φθόγγοι είναι:
-  Ο πα: από εκεί ξεκινά και εκεί καταλήγει η μελωδία. Ο πα, επειδή από εκεί ξεκινά και εκεί καταλήγει η μελωδία.
-  Ο δι: ακούγεται πολλές φορές στη μελωδία. Ο δι', επειδη ακούγεται πολλές φορές στη μελωδία.

ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ
Καταλήξεις ονομάζονται τα τέλη των μουσικών φράσεων, τα οποία συνήθως γίνονται σε κάποιον από τους δεσπόζοντες φθόγγους. Μάλιστα πολλές φορές ακολουθεί και η μαρτυρία του φθόγγου της κατάληξης, οπότε είναι εύκολο να τον εντοπίσουμε.
Στο προηγούμενο παράδειγμα η κατάληξη στο «πιστούμενος» έγινε στο φθόγγο δι, που είναι και δεσπόζων φθόγγος ενώ στο «Χριστέ ο Θεός» η κατάληξη έγινε στο φθόγγο πα, που επίσης είναι δεσπόζων φθόγγος.

ΠΟΛΥΧΟΡΔΑ
Είπαμε και σε προηγούμενο μάθημα ότι πολύχορδα ονομάζονται οι ομάδες των φθόγγων στα όρια των οποίων κινούνται οι μουσικές φράσεις ( θέσεις ). Οι ομάδες αυτές περιλαμβάνουν συγκεκριμένα μουσικά διαστήματα. Είπαμε και σε προηγούμενο μάθημα ότι πολύχορδα ονομάζονται οι ομάδες των φθόγγων στα
Για να το καταλάβουμε καλύτερα θα πρέπει να διακρίνουμε πρώτα εάν μιλάμε για τρίχορδο ή τετράχορδο ή πεντάχορδο κτλ. και μετά για το είδος του, το οποίο εξαρτάται από τα διαστήματα που περιέχει. Προκειμένου να προσδιορίσουμε κάθε φορά σε τί πολύχορδο αν αφερόμαστε, θα πρέπει να διακρίνουμε αρχικά εάν μιλάμε για τρίχορδο ή τετράχορδο ή πεντάχορδο κτλ. και στη συνέχεια το είδος του, το οποίο εξαρτάται από τα διαστήματα που περιέχει.

Συνεπώς, στο προηγούμενο παράδειγμα αφού η μελωδία κινείται περισσότερο στους φθόγγους πα, βου, γα, δι, λέμε ότι κινείται στο τετράχορδο πα-δι. Αν και δεν θα ασχοληθούμε λεπτομερώς με τα διαστήματα, θα αναφέρουμε εδώ τα διαστήματα του συγκεκριμένου τετραχόρδου, επειδή ανήκει στον πρώτο ήχο και το έχουμε συναντήσει πολλές φορές μέχρι τώρα: γους πα, βου, γα, δι, λέμε ότι κινείται στο τετράχορδο πα-δι. Αν και γενικώς δεν θα ασχοληθούμε λεπτομερώς με τα διαστήματα, θα αναφέρουμε εδώ και τα διαστήματα του συγκεκριμένου τετραχόρδου, προκειμένου να έχουμε ένα ολοκληρωμένο παράδειγμα.

ΑΠΗΧΗΜΑ
ΑΠΗΧΗΜΑ Απήχημα ονομάζεται η μουσική φράση που ψάλλουμε πριν ξεκινήσουμε έναν ύμνο, ώστε να «πιάσουμε τη βάση μας» και «να μπούμε στο κλίμα» του ήχου. Το απήχημα δεν είναι υποχρεωτικό να ψαλεί ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις αντικαθίσταται από το «αμήν».
μας βοηθήσει «να μπούμε στο κλίμα» του ήχου. Το απήχημα δεν είναι υποχρεωτικό να ψαλεί ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις αντικαθίσταται από το «αμήν». Για παράδειγμα, πριν τον ύμνο «Την κοινήν ανάστασιν» θα μπορούσαμε να ψάλουμε το απήχημα:
Απήχημα ονομάζεται η μουσική φράση που ψάλλουμε πριν ξεκινήσουμε έναν ύμνο, ώστε να
απήχημα:
ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις αντικαθίσταται από το «αμήν». Για παράδειγμα, πριν τον ύμνο «Την κοινήν ανάστασιν» θα μπορούσαμε να ψάλουμε το

ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΗΧΟΥ
ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΗΧΟΥ Εκτός των παραπάνω βασικών συστατικών κάθε ήχος έχει και τη δική του μαρτυρία που ονομάζεται μαρτυρία ήχου ή αρκτική μαρτυρία . Όταν δούμε μια μαρτυρία ήχου καταλαβαίνουμε σε ποιο ήχο είναι το μέλος που ακολουθεί και ποια είναι η βάση του. Συνεπώς, όταν υπάρχει μαρΕκτός των παραπάνω βασικών συστατικών κάθε ήχος έχει και τη δική του μαρτυρία που ονομάζεται μαρτυρία ήχου ή αρκτική μαρτυρία . Όταν δούμε μια μαρτυρία ήχου καταλαβαίνουμε σε ποιο ήχο είναι το μέλος που ακολουθεί και ποια είναι η βάση του. Συνεπώς, όταν υπάρχει μαρτυρία ήχου δεν χρειάζεται να σημειώσουμε πριν από τον ύμνο και την μαρτυρία του φθόγγου. Για παράδειγμα η μαρτυρία του πρώτου ήχου είναι η εξής: μαρτυρία ήχου ή αρκτική μαρτυρία. Όταν δούμε μία μαρτυρία ήχου καταλαβαίνουμε σε τυρία ήχου δεν χρειάζεται να σημειώσουμε πριν από τον ύμνο και τη μαρτυρία του φθόγγου.

τυρία ήχου δεν χρειάζεται να σημειώσουμε πριν από τον ύμνο και την μαρτυρία του φθόγγου.
Για παράδειγμα η μαρτυρία του πρώτου ήχου είναι η εξής: Σημείωση: Όταν ακούμε σκέτη τη λέξη «μαρτυρία» συνήθως αναφερόμαστε στις μαρτυρίες των φθόγγων.

ΥΜΝΟΙ

21.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΙΔΟΥ Ο ΝΥΜΦΙΟΣ ΕΡΧΕΤΑΙ

Ἀπολυτίκιον Νυμφίου
Ἦχος πλ. δ'
Ἰδοὺ ὁ Νυμφίος ἔρχεται ἐν τῷ μέσῳ τῆς νυκτός, καὶ μακάριος ὁ δοῦλος, ὃν εὑρήσει γρηγοροῦντα, ἀνάξιος δὲ πάλιν, ὃν εὑρήσει ῥαθυμοῦντα. Βλέπε οὖν ψυχή μου, μὴ τῷ ὕπνῳ κατενεχθής, ἵνα μῄ τῷ θανάτῳ παραδοθῇς, καὶ τῆς βασιλείας ἔξω κλεισθῇς, ἀλλὰ ἀνάνηψον κράζουσα Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος εἶ ὁ Θεός, διὰ τῆς Θεοτόκου ἐλέησον ἡμᾶς.
… και να μην αφήνουν κανέναν να αναγιγνώσκει τα θεία λόγια από τον άμβωνα (ψαλτήρι), αν πρώτα δεν λάβει από τον Αρχιερέα επίσημη χειροθεσία «Αναγνώστου». Όποιος δεν το τηρήσει αυτό να αφορίζεται.

33ος Κανόνας της 6ης Οικουμενικής Συνόδου

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Ακούμε το Απολυτίκιο « Ἰδοὺ ὁ Νυμφίος ἔρχεται» σε σύντομο μέλος, από τον Πρωτοψάλτη του Αγ. Δημητρίου Θεσσαλονίκης, Χρύσανθο Θεοδοσόπουλο (+1988). 2. Ακούμε το τροπάριο « Ἰδοὺ ὁ Νυμφίος ἔρχεται» σε σύντομο μέλος, από τον Πρωτοψάλτη του Αγ. Δημητρίου Θεσσαλονίκης, Χρύσανθο Θεοδοσόπουλο (†1988).
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 1 έως 5 από το «Ἄξιόν ἐστιν», που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Πάσχα στο Άγιον Όρος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 22

22.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΙΔΗ ΨΑΛΜΩΔΙΑΣ, ΕΙΔΗ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ, ΣΥΝΤΟΜΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ

ΕΙΔΗ ΨΑΛΜΩΔΙΑΣ
Στις ιερές ακολουθίες υπάρχει μεγάλη ποικιλία ύμνων. Άλλοι ύμνοι είναι πολύ παλαιοί, αρχαίοι όπως συνηθίζουμε να λέμε, άλλοι είναι νεότεροι, ενώ ύμνοι συνθέτονται ακόμα και στις μέρες μας. Στις ιερές ακολουθίες υπάρχει μεγάλη ποικιλία ύμνων. Άλλοι ύμνοι είναι πολύ παλαιοί, «αρχαίοι» όπως συνηθίζουμε να λέμε, άλλοι είναι νεότεροι, ενώ ύμνοι συνθέτονται ακόμα και στις μέρες μας.
Ανάλογα με το περιεχόμενό τους, τη θέση τους στην ακολουθία, την ιστορία τους ή άλλους παράγοντες, αποκτούν διάφορες χαρακτηριστικές ονομασίες. Μερικές από αυτές είναι: ανοιξαντάρια, κεκραγάρια, τροπάρια, δοξαστικά, απολυτίκια, καθίσματα, πολυέλεοι, κανόνες, ειρμοί, καταβασίες, κοντάκια, εξαποστειλάρια, μακαρισμοί, χερουβικά, κοινωνικά.

ΕΙΔΗ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ
Στις ιερές ακολουθίες δεν προσευχόμαστε πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Άλλες φορές καλούμαστε να δοξολογήσουμε το Θεό, άλλες να μετανοήσουμε για τις αμαρτίες μας και άλλες να διδαχθούμε από τη ζωή των Αγίων της Εκκλησίας μας. Επίσης, ανάλογα με την περίσταση μία ακολουθία μπορεί να ψάλλεται πιο απλά ή πιο πανηγυρικά (όταν για παράδειγμα εορτάζει ένας ναός). Στις ιερές ακολουθίες δεν προσευχόμαστε πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Άλλες φορές καλούμαστε να δοξολογήσουμε το Θεό, άλλες να μετανοήσουμε για τις αμαρτίες μας και άλλες να διδαχθού -με από τη ζωή των Αγίων της Εκκλησίας μας. Επίσης, ανάλογα με την περίσταση μία ακολουθία μπορεί να ψάλλεται πιο απλά ή πιο πανηγυρικά (όταν για παράδειγμα εορτάζει ένας ναός).

Για να γίνονται λοιπόν σωστά οι ακολουθίες, πρέπει και η μουσική να είναι αυτή που χρειάζεται σε κάθε περίπτωση. Σημαντικό ρόλο σε αυτό παίζει και η έκταση του μέλους. Υπάρχουν μέλη (ύ μ νοι) σύντομα , αργοσύντομα και αργά . Ανάλογα με το τί χρειάζεται στην ακολουθία, πρέπει ο ψάλτης να ξέρει με ποιο τρόπο θα ψάλει. Μελοποιία στην ορολογία της εκκλησιαστικής μουσικής σημαίνει μουσική σύνθεση ενός ύμνου. ζεται σε κάθε περίπτωση. Σημαντικό ρόλο σε αυτό παίζει και η έκταση του μέλους. Υπάρχουν μέλη (ύμνοι) σύντομα, αργοσύντομα και αργά. Ανάλογα με το τί χρειάζεται στην ακολουθία, πρέπει ο ψάλτης να ξέρει με ποιον τρόπο θα ψάλει. Υπάρχουν μέλη που ψάλλονται μόνο κατά έναν τρόπο, υπάρχουν όμως και άλλα που μπορεί να έχουν συντεθεί σε διάφορες εκδοχές, αργές ή συντομότερες.

Υπάρχουν μέλη που ψάλλονται μόνο κατά έναν τρόπο, υπάρχουν όμως και άλλα που μποΣτην ορολογία της εκκλησιαστικής μουσικής, η μουσική σύνθεση ονομάζεται μελοποιία.
ρεί να έχουν συντεθεί σε διάφορες εκδοχές, αργές ή συντομότερες.
- Οι ψάλτες έχουν χωρίσει τα μέλη σε πέντε κατηγορίες:
- α. σύντομα ειρμολογικά
- β. αργά ειρμολογικά
- γ. σύντομα στιχηραρικά
- δ. αργά στιχηραρικά
- ε. παπαδικά
- Οι κατηγορίες αυτές ονομάζονται είδη μελοποιίας.

ΣΥΝΤΟΜΟ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟ ΕΙΔΟΣ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ
Εμείς προς το παρόν θα ασχοληθούμε με το σύντομο ειρμολογικό είδος .
Σε αυτό ανήκουν οι περισσότεροι ύμνοι που ψάλαμε μέχρι τώρα. Βασικό τους χαρακτηριστικό είναι ότι κάθε συλλαβή του ποιητικού κειμένου καταλαμβάνει συνήθως έναν ή δύο χρόνους. Παράδειγμα:
Υπάρχουν δύο μουσικά έργα (βιβλία) που θεωρούνται πολύ σημαντικά για όποιον θέλει να μάθει καλά το σύντομο ειρμολογικό είδος μελοποιίας. Αυτά είναι το σύντομο «Αναστασιματάριον», που συνέθεσε ο Πέτρος Λαμπαδάριος ή Πελοποννήσιος (18ος αιώνας) και το σύντομο «Ειρμολόγιον», που συνέθεσε ο Πέτρος ο Βυζάντιος (19ος αιώνας), μαθητής του Πέτρου Λαμπαδαρίου. Και οι δύο έζησαν και έψαλαν στην Κωνσταντινούπολη και είναι από τις σημαντικότερες μουσικές φυσιογνωμίες στην ιστορίας της εκκλησιαστικής μουσικής. Υπάρχουν δύο μουσικά έργα (βιβλία) που θεωρούνται πολύ σημαντικά για όποιον θέλει να μάθει καλά το σύντομο ειρμολογικό είδος μελοποιίας. Αυτά είναι το σύντομο «Αναστασιματάριον», που συνέθεσε ο Πέτρος Λαμπαδάριος ή Πελοποννήσιος (18ος αιώνας) και το σύντομο «Ειρμολόγιον», που συνέθεσε ο Πέτρος ο Βυζάντιος (18ος - 19ος αιώνας), μαθητής του Πέτρου Λαμπαδαρίου. Και οι δύο έζησαν και έψαλαν στην Κωνσταντινούπολη και είναι από τις σημαντικότερες μουσικές φυσιογνωμίες στην ιστορίας της εκκλησιαστικής μουσικής.

ΥΜΝΟΙ

22.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ

Ἀπολυτίκιον Ἀναστάσεως
Ἦχος πλ.α'
Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας, καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι, ζωὴν χαρισάμενος.
Αν κάποιος ψάλτης δεν νηστεύει τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή ή Τετάρτη ή Παρασκευή να καθαιρείται. Εκτός εάν συντρέχει ιατρικός λόγος. 69ος Κανόνας των Αγίων Αποστόλων

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Από το «Μηναίο» του ναού του σχολείου μας, βρίσκουμε -με τη βοήθεια του δασκάλουδύο ύμνους από κάθε κατηγορία ψαλμωδίας.
- 3. Ακούμε το δάσκαλό μας να ψάλλει μικρές μουσικές φράσεις και προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιες από αυτές ανήκουν στο σύντομο ειρμολογικό είδος. 3. Ακούμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει μικρές μουσικές φράσεις και προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιες από αυτές ανήκουν στο σύντομο ειρμολογικό είδος.
- 4. Ακούμε το «Χριστὸς ἀνέστη» σε αργό μέλος από το Θρασύβουλο Στανίτσα και από το Γέροντα Γρηγόριο Δανιηλίδη ( +2016) και συζητάμε στην τάξη τις εντυπώσεις μας καθώς και τις πιθανές διαφορές στον τρόπο ψαλσίματος. (†
- 5. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 6 έως 10 από το «Ἄξιόν ἐστιν», που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Στα αριστερά ο Γέρων Γρηγόριος και στα δεξιά ο μοναχός Στέφανος από την περίφημη συνοδεία των Δανιηλαίων.

ΕΝΟΤΗΤΑ 23

23.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ), ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ. ΜΕΛΗ Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)
Όπως έχουμε ξαναπεί, όλες οι ασκήσεις και πολλά από τα μέλη που έχουμε ψάλει μέχρι τώρα είναι σε πρώτο (α') ήχο και μάλιστα ανήκουν στο σύντομο ειρμολογικό είδος μελοποιίας. Ήρθε η ώρα να εξηγήσουμε και θεωρητικά πλέον τον ήχο που ψάλλουμε τόσον καιρό!

ΗΧΟΣ Α' (σύντομος ειρμολογικός)
Ο πρώτος (α') ήχος ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά, δηλαδή αυτά που έχουμε συναν τήσει μέχρι τώρα και έχουμε εξηγήσει στην ενότητα 20.
Επίσης χρησιμοποιεί τις διατονικές φθορές αλλά για αυτές θα κάνουμε λόγο αργότερα.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι διατονικές:

Βάση:
πα ο φθόγγος πα
Απήχημα: απήχημα: 1
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε στον πα.
Δεσπόζοντες φθόγγοι: πα, δι
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα και στον δι, ενώ στο τέλος του ύμνου στον πα.
Iδιαιτερότητα στα διαστήματα:
Όταν η μελωδία ανεβαίνει μέχρι τον ζω' και επιστρέφει σε χαμηλότερους φθόγγους τότε ο ζω' ψάλλεται με ύφεση, χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί.
Παράδειγμα:
1 Το σύμβολο που βλέπετε στο διπλανό σχήμα είναι το γράμμα «ν», όπως συνηθιζόταν να γράφεται παλαιότερα. Το συναντάμε και σε μία ακόμα μορφή: .

νη πα βου γα δι κε ζω' νη'
Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.
Σημείωση: Όταν ψάλλουμε έναν ύμνο και η μελωδία για λίγο (με έναν ή δύο χρόνους) ξεφεύγει από τα όρια ενός συγκεκριμένου πολυχόρδου τότε αυτό θεωρείται εξαίρεση και όχι πέρασμα σε άλλο πολύχορδο.

ΥΜΝΟΙ

23.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: O MONOΓΕΝΗΣ ΥΙΟΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

«Ὁ Μονογενὴς Υἱὸς» Ἦχος β'
Ὁ Μονογενὴς Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ἀθάνατος ὑπάρχων καὶ καταδεξάμενος διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν σαρκωθῆναι ἐκ τῆς ἁγίας Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, ἀτρέπτως ἐνανθρωπήσας, σταυρωθείς τε, Χριστὲ ὁ Θεός, θανάτῳ θάνατον πατήσας, εἷς ὢν τῆς Ἁγίας Τριάδος, συνδοξαζόμενος τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι, σῶσον ἡμᾶς.
Πρόσεχε μήπως φεύγοντας από το ναό, αντί να ανταμειφθείς από το Θεό για τη δοξολογία που ανέπεμψες, καταδικαστείς μαζί με αυτούς που βλασφημούν το όνομά Του. Όταν κατά τη διάρκεια μιας ακολουθίας ψάλλεται κάποιος Ψαλμός ή διαβάζεται κάποια Προφητεία ή ακούγεται το Ευαγγέλιο ή διαβάζεται ο Απόστολος, το στόμα σου να ψάλλει και ο νους σου να ερευνά τα νοήματα των λεγομένων, ώστε (όπως είπε ο Απόστολος) να ψάλλεις με το πνεύμα, να ψάλλεις όμως και με το νου.

Μέγας Βασίλειος (4ος αιώνας)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του α' ήχου (σύντομου ειρμολογικού). υπόλοιπους τη Θεωρία του α' ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 2. Αντιγράφουμε τον ύμνο « Ἔσωσε λαόν» και πάνω στον ύμνο σημειώνουμε τα βασικά συστατικά του α' ήχου, όπως ακριβώς είδαμε να γίνεται στο Παράδειγμα του βιβλίου («Τῷ πάθει Σου Χριστέ»). Αντιγράφουμε τον ύμνο « Ἔσωσε λαόν» και πάνω στον ύμνο σημειώνουμε τα βασικά συστατικά του α' ήχου, όπως ακριβώς είδαμε να γίνεται στο παράδειγμα του βιβλίου («Τῷ πάθει Σου Χριστέ»).
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 11 έως 15 από το «Ἄξιόν ἐστιν», που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Οι Τρεις Ιεράρχες, 1552.

ΕΝΟΤΗΤΑ 24

24.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΘΕΣΕΙΣ - ΗΧΟΣ Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) - ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΘΕΣΕΙΣ
Όταν ψάλλουμε, ίσως έχετε παρατηρήσει ότι υπάρχουν σημεία του μουσικού κειμένου που μας είναι πιο εύκολο να τα διαβάσουμε και να τα ψάλουμε. Αν και έχουμε ξαναμιλήσει λίγο για αυτό, σήμερα, θα το αναλύσουμε λίγο περισσότερο. Όταν ψάλλουμε, ίσως έχετε παρατηρήσει ότι υπάρχουν σημεία του μουσικού κειμένου που μας είναι πιο εύκολο να τα διαβάσουμε. Σε αυτήν την ενότητα θα καταλάβουμε γιατί συμβαίνει αυτό.
Όπως όταν μιλάμε, ενώνουμε διάφορες λέξεις και σχηματίζονται οι φράσεις, έτσι και στην εκκλησιαστική μουσική υπάρχουν οι μουσικές λέξεις (φθόγγοι) που, όταν ενωθούν, δημιουργούν τις μουσικές φράσεις. Αυτές οι μουσικές φράσεις ονομάζονται και θέσεις . Όπως στη γλώσσα που μιλάμε ενώνουμε διάφορες λέξεις και σχηματίζονται οι φράσεις, έτσι και στην εκκλησιαστική μουσική υπάρχουν οι μουσικές λέξεις (φθόγγοι) που, όταν ενωθούν, δημιουργούν τις μουσικές φράσεις. Αυτές οι μουσικές φράσεις ονομάζονται και .

Υπάρχουν δύο ειδών θέσεις:
- α. Οι κλασικές θέσεις . Είναι οι θέσεις που καθιερώθηκαν στην εκκλησιαστική μουσική στο πέρασμα των αιώνων. Συνήθως, δεν γνωρίζουμε ποιος είναι ο αρχικός δημιουργός τους. Επαναλαμβάνονται συχνά στους ύμνους και, για το λόγο αυτό, οι ιεροψάλτες τις απομνημονεύουν και μπορούν, ανά πάσα στιγμή, να τις απομονώσουν και να τις ψάλουν με μεγάλη ευκολία. . Είναι οι θέσεις που καθιερώθηκαν στην εκκλησιαστική μουσική στο πέρασμα των αιώνων. Συνήθως, δεν γνωρίζουμε ποιος είναι ο αρχικός δημιουργός τους. Επαναλαμβάνονται συχνά στους ύμνους και για το λόγο αυτό οι ιεροψάλτες τις απομνημονεύουν και μπορούν ανά πάσα στιγμή να τις απομονώσουν και να τις ψάλουν με μεγάλη ευκολία.

β. Οι θέσεις που έχει εμπνευστεί ένας συγκεκριμένος μελοποιός. Αυτές συναντώνται σπάνια και απαιτούν από μας ιδιαίτερη μελέτη. β. Οι θέσεις που έχει εμπνευστεί ένας συγκεκριμένος μελοποιός. Αυτές συναντώνται πιο σπάνια και απαιτούν από μας ιδιαίτερη μελέτη.
Μάλλον καταλάβατε τώρα ποια είναι αυτά τα σημεία του μουσικού κειμένου που δεν μας δυσκολεύουν καθόλου… Φυσικά είναι αυτά που περιέχουν κλασικές θέσεις! Μάλλον καταλάβατε τώρα ποια είναι αυτά τα σημεία του μουσικού κειμένου που δεν μας δυσκολεύουν καθόλου… Φυσικά είναι αυτά που περιέχουν κλασικές θέσεις!

Ας δούμε, τώρα, κάποιες από τις κλασικές θέσεις που συναντήσαμε αυτή τη χρονιά στα σύντομα ειρμολογικά μέλη του πρώτου (α') ήχου. Ας δούμε, τώρα, κάποιες από τις κλασικές θέσεις που συναντήσαμε αυτή τη χρονιά στα σύντομα ειρμολογικά μέλη του α' ήχου.
Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον δι:

ΥΜΝΟΣ

24.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΩΣ ΤΩΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΤΗΣ, ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΟΥ ΤΟΝ ΤΥΠΟΝ

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Γεωργίου

Ἦχος δ'
Ὡς τῶν αἰχμαλώτων ἐλευθερωτής, καὶ τῶν πτωχῶν ὑπερασπιστής,
ἀσθενούντων ἰατρός, βασιλέων ὑπέρμαχος,
Τροπαιοφόρε Μεγαλομάρτυς Γεώργιε, πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

Ἀπολυτίκιον Ἁγ. Κωνσταντίνου καί Ἑλένης

Ἦχος δ'
Τοῦ Σταυροῦ σου τὸν τύπον ἐν οὐρανῷ θεασάμενος, καὶ ὡς ὁ Παῦλος τὴν κλῆσιν οὐκ ἐξ ἀνθρώπων δεξάμενος, ὁ ἐν βασιλεῦσιν, Ἀπόστολός σου Κύριε, Βασιλεύουσαν πόλιν τῇ χειρί σου παρέθετο ἣν περίσῳζε διὰ παντὸς ἐν εἰρήνῃ, πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, μόνε Φιλάνθρωπε.
Βλέπεις με τη βυζαντινή μουσική πώς τα πράγματα έρχονται στη θέση τους; Μικρά παιδιά έχουν μάθει βυζαντινή μουσική. Παλιότερα δύσκολα έβρισκες έναν που να ήξερε βυζαντινή μουσική. Τώρα μικρά παιδιά ξέρουν και οι άλλοι προβληματίζονται μετά. Και τι γλυκά «γυρίσματα» έχει η βυζαντινή μουσική! Ιδίως τα καθαρά βυζαντινά έχουν διάφορα όμορφα, γλυκά «γυρίσματα». Άλλα λεπτά σαν το αηδόνι, άλλα σαν απαλό κυματάκι, άλλα δίνουν μια μεγαλοπρέπεια. Όλα αποδίδουν, τονίζουν τα θεία νοήματα. Όμως σπάνια να ακούσεις αυτά τα όμορφα «γυρίσματα». Οι περισσότεροι που ψέλνουν τα λένε λειψά, κουτσουρεμένα, καλουπωμένα. Αφήνουν κενά, τρύπες! Και το κυριότερο, τα λένε χωρίς τόνο. Απορώ! Δεν έχουν οξείες τα βιβλία τους; […] Τελείως ρηχά τα λένε. Όλα τα πάνε ίσια, λες και πέ-
ρασε οδοστρωτήρας και τα ισοπέδωσε όλα! «Πα-νη-ζω», «πα-νη-ζω», πανίζουν-πανίζουν το φούρνο και ψωμί δεν βγάζουν! Άλλοι πάλι τονίζουν χωρίς καρδιά και τσιρίζουν. Άλλοι τα τονίζουν όλα δυνατά, τα λένε και όλα ίσια, όλα καρφωτά και νομίζεις χτυπούν καρφιά με το σκεπάρνι. Ναι, αλήθεια, ή τελείως άτονα ή σκληρά! Δεν σε ξεσηκώνουν εσωτερικά, δεν σε αλλοιώνουν. Ενώ πόσο γλυκιά είναι η καθαρή βυζαντινή μουσική! Ειρηνεύει, μαλακώνει την ψυχή.

Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Τὴν παγκόσμιον δόξαν» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε.
- 2. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, ψάλλοντας ολόκληρο το «Ἄξιόν ἐστιν», που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.
- Ο Όσιος Παΐσιος στην αυλή της Παναγούδας.

Β' Γ ΥΜ ΝΑ Σ ΙΟΥ

ENOTHTA 1

1.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΦΘΟΡΕΣ

ΦΘΟΡΕΣ
Όπως γνωρίζουμε, μεταξύ δύο φθόγγων υπάρχει μία ηχητική απόσταση που λέγεται διάστημα . Κάθε ήχος έχει τα δικά του διαστήματα.
Εμείς μέχρι τώρα έχουμε διδαχθεί μόνο τα διαστήματα του πρώτου (α') ήχου, που είναι τα διατονικά .
Ο ήχος πλάγιος του δευτέρου (πλ. β') όμως, που ανήκει στο χρωματικό γένος, έχει διαφορετικά διαστήματα στο τετράχορδο πα - δι. Τα διαστήματα αυτά προκύπτουν αν χρησιμοποιήσουμε το τετράχορδο του α' ήχου και ψάλουμε τον βου πιο χαμηλά (με ύφεση) και τον γα πιο ψηλά (με δίεση).

Ας δούμε λοιπόν πλάι - πλάι τα δύο τετράχορδα πα - δι, το διατονικό του α' ήχου και το χρωματικό του πλ. β', ώστε να καταλάβουμε οπτικά τη διαφορά.
Τώρα, ο δάσκαλός μας θα ψάλει αυτά τα δύο τετράχορδα, ώστε να καταλάβουμε τη διαφορά και ακουστικά.
Ας δούμε τι θα κάνουμε εάν ενώ ψάλλουμε έναν ύμνο σε α' ήχο χρειαστεί να αλλάξουμε τα διαστήματα και να ψάλουμε αυτά του πλ. β'. Ας δούμε πως θα σημειώσουμε την αλλαγή των διαστημάτων εάν ενώ ψάλλουμε έναν ύμνο σε α' ήχο χρειαστεί να ψάλουμε αυτά του πλ. β'.

Αφού ξέρουμε ότι στον πλ. β' ψάλλεται ο βου με ύφεση και ο γα με δίεση, θα μπορούσαμε να σημειώνουμε παντού τις υφέσεις και τις διέσεις αυτές. Για να μην γεμίζουμε όμως το μουσικό κείμενο με υφεσοδιέσεις χρησιμοποιούμε τις φθορές . Αφού ξέρουμε ότι στον πλ. β' ψάλλεται ο βου με ύφεση και ο γα με δίεση, θα μπορούσαμε να σημειώνουμε παντού τις υφέσεις και τις διέσεις αυτές. Για να μην γεμίζουμε όμως το μουσικό κείμενο με πολλές υφέσεις και διέσεις, χρησιμοποιούμε τις φ θορ έ ς .
Φθορές λοιπόν ονομάζονται κάποια σημάδια που γράφονται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και ζητούν να αλλάξουμε τα διαστήματα που ψάλλουμε. Τα διαστήματα αλλάζουν από το σημείο που γράφεται η φθορά και μετά. Φθορ έ ς ονομάζονται τα σημάδια που γράφονται πάνω ή κάτω από τους χαρακτήρες ποσότητος και ζητούν να αλλάξουμε τα διαστήματα που ψάλλουμε. Τα διαστήματα αλλάζουν από το σημείο που γράφεται η φθορά και μετά.

Κάθε φθόγγος, ανάλογα με το γένος και τον ήχο που βρίσκεται, έχει τη δική του φθορά. Για παράδειγμα ο φθόγγος πα στον α' ήχο, που ανήκει στο διατονικό γένος, έχει τη φθορά ενώ ο ίδιος φθόγγος στον πλ. β' ήχο, που ανήκει στο χρωματικό γένος, έχει τη φθορά . Είπαμε προηγουμένως ότι τα διαστήματα αλλάζουν από το σημείο που γράφεται η φθορά και Αντίστοιχα, ο φθόγγος δι στον α' ήχο έχει τη φθορά ενώ ο ίδιος φθόγγος στον πλ. β' ήχο έχει τη φθορά κ.ο.κ.
μετά. Εάν θελήσουμε να επιστρέψουμε στα αρχικά διαστήματα, θα πρέπει να «λύσουμε» όπως λέμε- τη φθορά και αυτό γίνεται γράφοντας μία νέα φθορά. Για να καταλάβουμε καλύτερα τις φθορές, ας δούμε το παρακάτω παράδειγμα και ας το Είπαμε προηγουμένως ότι τα διαστήματα αλλάζουν από το σημείο που γράφεται η φθορά και μετά. Εάν θελήσουμε να επιστρέψουμε στα αρχικά διαστήματα, θα πρέπει να «λύσουμε» -όπως λέμε- τη φθορά. Αυτό γίνεται γράφοντας μία νέα φθορά.

ακούσουμε από το δάσκαλό μας: Για να καταλάβουμε καλύτερα τις φθορές, ας δούμε το παρακάτω παράδειγμα και ας το ακούσουμε από το δάσκαλό μας:

ΥΜΝΟΙ

ΥΜΝΟΙ

1.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΟΥ ΛΙΘΟΥ ΣΦΡΑΓΙΣΘΕΝΤΟΣ ΥΠΟ ΤΩΝ ΙΟΥΔΑΙΩΝ

Ἀναστάσιμον Ἀπολυτίκιον

Ἦχος α'
Τοῦ λίθου σφραγισθέντος ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων, καὶ στρατιωτῶν φυλασσόντων τὸ ἄχραντόν σου Σῶμα, ἀνέστης τριήμερος Σωτήρ, δωρούμενος τῷ κόσμῳ τὴν ζωήν διὰ τοῦτο αἱ Δυνάμεις τῶν οὐρανῶν ἐβόων σοι ζωοδότα Δόξα τῇ Ἀναστάσει σου Χριστέ, δόξα τῇ βασιλείᾳ σου, δόξα τῇ οἰκονομίᾳ σου, μόνε φιλάνθρωπε. Τοῦ λίθου σφραγισθέντος ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων, καὶ στρατιωτῶν φυλασσόντων τὸ ἄχραντόν σου Σῶμα, ἀνέστης τριήμερος Σωτήρ, δωρούμενος τῷ κόσμῳ τὴν ζωήν διὰ τοῦτο αἱ Δυνάμεις τῶν οὐρανῶν ἐβόων σοι ζωοδότα Δόξα τῇ Ἀναστάσει σου Χριστέ, δόξα τῇ βασιλείᾳ σου, δόξα τῇ οἰκονομίᾳ σου, μόνε φιλάνθρωπε.

15ος Κανόνας Συνόδου της Λαοδικείας (367 μ. Χ.)
Κανείς άλλος δεν επιτρέπεται να ψάλλει στην Εκκλησία, εκτός από τους καθορισμένους ψάλτες που ψάλλουν από τον άμβωνα (ψαλτήρι) και μέσα από τα βιβλία.
Πηγή: Παπαδόπουλου, Γ. (1890). Συμβολαί εις την Ιστορίαν της παρ' ημίν Εκκ λησιαστικής Μουσικής . Αθήνα: Τυπογραφείο και Βιβλιοπωλείο Κουσουλίνου και Αθανασιάδου.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Από την αγιορείτικη ψαλτική παράδοση και τις Ιερές Αδελφότητες των Δανιηλαίων και Θωμάδων ακούμε τον πολυέλεο «Δούλοι Κύριον» του Πέτρου Λαμπαδαρίου σε ήχο πλ. α'. 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαΑπό την αγιορείτικη ψαλτική παράδοση ακούμε στίχους από τον πολυέλεο «Δούλοι Κύριον» του Πέτρου Λαμπαδαρίου σε ήχο πλ. α'. Ψάλλει ο διακο-Διονύσης Φιρφιρής μαζί με πατέρες των Δανιηλαίων και των Θωμάδων.
- θαίνοντας τη φράση 10 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου. 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 10 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Πατέρες των Δανιηλαίων και των Θωμάδων εισέρχονται ψάλλοντας στην Τράπεζα.

ENOTHTA 2

2.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΠΑΡΑΧΟΡΔΗ

ΠΑΡΑΧΟΡΔΗ
Συνήθως οι φθορές γράφονται στον φθόγγο που ανήκουν. Μία φθορά του πα θα γραφεί σε πα. Μία φθορά του δι σε δι, κοκ. Για παράδειγμα, στην προηγούμενη Ενότητα είδαμε ότι η χρωματική φθορά του πα του πλ. β' ήχου, γράφηκε στον πα του α' ήχου. Συνήθως οι φθορές γράφονται στον φθόγγο που ανήκουν. Η φθορά του πα θα γραφεί στον πα. Η φθορά του δι στον δι, κ.ο.κ. Για παράδειγμα, στην προηγούμενη ενότητα είδαμε ότι η χρωματική φθορά του πα του πλ. β' ήχου, γράφηκε στον πα του α' ήχου.
Σε αυτόν τον κανόνα όμως υπάρχουν και εξαιρέσεις. Σε αυτόν τον κανόνα όμως, όπως θα δούμε, υπάρχουν και εξαιρέσεις.

Παραχορδή λέγεται η τοποθέτηση μίας φθοράς σε διαφορετικό φθόγγο από αυτόν στον οποίο κανονικά ανήκει.
Παράδειγμα:
Βλέπουμε στο Παράδειγμα ότι η φθορά του πα του πλ. β' δεν μπαίνει στον πα αλλά στον δι του α' ήχου. Βλέπουμε στο παράδειγμα ότι η φθορά του πα του πλ. β' δεν μπαίνει στον πα αλλά στον δι του α' ήχου.
Σε μία τέτοια περίπτωση παραχορδής, από το σημείο που γράφεται η φθορά και μετά ψάλλουμε την παραλλαγή με τις ονομασίες των φθόγγων και τα διαστήματα που ζητά η φθορά.
Ας ακούσουμε τώρα το δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω και έπειτα ας επαναλάβουμε κι εμείς. Ας ακούσουμε τώρα τον δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω και έπειτα ας επαναλάβουμε κι εμείς.

Παράδειγμα:
Παραχορδή όμως μπορεί να έχουμε όχι μόνο με τη χρήση φθορών διαφορετικών ήχων αλ λά και με τη χρήση φθορών του ίδιου ήχου.
Ας δούμε στο παρακάτω παράδειγμα μία τέτοια περίπτωση και ας την ψάλουμε μετά το δάσκαλό μας. Ας δούμε στο παρακάτω παράδειγμα μία τέτοια περίπτωση και ας την ψάλουμε αφού ακούσουμε πρώτα τον δάσκαλό μας.
Παράδειγμα:
Γιατί όμως να βάλουμε μία φθορά του α' ήχου σε ένα μέλος που είναι ήδη σε α' ήχο;
Ας δούμε λοιπόν γιατί στο παραπάνω παράδειγμα γράφτηκε η διατονική φθορά του πα στο φθόγγο κε:

Στο παρακάτω σχήμα μπορούμε να δούμε τι διαστήματα υπάρχουν μεταξύ των φθόγγων κε-ζω'-νη'-πα'-βου' και πα-βου-γα-δι-κε. Σύμφωνα πάντα με όσα έχουμε διδαχθεί για το διατονικό γένος. Αν τα συγκρίνουμε, μπορούμε να δούμε τις ομοιότητες και διαφορές. Στο παρακάτω σχήμα μπορούμε να δούμε τι διαστήματα υπάρχουν μεταξύ των φθόγγων κεζω'-νη'-πα'-βου' και πα-βου-γα-δι-κε στον α' ήχο, σύμφωνα με όσα έχουμε διδαχθεί για το διατονικό γένος και να καταλάβουμε τις ομοιότητες και τις διαφορές.
Έτσι λοιπόν, αν στον κε βάλουμε τη διατονική φθορά του πα (όπως στην Εικόνα 3), αλλάζουν τα διαστήματα από εκεί και μετά, όπως εξηγήσαμε προηγουμένως. Έτσι λοιπόν, αν στον κε βάλουμε τη διατονική φθορά του πα (όπως στο τελευταίο παράδειγμα), αλλάζουν τα διαστήματα από εκεί και μετά, όπως εξηγήσαμε προηγουμένως.

Άρα, αντί να ψάλουμε το διάστημα κε - ζω' θα ψάλουμε το διάστημα πα - βου, το οποίο παρατηρούμε ότι είναι ίδιο με το κε - ζω' και ισούται με ελάσσονα τόνο. Άρα, αντί να ψάλουμε το διάστημα κε - ζω' θα ψάλουμε το διάστημα πα - βου, το οποίο
Αντί να ψάλουμε το διάστημα ζω' - νη' θα ψάλουμε το διάστημα βου - γα, το οποίο πάλι είναι το ίδιο με το ζω' - νη' και ισούται με ελάχιστο τόνο. Αντί να ψάλουμε το διάστημα ζω' - νη' θα ψάλουμε το διάστημα βου - γα, το οποίο πάλι είναι το ίδιο με το ζω' - νη' και ισούται με ελάχιστο τόνο.

Αντί να ψάλουμε το διάστημα νη' - πα' θα ψάλουμε το διάστημα γα - δι, το οποίο πάλι είναι το ίδιο με το νη' - πα' και ισούται με μείζονα τόνο. Αντί να ψάλουμε το διάστημα νη' - πα' θα ψάλουμε το διάστημα γα - δι, το οποίο πάλι είναι το ίδιο με το νη' - πα' και ισούται με μείζονα τόνο.
Τέλος, αντί να ψάλουμε το διάστημα πα' - βου' θα ψάλουμε το διάστημα δι - κε. Εδώ θα παρατηρήσουμε ότι έχουμε μία διαφορά στα διαστήματα που θα ψάλουμε. Το εν λόγω διάστημα έχει γίνει μείζων τόνος και όχι ελάσσων. Αυτός ήταν και ο λόγος που μπήκε αυτή η φθορά του πα στον κε και είχαμε αυτήν την παραχορδή. Όλο αυτό έγινε για να αλλάξουμε ουσιαστιΤέλος, αντί να ψάλουμε το διάστημα πα' - βου' θα ψάλουμε το διάστημα δι - κε. Εδώ θα παρατηρήσουμε ότι υπάρχει διαφορά. Το εν λόγω διάστημα έχει γίνει μείζων τόνος και όχι ελάσσων. Αυτός ήταν και ο λόγος που μπήκε αυτή η φθορά του πα στον κε και είχαμε αυτήν την παραχορδή.

κά ένα και μόνο διάστημα και να το ψάλουμε πιο μεγάλο! Για να κατανοήσουμε καλύτερα την παραχορδή θα ψάλουμε σε αυτήν την ενότητα κάποιους ύμνους σε πλάγιο του πρώτου ήχο (πλ. α'), σε σύντομο ειρμολογικό μέλος, ενώ στην επόμενη Για να κατανοήσουμε καλύτερα την παραχορδή θα ψάλουμε σε αυτήν την ενότητα κάποιους ύμνους στον πλάγιο του πρώτου (πλ. α'), σε σύντομο ειρμολογικό μέλος, ενώ στην επόμενη ενότητα θα διδαχθούμε αναλυτικά και τη θεωρία του ήχου αυτού.
ενότητα θα διδαχθούμε αναλυτικά και τη θεωρία του ήχου αυτού.

ΠΡΟΣΟΧΗ! Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση μας είναι ο φθόγγος κε και όχι ο πα.
Στους παρακάτω ύμνους η βάση μας είναι ο φθόγγος κε και όχι ο πα.

ΥΜΝΟΙ

2.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗΝ ΤΙΜΙΩΤΕΡΑΝ (ΗΧΟΣ Α')

Ἡ Τιμιωτέρα
(Θ' Ὢδή τῆς Θεοτόκου) (Θ' Ὠδή τῆς Θεοτόκου)

Ἦχος α'
Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ, τὴν ἀδιαφθόρως, Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον, Σὲ μεγαλύνομεν. Στίχ.: Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι μου. Στίχ.: Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ
Και η ψαλτική είναι μία διακονία. Γι' αυτό ο ιερέας εύχεται και «ὑπέρ τῶν ψαλλόντων». O ψάλτης αντιπροσωπεύει όλο το λαό που εκκλησιάζεται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι άλλοι δεν χρειάζεται να λένε το «Kύριε ἐλέησον» με το νου τους αλλά να περιμένουν μόνο από ένα «Κύριε ἐλέησον» του ψάλτη. Παλιά έψελναν όλοι οι πισ τοί μαζί και κα νονικά αυ τό είναι το σωσ τό. Επειδή όμως γινότα ν χασμω δία και σύγχυση, η Εκκλησία -που είναι το σύνολο των πιστών- διαλέγει όσους γνωρίζουν να ψάλλουν και έχουν καλή φωνή και λίγη ευλάβεια και ορίζει να ψάλλουν μόνο αυτοί. Οι υπόλοιποι παρακολουθούν και ψάλλουν νοερώς και χαίρονται, γιατί πρόσφεραν μερικούς ανθρώπους για να δοξολογήσουν το Θεό.

- -Αυτός, γέροντα, που απλώς παρακολουθεί, τί προσφέρει στο Θεό;
- -Αφού παρακολουθεί και ευχαριστιέται με τη δοξολογία του Θεού, δεν ευαρεστείται με αυτόν ο Θεός; Είναι και αυτό μια προσφορά στο Θεό.
Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924 - 1994)

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Από το Δημοσθένη Παϊκόπουλο ακούμε τα Απολυτίκια των Κατανυκτικών Εσπερινών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής «Θεοτόκε Παρθένε» σε ήχο πλ. α' (σύν τομο ειρμολογικό). Από τον Δημοσθένη Παϊκόπουλο ακούμε τα Απολυρακοστής «Θεοτόκε Παρθένε» σε ήχο πλ. α' (σύντομο
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε τον ύμνο «Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ», σε ήχο α', μαζί με το στίχο, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι ψάλλονται μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα ψάλουν τους στίχους (μπορούμε να βρούμε και τους υπόλοιπους από τα βιβλία του ναού). Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 11 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Χειρόγραφο 740, Ι. Μ. Ιβήρων, Άγιον Όρος, αρχές 18ου αιώνα.

ΕΝΟΤΗΤΑ 3

3.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΑΤΟΝΙΚΕΣ ΦΘΟΡΕΣ, ΗΧΟΣ ΠΛ. Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) - ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΔΙΑΤΟΝΙΚΕΣ ΦΘΟΡΕΣ
Οι διατονικοί ήχοι, δηλαδή ο α', ο πλ. α', ο δ' και ο πλ. δ', έχουν κοινές μαρτυρίες, κοινά διαστήματα και κοινές φθορές. Οι διατονικοί ήχοι, δηλαδή ο α ' , ο πλ. α ' , ο δ ' και ο πλ. δ ' , έχουν κοινές μαρτυρίες, κοινά διαστήματα και κοινές φθορές.
Παρακάτω βλέπουμε τις φθορές του διατονικού γένους. Οι φθορές του διατονικού γένους είναι οι εξής:
Είναι πολύ σημαντικό να ξέρουμε καλά αυτές τις φθορές. Ένα μικρό κόλπο για να τις θυμόμαστε πιο εύκολα είναι να τις μάθουμε ανά ζεύγη:

Όταν σε ένα μουσικό κείμενο μπει μια φθορά, αυτόματα επηρεάζονται και οι μαρτυρίες. Για το λόγο αυτό θα δείτε παρακάτω να γράφουμε, για παράδειγμα, ως μαρτυρία του κε αυτήν: και όχι τη συνηθισμένη, δηλαδή αυτήν: . Όταν σε ένα μουσικό κείμενο μπει μια φθορά, αυτόματα επηρεάζονται και οι μαρτυρίες που ακολουθούν. Για το λόγο αυτό θα δείτε παρακάτω να γράφουμε, για παράδειγμα, ως μαρτυρία του κε αυτήν: και όχι τη συνηθισμένη, δηλαδή αυτήν: .
Πιο αναλυτικά όμως θα μιλήσουμε για αυτό το θέμα στην επόμενη ενότητα.

ΗΧΟΣ ΠΛ. Α' (σύντομος ειρμολογικός)
Ήδη από την προηγούμενη ενότητα γνωρίσαμε τον πλάγιο του πρώτου (πλ. α') και ψάλαμε λίγους ύμνους στον ήχο αυτόν. Σήμερα θα τον γνωρίσουμε λίγο καλύτερα. γους ύμνους στον ήχο αυτό. Σήμερα θα γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του.
Ο ήχος πλ. α' ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά.
Πρέπει να τονίσουμε ότι ο ήχος παρουσιάζει μία ιδιαιτερότητα αφού σημειώνεται με μόνιμη παραχορδή, με τον κε δηλαδή να ψάλλεται ως πα. Αντίστοιχα λοιπόν μεταβάλλονται τα διαστήματα και οι μαρτυρίες του, όπως θα δούμε και παρακάτω.

Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι διατονικές:
ε (τον θεωρούμε ως πα) ο φθόγγος κε (τον θεωρούμε ως πα)

Βάση: κ

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε στον κε.
Δεσπόζοντες φθόγγοι: κε (ως πα), νη' (ως γα)
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον κε και στον νη' ενώ στο τέλος του ύμνου στον κε.
Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: α. Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

3.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΑ ΕΥΛΟΓΗΤΑΡΙΑ 1 (ΣΥΝΤΟΜΑ) ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΑ ΕΥΛΟΓΗΤΑΡΙΑ (ΣΥΝΤΟΜΑ). ΜΕΡΟΣ Α'

Ἀναστάσιμα Εὐλογητάρια
Ἦχος πλ. α'
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου. Τῶν Ἀγγέλων ὁ δῆμος, κατεπλάγη ὁρῶν σε, ἐν νεκροῖς λογισθέντα, τοῦ θανάτου δὲ Σωτήρ, τὴν ἰσχὺν καθελόντα, καὶ σὺν ἑαυτῷ τὸν Ἀδὰμ ἐγείραντα, καὶ ἐξ Ἅδου πάντας ἐλευθερώσαντα.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου. Τ ὶ τὰ μύρα, συμπαθῶς τοῖς δάκρυσιν, ὦ Μαθήτριαι κιρνᾶτε; ὁ ἀστράπτων ἐν τῷ τάφῳ Ἄγγελος, προσεφθέγγετο ταῖς Μυροφόροις Ἴδετε ὑμεῖς τὸν τάφον καὶ ᾔσθητε ὁ Σωτὴρ γὰρ ἐξανέστη τοῦ μνήματος.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ'έξω» τις διατονικές μαρτυρίες.
- 2. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 3. Από τον Κωνσταντίνο Πρίγγο και το Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε τα αργά Ευλογητάρια του Πέτρου Λαμπαδαρίου (1961). Τα ευλογητάρια αυτά ψάλλονταν κάθε Κυριακή στον πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου, στο Φανάρι Κωνσταντινουπόλεως. Μαζί τους συμψάλλουν οι Από τον Κωνσταντίνο Πρίγγο και το Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε τα αργά Ευλογητάρια του Πέτρου Λαμπαδαρίου, το 1961 στον πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου, στο Φανάρι Κωνσταντινουπόλεως. Μαζί τους συμψάλλουν οι μικροί κανονάρχες των δύο χορών.
- μικροί κανονάρχες των δύο χορών. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μα4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 3 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.
θαίνοντας τη φράση 3 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 4
4.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΩΝ ΦΘΟΓΓΩΝ, ΣΧΕΣΗ ΦΘΟΡΩΝ ΜΕ ΤΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ, ΗΧΟΣ ΠΛ. Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΩΝ ΦΘΟΓΓΩΝ
Οι μαρτυρίες των φθόγγων αποτελούνται από δύο μέρη:
- α. Από το αρχικό γράμμα του φθόγγου που ανήκει ( π για τον πα, β για τον βου, κτλ).
- β. Από το μαρτυρικό σημείο ( ).
Παράδειγμα:

Η ΣΧΕΣΗ ΤΩΝ ΦΘΟΡΩΝ ΜΕ ΤΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ
Όπως αναφέραμε και στην προηγούμενη ενότητα, οι φθορές επηρεάζουν και τις μαρτυρίες που ακολουθούν. Έτσι όταν συναντούμε μία φθορά, για να καταλάβουμε ποια μαρτυρία ακολουθεί πρέπει να κάνουμε τα εξής βήματα: Όπως αναφέραμε και στην προηγούμενη ενότητα, οι φθορές επηρεάζουν και τις μαρτυρίες που ακολουθούν. Έτσι όταν συναντάμε μία φθορά, για να καταλάβουμε ποια μαρτυρία ακολουθεί πρέπει να κάνουμε τα εξής βήματα:
- α. Ψάλλουμε το κείμενο παραλλαγή μέχρι το σημείο που πρόκειται να γράψουμε τη μαρτυρία. Το ψάλλουμε σαν να μην υπάρχει φθορά και γράφουμε το αρχικό γράμμα του φθόγγου στον οποίο καταλήξαμε.

Παράδειγμα:
β. Ψάλλουμε το κείμενο παραλλαγή από το σημείο που βρίσκεται η φθορά (όχι πιο πριν) μέχρι το σημείο που πρόκειται να γράψουμε τη μαρτυρία, προφέροντας τους φθόγγους που μας δείχνει η φθορά.
Παράδειγμα:
γ. Βρίσκουμε τη μαρτυρία του φθόγγου στον οποίο καταλήξαμε, ανάλογα με το γένος και τον ήχο που μας υποδεικνύει η φθορά.
Παράδειγμα:
δ. Από τη μαρτυρία που βρήκαμε χρειαζόμαστε μόνο το μαρτυρικό της σημείο, το οποίο το γράφουμε κάτω από το αρχικό γράμμα του φθόγγου που είχαμε γράψει στο βήμα α.

Παράδειγμα:
Άρα λοιπόν εξαιτίας της φθοράς άλλαξε και η μαρτυρία μας από σε . Άρα λοιπόν εξαιτίας της φθοράς άλλαξε και η μαρτυρία μας από σε
Συνοψίζοντας, όταν έχουμε μαρτυρία μετά από φθορά, το αρχικό γράμμα του φθόγγου της μαρτυρίας εξαρτάται από την παραλλαγή χωρίς τη φθορά ενώ το μαρτυρικό σημείο της μαρτυρίας εξαρτάται από την παραλλαγή με τη φθορά. Συνοψίζοντας, όταν έχουμε μαρτυρία μετά από φθορά, το αρχικό γράμμα του φθόγγου της μαρτυρίας εξαρτάται από την παραλλαγή χ ω ρ ί ς τ η φ θορ ά ενώ το μαρτυρικό σημείο της μαρτυρίας εξαρτάται από την παραλλαγή με τ η φ θορ ά .

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΠΛ. Α' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλ. α' ήχου, σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον κε:
Θέσεις στον νη':

ΥΜΝΟΙ

4.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΑ ΕΥΛΟΓΗΤΑΡΙΑ 2 (ΣΥΝΤΟΜΑ) ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΑ ΕΥΛΟΓΗΤΑΡΙΑ (ΣΥΝΤΟΜΑ). ΜΕΡΟΣ Β'

Ἀναστάσιμα Εὐλογητάρια
Ἦχος πλ. α'
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου. Λίαν πρωΐ, Μυροφόροι ἔδραμον, πρὸς τὸ μνῆμά σου θρηνολογοῦσαι ἀλλ' ἐπέστη, πρὸς αὐτὰς ὁ Ἄγγελος, καὶ εἶπε θρήνου ὁ καιρὸς πέπαυται, μὴ κλαίετε, τὴν Ἀνάστασιν δέ, Ἀποστόλοις εἴπατε.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου. Μυροφόροι γυναῖκες, μετὰ μύρων ἐλθοῦσαι, πρὸς τὸ μνῆμά σου, Σῶτερ ἐνηχοῦντο. Ἄγγελος δε, πρὸς αὐτὰς ἔφη λέγων Τ ὶ μετὰ νεκρῶν, τὸν ζώντα λογίζεσθε; ὡς Θεὸς γάρ, ἐξανέστη τοῦ μνήματος.

Το γεγονός ότι οι σπουδαιότεροι υμνωδοί, μελωδοί και υμνογράφοι υπήρξαν επιφανείς Πατέρες, διαπρεπείς θεολόγοι και Άγιοι της Εκκλησίας με έντονα λειτουργικά βιώματα, δημιουργεί αίσθημα ασφάλειας ότι τα θεσπισθέντα και παραδοθέντα περί την ψαλμωδία έχουν την ευωδία και την Χάρη του Αγίου Πνεύματος, το οποίο πιστεύουμε ως διδάσκαλο και εμπνευστή της ιεράς υμνωδίας.
Πηγή: Βουρλής Αθ. (2005). Προχριστιανική και χριστιανική Υμνογραφία και Μουσική . Αθήνα.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Συμπληρώνουμε τις αγκύλες με τις κατάλληλες μαρτυρίες:
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του πλ. α' ήχου (σύντομου ειρμολογικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του πλ. α' ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 3. Επιλέγουμε δύο ύμνους σε ήχο πλ. α' (σύντομο ειρμολογικό) από τις Ενότητες 1-4, τους αντιγράφουμε και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 4 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 5

5.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ), ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΗΧΟΣ Δ' (σύντομος ειρμολογικός)
Μέχρι τώρα έχουμε μάθει να ψάλλουμε σύντομα ειρμολογικά μέλη σε δύο «συγγενείς» ήχους. Στον πρώτο και στον πλάγιο του πρώτου. Σήμερα θα γνωρίσουμε τον τέταρτο (δ') ήχο. Ο δ' μοιάζει κάπως με τους δύο προηγούμενους ήχους αλλά έχει και αρκετές ιδιαιτερότητες. Μέχρι τώρα έχουμε μάθει να ψάλλουμε σύντομα ειρμολογικά μέλη σε δύο «συγγενείς» ήχους, στον πρώτο και στον πλάγιο του πρώτου. Σήμερα θα γνωρίσουμε τον τέταρτο (δ') ήχο. Ο δ'
Πριν όμως πούμε τις λεπτομέρειες, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον δ' ήχο. Πριν όμως γνωρίσουμε τις λεπτομέρειες, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον δ' ήχο.

Ο δ' ήχος στα ειρμολογικά μέλη ονομάζεται και λέγετος . Ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά. Ο δ' στα ειρμολογικά μέλη ονομάζεται και λ έ γ ε τος . Ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι διατονικές:

Βάση:
ο φθόγγος βου

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε στον βου.
Δεσπόζοντες φθόγγοι: βου, δι
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα, στον βου και στον δι, ενώ στο τέλος του ύμνου στον βου.
Iδιαιτερότητες στα διαστήματα:
α. Συνήθως ο πα ψάλλεται με δίεση, χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί πάνω στο μουσικό κείμενο.
Παράδειγμα:
β. Όταν η μελωδία ανεβαίνει μέχρι τον ζω' και επιστρέφει σε χαμηλότερους φθόγγους τότε ο ζω' ψάλλεται με ύφεση, χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί πάνω στο μουσικό κείμενο.

Παράδειγμα:
Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία. Ας δο ύμε όμω ς έ ν α π α ρ ά δ ε ιγ μα γι α ν α κ α τ α λ άβ ου με κ α λ ύ τ ε ρ α κ α ι τ η Θ εω ρ ία .

ΥΜΝΟΙ

5.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΑ ΕΥΛΟΓΗΤΑΡΙΑ 3 (ΣΥΝΤΟΜΑ) ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΑ ΕΥΛΟΓΗΤΑΡΙΑ (ΣΥΝΤΟΜΑ). ΜΕΡΟΣ Γ'

Ἀναστάσιμα Εὐλογητάρια
Ἦχος πλ. α'
Δόξα... Τριαδικὸν
Προσκυνοῦμεν Πατέρα, καὶ τὸν τούτου Υἱόν τε, καὶ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, τὴν Ἁγίαν Τριάδα, ἐν μιᾷ τῇ οὐσίᾳ, σὺν τοῖς Σεραφείμ, κράζοντες τό Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος εἶ, Κύριε. Προσκυνοῦμεν Πατέρα, καὶ τὸν τούτου Υἱόν τε, καὶ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, τὴν Ἁγίαν Τριάδα, ἐν μιᾷ τῇ οὐσίᾳ, σὺν τοῖς Σεραφείμ, κράζοντες τό Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος εἶ, Κύριε.
Καὶ νῦν ... Θεοτοκίον Καὶ νῦν ... Θεοτοκίον
Ζωοδότην τεκοῦσα, ἐλυτρώσω Παρθένε, τὸν Ἀδὰμ ἁμαρτίας, χαρμονὴν δὲ τῇ Εὔᾳ, ἀντὶ λύπης παρέσχες, ῥεύσαντα ζωῆς, ἴθυνε πρὸς ταύτην δέ, ὁ ἐκ σοῦ σαρκωθείς Θεὸς καὶ ἄνθρωπος. Ἀλληλούϊα, Ἀλληλούϊα, Ἀλληλούϊα. Δόξα σοι ὁ Θεός (ἐκ γ'). Ζωοδότην τεκοῦσα, ἐλυτρώσω Παρθένε, τὸν Ἀδὰμ ἁμαρτίας, χαρμονὴν δὲ τῇ Εὔᾳ, ἀντὶ λύπης παρέσχες, ῥεύσαντα ζωῆς, ἴθυνε πρὸς ταύτην δέ, ὁ ἐκ σοῦ σαρκωθείς Θεὸς καὶ ἄνθρωπος.

Ἀλληλούϊα, Ἀλληλούϊα, Ἀλληλούϊα. Δόξα σοι ὁ Θεός (ἐκ γ').

Σκοπός εκκλησιαστικής μουσικής
Η μουσική είναι ένα μεγάλο δώρο του Θεού, είναι η γλυκιά λαλιά που βγαίνει από το υπέροχο φυσικό όργανο του ανθρώπου τη φωνή, η οποία εκδηλώνει με θαυμαστό τρόπο διάφορα αισθήματα της καρδιάς του.
Οι άγιοι και σοφοί Πατέρες της Εκκλησίας μας αξιοποίησαν το θείο δώρο της
μουσικής και δημιούργησαν ύμνους και ωδές ενώ εμπλούτισαν τις ιερές ακολουθίες με μελωδία και ρυθμό μέχρι και σήμερα που ψάλλουμε την εκκλησιαστική μουσική.
Σκοπός της εκκλησιαστικής μουσικής είναι, προσευχόμενος ο άνθρωπος να αισθάνεται (μέσω της μουσικής) βαθύτερα και από καρδίας τη χαρά και τη λύπη, την ψυχική ανάταση καθώς και την κατάνυξη. «Ἄδοντες και ψάλλοντες ἐν τῇ καρδίᾳ ἡμῶν τῷ Κυρίῳ…», όπως μας λέγει και ο Απόστολος Παύλος.

Ψάλλοντας λοιπόν τη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική, όπως ακριβώς μας την παρέδωσαν και δίδαξαν οι θεόπνευστοι Πατέρες και Διδάσκαλοί μας, επιτυγχάνουμε σίγουρα αυτόν τον σκοπό «εἰς τοὺς αἰώνας τῶν αἰώνων».
Πηγή: Παϊκόπουλος Δημοσθένης (2019) τέως Άρχων Δομέστικος (1958-1962) της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας - Από ανέκδοτη επιστολή του προς το «Σχολεῖον Ψαλτικῆς»

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο δ' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του δ' ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 1 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6

6.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΛΞΕΙΣ, ΜΕΛΗ Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΕΛΞΕΙΣ
Μέχρι τώρα έχουμε αναφερθεί πολλές φορές στα μουσικά διαστήματα και στα είδη των τόνων (μείζονες, ελάσσονες, ελάχιστοι, κτλ). Παρόλα αυτά στην πράξη τα διαστήματα δεν είναι τόσο σταθερά όσο παρουσιάζονται στη θεωρία. Μπορεί να μεταβληθούν, δηλαδή να μεγαλώσουν ή να μικρύνουν χωρίς αυτό να σημειωθεί με κάποια δίεση ή ύφεση στο μουσικό κείμενο. Αυτό στην εκκλησιαστική μουσική είναι το φαινόμενο των έλξεων . Μέχρι τώρα έχουμε αναφερθεί αρκετές φορές στα μουσικά διαστήματα και στα είδη των τόνων (μείζονες, ελάσσονες, ελάχιστοι, κτλ.). Παρόλα αυτά, στην πράξη τα διαστήματα δεν είναι τόσο σταθερά όσο παρουσιάζονται στη θεωρία. Μπορεί να μεταβληθούν, δηλαδή να μεγαλώσουν ή να μικρύνουν χωρίς αυτό να σημειωθεί με κάποια δίεση ή ύφεση στο μουσικό κείμενο. Αυτό στην εκκλησιαστική μουσική είναι το φαινόμενο των έλξεων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα έλξης είναι αυτό που αναφέραμε στην προηγούμενη ενότητα. Ότι ο πα στον δ' ήχο συχνά ψάλλεται με δίεση ακόμα και αν δεν είναι γραμμένη. Στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτό συμβαίνει γιατί ο βου - που κυριαρχεί στη μελωδία- «έλκει», δηλαδή τραβάει προς το μέρος του τον αμέσως προηγούμενο φθόγγο, που είναι ο πα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα έλξης είναι αυτό που αναφέραμε στην προηγούμενη ενότητα. Ότι ο πα στον δ' ήχο συχνά ψάλλεται με δίεση ακόμα και αν δεν είναι γραμμένη. Στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτό συμβαίνει γιατί ο βου - που κυριαρχεί στη μελωδία- «έλκει», δηλαδή τραβάει προς το μέρος του τον αμέσως προηγούμενο φθόγγο, που είναι ο πα.

Προσοχή!
Εμείς θα εξετάζουμε μόνο τις σημαντικότερες έλξεις κάθε ήχου. Για να μάθουμε να τις ψάλλουμε όλες σωσ τά (δηλαδή, να ακούγον ται φυσικά), θα πρέπει να φρον τίσουμε να έχουμε σωστά παραδοσιακά ακούσματα. Προσοχή! Εμείς θα εξετάζουμε μόνο τις σημαντικότερες έλξεις κάθε ήχου. Για να μάθουμε να τις ψάλλουμε όλες σωστά (δηλαδή, να ακούγονται φυσικά), θα πρέπει να φροντίσουμε να έχουμε σωστά ακούσματα.

ΥΜΝΟΙ

6.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΟΝ ΣΥΝΑΝΑΡΧΟΝ ΛΟΓΟΝ ΠΑΤΡΙ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙ

Ἀναστάσιμον Ἀπολυτίκιον
Ἦχος πλ. α'
Τὸν συνάναρχον Λόγον Πατρὶ καὶ Πνεύματι, τὸν ἐκ Παρθένου τεχθέντα εἰς σωτηρίαν ἡμῶν, ἀνυμνήσωμεν πιστοὶ καὶ προσκυνήσωμεν, ὅτι ηὐδόκησε σαρκί, ἀνελθεῖν ἐν τῷ σταυρῷ, καὶ θάνατον ὑπομεῖναι, καὶ ἐγεῖραι τοὺς τεθνεῶτας, ἐν τῇ ἐνδόξῳ Ἀναστάσει αὐτοῦ.

75ος Κανόνας Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου (692 μ.Χ., Κωνσταντινούπολη)
Θα θέλαμε όσοι ασχολούνται με την ψαλτική στις Εκκλησίες να μην ξεφωνίζουν και να πιέζουν υπερβολικά τις φωνές τους, ούτε να ψάλλουν μέλη που δεν είναι κατάλληλα και γνώριμα για την Εκκλησία. Αντιθέτως, θα πρέπει με πολλή προσοχή και κατάνυξη να αναπέμπουν τις ψαλμωδίες στο Θεό, που γνωρίζει τα κρυπτά των καρδιών μας.
Το δέντρο της παραλλαγής. Χειρόγραφο 447, Ι. Μ. Κουτλουμουσίου, Άγιον Όρος, μέσα 18ου αιώνα.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Από το Θρασύβουλο Στανίτσα και το Νικόλαο Δανιηλίδη (+1965) ακούμε τα αναστάσιμα στιχηρά ιδιόμελα του δ' ήχου (σύντομα ειρμολογικά). Στην ηχογράφηση ακούγονται πλήρεις οι χοροί, μαζί με τους βοηθητικούς και τους κανονάρχες. Συζητάμε στην τάξη σχετικά με τις έλξεις που ακούμε, τα ισοκρατήματα και το κανονάρχημα. Από το Θρασύβουλο Στανίτσα και το Νικόλαο Δανιηλίδη (†1965) ακούμε τα αναστάσιμα στιχηρά ιδιόμελα του δ' ήχου (σύντομα ειρμολογικά). Στην ηχογράφηση ακούγονται πλήρεις οι πατριαρχικοί χοροί, μαζί με τους βοηθητικούς και τους κανονάρχες. Συζητάμε στην τάξη σχετικά με τις έλξεις που ακούμε, τα ισοκρατήματα και το κανονάρχημα.
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 2 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 7

7.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΑΡΓΟΝ, ΔΙΑΡΓΟΝ, ΤΡΙΑΡΓΟΝ, ΜΕΛΗ Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΑΡΓΟΝ, ΔΙΑΡΓΟΝ, ΤΡΙΑΡΓΟΝ
Αργόν: Γράφεται μόνο στον εξής συνδυασμό: και ζητά να ψάλουμε τα κεντήματα με γοργόν και το ολίγον με κλάσμα. Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ
Δίαργον: Γράφεται μόνο στον εξής συνδυασμό: και ζητά να ψάλουμε τα κεντήματα με γοργόν και το ολίγον με διπλή. Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ
Τρίαργον: Γράφεται μόνο στον εξής συνδυασμό: και ζητά να ψάλουμε τα κεντήματα με γοργόν και το ολίγον με τριπλή.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ
Συνδυασμός αργού με ομαλόν:
Αν το ομαλόν γραφτεί σε συνδυασμό με το αργόν, τότε ενεργεί στους χρόνους του ολίγου .
Παράδειγμα:

ΥΜΝΟΙ

7.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΥΦΡΑΙΝΕΣΘΩ ΤΑ ΟΥΡΑΝΙΑ

Ἀναστάσιμον Ἀπολυτίκιον

Ἦχος γ'
Εὐφραινέσθω τὰ οὐράνια, ἀγαλλιάσθω τὰ ἐπίγεια,
ὅτι ἐποίησε κράτος, ἐν βραχίονι αὐτοῦ, ὁ Κύριος, ἐπάτησε τῷ θανάτῳ τὸν θάνατον, πρωτότοκος τῶν νεκρῶν ἐγένετο,
ἐκ κοιλίας ᾅδου ἐρρύσατο ἡμᾶς, καὶ παρέσχε τῷ κόσμῳ τὸ μέγα ἔλεος.
Η υπεροχή της ανθρώπινης φωνής έναντι των μουσικών οργάνων έγκειται μεταξύ άλλων:
-  Στη δυνατότητα αυτόματης παραγωγής λόγου και μέλους.
-  Στη μοναδικότητα της έκφρασης των πολλαπλών συναισθημάτων του χριστιανού.
-  Στην άριστη προσαρμογή της στο πνεύμα και το σκοπό της «κοινής» λατρείας.
-  Στο πλεονέκτημα της αμεσότητας της χρήσης της κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες.

Αντιθέτως, ένα μουσικό όργανο:
-  Δεν παράγει λόγο, απεναντίας παρεμποδίζει την ευκρίνεια του λόγου της ψαλμωδίας.
-  Παίζει τον παθητικό του ρόλο μεταξύ ανθρώπου και Θεού «μεσάζοντος», χωρίς κάποια ιδιαίτερη -θεολογική τουλάχιστον- σημασία.
-  Απασχολεί τον χειριστή του (του οργάνου) από τη συμμετοχή και ολοκληρωτική αφοσίωσή του στη λατρεία.
-  Κοσμικοποιεί το λατρευτικό χριστιανικό αισθητήριο των πιστών.
-  Προκαλεί επιβλαβή αισθησιασμό και «μάλλον» (περισσότερο) θόρυβο.
-  Θυμίζει άλλες εποχές (Ιουδαϊσμό - ειδωλολατρία) και άλλους εξωεκκλησιαστικούς χώρους (αίθουσες συναυλιών - κοσμικά κέντρα).

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 5 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ENOTHTA 8
8.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ Δ' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του δ' ήχου, σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον βου: Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον βου:
Θέσεις στον δι:
Θέσεις στον δι:
Θέσεις στον πα:

ΥΜΝΟΙ

Εικόνα 4

8.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗΝ ΩΡΑΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΘΕΝΙΑΣ ΣΟΥ

«Τὴν ὡραιότητα»

Ἦχος γ'
Τὴν ὡραιότητα τῆς παρθενίας σου, καὶ τὸ ὑπέρλαμπρον τὸ τῆς ἁγνείας σου, ὁ Γαβριὴλ καταπλαγεὶς ἐβόα σοι Θεοτόκε Ποῖόν σοι ἐγκώμιον, προσαγάγω ἐπάξιον, τί δὲ ὀνομάσω σε; ἀπορῶ καὶ ἐξίσταμαι διὸ ὡς προσετάγην βοῶ σοι Χαῖρε ἡ Κεχαριτωμένη.

Ηλεκτρονικός Ισοκράτης
Κατά τα τελευταία έτη παρατηρείται ολοένα και περισσότερο η χρήση -από κάποιους ιεροψάλτες- μίας ηλεκτρονικής συσκευής που ονομάζεται «ψηφιακός ισοκράτης» ή «μηχανικός ισοκράτης», η οποία παράγει ήχο που προσομοιάζει στην ανθρώπινη φωνή, προκειμένου να αναπληρώσουν το κενό της παρουσίας βοηθού, ο οποίος θα εκτελέσει το ισοκράτημα.
Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, ήδη από το έτος 1992 καταδίκασε επίσημα «την ἐν τοῖς Ἱεροῖς Ναοῖς καινοφανῆ χρῆσιν "μηχανικοῦ ἰσοκράτου" ὡς μη συνᾴδουσαν πρός τε την ζῶσαν λατρείαν τοῦ Θεοῦ και την ἔκπαλαι καθεστηκυῖαν ἐκκλησιαστικήν παράδοσιν και τάξιν και ὡς ὀλισθηράν ἀπαρχήν εἰσαγωγῆς ὀργάνων ἐν ταῖς ἱεραῖς τῆς Ἐκκλησίας ἀκολουθίαις».

Το παραπάνω λοιπόν ζήτημα οδήγησε τη Διαρκή Ιερά Σύνοδο να λάβει την παρακάτω απόφαση:
Ανανεώνει την παραπάνω Συνοδική απαγόρευση της χρήσεως ηλεκτρονικών ισοκρατών (μηχανικών ή ψηφιακών) σε όλους τους Ιερούς Ναούς της Αγιωτάτης
Εκκλησίας της Ελλάδος. Η καινοτομία αυτή δεν συνάδει προς τον ΟΕ' Κανόνα της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου […] Αντί της χρήσεως ηλεκτρονικών ισοκρατών, η Ιερά Σύνοδος προτρέπει -με μέριμνα των ενοριών και των ιεροψαλτώννα εκπαιδευθούν νέοι μαθητές της πατρώας Εκκλησιαστικής Μουσικής, ώστε να επιλυθεί με φυσικό τρόπο το πρόβλημα της ελλείψεως ισοκρατών.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Διὰ ξύλου ὁ Ἀδάμ» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε. Αντιγράφουμε τον ύμνο μειώνουμε με αγκύλες όλες τις κλασικές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Από τον Κωνσταντίνο Πρίγγο και το Νικόλαο Δανιηλίδη ακούμε το αργό Κάθισμα «Τὴν ὡραιότητα τῆς παρθενίας σου» σε ήχο γ', όπως αυτό ψάλλεται στο τέλος της ακολουθίας των Χαιρετισμών.
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 6 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Χειρόγραφο 1580, Μονή Σινά, Έτος 1720.

ΕΝΟΤΗΤΑ 9

9.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' (σύντομος ειρμολογικός)
Μέχρι τώρα έχουμε μάθει να ψάλλουμε σύντομα ειρμολογικά μέλη σε τρεις διατονικούς ήχους. Στον πρώτο, στον πλάγιο του πρώτου και στον τέταρτο. Σήμερα θα γ νωρίσουμε τον τελευταίο από τους διατονικούς ήχους, που είναι ο πλάγιος του τετάρτου (πλ. δ').
Πριν όμως πούμε τις λεπτομέρειες, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον πλ. δ' ήχο. Πριν όμως γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του ήχου, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον πλ. δ' ήχο.

Ο ήχος πλ. δ' ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά. Ο πλ. δ' ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:

Φθορές:
οι διατονικές:

Βάση:
νη ο φθόγγος νη

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε στον νη.
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον νη, στον βου και στον δι, ενώ
Δεσπόζοντες φθόγγοι: νη, βου, δι Καταλήξεις: στο τέλος του ύμνου στον νη.
Iδιαιτερότητα στα διαστήματα: Όταν η μελωδία ανεβαίνει μέχρι τον ζω' και επιστρέφει σε χαμηλότερους φθόγγους τότε ο ζω' ψάλλεται με ύφεση, χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί πάνω στο μουσικό κείμενο.
Παράδειγμα:
Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

9.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ ΕΚ ΠΕΡΑΤΩΝ (ΣΥΝΤΟΜΑ)

Ἐξαποστειλάρια

Ἦχος γ'
Ἀπόστολοι ἐκ περάτων, συναθροισθέντες ἐνθάδε, Γεθσημανῇ τῷ χωρίῳ, κηδεύσατέ μου τὸ σῶμα, καὶ σὺ Υἱὲ καὶ Θεέ μου παράλαβέ μου τὸ πνεῦμα.
Ὁ γλυκασμὸς τῶν Ἀγγέλων, τῶν θλιβομένων ἡ χαρά, χριστιανῶν ἡ προστάτις, Παρθένε Μήτηρ Κυρίου, ἀντιλαβοῦ μου καὶ ῥῦσαι, τῶν αἰωνίων βασάνων.
Καὶ σὲ μεσίτριαν ἔχω, πρὸς τὸν φιλάνθρωπον Θεόν, μή μου ἐλέγξῃ τὰς πράξεις, ἐνώπιον τῶν Ἀγγέλων, παρακαλῶ σε, Παρθένε, βοήθησόν μοι ἐν τάχει.
Χρυσοπλοκώτατε πύργε, καὶ δωδεκάτειχε πόλις, ἡλιοστάλακτε θρόνε, καθέδρα τοῦ Βασιλέως, ἀκατανόητον θαῦμα, πῶς γαλουχεῖς τὸν Δεσπότην;

Χαρακτηριστικά Πατριαρχικού Ύφους
Γενικά στη μουσική, «ύφος» λέγεται η διαφορά που παρατηρείται μεταξύ αυτών που τραγουδούν ή ψάλλουν. Η διαφορά αυτή οφείλεται στον τρόπο ομιλίας και την προφορά της απαγγελίας. Έτσι λοιπόν στο τραγούδι και στο ψάλσιμο διακρί-
νουμε ύφος θρακικό, μακεδονικό, επτανησιακό, κρητικό, στερεοελλαδίτικο, κωνσταντινουπολίτικο, κτλ.
Το πατριαρχικό ψαλτικό ύφος (πατριαρχικό το ονομάζουμε γιατί είναι αυτό που ψάλλεται στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως) συμπεριλαμβάνει:

-  Εκτέλεση εκκλησιαστικών ύμνων μόνο παλαιών μεγάλων μουσικοδιδασκάλων και νεότερων Πρωτοψαλτών και Λαμπαδαρίων του 20ου αιώνα, πάντοτε και κατόπιν της εγκρίσεως της Πατριαρχικής Επιτροπής Μουσικών Θεμάτων και του Οικουμενικού Πατριάρχου.
-  Ψάλσιμο κατά την ακουστική παράδοση των παλαιών ψαλτών και ορθή ανάλυση των ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτήρων της νέας παρασημαντικής γραφής των τριών Διδασκάλων, Χρυσάνθου εκ Μαδύτων, Γρηγορίου Πρωτοψάλτου και Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος.
-  Τήρηση της Τάξης και του Τυπικού του Πατριαρχικού Ναού.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του πλ. δ' ήχου (σύντομου ειρμολογικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του πλ. δ' ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 3. Από το Θρασύβουλο Στα ν ί τσα α κού με τα Εξαποσ τ ειλά ρια των Πα ρα κ λ ητικ ών Κα νόνων σ την Υπεραγία Θεοτόκο και παρατηρούμε την ερμηνεία και τα στολίδια που κάνει σε σχέση με τον τρόπο που εμείς διδαχθήκαμε τον ύμνο.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 7 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 10
10.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΟΛΙΓΟΥ/ΠΕΤΑΣΤΗΣ/ΚΕΝΤΗΜΑΤΩΝ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ) ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΟΛΙΓΟΥ - ΠΕΤΑΣΤΗΣ - ΚΕΝΤΗΜΑΤΩΝ,

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΟΛΙΓΟΥ, ΠΕΤΑΣΤΗΣ ΚΑΙ ΚΕΝΤΗΜΑΤΩΝ
Γνωρίζουμε ότι για να ανεβούμε μία φωνή υπάρχουν τρεις διαφορετικοί τρόποι:
α. με ολίγον , β. με πεταστή και γ. με κεντήματα .
Έχετε ποτέ αναρωτηθεί γιατί υπάρχουν αυτοί οι τρεις τρόποι και γιατί δεν χρησιμοποιούμε, για παράδειγμα, μόνο το ολίγον;
Ο λόγος είναι γιατί κάθε ένας από αυτούς τους τρεις χαρακτήρες ποσότητος δεν ζητά μόνο να ανεβούμε μία φωνή αλλά μας δείχνει και έναν ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης.
Το ολίγον ζητά να ανεβούμε μία φωνή αλλά κάπως κοφτά. Έτσι λοιπόν τις περισσότερες φορές που θέλουμε να ανεβούμε μία φωνή και ταυτόχρονα να ψάλουμε μία καινούρια συλλαβή του κειμένου χρησιμοποιούμε το ολίγον.

Παράδειγμα:
Το ολίγον όμως έχει και μία ακόμα ενέργεια. Όταν γράφεται κάτω από το ίσον ή κάτω από κάποιον άλλο χαρακτήρα ποσότητος που δείχνει κατάβαση τότε χάνει την ποσοτική του ενέργεια (δεν ανεβαίνει δηλαδή μία φωνή) και ζητά να ψαλεί πιο ζωηρά και πιο τονισμένα το ίσον ή ο άλλος χαρακτήρας ποσότητος. νισμένα το ίσον ή ο τυχών χαρακτήρας ποσότητος.
Παράδειγμα:
Η πεταστή ζητά να ανεβούμε μία φωνή αλλά με έναν ιδιαίτερο τρόπο, που συνήθως είναι ένα σύντομο «πέταγμα» της φωνής προς τα πάνω. Για να το καταλάβουμε καλύτερα, θα πρέπει να το ακούσουμε από τ ο δάσκαλό μας. τον δάσκαλό μας.

Παράδειγμα:
Όταν συναντήσουμε πεταστή με κλάσμα θα κάνουμε με τη φωνή μας το πέταγμα που ζητά η πεταστή, με τη διαφορά ότι θα κρατήσει λίγο περισσότερο, αφού υπάρχει και το κλάσμα. Παράδειγμα: π ε τ ασ τ ή με κλ άσμα θα κάνουμε με τη φωνή μας το πέταγμα που ζητά η πεταστή, με τη διαφορά ότι θα κρατήσει λίγο περισσότερο, αφού ο φθόγγος διαρκεί δύο χρόνους.
Η ενέργεια αυτή της πεταστής διατηρείται και όταν τη συναντήσουμε σε συνδυασμούς με άλ-
λους χαρακτήρες ποσότητος. Παράδειγμα: Η ενέργεια αυτή της πεταστής διατηρείται και όταν τη συναντήσουμε σε συνδυασμούς με άλλους χαρακτήρες ποσότητος όπως για παράδειγμα:

Το πέταγμα αυτό μας θυμίζει λίγο την ενέργεια κάποιων χαρακτήρων ποιότητος όπως το ομαλόν και το αντικένωμα . Θα πρέπει να τονίσουμε ότι υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι ερμηνείας της πεταστής, τους οποίους θα μάθουμε σι γά σιγά ακούγοντας το δάσκαλό μας. σιγά σιγά ακούγοντας τον
Προσοχή! Αν μελετήσουμε προσεκτικά τους παλαιούς ψάλτες θα διαπιστώσουμε ότι δεν εκτελούν πάντοτε αυτό το πέταγμα. Συχνά, ψάλλουν το φθόγγο της πεταστής τονίζοντας λίγο παραπάνω το συγκεκριμένο φθόγγο. Έτσι κι εμείς, θα πρέπει να φροντίσουμε το ψάλσιμό μας να μην είναι φορτωμένο με πολλά τσακίσματα της φωνής. Μάλιστα, εάν ψάλλουμε γρήγορα ή συναντάμε πολλές πεταστές σε κοντινή απόσταση μεταξύ τους, θα πρέπει να παραβλέπουμε το Προσοχή! Αν ακούσουμε προσεκτικά τους παλαιούς ψάλτες θα διαπιστώσουμε ότι δεν εκτελούν πάντοτε αυτό το πέταγμα. Συχνά, ψάλλουν το φθόγγο της πεταστής τονίζοντας απλώς λίγο παραπάνω τον συγκεκριμένο φθόγγο. Έτσι κι εμείς, θα πρέπει να φροντίσουμε το ψάλσιμό μας να μην είναι φορτωμένο με πολλά τσακίσματα της φωνής. Μάλιστα, εάν ψάλλουμε γρήγορα ή συναντάμε πολλές πεταστές σε κοντινή απόσταση μεταξύ τους, θα πρέπει να παραβλέπουμε το πέταγμα αυτό.

πέταγμα αυτό. Παράδειγμα:
Παράδειγμα:
Στο παραπάνω παράδειγμα από τις τέσσερις πεταστές μπορούμε να κάνουμε το πέταγμα της φωνής στη μία ή και σε καμία. Σίγουρα όμως τις συλλαβές «νυν», «ει», «ω» και «ω» θα τις ψάλουμε πιο ζωηρά. Στο παραπάνω παράδειγμα, από τις τέσσερις πεταστές μπορούμε να κάνουμε το πέταγμα της
Τα κεντήματα ζητούν να ανεβούμε μία φωνή αλλά με ομαλό τρόπο και όχι κοφτά όπως το ολίγον. Θα παρατηρήσουμε ότι πάντοτε ακολουθούν το φωνήεν της συλλαβής του προηγούμενου χαρακτήρα και ποτέ δεν δέχονται καινούρια συλλαβή.

Παράδειγμα:

ΥΜΝΟΙ
Αγιορείτες ψάλτες.

10.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ ΕΚ ΠΕΡΑΤΩΝ (ΑΡΓΑ)

Ἐξαποστειλάριο
(παρακ λήσεων) Ἦχος γ'
Ἀπόστολοι ἐκ περάτων, συναθροισθέντες ἐνθάδε, Γεθσημανῇ τῷ χωρίῳ, κηδεύσατέ μου τὸ σῶμα, καὶ σὺ Υἱὲ καὶ Θεέ μου παράλαβέ μου τὸ πνεῦμα.

Περί πατριαρχικού ύφους
Το ύφος αυτό, δηλαδή η κατάλληλη ερμηνεία κατά την απαγγελία της μελωδίας, αποτελούσε θησαυρό που είχαν στην κατοχή τους οι μουσικοί χοροί του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως μετά την άλωση. Εκεί διασωζόταν και «διέλαμπε». Κι αυτό γιατί σχεδόν σε κάθε εποχή υπήρχαν στη Μεγάλη Εκκλησία οι επιφανέστεροι μουσικοί, οι οποίοι το παρελάμβαναν από τους παλαιότερους και το διατηρούσαν γνήσιο και ανόθευτο, αυτό το λεγόμενο «πατριαρχικό ύφος», αυτό το ύφος που καταφέρνει να ενσταλάξει στις καρδιές όσων το ακούν το γλυκύτατο και σωτηριώδες φάρμακο της κατάνυξης, που είναι και ο τελικός σκοπός της ιεράς υμνωδίας. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως όπως κράτησε ανόθευτη την παρακαταθήκη των ιερών δογμάτων της Εκκλησίας, έτσι διατήρησε ανόθευτο μετά την άλωση και το μουσικό ύφος. Ο δε πατριαρχικός ναός ήταν το διδασκαλείο του ύφους, της γνησιότερης απαγγελίας των εκκλησιαστικών μας μελών. Πηγή: Παράρτημα Εκκ λησιαστικής Αλήθειας (1901).

Τεύχος Γ'. Κωνσταντινούπολη.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1 . Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους
- 1 . Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους
- Ενότητας. 2. 2. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε πλ. δ' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της της Ενότητας.
Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μου-
- ύφος» ακούμε τον Ιάκωβο Ναυπλιώτη ( + 1942), που διακόνησε στον πατριαρχικό ναό για εξήντα 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετ οιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 8 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.
- 2. σική φράση σε ήχο πλ. δ' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. 3. Μιας και γίνεται λόγος για το «πατριαρχικόν 3. Μιας και γίνεται λόγος για το «πατριαρχικό ν ύφος» ακούμε τον Ιάκωβο Ναυπλιώτη (†1942), που διακόνησε στον πατριαρχικό ναό για εξή ντα χρόνια, να ψάλλει τον ύμνο «Δεῦτε λάβετε φῶς».
χρόνια, να ψάλλει τον ύμνο «Δεύτε λάβετε φῶς». 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 8 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 11

11.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: MOYΣΙΚΟΣ ΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΝΙΖΟΜΕΝΕΣ ΣΥΛΛΑΒΕΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΥΠΕΡΒΑΤΩΝ ΑΝΑΒΑΣΕΩΝ ΜΕ ΚΕΝΤΗΜΑΤΑ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΝΙΖΟΜΕΝΕΣ ΣΥΛΛΑΒΕΣ
Όπως έχουμε μάθει, δεν ψάλλουμε όλους τους φθόγγους το ίδιο ζωηρά και τονισμένα. Συχνά, συναντάμε κάποιους χαρακτήρες ποιότητος (πχ. βαρεία, ψηφιστόν) που μας υποδεικνύουν ποιους φθόγγους πρέπει να τονίσουμε.
Σε ένα μουσικό κείμενο όμως δεν σημειώνονται πάντα οι φθόγγοι που πρέπει να τονιστούν. Στα σύντομα ειρμολογικά μέλη ψάλλουμε πιο ζωηρά και τονισμένα όλες σχεδόν τις τονιζόμενες συλλαβές του ποιητικού κειμένου, είτε υπάρχει κάποιος χαρακτήρας που να δείχνει τονισμό είτε όχι. Σε ένα μουσικό κείμενο όμως δεν σημειώνονται πάντα οι φθόγγοι που πρέπει να τονιστούν. Στα σύντομα ειρμολογικά μέλη ψάλλουμε πιο ζωηρά και τονισμένα όλες σχεδόν τις τονιζόμενες συλλαβές του ποιητικού κειμένου, είτε υπάρχει κάποιος χαρακτήρας που δείχνει τονισμό είτε όχι.

Στο παρακάτω παράδειγμα, θα τονίσουμε μουσικά τις συλλαβές «κών», «γά» και «νού», παρόλο που δεν βλέπουμε κάποιον ιδιαίτερο χαρακτήρα που να μας το επιβάλλει. Στο παρακάτω παράδειγμα θα τονίσουμε μουσικά τις συλλαβές «κών», «γά» και «νού», παρόλο που δεν βλέπουμε κάποιον ιδιαίτερο χαρακτήρα να μας το υποδεικνύει.
Παράδειγμα:
Από εδώ και πέρα λοιπόν, όταν ψάλλουμε θα προσπαθούμε να τονίζουμε και μουσικά όλες τις τονιζόμενες συλλαβές του ποιητικού κειμένου. Προσοχή! Από εδώ και πέρα λοιπόν, όταν ψάλλουμε θα προσπαθούμε να τονίζουμε και μουσικά όλες τις τονιζόμενες συλλαβές του ποιητικού κειμένου.

ΥΜΝΟΙ

ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΥΠΕΡΒΑΤΩΝ ΑΝΑΒΑΣΕΩΝ ΜΕ ΚΕΝΤΗΜΑΤΑ
Παρακάτω θα δούμε την ανάλυση κάποιων συνηθισμένων συνδυασμών χαρακτήρων. Σε συνδυασμούς με υπερβατές αναβάσεις και κεντήματα, πρώτα ψάλλουμε την υπερβατή ανάβαση (σε έναν χρόνο) και μετά τα κεντήματα (σε άλλον έναν χρόνο). Παρακάτω θα δούμε τον τρόπο με τον οποίο ψάλλουμε συνηθισμένους συνδυασμούς χαρακτήρων. Σε συνδυασμούς με υπερβατές αναβάσεις και κεντήματα, πρώτα ψάλλουμε την υπερβατή ανάβαση (σε έναν χρόνο) και μετά τα κεντήματα (σε άλλον έναν χρόνο).

ΥΜΝΟΙ
Παράδειγμα: Παράδειγμα: Παράδειγμα:

11.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΚΑΤΑΛΗΠΤΟΝ ΕΣΤΙΝ

Μεγαλυνάρια Ὑπαπαντῆς
(ψαλλόμενα ἐν τῇ Θ' Ὠδῇ τῆς Ἑορτῆς) Ἦχος γ'
Ἀκατάληπτόν ἐστι, τὸ τελούμενον ἐν σοί, καὶ Ἀγγέλοις καὶ βροτοῖς, Μητροπάρθενε ἁγνή.
Βουληθεὶς ὁ Πλαστουργός, ἵνα σώσῃ τὸν Ἀδάμ, μήτραν ᾤκησε τὴν σήν, τῆς Παρθένου καὶ ἁγνῆς.
Δεῦτε, ἴδετε Χριστόν, τὸν Δεσπότην τοῦ παντός, ὃν βαστάζει Συμεών, σήμερον ἐν τῷ ναῷ.
Θεοτόκε ἡ ἐλπίς, πάντων τῶν Χριστιανῶν, σκέπε φρούρει φύλαττε, τοὺς ἐλπίζοντας εἰς σέ.

Περί διατήρησης κοινού ύφους
(Άγγελος Βουδούρης (1891 - 1951): Α' Δομέστικος του Πατριαρχικού Ναού Κωνσταντινουπόλεως (1924 - 1925), με Πρωτοψάλτη τον Ιάκωβο Ναυπλιώτη).
Ο εκάστοτε Πρωτοψάλτης δίδασκε, με τη βοήθεια ενός Δομεστίκου, στην πατριαρχική μουσική σχολή. Έτσι, οι τελειόφοιτοι μαθητές έψαλλαν κατά μίμηση (και αυτοί ) των πατριαρχικών ψαλτών. Κατ' αυτόν τον τρόπο επικρατούσε παντού ομοιόμορφος τρόπος ψαλσίματος.
Εκτός όμως από τους αρχάριους και νεαρότερους μαθητές, ο Πρωτοψάλτης ήταν δάσκαλος όλων των εν ενεργεία ιεροψαλτών, όλων των ναών της Κωνσταντινουπόλεως. Μαζεύονταν λοιπόν κάθε δεκαπέντε ημέρες στα Πατριαρχεία και τους παρέδιδε τη μουσική τέχνη κατά το ύφος του πατριαρχικού ναού. Εκεί έψαλλαν υπό τη διεύθυνσή του σε χοροστασίες και εξασκούνταν στο μέλος, το ρυθμό και τη στάση θεωρητικά αλλά και πρακτικά: « Ὑπαγορεύομεν δὲ πᾶσι τοῖς ἐν ἐνεργείᾳ ἱεροψάλταις ἐν ἁπάσαις ταῖς ἐνταῦθα ἱεραῖς ἐκκλησίαις, ὅπως συνέρχωνται ἀπαραιτήτως δὶς τοῦ μηνὸς ἐν τῇ πατριαρχικῇ μουσικῇ σχολῇ ἐν ἡμέρᾳ Κυριακῇ (κατὰ τὸ δειλινόν), καὶ ψάλλωσι κατὰ χοροὺς πρὸς ἄσκησιν τὰ ᾂσματα τῶν ἱερῶν ἀκολουθιῶν πάσης ἑορτῆς μετὰ τῆς πρεπούσης εὐκοσμίας καὶ σεμνότητος καὶ ἡσυχίας καὶ μετὰ καθαρᾶς τῆς προφορᾶς πρὸς γενικὸν καὶ ὁμοιόμορφον καὶ ἀκριβῆ διάσωσιν τοῦ ὕφους τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας (1868)».

Η διάσωση του ύφους αυτού επιδιωκόταν πάντοτε μέσω της διδασκαλίας του Πρωτοψάλτη. Ο δε πατριαρχικός ναός «ἐδονεῖτο» πάντοτε από τους ήχους του αγνού εκκλησιαστικού μέλους, το οποίο εκτελούνταν αναλλοίωτο. Χωρίς καμία αμφιβολία ο Πρωτοψάλτης είναι ο πλέον κατάλληλος ως προς την εκτέλεση του μέλους αφού αυτός άκουσε και διδάχθηκε κατά βάθος και κατά πλάτος τη μουσική εκτέλεση από τους προγενέστερους μουσικοδιδασκάλους του.
Η μουσική τέχνη παραμένει δύσκολη και ακόμα και με τη νέα γραφή (τη σημερινή) απαιτεί διδασκαλία «διὰ ζώσης φωνῆς». Και από αυτήν την άποψη, μόνο ο Πρωτοψάλτης αποτελεί και πάλι την πηγή της εκτελέσεως του μέλους.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ο δάσκαλος ορίζει από ένα χοράρχη σε κάθε χορό. Οι δύο χοροί ψάλλουν εναλλάξ τους ύμνους της Ενότητας, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο μουσικό τονισμό. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ο δάσκαλος ορίζει από έναν χοράρχη σε κάθε χορό. Οι δύο χοροί ψάλλουν εναλλάξ τους ύμνους της Ενότητας, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο μουσικό τονισμό.
- 3. Από το Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε τα Μεγαλυνάρια της εορτής της Υπαπαντής «Ἀκατάληπτόν ἐστι» σε ήχο γ'. Από τον Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε τα Μεγαλυνάρια της εορτής της Υπαπαντής «Ἀκα -τάληπτόν ἐστι» σε ήχο γ'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 9 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 12

12.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλ. δ' ήχου (με βάση τον νη), σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση. Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλ. δ' ήχου σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.

Θέσεις στον νη:
Θέσεις στον βου:
Θέσεις στον δι:

ΥΜΝΟΙ
Όταν συναντήσουμε δύο αποστρόφους, εκ των οποίων η δεύτερη βρίσκεται κάτω από την πρώτη, τότε τις ψάλλουμε κανονικά, όπως θα τις ψάλλαμε και εάν βρίσκονταν η μία δίπλα στην άλλη. Παράδειγμα: Σημείωση: Όταν συναντήσουμε δύο αποστρόφους, εκ των οποίων η δεύτερη βρίσκεται κάτω από την πρώτη, τότε τις ψάλλουμε κανονικά, όπως θα τις ψάλλαμε και εάν βρίσκονταν η μία δίπλα στην άλλη.
Παράδειγμα:

ΥΜΝΟΙ

12.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΙΜΙΩΤΕΡΑ (γ' ήχου)

Ἡ Τιμιωτέρα
( Ὠδή Θ' τῆς Θεοτόκου) Ἦχος γ'
Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ, τὴν ἀδιαφθόρως, Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον, Σὲ μεγαλύνομεν.
Στίχ.: Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι μου.
Κατά την αρχαία Τάξη, τους μουσικούς χορούς του πατριαρχικού ναού (Κωνσταντινουπόλεως) συγκροτούν οι εξής:
-  Πρωτοψάλτης
-  Λαμπαδάριος
-  Α' Δομέστικος
-  Β' Δομέστικος
-  Πρώτος (Πρωτοκανονάρχης) και Δεύτερος Κανονάρχης του δεξιού χορού
-  Πρώτος και Δεύτερος Κανονάρχης του αριστερού χορού
-  Ισοκράτες των δύο χορών
-  Βοηθητικοί ή κανονάρχες των δύο χορών

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Χαῖρε Σιὼν Ἁγία» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε τον ύμνο «Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ», σε ήχο γ', μαζί με το στίχο, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι ψάλλονται μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα ψάλουν τους στίχους (μπορούμε να βρούμε και τους υπόλοιπους από τα βιβλία του ναού). Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος. ήχο γ', μαζί με τον στίχο, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι ψάλλονται μονωδιακά. Ο δάσκαλος
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 1 και 2 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Οι Άρχοντες των πατριαρχικών αναλογίων. Από αριστερά, στην μπροστινή σειρά οι Κων. Πρίγγος και Θρασ. Στανίτσας (με τα ράσα) και στην πίσω οι Νικ. Δανιηλίδης και Ανδρ. Πετρόχειλος (με τα ράσα).

ΕΝΟΤΗΤΑ 13
13.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΓΑ (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) - ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΓΑ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΓΑ (σύντομος ειρμολογικός)
Μέχρι τώρα όλοι οι ύμνοι που ψάλαμε στον ήχο πλάγιο του τετάρτου (πλ. δ') είχαν ως βάση τον νη. Στον ήχο αυτό όμως υπάρχουν και κάποια μέλη που έχουν ως βάση το φθόγγο γα . Μέχρι τώρα όλοι οι ύμνοι που ψάλαμε στον ήχο πλάγιο του τετάρτου (πλ. δ') είχαν ως βάση τον νη. Στον ήχο αυτό όμως υπάρχουν και κάποια μέλη που έχουν ως βάση τον φθόγγο γ α .
Πριν όμως πούμε τις λεπτομέρειες, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον πλ. δ' ήχο, εκ του γα. Πριν όμως γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του ήχου, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον πλ. δ' εκ του γα.

Ο ήχος πλ. δ', με βάση τον γα, ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά. Ο πλ. δ' με βάση τον γα, ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά.
Πρέπει να τονίσουμε ότι ο ήχος παρουσιάζει μία ιδιαιτερότητα αφού γράφεται με μόνιμη παραχορδή, με τον γα να ψάλλεται ως νη. Αντίστοιχα λοιπόν μεταβάλλονται τα διαστήματα και οι μαρτυρίες του, όπως θα δούμε και παρακάτω. Πρέπει να τονίσουμε ότι ο ήχος παρουσιάζει κάποια ιδιαιτερότητα αφού γράφεται με μόνιμη παραχορδή, με τον γα να ψάλλεται ως νη. Αντίστοιχα λοιπόν μεταβάλλονται τα διαστήματα και οι μαρτυρίες του, όπως θα δούμε και παρακάτω.

Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι διατονικές:

Βάση:

Απήχημα:
γα (τον θεωρούμε ως νη) ο φθόγγος γα (τον θεωρούμε ως νη)
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε στον γα.
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον γα και στον δι, ενώ στο τέλος
Δεσπόζοντες φθόγγοι: γα (ως νη), δι (ως πα). Καταλήξεις: του ύμνου στον γα.
Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

13.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: Η ΠΑΡΘΕΝΟΣ ΣΗΜΕΡΟΝ ΤΟΝ ΥΠΕΡΟΥΣΙΟΝ ΤΙΚΤΕΙ

Κοντάκιον Χριστουγέννων

Ἦχος γ'
Ἡ Παρθένος σήμερον, τὸν ὑπερούσιον τίκτει, καὶ ἡ γῆ τὸ Σπήλαιον, τῷ ἀπροσίτῳ προσάγει. Ἄγγελοι μετὰ Ποιμένων δοξολογοῦσι. Μάγοι δὲ μετὰ ἀστέρος ὁδοιποροῦσι δι' ἡμᾶς γὰρ ἐγεννήθη, Παιδίον νέον, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός.
Κριτήρια που πρέπει να πληροί ένας εκκλησιαστικός μουσικός χορός, σύμφωνα με την Έκθεση της πατριαρχικής Μουσικής Επιτροπής (27/01/1888):
-  Η σύνθεση του χορού πρέπει να αποτελείται από ιεροψάλτες, που είναι κοντά ως προς την ποιότητα της φωνής και ως προς την τέχνη.
-  Σε κάθε χορό (δεξιό και αριστερό) θα πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον τρεις ισοκράτες και κανονάρχες, οι οποίοι πρέπει να κάνουν δύο ή τρεις πρόβες τη βδομάδα.
-  Θα πρέπει να ορίζονται τα μέλη που θα ψαλούν και να γίνονται οι σχετικές πρόβες.
-  Όλα τα μέλη του χορού συστήνεται να ψάλλουν με σεμνότητα και ιεροπρέπεια και θα πρέπει να αποφεύγεται το «επιτηδευμένο» και «εκλελυμένο».
-  Όλα τα μέλη του χορού συστήνεται να ψάλλουν με καθαρή άρθρωση, ώστε το ακροατήριο όχι μόνο να ακούει αλλά και να κατανοεί τα ψαλλόμενα, ούτως ώστε να γεννώνται στις καρδιές των εκκλησιαζομένων τα ανάλογα αισθήματα.
-  Θα πρέπει να ορίζεται εκ των προτέρων η κατάλληλη χρονική αγωγή για κάθε εκκλησιαστικό μέλος καθώς και ο ρυθμός και να σημειώνονται πάνω στο μουσικό κείμενο.
-  Θα πρέπει να σημειώνεται σε ιδιαίτερη γραμμή το μέρος των ισοκρατών, πάνω στο μουσικό κείμενο.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του πλ. δ' ήχου εκ του γα (σύντομου ειρμολογικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του πλ. δ' ήχου εκ του γα (σύντομου ειρμολογικού).
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 2 και 3 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 14
14.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΝΑΡΜΟΝΙΟ ΓΕΝΟΣ, ΕΝΑΡΜΟΝΙΟΣ ΦΘΟΡΑ, ΕΝΑΡΜΟΝΙΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ, ΜΕΛΗ ΒΑΡΕΟΣ ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΕΝΑΡΜΟΝΙΟ ΓΕΝΟΣ
Όπως έχει ήδη αναφερθεί στο εναρμόνιο γένος ανήκουν οι ήχοι τρίτος (γ') και βαρύς. Χαρακτηριστικό του εναρμονίου γένους είναι ότι συναντάμε τόνους μείζονες και ημιτόνια. Για να καταλάβουμε τα εναρμόνια διαστήματα μπορούμε να ψάλουμε τα διατονικά ψάλλοντας όμως τον βου πιο ψηλά (με δίεση) και τους ζω' και βου' πιο χαμηλά (με ύφεση).

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Ας δούμε όμως πιο συγκεκριμένα τα εναρμόνια διαστήματα καθώς και τις εναρμόνιες μαρτυρίες.

ΕΝΑΡΜΟΝΙΟΣ ΦΘΟΡΑ
Η εναρμόνιος φθορά ζητά να ψάλουμε εναρμόνια διαστήματα και χρησιμοποιείται σε τρεις περιπτώσεις:
α. Γράφεται στον ζω και ζητά να ψάλουμε τον ζω με ύφεση μέχρι να συναντήσουμε κάποια άλλη φθορά.
Ας ακούσουμε τώρα το δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα κι ας επαναλάβουμε και εμείς.
Παράδειγμα:
β. Γράφεται στον γα και ζητά να ψάλουμε τον βου με δίεση μέχρι να συναντήσουμε κάποια άλλη φθορά.
Ας ακούσουμε τώρα το δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα κι ας επαναλάβουμε και εμείς. Ας ακούσουμε τώρα τον δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα κι ας επαναλάβουμε.

γ. Γράφεται στον βου και ζητά να ψάλουμε τον βου με ύφεση μέχρι να συναντήσουμε κάποια άλλη φθορά.
Ας ακούσουμε τώρα το δάσκαλό μας να ψάλλει το παρακάτω παράδειγμα κι ας επαναλάβουμε και εμείς.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τα εναρμόνια διαστήματα αλλά και τον τρόπο λειτουργίας της εναρμονίου φθοράς, θα ψάλουμε ύμνους σε ήχο βαρύ, σε σύντομο ειρμολογικό μέλος ενώ στην επόμενη ενότητα θα διδαχθούμε πιο αναλυτικά τη θεωρία του βαρέως ήχου.
Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους, η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία- είναι ο φθόγγος γα. Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους, η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία- είναι ο φθόγγος γα.

ΥΜΝΟΙ
14.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΤΑΥΡΟΝ ΧΑΡΑΞΑΣ ΜΩΣΗΣ, ΤΙΜΙΩΤΕΡΑ (πλ. δ' ήχου, γα)

Εἰς την Ὕψωσιν τοῦ Τιμίου Σταυροῦ
Ὁ Εἱρμὸς τῆς Α' Ὠδῆς Ἦχος πλ. δ'
Σταυρὸν χαράξας Μωσῆς, ἐπ' εὐθείας ῥάβδῳ, τὴν Ἐρυθρὰν διέτεμε, τῷ Ἰσραὴλ πεζεύσαντι, τὴν δὲ ἐπιστρεπτικῶς, Φαραὼ τοῖς ἅρμασι κροτήσας ἥνωσεν ἐπ' εὔρους διαγράψας, τὸ ἀήττητον ὅπλον, διὸ Χριστῷ ᾄσωμεν τῷ Θεῷ ἡμῶν, ὅτι δεδόξασται.

Ἡ Τιμιωτέρα
( Ὠδή Θ' τῆς Θεοτόκου) Ἦχος πλ. δ'
Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ, καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ, τὴν ἀδιαφθόρως, Θεὸν Λόγον τεκοῦσαν, τὴν ὄντως Θεοτόκον, Σὲ μεγαλύνομεν.
Στίχ.: Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι μου.

Πρωτοψάλτης
Στο αξίωμα του Πρωτοψάλτη φθάνουν κατόπιν πατριαρχικής χειροθεσίας όσοι υπηρέτησαν με επιτυχία στη θέση του Λαμπαδαρίου, αφού προηγουμένως πέρασαν και από τις θέσεις του δευτέρου και πρώτου Δομεστίκου. Η πρόσληψη του Πρωτοψάλτη αποφασιζόταν από τον Πατριάρχη, έπειτα από προηγούμενη υπόδειξη και έγκριση από τον (εν ενεργεία) Πρωτοψάλτη και Λαμπαδάριο, που θα φρόντιζαν και για την εκπαίδευσή του. Εννοείται ότι ο υποψήφιος -ο οποίος θα είχε ισόβια καθήκοντα- θα έπρεπε να συγκεντρώνει ιδιαίτερα προσόντα ψαλτικά καθώς και σωστό παρουσιαστικό.

Οι ψάλτες οι πατριαρχικού ναού ήταν εκκλησιαστικοί λειτουργοί που όφειλαν να ζουν «σώφρονα βίον», ευπρεπή και σύμφωνο με το πατριαρχικό περιβάλλον, να υπακούν στην ανώτερή τους εκκλησιαστική αρχή, δηλαδή στον Πατριάρχη καθώς και να συμμορφώνονται με τη μουσική παράδοση που έβρισκαν όταν αναλάμβαναν τα καθήκοντά τους. Πάντοτε διακρίνονταν οι μουσικοί του ναού για την αφοσίωσή τους στην παράδοση. Και σε αυτούς χρωστά η μεταγενέστερη εποχή ό,τι θεωρούμε ως Παράδοση. Διότι οι Πατριάρχες άλλαζαν. Οι κληρικοί του ναού, επίσης, έπαιρναν προαγωγή και έφευγαν στις νέες τους θέσεις. Οι μουσικοδιδάσκαλοι όμως του ναού έμεναν σταθεροί στις θέσεις τους, αμετάθετοι. Ήταν υπεύθυνοι να φυλάξουν το παρελθόν μαζί με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Αυτοί ήταν οι φύλακες και οι ακοίμητοι φρουροί της παραδόσεως και της αρχαίας Τάξης. Έτσι λοιπόν ο Πρωτοψάλτης είναι ο πιστός τηρητής της Τάξης στο ναό, καθοδηγώντας τον εκάστοτε Πατριάρχη στα καθήκοντά του. Για το λόγο αυτό μάλιστα, εκτός του μισθού του αμοίβεται και «διὰ τὴν φροντίδα καὶ ἐπιστασίαν τοῦ Τυπικοῦ» […]. Είναι δηλαδή ο Τυπικάριος και ο Εκκλησιάρχης, ο οποίος καθοδηγεί όλους όσοι λαμβάνουν μέρος στις ακολουθίες: πατριάρχες, αρχιερείς, κληρικούς, οφφικιάλους, ψάλτες, πριμικηρίους, κτλ. Είναι η ψυχή θα λέγαμε του οικουμενικού πατριάρχου σε ζητήματα εθιμοταξίας, τελετών και εκκλησιαστικής τάξεως.

Ο Πρωτοψάλτης ήταν η πηγή του βυζαντινού εκκλησιαστικού μέλους, το οποίο κληρονόμησε από τους προκατόχους του. Ήταν ο μύστης της μουσικής. […] Αυτός γνώριζε την απαγγελία του μέλους όπως έπρεπε. Ήταν φυσικό λοιπόν να είναι δάσκαλος των υπόλοιπων ψαλτών του πατριαρχικού ναού. Αυτός ήταν ο συνεχιστής της μουσικής παράδοσης και ο μεταλαμπαδευτής του βυζαντινού εκκλησιαστικού μουσικού φωτός στους άλλους. Αυτός μυούσε στην τέχνη τους υπολοίπους. Και αυτοί -με τη σειρά τους- υποχρεούνταν να μιμηθούν το δάσκαλο. Ο Πρωτοψάλτης ήταν αυστηρός, αρχαιότροπος, φανατικός, μισόκαινος (=μισούσε τις καινοτομίες). Δεν επέτρεπε στους νεοτέρους καινοτομίες και νεοτερισμούς. Έπρεπε να διατηρηθούν τα αρχαία μέλη αμετάβλητα από σεβασμό στους δημιουργούς τους αλλά και για να υπάρχει σύνδεσμος μεταξύ τους. Ο Πρωτοψάλτης «ἐξώρκιζε» τους διαδόχους του στην τήρηση της παραδόσεως του μέλους. Για το λόγο αυτό επαγρυπνούσε και επανέφερε στην τάξη το Λαμπαδάριο και τους Δομέστικους, εάν κατά την εκτέλεση παρέκκλιναν από τα καθιερωμένα.

Ο Πρωτοψάλτης δίδασκε τη μουσική στην πατριαρχική μουσική σχολή μαζί με έναν από τους Δομεστίκους ενώ επίσης δίδασκε και όλους τους ψάλτες της Κων-
σταντινούπολης ψάλλοντας μαζί τους δύο φορές κάθε μήνα, ώστε να επικρατεί παντού ομοιόμορφος τρόπος ψαλσίματος.
Πηγή: Βουδούρης Α. (1998). Μουσικολογικά Απομνημονεύματα . Αθήνα: Ευρωπαϊκό Κέντρο Τέχνης.
Άγγελος Βουδούρης. Α' Δομέστικος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας (+1951).

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις εναρμόνιες μαρτυρίες.
- 2. Αντιγράφουμε τους τρεις πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 3. Χωριζόμαστε σε δύο χορούς και ψάλλουμε τον ύμνο «Τὴν Τιμιωτέραν τῶν Χερουβείμ», σε ήχο πλ. δ' εκ του γα, μαζί με το στίχο, χωρίς μουσικό κείμενο. Οι στίχοι ψάλλονται μονωδιακά. Ο δάσκαλος διδάσκει τον τρόπο και ορίζει ποιοι μαθητές θα ψάλουν τους στίχους (μπορούμε να βρούμε και τους υπόλοιπους από τα βιβλία του ναού). Και τους δύο χορούς τους διευθύνει ο δάσκαλος.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 3 και 4 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 15

15.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΒΑΡΥΣ (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΒΑΡΕΟΣ ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΗΧΟΣ ΒΑΡΥΣ (σύντομος ειρμολογικός)
- Ο βαρύς ήχος ανήκει στο εναρμόνιο γένος και κατά βάση τα διαστήματά του είναι τα εναρμόνια. Επειδή όμως χρησιμοποιεί τις διατονικές μαρτυρίες, ως υπενθύμιση των εναρμονίων διαστημάτων του, σημειώνουμε συχνά την εναρμόνιο φθορά .
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:

Φθορές:
η εναρμόνιος:

Βάση:

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε στον γα.
Δεσπόζοντες φθόγγοι: γα, δι, ζω'
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον γα και στον δι και κάποιες φορές στον πα, ενώ στο τέλος του ύμνου στον γα.
Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:
Κάποιες θέσεις όμως κινούνται στο πεντάχορδο πα - κε και μπορούν να ψαλούν και με διατονικά διαστήματα.

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

15.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΞ' ΥΨΟΥΣ ΚΑΤΗΛΘΕΣ Ο ΕΥΣΠΛΑΓΧΝΟΣ

Ἀναστάσιμον Ἀπολυτίκιον
Ἦχος πλ. δ'
Ἐξ ὕψους κατῆλθες ὁ εὔσπλαγχνος, ταφὴν καταδέξω τριήμερον, ἵνα ἡμᾶς ἐλευθερώσῃς τῶν παθῶν, ἡ ζωὴ καὶ ἡ Ἀνάστασις ἡμῶν, Κύριε δόξα σοι.

Λαμπαδάριος
Από τη θέση του πρώτου Δομεστίκου προερχόταν ο εκάστοτε Λαμπαδάριος. Σε σπάνιες περιπτώσεις συνέβη ο Λαμπαδάριος να λάβει τη θέση του απευθείας από τη θέση του δευτέρου Δομεστίκου. Το θέμα είχε μεγάλη δυσκολία από την άποψη του καταρτισμού του Δομεστίκου για την επόμενη - ανώτερη θέση. Τα μουσικά κείμενα, εξαιτίας της αρχαίας, συνεπτυγμένης και πολύ δύσκολης -στην εκμάθησή της- γραφής, απαιτούσαν πολυχρόνια διακονία στο ναό. Συνεπώς, δεν κρινόταν άξιος ο δεύτερος δομέστικος ώστε να αναλάβει τη θέση του Λαμπαδαρίου. Άλλωστε, θα λέγαμε ότι και ο Λαμπαδάριος ήταν πάντοτε μαθητευόμενος του Πρωτοψάλτη, με τη μόνη διαφορά ότι ήταν πολύ πιο προχωρημένος από τους Δομεστίκους στα μουσικά. Ο Λαμπαδάριος ως προς την μουσική εκτέλεση ήταν αναγκασμένος να ακολουθεί ακριβώς τον Πρωτοψάλτη. Χρησιμοποιούσε και αυτός
στη μελέτη του τα μουσικά κείμενα του δασκάλου - πρωτοψάλτη, απομνημονεύοντάς τα. Διότι ο Λαμπαδάριος -όπως και ο Πρωτοψάλτης- ήταν υποχρεωμένοι να ψάλλουν όλα τα εκκλησιαστικά μέλη απ' έξω, χωρίς κείμενο! Αυτό απαιτούσε η θέση τους. Για το λόγο αυτό δεν ήταν εύκολο πράγμα για τον καθένα να χειροθετηθεί Πρωτοψάλτης ή Λαμπαδάριος απ' τη μία μέρα στην άλλη. Τα αξιώματα αυτά βάρυναν τους κατόχους τους με βάρη δυσβάσταχτα και καθήκοντα σοβαρά. […]
- Ο Λαμπαδάριος ήταν ο επίδοξος Πρωτοψάλτης. Έπρεπε να ασχολείται με τη μουσική περισσότερο και από το δάσκαλό του (τον Πρωτοψάλτη). Συνήθως τον αντέγραφε σε όλα: στη στάση, στον τρόπο απαγγελίας του εκκλησιαστικού μέλους, στις συνήθειές του γενικότερα. […]
- Ο Λαμπαδάριος ήταν υπεύθυνος για την παράδοση της μουσικής στους Δομεστίκους του ναού. Έπρεπε οι Δομέστικοι, χάρη στην επίμονη προσπάθεια του Λαμπαδαρίου και του Πρωτοψάλτη, να παρακάμψουν τη δυσκολία εκμάθησης της μουσικής σημειογραφίας. Για το λόγο αυτό ο Λαμπαδάριος εκτός του μισθού του αμοιβόταν και «ἐπὶ τῷ διδάσκειν καὶ ἐπιμελεῖσθαι τῶν δύο δομεστίκων, καὶ παραδίδειν μετ' ἀκριβείας δὶς τῆς ἑβδομάδος τὰ μαθήματα ὥστε τελείους καὶ τούτους ἀναδεῖξαι εἰς ὀλίγου καιροῦ διάστημα».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του βαρέος ήχου (σύντομου ειρμολογικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του βαρέος ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 4 και 5 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 16
16.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΒΑΡΥΣ (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΒΑΡΕΟΣ ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΒΑΡΕΟΣ ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του βαρέος ήχου, σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση. Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του βαρέος ήχου σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.

Θέσεις στον γα : πα:
Θέσεις στον γα:
Θέσεις στον δι:
Θέσεις στον πα : δι:

ΥΜΝΟΙ

Υ Μ ΝΟΙ
Εικόνες 4 και 5

16.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΚΑΤΕΛΥΣΑΣ ΤΩ ΣΤΑΥΡΩ ΣΟΥ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟΝ

Ἀναστάσιμον Ἀπολυτίκιον
Ἦχος βαρύς
Κατέλυσας τῷ Σταυρῷ σου τὸν θάνατον, ἠνέῳξας τῷ Λῃστῇ τὸν Παράδεισον, τῶν Μυροφόρων τὸν θρῆνον μετέβαλες, καὶ τοῖς σοῖς Ἀποστόλοις κηρύττειν ἐπέταξας, ὅτι ἀνέστης Χριστὲ ὁ Θεός, παρέχων τῷ κόσμῳ τὸ μέγα ἔλεος.

Φωνητικά χαρακτηριστικά ψαλτών πατριαρχικού ναού
Η λαμπαδαρεία ήταν έργο επίπονο όσες φορές ο Πρωτοψάλτης ήταν προικισμένος με το χάρισμα της μεγαλοφωνίας. Και κατά κανόνα επιδιωκόταν να είναι μεγαλόφωνος και ο μελλοντικός Πρωτοψάλτης, ώστε να ανταποκρίνεται και εις το αξίωμά του αλλά και στις ανάγκες του πατριαρχικού ναού. Κατά την πρόσληψη δε των δομεστίκων, επιδιωκόταν αυτοί (που θα προσληφθούν) να έχουν πλούσια, μεγάλη, εύστροφη και μελωδική φωνή καθώς και στηθική αντοχή. Για το λόγο αυτό ο Πρωτοψάλτης και ο Λαμπαδάριος είχαν το ίδιο φωνητικό όργανο, την ίδια αντοχή, την ίδια παραστατικότητα του μέλους, τον ίδιο ζήλο για τη διακονία τους.

ΔΡ ΑΣΤΗΡΙΟ ΤΗΤΕΣ
- 1 . Αντιγ ράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γν ωστές θέσεις του ήχ ου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε τ ον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο βαρύ και προσπ αθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτ ουργία, επαναλαμβάνο ντας τις φράσεις 6 και 7 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρ τημα του βιβλίου.

Αγιορείτες μοναχοί στο αναλόγιο.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε. 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο βαρύ και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 6 και 7 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 17

17.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΑΡΚΗΣ ΥΦΕΣΗ, ΔΙΑΡΚΗΣ ΔΙΕΣΗ, ΜΕΛΗ Γ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)
Όπως ξέρουμε, η ύφεση και η δίεση ενεργούν μόνο στον χαρακτήρα στον οποίο γράφονται και όχι στους επόμενους. Τί κάνουμε όμως αν χρειαστεί για ένα μεγάλο μέρος του μουσικού κειμένου να ψάλουμε μονίμως έναν φθόγγο με ύφεση ή με δίεση; Για να μην γράφουμε συνέχεια υφέσεις και διέσεις, υπάρχουν δύο σημάδια που λειτουργούν όπως οι φθορές. ( ( ) )

ΔΙΑΡΚΗΣ ΥΦΕΣΗ
Γράφεται στο φθόγγο κε και ζητά από εκεί και μετά να ψάλλουμε με ύφεση κάθε φθόγγο ζω που συναντάμε. Για να «λυθεί» χρειάζεται μία άλλη φθορά. Παράδειγμα: Γράφεται στον φθόγγο κε και ζητά από εκεί και μετά να ψάλλουμε με ύφεση κάθε φθόγγο ζω' που συναντάμε. Για να «λυθεί» χρειάζεται να γραφεί φθορά.
Διαρκής ύφεση: που συναντάμε. Για να «λυθεί» χρειάζεται μία άλλη φθορά. Γράφεται στον φθόγγο κε και ζητά από εκεί και μετά να ψάλλουμε με ύφεση κάθε φθόγγο ζω'

ΔΙΑΡΚΗΣ ΔΙΕΣΗ
Διαρκής δίεση:
Γράφεται στο φθόγγο γα και ζητά από εκεί και μετά να ψάλλουμε με δίεση κάθε φθόγγο βου που συναντάμε. Για να «λυθεί» χρειάζεται μία άλλη φθορά. Γράφεται στον φθόγγο γα και ζητά από εκεί και μετά να ψάλλουμε με δίεση κάθε φθόγγο βου που συναντάμε. Για να «λυθεί» χρειάζεται να γραφεί φθορά.
Παράδειγμα:
Σημείωση: Η διαρκής ύφεση δεν «λύνει» τη διαρκή δίεση, ούτε το αντίστροφο.
Σε αυτήν την ενότητα διδαχθήκαμε τη διαρκή ύφεση και τη διαρκή δίεση προκειμένου να μπορέσουμε να ψάλουμε ύμνους σε ήχο τρίτο (γ'), σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Στην επόμενη ενότητα θα διδαχθούμε πιο αναλυτικά τη θεωρία του γ' ήχου.

Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση, όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία, είναι ο φθόγγος γα. Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση, όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία, είναι ο φθόγγος γα.

ΥΜΝΟΙ

17.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΧΙΤΩΝΑ ΜΟΙ ΠΑΡΑΣΧΟΥ ΦΩΤΕΙΝΟΝ 17.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΧΙΤΩΝΑ ΜΟΙ ΠΑΡΑΣΧΟΥ ΦΩΤΕΙΝΟΝ (ΒΑΠΤΙΣΕΩΣ)
(ΒΑΠΤΙΣΕΩΣ)

«Χιτῶνά μοι παράσχου φωτεινόν»
«Χιτῶνά μοι παράσχου φωτεινόν» (της βαπ τίσεως) (της βαπ τίσεως) Ἦχος πλ. δ'
Ἦχος πλ. δ' Χιτῶνά μοι παράσχου φωτεινόν, ὁ ἀναβαλλόμενος φῶς ὡς ἱμάτιον,
Χιτῶνά μοι παράσχου φωτεινόν, ὁ ἀναβαλλόμενος φῶς ὡς ἱμάτιον,
πολυέλεε Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν.
πολυέλεε Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν.
πολυέλεε Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν. Σημείωση: Ο ύμνος αυτός -που ψάλλεται στο Μυστήριο του Βαπτίσματος- έχει μία ιδιαίτερη μελωδία, ίσως ξεχασμένη στις μέρες μας. Κατ' εξαίρεσιν, παραθέτουμε εδώ και το μουσικό κείμενο ώστε να κατανοήσουμε και μουσικά τί ακριβώς γίνεται.

Α' Δομέστικος
Ο Α' Δομέστικος είναι ο φυσικός διάδοχος του Λαμπαδαρίου όταν ο μουσικός καταρτισμός του είναι επαρκής, σύμφωνα και με την εκτίμηση των αρμοδίων. Είναι ο κατ' εξοχήν βοηθός του Πρωτοψάλτη κατά την άσκηση των καθηκόντων του. Αυτός παρακολουθεί το διδάσκαλο να ψάλλει, συνεχίζοντας το μέλος όποτε χρειαστεί, σταματώντας όταν αυτός πρόκειται να ψάλλει κάτι πιο ιδιαίτερο σε κάποιο σημείο της μουσικής φράσεως. Ο Δομέστικος είναι το αποτύπωμα του Πρωτοψάλτη. […] Ο ίδιος ψάλλει όταν έρθει η σειρά του αλλά και τότε δεν μπορεί να
δράσει κατά βούληση. Η πρωτοβουλία ανήκει στο διδάσκαλο, χωρίς την άδεια του οποίου δεν μπορεί να κάνει τίποτα.

Για ό,τι ψάλλει η ευθύνη ανήκει στον άρχοντα του χορού. Για το λόγο αυτό ο ίδιος ο Πρωτοψάλτης κανονίζει τα ίσα (τις βάσεις) και ξεκινά τα μέλη δίνοντας στη συνέχεια τα τροπάρια στο Δομέστικο να τα ψάλει μέχρι τέλους. Αλλά και τότε παρακολουθείται στενά από τον Πρωτοψάλτη. Ο λόγος είναι ότι για κάθε παρέκκλιση από τα κανονισμένα, κάθε χασμωδία, κάθε αποτυχία, υπεύθυνος είναι ο διδάσκαλος (Πρωτοψάλτης) και όχι ο ψάλλων (Δομέστικος).
Όταν ο Πρωτοψάλτης ψάλλει απ' έξω τα μεγάλα κλασικά μουσικά μέλη, ο Δομέστικος παρακολουθεί από το βιβλίο, συμψάλλοντας όπου χρειάζεται και υποβοηθώντας τη μνήμη του διδασκάλου.

Για τον πιο ηλικιωμένο Πρωτοψάλτη ο Δομέστικος είναι η μουσική ράβδος, πάνω στην οποία στηρίζεται ψάλλοντας τα διάφορα μαθήματα με το κουρασμένο στήθος του. Έτσι ο γέροντας Πρωτοψάλτης δεν ανησυχεί για το κατάντημά του ενώ, παράλληλα, η νεότητα και το σφρίγος του μαθητή ζωντανεύουν τις μουσικές γραμμές και διατηρούν την πειθαρχία και τη θρησκευτική προσήλωση στο εκκλησίασμα του ναού. Ο Δομέστικος, με θάρρος και αυτοπεποίθηση επιτελεί το έργο του. Άλλωστε ήδη γνωρίζει και κατέχει σε αρκετά ικανοποιητικό βαθμό την υπέροχη τέχνη του Πρωτοψάλτη του. Η παρουσία μάλιστα του διδασκάλου γιγαντώνει το Δομέστικο, του οποίου ο ψαλτικός ενθουσιασμός κορυφώνεται όταν αναλογίζεται ότι εξυπηρετεί τον δάσκαλό του, τον οποίο μάλιστα μία μέρα θα αντικαταστήσει.

Τα καθήκοντα του Δομεστίκου δεν είναι λίγα. Εργάζεται αδιάκοπα. Μελετά τη μουσική. Χοροστατεί πάντα στο ναό, όλες τις εορτάσιμες ημέρες, συμμετέχει στις ιεροπραξίες (βαπτίσεις, κηδείες, κτλ.), αναπληροί τον Πρωτοψάλτη -όταν αυτός απουσιάζει […]. Έτσι σιγά σιγά αποκτά συνείδηση της αποστολής του και τότε εισέρχεται στη χορεία των Δομεστίκων, που τίμησαν επάξια τη θέση αυτή.
Είναι επίσης βοηθός του Πρωτοψάλτη στη διδασκαλία […] ενώ καθήκον του είναι και να διδάσκει τα καλλίφωνα παιδιά του χορού και να τα προετοιμάζει για τα ψαλλόμενα. Επαγρυπνεί μάλιστα ώστε οι μικροί εκείνοι βοηθοί να τηρούν πάν τοτε την πρέπουσα στάση στο αναλόγιο, εκτελώντας ευπρεπώς τα καθήκοντά τους.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Μιας και έγινε λόγος για το ρόλο του Α' Δομεστίκου ακούμε τον Αναστάσιο Μιχαηλίδη (+1970 περίπου), που διακόνησε στον πατριαρχικό ναό για τριάντα (περίπου) χρόνια, να ψάλλει την Α' Στάση των Τυπικών σε ήχο πλ. δ'. Μπορούμε να βρούμε κοινά στοιχεία με τον Ιάκωβο Μιας και έγινε λόγος για τον ρόλο του Α' Δομεστίκου, ακούμε τον Αναστάσιο Μιχαηλίδη († 1970 περίπου), που διακόνησε στον πατριαρχικό ναό για τριάντα (περίπου) χρόνια, να ψάλλει την Α' Στάση των Τυπικών σε ήχο πλ. δ'.
- Ναυπλιώτη, τον Κωνσταντίνο Πρίγγο ή το Θρασύβουλο Στανίτσα; 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 7 και 8 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου. 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 7 και 8 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 18

18.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Γ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Γ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΗΧΟΣ ΤΡΙΤΟΣ (σύντομος ειρμολογικός)
Ο τρίτος (γ') ήχος ανήκει στο εναρμόνιο γένος. Εντούτοις, τα διαστήματά του είναι άλλες φορές εναρμόνια και άλλες διατονικά. τρ ί τος (γ') ανήκει στο εναρμόνιο γένος. Εντούτοις, τα διαστήματά του είναι άλλες φορές εναρμόνια και άλλες διατονικά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:

Φθορές:

Βάση:

Απήχημα:
ή και εάν ο στίχος που προηγείται του ύμνου καταλήγει στον πα, τότε η μαρτυρία του ήχου είναι: ή . οι διατονικές, με εξαίρεση τη μαρτυρία του ζω' που είναι η εναρμόνια ή
. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:
χρησιμοποιεί την εναρμόνιο φθορά , η οποία γράφεται είτε στον γα (ζητά τον βου με δίεση) είτε στον ζω' (ζητά τον ζω' με ύφεση). Επίσης, συχνά χρησιμοποιεί και τη διαρκή ύφεση , η οποία γράφεται στον κε και ζητά τον ζω' με ύφεση. γα Ο φθόγγος γα
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε στον γα.

Δεσπόζοντες φθόγγοι: κε, γα, πα
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον κε, στον πα και σπανίως στον νη, ενώ στο τέλος του ύμνου στον γα.
Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: α. Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Τα διαστήματά του εξαρτώνται από τη μελωδική πορεία των θέσεων, δηλαδή από το αν η μελωδία ανεβαίνει προς πιο ψηλούς φθόγγους ή αν κατεβαίνει προς πιο χαμηλούς. Όταν η μελωδία κινείται προς τα πάνω και καταλήγει στον κε, τότε ο βου ψάλλεται με δίΌπως παρατηρούμε, τα διαστήματα του πενταχόρδου εξαρτώνται από τη μελωδική πορεία των θέσεων, δηλαδή από το αν η μελωδία ανεβαίνει προς πιο ψηλούς φθόγγους ή αν κατεβαίνει προς πιο χαμηλούς.

Από την άλλη, όταν η μελωδία κινείται προς τα κάτω και καταλήγει στον πα, τότε ο βου δεν
εση (δηλαδή πιο ψηλά από τον διατονικό βου). Συνεπώς, τα διαστήματα γίνονται εναρμόνια. Όταν η μελωδία κινείται προς τα πάνω και καταλήγει στον κε, τότε ο βου ψάλλεται με δίεση (δηλαδή πιο ψηλά από τον διατονικό βου). Συνεπώς, τα διαστήματα γίνονται εναρμόνια.
ψάλλεται με δίεση. Συνεπώς, τα διαστήματα παραμένουν τα διατονικά. Από την άλλη, όταν η μελωδία κινείται προς τα κάτω και καταλήγει στον πα, τότε ο βου δεν

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

18.2. ΜΕΛΗ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΜΥΣΤΙΚΟΣ ΕΙ ΘΕΟΤΟΚΕ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ
Εἰς τήν Ὕψωσιν τοῦ Τιμίου Σταυροῦ
Ὁ Εἱρμὸς τῆς Θ' Ὠδῆς Ἦχος πλ. δ'
Μυστικὸς εἶ Θεοτόκε παράδεισος, ἀγεωργήτως βλαστήσασα Χριστόν, ὑφ' οὗ τὸ τοῦ Σταυροῦ, ζωηφόρον ἐν γῇ, πεφυτούργηται δένδρον δι' οὗ νῦν ὑψουμένου, προσκυνοῦντες Αὐτόν, Σὲ μεγαλύνομεν.

Β' Δομέστικος
Για την κάλυψη της θέσεως του Β' Δομεστίκου τα παλιότερα χρόνια προτιμούσαν αυτόν που -εφόσον έχει τα απαραίτητα προσόντα- μαθήτευσε κοντά στον Πρωτο-
ψάλτη ή το Λαμπαδάριο. Πολλές φορές τη θέση αυτή ανέλαβαν όσοι αναδείχτηκαν και από τη θέση του κανονάρχου. Για τη συγκεκριμένη θέση προσλάμβαναν κάποιον από τους καλύτερους ψάλτες της αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως. Ο βασικότερος και σημαντικότερος όρος για την επιτυχία του υποψηφίου ήταν η καλλιφωνία. Το χαμηλό μουσικό επίπεδο δεν λαμβανόταν υπόψη αφού ο μουσικός καταρτισμός του Δομεστίκου θα ήταν καρπός της συμμετοχής του στον πατριαρχικό ναό.

Μετά τη γνωμοδότηση του Πρωτοψάλτου και του Λαμπαδαρίου ο Πατριάρχης έδινε την έγκριση ώστε να προσληφθεί αυτός ο οποίος συγκέντρωνε τα κατάλληλα προσόντα ώστε να μπορέσει να υπηρετήσει επάξια μέχρι και τη θέση του Πρωτοψάλτη. Εντούτοις, η θέση είχε πάντα προσωρινό χαρακτήρα και οι νεοπροσλαμβανόμενοι τελούσαν υπό δοκιμασία. Έπειτα από εύλογο χρονικό διάστημα χειροθετούνταν επίσημα από τον Πατριάρχη και ήταν πλέον μόνιμοι και ισόβιοι διάκονοι του πατριαρχικού ναού.
Από την πρώτη μέρα που αναλαμβάνει καθήκοντα ο Δομέστικος είναι -πλέονμαθητευόμενος του Διδασκαλείου αυτού της μουσικής. Τα πάντα γι' αυτόν είναι άγνωστα, τα τελούμενα και τα ψαλλόμενα. Έχει πολλά να μάθει. Και εξαρτάται από την αντιληπτικότητά του η καλή μάθηση και εκπαίδευσή του. Βρισκόμενος δίπλα στο Λαμπαδάριο παρακολουθεί τη μουσική ερμηνεία των ψαλλομένων, την οποία την ακούει διαφορετικά από ό,τι είχε μάθει από τους (εξωτερικούς από το πατριαρχείο) δασκάλους του και όχι όπως την έψαλε ο ίδιος έξω, στους ενοριακούς ναούς. Εκεί η μουσική ήταν διαφορετική. Εδώ εκπλήσσεται ο Δομέστικος γι' αυτό το οποίο ακούει από τους πατριαρχικούς ψάλτες. Τους θαυμάζει για τον υπέροχο τρόπο της εκτελέσεως. Ενθουσιάζεται από αυτή τη μουσική, την οποία μέχρι πριν λίγο αγνοούσε. Γοητεύεται από τους ανωτέρους του και ονειρεύεται και αυτός όνειρα μελλοντικά.

Με τον καιρό τα καθήκοντα τον κυριεύουν. Καθήκοντα για τα οποία οφείλει να δείξει τεράστιο ενδιαφέρον και επιμέλεια. Πρέπει να πολλαπλασιάσει το τάλαντο διότι αλλιώς, αλίμονο, το όνειρο θα σβήσει… Και ο Δομέστικος εργάζεται. Άμεσος καθοδηγητής και διδάσκαλός του είναι ο Λαμπαδάριος. Από αυτόν αντλεί τη μουσική μάθηση και αυτόν μιμείται στη μουσική τέχνη. Διδάσκεται πάντοτε, γιατί θα έρθει ο καιρός και γι' αυτόν να διδάξει. Στο πρόσωπό του θα συνεχιστεί αύριο η μουσική αφού θα διαδεχθεί -θέση προς θέση- τους ανωτέρους του στα πατριαρχικά αναλόγια.

Και τότε η ευθύνη θα ανήκει ολοκληρωτικά σε αυτόν, αν δεν σταθεί στο ύψος της θέσεώς του και δεν εξυπηρετήσει τη μουσική της Εκκλησίας, της οποίας τάχθηκε φρουρός ακοίμητος και στρατιώτης υπέρμαχος κατά την ημέρα της χειροθεσίας του. Αυτός είναι ο ρόλος του δευτέρου Δομεστίκου. Και σιγά σιγά, μέσω των χοροστασιών του στον πατριαρχικό ναό, ο Δομέστικος μετασχηματίζεται σε πατριαρχικό ψάλτη. Το σπουδαιότερο έργο του Δομεστίκου είναι η μίμηση του τρόπου ψαλσίματος των διδασκάλων του. Και αυτή η μίμηση του εξασφαλίζει το να ψάλλει κατά το ύφος της Μεγάλης Εκκλησίας.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του γ' ήχου (σύντομου ειρμολογικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του γ' ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 3. Από το διακο-Διονύση Φιρφιρή (+1990) ακούμε το Απολυτίκιο του Αγίου Αθανασίου του Αθωνίτου σε ήχο γ'. Παρατηρούμε το ιδιαίτερο ύφος του και συζητάμε γι' αυτό με το δάσκαλό μας. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 8 και 9 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου. Από τον διακο-Διονύση Φιρφιρή (†1990) ακούμε το Απολυτίκιο του Αγίου Αθανασίου του Αθωνίτου σε ήχο γ'. Παρατηρούμε το ιδιαίτερο ύφος του και συζητάμε γι' αυτό με τον δάσκαλό μας.

ΕΝΟΤΗΤΑ 19
19.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Γ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Γ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του τρίτου (γ') ήχου, σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση. Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του γ' ήχου σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.

Θέσεις στον κ ε: νη:
Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον πα : γα:
Θέση στον νη:
Θέσεις στον γα : κε:

ΥΜΝΟΙ
19.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΥΝΤΟΜΗ ΔΟΞΟΛΟΓΙΑ 1 (πλ. δ') ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΥΝΤΟΜΗ ΔΟΞΟΛΟΓΙΑ (πλ. δ'). ΜΕΡΟΣ Α'

Μεγάλη Δοξολογία
Ἦχος πλ. δ'
Δόξα σοι τῷ δείξαντι τὸ φῶς, δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία.
Ὑμνοῦμέν σε, εὐλογοῦμέν σε, προσκυνοῦμέν σε, δοξολογοῦμέν σε, εὐχαριστοῦμέν σοι, διὰ τὴν μεγάλην σου δόξαν.
Κύριε βασιλεῦ, ἐπουράνιε Θεέ, Πάτερ παντοκράτορ, Κύριε Υἱὲ μονογενές, Ἰησοῦ Χριστέ, καὶ Ἅγιον Πνεῦμα.
Κύριε ὁ Θεός, ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἐλέησον ἡμᾶς, ὁ αἴρων τὰς ἁμαρτίας τοῦ κόσμου.
Πρόσδεξαι τὴν δέησιν ἡμῶν, ὁ καθήμενος ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός, καὶ ἐλέησον ἡμᾶς.

Ὅτι σὺ εἶ μόνος Ἅγιος, σὺ εἶ μόνος Κύριος, Ἰησοῦς Χριστός, εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. Ἀμήν.
Καθ' ἑκάστην ἡμέραν εὐλογήσω σε, καὶ αἰνέσω τὸ ὄνομά σου εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος.
Καταξίωσον, Κύριε, ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ, ἀναμαρτήτους φυλαχθῆναι ἡμᾶς.

Πρωτοκανονάρχης
Από τα παλιά χρόνια οι χοροί του πατριαρχικού ναού είχαν δύο κανονάρχες για τις ανάγκες τους, από τους οποίους ο πρώτος κανοναρχούσε στον Πρωτοψάλτη και ο δεύτερος στο Λαμπαδάριο (υπήρχαν και άλλοι κανονάρχες αλλά σε κάθε χορό ένας ήταν ο βασικός υπεύθυνος).
Οι Πρωτοκανονάρχες ανελάμβαναν τα καθήκοντά τους έπειτα από χειροθεσία του Πατριάρχη. Υποχρεούνταν να έχουν μακριά μαλλιά και φορούσαν και αυτοί -όπως οι διδάσκαλοί τους (Πρωτοψάλτης, Λαμπαδάριος και Δομέστικοι)- τον «τζουμπέν» (φέσι).

Ο Πρωτοκανονάρχης κατέχει εξέχουσα θέση στο μουσικό χορό. Αυτός γνωρίζει πότε θα ψάλει ο Πρωτοψάλτης και πότε ο Δομέστικος, ποια μέλη θα ψάλει ο Πρωτοψάλτης σήμερα και ποια αύριο. Τα καθήκοντα αυτά είναι περισσότερο από σοβαρά. Εκ των προτέρων ετοιμάζει το Τυπικό που θα ακολουθήσει στην ψαλμωδία, κανοναρχώντας τον Πρωτοψάλτη. Αυτός αλλάζει τα ίσα σε κάθε τροπάριο, ανάλογα με την ήχο που θα πρέπει να το ψάλει ο Πρωτοψάλτης. Κατά την ψαλμωδία είναι ο οφθαλμός του Πρωτοψάλτη. Ό,τι του κανοναρχήσει, αυτό θα ψάλει. Αυτός τον προειδοποιεί για την αλλαγή του ήχου, για το αν το τροπάριο που ακολουθεί είναι ιδιόμελο στιχηρό ή απόστιχο, κάθισμα ή ειρμός, Κοντάκιο, αυτόμελο ή προσόμοιο, πρόλογος, απολυτίκιο, κτλ. Ο Πρωτοψάλτης, προσηλωμένος στο έργο του, αφήνεται στην καθοδήγηση του Πρωτοκανονάρχου. Ακούει το ρυθμικό του κανονάρχημα και ψάλλει. Έχει δε ο κανονάρχης και χαρακτηριστικό τρόπο απαγγελίας οπότε ο Πρωτοψάλτης δεν χρειάζεται να δεσμεύεται και να βλέπει από το βιβλίο τα κείμενα των ύμνων. Λόγω της πολυετούς του πείρας γνωρίζει και
θυμάται τις λέξεις των τροπαρίων, απλά ο κανονάρχης του τις υπενθυμίζει. Άρα ο πρωτοκανονάρχης θα λέγαμε ότι είναι ο υποβολέας του χορού για τον Πρωτοψάλτη. Άρα είναι απαραίτητος. Το κανονάρχημα προϋποθέτει ιδιαίτερο τρόπο απαγγελίας, τον οποίο κατέχει ο Πρωτοκανονάρχης. Αυτός καθοδηγεί και το βοηθό κανονάρχη στα καθήκοντά του. Όσες φορές δεν κανοναρχεί, διευθύνει τους ισοκράτες. Ο Πρωτοκανονάρχης παίζει σπουδαίο ρόλο και προσωπικά για τον Πρωτοψάλτη αλλά και γενικότερα για το μουσικό χορό. Η θέση και το αξίωμά του είναι αξιοζήλευτα. Η τιμή είναι μεγάλη και οι κατώτεροι παρακαλούν να αξιωθούν μία μέρα να κανοναρχήσουν. Ο Πρωτοψάλτης συνεννοείται μόνο με τον Πρωτοκανονάρχη και μόνο σε αυτόν έχει εμπιστοσύνη, επειδή αυτός γνωρίζει τα καθήκοντά του και τα εκτελεί στην εντέλεια. Ο Πρωτοψάλτης υπερηφανεύεται για την αξιωσύνη και τη μάθηση του Τυπικού από τον Πρωτοκανονάρχη, τον οποίο -συνήθως- προορίζει για τη θέση του Β' Δομεστίκου.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε τα στιχηρά αναστάσιμα ιδιόμελα του γ' ήχου από τον αγιορείτη μοναχό Δοσίθεο τον αόμματο ( +1991). Με ποιον από τους ιεροψάλτες (από όσους έχουμε ακούσει έως τώρα) θα μπορούσαμε να βρούμε ομοιότητες ως προς τον τρόπο ψαλσίματος; (†
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 10 και 11 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 20

20.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΧΡΩΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΟΣ, ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Β' ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΧΡΩΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΟΣ
Όπως έχει ήδη αναφερθεί, στο χρωματικό γένος ανήκουν οι ήχοι δεύτερος (β') και πλάγιος του δευτέρου (πλ. β').
Εφόσον οι δύο αυτοί ήχοι ανήκουν στο ίδιο γένος, θα περιμέναμε να έχουν κοινά διαστήματα, κοινές μαρτυρίες και κοινές φθορές. Εν τούτοις, αν και το άκουσμα των δύο ήχων μοιάζει πολύ, τα διαστήματα, οι μαρτυρίες και οι φθορές τους δεν είναι ίδια.
Σε αυτήν την ενότητα θα ασχοληθούμε μόνο με το β' ήχο ενώ τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά του πλ. β' θα τα εξετάσουμε στο μέλλον.

ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Β' ΗΧΟΥ
Για να καταλάβουμε καλύτερα τα διαστήματα του β' ήχου, μπορούμε να ψάλουμε τα διατονικά διαστήματα από τον νη μέχρι τον νη' και στη συνέχεια να τα επαναλάβουμε ψάλλοντας τον πα και τον κε λίγο πιο χαμηλά (δηλαδή, με μια μικρή ύφεση).

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Ας δούμε όμως πιο συγκεκριμένα τα διαστήματα και τις μαρτυρίες του β' ήχου. Ας δούμε όμως και θεωρητικά ποια είναι τα διαστήματα.
Βέβαια, όλα όσα αναφέραμε περί διαστημάτων δεν θα μας απασχολήσουν πολύ. Τα διαστήΒέβαια, όλα όσα αναφέραμε περί διαστημάτων δεν θα μας απασχολήσουν πολύ. Τα διαστήματα θα τα διδαχθούμε πρακτικά από τον δάσκαλό μας, ακούγοντάς τον κατά τη διάρκεια των μαθημάτων.
ματα θα τα διδαχθούμε πρακτικά από το δάσκαλό μας, ακούγοντάς τον κατά τη διάρκεια των

μαθημάτων. Μ ΑΡΤΥΡΙΕΣ Β ' ΗΧΟΥ
Για να θυμόμαστε καλύτερα τις μαρτυρίες των φθόγγων αρκεί να μάθουμε τα εξής δύο μαρτυρικά σημεία: και . Αυτά γράφονται εναλλάξ κάτω από τα αρχικά γράμματα των φθόγγων. Έτσι λοιπόν έχουμε τις εξής μαρτυρίες:

ΦΘΟΡΕΣ Β ' ΗΧΟΥ
Το ίδιο ακριβώς γίνεται και με τις φθορές . Είναι κι αυτές δύο και χρησιμοποιούνται εναλλάξ. Έτσι λοιπόν η φθορά χρησιμοποιείται για τους φθόγγους νη, βου, δι, ζω' κτ λ., ενώ η φθορά χρησιμοποιείται για τους φθόγγους πα, γα, κε, νη' κτ λ. κ.ο.κ., ενώ η φθοκ.ο.κ.
Αν η φθορά γραφεί σε άλλο φθόγγο από αυτούς που προβλέπεται, τότε αυτόν το φθόγγο τον ονομάζουμε δι ενώ αν η φθορά γραφεί σε άλλον φθόγγο από αυτούς που προβλέπεται, τότε αυτόν τ ο φθόγγο τον ονομάζουμε νη'. γραφεί σε άλλον φθόγγο από αυτούς που προβλέπεται, τότε αυτόν τον τον φθόγγο τον ονομάζουμε νη'.

Όπως υπάρχουν μόνο δύο μαρτυρικά σημεία και δύο φθορές, έτσι και πολλοί ψάλτες ψάλλοντας τον β' ήχο χρησιμοποιούν μόνο δύο είδη τόνων (ελάχιστο και μείζονα), όπως άλλωστε προβλέπει και το «Μέγα Θεωρητικόν». Όπως υπάρχουν μόνο δύο μαρτυρικά σημεία και δύο φθορές, έτσι και πολλοί ψάλτες ψάλλοντας τον β' ήχο χρησιμοποιούν μόνο δύο είδη τόνων (ελάχιστο και μείζονα), όπως άλλωστε προβλέπει και το πρώτο θεωρητικό της Νέας Μεθόδου$^{1}$.
Ας δούμε λοιπόν και αυτά τα διαστήματα ώστε να έχουμε μία πιο ολοκληρωμένη άποψη. Ας δούμε λοιπόν και αυτά τα διαστήματα ώστε να έχουμε μία πιο ολοκληρωμένη εικόνα.

Στη συνέχεια θα ψάλουμε ύμνους με τα χρωματικά διαστήματα του β' ήχου. ΑΣΚΗΣΗ
Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία- είναι ο φθόγγος δι. Την παρακάτω άσκηση μπορούμε να την επαναλαμβάνουμε κάθε φορά που θέλουμε να ψάλουμε έναν ύμνο σε β' ήχο. Είναι σαν μία μικρή εισαγωγή που θα μας βοηθά να ψάλλουμε τα σωστά διαστήματα.
ΑΣΚΗΣΗ
λουμε έναν ύμνο σε β' ήχο. Είναι σαν μία μικρή εισαγωγή που θα μας βοηθά να ψάλλουμε τα Στη συνέχεια θα ψάλουμε ύμνους με τα χρωματικά διαστήματα του β' ήχου.
σωστά διαστήματα. Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία- είναι ο φθόγγος δι.

20.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΥΝΤΟΜΗ ΔΟΞΟΛΟΓΙΑ 2 (Ήχος πλ. δ') ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΣΥΝΤΟΜΗ ΔΟΞΟΛΟΓΙΑ (Ήχος πλ. δ'). ΜΕΡΟΣ Β'

Μεγάλη Δοξολογία (2)
Ἦχος πλ. δ'
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν, καὶ αἰνετὸν καὶ δεδοξασμένον τὸ ὄνομά σου εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου ἐφ' ἡμᾶς, καθάπερ ἠλπίσαμεν ἐπὶ σέ.
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε. δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου (γ').
Κύριε, καταφυγὴ ἐγενήθης ἡμῖν, ἐν γενεᾷ καὶ γενεᾷ, Ἐγὼ εἶπα Κύριε, ἐλέησόν με, ἴασαι τὴν ψυχήν μου, ὅτι ἥμαρτόν σοι.
Κύριε, πρὸς σὲ κατέφυγον, δίδαξόν με τοῦ ποιεῖν τὸ θέλημά σου, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεός μου.
Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Παράτεινον τὸ ἔλεός σου τοῖς γινώσκουσί σε.

Ἅγιος ὁ Θεός, Ἅγιος Ἰσχυρός, Ἅγιος Ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς (γ').
Δόξα... Καὶ νῦν... Ἅγιος Ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς.

Ισοκράτης
Ειδική τάξη στους μουσικούς χορούς του Πατριαρχείου αποτελούν οι ισοκράτες, το έργο των οποίων είναι από τα δυσκολότερα. Γιατί για την ισοκράτηση απαιτείται, πρώτον, εξοικείωση του αυτιού με το εκκλησιαστικό μέλος και ιδιαίτερα με τις μελωδίες κάθε ήχου και, δεύτερον, μεγάλη εμπειρία. Είναι ιδιαίτερη τέχνη η ισοκράτηση. Προϋποθέτει εκμάθηση της μουσικής πρακτικά και θεωρητικά. Όσο μεγαλύτερη είναι αυτή η μάθηση, τόσο καλύτερα εκτελεί το έργο του ο Ισοκράτης. Αν δεν γνωρίζει πού κάνει καταλήξεις κάθε ήχος, αν δε γνωρίζει ποια βάση έχει και σε ποια θα καταλήξει κάθε μουσική γραμμή, αδυνατεί να βοηθήσει τον ψάλλοντα. Για πολλά χρόνια εκπαιδεύονται τα παιδιά στα πατριαρχικά αναλόγια και εξοικειώνονται με το ισοκρατείν. Έτσι, μόλις ο διδάσκαλος ξεκινήσει τη μελωδία, ο Ισοκράτης γνωρίζει αμέσως ποιο ίσο θα κρατήσει και αν είναι απαραίτητο ή όχι. Υπάρχουν δηλαδή σημεία κατά τα οποία ο Ισοκράτης δεν ακούγεται ή ακούγεται ελάχιστα και σημεία κατά τα οποία το ισοκράτημα είναι πιο δυνατό.

Οι μουσικοδιδάσκαλοι της Μεγάλης Εκκλησίας έδιναν μεγάλη προσοχή στην ισοκράτηση. Γιατί, το ισοκράτημα που κάνει ο Ισοκράτης, αναμφίβολα διακοσμεί το εκκλησιαστικό μέλος και το αναδεικνύει με την ποικιλία με την οποία παρουσιάζεται στην ακοή. Ακόμα και τα κορυφαία μουσικά έργα, ψαλλόμενα χωρίς τη συνοδεία κατάλληλου ισοκρατήματος ακούγονται με διαφορετική εντύπωση και καταντούν πολύ μονότονα. Το ισοκράτημα προσδίδει άλλο χρωματισμό στη μελωδία. Αυτό που επιδιώκει ο Πρωτοψάλτης, τη μουσική εντύπωση δηλαδή, σε κάποια μέλη το επιτυγχάνει με τη βοήθεια του ισοκρατήματος. Για το λόγο αυτό ακριβώς χρησιμοποιούνται και οι Ισοκράτες, για την ποικιλία δηλαδή και την ανάδειξη του μουσικού μέλους.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις φθορές και μαρτυρίες του β' ήχου.
- 3. Από τον πατριαρχικό ναό, στο Φανάρι Κωνσταντινουπόλεως, ακούμε δύο διαφορετικές εκδοχές της σύντομης δοξολογίας του πλ. δ' ήχου. Στην πρώτη ψάλλουν οι Κωνσταντίνος Πρίγγος και Θρασύβουλος Στανίτσας ενώ στη δεύτερη, λίγα χρόνια αργότερα, οι Θρασύβουλος Στανίτσας και Νικόλαος Δανιηλίδης. Συζητάμε με το δάσκαλό μας ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στις δύο ηχογραφήσεις.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 1 έως 4 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 21

21.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΗΧΟΣ ΠΛ. Β' (σύντομος ειρμολογικός)
Όπως είδαμε στην προηγούμενη ενότητα, ο ήχος πλάγιος του δευτέρου (πλ. β') ανήκει στο Όπως είδαμε στην προηγούμενη ενότητα, ο πλ ά γιος του δε υτ έ ρου (πλ. β') ανήκει στο χρωματικό γένος.
χρωματικό γένος. Παρόλο που θα περιμέναμε να χρησιμοποιεί πάντα τα διαστήματα, τις φθορές και τις μαρτυρίες του πλ. β' ήχου, στα περισσότερα σύντομα ειρμολογικά μέλη τα δανείζεται από τον β'. Παρόλο που θα περιμέναμε να χρησιμοποιεί πάντα τα διαστήματα, τις φθορές και τις μαρτυρίες του πλ. β', στα περισσότερα σύντομα ειρμολογικά μέλη τα δανείζεται από τον β'. Άλλωστε, τα μέλη που ψάλαμε στην προηγούμενη ενότητα ήταν σύντομα ειρμολογικά μέλη του πλ. β'.

Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι χρωματικές του β' ήχου. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι χρωματικές του β' ήχου:

Βάση:
δι ο φθόγγος δι

Απήχημα:
. Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν»,
το ψάλλουμε στον δι.
Δεσπόζοντες φθόγγοι: βου, δι
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον δι, στον βου και σπανίως στον νη. Στο τέλος του ύμνου γίνονται στον βου, εκτός αν είναι ο τελευταίος ύμνος πριν από εκφώνηση του ιερέα οπότε η κατάληξη γίνεται είτε στον δι είτε στον βου. στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον δι, στον βου και σπανίως στον νη. Στο τέλος του ύμνου γίνονται στον βου, εκτός αν είναι ο τελευταίος ύμνος πριν από εκφώνηση του ιερέα οπότε η κατάληξη γίνεται είτε στον δι είτε στον βου.

Οι περισσότερες μουσικές φράσεις (θέσεις) του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

21.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΗΜΕΡΑ ΛΑΜΠΡΥΝΘΩΜΕΝ ΛΑΟΙ

Τῇ Ἁγίᾳ καί Μεγάλῃ Κυριακῇ τοῦ Πάσχα
Ὁ Εἱρμὸς τῆς Α' Ὠδῆς Ἦχος α'
Ἀναστάσεως ἡμέρα λαμπρυνθῶμεν Λαοί, Πάσχα Κυρίου, Πάσχα ἐκ γὰρ θανάτου πρὸς ζωήν, καὶ ἐκ γῆς πρὸς οὐρανόν, Χριστὸς ὁ Θεός, ἡμᾶς διεβίβασεν, ἐπινίκιον ᾄδοντας.

Βοηθητικοί
Τελευταία Τάξη είναι των βοηθών, των λεγομένων κανοναρχών. Πρόκειται για καλλίφωνα παιδιά, τα οποία διαλέγονται και προσλαμβάνονται για τις ανάγκες των μουσικών χορών του πατριαρχικού ναού. Τα παιδιά αυτά εκπαιδεύονται και προετοιμάζονται στο ναό από πολύ μικρή ηλικία. Διδάσκονται τα εκκλησιαστικά μέλη από τους Δομεστίκους. Το πόσο απαραίτητα είναι για τους μουσικούς χορούς φαίνεται από την αρμονία που σχηματίζει η μίξη των παιδικών φωνών με τις ανδρικές των ψαλτών. Για την καλύτερη λοιπόν ανάδειξη του εκκλησιαστικού μέλους, οι καλλίφωνοι πατριαρχικοί ψάλτες συνοδεύονται και από καλά εκπαιδευμένα παιδιά. Ο πατριαρχικός ναός δονείται από ήχους ανδρικών και παιδικών φωνών. Οι βοηθητικοί αυτοί μικροί ψάλτες, σε ορισμένα μέλη είναι «αντίγραφα» των διδασκάλων τους. Ο ενθουσιασμός τους μάλιστα διογκώνεται όσες φορές συμψάλλουν με τους ενθουσιασμένους δασκάλους τους. Στα καθήκοντά τους είναι σοβαροί. Καθένας τους έχει κατά νου ότι συντελεί στην επιτυχή εκτέλεση του ψαλλομένου. Όταν έλθει η ώρα να βοηθήσουν, ξεκινούν με απίστευτο ενθουσιασμό και θάρρος και ψάλλουν παρασυρόμενοι από το ρυθμό που δίνει ο Πρωτοψάλτης ή ο Δομέστικος. Με τη συμμετοχή των βοηθητικών αυτών «ψαλτίσκων», οι εκκλησιαστικές μελωδίες λαμβάνουν άλλη εξωτερίκευση και προξενούν άλλη εντύπωση στους ακροατές. Οι βαριές φωνές ενώνονται με τις λεπτές των παιδιών και γλυκαίνουν τα αυτιά του εκκλησιάσματος του ναού της Μεγάλης του Χριστού Εκκ λησίας, όπου η εκκ λησιαστική μας ψαλμωδία έχει το ιδιαίτερο ύφος της ως ψαλμωδία θρησκευτική.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του πλ. β' ήχου (σύντομου ειρμολογικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του πλ. β' ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 3. Μιας και έγινε λόγος για το ρόλο των κανοναρχών ακούμε δύο ακόμα ηχογραφήσεις από τον πατριαρχικό ναό, όπου οι μικροί κανονάρχες συμμετέχουν συμψάλλοντας με τους Άρχοντες των αναλογίων. Ακούμε λοιπόν και συγκρίνουμε τις δύο ερμηνείες. Την πρώτη από τους Κωνσταντίνο Πρίγγο και Θρασύβουλο Στανίτσα και τη δεύτερη από τους Θρασύβουλο Στανίτσα και Νικόλαο Δανιηλίδη. Μιας και έγινε λόγος για το ρόλο των κανοναρχών, ακούμε δύο ακόμα ηχογραφήσεις από τον πατριαρχικό ναό, όπου οι μικροί κανονάρχες συμψάλλουν με τους Άρχοντες των αναλογίων. Ακούμε λοιπόν και συγκρίνουμε τις δύο ερμηνείες. Την πρώτη από τους Κωνσταντίνο Πρίγγο και Θρασύβουλο Στανίτσα και τη δεύτερη από τους Θρασύβουλο Στανίτσα και Νικόλαο Δανιηλίδη.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τη φράση 5 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 22

22.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)
Ο ήχος πλ. β' έχει λίγο πιο δύσκολα διαστήματα από τους άλλους ήχους. Για το λόγο αυτό θα επιμείνουμε λίγο περισσότερο ψάλλοντας αρκετούς ακόμα ύμνους στον ήχο αυτό και προσπαθώντας να εξασκηθούμε στα διαστήματά του. Ο πλ. β' έχει λίγο πιο δύσκολα διαστήματα από τους άλλους ήχους. Για τον λόγο αυτό θα επιμείνουμε λίγο περισσότερο ψάλλοντας αρκετούς ακόμα ύμνους στον ήχο αυτό και προσπαθώντας να αποδώσουμε με ακρίβεια τα διαστήματά του.

ΥΜΝΟΙ

22.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: Ο ΑΓΓΕΛΟΣ ΕΒΟΑ… ΦΩΤΙΖΟΥ, ΦΩΤΙΖΟΥ Η ΝΕΑ ΙΕΡΟΥΣΑΛΗΜ
Τῇ Ἁγίᾳ καί Μεγάλῃ Κυριακῇ τοῦ Πάσχα Ἡ Θ' Ὠδὴ Ἦχος α'
Ὁ ἄγγελος ἐβόα τῇ κεχαριτωμένῃ Ἁγνὴ Παρθένε, χαῖρε, καὶ πάλιν ἐρῶ Χαῖρε ὁ σὸς υἱὸς ἀνέστη τριήμερος ἐκ τάφου. Φωτίζου, φωτίζου ἡ νέα Ἱερουσαλήμ ἡ γὰρ δόξα Κυρίου ἐπὶ σὲ ἀνέτειλε. Χόρευε νῦν, καὶ ἀγάλλου Σιών σὺ δὲ ἁγνή, τέρπου, Θεοτόκε, ἐν τῇ ἐγέρσει τοῦ τόκου σου.

Πως λαμβάνουν τη θέση τους στο αναλόγιο οι πατριαρχικοί χοροί
Σε κάθε Εσπερινό Σαββάτου ή άλλης εορτής, είτε οι χοροί είναι πλήρεις είτε παρίστανται μόνο οι Δομέστικοι, τηρείται η εξής εθιμοτυπία, κατ' αρχαία συνήθεια. Οι κανονάρχες, ισοκράτες και βοηθητικοί των δύο χορών, φορώντας το ράσο τους εξέρχονται ταυτόχρονα από το ιερό βήμα, ο καθένας από την πύλη του ανα-
λογίου του και με απόλυτη ησυχία καταλαμβάνουν τη θέση τους στο αναλόγιο. Κατόπιν, εξέρχονται από το ιερό βήμα -και πάλι από την πλευρά του ο καθένας- οι δύο Δομέστικοι. Αφού έλθουν στη θέση τους, σταυροκοπούνται στραμμένοι προς το εικονοστάσιον, έπειτα στρέφονται ο ένας προς τον άλλο και κάνουν «σχήμα» (υπόκλιση), με τον Β' Δομέστικο να υποκλίνεται πρώτος. Έπειτα από λίγο εξέρχονται ο Λαμπαδάριος και ο Πρωτοψάλτης (ο καθένας από την πλευρά του) ενώ οι υπόλοιποι τους υποδέχονται σε στάση προσοχής και κάνοντας προς αυτούς υπόκλιση και σχήμα. Αυτοί επαναλαμβάνουν ό,τι έγινε και με τους δύο Δομεστίκους. Στρέφονται ο έ νας προς τον ά λ λο και κά νου ν σ χ ήμα , με το Λα μπαδά ριο να υ ποκ λ ί νε ται πρώτος.

Έπειτα από αυτή την ετοιμασία, οι χοροί στέκονται έξω από τη θέση τους, αναμένοντας τον Πατριάρχη ή τον Μέγα Πρωτοσύγκελλο.
Κατά τη διάρκεια της ακολουθίας απαγορεύε ται να αφήσουν τη θέση τους ενώ μετά την απόλυση κάνουν σχήμα ο ένας προς τον άλλο και αποχωρούν -πάλι- ιεραρχικά προς το Άγιο Βήμα, όπου και βγάζουν τα ράσα τους.
Στον Όρθρο τηρείται ακριβώς η ίδια Τάξη με τον Εσπερινό, με τη διαφορά ότι ο Λαμπαδάριος και ο Πρωτοψάλτης εξέρχονται από το Ιερό Βήμα κατά την ώρα που οι Δομέστικοι ψάλλουν το «Δόξα» των αναστασίμων ευλογηταρίων -εάν είναι Κυριακή- ή το «Δόξα» του Α' αντιφώνου του Δ' ήχου (« Ἐκνεότητός μου») -εάν είναι άλλη εορτή αγίου.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο πλ. β' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε πλ. β' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Από το Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε τον Ειρμό «Ὁ ἄγγελος ἐβόα τῇ κεχαριτωμένῃ… Φωτίζου, φωτίζου ἡ νέα Ἱερουσαλήμ» σε ήχο α'. Εμείς μάθαμε το σύντομο. Εδώ ο Άρχων ψάλλει τον Ειρμό σε αργό μέλος, όπως συνηθίζεται να ψάλλεται την περίοδο του Πεντηκοσταρίου αντί του «Ἄξιον ἐστίν». Από τον Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε τον Ειρμό « Ὁ ἄγγελος ἐβόα τῇ κεχαριτωμένῃ… Φωτίζου, φωτίζου ἡ νέα Ἱερουσαλήμ» σε ήχο α'. Εμείς μάθαμε να ψάλλουμε το σύντομο. Εδώ ο Άρχων ψάλλει τον Ειρμό σε αργό μέλος, όπως συνηθίζεται να ψάλλεται την περίοδο του Πεντηκοσταρίου αντί του «Ἄξιον ἐστίν».
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 6 έως 9 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Άρχων Πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, Θρασύβουλος Στανίτσας.

ΕΝΟΤΗΤΑ 23
23.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλαγίου δευτέρου (πλ. β') ήχου, σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση. Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλ. β' ήχου σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.

Θέσεις στον δι: Θέσεις στον βου:
Θέσεις στον βου: Θέσεις στον δι:

ΥΜΝΟΙ

23.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΝ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΕΙ ΤΗΝ ΠΑΡΘΕΝΙΑΝ ΕΦΥΛΑΞΑΣ

Εἰς τήν Κοίμησιν τῆς Θεοτόκου
Ἀπολυτίκιον Ἦχος α'
Ἐν τῇ Γεννήσει τὴν παρθενίαν ἐφύλαξας, ἐν τῇ Κοιμήσει τὸν κόσμον οὐ κατέλιπες Θεοτόκε.
Μετέστης πρὸς τὴν ζωήν, μήτηρ ὑπάρχουσα τῆς ζωῆς,
καὶ ταῖς πρεσβείαις ταῖς σαῖς λυτρουμένη, ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς ἡμῶν.
Σε κάθε πατριαρχική χοροστασία, στον Εσπερινό, αφού εισέλθει ο Πατριάρχης, αμέσως μόλις ξεκινήσει να σταυροκοπιέται, ο Πρωτοψάλτης ακολουθούμενος από τους δύο χορούς ψάλλει το «Εἰς πολλὰ ἔτη Δέσποτα» αργά και μετά μέλους, μέχρι να λάβουν «καιρό» (ευχή από τον Πατριάρχη) όλοι οι κληρικοί. Έπειτα και οι δύο χοροί κάνουν βαθιά υπόκλιση στον Πατριάρχη και, αφού τους ευλογήσει, ανεβαίνουν με ησυχία στα στασίδια τους.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο πλ. β' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε πλ. β' και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 10 και 11 από το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 24

24.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΜΕΛΗ
Όπως διαπιστώσαμε στις προηγούμενες ενότητες, τα περισσότερα σύντομα ειρμολογικά μέλη του πλ. β' ήχου ψάλλονται με τα διαστήματα του β'.
Στο μέλλον θα δούμε ότι συμβαίνει και το αντίστροφο. Ότι τα περισσότερα δηλαδή σύντομα ειρμολογικά μέλη του β' ήχου ψάλλονται με τα διαστήματα του πλ. β'. Στο μέλλον θα δούμε ότι συμβαίνει και το αντίστροφο. Ότι δηλαδή, τα περισσότερα σύντο-
Υπάρχουν όμως και άλλες περιπτώσεις που συμβαίνει κάτι παρόμοιο. Ένας ύμνος δηλαδή να μην ψά λ λ ε ται σ τον ή χο που κα νον ικά α ν ήκ ει α λ λά να δα νεί ζε ται τα διασ τήμα τα κάποιου ά λ λου.

Αυτή η αλλαγή των διαστημάτων συνήθως επισημαίνεται με δύο τρόπους: α. Με φθορά που γράφεται στη μαρτυρία του ήχου.
β. Με φθορά που γράφεται στην αρχή του μουσικού κειμένου.
Τα μέλη αυτά, που δανείζονται τα διαστήματά τους από άλλον ήχο, οι νεότεροι δάσκαλοι τα ονομάζουν επείσακτα .
Θα εξετάσουμε λοιπόν παρακάτω κάποιες τέτοιες περιπτώσεις ύμνων, που ψάλλονται σε διαφορετικό ήχο από αυτόν στον οποίο κανονικά ανήκουν.
Το κάθισμα του δ' ή χου «Τα χ ύ προκα τά λαβε» ψά λ λ ε ται με διασ τήμα τα β' ή χου, αφού σ τον δι του δ' ήχου γράφεται η φθορά του δι του β' ήχου. Υ Μ ΝΟΣ

ΥΜΝΟΣ Το κάθισμα του δ' ήχου «Ταχύ προκατάλαβε» ψάλλεται με διαστήματα β' ήχου, αφού στον δι του δ' ήχου γράφεται η φθορά του δι του β' ήχου.
Κατά τον ίδιο τρόπο ψάλλονται και αρκετά άλλα καθίσματα και απολυτίκια του δ' ήχου. Ας ψάλουμε το απολυτίκιο των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου καθώς και το απολυτίκιο του Προφήτη Ηλία.

ΥΜΝΟΣ
Υπάρχουν κι άλλες περιπτώσεις, οι οποίες δεν θα μας απασχολήσουν. Από αυτές αξίζει απλά να αναφέρουμε το κάθισμα «Κατεπλάγη Ἰωσήφ», που ψάλλεται με διαστήματα πλ. β' ήχου ενώ κανονικά ανήκει στον δ'.

24.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΜΕΤΕΜΟΡΘΩΘΗΣ ΕΝ ΤΩ ΟΡΕΙ ΧΡΙΣΤΕ Ο ΘΕΟΣ

Τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Κυρίου
Ἀπολυτίκιον Ἦχος βαρύς
Μετεμορφώθης ἐν τῷ ὄρει Χριστὲ ὁ Θεός, δείξας τοῖς Μαθηταῖς σου τὴν δόξαν σου, καθὼς ἠδυναντο.
Λάμψον καὶ ἡμῖν τοῖς ἁμαρτωλοῖς, τὸ φῶς σου τὸ ἀΐδιον, πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου, φωτοδότα δόξα σοι.

Διαγωνισμός Μελοποιίας
Επειδή ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' (1819) παρατήρησε ότι στους ναούς της αρχιεπισκοπής είχε επικρατήσει η συνήθεια κάθε ιεροψάλτης να ψάλλει όποιο «Ἄξιόν ἐστίν» ήθελε, για να θεραπεύσει αυτήν την απρέπεια προκήρυξε Διαγωνισμό μεταξύ των μουσικοδιδασκάλων της Κωνσταντινούπολης, εκ των οποίων ο καθένας θα έπρεπε να υποβάλει -ανώνυμα- το δικό του «Ἄξιόν ἐστίν». Κατόπιν μελέτης όλων των νέων μελοποιημάτων, ο Πατριάρχης και η Ιερά Σύνοδος προέκρινε κατάλληλο το «Ἄξιόν ἐστίν» του Γρηγορίου Πρωτοψάλτου σε ήχο δεύτερο. Έτσι, απαγορεύθηκαν όλα τα υπόλοιπα και έκτοτε επικράτησε να ψάλλεται μόνον αυτό, τόσο στον πατριαρχικό ναό όσο και στους υπόλοιπους ναούς της αρχιεπισκοπής. Το μέλος παρέμεινε ανεπίγραφο με τον απλό τίτλο «το συνηθισμένον».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Επιλέγουμε δύο ύμνους της Ενότητας 24 και τους ξαναγράφουμε χρησιμοποιώντας διαφορετικό τρόπο επισήμανσης της αλλαγής των διαστημάτων του ήχου.
- 2. Ακούμε τον Κωνσταντίνο Πρίγγο να ψάλλει το Απολυτίκιο της εορτής της Μεταμορφώσεως «Μετεμορφώθης ἐν τῷ ὄρει Χριστὲ ὁ Θεός» σε ήχο βαρύ.
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, ψάλλοντας ολόκληρο το Κοινωνικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1

1.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΧΡΩΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΟΣ, ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ - ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ - ΦΘΟΡΕΣ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ, ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΚΑΙ ΦΘΟΡΕΣ ΠΛ Β' ΗΧΟΥ ΔΙΑΣΤΗ Μ ΑΤΑ ΠΛ. Β ' ΗΧΟΥ
Για να καταλάβουμε καλύτερα τα διαστήματα του πλ. β' ήχου μπορούμε να ψάλουμε τα διατονικά διαστήματα από τον πα μέχρι τον πα' και στη συνέχεια να τα επαναλάβουμε ψάλλοντας τους βου και ζω' με ύφεση και τους γα και νη' με δίεση. Για να καταλάβουμε καλύτερα τα διαστήματα του πλ. β' μπορούμε να ψάλουμε τα διατονικά διαστήματα από τον πα μέχρι τον πα' και στη συνέχεια να τα επαναλάβουμε ψάλλοντας τους βου και ζω' με ύφεση και τους γα και νη' με δίεση.

Τις παρακάτω ασκήσεις τις ψάλλουμε αφού πρώτα τις ακούσουμε προσεκτικά από τον δάσκαλό μας.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ
Ας δούμε όμως πιο συγκεκριμένα τα διαστήματα και τις μαρτυρίες του πλ. β' ήχου. Ας δούμε όμως και θεωρητικά ποια είναι τα διαστήματα του πλ. β'.
Βέβαια, όλα όσα αναφέραμε περί διαστημάτων δεν θα μας απασχολήσουν πολύ. Τα διαστήματα θα τα διδαχθούμε πρακτικά από το δάσκαλό μας, ακούγοντάς τον κατά τη διάρκεια των Βέβαια, όλα όσα αναφέραμε περί διαστημάτων δεν θα μας απασχολήσουν πολύ. Τα διαστήματα θα τα διδαχθούμε πρακτικά από τον δάσκαλό μας, ακούγοντάς τον κατά τη διάρκεια των μαθημάτων.

μαθημάτων. Μ ΑΡΤΥΡΙΕΣ ΠΛ. Β ' ΗΧΟΥ
Για να θυμόμαστε καλύτερα τις μαρτυρίες των φθόγγων αρκεί να μάθουμε τα δύο μαρτυρικά σημεία και . Αυτά γράφονται εναλλάξ κάτω από τα αρχικά γράμματα των φθόγγων. Έτσι λοιπόν έχουμε τις εξής μαρτυρίες: των φθόγγων αρκεί να θυμόμαστε τα δύο μαρτυρικά

ΦΘΟΡΕΣ ΠΛ. Β 'ΗΧ Ο Υ
Το ίδιο ακριβώς γίνεται και με τις φθορές . Είναι κι αυτές δύο και χρησιμοποιούνται εναλ-
λάξ. Έτσι λοιπόν η φθορά χρησιμοποιείται για τους φθόγγους πα, γα, κε, νη', κτλ., ενώ η φθορά χρησιμοποιείται για τους φθόγγους νη, βου, δι, ζω', κτλ.
Αν η φθορά γραφεί σε άλ λο φθόγ γο α πό αυτούς που προβλέπε ται, τότε αυτόν το φθόγ γο τον ονομάζουμε πα ενώ αν η φθορά γραφεί σε άλλον φθόγγο από αυτούς που προβλέπεται, τότε αυτόν τ ο φθόγγο τον ονομάζουμε δι. από αυτούς που προβλέπεται, τότε αυτόν τον φθόγγο τον φθόγγο τον ονομάζουμε δι

Στη συνέχεια θα ψάλουμε ύμνους με τα χρωματικά διαστήματα του πλ. β' ήχου. ΑΣΚΗΣΗ
Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία- είναι ο φθόγγος πα. Την παρακάτω άσκηση μπορούμε να την επαναλαμβάνουμε κάθε φορά που πρόκειται να ψάλουμε έναν ύμνο σε πλ. β' ήχο. Είναι σαν μία μικρή εισαγωγή, που θα μας βοηθά να ψάλουμε τα σωστά διαστήματα.

ΑΣΚΗΣΗ
Την παρακάτω άσκηση μπορούμε να την επαναλαμβάνουμε κάθε φορά που θέλουμε να ψάλουμε έναν ύμνο σε πλ. β' ήχο. Είναι σαν μία μικρή εισαγωγή, που θα μας βοηθά να ψάλουμε
τα σωστά διαστήματα. Στη συνέχεια θα ψάλουμε ύμνους με τα χρωματικά διαστήματα του πλ. β'.
Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρίαείναι ο φθόγγος πα.

ΥΜΝΟΙ

1.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΟ ΦΑΙΔΡΟΝ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΚΗΡΥΓΜΑ, ΤΟ ΑΠ' ΑΙΩΝΟΣ ΑΠΟΚΡΥΦΟΝ

Ἀναστάσιμο ἀπολυτίκιο

Ἦχος δ'
Τὸ φαιδρὸν τῆς Ἀναστάσεως κήρυγμα, ἐκ τοῦ Ἀγγέλου μαθοῦσαι αἱ τοῦ Κυρίου Μαθήτριαι, καὶ τὴν προγονικὴν ἀπόφασιν ἀπορρίψασαι, τοῖς Ἀποστόλοις καυχώμεναι ἔλεγον Ἐσκύλευται ὁ θάνατος, ἡγέρθη Χριστὸς ὁ Θεός, δωρούμενος τῷ κόσμῳ τὸ μέγα ἔλεος.

Ἀπολυτίκιο Θεοτοκίο

Ἦχος δ'
Τὸ ἀπ' αἰῶνος ἀπόκρυφον, καὶ Ἀγγέλοις ἄγνωστον μυστήριον, διὰ σού Θεοτόκε τοῖς ἐπὶ γῆς πεφανέρωται Θεὸς ἐν ἀσυγχύτῳ ἑνώσει σαρκούμενος, καὶ Σταυρὸν ἑκουσίως ὑπὲρ ἡμῶν καταδεξάμενος δι' οὗ ἀναστήσας τὸν πρωτόπλαστον, ἔσωσεν ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς ἡμῶν.
Πρώτοι υμνωδοί της Εκκλησίας θεωρούνται οι Άγιοι Απόστολοι : «ἦσαν διά παντός ἐν τῷ ἱερῷ αἰνοῦντες καί εὐλογοῦντες τόν Θεόν» (Λουκά κδ', 53). Επώνυμα ως πρώτοι υμνωδοί αναφέρονται ο Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης και ο Άγιος Ιερόθεος, επίσκοπος Αθηνών.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις φθορές και μαρτυρίες του πλ. β' ήχου. Μαθαίνουμε να γράφουμε «απ' έξω» τις φθορές και τις μαρτυρίες του πλ. β'.
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από το Λεωνίδα Αστέρη ακούμε το Ιδιόμελο της Εορτής της Αποτομής της τιμίας κεφαλής του Αγ. Ιωάννη του Προδρόμου «Γενεθλίων τελουμένων» σε ήχο πλ. β'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Λεωνίδα Αστέρη ακούμε το Ιδιόμελο λουμένων» σε ήχο πλ. β'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 5 και 12 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 2

2.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΗΧΟΣ Β' (σύντομος ειρμολογικός)
Όπως είδαμε και στην προηγούμενη ενότητα, ο δεύτερος ήχος (β') ανήκει στο χρωματικό γένος.
Παρόλο που θα περιμέναμε να χρησιμοποιεί πάντα τα διαστήματα, τις φθορές και τις μαρτυρίες του β' ήχου, δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Έτσι, στα περισσότερα σύντομα ειρμολογικά μέλη δανείζεται τα διαστήματα, τις φθορές και τις μαρτυρίες από τον πλ. β' ήχο.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι χρωματικές του πλ. β' ήχου. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι χρωματικές του πλ. β' ήχου:

Βάση:
π α ο φθόγγος πα

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν»,
το ψάλλουμε στον πα.
Δεσπόζοντες φθόγγοι: πα, δι
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα και στον δι ενώ στο τέλος του ύμνου γίνονται στον πα.
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Προσοχή! Όταν η μελωδία κινείται από τον πα μέχρι τον γα, τότε (κατά παράδοσιν) τα διαστήματα που ψάλλουμε μοιάζουν με τα διαστήματα που ψάλλουμε στους φθόγγους δι - κε - ζω' του β' ήχου. Στην περίπτωση αυτή θα δούμε -κάποιες φορές- να γράφεται η αντίστοιχη φθορά του β' ή χο υ. Προσοχή! Όταν η μελωδία κινείται από τον πα μέχρι τον γα, τότε (κατά παράδοσιν) τα διαστήματα που ψάλλουμε μοιάζουν με τα διαστήματα που ψάλλουμε στους φθόγγους δι - κε - ζω' του β' ήχου. Έτσι λοιπόν, τον βου θα τον ψάλουμε λίγο πιο ψηλά απ' ότι συνήθως και τον γα λίγο πιο χαμηλά. Στην περίπτωση αυτή θα δούμε -κάποιες φορές- να γράφεται η αντίστοιχη φθορά του β' ήχου.

Προσοχή: Όταν η μελωδία κινείται από τον πα μέχρι τον ζω, τότε (κατά παράδοσιν) τα διαστήματα που ψάλλουμε μοιάζουν με τα διαστήματα που ψάλλουμε στους φθόγγους δι - γα βου του β' ήχου. Στην περίπτωση αυτή θα δούμε -κάποιες φορές- να γράφεται η αντίστοιχη φθορά του β' ήχου. Προσοχή! Όταν η μελωδία κινείται από τον πα μέχρι τον ζω, τότε (κατά παράδοσιν) τα διαστήματα που ψάλλουμε μοιάζουν με τα διαστήματα που ψάλλουμε στους φθόγγους δι - γα - βου του β' ήχου. Έτσι λοιπόν, τον ζω θα τον ψάλουμε λίγο πιο χαμηλά απ' ότι συνήθως. Στην περίπτωση αυτή θα δούμε -κάποιες φορές- να γράφεται η αντίστοιχη φθορά του β' ήχου.

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

2.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΟΤΕ ΚΑΤΗΛΘΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟΝ

Ἀναστάσιμο ἀπολυτίκιο

Ἦχος β'
Ὅτε κατῆλθες πρὸς τὸν θάνατον, ἡ ζωὴ ἡ ἀθάνατος, τότε τὸν Ἅδην ἐνέκρωσας, τῇ ἀστραπῇ τῆς θεότητος ὅτε δὲ καὶ τοὺς τεθνεῶτας ἐκ τῶν καταχθονίων ἀνέστησας, πᾶσαι αἱ Δυνάμεις τῶν ἐπουρανίων ἐκραύγαζον Ζωοδότα Χριστέ, ὁ Θεὸς ἡμῶν, δόξα σοι.
Άγιος Αμβρόσιος επίσκοπος Μεδιολάνων (†397 μ. Χ.): Διαμόρφωσε το λεγόμενο «αμβροσιανό μέλος» και θεωρείται ο θεμελιωτής της δυτικής εκκλησιαστικής μουσικής.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του β' ήχου (σύντομου ειρμολογικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του β' ήχου (σύντομου ειρμολογικού).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20 ού αιώνα: Από το Θρασύβουλο Στα νίτσα ακούμε το Δο ξαστικό της Εορτής της Αποτομής της τιμίας κεφαλής του Αγ. Ιωάννη του Προδρόμου «Πάλιν Ἠρῳδιὰς μαίνεται» σε ήχο πλ. β'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε το Δοξαστικό της Εορτής της Αποτομής της τιμίας κεφαλής του Αγ. Ιωάννη του Προδρόμου «Πάλιν Ἠρῳδιὰς μαίνεται» σε ήχο πλ. β'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 6, 7 και 10 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 3

3.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤOY B' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του β' ήχου, σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση. Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του β' ήχου σε σύντομο ειρμολογικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.

Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον δι:

ΥΜΝΟΙ

3.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΑΓΓΕΛΙΚΑΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΕΠΙ ΤΟ ΜΝΗΜΑ ΣΟΥ

Ἀναστάσιμο ἀπολυτίκιο
Ἦχος πλ. β'
Ἀγγελικαὶ δυνάμεις ἐπὶ τὸ μνῆμά σου, καὶ οἱ φυλάσσοντες, ἀπενεκρώθησαν καὶ ἵστατο Μαρία ἐν τῷ τάφῳ, ζητοῦσα τὸ ἄχραντόν σου σῶμα. Ἐσκύλευσας τὸν Ἅδην, μὴ πειρασθεὶς ὑπ' αὐτοῦ ὑπήντησας τῇ Παρθένῳ, δωρούμενος τὴν ζωήν. Ὁ ἀναστὰς ἐκ τῶν νεκρῶν, Κύριε, δόξα σοι.
Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός (6ος αιώνας μ. Χ.): Υμνογράφος, που συνέγραψε πάνω από χίλια κοντάκια μεταξύ των οποίων είναι και το περίφημο Κοντάκιο της εορτής των Χριστουγέννων (« Ἡ Παρθένος σήμερον, τὸν ὑπερούσιον τίκτει…»). Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός (6ος αιώνας μ. Χ.): Υμνογράφος, που συνέγραψε πάνω από χίλια κοντάκια μεταξύ των οποίων είναι και το περίφημο Κοντάκιο της εορτής των Χριστουγέννων « Ἡ Παρθένος σήμερον, τὸν ὑπερούσιον τίκτει…».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο β' (σύντομο ειρμολογικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο β' (σύντομο ειρμολογικό)
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από το Δημήτριο Μαγούρη (+2001), ακούμε το Στιχηρό Αναστάσιμο Ιδιόμελο «Σὲ Κύριε τὸν ὄντα ἐν πάσῃ τῇ κτίσει» σε ήχο πλ. β'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Δημήτριο Μαγούρη (†2001), ακούμε το Στιχηρό Αναστάσιμο Ιδιόμελο «Σὲ Κύριε τὸν ὄντα ἐν πάσῃ τῇ κτίσει» σε ήχο πλ. β'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 8 και 2 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 4

4.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΕΙΔΗ ΜΕΛΟΠΟΙΪΑΣ -ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΜΕΛΟΠΟΙΪΑΣ - ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ ΜΕΛΟΠΟΙΪΑΣ, ΜΕΛΗ Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ) ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ - ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ, ΜΕΛΗ Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ
Με ποιο τρόπο μπορούμε να καταλάβουμε σε ποιο είδος μελοποιίας ανήκει ένας ύμνος; Αν υποθέσουμε ότι γνωρίζουμε τον ήχο του ύμνου, τότε υπάρχουν κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που μας βοηθούν να κατανοήσουμε σε ποιο είδος μελοποιίας ανήκει. Αυτά είναι:

Α. Οι δεσπόζοντες φθόγγοι
Μπορεί στον ίδιο ήχο να υπάρχουν διαφορετικοί δεσπόζοντες φθόγγοι για κάθε είδος μελοποιίας. Για παράδειγμα, στα σύντομα ειρμολογικά μέλη του πρώτου ήχου δεσπόζοντες φθόγγοι είναι οι πα και δι ενώ στα σύντομα στιχηραρικά μέλη του ίδιου ήχου δεσπόζοντες φθόγγοι είναι οι πα και γα.

Β. Οι καταλήξεις
Όπως συμβαίνει και με τους δεσπόζοντες φθόγγους, έτσι και στις καταλήξεις μπορεί στον ίδιο ήχο οι μουσικές καταλήξεις να γίνονται σε διαφορετικό φθόγγο, ανάλογα με το είδος μελοποιίας. Για παράδειγμα, στα σύντομα ειρμολογικά μέλη του πρώτου ήχου οι καταλήξεις γίνονται στους πα και δι ενώ στα σύντομα στιχηραρικά μέλη του ίδιου ήχου οι καταλήξεις γίνονται στους πα και γα.

Γ. Οι χρόνοι που καταλαμβάνει κάθε συλλαβή του ποιητικού κειμένου
Ανάλογα με το είδος μελοποιίας, μία συλλαβή του ύμνου μπορεί να ψάλλεται σε έναν ή και σε
περισσότερους χρόνους. Για παράδειγμα, ας δούμε τη μελοποίηση της λέξης «Κύριε» σε τρία διαφορετικά είδη μελοποιίας. διαφορετικά είδη μελοποιίας στον α' ήχο.
- α. Σύντομο ειρμολογικό είδος μελοποιίας: Παράδειγμα:
- β. Σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας: Παράδειγμα:
γ. Παπαδικό είδος μελοποιίας: Παράδειγμα:

ΣΥΝΤΟΜΟ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟ ΕΙΔΟΣ ΜΕΛΟΠΟΙΙΑΣ
Μέχρι τώρα σχεδόν όλοι οι ύμνοι που ψάλαμε ανήκαν στο πιο απλό είδος μελοποιίας, το σύντομο ειρμολογικό. Το σύντομο ειρμολογικό είδος μάλιστα είναι και αυτό το οποίο χρησιμοποιούμε συχνότερα στις ιερές μας ακολουθίες.
Σε αυτήν την ενότητα θα ασχοληθούμε με το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, το οποίο ονομάζεται αλλιώς και νέο στιχηραρικό.
Οι δεσπόζοντες φθόγγοι, οι φθόγγοι των καταλήξεων καθώς και οι κλασικές θέσεις αυτού του είδους θα παρουσιάζονται -ανά ήχο-στις ενότητες που ακολουθούν. Το κοινό όμως χαρακτηριστικό που θα συναντήσουμε σε όλους τους ήχους σε αυτό το είδος μελοποιίας είναι οι χρόνοι που καταλαμβάνει κάθε συλλαβή του ποιητικού κειμένου.

Όπως είδαμε και προηγουμένως (στα τρία πρώτα παραδείγματα), στο σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, οι χρόνοι που καταλαμβάνει κάθε συλλαβή του κειμένου είναι περισσότεροι από αυτούς του ειρμολογικού είδους. Αμέσως μετά από κάθε μαρτυρία, οι πρώτες συλλαβές ψάλλονται -συνήθως- σε έναν χρόνο (όπως στα σύντομα ειρμολογικά) ενώ, καθώς πλησιάΑμέσως μετά από κάθε μαρτυρία, οι πρώτες συλλαβές του ποιητικού κειμένου ψάλλονται -συνήθως- σε έναν χρόνο (όπως στα σύντομα ειρμολογικά) ενώ, καθώς πλησιάζουμε στην κατάληξη, δηλαδή στην επόμενη μαρτυρία, κάθε συλλαβή ψάλλεται σε περισσότερους χρόνους (από δύο μέχρι και τέσσερις).

ζουμε στην κατάληξη, δηλαδή στην επόμενη μαρτυρία, κάθε συλλαβή του ύμνου ψάλλεται σε περισσότερους χρόνους (από δύο μέχρι και τέσσερις). Παράδειγμα:
Ας δούμε λοιπόν και ένα παράδειγμα:
Υπάρχουν δύο μουσικά έργα (βιβλία) που θεωρούνται πολύ σημαντικά για όποιον θέλει να μάθει καλά το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας. Αυτά είναι το αργοσύντομο «Αναστασιματάριον» και το «Δοξαστάριον», που συνέθεσε ο Πέτρος Λαμπαδάριος ή Πελοποννήσιος (18ος αιώνας). Υπάρχουν δύο μουσικά έργα (βιβλία) που θεωρούνται πολύ σημαντικά για όποιον θέλει να μάθει καλά το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας. Αυτά είναι το αργοσύντομο «Αναστασιματάριον» και το «Δοξαστάριον», που συνέθεσε ο Πέτρος Λαμπαδάριος ή Πελοποννήσιος (18ος αιώνας).

Για να κατανοήσουμε καλύτερα το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας θα ψάλουμε ύμνους σε α' ήχο ενώ, στην επόμενη ενότητα, θα διδαχθούμε πιο αναλυτικά τη θεωρία του α' ήχου για αυτά τα μέλη. Για να κατανοήσουμε καλύτερα το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας θα ψάλουμε ορισμένους ύμνους σε α' ήχο ενώ στην επόμενη ενότητα θα διδαχθούμε πιο αναλυτικά τη θεωρία του α' ήχου για αυτά τα μέλη.
Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία- είναι ο φθόγγος πα και τα διαστήματα τα διατονικά, όπως ακριβώς και στα σύντομα ειρμολογικά μελη του α' ήχου. Προσοχή! Στους παρακάτω ύμνους η βάση -όπως φαίνεται και από τη μαρτυρία- είναι ο φθόγγος πα και τα διαστήματα είναι τα διατονικά, ίδια με αυτά που διδαχθήκαμε στα σύντομα ειρμολογικά μελη του α' ήχου.

ΕΞΗΓΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΤΩΝ ΥΜΝΩΝ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ

ΥΜΝΟΙ

4.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΟΙΣ ΜΑΘΗΤΑΙΣ ΣΥΝΕΛΘΩΜΕΝ

Το ῖ ς μ α θ η ταῖς συνέλθωμεν. Ἐ ξ αποστειλάριο Ἦχος β'
Τοῖς μαθηταῖς συνέλθωμεν ἐν ὄρει Γαλιλαίας, πίστει Χριστὸν θεάσασθαι, λέγοντα ἐξουσίαν λαβεῖν τῶν ἄνω καὶ κάτω μάθωμεν πῶς διδάσκει, βαπτίζειν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς ἔθνη πάντα καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος καὶ συνεῖναι τοῖς μύσταις, ὡς ὑπέσχετο, ἕως τῆς συντελείας.
Άγιος Ανδρέας, επίσκοπος Κρήτης (7ος αιώνας μ. Χ.): Υμνογράφος, που συνέγραψε πληθώρα ύμνων. Σπουδαιότερο έργο του θεωρείται ο Μεγάλος Κανόνας, ο οποίος αποτελείται από διακόσια ογδόντα τροπάρια και ψάλλεται την πέμπτη εβδομάδα της Μεγ. Τεσσαρακοστής.

Ο Άρχων Πρωτοψάλτ η ς τ η ς Μεγάλ η ς του Χριστού Εκκλ η σίας, Β ασίλειος Νικολαΐδ η ς (1985). (†19 8 5).

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους δύο πρώτους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Προσπαθούμε να καταλάβουμε σε ποιο είδος μελοποιίας (σύντομο ειρμολογικό ή σύντομο στιχηραρικό) ανήκουν οι μουσικές φράσεις που ακούμε να ψάλλει ο δάσκαλός μας. 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του Ο δάσκαλός μας μάς ψάλλει κάποιες μουσικές φράσεις και εμείς προσπαθούμε να καταλάβουμε σε ποιο είδος μελοποιίας ανήκει καθεμία από αυτές (σύντομο ειρμολογικό ή σύντομο στιχηραρικό).
- 20ού αιώνα: Από το Βασίλειο Νικολαΐδη (+1985) ακούμε το Ιδιόμελο της Μ. Τετάρτης « Ὅτε ἡ ἁμαρτωλός» σε ήχο α'. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Βασίλειο Νικολαΐδη (†1985) ακούμε το Ιδιόμελο της Μ. Τετάρτης « Ὅτε ἡ ἁμαρτωλός» σε ήχο α'.
- προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 3 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 3 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 5

5.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤOMA ΣΤΙΧΗΡΑΡIKA)
Μέχρι τώρα είχαμε μάθει να ψάλλουμε σύντομα ειρμολογικά μέλη σε όλους τους ήχους. Μόλις στην προηγούμενη ενότητα ψάλαμε για πρώτη φορά ύμνους στον α' ήχο του σύντομου στιχηραρικού είδους.
Σήμερα θα γνωρίσουμε και τη θεωρία του α' ήχου στο είδος αυτό. Σήμερα θα γνωρίσουμε αναλυτικά και τη Θεωρία του α' στο είδος αυτό.

ΗΧΟΣ A' (σύντομος στιχηραρικός)
Ο α' ήχος ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διΟ α' ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά.

ατονικά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι διατονικές:

Βάση:
πα ο φθόγγος πα

Απήχημα:
ή . Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε ως εξής: ή
Δεσπόζοντες φθόγγοι: πα, γα
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα, στον γα και σπανίως στον κάτω δι, ενώ στο τέλος του ύμνου στον πα.
Iδιαιτερότητα στα διαστήματα: Όταν η μελωδία ανεβαίνει μέχρι τον ζω' και επιστρέφει σε χαμηλότερους φθόγγους τότε ο ζω' ψάλλεται με ύφεση, χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί.
Παράδειγμα:
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα: α.

ε. ε.
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

5.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΑΚΑΤΑΙΣΧΥΝΤΕ ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΠΡΟΣ Τ ΑΣΙΑ ΤΩ Ν ΧΡΙΣ Τ ΙΑΝ Ω Ν ΑΚΑ Τ ΑΙΣΧΥΝ Τ Ε

Προστασία τῶν Χριστιανῶν. Κοντάκιον

Ἦχος β'
Προστασία τῶν Χριστιανῶν ἀκαταίσχυντε, μεσιτεία πρὸς τὸν Ποιητὴν ἀμετάθετε, μὴ παρίδῃς ἁμαρτωλῶν δεήσεων φωνάς ἀλλὰ πρόφθασον ὡς ἀγαθή, εἰς τὴν βοήθειαν ἡμῶν, τῶν πιστῶς κραυγαζόντων σοι
τάχυνον εἰς πρεσβείαν, καὶ σπεῦσον εἰς ἱκεσίαν, ἡ προστατεύουσα ἀεί, Θεοτόκε τῶν τιμώντων σε.
Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (†749 μ.Χ.): Σπουδαίος φιλόσοφος, μουσικός και θεολόγος, από τους κορυφαίους μελωδούς και υμνογράφους της Εκκλησίας. Συνέθεσε πάνω από εξήντα κανόνες για τις κυριότερες γιορτές της εκκλησίας και έγραψε μέρος της Οκτωήχου.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αν τιγράφουμε τους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του α' ήχου (σύντομου Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπό λοιπους τη Θεωρία του α' ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- στιχηραρικού). 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από το διακο-Διονύση Φιρφιρή ακούμε το Ιδιόμελο της Εορτής της Υπαπαντής του Κυρίου «Λέγε Συμεών» σε 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον διακο-Διονύση Φιρφιρή ακούμε το Ιδιόμελο της Εορτής της Υπαπαντής του Κυρίου «Λέγε Συμεών» σε ήχο α'.
- ήχο α'. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 1 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρ4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 1 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.
τημα του βιβλίου.

Οι προστάτες των ιεροψαλτών, Άγιοι Ιωάνν η ς ο Δαμασκ η νός και Ιωάνν η ς Κουκουζέλ η ς. Χειρόγραφο 663, Ι. Μ. Ι βή ρων, Άγιον Όρος, 18ος αιώνας.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6

6.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ Α' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του α' ήχου σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον γα:

ΥΜΝΟΣ

ΕΞΗΓΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΤΩΝ ΥΜΝΩΝ
Οι επόμενοι δύο ύμνοι που θα ψάλουμε μοιάζουν πολύ μεταξύ τους στη φράση «ὁ Θεὸς ἡμῶν». Εκεί γίνεται παραχορδή: στον πα τίθεται η διατονική φθορά του κε. Συνεπώς, ψάλλουμε τους φθόγγους πα - νη - ζω - κε-δι σαν κε - δι - γα - βου-πα. πα - νη - ζω - κε - δι σαν κε - δι - γα - βου - πα
Ας ψάλουμε λοιπόν το πεντάχορδο πα - νη - ζω - κε - δι χωρίς την παραχορδή και μετά με την παραχορδή, για να ακούσουμε τη διαφορά.
Μετά την παραχορδή και ενώ έχουμε καταλήξει στον κάτω δι (που λόγω της παραχορδής ψάλλεται ως πα), υπάρχει ανάβαση έξι φωνών. Έτσι λοιπόν από τον πα ανεβαίνουμε έξι φωνές και βρισκόμαστε στον νη, τον οποίο θα ονομάσουμε γα, λόγω της διατονικής φθοράς του γα που είναι γραμμένη πάνω στην εξάφωνη ανάβαση. βρισκόμαστε στον νη', τον οποίο θα ονομάσουμε γα, λόγω της διατονικής φθοράς του γα που

Ας ψάλουμε και τη «λύση» της φθοράς, ώστε να το κατανοήσουμε καλύτερα.

ΥΜΝΟΙ

6.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΡΙΣΑΓΙΟ (ΑΡΓΟ), ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟΝ ΣΟΥ ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΔΕΣΠΟΤΑ
Τρισάγιος Ὕμνος

Ἦχος β'
Ἅγιος ὁ Θεός, Ἅγιος Ἰσχυρός, Ἅγιος Ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς.

Τὸν Σταυρόν σου προσκυνοῦμεν

Ἦχος β'
Τὸν Σταυρόν σου προσκυνοῦμεν, Δέσποτα, καὶ τὴν ἁγίαν σου ἀνάστασιν δοξάζομεν.
Άγιος Κοσμάς ο Μελωδός (8ος αιώνας μ. Χ.): Υπήρξε επίσκοπος Μαϊουμά της Γάζας (Παλαιστίνη). Συνέγραψε πολλούς κανόνες, από τους οποίους οι σπουδαιότεροι είναι της εορτής των Χριστουγέννων, της Μεταμορφώσεως, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο α' (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Aκούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο α' (σύντομο στιχηραρικό)
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Αθανάσιο Παναγιωτίδη (+1 989) ακούμε το Ιδιόμελο της Εορτής της Πεντηκοστής «Πεντηκοστὴν ἑορτάζομεν» σε ήχο α'. (†
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 13 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 7

7.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) - ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Στις προηγούμενες ενότητες γνωρίσαμε το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας και ψάλαμε ύμνους του α' ήχου. Ένας από τους ήχους που είναι αρκετά συγγενής με τον α' είναι ο δ', τον οποίο θα γνωρίσουμε σήμερα.
Πριν όμως πούμε τις λεπτομέρειες, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον δ' ή χ ο . Πριν όμως γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του δ', ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον δ'.

ΗΧΟΣ Δ' (σύντομος στιχηραρικός)
Ο δ' ήχος ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι διατονικές:

Βάση:
πα ο φθόγγος πα

Απήχημα:
Συνήθως δεν ψάλουμε απήχημα στον τέταρτο ήχο αλλά, σε περίπτωση Συνήθως δε ν ψά λλου με απήχημα στον τέταρτο ήχο αλλά, σε περίπτωση
που χρειαστεί, ψάλλεται ως εξής:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το ψάλλουμε
ως εξής:
Δεσπόζοντες φθόγγοι: πα, βου, δι
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα, στον βου και στον δι, ενώ στο τέλος του ύμνου στον πα ή στον βου.
Iδιαιτερότητες στα διαστήματα:
α. Τις περισσότερες φορές που μία θέση καταλήγει στον βου ή στον δι, η θέση αυτή ψάλλεται σε λέγετο, δηλαδή θεωρούμε ότι έχουμε δ' ήχο με βάση τον βου. Στις περιπτώσεις αυτές, όπως και στα σύντομα ειρμολογικά μέλη του δ' ήχου, ψάλλουμε τον πα λίγο πιο ψηλά, δηλαδή με δίεση.

Παράδειγμα:
β. Όταν η μελωδία ανεβαίνει μέχρι τον ζω' και επιστρέφει σε χαμηλότερους φθόγγους, τότε ο ζω' ψάλλεται με ύφεση χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί.
Παράδειγμα:
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.
Αντικένωμα με απλή κάτω από κεντήματα και ολίγον: Σε αυτήν την περίπτωση θεωρούμε ότι το αντικένωμα ενεργεί στο ολίγον με την απλή και τον χαρακτήρα ποσότητος που ακολουθεί και όχι στο ολίγον και τα κεντήματα. Σημείωση: Όταν υπάρχει αντικένωμα με απλή κάτω από κεντήματα και ολίγον θεωρούμε ότι το αντικένωμα ενεργεί στο ολίγον με την απλή και τον χαρακτήρα ποσότητος που ακολουθεί και όχι στο ολίγον και τα κεντήματα.

Παράδειγμα:

ΕΞΗΓΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΤΩΝ ΥΜΝΩΝ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ

ΥΜΝΟΙ

7.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΡΙΣΑΓΙΟ ΝΕΚΡΩΣΙΜΟ

Ὕμ ν ο ι Τρ ι σ α γ ί ο υ

Ἦχος δ'
Μετὰ πνευμάτων δικαίων τετελειωμένων, τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου, Σῶτερ, ἀνάπαυσον, φυλάττων αὐτὴν εἰς τὴν μακαρίαν ζωήν, τὴν παρά σοί, φιλάνθρωπε. Μετὰ πνευμάτων δικαίων τετελειωμένων, τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου, Σῶτερ, ἀνάπαυσον, φυλάττων αὐτὴν εἰς τὴν μακαρίαν ζωήν, τὴν παρά σοί, φιλάνθρωπε.
Εἰς τὴν κατάπαυσίν σου, Κύριε, ὅπου πάντες οἱ Ἅγιοί σου ἀναπαύονται,
ἀνάπαυσον καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου, ὅτι μόνος ὑπάρχεις ἀθάνατος. Εἰς τὴν κατάπαυσίν σου, Κύριε, ὅπου πάντες οἱ Ἅγιοί σου ἀναπαύονται, ἀνάπαυσον καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου, ὅτι μόνος ὑπάρχεις ἀθάνατος.

Δόξα Πατρί, καὶ Υἱῷ, καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι.
Σὺ εἶ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ καταβὰς εἰς Ἅδην, καὶ τὰς ὀδύνας λύσας τῶν πεπεδημένων, Δόξα Πατρί, καὶ Υἱῷ, καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι.
αὐτὸς καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου, Σῶτερ, ἀνάπαυσον.
Καὶ νῦν καὶ ἀεί, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. Ἡ μόνη ἁγνὴ καὶ ἄχραντος Παρθένος, Ἡ μόνη ἁγνὴ καὶ ἄχραντος Παρθένος, ἡ Θεόν ἀσπόρως κυήσασα, πρέσβευε ὑπὲρ τοῦ ἐλεηθῆναι καί συγχωρηθῆναι τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου.
ἡ Θεόν ἀσπόρως κυήσασα, πρέσβευε ὑπὲρ τοῦ ἐλεηθῆναι καί συγχωρηθῆναι τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου. πρέσβευε ὑπὲρ τοῦ ἐλεηθῆναι καί συγχωρηθῆναι τὴν ψυχὴν τοῦ δούλου σου.

Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης (†826 μ.Χ.): Έξοχος θεολόγος και υμνογράφος. Δάσκαλος των στουδιτών πατέρων. Ανάμεσα στο πλούσιο έργο του ξεχωρίζουν οι κανόνες στην Θεοτόκο και οι αναβαθμοί των ήχων.
Παράστασ η Δευτέρας Παρουσίας, Ι. Μ. Αγ. Β αρ β άρας Ρουσάνου, Μετέωρα.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τους ύμνους της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του δ' ήχου (σύντομου στιχηραρικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του δ' ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20 ού αιώνα: Από τους Θρασύβουλο Στανίτσα και Νικόλαο Δανιηλίδη ακούμε το Στιχηρά Αναστάσιμα Ιδιόμελα του δ' ήχου καθώς και το Δογματικό Θεοτοκίο « Ὁ διὰ σὲ Θεοπάτωρ Προφήτης Δαυίδ». Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τους Θρασύβουλο Στανίτσα και Νικόλαο Δανιηλίδη ακούμε τα Στιχηρά Αναστάσιμα Ιδιόμελα του δ' ήχου καθώς και το Δογματικό Θεοτοκίο « Ὁ διὰ σὲ Θεοπάτωρ Προφήτης Δαυίδ».
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τις φράσεις 9 και 4 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 8

Στα σύντομα στιχηραρικά μέλη όμως τί ισχύει;
Εδώ πρέπει να λάβουμε υπόψη το είδος των θέσεων που συναντάμε:
-  Υπάρχουν θέσεις που συνήθως εμφανίζονται αμέσως μετά τις μαρτυρίες. Σε αυτές κάθε συλλαβή του ποιητικού ψάλλεται σε έναν χρόνο. Στις περιπτώσεις αυτές ισχύει ό,τι και στα σύντομα ειρμολογικά μέλη, δηλαδή ψάλλουμε πιο ζωηρά και τονισμένα όλες σχεδόν τις τονιζόμενες συλλαβές του ποιητικού κειμένου, είτε υπάρχει κάποιος χαρακτήρας που να δείχνει τονισμό είτε όχι.
-  Υπάρχουν θέσεις που μας οδηγούν στην κατάληξη. Σε αυτές κάθε συλλαβή του ποιητικού κειμένου διαρκεί από έναν έως και τέσσερις χρόνους. Σε αυτήν την κατηγορία θέσεων (που είναι και πιο αργές) τονίζουμε συνήθως κάθε δύο χρόνους, είτε υπάρχει κάποια συλλαβή είτε όχι. Σε αυτήν την περίπτωση βέβαια ο τονισμός μπορεί να διαφέρει και να είναι άλλες φορές πιο ισχυρός και άλλες λιγότερο. Εκεί, προκειμένου να τονίζουμε σωστά, χρειαζόμαστε την καθοδήγηση του δασκάλου μας.

Στο παρακάτω παράδειγμα π ριν από κάθε φθόγγο που θα πρέπει να τονίσουμε υπάρχει μία κάθετη γραμμή, η οποία ονομάζεται διαστολ ή . Στο παρακάτω παράδειγμα,
Παράδειγμα:
Από εδώ και πέρα λοιπόν όταν ψάλλουμε προσπαθούμε να τονίζουμε με τον τρόπο που μάθαμε προηγουμένως. Προσοχή! Από εδώ και πέρα όταν ψάλλουμε προσπαθούμε να τονίζουμε με τον τρόπο που μά-

ΥΜΝΟΙ

8.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΟΙΚΟΣ ΤΟΥ ΕΥΦΡΑΘΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Οἶκος τοῦ Ἐφραθᾶ

Ἦχος β'
(Πρόλογος)
Οἶκος τοῦ Ἐφραθᾶ, ἡ Πόλις ἡ ἁγία, τῶν Προφητῶν ἡ δόξα, εὐτρέπισον τὸν οἶκον, ἐν ᾧ τὸ θεῖον τίκτεται.
(Προσόμοιο)
Εἶδον ἐν τῷ Θαβώρ, Μωσῆς τε καὶ Ἠλίας, τὸν ἐκ Παρθένου Κόρης, Θεὸν σεσαρκωμένον, βροτῶν εἰς ἀπολύτρωσιν.
Άγιος Ιωσήφ ο Υμνογράφος (9ος αιώνας μ. Χ.): Καταγόταν από τη Σικελία και ήταν ιερομόναχος στην Κωνσταντινούπολη. Υπήρξε εξαιρετικά παραγωγικός στη συγγραφή κανόνων. Έχει γράψει διακόσιους έως τριακόσιους κανόνες ενώ είναι ποιητής του μεγαλύτερου μέρους των κανόνων του Τριωδίου, μεγάλου μέρους της Παρακλητικής και του Πεντηκοσταρίου. Δικός του θεωρείται και ο κανόνας του Ακαθίστου.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Στους ύμνους της Ενότητας βάζουμε τις διαστολές πριν από κάθε φθόγγο που πρέπει να τονίσουμε, όπως στο Παράδειγμα του βιβλίου. Στους ύμνους της Ενότητας βάζουμε τις διαστολές πριν από κάθε φθόγγο που πρέπει να τονίσουμε, όπως στο παράδειγμα του βιβλίου.
- 3. Ακούμε το δάσκαλο να μας ψάλλει την ίδια μουσική φράση με διαφορετικό τονισμό και συζητάμε ποια εκδοχή μας αρέσει περισσότερο και γιατί. Ακούμε τον δάσκαλο να μας ψάλλει την ίδια μουσική φράση με διαφορετικό κάθε φορά τονισμό και συζητάμε ποια εκδοχή μας αρέσει περισσότερο και γιατί.
- 4. Γ ν ω ρ ι μ ί α μ ε τ ο υ ς ι ε ρ ο ψ ά λ τ ε ς τ ο υ 20ού αιώνα: Από τον Ανδρέα Πετρόχειλο ( +2010) ακούμε το Δοξαστικό της Εορτής του Αγ. Δημητρίου «Τὸν λόγχαις κληρωσάμενον» σε ήχο δ'. (†
- 5. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 15 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Διακρίνονται οι Άρχοντες των πατριαρχικών αναλογίων Θρασ. Στανίτσας, Νικ. Δανι η λίδ η ς και Ανδρ. Πετρόχειλος.

ΕΝΟΤΗΤΑ 9

9.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ Δ' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του δ' ήχου σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον βου:
Θέσεις στον δι:

ΥΜΝΟΙ

9.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΟΝ ΤΑΦΟΝ ΣΟΥ ΣΩΤΗΡ
Τὸν τάφον σου, Σωτ ή ρ Ἦχος α'
(Πρόλογος) Τὸν τάφον σου, Σωτήρ, στρατιῶται τηροῦντες, νεκροὶ τῇ ἀστραπῇ τοῦ ὀφθέντος ἀγγέλου ἐγένοντο κηρύττοντος γυναιξ ὶ τὴν Ἀνάστασιν. Σὲ δοξάζομεν, τὸν τῆς φθορᾶς καθαιρέτην σοὶ προσπίπτομεν τῷ ἀναστάντι ἐκ τάφου καὶ μόνῳ Θεῷ ἡμῶν.
Άγιος Ιωάννης Παπαδόπουλος, ο Κουκουζέλης (14ος αιώνας): Περίφημος μελοποιός και γλυκύτατος πρωτοψάλτης, ο αρχιμουσικός του παλατιού που έγινε καλόγερος στην Ι. Μ. Μεγίστης Λαύρας, στο Άγιον Όρος. Συνέγραψε το «Μέγα Ίσον» της Παπαδικής (μέθοδος εκμάθησης της σημειογραφίας του) και σχεδίασε τον «Τροχό» (σχήμα για τη θεωρητική εκμάθηση των ήχων). Συνέθεσε πολυάριθμα μέλη. Από τις συνθέσεις του σήμερα ψάλλονται συχνά τα αργά Ανοιξαντάριά (στις πανηγύρεις των Ιερών Μονών) καθώς και το περίφημο Μάθημα «Ἄνωθεν οἱ Προφῆται». α

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο δ' (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο δ' (σύντομο στιχηραρικό)
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Αγ. Ιωάννη Κουκουζέλη ακούμε από τον Γέροντα Γαβριήλ Μα(γ)καβό (+1993) τον πρώτο στίχο των αργών Ανοιξανταρίων «Ἀνοίξαντός σου τὴν χεῖρα» σε σύνθεση του Αγ. Ιωάννη του Κουκουζέλη (σύντμηση Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος) και σε ήχο πλ. δ'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Αγ. Ιωάννη Κουκουζέλη, ακούμε από τον Γέροντα Γαβριήλ Μα(γ)καβό (†1993) τον πρώτο στίχο των αργών ντμηση Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος) και ήχο πλ. δ'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 14 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 10

10.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη θεωρία του πλ. δ' ήχου για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό. Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του πλ. δ' για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό.

ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' (σύντομος στιχηραρικός)
Ο πλ. δ' ήχος ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά. Ο πλ. δ' ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι διατονικές:

Βάση:
νη ο φθόγγος νη

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν»,
το ψάλλουμε ως εξής:
Δεσπόζοντες φθόγγοι: νη, βου, δι
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον νη, στον βου και στον δι, ενώ στο τέλος του ύμνου στον νη.
Iδιαιτερότητες στα διαστήματα: Iδιαιτερότητα στα διαστήματα:
β. Όταν η μελωδία ανεβαίνει μέχρι τον ζω' και επιστρέφει σε χαμηλότερους φθόγγους τότε ο ζω' ψάλλεται με ύφεση, χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί. Όταν η μελωδία ανεβαίνει μέχρι τον ζω' και επιστρέφει σε χαμηλότερους φθόγγους τότε ο ζω' ψάλλεται με ύφεση, χωρίς αυτή να είναι απαραίτητο να σημειωθεί.

α. Ο πα συνήθως ψάλλεται λίγο πιο ψηλά.
Παράδειγμα:
- Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

10.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΟΝ ΤΑΦΟΝ ΣΟΥ ΣΩΤΗΡ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Τὸν τάφον σου, Σωτ ή ρ

Ἦχος α'
(Πρόλογος)
Τὸν τάφον σου, Σωτήρ, στρατιῶται τηροῦντες, νεκροὶ τῇ ἀστραπῇ τοῦ ὀφθέντος ἀγγέλου ἐγένοντο κηρύττοντος γυναιξ ὶ τὴν Ἀνάστασιν. Σὲ δοξάζομεν, τὸν τῆς φθορᾶς καθαιρέτην σοὶ προσπίπτομεν τῷ ἀναστάντι ἐκ τάφου καὶ μόνῳ Θεῷ ἡμῶν.

(Προσόμοιο)
Σταυρῷ προσηλωθείς, ἑκουσίως Οἰκτίρμον, ἐν μνήματι τεθείς, ὡς θνητὸς Ζωοδότα, τὸ κράτος συνέτριψας, Δυνατὲ τῷ θανάτῳ σου. Σὲ γὰρ ἔφριξαν, οἱ πυλωροὶ οἱ τοῦ ᾅδου σὺ συνήγειρας, τοὺς ἀπ' αἰῶνος θανόντας, ὡς μόνος φιλάνθρωπος.
Ιωάννης Κλαδάς ο Λαμπαδάριος (γύρω στα 1400): Λαμπαδάριος του «ευαγούς βασιλικού κλήρου» (Αγία Σοφία) στις αρχές του 15ου αιώνα. Συνέθεσε σημαντικό αριθμό μελών του Εσπερινού, του Όρθρου και της Θείας Λειτουργίας. Από τις συνθέσεις του σήμερα ψάλλεται συχνά το Κοινωνικό των προηγιασμένων «Γεύσασθε», σε ήχο α' τετράφωνο.

Μανουήλ Χρυσάφης (ο παλαιός) (15ος αιώνας): Τελευταίος Λαμπαδάριος του «ευαγούς βασιλικού κλήρου» (Αγία Σοφία), πριν από την άλωση της Κωνσταντι-
νούπολης. Συνέγραψε θεωρητικό έργο με τίτλο «Περὶ τῶν ἐνθεωρουμένων τῇ ψαλτικῇ τέχνῃ καὶ ὧν φρουνοῦσι κακῶς τινες περὶ αὐτῶν». Από το μεγάλο συνθετικό του έργο στις μέρες ξεχωρίζει το νεκρώσιμο στιχηρό «Θρηνῶ καὶ ὀδύρομαι».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του πλ. δ' ήχου (σύντομου στιχηραρικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του πλ. δ' ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Ιωάννη Κλαδά ακούμε από το Δημοσθένη Παϊκόπουλο το Κοινωνικό της Προηγιασμένης Θείας Λειτουργίας «Γεύσασθε καὶ ἴδετε» σε σύνθεση του Ιωάννη Κλαδά και σε ήχο α'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Ιωάννη Κλαδά ακούμε από τον Δημοσθένη Παϊκόπουλο το Κοινωνικό της Προηγιασμένης Θείας Λειτουργίας «Γεύσασθε καὶ ἴδετε» σε σύνθεση του Ιωάννη Κλαδά και ήχο α'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 11 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 11
11.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ ΜΕ ΓΟΡΓΟΝ ΚΑΙ ΑΠΛΗ, ΗΧΟΣ ΠΛ. Δ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) - ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ ΜΕ ΓΟΡΓΟΝ ΚΑΙ ΑΠΛΗ
Απόστροφος με γοργόν και απλή: Απόστροφος με γοργόν και απλή:
Ό τα ν πά νω σ την απόσ τροφο γράφε ται γοργόν και από κά τω απλ ή τότε ψάλ λουμε την από στροφο μαζί με τον προηγούμενο χαρακτήρα σε έναν χρόνο και στη συνέχεια κρατάμε έναν ακόμα χρόνο για την απλή. Όταν πάνω στην απόστροφο γράφεται γοργόν και από κάτω απλή, τότε ψάλλουμε την απόστροφο μαζί με τον προηγούμενο χαρακτήρα σε έναν χρόνο και στη συνέχεια κρατάμε έναν ακόμα χρόνο για την απλή.
Παράδειγμα:

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΠΛ. Δ' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλ. δ' ήχου σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον νη:
Θέσεις στον βου:
Θέσεις στον δι:

ΥΜΝΟΙ

11.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΑΧΥ ΠΡΟΚΑΤΑΛΑΒΕ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Τα χ ὺ π ρ ο κ α τ ά λ α β ε

Ἦχος δ'
(Πρόλογος)
Ταχὺ προκατάλαβε, πρὶν δουλωθῆναι ἡμᾶς, ἐχθροῖς βλασφημοῦσί σε, καὶ ἀπειλοῦσιν ἡμῖν, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἐχθροῖς βλασφημοῦσί σε, καὶ ἀπειλοῦσιν ἡμῖν, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν,
ἄ ν ε λ ε τ ῷ Στα υ ρ ῷ σ ο υ, το ὺ ς ἡ μ ᾶ ς πολ ε μ ο ῦ ν τα ς , γνώτωσαν πῶς ἰσχύει, Ὀρθοδόξων ἡ πίστις, πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου μόνε Φιλάνθρωπε.
(Προσόμοιο) Πιστῶν ἱλαστήριον, σὺ ἀνεδείχθης Ἁγνή, κοινὸν καταφύγιον, καὶ μεσιτεία θερμή, Παρθένε Θεόνυμφε ὅθεν καὶ τῶν ἐν πίστει, πρὸς Θεὸν μεταστάντων, φάνηθι νῦν μεσῖτις, καὶ σωτήριος πύλη, πρὸς πλάτος τοῦ Παραδείσου, τούτους εἰσάγουσα.

Παναγιώτης Χρυσάφης (ο Νέος) (17ος αιώνας): Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας στα μέσα του 17ου αιώνος. Υπήρξε δάσκαλος της Μουσικής με σπουδαίους μαθητές. Διακρίθηκε ιδίως για την ενασχόλησή του με το στιχηραρικό είδος μελοποιίας. Από τις συνθέσεις του ιδιαίτερα αγαπητό είναι το δοξαστικό του Πάσχα «Ἀναστάσεως ἡμέρα».
Γερμανός Νέων Πατρών (17ος αιώνας): Επίσκοπος Νέων Πατρών (σημερινής Υπάτης Φθιώτιδας), έξοχος μελοποιός με πλούσιο μουσικό έργο, μαθητής του Νέου Χρυσάφη. Όπως και ο δάσκαλός του, διακρίθηκε στο στιχηραρικό είδος μελοποιίας. Από τις συνθέσεις του σήμερα είναι ιδιαίτερα δημοφιλής ο ύμνος «Τὸν ἥλιον κρύψαντα».

Παναγιώτ η ς ο Νέος Χρυσάφ η ς, Πέτρος Μπερεκέτ η ς, Πέτρος Πελοπονν ή σιος, Μανου ή λ Χρυσάφ η ς. Χειρόγραφο Ι. Μ. Μεγίστ η ς Λαύρας, Αγ. Όρους, 1815.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Πᾶσα πνοὴ» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο πλ. δ' (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από το Βασίλειο Εμμανουηλίδη ακούμε το Δοξαστικό της Εορτής των Αγ. Πατέρων «Τῶν Ἁγίων Πατέρων ὁ χορός» σε ήχο πλ. δ'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, μαθαίνοντας τη φράση 16 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 12

12.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΒΑΡΥΣ (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΒΑΡΕΟΣ ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη θεωρία του βαρέος ήχου για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό. Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του βαρέος για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό.

ΗΧΟΣ ΒΑΡΥΣ (σύντομος στιχηραρικός)
Ο βαρύς ήχος ανήκει στο εναρμόνιο γένος και κατά βάση τα διαστήματά του είναι τα εναρμόνια. Επειδή όμως χρησιμοποιεί τις διατονικές μαρτυρίες, ως υπενθύμιση των εναρμονίων διαστημάτων του, σημειώνουμε συχνά την εναρμόνιο φθορά: .
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:

και και .
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
η εναρμόνιος:

Βάση:
γα ο φθόγγος γα

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το
ψάλλουμε στον γα ως εξής:
Δεσπόζοντες φθόγγοι: γα, δι, ζω'
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον γα και στον δι και κάποιες φορές στον πα, ενώ στο τέλος του ύμνου στον γα.
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Κάποιες θέσεις όμως κινούνται στο τετράχορδο πα-δι ή στο πεντάχορδο πα - κε και μπορούν να ψαλούν και με διατονικά διαστήματα.
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ

12.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΘΕΙΑΣ ΠΙΣΤΕΩΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Θείας πίστεως

Ἦχος γ'
(Πρόλογος) Θείας πίστεως ὁμολογία, ἄλλον Παῦλόν σε τῇ Ἐκκλησίᾳ, ζηλωτὴν ἐν ἱερεῦσιν ἀνέδειξε. Συνεκβοᾷ σοι καὶ Ἄβελ πρὸς Κύριον, καὶ Ζαχαρίου τὸ αἷμα τὸ δίκαιον. Πάτερ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.
(Προσόμοιο)
Θρόνος πάγχρυσος, τοῦ Βασιλέως, καὶ Παράδεισος, διηνθισμένος, ἀνεδείχθης Θεοτόκε Πανάχραντε τὸν γὰρ Θεὸν ἐν γαστρί σου βαστάσασα, εὐωδιάζεις ἡμᾶς θείαις χάρισιν ὅθεν ἅπαντες, Θεοῦ ἀληθῶς Μητέρα σε, κηρύττομεν ἀεὶ καὶ μεγαλύνομεν.
Μπαλάσιος (ή Βαλάσιος) ιερεύς και Νομοφύλαξ της Μεγάλης Εκκλησίας (17ος αιώνας): Μουσικοδιδάσκαλος και μελοποιός, μαθητής του Γερμανού Νέων Πατρών. Διέπρεψε ιδιαίτερα στο ειρμολογικό είδος μελοποιΐας και ήταν ο πρώτος που συνέθεσε οκτώ αργές Δοξολογίες στους οκτώ ήχους. Από τις συνθέσεις του σήμερα ψάλλεται συχνά, την περίοδο των Χριστουγέννων, ο καλοφωνικός ειρμός «Ἄστρον ἤδη ἀνατέταλκεν».

Πέτρος Μπερεκέτης (17ος - 18ος αιώνας): Έμεινε στην ιστορία ως «Γλυκύς» και ως «πατήρ των καλοφωνικών ειρμών». Στις μέρες μας, εκτός από τους καλοφωνικούς ειρμούς του, ψάλλεται και το δίχορο οκτάηχο Μάθημα «Θεοτόκε Παρθένε».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του βαρέος ήχου (σύΧωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του βαρέος ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- ντομου στιχηραρικού). 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Πέτρο Μπερεκέτη, ακούμε από το Χαρίλαο Ταλιαδώρο τον τέταρτο πόδα από το οκτάηχο Μάθημα «Θεοτόκε Παρθένε» («Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξί») σε σύνθεση του Πέτρου Μπερεκέτη και 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Πέτρο Μπερεκέτη, ακούμε από τον Χαρίλαο Ταλιαδώρο τον τέταρτο πόδα από το οκτάηχο Μάθημα «Θεοτόκε Παρθένε» («Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξί») σε σύνθεση του Πέτρου Μπερεκέτη και ήχο δ'.
- σε ήχο δ'. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 1 και 2 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 1 και 2 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Παράρτημα του βιβλίου.
Αγ. Ιωάνν η ς ο Δαμασκ η νός, Αγ. Ιωάνν η ς Κουκουζέλ η ς, Μπαλάσιος ιερέας και νομοφύλα ξ , Γερμανός Αρχιερέας Νέων Πατρών. Χειρόγραφο Ι. Μ. Μεγίστ η ς Λαύρας, Αγ. Όρους, 1815.

ΕΝΟΤΗΤΑ 13

13.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΒΑΡΥΣ (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΒΑΡΕΟΣ ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΒΑΡΕΟΣ ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του βαρέος ήχου, σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση. Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του βαρέος ήχου σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.

Θέσεις στον γα: πα:
Θέσεις στον γα:
Θέσεις στον δι:

Θέσεις στον δι:
Θέση στον πα:

ΥΜΝΟΙ

13.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΙΩΝ ΤΑΓΜΑΤΩΝ

Τῶν οὐρανίων ταγμάτων

Ἦχος α'

(Πρόλογος)
Τῶν οὐρανίων ταγμάτων τὸ ἀγαλλίαμα, τῶν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων, κραταιὰ προστασία, ἄχραντε Παρθένε, σῶσον ἡμᾶς, τοὺς εἰς σὲ καταφεύγοντας, ὅτι ἐν σοὶ τὰς ἐλπίδας μετὰ Θεόν, Θεοτόκε ἀνεθέμεθα.
Δανιήλ πρωτοψάλτης (†1789): Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας, άριστος γνώστης της εκκλησιαστικής και της κοσμικής μουσικής και συνθέτης πολλών ύμνων. Ως συνθέτης καινοτόμος και ανοικτός στην εξωτερική μουσική, επιχείρησε να εισαγάγει εξωτερικά στοιχεία στα εκκλησιαστικά μέλη. Έτσι, σε πολλές από τις εκκλησιαστικές συνθέσεις του κάποιος έμπειρος μουσικός μπορεί να διακρίνει μουσικές φράσεις από την κοσμική μουσική της εποχής, οι οποίες όμως είναι αριστοτεχνικά συντεθειμένες, κατά τρόπο που να συνάδει με το πνεύμα και το ύφος της εκκλησιαστικής μουσικής.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο βαρύ (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο βαρύ (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για το Δανιήλ Πρωτοψάλτη, ακούμε από το Σπυρίδωνα Μαϊδανόγλου στίχους από την αργή Δοξολογία σε σύνθεση του Δανιήλ Πρωτοψάλτου και σε ήχο βαρύ. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Δανιήλ Πρωτοψάλτη, ακούμε από τον Σπυρίδωνα Μαϊδανόγλου (†1975) στίχους από την αργή Δοξολογία σε σύνθεση του Δανιήλ Πρωτοψάλτου και ήχο βαρύ.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τη φράση 3 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Πέτρος ο Β υζάντιος, Δανι ή λ Πρωτοψάλτ η ς, Ιωάνν η ς Πρωτοψάλτ η ς, Ιάκω β ος Πρωτοψάλτ η ς. Χειρόγραφο Ι. Μ. Μεγίστ η ς Λαύρας, Αγ. Όρους, 1815.

ΕΝΟΤΗΤΑ 14

14.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Γ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Γ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη θεωρία του γ' ήχου για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό. Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του γ' για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό.

ΗΧΟΣ ΤΡΙΤΟΣ (σύντομος στιχηραρικός)
Ο τρίτος (γ') ήχος ανήκει στο εναρμόνιο γένος. Εντούτοις, τα διαστήματά του είναι άλλες φορές εναρμόνια και άλλες διατονικά. τρ ί τος (γ') ανήκει στο εναρμόνιο γένος. Εντούτοις, τα διαστήματά του είναι άλλες φορές εναρμόνια και άλλες διατονικά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές, με εξαίρεση τη μαρτυρία του ζω' που είναι η εναρμόνια:
Πιο συχνά συναντούμε τις εξής: Πιο συχνά συναντάμε τις εξής:
ή και αν ο στίχος που προηγείται του ύμνου καταλήγει στον πα τότε η μαρτυρία του ήχου είναι:

Φθορές:

Βάση:

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν», το
ψάλλουμε στον γα ως εξής:
Δεσπόζοντες φθόγγοι: κε, γα, πα
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον κε, στον πα και σπανίως στον νη, ενώ στο τέλος του ύμνου στον γα.
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Τα διαστήματά του εξαρτώνται από τη μελωδική πορεία των θέσεων, δηλαδή από το αν η μελωδία ανεβαίνει προς πιο ψηλούς φθόγγους ή αν κατεβαίνει προς πιο χαμηλούς. Παρατηρούμε ότι τα διαστήματα του πενταχόρδου εξαρτώνται από τη μελωδική πορεία των θέσεων, δηλαδή από το αν η μελωδία ανεβαίνει προς πιο ψηλούς φθόγγους ή αν κατεβαίνει προς πιο χαμηλούς.

πιο ψηλά δηλαδή από τον διατονικό βου. Συνεπώς, τα διαστήματα γίνονται εναρμόνια. Όταν η μελωδία κινείται προς τα πάνω και καταλήγει στον κε, τότε ο βου ψάλλεται με δίεση,
Όταν η μελωδία κινείται προς τα πάνω και καταλήγει στον κε, τότε ο βου ψάλλεται με δίεση,
χρησιμοποιεί την εναρμόνιο φθορά: , η οποία γράφεται είτε στον γα (ζητά τον βου με δίεση) είτε στον ζω'(ζητά τον ζω με ύφεση). Συχνά χρησιμοποιεί και τη διαρκή ύφεση: , η οποία γράφεται στον κε και ζητά τον ζω' με ύφεση. γα ο φθόγγος γα
Από την άλλη, όταν η μελωδία κινείται προς τα κάτω και καταλήγει στον πα τότε ο βου δεν ψάλλεται με δίεση αλλά διατονικά. Αυτές οι αλλαγές των διαστημάτων συμβαίνουν είτε σημειωθεί κάποια φθορά είτε όχι.

ΥΜΝΟΙ

14.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΙΩΝ ΤΑΓΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ
Τῶν οὐρανίων ταγμάτων Ἦχος α'
(Πρόλογος)
Τῶν οὐρανίων ταγμάτων τὸ ἀγαλλίαμα, τῶν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων, κραταιὰ προστασία, ἄχραντε Παρθένε, σῶσον ἡμᾶς, τοὺς εἰς σὲ καταφεύγοντας, ὅτι ἐν σοὶ τὰς ἐλπίδας μετὰ Θεόν, Θεοτόκε ἀνεθέμεθα.
(Προσόμοιο) Τῶν ἀθεάτων τὰ κάλλη περιερχόμενος, τὴν φοβερὰν ἁγίων, κατενόησας δόξαν, Ἅγιε ἐκείνην ὅθεν ἡμῖν, τὰ οὐράνια λόγι-α, τῶν ἀειζώων ἐκείνων θεωριῶν, ἐμφανίζεις ἱερώτατε.
Πέτρος Πελοποννήσιος, Λαμπαδάριος (†1777): Ίσως ο μεγαλύτερος δάσκαλος των τελευταίων αιώνων στην ιστορία της εκκλησιαστικής μουσικής, παρά το σύντομο του βίου του (πέθανε σε ηλικία περίπου σαράντα ετών). Συνέβαλε ιδιαίτερα στην εξέλιξη της μουσικής σημειογραφίας και είναι ο πρώτος που κατέγραψε σε μουσικό κείμενο σύντομα μέλη. Σχεδόν όλες οι συνθέσεις του καθιερώθηκαν και ψάλλονται μέχρι και τις μέρες μας, ενώ πολλές από αυτές χρησιμοποιούνται ως πρότυπο από τους σύγχρονους μελοποιούς. Διέπρεψε και ως συνθέτης κοσμικής μουσικής ενώ συνέβαλε και στην ανάπτυξη της μουσικής των Αρμενίων. Η ιστορία μας διασώζει αρκετά περιστατικά, τα οποία καταδεικνύουν την οξυμένη μουσική αντίληψη και την έντονη προσωπικότητά του. Το μουσικό του έργο, με το σεμνό εκκλησιαστικό ύφος,

Χειρόγραφο 341, Ι. Μ. Λειμώνος Λέσ β ου. Παπαδικ ή ( Έτος 1790-1793), σύνθεσ η Π. Πελοπονν η σίου.
παραμένει πάντοτε πολύτιμος οδηγός των σημερινών ιεροψαλτών.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του γ' ήχου (σύντομου στιχηραρικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και λοιπους τη Θεωρία του γ' ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Πέτρο Πελοποννήσιο, ακούμε από τη χορωδία του Θρασυβούλου Στανίτσα στίχους από τον Πολυέλεο «Δούλοι Κύριον» σε σύνθεση του Πέτρου Λαμπαδαρίου και σε ήχο πλ. α'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: σιο, ακούμε από τη χορωδία του Θρασυβούλου Στανίτσα στίχους από τον Πολυέλεο «Δούλοι Κύριον» σε σύνθεση του Πέτρου Λαμπαδαρίου και ήχο πλ. α'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 4 και 5 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 15

15.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Γ' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Γ' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ Γ' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του γ' ήχου, σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση. Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του γ' ήχου σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να
Θέσεις στον κε: Θέση στον νη:

Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον γα:
Θέσεις στον πα:
Θέση στον νη: Θέση στον κε:
```
Θέσεις στον γα:
```

ΥΜΝΟΙ

15.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΠΑΝΕΥΦΗΜΟΙ ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Πανεύφ η μοι μάρτυρες ὑμᾶς

Ἦχος α'
(Πρόλογος)
Πανεύφημοι μάρτυρες ὑμᾶς, οὐχ ἡ γῆ κατέκρυψεν, ἀλλ'οὐρανὸς ὑπεδέξατο, ἠνοίγησαν ὑμῖν, Παραδείσου πύλαι, καὶ ἐντὸς γενόμενοι, τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς ἀπολαύετε, Χριστῷ πρεσβεύσατε, δωρηθῆναι ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν, τὴν εἰρήνην καὶ τὸ μέγα ἔλεος.

(Προσόμοιο)
Ὡ ς θ έ λ ε ι ς ψ η λ ά φ η σ ο ν Χ ρ ι σ τ ὸ ς , τ ῷ Θ ω μ ᾷ ἐ β ό η σ ε  βάλε τὴν χεῖρα καὶ γνῶθί με ὀστέα ἔχοντα, καὶ γεῶδες σῶμα, καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἐπίσης δὲ τοῖς ἄλλοις πιστώθητι, ὁ δὲ ἐβόησεν ὁ Θεός μου καὶ ὁ Κύριος, σὺ ὑπάρχεις, δόξα τῇ Ἐγέρσει σου.
Ιάκωβος Πρωτοψάλτης (†1800): Λόγιος μουσικός, υμνογράφος και εξαίρετος μελοποιός. Διετέλεσε Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας με Λαμπαδάριο τον Πέτρο Πελοποννήσιο. Ο Ιάκωβος φύλαξε πιστά το σεμνοπρεπές εκκλησιαστικό μουσικό ύφος. Μελοποίησε το αργό Δοξαστάριο, διασώζοντας πολλές αρχαίες μουσικές θέσεις. Τόσο το Δοξαστάριό του όσο και ένας μεγάλος αριθμός άλλων συνθέσεών του ψάλλονται συχνά στις μέρες μας.

Χειρόγραφο Ι. Μ. Μεγίστ η ς Λαύρας, Αγ. Όρους. Σύνθεσ η Ιακώ β ου Πρωτοψάλτου.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο γ' (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο γ' (σύντομο στιχηραρικό)
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Ιάκωβο Πρωτοψάλτη, ακούμε από την Ιερά Αδελφότητα των Θωμάδων το αργό Κεκραγάριο «Κύριε ἐκέκραξα» σε σύνθεση του Ιακώβου Πρωτοψάλτου και σε ήχο α'. ψάλτη, ακούμε από την Ιερά Αδελφότητα των Θωμάδων το αργό Κεκραγάριο «Κύριε ἐκέκραξα» σε σύνθεση του Ιακώβου Πρωτοψάλτου και ήχο α'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 6 και 7 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 16

16.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη θεωρία του πλ. α' ήχου για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό. Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του πλ. α' για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό.

ΗΧΟΣ ΠΛ Α' (σύντομος στιχηραρικός)
Ο πλ. α' ήχος ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά. Κάποιες φορές χρησιμοποιεί και εναρμόνια διαστήματα αφού προηγουμένως γραφεί η εναρμόνιος φθορά ( ). Ο πλ. α' ανήκει στο διατονικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα διατονικά. Κάποιες φορές χρησιμοποιεί και εναρμόνια διαστήματα αφού προηγουμένως γρα-
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι διατονικές. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:

Βάση:

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν»,
το ψάλλουμε ως εξής:
Δεσπόζοντες φθόγγοι: πα, δι, κε Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα, στον δι και σπανίως στον νη', ενώ στο τέλος του ύμνου στον δι. Όταν όμως μετά το τέλος του ύμνου ακολουθεί αίτηση από τον ιερέα, ανάγνωσμα κ.τ.λ., τότε η κατάληξη γίνεται στον πα.
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
οι διατονικές: . Κάποιες φορές χρησιμοποιείται και η εναρμόνιος φθορά ( ), η οποία γράφεται στον ζω' και τον ζητά με ύφεση.

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.
(Πρόλογος)
Ἔδωκας σημείωσιν, τοῖς φοβουμένοις σε Κύριε, τὸν Σταυρόν σου τὸν τίμιον, δι' οὗ ἐθριάμβευσας, τάς ἀρχὰς τοῦ σκότους, καὶ τάς ἐξουσίας, καὶ ἐπανήγαγες ἡμᾶς, εἰς τὴν ἀρχαίαν μακαριότητα διό σου τὴν φιλάνθρωπον, οἰκονομίαν δοξάζομεν, Ἰησοῦ παντοδύναμε, ὁ Σωτὴρ τῶν ψυχῶν ἡμῶν.
(Προσόμοιο) Πῶς ὁ ἀνομώτατος, δῆμος τολμᾷ κατακρῖναί σε, τὸν Κριτὴν τὸν ἀθάνατον, τὸν νόμον χαράξαντα, ἐν ἐρήμῳ πάλαι, Μωσῇ τῷ θεόπτῃ; πῶς ἐπὶ ξύλου τὴν ζωήν, τὴν τῶν ἁπάντων ὁρῶντες θνήξασαν, οὐδόλως ἐπτοήθησαν, ουδ' ἐπὶ νοῦν ἐλογίσαντο, ὅτι σὺ μόνος Κύριος, καὶ Δεσπότης τῆς κτίσεως;

ΕΞΗΓΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΟΥ ΣΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΥΜΝΟΥ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ

ΥΜΝΟΣ

16.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΔΩΚΑΣ ΣΗΜΕΙΩΣΙΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Ἔδωκας σ η μείωσιν

Ἦχος δ'
Πέτρος Βυζάντιος ο Φυγάς (†1808): Μαθητής του Πέτρου του Πελοποννησίου και συνεχιστής του έργου του. Διετέλεσε Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Συνέθεσε πολλά μέλη, τα περισσότερα από τα οποία ψάλλονται και στις μέρες μας. Ιδιαίτερα αγαπητή είναι η δοξολογία του σε ήχο πλ. α', η λεγόμενη «μπακάλικη».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του πλ. α' ήχου (σύντομου στιχηραρικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του πλ. α' ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Αθανάσιο Καραμάνη ακούμε το Θ' Εωθινό Δοξαστικό «Ὡς ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων» σε ήχο πλ. α'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Αθανάσιο Καραμάνη (†2012)ακούμε το Θ' Εωθινό Δοξαστικό « Ὡς ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων» σε ήχο πλ. α'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 8 και 9 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 17

17.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΔΙΓΟΡΓΟΝ, ΤΡΙΓΟΡΓΟΝ, ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΘΕΣΕΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Μέχρι τώρα έχουμε χρησιμοποιήσει πολλές φορές το γοργόν, το οποίο ζητά να ψάλουμε δύο φθόγγους σε έναν χρόνο. Σε αυτήν την ενότητα θα μάθουμε πώς να ψάλλουμε τρεις ή τέσσερις φθόγγους σε έναν χρόνο.

ΔΙΓΟΡΓΟΝ

Δίγοργον:
Γράφεται πάνω από έναν χαρακτήρα ποσότητος. Ζητά να ψάλουμε αυτόν, τον προηγούμενο και τον επόμενο χαρακτήρα σε έναν χρόνο.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ
Σε αυτήν την περίπτωση, όπως συμβαίνει και με το γοργόν, θεωρούμε ότι το δίγοργον ανήκει στα κεντήματα, όπου και γράφεται. Έτσι λοιπόν θα ψάλουμε σε έναν χρόνο τα κεντήματα, το ολίγον που προηγείται και τ ο χαρακτήρα που ακολουθεί. τον χαρακτήρα που ακολουθεί.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ
Σε αυτήν την περίπτωση, όπως συμβαίνει και με το γοργόν, παρά το γεγονός ότι το δίγοργον γράφεται στο ολίγον θεωρούμε ότι ανήκει στα κεντήματα. Επομένως, θα ψάλουμε σε έναν χρόνο τα κεντήματα, τον προηγούμενο χαρακτήρα και το ολίγον. ν,
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ

ΤΡΙΓΟΡΓΟΝ
Τρίγοργον:
Γράφεται πάνω από έναν χαρακτήρα ποσότητος. Ζητά να ψάλουμε αυτόν, τον προηγούμενο και τους δύο επόμενους χαρακτήρες σε έναν χρόνο.
Παράδειγμα:

ΑΣΚΗΣΗ
ΣΗΜΕΙΩΣΗ Είδαμε στις δύο αυτές περιπτώσεις ότι το δίγοργον ενεργεί με αντίστοιχο τρόπο με το γοργόν. Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με περισσότερες περιπτώσεις, αρκεί να ξέΣημείωση: Είδαμε στις δύο αυτές περιπτώσεις ότι το δίγοργον ενεργεί με αντίστοιχο τρόπο με το γοργόν. Δεν θα ασχοληθούμε εδώ με περισσότερες περιπτώσεις, αρκεί να ξέρουμε ότι όπου γράφεται το τρίγοργον ενεργεί με τη λογική που ενεργεί και το δίγοργον.
ρουμε ότι όπου γράφεται το τρίγοργον ενεργεί -κατ' αντιστοιχία- με τη λογική που ενεργεί και το δίγοργον.

ΥΜΝΟΙ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΘΕΣΕΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Συχνά ακούμε τους ιεροψάλτες να ψάλλουν το μουσικό κείμενο λίγο διαφορετικά απ' ό,τι είναι γραμμένο. Κάποιες θέσεις τις ψάλλουν πιο απλά ενώ άλλες τις ψάλλουν με κάποια ποικίλματα. Αυτό συμβαίνει επειδή έχουν ακούσει τις θέσεις αυτές με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους από τους δασκάλους τους και κάθε φορά επιλέγουν αυτόν τον τρόπο που κατά την κρίση τους ταιριάζει καλύτερα.
Ας ξαναψάλουμε τώρα το «Πάσα πνοή» με έναν άλλο τρόπο από αυτόν που είναι γραμμένος παραπάνω, όπως θα μπορούσε να το ψάλει ένας ιεροψάλτης που έχει πολλά ακούσματα από τους δασκάλους του. «Πᾶσα πνοὴ»

ΥΜΝΟΣ

17.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΩΣ ΓΕΝΝΑΙΟΝ ΕΝ ΜΑΡΤΥΣΙΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Ὡς γενναῖον ἐν Μάρτυσιν

Ἦχος δ'
(Πρόλογος)
Ὡς γε ν ναῖον ἐ ν Μάρτυσιν, ἀθλοφόρε Γεώργιε, συνελθόντες σήμερον, εὐφημοῦμέν σε, ὅτι τὸν δρόμον τετέλεκας, τὴν πίστιν τετήρηκας, καὶ ἐδέξω ἐκ Θεοῦ, τὸν τῆς νίκης σου στέφανον, ὃν ἱκέτευε, ἐκ φθορᾶς καὶ κινδύνων λυτρωθῆναι, τοὺς ἐν πίστει ἐκτελοῦντας, τὴν ἀεισέβαστον μνήμην σου.

(Προσόμοιο)
Ἐν νυκτὶ καὶ ἡμέρᾳ τε, ὁ ἐχθρὸς ὁ παμπόνηρος, πολεμῶν οὐ παύεται δελεάσαι με, καὶ πρὸς ἀπώλειαν ἕλκει με, κακίας πρὸς βάραθρα, ἀλλ' ὡς μόνος ἀγαθός, τῆς αὐτοῦ τυραννίδος με ἀπολύτρωσαι, καὶ παντοίας ἀνάγκης, Ἰησοῦ μου, ὑπεράγαθε καὶ σῶσον, ἐκ πολυτρόπων κολάσεων.
Γεώργιος ο Κρης (18ος-19ος αιώνας): Μαθητής του Ιακώβου Πρωτοψάλτου. Ο Γεώργιος δεν διακρίθηκε ως ψάλτης αλλά ως μελοποιός και δάσκαλος της μουσικής. Κάποιοι από τους σπουδαιότερους μουσικούς του 19ου αιώνα ήταν μαθητές του ενώ θεωρείται από τους πρωτεργάτες της Νέα Μεθόδου, όντας δάσκαλος των δύο εκ των τριών διδασκάλων. Από τις συνθέσεις του, μεταξύ των ψαλτών είναι ιδιαίτερα δημοφιλές το έντεχνο «Δύναμις… Ἅγιος ὁ Θεὸς» σε ήχο β'.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τις ασκήσεις της Ενότητας.
- 2. Ψάλλουμε τους ύμνους 2 και 3 «Πᾶσα πνοὴ». Παρατηρούμε ότι είναι γραμμένοι με λίγο διαφορετικό τρόπο. Συζητάμε ποιος μας φαίνεται πιο αναλυτικός. Αλλάζει η ουσία της μελωδίας; 3. Στο σπίτι μας ακούμε στο διαδίκτυο τον ύμνο «Πᾶσα πνοὴ» σε ήχο πλ. α' (από τους: ΣουρΨάλλουμε το «Πᾶσα πνοὴ» στις εκδοχές των ύμνων 2 και 3. Παρατηρούμε ότι είναι γραμμένοι με λίγο διαφορετικό τρόπο. Συζητάμε ποιος μας φαίνεται πιο αναλυτικός. Αλλάζει η ουσία της μελωδίας;
- λαντζή Δημήτριο, Ταλιαδώρο Χαρίλαο, Τσαμκιράνη Ματθαίο, Πετρίδη Λυκούργο, Πασχαλίδη Ζαχαρία) και προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιος ιεροψάλτης κάνει περισσότερα ποικίλματα με τη φωνή του. 4. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Γεώργιο Κρήτα, 3. Στο σπίτι μας ακούμε στο διαδίκτυο τον ύμνο «Πᾶσα πνοὴ» σε ήχο πλ. α' (από τους: Σουρλαντζή Δημήτριο, Ταλιαδώρο Χαρίλαο, Τσαμκιράνη Ματθαίο, Πετρίδη Λυκούργο, Πασχαλίδη Ζαχαρία) και προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιος ιεροψάλτης κάνει περισσότερα ποικίλματα με τη φωνή του.
- ακούμε από τους Ιάκωβο Ναυπλιώτη και Κωνσταντίνο Πρίγγο το «Δύναμις» σε σύνθεση του Γεωργίου Κρητός και σε ήχο β'. 5. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επα4. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Γεώργιο Κρήτα, ακούμε από τους Ιάκωβο Ναυπλιώτη και Κωνσταντίνο Πρίγγο το «Δύναμις» σε σύνθεση του Γεωργίου Κρητός και ήχο β'.
- ναλαμβάνοντας τις φράσεις 9 και 10 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου. 5. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 9 και 10 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Ο τροχός του Ι. Κουκουζέλ η . Χειρόγραφο 97, Ι. Μ. Αγίου Παύλου, Άγιον Όρος, 1727.

ΕΝΟΤΗΤΑ 18

18.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Α' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Α' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΠΛ. Α' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλ. α' ήχου, σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον κε: Θέσεις στον δι:
Θέσεις στον κε
```
Θέσεις στον δι:
```

ΥΜΝΟΙ

18.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΧΑΙΡΟΙΣ ΑΣΚΗΤΙΚΩΝ ΑΛΗΘΩΣ

Χαίροις ἀσκ η τικῶν ἀλ η θῶς
Ἦχος πλ. α'
(Πρόλογος)
Χαίροις ἀσκητικῶν ἀληθῶς, ἀγωνισμάτων τὸ εὐῶδες κειμήλιον σταυρὸν γὰρ ἐπ' ὤμων ἄρας, καὶ τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ, σεαυτὸν Παμμάκαρ ἀναθέμενος, σαρκὸς κατεπάτησας, τὸ χαμαίζηλον φρόνημα,
ταῖς ἀρεταῖς δέ, τὴν ψυχὴν κατελάμπρυνας, καὶ πρὸς ἔνθεον, ἀνεπτέρωσας ἔρωτα. Ὅθεν τὴν παναγίαν σου, κυκλοῦντες πανεύφημε, λάρνακα Σάββα τῆς θείας, φιλανθρωπίας αἰτούμεθα, τυχεῖν σαῖς πρεσβείαις, καὶ τῷ κόσμῳ δωρηθῆναι τὸ μέγα ἔλεος.
Μεταρρύθμισ η 1814: Το 1814 ολοκληρώθηκε μία διαδικασία, η οποία κράτησε πολλούς αιώνες. Η προσπάθεια απλοποίησης και ανάλυσης της γραφής έφτασε σε πέρας με τη μεταρρύθμιση του 1814. Οι τρεις οι οποίοι ανέλαβαν το έργο της μεταρρύθμισης είναι οι:

- α. Γρηγόριος ο Πρωτοψάλτης, ο Λευΐτης (†1821): Πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. «Εξήγησε», δηλαδή μετέφρασε στη νέα γραφή μεγάλο μέρος των παλαιών μαθημάτων. Ως μελοποιός είχε πλούσιο συνθετικό έργο. Ιδιαίτερα αγαπητά στις μέρες μας είναι το σύντομο χερουβικό σε γ' ήχο και η αργή δοξολογία που συνδυάζει δύο ήχους, τον πλ. δ' και τον β'.
- β. Χουρμούζιος Γεωργίου, ο Χαρτοφύλαξ (†1840): Συστηματοποίησε την ορθογραφία της μουσικής και εξήγησε έναν τεράστιο όγκο παλαιών και νέων Μαθημάτων. Οι συνθέσεις του είναι ιδιαίτερα τεχνικές και απαιτητικές. Από αυτές στις μέρες μας πιο αγαπητές θεωρούνται η δοξολογία σε ήχο βαρύ εναρμόνιο και ο πολυέλεος «Δοῦλοι Κύριον» σε ήχο πλ. δ'. Εκοιμήθη πάμφτωχος στο νησί της Χάλκης.

γ. Χρύσανθος Προύσης ο εκ Μαδύτων: Μελοποιός, μουσικοδιδάσκαλος και μουσικολόγος, γνώστης και της δυτικής κοσμικής μουσικής. Υπήρξε ο κατ' εξοχήν Θεωρητικός της Νέας Μεθόδου. Έγραψε τα μνημειώδη έργα «Εἰσαγωγή εἰς τὸ Θεωρητικὸν καὶ Πρακτικὸν τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς» και «Θεωρητικόν Μέγα τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο πλ. α' (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε πλ. α' (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία.
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από το Ματθαίο Τσαμκιράνη (+2006), ακούμε το Ιδιόμελο της Κυριακής της Τυρινής «Τὸ στάδιον τῶν ἀρετῶν ἠνέῳκται» σε ήχο πλ. α'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Ματθαίο Τσαμκιράνη (†2006), ακούμε το Ιδιόμελο της Κυριακής της Τυρινής «Τὸ στάδιον τῶν ἀρετῶν ἠνέῳκται» σε ήχο πλ. α'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 11 και 12 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 19

19.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη θεωρία του β' ήχου για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό. Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του β' για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό.

ΗΧΟΣ Β' (σύντομος στιχηραρικός)
Ο β' ήχος ανήκει στο χρωματικό γένος, συνεπώς τα διαστήματα που χρησιμοποιεί είναι τα χρωματικά του β' ήχου.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι χρωματικές του β' ήχου. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι χρωματικές του β'ήχου:

Βάση:

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν»,
το ψάλλουμε ως εξής:
Δεσπόζοντες φθόγγοι: βου, δι
Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον βου, στον δι και σπανίως στον νη, ενώ στο τέλος του ύμνου στον δι.
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:
Σπανιότερα χρησιμοποιούνται και τα παρακάτω πολύχορδα, τα οποία θυμίζουν τον πλ.β' ήχο, τον οποίο θα γνωρίσουμε σε επόμενες ενότητες:
Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΙ
(Πρόλογος)
Χαίροις ἀσκητικῶν ἀληθῶς, ἀγωνισμάτων τὸ εὐῶδες κειμήλιον σταυρὸν γὰρ ἐπ' ὤμων ἄρας, καὶ τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ, σεαυτὸν Παμμάκαρ ἀναθέμενος, σαρκὸς κατεπάτησας, τὸ χαμαίζηλον φρόνημα, ταῖς ἀρεταῖς δέ, τὴν ψυχὴν κατελάμπρυνας, καὶ πρὸς ἔνθεον, ἀνεπτέρωσας ἔρωτα. Ὅθεν τὴν παναγίαν σου, κυκλοῦντες πανεύφημε, λάρνακα Σάββα τῆς θείας, φιλανθρωπίας αἰτούμεθα, τυχεῖν σαῖς πρεσβείαις, καὶ τῷ κόσμῳ δωρηθῆναι τὸ μέγα ἔλεος.
(Προσόμοιο)
Ἄνθραξ θεοφεγγὴς τῷ πυρί, προσομιλήσας θεοφόρε τοῦ Πνεύματος, ἐδείχθης ἐν κόσμῳ Σάββα, καταλαμπρύνων ψυχάς, τῶν πιστῶς θεόφρον προσιόντων σοι, πρὸς φῶς ὁδηγῶν αὐτούς, τὸ ἀνέσπερον Ὅσιε, ἐρημικοὺς δέ, δροσιζόμενος ἄνωθεν, θείᾳ χάριτι κατεμάρανας ἄνθρακας. Ὅθεν καὶ τὸν τῆς νίκης σοι, προδήλως δεδώρηται στέφανον Πάτερ τῆς θείας, δικαιοσύνης ὁ πρύτανις, Χριστός, ὃν δυσώπει, ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν δοθῆναι, τὸ μέγα ἔλεος.

Κωνσταντίνος Πρωτοψάλτης (†1862): Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Οπαδός της Παλαιάς Μεθόδου και σπουδαίος μελοποιός. Έμεινε στην ιστορία για τον υπέροχο τρόπο με τον οποίο έψαλλε. Μάλιστα, ο τρόπος αυτός ονομάστηκε ύφος «κωνσταντιανικό». Στις μέρες μας είναι ιδιαίτερα αγαπητή μία αριστουργηματική σύντμηση του Κωνσταντίνου στο «Ἄνωθεν οἱ προφῆται» του Κουκουζέλη.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του β' ήχου (σύντομου στιχηραρικού). Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του β' ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τη χορωδία του Θρασυβούλου Στανίτσα,
ακούμε το Δοξαστικό του Εσπερινού της Κυριακής του Ασώτου « Ὤ πόσων ἀγαθῶν» σε ήχο β'.
4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 13 και 14 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Ο Θρασ. Στανίτσας και η χορωδία του Συνδέσμου Μουσικοφίλων Κωνσταντινουπόλεως στ η συναυλία που έγινε προς τιμ ή ν του Κων. Πρίγγου (Ιω βη λαίο). Κωνσταντινούπολ η , 1962.

19.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΧΑΙΡΟΙΣ ΑΣΚΗΤΙΚΩΝ ΑΛΗΘΩΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Χαίροις ἀσκ η τικῶν ἀλ η θῶς
Ἦχος πλ. α'

ΕΝΟΤΗΤΑ 20

20.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΣΥΣΤΗΜΑ, ΜΕΛΗ Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΣΥΣΤΗΜΑ
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία στην ερμηνεία της εκκλησιαστικής μουσικής είναι η ορθή απόδοση των διαστημάτων. Πόσο ψηλά ή χαμηλά θα ψάλουμε για παράδειγμα τον βου σε σχέση με τον πα κτλ. Τα διαστήματα βέβαια τα διδασκόμαστε κυ ρίως ακούγοντας το δάσκαλό μας. Ωστόσο από πολύ παλιά, ακόμα και στην αρχαία Ελλάδα, υπήρχε συστηματική ενασχόληση με τη θεωρία των διαστημάτων. Έτσι λοιπόν αρκετά πράγματα συστηματοποιήθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν αργότερα και κατά τους βυζαντινούς χρόνους. κυρίως ακούγοντας τον δάσκαλό μας.

Σε αυτήν την ενότητα θα μιλήσουμε για την έννοια του συστήματος καθώς ανέκαθεν ήταν μία από τις βασικότερες έννοιες στη θεωρία της εκκλησιαστικής μουσικής. Τα συστήματα θα μας βοηθήσουν επίσης να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα διάφορα πολύχορδα σε έναν ήχο.
Γνωρίσαμε σε προηγούμενες ενότητες τα διάφορα είδη πολυχόρδων (τρίχορδο, τετράχορδο, πεντάχορδο και οκτάχορδο). Κάθε πολύχορδο αποτελείται από μία συγκεκριμένη σειρά φθόγγων και διαστημάτων.
Για παράδειγμα, το τετράχορδο αποτελείται από μια σειρά τεσσάρων φθόγγων, που περικλείουν τρία διαστήματα:

Η ίδια σειρά των διαστημάτων, θα μπορούσε να επαναληφθεί προς τα πάνω ή προς τα κάτω ως εξής:
Με αυτόν τον τρόπο λοιπόν προκύπτει αυτό που ονομάζουμε σύστ η μα .
Σύστ η μα είναι μια σειρά διαστημάτων που επαναλαμβάνεται με ίδιο τρόπο προς τα πάνω ή προς τα κάτω.
Στην εκκλησιαστική μουσική χρησιμοποιούνται τέσσερα συστήματα:
- α) Οκτάχορδο ή διαπασών: αποτελείται από μία σειρά επτά διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω και προς τα κάτω με τον ίδιο τρόπο. Στα σύντομα στιχηραρικά και στα σύντομα ειρμολογικά μέλη το οκτάχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι α', δ', πλ. α' και πλ. δ'. α) Οκτάχορδο ή διαπασών: είναι μία σειρά επτά διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω και προς τα κάτω με τον ίδιο τρόπο. Στα σύντομα στιχηραρικά και στα σύντομα ειρμολογικά μέλη το οκτάχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι α', δ', πλ. α' και πλ. δ'.
- β) Πεντάχορδο ή τροχός: αποτελείται από μία σειρά τεσσάρων διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω και προς τα κάτω με τον ίδιο τρόπο. Στα σύντομα ειρμολογικά μέλη το πεντάχορδο σύστημα το χρησιμοποιεί ο β' ήχος. Στα σύντομα στιχηραρικά μέλη το πεντάχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι α', β', και πλ. β'. β) Πεντάχορδο ή τροχός: είναι μία σειρά τεσσάρων διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω και προς τα κάτω με τον ίδιο τρόπο. Στα σύντομα ειρμολογικά μέλη το πεντάχορδο σύστημα το χρησιμοποιεί ο β' ήχος. Στα σύντομα στιχηραρικά μέλη το πεντάχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι α', β', και πλ. β'.
- γ) Τετράχορδο: αποτελείται από μία σειρά τριών διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω και προς τα κάτω με τον ίδιο τρόπο. Στα σύντομα ειρμολογικά μέλη το τετράχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι γ', βαρύς και πλ. δ', με βάση τον γα. Στα σύντομα στιχηραρικά μέλη το τετράχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι γ' και βαρύς. γ) Τετράχορδο: είναι μία σειρά τριών διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω και προς τα κάτω με τον ίδιο τρόπο. Στα σύντομα ειρμολογικά μέλη το τετράχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι γ', βαρύς και πλ. δ' με βάση τον γα. Στα σύντομα στιχηραρικά μέλη το τετράχορδο σύστημα το χρησιμοποιούν οι ήχοι γ' και βαρύς.
- δ) Τρίχορδο: αποτελείται από μία σειρά δύο διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω δ) Τρίχορδο: είναι μία σειρά δύο διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω και προς

ΥΜΝΟΙ

20.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: Ω ΤΟΥ ΠΑΡΑΔΟΞΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΣ (πλ. δ')

Ὢ τοῦ παραδό ξ ου θαύματος
Ἦχος πλ. δ'
(Πρόλογος) Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὢ μυστηρίου φρικτοῦ! ὁ τῇ φύσει ἀθάνατος, πῶς ἐν ξύλῳ κρέμαται; πῶς θανάτου νῦν γεύεται; πῶς κατακρίνεται ὁ ἀνεύθυνος; Κρῦψον τὸ φῶς σου, καὶ φρῖξον ἥλιε, βλέπων τὸ τόλμημα, ἡ Παρθένος ἔλεγεν ἐν τῷ Σταυρῷ βλέπουσα κρεμάμενον, Χριστὸν ὃν ἔτεκε.
Θεόδωρος Παπαράσχου Φωκαεύς (†1851): Περίφημος μουσικοδιδάσκαλος, πρωτοψάλτης και ίσως ο πιο γνωστός εκδότης μουσικών βιβλίων. Ασχολήθηκε με την εκκλησιαστική αλλά και την εξωτερική μουσική. Πολλές από τις συνθέσεις του είναι στις μέρες μας αγαπητές από τους ιεροψάλτες. Ξεχωρίζουν τα ανοιξαντάρια, τα οκτώ σύντομα χερουβικά και η εκλογή «Λόγον ἀγαθόν».

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Εμμανουήλ Χατζημάρκο ακούμε το Δογματικό Θεοτοκίο του β' ήχου «Παρῆλθεν ἡ σκιὰ τοῦ νόμου». Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Εμμανουήλ Χατζημάρκο (†2013) ακούμε το Δογματικό Θεοτοκίο του β' ήχου «Παρῆλθεν ἡ σκιὰ τοῦ νόμου».
- 3. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 14 και 15 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Θεόδωρος Φωκαέας (+1851). (†

ΕΝΟΤΗΤΑ 21

21.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ Β' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του β' ήχου σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον δ ι: βου:
Θέσεις του δι:
Θέσεις στον βου:

ΥΜΝΟΙ

ΕΞΗΓΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΟΥ ΣΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΥΜΝΟΥ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ
Στον παρακάτω ύμνο, στη φράση «καὶ ἐν τῷ ᾃδη τριημερεύσαντα» γίνεται παραχορδή: στον γα τίθεται η χρωματική φθορά του φθόγγου δι του πλ. β', συνεπώς ψάλλουμε τους φθόγγους γα - βου - πα - νη του β' ήχου σαν δι - γα - βου - πα του πλ. β'. Πριν όμως ψάλουμε τον ύμνο, ας ψάλουμε το παρακάτω παράδειγμα, για να καταλάβουμε καλύτερα την παραχορδή.
Παράδειγμα:

ΥΜΝΟΣ

21.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: Ω ΤΟΥ ΠΑΡΑΔΟΞΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΣ (πλ. δ') ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Ὢ τοῦ παραδό ξ ου θαύματος
Ἦχος πλ. δ'
(Προσόμοιο)
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὢ μυστηρίου καινοῦ! ὢ φρικτῆς ἐγχειρήσεως! ἡ Παρθένος ἔλεγεν, ἐν Σταυρῷ σε ὡς ἔβλεψεν, ἐν μέσῳ δύο λῃστῶν κρεμάμενον, ὃν ἀνωδίνως, φρικτῶς ἐκύησεν, ἔκλαιε κράζουσα Οἴμοι Τέκνον φίλτατον! πῶς σε δεινός, δῆμος καὶ ἀχάριστος, Σταυρῷ προσήλωσεν. Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὢ μυστηρίου καινοῦ!
(Πρόλογος)
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὢ μυστηρίου φρικτοῦ! ὁ τῇ φύσει ἀθάνατος, πῶς ἐν ξύλῳ κρέμαται; πῶς θανάτου νῦν γεύεται; πῶς κατακρίνεται ὁ ἀνεύθυνος; Κρῦψον τὸ φῶς σου, καὶ φρῖξον ἥλιε, βλέπων τὸ τόλμημα, ἡ Παρθένος ἔλεγεν ἐν τῷ Σταυρῷ βλέπουσα κρεμάμενον, Χριστὸν ὃν ἔτεκε. Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὢ μυστηρίου φρικτοῦ!

Νικόλαος Γεωργίου, πρωτοψάλτης Σμύρνης (†1887): Έντονη και αμφιλεγόμενη μουσική προσωπικότητα. Ο τρόπος με τον οποίο ερμήνευε αλλά και συνέθετε τα εκκλησιαστικά μέλη δημιούργησε το «Σμυρναί ϊκο ύφος» ψαλμωδίας. Εξέδωσε πολλά βιβλία με δικά του «μαθήματα», τα οποία αγαπήθηκαν από πολλούς ιεροψάλτες. Πολλά από αυτά ψάλλονται στις μέρες μας, ιδιαίτερα στο Άγιον Όρος. Η πιο διαδεδομένη σύνθεσή του είναι ο καλοφωνικός ειρμός «Το όμμα της καρδίας μου» σε ήχο πλ. β'.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Πᾶσα πνοὴ» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ακούμε το δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο β' (σύντομο στιχηραρικό) και προσπαθούμε να τη γράψουμε με μουσική σημειογραφία. Ακούμε τον δάσκαλο να ψάλλει μία μικρή μουσική φράση σε ήχο β' (σύντομο στιχηραρικό)
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για το Νικόλαο, Πρωτοψάλτη Σμύρνης, ακούμε από το Θρασύβουλο Στανίτσα τον Καλοφωνικό Ειρμό «Τὸ ὅμμα τῆς καρδίας μου» σε σύνθεση του Νικολάου Σμύρνης και σε ήχο πλ. β'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Νικόλαο, Πρωτοψάλτη Σμύρνης, ακούμε από τον Θρασύβουλο Στανίτσα τον Καλοφωνικό Ειρμό «Τὸ ὅμμα τῆς καρδίας μου» σε σύνθεση του Νικολάου Σμύρνης και ήχο πλ. β'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 15 και 16 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 22

22.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)
Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη θεωρία του πλ. β' ήχου για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε το δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό. Πριν γνωρίσουμε αναλυτικά τη Θεωρία του πλ. β' για το σύντομο στιχηραρικό είδος μελοποιίας, ας ακούσουμε τον δάσκαλό μας να ψάλλει έναν ύμνο στον ήχο αυτό.

ΗΧΟΣ ΠΛ Β' (σύντομος στιχηραρικός)
Ο πλ. β' ήχος ανήκει στο χρωματικό γένος, συνεπώς τα διαστήματά του είναι τα χρωματικά του πλ. β' ήχου. Κάποιες φορές χρησιμοποιεί και διατονικά διαστήματα αφού προηγουμένως γραφεί κάποια διατονική φθορά. Ο πλ. β' ανήκει στο χρωματικό γένος, συνεπώς τα διαστήματά του είναι τα χρωματικά του πλ. β'. Κάποιες φορές χρησιμοποιεί και διατονικά διαστήματα αφού προηγουμένως γραφεί κάποια διατονική φθορά.
Μαρτυρία ήχου:
Μαρτυρίες:
οι χρωματικές του πλ. β' ήχου. Πιο συχνά συναντούμε τις εξής:

Φθορές:
οι χρωματικές του πλ. β' ήχου: . Επίσης, σε
κάποιες περιπτώσεις οι διατονικές: συνήθως του δι ( ) και του
κε ( ).

Βάση:
πα ο φθόγγος πα

Απήχημα:
Όταν παραλείπουμε το απήχημα και ψάλλουμε «ἀμήν»,
το ψάλλουμε ως εξής:
Δεσπόζοντες φθόγγοι: πα, δι, κε
Καταλήξεις: Καταλήξεις:
στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα, στον δι και στον κε. Στο τέλος του ύμνου γίνονται στον πα και κάποιες φορές στον δι. στα ενδιάμεσα του ύμνου γίνονται στον πα, στον δι και στον κε. Στο τέλος του ύμνου γίνονται στον πα και κάποιες φορές στον δι (αν μετά το τέλος του ύμνου ακολουθεί αίτηση από τον ιερέα, ανάγνωσμα, κτλ.).
Οι περισσότερες θέσεις του ήχου κινούνται στα εξής πολύχορδα:

ΠΡΟΣΟΧΗ! Όταν η μελωδία κινείται από τον πα μέχρι τον γα ή από τον κε μέχρι τον νη, τότε (κατά παράδοσιν) τα διαστήματα που ψάλλουμε μοιάζουν με τα διαστήματα που ψάλλουμε στους φθόγγους δι - κε - ζω' του β' ήχου, ακόμα και αν δεν σημειώνεται η φθορά του β' ήχου. Προσοχή! Όταν η μελωδία κινείται από τον πα μέχρι τον γα ή από τον κε μέχρι τον νη, τότε (κατά παράδοσιν) τα διαστήματα που ψάλλουμε μοιάζουν με τα διαστήματα που ψάλλουμε στους φθόγγους δι - κε - ζω' του β' ήχου, ακόμα και αν δεν σημειώνεται η φθορά του β' ήχου και συνεπώς οι βου και ζω' ψάλλονται πιο ψηλά ενώ οι γα και νη' ψάλλονται πιο χαμηλά.

Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε καλύτερα και τη θεωρία.

ΥΜΝΟΣ

ΕΞΗΓΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΟΥ ΣΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΥΜΝΟΥ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ
Στην παρακάτω περίπτωση το ολίγον δεν δείχνει ανάβαση μίας φωνής. Γράφεται μαζί με το ψηφιστόν για να τονίσει την απόστροφο.

ΥΜΝΟΣ

22.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗΝ ΣΟΦΙΑΝ ΚΑΙ ΛΟΓΟΝ ΕΝ ΣΗ ΓΑΣΤΡΙ

Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον
Ἦχος πλ. δ'

(Πρόλογος)
Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον ἐν σῇ γαστρί, συλλαβοῦσα ἀφράστως Μήτηρ Θεοῦ, τῷ κόσμῳ ἐκύησας, τὸν τὸν κόσμον κατέχοντα, καὶ ἐν ἀγκάλαις, ἔσχες τὸν πάντα συνέχοντα, τὸν τροφοδότην πάντων, καὶ πλάστην καὶ Κύριον ὅθεν δυσωπῶ σε, Παναγία Παρθένε, καὶ πίστει δοξάζω σε, τοῦ ῥυσθῆναι πταισμάτων μου, ὅταν μέλλω παρίστασθαι, [πρὸ προσώπου τοῦ Κτίστου μου,] Δέσποινα Παρθένε ἁγνή, τὴν σὴν βοήθειαν τότε μοι δώρησαι καὶ γὰρ δύνασαι, ὅσα θέλεις Πανάμωμε.
Ιάκωβος Ναυπλιώτης (†1942): Γνήσιος εκφραστής του πατριαρχικού ύφους. Σε ηλικία δέκα ετών βρέθηκε στο Πατριαρχείο ως κανόναρχος και αποχώρησε ως Πρωτοψάλτης έπειτα από εξηνταπέντε χρόνια. Έμεινε στην ιστορία ως «Μεγαλοπρεπής» λόγω του εξαιρετικού φωνητικού ταλάντου του και της ηγεμονικής παρουσίας του στο αναλόγιο. Ανέδειξε σπουδαίους μαθητές. Η πρώτη ηχογράφηση εκκλησιαστικής μουσικής διασώζεται με τη φωνή του.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους από ένα μικρό μέρος της Θεωρίας του πλ. β' ήχου Χωριζόμαστε σε ομάδες των δύο ατόμων και αναλαμβάνουμε να παρουσιάσουμε στους υπόλοιπους τη Θεωρία του πλ. β' ήχου (σύντομου στιχηραρικού).
- (σύντομου στιχηραρικού). 3. Γνω ριμία με τους ιεροψά λτ ες του 20 ού αιώνα: Από τον Ιάκωβο Ναυπλιώτη ακούμε το Μέγα Προκείμενο της 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Ιάκωβο Ναυπλιώτη ακούμε το Μέγα Προκείμενο της Μεγ. Τεσσαρακοστής «Μὴ ἀποστρέψῃς» σε ήχο πλ. δ'.
- Μεγ. Τεσσαρακοστής «Μὴ ἀποστρέψῃς» σε ήχο πλ. δ'. 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 1 έως 10 από το Χερουβικό, που βρί4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 1 έως 10 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.
σκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

Ιάκω β ος Ναυπλιώτ η ς. Άρχων Πρωτοψάλτ η ς τ η ς Μεγάλ η ς του Χριστού Εκκλ η σίας (+1942). (†

ΕΝΟΤΗΤΑ 23

23.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΠΑΡΕΣΤΙΓΜΕΝΑ ΓΟΡΓΑ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ)

ΠΑΡΕΣΤΙΓΜΕΝΑ ΓΟΡΓΑ
Όπως έχουμε μάθει, όταν έχουμε γοργόν ψάλλουμε δύο φθόγγους σε έναν χρόνο. Σε αυτήν την περίπτωση ο χρόνος μοιράζεται σε δύο ίσα μέρη και κάθε φθόγγος καταλαμβάνει από μισό χρόνο.
Υπάρχει όμως η περίπτωση να μην θέλουμε ίση διαίρεση του χρόνου. Να θέλουμε δηλαδή ο ένας από τους δύο φθόγγους του γοργού να έχει μεγαλύτερη διάρκεια από μισό χρόνο και ο άλλος μικρότερη από μισό. Σε μία τέτοια περίπτωση χρησιμοποιούμε τα παρεστιγμένα γοργά .
Παρεστιγμένα γοργά είναι τα γοργά που έχουν από τα δεξιά ή από τα αριστερά τους μία στιγμή () και διαιρούν το χρόνο άνισα. Αυτό γίνεται με τους παρακάτω τρόπους:

- α. Όταν η στιγμή βρίσκεται αριστερά του γοργού, τότε ο πρώτος φθόγγος του καταλαμβάνει τα δύο τρίτα του χρόνου ενώ ο δεύτερος καταλαμβάνει το ένα τρίτο. Παράδειγμα:
Παρατηρούμε λοιπόν ότι σε αυτήν την περίπτωση ο πρώτος φθόγγος διαρκεί λίγο περισσότερο από τον δεύτερο.
β. Όταν η στιγμή βρίσκεται δεξιά του γοργού, τότε ο πρώτος φθόγγος του καταλαμβάνει το ένα τρίτο του χρόνου ενώ ο δεύτερος καταλαμβάνει τα δύο τρίτα.
Παράδειγμα:
Παρατηρούμε λοιπόν ότι σε αυτήν την περίπτωση ο πρώτος φθόγγος διαρκεί λίγο λιγότερο από τον δεύτερο.

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ

23.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗΝ ΣΟΦΙΑΝ ΚΑΙ ΛΟΓΟΝ ΕΝ ΣΗ ΓΑΣΤΡΙ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον
Ἦχος πλ. δ'

(Πρόλογος)
Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον ἐν σῇ γαστρί, συλλαβοῦσα ἀφράστως Μήτηρ Θεοῦ, τῷ κόσμῳ ἐκύησας, τὸν τὸν κόσμον κατέχοντα, καὶ ἐν ἀγκάλαις, ἔσχες τὸν πάντα συνέχοντα, τὸν τροφοδότην πάντων, καὶ πλάστην καὶ Κύριον ὅθεν δυσωπῶ σε, Παναγία Παρθένε, καὶ πίστει δοξάζω σε, τοῦ ῥυσθῆναι πταισμάτων μου, ὅταν μέλλω παρίστασθαι, [πρὸ προσώπου τοῦ Κτίστου μου,] Δέσποινα Παρθένε ἁγνή, τὴν σὴν βοήθειαν τότε μοι δώρησαι καὶ γὰρ δύνασαι, ὅσα θέλεις Πανάμωμε. Δέσποινα Παρθένε ἁγνή, τὴν σὴν βοήθειαν τότε μοι δώρησαι

(Προσόμοιο)
Ὁ τῶν ὅλων Δεσπότης, καὶ Ποιητής, ἐξ ἀχράντου σου μήτρας, σάρκα λαβών, προστάτιν σε ἔδειξε, τῶν ἀνθρώπων Πανάμωμε διὰ τοῦτο πάντες, πρὸς σὲ καταφεύγομεν, ἱλασμὸν πταισμάτων, αἰτούμενοι Δέσποινα, καὶ αἰωνιζούσης, λυτρωθῆναι βασάνου, καὶ πάσης κολάσεως, τῆς ἐκεῖσε δεόμεθα, ἵνα πίστει βοῶμέν σοι
Πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, τοῦ δοθῆναι πᾶσι Κόρη ἄφεσιν, τοῖς πιστῶς προσιοῦσι τῇ σκέπῃ σου.
Κωνσταντίνος Πρίγγος (†1964): Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Ως Πρωτοψάλτης διαφύλαξε το ύφος του Πατριαρχείου ενώ από πολλούς θεωρείται ο σπουδαιότερος μελοποιός του 20ού αιώνα. Εκτός από τις προσωπικές του συνθέσεις, ιδιαίτερη αξία έχει το γεγονός ότι κατέγραψε ένα μεγάλο μέρος της προφορικής πατριαρχικής παραδόσεως. Ανέδειξε πολλούς μαθητές και στις μέρες μας ψάλλονται πάρα πολλές από τις συνθέσεις του.

Κωνσταντίνος Πρίγγος. Άρχων Πρωτοψάλτ η ς τ η ς Μεγάλ η ς του Χριστού Εκκλ η σίας (+1964). (†

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Στους ύμνους 1 και 2 σημειώνουμε τα τρίχορδα που ψάλλονται με διαστήματα β' ήχου, παρόλο που δεν σημειώνονται με κάποια φθορά (βλ. Θεωρία, Ενότητα 22). Στους ύμνους 1 και 2 σημειώνουμε τα τρίχορδα που ψάλλονται με διαστήματα β' ήχου, παρόλο που αυτό δεν σημειώνεται με κάποια φθορά (βλ. Ενότητα 22).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Κωνσταντίνο Πρίγγο, ακούμε από τους πατέρες της Ιεράς Αδελφότητος των Δανιηλαίων, Ακάκιο και Στέφανο, το «Δύναμις… Ὅσοι εἰς Χριστὸν» σε σύνθεση του Κωνσταντίνου Πρίγγου και σε ήχο α'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Κωνσταντίνο Πρίγγο, ακούμε από τους πατέρες της Ιεράς Αδελφότητος των Δανιηλαίων, Ακάκιο και Στέφανο, το «Δύναμις… Ὅσοι εἰς Χριστὸν» σε σύνθεση του Κωνσταντίνου Πρίγγου και ήχο α'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 11 και 12 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 24
24.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ), ΧΡΟΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

- α. Όταν η στιγμή βρίσκεται αριστερά του γοργού, τότε ο πρώτος φθόγγος του καταλαμβάνει τα δύο τρίτα του χρόνου ενώ ο δεύτερος καταλαμβάνει το ένα τρίτο. Παράδειγμα:
Παρατηρούμε λοιπόν ότι σε αυτήν την περίπτωση ο πρώτος φθόγγος διαρκεί λίγο περισσότερο από τον δεύτερο.
β. Όταν η στιγμή βρίσκεται δεξιά του γοργού, τότε ο πρώτος φθόγγος του καταλαμβάνει το ένα τρίτο του χρόνου ενώ ο δεύτερος καταλαμβάνει τα δύο τρίτα.
Παράδειγμα:
Παρατηρούμε λοιπόν ότι σε αυτήν την περίπτωση ο πρώτος φθόγγος διαρκεί λίγο λιγότερο από τον δεύτερο.

ΑΣΚΗΣΗ

ΥΜΝΟΙ

23.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΤΗΝ ΣΟΦΙΑΝ ΚΑΙ ΛΟΓΟΝ ΕΝ ΣΗ ΓΑΣΤΡΙ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΑ

Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον
Ἦχος πλ. δ'

(Πρόλογος)
Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον ἐν σῇ γαστρί, συλλαβοῦσα ἀφράστως Μήτηρ Θεοῦ, τῷ κόσμῳ ἐκύησας, τὸν τὸν κόσμον κατέχοντα, καὶ ἐν ἀγκάλαις, ἔσχες τὸν πάντα συνέχοντα, τὸν τροφοδότην πάντων, καὶ πλάστην καὶ Κύριον ὅθεν δυσωπῶ σε, Παναγία Παρθένε, καὶ πίστει δοξάζω σε, τοῦ ῥυσθῆναι πταισμάτων μου, ὅταν μέλλω παρίστασθαι, [πρὸ προσώπου τοῦ Κτίστου μου,] Δέσποινα Παρθένε ἁγνή, τὴν σὴν βοήθειαν τότε μοι δώρησαι καὶ γὰρ δύνασαι, ὅσα θέλεις Πανάμωμε. Δέσποινα Παρθένε ἁγνή, τὴν σὴν βοήθειαν τότε μοι δώρησαι

(Προσόμοιο)
Ὁ τῶν ὅλων Δεσπότης, καὶ Ποιητής, ἐξ ἀχράντου σου μήτρας, σάρκα λαβών, προστάτιν σε ἔδειξε, τῶν ἀνθρώπων Πανάμωμε διὰ τοῦτο πάντες, πρὸς σὲ καταφεύγομεν, ἱλασμὸν πταισμάτων, αἰτούμενοι Δέσποινα, καὶ αἰωνιζούσης, λυτρωθῆναι βασάνου, καὶ πάσης κολάσεως, τῆς ἐκεῖσε δεόμεθα, ἵνα πίστει βοῶμέν σοι
Πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, τοῦ δοθῆναι πᾶσι Κόρη ἄφεσιν, τοῖς πιστῶς προσιοῦσι τῇ σκέπῃ σου.
Κωνσταντίνος Πρίγγος (†1964): Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Ως Πρωτοψάλτης διαφύλαξε το ύφος του Πατριαρχείου ενώ από πολλούς θεωρείται ο σπουδαιότερος μελοποιός του 20ού αιώνα. Εκτός από τις προσωπικές του συνθέσεις, ιδιαίτερη αξία έχει το γεγονός ότι κατέγραψε ένα μεγάλο μέρος της προφορικής πατριαρχικής παραδόσεως. Ανέδειξε πολλούς μαθητές και στις μέρες μας ψάλλονται πάρα πολλές από τις συνθέσεις του.

Κωνσταντίνος Πρίγγος. Άρχων Πρωτοψάλτ η ς τ η ς Μεγάλ η ς του Χριστού Εκκλ η σίας (+1964). (†

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον πρώτο ύμνο της Ενότητας.
- 2. Στους ύμνους 1 και 2 σημειώνουμε τα τρίχορδα που ψάλλονται με διαστήματα β' ήχου, παρόλο που δεν σημειώνονται με κάποια φθορά (βλ. Θεωρία, Ενότητα 22). Στους ύμνους 1 και 2 σημειώνουμε τα τρίχορδα που ψάλλονται με διαστήματα β' ήχου, παρόλο που αυτό δεν σημειώνεται με κάποια φθορά (βλ. Ενότητα 22).
- 3. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Κωνσταντίνο Πρίγγο, ακούμε από τους πατέρες της Ιεράς Αδελφότητος των Δανιηλαίων, Ακάκιο και Στέφανο, το «Δύναμις… Ὅσοι εἰς Χριστὸν» σε σύνθεση του Κωνσταντίνου Πρίγγου και σε ήχο α'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Μιας και έγινε λόγος για τον Κωνσταντίνο Πρίγγο, ακούμε από τους πατέρες της Ιεράς Αδελφότητος των Δανιηλαίων, Ακάκιο και Στέφανο, το «Δύναμις… Ὅσοι εἰς Χριστὸν» σε σύνθεση του Κωνσταντίνου Πρίγγου και ήχο α'.
- 4. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 11 και 12 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΕΝΟΤΗΤΑ 24
24.1. ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΗΧΟΣ ΠΛ. Β' (ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΟΣ) ΘΕΣΕΙΣ, ΜΕΛΗ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ), ΧΡΟΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΑ ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΚΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΠΛ. Β' ΗΧΟΥ
Αυτή η ενότητα είναι η τελευταία στην οποία θα ψάλουμε ύμνους του πλ. β' ήχου σε σύντομο στιχηραρικό μέλος. Ας δούμε λοιπόν κάποιες από τις κλασικές θέσεις αυτού του ήχου, ώστε να μπορούμε να τις αναγνωρίζουμε και να τις ψάλλουμε με μεγαλύτερη άνεση.
Θέσεις στον πα:
Θέσεις στον δι:

ΥΜΝΟΙ
ΕΞΗΓΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΟΥ ΣΗΜΕΙΟΥ ΣΤΟΝ ΥΜΝΟ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ

ΥΜΝΟΙ

ΧΡΟΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ
Όπως έχουμε μάθει, κάθε χαρακτήρας ποσότητος κανονικά καταλαμβάνει έναν χρόνο. Η διάρκεια όμως του ενός χρόνου δεν είναι πάντα η ίδια. Για παράδειγμα, τον έναν χρόνο μπορούμε να τον ψάλουμε σε ένα δευτερόλεπτο ή σε δύο ή και σε μισό. Επομένως, ένας ύμνος μπορεί να ψαλεί πιο αργά ή πιο γρήγορα ή ακόμα πιο γρήγορα.
Χρονικ ή αγωγ ή ονομάζεται η ταχύτητα του χρόνου με την οποία ψάλλουμε ένα μέλος. Υπάρχουν πέντε είδη χρονικής αγωγής:
- α. Η βραδεία: Εικόνα 6. Ψάλλουμε 56-80 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. β. Η μέση: Εικόνα 7. Ψάλλουμε 80-100 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. α. Η βραδεία: . Ψάλλουμε 56-80 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας.

γ. Η μετρία: Εικόνα 8. Ψάλλουμε 100-168 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. δ. Η ταχεία: Εικόνα 9. Ψάλλουμε 168-208 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. ε. Το χύμα: Εικόνα 10. Ψάλλουμε 208 χρόνους μέχρι το διπλάσιο της ταχείας σε ένα λεπτό της ώρας. Οι παλαιοί ιεροψάλτες επέμεναν πολύ στο να ψάλ λουμε τους ύμνους με τη σωστή χρονική αγωγή, καθώς θεωρούσαν ότι συμβάλλει σημαντικά στο να ακούγονται ευχάριστα. Παρόλα β. Η μέση: . Ψάλλουμε 80-100 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. γ. Η μετρία: . Ψάλλουμε 100-168 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. δ. Η ταχεία: . Ψάλλουμε 168-208 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. ε. Το χύμα: . Ψάλλουμε 208 χρόνους μέχρι το διπλάσιο της ταχείας σε ένα λεπτό της
μυστικά που διδάσκονται στο αναλόγιο και αποκτώνται χωρίς ιδιαίτερο κόπο, απλά και μόνο
- αυτά η χρονική αγωγή δεν σημειώνεται πάντοτε στους ύμνους. Είναι κι αυτό ένα από τα πολλά ώρας.
- αυτά η χρονική αγωγή δεν σημειώνεται πάντοτε στους ύμνους. Είναι κι αυτό ένα από τα πολλά ώρας.
από την τριβή και τη μαθητεία επί του αναλογίου, κοντά σε παραδοσιακούς δασκάλους της εκκλησιαστικής μας μουσικής. 24.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΠΕΦΑΝΗΣ ΣΗΜΕΡΟΝ ΤΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗ Οι παλαιοί ιεροψάλτες επέμεναν πολύ στο να ψάλλουμε τους ύμνους με τη σωστή χρονική αγωγή, καθώς θεωρούσαν ότι συμβάλλει σημαντικά στο να ακούγονται ευχάριστα. Παρόλα αυτά η χρονική αγωγή δεν σημειώνεται πάντοτε στους ύμνους. Είναι κι αυτό ένα από τα πολλά μυστικά που διδάσκονται στο αναλόγιο και αποκτώνται χωρίς ιδιαίτερο κόπο, απλά και μόνο με την τριβή και τη μαθητεία επί του αναλογίου, κοντά σε παραδοσιακούς δασκάλους της εκκλησιαστικής μας μουσικής.

24.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΠΕΦΑΝΗΣ ΣΗΜΕΡΟΝ ΤΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗ
Θρασύβουλος Στανίτσας (†1987): Πρωτο-
ψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Από πολλούς θεωρείται ο πιο χαρισματικός ιεροἘπ ε φ ά ν η ς σ ήμ ε ρο ν Ἦχος δ'
ψάλτης του 20ού αιώνα. Διέθετε τεράστιο
φωνητικό τάλαντο, οξεία μουσική αντίληψη και μεγάλη μουσική φαντασία. Ξεχώρισε τόσο στη μονωδία όσο και στη διεύθυνση χορωδίας. Το 1964 απελάθηκε από Ἐπ εφά ν η ς σ ήμε ρον τῇ οἰκου μέ νῃ, κ α ὶ τ ὸ φ ῶς σου Κ ύ ρι ε , ἐ σ ημε ι ώ θ η ἐφ ' ἡ μ ᾶς, ἐ ν ἐ πιγν ώ σ ε ι ὑμ νο ῦ ντ α ς σ ε Ἦλθ ε ς ἐφά ν η ς τ ὸ Φῶς τ ὸ ἀπρ ό σιτ ον.
τους Τούρκους. Η κάθοδός του στην Αθήνα σηματοδότησε την αναγέννηση της εκκλησιαστικής μουσικής στον ελλαδικό χώρο και με τον τρόπο του συνέβαλε σημαντικά στην αποδυνάμωση της δυτικής πολυφωνικής μουσικής, που εκείνη την περίοδο επικρατούσε στα αναλόγια των Αθηνών. Από
τις συνθέσεις του ξεχωρίζει το «Δύναμις… Ἅγιος ὁ Θεὸς» σε ήχο δ' φθορικό καθώς και οι συνθέσεις που συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο του «Μουσικό Τριώδιο». ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημει θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμ Ψάλ λουμε τον ίδιο ύμνο σε τρεις διαφορε τικές χ ρονικ λό μας ποια είναι η καταλληλότερη. Ακούμε ξανά τα ηχητικά παραδείγματα της Δραστηρι με στην τάξη σχετικά με τη χρονική αγωγή που ψάλλε Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από το διαφορετικές ερμηνείες του «Σέ ὑμνοῦμεν», σε ήχο πλ Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστ Θρασύβουλος Στανίτσας (†1987): Πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας. Από πολλούς θεωρείται ο πιο χαρισματικός ιεροψάλτης του 20ού αιώνα. Διέθετε τεράστιο φωνητικό τάλαντο, οξεία μουσική αντίληψη και μεγάλη μουσική φαντασία. Ξεχώρισε τόσο στη μονωδία όσο και στη διεύθυνση χορωδίας. Το 1964 απελάθηκε από τους Τούρκους. Η κάθοδός του στην Αθήνα σηματοδότησε την αναγέννηση της εκκλησιαστικής μουσικής στον ελλαδικό χώρο και με τον τρόπο του συνέβαλε σημαντικά στην αποδυνάμωση της δυτικής πολυφωνικής μουσικής, που εκείνη την περίοδο επικρατούσε στα αναλόγια των Αθηνών. Από τις συνθέσεις του ξεχωρίζει το «Δύναμις… Ἅγιος ὁ Θεὸς» σε ήχο δ' φθορικό καθώς και οι συνθέσεις που συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο του «Μουσικό Τριώδιο».

Θρασύβουλος Στανίτσας. Άρχων Πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας (+1987). (†
5. ναλαμβάνοντας τις φράσεις 13 έως 16 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.
ΤΕΛΟΣ ΚΑΙ ΤΩ ΘΕΩ ΔΟΞΑ

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
- 1. Αντιγράφουμε τον ύμνο «Κύριε ἐκέκραξα» και σημειώνουμε με αγκύλες όλες τις γνωστές θέσεις του ήχου που μπορούμε να βρούμε. Σημειώνουμε επίσης τα πολύχορδα που βρίσκουμε.
- 2. Ψάλ λουμε τον ίδιο ύμνο σε τρεις διαφορε τικές χ ρονικές αγωγές και συζητάμε με το δάσκαλό μας ποια είναι η καταλληλότερη. Ψάλλουμε τον ίδιο ύμνο σε τρεις διαφορετικές χρονικές αγωγές και συζητάμε με τον δάσκαλό μας ποια είναι η καταλληλότερη.
- 3. Ακούμε ξανά τα ηχητικά παραδείγματα της Δραστηριότητας 3 της Ενότητας 17 και συζητάμε στην τάξη σχετικά με τη χρονική αγωγή που ψάλλει κάθε ιεροψάλτης. Ακούμε ξανά τα ηχητικά παραδείγματα της Δραστηριότητας 3 της Ενότητας 17 και συζητάμε στην τάξη σχετικά με τη χρονική αγωγή που ψάλλει κάθε ιεροψάλτης.
- 4. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από το Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε δύο διαφορετικές ερμηνείες του «Σέ ὑμνοῦμεν», σε ήχο πλ. α' και σε ήχο πλ. δ'. Γνωριμία με τους ιεροψάλτες του 20ού αιώνα: Από τον Θρασύβουλο Στανίτσα ακούμε δύο διαφορετικές ερμηνείες του «Σέ ὑμνοῦμεν», σε ήχο πλ. α' και σε ήχο πλ. δ'.
- 5. Με τη βοήθεια του δασκάλου μας προετοιμαζόμαστε για τη σχολική Θεία Λειτουργία, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις 13 έως 16 από το Χερουβικό, που βρίσκεται στο Παράρτημα του βιβλίου.

ΧΡΟΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

Όπως έχουμε μάθει, κάθε χαρακτήρας ποσότητος κανονικά καταλαμβάνει έναν χρόνο. Η διΤΕΛΟΣ ΚΑΙ ΤΩ ΘΕΩ ΔΟΞΑ
άρκεια όμως του ενός χρόνου δεν είναι πάντα η ίδια. Για παράδειγμα, τον έναν χρόνο μπορούμε να τον ψάλουμε σε ένα δευτερόλεπτο ή σε δύο ή και σε μισό. Επομένως, ένας ύμνος μπορεί να ψαλεί πιο αργά ή πιο γρήγορα ή ακόμα πιο γρήγορα. Χρονικ ή αγωγ ή ονομάζεται η ταχύτητα του χρόνου με την οποία ψάλλουμε ένα μέλος. Υπάρχουν πέντε είδη χρονικής αγωγής: α. Η βραδεία: Εικόνα 6. Ψάλλουμε 56-80 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. β. Η μέση: Εικόνα 7. Ψάλλουμε 80-100 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. γ. Η μετρία: Εικόνα 8. Ψάλλουμε 100-168 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. δ. Η ταχεία: Εικόνα 9. Ψάλλουμε 168-208 χρόνους σε ένα λεπτό της ώρας. ε. Το χύμα: Εικόνα 10. Ψάλλουμε 208 χρόνους μέχρι το διπλάσιο της ταχείας σε ένα λεπτό της ώρας. Οι παλαιοί ιεροψάλτες επέμεναν πολύ στο να ψάλ λουμε τους ύμνους με τη σωστή χρονική αγωγή, καθώς θεωρούσαν ότι συμβάλλει σημαντικά στο να ακούγονται ευχάριστα. Παρόλα αυτά η χρονική αγωγή δεν σημειώνεται πάντοτε στους ύμνους. Είναι κι αυτό ένα από τα πολλά μυστικά που διδάσκονται στο αναλόγιο και αποκτώνται χωρίς ιδιαίτερο κόπο, απλά και μόνο από την τριβή και τη μαθητεία επί του αναλογίου, κοντά σε παραδοσιακούς δασκάλους της εκκλησιαστικής μας μουσικής.
24.2. ΥΜΝΟΙ ΕΞ ΑΚΟΗΣ: ΕΠΕΦΑΝΗΣ ΣΗΜΕΡΟΝ ΤΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗ


ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ