Дэн Сяопин Горбачевті неге «идиот» деп атады?
"Дэн Сяопин Горбачевті неге «идиот» деп атады?" | "https://abai.kz/post/75972"
TITLE: Дэн Сяопин Горбачевті неге «идиот» деп атады?
URL: https://abai.kz/post/75972
META: "Дэн Сяопин Горбачевті неге «идиот» деп атады?" | "https://abai.kz/post/75972"
DATE: 02.09.2018
AUTHOR(s): Керімсал Жұбатқанов
TOTAL WORDS: 703
TEXT: немесе Қытайдың қарыштап даму сыры 1980 жылдардың басында Қытай экономикасы құлдыраған кезде, ішкі қарама-қайшылықтардан бөлек «үлкен секіріс» және «мәдени революция» сияқты ауыр сынақтардан өтті. Қалай болғанда да, қытайлық қазіргі элита қалыптасты, ол көп ұзамай Қытайды дағдарыстан алып шығып, елдің ғасырлық даму жолдарын дұрыс анықтады. Қытай элитасының басшылығында кедей елді байытқан Дэн Сяопин тұрды және Мао заманында біздің уақытымыздың әлемдік экономикалық көшбасшыларының біріне айналды. Біртіндеп ҚХР-дың көшбасшысы Дэн Сяопин мен оның серіктестері қуғын-сүргіннен және тіпті лагерлерден оралды, нарықтық экономика мен жеке кәсіпкерліктің элементтерін енгізді. Алғашқы еркін экономикалық аймақтар жеңілдетілген салықтық-құқықтық режиммен құрылған, шетелден келген инвестициялар мен технологиялар енгізу басталды. Қытайлық шаруаларға жер учаскелерін шығаруға және базарларда өнімдерді еркін сатуға рұқсат берілді. Қытайлық экономиканың мемлекеттік экономикасы жаңа экономикалық саясатты бастан өткерді. Инфрақұрылымды дамытуға салыстырмалы түрде аз мөлшерде тегін мемлекеттік қорлар жіберілді. Қытай Халық Республикасы тез дамып, дами бастады. Сонымен қатар, Қытай Халық Республикасының мемлекеттік құрылымының негізі, Қытай Коммунистік партиясының жетекші рөлі, қалтқысыз қалды. Осының бәрі Қытайдың әлемдік көшбасшылыққа жетуіне мүмкіндік берді. Өзінің реформаларының басынан бастап Дэн Сяопин Қытайдың барлық күштері қытайлықтарды азықтандыруға, «В» тобын (тұтыну тауарлары) деп аталатын тауарлар өндірісін ұйымдастыруды нығайтты. 1986 жылы Қытайда өнеркәсіптік өндірістің жартысы тұтыну тауарлары болды. Бұл қорғанысқа зиян келтірді. Егер 1970 жылы ҚХР әскери қажеттілік бойынша ЖІӨ-нің 13,5 пайызын жұмсаса, 1987 жылы - тек 5 пайызға (КСРО-дан 3 есе аз) қысқарды. Егер КСРО 1978-1989 жылдар аралығында (ғарыштық мақсаттарға жартысынан көбі) 1,104 ғарыштық ұшырылым өткізсе, сол кезде Қытай сол реформалар кезеңінде - 16 ғана ұшырылым жасады. Қытайдың реформалар тәжірибесі КСРО-ның егде жастағы бас хатшылары 1980 жылдардың басында-ортасында бас тартқан еді. Горбачев, Бейжіңге 1989 жылы ресми сапармен келгенде, өзінің «жаңа ойлауымен» Қытайды да таң қалдыруға тырысты. Бірақ қытай реформаларының сәулетшісі Дэн Сяопин Горбачевтің идеясын қабылдамады және кеңестік көшбасшыны «идиот» деп атады. Шамасы, қытай лидері Горбачевтің КСРО-ға қауіп төндіретінін түсінді. 1970 жылдардың соңында 10-жылдық қуғын-сүргіннен кейін үшінші рет билікке қайта оралған Дэн Сяопин, ең алдымен, елді экономикалық дағдарыстан шығаруға, халықтың өмір сүруін жақсартуға барлық күш салды. Ол Қытайдың иерархиясында жоғары лауазымдарды иемденіп, тарихтағы адам ретінде тарихқа түсіп, оның серіктестерімен бірге Қытайдың гүлденуіне және әлемдік билікке жол ашты. Көп жылдан бері дамудың негізгі бағыттарын және кадрлық саясатты анықтады. Билікке келгенде, Дэн Сяопиннің «Бейжің көктемі» - Маоың «мәдени революцияны» бұзу науқанын жүргізді. Оның артықшылықтары мен қатыгездігі ресми түрде сынға ұшырады. Осылайша, Сяопин Мао жақтастарын Қытай билігінде жағдайын әлсіретті. Репрессияның күшін жойғаннан кейін Мао фигурасымен не істеу керектігі туралы мәселе пайда болды. Сяопин бәрі жақсы өлшенгеннен кейін ымыралы шешім қабылдады. Мао ұлттың әкесі ретінде қалды, бірақ оның қатал қателіктерін сыңға алды. Маоизм барлық қатыгездік пен қатыгез репрессияларға кінәлі деп айтылды. Маоның жеңістердің 70% және қателіктердің 30% болды деп тарихи баға Дэн Сяопиннің өзі берді. Дэн Сяопин өзі шешім қабылдады, бірақ Қытай Компартиясының «сегіз ақсақалмен» ақылдасқаннан кейін, Қытай Коммунистік партиясының бірнеше ескі және көрнекті мүшелерін ол өзіне жақындатты. Сяопиннің саясаты: ол Қытайға  күш арқылы билік жүргізуден бас тартты. Егер Мао қытайлық жұмысшылар мен шаруаларды қатты саяси және революциялық ұрандарға ынталандыратын болса, онда Сяопин материалдық ынталандыруды қалады. Мао Қытайға өз күштеріне тәуелділік саясатын жариялап, Қытайды жабуды жөн көрді. Сяопин, керісінше, ашық саясатын жариялады. Ол басқа елдерге барып, әлеуетті инвесторларды Қытай экономикасына инвестиция салуға көндірді. Дэн Сяопиннің ақылды саясатының арқасында, Қытай әлемдік экономикалық көшбасшысына айнала бастады. ҚХР ЖІӨ жыл сайын 7-10 пайызға өсе бастады. ЖІӨ-нің 50 пайызына дейін Қытайдың әлемдегі ең ірі өндірістік кешендері құрады. Қытай үлкен инфрақұрылымды құрды, әлемдегі ең әдемі және үлкен жылдамдықты теміржол желісі 20 мың километрден асты. Қытай АҚШ және Ресеймен  бірге ғарыш көшбасшыларына айналды, компьютерлік техниканы, электромобильдерді және басқа да жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға кірісті. Қытай жыл сайын 100 миллиард доллардан астам соманы тартатын тікелей шетелдік инвестициялардың ағыны бойынша әлемдік көшбасшына айналды. Бизнесті жүргізу шарттары барлық әлемдік компаниялар Қытайға баруға тырысады. Сонымен бірге Қытай коммунистік партия бәрін бұрынғыдай бақылайды және ҚХР-да социалистік жүйе болып қала берді. Кедейлікке қарсы күреске әлемдегі ең маңызды үлес қосқан Қытай жаңа тарихи мақсаттарға: «орта табысы бар қоғамды» құруға және «қытай арманы» жүзеге асыруға көшті. Қазірдің өзінде көптеген мамандықтар бойынша Қытайдағы орташа жалақы, соның ішінде дәрігерлер, мұғалімдер әлемдік орташа деңгейден асып түседі. Жыл сайын 120 миллион қытайлықтар шетелге шығу мүмкіндігіне ие. Қытайдағы реформалар жүйелі түрде ойластырылған, қытайлықтар өздерінің тәжірибесі арқылы ертең кешеге қарағанда жақсы өмір сүретінін біледі, бұл қытайлық қоғамда рухани ынта-жігер мен атмосфераны қалыптастыруға үлкен ықпал етті. Керімсал Жұбатқанов, Қазақ-Орыс Халықаралық Университеті «Рухани жаңғыру» ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі Abai.kz
