Бір ескерткіштің тарихы
"Бір ескерткіштің тарихы" | "https://abai.kz/post/184127"
TITLE: Бір ескерткіштің тарихы
URL: https://abai.kz/post/184127
META: "Бір ескерткіштің тарихы" | "https://abai.kz/post/184127"
DATE: 07.06.2024
AUTHOR(s): Әбдісаттар ӘЛІП
TOTAL WORDS: 1476
TEXT: Редакциядан: Абаi.kz поштасына осыдан үш жыл бұрын жазылған журналист, «Шымкентім, шырайлым!» әдеби-көркем альманағының Бас редакторы Әбдісаттар ӘЛІПТІҢ осы мақаласы келді. Мақалада Д.А.Қонаевтың өмірбаяны баяндалады да, соңында  шымкенттік Ержан Қалдыбаев есімді азаматтың оншақты жыл бұрын жасаған ескерткіші туралы сөз қозғапты. Төменде сол ескерткіштің суретін жариялай отырып, ескерткіш туралы оқырмандардың ойын білгіміз келумен қатар, оның Шымкент қаласына орналастырлатыны туралы жағымды жаңалықпен бөлісуді жөн көрдік... Тек редакциядан бір сұрақ бар, ол – «Д.Қонаевпен бірге қызмет еткен өзге де айтулы тұлғалардың осындай ескерткіштерін жасау қажет пе?» деген... Аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев пен Қазақстан – егіз ұғым іспеттес. Бұл екеуін ешуақытта бөле-жара қарауға болмайды. Дәріптеп айтқанда, мың жылда бір-ақ рет дүниеге келетін ұлы тұлға. Ол 1912 жылы 12 қаңтарда Алматыда дүниеге келген. Көпбалалы отбасында Әмина, Маймуна, Вазиля, Нейля, Гауһар, Сара, Роза, Дінмұхамед, Асқар есімді тоғыз перзент өсіп-тәрбиеленген. Халқы еркелетіп Димаш деп атайтын. Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1952), техника ғылымының докторы (1969), үш мәрте Социалистік Еңбек Ері (1972, 1976, 1982) атанған. Мәскеудегі түсті металдар және алтын институтын бітірген (1936). Балқаш, Алтай, Риддер, Лениногор кен орындарында басшылық қызмет атқарған (1936-1942). Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Халық Комиссарлары Кеңесі, кейіннен Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Төрағасының орынбасары (1942-1952) болған. Қазақстан Ғылым академиясының президенті (1952-1955) болып сайланған. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Төрағасы (1955-1960 және 1962-1964), Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы (1960-1962 және 1964-1986), Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы Орталық Комитеті Саяси Бюросының мүшесі (1971-1987) болған. Өмірінің 45 жылға жуығын ел басқару ісіне арнаған, ширек ғасырға жуық Қазақстанның бірінші басшысы қызметін абыроймен атқарған. Жауапты басшылық қызмет атқара жүріп республикадағы тау-кен ісін дамытуға қомақты үлес қосқан. Республиканы басқарған жылдары Қазақстанда жаңа өнеркәсіптік аудандар қалыптасқан, елде жаңа 47 қала, қала үлгісіндегі поселке мен ірі елді мекендер пайда болған. Павлодар-Екібастұз отын-қуат кешені, Қарағандыда ГРЭС-2, Шығыс Қазақстандағы Бұқтырма су электр стансасы, Павлодар трактор зауыты, тағы басқа кәсіпорындар сол кезде іске қосылған. Маңғыстаудағы мұнай кен орындары игерілген, теміржол құрылысы, көлік түрлері дамыған. Республика титан, магний, синтетикалық каучук өндіре бастаған. Электротехника, мәшине жасау, химия салалары жедел дамыған. Жезқазған, Маңғыстау және Торғай облыстары шаңырақ көтерген. Алматы облысының Кербұлақ алқабын игеруге, Қапшағай су қоймасын, Үлкен Алматы каналын салуға ерекше көңіл бөлінген. Өкінішке орай, Қазақстан экономикасы жалпы алғанда Одақ үшін шикізат базасы бағытында дамыған, мұнда көп жағдайда өнім шығаруға қол жетпеген. Бүкіл Кеңес Одағына тән экономиканың милитарлануы Қазақстанда да орын алған. Алматы, Орал, Өскемен, Петропавл, Степногорск, тағы басқа қалалардағы үлкен зауыттар әскери өнім шығарумен айналысқан. Қазақстанда кең алқаптарды алатын полигондар мен әскери өнім шығаратын кәсіпорындар экологияға орасан зор нұқсан келтірген. Ғалым ретінде «Қоңырат руднигіндегі бұрғылау-жару жұмыстары» монографиясы бойынша докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми еңбектері кен орындарын ашық әдіспен қазу теориясы мен тәжірибесінің аса маңызды мәселелеріне арналған. Карьерлерде кен өндірудің тиімді әдістерін зерттеумен және оларды өндіріске ендірумен етене айналысқан. Зерттеулері Қазақстанның кен қазу өнеркәсібінде өндіріс тиімділігін елеулі түрде арттыруға көмектескен. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, соның ішінде «Қоңырат мыс кенін қазу» (1949), «Қазақстанда ашық әдіспен кен қазуды дамыту» монографиясының (1964), «Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты карьерлерінде кен қазу жұмыстарының технологиясын жетілдіру» (1966) атты ғылыми еңбектердің авторы. «О моем времени». Книга воспоминаний» (1992), «Өтті дәурен осылай» (1992), «От Сталина до Горбачева (в аспекте истории Казахстана)» (1994), «Ақиқаттан аттауға болмайды» деп аталатын естелік-эссе кітаптары (1994) көзіқарақты оқырмандардың сүйікті туындыларына айналған. Қазақстандағы әдебиет пен өнердегі, мәдениет пен ғылымдағы ахуалды әрдайым бақылап отырған. Республикаға басшылық жасаған тұста Қазақстанның бес томдық академиялық тарихы қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген. Төрткүл әлемге танымал ұлы классик жазу-шы Мұхтар Әуезовке, қазақ халқының қилы тарихы туралы «Көшпенділер» деп аталған трилогиялық роман жазумен ерекшеленген қаламгер Ілияс Есенберлинге, «АзиЯ» еңбегінің авторы Олжас Сүлейменовке айрықша қамқорлық танытып, сол кезеңдегі жас өнерпаздар – Роза Бағланова, Бибігүл Төлегенова, Ескендір Хасанғалиев секілді әнші, композиторларға қолдау көрсеткені қалың жұртшылықтың жадында. Компартияның қылышынан қан тамып тұрған сонау бір жетпісінші жылдары атбасарлық қайынатасы Шәріп Янаевқа сағана да салдырған. Республика аумағының тұтастығын сақтап қалуда табандылық көрсеткен. Ол кезінде Өзбекстанға беріліп кеткен Оңтүстік Қазақстан (қазіргі Түркістан) облысының мақта өсіруші Мақтаарал, Жетісай, Киров аудандарын (қазіргі Мақтаарал, Жетісай аудандары) қайтарып алған. Қазақстанда Неміс автономиясын құру, Маңғыстауды Түркіменстанға беру жөніндегі Орталықтың ұсыныс-жоспарларына қарсы шыққан. Алматыны заманауи көрікті қалаға айналдыруға көп күш жұмсаған. Мұнда Республика сарайы, Қазақ мемлекеттік университетінің қалашығы, «Арасан» сауықтыру орталығы, рекордтар фабрикасы деп саналатын «Медеу» спорт кешені, тағы басқа ірі ғимараттар бой көтерген. Алматыны тасқыннан қорғау үшін Медеу сайында үлкен бөгет жасалған. Дипломатиялық сапармен Қытай Халық Республикасы, Америка Құрама Штаттары, Алжир, Уругвай, Иран, Италия, Үндістан, Корея, Египет, Болгария, Жапония, тағы басқа мемлекеттерде болған. Сол сапарларының бірі жайында «Қытай Халық Республикасындағы 30 күн» атты кітап жазған. 1976 жылы Алматыда ескерткіш орнатылған. ІІ-ХІ сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің және ІІІ-ХІ сайланған Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Сегіз рет Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. 1985 жылы Михаил Сергеевич Горбачев Кеңес Одағы Коммунистік Партиясының Орталық Комитетінің Бас хатшысы болып сайланғаннан кейін елде басталған қайта құру саясаты КСРО-ның басқа аймақтары сияқты Қазақстанда да көптеген қиындықтар мен кедергілер туғызған. Д.А.Қонаевты қызметтен кетіруге байлам жасалған. 1986 жылы 16 желтоқсанда өткен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Пленумы КОКП Орталық Комитетінің хатшысы Георгий Петрович Разумовскийдің ұсынысымен оның орнына Геннадий Васильевич Колбинді сайлаған. Д.А.Қонаевтың орнына басқа ұлт өкілінің тағайындалуын қазақ халқы кемсітушілік ретінде қабылдаған. Мұның соңы КСРО-дағы ұлт саясатына қатысты халық көңілінде қордаланған наразылықтардың сыртқа шығуына алып келіп, Желтоқсан оқиғасына (көтеріліс) ұласқан. КОКП Орталық Комитеті Д.А.Қонаевты көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі деп санаған. Сөйтіп, 1987 жылы 26 маусымдағы Пленумда оны «Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болғанда республика партия ұйымын басқарудағы жіберген қателіктері үшін» деген сылтаумен КОКП Орталық Комитеті Саяси Бюросының мүшелігінен босатқан. Көп кешікпей ол Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің мүшелігінен де шығарылған. Димекең 1993 жылы 22 тамызда өмірден озған. Қайтыс болғаннан кейін Қазақстан Ғылым академиясының Тау-кен және түсті металлургия институтына, еліміздің бірқатар мектептері, даңғылдары мен көшелеріне оның есімі берілген. Алматыда Д.А.Қонаев атында университет бар. 1992 жылы 13 қарашада Алматыда Халықаралық Д.А.Қонаев қоры құрылған. 2002 жылы 12 қаңтарда оның мұражай-үйі ашылған. Өмірінің соңғы сәтін өткізген Ал-маты облысының Алакөл ауданындағы Ақши ауылында (Жетісу қақпасы) 2003 жылы 15 тамызда арнайы құлпытас орнатылған. Шымкенттегі мұражайында да қоғамдық қор құрылған. Мұндағылар 2002 жылдың сәуір айынан бастап «Аталар сөзі» атты газет шығарып келеді. Басқа жерді қайдам, шымкенттіктер жыл сайын Димекеңнің жарық дүниеге келген және өмірден қайтқан күндерін елеусіз қалдырған емес. Шырайлы шаһарымыздағы Қонаев даңғылының бойындағы кеудемүсіндік ескерткіштің алдына келіп, ұлы тұлғаға тағзым етуді игі дәстүрге айналдырған. Ескерткіштің алдына алқызыл гүл шоқтарын қоюмен қоса-қабат ол жайында әсерлі естеліктер айтады. «Қайтпас» шағынауданындағы «Мақаш ата» тойханасында қайырымдылық ас беріп, марқұмның асқақ әруағына Құран бағыштайды. Мұндай ізгілікті де игілікті іс-шара 2018 жылы да өзінің жалғасын тапты. Облыстық «Отырар» (қазіргі қалалық Әл-Фараби атындағы) ғылыми-әмбебап кітапханасында еске алу кеші өткізілді. Д.А.Қонаев атындағы мешітте өткен жұма намазында да оған арнап Құран оқылды. Әркездегідей Нұрмаханбет Әжіметов, Байдулла Қонысбек, Мархабат Байғұт, Жеңісбек Мәуленқұлов, сонымен қатар Жеңіс Сұлтанов, Қабылбек Төретаев, Күлия Айдарбекова көсіле сөз сөйлеп, әсерлі естеліктерімен бөлісті. Әрине, мұның бәрі де сауап тірлік қой. Алайда, көңілді күпті етіп жүрген мына бір жағдаятты да айтпай кетуге болмас. Шымкенттік Ержан Қалдыбаев есімді азамат осыдан оншақты жыл бұрын қазақ халқының қос таутұлғасы – Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев пен Асанбай Асқаровтың еңселі ескерткішін жасаған. Таза қоладан құйылған ескерткіштің салмағы екі тоннаны құрайды. Кәсіпкер жігіт оны жасау үшін 200 мың доллар қаржысын сарп еткен. Амалы таусылғандықтан, тіпті өзі тұрған үйін де сатып жіберген. Өкінішке орай, Қазақстанда осы еңселі ескерткішті қоятын орын табылмай тұр. Дәлірегі, үлкенді-кішілі шенді-шекпенді шенеуніктер бұған онша ынта-ықылас танытып отырмаған сыңайлы. 2018 жылы 22 тамызда Димекеңнің бақилық болғанына ширек ғасыр толды. Осы бір датаға орайластырып, шырайлы шаһарымызда оның ескерткішіне орын табылып қалар деп үміттенгенбіз. Келесі 2022 жылы 12 қаңтарда Димекеңнің дүниеге келгеніне 110 жыл толды. Бәлкім сол кезде бұл ескерткішті көріп қалармыз дегенбіз. Әзірге біздің бұл датымызды тыңдайтын жан табылмай тұр! 2021 жыл. ЕҢСЕЛІ ЕСКЕРТКІШТІ КӨРІП ҚАЛУЫМЫЗ ҒАЖАП ЕМЕС. Соңғы жылдары Қазақстанда аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткеріне деген оң көзқарас қалыптасты. Бұрынғы Қапшағай қаласының атауы өзгертіліп, Қонаев деп аталды. Жер-жерде ұлы тұлғаға арнап ізгілікті де игілік шаралар өткізілуде. Егемен еліміздегі Үшінші мегаполис жұртшылығының халқымыздың сүйікті перзентіне деген ықылас пейілі айрықша. Шымкентте осыдан 20 жыл бұрын бой көтерген Д.А.Қонаев мұражайы жұмыс істейді. Бұл – Димекеңнің Алматыдағы мұражай-үйін айтпағанның өзінде Қазақстандағы бірегей мұражай болып есептеледі. Шымқаламыздағы ең көрікті даңғылға Димекеңнің есімімен аталып, онда кеудемүсіндік ескерткіші орнатылған. Аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерінің туған және бақилық болған күндері атаусыз қалмайды. Арнайы жиын өтіп, онда Димекең жайлы көптеген әсерлі естеліктер айтылады. Арда азаматтың асқақ рухына бағышталып Құран оқылады. Жақында Шымкенттегі «Нұрсәт» шағынауданында жаңа заманауи үлгіде салынған 3,5 орындық Д.А.Қонаев атындағы жалпы орта мектебі пайдалануға берілді. Білім ұясының ұстаздары мен шәкірттері ұлы тұлғаға арнап бірқатар шаралар өткізіп келеді. Осыдан оншақты жыл бұрын шымкенттік Ержан Қалдыбаев есімді жігіт елімізге есімдері етене таныс қос қайраткер – Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев пен Асанбай Асқаровқа еңселі ескерткіш жасаған болатын. Алайда, билік тарапынан оны қоюға рұқсат етілмеген тұғын. “Аққа Құдай жақ” дегендей, бүгінде Димекеңнің аяулы есімі туған халқымен қайта қауышып отыр. Қалың жұртшылықтың қолдауымен Шымкент қалалық мәслихаты сессиясының шешімімен, қала әкімі Ғабит Әбдімәжитұлы Сыздықбековтың тарапынан бұл еңселі ескерткішті шырайлы шаһардағы ең көрікті жерлердің бірі – Асанбай Асқаров атындағы дендрарий саябағына қою жөнінде ұсыныс жасалған. Қала тұрғындары мен қонақтарының таяу күндерде аталмыш демалыс орталығынан бұл ескерткішті көріп қалуы да ғажап емес. Әбдісаттар ӘЛІП, Abai.kz
