Шыңғыс хан тарихы – қазақтың алтын тарихы!
"Шыңғыс хан тарихы – қазақтың алтын тарихы!" | "https://abai.kz/post/164554"
TITLE: Шыңғыс хан тарихы – қазақтың алтын тарихы!
URL: https://abai.kz/post/164554
META: "Шыңғыс хан тарихы – қазақтың алтын тарихы!" | "https://abai.kz/post/164554"
DATE: 03.02.2023
AUTHOR(s): Бейсенғазы Ұлықбек
TOTAL WORDS: 1630
TEXT: Егер істі бастасаң - қорықпа, Қорықсаң - бастама. Тауда жоғалған нәрсені - өзен түбінен іздемейді. Шыңғыс ханның ұлағатты сөздері. Кезінде  бүкіл Ұлы Даланың  ру, тайпаларының басын қосып, ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстаған, сонымен қатар,  Аспан асты империясын (Қытай)  бағындырып, Орталық Азия және көптеген елдердің тізесін бүктірген Шыңғыс хан туралы қаншама ғасыр айтылып та, жазылып та келеді. Дегенмен, қай ұлттың өкілі екенін де осы уақытқа дейін тап басып әлі ешкім айтқан жоқ. Бірақ, кейінгі жылдары шетел ғалымдары мен орыс оқымыстылары кезінде кеткен қателікті дәл тауып, оның, яғни айтқанда, Шыңғыс ханның қазіргі күндері  «моңғол» атын алып отырған бурят – манжурларға ешқандай қатысы жоқ екенін өздерінің ғылыми еңбектерінде айтып та, дәлелдеп та келеді. Шыңғыс хан шынында сол буряттардан шыққан ба? Мұны зерттеу мүмкіндігі мол қазіргі орыс және дүние жүзі ғалымдары жоққа шығарып отыр. Біріншіден, Шыңғыс ханға байланысты оқиғалардың түгелі – оның жастық шағы, өсуі, хан тағына келуі және императорлық дәрежеге жетуі, міне осылардың барлығы қазіргі Қазақстан аумағында болған оқиғалар деп жазылуда. Сондай-ақ, мон-голл атанған буряттар  өте аз ел. Олар алып Қытай тұрмақ, ормандай қалың түркі қыпшақтарына да (яғни қазақтарға) шамасы келмес еді дейді. Сонымен қатар, Моңғолия қыпшақ жерінен алыс, бір қиырда жатқан өз күнін әрең көріп жүрген кішкентай жұрт («крошечное население» академик А.Федотов). Осылардың барлығын оқып, салыстыруға, зерттеп, зерделеп көруге мойнымыз жар бермеген біз ғана ескі сүрлеумен жүріп келеміз. Дегенмен, кейінгі уақытта біздің зиялы қауым өкілдерінде, өткен  мың жылдық Ұлы тарихымызға деген ынта артып, біраз нәрсені біліп қалған секілді. Ал енді, осы Шыңғыс хан тақырыбына жазған өзге елдің жазушылары мен ғалымдарының жұмыстарын оқып, тыңдап көрейік. Біз, нақтырақ болсын деп орыс тілінде бердік: Мысалы,  Александр Бушковтың «Чингисхан. Неизвестная Азия» атты ғылыми зерттеу кітабында былай деп айтылады: «…Кстати, нам растолковывают, что само имя «Чингисхан» в переводе означает «Океан – хан». Откуда бы такие словечки у монголов? А вот тюрки, повидавшие Каспий и Черное море, и Атлантику, такое имя своему правителю вполне могли дать… В общем, по моему глубокому убеждению, следы реальной биографии Чингисхана следует искать не на востоке, в Китае и Монголии, а как раз на западе. В первую очередь, я обратился к «Скифской истории» Андрея Лызлова. Мотивировка проста: если кто-то считает вполне достоверным историческим источником сочинение Данзана, отчего таковым не может быть написанная примерно в то же время книга Лызлова, опиравшегося, к слову, на массу исторических трудов – русских, польских, итальянских? Нет уж, элементарная логика требует оба сочинения уравнять в статусе… Сведение о Чингисхане у Лызлова, прямо скажем, скуднейшие – но гораздо более реалистические, нежели китайское баснословие, написанное неизвестно когда неведомо на каком языке… Никаких «монголов» у Лызлова, разумеется, нет – только татары. «Татары же, называемые еще Заволжская орда (Кипчакская орда), обитают по той же реке Волге (Еділ)  ниже болгарских границ даже до моря Каспийского». Болгары имеются в виду, разумеется, не балканские (Балканские острова), а волжские (ныне татары). Обратите внимание на слово «даже». Каспийское море – крайний восточный рубеж Заволжской орды. Какая там, к дьяволу, Монголия… Татары, по Лызлову, «пришли из пустыней, отстоящих к китайским странам». Под «Китаем» имеется в виду вовсе не современный Китай, а какие-то среднеазиатские области. Нынешний Китай Лызлов, как было принято в его время, наверняка называл бы «Чина». «И начали  жить около великих рек Едиля (Волга) и Яика». Далее уточняется, что татары (кипчаки) – «единонравны» с волжскими болгарами. Ну разумеется! И те и другие – тюрки, что в особых доказательствах не нуждается. «Иностранные же историки называют страну ту Заволжская орда, яко Гваньини пишет, глаголя: Орда татар заволжских названа есть от реки Едиля, за нею же обитали; граничится  та страна от востока морем Хвалисским». Гваньини – итальянский историк (1538-1614), автор «Хроники Сарматии Европейской», откуда Лызлов многое почерпнул. Хвалисское море – Каспийское. А вот и Чингисхан – здесь же, в Заволжской орде! «А о начале своем те ордынцы повествуют так. Якобы в тех странах, откуда они пришли, жила некая вдова знатного рода. Она некогда от прелюбодеяния породила сына по имени Цынгис, коего старшие сыновья, как незаконно рожденного, хотели убить. Вдова же, обращая вину свою к себе в оправдание, сказала: «От лучей солнечных зачала я сына». Здесь до Лызлова явно дошли сказания об Алангоа, оплодотворенной солнечным лучом. «Цынгис» – это, конечно же, Чингисхан. О котором Лызлов далее пишет: «И сын той вдовы, войдя в зрелый возраст, Заволжскую орду распространил и умножил, и множеством жителей, и дел мужественных деянием, и самого края изобилием едва ли не все тамошние орды превзойдя. Народ тот, мужеством превосходя все дикие поля, воинскими делами славу свою размножил». Как видим, никаких монголов нет и в помине. Татары – тюрки (кипчакское население, нынешние казахи)  в свое время переселились к Едилю и Каспию. Первоначально они были одним из родов в царстве некого Ункама (Он хан, хан кереев), но когда этот род усилился и укрепился, Ункам стал всерьез его опасаться, а потому, чтобы малость «проредить» расплодившийся народишко, стал посылать его на все войны, какие только случались, ставя в первые ряды. Татары быстро догадались, что это не головотяпство, а продуманный геноцид и, чтобы избежать дальнейших трений, переселились всем народом подальше от  Ункама, основав собственное государство. А потом избрали верховным правителем Цынгиса, Чингисхана. Первой крупной акцией был поход как раз против Ункама. Сначала Чингисхан мирно попросил в жены его дочь, но Ункам отказал, тогда Чингисхан пошел на него войной и захватил все его царство (дело, конечно же, наверняка не в девушке, а в тех самых старых счетах). Кое-какие столь же скудные дополнения можно подчеркнуть из обширной книги хорезмийского книжника Ан-Насиви. Источник поистине бесценный, без малейшей иронии – поскольку был современником Чингисхана и единственным независимым свидетелем. Авторы других сочинений находились на службе у Чингисхана, а потому полной объективности от них ждать, согласитесь, трудно… Ан-Насиви, конечно же, не заметил никаких «монголов». Народ Чингисхана – тюрки и сам он тоже тюрк, а не монгол. А народ называемый монголами,  на самом деле Халкинские буряты. (От Киданов вышли три народа— Халкинские буряты, Джунгары и Калмыки). Не имевшие ни какого отношения к Чингисхану и его империи. Буряты-монголы, крошечное население, населявшие земли за несколько тысяч километров от расположений империи Чингисхана. Согласно ан-Насиви, в свое время существовало государство Ас-Син, где правили совместно шесть тюркских ханов, подчинявшиеся великому хану по имени Алтун. Ан-Насиви называет эту страну Китаем, но из его же собственного описания следует, что к нынешнему Китаю она не имеет никакого отношения. Жоғарыда біз көрсеткен, орыстың дарынды жазушысы  Александр Бушков жазғандай,  Андрей Лызловтың  «Скифская история» деген зерттеу жұмысынан  да,  Шыңғыс ханнның ешқандай  моңғолға  жатпайтындығын  және  оның түркі – қыпшақ екендігін  анық оқуға болады.Қазіргі моңғолдар – қалқалық буряттар. Олар Ресейлік орхон буряттарымен тұтас халық болып есептеледі. Егер айтар болсақ, олар – бір тілде сөйлейтін, бір дәстүрдегі және будда дініндегі адамдар. Ұлттық киімдері де бірдей. Оны орыс зертеушілері осылай деп жазып, көрсетіп келеді. Біртұтас жұрт болғанымен, орыстар шекара түсіргенде екіге бөлініп қалған. Астаналары Улан-Батор біздің тілде «қызыл батыр» деген түсінік берсе, оған жақын тұрған  Улан-Удэнің қазақшасы «қызыл сұнқар» деп аударылады екен. Ерінбей ізденіп оқыған адамға барлығы зерттеу кітаптарында нақтыланып жазылып тұр. Монғолия (буряттар) – өте кішкентай ел. Орыстардың зерттеуінде  осыдан мың жыл бұрын олар бір-екі мыңға әрен жететін жұрт болған. Сондықтан, олардың империя құрып, Қытай секілді алып мемлекетті жаулап алуы мүлде қате пікір, - дейді,  орыстың зерттеуші академик ғалымдары. Олар шындықты көрсетіп, ақиқатты айтуда. Енді, сол жазушы және ғалымдардың тілімен сөйлейік. Сонымен, ары қарай кеттік: Историки еще с полсотни лет назад предложили свое обьяснение: по их убеждению, киргизы (ныне казахи) попросту «называли калмыками все монголоязычные народы». Написать такое мог только человек, совершенно не знающий древних традиций Великой Степи как раз было принято скрупулезно доискиваться до корней. Всем, наверно, помнится извечный вопрос, с каким обращаются к герою в русских сказках: «Ой ты, гой еси, добрый молодец! Ты какого будешь роду-племени?» Так вот, этот вопрос позаимствован из старой тюркской традиции, где его следовало понимать в буквальном смысле: путник, какого ты рода, какого племени? В степи не бывает каких-то абстрактных «казахов» – есть кият, меркит, жалаир, найман, конырат, керей. Не бывает абстрактных «хакасов», обязательно поитересуются: ты саганец или шорец? Итак далее. Кстати, «кият», «меркит», «жалаир», «найман», «конырат», «керей» и «аргын» – роды, упоминающиеся при перечислении «монгольских» родов Чингисхана, – это современные казахские роды! К монголам никакого отношения не имеющие. Наконец, «древнемонгольский» обычай избрания нового хана отчего-то неизвестен в монгольской традиции, зато, как оказалось, как две капли воды похож на обычай, сохранившийся у казахов до конца XIX века: когда кандидат получает большинство голосов участвующих в избрании знатных лиц, его сажают на кошму из тонкого белого войлока и трижды приподнимают войлок за концы, громко провозглашая: «Хан! Хан! Хан!». Потом вслед за знатью ту же процедуру повторяют «простой народ», кошму рвут на мелкие кусочки, за которые идет форменная драка – каждый старается унести такой лоскуток в память о том, что он лично участвовал если не в избрании хана, то в его торжественном провозглашении. В тюркских языках этот ритуал именуется «хан кутармак» (қазақша айтқанда «хан көтеру»). Монгольского аналога не существует… Что касается Чингисхана то он не монгол – а тюрк. И народ подчинявшийся Чингисхану тоже являются тюрками. Нужно уяснить, себе как следует: то, что Чингисхан – монгол, утверждается только в «Сокровенном сказании» и «Алтан тобчи». Всего-навсего в двух неизвестно кем написанных книгах, появившихся в обращении спустя многие сотни лет после событий… Сонымен  қатар, белгілі  ағылшын зерттеуші ғалымы  Хилда Хуккемде  Әмір Темір туралы  зерттеу кітабында  («Тамерлан - повелитель тюрков») былай деп жазады: «...Империя Темирлана абсолютно говорила на древнем кипчакском языке, как его предки Чингис хан, и созданная им империя» дейді. Ал енді, біздің қазаққа осының бәрін түсінуге, тарихи шындықты қалпына келтіруге санасы мен білімі және күрескерлігі жетіспейді! Дегенмен, кейінгі жылдары жарық көрген Қайрат Закіряновтың «Шыңғыс ханның түркілік ғұмырнамасы» атты ғылыми зерттеу кітабы көп нәрсені анықтап, оқырмандарына Шыңғыс ханның кім болғандығын, сонымен қатар, бұл Ұлы тарих қай елдікі екендігін шынайылықпен  дәлелдеп  береді. Сонымен, яғни, дәлірек айтқанда, Шыңғыс хан және оның империясы біздің тарих, ешқандай монғол-буряттың емес! Осыны түсінетін уақыт жеткен секілді. Біздің айтар пікіріміз, елордамыз Астана қаласында осы Шыңғыс хан тақырыбына ғылыми конференция ұйымдастырып, оған орыс және еуропалық ғалымдар мен тарих тақырыбында жазатын жазушыларды шақырып, ғылыми талдау жүргізгенде болар еді. Оған айналамыздағы көрші мемлекеттердің де ғалым, жазушыларын шақырғанымыз дұрыс-ау деп ойлаймыз. Бейсенғазы Ұлықбек Abai.kz
