Ердоғаннан кейінгі Түркия: Үш сценарий...
"Ердоғаннан кейінгі Түркия: Үш сценарий..." | "https://abai.kz/post/181262"
TITLE: Ердоғаннан кейінгі Түркия: Үш сценарий...
URL: https://abai.kz/post/181262
META: "Ердоғаннан кейінгі Түркия: Үш сценарий..." | "https://abai.kz/post/181262"
DATE: 14.03.2024
AUTHOR(s): Abai.kz
TOTAL WORDS: 959
TEXT: Режеп Тайып Ердоғанның мәлімдеуінше, Түрік Республикасының қолданыстағы заңнамасын ескере отырып, 31 наурыздағы муниципалды сайлау өзі үшін соңғы болады. Алда болатын муниципалды сайлау Ердоғанның билеуші Әділдік және даму партиясының (ӘДП) басшысы ретіндегі соңғы электоралды кезеңі ғана емес, Түркия президенті ретінде де соң,ысы болуы мүмкін. Екінші жағынан, Ердоған 2023 жылғы президенттік сайлау Түркияның қолданыстағы заңнамасына сәйкес өзі үшін соңғысы болады деп айтқан болатын. Ердоғанның мұрасы: Режеп Тайып Ердоған қалдыратын басты мұра - технологиялық тұрғыдан дамыған өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірісі, мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесі және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдарын қалыптастыратын түрік инженерлік идеясы. Сурет: bbc.com Мирасқор кім? Сонымен қатар Режеп Тайып Ердоғанның болашақ қадамдарын түсіндірудің нақты ауқымы бар. Оның қазіргі президенттік өкілеттігі 2028 жылы, Ердоған 75 жасқа толғанда аяқталады. Біздің заманымызша, кезекті қуатты серпіліс жасауды жоспарлаған саясаткер үшін әрекет етуге қабілетті жастан асқан. Тағы бір мәселе -2028 жылға қарай бақылаушыларға партиядағы көшбасшылықты тапсыру аясында Ердоғанның кім даярлайтыны түсінікті болады. Немесе кем дегенде Түркия президенті саяси көшбасшылық эстафетасын бергісі келетін (немесе керісінше, бас тартатын) адамдардың ішінен шорт-парақ анықталады. Бірақ 2028 жылға дейін тағы да бес жыл бар. Оған дейін Украинадағы әскери іс-қимылдардың белсенді кезеңі аяқталуы мүмкін. Ресейдің НАТО-мен тікелей соқтығысу қаупінен немесе осындай соқтығысу фактісінен кейін қауіпсіздік аймақтарын (немесе оккупацияны) бөлуді ресімдейтін қандай да бір құжатқа шығу мүмкіндігі бар. Бес жылдан кейін соғыс экономикасына тартылған Германия мен Франциядағы экономикалық жағдай түсінікті болады. Ресейдің жағдайы, Қытайдағы өзгерістер, атап айтқанда, оның Тайуанға қатысты саясаты айқын болады. Сондай-ақ Бейжіңнің тек әлемдік көшбасшы экономика ғана емес, Азия, Африканың бір бөлігі және Еуразияның бірқатар өңірлері үшін трансөңірлік «жандарм» бола алатыны түсінікті болады. Осы уақытқа дейін саяси сахнада Трамп та, Байден де қалмайды. 2028 жылы АҚШ-та Трамп пен Байденнің (бірі 82 жаста, екіншісі 86 жаста) емес, Демократиялық және Республикалық партиялардың лагерлерінің жаңа адамдарының қатысуымен президенттік сайлау науқаны қызу жүреді. Бірақ 2028 жылы да АҚШ Батыс әлемінің тағдырын анықтайтынына күмән жоқ. Осы кезде Ресейде оның әскери экономикасы дамыған (2024 жылға РФ бюджетіндегі әскери шығыстардың үлесі рекордтық 29 пайызға жетті, яғни ЖІӨ-нің шамамен 6 пайызы) «саяси тұрақтылық» сақталады, себебі Владимир Путиннің президенттік өкілеттігі 2030 жылдың мамырында ғана аяқталады... Сурет: bbc.com Түркия үшін үш сценарий: Бірінші сценарий - Еуропаға бағыт 2028 жылға қарай Түркияның Еуроодаққа ресми кіруі тақырыбы өзектілікке ие болады. Неге формалды? Себебі, іс жүзінде Германия мен Еуропаның басқа да елдеріндегі миллиондаған түрік диаспорасын ескерсек, Түркия Еуроодақтың әлеуметтік-экономикалық картасында өз орнын бұрыннан алған. Бұл жағдайда Анкараның ЕО-ға ресми түрде кіруі не үшін керек деген сұрақ туындайды? Түркия Еуроодаққа ресми мүше ретінде керек пе? Мәселен, Брюссельдің саяси элитасының антагонизміне қарамастан, Түркияның ЕО-ға кіру нұсқасы жалпыеуропалық интеграция дағдарысынан шығудың белгілі бір сценарийі сияқты көрінеді. Анкараның ЕО-ға мүшелігі Брюссельдің сыртқы саясатының стилін конфронтациядан саяси сауда-саттыққа және сахна сыртындағы келіссөздерге дейін өзгертуі мүмкін. Бұл соғыстан кейінгі 1990-2000 жылдарға оралу нұсқасы. Бүгінде араб елдері мен мұсылман Африкасынан, сондай-ақ посткеңестік кеңістіктен көші-қонның жинақталған әлеуеті саяси көшбасшылықты немесе өкілдікті қажет етеді. Мысалы, Францияның 68 миллион тұрғынының 19 миллионы ислам дінін ұстанатын шетелдіктер. Сондықтан 2030 жылдары ЕО құрамына енген Түркия Еуроодақта мұсылман халықтарының өкілі бола алады. Мұндай жағдайда Түркия да біріккен Еуропаның Путиндік Ресейге қарсы антагонизм деңгейін төмендете алар еді. Бұл Еуроодақ үшін де, оппозиция еуроинтеграция мәселелеріне баса назар аударатын Түркия үшін де жаман нәтиже болмас еді. Ердоған орташыл оңшыл консервативтік ұстанымдардан шығып, қазіргі таңда зайырлы ислам құндылықтарына бағдар ұстануда. Сонымен қатар Анкараның оң консерваторлық көзқарасы Еуроодақ елдерінде де барған сайын түсіністікке ие болуда. Сондықтан келешекте Еуропаның жаңа саяси тұғырнамасын қалыптастыру аясында исламдық және христиандық тәсілдердің белгілі бір синтезін елестетуге болады. Еуропа терең өзгерістердің жетек белбеулерін елемей, «театрлық» және басқа да жағдаяттарға тым әуестенді... Түркияның Еуропаға кіруі, сөзсіз, еуропалық саясатты сауықтырып қана қоймай, көбінесе терең өзгерте алар еді, оған Брюссельде бәрі де дайын емес. Алайда, Виктор Орбан сияқты саяси көшбасшылар түркі интеграциясы жағында болатыны анық. Коллаж: Abai.kz Екінші сценарий - автаркиялық моделі Еуропалық интеграция сценарийіне балама - бұл Түркияның «еуропалық емес» Еуразияның өз күштері мен ресурстарына басым сүйенуі. Яғни, шектес мемлекеттер үшін, сондай-ақ Түркі әлемінің бір бөлігі үшін (Әзербайжанмен одақтастық қатынастарды нығайту) жеке тарту орталығын құру. Бұл сондай-ақ ТМД/ЕАЭО мемлекеттерінің өңірі арқылы Ресеймен неғұрлым тығыз экономикалық қатынастарды сақтау және дамыту нұсқасы. Ақырында, автаркиялық, яғни өзін-өзі қанағаттандыратын сценарий, «еуропалық» сценарий Түркияның іргелес негізгі мемлекеттері - Иран және Мысырмен көршілестік саясатын нығайтуды, Оңтүстік Кавказда Грузия және Армениямен қарым-қатынасты нығайтуды, сондай-ақ Украинаны Түркияның әскери-экономикалық ықпал ету аймағында сақтауды көздейді. Мұндай сценарийді ресурстарды қысқарту, жаһандық коммуникацияларды тежеу және тоқтату, АҚШ-тың еуропалық істерге басымдық беруімен байланысты әлемдік қауіпсіздіктің ескі моделінің жалпы осалдығы сияқты әлемдік экономиканың ағымдағы сын-қатерлері мен үрдістеріне жауап деп санауға болады. Мұндай сценарийде Түркия өзінің азық-түлік, энергетикалық және технологиялық қауіпсіздігін дамытуды жалғастырады. Саяси-экономикалық белгісіздік жағдайында нақты активтерге, яғни жерге, суға, тыңайтқыштарға, азық-түлікке, минералдық шикізат пен энергия көздеріне ең жақсы қолжетімділігі бар елдер неғұрлым ұтымды жағдайда екенін түсіну маңызды. Іс жүзінде Түркия үшін бұл активтер Ресейде және ТМД/ЕАЭО өңірінде шоғырланған. Үшінші сценарий - «синтетикалық» көп векторлы Анкараның еуропалық және автаркиялық даму желісін үшінші жолға біріктіруге бола ма? Тәжірибе көрсеткендей, Анкара үшін «галсамен жүру» қол жетімді болып қана қоймай, оны Мәскеу мен Вашингтон белгілі бір жағдай ретінде қабылдайды. Әрине, жаңа ұзақ мерзімді блоктық тосқауылдар мен «ақпараттық-сауда шымылдықтары» пайда болатын күрделі әлемдік конфронтация кезеңінде мұны жасау әлдеқайда қиын. Алайда Ердоған билікте болған жылдары ең бастысы - түрік азаматтарының жас ұрпағының әлеуеті мен амбициясының деңгейін көтере алды. Енді қазіргі түрік қоғамы туралы әңгіменің артында біз бұл елде түрлі деңгейлердегі «арман командасының» белсенді қалыптасуын әрдайым көріп отырғанымыз нормаға айналды, сондықтан да техниканың перспективалы үлгілерін әзірлеушілердің мамандықтары - электр көліктерінен бастап әскери ұшқышсыз ұшақтар мен ғарыш техникасына дейін, жүйе инженерлері мен бағдарламашыларға дейін және т.б. қаншалықты сұранысқа ие екенін көріп отырмыз. Режеп Тайып Ердоған қалдыратын басты мұра - бұл өзінің технологиялық дамыған өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірісін, мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесін және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдарын қалыптастыратын түрік инженерлік идеясы. Егер қазіргі заманғы әлем үрдістерін негізге алатын болсақ, Түркияның арсеналы мен «өз тірегі» құралдарының жиынтығы осы елдің айналасында болашақтың макроөңірлері қалыптаса бастауына ықпал етеді. Abai.kz
