Тұрсын ЖҰРТБАЙ. БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ!.. (жалғасы)
"Тұрсын ЖҰРТБАЙ. БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ!.. (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/44483"
TITLE: Тұрсын ЖҰРТБАЙ. БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ!.. (жалғасы)
URL: https://abai.kz/post/44483
META: "Тұрсын ЖҰРТБАЙ. БЕСІГІҢДІ ТҮЗЕ!.. (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/44483"
DATE: 04.07.2016
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 2263
TEXT: Жалғасы. Алдыңғы бөлімдерін мына сілтемелерден оқи аласыздар: http://abai.kz/post/view?id=7271 http://abai.kz/post/view?id=7292 http://abai.kz/post/view?id=7363 http://abai.kz/post/view?id=7851 http://abai.kz/post/view?id=7819 http://abai.kz/post/view?id=7851 http://abai.kz/post/view?id=7963 http://abai.kz/post/view?id=8004 http://abai.kz/post/view?id=8164 http://abai.kz/post/view?id=8190 http://abai.kz/post/view?id=8438 Екi үйдiң арасына зыр жүгiрiп жүрген ойын баласы болса да, қыр қазағына тән зеректiкпен Мұхтардың “артистер” арасында түтiге ашуланып тұрғанын дәл байқап, жадында сақтап қалыпты. Ғайса Сармурзин ақсақал қайтыс болғаннан кейiн Николай Иванович Ановтың архивiн парақтап отырғанымызда, жоғарыда үзiндi келтiрген жазбаның шындығына көзiмiз жеттi. Мұхтардың спектакльден соң қуанудың орнына ренжитiн жөнi бар екен. Николай Иванович Ановтың жазбасынан: « ( әңгiменi Мұхтардың өзi айтып отыр )” – Б i з Ералы жазығына келд i к, сол арада алғашқы қиындыққа тап болдық. Б i зд i ң санымыз аз ед i , ал пьесада ойнауға ти i ст i адамның саны одан көп боп шықты. Жерг i л i кт i ж i г i ттерд i шақыруға тура келд i . Б i рақ олардың бәр i сауатсыз ед i . Олардың ешқайсысы рөлдег i сөздерд i жаттауға шамасы келмейт i н ( бұл арада жiгiттердiң текстi дұрыс жаттамағанын Николай Иванович олардың сауатсыздығынан деп түсiнiп, қағазға солай түсiрсе керек. Себебi: спектакльге қатысқандардың денi Абай немерелерi, Жағыпар, Зiкайыл, Жiбiрейiл, Ақкенже, Әбiштiң қызы Райханның күйеуi Бәстеми бәрi де ол кезде бес кластық орыс мектебiн бiтiрген болатын. Ахмет Әуезов гимназияда оқитын. Оның себебi басқа едi – Т.Ж.). Б i рақ бұл бер жағы екен. Ешб i р қыз сахнада ойнауға кел i с i м бермед i . Спектакль шықпайтын болды. Б i зд i бұл қиындықтан мен i ң ағам (?) жасы құрдас Ахмет Әуезов құтқарды. Оның бет-әлпет i сондай ажарлы, ашық ед i , ең бастысы ол қалада оқығандықтан да қысылып-қымтырыла бермейт i н. Осы өң i рге аты әйг i л i жүйр i кт i ң құйрығын кес i п, оған бұрым қып өр i п берд i м. Ек i ки i з үйд i қапталдастыра т i г i п, ортасын керегемен бөлд i к. Сахнадан аумай қалды, ортасын шымылдықпен бөлд i к. Енд i суфлерд i қайда орналастырамыз деп басымыз қатты. Б i реу тұрып суфлерд i сандықтың i ш i не жасарайық та, тұншықпас үш i н аузын жартылай ашып қойсақ – дест i . Мен бүк i л пьесаны жатқа б i лет i нм i н, сондықтан да олардың барлығы б i р ауыздан суфлерге мен i лайық деп санады. Сандық онша үлкен емес ед i . Б i рақ онда мен де 19 жастағы талдырмаш, сыптығырдай ж i г i т ед i м ғой, “сүфлер сандығының” i ш i не қуана-қуана жата қалдым. Шындығын айтқанда, мен i ң сол сандыққа тығылуымның ешқандай да қажет i жоқ боп шықты. Мен қанша айқайлап ескертумен болсам да, артистер мен i ң сөз i мд i ест i ген жоқ, т i пт i ест i г i лер i келмеген де болу керек. Роль сөз i н жаттап үлгермеп ед i . Алайда, спектакль сәтт i өтт i . Артистер аңызды да, пьесаның мазмұнын да жақсы б i лет i н. Олар автордың ойын дұрыс түс i нд i . Б i зд i ң халқымыздың қанына с i ңген суырып салма ақындық өнер i н i ң арқасында спектакльд i аяғына дей i н ойнап шықты. Мен үш i н ки i з үйде қойылған осы тұңғыш спектакльд i ң үлкен маңызы болды. Мен ойын кез i нде айтылған талапкер артистерд i ң аузынан шыққан тосын репликалармен пьесаны бұрынғыдан да жандандыра түсуге болатынын i штей сөз i нд i м”. “Бiр жамандықтың бiр жақсылығы болады” – деген көшпелi елдiң даналық сөзi бар. Сол осы арада дәл келiп тұр. Ойнаушылар мен тыңдаушылардың әр қайсысы өз ата-бабасының әруағын қорғап, пьесада жоқ сөздердi жанынан қосып айтуының нәтижесiнде жас драматургке ой салды. Текстегi сөздi бұрмалауы (Николай Иванович айтқандай) ойнаушылардың “сауатсыздығынан” емес, керiсiнше әлi де саналарында сақталып қалған “әруаққа сиынудан”, ата-баба намысын қорғаудан туған “импровизация” едi. Дәл осындай қарбаласы мен қызығы мол сәттердi өзiнiң алғашқы шығармашылық жолында М.Шолохов та басынан кешiрген. Жазушы Анатолий Калинин орыстың ұлы жазушысының жастық шағы жөнiндегi очеркiнде: “Жоғары Дондағы станциялар мен хуторлардан жап-жас Шолоховтың пьесалары бойынша қойылған спектальдерд i қызықтаған көрермендерд i кездест i руге болады. Егерде “Тынық Дон” немесе “Көтер i лген тың” туралы олармен сұқпаттаса қалсаң, қаз i р бұл к i таптар жұрттың бәр i не белг i л i ғой әр и не, олар Шолохов туралы тек өздер i нен басқа ешк i мге белг i с i з жайларды айтады. Ол кезде Шолохов – Мишотка болатын. Пьеса жазып қана қойған жоқ, бейне б i р актерлыққа дайындалып жүргендей-ақ өз i мәнерлеп оқитын. Драма үй i рмес i не келгенде түн i бойы отырып пьеса жазған дәптерд i белд i г i нен суырып алып жолдастарымен б i рге рөлдерд i жаттайтын, содан кей i н дәптерд i белд i г i не қайыра қыстырып үй i не қайтатын”, – деп жазды. Шолохов хақындағы бұл жолдарды оқығанда Мұхтар Әуезовтiң де әдебиетке деген жастық құштарлығы елестейдi. Әрине, мұның барлығы – кездейсоқ ұқсастық. Бiрақ, сол ұлы адамдардың өмiрiндегi ұқсастықтың өзi ерекше бiр жылы ұшырап, әрi заңды құбылыс сияқты әсер ететiнi бар. Иә, “Еңлiк-Кебектiң”, де жазылуын, оның тұңғыш рет қойылуын көрген адамдар болған. Сол куәлармен қоса Мұхтар өмiрiнiң талай жұмбақтары да ғайыпқа айналды. Қуанышқа орай осы пьесаның дүниеге келуiне себепшi болған Ақыш Тұрағұлқызымен жүздесiп қалудың сәтi түстi. Он шақты жыл бойы сыр тартып, ой суыртпақтап, бiраз дерек алдық. Ол кiсiнiң әрбiр сөзiнiң астарынан талай-талай қымбат оқиғалардың жаңғырығы естiледi. Сондықтан да тым ұзақтығына қарамастан, ол мәлiметтердi толық келтiрдiк. Бұл – тек “Еңлiк-Кебектiң” алғашқы қойылымының жайын ғана қамтымайды. Сонымен бiрге, Абай мен Мұхтардың арасындағы рухани өзектестiктiң тамырынан да мағлұмат бередi. Ақыш Тұрағұл қызы – аққұба, ашаң жүздi, ұқыпты киiнетiн адам. Төргi бөлмесiнде оюлы сандық, оның үсiне жүк қойылған. Ат жақты, дөңестенiп келген қыр мұрын, аялы байсалды жанар... Атасы Абайға бет – пiшiнi ұқсап –ақ тұр. Кiшкене дөңгелек үстелдiң үстiнде арап әрпiмен терiлген кiтап пен көзiлдiрiк жатады. Сырмаққа отырып әңгiмесiн бастамас бұрын өзi қөрген, естiген оқиғалардың iшiнен қайсысын айтарын iштей толғап, бiр сәт дағдарыс күй кешедi. Ұзақ ойланып барып, әңгiмесiн үзiп-үзiп айтады. – Шырағым, осынау өм i рден көрген i м мен түйген i мд i т i з i п, тағдыр тарауында екшел i п, ғұмыр өзег i не айналған нәрсен i ң барлығын айту, көң i лге әсер ет i п, жүрект i сан құбылтады ғой. Әңг i мен i ң арқауын қалай құрсақ екен. Б i лет i н i м де, көрген i м де б i р шама. Әрине, оның барлығы әкем мен (ол кiсi Абайды солай атайтынын әңгiме барысында байқадым) Мұхтар жағына қатысты ғой. Тұрағұл ағамыз өнерге құштар, сауыққой, i скер, сөзд i мәнерлеп, мақалдап, шешен сөйлейт i н. Көп оқитын. Жастарды әкемн i ң (Абайдың) дәстүр i нде тәрбиелеп, соны дамытуға зер салатын. Өз i де б i рнеше, анығын айтсам, төрт шығарманы орыс т i л i нен қазақшаға тәрж i малады. Б i разы дер кез i нде баспасөз бет i нде жарық та көрд i . Соның ықпалының арқасында б i зд i ң үйге оқыған жастар үй i р өст i . Бәр i де Тұраш ағаны сағалайтын. Абай ауылы Әуез ақсақалмен б i рге қоңып, қатар жайлауға шығатын. Қатты араластық. Әуез ата Әйгер i м анаммен ұзақ күндер әңг i мелес i п, ел-жұрт жайын ақылдасып отыратын. Талай жиында: – Әйгерiмнiң Абай үшiн жөнi бөлек. Ел қадiрiн, жұрт татулығын, ағайын арасын пайымдайтын байсалды жан ғой, – деп айтып отыратын. Омархан да аса көпшiл кiсi болатын. Үйiмiз қатар қонғандықтан жиi көрiп, амандасып өтушi ек. Расында да, қызық, мiнезi кең, аңғал жан. Бiр оқиға үнемi көз алдымда тұрады. Мал суарғанда (ол кезде құдықтан шелектеп су тартатынбыз) үнем i құдық басында жүред i . Ақ көйлег i бар. Таңертеңнен сәскеге дей i н суатқа келген малдың барлығына қауғамен су тартып беред i . Өз i н i ң малын да, өзген i ң малын да науға айдап әкелед i . Бөлмейд i де, ер i нбейд i де. Сол сәске болып, күн ысыған шақта ақ көйлег i н тер басып, су-су боп отауына оралады. Соңда Нұржамал шешей кей сәттерде: – Омархан-ау, мұның не. Үстi басыңды су-су етiп. Көйлегiңдi кiрлеттiң-ау – дегенде: – Е, жануарлардың да сауабы бар. Обал емес пе, – деп қоятын. Әл i ес i мде, 1917 жылдың жаз айы. Көк бас көтер i п, гүл шешек атқан мезг i л. Мен де сол жылы он жет i ге толып, Оразбайдың Медеу i не кел i н болып ұзатылғалы жатқам. Той жасау қамына да к i р i с i п, бәр i еңсер i лд i . Жаз жайлаудағы, биен i ң байлаудағы кез i . Өзге ағайын туысқанның бәр i Шыңғыс асып, жайлауға көшт i . Б i з төрт ауыл, қоныста қалдық. Әйгер i м апа мен Тұрағұл ағаның және Әуез ақсақалдың ек i ауылы. Онда Ералы жазығының шалғыны кесе өткен құлынды жағып, атты адамның етег i не оралатын ед i ғой. Тең i здей тербел i п, жайқалып тұратын. Ойқұдықтамыз. Той күн i ерекше жаңалық болды. Әйгер i м шешемн i ң сег i з қанат отауының i ш i жастарға толды. Мен таң қалдым. Өйткен i , Әйгер i м шешеммен б i рге әкемн i ң (Абайдың) кенже әйел i Еркежан бауырына басқан, Әйгер i мн i ң туған қызы Кенжен i ң үй i н қосақтап т i г i п жатыр. Кенжен i ң күйеу i қайтыс болып, жыл толғаннан кей i н осында көш i р i п алғанбыз. Ол Мұсатай ауылының ж i г i т i болатын. Сег i з қанат сырлы үй. Басқұры, түнд i г i н i ң жиектер i оюланған. Өрнект i шимен кереген i ұстаған. Сөйтсем, қаладан келген Мұхтар бастатқан жастар “Еңл i к-Кебек” ойынын көрсетпек екен. Ол кезде пьеса дегенд i солай атайтынбыз. Кей i н ғой, театр, спектакльд i тамашалап жүрген i м i з. Мен қатты қуандым. Оны нес i не жасырайын. Алдында З i кайыл аға, Мұхтар сияқты жастар әр күн сайын жиналып, скрипка, мандолин, қобыз тартып, сән-сау ы қ құрып жүрет i н. Сөйтсем, Абайдың кенже қызының ұзатылуына күтпеген үлкен сый әз i рлеп, әр i әкемн i ң дәст ү р i н жалғастырып, елд i таңдандырмақ болыпты. Бар ауыртпашылықты Мұхтар өз i не алыпты. Пьеса жазу да, қою да, сахна тәрт i б i н реттеу де соның мойынына түс i пт i . Өйткен i , театр жайын әрк i м б i ле бермейт i н көз ғой. Ұзақ толғанып жүр i п жазып б i т i р i пт i . Күнд i з Әйгер i м шешемн i ң үй i нде “Еңл i к-Кебек” қойылды. Төрт ауылдың адамдары түгел тамашалады. Егер ұмытпасам, к i с i басы 50 тиыннан билет алды ғой дейм i н. Оны Семейде оқитын кедей қазақ жастарына жинап табыс етеуге ұйғарылыпты ( Белгiлi әдебиет зерттеушiсi Рымғали Нұрғалиевтiң дерегi бойынша бұл қаржы сол кезде Құлжа, қаласындағы ашыққан адамдарға көмек ретiнде жiберiлген – Т. Ж. ). Сахнада қобыз да ойналды. Өте қызықты өт i п, тарасты. Сонда басты бейнелерд i мына адамдар ойнады. З i кайыл Абай баласы – нысан Абыз, Құтайба Мағауия баласы – Көбей болыс , Жағыпар Мағауия баласы – Еңл i кт i ң шешес i , Ақкенже Ақмағамбетов – Кебек, Ахмет Әуезов – Еңл i к, Ысмайылхан Құлжанов – Кеңгiрбай, Жебiрейiл – Жапал, Бәстеми Мұсабаев ( Абайдың ұлы Әбдiрахманның қызы Райханның күйеуi ) – Еңл i кт i ң әкес i болып ойнады. Ал Найман жағын бейнелеп шығарғандар ес i мде толық қалмапты. Бұл б i р Абай ауылының еңсес i н көтерген, қызық пен думанға толы күн болды. Әуез ақсақал мен i ң ұзатылғалы тұрғанымда ақ батасын бер i п, i зг i т i лег i н айтты. Айтпақшы, ұмытып бара жатқанымды қарашы. Ойын – ең түркп i рдег i үйге қойылды. Қ ызықтаушылармен ек i ортаға шымылдық ұсталды. Әр үз i л i с сайын қоңырау қағылып, хабарлама айтылып отырды. Бұл м i ндетт i б i зд i ң ауылға с i ңген Ғ абитхан деген адам атқарды. Перден i ашарда, жабарда қоңырауды шылдырлатып, тыныштыққа шақырады. Соның өз i ерекше әсер қалдырып, көпш i л i кт i күлк i ге батырды. Кей i н осы “Еңл i к-Кебек” ойыны жөн i нде газеттерге жазылып, мақала басылды. Онда осы оқиғалар қысқаша баяндалған. Шырағым, “Еңл i к-Кебект i ” алғаш сахнаға шығарған осы азаматтардың үшеу і н i ң ғана сурет i мен аты жөн i Мұхтардың музей ін де тұр. Ал қалғандары ескер i лмей қалған. Материал мен суретт i ң жоқтығынан емес қой дейм i н. Оның барлығын табуға болады. Бар да. Ауылымыздың еңсес i басылып, бұйығы тартып, көң i л құлазып жүрген кез i м i зде “Еңл i к-Кебек” ойын-сауығы Абай ауылының еңсес i н көтер i п, желп i нд i р i п тастады. Сонын барлығын жүрег i мен сез i п, көп қайрат шығарған асыл Мұхтар ед i ғой. Жекен i ң емес, ел қамын сол жас кез i нде ойлап, қабырғасы қайысатын. Берт i н келгенде “Еңл i к-Кебект i ң” үш i нш i нұсқасы театрда қойылғанда маған барлық артистерд i ң көз i нше: – Ақыш, осыны сен i ң тойыңа арнап жазып ед i м ғой. Енд i г i с i қандай, бұрынғысы қандай? Салыстыра қарашы өз i ң, – деген i әл i ес i мде. Шырағым, есе берсе сөз шудасы сала-сала. Тек “Еңл i к-Кебект i ң” дүниеге келу i н i ң қысқаша тарихы, жай - күй i осы, балам. Барлығы да өм i р беттер i нен алынған. Артық айтып асырғам жоқ. Бәр i , өз б i лген i м, түйген i м”. (жалғасы бар) Abai.kz
