Мұхтар Әуезов. Алаштың ардақтысы
"Мұхтар Әуезов. Алаштың ардақтысы" | "https://abai.kz/post/13493"
TITLE: Мұхтар Әуезов. Алаштың ардақтысы
URL: https://abai.kz/post/13493
META: "Мұхтар Әуезов. Алаштың ардақтысы" | "https://abai.kz/post/13493"
DATE: 14.05.2012
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 874
TEXT: ... Ақаңның майданға алғаш жыры шығып, әдебиет, саясат жолында жол   бастаған кундері бәріміздің де есімізде. Кешегі күні оқушы болып, соның   тәрбиесінде жүрген күндерімізді көз алдымызга елестетеді. Ақаңның қазақ оқушысының   ойы мен пікірін тәрбиелеген заманынан бір ай ұзағамыз жоқ. Кешегі күндерге   шейін бәріміз де жетегінде келгенбіз. Қаламынан туған өсиеті, үлгісі әлі   есімізден кеткен жоқ. Патша заманындағы үкіметтік әр зорлыққа қарсы салған   ұраны, ойымызға сіңірген пікірі әлі күнге дейін үйреніп қалған бесігіміздей   көзімізге жылы ұшырайды, құлағымызга жайлы тиеді. «Қазақ» газетінің сүтін еміп өскен бір буын осы күнде пікір-білім   жолында бұғанасы бекіп, іс майданына шығып отырса, кейінгі жас буын Ақаң   салған өрнекті біліп, Ақаң ашқан мектепті оқып шыққалы табалдырығын жаңа   аттап, ішіне жаңа кіріп жатыр. Ақаңның бұл істеген қызметі - қазақтың ұзын   тарихымен жалғасып кететін қызмет, істеген ісімен өзіне орнатылған ескерткіш   - мәңгілік ескерткіш. ... Ақаңның майданға алғаш жыры шығып, әдебиет, саясат жолында жол   бастаған кундері бәріміздің де есімізде. Кешегі күні оқушы болып, соның   тәрбиесінде жүрген күндерімізді көз алдымызга елестетеді. Ақаңның қазақ оқушысының   ойы мен пікірін тәрбиелеген заманынан бір ай ұзағамыз жоқ. Кешегі күндерге   шейін бәріміз де жетегінде келгенбіз. Қаламынан туған өсиеті, үлгісі әлі   есімізден кеткен жоқ. Патша заманындағы үкіметтік әр зорлыққа қарсы салған   ұраны, ойымызға сіңірген пікірі әлі күнге дейін үйреніп қалған бесігіміздей   көзімізге жылы ұшырайды, құлағымызга жайлы тиеді. «Қазақ» газетінің сүтін еміп өскен бір буын осы күнде пікір-білім   жолында бұғанасы бекіп, іс майданына шығып отырса, кейінгі жас буын Ақаң   салған өрнекті біліп, Ақаң ашқан мектепті оқып шыққалы табалдырығын жаңа   аттап, ішіне жаңа кіріп жатыр. Ақаңның бұл істеген қызметі - қазақтың ұзын   тарихымен жалғасып кететін қызмет, істеген ісімен өзіне орнатылған ескерткіш   - мәңгілік ескерткіш. Қазақ жастарының ардақты тәрбиешісі Ақаң сөйлегенде менің есіме «Қазақ»   газетінің әуендері түседі. Біз ол күнде мектеп ішінде жүрген бала едік. Бірақ   патша саясаты темір бұғаудай мойынға батып, қазақ жұртын әлсіретіп, «кедейді   шалапқа мас қылып, байды қымызға мас қылып», елдігін жоғалтып бара жатқанын   тұманды оймен сезуші едік. М.Әуезовтің бұл сөздері «Ақаңның елу жылдық тойы» деген мақаласынан   (1923) ықшамдалып беріліп отыр. Көмескі жауы қазақтың бесіктегі баласының көзіне де елестегендей еді.Сол   уақыттарда «Қазақ» газетінің бетінен анда-санда оқып отырған әсерлі анық   сөздер қауіптің пішінін айқын қылып көрсетіп, мектептегі жас балалардың   сезімін түзу жолға беттеткендей болушы еді. Жас буынның жаңа туып келе жатқан   әлсіз ойын «жол мұндалап», жетегіне алып бара жатқандай байқалушы еді.   Мектептегі сабағын оқымайтын бала «Казақ» газетін көрген жерде қадалып тұрып   қалатын. Бөтен қалада қыр есіне түсіп, елін ойлап жүрген балаға «Қазақ» газеті   ауылынан келген сәлемдемедей болатын, ел басына келген бәленің атын білмей,   тусін танымаса да, елі мінген еспесі жоқ қайықты теңіздің ішінде жылжытып   бара жатқан жел мен қуйынның бар екенін оқып журген бала да сезетугын.   Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген жасына тугелімен ой тусіріп, өлім   уйқысынан оятып, жансыз денесіне қан жугіртіп, кузгі таңның салқын желіндей   ширықтырган, етек-жеңін жигызган «Қазақ» газеті болатын. Ол газеттің жаны кім   еді? Ішіндегі қажымайтын қайрат, кемімейтін екпін кімнің екпіні еді? Ол   екпін, ұйықтаған қазақты айқайлап оятуға заман ерік бермеген соң, маса болып   қалай ызыңдап оятамын деп, ұзақ бейнетті мойнына міндет қылып алған Ақаңның   екпіні болатын... 1905 жылы Қарқаралыда Ақаңмен басқа біраз оқығандар бас қосып, кіндік   үкіметке қазақ халқының атынан петиция (арыз-тілек) жіберген. Ол петициядағы   аталған үлкен сөздер: бірінші - жер мәселесі. Қазақтың жерін алуды тоқтатып,   переселендерді жібермеуді сұраған. Екінші - қазақ жұртына земство беруді   сұраған. Үшінші - отаршылдардан орыс қылмақ саясатынан құтылу үшін, ол күннің   құралы барлық мұсылман жұртының қосылуында болғандықтан, қазақ жұртын муфтиге   қаратуды сұраған. Петициядағы тілек қылған ірі мәселелер осы. Ол күндегі ой   ойлаған қазақ бала-сының дертті мәселесі осылар болғандықтан, Ақаңдар   бастаған іске қыр қазағының ішінде тілеулес кісілер көп шыққан, көпшіліктің   оянуына себепші болған. Сол жылдардан кейін бас қосқан жиында, жазысқан хатта, оңашада болған   әңгімеде ел қамы, ел мұңы деген сөздер Ақаңның аузынан кетпейтін сөзі болған.   Елшілдік ұранын салып, агитацияның ауданын кеңейтіп, ел ішіне арманды   сөздерін жая бастаған. Сол жылдардың ішінде белгілі «Қырық мысал» жазылған.   Қалың қазақ жұртының алғашқы естіген төңкеріс рухындағы сөзі «Қырық мысал»   болатын... Семейде сегіз ай абақтыда отырған соң, бір жарым жылға (административный   ссылкаға) айдалу ретімен Орынборға келген. Орынборда сол тұрған жылдарында   әуелгі ниет қылған бетінен тайынбай, бұрынғыдан ащырақ, күштірек тілмен   «Масаны» жазған. Қазақ оқушысына естілген екінші елшілдік ұраны «Маса»   болатын... Ақаң соңғы жылдардағы уақытының бәрін қазақтың мектебіне сарып қылып, істеген   ісі де, жазған жазуы да жалғыз соған арналған. Сондықтан бұрынғы уақыттағы   жас буынның әлсіз ойын тербеткен, жүрекке жылы, тәтті өлеңдерін соңғы   жылдарда есіте алмай жүрміз. Бірақ Ақаңның бұрынғы айтқан сөзін әлі қазақ баласы ұмытқан жоқ, өлеңіндегі   белгілі сарын әлі ескірген жоқ. Әлі күнге қазақ даласының кушті сарыны болып,   Арқаның қоңыр желімен бірге есіп шалқып жатыр. Бұдан он-он бес жыл бұрын: Алаштың   үмбетінің бәрі мәлім, Кім қалды   таразыға тартылмаған, - деп Ақаң   айтса, біз де осы күнде соны айтамыз. Айналып келіп таразыға тартылған,   сыннан өткен деп Ақаңның ғана ардақты атын атаймыз. Одан басқа жалпақ елдің   сынына толып, мейірін қандырған кісілері санаулы. Ақаң ашқан қазақ мектебі, Ақаң түрлеген ана тілі, Ақаң салған әдебиеттегі   елшілдік ұран - «Қырық мысал», «Маса», «Қазақ» газетінің 1916 жылдағы қан   жылаған қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған   қайраты, біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер болатын. Оны жұрттың бәрі де біледі. Бұның шындығына ешкім де дауласпайды. Ақаңа   біздің айтатын сөзіміз: Ақаң - еңбегі жанған жанның бірі. Істеген ісінің   жемісі - артынан келе жатқан жастар. Оның арты Ақаң мектебіне тізіліп кіріп   жатқан жас буын. Жаңа өсіп келе жатқан қазақ әдебиеті Ақаңды өзінің басшысы   деп санайды. 1923 ж. Adebiet . kz c айтынан алынды
