Таласбек ӘСЕМҚҰЛОВ. АШТЫҚ ЖӘНЕ СОҒЫС
"Таласбек ӘСЕМҚҰЛОВ. АШТЫҚ ЖӘНЕ СОҒЫС" | "https://abai.kz/post/1751"
TITLE: Таласбек ӘСЕМҚҰЛОВ. АШТЫҚ ЖӘНЕ СОҒЫС
URL: https://abai.kz/post/1751
META: "Таласбек ӘСЕМҚҰЛОВ. АШТЫҚ ЖӘНЕ СОҒЫС" | "https://abai.kz/post/1751"
DATE: 08.09.2009
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 4274
TEXT: Аштықтың салдарынан адамның ішкі дүниесі, кісілік салттары, бүкіл моральдық тұлғасы оңалмас, түбегейлі өзгерістерге ұшырайды. Ұзаққа созылған аштық адамның рухани келбетін аздырады. Біртұтас «мен» бір-біріне кереғар бірнеше «мен»-ге ыдырайды. «Аштық көп жағдайда «аштықтың сандырағы» деп аталатын психикалық күйзеліске әкеліп соғады. Әрине, ашығу белгілі бір дәрежеге дейін психикалық симптомсыз-ақ өрістей беруі мүмкін, алайда организмдегі нәрдің үзілетін шағында сана күйзеле бастайды. САНАНЫҢ КҮЙЗЕЛІСІ Сананың тежегіш күші әлсірегендіктен ойлар, идеялар бір-бірімен байланыссыз тез-тез алмаса бастайды. Есту мен көру қабілеті галлюцинацияға ұшырайды, адам санасын ақылға сыймайтын нақұрыс идеялар билей бастайды. Алайда бұл идеялар да санаға тұрақтамай, бір-бірін жиі алмастырады. Адам өз-өзімен күбірлеп, жынмен сөйлескендей күй кешеді» /Розенбах П.Я. « О влиянии голода не нервные центры » . СПб, 1883 ж/. Аштықтың салдарынан адамның ішкі дүниесі, кісілік салттары, бүкіл моральдық тұлғасы оңалмас, түбегейлі өзгерістерге ұшырайды. Ұзаққа созылған аштық адамның рухани келбетін аздырады. Біртұтас «мен» бір-біріне кереғар бірнеше «мен»-ге ыдырайды. «Аштық көп жағдайда «аштықтың сандырағы» деп аталатын психикалық күйзеліске әкеліп соғады. Әрине, ашығу белгілі бір дәрежеге дейін психикалық симптомсыз-ақ өрістей беруі мүмкін, алайда организмдегі нәрдің үзілетін шағында сана күйзеле бастайды. САНАНЫҢ КҮЙЗЕЛІСІ Сананың тежегіш күші әлсірегендіктен ойлар, идеялар бір-бірімен байланыссыз тез-тез алмаса бастайды. Есту мен көру қабілеті галлюцинацияға ұшырайды, адам санасын ақылға сыймайтын нақұрыс идеялар билей бастайды. Алайда бұл идеялар да санаға тұрақтамай, бір-бірін жиі алмастырады. Адам өз-өзімен күбірлеп, жынмен сөйлескендей күй кешеді» /Розенбах П.Я. « О влиянии голода не нервные центры » . СПб, 1883 ж/. Осының нәтижесінде адам санасында әлдебір «бос кеңістік» пайда болады. Бұндай «бос кеңістіктің» кезінде адам қанша тырысса да ойын жинақтай алмай әуреленеді. Аталмыш күй Кнут Гамсунның «Аштық» әңгімесінде суреттелген. Кейіпкер қанша арпалысса да өткен өмірін, өзінің кім екенін есіне түсіре алмайды, тіпті ойлай алмайды. Яғни аштықтың салдарынан ой ағысының өзі тежеліп, тоқтайды. Бірқатар ғалымдар революция мен азамат соғысынан кейінгі жылдары ересек адамдардың ойлау қабілетінің, оқушылардың үлгерімінің төмендеп кеткенін атап өтеді. Ақырында, аштықтың ең сұмдық зардабы - естен адасу, жындану болып табылады. Россиядан шығатын «Красная газетаның» 1922 жылғы 31 январь күнгі номерінен мынаны оқимыз: «Жынданып кеткен адамдар көп. Бірде түн ішінде шіркеудің қоңырауы соғылды. Қоңырауды құтырына соғып жатқан шашы дудыраған крестьянин /шаруа/ еді. Соққан сайын билеп қояды. Және қолдан келгенше қаттырақ соғуға тырысады. Есі дұрыс бір адамы жоқ деревнялар көптеп кездеседі». Ішкі байланыстары үзілген, күйзеліске түскен ми дұрыстап жұмыс істей алмайды. Әлбетте, уақытша биік психикалық серпілістердің мәнін жоққа шығаруға болмайды. Ғылымда «инсайт» деген ұғым бар /аянның ғылыми аты/. Осындай инсайттардың кезінде сандырақ, абсурд шығармалармен қатар кейде шын мәнісінде асқақ туындылар жаратылуы мүмкін. Алайда жоқшылықтан болған аштық пен таза аскеттік мақсаттарда ашығу екеуінің арасын ажырата білу керек. Тұтас халықтарды жер бетінен жалмаған, биологиялық апат түріндегі аштықтың емі болмайды. Бұндай аштық кезіндегі инсайт - ол ашыққан мидың сандырағынан туған махшар күннің инсайты. Ал аскеттік мақсаттағы ашығу - бұл қадағалаудағы лабораториялық ашығу. Кез келген сәтте тоқтатуға болатын ашығу. Алайда жартылай сандыраққа құрылатын бұндай шығармашылық мидың қалыпты жүйеден шығып кеткендігінің белгісі болып табылады. Питирим Сорокин бұл жайында былай дейді: «Аталған шығармалардың кейбіреуінің осындай асқақ дәрежеге жетуінің себебі әлі күнге дейін даулы болып келеді. Аштықтан ба, әлде аштықтың әсерін жоққа шығарған басқа факторлардан ба? Адам және оның өмірі бір ғана аштықтың емес, көптеген детерминаторлардың функциясы. Олардың кейбіреуі бір-бірімен астаса келе басқа факторлардың әсерін /оның ішінде аштық та бар/ жокқа шығара алады. Айса мен Мұхамед пайғамбарлар. Будда, Игнатий Лойола және элитаның басқа өкілдеріне, тәннің тілегін тежеп, дұғамен ғана көңіл демдеген басқа аскеттерге аштықпен қатар басқа да шетін жағдайлар өсер еткені сөзсіз. Олардың интеллектуалдық қабілеттерінің осынша шетін болып келуі осыдан». ТРЕФОТАКСИС ҰҒЫМЫ Биология ғылымында трефотропизм немесе трефотаксис ұғымы бар. Бұл ұғым ашыққан тіршілік иесінің тамаққа жанасуын белгілейді /адамның басқа тіршілік иесінен айырмасы ол тамаққа ғана емес, сол тамаққа қол жеткізетін азық-түліктің эквиваленті - ақшаға да жанасады, кұмар болады/. Ашыққан адамның қандай да болмасын құлқы трефотаксистік мінез-құлық болып табылады. Жер бетіндегі тірі жәндіктің /оның ішінде биік тіршілік иелері де бар/ бүкіл тіршілігі трефотаксистік әрекет болып табылады. Адамның басқа тіршілік иелерінен айырмасы, ол тарихи ғұмырының барысында өзінің трефотаксистік мінез-құлқын өте күрделендіріп жіберді. Аш мысыққа бір кесек ет немесе бір кесе сүтті көрсетіңіз, ол бірден осы азық-түлік обьектісіне тартыла, жұғыса бастайды. Аталған тамақты жасырып қойсаңыз, ол оны қайткен күнде де, бар ақылын жұмсап жүріп тауып алуға тырысады. Құстардың, аңдардың басқа жаққа ауып кетуі, шегірткенің көшуі - осының барлығы трефотаксистік құлықтың мысалы бола алады. Тура сондай, бірақ аса күрделенген кұлықты біз адам табиғатынан да табамыз. Адамдардың аштық жайлаған өлкелерден азығы мол басқа жерлерге қоныс аударуы /мысалы, «Халықтардың ұлы көшкіні», аштық жайлаған орыс губерниялары крестьяндарының Қазақстанға көшіп келуі/ - осының бәрі трефотаксистік көріністері. Аштық стимулдары мен тойыну реакциялары ең қарапайым ағза мен адамға дейінгі аралықтағы барлық тіршілік иелеріне ортақ. Алайда қарапайым жәндіктердің адамнан айырмасы - оларда тарих жоқ. Олардың тіршілігі - тіршілік пен өлімнің таусылып бітпейтін тізбегі. Адам тарихи өмір сүрді, өркениет тудырды. Ол өз тіршілігін адам айтқысыз дәрежеде күрделендірді. Тиісінше оның трефотаксистік мінез-құлқы да күрделенген. Тамақ көз алдында тұрғанда адам оны жей салады. Ал тамақ немесе оның эквиваленті - ақша жоқ кезде адамның трефотаксистік кұлқы кейде бір-біріне байланыссыз болып көрінетін әрекеттердің күрделі тізбегіне айналады. Көптеген трефотаксис актілері бір қарағанда тамаққа, тамақтануға ешқандай қатысы жоқ болып көрінеді. Алайда бұл сыртқы көрініс, трефотаксистік құлықтың күрделенуінен туындаған әсер ғана. Тамаққа қатысты қоғамның өмірі, қисапсыз кірер-шығар есігі бар ығы-жығы лабиринтке ұқсас. Естен тандырар жұмбақ та, күтпеген нәубет те сонда. Мәдениетті адамның өмірі мен жабайы адамның немесе «үшінші дүние» / « третий мир » / адамының тіршілігі арасында не айырма бар? Бар айырма - трефотаксистің күрделілігінде. Ілкі немесе жабайы адам аң аулайды, балық сүзеді, жеуге болатын тамыр, түрлі жеміс-жидек жинайды, басқа тайпаларға шабуыл жасап, олардың азық-түлік қорын тартып алады. Күрделі заманда өмір сүріп отырған адамның трефотаксистік мінез-құлқы тиісінше күрделенген. Бір қарағанда көмір түсіру, сахнада ән салу немесе компьютерде жұмыс істеуді трефотаксистік әрекет деп қарау ақылға сыймайтын сияқты. Алайда бүгінгі өмірде аталғанның барлығы трефотаксистік әрекеттен басқа түк те емес. Адамды бұралаң жолмен жүргізетін, жолшыбай өркениетті байытатын трефотаксистік әрекет. «Тамақ ішу керек» - адам тиісінше көмір түсіреді. «Тамақ ішу керек» - адам сахнада ән айтады. - «Тамақ ішу керек» - адам компьютерде күрделі есептеулер жасайды. Өркениет мәдениетпен қатар жаратылған. Бүгінде бұл - дау тудырмайтын ақиқат. Жабайы, әлмисақтың адамы анды ұстап жеуге бір күні мен бір түнін жұмсауға мәжбүр болатын. Кейіннен қуғынның орнын садақ басты. Көне адамда көл-көсір бос уақыт пайда болды. Осылайша өркениет пайда болды. Міне, бұл - трефотаксистік арқасында жеткен жетістік. Алайда тарих ешқашанда түзу сызықпен өрістемейді. Көп жағдайда қайтарылмалы-ілгерілемелі дамудың үлгісі етек алып отырады. Кейде өркениет ондаған ғасыр кері қарай шегерілуі мүмкін. Адам өмірі примитивизацияға ұшырап, қарабайырланады. Юрий Рытхэудің бір романында американдық сауда кемесі Солтүстік Мұзды мұхиттың жағасындағы факторияға бұратана халықтармен сауда жасауға келеді. Кемедегі Джон Макленнан есімді бір адам динамит жарылысы кезінде қолынан айырылады, ауыр жарақат ақырында гангренаға айналады. Американдықтар Макленнанды жергілікті чукчалар тайпасына аманаттап, өздері елдеріне қайтып кетеді. Чукчалар Макленнанды емдеп шығарады. Келесі жылы кеме келмей қалады. Одан кейінгі жылдары да келмейді. Одан кейін Октябрь революциясы басталып, Совет мемлекеті орнайды. Сонымен Макленнан чукчалармен қалады, үйреніседі, байырғыланады. Көп жыл өткеннен кейін Макленнанның артынан шешесі іздеп келеді. Екеуі ұзақ сөйлеседі. Бірақ түсінісе алмайды. Шешесі Макленнанның христиан екенін есіне салады, «мына жабайы адамдармен не ортағың бар, еліңе қайт» дейді. Бірақ табиғат аясындағы пәк, ізгі өмірге бауыр басқан Макленнан шешесінің айтқанына көнбейді.  Шешесі баласына қарғыс айтып Америкаға қайтады. Роман өзінің идеялық мазмұны жағынан заманында Батыс өнерінде үлкен жаңғырық тудырған Поль Гогеннің Таити сюжеттеріне салған суреттерімен үндесіп жатыр. Гоген Таити халқының әлмисақтық өмірін бейнелеймін деп мақсат қоймаған /кейбір сурет сыншылары ойлағандай/. Чукот жазушысы да, француз суретшісі де адамды, бірақ әлмисақтың адамы емес, керісінше өркениеттің қасаң жамылғысынан ада, таза адамды бейнелеуге ұмтылған. Гогеннің суретіндегі Таити қыздары қандай көрікті болса, американдық Макленнанды паналатқан чукот тайпасының ерлері мен әйелдерінің де бойынан адамның шырышы бұзылмаған тұлғасы тепсініп көрініп тұр. Жоғарыда айтқанымыздай, бүгінгі заманның адамы қадым заман адамынан трефотаксистік кұлқынының күрделілігімен ғана ерекшеленеді. Жабайы тайпалардың немесе әлмисақ адамның бүгінгі аналогтары өздерінің дәулеті тұрғысынан бүгінгі мәдениетті адамнан өлшеусіз төмен тұр. Жабайы тайпа адамының барлық уақыты тек азық іздеуге ғана жұмсалады. «Тамақ қажеті - адам қажеттерінің бірі ғана, бірақ о баста адамды әрекетке итермелейтін жалғыз ғана қажеті еді» /Бюхер К. « Возникновение народного хозяйства » СПб, 1907, 16 - бет/. Ұқсас себеп ұқсас салдарға жетелейді. Жабайы адамның ахуалын кешкен мәдени адамның әрекетінен де біз сол сарындарды ұшыратамыз. Азық-түлік табу аса қиын өлкелерде болып қайтқан саяхатшылардың күнделіктері мен мемуарларын оқысаңыз, олардың да бар уақытын тек азық іздеуге жұмсайтынын көресіз. «Бұрынғы Россия империясының территориясында 1917-1949 жылдар аралығында, яғни отыз екі жыл бойы тарихи эксперимент жүргізілді. Осы эксперимент барысында жоғарыда айтылғанның барлығы да расталды. Енді совет халқына айналған қоғамның азық іздеуге жұмсаған уақытының көлемі адам айтқысыз өсіп, азық-түлік карточкасын табу, олардың бағасын өсіріп сату, түкке тұрмайтын ұсақ-түйекке бола ұзындығы бірнеше шақырымдық кезекке тұру, азық-түлік іздеп базарларға бару, «қара базарды» аралау, тамақ үшін неше түрлі жұмыстарға жалдану т.т. Тиісінше, басқа ермекке арналған уақыт көлемі мүлдем азайды /мысалы, театрға бару, көрме, кітапханаға, таныстарға бару, серуенге шығу тоқтады/. Адам өмірінің мәні тек «қарын тойғызуға ғана айналды», - деп жазады П.Сорокин. Бірақ бұл жерде ол дефициттік аштық жайында емес, совет басшылығы үлкен күшпен тоқтатқан жаппай аштықтан кейін болған салыстырмалы аштық жайында ғана айтып отыр. Ал совет тарихының көп кезеңінде ел ішін дефициттік деп аталатын шын аштық жайлағаны аян. Адам өмірі қауіп-қатерге толы. Және адамның интеллекті өскен сайын оның жолындағы қауіп-қатер де күрделене түседі. Филогенетикалық және индивидтік даму барысында адам бойында қауіп пен қатерге қарсы бірқатар реакциялар қалыптасты. Аштық кезіндегі адамның мінез-құлқынан, аштық пен оның рефлекстері адам бойындағы өзін-өзі ақтау инстинктерімен конфликтіге түсетінін байқауға болады. Адам аштыққа шыдамай басын бәйгеге тігіп, өлім жолына түседі. Өзін-өзі қорғау рефлекстері мен аштықтан туындаған рефлекстер конфликтіге келеді. Және барлық уақытта дерлік аштық рефлекстері осы жекпе-жекте жеңіп шығады. Аштық өзін-өзі сақтау инстинктін екі амалмен: тікелей шабуылмен немесе ұзақ қоршауға алып шаршатып, саудыратып барып жеңеді. Адамзат тарихында талай қалалардың қорғаушылары барлық азық пен суды тауысып болғаннан кейін жаудың аддында тізе бүгіп немесе қоршауды бұзып өтеміз деп жанкешті шабуылға шығып қырылған кездері болған. Аштық болмаса адамның өзін-өзі сақтау түйсігі бүтін болар еді, ол түйсік адамды ажалды жолдан сақтап тұрар еді. Аталмыш оқиғаларды тізбелеп керегі жоқ. Аштықсыз соғыс жоқ, қарны тоқ адам көзсіз әрекетке бармайды. Тіпті революциялық бұлғақ етек алған 1917-1922 жылдардың өзінде ЧОН-ның әскері күзетіп тұрған /ЧОН - қалмақ және Бірінші д ү ниеж ү зілік соғыс кезінде тұтқынға т ү скен неміс солдаттарынан кұрастырылған арнайы әскери кұрамалар/ азық-түлік қоймалары тоналатын болған. Шабуылшыларды пулеметпен қырған. Бірақ аштықтан есі ауысқан адамдар ештеңеге қарамай алға ұмтылады екен. Бандиттер мен дезертирлердің өз еркімен берілуі, петроградтықтардың обаны жұқтырып аламын деп қорықпай деревняға азық іздеп баруы, адам етін жеу, қыстың қарсаңында бір жапырақ нан үшін жылы киімдерді сату, тағы басқа толып жатқан мысалдар - аштық рефлекстері мен өзін-өзі сақтау инстинктінің арасындағы тартыстың және соңғысының қашан да болсын жеңілетіндігінің айғағы. Ең соңында аштықтың ақырғы дерегі - адамның өз-өзіне қол салуы. Фредерик Перлз суицидті адам табиғатындағы гомицидтің екінші жағы, қарсы көрінісі деп есептейді. Одан ары баратын болсақ, енді адамның жеке басының қорғану инстинктерінің жеңілетіндігі сияқты, топтың қорғану инстинктерінің де /инстинкты групповой самозащиты/ аштық рефлекстері мен тартысқа түсіп жеңілетіндігін көреміз. Адам бір сәтте жеке тұлға болып та, әлеуметтік тұлға болып та өмір сүреді. Әлеуметтенудің /социализация/ формалары көп. Адам - міндетті түрде әлдебір әулеттің, тайпаның, партияның мүшесі, белгілі бір діннің, конфессияның өкілі. Жеке басқа тән қорғану рефлекстері мен топтық қорғану рефлекстерінің арасы жер мен көктей. Олар кейде бір-бірімен жарасады, кейде бітіспес жаулыққа   барады.   Кейде   жеке   басын   сақтау   үшін   адам   өз тобының мүддесіне нұқсан келтіреді немесе керісінше топтың /әулеттің, шіркеудің, партияның, мемлекеттің, ұлттың/ мүддесі жеке адамнан құрбандыққа баруын талап етеді. Топтық қорғану рефлекстері әсіресе хайуанаттарда жақсы дамыған. Хайуанаттар әлемінде «үйірлік» және «ата-аналық» рефлекстер басым түседі және оның бәрі жеке бастың емес, үйірдің аман қалуын көздейді. Адамның бойындағы топтық қорғану рефлекстері хайуанаттар әлеміндегі рефлекстердің мейлінше күрделенген түрі болып табылады. Бұл - кезектесіп, кейде таза биологиялық, кейде шартты рефлекстер басым түсіп отыратын күрделі комплекс. Отан үшін, дін мүддесі үшін кұрбан болу осы қатарға жатады. Аштық рефлекстері топтық қорғану рефлекстерімен бітіспес антагонизмде болады, екеуі ешқашан да бір-бірімен жараспайды. Және барлық ретте, осы текетіресте аштық жеңіп шығып отырады. Трефотаксис кұбылыстары өзінің қарсыласын әлсіретіп, адам бойындағы, оның санасындағы топтық қорғану рефлекстерінің ең терең ұялаған қасиеттерін жоққа шығарып жояды. Топтық қорғану рефлекстерінің депрессиясын үш топқа бөлуге болады. Эндоканнибализм /өз тобының м ү шелерін қорек ету/. Эндоканнибализм - аштықтың адам психикасындағы топтық қорғанудың ең берік формасы, тіпті жабайы аң бармайтын қылық - өз жақындарының етін жеуден тартыну рефлексін жеңе алғандығының көрінісі, мысалы болып табылады. Каннибализм - адам етін жеу, әсіресе жабайы, әлмисақ адам тайпаларының арасында көп тараған. Мысалы, американдық үндістер, эскимостар, т.б. халықтардың арасында каннибализм кең етек алған. Бірқатар Батыс ғалымдары каннибализм әлмисақ адам тайпаларына және олардың бүгінгі аналогтарына тән басты сипат деп есептейді.  Голландиялық ғалым Рудольф Штейнмец былай дейді: «Әлмисақ адамы кәнігі каннибал еді, яғни оның бойында адам етін жеуден тартыну әдеті жоқ еді, себебі оның етке деген құмарлығы адам тәнінің алдындағы эстетикалық үреймен де, өлген адам кейін кек алады деген наныммен де, адамның өлексесіне деген фантастикалық құрметпен де шектелмеген». Бұл - жұмсақтап айтатын болсақ, нандырмайтын уәж. Жыртқыштарда дін де, мораль да жоқ, алайда олардың көбі өз нәсілдесінің етін жемейді. Бұл жерде біз аштықтың топтық қорғану инстинктерін депрессияға ұшыратып жеңуіне куә болып отырмыз. Алайда каннибализм - адам етін жеу, тек қана жабайы тайпаларда кездеседі десек қателескен болар едік. Ұқсас себеп, ұқсас салдарға, ұқсас нәтижеге апарып соғады. Жапония, Қытай, Мысыр, Рим, Греция, ортағасырлық Еуропада каннибализм фактілері көптеп кездеседі. Бір жылнамада Францияда 1030-1032 жылдары аштық кезінде 48 адамды сойып жеген бір адамның сотталып, өлім жазасына кесілгендігі айтылды. Ал Венгрияда бір адам ғибадат кезінде 30 бала мен 8 ересек адамды сойып жегенін мойнына алғаны айтылады. 897 жылы Германиядағы аштық кезінде адамдар жас қабірлерді қазып, жаңа жерленген адамдардың етін жеген. Бургундияда 1031-1033 жылдары адам етін базарда сатып, балаларды орманға алдап апарып өлтіріп, етін жеген. Россияда аштық кезінде адамның етін базарға шығарып сату әдепкі іс еді. «Ата мен ана балаларын жеді, балалар ата мен анасын жеді, үй иелері қонақтарын жеді, адамның еті базарда сиыр еті деп сатылды, жүргіншілер мейманханаларға тоқтауға қорықты /Соловьев С.М. « История России » , 2-том, 740- 742-беттер/. / « 1601-1602 жылдардағы аштық кезінде адамдар айуаннан жаман болды, бір үзім нан үшін адамды тонады, өлтірді, өлтіріп қана қойған жоқ, бір-бірінің етін жеді»/ /Карамзин Н.М. « История государства Российского, 11-том /. Жылнамашы «адамдар айтудың өзі харам нәрселерді жеді» деп жазды /Энциклопедический словарь Брокгауза и Эфрона. 9-том, 102-104-беттер/. Совет тарихы Ленинград блокадасы кезінде адамдардың кісі етін жегенін жасырып келді. Осының өзі жеткілікті шығар дейміз. Келтірілген деректер тарихтың небір керемет оқиғаларының негізінде кәдімгі трефотаксис жатқанын көрсетеді. Аштық, топтық қорғанудың енді бір түрін жояды. Ол - жақын адамдарды өлтіру /ата мен ана, бала, жолдасын т.б./. Жылнамашылар готтентоттардың көп жағдайда қартайған ата-аналарын тастап кететінін айтады. Бұл жердегі жалғыз себеп - азық-түліктің жеткіліксіздігі, жабайы тайпаларда баланы өлтіру дағдысы да осы аштықтан болған /мысалға, ислам дінін қабылдағанға дейін арабтар да балаларын, әсіресе қыз баланы көп өлтірген/. «Көптеген төмен нәсілдерде баланы өлтіру дағдысының тіршілік, тұрмыс қиындығынан екендігіне күмән жоқ. Бала анасына ер-азаматтың соңынан ілесіп отыруына кедергі келтіреді. Үнемі аштық үстінде жүретін жабайылар қолға байлау болған бала мен қарын тойғызудың екі арасын таңдауға мәжбүр болады. Олар көп жағдайда өз өмірін сақтау үшін баласын өлтіреді, ал енді кейбір тайпалар баланы өлтіріп қана қоймайды, оны жейді де", - деп жазады Батыстың бір ғалымы. «Пруссияда аштық кезінде ата-ана баласын жеді, балалар ата-анасын жеді» /Цитович. « Голода в России и Западной Европе » , 2-бет/. Топтық қорғану инстинктерін депрессиялаудың енді бір формасы - сатқындық. Бір жапырақ нанға бола өз тобын сатып жауға өту, діни, партиялық немесе басқа сатқындықтың түрлері. Аштық діни, құқықтық, моральдық, эстетикалық, барлық әлеуметтік құлықтың түрлерін аздырады. Амал не? Біз қажеттілік заңына ғана бағынатын фәни дүниеде өмір сүріп отырмыз. Европаның канондық құқығыңда «Қажеттілік ешбір заңға бағынбайды, ол өз заңын өзі тудырады» делінген. Адамның аштық кезіндегі істеген істері осы құқыққа сәйкес кешірілетін болған. Аштықтың салдарынан адам діни рәсімдерге салғырт қарай бастайды, оған тіпті уақыты жоқ. Аштықтың кесірінен адам қарақшыға, жендетке айналады. Зиялы, мәдениетті деген замандардың өзінде адамзат аштықтың салдарынан моральдық, діни, эстетикалық нигилизмнің ең соңғы шегіне жетті. Діннің, заңның, бүкіл низамның қағидалары аяқасты болды. XX ғасыр гуманизмнің күйреген ғасыры болып саналады. Қиянат, зорлық пен зомбылық жалпыға бірдей низамға айналды. Аштық адамның бет-пердесін, үстіндегі «мәдениет» деп аталатын киімін аяусыз сыдырып алып, оның шын кейпін, жалаңаш жердің бетіндегі жалаңаш айуан екенін көрсетті. Ницше айтқандай, « Мәдениет - лапылдаған оттың ү стіндегі алманың қабығындай ғана ж ұқа қабыршақ » . ТОТАЛИТАРИЗМ Өзіміз жоғарыда айтқандай, дефициттік аштықтың салдарынан адам тамаққа немесе оның эквиваленттеріне /мысалы, ақшаға/ ұмтылады. Бір адамға қатысты ақиқат бүкіл қоғамға да қатысты. Аштық кезінде қоғам да жеке адам сияқты азады. Қарын тойғызуға кедергі болып тұрған барлық діни, құқықтық, моральдық, этикалық рефлекстер әлсірейді. Аштыққа ұшыраған қоғам төмендегідей амалдармен қарын тойғызуға тырысады. Олар: 1/ бұрынғы азық-түлік өндірудің амалдарын жетілдіру немесе жаңасын ойлап шығару; 2/ басқа мемлекеттен немесе басқа әлеуметтік топтардан азық-түлікті бейбіт жолмен сатып алу; 3/ «басы артық» халықты аштықь жайлаған жерден молшылықты өлкелерге көшіру /бейбіт эмиграция немесе басқа елдің жерін тартып алу/; 4/ соғыс арқылы басқа елдің азық-түлігін тартып алу; 5/ аталмыш қоғамның өз ішіндегі азық-түлік қорын немесе оның эквиваленттерін қайыра бөліске салу; 6/ және ең соңында осы аталған амалдарды іске асыру мүмкін болмаған жағдайда нәпсіні тыюдың ең сенімді жолы - өлім бар. Тарихтың болмысына зер сала қарағанда барлық дерлік катаклизмнің себебі аштықта жатқанын байқау қиын емес. Барлық адамзат трагедиясы осы алты амалдың аясына сыйып тұр. Барлық дерлік тарихи сценарийлердің негізінде аштық пен түрліше күрделенген трефотаксис жатыр. Жеке адам өз мақсатына жету жолында құқықтан аттап кісі өлтірсе, террордың жолына түссе, бұл қылмыс деп аталады. Ал, енді бүкіл халық болып, қоғам болып осы жолға түссе, низамды таптау, билікпен күрес жалпылық сипат алса, бұл көтеріліс немесе революция деп аталады. Барлық әлеуметтік толқулар биік идеалдар жолында басталады деген жалпыға ортақ жаңсақ пікір бар. Идеология, биік ұрандар /«Еркіндік, теңдік, бауырластық», «Жер мен бостандық»/ - бұның барлығы бұлғақтың косметикасы ғана. Ипполит Тэн былай деп жазады: «Революция өзін-өзі «Еркіндік, теңдік, бауырластық» деп қаншама әшекейлегенімен, түптеп келгенде, ол меншікті қайта бөлісу болып табылады; аталмыш белгісі - оның басты қасиеті, козғаушы күші, тарихи мағынасы. Алайда көне замандарда да қарызды кешіру, дәулеттілердің мүлкін тәркілеу, жер бөлісу болған, бірақ бұл процестер қаланың көлемінде ғана болатын, шағын аймақтан аспайтын. Француз революциясы адамзат тарихында бірінші рет үлкен мемлекет деңгейінде іске асты». Адам басқа біреуді қараптан-қарап өлтірмейді. Ол міндетті түрде өз әрекетіне, өз ісіне әлдебір идеологиялық негіз іздеп табады. Тіпті десеңіз, кәнігі қылмыскердің өзінде әлдебір идеология болады. Аталмыш белгінің ірі әлеуметтік қозғалыстар мен революцияларға да қатысы бар. Қандай да болмасын революцияда идеология жетіліп-артылады. Қадым заманындағы барлық революциялар биік мұраттар жолында іске асқан, алайда сол уәделердің бірде-біреуі орындалған жоқ. Бүгінге дейін жалғасын тауып жатқан христиан революциясы да қолына теңдіктің, бауырластық пен коммунизмнің туын ұстап келеді. Әлбетте, бұл ұранның бірде-біреуі іске асқан жоқ. Ұлы француз революциясы да ұлы гуманистік ұрандардың аясында басталды. Ақырында Конвентпен, гильотинамен, империямен аяқталды. Ұлы орыс революциясының да ерекшеленіп кеткен ештеңесі жоқ. «Халықтар түрмесін» қирату одан да үлкен, жер бетіндегі құрлықтың алтыдан бірін қамтыған жаңа абақтының салынуымен аяқталды. Тоталитаризм қалай пайда болады? Оның себептері не, тамыры қайда? Ол, жұрт ойлағандай, тарихтың қиянаты ма, адамнан бөлек нәрсе ме немесе біздің психикамыздың, бүкіл табиғатымыздың, конституциямыздың жалғасы ма? Қадым заманғы тайпалардың әдепкі өмірі аштықтың өтінде болған. Адамзат тұзды тауып, ол арқылы азық-түлік консервілеуді үйренгенше, аңшылықпен, балықшылықпен жеміс-жидек терумен күн көретін тайпалар азық сақтай алмайтын. Алмағайып аңшылыққа тәуелді болған көне адам тамақты қарны жарылғанша жейтін немесе аш жүретін. Тайпадан аштықтың үрейі арылмайтын. Сондықтан бұндай, қарапайым тұтынушылық коммунизм етек алған көне тайпалардағы азық-түлік тек тайпаның ғана ортақ меншігі болатын. Аңды аулаған, қолға түсірген аңшы олжаны иемдене алмайды. Барлығы да тайпаның билігінде. Көне тайпалардағы жабайы коммунизм, болашақ мемлекеттердің, саяси және құқықтық жүйелердің негізі болған этатизмнің тамыры болып табылады. Орта ғасырға көшкенде де жабайы коммунизмнің бар болғаны жетілген түрін көреміз. Зиялы корольдер кезіндегі Франция мен I Петрдің кезіндегі Россия адам құқығы тұрғысынан алғанда Э.Тейлор, Льюис Морган жазған қадым заманы тайпаларынан пәлендей айырмасы жоқ екенін көреміз. Бар айырма - жан-жақты тиянақталған мемлекеттік және салық жүйесінде. Көне Мысыр, Ассирия мен Бабыл, Парсы, көне Үндіден де осыны көреміз. Князьдіктер мен патшалықтардың арасындағы ешқашан бітіп болмайтын соғыс және соғысқа ілесе жүретін аштық. Ұшы-қиыры жоқ аштық, бітпейтін соғыс. Индивид түк емес. Адам өмірі тауықтың құнындай. Бәрі де мемлекеттің қолында. Жаппай аштық пен соғыс барлық уақытта қоғамның әлеуметтік жүйесін өзгертіп отырады. Ең әуелі бұл өзгерістер азық-түлікпен қамтамасыз ету жүйесінде өрістейді, артынша қоғам өмірінің басқа салаларына да тамыр жаяды. Күшпен мемлекеттендіру іске асады. Үкімет экономикадағы барлық қатынасты қадағалап отыруды енді өз қолына алады. Ол енді қалауынша қоғамдық және жекеменшік мүлікті тәркілей бастайды /өз пайдасына/. Аштық пен соғыс, аштық пен әлеуметтік толқулар, революциялар - мәңгі құбылыстар. Сол себепті аштықтың өтінде тұрған қандай да болмасын қоғам ерте ме, кеш пе, мемлекеттенеді, этатизацияланады. Бұл - бұлтармас, бұлтартпас ақиқат. Ал этатизм мен тоталитаризмнің арасы бір-ақ қадам. Адамзат тарихында биліктің бұл әзәзілін жеңген ешкім жоқ. ҰЛЫ ҚЫТАЙ ҚАБЫРҒАСЫ ЖАЙЫНДАҒЫ МИФ Ұлы Қытай қабырғасының құрылысын «сары император» Цинь-Ши Хуанди бастап, үш жүз жылдық Мин династиясының негізін қалаған Чжу Юаньчжан аяқтады. Қабырға, бүгінгі тарихшылар дәлелдеп жүргендей, қорғаныс үшін салынбаған еді. Ол дүниені ішкі және сыртқы Қытай етіп екіге бөлді. Қабырғаның ішіндегі Қытай - Аспанасты империясының орталығы, ал қабырғаның сыртындағылар - бағынғаны бар, әзірге бағынбаса да кейіннен бағындырылатын құлдар, бұратана жұрттар. Бүгінде қабырғаның тастан қаланбағаны белгілі болып отыр. Ол кәдімгі шикі кірпіштен қиыстырылған. Жауыннан езілген қабырға пәленбай шақырымдық балшық үйіндісіне айналып отырған. Қабырғаның тас фрагменттері кейіннен туристер үшін салынған. Көне Қытай қандай қоғам еді? Бұл барынша орталықтанған, адамдардың әрбір басқан қадамы, әрбір демі мемлекеттің қадағалауындағы қоғам болатын. Мемлекеттің билігі шексіз, азаматтардың құқығы жоққа тән еді. Бұндай орталықтану қалайша мүмкін болды? Барлық уақыттағыдай, барлық жердегідей, Қытайдың да осынша дәрежеде орталықтануы мен мемлекеттенуінің сыры аштық пен соғыста жатыр. Қытайдың ең үлкен проблемасы - халқының көптігінде. Індет, аштық, соғыс, революцияның салдарынан адам қисапсыз көп қырылып, Қытай жерінде билік адам айтқысыз күшейіп, қоғам еріксіз этатизацияға ұшырап отырды. Зорлықшыл-этатистік қоғамның қарсы үлгісі индивидуальдық-анархистік қоғам болып табылады. Бұндай қоғамда биліктің компетенциясы өте төмен деңгейде немесе мүлдем жоқ деуге болады. Мемлекет адамдардың арасындағы қатынастарды қадағаламайды, азамат - ерікті тұлға. Әрине, тарихта бұндай үлгілі қоғам өзінің «таза» күйінде ешқашан болған емес. Зерттеулерге қарағанда дамудың ең төменгі сатысында тұрған примитив қоғамдардың өзінде, тіпті үңгірде тұратын жабайыларда биліктің жұрнағы, примитивтік болса да орталықтанудың формалары бар. Адамзат тарихы осы этатистік және анархистік қоғам үлгілері арасында үнемі толқумен өтеді. Қытай идеологиясы тұрғысынан келгенде сахара осы анархистік қоғамның, анархистік мәдениеттің үлгісі болып табылады. Дәлірек айтқанда, Қытай үшін сахара қашанда мәдени кеңістіктен, ойкуменадан тыс өлке болып саналатын. Қытай адамы үшін орталықтанған жоғары биліктің болуы әлмисақтан келе жатқан киелі заң... Қытай азаматы туғаннан осындай идеология аясында тәрбиеленеді. Көшпенді үшін «жоғары билік» деген сөздің мағынасының өзі түсініксіз. Сахараның адамы бір-біріне тең презумпцияларды ғана біледі. Ол паритетті ғана мойындайды. Далалық әскери демократия руаралық паритеттер мен келісімдерге ғана негізделеді. Ханды халық сайлайды. Ал шындығына келгенде ханның қолында ешқандай билік жоқ десе де болғандай. Соғыс, түрлі нәубет кезінде ғана ханға үлкен өкілеттік беріледі. Хан әділетті болғанда ғана күшті бола алады. Ол моралъдік карьера жасап барып қана әлеумет алдында салмаққа ие бола алады. Алайда даланың зандарын бұзған, әділетсіздікке барған ханның үйі мен мүлкін талапайға салып, жалғыз өзін айдалаға тастап кететін болған. Тіпті Алтын Орда күйреген орта ғасырдың өзінде Батыс жұртын бағындырып билеудің тәжірибесіне жетілген, өздері де заң мен низамға бағынып үйренген көшпенділер бәрібір анархистер еді. Әлбетте, жақсы мағынасындағы анархистер, яғни ерікті адамдар еді. Қазақ-ноғайдың ұлы жырауы Шалкиіз өзінің әміршісі Би Темір қажыға жүрейін деп жатқанда келіп, қамшысын білеп тұрып айтқаны бар: ... Еділден шыққан сызашық, Біз көргенде, Тебінгіге жетер-жетпес су еді, Телегейдей шайқалтып, Теңіз етсе - Тәңірі етті, Жағасына қыршын біткен тал еді. Жапырағын жайқалтып Терек етсе - Тәңірі етті. Тебінгінің астынан Ала балта суырысып, Тепсінісіп келгенде Тең атаның ұлы едің, Дәрежеңді артық етсе - Тәңірі етті. Көшпендінің бүкіл болмысы, бүкіл тарихи тағдыры осы құдіретті өлең жолдарынан көрінеді. Әлбетте, Қытай санасы үшін теңдіктің мұндай дәрежесі түсініксіз еді. Сол себепті сахара Қытай үшін қауіпті еді. Еркіндіктің мысалы ретінде қауіпті. Міне, Қытай қабырғасының бар құпиясы осында жатыр. Қытай азаматы бұндай еркіндікті көрмеуі керек. Қытай санасы бұндай бостандықты армандамау керек, бұндай еркіндікті көріп толқымау керек. Қабырға жоғарыда айтқанымыздай, қорғаныс үшін салынбаған еді. Себебі, Қытайдың бір тарихшысы айтқандай, ол кезде түрік кавалериясының шабуылына қарсы тұратын күш бүкіл әлемде жоқ болатын. Тіпті десеңіз езіліп, қирап жатқан қабырғаны шабуылдап не керек, себебі арасынан өтетін бірнеше шақырымдық ашық жерлері бар екен. Егерде Қытай әміршілері қабырғаға әскер қоятын болса, ол үшін жақсы қаруланған 5 миллион жауынгер қажет болады. Ал ондай армияны асырау үшін 10 миллион шаруа, егінші, дихан ертеден кешке дейін бел жазбай еңбек етуі керек. Және осының бәрі ойдан шығарылған қауіптен туып отыр. Қабырға көшпенділерден қорғану үшін салынған жоқ. Қабырға қытайлардың сыртқы дүниеге шықпауын қадағалап отыру, күзетіп отыру үшін салынған. Басқа кез келген сана сияқты Қытай санасы да мифологияланған сана. Қабырғаның қалыңынан әлі күнге дейін қыштан жасалған бес қаруын асынған жауынгерлердің бейнесі табылады /кейде ол қабырғаға сылап жіберген шын адам болуы да мүмкін/. Ол жауынгерлер Аспанасты империясын «Солтүстік перілері» - сақтар мен сарматтардан, ғұндардан, содан соң түріктерден қорғап тұрды. Қытай санасы үшін қабырғаның арғы жағы - шығуға тыйым салынған дүние /көріп отырғанымыздай, жерді тікенек сыммен, қабырғамен қоршауды Сталин ойлап шығармаған екен. Өз елін қамап ұ стап отыратын алып қора салу Қыта й геополитикасының классиктері Цин-Ши Хуанди мен Чжу-Юан ь чжаньнан қалған « дәстүр » екен/. Александр Дугин сияқты бүгінгі орыс традиционалистері /дәстүршілдер/ Россияның дәстүрлі Қытай өркениетімен одақтастырып атлантистерге қарсы күресудің идеясын уағыздап жүр. Қытай өркениетінің дәстүрлілігі жайындағы идеяның өзі жаңсақ /дәстүрді А.Дугин және орыс қайраткерлері қандай парадигма аясында түсінетінін ескерсек/. Қытай ешқашан дәстүрге жатпаған, дәстүрде болмаған. Орыс дәстүршілдері бұл жерде дәстүр мен әдепкі сабақтастықты шатастырып отыр. Әрине, Қытай өркениеті - сабақтасты өркениет, бірақ дәстүрлі өркениет емес. Себебі, дәстүрге мұндай табиғат жат. Мыңжылдықтар бойы маңайындағы жұрттарға қарсы сойқырғыны /геноцид/ саясатын түбегейлі, жүйелі жүргізіп келген, өзіне жер босатуды ғана көздейтін және содан басқа мақсаты жоқ қоғам дәстүрлі қоғам болып есептелмейді. Дәстүр кісілік, ізгілік зандарына бас иеді, моральдық императивке бағынады. Дәстүр экологиялық конституцияға бағынады. Қытай санасы, Қытай әлеуметі, барлық модернистік сана модернистік әлеумет сияқты, тек қажеттілік заңына ғана бағынады. Қытай мен сахараның арасындағы мыңдаған жылдарға созылған күрес Қытайдың жеңісімен аяқталды. Модернизм дәстүрді женді. Түрік санасына айықпас жара түсті. Санадағы осы жара мезгілімен түрлі ментальдік аурулар түрінде сыртқа шығып отырады. Қазақ фольклорының көптеген салаларынан, афористік поэзиясының көптеген түрлерінен, «Заманақыр болғанда қара қытай «қаптайды», «қытай қаптағанша топан суы жапсын» деп басталатын, алып аждаһамен екі арадағы талай ұрпақты жалмаған нәтижесіз күрестің белгісі болып табылатын қорлық мәтіндер елес беріп отырады. Кадры из фильма "Кочевник" /Nomad/ (2005) ЖАЛҒАСЫ БАР...
