Қазақтың ұлттық ойындары
"Қазақтың ұлттық ойындары" | "https://abai.kz/post/18475"
TITLE: Қазақтың ұлттық ойындары
URL: https://abai.kz/post/18475
META: "Қазақтың ұлттық ойындары" | "https://abai.kz/post/18475"
DATE: 30.12.2013
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 638
TEXT: Омпы Омпы Ойын командалық есепте өткізіледі. Диаметрі 10 м шеңбер сызылады. Шең­бер­дің ортасына әр ойыншы өзінің асығын тігеді. Асықтардың қақ ортасына бip асықты омпасынан тігеді. Әр ойын­шының кеудесінде нөмірі болады. Ойынның атыс кезегін анықтау үшін төреші жеребе тастайды. Команда ойыншылары белгіленген нөмірінің жүйесімен шеңбер сызығынан 2 м қашықтықта қатарға тұрады. Шеңбер ішінде, асықтың жанында тұрған аға төреші ойын басталғандығын хабарлайды. Хатшы-төреші ойыншыларды бірінші нөмірінен бастап асық атуға сөреге шақырады. Асық атуды әр команданың бірінші нөмірлі ойыншылары бастайды. Ойын барысында ұстанатын ереже: 1. Әр ойын сайын команда ойыншы­лары көнге өз асықтарын тигізсе – 5 ұпай, асыққа тигізсе – 1 ұпай алады. Асық­қа тигізген ойыншы атуды тимей қалғанға дейін жалғастырады. Егер ойын­шының сақасы асыққа тимей, алшысынан түсетін болса, онда ату кезегін қайталайды. 2. Жарыс команда санына байланыс­ты топтарға бөлініп, айналым жүйесімен өткізіледі. Атып алынған асық және омпы қайтадан тігілмейді. Жарыстың жеңімпазын анықтау үшін мәрелік ойында бірінші орын алған командалар өзара айналым жүйесімен қайта ойнайды. Екінші орын алғандар өзара, үшінші – өзара, төртінші… т.т. ойнайды. 3. Мәрелік ойынға дейін командалар бірдей ұпай жинаған жағдайда, сол командалардың арасындағы ойын нәтижесі алынады. Бірдей болмаған жағдайда, артықшылық омпыны алған командаға беріледі. Егер команданың ешқайсысы омпыны атып алмаған жағдайда, бұл екі команданың арасында ойын қайта өткізіледі. Топтағы жиналған ұпай саны мәрелік ойындарда есепке алынбайды. 4. Әр ойын алаңында аға төреші, төреші және хатшы қызмет етеді. Алшы Жарыс жекелей есепте өтеді. Көнге әр ойыншы бір асықтан тігеді де, төреші сақаларды иіріп, ойыншылардың кезегін анықтайды. Бірінші кезек алған ойыншы сақасын көннен алыстау жерге иіреді, себебі сақасы «тәйке» түскен жағдайда оны ойыннан шығару үшін, өзінен кейінгі кезектегі ойыншы көннен тұрып сақасын атады. Егер тигізсе, алдыңғы ойыншы ойыннан шығып қалады. Ал тигізген ойыншы көннен бір асық алады да, сақасы түскен жерден өз кезегі келгенде көндегі асықты атады. Келесі кезектегі ойыншы сақасын иіреді. Егер сақасы «алшы» түссе, көннен бір асық алады да, өз кезегі келгенде сақасы жатқан жерден асықты атады. Егер бірінші кезектегі ойыншының сақасы «бүк» не «шік» түссе, сақасы орнында жата береді де, келесі кезектегі ойыншы сақасын иіреді. Ойын осылай жалғаса береді. Мәселен, соңғы ойыншының сақасы «тәйкесінен» түссе, онда бірінші кезектегі ойыншы оның сақасын өз сақасының орнына атып, тигізсе бір асығын алады да, сақасы түскен жерден өз кезегіндегі асықты атады, тигізе алмаса, өзі ойыннан шығады. Ойыншылар асықты атқан кезде сақасы мен асығы бірдей жағдайда «бүк-бүк», «шік-шік», т.б. түскенде немесе сақасы «алшы» түскенде ғана атқан асығын алады. Егер атқан асығын иесі ала алмаса, келесі кезектегі ойыншы міндетті түрде осы асықты атады. Хан Ойнаушылардың санына шек қо­йылмайды. Ойынға қатысушылар өзара келісім бойынша әрқайсысы бестен немесе оннан ортаға асықтарын шығарады да, солардың ішінен біреуін «хан» сайлайды. Сосын кезекпен барлық асықты жинап алып, қос қолдай иіре шашып тастап отырады. Кейде «хан» көп асықтың астына басылып, көрінбей қалуы мүмкін. Мұндайда асықты иіруші: «Ханды қара басты!» деп жариялайды. Сол сәтте ойыншылар асықтарды бас салып, талап алады. Ал егер «хан» бөлек ашық жатса, онда иірген бала «ханмен» басқа асықты ата бастайды. Мысалы, «хан» бүк түссе, онда «ханмен» бүк жатқан асықты, шік түссе, шік жатқан асықты ату керек. Осылайша ойын жалғаса береді. Ойынның шарты бойынша «ханмен» асықты атқан кезде басқа асықтарды қозғауға болмайды. Сөйтіп, кезек алған ойыншы ойын шартын бұзғанға дейін немесе «ханмен» ататын асық болмай қалғанға дейін атып, ұтқан асықтарын жинап алады. Ортаға салынған асықтар таусылғаннан кейін ойнаушылар қайтадан асықтарын шығарып, ойынды жалғастырады. Бұл ойын негізінен ептілік пен шапшаң­дықты, байқағыштықты аса қажет етеді. Кетсін бір Ойынға қатысушылардың саны екіден аспауы керек. Екеуі сақаларын қосып, кезектерін анықтау үшін иіреді. Сосын бірінші кезек алған ойыншы қарсыласының сақасын атқан кезде шамасы келгенше алысқа ұшыруға тырысады. Сөйтіп, сақаның алғаш жатқан жерінен ұшып барған орнына дейінгі арақашықтықты табан ұзындығымен өлшейді. Яғни қанша табанға ұшырса, келі­сілген шарт бойынша сонша асығын алады. Мысалы, ойыншылар үш табанға бір асық немесе табан басына бір асық деп келісулері мүмкін. Бірінші ойыншы ұтқан асығын алып біткен соң, сақа атуды екінші ойыншы бастайды. Ойын осылайша жалғаса береді. «Қазақ ұлттық ойындары» Алматы, «Балауса» баспасы, 2013 ж. "Ана тілі" газеті
