ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰЛТ БІРЛІГІ ДОКТРИНАСЫ
"ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰЛТ БІРЛІГІ ДОКТРИНАСЫ" | "https://abai.kz/post/3828"
TITLE: ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰЛТ БІРЛІГІ ДОКТРИНАСЫ
URL: https://abai.kz/post/3828
META: "ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰЛТ БІРЛІГІ ДОКТРИНАСЫ" | "https://abai.kz/post/3828"
DATE: 30.04.2010
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 2199
TEXT: Қазақстанның барша азаматына тең  мүмкіндіктер мен лайықты тіршілік жағдайын туғызуға  ұмтылу, Адам құқықтарының жалпыға бірдей  Декларациясын мойындау, ұлт тағдырына жауапкершілікті  сезіну, Мемлекеттік егемендік туралы Декларацияда, мемлекеттік Тәуелсіздік туралы  Конституциялық заңда және Қазақстан Республикасы  Конституциясында көрсетілгендей байырғы қазақ жерінде ұлттық мемлекеттілік құру мен нығайту және  де басқа қағидаттарды негізге ала отырып, қоғам мен ұлтқа Қазақстанның Ұлт Бірлігі Доктринасы  ұсынылады ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР Қазақстан Республикасы қазақ халқының сан ғасырлық мемлекеттілігінің  құқықтық, тарихи жалғыз дара мұрагері және оның саяси, мемлекеттік  құрылымының табиғи жалғасы болып табылады. Қазақстан Республикасы өз  тәуелсіздігін қорғау және ұлттық мемлекеттілігін күшейту жолындағы  барлық шараларды атқарады. Қазақстанның барша азаматына тең  мүмкіндіктер мен лайықты тіршілік жағдайын туғызуға  ұмтылу, Адам құқықтарының жалпыға бірдей  Декларациясын мойындау, ұлт тағдырына жауапкершілікті  сезіну, Мемлекеттік егемендік туралы Декларацияда, мемлекеттік Тәуелсіздік туралы  Конституциялық заңда және Қазақстан Республикасы  Конституциясында көрсетілгендей байырғы қазақ жерінде ұлттық мемлекеттілік құру мен нығайту және  де басқа қағидаттарды негізге ала отырып, қоғам мен ұлтқа Қазақстанның Ұлт Бірлігі Доктринасы  ұсынылады ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР Қазақстан Республикасы қазақ халқының сан ғасырлық мемлекеттілігінің  құқықтық, тарихи жалғыз дара мұрагері және оның саяси, мемлекеттік  құрылымының табиғи жалғасы болып табылады. Қазақстан Республикасы өз  тәуелсіздігін қорғау және ұлттық мемлекеттілігін күшейту жолындағы  барлық шараларды атқарады. Ел тарихы - көптеген қайғылы оқиғалардың куәгері. Халықтың өмірі,  оның тілі мен мәдениеті жойылудың алдында тұрған да кездер болған. Қазақ  халқы аса ауыр сынақтан өтіп, жай ғана аман қалған жоқ, мемлекетін де  құрды, тәуелсіздігін де алды. «Қазақ КСР мемлекеттік егемендігі туралы» Декларацияда және  «Қазақстан Республикасының мемлекеттік Тәуелсіздігі туралы»  Конституциялық заңда егеменді ұлттың әрі қарай ұйысуының негіздерін  айқындаған екі қағидат жария етілді: біріншіден - Қазақстан мемлекетін  құрудың алғышарты болып табылатын қазақ халқының өз тағдырын өзі таңдау  құқы; екіншісі - елдің барлық азаматтары үшін жасалатын тең мүмкіндік. Халықтың даналығы, кеңдігі мен сыйластығы этникалық тегіне,  әлеуметтік, діни және де шығу тегіне қарамай жаңа мемлекеттің барша  азаматының ұйысуына негіз болды. Тәуелсіздік орнығуының ең қиын жылдарында халықтың кемелдігі мен  елдің Тұңғыш Президенті - Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қайраткерлігі  нәтижесінде Қазақстанда этносаралық жанжал мен қоғамның бөлінуіне жол  берілген жоқ. Сол жылдары, кеңестік дәуірден қалған дағдарыстан өту, жаңа  экономикалық және саяси қатынастарды қалыптастыру жағдайында, қоғамды  ұйыстыру ісі: ішкі саяси тұрақтылық, азаматтық  татулық және этносаралық  келісім қағидалары негізінде жүзеге асқан еді. Содан бері Қазақстанның жетістігіне айналған қоғамдық келісіміміз  елдің нәтижелі әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси дамуының кепілі  және негізі болып табылды. Алайда өмір бір орында тұрмайды. Өткен жылдарда көп нәрсе өзгерді.  Өзіміз де өзгердік, біздің санамыз тоталитарлық жүйенің қалдықтарынан  құтылуда. Тәуелсіздік алған жылы туған ұрпақ кәмелетке толды. Бізді қоршаған әлемдегі жағдай да өзгерді. Жаһандану ықпалы артты.  Қазақстан әлемдік қауымдастықтың белсенді мүшесі ғана болып қалған жоқ,  ол түрлі геосаяси мүдделердің нысанына да айналды. Жаңа ғасырдың екінші  онжылдығында елдің алдында инновациялық-өндірістік дамуға өту жөнінде  жаңа әлеуметтік-экономикалық міндеттер тұр. Осының барлығы, жаңарған қоғамнан, өзгерген әлем алдында өзінің  бірлігін терең сезінген жаңа типтегі ұйысуды талап етеді. Егер мемлекеттің қалыптасу кезеңінде басты міндет этносаралық  төзімділік пен қоғамдық келісім негізінде қоғамды ұйыстыру болса, ел  дамуының жаңа кезеңінде, стратегиялық басымдық ретінде, қоғамның барлық  азаматтары мойындаған ортақ құндылықтар мен қағидаттар жүйесіне  негізделген Ұлт Бірлігіне жету болып табылады. Сондықтан да дәл қазір, азаматтық қоғам мен мемлекеттік  институттардың, азаматтардың сындарлы ұсыныстарын жинақтаған  Қазақстанның Ұлт Бірлігі Доктринасын қабылдау аса қажет. Ұлт Бірлігі Доктринасы - халықтың, уақыт талабына сәйкес, бірігу  қажеттігін түсінуіне негіз. Бұл - бізді қандай күш біріктіреді және  біртұтас етеді - соны түсінудің тәсілі. Бұл - болашаққа бірігіп  ұмтылудың серпіні. Доктринаның қажеттілігі өмірдің өзінен, біздің жалпы тағдырымыздан,  тарих логикасынан туындап отыр. Өйткені бірліксіз - Ұлт жоқ. Ұлтсыз -  мемлекет жоқ. Ал, мемлекетсіз - болашақ жоқ. Осыларды негізге ала отырып, Қазақстанның Ұлт Бірлігінің  төмендегідей қағидаттары жария етіледі. •I. «БІР ЕЛ - БІР  ТАҒДЫР» Ұлт бірлігін негіздейтін бірінші қағидат - әр азаматтың өзінің  ортақ тағдыры мен Отанының - Қазақстан Республикасының - ортақ екенін  ұғыну. Біздің ұлттық бірлігіміз, этникалық шығу тегіне қарамастан, әрбір  адамның жоғары деңгейде Қазақстанмен және оның болашағымен етене  бірігуіне негізделген. Қандай да бір елдің азаматы болу - әр адамның тағдыры. Алайда,  адамдар әрқашан таңдау құқығына ие - ал біз өз таңдауымызды жасадық.  Біздің таңдауымыз терең дара сипатта, осы таңдау - біздің барлығымызды  отандастар етеді. Себебі біздің ортақ еліміз, ортақ отанымыз бар, ол -  Тәуелсіз Қазақстан. Тарихи тағдырымыздың ортақтығын түсіну және осы  таңдауды түйсіне білу - елдің барша азаматын біріктіретін ең басты  негіз. Бір мемлекетте тұрып, өзге елдің заңына бағынып өмір сүру, азаматтың  барлық құқығына ие бола отырып, бірақ оның міндеттерін орындамау мүмкін  емес. Құқықтар мен міндеттердің мұндай бірлігі біздің тағдырымызды да,  болашағымызды да бір арнаға қосады. Ортақ болашағымызды бірлесе қалыптастырмай тағдырласа өмір сүру  мүмкін емес. Тәуелсіздік алғаннан соң біз өз мемлекетімізді бірлесіп  құруға тарихи мүмкіндік алдық. Содан бергі жылдарда біз, бәріміз, күшті,  қуатты, заманауи мемлекет құру жолында бірге еңбек еттік. Елдің  егемендігі, оның территориялық тұтастығы, қауіпсіздігі, экономикалық  дамуы, қоғамдық келісімі - біздің бірлескен еңбегіміздің нәтижесі. Сондықтан біз, бәріміз, бір Отанның ұлдары мен қыздары екендігімізді,  ал біздің Тәуелсіздігіміз - сан ұрпақтың орындалған арманы, халқымыздың  ерен еңбегінің, ерлігінің және ерік-жігерінің  жемісі  екендігін  әрқайсымыз түсінуге тиіспіз. Тәуелсіздік пен байырғы қазақ жерінде  құрылған мемлекеттілігімізді дамыту - біздің басты құндылығымыз болып  табылады. Жаңа тарихи кезеңде мемлекетіміз Қазақстанға өзінің асқақ есімін  берген қазақ халқының алдында ұлтты ұйыстырудың алтын діңгегіне айналу  жөнінде жаңа тарихи миссия тұр. Жаңа тарихи жағдайда қазақ халқының  алдында жаңа тарихи парыз тұр. Қазақстан тағдыры үшін, өткен ата-бабалар мен болашақ ұрпақ алдында,  қазақ халқы - басты жауапкер. Сондықтан да біздің ілгері өркендеп,  теңдес және дамыған елдердің қауымдастығына қадам басамыз ба, әлде өткен  даңқты жолымыздан жұбаныш тауып, өкпе мен өкінішке көміліп, тарих  қалтарысында қаламыз ба - ол қазақ халқының парасатына байланысты. Біздің ұлы мақсатымыз - этникалық шығу тегімізге қарамай бірігіп,  Даңқты Ұлтқа айналу және қолымызда тұрған ең бағалы құндылық - егемен, тәуелсіз Қазақстанды көзіміздің қарашығындай сақтап, болашақ  ұрпаққа аманат ету. Ол үшін біз әлі күнге дейін ынтымағымызға кедергі  келтіретін болымсыз істерден және қолдан жасалған кедергілерден  арылуымыз керек. Мұнан шығатын қорытынды, әрбір азамат, қоғам және мемлекет, халықтың,  болашақ ұрпақтың алдында өз жауапкершілігін сезініп, төмендегідей  қажетті әрі ұтымды шараларды қамтамасыз етуі керек: еліміздің барлық азаматының өз тағдырын Отаны - Қазақстан  Республикасының тағдырымен бірге әрі терең тамырлас екенін сезінуі; бізді ыдыратуға және ынтымағымызды бұзуға бағытталған кез келген  ықпалға белсенді түрде қарсы тұру; Республика конституциялық құрылысының, территориялық тұтастығы мен  унитарлық құрылымының мызғымас беріктігін нығайту; ұлттық мүддеге негізделген елдің экономикалық, саяси, рухани,  ақпараттық қауіпсіздігін одан әрі нығайту, басқа мемлекеттер тарапынан  болатын ақпараттық тәуелділік пен басқыншылыққа немесе қысымға жол  бермеу; елдің егемендігі мен тәуелсіздігін нығайту үшін республиканың барша  азаматын қазақ халқының төңірегіне ұйыстыру; ел егемендігінің беріктігіне негізделген халықаралық әріптестік  саласында ұлттық мүдде басымдығын ұстану; басты байлығымыз - Тәуелсіздікке, жерге, бірлік пен рухани  құндылықтарға тағзым ету; азаматтар мен қоғам тарапынан мемлекеттілікті нығайту, Тәуелсіздік  пен территориялық тұтастықты қорғауға мейлінше жәрдемдесу. •II. •III. «ТЕГІ БАСҚА -  ТЕҢДІГІ БІР» Екінші басты қағидат - этникалық, болмаса басқа да шыққан тегіне,  діни ұстанымына және әлеуметтік жағдайына қарамай барлық азаматтарға  тең мүмкіндік беру. Біріміздің алдында бірімізге алдын ала артықшылық берілмейді. Бұл  ұстаным біздің бірлік ғимаратымызға берік іргетас болып қаланған.  Ол  Қазақстан Республикасының Конституциясында жария етілген. Бұл қағидат әрбір Қазақстан азаматы өзінің жеке артықшылығы мен шығу  тегіне қарамай, қабілетіне қарай барлық мүмкіндігін жүзеге асырып,  жетістіктерге жете алатынын аңғартады. Отан мен қоғамға қызмет етуге  бағытталған қабілет пен дарын еркін дамуы тиіс, оған ешқандай кедергі  болмайды. Бұл мемлекет пен қоғамның дамуына қолайлы жағдай туғызады: қабілеті  мен мүмкіндігі артқан адамдар саны көбейген сайын ел егемендігі нығайып,  қоғамның біртұтастығы артады. Мемлекет тарапынан барлық адамға бірдей әділетті және тең мүмкіндік  жасалады. Меншік еркіндігін дамыту - ел өркендеуі үшін қажетті шарт.  Орташа тапты жедел қалыптастырудың  экономикалық және құқықтық  негіздерін жасау - Қазақстанның бүгіні мен болашағы үшін өмірлік  қажеттілік. Теңдік қағидаты ауыл мен қала тұрғындарының, сондай-ақ қайта оралған  отандастарымыздың өмір сүру дәрежесін теңестіреді, қалаға келушілердің  бейімделуі мен урбанизация үдерісін басқаруды реттейді. Мүмкіндіктердің теңдігі, шығу тегі мен діни ұстанымына қарамай,  әркімнің қоғам мен мемлекет өмірінің барлық саласына қатысу құқығына ие  бола алатынын көрсетеді. Біздің басты байлығымыз - әралуандықтың бірлігі. Сондықтан мемлекет  өз халқының мәдени, рухани дәстүрлерінің ұлттық игілік ретінде  сақталуына қамқорлық жасайды. Осы қамқорлықтың бір тетігі ретінде  мәдениетаралық сұхбаттың айрықша институты - Қазақстан халқы  Ассамблеясының қызметі осыған бағытталады. Біз мүмкіндіктер теңдігі қағидатын сақтай отырып көп нәрсеге қол  жеткіздік, келешекте бұдан да зор нәтижеге қол жеткіземіз. Ол үшін  азаматтар, қоғам және мемлекет жауапкершілікті тең бөлісуі және мынадай  қажетті шараларды пәрменді қолдануы қажет: этникалық шығу тегіне, нәсіліне, тіліне, діни сеніміне, сондай-ақ  қандай да әлеуметік топқа немесе қоғамдық ұйымдар мен партияларға  жататынына қарамастан, адам мен азаматтың құқығы мен бостандығы теңдігін  қамтамасыз ету; қоғамдағы этносаралық және дінаралық алауыздықтың алдын-алу және  жолын кесу; этникалық және діни қағидаттар бойынша құрылған саяси ұйымдарға  заңмен тыйым салу; ұлтаралық қатынас мәселелерін бұқаралық ақпарат құралдарында жалпы  қабылданған әдеп нормалары мен қағидаттарын сақтай отырып шынайы түрде  жариялау; азаматтық теңдікті жүзеге асыру тетіктерін одан әрі жетілдіру; ұлттық бірлікті нығайтатын әлеуметтік негіз ретінде орташа таптың  қалыптасуын жеделдету; әрбір адамның азаматтық құқығын және барлық азаматтың заң алдындағы  бірдей жауапкершілігін сақтау; ауылдық жерлерді әлеуметтік-экономикалық және мәдени жағынан дамыту,  миграция және урбанизация үдерістерін реттеу. ІІІ. «ҰЛТ  РУХЫНЫҢ ДАМУЫ» Ұлт бірлігінің үшінші негізгі қағидаты - біріктіруші және  бекітуші бастау  ретінде Ұлт Рухын нығайту және дамыту. Рухани бастау - Ұлтты бір тұтастыққа біріктіретін күш. Халықтың рухы  күшті болған сайын, оның мемлекеттілігінің де болашағы  зор. Бұл -   тарихтың және тағдырымыздың басты қозғаушы күші. Тап осы Ұлттық Рух кез  келген елдің бет-бейнесін айқындайды, бағыт-бағдарын нұсқап, дамуына  серпін береді. Біздің Ұлттық Рухымызды көтеру үшін негізгі басымдықтар  мыналар: дәстүр мен отансүйгіштік рухы, жаңару рухы, жарыс пен жеңіс  рухы. Ұлттың рухы халықтың өзіндік санасының бір бөлігі болып табылатын  мыңдаған жылдық дәстүрге, құндылықтар мен мәдениетке, тілге сүйенеді.  Осы тіл, дәстүрлі құндылықтар мен қайталанбас төл мәдениетіміз халыққа  жүздеген жылдар бойы демеу болып, оны тарих жолында тарап кетуден сақтап  қалды. Бұлар бүгінде де бізді өзгелерден айырып, ерекшелейді. Әрі  қайталанбас бір тұтас руханиятымыздың іргетасы болып табылады. Сондықтан  да мәдениетті, дәстүр мен тілді жаңғырту мен дамыту, ұлттық  қадір-қасиетті нығайту - мемлекеттің ең маңызды міндеттерінің бірі. Бұл, ең алдымен, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде  қолданыс аясын кеңейтуге қатысты. Оны меңгеру әркімнің парызы  мен міндеті, жеке бәсекеге қабілеттілігі мен қоғамдық өмірге  атсалысудағы белсенділігін айқындайтын  ұмтылысы мен ынталануына айналуы  қажет. Бұл - шешуші басымдық, рухани және ұлттық бірліктің  негізгі факторы. Сонымен қатар мемлекет тарапынан Қазақстанда тұрып жатқан барлық  этностың мәдени, рухани және тілдік қажеттіліктерін қанағаттандыруға  қамқорлық көрсетілуі тиіс. Қоғамның рухани негізі болып табылатын дәстүрлі құндылықтарды арқау  ету (тіл мен мәдениетке құрмет, имандылық, отбасы, ұрпақтар  сабақтастығы, отансүйгіштік және сыйластық) қазіргі әлемде біздің  бірлігіміз бен өзіндік ерекшелігімізді нығайта түсудің сүйенішіне  айналуда. Қазіргі әлем күн өткен сайын елдер мен ұлттарға қатал талап қойып  отыр. Олардың ішінде түпкі дәстүрлері мен құндылықтарын жоғалтпаған,  үнемі жаңаруға, модернизацияға, бәсекелік басымдықтарын күшейтуге  ұмтылатындардың ғана дербес болашақтан үміті бар. Бұл - уақыт талабы,  оған енді біз лайықты болуымыз шарт. Дәстүрге сүйенген  модернизация мен бәсекеге қабілеттілік біздің ұлттық рухымыздың ХХІ  ғасырдағы өркендеуіне негіз болады. Тек қана ғаламдық деңгейдегі асқаралы міндеттерге ұмтылған ұлттар  ғана жеңіске жетеді. Сондықтан бәсекеге қабілеттілікке бет түзеу Ұлт  Рухының ең маңызды бөлігіне айналуы шарт. Бұл - Ұлттың алға қарыштап  қадам басуының, серпіліп жаңа көкжиектерге ұмтылуының негізі мен кепілі.  Қазақстанның әрбір азаматы мұны жақсылыққа, байлыққа, ақылдылыққа  ұмтылыс деп танып, туған елінің гүлденуіне қолдан келгеннің бәрін істеу  қажет деп сезінуі керек. Әрбір адам өз бойындағы осы қасиеттерді дамытуы  шарт, олар жеңіс Рухының өз ғұмырының, қоғам мен мемлекет өмірінің бір  бөлшегіне айналуына бар күш-жігерін сарп етуі тиіс. Қоғамның барлық салаларын модернизациялау арқылы ғана бәсекеге  қабілеттілікке қол жеткізуге болады. Ал, ең бастысы, модернизация, үнемі  жаңаруға деген ұмтылыс ретінде біздің санамыздың ажырамас бөлшегіне,  жалпы ұлт Рухының бөлігіне айналуы тиіс. Бұл - біздің  уақыт дабылына қайтарған жауабымыз, өйткені дамуға ұмтылмаған Ұлттың  күні санаулы. Бізге ұлт әлеуетін оятатын интеллектуалдық серпіліс қажет. Білімге, ғылымға және инновацияларға көзқарасты өзгертудің өмірлік  маңызы зор. ХХІ ғасырда тек интеллектуалды ұлт қана жеңіс  тұғырынан көріну мүмкіндігіне ие бола алады. Тек осындай жолмен ғана, дәстүрлерге сүйеніп үнемі жетілу арқылы,  биік мақсаттар қоя отырып ұлттың бірігуіне, Ұлт Рухының нығаюына қол  жеткізе аламыз. Бұған жету үшін мемлекет, әрқайсымыз, бүтін қоғам жауапкершілікті  бөлісуі тиіс және қажетті әрі ұтымды мынадай шараларды қамтамасыз етуі  керек: - Ұлт Рухын дамыту және нығайту, осыны еліміздегі әрбір азаматтың  өмірлік бағдарына айналдыру; - мемлекеттік тілді дамытуға және оның аясын кеңейтуге ұлт бірлігін  нығайтатын фактор ретінде басымдық беру; - Қазақстанда тұратын этнос өкілдерінің мәдениетін, дәстүрін,  салтын, тілін дамытуға жағдай жасау; - ұлттың, мемлекеттің, қоғам және отбасының мызғымастығына  бағытталған рухани дәстүрлерді, адамгершілік құндылықтарды,  дүниетанымдық ұстанымдарды сақтау және нығайту; - ұлттық құндылықтар мен игіліктерге қамқорлық жасау; - жас ұрпақты сыйластық, отаншылдық, Еліне және халқына адал қызмет  ету құндылықтары рухында тәрбиелеу; - әрбір адам өзінің білімін, қабілетін, кәсібилігін және бәсекеге  қабілеттілігін үнемі жетілдіріп отыру; - қоғамның өмірлік маңызды барлық саласын одан әрі модернизациялауға  байланысты бірлескен дәйекті жұмыстар жүргізу; - Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігінің кепілі ретінде  интеллектуалды ұлт қалыптастыру. ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР Осы Доктрина халық бірлігін нығайтуға, демократияны, мәдениеттер және  өркениеттер сұхбатын дамытуға бағытталған құқықтық,  әлеуметтік-экономикалық, саяси, мемлекеттік басқару шараларының біртұтас  жүйесін жасаудың негізі болады. Доктринаны жүзеге асыру Қазақстанның жедел дамуы үшін, әрқайсымыздың  лайықты өмір сүруіміз үшін елдің адами, интеллектуалдық әлеуетін  жандандыру мен жұмылдыруға, азаматтардың Қазақстан Республикасының  Конституциясында кепілдік берілген құқығы мен бостандығын сақтау және  қорғауға бағытталған. Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі Стратегиялық даму  жоспарына сәйкес, Доктрина қазақстандық қоғамды ұйыстыру үдерісінің  басты құралы болмақ. Ұлт бірлігін қамтамасыз ету - демократиялық, зайырлы, құқықтық және  әлеуметтік мемлекетті құрудың маңызды шарты. Мемлекеттің экономикалық  өсуі, әлеуметтік ілгерілеуі, демократиялық дамуы қоғам бірлігі ұйысқан  және сақталған жағдайда ғана жүзеге асуы мүмкін. Бұл міндетті шешу үшін  тәуелсіз, егемен, барлық әлем мойындаған мемлекет ретінде Қазақстанда  саяси ерік және қажетті экономикалық, әлеуметтік ресурстың бәрі бар. Тәуелсіздікті сақтау және мемлекеттілікті нығайту, мүмкіндіктер  теңдігін және азаматтар құқығы мен бостандығын қорғау, интеллектуалды  ұлт құру және ұлттық рухты дамыту - біздің ұлттық бірлігіміздің басты  ұстанымы әрі әрбіріміздің өмірлік қағидаттарымыз болуы шарт. Осының бәрі алдымыздағы жылдарда еліміздің қарқынды дамуының негізін  қалайды. http://inform.kz/kaz/article/2263392
