Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихындағы отарсыздандыру мәселесі
"Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихындағы отарсыздандыру мәселесі" | "https://abai.kz/post/190198"
TITLE: Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихындағы отарсыздандыру мәселесі
URL: https://abai.kz/post/190198
META: "Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихындағы отарсыздандыру мәселесі" | "https://abai.kz/post/190198"
DATE: 06.11.2024
AUTHOR(s): Керімсал Жұбатқанов
TOTAL WORDS: 1361
TEXT: 18 қазанда әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Қазақстан мен Ресейдің жалпы тарихы және «отарсыздандыру» дискурсы» атты дөңгелек үстел өтті. Жобаны ұйымдастырушы Александр Князев қазақ қоғамында батыстық қорлардың қолдауымен Қазақстанның Ресей империясы мен Кеңес Одағының құрамында болған тарихы туралы арандатушылық және ғылыми емес идеялар насихатталып жатқанын айтады. Университет атынан дөңгелек үстел өткізу туралы хабарландыру келесі тақырыптарды қамтиды: Бірлескен тарихтағы даулы мәселелерге қысқаша шолу. Ақпараттық кеңістікте саясиландырылған бағалаулардың басымдығы және академиялық тәсілді танымал ету мәселелері. Қазақстан мен Ресейдің стратегиялық және одақтастық өзара іс-қимылы: біріктіруші идеология мәселелері. Өзара қолайлы тәсілдер мен бағалауларды іздеу қажеттілігі. «Отарсыздандыру дискурсы» бөлу құралы ретінде: одан кім пайда көреді және оған не қарсы тұруға болады. Қазақстандағы дөңгелек үстелді екіұшты қабылдады. Іс-шарада Ашаршылық, жаппай қуғын-сүргін, Семей полигонындағы ядролық сынақтар және басқа да маңызды тарихи оқиғалар талқыланды ма деген сауалмен Ғылым және жоғары білім министрлігіне ресми сауал жіберілді. Олар министрлікпен келісілмегендіктен шара бағдарламасына қатысты нақты жауап ала алмады. Отаршылдық қозғалыстарды зерттеуші, Лейден университетінің Тарих институтының PhD докторанты Камила Смағұлова МГИМО-ны түсіндіруде екі елдің тарихын жалпылау Ресейдің Орталық Азияны отаршылдық жаулап алу фактісін елемеу мақсатын көздейтінін айтты. Оның пайымдауынша, «дөңгелек үстел» бағдарламасы отаршылдық шекарасын бұлдыратуға және Қазақстанның өз тарихына өзіндік баға беру құқығын жоққа шығаруға бағытталған. Қазақстандағы қуғын-сүргін және Ашаршылық - Голодомор 31 мамырда Қазақстанда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні атап өтіледі. Олар форумдар мен кездесулер өткізеді, бірнеше ескерткіштерге гүл шоқтарын қояды, атақты есімдерді еске алады, дәстүр бойынша ұрпақтары миллиондаған құрбандарын қалдырған тарихтың осы қорқынышты бетін ешқашан ұмытпауға ант береді. Бірақ неге екені белгісіз, қазақ халқының басынан өткерген тағы бір қасірет – Голодомор туралы азырақ айтылады. 1937–1938 жылдардағы сталиндік қуғын-сүргіндер КСРО-ның басқа аймақтарындағы сияқты Қазақстанда да халықтың әртүрлі санаттарына, соның ішінде зиялы қауымға, партиялық кадрларға, т.б. Көптеген адамдар тұтқындалды немесе елден қуылды, бұл үлкен өмір мен әлеуметтік жойылуға әкелді. Голодомор Кеңес үкіметінің байлар табын мал мен басқа да азық-түлік өнімдерін тәркілеу арқылы жоюға бағытталған қасақана саясатының нәтижесі болды. Қуғын-сүргін мен ашаршылық бүкіл Кеңес Одағын, оның ішінде миллиондаған қазақтарды қамтыды және қазақ қоғамына ауыр зардаптар әкелді, оның ішінде мәдени-рухани құндылықтардан айырылып, дәстүрлі өмір салтынан алшақтау болды. Әртүрлі мәліметтер бойынша 1931–1933 жылдары 3,2 миллион адам қайтыс болды. Бір миллионға жуық қазақ көрші республикаларға және КСРО-дан тыс жерлерге, атап айтқанда Қытай, Моңғолия, Иран, Ауғанстанға қоныс аударуға мәжбүр болды. 1929–1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық – Ашаршылық – «байларды (құлақтарды) тап ретінде жою» ресми саясаты, ұжымдастыру, орталық органдардың азық-түлік сатып алу жоспарын көбейту, сондай-ақ жалпы малды тәркілеу. 1929 жылы бірінші бесжылдықты және ұжымдастыруды жариялаған Сталин Қазақстанды бүкіл елді азықтандыратын егіншілік пен мал шаруашылығы базасына айналдыруды мақсат етті. Ұжымдастыру басталардан бір жыл бұрын Кеңес үкіметі Қазақстандағы жергілікті байлардан малды жаппай реквизициялауды жүзеге асырды, осылайша әртүрлі ру басшыларының өз халқына ықпалын азайтуға тырысты. Кеңестік ғылыми қоғамдастық көшпелілер үлгісінің «мүлдем тиімсіздігі» туралы материалдарды мақсатты түрде және арнайы насихатталды. Кейбір қазақ тарихшылары айтарлықтай жоғары сандарды келтіреді. Профессор Әбжанов: «Ашаршылық кем дегенде 4 миллион қазақтың өмірін қиды. Жергілікті халықтың алтыдан бір бөлігі тарихи Отанын мәңгілікке тастап кетті. 1911 жылы облыс халқының 82 пайызын құрайтын 6,5 миллион қазақтан 1939 жылға қарай 2,3 миллионы ғана қалды, олардың республика халқының құрамындағы үлесі 38 пайызға дейін төмендеді». 2013 жылы М.В.Птуха атындағы Украинаның демография және әлеуметтік зерттеулер институты 1932–1933 жылдардағы ашаршылықтың салыстырмалы шығыны туралы хабарлады. Қазақстанда – 22,42%, Украинада – 12,926%, Ресейде – 3,17% ең жоғары болды. Жоғарыдағы есептер бойынша сол кезде Қазақстан Ашаршылықтан КСРО-ның басқа аймақтарынан да көп зардап шекті деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. 1937–1938 жылдардағы сталиндік қуғын-сүргіндер КСРО-ның басқа аймақтарындағы сияқты Қазақстанда да халықтың әртүрлі санаттарына, соның ішінде зиялы қауымға, партиялық кадрларға, т.б. Көптеген адамдар тұтқындалды немесе елден қуылды, бұл үлкен өмір мен әлеуметтік жойылуға әкелді. Ашаршылық - Голодомор Кеңес үкіметінің байлар табын мал мен басқа да азық-түлік өнімдерін тәркілеу арқылы жоюға бағытталған қасақана саясатының нәтижесі болды. Қуғын-сүргін мен Ашаршылық бүкіл Кеңес Одағын, оның ішінде миллиондаған қазақтарды қамтыды және қазақ қоғамына ауыр зардаптар әкелді, оның ішінде мәдени-рухани құндылықтардан айырылып, дәстүрлі өмір салтынан алшақтау болды. Айта кетейік, Ресей Украинаға шабуыл жасамас бұрын, соңғысы тәуелсіздік алғаннан бері Голодоморды геноцид деп тану мәселесін үнемі көтеріп келеді. 2023 жылдың шілдесіндегі жағдай бойынша 35 ел бұл шақыруды ресми түрде қолдады. Сонымен қатар, 1932–33 жылдардағы Голодоморды Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясы мен Еуропалық Парламент украин халқының геноцид актісі деп таныды. 2010 жылы Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының «1932-1933 жылдардағы Украинадағы голодомор: ашаршылықты геноцид актісі ретінде тану» қарарының авторлары болды. Қазақстан Республикасы 1932-1933 жылдары Украинадағы Голодомор құрбандарын еске алады. Қазақстан Голодоморды геноцид актісі ретінде алғашқылардың бірі болып мойындады және оны халықаралық деңгейде тануды дәйекті түрде жақтап келеді», - делінген Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің 2022 жылғы мәлімдемесінде. Ашаршылық - Голодомор мен сталиндік қуғын-сүргіндерді сталиндік саясат аясындағы шығу тегі, ауыр әлеуметтік-экономикалық зардаптары мен қазақ халқының өміріне тигізген ықпалы біріктіреді. Қазақ КСР-дегі қуғын-сүргін – саяси себептермен жан-жақты қудалау. 1937 жылы Бүкілодақтық коммунистік партия большевиктер партиясы Орталық Комитетінің, Сталиннің және оның төңірегіндегілердің «халық жаулары мен қосарланушылардың көзін жою және жою» қажеттігі туралы нұсқауы барлық жерде қолға алынды. 2020 жылдың 24 қарашасында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия құрды. Ресми деректер бойынша 1937–1938 жылдары Қазақстанда 120 мыңнан астам адам қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мыңы атылған. Гумилев атындағы ЕҰУ профессоры, тарих ғылымдарының докторы Арайлым Мұсағалиева Азаттық радиосына берген сұхбатында жан түршігерлік ақпаратты айтты: «Ресейдің орталық мұрағатында «Трагедия советской деревни», «Советская деревня глазами ВЧК-ОГПУ-НКВД» құжаттардың жинақтары бар. Бұл құжаттарда Қазақстанға бір миллион адам қоныстануы керек екені айтылған екен. Ресейлік ғалымы Федор Синицын «Кеңес мемлекеті және көшпенділер» деген кітабында бұл миллион халықты қоныстандыру үшін көшпенділерді жою керек болғанын айтады. Оның айтуынша, Кеңес үкіметі көшпелі шаруашылықты мүлде қабылдамаған. Осылайша, біріншіден, террор Сталинге немесе оның жүйесіне гипотетикалық қауіп төндіруі мүмкін жеке тұлғаларға, азаматтардың жекелеген санаттары мен топтарына қарсы бағытталды. Екіншіден, 1937–1938 жылдардағы жаппай саяси қуғын-сүргін КСРО-да қатыгез тоталитарлық режимнің қалыптасуын аяқтады. Большевиктер террордың көмегімен күрделі саяси, экономикалық, әлеуметтік, ұлттық, мәдени және басқа мәселелерді шешті. Миллиондаған қазақтар аштықтан қырылды, бұл Қазақстандағы жұмыс күшінің айтарлықтай қысқаруына әкелді. Бұл өз кезегінде өнеркәсіптің дамуына кері әсерін тигізді. Сондай-ақ ашаршылық мал шаруашылығының жаппай қырылуына әкеліп соқты, бұл Қазақстанның ауыл шаруашылығы базасына нұқсан келтіріп, мал шаруашылығының және тері, тоқыма сияқты онымен байланысты салалардың дамуына кері әсерін тигізді. Ашаршылық пен жұмыс күшінің тапшылығы тау-кен өнеркәсібін, өңдеу өнеркәсібін және құрылысты қоса алғанда, барлық салаларда өндірісті қысқартты. Рухани дамуда ашаршылық қазақ халқы үшін миллиондаған адамның өмірін қиып, дәстүрлі өмір салтының жойылуына әкеліп соқтырған орасан зор жарақатқа айналды. Онымен бірге келген ашаршылық пен қуғын-сүргін қазақтың көптеген мәдени және рухани құндылықтарынан, соның ішінде тілінен, салт-дәстүрінен, әдет-ғұрпынан айырылды. Генетикалық дамуда, дұрыс тамақтанбаудың жағымсыз салдарына байланысты, бұл әсіресе жүктілік кезінде және бала өсіру кезінде аштыққа ұшыраған әйелдерде көрініс тапты. Соған қарамастан Голодомор мен Қазақстандағы 1937–1938 жылдардағы қуғын-сүргіннің мынадай ортақ белгілері бар: - бұл екі оқиға да Кеңес үкіметінің қарама-қайшылықтарды басып, өз билігін нығайту саясатының бір бөлігі болды; - Ашаршылық - Голодомор да, қуғын-сүргін де зорлық-зомбылық пен террормен қатар жүрді. Екі оқиға да Қазақстанның автохтонды тұрғындарының физикалық, рухани және психикалық күйіне терең және ауыр әсер етті. Қазақстандағы Голодомор және сталиндік репрессиялар сталиндік режимнің кең ауқымды саясатының бір бөлігі болды және ауыр әлеуметтік-экономикалық және адами зардаптарға әкелді. Бұл оқиғалар Қазақстан халқы үшін орасан зор адам шығыны мен қасірет әкелді, олардың салдары көптеген отбасылар мен жалпы қоғам үшін ауыр зардаптарға әкелді және аймақтың әлеуметтік құрылымы мен демографиясына айтарлықтай әсер етті. Өкінішке орай, ол әлі күнге дейін өткеннің ескі нышандарымен өмір сүреді. Сәл өзгертілген мәтіні бар сол әнұран бар, Сталинді дәріптеу бар және Қазақстанда Голодоморды әлі де мойындамайды. Мұның бірнеше себептері бар: Ресей үкіметі голодоморды қоса алғанда, кеңестік режим жасаған қылмыстардың ауқымы мен ауырлығын жоққа шығарады немесе азайтады. Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасы арасында тығыз экономикалық және саяси байланыстар бар және Ресей үкіметі Голодоморды тану арқылы бұл қатынастарды бұзғысы келмейді. Ресей Федерациясы Қазақстанды өзінің ықпал ету аясының бір бөлігі ретінде қарастырады және оның заңдылығына күмән тудыруы мүмкін оқиғаларды мойындағысы келмейді. Бұған қоса, Ресей үкіметінің ресми ұстанымы Голодомор тек Қазақстан мен Украинаны ғана емес, Кеңес Одағының барлық республикаларын қамтыған трагедия болды. Ресей сондай-ақ Кеңес үкіметі голодоморды әдейі тудырған жоқ, керісінше бұл ұжымдастыру мен индустрияландыру саясатының сәтсіз нәтижесі болды деп санайды. Дегенмен, көптеген тарихшылар мен сарапшылар Ашаршылық - Голодоморды Кеңес үкіметінің қазақ болмысын басып-жаншуға бағытталған қасақана саясаты деп есептейді. Қалай десек те, қазақ халқының геноцид күні деп аталатын күн туар деп сенеміз. Біздің ойымызша, ол өзінің ойдан шығарылған ұлылығына байланысты бұл заңдылықтарды әлі мойындамайтын мемлекетпен көбірек тепе-теңдік қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді. Керімсал Жұбатқанов , тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті
