Жұматай Сабыржанұлы. Айтайын деп айтпайсың (Басы)
"Жұматай Сабыржанұлы. Айтайын деп айтпайсың (Басы)" | "https://abai.kz/post/16988"
TITLE: Жұматай Сабыржанұлы. Айтайын деп айтпайсың (Басы)
URL: https://abai.kz/post/16988
META: "Жұматай Сабыржанұлы. Айтайын деп айтпайсың (Басы)" | "https://abai.kz/post/16988"
DATE: 29.05.2013
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 2082
TEXT: Талантты қаламгер  Жұматай Сабыржанұлының  көзі тірісінде жарық көрген «Өкпелесең, өзің біл» атты кітабы өшпес туындыға айналды. Өзі өмір сүрген қоғамның қоясын ақтарған бұл кітапты оқырман қауым әлі іздеп жүріп оқиды. Ғаббас Қабышұлы ағамыз  Жұматай қайтыс болғанда: «Ақ алмастың және бірі шарт сынып, қыны бос қалды. Қазекем айтқан «От ауыз, орақ тілді» ержүрек шешендеріміздің  бірі  Жұматай Сабыржанұлы кете барды... Адам болып туып, Адам болып өтті! Ақиқат үшін арпалыста тірі жаннан жасқанбады...» деп жазды. Осыдан төрт жыл бұрын Жұматайдың жарияланбаған дүниелері «Мен таныған шындық» деген атпен кітап болып шықты. Кітап «Күнделік кезген көңіл», «Жан біткендей жадтағы жазбаларға» және «Ой жүреді келіп- кетіп» атты бөлімдерден тұрады. Сондай-ақ, Жұматайға арналған өлең,  мақалалар топтастырылған. Біз осы кітаптың әр тарауынан үзінділер жариялап отырмыз. Abai.kz Мараттың марапаты Марат (Қабанбай) маған көпшік қойып жатыр: «Сіз қазіргі журналистиканың Ақан серісісіз ғой» - деп. «Боинг» міндім «Ана тілінің ақпараттық стилін қалыптастырып едің...» Осылай деп еш жер жолатпай қойған мен жұқсызды Жарылғап Бейсенбайұлы  жарты минут ішінде ҚазААГ-қа жұмысқа алған. Талантты қаламгер  Жұматай Сабыржанұлының  көзі тірісінде жарық көрген «Өкпелесең, өзің біл» атты кітабы өшпес туындыға айналды. Өзі өмір сүрген қоғамның қоясын ақтарған бұл кітапты оқырман қауым әлі іздеп жүріп оқиды. Ғаббас Қабышұлы ағамыз  Жұматай қайтыс болғанда: «Ақ алмастың және бірі шарт сынып, қыны бос қалды. Қазекем айтқан «От ауыз, орақ тілді» ержүрек шешендеріміздің  бірі  Жұматай Сабыржанұлы кете барды... Адам болып туып, Адам болып өтті! Ақиқат үшін арпалыста тірі жаннан жасқанбады...» деп жазды. Осыдан төрт жыл бұрын Жұматайдың жарияланбаған дүниелері «Мен таныған шындық» деген атпен кітап болып шықты. Кітап «Күнделік кезген көңіл», «Жан біткендей жадтағы жазбаларға» және «Ой жүреді келіп- кетіп» атты бөлімдерден тұрады. Сондай-ақ, Жұматайға арналған өлең,  мақалалар топтастырылған. Біз осы кітаптың әр тарауынан үзінділер жариялап отырмыз. Abai.kz Мараттың марапаты Марат (Қабанбай) маған көпшік қойып жатыр: «Сіз қазіргі журналистиканың Ақан серісісіз ғой» - деп. «Боинг» міндім «Ана тілінің ақпараттық стилін қалыптастырып едің...» Осылай деп еш жер жолатпай қойған мен жұқсызды Жарылғап Бейсенбайұлы  жарты минут ішінде ҚазААГ-қа жұмысқа алған. Жұмысқа алған жақсылығы құдайдан қайтсын, бәрінен бұрын анау бағасын айтсайшы! Ұлт тану ғылымының докторы (өз көңілімдегі) Жарылғап құрдасым  маған машина емес, «Боинг» мінгізді. Көзілдірік Үлкендер айтқан бір әңгіме еске түседі. Соғыс енді аяқталған кез болса керек. Колхозшылар тасыған өзенді бөгеп жатыпты. Қапшықпен құм тастайтын  жабайы тәсіл... Біреудің суға түсуі қажет... Жан тәтті, ешкім шыға қоймайды. Тілі шолжың, аса момын бір Жақсыбай деген бар екен, басқарма соны айналдырады, мақтайды. Әйеліне көйлектік мата беретін болады. Іспірт ішкізеді. Қызуы бойына тараған соң әлгі байғұс: -Ішталин үшін (Сталин дегені), калкім (халқым дегені) үшін! – деп бұрқырап тасып жатқан өзенге қойып кетіпті! Қойып кетіпті де жарық дүниеге қайтып шықпай қалыпты... Образбен ойлап көріңізші, қазіргі біз көрген нарық – буырқанған дария болғанда, басқарма кім? Ішталин (Сталин) кім? Бөгесінге тасталып жатқандар кім?  Жұмекен айтпақшы, «ойланбасаң кетеді миың шіріп..» 17 қазан, 1987 жыл. Абай айтқан есті адамдардың қатарында болғысы келіп бүгін өзінен-өзі есеп алып көріп еді: ет жегендері қалыпты есінде. Екі-үш жерге қонаққа барған. Араққа қарамай, ішпей, жұртты таңқалдырыпты. Әзірге үлкен жетістігі де осы соңғысы. Өзін бұрынғыдан жеңіл сезінеді. Келер күндерден үмітті... Бірақ, соған дайындығы жоғынан қорқады. Жемсіз құр қармақты көлге салып қойып, өзі асық ойнап жүрген баланың әрекеті. Қарағым-ау, оған шылау болмаса балық қаппайды ғой дейтін адам жоқ. Жұтпа ойнату керек! Және оны өзің тіпті бақылап, бүкіл ой-санаңды соған тас-түйін жұмылдырмасаң , көзіңді құр тесірейткеннен не пайда? *** Ниет бар, әйтеуір. Соған да шүкіршілік. Жоқ, шүкіршілік – тіршілік емес, дәл осы арада. Дәл осы арада қомағайлық керек, кәдімгі қасқырдың қомағайлығындай. Тіс  керек қаршылдаған, кәдімгі қасқырдың тісіндей. Құр жазсам-ау - бедеу қатынның бала тапсам жақсы болар еді-ау дегені сияқты бірдеңе. Сен өзі әдебиеттің предметі адамдарды зерттедің бе?.. Ол айдан алып келетін топырақ емес, корабльді  қайдан табам демейсің, қасында  жүр ғой шұбырып! Не ойлайды екен солар, немен тыныстайды екен? Олардың арасында жақсылық пен жамандық қалай арбасып жатыр?.. Сиыр сауудың технологиясының  саған түкке де керегі жоқ. Ол сауыншының, ғалымдардың жұмысы. *** Оу, жолдас, сенің бір үлкен рухани байлығың бар еді ғой. Сағым оранған бір бейне көз алдыңда кәдімгідей қозғалысқа түсіп,  өзің де соған талпына   ұмтылып жүрген жоқсың ба? Меніңше, қағазға ұйып-сұйып түсе қалатын сияқты сол сурет... 18.10.1987 жыл. Менің миым шылымның, арақтың уынан, уытынан аршысам да мимырт. Қайдағы бір құдайлар болмаса, адам мүмкіндігі келмейтін қиялдарды мүжігіш. Тулақ та болса  тірлігіңе  тұрақтыны тартқыламаймысың?! Дым болмаса аузыңның айызы қанар... Ой жалқаулығы басып барады. 7.11.1988 жыл. Ептеген өзгеріс бар: арақтың әкесі өлгеніне 20 күн. (Енді тіріліп кете қоймас). Ашуланған жоқпын. Оған үлкен себеп  болмай жүр-ау деймін. Екі-үш рет болмашы нәрсеге жаңа қатқан мұз сияқты тысырлай беріп, тиыла қойдым, күтірлей беріп, кілт тоқтадым. Сүйте-сүйте созылымдылыққа да үйренерміз, Алла амандығын берсе. 27.12.1992 жыл. Осыным менің не жүріс?! Осыным менің не тірлік?! Әлі жүз жыл ғұмырым бар сияқты бұлғақтаймын ғой тіпті. Күні кешегідей қаным бір тасығанда өліп кетсем, артымда қалады не? Құдай-ау, неге уайымсыз, қамсыз қылып жараттың??... Жұрт қатарлы менің де жастығым өтпеп пе еді. Бар ғой сол төңіректе бірдеңелер: жазып кетерлік момақан, қоңыр күй. Жатыр. Тек ол қалпында жарамайды – өлі. Дем салып, жан бітіру – көркемдік дамыту қолымнан келеді-ақ. Құнт жоқ. Мойын жар бермейді, мың сылтау. 14.05.1994 жыл. Құданың құдіреті, баяғыдан бергі бір әдетім жазып отырған материалым үш, әрі кетсе төрт беттен асса, қамыттан шыққысы келген өгіз сияқты қиқаңдай бастаймын. Көбіне шорт түйе саламын. Айтайын дегендерімді сол көлемге сыйғызсам  - сыйғыздым, сыйғызбасам – қалғаны. Бұл дағдының бір жақсы жері – сығып жазуға үйретті. Міне, 50 жасқа келген Жөкең  (Жомарт Әбдіхалықов) туралы мақаланы да  «Тоқтат!» деп миым сигнал беріп жатыр. Жарайды, тоқтатайын. 20.09. 1996 жыл. Облыстық радиода істеген Асқар Арнауытұы деген інішегім еліне, Талдықорған жағына барып келіпті. Мені әдейі іздеп келіп жеткізген хабары: О жақта Жұматай Сабыржанұлын жақсы білетін, жоғары бағалайтын көрінеді. Біздегілер естір ме еді... тұзды уыстап шайнайтын. «Тілі керемет!» деп мақтайды екен. Шын солай бағаласа жақсы, жаныма жағатын сөз. Бірақ, мәселенің екіншісі жағы да бар, алысқа көз салсаң. Шіркін-ай, қазақ тілін ең нашар білетін адам мен болсам ғой..! Ғажап болар еді. Орыс тілін аяғына да отырғызбас еді! Соны көріп өлген ғой, бұ дүниенің қызығы! 17.01.1997 жыл. Социализмнің кезінде бір қой алып келуге  кетіп бара жатқан «К-700» тракторы мұз ойылып өзенге түсіп кетіп, қыс бойы жатқан. Жаз ортасына қарай шығарып алып, бөлшектеп пайдаланды-ау деймін. Айтайын дегенім, бүгін түріктер салып жатқан министрлік қоршауының түбінен бір шеге тауып алып қалтасына салып жатқан кісіні көрдім. «К-700» және бір шеге. Социализм мен капитализмнің айырмасы. 13.4.1997 жыл. Өзіме өзім сауал қойдым: «Қазақ журналистикасы қашан жақсарады?» Жауабым ауырлау шықты: «Мына біздің жазғандарымыз жарамай қалған кезде!» Солай. Қиын. Оңай не бар? 1.5.1997 жыл. Кездейсоқ көзім түсті. «Акмолинская правда» газетінің шекесінде «СССР»  деген жазуы бар, орақ-балғалы бір орденнің суреті  тұр. Ностальгия... Мейлі ғой. Мені ойландырып отырған басқа мәселе. Сол өкімет неге  жұртқа  темір-терсек үлестіруге әуес болды? Адамдар неге сол үшін танауы таңқиып, танкіні де тапап кететіндей боп жүрді? Осының сыры неде? Қазекеңдікі жалаңтөстік, далалық мінез, далаңбайлық болсын, басқа жұрттар ше? ..Тегінде адам ныспысы сарыезуліктен тым жоғары көтеріле алмай жатқан жоқ па?!.... 10.5.1997 жыл. Осы мен неге жазғандарымның редакция алып тастаған жерлерін құрастырып (лайық форма тауып), бір дүние жазбаймын? Айталық, «Көш, қазақ, Арқаға, Астанаға!», «Таңқы түсінік таңқалдырады» т.б. – дан қыршылып тасталған жолдар газеттердің үрейден әлі айығып бітпегенін көрсетеді емес пе?.. 4.7.1997 жыл. «Алпамыс батырды»  қайта оқыдым. 37-38, бәлкім 39 жылдан кейін. Менің санамда қаршадайымнан сүйкімді кейіпте қалған Кейқуат тазша... Сол баяғы қалпы. Қарагөзайым мойнына мінгізбесе, зындандағы Алпамысқа апармайтынын айтып қиғылықты салатын ерке.                        Тазша қылды кесірді, Екі аяқты көсілді... ...Екі емшекке тепкілеп, Келе жатқан секілді. ...Жеке газетім болса , атын «Кейқуат» қояр едім. 10.7.1997 жыл. Мен Рахымжан інімнің (Отарбаев) жазғандарын көрсем бас салып, қомағайланып оқып тастаймын. Бұл соңғы үш-төрт жылдан бергі дағды. Оның жай, қара мақалаларының өзінде жаныма жағатын үш-төрт сөйлем қалайда жүреді. Міне, «Е.Қ» - дағы «жәй әңгімесінен»  талыстай кітапқа татитын сөз таптым. «Арғы атасының бәрі сөзден өлген халықтың нәсілі емеспін бе... ». Әне, бабалар портреті! Қандай тамаша, арғы аталарымыз сөзден өлген! Қазіргілердің ажалы – бөзден»... 10.5.1998 жыл. Кешегі, не болса  соны жасырып ұстап келген қоғамнан қалған ауру ма, немене біздің журналистер әлі күнге «жасырын емес» деген сөзге жабысқақ. Әсіресе, теледидарда «ұрылардың көбейгені жасырын емес», «мектепке бармайтын балалардың бар екені жасырын емес», т.т.т.б. Апырым-ай, сәл ғана ойланбай ма екен, осы айтып отырғаным неге жасырын болуа тиіс деп. Осы, сәл ғана ойлану жағынан газетшілер де сылтып басады. «Астана тұрғындарының алаңсыз өмір кешуін қамтамасыз ету бүгінгі қалалық ішкі істер басқармасының басты назарында тұрғаны жасырын емес» делініпті «Ақмола ақшамында» (98 жылғы мамырдың 8-і күнгі санын қараңыз.) «Алаңсыз өмір кешуді қамтамасыз ету» - әрине, тым аспандатып айтылған сөз. Ол дегеніміз, бүкіл мемлекеттік механизмдер іске қосылғанда жүзеге асатын шаруа ғой, оның өзінде сәті түссе. Беп-белгілі  жайдың жасырын еместігін мәлімдеу не қажет? 9.10.1998 жыл. Жаным жаңғыруды тілейді. Бірақ қалайша? Білмеймін. Міне, жұмыстан босатуға өтініш жазып отырмын. Ондағы бар сөз мынау ғана: «Жақсы жаза амай жүрмін. Нашар жазуға намыстанамын.Сондай дағдарысқа душар болуыма байланысты мені жұмыстан босатуыңызды сұраймын.» Шындығында, мәселе былай ғой: мені олар еркіме жібермейді, олардың ырқына менің көнгім жоқ. Мендегі таным, талғам тәкаббар тұрпатта! Осындайда еске түседі, Мұхтар ағамның (Мағауин) да өмірі ерегіске, күреске толы болыпты. Кешегі мамыражай деген заманда майдан жүріп жатыпты. «МЕН» атты ғұмырбаяндық хамсасы-керемет! Менің де тірлігім бас жармағанмен мұрын қанатудан тұратындай... Жазып көрсем қайтер? 22.12.1999 жыл. Баяғы «Құрмет грамотасы», «Мақтау қағаз» дегендер компартиямен бірге құрыған шығар деп жүргенмін. Бүгін, Парламентте отырғанымызда Сейфолла інім алған Құрмет грамотасын көрсетті. «Егемен Қазақстан» газетінің 80 жылдығына орай беріпті. «Ауру қалса да әдет қалмайды» екен-ау... Сейфолла телефон ақысын төлемек болды да, сөйлесу пункітіне бардық. Жаңа жылдың алды болғасын ба, кезекте кісі мұндай көп болар ма! Қалжыңдап жатырмын, Құрмет грамотаңды көрсетсең, кезексіз жібереді деп. Осындайда еске түседі, мен ғұмырымда бір-ақ рет, 80-ші жылдардың басында мақтау грамотасын алғанмын. 5-мамыр-Баспасөз күніне орай. Облыстық жорналистер одағынікі. Үнемі сөгіс алып жүретін адамға ол да бір қуаныш екен ерекше. Дымым қалмай жуғаным есімде. Сөгіссіз сәні кірмейтін қарағым еді-ау, қазір сол сөгістер – сағыныш. Сөгіс, сөгісжан, мен сені сағынып жүрмін! 30.11.200 жыл. Менен: «Неге жұмыс істемейсің...?» , - деп сұрайтындар көбейді. Оларға мына бір әңгімені айтып жүрмін. Совет өкіметі кезінде бір анекдот болатын. Екі шіби базарда жұмыртқаларын сатып тұрады. Біреуінің жұмыртқасы үлкен 1 сом 20 тиын екен де, екіншісінікі кішілеу, 90 тиын көрінеді. - Неге менікіндей ғып таппадың, сонда пайдаң көбірек болатын еді ғой, - дейді 1 сом 20 тиындық жұмыртқаның иесі. Сонда анау: Құрысын, арғы жағындағы отыз тиын үшін көтімді жыртар жайым жоқ!- депті. Сол айтқандай, менің де бір он мың теңге табам деп тыртыңдап табанымнан таусылар жайым жоқ, құдайға шүкір, тәубә, балаларым асырап жатыр. Менің жағдайымда ақша қуалау дүниеқоңыздық болар еді. Ұлы Мұқағалидың да айтатыны бартын: «Өгіз боп  енді  өткерер менің жайым жоқ, өмірдің қалған  тамтығын.» 18.03.2002 жыл. Кеше үйде қонақта болған Қайнар Олжай бір тамаша тілек айтты: «Жүке, оқырмандарыңыздың ең нашары мен болайын». О,о! Онда менен бақытты жан болмас! Апыр-ау, не деген зерде! Қайнар менің кітабымның кез-келген жерінен ойып алып, жатқа соғып отырды. Өлеңді жаттауға болар, ал қара сөздің қалпын бұзбай  бұлайша төгілдіріп айту...! Таңқалғаным ғой. Тіпті, мына кітапта жоқ, осыдан жеті жыл бұрын «Ана тіліне» шыққан «Жүргендерге су ішіп, суан ішіп, жуандығын танытты Қуанышев» деген мақаламды да зырылдатып жатқа соғып отырды! Оқырманның ең нашары емес-ау, ең мықтысы Қайнар болса – мұртымды балта шаппас! Бақыт деген осы! Кебімізді киеді білем Өзім көрген өмірдің өтірігін болашаққа өткізбесем деп өрекпідім талай-талай. Қай-да-а! Шамасы, бұл әлгі, Иманқұл атамыз айтқандай «Жете алмайсың түбіне!» Біз көп алдандық. Кейінгі ұрпақ та кебімізді киеді білем . Ойхой, арман!... Қазақтың теңгесі туғалы алты жыл. Әлі тілі шыққан жоқ. Сақау болса ештеңе емес-ау, тіпті таскерең, мылқау. Оның сөзін рубль мен доллар сөйлейді. (Бармағын шығарады: «мә, мынауымды сөйлерсің!»..) Ұлттық банктің тілі шықпай, батпақтан шыға алмайтынымызды Елбасы білуге тиіс. Әйтіп-бүйтіп ақшаны қазақша сөйлетсек, арғы жағы рахат, даланың жолы. Айдарыңнан жел аймалап, аңқылдайсың да отырасың! Ойхой, арман!... Сөз қадірін білсек деймін Қазақ баспасөзі қызық: үріккен қойдай дүр-р еткіш! Және не болса, соған. Советтік сананың салқыны... *** «.. бүлдіршін» деп жазып келе жаттым да қалт тоқтап, оны «балдырғанмен» ауыстырдым. Себебі, ту сыртымнан Балғабек Қыдырбекұлы ағам «осыларың не, кейінгілер қателеспесін деп жазып едік қой...» деп мұңайып тұрғандай болды. Иә, Бәкең айтқан: үш жастағы түйенің еркек болса – буыршын, ұрғашы болса -  бүдіршін аталатынын. Сондықтан жас, сұлу қызды бүлдіршіндей деп теңеуге болатынын, бірақ, бүлдіршін деуге болмайтынын. Бар кінә өзімізде: сөзді түсінбей айтамыз, түсінбей жазамыз. *** Бір ой келіп тұрғаны: «спорт десе, ішкен асын жерге қояды», «өнер десе, ішкен асын жерге қояды» деп жатамыз. Тіпті тілші ғалым Рабиға Сыздықова апамыз да «...айтыс десе, ішкен асын жерге қоятын» деп жазды «Қазақ әдебиеті» газетінде. Осының дұрысы-«ішер асын жерге қояды», «ішетін асын жерге қояды» емес пе. Дәлел: ішкен асты, яғни асқазанға түсіп кеткен асты қайтіп жерге қояды? Оның «қойылатын» орны басқа болар. Енді –енді ішкелі отырған тамағын ысырып тастаса, бір жөн. Айтайын деп айтпайсың «Келімсек» сөзін айтайын деп айтпайсың... «курица – не птица, Акмола - столица» деп шәпкесін баса киді «Центр» деген газет. (97.11.27.) Кекеткен.... кіжінген...түрі! Осындай-осындайдан көңіл қалған!.. Кісі боқтампаз болайын деп болмайды екен. (Жалғасы бар) Abai.kz
