Ғылымды басқарудың жаңа моделі жаңалықтар мен игіліктерге бастайды
"Ғылымды басқарудың жаңа моделі жаңалықтар мен игіліктерге бастайды" | "https://abai.kz/post/15320"
TITLE: Ғылымды басқарудың жаңа моделі жаңалықтар мен игіліктерге бастайды
URL: https://abai.kz/post/15320
META: "Ғылымды басқарудың жаңа моделі жаңалықтар мен игіліктерге бастайды" | "https://abai.kz/post/15320"
DATE: 10.11.2012
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 1027
TEXT: Білім және ғылым министрі  қазақстандықтардың дипломдық жұмысты, тіпті дипломның өзін сатып алуы  сияқты кесір құбылыстың тарихқа кетіп ба­ра жатқандығын жариялады.  «Жалпы, интернетте дипломдық еңбекті, дип­ломды сатып алу деген өткеннің  еншісіне кетіп барады, - деп мәлімдеді кеше Білім және ғылым министрі  Бақытжан Жұмағұлов. - Өйткені жоғары оқу орындары тек диплом ғана  береді, бірақ оның сыртында енді жас маман тәуелсіз ат­тестациялық ұйым  алдында өзінің біліктілік-квалификациясын растауы қа­жет. Сонда барлық  жерде оның табақтай дипломы емес, біліктілігін раста­ған-растамағандығы  маңызды болады!» деп шарт түйді министр. Білім  және ғылым министрі мұндай мә­лім­демені Сенатта өткен Ғылым және  Үдемелі ин­дустрияландыру тақырыбындағы конфе­ренция аясында жасады.  Мұның сыртында Бақытжан Жұмағұлов Қазақстанның «про­фессор», «доцент»  атақтарынан бас тартып, «магистр», «доктор PhD»-ға ауысып жат­қа­нын да  хабарлады. Ол ол ма, Қазақстанның «батыстық атақтарға» осы құмарлығы  көр­шілерге де жұғуы мүмкін: ми­нистрдің ай­туын­ша, оларға да «осы  тәжірибе дұрыс» де­ген түсінік келе бастапты. Білім және ғылым министрі  қазақстандықтардың дипломдық жұмысты, тіпті дипломның өзін сатып алуы  сияқты кесір құбылыстың тарихқа кетіп ба­ра жатқандығын жариялады.  «Жалпы, интернетте дипломдық еңбекті, дип­ломды сатып алу деген өткеннің  еншісіне кетіп барады, - деп мәлімдеді кеше Білім және ғылым министрі  Бақытжан Жұмағұлов. - Өйткені жоғары оқу орындары тек диплом ғана  береді, бірақ оның сыртында енді жас маман тәуелсіз ат­тестациялық ұйым  алдында өзінің біліктілік-квалификациясын растауы қа­жет. Сонда барлық  жерде оның табақтай дипломы емес, біліктілігін раста­ған-растамағандығы  маңызды болады!» деп шарт түйді министр. Білім  және ғылым министрі мұндай мә­лім­демені Сенатта өткен Ғылым және  Үдемелі ин­дустрияландыру тақырыбындағы конфе­ренция аясында жасады.  Мұның сыртында Бақытжан Жұмағұлов Қазақстанның «про­фессор», «доцент»  атақтарынан бас тартып, «магистр», «доктор PhD»-ға ауысып жат­қа­нын да  хабарлады. Ол ол ма, Қазақстанның «батыстық атақтарға» осы құмарлығы  көр­шілерге де жұғуы мүмкін: ми­нистрдің ай­туын­ша, оларға да «осы  тәжірибе дұрыс» де­ген түсінік келе бастапты. Жалпы, ғылымды  басқарудың кеңестік, кө­нерген жүйесін өзгерту керектігі жөніндегі  түсі­нік те министрлікке өздігінен келген жоқ. Бұл мәселені сарапшылар  мен ғалымдар көтерді. Олар­дың сөздері Елбасыға жеткен. «Ғылым­ды  басқарудың жаңа моделін Ақордадағы үлкен ке­ңесте Мем­лекет басшысы  ұсынған болатын, - деп мойын­дады министр. - Жа­ңа модельде Ел­басы  отандық ғылымды дамы­тудың жаңа ба­- ғы­­тын көрсетті. Бұл - ғы­лымды  әлемдік деңгейге жеткізу және эко­но­миканы инновациялық дамытуға нақты  үлес қосу. Оны бекіту үшін қы­руар жұмыс атқа­рылды. Ғылым туралы 2011  жы­лы жаңа заң қабылданды. Онда ғалымдарға үлкен рөл берілді. Ғылымды  қаржыландыру жүйесі түбегейлі өз­гер­ді. Нәтижесінде соң­ғы 2 жыл  «өз­герістер жылы» болды». Атап айт­қанда, бірінші­ден, ғылымға арна  тартар қаржы тасқыны 2,5 есе ұлғайыпты: егер 2010 жылы осы мақсатқа  мем­лекет 20 мил­лиард теңге бөлсе, биыл 48 миллиард бағыттап отыр. Екіншіден,  Б.Жұмағұловтың сендіруінше, қазақстандық ғылымда кадр мәселесі  шеші­луде. Әйтпесе, министрдің айтуынша, бұған дейін ғы­лымда келеңсіз  құбылыстар жүрген: ғылыми кадр­лар қартайып кеткен, ғалым­дардың саны  күрт азайған, біліктілігі, қарым-қабілеті жеткен­дері «бизнеске,  қаржылық құрылымдарға кетіп қалған». Елбасы ұсынған жаңа модель  жастардың ғылым болашағына деген сенімін күшейткен. «Қа­зір жағдай  дұрысталып, жастар ғылымға бет бұра бас­тады. Олардың өздерінің ғылыми  әлеуе­тін жүзеге асыруларына жағдай жасалуда» деді Білім және ғылым  министрі. Қазақстанның тек батыстық ғылыми атақ­тарға ғана емес,  сондай-ақ ғалымдарына да кө­ңілі құлап отыр. Кеше Білім және ғылым  ми­нистрі «дәріс оқуға, зерттеулер жүргізуге шет­­- ел­­ден жылына  мыңнан астам профессор ша­қыру» ниетін жария етті. «Бұған жағдай бар»  деп қосты ол. Министрдің дерегінше, олар жай ке­ліп, қайтпай, елімізде  кем дегенде 1 айдан 1 жыл­ға дейін болады. Рас, бұдан «қазақстандық  ғалымдардың әле­уе­ті олардан төмен» деген ұғым қалыптаспауы ке­рек.  Бақытжан Жұмағұлов бүгінде қазақ­стан­дық ғалымдардың жаһандық жетекші  ғы­лыми басы­лымдарда жарияланған материал­дарының кө­лемі 2 есе  өскендігін жеткізді. «Бұрындары төмен еді, былтыр 478 мақала әлемдік  әртүрлі басы­лымдарда жарық көрді. Ал биылғы тек жар­ты жыл­да ғана  ендігі 500-ден асатын материал жа­рия­ланып отыр. Жыл соңына дейін мыңға  жетеді деп күтілуде» деген министр отан­дық ғұла­малардың зерттеу  мақалаларының са­пасы ба­тыстық әріптестерінікінен төмен емес­тігін  нық­­тады: «Мұны цитата жасау индексінен кө­реміз. Былтыр қазақстандық  ғалымдар ма­қала­ларына әлем бойынша сілтеме жасаулар 3 есе артты».  Ресми дерек бойынша 2010 жылы қазақ­стандық ЖОО-лардың ғылыми жобаларға  қаты­су үлесі небәрі 33% пайыз болған, енді қазір 57%-ға жетіп отырған  көрінеді. Конференция аясында арнайы көр­ме жұмыс істеді, онда еліміздің  жетекші ЖОО-лары жиынға қатысушылар назарына инновациялық жобаларын  жайып салды. Осы орайда министр Б.Жұмағұлов бүгінде 200-ден астам  ғы­лыми жоба әзір екендігін айтты. Әйт­кенмен олардың кең өндіріске  бірен-сараны ғана шығуы мүмкін. Мәселен, көрмеде техника ғылым­дарының  докторы, профессор Х.Байшағыров желден қуат өндіретін қондырғысын паш  етті: мемлекеттің Ғылым қорының гранты негізінде Қазақстан мен ТМД  тарихында тұңғыш рет диффузоры бар композициялық жел энергетикалық  құрылғысының (ЖЭҚ) сынақ үлгісі жасалыпты. 2004 жылы жүргізілген  сынақтар диффузоры бар ЖЭҚ-тар онысы жоқ құрылғыларға қарағанда, кернеуі  40-50%-ға жоғары тоқ өнді­ретіндігін көрсетіпті. Яғни бұл құрылғы  аналогтарынан екі есе қуатты екен. Профессор Х.Байшағыров салмағы 95  келі, мұнарасының биіктігі 4 метрді құрайтын бұл ЖЭҚ-тың 1 кВт қуат  өндіретіндігін айтады. «Бұл мәселен, мың қойы бар шопанға малдарын  суғаруға және басқа қажеттіліктеріне жетер еді» дейді ол. Әйткенмен бұл  ғылыми әзірлеме сынақтық үлгісінің жасалуынан әрі ілгерілемепті.  Диф­фузорлы ЖЭҚ-ты тек «оның сынақтық партиясын жасауға бағытталған  ғы­лы­-ми зерттеу-сынақтық конструкторлық әзірлемесін жүргізгеннен»  кейін ғана жаппай, сериялық өндіріске жіберуге болады екен. «Бұл  кезеңдер мемлекеттік құрылымдардың немесе жеке капи­талдың  қаржыландыруын қажет етеді» деп мұңаяды профессор. Оның ай­туынша, егер  өндіріске қойылса, әрбір қондырғының құны небәрі 2,5-3 мың доллар болмақ  (шетелде жел қон­дырғылары 20 мың доллар тұрады). Жалпы, мұндай  істермен Білім және ғылым министрлігі құрып жатқан ар­найы құрылымдар  айналы­сулары керек еді, алайда кеше министр тек бүгінде 9  коммерциялау офисі құрылғандығын хабарлаумен шектелді. Демек, бұл іс  кө­бірек ден қоюды талап ететіндей. Әйт­песе министрлік ғылы­ми  әзірлеме­лерді арттыруға көбірек сал­мақ салып жат­қандай. «10  инновация­лық университет іріктелді. Тек «иннова­циялық» болғаны үшін  ғана оларға, ғылыми зерттеулер жүргізулеріне 200 миллион теңге қосымша  қаржы бөліп отырмыз» деді Б.Жұмағұлов. Әйткен­мен бұл халық қаржысын  босқа шашу болып шығуы ғажап емес: егер универ­ситеттер ойлап тауып  жатқан техни­калық-техноло­гиялық жаңалықтар­ды бүгін-ақ тездетіп  өмірге, өндіріске шығарып, әжетке жаратпаса, ертең олар ескіріп,  керексіз болып қалуы мүмкін, Елбасының өзі инновациялардың өз­дері күн  сайын қайта жаңаратындығын ес­керткен. Жиында баяндама жасаған  Индус­трия және жаңа технологиялар вице-министрі Қаныш Төлеушин ҮИИД  бағдарламасын жүзеге асыру үшін тағы 13 салалық және 9 функционалдық  бағ­дарлама қабылданғандығын жария етті. Индустрия және жаңа  технология­лар министрлігінің биік лауазымды өкілі тағы бір хабар айтты.  Қазақ жерінің мол қазынасын көсіп-қазып алып жатқан ірі «жер қойнауын  пайдаланушыларға» өз табыстарының 1%-ын қазақстандық ғылымды дамытуға  жұмсау талабы қойылған. Қазір министрлік олармен бірлесіп, осыншама  долларды қайда бағыттауға болатынын талқылауда екен. Тағы бір  жаңалық: алда Президенттің Қазақстанды ғылыми-технологиялық дамыту  бағдарламасы жариялануы мүмкін. Бұл ретте корей елінің жәрдем­десуімен,  Қазақстан үшін «өте маңызды» 75 технология анықталыпты. Олар 7 саланы  қамтитын көрінеді. Ел Үкіметі 10 жыл ішінде осы 75 технологияны елімізде  түбегейлі ендіруге міндеттеледі деседі. Үкімет қызметінің  тиімді-тиім­сіздігі соған қарап бағаланатын болыпты. "Абай-ақпарат"
