Қазақ хандығынан бастап «Алаш орды» дәуіріне дейінгі сайлау
"Қазақ хандығынан бастап «Алаш орды» дәуіріне дейінгі сайлау" | "https://abai.kz/post/186215"
TITLE: Қазақ хандығынан бастап «Алаш орды» дәуіріне дейінгі сайлау
URL: https://abai.kz/post/186215
META: "Қазақ хандығынан бастап «Алаш орды» дәуіріне дейінгі сайлау" | "https://abai.kz/post/186215"
DATE: 27.07.2024
AUTHOR(s): Abai.kz
TOTAL WORDS: 2019
TEXT: Далада сайлау дәстүрі болды ма және оны бүгінгі таңда қалай бағалау керек?деген тарихи сауал әрбір қазақтың көкейін тырмалайтыны рас. Енді осы мәселеге тереңірек ой жүгіртіп көрейік. Егер Қазақстанда сайлауды азаматтардың үмітіне жауап беретіндей етіп өткізу неге оңай емес деп сұрасаңыз, оған «Еуропалықтар бұған жүз жыл бойы барды, ал біз бар болғаны 30 жыл демократиялық мемлекет құрып келеміз» деп жауап ала аламыз. Шынымен солай ма? Дегенмен, деколонизация идеясының жақтаушыларымен бетпе-бет келгенде, басқа көзқарасты білуге болады. Олар қазақ халқы - «дала демократиясының» ескі дәстүрінің мұрагері деп мәлімдейтін болады. Бұл демократияның негізін хандар сайлауы ғана емес, сот шешімдері күшті билер сайлауы да құрады. Қазіргі заманда «төртінші билік» деп атауға болатын ақындар да болды - талантты әншілер билікті адал сынап, өзекті мәселелер туралы айтудан қорықпады. Алайда, деколонизаторлардың айтуынша, бұл дәстүрді Ресей империясы, ал кейінірек кеңестік билік бұзған. Ал қазіргі саяси институттар бұрынғы дала дәстүрлерін көрсетпейді, тек еуропалық модельді калькуляциялауға тырысады. Жоғарыда айтылғандардың бәрінде не шындық, не аңыз? Шыңғысханның саяси идеалы Шыңғысхан басып алынған жерлердегі әкімшілік және саяси құрылымды қайта құрып, көптеген ғасырларға даму векторын қалады деп есептеледі. Тарихшы Тұрсын Сұлтановтың «Ақ мысықта көтерілгендер» атты танымал кітабында мұрагерлік мәселесі біршама қарама-қайшы болған деп айтылған. Бір жағынан, «өзінің ұрпақтарына мұра етіп қалдырған Шыңғыс ханның саяси идеалы сайлану тәртібі болды, оған сәйкес ханның тағына» алтын тұқым «мүшелерінің ең қабілетті және әдептісі көтеріледі, оны царевичтер де игілік үшін мойындайды». Екінші жағынан, ол оның мұрагері Угедей болады деген жеке-дара шешім қабылдады, бұл «сайлау тәртібіне» ұқсамайды. Әрине, императордың өзі де сайланбады, ол хан болып танылды - 1206 жылғы құрылтайда ешқандай дауыс беру болған жоқ. Сайлау тұжырымдамасы империяға жат нәрсе болды. Эренджен Хара-Даван «Шыңғысхан қолбасшы ретінде және оның мұрасы» (1929 ж.) кітабында оның мемлекетінде бірде-бір сайланбалы орган болмағанын жазады. Негізінде, елде бір билікті басқарушы басқаша болуы да мүмкін емес. Сұлтанов айтып өткендей, Шыңғысханның өсиетіне қарамастан, ең лайықты ханзаданы сайлау тәртібі «Шыңғыси ұлысында жалғыз да, негізгі де саяси тәртіпке» айналған жоқ. Үлкендiк тәртiп, тiкелей мұрагерлiк, узурпация - бұл нысандардың барлығы әрбiр жолы дәстүрлi деп танылып, олардың әрқайсысы нақты жағдайларға байланысты таңдалды. Өзгеріссіз қалған жалғыз нәрсе - тақтаға үміткер әрдайым шыңғысид болған. Тіпті Тамерлан билікті басып алған кезде де ол өзін ресми түрде хан деп емес, тек тақ иесінің өкілі деп атады. Егер хан сайлауы болған болса, онда ол шыңғысидтер арасынан басқа шыңғысидтер болып сайланды. Қазіргі Қазақстандағы біреудің осындай саяси жүйенің сабақтастығына келісуі екіталай. Дегенмен, оны тіпті демократиялық деп те айтуға болмайды, себебі «демос» сөзі жүздеген туысқанды емес, қатысушылардың кең ауқымын білдіреді. Қазақ хандығы және бидер институты Қазақ хандығы Алтын Ордада болған мұрагерлік проблемаларын мұра етіп алды. Дегенмен, бұл соншалықты маңызды емес еді - 1359 жылдан бастап хан билігі институты девальвацияға ұшырады. Соңғы мықты хан Бердібек болды, ал ол қайтыс болғаннан кейінгі 20 жыл ішінде тақта 20 хан ауыстырылды. Тарихшы Жақсылық Сәбитов Vlast порталындағы «Дала демократиясы» және «Ұлы даладағы сайлау» мақалаларында. Қазақ хандығында хан әдетте әлдебір қалада отырды және билік құрды, оның билігі көпшілік тарапынан ресми түрде мойындалды, бірақ іс жүзінде қала мен оның жақын жақтастарының тайпаларынан тыс жерлерде ханның тілектері мен бұйрықтары әрдайым орындалмай келеді деп жазады. Хан билігінің шектеулі екенін растауды Нұрбулат Масановтың «Қазақтардың көшпелі өркениеті» кітабынан табуға болады, онда ол ханның маңызды функциясы көші-қонның басталуына дабыл беру болғанын, ал көшпенділік жүйесін реттей алмағанын жазады. Хан билігінен жоғары тұрған табиғат пен көшпенділердің өмірін өздеріне бағындырған «кеңістік деспоттығы» болды. Бәлкім, далаға сот төрелігін жіберген билердің билігі ханнан да көп шығар. Бұл институт туралы айтар болсақ, «сайлау» деген сөзді де пайдалануға болмайды, себебі бий сайланбаған, мойындалған. Ол кез келген еркін қауым мүшесі болуы мүмкін - оған дауларды шешу үшін жүгіну үшін ол өзін әдеттегі құқықтың шебері және шебері ретінде танытуы тиіс еді. Патшалық демократияландыру Қазақ даласындағы сайлау туралы Ресей королінің азаматтығы басталғалы бері айтуға болады. Белгілі болғандай, қосылғаннан кейін патша билігі өзінің жаңа иелігінде әкімшілік реформалар жүргізе бастады. Так, 1822 жылғы Жарғымен Орта жүздегі, ал екі жылдан кейін Кіші жүздегі хан билігі жойылды. Аумақтар аға сұлтандарға формалды түрде бағынатын округтерге бөлінді. Бас сұлтан лауазымы сайланбалы болды - таңдаушылар басқа сұлтандар болды. Бұл жерде біз таңдаушылар тізімі Шыңғысидпен шектелген ескі дәстүрдің жалғасын көріп отырмыз. Алайда бұл ұзақ жалғаспады. ХІХ ғасырдың 20-шы жылдары бастауыш сұлтандар арасында офицерлік шені бар «қара сүйек» өкілдері пайда бола бастады. Ал 1855 жылы Сібір комитетінің қазақ даласындағы аға сұлтандарды сайлау тәртібі туралы ережесі қабылданды, оған сәйкес рәсім қазіргі тілде демократияландырылды. Ол бойынша аға сұлтан тек шыңғысидті ғана емес, сондай-ақ офицер шені берілген кез-келген адамды да таңдауға болатын. Оның үстіне, сайлаушылар тобы кеңейтілді. Бұдан былай дауыс беру құқығы тек шендерге ғана емес, сонымен қатар "шендері, медальдары, құрметті кафтандары, ауылдық старшиналары, құрметті билері бар адамдарға, ақыр соңында әрбір ауылдағы ең бай қырғыздардың бес адамына тиесілі болды. Басқаша айтқанда, «ақсүйектердің» дала аристократиясы, офицерлік және шенеуніктік топтағы қазақтар немесе ең бай адамдар дауыс бере алады. Реформалардың салдары 1868 жылы «Дала облыстарындағы басқару туралы уақытша ереже» қабылданды, оған сәйкес волостық басқарушылар мен ауылдық старшиналар сайланбалы лауазымдарға айналды. Алғашқыларды таңдаушылар тобы сайлады, олардың әрқайсысы 50 кибитканы ұсынды (құжаттарда киіз үй деп аталады). Екіншісі - әрбір 10 кибиткадан таңдаушылар. Реформа сот жүйесіне де қатысты болды. Егер бұрын би мәртебесі мойындалған болса, онда олар сол елуінші сайланатын болып сайланды. Бәлкім, бұл өзгерістер метрополияның өзінде де болған ауқымды реформалардың салдары болған шығар - бұл Александр II жүргізген ырықтандыру жылдары ғой, оның аясында крепостной құқық жойылып, сот реформасы жүргізілуде. Менің ойымша, басты қателік - колониялық билік өз жүйесін жергілікті шындықты ескермей алып жүрді. Атап айтқанда, «Уақытша ережеде» сипатталған билердің құзіреттілігіне сүйенсек, бұл жергілікті ауылдық дауларды шешу үшін кешегі бекіністерден сайланған волостық судьялардың құзіреттілігі, ал билер қазақ қоғамында әдеттегідей өте жоғары орынға ие болды. Тағы бір мәселе, бұған дейін қазақ даласында ешқашан сайлау болмаған, мұның қайғылы салдарына әкеп соқтырмауы мүмкін емес. Реформалар басталғаннан 10 жыл өткен соң Ыбырай Алтынсарин қырғыздар (қазақтар) халыққа ашық парақорлық енгізетін ондаған және елуінші лауазымды тұлғалардың сайлауына қатты шағымданатынын жазды. Кандидаттар лауазымын іздеп, өздерінің соңғы материалдық күштерінен таңдаушыларды сыйға тартуға жұмсалады, ал лауазымға кіріскеннен кейін осы шығындарды пара арқылы толтыруға тырысады. Әрбір сайлаудың басқа салдары, әдетте, лауазымға үміткерлер мен олардың еркіндікті бірнеше партияға бөлетін жақтастары арасындағы ымырасыз араздық болып табылады. «Олар өздерінің жеке мүдделерін халық игілігінің қоғамдық пайдасынан жоғары қояды». 31 жылдан кейін заңгер Райымжан Марсеков «Сайлау және оның зиянды салдары» атты мақаласында қазақтарға сайлау (сайлау) сияқты зорлық-зомбылық пен реніш әкелмейтінін айтады. "Бір қарағанда бұл қызық көрінеді. Пайда әкелуі тиіс өзін-өзі басқару оларға зиян келтірді ме? Бірақ бұл таңғажайып нәрсе, егер біз қырғыздардың өздерінің лауазымды тұлғаларын сайлау кезінде басшылыққа алатынына назар аударсақ, ол жоғалады. Өкінішке қарай, біз олардың жеке мүдделерін халық игілігінен жоғары қойып отырғанын айтуға тиіспіз ", - деп жазады Марсеков. Одан әрі ол басқарушы лауазымына екі үміткер бәсекелескен жағдайда жеңістің лайықты және пайдалы біреу жағында емес, бай, сайлаушыларға ұнайтын біреу жағында қалатынын атап өтті. "Бізде ақшамен, жылқыларды қайтарумен (уақытша пайдалану үшін), қандай да бір қоғамдық лауазымға таңдау уәдесімен ұнатуға болады: Бұл бәсекелестіктің қаншалықты пайда әкелетінін көріп, қырғыздар соңғысын шақыруға тырысады ", - деп толықтырды ол. «Сайлау қазақтарға қой сүйегіне ұқсайды» Кейін Ахмет Байтұрсынов та өзін-өзі басқару проблемалары туралы жазды. Оның айтуынша, оның бақылауы бойынша қазақтар үшін сайлаудағы барлық қиындықтардың себебі халық соттарына берілген үлкен өкілеттіктерде емес, халықтың сайлаудың маңызын әлі түсінбегендігінде. Ол қазақтардың сайлауды дау немесе дау ретінде қабылдайтынын, оның салдары болашақта пайда немесе зиян әкелуі мүмкін екенін ұмытқанын жазды. "Сондықтан сайлауды жалаңаш дау ретінде қабылдамау керек. Сонда дау аз болар еді. Қазақтар да шатаспас еді. Судьялардың, волостық және ауылдық билеушілердің сайлауы енгізілгеніне қырық жыл болды... Сайлау қазақтарға қой сүйегіне ұқсайды. Адал емес адам жеңсін, тек өзінікі болсын. Ал халық үшін пайданы сүйек ойнаумен салыстыруға бола ма? "- деп жазды ол 1911 жылы" Айкап "журналында. Алайда, сайлаудың барлық проблемаларына қарамастан, қазақ зиялылары олардың қоғам дамуы үшін маңыздылығын дауламағаны анық. Келтірген мақаласында Байтұрсынов риторикалық сұрақ қояды: «Егер сайлау шынымен де жаман болса, онда неге білімді халықтар сайлау өткізеді?» Алаш әрекеті Көшпелі қазақтар үшін соңғы сайлау сынағы 1917 жылы өтті. Желтоқсан айының соңында Степной өлкесінде Құрылтай жиналысына сайлау өтті. Олардың нәтижелерімен Дина Аманжолованың «Алаш: демократиялық таңдаудың тарихи мәні» монографиясында танысуға болады. Семей округі бойынша «Алаш» 85,6% (58 331 адам), ал Семей қаласы бойынша 33% дауыс жинады. Жұмысшылар көп тұратын Омбы қаласында көбін большевиктер (27,5%) алды, ал алашевтіктер небәрі 80 дауыс (0,4%) жинады. Торғай округінде «Алаш» 75% дауыс алды (211 274 адам). Орал округінде Қазақ комитеті 75% дауыс алса, Оралдың өзінде казактар (61,3%) бірінші орын алды, ал алашевтіктер - 8,3%. Нәтижесінде «Алаш» партиясы Құрылтай жиналысына 43 депутатты жіберді. Бұл деректер сайлаудың кеше ғана пайда болған басты проблемасының дәлелі. Ешкім партияға дауыс бермейді, бәрі тек өз партияларына ғана дауыс береді. Қазақтар қазақтар үшін, казактар казактар үшін, жұмысшылар жұмысшылар үшін және т.б. Қалаларда да, ауылдық округтерде де, казактар, жұмысшылар және т.б. жиналған жерлерде де дауыс бергенін көруге болады. Осындай тарихи жағдайлар үшін сайлау нәтижелері мүлдем болжанатынын тағы да қайталау керек. Дина Аманжолова С. Миндлиннің пікірін келтіреді, оған сәйкес «Алаштың» табысы қаражатпен, баспасөзбен және даладағы байлықтың үстемдігімен қамтамасыз етілді. Бұдан басқа, Аманжолова «Алаш» көшбасшыларының харизматикалық сипаты, сондай-ақ қалың бұқараның жалпы саяси дербестігі рөлге ие болғанын жазады. Ру басшысы қалай шешсе, солай дауыс берді Алаштық көшбасшылардың қадір-қасиеттеріне нұқсан келтірмей, Құрылтай жиналысына сайлау нәтижелері түрлі партиялық бағдарламаларды салыстырып, саналы таңдау жасаған қазақтардың саналы шешімімен қамтамасыз етілмегенін мойындау керек. Субъект жеке тұлға емес, жеке тұлға емес, тайпасы мен тұқымы болып табылатын жағдайларда барлық тайпасы немесе тұқымы үшін шешімді ең ықпалды қазақтар қабылдайды. Кәдімгі қауым мүшелері, бәлкім, тұқым басшысы қалай шешсе, солай дауыс берген болар. Қазақ қоғамының экономикалық және әлеуметтік ұйымдасуы кезінде бұл үдеріс басқаша болғанын елестету қиын. Құрылтай жиналысына сайлау 1917 жылғы желтоқсанның соңында өтті, ал сол айдың басында тағы бір маңызды оқиға - Орынбордағы Жалпы қырғыз съезі өтті, онда Алаш автономиясы жарияланды. Сол кезде Ұлттық кеңес төрағасын сайлау өтті, олармен екі маңызды нюанс байланысты. Біріншіден, мемлекет басшысының сайлауы баламасыз болды деуге болады. «Алаш» зерттеушілері Мәмбет Қойгелді мен Сұлтанхан Аққұлының айтуынша, партия көшбасшысы Әлихан Бөкейхановтың беделін ешкім дауламаған. Алайда Әлиханның өзі басшының демократиялық тәртіпті сақтай отырып сайлануын қалап, Бөкей Ордасының белгілі ақыны Шаңгерей Бөкеевті қарсылас ретінде шақырды. Алайда, бұл хабарлама бұған дейін жеткен жоқ. Сол кезде Бөкейханов Бөкей Ордасынан Бақтығирей Құлмановты сайлауға шақырды. Нәтижесінде үш үміткер анықталды - Бөкейханов пен Құлмановтан басқа, Ақмола облысынан келген Айдархан Тұрлыбаев үміткер болды. Қалай болғанда да, Сұлтанхан Аққұлының айтуынша, Бөкейханов қалай болғанда да сайланар еді. Екіншіден, мұндай жоғары деңгейдегі сайлауда да трайбализм болған жоқ деген пікір бар. "Қазақ зиялылары арасында тууға, жүзге бөліну болған жоқ, жерлестік болған жоқ. Бірақ бұл төрағаны сайлай бастаған кезде байқалды. Ақмола облысының делегаттары Айдархан Тұрлыбаевты (20 дауыс), ал батыс өңірінің делегаттары Бахтигирея Құлмановты (19 дауыс) қолдады. Дегенмен, Әлихан Бөкейханов (40 дауыс) көпшілік дауыспен төраға болып сайланды ", - дейді Сұлтанхан Аққұлы. Дегенмен, зерттеуші Мәмбет Қойгелді бұған келіспейді, ол съезге қатысушылар рулық ұғымдардан жоғары екендігіне сенімді. Сабақтастықты іздеу «Далалық демократия» шын мәнінде бар ма? Жауап көбінесе «сайлау», «демократия», «бостандық» және т.б. терминдерді қалай түсіндіретінімізге байланысты. Алайда, меніңше, сайлаудың қазіргі түсінігіне сүйенсек, «дала демократиясын» тәуелсіз Қазақстанның идеологтары жасаған миф деп атайтын этнограф Сейітқасым Әуелбековпен келісу керек. Мәселе мынада, егер біз қазіргі таңдағы сайлау Алтын Ордада, тәуелсіз, кейін отарланған Қазақ хандығында, азаматтық соғыс және Алаш автономиясы пайда болған кезеңде бастау алады деп келісетін болсақ, онда бізге неге сүйенуді ұсынамыз деген сұрақ туындайды. Шыңғысидтер тектес жабық элиталар тобының ішіндегі сайлау тәжірибесіне? Немесе, бәлкім, нәсіларалық жанжалдармен, пара алумен, зорлық-зомбылықпен қатар жүретін «сайлауға»? Бәлкім, бізге үлгі ретінде бастық айтқандай дауыс беретін саясатқа бейхабар адамдар ұсынылатын шығар? Әлде бәрінің мойындаған харизматикалық көшбасшысы бар кезде баламасыз болғанынан көңіліміз тола ма? Егер солай болса, қазіргі қазақстандық сайлау революцияға дейінгі уақыттан бері сабақтастық белгісін алып келеді деп айтуға болады. Екінші жағынан, аталған проблемалардың барлығы қазақ қоғамындағы сайлаудың қажетті іргетасы - білім, саяси сауаттылық, сөз бостандығы және басқа да демократиялық институттардың болмауымен байланысты. Өте тез өтіп бара жатқан ағарту сәттері болды. Патшалық реформалар билікке түсу процесін демократияландыра отырып, билер институтын бұрмалады. Содан кейін буржуазиялық революция царизмді енгізген жергілікті өзін-өзі басқарудың дамуын тоқтатты. Демократиялық Алашордалық эксперименттен кейін Алашордалықтардың өздерімен бірге большевиктер жойылды. Содан кейін 70 жыл совет билігі келді, ол сайлаусыз ресми сайлау тәжірибесіне өте жылдам көшті. Енді біз сайлау институтын басынан бастап қайта дамыта бастаймыз. Еуропалық мемлекеттер шынымен де бірнеше ғасыр бұрын бастаған. Алайда бізде бір артықшылық бар - біз оларды қайталамай, ең бастысы өзіміздің қателіктерімізді қайталай аламыз. Байтұрсынов жазғандай, сайлауды жаман деп атаудан бұрын оның не екенін анықтау керек. Соңғы апталардың саяси белсенділігі біздің қазақ ағартушысы 100 жыл бұрын жазған идеяларға жете бастағанымызды көрсетеді. Байтұрсыновтың кеңесін тыңдап, сайлаудың шын мәнінде не үшін қажет екенін түсіну - бұл тамаша сабақтастық болар еді. Abai.kz
