Төлен Әбдікұлы. Парасат майданы (жалғасы)
"Төлен Әбдікұлы. Парасат майданы (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/10952"
TITLE: Төлен Әбдікұлы. Парасат майданы (жалғасы)
URL: https://abai.kz/post/10952
META: "Төлен Әбдікұлы. Парасат майданы (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/10952"
DATE: 13.10.2011
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 3996
TEXT: Эдуард Мунктің "Айқай" картинасы 7 1 көкек Көңiлдегi күдiк күн сайын күшейiп келедi. Күшейген сайын, әлдебiр ылажсыздық, дәрменсiздiк билейдi. Менiң "бейтаныс құрбым" өте зымиян адам. Менi сырттан қалт жiбермей бақылап жүр. Тiптi мен хат оқып жатқанда да, бiр тесiктен сығалап қарап тұрғандай көремiн. Үйткенi жазғандарына қарасам,  менiң жазбаларымды былай қойғанда, ойлаған ойларыма дейiн оған таныс секiлдi. Мен оны өз бетiммен iздеп табамын деген ойдан бiрте-бiрте қайта бастадым. Өзiңнен қу адамнан қулық асырам деу - әшейiн далбаса. Қазiр де ол осы төңiректе жүр. Бөлмеге келiп кетiп жүретiн медбикемен де, палатаны жуып-сүртетiн  әйелдермен де, тiптi дәрiгердiң өзiмен де тығыз байланыста болуы ғажап емес. Оның бiлмейтiнi жер астында. Мен ендi ол туралы күнi-түнi ойлайтын болдым. Өткен түнде оны түсiмде көрдiм. Үстiнде менiң үстiмдегiдей сұр халаты бар, аяқ киiмi де тура менiкiндей, терiс қарап түрып: - Мiнеки, ақыры кездестiк қой,- дейдi маған. -Иә, кездестiк,- деймiн мен кекесiн үнмен. Эдуард Мунктің "Айқай" картинасы 7 1 көкек Көңiлдегi күдiк күн сайын күшейiп келедi. Күшейген сайын, әлдебiр ылажсыздық, дәрменсiздiк билейдi. Менiң "бейтаныс құрбым" өте зымиян адам. Менi сырттан қалт жiбермей бақылап жүр. Тiптi мен хат оқып жатқанда да, бiр тесiктен сығалап қарап тұрғандай көремiн. Үйткенi жазғандарына қарасам,  менiң жазбаларымды былай қойғанда, ойлаған ойларыма дейiн оған таныс секiлдi. Мен оны өз бетiммен iздеп табамын деген ойдан бiрте-бiрте қайта бастадым. Өзiңнен қу адамнан қулық асырам деу - әшейiн далбаса. Қазiр де ол осы төңiректе жүр. Бөлмеге келiп кетiп жүретiн медбикемен де, палатаны жуып-сүртетiн  әйелдермен де, тiптi дәрiгердiң өзiмен де тығыз байланыста болуы ғажап емес. Оның бiлмейтiнi жер астында. Мен ендi ол туралы күнi-түнi ойлайтын болдым. Өткен түнде оны түсiмде көрдiм. Үстiнде менiң үстiмдегiдей сұр халаты бар, аяқ киiмi де тура менiкiндей, терiс қарап түрып: - Мiнеки, ақыры кездестiк қой,- дейдi маған. -Иә, кездестiк,- деймiн мен кекесiн үнмен. Түрiн көре алмаймын. Бiрақ оны бұрыннан бiлетiн адам болып көрiнгiм келедi. Сондықтан айналып алдына барғаннан гөрi, оның маған бұрылып қарағанын қалап, сабыр сақтап үнсiз тұрмын. Неғұрлым көбiрек үндемесем, ол шыдамай бұрылып қарайтын секiлдi. Бiрақ оның бұрылып қарайтын түрi жоқ, қатып қалған тас мүсiндей қыбыр етпейдi. Ақыры шыдай алмай: -Ендiгi жасырынбақтың ретi келмес,- деп иығынан тартпақ болып, қолымды созсам, қолым қимылдамайды. Бiреу тас қылып байлап қойғандай. Бар күшiммен қолымды қозғамақ боламын. Қанша талпынсам да, дәрменiм жетпейдi. Қатты зорланып, ыңыранған күйiмде оянып кеттiм. Бастырылығып жатыр екенмiн. Жан терiм шықты. Көзiмдi жұмып, көрген түсiмдi қайта елестетiп, "бейтаныс құрбымның" бiр белгiсiн аңғарып қалғым келетiн секiлдi. Бiрақ еш белгiсiн ұстай алмаймын. Тiптi ұстағанда да не пайда? Түсiмде көрдiм екем деп, бiреуге қалай жармасасың? 8 2 көкек Әлдебiр аңның iзiне түсем деп адасып, құла түзден бiр-ақ шыққан адамдаймын. Не iстеу керек екенiне миым жетпей, түндер бойы кiрпiк iлмей шығамын. Тәңертең тұрғанда басым мең-зең болып, әлiм құрып, бойымнан беймарал көнгiштiк, жеңiлiске деген құштарлық бас көтергендей болады. Жоқ, мен жүйке күресiне шыдамайды екенмiн. Ақыры оған хат жазуға мәжбүр болдым. "Бейтаныс құрбым,- деп бастадым мен де хатымды .- Бiрден жауап қайтармағаныма кешiрiм сұраймын. Үйткенi сiз қозғаған кейбiр мәселелердi ң маған анықтығы сонша, оған бола қызыл ке ң iрдек болып таласуды ң қажетi жоқ деп ойладым. Бiрақ, байқаймын, олай емес секiлдi. Сiз шын мәнiнде басқа бағыт, басқа түсiнiктегi адам болып шықты ң ыз. Әрине, жер бетiндегi барлық адам бiр-ақ бағытта ойласа екен деу шындыққа сыймайтын да шығар. Бiрақ солай екен деп, сенiмi ң е, сезiмi ң е жасалған қиянатқа қол қусырып қарап отыру мүмкiн емес. Өмiр - күрес. Адамдар алдымен қара күшпен күресетiн болды. Одан кейiн неше түрлi қару-жарақ ойлап тауып, соғыс ашып, халықтарды жаппай қырғынға ұшыратты. Ендi, қатерi одан кем емес ақыл- парасат майданы шықты. Егер бұл майданда iзгiлiк же ң iске жетпесе, адамзатты ң рухани күйреу дәуiрi басталады. Одан құтқаратын күш жоқ. Сiз сол екеу-ара шағын майданды (әзiрге) бастады ң ыз. Амалсыз қабылдадым... Ендi мәселенi ң өзiне көшейiк. Сiз маған iзгiлiкке қалай сенсе ң iз, зұлымдыққа да солай сенi ң iз депсiз. Құрбым-ау, оларды ң өмiрде бар екенiн мойындау сенiм емес қой. Сенiм деген сол екеуiнi ң бiреуiнi ң адам үшiн қымбат екенiн, артық екенiн мойындау. Достоевский: "Сенiм жоқ жерде - iзгiлiк те жоқ",- дейдi. Сонда бұл қандай сенiм? Iзгiлiктi ң болмыста бар екенiне ғана сену ме? Жоқ, бұл - iзгiлiктi ң же ң iсiне деген сенiм. Iзгiлiкке сенiм артпаған адам ешқашан да жақсылық жасай алмайды. Сiз тағы да еште ң еге "жақсы", "жаман" деп айдар тағуға болмайды депсiз.   Адам баласыны ң хайуандар әлемiнен жоғары тұруы әлгi "жақсы" мен "жаманды" айыра алатын парасатыны ң арқасында ғана емес пе. Егер бiз осы екi ұғымға лайықты айдар таға алмасақ, адамгершiлiк деп аталатын ұлы шариғат та тумаған болар едi. Адамгершiлiк - адами қарым-қатынасты ң қағидасы. Онсыз адам өмiр сүре алмайды. (Рас, адамгершiлiк пен арды ң за ң ын жиi-жиi бұзатындар жеткiлiктi-ақ шығар, бiрақ оған қарап, адамзатты ң бүкiл болмысын жоққа шығару мүмкiн емес.) Сiздi ң өлiм жайлы философия ң ызды үлкен жа ң алық деп айта алмас едiм. Бiрiншiден, өлiмнi ң бәрi бiрдей емес. Егер адам тә ң iрi сыйлаған тiршiлiгiн өз қадарынша өткерiп,  кейiнгi ұрпаққа орын беру рәсiмiнде келген  борышты өлiм болса, адамзат ондай "қиянатқа" шүкiршiлiк етудi баяғыда үйренген. Бiрақ әдiлетсiз өлiм деген бар ғой. Бiреудi ң жеткiзбей желкесiн қиған, бiреудi жалғызынан айырған, жауызға же ң iс әперген, қанiшер қарақшыны ң , қараниет күншiлдi ң қолымен жасалған, тирандарды ң үкiмiмен жазықсыз жандарды жаппай қырғынға ұшыратқан өлiмге мен сiз секiлдi бiры ң ғай философиялық тұрғыдан қарай алмаймын. Бұлар жер бетiндегi тiршiлiктi мә ң гiлiкке айналдыру үшiн емес, жер бетiндегi iзгiлiкке қарсы бағытталған өлiм. Сондықтан, мүмкiндiгiнше, мұндай өлiмдi болдырмау үшiн күресу керек. Өтiрiк туралы да құлаққа тосын естiлетiн пiкiрлер айтыпсыз. Рас, өтiрiкпен күн көрген заман көп болды. Қазiр де    сонымен күн көрiп жүргендер аз емес шығар. Бiрақ ол өтiрiктi ң өз басыны ң жақсылығынан емес, өтiрiкке негiзделген қоғамны ң кiнәсынан ғой. Егер оны ң орынында шындыққа негiзделген әдiл қоғам болса, өтiрiк сол сәтте-ақ әшкере болып, сiз айтқандай, бiзге кекiрейiп, жоғарыдан қарап сөйлей алмас едi. Хаты ң ызды ң со ң ында күйеуiн өзiне адал деп қателесiп, асылып өлген әйелдi ң тарихын мысалға келтiрiпсiз. Мұны ң бәрi, айналып келгенде, әшейiн құйтұрқы пiкiр таласыны ң айла-тәсiлi ғана. Зерденi ң ойыны. Дәл осындай әйелi көзiне шөп салғаннан, керiсiнше, күйеуi асылып өлген талай мысалды келтiруге болар едi. Сондықтан оған қарап, дүниенi құртып жүрген дүниеде жоқ тазалық деп қортынды жасауы ң ыз ешқандай қисынға келмейтiн нәрсе. Жалпы, iзгiлiкпен пен зұлымдықты ң табиғаттағы арасалмағы бiрдей, тек сол тепе-те ң дiктi сақтай бiлу қажет деген пiкiр, менi ң ше, жа ң сақ пiкiр. Iзгiлiктi ң көлемi зұлымдықпен ешқашанда те ң болған емес. Себебi iзгiлiктi ң жолы жi ң iшке. "Қиянат жасауды ң мы ң түрi бар, ал қиянат жасамауды ң түрi бiреу-ақ, ол - тек қиянат жасамау" деген бiреудi ң сөзi бар. Сондықтан қолы ң нан келсе, жасайтыны ң ды iзгiлiкке жаса. Ал зұлымдық сенi ң әлпештеуi ң дi қажет те қылмайды. Мұны ң бәрiн мен айтысқа араласып қалған со ң , амалсыздан айтып отырмын, әйтпесе, сiздi ң көзi ң iздi шындыққа жетiзем деген ой менде жоқ. Сiздi ң дүниетанымы ң ызда  менi ң жанымды, сезiмдерiмдi қорлайтын нәрселер көп.  Сiзбен араласпақ түгiлi,  ой бөлiсудi ң өзi маған тым ауыр тиiп отыр. Сондықтан өзi ң iзбен пiкiрлес, бағыттас адам тапқаны ң ыз жөн болар едi. Бейтаныс." 9 3 көкек Бейтаныс құрбым өзiме дәл осылай бәле болып жабысар деп ойламаған едiм. Тура бiр ғашығым секiлдi - күндiз-түнi ойымнан кетпейдi. Оның өзiмдi төңiректеп жүргенiн қатар тұрған адамның демiн сезгендей, жүрек лүпiлiн естiгендей бiр түйсiкпен аңғаратын тәрiздiмiн. Аулада жүргендердiң қайсiбiрi күдiктi көрiнiп, тағы да соларды аңдумен бүкiл уақытым зая кеттi. Күн сайын ұйқым қанбай, тәңертең қалжырап әрең оянамын. Түнде әлдебiр дыбыстан оянып кеттiм. Тың тыңдап бiраз жатқан соң, қараңғы коридорға шықтым. Көше жақтан бiреулердiң жүрген дыбысын естiп, терезеден қарадым. Ешкiм көрiнбейдi. Бiр ғажабы, мен терезе алдынан кеткенде аяқ дыбысы қайта естiледi. Анда-санда машина гүрiлiнен аяқ тықылын жоғалтып алып, бiраздан кейiн қайта естiп, кейде сол дыбысты естiп тұрғанымды, әлде естiмей тұрғанымды өзiм айыра алмай, беймәлiм күйде жүрегiм атқақтап ұзақ тұрамын. Сыртқа шығып қарамақ болып едiм - бөлiмшенiң есiгi жабық екен. Қайтып келiп, төсегiме жаттым. Бiрақ, таң атқанша көз iлмедiм. Көзiм iлiне бергенде жақындап келе жатқан аяқ дыбысын естiп, оянып кетемiн. 10 7 көкек Тәңертең әленеге елегiзiп, үлкен бiр шаруадан кеш қалғандай, немесе пойыздан ия ұшақтан қалып қойған жолаушыдай абыржыған күйде ояндым. Басымды көтергенде бiрiншi көргенiм - тумбочка үстiнде жатқан хат болды. Жүрегiм зырқ ете қалды. Үрей оты тамыр-тамырымды қуалап, лезде жан дүниемдi шарпыды. Апыл-ғұпыл бүктеулi жатқан қағазды аштым - соның өзi. Хатты оқи бастағанда үрейдiң сыртында "не жазды екен" деген әлдебiр қызығушылық сезiмiнен де құралақан емес екенiмдi байқап тұрмын. "Бейтаныс құрбым! Жауап жазғаны ң ызға рахмет. Бәрi де мен күткендей болды. Сiз қалыптасқан тұрақты көзқарасты ң адамы екенсiз. Болмыс ұшы-қиыры жоқ базар секiлдi. Әркiм сол базардан өзiне керегiн ғана алады. Қалыптасқан көзқарас бойынша, керек емес затты ң керегi жоқ. Бiрақ сiз керек емес затты да бiр алып көрi ң iзшi. Барлық қызық содан басталады. Бұл - қалыптасқан дағдыны бұзу, жа ң алыққа құштарлық. Тiршiлiк жа ң ашыл танымны ң арқасында ғана дамитынына дауы ң ыз жоқ шығар. Арғы-бергi тарихқа көз жiберген кiсi адамзатты бақытты болды деп айта алмас. Жер бетiндегi қырғын соғыстар, аштық, апат, iндет, адам баласыны ң бойынан арылмаған қиянат, қайыршылық, ол аз болса, бүгiнгi табиғат дертi: бұзылған ауа, уланған су мен топырақ - соны ң дәлелi. Мұны ң бәрiн былай қойғанда, жеке адамны ң тағдырын - тiптi мына екеумiздi ң тағдырымызды - алайықшы. Бақыттымыз ба? Өз басым бақыттымын деп айта алмаймын. Өмiрдегi осынша қиянат пен әдiлетсiздiктi көре тұрып, және одан құтыла алмасы ң ды бiле тұрып, қайтып бақытты боласы ң ? Сан ғасыр бойына iзгiлiк пен адалдыққа үмiтi ң дi артса ң да, сол үмiт өмiр шындығымен бетпе-бет келгенде баланы ң ойыншығындай быт-шыт болатынын тарих қанша рет дәлелдесе де, еште ң е ұқпайтын нақұрыстай алған бетiмiзден қайтпаймыз. Соқыр ұстағанынан жазбайды дейдi. Бәлкiм, бұл - рухани соқырлық болар. Бәрiне сенумен келемiз. Отқа да сендiк, суға да сендiк, табынбаған затымыз қалмады. Құдайға да, пайғамбарға да сендiк. Көсемге де, шешенге де сендiк. Бiрақ адамзатты ң қасiретi содан же ң iлдедi ме? Адамзат қанша ғасыр өмiр сүрсе, сонша ғасыр алданып келедi. "Iзгiлiктi ң же ң iсiне сенi ң дер",- дейдi ақын-жазушылар. Ол же ң iс қашан болады? Iзгiлiк қай ғасырда же ң iске жетпек? Анық дәлел бар ма? Жоқ. Тек солай болса екен деген тiлек қана. Сонда осынша бақытсыздықты ң себебi не деген за ң ды сұрақ туады. Негiзгi себебi - ақыл-ой ке ң iстiгiнде адамзатты ң осы уақытқа дейiн адасып келгенi; оны ң рухани әлемiндегi жақсылық пен жамандық немесе iзгiлiк пен қиянат деп аталатын ұлы ғибадатханаларды ң қате салынуы. Олай болса, ар-ұят, адамгершiлiк, әдiлет туралы түсiнiктерiмiздi қайта жасауымыз керек. "Жаман деп жүргенiмiздi жақсы деуге батылымыз жеткен күнi бiздi ң өмiрiмiзде ұлы кезе ң дер басталады",-дейдi Ф.Ницше. Ескi ұғым, ескi қағида, ескi дағды бiздi ң ақыл-ойымызды буып, шындық пен ақиқатты ң жүзiн дұрыс көрсетпейдi. Қаншама тарихи тұлғалар кезiнде әйкәпiр атанып, отқа өртелiп, дарға асылып, елден аласталды - кейiн пайғамбарлар қатарына қосылды. Әдебиет пен өнер саласында қаншама көркем туындылар е ң өркениеттi елдердi ң өзiнде қоғамдық моральға үйлеспейтiн "ұятсыз" шығармалар деп танылып, оларға тиым салынып, жа ң а заман, жа ң а ұрпақ келгенде е ң озық туындылар қатарынан орын алды. Осыны ң бәрi ескi ұғымны ң салдары. Одан босанған сәтте-ақ санамызға нұр бiтiп, алдымыздан анық та, айқын басқа өмiр басталады. Ендеше бiздi ң санамызға бостандық керек. Ақыл-ойды ң азаттығы керек. Оны тоқтатар ешқандай кедергi болуға тиiстi емес. Тек рухани шексiз бостандық қана адамзатты бақытты ете алады. Сәлеммен, Бейтаныс құрбы ң ыз." Жақсылық та, жамандық та алдымен дүниеге идея күйiнде келедi. Сосын iске асады, сенiмге айналады. Ал мына хаттағы идеяларды рухани әлемге тасталған атом бомбасы деп қана қарауға болады. Оның зардабын болжау мүмкiн емес... Бұдан әрi ойлауға шамам жетпедi. Жүйке тамырымның тартылған сымдай сiресiп, үзiлудiң аз-ақ алдында тұрғанын сезiп, соны босату үшiн айқайлап коридорға шықтым: - Бұл не деген сұрқиялық?! Не қылған адам өзi? Неге менiң бөлеме сұраусыз кiредi? Жүгiрiп медбике келдi. Жұмысқа жақында тұрған әйел едi. - Сiз не бiтiрiп жүрсiз?- деп бажылдаймын оған өзiмдi өзiм тоқтата алмай. - Бөтен адамды неге кiргiзесiз менiң бөлмеме? Медбике менi әрең дегенде сабырға шақырып, не болғанын сұрады. Мен оған жөппелдемеде ештеңе түсiндiрiп бере алмадым. Тек хатты көрсетiп: "Мiнеки, мiнеки, бұдан артық қандай дәлел керек?"- дегендi қайталай беремiн. Ақыры медбике не болғанына түсiндi. - Мен барда сiздiң бөлмеңiзге ешкiм де кiрген жоқ,- дедi маған таңырқай қарап. - Қалайша кiрген жоқ? Мiне, мiне,- деймiн тағы да хатты көрсетiп. - Жақсы,- дедi ол әлден соң бiр құпияның бар екенiн сезгендей болып. - Сiз қазiр жатып демалыңыз, сабырға келiңiз. Сосын көремiз. Медбике менi бөлмеге кiргiзiп, тыныштандыратын дәрi бердi де: - Бүгiн далаға шықпай-ақ қойыңыз. Егер кешке қарай мазаңыз болмаса, кезекшi дәрiгерден жатарға укол сұраңыз,- деп ақыл қосты. - Сiз ғафу етiңiз,- дедiм мен бейбiт үнмен медбикенiң қолынан ұстап.- Ыза болған соң, даусым шығып кеттi. Мен сандырақтап отырған жоқпын. Сенесiз бе? Мен бiр тығырыққа тiрелгендей жағдайда жүрмiн. Осында келгелi бiр адамнан хат аламын. Соңғысы - мынау. Бiрақ кiм екенiн бiлмеймiн. Мазақ қылғандай кейде бөлмеме тастап кетедi.- Қолымдағы хатты тағы көрсеттiм.- Аңдығаныма бiраз болды. Жүйкеме тиiп жүрген нәрсе - осы. Медбике шын ойланып: - Хатты қашан көрдiңiз?- дедi. - Осы жаңа ғана. - Жаңа ғана?- деп қайталады ол шошығандай бiр үнмен.- Жарайды,- дедi сосын шығуға бет алып.- Мен жақында келген адаммын, көбiн әлi тани қоймаймын... Бiрақ, байқап жүрейiн. Ал сiз дем алып жата тұрыңыз,- деп есiктi сыртынан жапты. Мен байыз тауып жата алмадым. Сағат 11-де аутотренингке бардым. Бiрақ iшiмдегi жайсыз ойлардың мазамды алғаны сонша дәрiгер қыздың әдемi ерiнi мен маржандай тiстерi, жұмсақ үнi, жан рахатына шақырған сиқырлы сөздерi, қиял тербеген музыка - бәрi де әсер етпедi. Ақыры кешке хат жазуға отырдым. "Құрметтi бейтаныс! Сiз бен бiздi ң тығылмақ ойнап, айтысқанымызға бiраз болды. Олай болатын себебi - екеумiз де бiрдi айтып, бiрге кетемiз. Әрқайсымыз өзiмiздiкiн дәлелдеу үшiн, бүкiл жиған- тергенiмiздi ортаға салып, өзiмiзге тиiмдi дәлелдер мен қисындарға ғана жүгiнемiз. Егер айтар ойымыз бен жүгiнер шындығымызды нақты алғышарттарға негiздемесек, сiз екеумiз өмiр бойы айтысып өтуiмiз мүмкiн. Сонымен, сiздi ң айтуы ң ызша, адамзатты ң осы кезге дейiнгi жүрiп өткен рухани жолы - жалған, үйткенi адам баласыны ң әу бастағы бетке алған темiрқазығы - адамгершiлiк мұраты дұрыс емес. Iзгiлiк, қиянат, махаббат, адалдық, арамдық  деген ұғымдар қате қалыптасқан. Сондықтан е ң алдымен мұратты ң өзiнен бас тарту керек. Бәлкiм, "бас тарту" деген сөз жоқ та шығар, бiрақ түптеп келгенде айтар ойды ң тоқ етерi - осы. Ал, менi ң ше, адамдар осы кезге дейiн қалыптасқан адамгершiлiк қағидаттарын  орындағаннан емес, керiсiнше, орындамағаннан рухани тоқырауға ұшырап отыр. Рухани ғибадатханаларды қате салғаннан емес, керiсiнше, қасиеттi орындарды қадiрлемегеннен, құндамағаннан, ластағаннан бақытсыз болып отыр. Рас, дүниеге келген жан иесiнi ң бәрi де бостандыққа ұмтылады. Бостандық, сiздi ң ойы ң ызша, қолбайлаудан босану. Шынында да бостандық  "босану"(құтылу) деген сөзден пайда болған. Бiрақ, қолды тек жамандық қана байлай ма екен? Парыз, обал,сауап, ар-ұят деген ұғымдар бар емес пе? Сонда ар-ұятты ң қолбайлауынан босанған кездi де бостандық деймiз бе? Олай қарасақ, бүкiл тежеусiз iстi ң бәрi - имансыздық, қылмыс, алдау-арбау, жезөкшелiк - қысқасы, ойға не келсе, соны ң бәрiн iстеу (ал ойға не келмейдi) - бостандық болып шықпай ма?  Ойларына не келсе, соны iстеген Рим цезарлары - Нерон, Калигула және басқалар шын мәнiнде, нағыз бостан жандар болар едi. Үйткенi олар белгiлi бiр қалыптасқан қағидаға бағынған жоқ, бәрiн бұзды; өз шешелерiмен ашына болды, мiнiп жүрген аттарын сенатқа мүше қылды т.с.с. Бiрақ, иттi ң иесi болса, бөрiнi ң тә ң iрiсi бар. Оларға тарихты ң бағасы да, үкiмi де берiлдi. Бәлкiм, адамзатты осынау жын-ойнақтан сақтап қалған дiн болар. Соны ң арқасында есiрген iбiлiс ауыздықталмаса да, жазғырылатын болды. Адам санасына бiр құдайды ң келуi ендi оны ң ешқашанда хайуан бола алмайтынын, сол себептi хайуани бостандықпен өмiр сүруге хақысы жоқ екенiн бiлдiрдi. Соны ң арқасында өз қыздарына өздерi үйленiп жүрген "бостан" жандар ойларына келгендi iстей алмай, шариғатпен шектелiп қалды. Бiрақ сiз ойлағандай, бостандықты өзге өмiрден бөлiп алып, оған пұтқа табынғандай табынатын болсақ, әлгi жын-ойнаққа қайтып келуiмiз әбден мүмкiн. Адам адам болғаннан бастап, оны ң жан дүниесiнi ң түкпiрiндегi зынданға салынған: қатерлi нәпсi, хайуани түйсiктер, ұятсыздық пен ынсапсыздық, қатыгездiк пен қараулық, рақымсыздық пен то ң мойындық  сенi ң бiр сәттiк шарасыздығы ң ды пайдаланып, бiздi босат, сыртқа шығамыз деп зiркiлдейдi. Ал сен оны бостандық деп ойлайсы ң . Оны босату түрмедегi қауiптi қылмыскердi босатқанмен бiрдей екенiн түсiнгi ң келмейдi. Көшеде кетiп бара жатқан әдемi келiншектi көрсе ң , пенделiк же ң iлтек сезiмге берiлiп,  оған қызығасы ң .   Бiрақ, сәл сабырға жүгiн. Ол келiншек өзi ң секiлдi бiреудi ң жары, қарындасы... Сенi ң сәбиi ң секiлдi бiр сәбидi ң анасы. Мiне, осы жерде сен үлкен қатыгездiк пен табандылық көрсетiп, өзi ң е "Тоқта!"- дей бiлуге тиiстiсi ң . Үйткенi бостандық  бiреуге залалы ң тимейтiн жерге дейiн ғана бостандық, одан әрi - қиянат. Егер тоқтай алмаса ң , хайуани сезiмнi ң құлына айналасы ң . " Сенi ң патшалардан айырмашылығы ң не?"-деген сұраққа данышпен Сократ: "Олар өз бойларындағы құмарлықты ң құлдары, ал мен сол сезiмдердi ң патшасымын,"- деп жауап берген. Сократ сол құл-патшалардан жүз есе бостан. Өмiрдi ң мәнi мен мағынасы қарапайым ақиқаттан тұрады. Бiздi ң сорымыз - сол оп-о ң ай ақиқатты түсiнуге және оны орындауға құлқымызды ң жоқтығы. Бiз өз еркiмiзбен е ң қиын, е ң бұрала ң жолды та ң дап алып, өзiмiз қолдан жасаған қиындықпен жан аямай күресiп, ешкiмге керегi жоқ ерлiктер жасаймыз. Мәселен, темекiнi ң адам ағзасына тигiзер зиянын жұртты ң бәрi бiледi. Осы бiр жұртты ң бәрi бiлетiн ақиқатқа мойынсұнып, одан өзi ң дi сақтау үшiн үлкен қайраткерлiктi ң , жанпида ерлiктi ң , тiптi еште ң енi ң де керегi жоқ секiлдi, тек темекiнi тартпаса ң болғаны. Бiрақ жер бетiнде қанша миллион адам осыған шамалары жетпей, қасiретке душар болып жүр. Мы ң даған адам темекiден өкпе рагiне т.б. ауруларға ұшырайды. Оларды емдеу үшiн қымбат дәрiлер жасалып, мемлекет қазыналарынан қыруар қаржылар бөлiнедi. Алайда қолдан жасалған осы дертпен күресте адамзат бiры ң ғай же ң iлiске ұшыраумен келедi. Статистикаға жүгiнсек, жер бетiндегi жер сiлкiну, өрт, тасқын тағы басқа табиғат, жол апаттарынан, iндеттен, қылмысты әрекеттерден - бүкiл көлдене ң ажалдан мерт болғандарды ң 41,4%-i темекi құрбандары. Яғни жер шарындағы бүкiл қасiреттi ң те ң жартысына жуығы темекi зардабынан болып отыр. Бiр қарағанда оп-о ң ай көрiнген затты ң миллион есе қиындап, осындай әлемдiк проблемаға айналуы кiп-кiшкентай бейкүна жәндiктi ң аяқ астынан аждаһаға айналғаны секiлдi, шынында да, сұмдық емес пе? ("Адамдар е ң көп азапты қарапайым ақиқатты елемегеннен шегедi"- дейдi сiздi ң сүйiктi философы ң ыз Ф.Ницше). Ал сiз осы бәледен құтылуды ң жолы - темекiнi ң бойынан бiр жақсы қасиет тауып, темекi шегудi за ң дастыру деп ойлайсыз. Бұл өз бойы ң дағы кеселдi дағдыға қол көтерiп берiлу, еште ң еге қарсы тұра алмайтын, күресе алмайтын, табансыз, әлсiз жанға - құлға айналу деген сөз. Бостандық адамны ң өзiнi ң iшiнде, санасында. Тумысында қорқақ,жағымпаз жанға қанша хұқықтық бостандық бергенмен, ол бостан бола алмайды. Шектен тыс өзiмшiл, шенқұмар, нәпсiқұмар, ашқарақ адамдар ешқашан да бостан бола алмайды. Үйткенi олар өздерiнi ң әлгi ниеттерi мен пиғылдарыны ң құлақкестi құлдары. " Бостандық деген не? - Ар-ұятты" тазалығы",- деген бiздi ң дәуiрiмiзден жетi ғасырдай бұрын жер бетiндегi жетi дананы ң бiрi - Периандр Коринфский. Ғажап емес пе! Яғни шын бостандыққа рухани кемелдену арқылы ғана жетуге болады. Мiнеки, мұндай бостандықты ң алдында бас киiмi ң дi алып, басы ң жерге жеткенше иiлу керек. " Iзгiлiк қай ғасырда же ң iске жетедi? Анық дәлел бар ма?"- депсiз. Iзгiлiктi ң же ң iсiн жер бетiнен зұлымдықты ң түп-тамырымен жойылып кетуi деп түсiнсек, тым қарабайырлық болар едi, әрине. Iзгiлiктi ң же ң iсi - iзгiлiк туралы идеяны ң адамзат санасына берiк орнауы. Дегенмен, бұл мәселенi ң бiр-ақ жағы. Же ң iс пен же ң iлiстi ң ара-қатынасын сiз бен бiз әлi анықтаған жоқпыз. Қазiргi ұғымда же ң iс бiзге рингте қарсылысын ұрып жыққан боксердi ң немесе арзанқол кинофильмдерде өз жауын атып құлатқан боевиктi ң еншiсiндей ғана елестейдi. Яғни қаза тапқанны ң бәрi  - же ң iлгендер. Алайда, адам төзгiсiз қаталдықпен жау қолынан қаза тапқан Иса пайғамбарды ң же ң iлiсi ақыры адамзат үшiн нағыз  ұлы же ң iс болып шыққан жоқ па?! Өмiрде осындай же ң iске бергiсiз же ң iлiстер бар. Немесе ұядағы балапанын қорғап, жыланны ң аузына өзi құлап өлген торғайды ң ерлiгiнен артық қандай ерлiк болуы мүмкiн?! Бұл да же ң iске бергiсiз же ң iлiс емес пе? Та ң қалсақ, осыған неге та ң қалмаймыз? Жалпы ерлiк дегеннi ң өзi не нәрсе? "Кеселдi кiсiнi ң ер келетұғыны несi?"- дейдi Абай. Қарап отырса ң ыз, бiздi ң көбiне ер дейтiнiмiз кеселдi iске жүрек жұтқандар. Қаннан қорықпау, кiсi өлтiруден, тонаудан, қанаудан қорықпау. Қысқасы, қарақшылар мен жендеттер ер деген атқа е ң лайық жандар болып шығады. Ал рухани ерлiктi қайтемiз? Мәселен, өз  мiнi ң мен қателiгi ң дi  мойындаудан қорықпау, өзгеге қаталдық   емес ( одан о ң ай не бар), өзi ң е қаталдық көрсете бiлу, өзi ң дi жазалай бiлу, қысқасы, е ң алдымен өзi ң дi өзi ң же ң е бiлу - мұны ң бәрi ерлiкке жатпай ма? Өзiнен әлеқайда күштi жауды ң аузына өз еркiмен түсуге жүрегiн дауалата бiлген жа ң ағы  торғайды ң ерлiгiн арыстанны ң қайталай алмауы әбден мүмкiн. Бәлкiм, осы тұрғыдан кейбiр ұғымдарды қайта қарауға тура келетiн шығар. Сiздi ң бүкiл идея ң ыз "iзгiлiк мұраттары жер бетiндегi адамдарды ң кемелденбеген өмiрiне сәйкес келмейдi" деген тұжырымға негiзделген. Рас, анық өмiрде кемелiне келген мүлтiксiз еште ң е жоқ. Бар болса, ол әрi қарай дамымас та едi. Жер бетiндегi тiршiлiктi ң мә ң гiлiгiнi ң өзi мә ң гi дамуға негiзделген. Сондықтан кемелiне жеткен мүлтiксiз еште ң е болуға тиiстi емес. Бiрақ суретшi иә мүсiншi өз туындысын жасағанда мiндеттi түрде жа ң ағы өмiрде жоқ кемелдiкке ұмытылады. Оған ешқашанда жете алмасын өзi де бiледi. Алайда соны ң арқасында талай тамаша өнер туындыларыны ң дүниеге келетiнi белгiлi. Емделмейтiн ауруларды емдеу арқылы, алынбайтын қамалдарға жасалған шабуылдар арқылы, сол жолдағы же ң iске бергiсiз же ң iлiстер арқылы адамдар ғажайып рухани биiктерге көтерiледi, адами мүмкiндiктi ң көкжиегiн ке ң ейтедi. Ендеше мұратты ң қарабайыр тiршiлiкке сәйкес келмеуi оны ң кемшiлiгi емес, керiсiнше, артықшылығы болмақ. Өмiрдi жақсартуға болатын iзгi сезiмдер мен iзгi шарттарды құдай бәрiмiздi ң бойымызға берген. Ендi сол шарттар мен ойға алған ниеттердi ң iске аспағанын өзiмiздi ң табансыздығымыз бен жiгерсiздiгiмiзден көрудi ң орынына, ар-ұятты ң құдiретiмен жасалған қасиеттi ұғымдарды тәрк етiп, бүкiл адамзатты ң парасатын жоққа шығарғымыз келедi. Адами өмiрдi ң за ң ын адам жасайды. Ол за ң ны ң iске асуы өзiмiздi ң құлқымызға байланысты. Рас, табиғатты ң iрге тасында бiздi ң қасиеттi сезiмдерiмiздi қорлайтын қатал за ң дар көп. Бiрақ,табиғатты ң ол за ң дарымен өмiр сүретiндей, оны өзiмiзге тiршiлiк шарты етiп алатындай - бiз хайуан емеспiз ғой. Айталық, тә ң iрi үшiн, махаббат үшiн, ұлы мақсат-мұрат үшiн өзiн өзi құрбандыққа шалу немесе өмiрдi ң рахат-қызығынан өз еркiмен бас тарту, қасiретпен тазару тағы сол сияқты әулие қасиеттер табиғат за ң ында (дәлiрек айтсақ, хайуанат за ң ында) бар ма? Жоқ. Әулиелiкке адамнан басқа жан иесi түсiнбейдi. Олай болса, хайуандар әлемiнi ң за ң дарын табиғат за ң ы деп желеу етiп, өз күнәмызды ақтау үшiн санамызды сарса ң ға салып, не бiр қисынды қиыннан қиыстырып, құдай берген қабiлетiмiздi босқа сарыққанша, кiсiлiк парасатқа лайықты шарттармен өмiр сүргенiмiз дұрыс емес пе? Ал оған шамамыз жетпесе - мейлi жетпесiн, бiрақ алған бетiмiзден неге қайтамыз? Алған беттен қайттық екен, онда бойымыздағы парасат сезiмдерi желге ұшып, оны ң орынына хайуани сезiмдер бас көтередi. Өзiмiздi ң хайуан екенiмiздi сезген сәтте-ақ бүкiл адами мiндеттердi же ң iлдетiп, күнә мен қылмыстарымызды ақтап, өзiмiздi емес, ар мен ұятты ң қағидаларын "жөндеуге" кiрiсемiз. Бұрысты ң бәрiн дұрыс қылып за ң дастыру әрекетiн бастаймыз. Яғни кiсi өлтiрсек те, "бұл табиғатта бар нәрсе, солай болған, болып келедi, бола бермек". Осыдан кейiн бостандық. Не iстеймiн десе ң де, өз еркi ң . Күнәға бат, ары ң ды сат, жары ң ды сат, алда-арба - үйткенi адам мақсатты түрде күнәһар болып жаратылған. Табиғат за ң ы осындай. Қандай рахат! Бостандыққа шыққан бас кесердей ойы ң а не келсе, соны iстейсi ң . (Сiздi ң " қол созым жерде тұрған бақыт құсы ң ыз " осы болар). Жоқ, бейтаныс замандас! Өмiр деген ұлы Ойынны ң ережесi баяғыда жасалған. Әдетте ереженi төменгi дәрежедегi ойыншыларды ң жиi бұзатынын және олар үшiн ереже қашан да ауыр жүк екенiн есi ң iзге салғым келедi. Қош болы ң ыз! Бейтаныс. Айтпақшы! Кезiнде әйкәпiр атанып, отқа өртелген, дарға асылған, елден аласталған пайғамбарлар, тиым салынған әйгiлi шығармалар қиянатты қарапайым халықтан  емес, билiк жүйесiнен көрдi. Ал халық  өзiнi ң есте сақтау қабiлетi арқылы оларды тарих ажалынан аман алып қалды." (жалғасы бар) «Абай-ақпарат»
