Бішкектегі саммит: Қандай мәселелер көтерілді?
"Бішкектегі саммит: Қандай мәселелер көтерілді?" | "https://abai.kz/post/174843"
TITLE: Бішкектегі саммит: Қандай мәселелер көтерілді?
URL: https://abai.kz/post/174843
META: "Бішкектегі саммит: Қандай мәселелер көтерілді?" | "https://abai.kz/post/174843"
DATE: 16.10.2023
AUTHOR(s): Abai.kz
TOTAL WORDS: 997
TEXT: Әлгінде Бішкек қаласында ТМД-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысы өтті. Оған президент Тоқаев та барып қатысты. Сөз сөйледі. Сонымен, Президент Қырғыз жерінде қандай мәселелерді көтерді? Бір шолып шығайық... Отырыс барысында сөз сөйлеген Президент әуелі қонақжайлық көрсеткені және ТМД-ға төрағалық ету барысында Қырғызстанның табысты жұмыс атқарғаны үшін Садыр Жапаровқа алғыс айтты. Содан соң ол ТМД жанындағы Серіктес және Бақылаушы мәртебесінің бекітілуін сол отырыстың айтулы оқиғасы ретінде атап өтіп, бұл шешім Ұйымның кемеліне келгенін және оны дамытудың жаңа кезеңіне қадам басқанын көрсететініне назар аударды. ЖАҺАНДЫҚ ГЕОСАЯСИ ҚАЙШЫЛЫҚТАР ҺӘМ ТҰРАҚСЫЗ ЭКОНОМИКА ТУРАЛЫ Қасым-Жомарт Тоқаев геосаяси қайшылықтардың шиеленісе түскенін атап өтіп, әлем экономикасында тұрақсыздық күшейгенін айтты. «Қазақстан жаһандық сауда-саттық пен мемлекеттердің әл-ауқатына кері әсер ететін экономикалық санкцияларды қолдануға түбегейлі қарсы», – деді Мемлекет басшысы. ТАЯУ ШЫҒЫСТАҒЫ СОҒЫС ТУРАЛЫ Сондай-ақ, ел президенті Таяу Шығыстағы қазіргі ахуалға тоқталып өтті. «Қазақстан халықаралық өзекті проблемаларды шешу үшін лаңкестік әдістерді қолдануға мүлдем қарсы. Ондаған жыл бойы шешімін таппай келе жатқан міндеттерді жүзеге асыру үшін бейбіт азаматтарға зорлық-зомбылық көрсетіп, террорлық акциялар жасауға болмайды. Бұл – еш ақтауға келмейтін әрекет», – деді ол. Бұған қоса, Қасым-Жомарт Кемелұлы Қазақстанның халықаралық қатынастарда әділдік қағидатын орнатуды, халықаралық қоғамдастықтың барлық мүшесінің заңды және егемендік құқығын ескере отырып, оны демократияландыруды жақтайтынын жеткізді. БҰҰ-НЫҢ РӨЛІН КҮШЕЙТУ ТУРАЛЫ Мемлекет басшысы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі қазіргі тоқырау жағдайында әмбебап ұйымның өкілдік аясы анағұрлым кең органы саналатын БҰҰ Бас Ассамблеясының рөлін күшейтуге мүмкіндік бар әрі қажет деп есептейді. «Бұл ретте БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесін реформалау ісінде асығыстық танытуға болмайды. Біздің ойымызша, бұл маңызды органға әлемнің барлық аймағының елдері, соның ішінде жаһандық Оңтүстік мемлекеттері мүше болуға тиіс. Шын мәнінде, бұл ұстанымды осы жиынға қатысып отырған мемлекеттер басшыларының барлығы құптайтыны қуантады», – деді Президент. Өткен жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның сыртқы сауда айналымының төрттен бірінен астамы ТМД мемлекеттерімен жасалыпты. Қасым-Жомарт Тоқаев мұны ТМД-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында атап өтті. «Бұл оң динамика биыл да сақталып отыр. Қазақстанның сауда айналымы 7 айда 4,5 пайызға өсіп, 20,5 миллиард долларды құрады. Біз сауда байланыстарын одан әрі нығайту үшін қолда бар мүмкіндіктерді толық пайдалануымыз қажет», – деді ол. ТМД ЕЛДЕРІНІҢ ТРАНЗИТТІК ПОТЕНЦИАЛЫН АРТТЫРУ ТУРАЛЫ Ел президентінің пікірінше, сауда кедергілерін жоюға, қолайлы тарифтік жағдай жасауға, әкімшілік рәсімдерді жеңілдетуге баса мән беру қажет. Сонымен қатар, Президент Достастық кеңістігіндегі көлік дәліздерін дамыту маңызды екеніне назар аударды. «Біз өзіміздің бірегей географиялық артықшылығымызды пайдаланып, жаһандық нарықтарды ұштастыруымыз керек. Осылайша, аймағымызды ірі көлік-логистикалық хабқа айналдырамыз. Әлемде жаңа экономикалық география қалыптасып, сауда ағындары ұлғая түскен қазіргі жағдайда бұл бағыт стратегиялық маңызға ие болады. Бүгінде Еуропа мен Азия арасындағы құрлықтық-транзиттік тасымалдың 80 пайызы Қазақстан арқылы өтеді. Біз Транскаспий көлік бағытын, «Солтүстік – Оңтүстік» дәлізін одан әрі дамытуға, сондай-ақ «Қазақстан – Түрікменстан – Иран» теміржолының мүмкіндіктерін толыққанды пайдалануға айрықша мән береміз. Қазақстан «Достық – Мойынты», «Бақты – Аягөз», «Дарбаза – Мақтаарал» теміржол жобаларын тезірек іске асыруды көздейді», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев. Мемлекет басшысы елдеріміздің транзиттік әлеуетін нығайту үшін қазіргі қолданыстағы инфрақұрылымды жаңғыртып, әкімшілік рәсімдерді қысқарту және интеграцияланған логистикалық, соның ішінде цифрлық шешімдерді енгізу шараларының маңызды екеніне арнайы тоқталды. Президент жиын барысында ТМД-ға мүше мемлекеттердің аумағы арқылы өтетін күре жолдарды өзара ұштастыру тұжырымдамасын әзірлеуді ұсынды. Оның пікірінше, бұл құжат Еуразия кеңістігіндегі Достастық елдерінің мүдделерін ескеретін жаңа транзиттік-логистикалық кодқа айналады. ОА-ДАҒЫ СУ САЯСАТЫ ТУРАЛЫ Қасым-Жомарт Кемелұлының айтуынша, климаттың жаһандық деңгейде өзгеруі елдеріміздің орнықты дамуына айтарлықтай қауіп төндіреді. «ТМД-ға мүше бірқатар мемлекеттің аумағында қазіргі экологиялық ахуал нашарлап, шөлге айналу және су қорының сарқылу жағдайында бұл проблеманы елеусіз қалдыруға болмайды. БҰҰ бағалауына сәйкес 2050 жылға қарай климаттағы өзгеріс салдарынан бес миллиардтан астам адам су тапшылығына ұшырауы мүмкін. Қазірдің өзінде Орталық Азия елдері Жер шарындағы орташа температураның көтерілуіне байланысты күрделі проблемаларға тап болып отыр», – деді ол. Сондай-ақ, ол еліміздің аталған саладағы маңызды жобалары туралы мәлімет берді. Мемлекет басшысы күш-жігер жұмылдырмай, Еуразия кеңістігіндегі экологиялық катаклизмдердің салдарын еңсеру мүмкін емес екенін жеткізді. Бұл ретте ТМД аясында осы бағыттағы конструктивті қарым-қатынасты нығайту аса маңызды деп санайды. Бұдан бөлек, мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық мәселесіне айрықша мән берілді. ТМД-ДАҒЫ ОРЫС ТІЛІ МЕН ҚАЗАҚ ТІЛІ ТУРАЛЫ Қасым-Жомарт Тоқаев ТМД-ға мүше елдер арасындағы көпжақты ықпалдастықта орыс тілі ерекше рөл атқаратынына тоқталып, Қазақстанның қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесін күшейту саясатын жалғастыра беретінін айтты. «Біз бүгін Орыс тіліне қатысты халықаралық ұйым құру туралы Шарт пен Жарғыға қол қою жөнінде тарихи шешім қабылдаймыз. Бұл ұйым дербес халықаралық құрылымға айналады, құқық субъектісі ретінде танылады. Жаңа ұйым барлық ел үшін ашық болады. Әрине, бұл – жаһандық гуманитарлық ынтымақтастық тұрғысынан өте өзекті. ТМД кеңістігінде және одан әлдеқайда кеңірек халықаралық ауқымда орыс тілін насихаттау үшін қабылданып жатқан шаралар елдеріміздің ұлттық бірегейлігін нығайту үрдісіне кері әсер етпейді. Қазақстан қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесін күшейту саясатын жалғастыра береді», – деді Мемлекет басшысы. Президент Достастық елдерінің волонтерлер бірлестіктерінің күш-жігерін жұмылдыру маңызды екеніне назар аударды. 2024 ЖЫЛ – ТМД-ДА «ЕРІКТІЛЕР ЖЫЛЫ» «2024 жылды ТМД-да Волонтерлік қозғалыс жылы деп жариялау бастамасын құптаймыз. Қазақстан 2020 жылды Волонтер жылы ретінде атап өтті. Еріктілердің ізгі амалдары қоғамымызда тілеулестік, мейірімділік және жанашырлық қасиеттерінің терең тамыр жаюына елеулі үлес қосады. Мұндай адамгершілік талпыныстарға жан-жақты қолдау көрсету маңызды», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев. Сонымен қатар, Мемлекет басшысы Достастық елдері еріктілерінің жыл сайынғы форумын өткізуді және оған ТМД-ның тұрақты алаңы мәртебесін беруді ұсынды. Мемлекет басшысы сөзінің соңында 2024 жылы Ресей Федерациясының ТМД-ға төрағалық етуі және кезекті саммитті келесі жылы күзде Мәскеуде өткізу туралы шешімді қолдады. Сондай-ақ Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевті ТМД-ның Құрмет белгісімен марапаттау туралы Қырғызстанның бастамасын құптады. Жиында Қырғызстан Президенті Садыр Жапаров, Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиев, Беларусь Президенті Александр Лукашенко, Ресей Президенті Владимир Путин, Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмон, Түрікменстан Президенті Сердар Бердімұхамедов, Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев, ТМД Бас хатшысы Сергей Лебедев сөз сөйледі. Қосымша: ТМД кеңістігіндегі БАҚ назар аударған тағы бір мәселе, осы жолы Бішкекке Қазақстан президенті Тоқаев өзінің суын алып барған. Саммитке қатысушы мемлекет басшыларының барлығының үстелінде Бішкек суы тұрса, Қазақстан Президентінің алдында Қазақстан суы болған. Сарапшылар, президент Тоқаевтың бұл әрекетін «дипломатия тілі» деп атаған. Осы ишарадан соң, Қырғызстан Киорв су қоймасынан Қазақстанның Жамбыл облысына қайтадан су бере бастағаны белгілі болды. Айта кетейік, Қырғызстан тарабы соңғы екі айда су беруді тоқтатқан еді. Қырғыз тарабы мұның себебін: «Биыл Қырғызстанның Киров су қоймасында су деңгейі соңғы 30 жылдағы ең төменгі деңгейге түскен», - деп түсіндірген. Ал Қазақстан суғару суының жетіспеуіне байланысты 13 ауданда төтенше жағдай жариялаған. Abai.kz
