Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..»
"Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..»" | "https://abai.kz/post/8772"
TITLE: Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..»
URL: https://abai.kz/post/8772
META: "Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..»" | "https://abai.kz/post/8772"
DATE: 30.05.2011
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 5427
TEXT: Қазақ жері мен елі талқыға түскен тұста айқындала бастаған ұлттық зиялылардың арасындағы бұл жік осы 1921 жылғы ашаршылық тұсында басталған еді. Қазақстанның солтүстiк батыс аймағын жайлаған аштық қазақ елiнiң ұлт боп өмiр сүруiне қауiп төндiрдi. Кiсiнiң етiн кiсi жеп жатқандығы туралы үрейлi хабарлар Орынборға суыт жетiп жатса да, негiзгi құрамы қазақ емес ұлттардан құралған өлкелiк Революциялық комитеттiң мүшелерi өзiнiң жұмыс жоспарын: 1). ВПК(б) - ның ХII съезiне дайындық жасауға 2). Ресейдегi аштыққа ұшыраған аудандарға азық-түлiк жөнелту үшiн жергiлiктi ұлттың ең соңғы қолүздiгiн сыпырып-сиырып алуға (Лениннiң Арал балықшыларына Повольжьеге балық жiберу туралы жеделхатын еске алыңыз) 3). Бұ ған қарсы халықтың наразылығын ұйымдастырып, істі бүр ке меле п отырған «қазақ ұлтшылдарына» қарсы күреске жұмылдырды . Мiне, осындай қиын-қыстау кезеңде Өлкелік үкiмет басшыларының арасындағы пiкiр таласы саяси және ұлттық жiктелуге алып келдi. Большевиктер Қазақстандағы төніп келе жатқан аштыққа қарсы шара қолданбақ түгiл, назарын да салмады. Коммунистер бұған үзiлдi-кесiлдi қарсы шығып: Қазақ жері мен елі талқыға түскен тұста айқындала бастаған ұлттық зиялылардың арасындағы бұл жік осы 1921 жылғы ашаршылық тұсында басталған еді. Қазақстанның солтүстiк батыс аймағын жайлаған аштық қазақ елiнiң ұлт боп өмiр сүруiне қауiп төндiрдi. Кiсiнiң етiн кiсi жеп жатқандығы туралы үрейлi хабарлар Орынборға суыт жетiп жатса да, негiзгi құрамы қазақ емес ұлттардан құралған өлкелiк Революциялық комитеттiң мүшелерi өзiнiң жұмыс жоспарын: 1). ВПК(б) - ның ХII съезiне дайындық жасауға 2). Ресейдегi аштыққа ұшыраған аудандарға азық-түлiк жөнелту үшiн жергiлiктi ұлттың ең соңғы қолүздiгiн сыпырып-сиырып алуға (Лениннiң Арал балықшыларына Повольжьеге балық жiберу туралы жеделхатын еске алыңыз) 3). Бұ ған қарсы халықтың наразылығын ұйымдастырып, істі бүр ке меле п отырған «қазақ ұлтшылдарына» қарсы күреске жұмылдырды . Мiне, осындай қиын-қыстау кезеңде Өлкелік үкiмет басшыларының арасындағы пiкiр таласы саяси және ұлттық жiктелуге алып келдi. Большевиктер Қазақстандағы төніп келе жатқан аштыққа қарсы шара қолданбақ түгiл, назарын да салмады. Коммунистер бұған үзiлдi-кесiлдi қарсы шығып: «Партия съез i н i ң назарын басқа жаққа аударуға, таптық күрест i әлс i ретуге жол бермейм i з» - деп өршелендi. Мұны - ұлтшылдардың даурығуы деп бағалап, саяси күрестi одан әрi қатаң жүргiзуге, партия қатарын тазалауға рұқсат сұрап, Мәскеуден жарлық күттi. Үкiмет билiгiнен айырылып қалудан қауiптенген С.Меңдешев бастаған большевиктер де Мәскеуге: «Ашаршылық туралы қауесеттi таратып жүрген ұлтшылдар. Олар қарапайым шаруаның мұң-мұқтажын жоқтағансып, еңбекшiлердiң назарын өздерiне аудару ү шiн қасақана байбалам салуда», - деп жеделхат жолдады. Шындығында, тура сол кезде С. Меңдешевтiң өзiнiң туған ауылында түтiнi тiк шығатын бiрде-бiр үй қалмап едi. Тақ пен бақты көздеп, ұлт мүддесiн сатқандар ғана екi жаққа бiрдей жалтақтап, жағымпаздықпен күн көрдi. Егерде солар өз iстерiн дұрыс атқарып, ұлт аймақтарындағы экономика мен ұлттық шеттету мәселесiн Орталықтың алдына дер кезiнде қойса, қанша қытымыр саясатты ұстанса да жаппай ашаршылыққа ұшырауға жол бермес едi. Ұлы орыстық рухтың бұл тұста өршiгенi сондай, пролетарлық бауырмалдықты да ұмытып, Аштарға көмек комиссиясы тек орыстарға ғана қызмет еттi. Өзi аштыққа ұшырап, жаппай қырылып жатқан ұлттың мал-мүлкiн тартып алып, Ресейдегi және Қазақстандағы орыстар қоныстанған селолар мен деревняларға үлестiрдi. Ал қазақ ұлтының қамын ойлайтын қайраткерлер «балапан басында, тұрымтай тұсында» кеттi. Қазақ қайраткерлерiнiң бұл кеңесi «ұлы орыстық коммунистiк-колонизаторлыққа» қарсы бағытталған саяси ашық күресiмен тарихтан тиiстi орнын алатыны сөзсiз. Өкiнiшке орай, Кеңес өкiметi тұсында дербес саяси ағым ретiнде қалыптасып, саясат сахнасына шыққан бұл қоғамдық қозғалысты партия мен кеңес кезеңiн зерттейтiн тарихшылар әр адамның iс- әрекетiне қарсы бағытталған жекелеген көрiнiс ретiнде бағалап жүр. Шындығына жүгiнсек, тек ресми тiркеуден өтпегенi болмаса, бұл - ұлттық даму бағдарын ұстанған саяси ағым едi. Оны «мемлекеттiк көсем» Сталин мен Голощекин бiлдi. Сондықтан да Троцкиймен бiрге бұлардың да көзiн жойып жiберуге тырысып, тергеу iсiн барынша тұқырта жүргiздi. Жоғарыдағы кеңестен кейiн де «коммунистiк колонизаторлық» пиғылға тосқауыл қойылмады. Қайта екпiнi күшейiп, таптық тартыс - ұлттық тартысқа ұласты. Ол үшiн оларды аштықпен есеңгiреттi. 1921 - 1922 жылғы аштық бұл саладағы алғашқы «тәжiрибе» ретiнде сынақтан өттi. Мұқым қазақ халқын «табиғи түрде жоюға» мұршасы жетпедi. Өйткенi қазақтың дәстүрлi көшпелi экономикасы мен өмiр сүру тәсiлi оған мүмкiндiк бермедi. Ендi, «мойынсерiк», «қосшы ұйымы», «кедей қостары» арқылы, Ә.Бөкейханов «ақ шом экономикасы» деп атаған, тiрi қалудың, күн көрудiң, жұтамаудың ғасырлар бойы сыннан өткен тәсiлi мансұқталды. 1921 жылдың күзi мен 1922 жылдың көктемi қазақ мемлекетi мен ұлты үшiн осындай саяси, экономикалық, ұлттық мәселелердiң ширыға шиеленiскен тұсы болды. Бұл «Алашорда» қайраткерлерiнiң өкiмет басындағы ықпалы сақталған ең соңғы маусым едi. Олар жазға қарай жаппай қамауға алынғанына қарамастан өздерiнiң ұлт алдындағы парызын орындап кеттi. Ел iшiндегi жағдайды толық көрiп-бiлiп, шындыққа көзiн жеткiзу үшiн қызмет бабының ретiн пайдаланып: «...Г уберниялық партия конференциясын өткiзу үшiн Орал қаласына барды. Ол Жолдыбаевпен, Қаратiлеуовпен бiрге Орынбор қаласына кiрекештердiң көлiгiмен қайтты. Әуезов өзiнiң бұл жүрiсiн: жол-жөнекей аштардың жағдайын көзiммен көруiм қажет болды деп түсiндiрдi. Ол Орал губерниясындағы ашаршылық жайлаған қазақ тұрғындарының қасiреттi көрiнiсiне (итт i ң өлексес i н, шөпт i ң тамырын жеген адамдарға, жолдың шет i нде үй i л i п жатқан аштан қырылғандардың өл i г i не, т.б.) қатты күй i н i п келд i , оның есес i не Оралдағы партия қызметкерлер i не риза болды. Б i зд i ң бағытымызды сен i мд i түрде ұстаған Жолдыбаев, Жант i леуов, Қарат i леуов сияқты ж i г i ттер туралы өте жақсы п i к i р б i лд i рд i . Сонымен қатар Кенжин, Мырзағалиев пен Асылбеков қатарлы б i зд i ң өз адамдарымыздың Орал губерниясыдағы бедел i жоғары екенд i г i н айтты. Соны айта тұрып, ат төбел i ндей көк езу Әйтиевш i лд i ң де бар екенд i г i н, конференцияда оларға есе теңд i к бермеген i н мысқылдай баяндады». Ашаршылықтың қазақ арасына ажал тырнағын салғанын, әр бұтаның түбiнде көмусiз қалғанын көрген Әуезов қызметке оралысымен дабыл қақты. Бiр аймақта ғана емес, Орал, Ақтөбе, Торғай, Қостанай, Ақмола губернияларын жайлаған аштық қазақтардың кеңес өкiметiнiң жазалауынсыз-ақ қырылып бiтетiнiне көз жеткіздi. Кеңестiк партия қызметкерлерiнің Мәскеуден жасырған қылмысын әшкерелеп, барлық қазақ қайраткерлерiн аштарға көмек комитетiн құруға шақырды. Мұндай хабарды алысымен Ташкентте С. Қожанов, Ғ. Бiрiмжанов, Семейде М. Дулатов пен                    Ж. Аймауытов бастаған зиялылар «Ақ жол», «Қазақ тiлi» газеттерi арқылы бүкiл қазаққа сауын жариялады. Содан кейiн барып Орынбордағылар қозғалды. Бұл жөнiнде тергеуде берген куәлiгiнде Ә. Байдiлдин: «Бұл iстiң де бастамашысы Әуезов болғаны тегiн емес. Ол (1921 ж ылдың желтоқсанында ғой деймiн) қазақ Орталық Атқару Комитетiнiң атынан қазақ қызметкерлерiнiң (партия мүшелерiн де, партияда жоқтарын да) үлкен мәжiлiсiн шақырды, оған үкiмет мүшелерiмен қоса жекелеген еуропалық жауапты қызметкерлер де қатысты, ашаршылық туралы мәселенi талқылауды күн тәртiбiне қойды. Мәселенi талқылау барысында бұл мәжiлiс : аштарға көмек көрсетудi дереу қолға алу керек, ол үшiн Қазақ Орталық Атқару Комитетiнiң жанынан аштарға көмек көрсету комиссиясы құрылсын - деген шешiм қабылдады. Бұл комиссияның құрамын бекiту кезiнде әдеттегiдей жiкшiлдiк ұсыныстар жасалды. Әр топ (меңдешевш i лер, сәдуақасовшылар, Асылбековт i ң өк i лд i г i мен айқындалатын сейфуллинш i лер, алашордашылар) өз адамдарын к i рг i зуге ұмтылды. Соның i ш i нде өте тосын: «Комиссияның төрағалығына Ахмет Байтұрсынов сайлансын, ал партияда жоқ көрнект i адамдар да оның құрамына мүше боп кірсін» - деген ұсыныс (ұмытпасам Әуезов) жасалды. Ол бұл п i к i р i н: коммунистерге қарағанда олардың (алашордашылардың) қазақ тұрғындары арасындағы бедел i зор, сондықтан да комиссияның жұмысы жем i ст i болады - деп дәлелдемек болды. Бұл ұсыныс i ш i нара ғана қабылданды. Меңдешев төраға, Байтұрсынов пен Әуезов төрағаның орынбасары болып сайланған бұл комиссияның мүшел i г i не сол кездег i жауапты қызметкерлерд i ң көпш i л i г i сайланды», - деп көрсетті. Әрине, тергеудiң аты - тергеу. Сондықтан да (Ә.Байділдиннің) Ахмет Байтұрсынов пен Мұхтар Әуезовтi кекете еске түсiруі заңды. Алайда кiмнiң қандай қайрат көрсетiп, елiнiң тағдырына қаншалықты қамыға араша түскенi онсыз да бiлiнiп тұрғандықтан да, бiз бұған қосымша түсiнiк берiп жатпаймыз. Қазақ елiнiң басынан кешкен, қолдан жасалған 1932 жылғы ашаршылықтың зауалы сұмдық. Ешқашанда орыны толмайтын қасiрет. Алайда содан тура он жыл бұрын, яғни 1921-1922 жылғы ашаршылықтан Қазақ Орталық Атқару Комитетiнiң Мәскеуге жолдаған толық емес ақпараты бойынша 1,5 миллион (!) адам аштықтың тұзағына iлiнген. Ашаршылыққа қарсы кеңес өкiметi дер кезiнде шара қолданбай, Мәскеу мен Өлкелiк партия комитетi самарқаулық танытып, тек сырттай бақылаушы ғана болып отырған. Сондықтан да ұлты үшiн күйiнген қайраткерлердiң, оның iшiнде Ахмет Байтұрсынов пен Мұхтар Әуезовтiң дабыл қағып, мәжбүр етуiмен өткен жоғарыдағы мәжiлiстiң протоколын (оны бiзге танымал тарихшы, абзал ғалым марқұм Ақыжан Игенбаев дегдар ұсынып еді) толық келтiрудi жөн көрдiк. Көсемсөзбен баяндап беру тiлге де, түсiнiкке де жеңiл. Бiрақ та бұл тарихи құжатта сондай қысылтаяң, қасiретi мол күндердiң күйiнiшi мен сүйiнiшiнiң табы, аяулы жандардың жан айқайы, отты лебi жатқандықтан да дерекке жүгіндік. Сонымен 1921 жылы 10 желтоқсан күнi өткен қазақ қызметкерлерi қатысқан кеңестiң күн тәртiбiне қойған мәселесi екеу: «І. Қырдағы аудандардың аштыққа ұшыраған тұрғындарына нақты көмек көрсетудi ұйымдастыру. 1. Қазақ қызметкерлерiн осы жұмысқа тарту және оларды тиiмдi пайдалану, сондай-ақ Түркiстан Республикасына қоныс аударған қазақ қызметкерлерiн керi қайтарудың амалын қарастыру. Қатынасқандар: Жангелдин, Әуезов, Алманов, Асылбеков, Нахимжан, Кенжин, Байтұрсынов, Байдiлдин, Төлепов, Жаманмұрынов, Сарымолдаев, Авдеев, Найманбаев, Нұрмаханбетов, Игiлiков, Қаржасов, Тұнғаншин, Бiржаров, Оразбаева, Саматов, т. б. Жолдас Жангелдин төрағалық еттi. Қырдағы аудандардың аштыққа ұшыраған тұрғындарына нақты көмек көрсетудi ұйымдастыру туралы М. Әуезовтiң баяндамасы тыңдалды. Әуезов жолдас: аштарға көмек көрсету ұйымдарының аяғы әлi қыр елiне жеткен жоқ. Олардың таяу арада жетуi де неғайбыл екенiн айтты. Әуезов оның себебi мынада деп көрсеттi: 1 . Ауылдардың тiкелей өзiмен араласа отырып, олардың мұқтаждықтарын анықтайтын бұл саладағы мiндеттi атқаратын қызметкерлер жоқ. 2. Аштыққа ұшыраған қазақтар нақты бiр жетекшi адам болмаса, олар аштарға арналып мемлекет тарапынан бөлiнген сыбағаның өзiне де қол жеткiзе алмайды, өйткенi қазақтар бiр үзiм нан үшiн жат жерде қол жайып қаңғып жүргеннен көрi үйiнде өлгендi артық санайды, тiптi көмек сұрап ел кезе қалған күннiң өзiнде де қараңғы, аңқау қазақ оларды өз бетiмен iздеп таба алмайды, көмекке қолы жетпейдi. 3. Жергiлiктi жердегi аштарға көмек көрсету ұйымы қолтығының астындағы, яғни жақын жердегi қалалар мен қала маңындағы селолардағы күйзелгендерге ерекше қамқорлық жасауға тырысады, сондықтанда қаладан шалғай орналасқан қазақ ауылдары үнемi кейiнге ысырылып қалады. Шындығына көшсек, - дедi Әуезов, - ашаршылық жайлаған қырдағы елдiң қырылғанының жанында, қаладағы аштықтың үрейлi көрiнiстерi ойын сияқты әсер етедi. Егерде бұл аудандарды аштықтан құтқару үшiн дәл қазiр шұғыл түрде шешушi шара қолданылмаса, онда қазақ республикасы қазақсыз қалады. Көптеген аудандардағы қазақтар көптен берi тек қана көртышқанмен, тышқанмен, суырмен, тағы сол сияқты ұсақ жәндiктермен өзегiн жалғауда, соның кесiрiнен әртүрлi жұқпалы аурулар мен iндеттер естiп-бiлмеген деңгейде таралып барады. Мұның барлығы, аштарға көмек көрсету ұйымдарының қыр елiне жаны ашымайтындығын, оларға немкеттi қарайтындығын көрсетедi, сондай - ақ осындай қасiреттi өрттi өшiруге қазақ қызметкерлерiнiң де бейғамдығы байқалады. Өкiмет басында отырған қазақ қызметкерлерi, бұл iстi дәл осы күйiнде қалдырып қоюға болмайтыны өз алдына, бұл - сiздер үшiн қылмыс, бiз бұл үшiн қазақ елiнiң алдында, өзiмiздiң арымыздың алдында  жауаптымыз, - дедi Әуезов жолдас. Баяндамасының соңында Әуезов жолдас қырдағы аудандарға аштарға көмек көрсету шараларының жоспарын ұсынды, жарыс сөз бен талқылаудан кейiн iшiнара өзгерiстер мен толықтырулар еңгiзiлген соң бұл ұсыныс қаулының негiзi етiп алынды. 1 . Қазақ қызметкерлерiн осы жұмысқа тарту және олардың күшiн пайдалану туралы Алманов жолдас баяндама жасады. Алманов жолдас мынаны атап айтты: Бiз ешқашанда қазақ қызметкерлерiн орынды пайдаланып көргемiз жоқ. Аштық болса тамағымыздан алып, қылқындырып жатқан кездiң өзiнде бiз ешқандай қолғанатсыз, жергiлiктi жердегi жетекшiсiз отырмыз. Оның үстiне, былтыр, одан арғы жылы осында iстеген партия қызметкерлерiнiң өзi бiзден кетiп қалды. Мұның басты себебi - орыс коммунистерiнiң жүргiзiп отырған отарлаушы бағытында. Бiз әу баста қазақ қызметкерлерiн орынымен пайдаланбадық, - дедi бұдан әрi Алманов жолдас, - бiз оларды жан-жаққа қуып, жыртығымыз бен тесiктерiмiздi бiтедiк, бұл онсызда саны аз қызметкерлердi есiнен тандырды, белгiлi бiр нақты жұмыспен айналысуға мүмкiндiгi болмады. Қазақ арасындағы аса зәру iстерге де жұмсайтын адамымыз жоқ. Бұл мәселенi дәл қазiр шешу керек, қазақ қызметкерлерiн жұмысқа тарта отырып, олардың мiндетiн анықтауымыз қажет. Сөйлеген адамдардың пiкiрi осыған тоғысып жатыр, - деп ойын қорытты Алманов жолдас. Жарыс сөзден кейiн кеңес төмендегiдей қаулы қабылдады. Қаулы: 1. Қырдағы аудандардың аштыққа ұшыраған тұрғындарына нақты көмек көрсетудi ұйымдастыру туралы Әуезов жолдастың баяндамасын тыңдағаннан кейiн жауапты қазақ қызметкерлерiнiң кеңесi мынаны атап өтедi: Осы уақытқа дей i н аштыққа ұшыраған қырдағы аудандардың б i рде-б i р тұрғыны мемлекет тарапынан на қ ты көмек алған жоқ, олар өз беттер i мен тент i реп кетт i , сөйт i п өл i м тырнағына i л i нд i . Олардың ешқандай көмек алмағаны былай тұрсын, т i пт i ҚССР-д i ң партия және кеңес ұйымдарының, орталықтың да, жерг i л i кт i жерд i ң де, т i пт i қапер i не де i л i нбеген, яғни, турасын айтқанда, ұмыт қалған, тағдырдың тәлкег i не тастаған. Жоғарыда айтылған жайларды көрсете отырып, бишаралыққа ұшыраған қазақ ел i не бұдан былай немкетт i және самарқау қарауға төзуге болмайтынын атап өт i п, жауапты қазақ қызметкерлер i н i ң кеңес i - барлық өлкел i к және жерг i л i кт i партия және кеңес, сондай-ақ кәс i подақ ұйымдарын белсенд i түрде көмек көрсетуге шақырады. Пәрменд i көмек көрсету үш i н кеңес өз i н i ң тарапынан мынадай нақты шараларды белг i лед i : а). Аштыққа ұшыраған қырдағы аудандарға көмек көрсету үш i н Орталықтағы және жерг i л i кт i жердег i аштарға көмек көрсету ұйымының басты м i ндеттер i н анықтап, оларды топ-топқа бөлс i н. б). Қыр ел i не көмек көрсету үш i н барлық жерде салауат-сауын (компания) жүрг i з i лс i н: бұл мәселен i ң осы уақытқа дей i н ескерт i лмегенд i г i не мән бер i л i п, барлық партия, кеңес және кәс i подақ ұйымдары, бұл мекемелерде i стемейт i н жекелеген қазақ қызметкерлер i салауат-сауынға белсенд i түрде тартылсын, сондай-ақ баспасөз мекемелер i халықтың санасын оятып, съездер мен жиналыстарда оларға ықпал етуге тырыссын. в). Аштарға көмек көрсету ұйымының жерг i л i кт i жердег i құрамына адал қазақ қызметкерлер i к i рг i з i лс i н, оларды неғұрлым көб i рек тартуға ұмтылсын, қыр ел i не т i келей көмек көрсету үш i н оларды аштарға көмек ұйымының жауапты өк i л i рет i нде пайдалансын. г). Республикалық және уезд i к аштарға көмек ұйымының қызметкерлер i тек қана аштыққа ұшыраған қырдағы аудандарда жұмыс i стеу үш i н төтенше өк i л боп барсын. Оларды (Республикалық деңгейдегі өкілдерді - Т.Ж.) аштарға көмек көрсету ұйымының өлкел i к төтенше өк i лд i г i ұсынады, обком мен қазақ Орталық Атқару Комитет i бек i тед i , соңғысын мандатпен қамтамасыз етед i . Жерг i л i кт i өк i лдерд i аштарға көмек көрсету ұйымының төтенше өк i л i бек i т i п, мандат беред i , оны жерг i л i кт i партия және әк i мш i л i к мекемелер i растайды. д). Аштарға көмек көрсетет i н орталық комиссияға аштарға бөл i нет i н азық-түл i кт i ң жайы туралы мынадай ұсыныс жасалсын: аштарға көмек көрсетет i н губерниялық ұйымға қолдағы бар азық-түл i к қорының белг i л i б i р мөлшер i нақты санмен көрсет i лс i н; уездерге бөлiнген кезде мiндеттi түрде аштарға азық тарататын бiр қазақ өкiлi қатысып тұрсын. 2. Орталық және жергiлiктi партия, кеңес мекемелерiн көмекке тартуды қатаң, кеңсе тәртiбiмен жүргiзудi,  сонымен қатар осы мақсатпен арнайы адамдарды жол сапарға шығаруды облыстық комитет, ҚазЦИК және жекелеген халық комиссариаттары өз мiндетіне алсын. 1 . Партия, кеңес мекемелер i нде жұмыс i стейт i н және жұмыссыз жүрген қазақ қызметкерлер i н i ң т i з i м i н губерния өк i лдер i мен б i рлесе жасау м i ндет i ҚазЦИК-ке тапсырылсын, аштарға көмек комиссиясы мен өлкел i к төтенше өк i лд i кт i ң қатысуымен олар аштық жайлаған губернияларға жөнелт i лс i н, сондай-ақ арнайы азық-түл i к жинау үш i н Түрк i стан Республикасына ж i бер i лс i н. 2 . Аштарға көмек комиссиясымен кел i се отырып осы қаулының нег i з i нде шара қолдану құқына ие болатын ҚазЦИК-т i ң б i р мүшес i н өлкел i к төтенше өк i л ет i п тағайындау м i ндет i ҚазЦИК- ке жүктелс i н. 3 . Тұрған жерлер i нен босып, тем i р жолдың бойында (Ақбұлақ, Ақтөбе, т.б.), сондай-ақ Түрк i стан бағытындағы бекеттерде жиналып қалған аш қазақтарға ерекше көң i л бөл i п, назарда ұстау Аштарға көмек комиссиясына тапсырылады: босқындардың ұйлығып қалу себеб i шұғыл анықталып, оларды уақытында отырғызып ж i бермеген барлық мекемелерд i ң басшылары сотқа тартылсын. 4 . Барлық ти i ст i мәліметтерд i жинақтап, ашаршылыққа ұшыраған қыр ел i не көрсет i лет i н көмект i ң мөлшер i н өс i ру туралы қалайда Орталықтың кел i с i м i н алу м i ндет i Меңдешев пен Әуезовке жүктелс i н. Соның iшiнде бұл жолдастарға мына мәселенi шешу тапсырылады: а). Торғайға жiберiлетiн аз ық - түлiк жәрдемi Қ останайдан б ө лек жiберiлуiн орталы қ ар қ ылы шешуге қ ол жеткiзсiн. б). Гурьев ауданына азық-түлiктi тiкелей тасымалдау мүмкiндiгi болмағандықтан да, Гурьев пен Астраханн ан ауланған балықтар ды сонда бөлудi, сонымен қатар Гурьев пен Оралдағы балық кәсiпшiлiктерi оларды тиiстi жабдықтармен қамтамасыз етiп, балық аулауға рұқсат беруiн Орталықтан сұрасын. в). Қазақ республикасының шикiзаттарының ауқымды мөлшерiн азық-түлiк пен керектi заттар, аштарға қажеттi ақша алуға пайдалану үшiн бұл мәселенi дербес шешуге орталықтың келiсiмiн алсын. 1 . Обкомның, ҚазЦИК - тiң және барлық жауапты қазақ қызметкерлерiн ің атынан партия ұйымдарында iстейтiн, одан тыс жұмыссыз жүрген қазақ қызметкерлерiне үндеу жариялансын, оларды ашаршалыққа қарсы күресуге шақырсын. 2 . Бұл қаулының көшiрмесi жан - жаққа таратылсын. Қол қойылып, мөр басылған. II. Қазақ қызметкерлерiн жұмысқа тарту және оларды тиiмдi пайдалану туралы Алманов жолдастың баяндамасы тыңдалды, мұндай шараның шешім табуы қажеттiгi ескерiліп, қазақ қызметкерлерiнiң күшi дұрыс әрi тиiмдi пайдаланылмай отырғанын атап өтіп, қазақ қызметкерлерiнiң кеңесi мынадай қаулы қабылдады: 1 . ҚазЦИК-т i ң жанынан ерекше комиссия құрылсын, оған мынадай м i ндеттер жүктелс i н: а). Комиссияның п i к i р i бойынша қандайда б i р i ске пайдалануға болатын барлық қазақ қызметкерлер i н i ң т i з i м i жасалсын. б). Өз i н i ң туған жер i нен басқа ауданға немесе басқа лауазымды қызметке ауыстыру арқылы қазақ қызметкерлер i тұрақты әр i ти i мд i пайдаланылсын. в). Партияда жоқ қазақ қызметкерлер i кеңес құрылысындағы жауапты жұмыстарға дей i н тартылсын, сөйт i п олардың өк i меттен де, жұмыстан да шеттет i лмеген i не көз i н жетк i зс i н. г). Оларды қазақтардың i ш i ндег i ең жауапты әр i шұғыл: аштықпен күрес, ағарту, қазақ қызметкерлер i н дайындау, қазақ арасындағы сот жұмысын дұрыс жолға қою, милиция жұмысын жолға қою, жерг i л i кт i өк i метт i нығайту, кооперация ұйымы, т. б. сияқты i стерге пайдалансын. д). Обком мен ҚазЦИК-т i ң ерекше т i з i м i арқылы Түрк i стан Республикасындағы барлық қазақ қызметкерлер i шақырылып алынсын. ж). Жерг i л i кт i жерлерде партияда жоқ қазақ қызметкерлер i н i ң кеңес i н өтк i зу дәстүрге айналсын. з). Баспасөз арқылы барлық қазақ қызметкерлер i н жұмысқа шақырған үндеу жариялансын, бұл үндеуге құлақ аспағандардың белсенд i л i г i н оятсын. Комиссияның құрамына мыналар: 1. Әуезов. 2. Асылбеков. 3. Алманов. 4. Байтұрсынов. 5. Кенжин - мүше боп; 1. Нахим-жан. 2. Төлепов - кандидат боп сайланды. 1 . Комиссия ҚазЦИК бекiткен ерекше ереже бойынша жұмыс iстейдi және өзiнiң барлық жұмысын Обком мен ҚазЦИК арқылы жүргiзедi. Қазақ қызметкерлер i н i ң Кеңес i қабылдаған бұл қаулы КЦИК-т i ң бек i ту i не жатады. Кеңес төрағасы -  Жангелдин. Хатшысы           -  Нахым-жан». Қол қойылып, мөр басылған». Кеңес қабылдаған бұл екi мәселенiң де қазақ ұлты үшiн өмiрлiк мәнi бар болатын. Бұған келiспеу - ұлттық жеккөрiнiш пен өшпендiлiктi тудыру, коммунистiк партияның отарлаушы және жазалаушы саясатын ашықтан-ашық әшкерелеу едi. Сондықтан да арада бес күн өткеннен кейiн, яғни 1921 жылы желтоқсанның 15-жұлдызында Қазақ Орталық Атқару Комитетi мен жұмысшылар кеңесі шақырған «еңбекшi қазақ халқының, шаруалардың, қызметкерлердiң» съезiнде және қазақ өкiлдерiнiң бiрiккен мәжiлiсiнде: «Жауапты қазақ қызметкерлер i н i ң 1921 жылғы 10 желтоқсан күнг i Кеңес i н i ң қаулысын тыңдап: Кеңес қабылдаған қаулы түгел i мен мақұлдансын және қорытынды шығару үш i н аштарға көмек комиссиясына бер i лс i н. Көмек комиссиясының шеш i м i 17 желтоқсан, сенб i күн i ҚазЦИК-т i ң секретариятына табыс ет i лс i н, 17 желтоқсан, сенб i күн i РКП қазақ обкомының талқылауына ұсынылсын», - деп қаулы қабылданды. Алайда белсенділер аштан қырылып жатқандарға көмек көрсетудің өзінен таптық идеология іздеді. Мысалы, сол тұстағы Ахмет Байтұрсынов пен Мұхтар Әуезовтiң iс-әрекетi туралы «Қалам» былай баяндайды: Ә.Байділдин (жалғасы): «Осы Кеңестен кейiн Әуезов ашаршылық туралы көлемдi мақала жариялады (Қараңыз: «Еңбекшi қазақ» №4 және №5), қалыптасқан жағдайды дұрыс бағалаудың үлгiсi есебiнде ташкенттiк алашордашылар мұны қағып алып, «Ақ жол» газет i арқылы насихаттауға көшт i ... Сол кезде аштарға көмек комиссиясы да өз i стер i н өзгеше жүрг i зд i . Сол комиссияға тартылған мекемелер жерг i л i кт i жерлерге шұғыл жедел хат жолдап жатты. Губерниялардағы зиялылардың иг i жақсыларының т i з i м i жасалып, оларды аштарға салауат-сауын жинауды ұйымдастыруға тарту үш i н жерг i л i кт i жерлерге ж i берд i . Жарлықтар мен нұсқаулар ж олданды , губернияларға баратын өк i лдер i р i ктелд i . Байтұрсынов комиссияның атынан қазақ ел i не арналған көлемд i үндеу жазып, оны «Еңбекшi қазақта» жариялау үш i н маған алып келд i . Бере салысымен ол менен мұны тез i рек жариялауды өт i нд i . Мен айтқанын i стейм i н деп уәде берд i м. Үндеуд i шындығында да жариялағым келд i ... Б i рақ оның мазмұнымен танысқаннан  кей i н ниет i мнен айнып қалдым. Үндеу б i р жақты екен. Онда ашаршылықтың жағдайы тым әс i релен i п жазылыпты және аштықты тудырған жағдайдың нақты себеп-салдары дұрыс көрсет i лмепт i . Үндеуд i ң қорытынды бөл i м i нде халықтың қаймақтарын аштыққа қарсы күресуге шақырыпты, сондай-ақ онымен күресуд i ң жолдарын (барлық зиялыларды жұмылдыру, аштарға жаппай салауат-сауға жинау, оларды аштық жайлаған аудандарға жiберу т.б.) көрсетіпт i . Мен бұл мақаланы жарияламауға бек i нд i м де, оны өз қағаздарымның i ш i не қоса салдым (Онда редакция кеңсесi жоқ болатын). Б i рнеше күн өткен соң Байтұрсынов тағы да келд i де, өз i н i ң үндеу i н i ң қашан жарияланатынын сұрады. Мен: танысып шығып,  басуға кел i с i м i н беру үш i н мақала алқа мүшелер i не бер i лд i , таяу арада жариялап қалармыз, - дед i м. Содан кей i н өз i мн i ң әрекет i ме өз i м қатты ыңғайсызданып қалдым: анау-мынау емес, аштық туралы аса д i лг i р (Алашорданың жазғаны болса да) мақаланы үк i мет комиссиялары мен ти i ст i мекемелерд i ң кел i с i м i н с i з үндеуд i тоқтатып қойғаным қате болды-ау деп ойладым. Осындай ойға келд i м де б i рден Асылбеков жолдасқа бардым (Ол обкомның хатшысы, Аштарға көмек комиссиясының мүшесi және «Еңбекшi қазақ» газет i н i ң алқа мүшес i болатын) да, Байтұрсынов екеум i зд i ң арамыздағы әңг i мен i айттым, мен i ң ойымша бұл үндеуд i жариялауға болмайтын сияқты дед i м. Танысып шығу үш i н үндеуд i алып қалды да, келес i күн i жарияламауға кел i с i м берет i нд i г i н б i лд i рд i . Сөйт i п, Байтұрсыновтың үндеу i жарияланбай қалды. Ол үндеу соңғы жылдарға дей i н менде сақталып келд i , мен i ң қағаздарымның i ш i нде бар ма, жоқ па, оны б i лмейм i н... Ашып айтарым, «алашордашы» зиялылар осы тұстарда көмек көрсету комиссиясын өз мүдделер i үш i н қатты пайдаланып қалды, олар аштарға жасаған жақсылығы арқылы жеке мүдделер i н жүзеге асыруға тырысып бақты. Кейб i р кездерде олар көздегендер i не (мақсатына) жетт i де, саяси және қазыналық қор жинады. Бұл 1926 жылы Қызылорда қаласында өткен «Торғай iсi» деген сот барысында анық байқалды... ...Жоғарыда, мәл i м еткен i м i зден көр i н i п отырғанындай, бұл i с-әрекет кез i н де сәдуақасовшылар өздер i н i ң айнымалы екенд i ктер i н танытты. Олардың б i реу i (Әуезов) алашордашылармен қосылып кетсе, ек i нш i лер i (Тоғжанов) олардың қол шоқпарына қалай айналғанын өз i де б i лмей қалды, ал үш i нш i лер i (мен сияқты тағы басқалар) олардың i с-әрекет i не белг i л i дәрежеде сын көзбен қарап, өз i н толық пайдалануға жол бермед i (Мысалы: Байтұрсыновтың үндеу i н жарияламадым, т.с.с.)». Айыбы, айыптау көрсетiндiсi ретiнде жазылғандығы болмаса, Әбдiрахман Байдiлдиннiң баяндап отырған оқиғаларының барлығы да шындық едi. Сондай-ақ жоғарыдағы қаулының хаттамасын қағазға түсірген Ә.Байділдиннің өзі еді - деп толық сеніммен айтуға болады. Өткені мұндай жауапты құжаттың жеке адамның тартпасында сақталып қалуы ол кезде шпиондық қылмысқа жататын. Егер де „айыптау қорытындысының" астары мен ырқына қарай бағамдасақ: - иә, қыр қазақтары жаппай қырыла бастаған кезде „саяси дұшпандарын мұқтау үшiн" «Алашордашылар» ерекше қимыл мен ұйымшылдық танытып, аштықты жоюға қарсы, демек, тергеушiлердiң пайымдауы бойынша - кеңес өкiметiне қарсы белсене күрес ашты; - иә, қазақ зиялылары үндеуге үн қосып, әр кiсi өзiнiң ықпалы зор елдi мекендерден азық-түлiк, мал жинап, аш аудандарға жөнелту арқылы кеңес өкiметiн құлатып, қазақ ұлтының аштан қырылып қалуына бөгет келтiрiп, нақты қылмыс жасады; - иә, олар сол қылмысты әрекеттерi арқылы - «саяси және қазыналық қор жиып», оны аш аудандарға апарып таратып, қазақтарды ажалдан құтқаруы арқылы оларды кеңес өкiметiне қарсы қойды; - иә, олар: аштарға көмек көрсету комиссиясының - аш қазақтардан тартып алған азық-түлiгі мен малды, орталықтан бөлiнген астықты тек орыстар қоныстанған елдi мекендерге ғана таратқанын бiлiп қойып, «коммунист - колонизатордың» ұлттық саясат жөнiндегi мемлекеттiк аса құпия шарасының жүзеге асуына қастандық жасады, сөйтіп, ұлт араздығын қоздырды. - иә, олар қазақ ұлты мен кеңес өкiметiне қарсы осындай ұлтшыл реакцияшыл, түрiкшiл, исламшыл әрекеттердi iс жүзiнде жүзеге асыру үшiн барлық қазақ қызметкерлерiне үндеу жазып, оларды „Аштарға көмек" атты астыртын ұйым құруға шақырды! Иә! Иә! Иә! Қандай қаскүнемдiк десеңшi! Бұл үшiн өлiм жазасының өзi жеңiл! Қарашы, ешқандай әскери жазалаусыз, қарулы шығын шығармай, патшаның өзiнiң қолынан келмеген iндеттi - ашаршылықты ұйымдастырудың сондай оңтайлы сәтi түсiп, ендi ғана «қызыл қырғынның» жоспары орындала бастағанда, мына оңбаған ұлтшылдардың шыға қалғанын қарашы! Жә, тергеушi мен тергелушiлердiң жортақ желдiрмесiне iлеспей, дұрыс сөзге көшейiк. Оң iстiң тонын дәл осылай терiс айналдыру - кеңес өкiметiнiң тергеу жүйесiнiң аса әккi және сынақтан өткен тәсiлдерiнiң бiрі болатын. Қазақ ұлтының ашаршылықтан жарым-жартылай аман шығуы - бүкiл бiр ұлт - кеңес өкiметi мен коммунистiк партияның қылмысты саясатының тiрi куәсi боп қалды деген сөз едi. Ә.Байділдин (жалғасы): « Жаз маусымы жақындап келе жатты (22 жылдың наурыз айы). Біздің жетекшілеріміздің (Әуезов пен Сәдуақасовтың) арасында шүйіркелесу басталды. Олар өзара әлде нені ақылдасып жүрді. Олардың бір нәрсеге дайындалып жүргені белгілі еді. Бұл сыбырласу 15 күнге созылды. Қаншама тырыссам да ештеңе біліп жарытпадым. Олар сырғақтата жауап берді, менің сұрақтарымды әзілге айналдырды. Біздің арамыздағы мұндай жатырқау менің жоғарыдағы мақаламнан кейін пайда болды. Содан бастап олар маған өздерінің саяси маңызы бар жоспарларын ашық айтпай, мәселе не олай, не былай шешілгеннен соң ғана хабарлап жүрді. Сырттай қарағанда біз өте дос адамдар сияқты көріндік: бірге жүрдік, әңгімелестік, қалжыңдастық, т.б., алайда біздің арамызда толықтай ішкі түсінік болған жоқ. Сондай сәттерде Сәдуақасов пен Әуезов мені келеке етіп: "Жаз, жаз, тарихта қаласың", - деп (шындығында да, "Қалам" - қаламның күшімен тарихта қалып отыр ғой - Т.Ж.), арасында: "Иә, қалай, жасап жатырсың ба?", - деп кекететін (Олар менің "жасасын!" деп жазған мақаламды емеуірін етіп отыр). Біздің арамыздағы осындай қарым-қатынас туралы Тоғжанов пен Жолдыбаевқа айттым, олар да ұмыта қойған жоқ шығар. Міне, сондықтан да, мен әуелі де олардың не ойлағанын біле алмадым, тек ашық іс-әрекетке көшкен соң ғана аңғардым". "Қаламның" құпиялап, астарлап, дұшпандық мән бере жазғаны болмаса, Мұхтар мен Смағұлдың әрекетінде ешқандай да кеңес өкіметіне тікелей бағытталған қастандық жоқ болатын. Олар қазақ оқығандарының қалайда халқына қызмет етуіне мүмкіндік жасап, ашаршылықты ауыздықтауға ұмтылды. Әрине, олардың адам ретінде, саясат басындағы мемлекет қайраткері ретінде өзара құпия пікір алысуға қақылары бар болатын және екеуі де "Қаламға" басқан қадамдары, іштегі арман-мүддесі туралы есеп беруге тиісті емес еді. Бірақ, кәдімгі: "Мұхтар! Кешке асханаға барамыз, сондықтан тамақ алып қойма. Смағұл", - деген бір жапырақ қағаздың өзін сақтап, тергеушілерге ұсынған Әбдірахман Байділдин, шындығында да, сақ әрі сұғанақтау адам болса керек. Мұны "достарының" қолтаңбасын қадірлеп, келешек ұрпаққа жеткізейін деген игі тілектің қатарына жатқызудың еш қисыны келмейді. Мұхтар мен Смағұлдың Ә. Байділдин сияқты „сұғанақ сұрдан" саяқ тартып, құпиялап жүргені Орынбордағы ұлтжанды азаматтардың: «Не істейміз?», - деп талқыға салған пікірлері мен шешімдері еді. Ойды пісіріп алмай жария етсе бітті, жоспарларының жүзеге аспайтынын, "ұлтшыл топтың тағы да бір қастандық әрекеті әшкереленіп" шыға келетінін білді. Құрғақ сөзден іске көшуге ұмтылған олар ел ішіне барып, аш-арықтарға тікелей көмек көрсету үшін жер аяғы кеңісімен топ-топқа бөлініп, жан-жаққа шығуға ұйғарым жасады. Сонымен қатар, солтүстік және оңтүстік аймақтарды қазақ автономиясының құрамына кіргізу үшін жергілікті жерге үгіт-насихат, түсіндіру жұмыстарын қоса атқаруға уағдаласты. Соңғы мақсатты Әбдірахман Байділдинге қашан кетер-кеткендерінше айтпаған сияқты. Әйтпесе, бұл мәселенің хатқа түспеуі мүмкін емес. Қанша құлағын тосса да әлде бір нәрседен хабарсыз қалғанын "Қаламның" өзі де мойындап, өкіне баяндайды. Ә.Байділдин (жалғасы): «Сөйтсе, соңғы уақытта олар (Сәдуақасов пен Әуезов Кенжинмен, Мырзағалиевпен, және Әл i бековпен б i р i г i п) б i р i ст i жоспарлапты. Олар: қазақ тұрғындары арасындағы жұмысты жақсартып, ашаршылықпен күрест i күшейту туралы мәселе қою үш i н қаулының жобасын жасапты (Осы да қастандық па? - Т.Ж.). Бұл жобаны олар алдын-ала обкомның жекелеген мүшелер i не көрсет i п, мақұлдатып алыпты. Жангелдинд i көнд i р i пт i , Асылбековт i өздер i не қаратып, кейб i р еуропалық қызметкерлерд i ң де көз i н жетк i з i пт i . Сөйт i п, обком мүшелер i н i ң көпш i л i г i н өз жақтарына шығарып алып, бұл жобаны бек i тт i рд i , осы бек i тт i рген жобаны жүзеге асыру үш i н жерг i л i кт i жерлерге баратын қызметкерлерд i ң т i з i м i н де қоса жасады. Олар губерния бойынша былай бөлiндi : Семейге - Әуезов пен Досов; Ақмолаға - Кенжин мен Төлепов, Қостанайға - Сәдуақасов, т. б. Қайталап айтамын, мен i ң достарымның шүй i ркелесу i осы i ске т i келей қатысты екен. Оны көрсет i лген оқиға бойынша обкомда шеш i м қабылдағаннан соң барып Әуезовтің өз i маған айтты. Б i рақ та бұл i ст i ң ресми емес ек i нш i б i р астары бар екенд i г i н Қостанайға жүрет i н күн i Сәдуақасовтан б i лд i м. Ол маған: Обкомның шеш i м i арқылы бек i т i лген қаулыдағы аштыққа қарсы күрес жұмысын жүрг i зумен қатар, барған уәк i лдер жерг i л i кт i жерлердег i б i зд i ң қарсыластарымызды, яғни отарлаушылар мен меңдешевш i лерд i орынынан тайдырып, оған қоса кеңест i ң 3-съез i не дайындық жүрг i зет i н болады», - деп хабарлады. Осыны айтқан соң менен Сәдуақасов: «Орынбордағы жаңалықтарды тұрақты жетк i з i п тұр», - деп өт i нд i . Сонымен уәк i лдер елге аттанып кетт i ». Олардың бұл жолғы кеткенi - өкiмет билiгiнiнен де бiр жола кеткенi едi. Тек өжет мiнездi, қайсар да батыл ойлы Смағұл ғана билiк басына қайта келдi. Мұхтар кеңес өкiметiнiң аярлығына көзi әбден жетiп, көңiлi мүлдем суып қалды. Қауқарсыз қаулының құлы боп, «жасасындатып!» жүгiргенше, еркiн ойлы қалам қуатына сүйенгендi дұрыс шештi. Өйткенi, кеңес белсенділері осынау игi жұмыс үшiн аттанған уәкiлдердiң соңына тыңшы қойып, тыныштықтарын бұза бердi. Орынбордағылар өздерiнiң «қапы кеткендiктерiн» кейiн аңғарып, «қолдарын кеш сермеп қалды». Сондықтан шұғыл түрде Семейге аттанып кеттi. Ол: «Семей губерниялық атқару комитетiнiң төрағасына және губкомның хатшысы на ! 15 көкек күнi КЦИК обкомының және Кирпрофбюроның өкiлi ретiнде партия, кеңес және кә сiптiк жұмыст ард ы жандандыру мақсатымен Семейге аттанамын, басты назардағы жұмысым қазақ тұрғындары арасындағы белсендiлiктi арттыру. Барлық кәсiпшiлiк аудандарындағы қазақ жұмысшыларының басын қосу, жер туралы де к ре т тi жүзеге асыру, қазақ кедейлерiн милиция қатарына тарту - бiрiншi мiндет. Аталған шараларды жүзеге асырудағы басты тiрегiм - кеңес қызметiнде жүрген қазақ қызметкерлерi болмақ. Сондықтан да губком мен губисполком жоғарыдағы қызметкерлердiң тiзiмiн жасап, аудандардан губернияға шақырып алу ұсынылады. Алғашқы кезеңдегi қажеттi адамның саны 20. Қазақ қызметкерлерiмен жұмыс iстесу - КССР мем лекет iнiң кезек күттiрмейтiн бiрiншi кезектегi мiндетi екендiгiн, одан ешкiмнiң де тыс қалмауы қажеттiгiн ескертемiн. КССР губернияларына жiберiлген өкiлдердiң барлығы да шұғыл тапсырманы орындаушы болып табылады. Сондықтан да оларға немкеттi қарау - кешiрiлмейтiн қылмыс есебiнде жауапқа тартылады. КЦИК обкомының өкiлi Әуезов», - деп шұғыл телеграмма соқты . Сөйтiп, Қазақ Орталық Атқару комитетiнiң мүшесi, КЦИК-тiң саяси хатшысы және Президиум мүшесi Мұхтар Омарханұлы Әуезовтiң мемлекеттiк мансабы осы жеделхатпен аяқталды. Жеке басын қорғау үшiн оған жапондар шығарған винтовканы өзiмен бiрге алып жүруге рұқсат етiлдi. Сiрә, оны пайдаланудың ретi келе қойған жоқ болуы керек. Жалғасы бар
