Тұрсын Жұртбай. «БАЙТҰРСЫНОВ – БАЯҒЫ БАЙТҰРСЫНОВ» (жалғасы)
"Тұрсын Жұртбай. «БАЙТҰРСЫНОВ – БАЯҒЫ БАЙТҰРСЫНОВ» (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/13069"
TITLE: Тұрсын Жұртбай. «БАЙТҰРСЫНОВ – БАЯҒЫ БАЙТҰРСЫНОВ» (жалғасы)
URL: https://abai.kz/post/13069
META: "Тұрсын Жұртбай. «БАЙТҰРСЫНОВ – БАЯҒЫ БАЙТҰРСЫНОВ» (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/13069"
DATE: 09.04.2012
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 3600
TEXT: 2. Сонымен, А.Байтұрсыновтың саяси және контрреволюциялық қылмыстары, террорлық әрекеттері, сол мақсатта астыртын ұйым құрғандығы дәлелденбеген соң, енді тергеушілер барлық айла-амалды ұлт көсемінің мәдениет майданындағы «дұшпандық әрекеттерін» алға тартты. Бұл реттен алғанда, коммунист-колонизаторлардың көзқарасы бойынша қазақ ұлтының өркениетке ұмтылуының өзі қылмыс болып саналатын. Ал Ахмет Байтұрсынов - ұлттық руханиятының күре тамыры. Қазақ ұлтының ұлттық санасын, ойлау жүйесін, көзқарасын, сана сатысын мүлдем жаңа деңгейге көтерген құбылысты тұлға еді. Ахмет Байтұрсыновтың ақыл-парасатын, ғылыми даналығын, азаматтық қасиеттерін толық ашып, арман-мақсатын жүзеге асырған «Әліппені», "Оқу құралын", "Тіл құралын", "Әдебиет танытқышын", "Қазақ мәдениетінің тарихын" жазып, жарыққа шығарған тұсы да осы 1920-1927 жылдардың арасы еді. Амал қанша, ондай бақытты ғұмыр ұзаққа созылмады. Отаршыл самодержавиенің бұғауынан, «Алаштағы» арпалысты күндердің құрсауынан, Колчак пен Анненковтың аранынан аман шыққан Ахмет Байтұрсынов өзі еркімен қабылдаған Совет өкіметінің «жауы» боп шыға келді. Революция көсемінің өсиеттерін бұрмалаған Голощекин сияқты Сталиннің қолжаулықтарына қарсы тұрды. 2. Сонымен, А.Байтұрсыновтың саяси және контрреволюциялық қылмыстары, террорлық әрекеттері, сол мақсатта астыртын ұйым құрғандығы дәлелденбеген соң, енді тергеушілер барлық айла-амалды ұлт көсемінің мәдениет майданындағы «дұшпандық әрекеттерін» алға тартты. Бұл реттен алғанда, коммунист-колонизаторлардың көзқарасы бойынша қазақ ұлтының өркениетке ұмтылуының өзі қылмыс болып саналатын. Ал Ахмет Байтұрсынов - ұлттық руханиятының күре тамыры. Қазақ ұлтының ұлттық санасын, ойлау жүйесін, көзқарасын, сана сатысын мүлдем жаңа деңгейге көтерген құбылысты тұлға еді. Ахмет Байтұрсыновтың ақыл-парасатын, ғылыми даналығын, азаматтық қасиеттерін толық ашып, арман-мақсатын жүзеге асырған «Әліппені», "Оқу құралын", "Тіл құралын", "Әдебиет танытқышын", "Қазақ мәдениетінің тарихын" жазып, жарыққа шығарған тұсы да осы 1920-1927 жылдардың арасы еді. Амал қанша, ондай бақытты ғұмыр ұзаққа созылмады. Отаршыл самодержавиенің бұғауынан, «Алаштағы» арпалысты күндердің құрсауынан, Колчак пен Анненковтың аранынан аман шыққан Ахмет Байтұрсынов өзі еркімен қабылдаған Совет өкіметінің «жауы» боп шыға келді. Революция көсемінің өсиеттерін бұрмалаған Голощекин сияқты Сталиннің қолжаулықтарына қарсы тұрды. Тергеу ісінде «Алашордашыларға» тағылған басты «қылмыстың» бірі - «кеңес саясатын қасақана бұрмалап, ұлтшыл-буржуазиялық идеяны сіңіру мақсатында жүргізген араб әліпбиін сақтап қалу жөнінде жүргізген» үгіт-насихат жұмысы. Әрине, бұл тергеушілер шешетін ғылыми-ағарту жұмысы емес еді. Бірақта  жер мен мал да саясаттың құралы болған тұста ағарту саласы нағыз таптық майдан болып саналатын. Түркия мемлекеті латын һарпіне көшкен кезде түркі жұрттарының арасында бұл да үлкен саясаттың құралы болды. 1924 жылы маусым айының ортасында Қазақстан, Қырғызстан, Түркістан, Бұқара зиялылары, жиыны 19 оқымысты бас қосқан ғылыми конференция өтті. Сондағы ең басты мәселе - қай әріпті қабылдау туралы пікір алысу болды. Сонда Н.Төреқұлов: «Араб һарпінің орнына латын һарпін қолдануды ұсынды. Жас қазақтар: Шығыстың өркениетке көшуін тежеп отырған керітартпа әріптен құтылуды белсене ұсынды. Ал өзінің ескі ерекше тұрмысын әлдилеген егделер тобы европалық ықпалдан сескеніп, оларға қарсы шықты. Байтұрсыновтың пікірін 11 адам қолдап, ескі емілені сол күйінде қалдырды. Екінші топтың араб һарпінде қалуды жанталаса жақтауының себебі, олар өздерінің соңғы қамалы болып табылатын Қазақ оқу-ағарту халық комиссариатының ғылыми кеңесіндегі үстемдігін сақтап қалу», - деп жазды өзінің құпия хатында Қазақ обкомының жауапты хатшысы Г.Коростелев. Ахмет Байтұрсынов жазып шыққан қазақ әліпбиі, Кононов сияқты көрнекті оқымысты түркологтардың берген бағасы бойынша, сол тұста түркі жұрттарының ішіндегі ең жетілген  санат құралы болып табылды. Қазақ тілінің жазылуы, дыбысталуы, мағыналық екшелуі, терминдік атаулары, үндестік заңдылығы тұрғысынан алғанда өзінің кемел қалпына келген ілім ретінде танылды және өзге түркі тектес ұлттар соны өздеріне негіз етіп алды. Әріптің ауысуы емілелік тұрғыдан біраз өзгерістер әкелетін, ал ең бастысы, қазақтың «жасасындатқан жастары» «керітартпа әріптен құтылу» арқылы өзінің руханият тарихынан мақұрым қалатын. «Құранды» оқудан «құтылатын». «Дін - апиын» деп есептеген өкімет үшін бұл да социализмнің сөзсіз жеңісіне саналатын Ол жеңіскек қол жеткізу - мәңгүрт ұрпақты тәрбиелеуге жол ашатын. Араға ғасыр өткенде осы кенжеліктің әлі де сақталып отырғандығын, бүтіндей екі буын өкілінің сауатсыз қалғанын ескерсек, А.Байтұрсыновтың алаңын түсінуге болатын. Ал Н.Төреқұловтың ойлау жүйесі, ғылыми пікірді қабылдау және шешім шығару қабілеті туралы З.Валидов: «Нәзір қолына түскен кітаптың бәріне жармаса кететін, оны әр автордың ойы қызықтыратын. Мен оған: кітапты қатаң бір жүйе бойынша оқу керек, сонда ғана адам жетістікке жете алады - дедім. Менің бұл ойымды ол сол кездегі он бес жасар бозбала Шолпанға түсіндіруге тырысты. Нәзір өзіне де сын көзбен қарауға тырысты, алайда қызыққұмар, әр нәрсеге ынтық, аумалы-төкпелі мінезін жеңе алмады да, табанды да жүйелі төзіммен оқуды бойына сіңірмеді. Ол сол кездің өзінде түрікшіл болатын, Стамболда шығып тұратын «Түрік жұрты» журналын үзбей оқитын. Жиддадағы орыс консулдығында істеп жүргенде Нәзір түрік тілдері туралы мақала жариялады, сөйтіп ол өзінің ұлттық мәдениетін берік ұстанды, сондықтан да кеңестер қысым көрсеткен адамдардың қатарында құрбан болды», - деп  жазды. «Түрік тілдері туралы» мақала деп З.Валидов пен Г.Коростелевтің көрсетіп отырғаны Н.Төреқұловтың латын әрпіне көшу туралы «Бұл әліпбиді неге алу керек?», «Жаңа әліпби неге керек?», «К вопросу о латинизаций тюркских алфавитов», «К вопросу о латинском алфавите», «В борьбе за новый тюркский алфавит» атты «Әліпбилер тарихы, қазақ-қырғыз мәдениетінің жолдары, жаңа әліпби» жөніндегі 1924 - 1926 жылдары Москвада басылып шыққан кітапшаларындағы пікірі болса керек. Бұл мәселе араға жүз жыл өткен соң да қазақ қауымдастының арасында  толық шешімін таппай келеді. Тергеу барысында латын әрпіне көшуге қарсылық - кеңес өкіметінің мәдени шараларына көрсетілген қарсылық ретінде бағаланып, айып ретінде тағылды. Там - тұм қазақшасы бар тергеушілер «Құрал» деген сөзді «қару» деп те түсінген сияқты. Оған мына хаттама дәлел. Байтұрсынов: (Д.Досжанның жарияланымынан): Сұрақ: Жасырын ұйымға арнап қандай құжаттар жаздыңыз? Жауап: Жасырын ұйымның хаттамасын жазатын төңкеріс өкілі емеспін, мен жазған «Тіл құралы»», «Тіл ұстарту» деген кітаптар жұрттың бәріне белгілі. Сұрақ: «Тіл құралы» не туралы жазылған кітап? Жауап: «Тіл құралы» қазақ тілінің фонетикасы, морфологиясы, синтаксисі туралы оқулық, сөйлеу тілі мен жазу тілінің өзара байланысы, қолдану жүйесі бір ізге түсірілген еңбек. Қызылорның, Алматы жоғары оқу орындарында пән ретінде оқылады. Сөздердің септелу, тәуелдену, жіктелу жүйесі баяндалған», - деп .А.Байтұрсынов өзінің «мәдениет майданы» саласындағы барлық «қылмыстарын» бір-ақ жауапқа сидырған. Бұдан кейінгі тергеулерде осы жауапқа сілтеме жасап, қысқа қайырып отырған. А.Байтұрсыновтың ойлау жүйесін түсіну үшін «мәдениет майданындағы қылмыстары» туралы жауапты толық келтіреміз. « Байтұрсынов Ахметтің тергеудегі қосымша жауабы. 18/ҮІ-29 жыл. Менің әдеби шығармаларымның ішінен самодержавие тұсында басылып шыққандары: Крыловтың мысалдарының аудармасы және "Маса" деген атпен шыққан өзімнің төл өлеңдерім мен аудармалардың жинағы. Кеңес өкіметі тұсында мен әдеби іспен айналысқамын жоқ. Көркем шығарма туралы мәселеге келетін болсақ, мен көркем дүниенің құндылығы н оның қандай идеяны негізг е алғандығымен емес, адамның жандүниесіне, сезіміне қал а й әсер етуіне байланысты бағалануы керек - деген көзқарасты жақтаймын. Қазақстандағы әдеби ағымдармен таныспын, бірақта олардың ешқайсысына да іштартпаймын, себебі мен үшін әдеби бағыттардың қайсысы : пролетарлық немес е ұлтшылдық сарын әдебиетте басымдық танытса да , бәрібір. Оқу орындарындағы жастарды тәрбиелеу жолындағы ұстаздық тәлімім және әдебиет жөніндегі дәрістер жоғарыдағы айтқан пікірімнің негізінде жүргізілген. Ал Орынбор мен Қызылорда қаласындағы Қазақ ағарту институтындағы дәріс берген "Мәдениет тарихы" пәнінің бағытына келетін болсақ , онда мен өзімнің негізгі арнамды - адамзаттың дамуының қозғаушы күші мен қуаты - ғылым мен техника деген пікірді же т е к шілікке алдым. Бірде, 1927 жылы Қызылорданың Қазақ халық ағарту институтында тарих пәнінен дәріс оқып тұрған кезі м де маған: болашақ т а өкімет бола ма? - деген сұрақ қойылды. Бұл сұрақ, мемлекет билігі туралы оқылған дәрістер ден : адам баласы барлық заманда да биліксіз өмір сүрмеген - деген сөзден туындады. Мен ол сауалға: ғылым - тәжірибеге негізделеді, ал өткен нің тәжірибесіне жүгінсек - адамзат биліксіз өмір сүріп көрмепті. Сондықтан да, тәжірибеден өткізіп алмай, болашақта өкімет билігі бола ма, жоқ па, оған ғылыми тұрғыдан баға беруге болмайды , - деп жауап бердім. Егер де ұмытып қалмасам, менің жауабым сонымен тәмәмдалған сияқты бола т ын. Ал соци а листік құрылыс т ың даму болашағы мен содан келіп туындайтын мемлекеттік биліктің тағдыры жөніндегі сұрақтар маған берілген емес. Қазақ әдебиетінің ағымдары туралы мәселені мен ешкіммен де бірігіп талдағам жоқ. Оның ішінде, Мағжан Жұмабаев жасаған әдеби плотформаны Бөкейхановпен бірігіп оқыған емеспін. Қалай болған күннің өзінде де , мен Мәскеуге барған кезімде Мағжан Жұмабевті Бөкейхановтың пәтерінен көрмегенім анық, сондай-ақ Жұмабаевтің де пәтерінде болғамын жоқ . Нақтысын айта алмаймын, бірақ Жұмабаев пен Бөкейханов мен орналасқан жатаханаға ( ол РСФСР-дің Халық ағарту комисариатының Мәскеудегі жатаханасы болатын, 1924 жылы күзде мен өлкетанушылардың құрылтайына қатысу үшін барғамын ) келді ме, әлде бәрімізде ө лкетанушылардың құрылтайының мәжілісінде кездестік пе, әйтеуір, бір жүздескенім рас. Сондай-ақ, " Т абалдырық" әдеби үйірмесінің бағдарын оқығаным да есімде жоқ. Әрине, әдеби шығармаларды оқыған болармыз, алайда ешқандай қолжазбаның болғаны жадымда сақталмапты, ал Сәрсембиннің газетте жарияланған мақаласы есімде. Мен Мәскеуде болған кезімде оны Жұмаб а евпен бірге көріп қалғаным бар. Орынбор қаласында тұрғанда Сәрсембин менің үйіме келген емес. Әйтеуір менің жадымда қалмапты. Тіпті, өлкетанушылардың құрылтайынан кейін мен соның өзін көрдім бе, жоқпа па, білмеймін. Жұмабаевтің әдеби бағдарын ( платформасын ) талқылауға арналып Алдоңғаровтың үйіндегі мәжілістің өткендігінен бейхабармын, тіпті, Алдоңғаровтың үйін е бір рет бас сұққан емеспін . Шоқаевқа қатысты білетінім : оның Парижде тұратындығы ғана. Тек 1924 жылы Парижде өткен дүниежүзілік өнер көрмесіне барған қазақ әншісі Әміре Қашаубаев ол жақтан қайтып келген соң Шоқаевті көргенін айтқан болатын. Бұдан басқа ол туралы ештеңе де айтқан жоқ, мен одан сұрағаным жоқ. Бұл сөзді Әміре менің үйіме әдейі келіп айтты ма, жоқ, көшеде кездейсоқ кездесіп қалғанда айтты ма, ол жағы есімде қалмапты. Менің берген жауабым өзіме оқылды, менің айтқан сөздерім дұрыс түсірілген, сол үшін қол қоямын - А. Байтұрсынов. Сұраған - Саенко ». Әңгіме тек "Табалдырық" әдеби үйірмесі туралы өрбіген. Бұл туралы арнайы бөлімде жеке талдау жасалатындықтан да түсініктеме беріп жатпаймыз. Қашан тергеу аяқталғанша Ақаң - Ахмет Байтұрсынов өзі ұстанған бағытынан танбаған. Ол кісінің берген жауабына орай бірде - бір көлденең сұрақ өзгелерге қойылмаған. Керісінше өзгелердің көрсетіндісіндегі мәліметтерге жауап беруіне тура келген. Мысалы, Әміре Қашаубаев туралы Е.Омаровтың: «1927 жылы 16 қазан. Қызылорда. Мен, Омаров, 1926 жылы Қазақ оқу - ағарту комиссариатының ұйғаруымен Қазақстанның өкілі ретінде Баку қаласында өткен түркітанушылардың құрылтайына іссапармен бардым. Менімен бірге Біләл Сүлеев пен Ғазиз Байсейітов қатысты. Ахмет Байтұрсынов пен қазақтың ұлттық әндерін орындаушы ретінде Әміре Қашаубаев ресми түрде шақырылды. Ол Бакуге бара жатқан жолда маған - Омаровқа және басқаларға өзінің Парижге барған сапары туралы әңгімелеп берді», - деген мағлұматына. А.Байтұрсынов жоғарыда келтірілілгеніндей: «1924 жылы Парижде өткен дүниежүзілік өнер көрмесіне барған қазақ әншісі Әміре Қашаубаев ол жақтан қайтып келген соң Шоқаевті көргенін айтқан болатын. Бұдан басқа ол туралы ештеңе де айтқан жоқ, мен одан сұрағаным жоқ. Бұл сөзді Әміре менің үйіме әдейі келіп айтты ма, жоқ, көшеде кездейсоқ кездесіп қалғанда айтты ма, ол жағы есімде қалмапты», - деп қысқа қайырып жауап берген . Алдыңғы томдарда айыптау көрсетінділері М.Дулатовқа қарай бағытталса, ендігі сұрақ-жауаптың дені А.Байтұрсыновтың төңірегіне топтастырылған. Соған орай бұрын жауап беріп кеткен Елдес Омаров та қайта сұралған. Тергеу хаттамасының осы бетінде Е.Омаровтың суреті сақталған. Шашы қысқа, шоқша сақалды, мұрты басылған, жұқа өңді, қабағы түйілген, арық кісі екен. Сұрақ 1929 жылы 20 маусымда алынған. Ол жауапта: Колчак үкіметі құлаған соң 40 адамның Атбасарға барғаны, одан Семейге келгені айтылады да, әрі қарай мынаны баяндайды. Е.Омаров: "...Ол адамдардың біразы кейіннен Семейге бет алды. Мен Танашев Сәб і р мен Қалидқан және Қадырбаевтің әйелі бәріміз кері қайттық. Мен және Танашев Қалидқан екеуіміз Жангелдинге кешірім сұрап бардық. Ол бізді Орынбордағы Қазақ төңкеріс комитетіне жіберді. Орынборға бармас бұрын мен өзімнің ауылыма келіп, онда бір айдай тұрдым. Содан соң : Челябі уезінің құрамындағы қазақ болыстарының өкілі ретінде оларды ң Қазақстан Республикасының құрамына қосу туралы өтініштерін жеткізу үшін Орынборға , дәлірек айтсам Орынбор арқылы Мәскеуге аттандым. Орынборда жолай бір ай аялдауға тура келді, себебі, Байтұрсыновтың да Мәскеуге баратындығын біліп , ол кісімен бірге жүру үшін күтіп жаттым, өйткені, менің өзімнің онда жалғыз баруым өте қиынға соғатын еді. Мәскеуде Байтұрсыновпен бір айдай бірге тұрдым. Сондай - ақ бұл кезде қазақ қызметкерлерінің ішінде Ермеков пен Бөкейханов Абдолла ( солай деп жазылған - Т.Ж.) Мәскеуде тұрды. Бізбен бірге Қалидқан Танашев та келді. Содан кейін біз жол - жөнекей келе жатып қабырғасын сындырып алған Сейдазым Қадырбаевтің Мәскеуден жүз шақырымдай жерде жатқанын білдік. Ол туралы тұрақты өкілдікке Қ адырбаевпен бірге келе жатқан Заки Валидовтің өзі айтты. Қадырбаевтің Заки Валидовке қалай кезігіп жүргені есімде жоқ. Зады, ол Мәскеуге келе жатқан бетінде жолай соғып, өзіне кешірім жасауға көмектесуін өтінбек ойы болған шығар. Мәскеудің сыртында біздің бастаңғы ұйымдастырғанымыз есімде . О ған мына адамдар қатысты: мен, Абдолла Бөкей х анов, Байтұрсынов, Танашев, содан кейін Ер м е к ов және Валидов болды - ау деймін. Сонымен бірге Башқұрстан мен Татарстанның өкілдіктерінің бірнеше қызметкерлері, оның ішінде Сейдғалиев пе, әлде Сұлтанғалиев па бір адам болды, ал осы екеуінің нақты қайсысы болды, оны ашып айта алмаймын. Бастаңғының аты - бастаңғы, іштік - жедік, түстендік. Бізбен бірге башқұрт пен татар қызметкерлерінің әйелдері болды. Осы бастаңғыдан кейін Валидовпен кездескен емеспін. Бұл бастаңғыда біз саяси мәселелерді, оның ішінде ұлттық өлкелер туралы мәселені талқыладық па, жоқ па, ол жағы есімде қалмапты. Мүмкін ондай әңгімелер айтылса - айтылған да шығар. Байтұрсынов ол кезде ВКП / б /-ның мүшесі болатын, сондықтан да барлық партияда жоқтарды оның мүшелігіне өтуге үгіттеді. Байтұрсынов ол кезде менің өзіме жеке ұсыныс жасады. Ермеков Байтұрсыновтың ұсынысын қызу қолдады, бірақ та оның өзі неге екенін білмеймін , өтпей қалды. ВКП /б/ туралы "Алашорданың" арнайы нұсқауы болған - болмағанын білмеймін. Менің өзім де Байтұрсыновтың сол ұсынысын жақтадым, Бөкейханов Әлихан да бұл пікірді қостады. Қайталап айтамын, жоғарыдағыдай жағдайда Мәскеу қаласында кездескеннен кейін қайтып Валидовты көргемін жоқ. Онымен хат алысқамын жоқ және "Алашорда" қайраткерлерінің арасында онымен кім хат алысып тұрғанын да білмеймін. Байтұрсыновтың 1921 жылы Бұхарадан Валидовтен хат алғанын мен білмеймін. Біз екеуіміз қазақтарды тыл жұмысына алған дүниежүзілік соғыс кезінде Минскі қаласында бірге істедік. Ал 1921 жылы Орынбор қаласындағы кеңес - партия мектебінде де қызметтес болдық. Содан кейін ол Ташкентке кетті. Неге кеткенін маған айтқан жоқ, білмеймін. Валидовтан хат алғаннан кейін, астыртын ұйымның тапсырмасымен Болғанбаевтің Ташкентке кеткені туралы ештеңе де бі л м е ймін". Бұл көрсетіндідегі негізгі мәселелер тарихи шолуда қамтылғандықтан да тоқталып, талдап жатпаймыз. Өмірлік құбылыстар мен өзара қарым-қатынас аясы әр адамға түсінікті болса керек. Тек Зәки Валидовтің естелігіндегі: «...Қ азақ жетекшілеріне... «Алаштың» неосоциалистік қоғамдық-экономикалық платформасының негізінде Қазақ социалистік партиясын құруды ұсындық», - деген пікірді қайталап еске сала кетеміз. 1919 жылы талқыланған бұл ұсыныстың бағдарламаның 1926 жылғы шетелдегі жарияланымына сүйеніп Голщекин: «Алашордашылардың» шетелмен байланысы бар. Валидов пен большевиктерге қарсы партия құрған астыртын ұйым әшкереленіп отыр», - деп тергеушілерге «демеу» көрсеткен. Шынтуайтына келгенде, тергеу орындары 1921 жылы Орынбор мен Ташкентте өткен мәжілістер конреволюциялық астыртын ұйымның бас қосуы емес, Орынбор қаласында өткен Бүкілқазақтық құрылтай екендігіне,  онда «кеңес өкіметіне қарсы астыртын ұйымның платформасы» емес, аштан қырылып жатқан қыр еліне көмек көрсету туралы баспасөздерде ашық жариланған Үндеу қабылданғанына, осы ділгір шараны ұйымдастыру үшін жан-жаққа жіберілген адамдар - көтерілісті ұйымдастырушылар емес, аштарға жылу жиюшылар екеніне  ықылас қойып, бас ауыртып жатпады. Тек тағылатын айыптың неғұрлым көп болуына тырысты. Ешқандай контрреволюциялық астыртын ұйымның болмағанына, диверсиялық қастандықтардың жасалмағанына, айыпкер деп түрмеге қамалған адамдардың бетпе-бет жүздесуiнде қылмысты iстiң дәлелденбегенiне қарамастан, тергеу жалғаса берді. Оған Оған Қазақ ССР Жоғары сотының мына анықтамасы дәлел: «Сонымен, Орынбор және Ташкент қаласында контрреволюциялық ұйым құрылды-мыс деп тағылған айыпты мойындататын қандай да бір нақты объективті қылмыс дәлелденбеген. Сондай-ақ, өздерінің Орынбордағы "келіс-сөзінен» кейін Әділов пен Болғанбаевтың онда қайтып оралмағандығын, жүргізген келісімдерінің қорытындысы жөнінде өздерінің жетекшілерінің бірде-біреуіне хабарламағаны тергеу барысында анықталды. Сонымен қатар, тергеу орнының қолында Орта Азиядағы контрреволюциялық ұйымға саяси немесе әскери көмек көрсеткен дегенді дәлелдейтін айғақ болмаған». Ақиқат  анықталды. Тергеу тығырыққа тірелді. ОГПУ-дің арандатулары күткен нәтижені бермеді. Енді жазықсыз жандардың бостандыққа шығуы тиісті еді. Іс жүзінде бәрі де керісінше жүргізілді. Тергеу созыла берді. Куәға тартылғандардың барлығы да қамалды. Солардың қатырында сонау Ташкент қаласындағы Мұхтар Әуезов те  абақтының есігін ашты. Олар қазіргі Сайран көлінің жанындағы түрмеде жатты. Үсті-үстіне қойдай тоғытылған «контрреволюционерлердің» саны тым көбейіп кетіп, жеке камера жетпей, ортақ камераға орналастырылды. Мұхтар Әуезов ол кезді есіне алып отырып, елуінші жылдары ақталып келген Қайым Мұхамедхановқа: «Пәлі, сен жалғыз жаттың ба? Ал, бізге рахат болды. Бәрімізді бірге отырғызды. Басымыз қосылып, еркін әңгімелесіп, шерімізді тарқаттық», - деп әзілдепті. Ұлы Мұхтар тұтқында отырған күндерін рахатқа санап отырған жоқ, керісінше, Ахмет, Міржақып, Мұхамеджан, Халел, Жүсіпбек, Мағжан сияқты  ардагерлерменмен  ақтарыла  сырласқан күндерін, сұхбаттарын есіне алып, асыл бейнелерді сағынып айтты бұл. Солардың ақылы болмағанда, өзінің де тірі қалуы екіталай еді. Жә, бұл өз алдына бөлек әңгіме. Сонымен, астыртын контрреволюциялық ұйым ашылмады. Енді тергеушілер де тәсілді күрт өзгертті. Арандаудың ең нәзік әрі жүрек шошытарлық тәсілін тауып, Голощекиннің өзін "қарауылға" алды. Әсірелеу емес, нақ солай. «Кіші октябрьдің» авторын - Голощекинді қастандықпен өлтіруге әрекеттенді», «далада көтеріліс ұйымдастыруға әрекеттенді» деген айып аяқ астынан табыла кетті. Бұл идеяның авторы кім? Егер де, Филипп Исаевичтің өзі мақұлдамаса, тергеушілердің бірде біреуі басын бәйгеге тігіп, тәуекелге бел байлауы мүмкін бе? Қайдам. Ал, Голощекин бұл лақап арқылы өзінің беделінің өсетінін білді. Біріншіден; бұл бұлтартпайтын ашық жаулықты байқатады. Оған «айыпкерлердің» кез келген пікірі айғаққа жарайды. Екіншіден, «социализм дамыған сайын, тап күресі шиеленісе түседі» - деген Сталиннің пікірін «дәлелдей» түседі. Үшіншіден: «Голощекинге қастандық жасауға ұмтылуы тегін емес. Расында да, «Кіші октябрь» жасау керек. Жарайсың, дәл осылай қимылда» - деп Сталиннің іштей сүйсінетіні сөзсіз. Әрине, бұл жай ғана болжам. Бірақ шындықтың да сілемі жоқ емес. Өйткені Голощекин өзіне қастандықтың жасалатынын жиі еске алуы, тіпті, мәжілістерде де қайталап айтуды  ұнататынын қалай түсінуге болады. Сонымен, Байтұрсынов бастатқан «контрреволюционерлер» Голощекинге қарсы қастандық ұйымдастырды ма, жоқ па? «Ұйымдастырған» екен. Оны да «айтып қойған» - Д. Әділов боп шықты. Бұл жолғы салмақ, яғни, қорғану кезегі - Жүсіпбек Аймауытовқа түсті. Оған1929 жылы мамыр айында тұтқынға алынған Жүсіпбек Аймауытовқа: «1921-1922 жылдары қырда қарулы көтеріліс ұйымдастырмақ болған», - деген айып тағылған. Бұл жала да - жала күйінше қалды. Айғақ табылмады, бірақ қылмыс ретіндегі күшін сақтады. Керісінше тағы бір кінә - ең қауіпті кінә қосылды. 1927 жылы Англия мен СССР-дің арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас үзілді. Осыған орай лекция үстінде А.Байтұрсыновқа: «Ағылшындар соғыс аша қалған жағдайда, қазақтар не істеу керек?, - деген сұрақ қойылады. Бірінші дүние жүзілік соғысты, патшаның жазалау әскері мен ұлт-азаттық көтерілісі арасындағы қырғынды, ақ пен қызылдың арасындағы азамат соғысының сойқанын көріп, әбден зәрезеп болған елдің үрейленуі заңды да еді. Ахмет Байтұрсынов оларға: «Мұның салқыны өзге республикаларға тимесе де, Орта Азия мен Қазақстанға борандатып соғуы мүмкін. Себебі: Англияның осы территорияға көз тігіп, Индия сияқты отарына айналдыруға тырысып келе жатқаны  белгілі. Сондықтан да е нді Англияның шпиондарын ізде у басталады», - деп жауап қайырды. Тыңшылар бұл сөзді тиісті орынға «дер кезінде» жеткізіп үлгереді. Күдіктің күбірткісі көп күттірмеді, көбеден шаншылған ине боп  жабысты. Тергеудің желісіне жүгінсек А. Байтұрсынов, М. Дулатов, X. Ғаббасов, М. Есполов ағылшын барлауына мәлімет беріп, астыртын байланыс жасаған. Англиямен дипломатиялық қарым-қатынас үзілген соң, олар қырға барып, халықты қарулы көтеріліске шақырмақ болған. Яғни, екі елдің арасының қырғиқабақ болуына Орта Азиядағы контрреволюциялық ұйымдар мен олармен байланыс жасауға тырысқан Байтұрсыновтар кінәлы. Осыған орай тергеушіге: «А.Байтұрсынов (Д.Досжанның жарияланымы бойынша): «ССРО мемлекеті ағылшындармен дипломатиялық қатынасты үзген соң Дулатов пен Есболов маған келіп: егер азамат соғысы басталып кеткен жағдайда өздерінің қырға шығып кететіндерін айтты. Сұрақ: Бұл ұсынысқа сіз қандай жауап бердіңіз? Жауап: Ешқандай кеңес бергемін жоқ. Кім не істеймін десе де өзінің еркі өзінде. Сұрақ: Олармен бұл мәселе туралы пікір алыстыңыздар ма? Жауап: Бұл мәселе жөнінде олармен пікір алысқан емеспін. Сұрақ: Кеңес шаруашылығына, коммуналдық шаруашылыққа қарсы үндеу жазғаныңыз рас па? Жауап: Ешқандай да үндеу жазған емеспін. Бар уақытымды тек ғылымға жұмсаймын. Сұрақ: Қару-жарақты қайдан алмақшы болдыңыздар? Жауап: Қару-жарақ туралы мәселе қаралған емес, тіпті қарулы көтерліс дегенді сіздің аузыңыздан бірінші рет естіп отырмын, біз бас  қосып ақылдаса қалсақ, елді ашаршылықтан құтқаруды удың, сауат ашудың жолдарын ғана ақылдасатынбыз», - деп жауап берді. Бірақ та тергеу ісінің қорытындысында бұл жауаптың астары өзгеріп: « 1927-28 жылдардағы Қазақстандағы байларды кәмпескелеу, Англия мен кеңес өкіметі арасындағы дипломатиялық қатынасының үзілуі кезінде қыр елінде контрреволюциялық қарулы  қозғалыс  ұйымдастыруға қатынасқан Әділов пен Дулатов әңгіме арсында: «...ендігі жерде бүкілқазақтық қарулы қозғалыс ұйымдастырып, елді көтеріліске көтеруге тура келетінін» айтады (4 том, 6-бет, Әділовтың мәлімдемесі). Дулатов «бұл пікірге қосылады, Есполов Мырзағазы, Байтұрсынов, Ғаббасов Халел қаланы тастап,  елге жүруге әзір отырғандығын» жеткізеді , (бұл да сонда). «Кеңес өкіметіне қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруды кімдермен ақылдастыңыз», - деген сауалға Байтұрсынов: «Қарулы көтеріліс туралы ешқандай кеңес болған емес, ешкіммен ақылдасқан да емеспіз. Есполов пен Дулатов, дәлірек айтсам Дулатов екеуміздің арамызда: егер де азамат соғысы бастала қалған жағдайда қырға шығып кеткеніміз жөн болар. Өткені елде жүрсек халыққа пайдамыз көбірек тиеді, «Алашорда» кезінде де ауылдарды аралап, елге пайдалы ақыл-кеңес берген едік қой - деген мазмұндағы сөз болды» (4 том, 30 жылдың 3 ақпанындағы мәлімдемеден)», - деп баяндалды. Терегеу ісінің негіздемесінде: «Байтұрсынов тұтқындалардан бір күн бұрын  күйеу баласы Абдулғафаровқа еркінен тыс: «Кеңес өкіметі бәрібір құлайды»деп айтқан және кеңес өкіметіне қарсы  үндеу жаздырған. Үндеудің қысқаша мазмұны төмендегідей: Ел адамдарын совхозға кірмеуге үгіттеу қажет, өйткені колхоздан кейін коммуналық  шаруашылық  құрылады, жеке меншік жойылады, жеке адамға тиесілі ештеме қалмайды... Бұл жолғы әрекет өз нәтижесін беруі ықтимал. Өйткені Қостанай мұжықтарының (орыс) жер-жердегі наразылығынан сескенген большевиктер қарсыласын аса қатал жазалауға батылы жетпейді және олармен аса сақ болу керек, бетпе-бет қимылға бармаған жөн, кісі өлімінің қажеті жоқ, олай етсек жағдайды ушықтырып аламыз, әскер шақырылады, аяғында бірлескен қимылдан айырылып қаламыз»( 4 том, Қырпықов Қазилықтың мәлімдемесі)», - деп жазылған. Бұл сөзді Қазилық Харпықов көрсетті делінген. «Сұрақ: Абдулғафаров деген кім? Жауап: Абдулгафаров - менің күйеу балам, ол ұлт мәселесі жөнінде мүлде басқаша, кереғар көзқарасты ұстанады. Жангелдиннің тобындағы адам». Ағайындардың алыпқашпа сөздерін таратып жатуды бұдан әрі қажет деп таппадық. Ондай «қыстырмалар» әрекеге болмаса, берекеге қызмет етпейді. Жоғарғы соттың анықтамасынан: «Сондай-ақ сотталғандарға 1927 жылы далада (?) қарулы көгеріліс ұйымдастырды деп тағылған айып та ешқандай дәлелсіз. Бұл да Әділовтың жалаң сөзіне құрылған даурықпасына ғана негізделген. Бұл мәселе жөнінде жауапқа тартылған Дулатов та, Байтұрсынов та, Есполов та, Ғаббасов та және басқалары да мойындамаған, олар қарулы көтеріліс ұйымдастыруды мақсат етпеген. Олар елдеріне өз өмірлерін сақтау үшін ғана қырға шығып кетпек болған, себебі: СССР мен Англияның арасындағы жағдайдың нашарлауына байланысты екі арада соғыс басталады, сондықтан да бұларды бұрынғы алашордашылар ретінде қуғындап, қысымға алады деп ойлаған» Әрине, бұлардың ешқайсысының мемлекетаралық саясатқа ықпалы жүрмейтіні өзінен-өзі түсінікті. Тек қиыннан қисындырылған қиянатты қаралау бар. «Қарулы көтерілісті «желеу етіп отырғаны: Міржақып Дулатов - Алаш жасағының әскер кеңесінің төрағасы, Халел Ғаббасов - Шығыс «Алашорданың» әскер кеңесінің төрағасының орынбасары,  Мырзағазы Есполов «Алашорданың» Торғай бөлімшесінің әскер кеңесінің мүшесі. Әскери кеңес мүшелерінің: «Мүмкін, сол кезде тығып тастаған қаруы бар шығар», - деген есекдәме. Х.Ғаббасов та, М. Есполов та алаш кеңес тұсында қазақ сауда басқармасында істеген. Демек, Англиядан жасырын жолмен қару сатьш алды деуге толық "негіз" қалайтын қызмет иелері. Бұл жорамалды бұдан әрі қазбалап жатпаймыз. Қазақ ССР Жоғары сотының: «Жүргізілген тергеу жұмыстарының ішінде қарулы көтерілісті дайындағандықтарын дәлелдейтін бірде-бір нақты дерек  табылмады», - деген анықтамасына алып-қосар-пікіріміз жоқ. Себебі - жоққа жүйрік жетпейді. Бұл жала да - жала күйінше қалды. Айғақ табылмады, бірақ қылмысты айып ретіндегі күшін сақтап қалды. Керісінше оған тағы бір айып қосылды. Ол - Жүсіпбектің атылып кетуіне тікелей себепкер болған Голощекинге «жасалған қастандық әрекеті». Бірақ та бұл - тергеудің екінші желісінің арқауы. (Жалғасы бар) «Абай-ақпарат»
