Тұрсын Жұртбай. ««Алқа» сенiкi. «Алқаға» кiр» (жалғасы)
"Тұрсын Жұртбай. ««Алқа» сенiкi. «Алқаға» кiр» (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/15500"
TITLE: Тұрсын Жұртбай. ««Алқа» сенiкi. «Алқаға» кiр» (жалғасы)
URL: https://abai.kz/post/15500
META: "Тұрсын Жұртбай. ««Алқа» сенiкi. «Алқаға» кiр» (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/15500"
DATE: 04.12.2012
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 4308
TEXT: 3. Мiне, «Алқа» әдеби үйiрмесiнiң құрылу қарсаңында қазақ көсемдерiнiң iшiнде осындай қоғамдық саяси-рухани жаңғырулар жүрiп жатқан болатын. Тарихи дерекке сүйiнсек, сол кезде оқулық жазуға араласпаған бiрде-бiр зиялы жоқ. Тiптi Мұхтар Әуезовтiң өзi де «Құрылыс туралы», «Жердiң жаратылысы туралы» оқулықтарды аударуға қатысыпты. Қаражат та қажет болған шығар, бiрақ, түпкi мақсат - қазақ елiн ғылымның әр саласымен жан-жақты суару, ғылыми ұғымдар мен тiлдi, жаңаша ойлау жүйесiн қалыптастыру болатын. Ұлт iшiндегi рухани түлеудiң осындай толқынды тұсында көркем әдебиет туралы пiкiрдiң қозғалмай қалуы мүмкiн емес-тiн. Мұның өзi өмiрлiк қажеттiлiк әрi көркем ойдың дамуының өзектi мақсатын өгей қалдыруды ойларына да алмады. Көркемдiк iзденiстiң өзi - өмiрлiк шешiмнiң көрінiсi едi. Арпалысып тұрған заманды бейнелей отырып, көркем тұжырым жасау болатын. Әсiресе, Мағжан, Жүсiпбек, Мұхтар сияқты насихаттық әдебиеттен көркем әдебиеттi екшеп, тiл-жағын айырып алу - өздерiнiң өмiрлiк мақсатын таңдап алумен бiрдей талқы едi. Мұндай пiкiр алысулар екеуара жүрiп жатты. Ұлттық даму бағытын мұрат еткен жазушылар барған сайын қоғамдық өмiрден шеттетiлiп, әрбiр қадамы аңду мен арандатуға ұшыраған тұста олар жан сырын бiр-бiрiне ашты. Өзара пiкiр бiлдiру арқылы болашақ «Алқа» әдеби үйiрмесiн құрудың алғы шарттарын  жасады. 3. Мiне, «Алқа» әдеби үйiрмесiнiң құрылу қарсаңында қазақ көсемдерiнiң iшiнде осындай қоғамдық саяси-рухани жаңғырулар жүрiп жатқан болатын. Тарихи дерекке сүйiнсек, сол кезде оқулық жазуға араласпаған бiрде-бiр зиялы жоқ. Тiптi Мұхтар Әуезовтiң өзi де «Құрылыс туралы», «Жердiң жаратылысы туралы» оқулықтарды аударуға қатысыпты. Қаражат та қажет болған шығар, бiрақ, түпкi мақсат - қазақ елiн ғылымның әр саласымен жан-жақты суару, ғылыми ұғымдар мен тiлдi, жаңаша ойлау жүйесiн қалыптастыру болатын. Ұлт iшiндегi рухани түлеудiң осындай толқынды тұсында көркем әдебиет туралы пiкiрдiң қозғалмай қалуы мүмкiн емес-тiн. Мұның өзi өмiрлiк қажеттiлiк әрi көркем ойдың дамуының өзектi мақсатын өгей қалдыруды ойларына да алмады. Көркемдiк iзденiстiң өзi - өмiрлiк шешiмнiң көрінiсi едi. Арпалысып тұрған заманды бейнелей отырып, көркем тұжырым жасау болатын. Әсiресе, Мағжан, Жүсiпбек, Мұхтар сияқты насихаттық әдебиеттен көркем әдебиеттi екшеп, тiл-жағын айырып алу - өздерiнiң өмiрлiк мақсатын таңдап алумен бiрдей талқы едi. Мұндай пiкiр алысулар екеуара жүрiп жатты. Ұлттық даму бағытын мұрат еткен жазушылар барған сайын қоғамдық өмiрден шеттетiлiп, әрбiр қадамы аңду мен арандатуға ұшыраған тұста олар жан сырын бiр-бiрiне ашты. Өзара пiкiр бiлдiру арқылы болашақ «Алқа» әдеби үйiрмесiн құрудың алғы шарттарын  жасады. Өзара пiкiр алысуларда осыншама тереңдеп барған зиялылардың көзқарасы қалайда жарыққа шығып, талқыға түсуi қажет едi. Ахмет Байтұрсынов 1929 жылы маусымның 18-і күнi берген жауабында: «Мен i ң әдеби шығармаларымның i ш i нен самодержавие тұсында басылып шыққандары: Крыловтың мысалдарының аудармасы және «Маса» деген атпен шыққан өз i мн i ң өлеңдер i м мен аудармаларым. Кеңес өк i мет i тұсында мен әдеби i спен айналысқамын жоқ. Көркем шығарма туралы мәселеге келет i н болсақ, мен көркем дүниен i ң құндылығын оның қандай идеяны нег i зге алғандығымен емес, адамның жандүниес i не, сез i м i не қалай әсер ету i не байланысты бағалануы керек - деген көзқарастарды жақтаймын. Қазақстандағы әдеби ағымдармен таныспын, б i рақ та олардың ешқайсысына i ш тартпаймын, себеб i мен үш i н әдеби бағыттардың - пролетарлық немесе ұлтшылдық сарынның қайсысы басымдық танытса да, бәр i б i р. Оқу орындарындағы жастарды тәрбиелеу жолындағы ұстаздық қызмет i мді және әдебиет жөн i ндег i дәр i стер i мд i жоғарыдағы айтқан п i к i р i мн i ң нег i з i нде жүрг i зем i н ... » ,- дейдi . Иә, «Алқа» үйiрмесi мен «Табалдырық» атты бағдарламада ешқандай «жасырынбақтың» жоғы анық едi. Алайда, тергеушiлердiң қаламының күшiмен ол «контрреволюциялық ұлтшыл астыртын ұйым» болып шыға келдi. Оған таңданатындай ештеңе жоқ едi. Бұл кезде Ресейдiң өзiндегi әдеби ағымдардың жетекшiлерi бiрiнен кейiн бірі жазаға тартылып, қудалауға ұшыраған болатын. Есенин өзiнiң күретамырын қиып жiбердi, Маяковский атылып өлдi. Тарихтың бiр тәлкегiн ретi келгенде айта кетейiк: Маяковский Есениннiң қазасына арналған сөзiнде оны кiнәлай сөйлеген болатын, iле-шала өзi де соның таңдаған өлiм жолын өзiне мұрат етiп алды. Маяковскийдiң басында тұрып сөйлеген Фадеев те кейiннен өзiн-өзi атып өлтiрдi. Тура бiр қарғыстың қамыты сияқты қаралы нышан. Мәскеудiң данышпандарының өзi осылай «құрбандыққа шалынып жатқанда», Ахаң - Ахмет Байтұрсынов айтқан «бiздiң 96 - пробалы коммунистер» бұл науқанды одан әрi өршiтiп жiбердi. Оның кесiрi Жүсiпбек сияқты адал да абзал азаматқа тидi. Мұхтардың да, Жүсiпбектiң де, Мағжанның да «терiстеудi терiске шығарған» тәсiлi iске аспады. Бiрақ олар айтарын ашық айтып барып қанатынан қайырылды. Бұл ретте әдебиет туралы Жүсiпбек пен Мағжанның пiкiрi барынша айқын көрiндi. Тергеушiлердiң қолына түскен Жүсiпбектiң хаты мен «Алқаның» бағдарламасы дербес талдауды қажет етедi. Мұнда саяси көзқараспен қатар Мағжанның iшкi ақындық әлемiнiң де жаңғырығы қылаң бередi. Бiз олардың әр пiкiрiн жiк-жiкке бөлмей, ойлары орайласқан тұстарды ғана қысқаша үзiндiмен салыстырып өтемiз. Мағжанның пiкiрi - «Алқа» үйiрмесiнiң ресми бағдары. Ал Жүсiпбектiң пiкiрi сол «Табалдырықты» оқып шыққаннан кейiн жазылған хат. Хаттың бас жағын әдейi кiрiстiргенiмiз жоқ. Ал үшiншi сөз - Мұхтардың «Ашық хатының» iшiндегi пiкiр. Үш пiкiр үш түрлi жағдайда жазылғанына қарамастан ұзын сарыны ортақ желi тартады. Әңгiме - әдебиеттiң ұлттық, таптық, көркемдiк сыпаты қақында өрбидi. Соның iшiнде маркстiк iлiмнiң қағидаларын талдайды. Алғашқы кезектi Мағжан ақынға беремiз. Ол бiрден Маркстi аузына ала ой сабақтайды: Мағжан Жұмабаев, «Алқаның» бағдарламасынан: «Әдебиеттiң өзiнше дәуiрлеуi - техника мен әдебиеттің өзiнше дәуiрлеуіне бағынбайды». ( К. Маркс. Введение к критике политической экономии. Изд. «Московский рабочий», 1922 г. ). Маркс осы пiкiрiн бекiту үшiн грек тарихының Гомер заманы мен Еуропа тарихының Шекспир заманын көрсетедi. Шынында да Гомер заманындағы - гректiң, Шекспир заманындағы - Еуропаның техника мәдениетiнiң бала болғаны рас. Алайда сол дәуiрде грек пен Еуропа мәдениетi құлашты аспанға сермеген. Неге бұлай болғандығын тексеру әдебиет тарихының мiндетi. Бiздiң бұл жерде айтатынымыз: Маркстiң мынау пiкiрiн қазақ өмiрiне қабыстырсақ, қазақтың техника мәдениетi тiптi төмен болған. Сондықтан да, әдебиетi де « жоқтың жанында болған » деген пiкiрдiң тууы қате. Шындығында да қазақтың өзiнше терең әдебиетi болған. Һам бiр қазақ әдебиетiнiң түрлi өзгерiсi, өрi - қыры, қайғысы - қуанышы, ойы - қиялы әдебиетiне түсiп отырған». Жүсiпбек Аймауытов, хаттан үзiндi: « ... Сiрә, бiздiң жас марксшiлер үлкен кiтаптарды оқып алады да: мынау қазаққа келедi екен,- деп жалшының не мұжықтың  көзiмен қазақты өлшейдi. Маркстi бiздiң жiгiттер қазаққа жанастыра  алмай, шатақ осыдан туып жүр ғой деп ойлаймын. Қазақ өзгеше (своеобразный) тұрмысты, тарихты, салт - саналы жұрт болуға керек. Қисыншыл (теоретик) болу мен тәрбиеш i л болудың арасы алыс. Б i зд i ң Ғаббас (Тоғжанов - Т.Ж.) алдыңғысы болар дейм i н. Әуел i қазақты оқу керек. Қазақты б i лем i н деген i м i збен, көб i м i з б i ле бермейм i з, оны Бройданың к i табынан оқып отырмын. Б i з анық б i ле алмай, көмеск i көрген нәрселерд i ол анық айтып отыр. Қазақ ұйымсыз, қазақ берекес i з, (б i рақ) қазақ ұлтшыл емес. Малы қандай болса, м i нез i де сондай жұрт. Бұл мәселе түб i рленбей тұрғанда б i здег i даудың шег i болмайды». Мұхтар Әуезов, «Ашық хаттан» үзiндi: «Өз i мн i ң сондай топтармен («Алашордамен» - Т.Ж.) байланысқан артқы күн i мд i осылайша нақ тексер i п, қайта бағалап келгендег i енд i г i байламым: сол еск i л i г i мнен өз арамды бұдан былай б i р жола үз i п, жарып алу және сол еск i л i кпен мен i байланыстырып, жақындастырған жайлардың барлығынан үз i лд i - кес i лд i арылып шығу. Осы сияқты жаңа түс i н i к, жаңа бағыт тұрғысынан алғанда енд i мен i ң жүр i п өткен әдеби және қазақ әдебиет i н i ң тарихын қарастырғандағы зерттеуш i л i к қызмет i мд i шолып өткенде айтатыным: ол қызметтер i м Қазақстандағы мәдени төңкер i ст i ң жол - бағытымен үйлескен жоқ. Қайта соған қайшы кел i п отыр». Алдыңғы екеуi теориялық тұрғыдан пiкiр қозғаса, Мұхтар Әуезов  әдебиет тарихшысы ретiнде «өткендегісінен арылған». Әрине, «Ашық хатта» терiске балаған iсiн оң деп түсiнсек, мұның астарын тез аңғарамыз. Үш пiкiрдiң айтар түйiнi - қазақтың төл ұлттық әдебиетi мен мәдениетi, дербес көркем ойлау жүйесi қалыптасқан, тарихи танымдық сынақтан өткен және сол мәдени-рухани жәдігерлер ұлттық мүдденiң тұтастығын көздеген. Демек, таптық мүддеден көрі биiк мұратты нысанаға алған. Мұхтардың жазғанындай, бұл пiкiр «Қазақстандағы мәдени төңкерiстiң жол - бағытымен үйлескен жоқ. Қайта соған қайшы келiп отырды». Мағжан бұл ойын былай дамытты. Мағжан Жұмабаев (жалғасы): «Әл i т i пт i тексер i лмеген дәу i рд i қоя тұрып, соңғы дәу i рд i алсақ, кешег i Мұрат, Махамбет, Базар, Шортанбай, Ақан сер i сықылды ақындардың елд i ң мұңын, зарын, ой-қиялын жырлай б i лген шын жыраулар екен i анық. Бұлар қазақ даласына бет алған Еуропаның, орыстың қарабоз отаршылығының қарасын көр i п, б i р i нш i уланған ерлер. Қазақ әдебиет i н i ң алыбы Абай қазақ даласына кеулеп к i р i п келе жатқан капитализмге, отаршылдыққа қазақтың қанды жас төг i п, ер i кс i з шалған б i р i нш i құрбаны. Ел билеп, елге ақыл айтудан бастап өм i рден үм i т үзуге, тұңғыш тұңғиық ойға барып келген Абайдың өм i р i н i ң ақындық трагедиясы да, тереңд i г i де осында. Абайдың алыптығы - қыл көп i рд i ң үст i нде тұрғандығы. Ек i қолмен, ек i өм i рмен алысқандығы. Сондықтан да қазақ әдебиет i н i ң еск i мағынасын, бұрынғы бағытын тереңдеткенд i г i , әдебиетке жаңа түр к i рг i згенд i г i . Абай жиын - тойдың ақыны болмағандықтан, әс i ресе, баспасөзд i ң жоқтығынан Абайдың әдебиеттег i бағыты, әс i ресе, түр i сол дәу i рде қазақ даласына тарай алмады. Сол дәу i рде қазақ даласына капитализм кеулеп к i ре берд i . Ел ез i ле берд i . Әдебиет те, бағыт та, түр де қалмады. Әдебиет: «ғизатлы», «матурлы», «бисмилла деп  башлиын сөзд i ң басын» сықылды балдыр - батпаққа айналды. Б i рақ, Еуропа отаршылдығының «б i р қасиет i » - «құлды қуып батыр қылды». Өл i мге бұйырылумен өм i рд i сүйг i зд i , ез i лген елд i ң ұлттық сез i м i н оятты. Осы заң бойынша, 1905 жылғы төңкер i стен соң соққы жеп, с i рес i п жатқан қазақ ел i ес i н жия бастады. Жаралы жанның ес i н жия бастағандығы үн i - ыңырсу, күрс i ну, күң i рену болмақ. 1905 жылдан соңғы әдебиет i м i з - «Оян, қазақ», «Қырық мысал» сықылды «ел i м - жұртым» деген әдебиет. Сол күң i ренген жаралы жанның көз i не әлг i ндей қылышынан қан тамып, майданда жүрген i елестеген. Ояна бастаған ер - кешег i ел болған күн i н ес i не түс i рд i . Әдебиет i м i з мынау «Оян!» деген зармен б i рге елд i ң өткен күн i н ес i не сала бастап ед i . Өткен(дегі) тағы болып жүрген дәу i рд i қайта орнату үш i н емес, жасынан елд i ң  жанына үм i т салу үш i н өткенд i жырлай бастап ед i . Жырлап үлгерген жоқ ед i , жырлай бастап ед i . Әдебиет осы күйде тұрғанда б i з үст i м i здег i зор төңкер i ске кел i п к i рд i к». Жүсiпбек Аймауытов (жалғасы): «Мен i ң тағы б i р қосылмайтын жер i м бар, мысалы: «Ақын таптың ғана ақыны болады. Б i рақ кейде тұрмыс жағдайымен, таптан мойыны асқан, тап шарасынан жоғары, өзге таптың да сойылын соғатын бұқарашыл, ұлт санасын меңгерген ақын да болады»,- деп Плеханов айтады. Оны Ғаббас жазып отыр. Олай болса, қазақ ақындары тапқа неге қамалып қалады? Неге байшыл, неге д i нш i л болуға м i ндетт i ? Отаршылдық зардапты бай, кедей - ұлт болып тартқан жоқ па ед i ? Жер i нен бай да, кедей де қуылған жоқ па ед i ? Малы жоғалса - хохолдан бай да, кедей де таяқ жеп өлген жоқ па ед i . Ұлт мұңы бұрын б i р емес пе ед i ? Б i р болғандықтан да Асан қайғысы, Бұқар жырауы, Шортанбайы, Абайы, Ахметі, М i ржақыбы, Мағжаны, тағы басқалары отаршылдыққа, орысқа, патша өк i мет i не қарсы болып келген жоқ па ед i ? Осы өткен ақындардың бәр i н түгел i мен байшыл, кедейш i л қылып алып, одан кей i н  Мағжанға, тағы тағыларға келсе, сонда жүлгел i (последовательный) болып сынаған болмай ма, әйтпесе, Мағжан - байшыл, Міржақып (?) - байшыл, Бей i мбет - кедейш i л деген сөз бола ма? Төңкер i стен бұрын қара кедей Сәбит Дөнентайұлы да, Бей i мбет те, бәр i де ұлтшыл болып жазып жүрсе, енд i кедейд i бетке ұстады деп, олар тап ақыны бола қалмақ па? Бояма ақын бола ма? Әдебиетт i ң сұйылуы боялудан шығады деп б i лем i н. Шындап ақын жаза алмаса, ақын емес - ет i кш i ». Мұхтар Әуезов: «Мен i ң өткендег i жазушылық қызмет i мн i ң айқын белг i лер i -  «Еңл i к - Кебек», «Қаракөз» сияқтылары ед i . Бұлар бүг i нг i төңкер i с дәу i р i нен алыстағы қазақ салтын көрсетумен қатар, өздер i н i ң екшел i п алынған тақырыптары бойынша төңкер i с тематикасынан әдей i аулаққа жайылып кеткенд i г i және ұлтшыл жазушылардың тобын б i лд i рет i н нәрселер. Мен сол жазушылардың қатарына к i р i п, 1920 жыл мен 1928 жыл, аздап 1929 жылдың аяғында Қазақстандағы және Ташкенттег i баспасөзге әсер ет i п, баурап алмақ боп әрекет етт i м. Сол жылда оқушы тобына тар ұлтшылдық бағытында әсер ет i п, әдеби шығармалар, сындар, айтыстар арқылы  ұйымда қандай i с жүрг i зсек, жастар арасына (сондай - Т.Ж.) ұлтшылдық күй i н тараттық. Бұл әрекетт i ң ортақшыл партиясы мен кеңес үк i мет i н i ң сол жастарды интернациональдық рухында баулимын деген м i ндет бағытына нег i зс i з қарсы жүр i п отыр. Мен қаз i р де жаңағы сияқты шығармаларымның бүг i нг i күннен аулақ кет i п, б i р беткей тақырыптарды ғана екшеп алғандығын айып деп, к i нә деп қоймаймын. Сол тақырыптарды суреттеген, таратқан әд i с i н санашылдық-суреттеул i к рет i ндег i қалыптасуын да тер i с деп б i лем i н». Үшеуiнiң мұндағы шүйiлiп отырған басты мәселесi - әдебиеттiң ұлттық сыпаты. Ұлттық сыпаттан айырылған көркем өнерде не қасиет қалады. Бұл - ұлттың тарихын, танымын, сенiмiн, салт - дәстүрiн, тiлiн, өзiндiк ерекшелiк сыпаттарын жоюмен пара-пар қылмыс. Ұлттың мұңы - оның ұлының да мұңы. Ал кеңестiк кесiр идеологиялық саясат ұлттық сананы өшірiп, оның орынына тексiз таптық, массондық будан ұрықты сепкiсi келдi. Мағжан да, Жүсiпбек те, Мұхтар да елдiң өткендегi тарихы мен тағдыр тәлкегiн суреттей отырып, ұлттық сананы оятпақ болды. Сол үшiн де олар «Батыр Баянды», «Қорқытты», «Қартқожаны», «Қилы заманды», «Хан Кененi» жазды. Ал кеңес бұларға мүлдем жат бағытты ұсынды. Бiрақ та көркемдiк ойлау жүйесi мен қалам қуаты әбден қалыптасқан үш арыс оған көндiге қоймады. Мойынсынбады. Олар тарихи шындықты, кеңес өкiметiнiң билiгiн жоққа шығарған жоқ. Алайда оның кесiрлi саясатына ерiп те кетпедi. Бәрiн де суық ақылмен қабылдап, өздерiнше қортынды жасады. Мағжан Жұмабаев: «Үст i м i здег i зор төңкер i с - б i зд i ң өз тарихымыз тудырған, өз тарихымыздың қатынасы болған таныс төңкер i с емес, Еуропа тарихы тудырған жат төңкер i с ед i . Осы себептен, б i зд i ң әдебиет i м i з бастапқы жылдарда төңкер i с туралы ешнәрсе жаза алған жоқ... Б i р жағынан, орыс отаршылығының зардабынан елге к i рген бүл i нш i л i кт i , бұзықты суреттеп, ек i нш i жақтан, елд i г i н ұмытып, жасып қалған елд i ң өткенде өз i нше ел болғанын ес i не салып, табиғи жолмен келе жатты... Осы жолда жаңа әдебиет i м i з б i рталай i лгер i аттап та қалды. Қияға қарғып шығамын деп мерт i г i п қалмай, тұрмыстық тарихтың заңы бойынша табиғи жолмен жүр i п, күн санап өс i п келе жатқан кешег i , бүг i нг i әдебиет i м i зд i қарғауға емес, алқауға м i ндетт i м i з. Төңкер i с туралы тез үндей қоймады деп томпиып өкпелеуге емес, не себепт i үндемеген i н ұғынуға м i ндетт i м i з. Әдебиет i м i зге төңкер i ст i ң мәт i б i н i ң түспеу i н i ң, б i рен - саран түс i рем деген топас тәж i рбиелер де тер i с жағынан түсуш i л i кт i ң б i р себеб i н (аңғартады). Төңкер i ст i ң өз i н i ң қазақ даласына күнгей бет i нен емес, тер i скей бет i нен, оңынан емес, солынан к i ру i алақандағы нәрсе ғой. Оны бүркеп қоюға болмас... Зор төңкер i ске пролетариат зеңбірек, пулемет, машинамен к i рсе, қазақ қамшы, сойыл, балпаң ет i п малма тұмағымен жолдан қосылып отыр... Осы төңкер i ст i ң екп i н i нен қазақ сықылды құр қалған елдер өм i р үм i т i к i рген i н жырлай б i лсе, төңкер i сш i л әдебиет болғаны. Марксшыл зор ғалым белг i л i ақын Луначарский жазады: «Жаңа ұлт, жаңа тап бұрынғының б i т i рген жер i нен бастап кетпейд i ... Жаңа тап, яки жаңа халық, бұрын өздер i н б иле гендерге қас болып, олардың мәдениет i н жек көрет i н болып өс i п-өркендейд i», - дейд i (Основы позитивной эстетики. Москва. 1923. стр. 125.). Сондықтан да осы м i нез, осы құлық үст i нен қарап айтқанда, осы қияңқылық, осы ыстық қандылық қазақ әдебиет i нде де болуға мүмк i н, болғанда да өз i нше, қазақша, азияша болуға мүмк i н». Жүсiпбек Аймауытов: «Рас, п i к i р жүре өзгеред i . Орыс жазушыларының да кейб i р i нің төңкер i стен кей i н жарамсақтанғаны да бар, олардың жарамсақтықтан аманы да бар. Қазақ ақындарының п i к i р i соншама күрттен өзгерет i ндей жағдай болған жоқ, өйткен i төңкер i ске көлденеңнен қосылдық. Ащысын, тұщысын, тауқымет i н басымыздан кеш i ргем i з жоқ. Сондықтан тек думанға, дүрмекке қызып, төңкер i ст i ң маңызын, дән i н тата алмай қалдық. Сол дүрмекпен әл i де келе жатырмыз. Күшенгенмен сөз i м i з үйлеспей жатыр. ... Мен i ң миымдағы перне - шұп - шұбар. Сыртқы әсерден қалған миымдағы i здер де бар. Ол i здермен жүрмес i ме мүмк i н бе? Ғаббас қалай жүрг i збейд i екен? Құлағымнан, көз i мнен миға хабар жетк i зет i н жүйкелер i мд i (нерв) кес i п тастамақ па екен? Әлде, жүйкемд i мүлде құртпақ па екен? Көлденең адам жазушыға, ақынға көтен зорлық қылуға жарамайды. Өз i нше ойлатам деу - қиянат... Қағаз жүз i мен өм i р жүз i н айыру керек. Ғаббас, Әбд i рахмандар қағаз жүз i н алса, мен өм i р жүз i н алғым келед i . М i не, мен i ң п i к i р i м осы». Мұхтар Әуезов: «Мен i ң шығармамның көпш i л i г i сарыннамашылық бет i мен болуымен б i рге, өткен дәу i рд i төңкер i сш i л сарыншылдық жолымен сипаттаудан қашық болды. Қайта еск i л i кт i ң кейб i р залалды салттарын жарыққа шығарып, өсумен, ол салтты жақтаушыларды аз - аздап п i к i р i жолындағы құралсызданумен қатар, бәр i б i р, мен өз шығармаларымның көпш i л i г i мен, анығында бет i ашық ұлтшылдық күй i ндег i жазушы боп шықтым... Қорытындысын айтқанда, мен i ң әдеби қызмет i м, сол жастардың көң i л i ндег i , салт - санасындағы ұлтшылдық күй i н жең i лдет i п, сей i лдетуге арналмай, қайта соны нығайта түсуге арналып кетт i . Қаз i рг i күнде мен өз i мн i ң бұрынғы жазушылық жолымдағы бағытыма ғана емес, қазақ әдебиет i н тексерген тарихшы, зерттеуш i есеб i ндег i қызмет i ме де тер i с деп қараймын. Түгелдеп айтқанда, төңкер i с жолдарының қоғамдық заказы мен төңкер i сш i л жұртшылықтың т i лег i не б i ржолата үйлеспейт i н сөздер i м болған. Бұл ретке қосылатын төңкер i с жолындағы жылдар i ш i нде қазақ әдебиет i н i ң жолы қандай болуы туралы «Шолпан» журналының  бет i нде ертеректе айтқан п i к i р ед i . Сол қаталарым кейб i р кей i нг i тексерулер i мнен де арылған жоқ. Мысалы, соған ұқсаған қаталар Абай шығармаларын тексеру i мде де бар». Жә, үш арыстың әдебиет туралы пiкiр таласын осымен тоқтатамыз. Сұлу сөздiң насихаттық құрал емес екендiгi, өнердiң мiндеттерi туралы қилы-қилы қисындар бұрын да, бүгiн де, ертең де айтыла бермек. Үш түрлi жағдайда, үш түрлi көңiл күйде жазылған бұл үш пiкiрдiң түп қазығы - ұлттың рухани тәуелсiздiгi едi. Үш арыс бұл мүдденi азаматтық арымен қорғай бiлдi. Сол арқылы ұлттық сананы мәңгүрттенiп кетуден сақтап қалды. Мұхтар айтқандай, «ұлтшылдық күйiн жеңiлдетiп, сейiлдетуге арналмай, қайта соны нығайта түсуге арналды». Олардың басты мақсаты да сол болатын. Ең маңыздысы - кеңестiк жазалау саясатының диiрменiне өздерi жаншылса да ойларын жаншылдыртпады. Отаршылдық коммунистiк пиғылдың еркiнде кетпей, оны әшкерелей бiлдi. Бұл олардың үлкен рухани ерлiгi едi. Талқыға түстi. Талқыланды. Бiрақ рухтары талқандалған жоқ. Осынау үш дерек - Мағжан мен Жүсiпбектiң соңғы сөздерi, Мұхтардың ең талмалы мәлiмдеуi болғандықтан да, олардың сол тұстағы жандүние тебiренiсiн сезiндiру үшiн аталған құжаттардағы олардың соңғы пiкiр - тiлектерiн оқырманға жеткiзудi парыз деп санадық. Бұл олардың бiзге жолдаған жүрек сәлемi едi. Мағжан: «Домбырада б i р i - қоңыр, б i р i - ащы үн берет i н ек i шек бар. Ек i шек ек i түрл i үн шығарып тұрса да б i р - ақ күй тартылмақ. «Алқа» осы. Жөн i здеген жас болсаң, жол i здеген жолаушы болсаң, тез i здеген ест i тентек болсаң, мынау «Алқа» сен i к i ! «Алқаға» к i рей i к! Өз i ңн i ң сұмырай мақсұтыңа шындықты құрбан қылып шалып, қайқайып жүре берет i н соғылған болмасаң, балапан әдебиет i м i зд i ң шын әдебиет болып ержету i н шын т i лейт i н болсаң, мынау «Алқа» сен i к i . «Алқаға» к i р. Шын әдебиетш i л, шын ақын болсаң, мынау «Алқа» Сенік i » . Жүсiпбек: «Мен осы п i к i р i мд i газетке жазуға Смағұлдан рұқсат сұрап, толық хат жазып отырмын. Өр i с берер - бермес i н б i лмейм i н. I ш i мде қайнап жатқанша тым болмаса сендей жолдасқа ағытайын деп жазып отырмын. Сен бұған өз п i к i р i ңд i жаз. Тер i с, бұрысын көрсет! Бұл п i к i р i мд i Ғаббасқа да айт. Жөн i келсе, керек жер i н оқып жібер». Мұхтар: «Тағы б i р сөз, ауыр қатам деп санайтыным - қазақ баспасөз i н i ң жүз i ндег i төңкер i сш i л марксш i лд i ң сынына құлақ салмауымда. Дәлелс i з сыңаржақтықпен қарап, барлық сынды түгел i мен ұйымсыз жазушыларға арналған жаулықтың ғана сыны деп санап жүрд i м. Өз i ш i мнен: ол сынның рол i де, мұраты да, ортақшыл емес. Жазушыны әдебиет жүз i нде соққыға жығудан басқа емес - деп, б i р жақты тер i с баға бер i п жүрд i м, сонымен сынның нег i зд i - ғылыми нег i зд i төңкер i сш i л басшы екен i н ескермед i м. Сынға осылайша тер i с қараған көзқарасыммен соңғы жылдарға шей i н келд i м де, әдей i ұстаған көң i л құрылысы есеб i нде, жұртшылық алдында  өз i мн i ң қаталарым туралы да үндемей, сөз көтермей келд i м. Бұл да қатамның б i р i ед i . Енд i «Қазақстан правдасы» мен «Социалды Қазақстан» арқылы барлық Қазақстан жұртшылығының алдында өз i мн i ң бұрынғы әдеби - саяси i стер i мд i осылайша айқын күй i нде айыптайтынымды ашық жарияламақ болдым. Сонымен б i рге, енд i бұрынғы қаталарымды төңкер i с i с i не барымша бой салып ұдайы, адал қызметпен түзетуге бек i нген i мд i б i лд i рмекп i н. Енд i мәдениет, салт-сана майданының ең жауапты, ең тартысты кезеңдер i нде i с i стеуге өз i мд i өз i м м i ндетт i м i н деп санаймын». Мiне, талқы осылай аяқталды. Бiрi - «Алқаға» ақылдасуға шақырды, екiншiсi - өзiнiң өзгелерден бұрын атылып кететiнiн бiлгендей «Қош, сүйдiм. Жүсiпбегiң!» , - деп бақұлдасып қалды, үшiншiсi - «ең жауапты, ең қызу тартысты кезеңдi» күтiп алуға бел буды. Бұл олардың ақ қағаз бетiндегi соңғы пiкiр бөлiсулерi болды. Үш тұлға. Үш тағдыр. Үш түрлi қаза. Ендi олардың басын қазақ ұлтының тәуелсiздiгi ғана мәңгi қосты. Олардың асыл бейнелерi қатар iлiнiп, есiмдерi де құрметпен қатар аталатын болды. Әрине, мұны барлығы көңiл жұбанышы ғана. Үшеуi тiзе қосып өмiр сүрiп, қаламдарын қатарласа ұстап, көркем сөзбен еркiн айналысқанда, қазақ ұлтының рухани мұрасы мен көркем ой деңгейi сол тұстың өзiнде-ақ әлемдiк сатыға көтерiлер едi. Өкiнiшке орай, бұл салмақты Мұхтар Әуезовтiң жалғыз өзi көтердi және ұлтының рухани байлығы мен мәдениетiн дүниеге мойындатты. Бiз соған шүкiршiлiк жасаймыз. Әйтпесе, екi досымен бiрге одан да көз жазып қалуымыз әбден мүмкiн едi. Құдай оның бетiн аулақ қылды. Бұған да тәубә. Міне, ІІІ томда тіркелген тергеу ісінің реті мен ұзына мазмұнының бір желісі осындай. СССР Халық Комиссарлары Кеңесiнiң жанындағы ОГПУ-дың коллегиясының  1930 жылы 4-көкектегi қаулысы бойынша: - Жұмабаев Мағжан, Омаров Елдес, Битiлеуов Дамолла - «Алқа» атты жасырын, ұлтшыл үйiрме құрғаны үшiн; - РСФСР қылмысты iстер кодексiнiң 58 статьясының 4, 11, тармағына сәйкес - Жазаның ең ауыр түрiне кесiлiп, ол жаза 10 жыл концентрациялық лагерьде өтеу туралы үкiммен алмастырылды». (Жалғасы бар) «Abai.kz»
