Түркі елдерінің саммиті: Қандай мәселелер талқылануда?
"Түркі елдерінің саммиті: Қандай мәселелер талқылануда?" | "https://abai.kz/post/175661"
TITLE: Түркі елдерінің саммиті: Қандай мәселелер талқылануда?
URL: https://abai.kz/post/175661
META: "Түркі елдерінің саммиті: Қандай мәселелер талқылануда?" | "https://abai.kz/post/175661"
DATE: 03.11.2023
AUTHOR(s): Abai.kz
TOTAL WORDS: 1516
TEXT: Бүгін Астанада түркі мемлекеттері басшылары бас қосып жатыр. Олар Түркі мемлекеттері ұйымының оныншы саммитін өткізуге жиналған. Демек, биыл Түркі мемлекеттері ұйымының құрылғанына 10 жыл толып отыр. Аталмыш ұйым басында «Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесі» деп аталған болатын. Құрылымға мүше елдер басшыларының алғашқы саммиті 2011 жылы Алматыда өткен. 2021 жылы Ыстамбұлда өткен саммитте ұйым атауын өзгертуді ұйғарды. Айта кететін жайт, ТМҰ бұрын мәдени байланыстар құрылымы ретінде бағаланып келген және әлем саясаткерлері тарапынан оған көп мән берілмеген десекте болады. Ал қазір ұйымның дүниежүзіндегі саяси салмағы артып келеді. Оған Қарабақ үшін Әзірбайжан мен Армения арасындағы текетірестің нәтижесі әсер етті. Биылғы Түркі мемлекеттері ұйымы басшыларының мерейтойлық саммитін Қазақстан ұйымдастырып жатыр. Әлем көз тігіп отырған шараға ұйымға мүше мемлекеттер – Әзербайжан, Қырғызстан, Түркия және Өзбекстан басшылары қатысуда. Саммит жұмысын екі ел бақылайды. Олар – Мажарстан мен Түрікменстан. (Сурет Ақорда сайтынан алынды) ОРТАҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫМЫЗДЫ ТӨРТКҮЛ ДҮНИЕГЕ ТАНЫТТЫҚ! Самиттің әлқиссасын Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев айтты. Мемлекет басшысы түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесі қазір толыққанды беделді халықаралық ұйымға айналғанына мән берді. «Қазақстанның бастамасымен құрылған Түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесі қазір толыққанды беделді халықаралық ұйымға айналды. «Түркі әлемінің келешегі – 2040» атты құжат бекітілді. Ең бастысы, бауырлас елдердің бірлігін бекемдей түстік. Ортақ құндылықтарымызды төрткүл дүниеге таныттық. Біз бабалар өсиетін орындап, түркі елдерінің ынтымағын нығайтып келеміз. Ендігі мақсат – өзара сенімге және бауырластыққа негізделген бірлігімізді сақтап, өскелең ұрпаққа табыстау. Түркі әлемі жаһандық ықпалы бар елдермен тең дәрежеде қарым-қатынас жасап отыр. Басқа мемлекеттер біздің ұйымның ұстанымдарына баса мән беретін болды. Сондықтан, түркі халықтарының ықпалдастығын арттыра түсу – бәрімізге ортақ міндет», – деді Президент. Қасым-Жомарт Тоқаев кіріспе-сөзін тәмамдаған соң Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёев, Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиев, Қырғыз Республикасының Президенті Садыр Жапаров, Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған, Түрікменстан Халк Маслахатының Төрағасы Гурбангулы Бердімұхамедов, Мажарстан Премьер-министрі Виктор Орбан сөз сөйледі. Мәртебелі меймандардан кейін Мемлекет басшысы баяндама жасады. Қасым-Жомарт Кемелұлы баяндамасында түркі жұртының Байкалдан Балқанға дейінгі ұлан-ғайыр аумақты жайлап жатқанын және Түркі әлемінің өркениеті Ұлы даладан бастау алатынын айта келе, Түркі мемлекеттері ұйымын осы ортақ құндылықтардың мұрагері деп атады. «Қазақстан Түркі мемлекеттері ұйымын одан әрі дамытуға мүдделі. Түркі ықпалдастығын тереңдету – ортақ мұрат. Біз «Түркі әлемі» атты жаңа брендті дәріптеуіміз керек. Сонда ғана түркі халықтарының ынтымағы барынша нығайып, әлеуеті арта түседі. Қазақстан ұйымға төраға ретінде өзара іс-қимылды жандандыруға баса мән беріп отыр. Сондай-ақ біз түрлі саладағы байланысты орнықтыруға, халықаралық беделімізді көтеруге күш саламыз», – деді Мемлекет басшысы. Президент түркі бірлігін таныту үшін Қазақстанның төрағалығы «ТҮРКІ ДӘУІРІ!», яғни «TURKTIME!» ұранымен өтетінін жеткізді. «Осыған орай, салт-дәстүр (Traditions), біріздендіру (Unification), реформалар (Reforms), ғылым (Knowledge), сенім (Trust), инвестиция (Investments), медиация (Mediation) және энергия (Energy)» атты сегіз мәселеге басымдық береміз. Бұл басымдықтар ұйымның 20-шы саммитіне дейінгі он жылды қамтитын қысқа және орта мерзімге арналған. Соның аясында мынадай шаралар атқаруды ұсынамын. Бірінші басымдық – салт-дәстүр (Traditions). Шын мәнінде, түркі бірлігін дәріптеудің маңызы өте зор. Біздің тарихымыз, мәдениетіміз, тіліміз және діліміз – ортақ. Осыған байланысты Түркі мемлекеттері ұйымының, оның құрылымдарының туларын және эмблемаларын бір үлгіге келтірген жөн. Бүгін өздеріңізге ұсынылған эскиздерді бірге қарап, ортақ шешім қабылдаймыз. Бұл тарихи сәт болмақ. Тарихтан сыр шертетін ортақ мұрағатты зерттеп, ұрпаққа ақиқатты жеткізу – біздің парызымыз. Құзырлы органдарымызға беймәлім деректерді бірлесіп зерделеуді тапсыруды ұсынамыз. Бұл, шын мәнінде, маңызды жұмыс болмақ, себебі ортақ тарихымызда әлі де толық зерттелмеген ақтаңдақтар бар. Сондай-ақ елдеріміздің телехикаяларын, өзара насихаттау маңызды. Әсіресе, балаларға арналған анимациялық фильмдерді көбірек таратқан жөн. Бұған әлеуметтік желіні пайдалану, танымал медиа тұлғаларды жұмылдыру керек деп есептейміз. Сол арқылы жастарымызды рухани тұрғыдан жақындастыруға мүмкіндік туары сөзсіз», - деді Тоқаев. ПАЛЕСТИНАҒА КӨМЕК: 1 МЛН ДОЛЛАР... Қасым-Жомарт Тоқаев: «Екінші басымдық – біріздендіру жұмысы (Unification). Түркі мемлекеттерінің қатар дамуы өте маңызды. Біз мемлекеттеріміздің стандарттары және терминологиясын жүйелеген жөн деп санаймыз. Осыған байланысты модельдік заң жобасын қысқа мерзім ішінде қарап, оны мақұлдауға шақырамын. Бұл бастама тауарларымызды ортақ нарыққа еркін шығаруға жол ашады. Ал бірыңғай стандарттар ішкі жалпы өнімді жыл сайын шамамен 1 пайызға арттыруға мүмкіндік береді. Қазір елдеріміздің ішкі жалпы өнімі 1,4 триллион долларға жуықтады. Биыл ұйым мүшелері арасындағы тауар айналымы 22 миллиард доллардан асты. Ортақ талаптар бекітілсе, бұл көрсеткішті 1,5 есе ұлғайтуға болады. Бұдан бөлек, Түркі мемлекеттері ұйымының Референттік орталығын құрған жөн деп санаймын. Бұл орталық өнімді сынау нәтижелерін өзара тануға, сондай-ақ химия және тамақ өнеркәсібі салаларында жаңа зерттеулерді жүргізуге мүмкіндік береді. Үшінші басымдық – реформалар (Reforms). Ұйым қызметін оңтайландыру шараларын жалғастыру керек. Осыған орай Түркі мемлекеттері ұйымы жанындағы Тұрақты өкілдерімізді тағайындау мәселесін тезірек шешуге шақырамын. Сондай-ақ хатшылық қызметкерлерінің санын көбейту туралы ұсынысты қолдаймыз. Түркі мемлекеттерінің сайлау саласындағы ынтымақтастығын нығайту қажет. Орталық сайлау органдарының консультативтік кеңесін құруға болады. Соңғы кезде біздің ұйымға халықаралық және аймақтық құрылымдардың қызығушылығы арта түсті. Біз Экономикалық ынтымақтастық ұйымына байқаушы мәртебесін беру туралы бастаманы қолдаймыз. Сонымен қатар Азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі Ислам ұйымымен ынтымақтастық орнатуды ұсынамыз. Төртінші, ғылыми әріптестік (Knowledge) арқылы білім және ғылым саласындағы ынтымақтастықты нығайту аса маңызды. Осы орайда елдерімізде әлемдегі үздік университеттердің филиалын ашуды ұсынамын. Бірлескен ғылыми шаралар өткізіп, тәжірибе алмасу керек. Тіл үйрететін бөлімдерді ашуға қатысты жұмысты реттеу қажет. Жасанды интеллектіні, цифрлық және аэроғарыш өнеркәсібін дамытуға ерекше назар аударған жөн. Бесінші басымдық – сенім (Trust). Қазір аумалы-төкпелі заман болып тұр. Халықаралық ахуал да тұрақсыз. Осындай алмағайып кезеңде түркі жұртының бірлігін бекемдей түсу аса маңызды. Бұл – ортақ қауіпсіздігіміздің сенімді кепілі. Қару-жарақ және Есірткі саудасына, терроризм мен экстремизмге, көші-қонға қатысты сын-қатерлер көбейді. Мұндай қауіптердің алдын алу үшін қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты нығайтуымыз керек. Осы орайда мен келесі жылы Астанада мемлекеттеріміздің Қауіпсіздік кеңесі хатшыларының 3-ші отырысын өткізуді ұсынамын. Түркі мемлекеттерінің қаржылық тергеу органдары арасында қылмыспен бірге күресу және ақпарат алмасу туралы келісім жасау маңызды. Алтыншы бағыт – инвестиция (Investments). Аймақтар арасында сауда-саттықты кеңейтіп, экономикаға қаржы құюға баса мән берген жөн. Бұл істе Түркі инвестициялық қоры ерекше рөл атқарады. Тұрақты экономикалық байланыстарды нығайту үшін жасыл қаржы нарығын дамыту қажет. Қазақстан «Түркі жасыл қаржы кеңесін» құруды ұсынғанын білесіздер. Осы ұсынысты жүзеге асыру үшін ауқымды жұмыс атқарылды. Бүгін тиісті құжатқа қол қойылмақ. Астана қаласына Түркі әлемінің Қаржы орталығы мәртебесін беру туралы бастама қолдауға ие болды. Сіздерге шынайы алғысымды айтамын. Жетінші. Медиацияның (Mediation) рөлін арттыру – өзекті мәселе. Қазір айналамызда күрделі ахуал қалыптасып отыр. Солтүстікте Ресей мен Украина, Таяу Шығыста Израиль мен Палестина арасында қанды қақтығыс болып жатыр. Ауғанстанның жағдайы да тұрақсыз. Батыста заңсыз көші-қон мәселесі ушығып тұр. Бүгінде Газа Секторындағы бейбіт тұрғындар, әсіресе, балалар және қарттар жанжал азабын шегуде. Олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету – басты міндет. Осы орайда, Қазақстаннан Палестина халқына 1 миллион доллар көлемінде гуманитарлық көмек беру туралы шешім қабылдадым. Ондаған жыл бойы шешімін таппаған өзекті мәселелерді зорлық-зомбылық көрсету және лаңкестік әдістер арқылы шешу мүлдем дұрыс емес. Қазақстан мұндай тәсілдерді қатаң айыптайды. Ахуал ушығып кетсе, оның салдары тіпті ауыр болуы мүмкін. Бұл ретте кез-келген жанжалды бейбіт келіссөз және дипломатиялық диалог арқылы ғана шешуге шақырамыз. Біз үшін әр елдің аумақтық тұтастығын сақтау және оның ішкі ісіне қол сұқпау – басты басымдық. Халықаралық құқық нормаларын сақтай отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің қарарларын мүлтіксіз орындау маңызды. Қазір Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің қызметі тоқырауға түскені жасырын емес. Осындай кезде Бас Ассамблеяның рөлін күшейту керек. Бұл ретте Қауіпсіздік Кеңесін реформалау ісінде мейлінше сындарлы болу қажет. Біздің ойымызша, бұл маңызды орган әлемнің барлық аймағын қамтитын мемлекеттермен толығуға тиіс. Әсіресе, жаһандық Оңтүстік елдері тыс қалмауы керек. Әлемдегі күрделі үдерістерге қатысты түркі елдерінің іс-қимылдары барынша байыпты болғаны жөн. Бұл тұрғыда түркі интеграциясын бекемдей түсуге баса мән бергеніміз абзал. Сегізінші басымдық – энергия (Energy). Энергия қорын үнемдеу – маңызды міндеттің бірі. Қазақстан жаңа қуат көздерін дамытуға, жаңғыртуға және оны тасымалдау жолын әртараптандыруға баса мән беріп отыр. Біз геологиялық барлау, қуат өндіру істеріне озық тәжірибені және технологияны енгізуге айрықша көңіл бөлеміз. Мұнай-химия өнеркәсібін дамытуға ерекше назар аударамыз. Сонымен қатар «жасыл энергетика» саласында бірлесіп жұмыс істегіміз келеді. Мен биыл Қазақстанда Халықаралық энергетика форумын өткізуді ұсындым. Көтерілген мәселелерді форум кезінде кеңінен талқылауға болар еді. Қазақстан климаттың өзгеруіне және тұрақты даму қағидаттарына баса мән береді. 2026 жылы Қазақстанның бастамасымен климат мәселесіне арналған аймақтық саммит өткізу жоспарланып отыр. Түркі бауырларымыз бұл бастамаларды қолдайды деп сенемін. Түркі мемлекеттерінің қауіп-қатерлерге қарсы бірігуі, өзара көмек көрсетіп, тиімді іс-әрекет жасауы өте маңызды. Бабаларымыз «Тірлік басқа болса да – тілек бір, бармақ басқа болса да – білек бір» деген. Біздің Түркі ықпалдастығын нығайту жолындағы ортақ табысымыз – соның айқын көрінісі. Саммиттің қорытындысы бойынша бірқатар шешім қабылданады, құжаттарға қол қойылады. Оның бәрі Түркі әлемін өркендетуге, елдеріміздің ынтымағын арттыруға ықпал етеді. Сондай-ақ аймақтағы ықпалдастықты дамытуға және ұйымның беделін күшейтуге зор үлес қосады деп сенемін. Бірлігіміз нығая берсін!» – деді Мемлекет басшысы баяндамасында. (Сурет Ақорда сайтынан алынды) Мажарстан «Б» жоспарын қолдайды! Виктор Орбан: Мажарстан премьер-министрі Виктор Орбан ЕО-ның Украинаны одан әрі қаржыландыру жоспарын сәтсіз деп атады. Орбан мұны Астанада өтіп жатқан Түркі мемлекеттері ұйымының саммитінде сөйлеген сөзінде айтты. Ол Еуропаның Украинаны қару-жарақпен қамтамасыз ету тактикасы енді іске аспайтынын және бұл тактиканың Путинді тоқтата алмайтынын жеткізді. «Әрине, бұл сәтсіз жоспар. Амбициясы мықты, бірақ сәтсіз. Бұл жоспар жүзеге аспайды және осы уақытқа дейін нәтижесін көрген емеспіз. Еуропалық саясаткерлердің кемшілігі осында: біз шындыққа бетпе-бет келіп, «Б» жоспарын жасаймыз ба, жоқ па? Кейбір елдер қазір істеп жатқанымызды жалғастырайық десе, басқа елдер «Б» жоспарын ұсынып жатыр. Қазір Украинаға 50 миллиард еуро бөлу идеясы бар. Бұл алдыңғы стратегияның сәтсіз болғанын, оны жалғастыру керектігінің және одан да көп ақша бөлу қажет екендігінің белгісі. Енді бұл пікірталас Еуропалық Одақ ішінде үлкен дау тудырып отыр. Және осы дау тағы бір-екі ай жалғасады. Бірақ, мырзалар, президенттер, мен Мажарстанның «Б жоспарын» қолдайтынын айтқым келеді.Біз бейбітшілікке, Украинаға да, Ресейге де қолайлы қауіпсіздіктің жаңа инфрақұрылымын жасауға шақырамыз», – деді Орбан. Abai.kz
