Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)
"Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/10249"
TITLE: Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)
URL: https://abai.kz/post/10249
META: "Тұрсын Жұртбай. «Ұраным – Алаш!..». (жалғасы)" | "https://abai.kz/post/10249"
DATE: 31.08.2011
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 3181
TEXT: 2. Анкеталық дерек: Елдес Омаров 1892 жылы туған, туған жерi - Қостанай округінің Тобол болысы, тұрған жерi - Ташкент, қазақ, Торғайдағы ІІ кластық орыс-қазақ мектебiн (училище) үздiк бiтiрген. Ақпан төңкерiсiне дейiн мұғалiмдiк еткен және окрукгтiк сотта тәржiмашы болған, «Алашордада» қызмет iстеген, Ташкенттегi Қазақ педагогикалық оқу орынының ұстазы, бiлiмi - орташа, бойдақ. Саяси көзқарасы - ұлтшыл, «Алаш» партиясының мүшесi, «Алашорданың» оқу комиссиясының мүшесi , «Алашорданың» Қостанайдағы қазақ полкiнiң саяси жетекшiсi болған. Әлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсыновтың сенімді әрi ең жақын серiгi. Педагог, публицист, аудармашы, лингвист. Мақалаларын қазақ, орыс тiлдерiнде жазған. «О сочетании казахской звуки», «Ахмет Байтурсунов - ученый - лингвист» атты мақалалардың, «Қазақ тiлiнiң жаттығулар жинағының», сондай-ақ орта мектепке арналған геометрия, физика оқулықтарының авторы. Заман ағымы, зәру мәселе, халық басындағы мұң, мектеп, оқу жайы жөнiнде және әр түрлi ғылыми кiтаптарға рецензиялар жазған. «Қазан айының 13 күнi, 1927 жыл, жауап алған Логачев. 2. Анкеталық дерек: Елдес Омаров 1892 жылы туған, туған жерi - Қостанай округінің Тобол болысы, тұрған жерi - Ташкент, қазақ, Торғайдағы ІІ кластық орыс-қазақ мектебiн (училище) үздiк бiтiрген. Ақпан төңкерiсiне дейiн мұғалiмдiк еткен және окрукгтiк сотта тәржiмашы болған, «Алашордада» қызмет iстеген, Ташкенттегi Қазақ педагогикалық оқу орынының ұстазы, бiлiмi - орташа, бойдақ. Саяси көзқарасы - ұлтшыл, «Алаш» партиясының мүшесi, «Алашорданың» оқу комиссиясының мүшесi , «Алашорданың» Қостанайдағы қазақ полкiнiң саяси жетекшiсi болған. Әлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсыновтың сенімді әрi ең жақын серiгi. Педагог, публицист, аудармашы, лингвист. Мақалаларын қазақ, орыс тiлдерiнде жазған. «О сочетании казахской звуки», «Ахмет Байтурсунов - ученый - лингвист» атты мақалалардың, «Қазақ тiлiнiң жаттығулар жинағының», сондай-ақ орта мектепке арналған геометрия, физика оқулықтарының авторы. Заман ағымы, зәру мәселе, халық басындағы мұң, мектеп, оқу жайы жөнiнде және әр түрлi ғылыми кiтаптарға рецензиялар жазған. «Қазан айының 13 күнi, 1927 жыл, жауап алған Логачев. „...1927 жылы ш i лде айының 15 күн i , мен - Омаров, қазақ оқу-ағарту комиссариатының тапсыруымен өлкел i к музейд i ң шаруасымен Орынборға бардым. Орынборда мен заң комиссариатының мүшес i Сейдазым Қадырбаевпен жолықтым. Ол: Орынбор уез i ндег i Бөрт i ауданында демалып қайту туралы ұсынысымды Әлихан Бөкейханов қостамады, маған хат арқылы бас тартып, жауап жазды, - дед i . Бөкейхановтың Қадырбаевқа жазған хатын өз көз i ммен оқыдым. Маған - Омаровқа, Мәскеудег i ГПУ - д i ң тергеу жүрг i зу i не байланысты Әлихан Бөкейхановқа Қазақстанның шекарасына к i руге рұқсат ет i лмейт i н i туралы хабар таныс болатын, оны Қызылорда да ест i генм i н. Мен Орынборда жүр i п, Әлихан Бөкейхановты бұрынғы Челяб i уез i не қарасты Златоусть округ i н i ң Бозан хуторына демалып қайтуға шақырдым. Бозан хуторында отыздан астам қазақ үй i тұратын, оның барлығын бала кез i мнен б i лет i нм i н. Егерде Бозан хуторына демалуға кел i с i м берген жағдайда, маған Қызылордаға жеделхатпен хабар бер i ң i з деп Бөкейхановқа өт i н i ш етт i м. Орынбордан Қызылордаға қайтып келгеннен кей i н оқу ағарту комиссариаты арқылы Бөкейхановтан мен айтқан жерге демалуға кел i с i м берген i туралы жеделхат алдым. Ек i күннен кей i н Златоусть округ i н i ң Бозан хуторына жүр i п кетт i м, 1 тамыз күн i сонда келд i м. Бөкейханов әл i келмепт i . Келес i күн i Қостанай округ i нде демалып жүрген Нұрымов Ғаббас маған келд i . Оған осында келу туралы жеделхат жолдаған екен. 11 немесе 12 тамыз күн i Әлихан Бөкейханов келд i . Алғашында ол 2 тамыз күн i келем i н деген болатын, кей i ннен 8 тамызға дей i н кеш i гет i н i туралы жеделхат жолдады, соңынан 9 тамыз күн i Мәскеуден шыққанын хабарлады. Бөкейханов, Омаров, Нұрымов үшеум i з б i рге болған кезде, б i р i нш i аталған адам б i зге жерге орналастырудың барысы туралы мағлұмат берд i . Ол б i зге өз i н i ң ертерек келе алмағандығының себеб i н айтты. Сөйтсек: жер жөн i ндег i халық комиссариатының жұмыс комиссиясы - бұдан Қазақстандағы жер бөл i с i н i ң мөлшер i н анықтайтын комиссияның жобасын талқылауға қатысу үш i н мұның Мәскеуде қала тұруын өт i н i пт i . «Мәскеуде аялдай тұрыңыз», - деп Бөкейхановқа к i м өт i н i ш б i лд i рд i , онда қандай өк i лд i кпен қатысты, ол жағын Бөкейханов маған айтқан жоқ. Ең әуел i РСФСР-д i ң Жер жөн i ндег i комиссариатының жер бөл i с i туралы шеш i м i оқылыпты, оны сол Жер жөн i ндег i халық комиссариатының б i р қызметкер i баяндап бер i пт i . Олар бек i ткен жер бөлу мөлшер i нег i зс i з деп табылып, қабылданбай тасталыпты. Бұл жер бөлу мөлшер i н қорғап сөйлегендер, аты ес i мде қалмапты, профессор Верещагин дегенн i ң бедел i не сүйен i пт i . Жер бөлуд i ң бұл мөлшер i не Бөкейханов қарсы сөйлепт i , ол: бұлардың сүйен i п, қорғап отырған беделд i профессоры патшаның тұсында кел i мсектер басқармасында i стеген i н, онда орыс дворяндарының мүддес i н қорғағандығын әшкерелепт i . Бұл профессорыңыз 1913 не 1914 жылы Мемлекетт i к думаның төрағасы Варун (? - анық танылмады - Т.Ж. ) мырза арқылы Торғай мен Қостанай уез i н i ң аралығындағы жерд i қаратып алу туралы жарлық шығартты», - дептi. Өз i н i ң сөз i нде профессор Верещагин жер туралы мәселен i ң тонын тер i с айналдырып: «Тула губерниясының мұжықтары жер i н i ң аздығынан және жер i н i ң жоқтығынан қас i рет шег i п отыр. Ал оның есес i не Қазақстандағы бос жатқан жерде есеп жоқ», - деген көр i нед i . Бөкейханов оның уәж i не қарсы сөйлеп: «Бұл профессор бұрын ғой орыс помещиктер i н i ң мүддес i н көздеп қазақтардың жер i н тартып алып, оны орыс помещиктер i не бер i п ед i . Егерде Тула мұжықтарына жер керек болса, онда б i з қазақтар, мына сияқты профессордың көмег i нс i з-ақ, олардың өз i мен т i келей сөйлесем i з», - дептi . Бөкейхановтың п i к i р i бойынша, РСФСР-д i ң Жер комиссариатының кес i м i бойынша жер кес i м i әдей i аз мөлшерде белг i лен i пт i , сөйт i п Қазақстанда басы артық жер бар дегенд i дәлелдемек болыпты. Бөкейханов: „Бұл кес i м - болашақта Қазақстанды отарлау үш i н пайдалануға жол ашады", - деп есептейдi. Бұл - қазақ халқының мүддес i не қарсы бағытталған әрекет. Бұл мәселен i қозғап отырғандар РСФСР-д i ң Жер комиссариатының маңына топтасқан орыс мамандары. Егерде орыс мамандарының ықпалымен жасалған жер кел i с i м i жөн i ндег i жоспарды РСФСР-д i ң Жер комиссариаты өм i рге енг i зет i н болса, онда бұл Қазақстанға қаратыла отарлау саясатын жүрг i зу болып табылады. Осылай деп күй i нген Бөкейханов: «РСФСР-д i ң Жер комиссариатының дәл қаз i рг i орыс мамандарының жетег i нде кеткенд i г i өте қау i пт i саясат, олар бұрынғы отарлаушылар болатын, бұл бағыт Қазақстанның сөзс i з отарлануына алып келед i », - дед i . Отаршылдықпен күресуд i ң қандай б i р әд i с-тәс i л i н Бөкейханов маған да, Нұрымовқа да айтқан жоқ. Ол: профессор Швецов белг i леген Қазақстанның жер жөн i ндег i комиссариатының жер кес i м i мөлшер i бек i т i лу i керек, РСФСР-д i ң комиссариатындағы орыс мамандарының әрекет i не қарсы қолданылатын бірден-б i р саясат сол, - дедi. Бөкейхановтың п i к i р i бойынша, Қазақстанда басы артық жер жоқ. Бұл п i к i рд i , мен - Омаров та, қостаймын. Мен - Омаров, Қостанайға қайтып келгеннен кей i н, Қостанай округт i к жер басқармасының бастығы Көшербаевтан Швецов белг i леген қазақ жер комиссариатының жер кес i м i туралы ұсынысын белг i с i з себептермен Мәскеуд i ң бек i тпеген i н ест i д i м. Мен - Омаров, қазақ халқының өм i р сүру тәс i л i не байланысты жерд i пайдалануға таптық принцип тұрғысынан қарауды мүлдем қисынсыз деп есептейм i н ( ІІ том , 63-бет ) . Өз i н i ң шыққан әлеуметт i к-таптық тег i не қарамастан, қазақ халқының барлық түтін иесі өз жер i н ем i н-ерк i н пайдалануы ти i с. Әрине, жер ең алдымен кедейлерге бөл i н i п бер i лу i керек дегенд i қостаймын. Кедейлерге жер бөл i н i п бер i лген соң солармен тең дәрежеде және б i рдей мөлшерде бай қазақтарды да жермен қамтамсыз ету қажет. Жерд i түт i н санына қарап емес, жан басына қарай бөл i п берсе, әд i л болар ед i деп ойлаймын. Хаттама маған таныстырылды және мен i ң айтқан сөздер i м дұрыс жазылды, сол үш i н қолымды қойдым - Омаров (қолы). Тергеу жүрг i зген - Л. Логачев» . «Алашорда» көсемдерiнiң арасындағы «сүйкiмдi серi» атанған Елдес Омаровтың ерiксiз жазылған жоғарыдағы „естелігі" Әлихан Нұрмұхамедұлының көзқарасы мен жан дүниесiн тереңiрек түсiнуге мүмкiндiк бередi. Сондай-ақ дүлейлi дауылдың алдындағы қатерлi кезеңде де өз араларындағы құрмет пен сыйласымдылықтың жойылмағанын, қайта қадiрi арта түскенiн аңдатады. «Өзiнiң шыққан әлеуметтiк-таптық тегiне қарамастан, қазақ халқының барлық түтiн иесi өз жерiн емiн-еркiн пайдалануы тиiс», - деген талаптың түпкi астарында: қазақ жерi - қазақтардың ұлттық меншiгi деген үлкен мағына бар едi. Бұл ретте қазақ азаматтары бiр пiкiрде болды. Жалау Мыңбаев, Нығымет Нұрмақов, Кәрiм Тоқтабаев, Смағұл Сәдуақасов, Сұлтанбек Қожанов iспеттi үкiмет басында отырған қайраткерлер толықтай Әлихан Бөкейхановтың пiкiрiн қостады. Iштей қостап қана қоймай, мемлекеттiк ресми дәрежеде ат салысты, қайрат көрсеттi. Олардың түпкiлiктi пiкiрi Елдес Омаровтың мына куәлігінен анық байқалады. Онда: «Қазақстанда ешқандай басы артық жер жоқ, сондықтан да ел i м i зд i ң еуропалық бөл i гі ндег i губернияларынан қоныстанушыларды көш i р i п әкелу туралы әңг i ме болуы мүмк i н емес. Төңкер i ске дей i н де, төңкер i стен кей i н де Қазақстанға қоныстанған орыс тұрғындары жерг i л i кт i халыққа жер бөл i н i п бер i лгеннен кей i н, оның ыңғайына қарап, ең соңынан барып жерге орналастырылуы керек. Егерде жерг i л i кт i қазақ халқының талабын қанағаттандыру үш i н қажет болса, онда орыс тұрғындарын Қазақстаннан көш i р i п ж i беру қажет. Өзбек пен Түр i кмен республикасы СССР - д i ң құрамына к i рген жағдайда ғана Қазақстан СССР - д i ң құрамына өз ерк i мен ғана қосылуы ти i с және қазақ республикасының маңызын сақтап қалу керек. Мен i ң ойымша, қазақтың мүддес i тұрғысынан алғанда барлық қазақ коммунистер i тура б i здер - ұлтшылдар сияқты ойлайды деп сенем i н. Мәселен: Қазақстандағы Жерге қоныстандыру саясаты туралы мәселе жөн i ндег i б i зд i ң - ұлтшылдардың п i к i р i н қазақ коммунистер i толықтай қостайды. Олардың нақты атын айтып, т i з i мдеп бере алмаймын, тек жалпылама топшылауым солай. Айтпақшы, мен - Омаров, жер бөл i с i жөн i нде халық комиссары Тоқтыбаев Кәр i ммен сөйлест i м, сонда ол: Швецов жасаған жер бөлу жоспарын Мәскеу бек i тпед i , сондықтан да Қазақстанның коммунистер i , оның i ш i нде мен де бұл ұсынысты бек i туге күш салуымыз керек, - дед i », - деп жазылған. Елдес Омаровтың 1927 жылғы 20 қазан күнгi, яғни Әлихан Бөкейхановпен бiрге демалып, Қызылордаға қайтып оралғаннан кейiнгi жүргiзiлген тергеу iсiндегi жауабында сол тұстағы қазақ зиялыларының арасындағы саяси қарым-қатынас қысқа әрi түсiнiктi баяндалған. Бұл кез - Смағұл Сәдуақасовтың Голощекинмен ашық майданға шығып, тура шабуылға көшкен кезi-тiн. Ұлттық бағыттағы қайраткерлердiң жiк арасын Елдес Омаров өз көзқарасы арқылы былай сипаттайды: «Қазақ коммунистер i н i ң арасында ек i топтың барлығы маған белг i л i . Олардың б i реу i не - Сәдуақасов Смағұл, бұрынғы Жер жөн i ндег i комиссар Сұлтанбеков, Мыңбаев және Жандосов тағы басқалар басшылық етед i . Ек i нш i топтың жетекш i лер i : Халық комиссарлар кеңес i н i ң төрағасы Нұрмақов, Тоқтыбаев Кәр i м, Тоғжанов тағы басқалары. Б i р i нш i топ - ұлтшылдардың қатарына жатады, ек i нш i с i де б i р i нш i ден пәлендей айырмасы жоқ. Аталған ек i топтың арасындағы алауыздық тек мәнсап бөл i суден және жеке бастарының араздығынан туындаса керек. Өйткен i қазақ халқының мүддес i н қорғау кез i нде, мысалы жерге орналастыру мәселес i жөн i ндег i тартыс кез i нде ек i топ та б i р i г i п кетт i . Қазақтың партияда жоқ зиялылары ана топқа да, мына топқа да i ш тартады. Мәселен, мен - Омаров, Сәдуақасовтың тобын жақтаймын. Ал Ғаббасов Халел мен Ермеков Әл i мқан Нұрмақовты қостайды. Мен i ң ойымша, қазақ қызметкерлер i н i ң арасындағы ж i кш i лд i к - тек партиялық тәртіп тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар қазақ халқының мүддес i тұрғысынан алғанда да үлкен зиян келт i ред i . Топтасу өшпенд i л i кт i туғызады, күшт i ыдыратады. Ал ауылдағы таптық ж i ктеуге келсек, оны мен - Омаров, дәл қаз i рг i уақытта мойындаймын және оған оң көзбен қараймын. Таптық тартыс, әсіресе, шабындық пен ег i нд i к жерд i бөл i скенде айқын байқалады. «Алашордашылар», оның i ш i нде мен - Омаров, қазақ халқының таптық ж i ктелу i не қарсы болдық. Себеб i б i з: қазақ халқының көпш i л i к бөл i г i - байларға байлаулы болғандықтан да, онымен ашық күресе алмайды, байдың ықпалындағы кедей өз i н i ң үк i м i н ауқаттыларға қарсы жүрг i зе алмайды деп ойладық», - деп түсiнiктеме бердi . Елдес Омаровтың жауабындағы айтылған жайлар тiмiскi тергеушiлерге берiлген қарабайыр түсiнiктеменiң қатарына жатпайды. Бұл - саяси көзқарастың тұжырымы. Голощекиннiң арандатушы әрекетiне саналы түрде қарсы шыққан қайраткерлердiң iс-қимыл бағдарламасы. Елдес Омаров олардың аты-жөнiн айту арқылы тергеушiлерге «жем» тауып берiп отырған жоқ. Өйткені аты аталған қайраткерлердің саяси бағыт-бағдары анық, өз пiкiрлерiн түрлi мемлекеттiк және партиялық жиналыстарда ашық айтып, еркiн талқылауға ұсынған күрескерлер болатын. Тергеу ісіне жеке басқа қатысты хаттарда тіркелген және ол хат пен оны тапсырушы адам туралы тәптіштеп тұрып түсінік алған. « 15 қазан. 1927 жыл. Қызылорда. Қосымша тергеу кезінде азамат Елдес О м аров мынаны айтты: 12 қазан күні менің үйімді тінту кезінде алынған және қазір маған көрсетіліп отырған, соңына "Эльза" деп қол қойылған бұл хатты - Қызылордадағы Қаражат халық комиссариатының қызметкері Александр Александрович Вертан ы ң әйелі Эльза Адамовна Верта маған - Омаровқа арнап жазған. Эльза Адамовна Вертаның хаты н менің тікелей өзіме - 1927 жылдың шілде айының орта кезінде, Жер жөніндегі қазақ халық комиссары Жағыпар Сұлтанбеков Қызылордадан Мәскеуге бара жатқан сапарында маған табыс етті. Мен Сұлтанбековті Орынбор қаласының вокзалында күтіп алдым. Өзінің жолға шыққаны туралы маған жедел хат арқылы хабарлаған еді. Мен, Омаров, мынаны мәлімдеймін, мен Қызылорда да жүрген кезімде Мәскеуге бірге барамыз деп Сұлтанбековпен келіскеміз. Мен, Омаров, Мәскеуге көңіл көтеру үшін және керекті зат сатып алу үшін бармақшы едім. Эльза Адамовна Верта Сұлтанбековті сол жылдың наурыз не көкек айында менің пәтерімде, мен - Омаров, таныстырған едім. Ол кезде Эльза Адамовна екеуіміз Ташкент қаласындағы менің пәтерімде бірге тұратынбыз. Ал Эльза Адамовнамен 1921 жылдан бері таныс пын " , - деп көрсетті. Бұдан кейін өзінің Жағыпар Сұлтанбековпен бұрын Қостанайда Өлкелік Жер басқармасында бірге істегенін, екеуінің сол кезде танысқанын баяндайды. Сұрақ-жауаптың бәрі Жер мәселесі жөнінде өрбіген. Одан әрі қарай қайтадан әлгі хаттың жайына ауысады. Себебі, хаттың ішіндегі арифметикалық формуланың өзі тергеушілерге шпиондық шифр ретінде көрінген: "Мен онымен 1927 жылы Қызылордада қалалық бақшада кездесіп қалдым, содан кейін мен - Омаров , Сұлтанбековпен бірге ш а йханада тамақтандық. Біздің жанымызда, Жер жөніндегі халық комиссариатының бұрынғы комиссары, Жетісу губерниясының төрағасы Әлімбеков, Ішкі істер халық комиссариатының бұрынғы (комиссары-?) Есқараев, Сауда жөніндегі халық комиссариатының комиссия мүшесі Төлепов Мирасбек, тағы да басқа адамдар болды, оларды ұмытып қалыппын. Сұлтанбековпен екінші рет тағы да бақшада , кешке жақын тамақтанып отырған кезде кездестім. Біз бастапқыда - Омаров, Міржақ ып Дулатов және Халел Ғаббасов үшеуіміз тамақтанып отырғамыз, оған кейіннен Сұлтанбеков пен Ақаев Серікбай қосылды. Сол отырыста Сұлтанбековпен келісіп, Мәскеуге бірге барайық, сен шығары ң да маған Орынборға жедалхат сал деп уағдаластық. Эльза Адамовна Верта , тек мен - Омаров арқылы танысқан менің мынадай жақсы достарымды: Дулатов Міржақып ты , Нұрымов Ғаббас ты , Шонанов Телжан ды , Қадырбаев Се й дазым ды , Байтұрсынов Ахмет ті , Ермеков Әлімхан ды , Жүргенов Темірбек ті , Жолдыбаев Молдағали ды , Қадырбаев Әбдірахман ды, Ташкенттегі Қазақ мұғалімдер институтының үлгілі оқу мектебінің оқу бөлімінің меңгерушісі Юсупов Ахамет - Сафа ны , Орта Азия Мемлекеттік универсиетінің Шығыс факультетінің доценті Файзолла Ғалымжанов ты және Ташкенттегі Қазақ Мұғалімдер институтының оқу бөлімінің меңгерушісі Михайл Сменинді біледі. 1927 жылы маусым ( июнь ) айының соңында, мен - Омаров, Т ашкенттен Қызылордаға кетіп бара жатқан Эльза Адамовна арқылы Міржақып Дулатов қа хат беріп жібер г ем, онда мен математикалық формулалардың белгіленуі жөніндегі мәселе туралы Ахмет Байтұрсыновпен сөйлесіп бер деп өтініш еттім. Ол хатты Эльза Адамовна өз қолымен табы с етті ме, жоқ па, оны анық білмеймін ( Әлгі тергеушілердің шифр деп жүргені осы - Т.Ж . ). Әйтеуір Дулатов хатты алғаны рас. Байтұрсыновты мен ке й ін в окзалда кездестірдім. Мен келген поезбен Кавказға, демалуға кетіп бара жатыр екен. Байтұрсыновпен мен тек қана математикалық формуланың атауы жөнінде ғана сөйлесіп үлгердім. Бөкейханов Әлихан Мәскеуге Шығыс Халықтарының Орталық баспасында істейді, қандай қызметте екенін анық айта алмаймын. 1927 жылдың тамыз не қыркүйек айына дейін онымен бірге Мәскеу қаласында өзінің қызы, бұрынғы Оқу - ағарту комиссары Сұмағұл Сәдуақасовтың ә йелі - Елизовета ( қазақша аты - Ләйлә ) Әлиханқызы бірге тұрды. Қызы қазір дәрігерлік факульетті бітірген н ен кейін күйеуі Сәдуақасовтың тұрақты жұмыс орыны орналасқан Ташкент қаласында тұрады, ол кеткеннен соң Бөкейханов Әлиханның жағдайы болыңқырамай жүдеп кетті, әсіресе , ас әзірлеу жағынан күйзеліңкіреп кетті. Мен - Омаров, өзімнің Қызылордадағы таныстарым арқылы , оның ішінде Жер жөніндегі комиссар Сұлтанбеков, Халел Ғаббасов, Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы Нұрмақов пен Оқу - ағарту комиссары Тоқтыбаев арқылы Бөкейхановты Қызылорда қаласына ауыстырып алып, Жер жөніндегі комиссариатқа, не Мемлекеттік жоспарлау мекемесіне, немесе Қ а з а қстанның Есептеу Орталығы басқармасына тұрақты қызметке орналас тыр уды ойластырдым. Мені ң тұтқынға алынуыма байланысты Оқу - ағарту комиссары Тоқтыбаевтан басқа жоғарыдағы аты аталғандардың ешқайсысымен сөйлесудің реті келмеді. Соңғы адаммен осы жылдың қазан айында ( Тоқтыбаевпен - Т.Ж.) мен Қостанайдан Ташкентке қайтып бара жатқан жолым д а жолықтым. Тоқтыбаев Бөкейхановтың Қызылордаға ауысуына көмектесуге уәде берді. Менің айтарым, бұл жөнінде мен - Омаров, Бөкейхановпен арнайы сөйлескемін жоқ, сондықтан оның қандай пікірде екенін білмеймін. Менің жауабым өзіме оқып берілді және сөздерім дұрыс жазылған. Ел де с Омаров ( Қ о лы ) Тергеуші - Логачев » . Мұнда ерекше назарға алынғаны: а). Бөкейхановты Қазақстанға шақыртуға ниет білдіруі - алаш қайраткерлерінің басын бір жерге қосып, астыртын ұйым құруға ұмтылыс ретінде бағаланған. ә). Арифметика мен физика пәндерінің терминдерінің авторы Е.Омаровтың А.Байтұрсыновтан кеңес алу үшін ұсынған математикалық формулалары - «шифрлы жазу» деп қарастырылған. Зады Міржақыпқа жолданған хатты тапсырған Эльза Адамовна Верта оны біреуге көрсеткен сияқты. Жалғасы бар «Абай-ақпарат»
