Әбілқайыр-Абылай хандардан Тәуелсіз Қазақстанға дейінгі сыртқы саясатымыз
"Әбілқайыр-Абылай хандардан Тәуелсіз Қазақстанға дейінгі сыртқы саясатымыз" | "https://abai.kz/post/132746"
TITLE: Әбілқайыр-Абылай хандардан Тәуелсіз Қазақстанға дейінгі сыртқы саясатымыз
URL: https://abai.kz/post/132746
META: "Әбілқайыр-Абылай хандардан Тәуелсіз Қазақстанға дейінгі сыртқы саясатымыз" | "https://abai.kz/post/132746"
DATE: 26.04.2021
AUTHOR(s): Керімсал Жұбатқанов
TOTAL WORDS: 1324
TEXT: Қазақстан Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай... Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты өзінің егеменді дамуының барлық жылдарында Н. Ә. Назарбаев 1991 жылдың 1 желтоқсанында ел президенті болып сайланғаннан кейін бірден жариялаған көпвекторлы тұжырымдамаға негізделген. Көпвекторлы дегеніміз - «...әлемдік істерде маңызды рөл атқаратын және біздің еліміз үшін практикалық қызығушылық тудыратын барлық мемлекеттермен достық және болжамды қатынастарды дамыту. Қазақстан өзінің геосаяси жағдайы мен экономикалық әлеуетіне байланысты тар аймақтық проблемалармен шектелуге құқылы емес. Бұл біздің көпұлтты халқымызға ғана емес, бүкіл әлемдік қауымдастыққа түсініксіз болар еді. Қазақстанның болашағы Азияда, Еуропада және Шығыста және Батыста. Осындай саясатты жүргізе отырып, біз Қазақстанның қауіпсіздігіне төнетін кез-келген көріністерді болдырмайтын боламыз. Біз өз еліміздегі экономикалық және саяси қайта құрулармен қолайлы сыртқы ортаны нығайта аламыз». Қазақстанның бұл ұстанымы едәуір дәрежеде анықталды және біздің елдің геосаяси жағдайымен, халықтың көп ұлтты және көпконфессиялы құрамымен, жалпы экономиканың даму деңгейімен анықталады. Қазіргі халықаралық шындықты ескере отырып, Қазақстанның сыртқы саяси стратегиясында басты назар дәстүрлі емес сын-қатерлер мен қауіптердің (халықаралық терроризм, діни экстремизм, есірткі саудасы, заңсыз көші-қон) алдын-алуға бағытталған Орталық Азиядағы қауіпсіздіктің тиімді жүйесін қамтамасыз етуге бағытталған. Ауғанстаннан және басқа көршілес елдерден шыққан, елдермен бірге. Бірақ жұрт қазақтың ұлы хандары - Әбілқайыр (1693-1748) - Кіші жүздің ханы және Абылай - Орта жүздің ханы (1711-1781) - сол кезден бастап көпвекторлы сыртқы саясат жүргізе бастағанын біледі. Ш. Ш. Уәлиханов ХҮІІІ ғасырдың басындағы қазақ халқының жағдайын былай сипаттады: «ХҮІІІ ғасырдың бірінші онжылдығы қырғыздардың (сол кездегі қазақтар деп аталған - автор) өміріндегі қорқынышты кезең болды. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық казактары мен башқұрттар әр тараптан қырғыз ұлыстарын сындырып, малды айдап, тұтас отбасыларымен тұтқындады»(2). ХҮІІІ ғасырдың басында Қазақ хандығы саяси жағынан бытыраңқы ел болды. Үш жүз болды, олар өз кезегінде бірнеше ұсақ хандықтардан тұрды. Елді феодалдық тартыс бөліп-жарып жіберді. Әр түрлі сұлтан топтары бір-бірімен күресіп, қазақ даласында жоғарғы билік үшін және ең жақсы жайылым үшін күрескен. Билік үшін күрес пен сұлтандардың сепаратизмі 18 ғасырдың басында Қазақ хандығының сыртқы шабуылдарға ұшырауына әкелді. Өкінішке орай, қазақ хандары туралы тарихи ақпараттың мөлшері өте сирек. XVII-XVIII ғасырлар туралы белгілі - шығыс авторларының, қазақтардың көршілерінің аздаған баяндау көздері. Көршілерді, әдетте, сыртқы саясат мәселелері қызықтырды, сондықтан Қазақ хандығындағы ішкі жағдай аз қамтылды. Сондықтан назар XVIII ғасырда және қазақтың екі ханы - Әбілқайыр мен Абылайға хандарға аударылды. Олардың әрқайсысы өз дәуірінде ең көп қазақтарды өз айналасына шоғырландырды. Бұл қайраткерлер кеңес заманында біздің елімізде қалыптасқан саяси конъюнктураның құрбаны болды. Патша тарихшылары Әбілқайырдың Ресей бодандығын қабылдаудағы басымдылығын мойындай отырып, оған қарамастан «қазақ даласында орыс билігін орнату процесін кейінге қалдырған айлакер интриган» ретінде сөйледі. Бұл теріс бағалаудың басты себебі - Әбілқайырдың Орынбор губернаторы Неплюевтің Кіші жүз қазақтарымен қарым-қатынаста Ресей империясының өзінде патшалық самодержавие ұстанған орыс бодандығының нұсқасын жүзеге асыруға деген талпыныстарына қарсы болуы болды. Кеңес өкіметі дәуірінің басында Әбілқайыр ханға баға беру сөзсіз жағымсыз сипатқа ие болды: таптық ынтымақтастықтың арқасында ол орыс жұмысшыларының басты қанаушысы болған патшалық самодержавиемен келісімге келді. Содан кейін олар қазақ мемлекеттілігіне сыртқы қауіптің өте нақты екендігін мойындады және хан екі зұлымдықтың кішісін таңдады. КСРО өмір сүрген соңғы үш онжылдықта кеңес идеологтары Әбілқайыр ханды интернационализм идеясының және халықтардың кеңестік бауырластығының жолсерігі ретінде мақтай бастады. Революцияға дейінгі кезеңде олар Абылай хан туралы аз қызығушылықпен және Әбілқайыр хан туралы аз жазды. Кеңес заманында Абылай хан алғаш рет орыс-қазақ қанаушылар одағына қарсы күрескер болып жарияланып, КСРО-ның соңына жақындаған кезде ол қазақ және орыс жұмысшыларының халықаралық бірлігіне тосқауыл қойған сепаратистік саясаткер ретінде бағаланды. Бірақ объективті түрде бұл екі фигура өте ұқсас. Өмірбаяннан саяси көзқарастарға дейін. Қазіргі кезде олар кейде бір-біріне қарсы қойылады және бұл негізсіз. Абылайдың өзі Орынбор губернаторы  Неплюевке «Біздің ұлттық бақытымыздың ханы Әбілқайыр біздің қамқоршымыз және әкеміз болды» деп жазды. Абылай ханды Әбілқайыр саясатының мұрагері деп атауға болады. Сонымен қатар, олар бір-бірімен туыстас болды: Әбілқайыр хан өзінің жиенін хан Абылайға үйлендірді және оның бәйбішесі болды. Тағдыр Әбілқайыр ханды әртүрлі өмірлік және саяси жағдайларға ұшыратты. Жас кезінде ол ата-анасыз қалып, қалмақ ханы Аюкидің тәуелділігіне айналды. Қазақстанда бұл адам туралы аз айтылады, бірақ Аюка ХVІІІ ғасырдың басында Ресеймен, Цин империясымен және Осман империясымен бірден дипломатиялық қарым-қатынаста болған нағыз Еділ автократы болды. Ол Боржигиндер отбасымен туыс емес, бірақ Далай Ламадан тікелей хан атағын алған басқа династиялық шыққан монғолиялық үш монархтың бірі болған. І Петрдің өзі Аюкамен оның парсы жорығы кезінде кездесті. Аюкидің мысалы қазақ даласында Ресей императорының субъектісі бола алады, бірақ сонымен бірге әрекет еркіндігі мен өзінің өмір салтын сақтайды деген елесін тудырды. Орыстардың Аюкамен ештеңе істей алмағаны рас. Ойрат (қалмақ және жоңғар) атты әскерлері ұрыс қабілеттілігі жағынан өз заманының ең жақсы әскерлерінен кем болған жоқ. Сондықтан Ресей өзінің шығыс шекараларында Аюкидің күшімен өзінің жауларын тежеуге тырысты. Орыс казактары ХҮІІІ ғасырдың аяғында ғана патшалық самодержавиенің тірегі болды. Осы ғасырдың ортасына дейін Орал казактарының 50 пайызға жуығы түркі тектес болғандығы айту керек. Содан кейін олар әлі орыс әскери сыныбын білдірген жоқ, бірақ іс жүзінде ешкімге бағынбайтын қарақшылар болды. Бұдан әрі Әбілқайыр хан 1723-1730 жылдардағы соғыста жоңғарларға қарсы күрестің басты кейіпкері ретінде көрінді. Айтпақшы, «көпвекторлы саясаттың» авторы Абылай хан емес, Әбілқайыр хан болды. 1740 жылдары ол оны Ресей мен Жоңғарияға қарсы қолданды. Патшалық Орынбор губернаторы Неплюевтің саясатына қарсылыққа тап болған ол, Кіші жүздегі қазақ елшіліктерін әртүрлі елдерде азаматтық қабылдауға жібере бастады. Сонымен, оның Ресей және Осман азаматтығын қабылдаумен қатар, өзінің қызын Жоңғар ханына үйлендіруге және сол арқылы онымен саяси одақ құруға ниетті екендігі белгілі болды. Күшті билеуші ​​қайтыс болғаннан кейін Жоңғар хунтайжы Галдан-Церен, 1745 жылы оның он бес жасар ұлы Цеван Дорджи Аджи Намжил Ургада билік басына келді. Ол хан Әбілқайырдың қолдауына зәру болып, қызына үйленгісі келді. Ресейдің алдында қазақтар мен жоңғарлардың бірігу қаупі туды. Сол кездегі орыс патша шенеуніктерінің құжаттарында (олар Ресей империясының сыртқы саясат мұрағатында сақталған) «татар-моңғол синдромы» байқалады: олар елдің шығыс шекараларында сансыз көшпелі ордалардың қайта пайда болу қаупі туралы айтады, егер бұл екі халық біріксе. (3) 1993 жылы Қазақстанның ұлттық валюта енгізілген кезде 50 теңге номиналына Кіші жүз ханы Әбілқайырдың, 100 теңгелік номиналға Орта жүз ханы Абылайдың портреті орналастырылды. Мұның бәрі кездейсоқ емес екендігі даусыз. Қазақ хандығының 550 жылдық тарихында Кіші жүздің ханы Әбілқайыр мен Орта жүздің ханы Абылай айтарлықтай үлес қосты және олар ХҮІІІ ғасырда басталған Қазақстан тарихында бірінші болды, кімдер көпвекторлы сыртқы саясатты сәтті жүргізуді бастады. Қазір біздің тәуелсіз еліміз осы саясатты жалғастырып және одан сайын дамытып жатыр. Бірвекторлы сыртқы саясат мемлекетті тәуелді және осал ететіндігі жасырын емес. Біздің егеменді Қазақстан 1991 жылдан бері жүргізіп келе жатқан көпвекторлы сыртқы саясат мүмкіндік берді: 1) өзінің сыртқы саяси әлеуетін дамыту; 2) өзіңіз байланыс жасай аласыз, 3) әлемнің әртүрлі мемлекеттерінің мүдделері арасындағы оңтайлы тепе-теңдікті табуға мүмкіндікке ие боласыз. Қазақстан халықаралық және аймақтық аналитикаға барлық қажеттіліктерді сәтті қанағаттандыратын өзінің аналитикалық құрылымдары мен болжау қызметтерін құрғаны сөзсіз. Тәуелсіз Қазақстанда мемлекеттік қазақ және орыс тілдерінің, сондай-ақ көп ұлтты Қазақстан халқының барлық басқа тілдерінің өмір сүруі мен дамуы үшін шын мәнінде толыққанды және тең жағдайлар жасалды, бұл КСРО жағдайында болмаған! Яғни, тәуелсіз Қазақстанда «Халықтар достығы» ұғымы мантра немесе ұран емес, іс жүзінде жүзеге асырылып, 30 жыл ішінде Қазақстан Республикасының өмір сүру тәжірибесімен сыналған нақты практика болып табылады! Тәуелсіздік алғаннан бастап, көпұлтты Қазақстан халқының негізін екі негізгі - қазақтар мен орыстар құрайтындығы туралы басты қағидадан шыға отырып, діни салада нақты және айқын саясат жүргізді. Қазақтар - сунниттік мұсылмандар, ал орыстар - православие христиандары. Қазақстанның мемлекеттік органдары сенуші болғысы келетіндерге еш кедергі жасамайды. Мұның бәрі кез-келген қазақстандық өзінің тарихи, этникалық, діни, мәдени тамырларын білуге ​​және оларды қайта тірілтуге құқылы екендігі туралы Қазақстан Республикасының Негізгі Заңы мен Дін туралы заң шеңберінде болуын талап ететін бір ғана талап бар. ғибадатханалар, мешіттер және олардың құрылысы, ірі діни мерекелерді тойлау және т.б. Тәуелсіздік алғаннан бастап Қазақстан этникалық, діни және басқа да қақтығыстарға қарсы қылмыстық жазалауға дейін аяусыз күресіп келеді. Сонымен қатар, ұлтаралық келісімге, діни төзімділікке және көп ұлтты Қазақстан халқының қарапайым адамгершілік достығына зиян келтіретін және бүлдіруі мүмкін барлық деструктивті секталарға және басқа жалған діни ағымдарға тыйым салынды. Қазақстанның Тұңғыш Президентінің бастамасымен бір кездері Қазақстан Ресейдегі басты православие шіркеуі - Құтқарушы Мәсіхтің соборының қайта тірілуіне қатты қаржылық қолдау көрсетті. Жасыратыны жоқ, Қазақстанның кез-келген қаласында және оның елді мекенінде негізгі діни ғибадатханалар - мұсылман мешіті мен православие шіркеуі. Осылайша, өзінің көпвекторлы саясатының арқасында Қазақстан мемлекетімізді тәуелсіз және егеменді ететін және әлемдік аренада оның заңдылығын қамтамасыз ететін өзінің сыртқы саясатына ие болды. Керімсал Жұбатқанов, тарих ғылымдарының кандидаты, Қазақ-Орыс халықаралық университетінің доценті Abai.kz
