Тіл майданы не майдан?..
"Тіл майданы не майдан?.." | "https://abai.kz/post/123334"
TITLE: Тіл майданы не майдан?..
URL: https://abai.kz/post/123334
META: "Тіл майданы не майдан?.." | "https://abai.kz/post/123334"
DATE: 02.11.2020
AUTHOR(s): Бақытжан Тобаяқов
TOTAL WORDS: 1225
TEXT: Қазақ тілі - азат тілінің мемлекеттік мәртебе алғанына, міне, 31 жыл толыпты. Бірақ шын мәнінде емес, өйткені тілімізі әлі есіктен сығалап, терезеден жәутеңдеп келеді. Кез келген қ ала ғ а бары ң ыз, ү йлерді ң аулаларында, мектеп, жо ғ ары о қ у орын д ә ліздері нде, банктерде, д ү кендерде, ү лкен сауда орындарында, аурухана, емханаларда, к ө ліктерде, отбасында елді ң 90 пайызы орысша ш ү лдірлейді десек араты қ емес. Неліктен? Е ң алдымен бізді ң мемлекетте т ә уелсіздік ал ғ анмен отарсыздану процесі ж ү ргізілген жо қ . Біз ә лі к ү нге дейін құ лды қ қ амытты мойнымыз ғ а артып келеміз. Ә бден орыс құ л болды қ , енді қ ытай құ л боп барамыз. Содан со ң біз намыс, ар, ұ ят дегеннен ж ұ рдаймыз. Одан кейін тіл туралы за ң намалы қ актілер ж ү рмейді. Міне, осы ү ш фактор кежегемізді кері тартып отыр. Осы 31 жыл бойы тіл туралы қ а қ сап келеміз, қ а қ сап келеміз. «Айта айта Алтайды, Жамал апай қ артайды» демекші, тіліміз туралы нешеме бас қ осулар, конференциялар, тіпті симпозиумдар ө ткіздік, біра қ н ә тиже шамалы. Бая ғ ы жартас сол жартас. М ә селен, Астана ша һ арында 33 қ аза қ мектебі бар, соны ң кез келгеніне бара қ алса ң ыыз, жеткіншектеріміз д ә лізде ө зара орысша с ө йлеседі, соны ұ стаздар неге қ ада ғ аламайды, ана суми ш ә кірттеріні ң миларына неге д ұ рыстап құ ймайды деймін-ау! Аралас мектепті ң саны 47, орыстікі – 8. Ал 47 аралас мектеп деген орыс мектебі! Ө йткені аралас мектептер жай к ө збояушылы қ . Сонда Астанада 55 орыс мектебі бар деген с ө з. « Қ аза қ қ аза қ пен қ аза қ ша с ө йлессін». Б ұ л формула да к ө збояушылы қ . М ұ ны ешкім де талап етпейді, ж ұ рт оны ж ү рдім-бардым қ абылдайды. Содан со ң кезінде қ ала к ө ліктерінде аялдамаларды қ аза қ ша жариялай бастап еді, міне 3-4 жылды ң ж ү зі болды, орысша жариялауды қ осарлатып отыр. М ә селен, «Абылай хан да ңғ ылы» аялдамасы, т ү сінікті емес пе, оны неменесін «проспект Абылай хана» деп қ айталатады?.. Б ұ л ү рдіспен еш қ ашан қ аза қ тілі ж ү рмейді. Анау Керекуде жал ғ ыз Руза Бейсенбайтегі шырылдап тіл ү шін зарлап келеді, ал оны қ олдауды ң орнына ә кімшілік сот қ а кеп с ү йрейді. Осы ма оларды ң тілге деген жанашырлы ғ ы?.. Ал, Алматы, Петропавл, Қ останай қ алаларында ғ ы тіл ахуалы тіптен м ү шкіл. Орысша ш ү лдірлеген шала қ аза қ тар ғ а ескерту айтса ң , ө зі ң е тарпа бас салады, ая қ астынан ұ лтшыл боп шы ғ а келесі ң . Ата-аналар ү йде балаларымен орысша с ө йлеседі, теледидарды ң к ө бісі орысша. Қ аза қ ша фильмдер бірен-саран. Бая ғ ыда Са ғ ат Ә шімбаевты ң « Қ арыз бен парыз» атты қ ойылымдары болушы еді, олар жастар ғ а т ә лім-т ә рбие беретін, ал қ азір Қ абатовты ң жынойна қ шоуларын к ө ретін болды қ . Не ж ү рекке, не ми ғ а жылы тимейтін сай қ ымаза қ ты қ пен айналысатын шоулар. Сонды қ тан ресейлік телеарналарды барынша қ ыс қ арту керек, ел боламыз десек. Ә йтпесе жеткіншектерімізді ә бден улап бітті 30 жылдан астам, ар жа ғ ы 70 жыл бойы да улады. Сонда т ұ тас 100 жыл бойы бізді ш ү лдірмектермен улап келеді екен. Ә рине, б ұ лайша тіліміз ө ркендемейді. Ал, барлы қ ұ йымдарда, к ә сіпорын, институттарда іс 90 пайыз орысша ж ү ргізіледі. Б ұғ ан да ба қ ылау, талап жо қ . Сала басшысы қ аза қ ша жетік, ө зі патриот болмай іс ал ғ а баспайды. Е ң негізі, Конституцияда ғ ы 7-бапты ң 2-ші тарма ғ ын алып таста ғ ан ж ө н. Онда орыс тілі мемлекеттік тілмен те ң дей қ олданылады делінген. Міне, осыны сары орыстар мен қ ара орыстар алды ғ а тартып келеді. Ә й, қ ай мемлекетте д ә л осылай жазыл ғ ан. Тек бізді ң можантопай елімізде ғ ана осылайша болып отыр. Қ ыс қ асы, ана тілімізді тезірек алды ғ а қ оймаса қ , ерте ң гі к ү ндері анау чукчаларды ң кебін киіп кетуіміз ғ ажап емес... Д ү ниеде жарлауытты кез жаман, Шаршатты ғ ой к ө рл ә т пенен к ө з қ аман. Қ оясын бір а қ тарайын ада қ тап, Берші, а ғ а, с ө з ма ғ ан. Айта-айта с ө здерім де с ү рінді, Шынды қ десе ала тайдай б ү лінді. Т ә рк еткендей ә лпештеген анасын, Т ә рк етеді тілі ң ді. Са қ та құ дай м әңү рттерден-ма ңғ ыттан, Тал т ү сі ң де т ө бе ң е кеп са ңғ ыт қ ан. Әң г ү дікше ә умесерлі батысты қ жарапазан жа ңғ ырт қ ан. Са қ та құ дай к ө рба қ тардан жетесіз, Ө мір-мезет, қ ас- қ а ғ ымда ө тесіз. Серке бар ма, к ө регенді к ө сбасшы, Қ ойлары ң да ая қ баспас текесіз. Мейлі ө рге ө рмелейін, ө рлейін, Қ айда барса ң Қ ор қ ыттайын к ө р дейін. Ана тілден безінгендер к ө бейіп, Қ о ғ амымыз тарт қ андайын кер кейін. Санамызды сарсытты ғ ой сарсытты, Арамыздан алуан ой аршытты. Менсінбейтін тілі ң менен діні ң ді Олигарх деген нар шы қ ты. Білмеймін мен қ айсы ерте, қ айсы кеш, Билеп алды бишігеш пен байшыгеш. Ж ұ мырт қ адай шіріген шіл сімтіктер, Ал ө зі ң сен ел-ж ұ рты ң а сай тілес. ... Қ аза ғ ымны ң қ а һ ары бар жауарлы, Тезіне қ ояр тексізді, ша ғ ылтпайтын тауанды. Қ арсы алайы қ қ арашым, Аршылайы қ алашым, Та ң келеді рауанды! *** Тілім мені ң , Ғ ажайып тілім мені ң , Тілім барда ас қ а қ тап к ү лімдедім. Тілім, тілім – айбарым, айбыным да, Тілім барда ешбірде с ү рінбедім. Ана тілім айдыным, айбатым да, Ар қ асында қ ажымас қ айратым да. Ту ғ ан тілде с ө йлесем тебіренем, Ту ғ ан тілде жазылар жай хатым да. К ү ресемін тіл ү шін, тіл-майданым, Сол к ү ресте мы ң қ ызып, мы ң қ айнадым. Сол к ү ресте же ң сем мен ә руа қ танып Ту ғ ан жерді ң т ө сінде ты ң жайладым. Кедергі к ү ш – м әң г ү рттер, к ө з қ амандар, Кеже қ алып жарыста озба ғ андар. Қ анша сатса ң қ аза қ ты ң бар байлы ғ ын Жер мен Тілді еш қ ашан қ оз ғ ама ң дар. Тілім, Тілім, арда ғ ым, алдаспаным, сенсіз к үң гірт арайлы та ңғ ы аспаным. Арналады  сен ү шін кие тілім Бар жігерім, бар ойым, бар дастаным! Бақытжан Тобаяқов, ҚР Мәдениет саласының үздігі, Ә.Бөкейхан атындағы сыйлықтың лауреаты Abai.kz
