СҮБЕЛІ ТУЫНДЫҒА СҰҚТАНҒАНЫ НЕСІ?
"СҮБЕЛІ ТУЫНДЫҒА СҰҚТАНҒАНЫ НЕСІ?" | "https://abai.kz/post/49683"
TITLE: СҮБЕЛІ ТУЫНДЫҒА СҰҚТАНҒАНЫ НЕСІ?
URL: https://abai.kz/post/49683
META: "СҮБЕЛІ ТУЫНДЫҒА СҰҚТАНҒАНЫ НЕСІ?" | "https://abai.kz/post/49683"
DATE: 15.04.2015
AUTHOR(s): Администратор
TOTAL WORDS: 2256
TEXT: “Жәди Шәкенұлының "Қаралы көш" атты тарихи романын оқып шықтым...”(http://ult.kz/?p=2357) депті Айжамал атты қарындасым. Қателеспесем ЕНУ дың студенткасы-ау деймін. Оқығаның жақсы. Жалғыз сен ғана емес, бүгінгі қазақ жастарының бәрі де оқуы керек. Білуі керек кешегі қан кешкен заманның зар мұңын. Тек сен құсап қолына қап-қара күйесін ұстай келмей оқу керек. Жарайды, қош. Бұл кітапты біз де оқыдық. Жалғыз Жәди Шәкенді емес, Халифа Алтай, Дәлелхан Жаналтай, Хасан Оралтай, Сүлеймен Дәрібай, Сейітхан (Қарамолда) Бортан қажы, Қабылқақ Күлмесқан, Шайсолтан Қызыр, Шәміс Құмар, Мұхаметәлі Қалитұлы, Қапас Қошуұлы, Ермұхан Ібірәліұлы, Саяхат Мейірімханұлы, Сағатхан Таңқайұлы, Әпетай Мұқарапұлы сынды көзі қарақты ағаларымыздың жазғандарын дерлік оқыдық. Елісхан болмаса со дәуірдегі баһадүр бабаларымыздың қай-қайсысы ойдан құрап алып шығатын арғы тарихтың адамы емес. Айжамал қыз, сен екеуміз көрмегенімізбен біздің әкелеріміз, иә болмаса аталамыз көзімен көрген, саптаяқтың сабына қарауыл қойып, етікпен қан кешкен қатарлас өмір сүрген адамдардың біразының көзі бар әлі. Бастағы осы уақиға туралы қалам тербегендердің көбі сол екеуміздің атамыз секілді көзі көргендерден естігені. Естігенін сәл ғана көркемдеп, өзінің қалам табын салып өріп шыққан. Адамның, жердің, уақиғаның, тіпті кейбір ауыз екі диалогтардың ұқсас шығуы заңдылық. Сағатхан Таңқай да, Жәди Шәкен де сол қазыналы қарттардан естіген, тірнектеп жүріп жиғандарының басын қосып бірі “Қасым батырды” жазса, Бірі “Қаралы көшті” кітап етіп оқырманға ұсынды. Әліп ауылын жаудың басып қалғанын барлық жазушы баласынан естігенін жазды. Расында алғашқы хабарды таймен тепеңдеп әзер жеткен баласы жеткізген, Қаптықтан қайтқан кезі де рас. Сонда не, жазушылар бір-біріне ұқсамау үшін болған тарихи уақиғаны өзгерте беруі керек пе? Қазақ әдебиетінде, әсіресе, қазақ прозасының негізігі ауқымын тарихи шығармалар алатыны баршаға аян. Тарихи тұлға, болған уақиға туралы барлық жазарман тек сол шындықты ғана жазуға әрі көркемдеп жазуға тиісті. Уақиғалардың, болмаса, адам аттарының, уақыттың сәйкестігі әлде ұқсастығы – ол көшіріп алу емес. Жазарманды бұл жерде тек көркемдік дәрежесімен ғана бағалай аласың. Кім қалай жеткізді? Кімнің қаламы қарымды? Қазақ халқының басынан өткізген әр кездегі аумалы-төкпелі кезеңдер туралы барлық қаламгерлер қалам тартты. Тарихи оқиғаны бар адам жазады, қазақ тарихын кемінде 1000 адам жазды, бір тарих, жазушысы әрқалай. Аталған шығарма - тарихи роман. Әлі есімізде, Қазақстан Жазушылар Одағы­ның ұйымдастыруымен қара шаңы­рақтың Әдебиетшілер үйінде 2010 жыл 15 қыркүйек күні жазушы Жәди ШӘКЕНҰЛЫНЫҢ «Тұран» баспасынан жарық көрген «Қаралы көш» атты тарихи романының талқысы өтіп еді. Аталған шараға Қазақстан Жазушылар Одағы басқарма төрағасының бірінші орынбасары, «Алаш» Халықаралық әдеби сыйлығының иегері, ақын Ғалым Жайлыбай, ф.ғ.д., профессор, әдебиетші ғалым Тұрсынбек Кәкішев, ҚХР мемлекеттік сыйлығының иегерлері, жазушы Т.Рыскелдиев пен ақын С.Қапшықбаев, «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, жазушы Ж.Ахмади, ақындар Ж.Бөдеш, Р.Ниязбек, жазушы Н.Қапалбек, З.Сәнік, Б.Елубай, жас қаламгерлерден Д.Байтұрсынұлы, Ы.Дәбей, т.б. қатысты. Шараны жас ақын Саят Қамшыгер жүргізіп отырды. Арғы-бергі бет әдебиетіне қанық Жанат Ахмади «Қаралы көш» кітабы туралы арнайы баяндама жасады. Ол өз баяндамасында ондағы кейіпкерлердің тыныс-тіршілігі хақында, романдағы бас кейіпкер Елісхан Әліпұлы бастаған қаралы көш керуенінің «тар жол тайғақ кешулеріне», аянышты қан төгістердіне оқырманның бей-жай қарай алмайтынына көз жеткізгенін атап өтті. Жалпы көркем шығарманың өн бойындағы адам жанына ерекше әсер ететін тарихи шындықтың шымыр топтасқан тұстарына айрықша тоқталды. Романды бүгінгі қазақ прозасына қосылған кесек еңбек ретінде бағалады. Қытай мемлекетік сыйлығының иегері, арғы беттен асып келген, ол жақты жақсы білетін Серік Қапшықбаев бұл туындынға жоғары баға беріп, Мемлекеттік сыйлыққа ұсыну керектігін ортаға қойса, осы тақырып аясында жазып жүрген шығарманы бағалап, Т.Рыскелдиев, З.Сәнікұлы бастаған алқалы топ «Қаралы көшке» Қазақстан Жазушылар Одағының «Халықаралық Алаш әдеби сыйлығын беру керек» деген ойларын ортаға салды. Арғы жақты алақанындай білетін осы абзал ағалар “Қаралы көшті” қуаттылығы да, құндылығы да өте жоғары шығарма деп бағалаған еді. Олардан асып артық баға айтуды, ағалардың алдына түсіп көсемсуді  артық деп ойлаймын. Жас өсер... білім толығар. Сосын барып ағалар туралы сараптама жасармыз. Әзірге тек ізденуші ғанамыз. Ал енді, «ҚАРАЛЫ КӨШ» КІТАБЫ ҚАЛАЙ ЖАЗЫЛДЫ деген Ж.Шәкенұлының мақаласына тоқталайық; «2007 жылдан бастап осы тақырыпқа қалам тартқандардың жазбаларын ақтара бастадым. Сол көштің куәгерлері Халифа Алтай, Дәлелхан Жаналтай, Хасан Оралтай кітаптарын аударып, төңкердім. Оған да қанағат таппай, Шынжаң жағындағы жазылған дүниелерді іздедім. Сүлеймен Дәрібай, Сейітхан (Қарамолда) Бортан қажы, Мұхаметәлі Қалитұлы, Қапас Қошуұлы, Ермұхан Ібірәліұлы қисса-дастандарын оқыдым. Алтын арқау Алтайдан Анадолыға жетеледі. 2008 жылы алтыншы маусымда ұшаққа мініп Түркияға бардым. Көштің көзі тірі куәгерлерін іздедім. Алдымнан шыққан Абдуақап Қара, Хасан Оралтай, Мариям Хакім, Мұстафа Көк іздеген соқпағымның сорабына салды. Дәлелхан Жаналтаймен сәлемдесудің де сәті түсті. Де генмен де, көнекөздердің көбі өлген, кеш қалғанымды сездім. Бірақ, бәрібір жоғымды табамын деген сенімде едім. Нида қаласының Ұлықшыла ауданы Алтай ауылынан Елісханның немере інісі, алғашқы көштің тірі куәгерлерінің бірі Әтейхан (Қайсаұлы) Білгінді тауып әңгімелестім. Ол кісінің құлағы ауырлаған, айғайлап сөйлесуге тура келді. Солай болса да , көкірегі ояу қарт өткен тарихтың тамырын суырып , талай әңгіме айтты. Өзінің қартайғанын, тың күнінде Шынжаңға барғанда Саяхат Мейірімханұлымен көп әңгімелес іп мол дерек алғанын , Шынжаңнан келіп талай қарттың әңгімесіне құлақ түрген Ғазез Мәлікұлының да құймақұлақтығы мен біраз нәрсе білетінін ескертті. Сөйтіп, Түркияны бір айналып шығып, ат басын Шынжаңға бұруыма тура келді. Алматыға оралғанымда үйіме бір ғана қонып, ертесі Үрімжі қаласына аттандым. 2008 жылы маусымның ортасында ең әуелі осы тақырып төңірегінде қалам тартып, «Бөке батыр» атты роман жазған, қытайдағы көрнекті жазушы Шәміс Құмарұлын таптым. Ол кісінің ағалық ақыл, қаламгерлік қамқорлығымен Қаһар Сіләмжанұлы – бәріміз Моридан Баркөлге дейінгі аяғымыз жеткен жердің біразын шиырлап, көштің алғашқы басталуына себеп болған «Әліп шабылған» жерді көрдік. Жер болған шаһидтер қабіріне дұға оқып, өткен күндер елесіне көз жүгірттік. Шошан құмы, Күңіректің жотасы, Ошақты, Бисан жайлауларына дейін кездік. Баркөлде осы тақырып аясында қалам тартқан Саяхат Мейірімханұлы, Сағатхан Таңқайұлы сияқты қаламгерлермен кезіктім. Ғазез Мәлікұлын іздеп едім, ол кісі Қазақстанға көшіп кетіпті. Оқиғалар болған орындарды аралап, жер жағдайына қанығып, Алматыға оралдым. Ғазезді іздеп тауып, ол кісінің білетін деректеріне де қанықтым. Түркиядан көшіп келген Шәріп Найман, Құланбай Нәзір, Сауат қажы Зуқаұлы секілді сексен-тоқсандағы көне көздерге жолықтым. Елісхан қайтыс болғанда қасында болған балдызы Кәрменнің әйелі Күлпаран апаның Стамбулда екенін Алматыдағы ұлы Мұстафадан кеш білдім. Десе де, ештен кеш жақсы деп, ол кісімен телефон арқылы сөйлесіп, кейбір жұмбақтардың жауабын алдым. Ахметқалидың Нұрқатия деген әйелінен туған Марғума деген қызының қызы Ханышайымды Алматыдан таптым. Олар фамилияларын нағашы аталарының есімімен «Ахметқалиева» деп атайды екен. 2009-2010 жылы Қытайға тағы да екі мәрте ат басын бұ­рып, Гансу өлкесінің Ақсай, Дұңхуаң өңіріне бардым. Кенжебек Зарқұмұлы сияқты азаматтар аз да болса өз деректерімен, жер жағдайымен таныстырды. Манжархан, Шәмши жазбаларын, Қабылқақ, Әпетай кітаптарын, Алтай, Баркөл, Ақсай шежірелерін көрдім. Күйтүнде Муса Бабақұмарұлымен кеңестім. Деректер теңдеп қайттым. Осының бәрін жинай келіп, бұл оқиғалар төңірегіндегі халықаралық жағдай мен сол кездегі қытай қоғамы жөніндегі кітаптарды қайта парақтадым. Сөйтіп, көш туралы алғашқы мағлұматқа ие болып, өзім білетін әңгімелерді деректермен, жазбалармен салыстырып, тағы бір мәрте сүзгіден өткіздім. Кейде бір шалдан естіген әңгімеме қанағаттанбай оны екінші шалдың әңгімесімен, бір кітаптағы деректі екінші кітаптағы деректермен салыстырып шықтым». Жәди Шәкенұлының бұл сөзінен «Қаралы көштің» қалай жазылғанын, материалдың қайдан алынғанын анық аңғарамыз. «Ұры» деп шулатып отырған Айжамал қыз, жоғарыда аталған әдебиеттерден тек қана Сағатхан Таңқайдың «Қасым батыр», «Сары жұлдыз» кітабын оқығанын жазыпты. Жоғарыда айттық, бір тақырыпта, бір уақиға төңірегінде бірнеше жазушы қатар қалам тербеуі мүмкін. Бірақ, оқырман соның ішінде үздігіне таңдау жасайды. Мысалы, Абай жайында Мұхтар жазды, Рамазан Тоқтаров жазды, Дүкенбай Досжан жазды. Жұрт Мұхтарды ғана оқиды. Ертең есті оқырман өз елегіндегіні ғана оқиды. Оны сен екеуміз елеп бере алмаспыз. Осыншама көп автордың бәрі бірдей тарихта қала алмайды. Бірен-сараны ғана. Айжамал қыз, қарындас шығарсың, замандас боларсың. Осы жоғардағы аты аталған авторлардың бәрін оқып шық. Екі-ақ автордың шығармасымен сен екеуміз ұры ұстай алмаймыз. Бәрінде де, сол  кейіпкерлер мен уақиғаларда бір-біріне ұқсастық өте көп. Оны оқысаң білесің. Тек ұрың көбейіп кетіп, ие болмай қалмасаң болғаны. Жәдидің жазғанын жай оқырман ғана емес, мүйізі қарағайдай қаламгерлер, әдебиетші ғалымдар жоғары бағалады. Былай қарағанда бәрінің жазып отырғаны бір ғана оқиға. Шынжаңдық қазақ қаламгері С.Таңқайұлы соның біреуі ғана. Және Сағатханның оқиғалары «Қаралы көштің» алғашқы тарауында ғана қайталанады. Және де ешқандай көшірме (ұрлық) емес. Қазірде бұл оқиғаны тағы біреу жазғысы келсе, сол оқиға, сол кейіпкерлер қайталанар еді. Ж.Шәкенұлының шығармасын онымен салыстыруға мүлде болмайды. Тіпті Ж.Шәкенұлы көп деректі суретімен көрсетіп отырып, «соқырға таяқ ұстатқандай» жазған. Көркемдік деңгейі де жоғары. Роман жайында жазушы Жанат Ахмади: « Жазушы Жәди Шәкеннің «Қаралы көш» аталатын рома­ны қазақ көркем әдебиетіне ке­ліп қосылған үлкен олжа деуге болады. Мұндағы оқиға жайлы бұрын аздап қалам тартылып жүргенмен дәл мұндай егжей-тегжейлі көркем шежіре шертілмеген-ді.  Айтса айтқандай-ақ, қазақ­тың басына түскен қаралы көш оқиғасы автордың көп тер төгіп еңбектенуі арқасында терең қамтылған. Баркөлден баста­лып Гансу, Чиңхай, Тибет, Үн­дістан, Пәкстан жерлерін көктей өткен бұл көштің не­бір қанды қырғындардан аман қалған тамтығы Түркияға же­тіп жығылады. Бір кереметі солардың жұрнағы бүгінгі Еуро­па қазақтарын қалыптасты­рып отырғанын ауыз толтырып айтуға әбден болады. Қазақ ұл­ты үшін осындай қомақты тарих жатқан бұл ғажайып оқиға жай­лы  романды жазудың үлесі Жәди Шәкенұлының маңдайы­на бұйырған екен. Және кім оқыса да ізі жосылған тарихи шындыққа әрі роман тілінің әшекейіне мін таға алмастай», - деп жазды. Көрнекті әдебиетші ғалым, профессор, ф.ғ.д. Темірхан Тебегенов «Жұлдыз» журналында (№ 11, 2012» - «Ұлт тағдыры жайлы сүбелі туынды» деген мақала жазды. Онда: «Жазушы Жәди Шәкенұлының «Қаралы көш» романы да жалпы түркілік этнос ерекшеліктері аясында жазылуымен ерекшеленеді... Бес тараудан тұратын романдағы бейнелік өрнектері жазушының қазақ тілінің сөздік қоры мен сөздік құрамындағы үлгілерді қолданудағы шығармашылық шеберлігін байқатады. Жазушының эпикалық баяндауларындағы тіршілік қозғалыстары, тұрмыстық-әлеуметтік орта тынысы, табиғаттың пейзаждық суреттері қазақ тілінің теңеу, айқындау, құбылту, айшықтау өрнектерін үйлесім өрілімдерімен жазу сымбатын танытады… Қазіргі қазақ әдебиетіндегі көрнекті жазушыларымыздың бірі Жәди Шәкенұлының «Қаралы көш» романындағы тарихи шындық пен көркемдік шешім мәселелерін саралай келгенде, эпикалық шығарманың Тәуелсіздік жылдарындағы ұлттық сөз өнері дамуына қосылған сүбелі үлес болғанын бағалаймыз» , - дейді. Марқұм, үлкен әдебиетші ғалым Тоқтар Бейісқұлов та «Үш қоңыр газетінде» «Қаралы көш» жайында аса жоғары баға берді. Одан қалса, Бекболат Тілеухан «Айтыс-кз» сайтына жазған пікірінде: «Ұрпақ қамы үшін Алтайдан Гималай асып, Такламакан шөлін басып, Түркия арқылы Қазақияға жетіп, Кеңес үкіметі орнатқан дінсіздіктен кейінгі Қазақстанда Исламның қайта өркендеуіне айрықша үлес қосқан Халифа Алтай сынды атамыздың арманы қандай асыл еді?! Алла Тағала істеген ісіне береке беріп қойды. Әйтпегенде, олардың көрген қиындығын жазушы, Жәди Шәкенұлының «Қаралы көш» романын оқыған қазақтың бәрі білер деп ойлаймын» деп тебіренді. Бірнеше жылдың алдында «abai.kz» сайты «Қазақ пен кітаптың арасы неге алшақтап барады?» деген сауал тастап, талқы форум ұйымдастырғаны жайында жазған Сара Көшәліқызы Кенжебаева (Ж.Молдағалиев атындағы облыстық кітапхана директорының орынбасары) интернет сайтындағы мақаласында:  «Әдебиеттер тізіміне көз салсақ Мәшһүр Жүсіптен басталып, орта ғасырдағы жыраулар поэзиясымен толығады. Оқырман Төлен Әбдіктің, Қабдеш Жұмаділевтің, Әбіш Кекілбаевтың, поэзиядан Қадыр Мырза Әли мен Мұқағали Мақатаевты, жастардан Маралтайдың кітаптарын интернетке іліпті. Есімі көп аталған жазушылар Шерхан Мұртаза мен Мұхтар Мағауин. Одан соң Жәди Шәкенұлы», - деген пікір білдіріпті. Қытай әдебиеті мен Қытайдағы қазақтар әдебиетіне қанық филология ғылымдарының кандидаты. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университетінің оқытушысы Бекқожа ЖЫЛҚЫБЕКҰЛЫ: «Жалпы «Қаралы көш» романы ұрпақты құлдық санадан құтқаруға жетелейтін таптырмас оқулық. Оны оқып отырып бүгінгі тарихымыздың, ертеңге керек рухтың алтын беттерін аялай парақтағандай күй кешеміз. Қазақ болып өмір сүремін деген әр қандай пенде «Қаралы көшке» қол жеткізсе, өзі жайында қайта ойлана бастайды. Әсіресе, кеңестің кезеңнің кексе дәстүрін бұзған еркін ойлы қазақтың қол таңбасы бірден көзге ұрады», - дейді. Жанат Ахмадидың сөзімен айтқанда: «Қан жылап өткен қайран қарындастарымызды, намысы бір қандас бауырларымыздың қызыл қырғынын осы кітап арқылы күні бүгінгідей жоқтау айтып алдымызға тартқан авторға жүрегімізбен қуана білуіміз керек. Ол ғана емес, шығармасына да адал баға беруіміз керек. Жай ғана білуге, ермекке оқитын шығарма бұл емес. Романның желі-арқауы, ондағы қасірет жалпылама мақтауды, жәй дүрмекті көтермейді. Мұн­да мыңдаған аруақ рухы­ның шамшыл киесі бар. Ол сал­ғырттықты, сүлесоқ немқұ­райдылықты көтермейтін кие. Тарих ешкiмнiң ақысын жемейдi екен. Қызыл қанға бөккен елдiң есесiн бүгiн Жәди Шәкенұлы деген жазушы жоқтап отыр...» Ж.Ахмади ағамыз айтқандай, бұл шығарма ешкімнің ойыншығы емес. Оған арзан ақыл, жеңіл мінез, қара күйе керек емес, тек қана қазақ қаны бар адам бұл шығармамен мақтануы керек. Айжамал қыз, мен әлеуметтік желіден көріп қалған мақалаңа өз ойымды айттым. Оны қалай қабылдайсың – өз еркің. Мен үшін Сағатхан да,  Жәди де - сол тарих туралы қалам тербеген қарымды қаламгерлер. Сен секілді біреуді жақсы көріп мақтау үшін екінші адамды қаралау ғадетімде жоқ. Айтпақшы, осы тақырып туралы мен де біраз ізденіп көрген ем, артық болмас саған да берейін, осы материалдарды тауып, оқып көр. Көш жайындағы әдебиеттер тізімі: 1.Ә.Қара, Түркиядағы қазақтар туралы жасалған зерттеулер,А.,1992. 2.Г.М. Мендикулова, Исторические судьбы казахской диаспоры (происхождение и развитие) , А., 1997. 3.Казахская диаспора.Проблемы этнического выживания, А.,Атамұра- 1997. 4. Х.Алтай, Естеліктерім, Стамбұл.,1980. 5. Х.Алтай, Атажұрттан Анадолыға дейін,Анкара.,1981. 6. Х.Алтай,Қазақтар туралы шежіре, Стамбұл.,1977. 7. Л.Годфрей, Қазақ қырғыны,Лондон.,1977. 8.Х.Оралтай, Бостандық жолында Шығыс Түркістан қазақтары,Стамбұл.,1961. 9. Х.Оралтай, Елім- айлап өткен өмір, А., Ғылым, 1997. 10.Х.Ғайретолла,Алтайдағы қанды күндер, Стамбұл.,1977. 11.И.Сванберг, Түркиядағы қазақ босқындары,Уппсала., 1989. 12. Қ.Найманбаев, Қазақ диаспорасы және қауымдастық//Егемен Қазақстан- 2004. 13. Алтын бесік, (Ел аралық қоғамдық – саяси, әдеби-көркем журнал) №5, А., 2005. 14. К. Тасболатова. http:// www .turkystan.kz 15.Ә.Қара,Көне дәуірден бүгінге дейінгі қазақтар және Қазақстан,Алматы.,2006. 16. Отан ортақ, ой ортақ//Егемен Қазақстан-2007. 17.Түркия қазақтарының тілегі бір.,www.khabar.kz 18.Е.Бекқұлов,Түркияда тұрақтаған қазақтар,//Шымкент келбеті-2006. 19.С.Балғабай,Елге асыққан қандас көп//Егемен Қазақстан- 1993. 20.Н.Мустафаев, Казахи зарубежья,//Мегаполис-2006. 21.Е.Кәпқызы ,Тұқымымыз тұздай құрымаса екен дейді қандастарымыз,// Қазақ елі-1999. 22.Үш қазақтың біреуі жат жұртта жүр,//Егемен Қазақстан- 2000. 23.Тілек Дәулетов, Дүниежүзі Қазақтары Қауымдастығының шежіресі,(20.11.1992ж.-29.07.2002ж.)А.,2002. 24.Б.Сапаралы, Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы, А., Атамұра- Қазақстан,1993. 25.М.Қойгелді, Сыны мен сыры үйлесімді Түркия,// Егемен Қазақстан,2006. 4- қараша. 26.Я.Дінаш, Европадағы қазақтардың жұтылып кетпеуі үшін, Қазақстан көмек беруі керек, // «Қазақстан- Заман» 24 тамыз, 2007. 27.Еуразиялық интеграция және қазақ диаспорасы, А., Жеті жарғы,2007. 28.Қазақ диаспорасы: бүгіні мен ертеңі, Астана Елорда., 2005. 29.М.Тәтімов, Қазақ әлемі, Атамұра 1993. 30.Дүниежүзі қазақтарының ІІ құрылтайы, А., 2003. 31.Түркиядан келген мейман, Исламбек Қ., Жаңа өмір, №85,1990. 32. Құланбай қажы Нәзір«Қилы жылдар шежіресі» 33. Алтын бесік, (Ел аралық қоғамдық – саяси, әдеби-көркем журнал) №5, А., 2005. 34. К. Тасболатова. http:// www .turkystan.kz 35. Қытай қазақтарында шыққан «Шынжаң қазақтарының шығысқа аууы», «Қасым батыр», «Киелі көш», «Баркөл тарихи материалдары», «Ақсай қазақтары», «Сарқырама», «Бөке батыр», «Зуқа батыр», «Алтай тарихи материалдары», «Өрт пен селдің ортасында», «Шынжаң тарихи материалдары», т.б. 36. Жәди Шәкенұлы, Қаралы көш // “Тұран” баспасы, 2010 жыл. 37. Түркия қазақтарының тілегі бір.,WWW.Khabar.kz 38. Х.Алтай, «Алтайдан ауған ел», Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы. 39. Дәлелхан Жаналтай, «Қилы заман қиын күндер»,  Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы. 40.М.Киршнер, «Стамбұлдағы қазақ босқындарынан жазып алынған әңгімелер». 41. Қытай қазақтарының рулық шежірелері Ретбек МАҒАЗҰЛЫ, Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педогогикалық унисерситеті, әдебиет тану магистранты Abai.kz
