Айдос Сарым. Халық санағының деректеріне талдау. 1-ші мақала
"Айдос Сарым. Халық санағының деректеріне талдау. 1-ші мақала" | "https://abai.kz/post/5791"
TITLE: Айдос Сарым. Халық санағының деректеріне талдау. 1-ші мақала
URL: https://abai.kz/post/5791
META: "Айдос Сарым. Халық санағының деректеріне талдау. 1-ші мақала" | "https://abai.kz/post/5791"
DATE: 22.11.2010
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 1070
TEXT: Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі өзінің веб-сайтында 2009 жылғы атышулы, даулы санақтың қысқаша қорытындыларын жариялады. Осыған орай біздер санақтың деректерін талдап, өз ойларымызды ортаға салғанды жөн санап отырмыз. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі өзінің веб-сайтында 2009 жылғы атышулы, даулы санақтың қысқаша қорытындыларын жариялады. Осыған орай біздер санақтың деректерін талдап, өз ойларымызды ортаға салғанды жөн санап отырмыз. «Қысқаша қорытындыларды» талдау барысында «санақшылардың» ұлт пен мемлекет үшін зор маңызы бар науқанның тарихи және саяси астарларын «ұмытып» кеткені байқалады. Мысалы, Қазақстанда осыған дейін 9 санақтың (1897, 1926, 1937, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999 жылдары) өткені белгілі. Өткен жылғы ұлттық санақ қазақтың жаңа тарихындағы оныншы науқан болып отыр. Осы санақтардың сегізін отаршылар өткізсе, екеуі ғана тәуелсіздік жағдайында өткізілді. Осы он санақтың барлығы да даусыз болмады. 1926 жылғы санақ империяның құлап, азамат соғысы, аштық пен халықтың басқа елдерге жапырыла көшуінен кейін өткізілгені белгілі. Ол санақтың нәтижелеріне саясат та, санақшылардың дұрыс тәжірбиесінің болмауы да теріс әсерін тигізді. Өткен он санақтың екеуі - 1937 мен 1939 жж. - «ұрланған» санақтар болып есептеледі. Аштық пен жаппай қуғын-сүргіннің салдарынан КСРО халқының кемігенін көрген Сталин бұл санақтардың «нәтижелерін» жариялауға тыйым салады. Екінші дүниежүзілік соғыстың аласапыранында кейбір деректер бойынша қырық миллионға дейін халқынан айрылған Кеңес үкіметі қорқа-қорқа келесі санақты тек 1959 жылы өткізді. Оның да деректеріне мамандардың айтары көп. Басқаға қарағанда «дұрыс», «таза» өтті деп 1970, 1979 және 1989 жылғы санақтарды атай аламыз. Тәуелсіздік кезеңінде өткен 1999 жылғы санақты орыстар «біздің санымызды әдейі кемітті» деп мойындамаса, 2009 жылғы науқанды осы себепті қазақ көпшілігі мойындамай отыр. Соған байланысты болар, біздің санақшылар 2009 жылдың деректерін тек 1959 жылдан кейін өткізілген санақтардың деректерімен ғана салыстыруды жөн санапты. Ондағысы қазақтар сталинизм қылмыстарына назар аудармасын, мәселені саясиландырмайық дегені болар... Халық санақтарының деректері бойынша Қазақстан Республикасы халқының саны адам, пайызбен Халық санағы өткен жыл Барлық халық %-бен Қала халқы %-бен Ауыл халқы %-бен 1959 9303801 100 4138651 44,5 5165150 55,5 1970* 13026274 100 6636116 50,9 6390158 49,1 1979* 14709508 100 7980457 54,3 6729051 45,7 1989* 16232324 100 9269000 57,1 6963324 42,9 1999* 14981281 100 8455783 56,4 6525498 43,6 2009* 16009597 100 8662432 54,1 7347165 45,9 *  деректер Байқоңыр қаласын қоса қайта есептелген Жоғарыдағы кстеде көрсетілген деректерді талдап көрелік. 2009 жылғы санақ деректеріне сенсек, ел тұрғындарының саны 16009597 адамға жетіпті. 1959 жылмен салыстырғанда Қазақстан халқының саны  6705796 адамға өскен екен. Негізінен бұл өсім соғыстан кейін қазақтардың жанталасқан демографиялық дүмпуі  мен коммунизм құрылыстарына, тың игеруге көптеп әкелінген комсомолдар мен қылмыскерлердің арқасында пайда болды. Қазақстандықтардың саны тек КСРО ыдырап, орыстілділердің өз отандарына жапырыла көшуі кезінде ғана төмендеді. 1989 жылғы халық саны 1999 жылы 1251043 адамға кемігенін көреміз. Өткен он жылда Қазақстан халқы 1989 жылғы сандық деңгейіне қайта жетті. Негізінен бұл өсім - қазақ халқының өсімі болып табылатыны ешкімнің дауын туғызбас. Тағы бір маңызды мәселе - урбанизация үдерістері. 1959 жылдан 1989 жылға дейін еліміздегі қала тұрғындарының саны тұрақты түрде ұлғайып келген. Кеңес өкіметі құлаған кезде орыстілділердің көптеп көшуі қала мен ауыл тұрғындарының балансына кері әсерін тигізді. Қалаларда «босаған» орынға құлдыраған қазақ ауылының тұрғындары келе бастады. Қисынға салсақ, ауылдықтардың саны кеміп, қалалықтардың үлесі ұлғаюы тиіс болатын. Алайда, іс жүзінде олай болмады. Қазақстандағы біраз қалалардың мәртебесі кент деңгейіне дейін төмендеді. Осы себепті болар ауыл-қала балансы аса үлкен өзгеріске түспеді. 1989 жылы ел тұрғындарының 57,1 пайызы қалаларда тұрса, бүгінгі күні олардың үлесі 54,1 пайызға дейін төмендеді. Халық санының өзгеруі (өсуі +, кемуі-)** адам Халық   санағы өткен жыл 1970 1979 1989 1999 2009 Барлық   халық 3722473 1683234 1522816 -1251043 1028316 Қала халқы 2497465 1344341 1288543 -813217 206649 Ауыл халқы 1225008 338893 234273 -437826 821667 ** алдыңғы санақ өткен жылға Тағы бір назар аударарлық мәселе - аймақ-аймақтардағы демографиялық өзгерістер. 1999 жылдан бері өткен он жылда Республика халқы 6,9 пайызға өскені анық. Аймақтардағы демографиялық өзгерістер бірдей болған жағдайда облыстардың барлығында халық саны осы шамада өсуі тиіс еді. Алайда, еліміздің аймақтарындағы жағдайдың бірдей емес екені хақ. 1999-2009 жылдар аралығында Қазақстанның 7 облысы, Алматы және Астана қалалары тұрғындарының саны артқан. Өсім, байқап отырсақ, негізінен қазақтар мекендеген аймақтардың арқасында мүмкін болып отыр. Мысалы, осы кезеңде Ақтөбе облысы тұрғындарының саны 11 пайызға, Алматы облысы - 16,1, Атырау облысы - 15,9, Жамбыл облысы - 3,4, Қызылорда облысы - 8,6, Маңғыстау облысы - 54,3, Оңтүстік Қазақстан облысы - 24,8, Астана қаласы 86,7 және Алматы қаласы 20,8 пайызға өскен. Бұл қатарда айрықша көзге түсетін аймақ - Маңғыстау облысы. Ондағы демографиялық өсім жергілікті халықтың демографиялық белсенділігі мен оралмандардың көптеп келуімен тікелей байланысты екені түсінікті дүние болар. Өңірлердегі халық саны және орналасуы Барлық   халық, адам 1999 2009 в % Қазақстан   Республикасы 14981281 16009597 106,9 Ақмола 827254 737495 89,1 Ақтөбе 682558 757768 111,0 Алматы 1557269 1807894 116,1 Атырау 440286 510377 115,9 Батыс   Қазақстан 616800 598880 97,1 Жамбыл 988840 1022129 103,4 Карағанды 1410218 1341700 95,1 Қостанай 1017108 885570 87,1 Қызылорда 624991 678794 108,6 Маңғыстау 314669 485392 154,3 Оңтүстік   Қазақстан 1978339 2469357 124,8 Павлодар 806983 742475 92,0 Солтүстік   Қазақстан 725980 596535 82,2 Шығыс   Қазақстан 1531024 1396593 91,2 Астана   қ.ә. 328341 613006 186,7 Алматы   қ.ә. 1130621 1365632 120,8 Дәл осы кезеңде орыстілділердің саны молдау Ақмола облысы халқының саны 10,9 пайызға, Батыс Қазақстан - 2,9, Қарағанды облысы - 4,9, Қостанай облысы - 12,9, Кереку облысы - 8, Солтүстік Қазақстан облысы - 17,8, Шығыс Қазақстан облысы - 8,8 пайызға азайған. Яғни бүгінгі күннің басты мәселесі - өңірлердің саяси, әлеуметтік, экономикалық дамуына халық санының кемуінің кері әсерін тигізбеуі болып табылады. Бұған қол жеткізу үшін адам саны азайған облыстарда ұлттық мүддеден туындайтын  демографиялық және миграциялық саясат жүргізу қажет. Оралмандардың негізгі легі оңтүстік аймақтарға емес, дәл осы солтүстік өңірлерге бұрылуы абзал. Өңір-өңірдегі урбанизациялық үдерістер де әр-түрлі деңгейде дамуда. Соңғы он жылда аймақтардағы қала халқының саны тек Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Маңғыстау, Оңтүстік Қазақстан облыстарында ғана өскен. Қалған аймақтарда, керісінше, ауыл тұрғындарының саны артып отыр екен. Өңірлердегі халық саны және орналасуы Жалғасы қала халқы в % ауыл халқы в % 1999 2009 1999 2009 Қазақстан   Республикасы 8455783 8662432 102,4 6525498 7347165 112,6 Ақмола 380522 341915 89,9 446732 395580 88,5 Ақтөбе 377603 461050 122,1 304955 296718 97,3 Алматы 464953 416858 89,7 1092316 1391036 127,3 Атырау 242673 238936 98,5 197613 271441 137,4 Батыс   Қазақстан 251670 277751 110,4 365130 321129 87,9 Жамбыл 452023 404535 89,5 536817 617594 115,0 Карағанды 1158706 1040203 89,8 251512 301497 119,9 Қостанай 554112 439554 79,3 462996 446016 96,3 Қызылорда 389781 284248 72,9 235210 394546 167,7 Маңғыстау 246848 263182 106,6 67821 222210 327,6 Оңтүстік   Қазақстан 793241 972072 122,5 1185098 1497285 126,3 Павлодар 511448 504579 98,7 295535 237896 80,5 Солтүстік   Қазақстан 274744 237436 86,4 451236 359099 79,6 Шығыс   Қазақстан 898497 801475 89,2 632527 595118 94,1 Астана   қ.ә. 328341 613006 186,7 0 0 0 Алматы   қ.ә. 1130621 1365632 120,8 0 0 0 Келесі мақала Қазақстанның этникалық жағдайы туралы болмақ... «Абай-ақпарат»
