Асқар ЖҰМАДІЛДАЕВ, академик: Ғылымда сыйлық алу үшін жұмыс жасауға болмайды
"Асқар ЖҰМАДІЛДАЕВ, академик: Ғылымда сыйлық алу үшін жұмыс жасауға болмайды" | "https://abai.kz/post/9300"
TITLE: Асқар ЖҰМАДІЛДАЕВ, академик: Ғылымда сыйлық алу үшін жұмыс жасауға болмайды
URL: https://abai.kz/post/9300
META: "Асқар ЖҰМАДІЛДАЕВ, академик: Ғылымда сыйлық алу үшін жұмыс жасауға болмайды" | "https://abai.kz/post/9300"
DATE: 30.06.2011
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 2035
TEXT: - Қазақ математикасының қа­зіргі деңгейіне көңіліңіз тола ма? - Қазақ математикасының қа­зіргі деңгейіне көңіліңіз тола ма? -  Бізде «Біреуден ілгері, бі­реу­ден кейін» деген сөз бар.  Со­ған  сүйенсек, біздің математика еш­кімнің математикасынан кем емес  дей  аламыз. Өкініштісі-оны ба­тыс әлемі біле де, түсіне де бер­мейді.  Бірақ  бұл басқа әң­гі­ме. Ме­нің ойымша, қазақтың ма­­те­ма­тикасы  сұмдық  қырып бара жат­паса да, көштен қалып келе жат­қан жоқ.  Мәселенки,  Еу­­ра­зия ұлттық университетінде қыз­­­­­­мет ететін Уалбай  Өмірбаевты  алай­ық. Ол әлем ғалымдары жыл­­дар бойы бас қатырған  «На­га­та  проблемасын» шешті. Сөйт­­­ті де, Мемлекеттік сый­лық­­тың  лауреаты  атанды. Осы жер­де «не­ге Уалбай, неге басқа емес?» де­ген  сұрақ туады.  Негізі бізде Уал­­бай сынды мықты ма­те­ма­тик­тер көп.  Алайда оларды  жұрт бі­ле бермейді. Өйткені олар Уал­бай секілді мықты  проб­лема та­ба  алған жоқ. Қа­ра­пай­ым тірлік қы­лып, шектеулі  шең­берден шы­ға алмай  қалды. Еу­разия ұлт­тық уни­вер­си­тетінің  оқы­тушысы Мұқ­тар­бай  Өтел­ба­ев та мықты ма­­те­ма­тик. Қазақ­стан  бойынша шә­кірті ең көп  ұс­таз сол. Эйн­ш­тей­ннің қан­ша шә­кірті  болды? де­сеңіз, онда бір де  бір аспирант бол­маған. Нью­тон да шәкірт  тәр­биелемеген. Бі­рақ оның  ең­бек­терінің әсері­мен миллион­да­ған  адам ғылымға келген.  Сон­ды­қ­­тан мықты мате­ма­­тиктердің дә­режесі  мен дең­гей­ін  шәкірт­тер­дің санымен ба­ға­лау түсі­нік­сіз критерий.  Қалай десек те,  қа­зақ мате­ма­ти­ка­сы­ның бүгінгі дең­гейіне кө­ңіл  то­ла­ды. - Отандық математиктердің ең­бектері Үкімет тарапынан лай­ықты бағаланып жүр ме? -  Жоқ, бізді ең әуелі шетел мой­ындап, шетел таниды. Содан  кей­ін ғана өз  елімізде жарыл­қа­на­мыз. Уалбайдың мықты мате­ма­тик  екенін осыдан  бәленбай жыл бұрын айтқам. Сенбесеңіздер, ме­нің  сұхбаттарымды  қараңыздар. Сол Уалбай Мемлекеттік сый­лық­ты қалай алды?  Оны әуелі АҚШ  ма­рапаттады, содан кейін ғана Қа­зақстан «Бізде Уалбай  деген мық­ты  математик бар екен ғой» деп оған атақ-даңқты үйіп-төгіп  бе­ре салды.  Сонда деймін-ау, ай­да­­ладағы Америка Уалбайды  Қа­зақ­станға,  қазақтарға танытпаса, он­ың кім екенін білмей жүре  бе­рер ме едік? - Математиктерге берілетін Филд сыйлығына ұмтылып жүр­ген қазақ ғалымдары бар ма? -  Бұл жерде «Ұмтылып жүр­ген» деген тіркесті қолданбас едім.  Өйткені Филд  сыйлығы Но­бе­ль сыйлығы сияқты. Бұл сый­лық­­тарға ешкім  өз-өзін  ұсын­бай­ды. Үміткерді өздері таңдап, же­­ңім­­пазды өздері  анықтайды. Қазақта:  «Халық айтса, қалып айт­пайды» деген мақал бар. Өтірік ма­қал.  Халық  өмірі өтірік айтады. Бір ғана мысал айтайын, Ко­пер­ник: «Жер  күнді  айналады» деді ал ха­лық: «Күн жерді айналады» де­ді. Кімдікі  дұрыс,  Коперниктікі дұ­рыс. Бір-ақ адам. «Сен солай айт­тың» деп оны  отқа  жағады. Бұл халықтың ақымақтығы. Де­мек бағанағы мақал бос сөз.  Мұны  Но­бель сыйлығын тарататын ко­ми­тет жақсы біледі. Олар ха­лық­тың   пікіріне қарамайды. Сый­лық­­ты швед ғылымы   ака­­­­­­­­­­­­­­­­де­мия­сының 40 шақты мүшесі бе­реді. Сыйлық бас-аяғы   5 саладан беріледі. Әу бас­та мұнда төрт-ақ сала болған. Ол-физика,   химия-биология, ме­ди­цина және әдебиет. Эко­но­ми­ка со­ңынан қосылды.   Оның қо­­сы­луы­на банкирлер мүдделі бол­ды. Но­бельдің өсиетінде   эко­но­мика емес, математика болған. Бі­рақ оны сызып тастаған. Мұны   қоз­­ға­май-ақ қояйық. Себебі бұл бас­қа әң­гіме. Нобель сыйлығын  алған эко­но­мистер толып жатыр. Солардың бар­лығы  математиктер. Негізі  ғы­лым­да қандай да бір сыйлық алу үшін жұмыс  жасауға болмайды. Ғы­лымда  ғылым үшін жұмыс іс­теу керек. - Қазақ математиктері әлем ма­тематиктерінің алдына «Нагата про­б­лемасы» сияқты есепті неге қой­майды? -  Біріншіден, адамда талғам де­ген болу керек. Мысалы, дү­ние­жү­зінің   бәрі костюм киеді. Оны не­ге киеді, өйткені костюмді фран­цуздар ойлап   тапқан. Дү­ние­жү­зінің бүкіл модасы солардан бас­­тау алады. Кьюри   атомды, цир­­кульді немістер ойлап тапты. Қа­зір әлемде «жапондық сапа»   де­ген ұғым бар. Ол қайдан пайда бол­ды? Жапондардың «Тойотасы»,   «Со­ниі» бар. Соған қарап, жұрт­тың бә­рі «Жапондардың басы қат­ты   іс­тейді екен, бұлардың бәрі ке­­ре­мет екен» деген көзқарас   қа­лып­­тас­­тырады. Мысалы, оларда Му­ра­ками деген жазушы бар ал   қа­зақтарда Дулат Исабеков деген жа­зушы бар. Дулат Исабеков   Му­ра­камидан артық болмаса кем емес. Алайда Муракамиді бәрі бі­ле­ді,   Исабековті қазақтан басқа еш­кім білмейді. Неге? Өйткені «Жа­пондық   сапа» деген ұғым олар­дың басқа салаларына да ауы­сып кеткен. Абайдың   інісі Шә­кәрім: «Абай дейтін хакім, да­ныш­пан кісі еді. Әттең, туған   жері қа­зақтың іші болғандықтан қадірі азы­рақ білінді» деген болатын.   Қа­зақ халқының бар екенін әлем жаңа біліп жатыр. Ал еврейлер мен   ағылшындар, немістер мен жа­пондар әлемді барлық сала бой­ынша   билеп-төстеуге үйреніп ал­ған. Олардың миына қазақтар «Жа­ңалық жасайды»   деген ой кі­ріп те шықпайды. Осы тұрғыдан ал­ғанда біз едәуір   қиыншы­лық­тар­ға кездесіп жүрміз. Дегенмен түп­тің түбінде қазақтардан   да да­ныш­­пандар шығады. Ол Уалбай бо­ла ма, Мұқтарбай бола ма, бас­қа   бола ма оны айта алмаймын. - Сіз де математиксіз, әлем ма­тематиктерінің алдына неге про­блема қоймайсыз? -  Менде проблема бар. Бірақ ол әлемдік деңгейде ме, деңгейде емес пе  оны  айту қиын. Өйткені әлем­дік деңгейдегі дүниелердің бә­рі  салыстырмалы  нәрсе. Мате­ма­тикалық проблема қою үшін кез келген  математиктің ең  әуелі өз ізбасарлары болу керек. Есепті ше­шуді солар  бастауы тиіс. - Сіздің проблемаңыз қалай ата­лады. Оның атын атап, түсін түс­тедіңіз бе? -  Жоқ. Өз проблемама ат бе­ріп, айдар таққан жоқпын. Оған аты-жөнімді  де  телігім келмейді. Ма­тематикада кез келген проб­ле­ма­ға фамилияңды  беру  керек де­ген талап жоқ. Әрбірден соң бі­реу­­дің проблемасына оның   аты-жөні қойылмауы да мүмкін. «Төрткен» дейтін алгебра бар. Осы­ны  қанша айтсам да, бұған  қы­тайлардан басқа ешкім назар ау­дарған жоқ.  «Төрткенге» ат бы­лай  қойылды. Осыдан 4-5 жыл бұ­рын мен Италияға барып,  де­ма­лыс пен  еңбекті ұштастырып жүр­дім. Сонда жүргенде маған  ал­геб­ра­ның төртінші  дәрежелі теңдеуі кел­ді. Ол 4 әріптен құралған  бол­ды. Өзім Кенен  Әзірбаевтың ән­де­рін жақсы көремін. Ол кісінің  Төрт­кен дейтін қызы  бар. Нақ­ты­ла­сақ, оның шын есімі төрт кем­пір,  бір шал. Осы ойыма  түсті де, тең­­деу­ді «Төрткен» деп атап жі­бер­дім.  Бі­рақ ол дәл  осылай ата­лып кет­кен жоқ. Өйткені «Төрт­кен»  ма­те­матика үшін аса  ауқымды проб­­ле­ма емес. Бірақ мені  қы­­­зық­тырады. Осы проблеманы өз  шә­кірт­­те­рім­нің шешкенін  қалаймын. Осыған қа­тысты қытайлардың  үс­тірт жұ­мыс­тарын көрдім, оған  кө­ңі­лім көн­шіген жоқ. - Қазақ балаларының мате­ма­ти­ка саласына тартылуы неге кемшін түсіп жатыр? -  Бұл пікірмен келіспеймін. Ма­те­матикаға келіп жатқан ба­ла­лар аз   емес. Мұндай құбылыс бар­лық жерде бар. Дүниежүзіндегі бала­лардың   барлығы математи­ка­дан қорқады және оны жек көреді. Дү­ниежүзінде ең   көп оқылатын са­бақ та математика. Ол бірінші сы­ныптан оныншы сыныпқа   дейін оқытылады. Десек те оқы­ған­­дардың 1 пайызы ғана осы са­ла­ға бет   бұрады. Бұл - табиғи құ­бы­лыс. Оны мәселе етіп көтерудің қа­жеті жоқ.   Біздегі проблема бұл емес. Біздегі проблема респу­б­ли­ка­лық,   халықаралық байқауларда же­ңіске жетіп жатқан жас ма­те­ма­тик­тердің   жоғалып кететіндігінен туып отыр. Қазақстанда «Үздік­сіз­дік» деген   үрдіс жоқ. Басы жақ­сы басталады да, соңы сиыр­құй­ым­­­шақтанып кетеді.   Біздің т­а­­­­­лант­ты ба­лалардың барлығы ірі жеңіс­тер­ден кейін   шетел асады. Балалар тү­гілі Уалбайдың өзі Америкада жүр. Өйткені   Қазақстан оған дұ­рыс жағдай жасай алған жоқ. Біз­де ғалымдарға медаль   бере салуды мо­да көреді. Медаль деген не ол, құр әншейін «Блестяшка».   Жа­са­май ма жағдайды. Үлкен үй, дұрыс кө­лік, жақсы айлық беріп   ын­та­лан­дыруға болады ғой. Астананың 180 квадраттық үй­ін­де  болдым. Бірақ онда ғалым емес,  бизнесмен тұрады. Осы жағ­дай неге  керісінше болмайды? Біз­де шетелден  маман шақыруға құ­мар. Олар кімдер  өзі? Олар сол жақ­та жұмыс таба  алмағандар, өт­пей қалғандар және басым  бөлігі ағыл­шын тілінің  мұғалімдері. Ол жақ­тан бізге математика,  физика, хи­мия саласының  мықтылары кел­генін өз басым көрген емес­пін. - Өзіңіздің әлеуметтік жағ­дай­ыңызға қанағаттанасыз ба? -  Ешкімнен кем емеспін. Бай­лық жағынан есептесеңіз ме­нен де байлар   толып жатыр. Алай­да мен көшеден бөтелке теріп жүр­ген жоқпын. Өзімнің   қалаған ісім­мен айналысып жүрмін. Шә­кірт­терім де көп. Одан басқа не   ке­­рек? - Шәкіртті қалай таңдайсыз? - Бұрын  барлығын шәкірт қы­ла беретінмін. Қазір өзім көр­ген­дермен,  сырын  білетіндермен ға­на араласамын. Өйткені сырттан кел­­гендермен  жұмыс  істеу қиын. Қол­дарындағы құжаттары кө­бі­не­се өтірік болады.  Сосын  мені де, өз­дерін де шаршатады. Әнеу бір кез­­дері әлдекімдерді  белден  ба­сып, қор­ғатып жібердім. Қазір сол қы­лы­ғым үшін ұялып  жүрмін.  Бү­­гін­де өзіме шәкірт қылғым кел­ген жас­тардың 3-4 курста  жазған  ғы­­лы­ми жұмыстарына қарайтын бол­­дым. Қалғаны соның  нә­ти­же­сі­н­де  белгілі болады. - Сонда математика ғы­лы­мы­ның атағын сіздің беделіңіз ар­қы­лы алып кеткендер бар ма? - Жоқ деп айта алмаймын. - Солардың ғылымға кері әсе­рін тигізетінін біле тұра, мұн­дай қадамға қалай бардыңыз? -  Олар ғылымға кері әсерін ти­гізе алмайды. Мысалы,  педа­го­­ги­кадан  жылына жүздеген адам қор­ғайды. Солардың бар­лығы  ке­ремет пе? Осының  қа­сын­да ме­нің ықпалыммен өтіп кет­кен 1  математик ештеңе өз­герте  ал­май­ды. Математиктердің Астанада өт­кен І съезінде математика  пә­ні­нің  мұғалімдерін 3 жыл сайын ат­тес­тациядан өткізіп тұру ту­ра­лы  ұсыныс  айтылды. Бұл құр әу­ре­шілік. Астана мен Алматыда  ма­те­матиктердің  білімін тексеріп оты­руға болады. Ал елді  ме­кен­дер­­дегі  математиктерді қалай тек­­сересіз? Менің бір еврей  оқушым бар. Қа­зір Израильде тұрады. Әлгінің  қа­білет-қарымы сұмдық.  Оны­мен басқа шәкірттерімді салыс­ты­ра  ал­маймын. Десек те, ғылым­ға  же­тек­теп жүріп қосқан  шә­­­­­­­­­­­кір­­тім «Түк білмейді,  ма­те­ма­ти­­кадан мүл­де мақұрым»  деп айт­паймын. Бар­лығы  салыс­тыр­ма­лы түрде ғой. - Нарықтық экономикалық за­манда ғылыммен айналысу қан­шалықты тиімді? -  Тиімсіз. Бұл жерде сіз ғы­лым­мен не үшін айналысып  жүр­геніңізді ұғу  керексіз. Егер сіз «Коттедж саламын», «Ма­ши­на  мінемін» десеңіз, сізге  ғылым­мен айналысудың керегі жоқ. Қай жерде,  қай кезеңде бол­ма­сын  ғылымдағы, өнердегі адам­дар­дың жалақысы төмен  болған. Ше­телде де  солай. Алайда ше­тел­де мықты қорлар бар.  Ға­лым­дар сол қорлардың  гранттарын ұтып алып өмір сүреді.  Қазақ­стан­да мұндай жоқтың қасы. Бізде  бірде-бір бай ғылымға қар­жы қарастырмайды. Барлығы тыр жалаңаш   қыздардың бай­қауы­на ақша бөлгенді абырой са­найды. Біреуі қазақ   ғы­лымы­ның көсегесін көгертуге ниет біл­дір­мейді. Мен ғылымнан  ләззат аламын. Ме­ні ақша қызықтырмайды. Өзім­нің еркін  жүріп-тұруым,  қа­ла­ған ісіммен шұғылдануым бә­рі­нен қымбат.  Мақтанғаным емес, бі­рақ  әзірше Қазақстанның жо­ғар­ғы оқу орындарына  шақыртуы ең көп адам  менмін. Бірақ менде бір проблема бар. Уақыт тапшы.  Еш­кімнен кем емеспін  және асып та бара жатқан жоқпын. Үш жерде жұ­мыс  істеймін. Тапқаным  бала-ша­ғама жетеді. Коттеджім жоқ, ма­шинам бар.  Оны маған Бауыр­жан  Оспанов деген жігіт сыйға тарт­ты. Машинамның  маркасы- «Шкода». Сонымен  артқа да жү­рем, алға да жүрем. Біреулер  ме­нен «Мерседес» неге  мін­бей­сің?» деп сұрайды. Маған оның не  ке­ре­гі бар. А пунктінен В  пунктіне жет­­сем болды ғой. - Білім және ғылым минис­тр­лі­гінің осы салада жүргізіп жатқан ре­формаларына қалай қарайсыз? -  Аталмыш ведомстваның не­гіз­гі бағыты дұрыс. Бірақ жүйеден жүй­е­ге   көшу көбейіп кетті. Біз Бо­лон үрдісіне кіріктік. Дұрысы Ке­ңестік жүйе   болатын. Мәселені ма­­тематика саласынан алып қа­рай­тын болсақ, біздің   матема­ти­ка­дағы қазіргі жетістіктеріміздің не­гізі өткен кезеңде   қалыптасты деу­ге толық негіз бар. «Нагато проб­лемасын» шешкен Уалбай   Ке­ңес кезіндегі математиканы оқы­ған. Ғылыми жұмысын да сол кез­де   жазып, сол кезде қорғаған. Ең бастысы, ол шетелге дер ке­зін­де шы­ғып   үлгерді. Өйтпегенде біздің абыз Абай секілді шектеліп, кө­­рін­бей   қалатын еді. Мен Болон үрдісін де қол­дай­мын. Түптеп келгенде Болон  үр­ді­сінің  Кеңестік жүйеден еш айырмашылығы жоқ. Кез келген жүйе­ні  өзіңе  сіңістіргенде оны тұ­тас қамту керек я болмаса оған мүл­де жоламау   керек. Біз кре­дит­тік жүйені алдық. Қазір мұға­лім­дер азаннан кешке   дейін сабақ бе­реді. Сағаты, студенті көп. Бі­рақ айлық жалақысы   көбей­ме­ген. Бүгінде Қазақстанда тақта же­тіс­пейді. Жұрттың бәрі  инновация мен  компьютерлендірудің соңын­да жүр. Оқытушы студентке  есеп­ті тақтаға  бормен жазып түсіндіруі тиіс. Бұдан басқа жолды  біл­мей­мін. - Интерактивті тақталар қол­да­нысқа еніп жатқан жоқ па? -  Иә, бірақ классикалық тақта қа­лу керек. Интерактивті тақта әле­мнің   барлық елінде бар. Де­ген­мен ешкім бұрынғы тақ­та­лар­дан бас тартып   жатқан жоқ. Пи­фа­гор теоремасы осыдан 2 мың жыл бұрын да Пифагор   теоремасы бол­ған, бізден кейінгі 2 мың жыл­да да ол солай болып қала   береді. Он жерден инновация қылыңыз, он жерден индустрилизация   қы­лы­­ңыз Пифагор теоремасы өз­гер­мей­ді. Ал Пифагор теоремасын   үй­­ретпесеңіз, математиканы еш­кім үйренбейді. Синус, косинус та­­ғысын   тағы Пифагор тео­ре­ма­сы­на негізделген. Айналып кел­ген­де жаңалық   ашамыз деп жүріп, кө­неден көз жазуға болмайды. Клас­сикалық тақталарға   қатысты да осыны айтамын. - Интерактивті тақталар сізге не­сімен ұнамайды. -  Ұнайды. Алайда оның ма­ған не керегі бар? Мысалы, сен ұя­лы те­лефон   ұстайсың, мен ұс­та­­май­мын. Өйткені ол маған ке­рек емес. Онсыз да   өмір сүріп жүр­­мін. - Ұялы телефон байланыс үш­ін қажет қой... - Сізге керек шығар, маған ке­регі жоқ. - Сізді біреу іздесе ше? - Іздесе тауып алады. Сен тау­ып алдың ғой. - Математикаға қатысты мем­лекеттік тілдегі оқулықтар жа­зылып жатыр ма? - Білмеймін, маған ешкім тап­сырма берген жоқ, мен жаз­ған жоқпын. Менде оған уақыт та жоқ. - «Уақыт жоқ» деген сөзді қай­та-қайта айтып отырсыз. Сон­да сіз жұмысбасты болып кет­кенсіз бе? -  Менің жұмысым да хоббиім де - ғылым. Тек сонымен ғана  ай­налысамын.  Менде бос уақыт де­ген болмайды. Демалысым мен жұмысым  қатар жүреді.  Ас­та­наға келгеніме 3 күн болды. Сол 3 күнде велосипед  теуіп жүр­мін.  Өзеннің бойына ве­ло­си­педпен жүретін жер жасап  қой­ыпты. Бұл - өте  ақылды нәр­се, маған қатты ұнады. Жалпы, Ас­танаға  осымен 3-рет келіп  тұр­мын. - Астанаға неге аз келесіз? - Қажеттілік жоқ. Оның үс­ті­не Астана шенеуніктердің қа­ла­сы. Түбінде ғылымның қаласы бо­лар, бірақ оған уақыт керек. - «Бәйтеректе» болып көр­ді­ңіз бе? - Жоқ. - Неге? - Қызық емес. - Жұрт сізді «Қырсық қазақ­тар­дың» қатарына қосады. Бұған не дейсіз? -  Ешқандай қырсықтығым жоқ, бос сөз бұл. Бірақ маған  бә­рі­бір, жұрт не  десе, о десін. «Қыр­сық қазақ» дегенді сіз сияқ­ты  журналистер ойлап  тауып жүр­ген шығар. Дүниеде қыр­сық­тар көп.  Солардың көшін Исаак  Нью­тон бастап тұр. Матема­ти­ка­дағы қырсықтардың  мил­лон­нан біріне  жетсем, менің қыр­сық­тығымның арқасында  ма­тематика ғылымына жұрт  на­зар аударатын болса, менің қуа­ны­шымда  шек болмас еді. Бізде Мұх­тар  Шаханов деген «қырсық» бар. Тіл туралы  айта береді. Сол кі­сінің  деңгейіне жетсем, өзімді шек­сіз бақытты  санар едім. Қыр­сық­сам,  математика үшін ғана қыр­сығамын. Менің  саясатта не­месе басқада шаруам  жоқ. Бі­реу­лерге пікірім ұнамаса «Ну и  что?». Мен қыз емеспін ғой,  жұрт­тың бәріне ұнайтын. - Бағана сіз халық ақылды емес деген ой айттыңыз ғой, со­ны­ңыз артықтау айтылған жоқ па? -  Несі артық? Қазақтың «Ха­лық айтса, қалып айтпайды» де­ген  мақалы дұрыс  емес дедім. Сіз ке­ліспейсіз бе, мен дәлелін кел­тір­дім  ғой. Менің қай  жерім дұ­рыс емес, сіз немен келіспей тұр­сыз? - Әркімнің өз пікірі, өз көз­қа­расы бар ғой, әңгімеңізге рақ­мет. Амандықпен жүздесейік. Сұхбаттасқан Қанат МАХАМБЕТ http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=8680&Itemid=2
