Тұрсын Жұртбай. «Қазақ ауылына – азаматтық соғыс жариялады!..»
"Тұрсын Жұртбай. «Қазақ ауылына – азаматтық соғыс жариялады!..»" | "https://abai.kz/post/5584"
TITLE: Тұрсын Жұртбай. «Қазақ ауылына – азаматтық соғыс жариялады!..»
URL: https://abai.kz/post/5584
META: "Тұрсын Жұртбай. «Қазақ ауылына – азаматтық соғыс жариялады!..»" | "https://abai.kz/post/5584"
DATE: 08.11.2010
AUTHOR(s): Абай-Ақпарат
TOTAL WORDS: 5577
TEXT: 1. Идеология - байсалды мінезге, пайымды пікірге, тұрақты көзқарасқа ие тұлғаларды да жол айырығында әнтек аттатып, бұрыс бастырып жібереді. Егерде сол идеология қандай да бір кек пен өштіктің, қарымта қайырудың қаруына айналса - қасірет. Ал ХХ ғасырдың отызыншы жылдары таптық тартыстың «жауынгерлік құралына» айналған кеңестік идеология мыңның емес, миллионның тағдырын талқыға салды. Соның ішінде қазақ ұлтының сана мәйегі іріп тынды. Қазақтың көшпелі экономикалық қарым-қатынасы бұзылып, шаруашылығының шаңырағы ортасына түсті. Ұлттық емес, кәдімгі мемлекеттік мүдденің өзі «жалаң айғайдың» құрбандығына шалынып, талан-таражға салынды. Ақырында бұл жанығу қазақ елін орыны толмас қасіретке душар етті. Сөйтіп, қазақ жұртын 1931-1932 жылғы ашаршылыққа алып келді. Қазақ мемлекетінің апатқа бет алғанын аңғарған Смағұл Сәдуақасов, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев, Нығымет Нұрмақов, Ораз Жандосов іспетті қайсар қайраткерлер екі-үш жыл қасарыса күресті. Бірақ та Қужақ өзінің көбікауыз әккілігін пайдаланып, қазақ зиялыларының арасына сезік пен секем септі. Оларды тыңшылық әрекет арқылы іштен ыдыратып, ойсырата соққы берілді. 1. Идеология - байсалды мінезге, пайымды пікірге, тұрақты көзқарасқа ие тұлғаларды да жол айырығында әнтек аттатып, бұрыс бастырып жібереді. Егерде сол идеология қандай да бір кек пен өштіктің, қарымта қайырудың қаруына айналса - қасірет. Ал ХХ ғасырдың отызыншы жылдары таптық тартыстың «жауынгерлік құралына» айналған кеңестік идеология мыңның емес, миллионның тағдырын талқыға салды. Соның ішінде қазақ ұлтының сана мәйегі іріп тынды. Қазақтың көшпелі экономикалық қарым-қатынасы бұзылып, шаруашылығының шаңырағы ортасына түсті. Ұлттық емес, кәдімгі мемлекеттік мүдденің өзі «жалаң айғайдың» құрбандығына шалынып, талан-таражға салынды. Ақырында бұл жанығу қазақ елін орыны толмас қасіретке душар етті. Сөйтіп, қазақ жұртын 1931-1932 жылғы ашаршылыққа алып келді. Қазақ мемлекетінің апатқа бет алғанын аңғарған Смағұл Сәдуақасов, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев, Нығымет Нұрмақов, Ораз Жандосов іспетті қайсар қайраткерлер екі-үш жыл қасарыса күресті. Бірақ та Қужақ өзінің көбікауыз әккілігін пайдаланып, қазақ зиялыларының арасына сезік пен секем септі. Оларды тыңшылық әрекет арқылы іштен ыдыратып, ойсырата соққы берілді. Үш жылдың орайында шын мағынасындағы ұлт көсемдерінің - «Алашорда» қайраткерлерінің бірі қалмай қамауға алынды. Халық қамын ойлайтын қатардағы зиялылар қудаланды. Сөйтіп, ұлттық діл мен мәдениеттің тамырына балта шабылды. «Партия құрылымының 10 жылдығы» атты баяндамасында Голощекин «Алашорда» қайраткерлерінің қақпанға түскенін: «Жолдастар, менің сіздерге жариялайын деп отырған деректерім - қазір көзі жойылған «Байтұрсыновтың контрреволюциялық ұйымының» тергеу і нде ұлтшылдардың өз і берген куәліг і . Сондай-ақ, дәл осы күндер і Тынышбаевтің, Ермеков пен Досмұхамедовтерд і ң, тағы да б і р контрреволюциялық-ұлтшыл ұйымының тамырына балта шабылуда» ,- деп ерекше мақтанышпен мәлімдеді. Қужақ түрмедегі жауаптарды өзінің пайдасына қарай бейімдеп, күдіксіз нәрседен күдік тудырды. Идеологияның басты қаруы - сөз. Өкінішке орай, қазақтың өз арасынан шыққан, ұлтының мүддесінен, жеке басының намысынан, ұрпақ алдындағы парызынан лауазым мен марапатты жоғары қойған можантопай, қолтоқпақ, исалмастардың желіктіруінің кесірінен «Қуажақтың» жағы сембеді. Ақыл-ой шалығына ұшырағандарға ғана тән, жүйкеңді шүйкелейтін мұндай көпірмелерге «Голощекиннің меншікті националдары» (С.Сәдуақасов) ұйымдастырған «ұзаққа созылған қызу қол шапалақтаулар» ретті-ретсіз дамылсыз соғылып, оны дәміл-дәміл шабыттандырып отырды. Даурыға, шаптыға сөйлеген мемлекет басшысы жарты күн мінбеге мініп, бурадай шабынып тұруды әдетке айналдырды. Бұған Смағұл Сәдуақасовтың: «Голощекин жолдас жеті сағаттан артық сөз сөйлеп, осы уақыттың қақ жартысында мені сөз ғып, мені кінәлап өтті. Маған таққан кінәларының өзін ғана санап шығуға регламент бойынша маған берілген уақыт жететін емес» ,- деген уәжі дәлел. Голощекиннің де, оның «меншікті националдарының» да бұлай көпірмеске амалы да жоқ болатын. Өйткені Қазақстанға кезекті «волонтёрін» жіберген сайын Сталиннің өзі: «Қазақ большевиктерінің кезекті міндеттерінің бірі - ұлыорыстық шовинизммен күресе отырып, барлық күш-қуатты қазақ ұлтшылдығы мен соған бейімделушілерге қарсы күреске жұмылдыру болып табылады. Онсыз Қазақстанда лениндік интернационализмді ұстап тұру мүмкін емес» ,- деп (Алаш қозғалысы, 4-том, 442-бет) нұсқау беріп отырған. Осы нұсқаудағы ұлтшылдарды тауып, он әшкерелеу жолында жан алып, жанын берген Ф.И.Голощекин: «Тартыстың түп тамыры - интернационалистер мен ұлтшылдардың арасындағы күрес. Қазақ арасындағы топшылдық бөлініс 1920 жылдан, «алаштықтар» партияға кіре бастаған кезден басталды. Бөліну - қазақ партия ұйымы мен кеңестің алғашқы іргетасын қалаған «кәрі коммунистермен», 1919-1920 жылдары Меңдешевтің маңына топтасқан коммунистерді айтып отырмын, олардың арасына сынаша қағылып кірген Әуезов, С.Сәдуақасов бастатқан интеллигенция өкілдерінің, сондай-ақ Бөкейхановтың арқасында қалқаланып тұрған осы арада отырған жастардың, олардың аттарын атамай-ақ қояйын, арасында басталды», - деп (сонда, 284-бет) қазақ зиялыларын «щиналарға» бөліп, «іріктеп берді». Мемлекеттік саясат пен үкімет билігі бір адамның құзырында болды. Кешегі қабылданған қаулы - бүгін, бүгін қабылданған шешім - ертең бұзылып отырды. Ал келешекті ойлаған кемел тұлғалар тұншықтырылды. Көзқарасы - қондырғы насихаттан аспаған, өз сөздерімен айтсақ, «революция үшін қазақ халқын құрбандыққа шалуға даяр» С.Меңдешев, О.Исаев, І.Құрамысов, Ұ.Құлымбетов, Ғ.Тоғжанов, І.Қабылов, Е.Ерназаров сияқты «солшылдардың социализмдегі балалық ауыруын» «мерзімдік көсемнің» бірі Г.Зиновьев: «Солшылдар - ұлт мәселесіне терең бара алмайды, оны тым жадағай түсінеді, соның салдарынан ұлт мәселесінің мәнін жоққа шығарып алғанын өздері де түсінбейтіндер. Олар өздерін ұлттық (национал) өкілдерміз деп барынша даурығып жүріп, ұлт мүддесін құрбандыққа шалып жіберетіндер. Олардың қауіптілігі, міне, осында» ,- деп дәл басып, атап көрсетті. Ы.Мұстамбаевтің: «Голщекиннің көпірме сөзімен коммунизм құра алмайсың» ,- деген уытты сөзі де сол тұста айтылды. Расында да Голощекиннің «көсем сөздерінің» пәтуасы болмады. Бұрын тұрақты түрде «жасасындатып!» жүргендердің өзі бірде «жасасындатып», бірде «жасасындата» алмай, бағдардан айырылып қалды. Мысалы, 1925 жылдың аяғында өткен Ү Қазақ өлкелік партия конференциясында: жерге ең алдымен байырғы халықты орналастыру туралы қаулы қабылдады. Алайда араға екі ай өткізбей, 1926 жылы 26 ақпанда сол қаулыны жоққа шығарған тағы да бір арнаулы қаулы қабылдады. ҮІ өлкелік партконференцияда Голощекин жерді таптық тұрғыдан бөлу саясатын ұсынды. Сөйтіп, «Ұлттардың өзін өзі билеу туралы декларацияда» жария етілген Ресейдегі аз ұлттардың жері, нақтырақ айтсақ, қазақ жері - қазаққа қайтпай қалды. Біртұтас алаш идеясының ең талмауытты нысанасының ұйытқысы: «Жер, жер және жер. Жер - Отан. Ал отанды сатуға да, меншіктеуге де, жатқа жалдауға да болмайды»,- деген ұлы мақсат (бірінші кітаптың «Жер жегісі» атты тарауында қазымырлана талданғанын ескерте кетеміз) алаш ұранды азаматтардың өзегін өртеген күйінді мәселе күйінде қалды. Күйінетін жөндері бар еді. Оларды күйіндірген С.Сәдуақасовтың пайымдауынша: «Патша өкіметінің соңғы кезеңінің құдіретті бюрократы Столыпиннің өзі Қазақстан туралы: «Қырғыздарды (қазақтарды - Т.Ж.) жерге орналастыруды емес, қырғыз даласы (қазақ даласы - Т.Ж.) туралы ойлау керек, тұтастың мүддесі бөлшектердің мүдделерінен маңыздырақ (Столыпин мен Кривошейннің жазбалары. «По ту сторону Урала», СПБ, 1911 жыл)»,- деген «Ұлттар мен националдар туралы» сөзі еді. Уақытша үкіметтің премьер-министрі Керенский де «қас дұшпанының сөзінен» алыс кеткен жоқ, ол өзінің мемлекеттік Думада сөйлеген сөзінде: «Түркістан мен дала облыстары Тула немесе Тамбов облыстары емес. Ағылшындар немесе француздар өздерінің отарларына қалай қараса, біз де оларға солай қарауымыз керек», - деп мәлімдеме жасады. С.Сәдуақасовтың пікірінше, «ең әділетті, езілген ұлттарға қамқоршы» өкіметтің ең озық интернационалисі, ең үздік экономисі, Троцкий мен Бухариннен кейінгі Сталиннің ең басты қауіптенген қайраткері «...Рыков жолдастың өзі партияның ХҮ съезіндегі баяндамасында: «Қоныс аудару жөніндегі жұмыстарды одан әрі күшейту қажет, ол ауыл шаруашылығының өндіргіш күштерін көтеруге көмектес еді , шаруалардың кедей және табысы аз топтарының жағдайын түзе теді, сөйтіп «аграрлық жағынан артық қоныстануды» азайтуға ықпал етеді»,- деп Столыпиннің реакциялық жоспарын «тірілтті». Рыков та бұл мақсатына жете алмай желкесі қиылды. Қытай компартиясының саяси бюросының мүшесі, ОК-тің төрағасы Лю Шаоци 1949 жылы маусым айынан тамыз айына дейін құпия түрде Мәскеуде болды. Сол кездесуде Сталин: « Синьцзянды басып алуда жайбасарлыққа салынуға болмайды. Өйткені жайбасарлық ағылшындардың Синьцзянға сің е кіруіне жағдай жа са уы мүмкін. Олар коммунистерге қарсы азамат соғысын әрі қарай жалғастыра беру мақсатында мұсылмандарды, тіпті , үнді стерді де қозғауы мүмкін. Оны былай қойғанда, Синьцзянда Қытайға шұғыл қажетті мұнай мен мақтаның мол қоры бар. Қытайлар Синьцзянда жан санының әрең 5%-тін иелейді екен. Синьцзянды алғаннан кейін, ондағы қ ытай тұрғындарының санын 30%-ке дейін арттыру ләзім. Қытай тұрғындарын көшіріп келу - осынау кең-байтақ қазыналы өлкеге жан-жақтылы иелік ету және Қытай шекарасын өнімді қорғау үшін керек ... Өздеріңіз Ма Буфанның күшін мөлшерлеп көрдіңіздер ме, онда артиллериямен жабдықталған атты әскерлер (кавалерия) баршылық. Егер сіздер қаласаңыздар, біз оның осы атты әскерлерін тез арада талқандап, тоз-тоз ғып жіберетін 40 истребитель (қуа соққылаушы ұшақ) берейік » ,- деп (С.Рахметұлы. Шығыс Түркістан және Монғолиядағы ұлт-азаттық қозғалысы. А. 2009) ұсыныс жасады. Ол ұсыныс орындалды да. Шығыс Түркістанның байлығын өстіп шотқа қағып отырған Сталин Қазақстанды қалай уыстан шығарсын. Оның мақсаты Қазақстандағы орыстардың санын: «1912 жылы қасиетті Синодтың жоспары бойынша, әрбір қазаққа екі қоныстанушыдан келсін» ,- деген (Алаш қозғалысы, 2-том, 223-бет)межеге жеткізу. Яғни, екі қарашекпенге бір қазақтан келтіріп, шоқындыруға дайындау болатын. Сталиннің бұл ойы көзі тірісінде емес, оның көзі солғанда Хрушев жүзеге асырды. Осындай қастаншықпағыр саясатқа келіспеген Смағұл Сәдуақасовтың қызметтен босату туралы өтініші талқыланғанда, жаңадан сайланған екінші хатшы І.Құрамысов: «Біз Ильичсіз өмір сүріп келеміз, Сәдуақасовсыз да өмір сүре аламыз» ,- деді. Ал Голощекин әдеттегідей көбікауызданып кетіп, С.Сейфуллиннің «Төбет» туралы өлеңіндегі теңеуге жүгініп: «...біздің байларымыз бен буржуазиялық интеллигенцияның ұлтшылдығы қандай момын. Шетінен мүттайым. Қараңыздаршы, қазан төңкерісінің алдындағы ұлтшыл күшік қазан төңкерісінен соң қандай төбет боп жетілді десеңші!», - деп лепірді. Өкінішке орай оның жаңадан тағайындаған «голощекиндік националдарды» таныстырып тұрып: «...Мен, біз - бәріміз бұл мәселеде қателессек, онда Қазақстанның бақытсыздыққа ұшырағаны», - деген сандырағы дәл келді. Олар - Ильичсіз, Сәдуақасовсыз және «төбеттерсіз» елді басқара алмады, ақыры қазақ халқын бақытсыздыққа ұрындырып тынды. Тарихшы Мәмбет Қойгелдиев іріктеген бұл сілтемелер олардың саяси сүлдерін, портретін емес, сүлдері мен сықпытын анық танытады. С.Сәдуақасовтың Ғ.Тоғжановқа: «Тек қана ленинизмге сүйеніп қазақ халқын басқаруға болмайды», - деген пікірі өмірлік шындықтың тарихи заңдылығын дәлелдеді. Иә, пайғамбардың ақ жолы мен Ильичтің сара жолы еш қабыспайтын. Тіпті «Ленин жолының» өзі тұйыққа тіреліп, ақыры «грузиннің сүзеген князі» (С.Қожанов) олардың барлығын Кремльден мүйіздеп шығарды. 1928 жылы 27 қаңтарда Алматыға «мырзақамаққа» жер аударылып келген Троцкий, қашан 1929 жылы ақпанда жасырын түрде Одесса арқылы шетелге жөнелтілгенше ерекше бөлімнің қызметкерлерін де, қазақ зиялыларын да біраз әбігерге түсірді. Кейбіреулерінің өмір жолын ажал камерасына бастады. Л.Троцкийдің 1927 жылы 11 наурыз күні бұрынғы Түркістан майданының қолбасшысы, «Түрккомиссиясының», РСФСР халық комиссарлары кеңесінің төрағасы, СССР мемлекеттік жоспарлау комитетінің төрағасының орынбасары Г.Я.Сокольниковке жазған «Қазақстандағы саясаттың ұлттық тұстары» атты хаты сол кездегі республикада өтіп жатқан саяси тартыстан нақты хабар береді. «Алашорда» қайраткерлерінің тергеуі де соған орайластырылып, қыр көрсету мақсатында жүргізілгені күмән туғызбайды. Сондықтан да автономияның ішіндегі оппозициялық көзқарастан толық мағлұмат беру үшін бұл хатты қысқартпай назарға ұсынамыз: «ж. Сокольниковке. Григорий Яковлевич! Мынау екі қазақ коммунисімен әңгімелескеннен кейін түртіп қойған жазбаларым еді. Қазақстандағылардың арасындағы қатынастар жайлы Сіз не білесіз? Қайткен күнде де Сіз түркістандық үлгі бойынша белгілі бір қорытындылар жасай аласыз ғой деп ойлаймын. 1 наурыз, 1927 ж. Л.Троцкий» ,- деген тілшеден кейін өзінің 15 баптан тұратын ескертпесін жолдаған . Мұндағы Троцкийге жолыққан екі оппозиционер: коммунист Смағұл Сәдуақасов пен Жалау Мыңбаев, не Смағұл Сәдуақасов пен Ыдырыс Мұстамбаев - деген тарихшылар Т.Омарбеков пен І.Қозыбаевтің жорамалына толық қосыламыз. Сонымен, Л.Троцкийдің жазбасына жүгінейік: «Қазақстандағы саясаттың ұлттық тұстары: өз істеріне байланысты әңгімеде қазақ жолдастар төмендегідей ой-пікірлерін білдірді. 1. Шет аймақтар мешеу күйде. Олардың даму екпінін Москвадағы өмір дәрежесінен барған сайын кейін қалатындай емес, қайта сонымен теңелуге мүмкіндік беретіндей деңгейге көтеру керек. Біз бұл жерде жалпы даму мәселесінің осы аймақтағы ерекшелігін ескеріп отырмыз. 2. Одақтың нашар дамыған аймақтарына бөлінетін күрделі қаржы жуық арада өзін-өзі ақтай алмайды. Орталық мекемелердің мұндай қаржы бөлуге іштей немесе ашықтан-ашық қарсы болып отырғаны сондықтан. 3. РСФСР-дің басқарушы мекемелерінің жұмысына Қазақстан өкілдерінің араласуы «мүлде сезілмей» отыр. Сірә, дербес республика болып бөлінуге деген ниет бар болса керек. 4. Орталықтың қоныс аудару саясатына наразылық байқалады: қазақ жұртшылығы кеңес өкіметіне жер-су революциясы арқылы қатынастырылыпты; қазақ жеріне «көз аларта беру» қобалжу туғызатын болады. «Біз қоныс аудару саясатына қарсы емеспіз, бірақ, ең алдымен бұратана халықты жермен қамтамасыз ету керек қой», - дейді. 5. «Біз Қазақстанның жерге, басқа да мәселелерге мүдделілігі жайлы мәселе көтерейік десек: сендер патша саясатында кеткен кектеріңді қайтарғыларың келеді - деп кінәлайды. Біздің коммунист ретінде кез-келген мәселеге мемлекеттік тұрғыдан қарай алатынымызға мүлде сенбейді», - дейді олар. 6. Мекемелерде аймақтардың барлық шаруашылық және мәдени мәселелерін ескі дәстүрмен шешуге үйреніп қалған көне мамандардың салмағы басым. 7. Ұлт коммунистері әбден жетілген, бірақ орталықтан жіберілген басшылар олардың адымын аштырмайды. «Бізді әлі пісіп-жетілген жоқ деп есептейді», - дейді олар. 8. Европалықтар мен қазақ коммунистерінің арасында меңіреу қабырға тұрғандай. Мүлде бөлектеніп өмір сүреді. Тіпті бірлесіп шахмат ойнағылары да жоқ. 9. Еуропалық коммунистер орталықтың жалпы бағытын ұстанып отыр. Олар принципті түрде сөз жарыстыруға да, пікір таластыруға да бармайды, мұның себебі - соңғылардың «шеттетілетігінде». 10. Ұлт өкілдерінің арасы жанығып-ақ тұр. Олар бірнеше топтарға бөлінген. Мұндай топшылдықты орталықтан жіберілген басшылар қолдап, тіпті, әдейі қоздырып отырады. Мақсаты не деймісіз? «Біріншіден, өз қожалығын нығайта түсу үшін; екіншіден, ішкі қайшылықтарды қоздыру арқылы орталық жүргізіп отырған саясаттың мәселелерін олардың назарынан тыс қалдыру үшін». 11. Қазақ коммунистерінің арасында үш топ бар: біріншісі - Голощекиннің маңындағылар, яғни, жоғарының нұсқауын орындау үшін неге де болса, қашан да даяр тұратындар, екіншісі - «солшылдар», олар да Голощекинді қолдайды, бірақ аз-кем тәуелсіздігі бар топ, үшіншісі - «оңшылдар», менімен сөйлескендер солардың өкілдері, айтпақшы «солшылдардың» өкілдері де «оңшылдарға» қосылып кететін көрінеді. 12. Келіспеушіліктің, жікшілдіктің сыры неде? «Бізді: байға қамқор болып, кедейді шөмішпен қағып отырсыңдар - деп кінәлайды, ақылға сиярлықтай кез-келген шараны айқын да дәл етіп түсіндіріп берсе, байларға қарсы өзіміз де қимылдар едік қой», - дейді бұлар. 13. Голощекин сөйлеген сөздерінің бірінде: «Қазақстанды кіші октябрьмен бір сүзіп шығу керек»,- депті. Бұл не сөз? Ол мұны түсіндірмеді де, нақты шараларын да айтпады. Қазақстандағы ішкі саясатта принципті түрде де, іс жүзінде де айта қаларлықтай алауыздықты аңғара алмадық. Мұның бәрі де РСФСР-ге қатысты мәселені көлегейлеп, ұмыттыру үшін қолдан жасалып отыр ма? 14. Менімен әңгімелескендердің екіншісі былай дейді: «Мәселенің құйтұрқы тұсы - Голощекин тобының ауыл мен деревняға деген көзқарасының бірдей еместігінде. Голощекиннің ойынша, орыс кулагын әжептәуір әлсіретіп және қорлап қойдық та, байды әлі қозғаған жоқпыз. Сондықтан, ауылдарды «октябрьмен бір шарпып өтпесе болмайды». Қысқасы, Голощекин орыс деревнясына азаматтық тыныштық орнатып, қазақ аулына азамат соғысын жариялағысы келеді. 15. Күннен-күнге кеудеден кері итеретін әдетке бой ұрып бара жатқан бюрократизм бізді тұншықтырып отыр, еуропалық және қазақ коммунистерінің арасында үнсіз араздық бар. Қорқыныш, екіжүзділік, бір-бірінің ізін аңду белең алып барады. Жалпы жағдай туралы осы пікірлерде түсініксіз тұстар көп. Әсіресе, орыс деревнясы мен қазақ аулына байланысты нұсқаудың маңызы ерекше. Мәселенің мәні неде? «Оңшылдарға»: кулактарға ыңғай беріп отыр - деген кінә тағылатын секілді. Шындығында солай ма? Кейбір әкімдер: кулактарға болысып отырған ешкім де жоқ - дегенді желеу етіп, дамымай қалған облыстарда кулактарға болысып, өздерінің солшылдық беделін арттыруға, билік жүргізуді жеңілдетуге тырысып отырмаса неғылсын? Владимир Ильич: шалғай шеттердегі орыс коммунистері көмекші, жөн сілтеуші болуға тиіс - дейтін. Ал, мұндағы «көмекшілердің» бірсыпырасы «қамқорлығына алғандардың» дыбысын шығаруға мұршасын келтірмей отыр. Жалпы алғанда, бұл ортадағылардың ой-пікірлері бір-бірінен мойны озып тұрмағандықтан, топ-топқа бөлінген коммунистердің де көзқарастарында нақтылық, тұрақтылық жоқ, ауытқу көп. Сондықтан оларды «оңшылдар» қатарына да, «солшылдар» қатарына да қоса салу оңай. Дегенмен Орталықтың бюрократизммен күресінің нәтижесінде жергілікті жерде ұлтшыл-байшыл идеологияның элементтері қалыптасуы да ғажап емес. Неғұрлым мешеулеу дамыған халықтардың ұлт өкілдерінің ішінен жас, қабілеті барларын шетелге жіберіп, таптық күреспен жақынырақ таныстырып алса жақсы болар еді. Бізде олар бірден мемлекеттік-әкімшілік болмысқа тәрбиеленіп, қасаңсып кетіп жүр. Л. Троцкий». Жоқты - идеяға, барды - тәргіге айналдыру большевиктердің ең қуақы саясаты болатын. Қазақ зиялыларына «троцкишіл» деген айдар таққызып, қасірет әкелген Троцкийдің осы сапарына қатысты мына бір оқиғаны да назарға іле кеткенді жөн санадық. Өжет те батыл, өткір тілді «орыс пен татардың қолбасшылығындағы қазақ полкінің» (өз сөзі) командирі Байкен Тыштыбаев бірде газет тігінделерін көлікке тиеп жүріп: «Кеңес мәдениеті жеңіл келеді, сондықтан да көтіңмен басып отырмасаң, аспанға ұшып кетеді»; сондай - ақ: «Қазақ полкін басқаратын қазақ туған жоқ», «1929 жылға дейінгі мал санын қалпына келтіру үшін үш немесе одан да көп бесжылдық керек», - деген сөздері үшін жауапқа тартылыпты. Оның үстінен кейін «намысты полковник» атанған Ә.Баймолдин көрсетінді жазған екен. Байкен Тыштыбаев 1937 жылы тергеушілерге: «1928 жылдың аяғында, не 1929 жылдың басында (бұрынғы командирі - Т.Ж.) Бейсенбаев: «Троцкий қызыл армияның қолбасшысы әрі көсем, еңбегі сіңген адам, сәлем беріп шығайық», - деп ұсыныс жасады. Троцкий бізге: «Сендер жас бала емессіңдер, сондықтан да мені контрреволюционер деп жариялағанын білесіңдер. Енді сендерді жауапқа тартуы мүмкін», - деп ескертті», - деп жауап беріпті. Оның айтқаны расқа айналып, іле Байкен Тыштыбаев бажасы Т.Рысқұловпен және Н.Нұрмақовпен, Ұ.Құлымбетовпен, С.Қожановпен, О.Жандосовпен бірге «троцкишіл, герман - жапон барлау қызметінің агенті» ретінде қосақталып, бәрі де атылып кетті. Айдаудан тірі оралған А.Байтұрсыновқа да, М.Тынышбаевқа да, Х. және Ж.Досмұхамедовтерге де, М.Жұмабаевқа да кейіннен тура сондай айып тағылды. Сөйтіп, Троцкийге берілген сәлемнің құны бір емес, ондаған адамның және оның ішінде ең тұздықты қазақ қайраткерлерінің өмірімен өлшенді. Ол да болса заман үкімі. Ал бұл үкімнің алғышарттары «Алашорда» көсемдерінің тергеу ісі тұсында қалыптанып, баптары анықталып, айыптау қорытындылары дайындалды. Көңілде күдік қалмас үшін ОГПУ-дің Қазақстандағы төтенше өкілі Мироновтың тікелей М.Тынышбаевтің ісіне қарата бекіткен «Айыптау қорытындысын» барынша толық келтіруді жөн көрдік. «АЙЫПТАУ ҚОРЫТЫНДЫСЫ Бұрын «Алашорданың» құрамында болған және ұлтшыл контрреволюциялық ұйымға к і рген, сонымен қатар олармен байланысы бар ұлтшылдардың үст і нен қозғалған № 2370- і ске 1 . Тарихи анықтама Ақпан төңкер і с і нен кей і н ұлтшыл «Алаш» партиясының құрамына к і рген, «Алашорда» үк і мет і н і ң мүшес і болған, сондай-ақ орыстың ақгвардияшыл казактарымен, контрреволюцияшыл генерал Колчактың армиясымен бірігіп кеңес өк і мет і не қарсы ашық күрескен, кей і ннен контрреволюциялық армия мен үк і метке кеш і р і м жасалғаннан соң да контрреволюциялық ұйымның ұйытқысы болған қазақтың ұлтшыл-буржуазияшыл интеллигенциясының өк і лдер і кеңеске қарсы қылмысты әрекеттер і н жалғастырып келд і . Қылмысты і с бойынша айыпқа тартылып отырған бұрынғы алашордашыл Әл і мхан Ермеков 1921 жылдың басында, Мәскеу қаласында әйг і л і ұлтшыл Байтұрсыновпен (қазақ ұлтшылдарының контрреволюциялық астыртын ұйымына қатысқаны үш і н ОГПУ-д і ң коллегиясының шеш і м і бойынша 1930 жылы сотталған) б і рге башқұрт ұлтшылы Валидовпен кездес і п, контрреволюциялық ұйым ашуға кел і скен, оның орталығына Орынбор қаласын таңдап алды (№ 541784-іс, 1 т., 10-парақ). Мұның артынан і ле-шала айыпқа тартылып отырған Досмұхамедов Халел мен М. Дулатов (ОГПУ коллегиясының шеш і м і мен сотталған) Ташкент қаласында осы астыртын контрреволюциялық ұйымның бөл і мшес і н құрған, оның құрамына айып тағылып отырған: Досмұхамедов Халел мен Жа h анша, Тынышбаев Мұхамеджан, Үмбетбаев Алдаберген, Мұңайтпасов Әбд і рахман және басқалар к і рген, Орынбормен т і келей байланыстары болған және айыпкер Досмұхамедов Халел мен Жа h анша және Тынышбаев Мұхамеджан дайындаған бағдарламаны қабылдаған, оның нег і з і не «Алаш» партиясының бұрынғы бағдарламасының талаптары өзек ет і п алынған, яғни, олардың түпк і мақсаты - кеңес өк і мет і н құлату, құрылтай жиналысын өтк і зу арқылы қазақтың ұлттық-демократиялық республикасын құру, бұл мақсаттарына жеткенше ұлтшылдарға сықап тұрған кеңес өк і мет і н і ң мекемелер і н пайдаланып, мәдениет майданын қолына алып, жастарды көтер і л і ске дайындап, кеңест і к саясатты «Алаштың» бағыт-бағдарына сай бұрмалап отыруды көздед і (№ 2370- і с, 1 т., 106, 1126, 123 және 179-парақтар, № 541784-іс, 4 т., 21, 80, 90 және 92-парақтар). Семей және Петропавл қалаларында осы ұйымның бөл і мшелер і құрылды, оларға жауапқа тартылып отырған Ермеков Әл і мхан мен Т і леулин Жұмағали жетекш і л і к етт і . Өз і н і ң і с-әрекет і н кеңейту мақсатымен Ташкент бөл і м і Алматы, Әулие-Ата, Шымкент, Түрк і стан, Қазалы және басқа да қалалардағы ұлтшылдарды бауырына тартып, ұйымның құрамына енг і зд і , жерг і л і кт і жерлерде өз і н і ң бөл і мшелер і н ашуға тырысты. Қазақстанның аштыққа ұшыраған тұрғындарына көмек көрсету үш і н 1922 жылы құрылған „Аштарға көмек көрсету" комиссиясын астыртын ұйымға жаңа мүшелер тартуға пайдаланды, айыпқа тартылған Әуезов Мұхтар мен А.Байтұрсыновтың ұсынысы бойынша Қазақстанның түкп і р-түкп і р і не үндеу жолданды, Орынбор қаласында тұрған аштарға көмек көрсету комиссиясының құрамындағы астыртын ұйымның мүшелер і ұйымға адам тартумен айналысты, мысалы, айыпкер Досмұхамедов Жа h анша бұрынғы Жет і су облысындағы аштарға көмек көрсету комиссиясының өк і л і , Алматы қаласының тұрғыны айыпкер Сүлеев Б і ләлд і ұйымға тартты, оған ұйымның бағдарламасының б і р данасын тапсырды. Бағдарламаның б і р данасы аштарға көмек комиссиясының Жет і су облысындағы Лепс і ауданындағы өк і л і Күдерин Жұмаханның қолына тиген (№ 541784- і с, 1т., 403 және 404-парақтар, № 2370- і с, 1 т., 177, 178 және 179-парақтар). Ташкент қаласындағы Қазақтың ағарту институтының жанынан құрылған студенттерд і ң контрреволюциялық ұйымы студенттердің әскери жасағын ұйымдастырды, бұл «Қазақ халқының сатқындарына» қастандық ұйымдастыратын жауынгер жасақтың м і ндет і н атқарды. Соның і ш і нде, Оқу-ағарту комиссары С.Қожановты өлт і ру туралы шеш і м қабылдады, оны айыпқа тартылған Мұңайтпасов Әбдірахман өлт і руге ти і ст і болды. Бұл жасақтың құрамына айыпқа тартылған Қожамқұлов Нәш і р мен тағы басқалар к і рд і (№ 2370- і с, 1 т., 383-парақ, 2 т., 659, 660 және 701-парақ. Соңғы парақтар өш і р і л і п тасталған. Зады айтылған айыпты дәлелдеуге еш қатысы болмаса керек - Т.Ж.). Кеңес өк і мет і н құлату мақсатына орай контрреволюциялық ұйым Орта Азиядағы басмашылар тобын әскери күш рет і нде пайдаланбақ болған, сөйт і п Ферғана басмашыларының басшысы Жанұзақовқа және басмашылардың жетекш і с і - Орта Азиядағы контрреволюциялық ұйымның көсем і Заки Валидовке өк і лдер ж і берген, сонымен соңғы адамға (Валидовке - Т.Ж.) барған Үмбетбаев Алдаберген оны ұйымның мүшелер і мен жолықтыру үш і н Ташкентке жасырын алып келген, оны айыпқа тартылған Қожамқұлов Нәш і рд і ң үй і не жасырып ұстаған (№ 2370- і с, 1 т., 23, 42, ІІІ және 259-парақтар, 2 т., 678-парақ). Тура сол мақсатпен 1922 жылы қиыр шетте жатқан Адай, Сарысу және Қызылқұм аудандарында әскери күш жасақтау үш і н жетекш і әскери мамандарды да я рлауды ойластырған. Соның нәтижес і нде, ұйымның мүшес і Әд і лев Д і нмұхамед (ОГПУ-д і ң коллегиясының шеш і м і мен сотталған) Сарысу ауданда бандылардың тобын құрып, жетекш і л і к етт і , і ш і нде оның туысы Әд і лев Байсей і т те бар, ал жауапқа тартылған Үмбетбаев Алдаберген ұйымының тапсырмасы бойынша Қазақ ағарту институтындағы студенттерге әскери жаттығу сабағын жүрг і зген, мұндағы мақсат - ұлттық командирлерд і дайындау ед і . Қазақстанның партия ұйымдарындағы оңшыл элементтермен тығыз байланыс жасай отырып, оларға жасайтын ерекше ықпалын ескере кел і п, астыртын ұйымның мүшелер і оңшыл оппозициялық элементтерд і партияның 12-съез і нде өз мүдделер і н жүзеге асыруға пайдалану үш і н арнайы дайындық жүрг і зд і , сол үш і н ұлттық мәселе жөн і нде ти і ст і ұсыныстар жасады, оның басты мақсаты - «ұлттық-мәдени автономияны» талап ету болды. Үндеуге - Бөкейханов, Байтұрсынов, Сәдуақасов Смағұл, Досов және айыпкер Омаров Әш і м қол қойды. Осы үндеудег і бағыт-бағдарды қолдай отырып, айыпталушы Әуезов Мұхтар Қазақстанның партия және кеңес мекемелер і ндег і отарлаушылық пиғылдармен күрес дегенд і желеу ет і п, астыртын ұйымның м і ндеттер і не сай келет і н шараларды жүзеге асыруда аса белсенд і л і к танытты. Орынбор қаласында өткен Қазақстан кеңес қызметкерлер і н і ң 2-съез і кезінде ол съезге қатысқан уәк і лдерд і ң і ш і нен тек қана қазақтарды - ұлтшыл коммунистер мен партияда жоқ ұлтшылдарды жеке жиып алып, мәж і л і с өтк і зд і , онда «Отарлаушылардың шабуылы және онымен күресуд і ң әд і с тәс і лдер і » туралы мәселе қаралды. «Отарлаушылықпен» күрес жөн і ндег і Әуезовт і ң ең жақын қолдаушылары астыртын ұйымның мүшес і Сәдуақасов пен айыпталушы Омаров Әш і м болды. Сәдуақасовтың мақсаты сәтс і зд і кке ұшырап, партиядан шығып қалу қауп і төнгенде, Әуезов оған Ташкентке баруды ұсынды, содан әр і қарай Ферғанадағы басмашыларға жет і п аласың деп кеңес берд і , ал Ташкенттег і қазақтың астыртын ұйымы олармен байланыс жасап тұратын (№ 541784- і с, 1 т., 251, 255, 398-405-парақтар). Валидов пен ұлтшыл Мұстафа Шоқай шет елге қашып кеткен соң, ұйым олармен астыртын байланыс орнатты, ол үшін шет елге оқуға барған ұйымның мүшелері Бірімжановты, Битілеуовті және айыпталушы Мұңайтпасовты пайдаланды. Басымашылар талқандалған соң, ұйым өзінің өмір сүруін тоқтатты, бірақ та бұрынғы мүшелер бірін-бірі тез тапты, олар өзара тығыз байланыста болды, ұйымның ортақ мүшесі ретінде бір-бірімен тез тіл табысты. Ұйымның бұрынғы мүшелері - алашордашылар кеңес өкіметімен ашық күресу туралы әрекет қимылын өзгертіп, енді кеңес мекемелеріне (әс і ресе, Жер жөн і ндег і халық комиссариаты мен Оқу-ағарту комиссариатының мекемелер і не) және партия ұйымдарына к і р і п алуды ойластырды, ондағы ойы - өздер і н і ң мақсаттарына сәйкес партия мен кеңес өк і мет і н і ң саясатын өздер і н і ң мақсаттарына қарай бұрмалап, өзгерт і п отыру болды. «Әнуар паша мен Валидов бастаған көтер і л і с жең і л і с тапқан соң б і зд і ң ұйым мұндай бағыттан бас тартты да, қазақ халқының тағдырына қатысты мәселелерд і мүмк і нд і г і нше: «Алашорданың» идеологиялық рухына сәйкестенд і р і п жүрг і зу үш і н кеңес мекемелер і н пайдалануды көздед і к, оған өз адамдарымызды орналастыру, сөйт і п сол адам арқылы мекемелерге және жекелеген жауапты партия қызметкерлер і не - қазақтарға ықпал жасау жөн і нде шеш і м қабылдадық» (Тынышбаевтің 1930 ж. 7.08. күнгі жауабынан, № 2370- і с, 1 т., 275-парақ)». «Біздің басты мақсатымыз - кеңес өкіметінің саясатына өзіміздің ықпалымызды жүргізу үшін және оны біз ойлаған бағытта жүзеге асыруды қамтамасыз ету үшін мемлекеттік басқару аппаратына өз адамдарымызды барынша көп кіргізуге ұмтылдық. Бұған қызметкерлердің (қазақ - Т.Ж.) жет і спеуш і л і гі де септ і г і н тиг і зд і , соның нәтижес і нде аппаратқа өз адамдарымызды өтк і зуд і ң сәт і түст і . Содан кей і н б і з өз і м і з жақсы танитын аппарат қызметкерлер і не т і келей ықпал жасадық. Сөйт і п, мақсатымызға жетт і к. Тынышбаев, Қожықов пен Есполов - Жер жөн і ндег і комиссариатқа, Қашқынбаев - Денсаулық сақтау комиссариатына, Б і р і мжанов - газет редакциясына, мен - ғылым жөн і ндег і комиссияның құрамына, Ж.Досмұхамедов те соның құрамына к і рд і . Б і з өз і м і з идеологиямызды осындай жолмен жүзеге асырдық. Сонымен қатар б і з әр түрл і жиналыстар мен мәж і л і стерд і де пайдаландық, оларға өз адамдарымызды қатынастырып отырдық» (Досмұхамедов Халелд і ң жауабынан. 22. І Х.1930. № 2370- і с, 1 т., 220-парақ). 1928-1929 жылдары ОГПУ мекемелер і астыртын ұйымның бұрынғы мүшелер і Байтұрсыновты, Дулатовты, тағы да басқаларын тұтқындаған болатын. Бостандықта қалған ұйым мүшелер і уақытша бұға тұруды көздеп, ешқандай әрекет етпеуге тырысты, сол уақытта Байтұрсыновтардың ұсталу себеб і не байланысты айыпталушылар - Ермеков пен Досмұхамедовтің арасында өзара талас туды. Олардың ұсталуына Ташкенттег і ұйым мен оның жетекш і с і Досмұхамедов к і нәл і деп айып тақты, ал ек і нш і сі құрамына Ермековтің өз і жүрген Орынбордағы ұйым мен Семейдег і бөл і мше к і нәл і деп жауап берд і . Бұл жөн і нде Ермековтің п і к і р і н Қадырбаев Сеидазым қолдап сөйлед і (№ 370- і с, 1 т., 262 және 263-парақ, 2 т., 702, 703, 721-727, 733-735 және 736-740-парақтар). Халел Досмұхамедов 1929-1930 жылдардың қысында Жа h анша Досмұхамедовтің кеңес і бойынша Мәскеудег і Ә.Бөкейхановқа барып, Ермеков пен арадағы таласты қалай шешуд і ң жолын және Байтұрсыновтың тобының тұтқындалуына байланысты әр і қарай не і стеу керек екенд і г і н ақылдасты. Ол (Бөкейханов - Т.Ж. ) ұйымның өзге мүшелер і де тұтқындалуы мүмк і н екенд і г і н ескере кел і п Халел Досмұхамедовке: «Тұтқындала қалған жағдайда өздер і ңд і өздер і ң мықты ұстаңдар, ешнәрсен і де мойындарыңа алмаңдар, ал кейб і р құжаттар сақталып қалса, оны Ә.Ермековке сақтауға бер і ңдер, Қазақстан Орталық Атқару комитет і н і ң мүшес і рет і нде қазақстандық үк і мет оған сенед і » , - деп нұсқау беред і . Алматыға келе салысымен Досмұхамедов бұл жайды Ермеков пен Тынышбаевқа, кей і ннен Ж.Досмұхамедовке айтты, олардың барлығы да Бөкейхановтың нұсқауын мақұлдады және алда-жалда тұтқындала қалған жағдайда ештеңен і де мойындамауға кел і ст і (№2370- і с, 1 т., 208, 222-парақтар, 2 т, 702 және 703-парақтар). Өзара байланыстары мен іс-қимылдарын құпия ұстау үшін ұйымның бұрынғы мүшелері тек қана екі-екіден екеуара ғана кездесіп, мүдделі мәселелерді талқылады, оған айыпталушы Тынышбаевтің: «Соңғы уақытта біздің ұйымымыз ешқандай да жиналыс пен кеңес өтк і зген жоқ, ек і -ек і ден екеуара ғана жолығып, мүддел і мәселелерд і талқыладық. Сондай-ақ, Ермековпен де, Досмұхамедовпен де жеке-жеке кездес і п, олармен болған әңг і меде... кеңес өк і мет і н і ң саясатын айыптадық» (Тынышбаевтің жауабынан. 3. І Х.1930.№ 2370, 1 т., 125-парақ), - деп жауап берд і ». М.Тынышбаев пен Х.Досмұхамедов жетекш і л і к еткен «Алашорданың» Ташкенттег і астыртын контрреволюциялық ұйымының кеңес өк і мет і не қарсы і с-қимылдарына» Мәскеу мен Алматының жазалау саясатын жүзеге асыратын заң және тергеу, сот орындарының берген «Тарихи анықтамасы» осындай. «Айыптау қорытындысындағы» мәселелердің ақиқаты бірінші томда барынша толық талданғандықтан да, оған тоқталып жатпаймыз. Тек әр сұраққа әрбір «айыпкер» қалай жауап берді, олардың қай тұста пікірлері тоғысты, қай тұста көрсетінділері алшақ кетті, түрме мен қысым жағдайында әр кім өзін қалай ұстады? - деген көкейтесті сұрақтарға жауап іздейміз. Өйткені қиыннан қиыстырылған қисынсыз баптардың тек қана айыптау бағытында құрылғандығын дәлелдеп жатудың өз і артық. Ек і ұшты ой туғызбас үш і н осында көрсет і лген «қылмыстардың» кейб і реулер і не қысқаша ғана түс і н і к бере кетем і з. Олар мыналар: Бірінші: «1922 жылы астыртын контрреволюциялық ұйым құрылды», - деген айғақты осының алдында ғана тергеу і аяқталған Ахмет Байтұрсынов бастаған «Алашорда» қайраткерлері жоққа шығарған болатын. Ал Әлихан Бөкейханов мұндай сұраққа жауап беруден мүлдем бас тартты . Ол: «Алашорда» үк і мет і н і ң мүшелер і не кеш і р і м жасаған - кеңес өк і мет і . Ол үк і мет әл і құлаған жоқ. Демек, оның шеш і м і де күш і нде. Оның үст і не б і зге кеш і р і м жасаған Ленинн і ң өз і . Сендер сол Ленинн і ң жолымен жүр і п келем і з деп ұрандатып жүрген жоқсыңдар ма. Ендеше, әңг і ме осымен б і тт і », - деп тергеуш і лерд і ң месел і н қайтарып тастаған болатын. Алаш көсемдер і нен «тістері сынған» тергеушілер екінші топты, өздері «Ташкент тобы» деп атаған адамдарға қасахна осы сұрақты қайталап қойған. Шындығында да, ресми түрде астыртын ұйым құрылған жоқ. Б і рақ кеңес өк і мет і н і ң «коммунистік - отаршылдық» саясатымен елд і күйзелтуге әкел і п соқтыратын экономикалық шараларына, ұлттық рухани тәуелс і зд і г і н сақтап қалуға қарсы бағытталған «таптық мәдениеттің жіктелушілігіне» сын көзбен қарады, оны қатерл і бағыт деп санап, ашық түрде мәл і мдед і . Тарих - «Алашорда» үк і мет і н і ң ұлттық экономика мен мәдениет туралы бағдарының дұрыстығын дәлелдеп берд і . Екінші: 1920-1922 жылдары Әлихан Бөкейхановтың, Ахмет Байтұрсыновтың, Әл і мхан Ермековт і ң, башқұрт ұлтының көсем і Заки Валидовпен Мәскеу қаласында кездескені, әңг і мелескен і рас. Т і пт і б і р рет көгалға шығып, көң і лд і серуен де жасаған. Әрине, олардың «бұл серуенде» ұлт тағдыры жөн і нде п і к і р алысқандары аян. Үшінші: «Ахмет Байтұрсынов пен Мұхтар Әуезов 1921-1922 жылдары Аштықпен күрес жөн і ндег і комиссияның мүшесі ретінде астыртын ұйымға к і ру туралы үндеу таратты», - деген айып - айып емес, кәд і мг і сандырақ. Мұнда олар, қырдағы ашаршылыққа ұшыраған қазақ аудандарына көмектесу үш і н оқыған азаматтарға салауат жариялап, оларды азық-түл і к жинау науқанына ат салысуға шақырған болатын. Ол үндеуд і Өлкел і к комитет ресми түрде бек і ткен. Мұхтар Әуезов пен Смағұл Сәдуақасовтың қазақ қызметкелер і н і ң арнайы Кеңес і н шақыруы да осы ашаршылыққа байланысты. Онда, расында да, «коммунистік колонизаторлықтың» зардаптары туралы да нақты мәселелер қаралды. Төртінші: Ташкентегі, Сар ы судағы, Адай жұртындағы, Қызылқұмдағы әскери жасақтардың бүліншілігі хақында баяндалған « Т арихи анықтамадағы » айғақ та шындыққа жанаспайды. Бұл аудандардағы көтерілістің басты себебі - аштық пен тәркілеу науқанының әділетсіз жүргізілуінен еді. Жалпы көзқарас тұрғысынан ықпалы болғанымен де, көтеріліске «Алашорда» үкіметі мен «Алаш» партиясын ың тікелей қатысы жоқ болатын . Өйткені патша үкіметі мен шет елдік армияның көмегіне сүйенген адмиралдар мен генералдар, атамандар басқарған тұрақты армия жеңе алмаған қызыл әскердің бетін бесатар мен сойылға жүгінген «дала жасақтары» тойтарып, кеңес өкіметін құлата алмайтынын, мұның қызыл қырғынға әкеп соғатынын олар жақсы білетін. Ал : « Сұлтанбек Қожановқа қастандық жасау әрекеті жоспарланды », - деген айып мүлдем қисынсыз. Мұны ешқандай дерек растай алмайды. «Алашорда» үкіметінің « қылмысын » неғұрлым ауырлатып , террорист етіп көрсету үші н жасалған кезекті бір құйтұрқы амал. Бесінші: Бірімжановтың, Битілеуовтің, Мұңайтпасовтың Алманияға барып оқығаны, онда Заки Валидовпен кездескені, Валидовтің бұларға көмектескені шындық. Бірақ олардың әр қайсысы әр қандай жағдаймен әр мезгілде елге қайтып оралды. Әрине, Валидовтің « Алашорда » үкіметінің қайраткерлерінің хал-ахуалын сұрауы, сәлем айтуы табиғи. Ал астыртын бірігіп іс - әрекет жасау туралы уағдаласуы ның анық - қанығы әлі де дәлелді дәйектерді қажет етеді . Екі жақ та қалыптасқан жағдайда ондай әрекетке бару мүмкін емес екендігін жақсы біл ді . Ал Валидовтің жасырын түрде Ташкентке келгені, Қожанов пен Рысқұловқа хабарласуға ниет қылғаны шындық. Мұны түрмедегі айыпқа тартылушылардың жауаптары да, сыртқы деректер де растайды. « Тарихи анықтамадағы » тарихи шындықтар осылар. Ал өзге-өзге, ОГПУ-дің тергеушілері « әдеби өңдеуді » өте жақсы меңгерген болатын. Сондықтан да берілген жауаптың тонын айналдырып баяндау оларға пәлендей қиындыққа түскен жоқ. Мысалы тергеу хаттамасындағы: «Мен - Халел Досмұхамедов, Түркістан республикасының Оқу-ағарту халық комиссариятына қарасты ғылыми комиссияның төрағасы болып қызмет атқардым. Жаһаншаның қайда істегенін білмеймін, ол жалпы заңгер ғой. Тынышбаев пен Есполов Жер жөніндегі комиссариатта істеді. Жәленов - Түркістан университетінің студенті, Қашқынбаев - ординатор-ұйымдастырушы болды. Әділевтің не істегені маған белгісіз», - деген жауабы «Айыптау қорытындысында» тергеушілердің өңдеуімен: «Нәтижес і нде аппаратқа өз адамдарымызды өтк і зуд і ң сәт і түст і . Содан кей і н б і з өз і м і з жақсы танитын аппарат қызметкерлер і не т і келей ықпал жасадық. Сөйт і п, мақсатымызға жетт і к. Тынышбаев, Қожықов пен Есполов - Жер жөн і ндег і комиссариатқа, Қашқынбаев - Денсаулық сақтау комиссариатына, Б і р і мжанов - газет редакциясына, мен - ғылым жөн і ндег і комиссияның құрамына, сондай - ақ Ж. Досмұхамедов те соның құрамына к і рд і . Б і з өз і м і здің идеялогиямызды осындай жолмен жүзеге асырдық»,- деп түзетіліп берілген. Сырттай бұл мәтіндер мағыналық жағынан бір- біріне ұқсас болғанымен де, саяси және заңдық тұрғыдан келгенде үлкен кілтипан бар. Бұл тәсілді тергеушілер өздерінің «кеңселік жазу стилі» ретінде емін- еркін пайдаланған. «Ақиқат» журналы
